Henryk Sienkiewicz

Pierak�ad z polskaj movy ksiandza Piatra Tatarynovi�a

Translitaracyja �acini�naha tekstu ŭ kiryli�ny i redahavannie Vitaŭta Martynienki

Piatroni pra�nuŭsia a� kala paŭdnia i, jak zaŭsiody, nadta zniabyty. Nadoje�y byŭ na bankiecie ŭ Nerona, jaki praciahnuŭsia a� da pozniaje no�y.

Apo�nim �asam jahonaje zdaroŭje pa�a�o padupada�. Sam kazaŭ, �to pra�ynaŭsia ranicami niejki adrancvie�y, z lanivymi dumkami. Ale ranniaja kupiel i masa�y spraŭnych niavolnikaŭ razbud�ali bystrej�uju cyrkulacyju kryvi, razburchvali jaho, �ucili, viartali si�y tak, �to z oleotokijum, h. zn. z apo�niaha kupalnaha addzie�u, vychodziŭ ��e jak by ŭskros�y, z va�yma, razyhranymi viasio�asciu, adma�adzie�y, �ycciaradasny, strojny, niedascih�y, �to i sam Aton nie moh by z im zraŭniacca � isny, jak jaho zvali, �arbiter elegantiarum�[1].

U publi�nych �azniach byvaŭ redka, chiba zdaryŭsia jaki hodny podzivu retor, akry�any ŭ horadzie, abo siensacyjnyja barukanni ŭ efiebach. Dyj mieŭ u svajoj �insuli�[2] sobskija kupalni, jakija s�aŭny supolnik Siaviera, Celer, ras�yryŭ jamu, pierabudavaŭ i ŭ�adziŭ z takim niezvy�ajnym smakam, �to sam Neron pryznavaŭ ich lep�yniu nad cezaravymi, cho� henyja byli ab�yrniej�yja dy nieparaŭnalna py�niej u�ad�anyja.

Pasla henaha vo� bankietu, na jakim, znudziŭ�ysia �aŭpnioju Vatynija, udzielni�aŭ pospa� z Neronam, Lukanam i Senecyjem u dyjatrybie: �Ci �an�yna maje du�u� � pozna ŭstaŭ�y, raska�avaŭsia, jak abydna, kupie�lu. Dva vielizarnyja balnieatary raz�a�yli jaho na cyprysavaj �mensie�[3], nakrytaj snie�nym jehipskim byssam, i namo�anymi ŭ alivie da�oniami pa�ali nacira� jaho strojnaje cie�a, a jon, zaplu��yŭ�y vo�y, �akaŭ, pakul ciap�o lakonikum dy ciap�o ichnich ruk uvojdzie ŭ jaho dy raz�anie niemaras�. Niezabaŭna pa�aŭ hutary�, rasplu��yŭ vo�y i davaj raspytva� ab pahodzie, ab hemmach, jakija za�atar Idumien abiacaŭ jamu prys�a� na siannia da ahladu. Akaza�asia, �to pahoda charo�aja z lohkim podycham ad Albanskich hor, a hemmy nie pryj�li.

Piatroni znoŭ za�yniŭ vo�y i vydaŭ zahad pieraniascisia ŭ tepidaryjum, a� tut z pa-za kotary vychilajecca �nomenclator�[4] i zvia��aje, �to ma�ady Mark Vini�, pryby�y niadaŭna z Ma�oj Aziji, pryj�oŭ jaho advieda�.

Piatroni zahadaŭ prasi� hascia ŭ tepidaryjum, kudy j sam pieraniossia. Vini� byŭ synam jahonaj starej�aj siastry, �to vyj��a za Marka Vinicija, konsu�a z �asaŭ Tyberyjevych. Ma�adzion s�u�yŭ ciapier pad kamandaj Karbu�ona proci Partaŭ i pa vajnie viartaŭsia o� damoŭ. Piatroni �uŭ da jaho peŭnuju s�abas�, led� nie pryviazanas�. Bo Mark byŭ prystojny i atlety�ny junak dy mieŭ peŭnuju estety�nuju mieru ŭ ba�aŭstvie, �to Piatroni nadusio caniŭ.

� Pryviet Piatroniju, � adazvaŭsia ma�ady vajak, uvachodzia�y badziora ŭ tepidaryjum, � dy spahad bahoŭ, z�a��a Asklepijosa i Kiprydy, pad apiekaj jakich ni�oha b�ahoha tabie nie staniecca.

� Vitaju ciabie ŭ Rymie, chaj �a supa�ynak pa vajnie sa�odkim tabie budzie, � adkazaŭ Piatroni, vyciahaju�y ruki z-pad miakkaje karbasovaje tkaniny, jakoju byŭ achinuty, � �to �uva� u Armieniji, dy ci, budu�y ŭ Aziji, nie zajazd�aŭ u Bityniju?

Piatroni byŭ kali� zahad�ykam Bityniji j sapraŭdy haspadaryŭ tam enierhi�na j spraviadliva. Heta by�o supiare�nym z charaktaram �a�avieka a�an�e�aha j raspie��anaha roska�ami � tamu tak lubiŭ uspaminy tych �asoŭ, jany bo pakazvali, �ym by jon moh by�, kab zachacieŭ.

� Zdary�asia mnie pabyva� u Hierakleji, � adkazaŭ Vini�. � Vys�aŭ mianie tudy Karbu�on na po�uki padmohi.

� Ach, Hierakleja! Znaŭ ja tam adnu dziaŭ�ynu z Ka�chidy, za jakuju addaŭ by ŭsie tutej�yja razvodki, nie vy�u�aju�y j Papieji. Ale heta daŭniej�yja dzieji. Ka�y lep�, �to �uva� z partaŭskaha boku. Nudzia� mianie, praŭdu ka�u�y, henyja ŭsie Va�ochiesy, Tyrydaty, Tyhrynesy dy ŭsia taja barbaryja, �to doma ŭ siabie poŭzaje ��e rakam, jak toj Aru�an kazaŭ, a tolki pierad nami stroji� ludziej. Ale ciapier mnoha ab ich u Rymie hutarki, mo�a j dziela taho, �to ab �ym in�ym nie nadta j biaspie�na hutary�.

� Drenna viadziecca heta vajna: kab nie Karbu�on, mah�a b zmianicca ŭ katastrofu.

� Karbu�on! Na Bakcha! Heta sapraŭdy boh vajny, istny Mars: vialiki vajak, adna�asna � zakatny, �esny j durny. Lublu jaho cho� by j dziela taho, �to Neron jaho bajicca.

� Karbu�on nie jos� �a�aviekam dur�m.

� Mo�a j praŭdu ka�a�, cho� usio adno. Durnata, jak ka�a Pyron, ni�ym nie hor�a ad mudrasci dy ni�ym ad jaje nie roznicca.

Vini� pa�aŭ raskazva� pra vajnu, ale jak Piatroni pryplu��yŭ vo�y, junak, ba�a�y jaho niemaras� i zb�a�annie tvaru, zmianiŭ hutarku j davaj raspytva� pra zdaroŭje.

Piatroni znoŭ rasplu��yŭ vo�y.

Zdaroŭje!.. Nie. Jon nie �uŭsia zdarovym; nie daj�oŭ ��e, praŭda, da taho, da �aho daj�oŭ ma�ady Sysen, jaki tak u�o zahubiŭ pa�uccio, �to, jak pieranosili jaho ŭ �azniu, pytaŭ: �Ci ja siad�u?� � ale nie byŭ zdaroŭ. Vini� addaŭ vo� jaho pad apieku Asklepijosa j Kiprydy. Ale jon, Piatroni, nie viery� u Asklepijosa. Niaviedama bo nat, �yim byŭ synam heny Asklepijos: ci Arsinoe, ci Karanidy, a kali maci niapeŭnaja, �to � kaza� pra ba�ku. Chto ciapier mo�a ru�acca nat za svajho sobskaha rodzi�a!

Tut Piatroni pa�aŭ smiajacca, pasla havaryŭ dalej: � Pas�aŭ, praŭda, dva hady tamu ŭ Epidaŭrus try dvanaccatki pa�kotaŭ i kubak zo�ata, tolki viedaje� �amu? Ot skazaŭ sabie: pamo�a nie pamo�a, ale j nie za�kodzi�. Kali ludzi na sviecie ja��e daju� bahom achviary, to chiba ŭsie tak dumaju�, jak ja. Usie! Z vyniatkam, mo�a, mu�avozaŭ, �to najmajucca padvozi� padaro�nych pry Porta Kapena. Apra�a Asklepijosa mieŭ ja spravy taksama j z Asklepijadami, jak leta� chvareŭ na puchir. Adpraŭlali za mianie inkubacyi. Ja viedaŭ, �to heta abarmoty, ale taksama dumaŭ sabie: �to mnie heta �kodzi�! Sviet staji� na abarmoctvie, a �yccio jos� iluzijaj. Du�a taksama � zda�-mara. Treba, adnak, mie� stolki rozumu, kab adrozniva� rasko�nyja mary ad prykrych. U majim hipokaŭsteryi palu cedravym drevam, pasypanym ambraju, bo pach u �ycci lep� lublu, �ym zatchu.

�to da Kiprydy, jakoj taksama mianie ty paru�aŭ, dyk pa�uŭ apieku jejnuju nad saboju nastolki, �to vo� maju ��ypannie ŭ pravaj nazie. Cho� heta dobraja bahinia!

Dumaju, �to ty paniasie� raniej ci pazniej bie�yja ha�ubki na jejny a�tar.

� Zdajecca tak, � pacviard�aje Vini�. � Nie dasiahali mianie stre�y Partaŭ, zatoje trapi�a ŭ mianie astryjo Amura� niespadziavana, niekulki stajaŭ pierad bramaju horadu.

� Na bie�yja kaleni Charytak! Raska�a� mnie heta svabodnaju paroju, � ka�a Piatroni.

� Mienavita pryj�oŭ da ciabie parajicca, � adkazvaje Mark.

Ale ŭ toj chvilinie ŭvaj�li epilatary, jakija ŭziali Piatronija, Mark �a, skinuŭ�y tuniku, zanuryŭsia ŭ letniuju vannu, bo Piatroni zaprasiŭ jaho da kupalni.

� Ach, nie pytaju nat, ci maje� uzajemnas�, � adkazaŭ Piatroni, lubuju�ysia ma�adoju, niby z marmuru vykananaj fihuraj Vinicija. � Kab Lizyp byŭ ciabie ba�yŭ, uchara�aŭ by ty ciapier Pa�atynskuju bramu, jak statuja Hierkulesa ŭ ma�adym vieku.

Junak usmichaŭsia ad zadavalniennia j pa�aŭ zanuracca ŭ vannie, raschlustvaju�y pry tym bujna ciop�uju vadu na mazajiku Hiery, prosia�aj Son, kab zaka�ychaŭ Zeŭsa. Piatroni piesciŭ jaho z pryjemnasciu vokam artystaha.

Jak skon�yŭ i addaŭsia pasla epilataram, uvaj�oŭ lektar z bronzavaj skrynkaj na �yvacie i skrutami papiery ŭ joj.

� Cho�a� pas�ucha�? � spytaŭ Piatroni.

� Kali heta tvoj tvor, achvotna! � adkazaŭ Vini�. � A kali nie, to lep� pahutarym. Paety �ovia� siannia ludziej na ŭsich rahoch vulic.

� A jak �a. Nie projdzie� la nijakaj bazyliki, la termaŭ, biblijatekaŭ ci kniharniaŭ, nie spatkaŭ�y paeta, �estykuluju�aha by ma�pa. Ahrypa, jak pryjechaŭ siudy z Uschodu, dumaŭ, heta a�mucie�yja. Ale ciapier takija ŭ�o �asy. Cezar pi�a vier�y, dyk usie jdu� u jahonyja slady. Niamo�na tolki pisa� vier�aŭ lep�ych, �ym cezaravy, i z hetaj pry�yny krychu pabojvajusia za Lukana� Ja pi�u prozaju, joju, adnak, nie �astuju ani siabie samoha, ani in�ych. Toje, �to lektar mieŭ �yta�, heta byli kadycy�li taho biednaha Fabrycyja Vejenta.

� �amu �biednaha�?

� Bo jamu zahadana, kab pahulaŭ u Adysieja j nie viartaŭsia damoŭ a� da novaha zahadu. Hetaja Adysieja nastolki jamu budzie lah�ej�aj, �ym Adysieju, �to �onka jaho nie jos� Penie�opaj. Dyj ci � tre tabie kaza�, �to pastupili z im pa-durnomu. Ale tut nichto jnak� jak paviarchoŭna nie ace�vaje re�aŭ.

Heta davoli puscie�kaja j nudnaja kni�ka, jakuju pa�ali prahavita �yta� tolki tady, jak aŭtara vyhnali. Ciapier z usiul �uva�: �Skanda�! Skanda�!�, i, by� mo�a, niekatoryja re�y Vejent zfantazjavaŭ, ale, znaju�y na� narod, na�ych patres i na�ych �an�yn, zaru�aju tabie, �to ŭsio heta ��e nie daraŭnia�a re�ajisnasci. Razumiejecca, ka�ny tam �ukaje ciapier siabie z tryvohaju, a znajomych z pryjemnasciaj. U kniharni Aviruna sto skrybaŭ pierapisvaje dyktavanuju kni�ku � i popyt jaje zapeŭnieny.

� Tvajich spravak tam niama?

� Jos�, tolki aŭtar nie celiŭ, bo ja adna�asna j hor�y, i mien� paskudny, jak mianie apisaŭ. My, ba�, tut daŭno ŭ�o zahubili pa�uccio taho, �to hodnaje abo niahodnaje, i mnie samomu zdajecca, �to sapraŭdy henaj roznicy niama, cho� Seneka, Musoni j Tresej stroja� minu, byccam jaje ba�a�. Mnie dyk usio roŭna, na Hierkulesa! Ka�u toje, �to dumaju! Ale ja zachavaŭ tuju vy�ej�as�, �to mahu adrozni� brydotu ad pryhastva, a taho, napryk�ad, na� rudabarody paet, furman, piajun, tancor i aktor � nie ciami�.

� �kada mnie, adnak, Fabrycyja! Heta dobry tavary�.

� Zhubi�a jaho samalubstva. Ko�ny jaho padazravaŭ, ale nichto dobra nie viedaŭ, na biadu � jon sam nie moh vytryma� i na ŭsie baki razha�asiŭ �pad sakretam�. Ci ty �uŭ historyju Rufina?

� Nie.

� To piarojdziem u fryhidaryjum, krychu acha�odzimsia j raska�u tabie jaje.

Pieraj�li ŭ fryhidaryjum, pasiarod jakoha biŭ uhoru vadaliŭ, akra�any jasna-ru�ovym koleram, raznosia�y pach fija�kaŭ. Tam pasieli ŭ ni�ach, pavysci�anych �oŭkam, i pa�ali cha�adzicca. Chvilinku maŭ�ali. Vini� uhladaŭsia na branzovaha Faŭna, �to, pierahnuŭ�y sabie cieraz pla�o nimfu, �ukaŭ prahavita vusnami jejnych vusnaŭ, pasla ka�a: � Hety dobra robi�. Vo �to najlep�aje ŭ �ycci.

� Bol�-mien�! Ale apra�a taho kachaje� vajnu, jakoj ja nie lublu, nohci bo pad pa�atkami pukajucca j hubia� svaju ru�avu. Ale ko�ny maje svaje ŭpadoby.

Rudabarody lubi� piesni, z�a��a svaje sobskija, a stary Skaŭr svaju vazu karynfskuju, jakaja ŭna�y staji� pry jahonym �o�ku i jakuju ca�uje, kali nie mo�a spa�. Vyca�avaŭ u�o jejnyja bierahi. Ska�y, a ty � nie pisaŭ vier�aŭ?

� Nie, nie zharadziŭ nikoli anivodnaha hiekzamietru.

� I nie hraje� na lutni dy nie piaje�?

� Nie.

� A nie jezdzi�?

� Byŭ na pierahonkach kali� u Antyochiji, ale nie pa�ancava�a.

� Tady ja ab tabie spakojny. A da jakoha staronnictva nale�y� u hipadromie?

� Da zialonych.

� Tady ja zusim spakojny, tym bol�, �to cho� maje� vialikuju majomas�, ale nie tak bahaty, jak Pa�as abo Seneka. Bo, ba�, u nas ciapier dobra pisa� vier�y, piaja� pry lutni, dek�amava� i jezdzi� navypieradki ŭ cyrku, ale ja��e lep� dy biaspie�niej nie pisa� vier�aŭ, nie hra�, nie piaja� i nie vypierad�acca ŭ cyrku. Najlep� umie� vykazva� podziŭ, kali heta robi� Rudabarody. Ty prystojny ch�opiec, toje chiba tabie mo�a tolki pahra�a�, �to Papieja zakachajecca ŭ ciabie. Ale jana zavialiki maje ŭ hetym dosled. Davoli nakacha�asia za pier�ych dvuch mu�oŭ, dyk pry trecim joj raschodzicca pra �to in�aje. Ci viedaje�, �to heny durny Aton i dahetul kachaje da ad�aju� Brodzi� tam pa ska�ach Hi�paniji dy ŭzdychaje. I hetak aprascieŭ dy abniachajeŭsia, �to na ŭk�adannie fryzury patrabuje ciapier tolki try hadziny dzienna. Chto hetaha ad Atona moh spadziavacca.

� Ja jaho razumieju, � adkazaŭ Vini�. � Ale na jaho miejscy rabiŭ by �to in�aje.

� �to imienna?

� Zbiraŭ by viernyja sabie lehiji z tama�nich horcaŭ. To chvackija vajary, tyja ibieryjcy.

� Vini�! Vini�! Cho�acca skaza� tabie, �to ty da hetaha nie byŭ by zdolny. A viedaje� �amu? Takija re�y robiacca, ale ab ich nie havoracca nat umoŭna. Ja kpiŭ by na jahonym miejscy z Papieji, kpiŭ by z Rudabarodaha i farmavaŭ by sabie lehiji, tolki nie z ibieryjcaŭ, a z ibieryjek. Evientualna, pisaŭ by epihramy, jakich, peŭna �, nie ad�ytvaŭ by nikomu, jak niebarak Rufin.

� Ty � maniŭsia mnie raskaza� jahonuju historyju.

� Raska�u tabie ŭ unktuaryjumie.

Ale ŭ unktuaryjumie cikavas� Vinicija zviarnu�asia na �to in�aje, mienavita na �aroŭnyja niavolnicy, jakija �akali tam na kupalnikaŭ. Dzvie z ich, niehrynki, niby strojnyja hiebanovyja statuji, pa�ali masci� ichniaje cie�a arabskimi pachnid�ami, in�yja, sprytnyja �asalnicy, fryhijki, trymali ŭ miakkich i hnutkich, by vu�y, ru�onkach paliravanyja stalovyja lustry j hrabiani, a dzvie, nu prosta jak bahi�ki, dziaŭ�atki z Kos �akali, jak �vaestiplicae�[5], na statuetnaje ŭk�adannie tohaŭ.

� Na Zeŭsa-Chmaraŭ�ada! � nie vytrymaŭ Mark. � Jaki tut u ciabie kvietnik!

� Lep�y vybar, �ym lik, � adkazaŭ Piatroni. � Usia maja familija ŭ Rymie maje� nie bol� jak �atyrysta ha�oŭ, i, dumaju, da asabistaje prys�uhi darabkovi�y chiba patrabavali b bolej.

� Pryha�ej�ych rusa�ak chiba j Rudabarody nie maje, � kazaŭ, razdymaju�y nozdry, Vini�.

Na heta Piatroni z pryjaznaju abyjakavasciu adkazvaje:

� Ty moj svajak, a ja nie taki niaŭ�ytak, jak Bass, ani taki piedant, jak Aŭ� P�aŭt� Ale Vini�, pa�uŭ�y hetaje apo�niaje imia, zabyŭ na chvilinu pra rusa�ki z Kos i, sciapianuŭ�y ha�avoju, spytaŭ: � Skul tabie pryj�oŭ u ho�aŭ Aŭ� P�aŭt? Ci viedaje�, ja, vybiŭ�y ruku pad horadam, prabyŭ kolkinacca� dzion u ichnim domie. Zdary�asia, �to P�aŭt prajazd�aŭ u momant prypadku i, uba�yŭ�y majo ciarpiennie, zabraŭ mianie da siabie, a tam jahony niavolnik, lekar Mirmijon, vyla�yŭ mianie. Ab hetym chacieŭ z taboju hutary�.

� �amu? Ci nie zakachaŭsia prypadkam u Pamponiju? Tady �kada by�o b ciabie: nie ma�adaja dyj cnatlivaja! Nie ŭmieju sabie ŭjavi� hor�aha, �ym heta spa�u�ennie. Brr!

� Nie ŭ Pamponiju, eheŭ! � pierabivaje Vini�.

� Nu, to ŭ kaho �?

� Kab �a ja sam viedaŭ, u kaho. Ato�bo nat dobra nie viedaju, jak imia? Lihija ci Kalina? Doma zavu� jaje Lihijaj, rodam bo z narodu lihaŭ, a jejnaje barbarskaje imia Kalina. Dziŭny sapraŭdy dom hetych P�aŭtaŭ: rojicca ŭ im, a cicha, jak u hajoch Subiakuma. Praz kolkinacca� dzion nie viedaŭ ja, �to �yvie ŭ im bostva. A� raz na svitanni ŭhledzieŭ jaje, jak my�asia pry aharodnym vadalivie, i prysiahaju tabie na henuju pienu, z jakoj paŭsta�a Afradyta, �to kasuli ranniaje zaranicy prasviatlali navylet jejnaje cie�a. Zdava�asia, jak sonca ŭzojdzie, to jana rasp�yviecca mnie ŭ sviatle, jak rasp�yvajecca zaranica. Ad toj pary ja ba�yŭ jaje dvoj�y, i ad taje pary ja nie znaju, �to takoje supakoj, nie znaju in�ych pa�adanniaŭ, nie cha�u ba�y�, �to mo�a mnie da� horad, nie cha�u �an�yn, nie cha�u zo�ata, nie cha�u miedzi karynfskaj, ni bur�tynu, ni pier�aŭ, ni vina, ni bankietaŭ, tolki �adaju Lihiji. Ka�u tabie ��yra, Piatroni, �to tu�u pa joj, jak tu�yŭ toj Son na mazajicy ŭ tvajim tepidaryjum za Piejsytaju, tu�u ce�ymi dniami j na�ami.

� Kali heta niavolnica, to vykup jaje.

� Jana nie jos� niavolnicaj.

� A kim �a jos�? Vyzvolnicaju P�aŭta?

� Nie budu�y nikoli niavolnicaj, nie mah�a by� vyzvalena.

� Dyk?..

� Nie viedaju: karaleŭskaju da�koju ci nie�ta padobnaje.

� Zacikaŭlaje� mianie, Vini�.

� Ale kali cho�a� mianie pas�ucha�, zaraz zaspakoju tvaju cikavas�. Historyja nie nadta daŭhaja. Ty mo asabista znaŭ Vanija, karala Svievaŭ, katory jak zhnannik z kraju doŭhi �as prabyvaŭ tut, u Rymie, a nat pras�aviŭsia ��aslivaju jhroj u kosci j �oŭkaju jazdoju. Cezar Druzus pasadziŭ jaho znoŭ na tron. Vanij, jaki istavietna byŭ mocnym �a�aviekam, spa�atku dobra haspadaryŭ i vioŭ ��aslivyja vojny, pasla, adnak, za�aŭ nadta abdzira� nie tolki susiedziaŭ, ale i ŭ�asnych svievaŭ. Tady Vanh i Sido, siastryncy jahonyja, a syny Vibilija, karala Hiermanduraŭ, pastanavili zmusi� jaho, kab znoŭ pajechaŭ u Rym� prabava� ��ascia ŭ hulni.

� Pamiataju, heta K�aŭdyjevy, niadaŭnyja �asy.

� Ale pa�a�asia vajna. Vanij pryzvaŭ na padmohu jazyhaŭ, a jahonyja ma�yja siastryncy � lihaŭ, jakija, pa�uŭ�y pra bahactvy Vanija dy zvablenyja spadzievaj na�yvy, pryj�li ŭ takim liku, �to sam cezar K�aŭdyj nie chacieŭ mia�acca ŭ vojny barbaraŭ, napisaŭ, adnak, Ateliju Histeru, jaki kamandavaŭ naddunajskaj lehijaj, kab sa�yŭ chod vajny i nie dazvoliŭ paru�y� na� supakoj.

Hister za�adaŭ tady ad lihaŭ, kab pryrakli, �to nie paru�a� hranicy, na heta jany nie tolki zhadzilisia, ale dali zak�adnikaŭ, mi� jakich byli �onka j do�a�ka ichniaha kniazia-vajavody� Tabie � viedama, �to barbary jdu� na vajnu z �onami j dzia�mi. Vo� �a maja Lihija i jos� do�a�kaj taho kniazia-karala.

� Skul heta viedaje�?

� Kazaŭ mnie heta sam Aŭ� P�aŭt. Lihi nie pieraj�li tady, praŭda, hranicy, ale barbary prychodzia�, moŭ bura, i ŭciakaju�, moŭ bura. Tak znikli j lihi z svajimi rahami turaŭ na ha�avach. Zbili Vanijevych svievaŭ i jazyhaŭ, ale knia� ichni byŭ zabity, tady adyj�li z zdaby�ami, a zak�adni�ki zastalisia ŭ rukach Histera. Matka skora ŭmiar�a, a dzicia Hister, nie viedaju�y, �to z im rabi�, adas�aŭ da zahad�yka ŭsiaje Hiermaniji, Pamponija. A toj pasla vajny z kattami viarnuŭsia ŭ Rym, dzie K�aŭdyj, jak tabie viedama, pazvoliŭ z�adzi� jamu tryumf. Dziaŭ�yna j��a tady za vozam pieramo�cy, ale pasla manifiestacyi j Pamponij taksama nie viedaŭ, �to z zak�adni�kaju rabi�, bo zak�adnicaŭ nie mo�na by�o ŭva�a� za niavolnic, dyk addaŭ jaje svajoj siastry Pamponiji Hrecynie, �oncy P�aŭta. U henym domie, dzie ŭsio, pa�aŭ�y ad haspadaroŭ, a kan�aju�y na ptastvie ŭ kurniku, jos� cnatlivaje, vyras�a na dziaŭ�ynu, na �al, tak cnatlivuju, jak sama Hrecyna, dy tak pryho�uju, �to nat Papieja vyhlada�a b pry joj, jak viasienniaja fiha pry hispieryjskim jab�yku.

� Nu, i �to?

� Nu, i ka�u tabie, �to ad taje chviliny, jak ahladaŭ jaje prasvietlenuju kasulami pry vadalivie, zakachaŭsia da ad�aju.

� Dyk tak, zna�a, prazrystaja, jak lampryska, abo jak ma�adaja sardynka?

� Nie �artuj, Piatroni, a kali ciabie zvodzi� svaboda, z jakoju saznajusia tabie z majich pa�adanniaŭ, viedaj ab tym, �to jasnaja toha �asam h�ybokija rany pakryvaje. Mu�u tabie taksama skaza�, �to, viartaju�ysia z Aziji, praspaŭ ja adnu no� u sviatyni Mopsa, kab mie� varo�bny son. Vo� �a zjaviŭsia mnie ŭ snie sam Mops i zapaviasciŭ, �to ŭ �ycci majim dakanajucca vialikija pieramieny praz kachannie.

� �uŭ ja ad Plinija, �to nie viery� u bahoŭ, tolki viery� u sny, i, mo�a, praŭdu ka�a. Maje �arty nie piera�kad�aju� mnie �asami duma�, �to sapraŭdy jos� tolki adno bostva, vie�naje, usioŭ�adnaje, tvor�aje, Venus Genitrix[6].

Jana kancentruje du�y, kancentruje cie�y dy re�y. Eros vyvieŭ sviet z chaosu.

Pasla pasi�kavannia, jakoje nazyva�asia sniedanniem, a jakoje dva siabry spa�yvali tady, kali zvy�ajnyja smiarotniki byli daŭno ŭ�o pa pa�udniovym prandyjumie, Piatroni zaprapanavaŭ krychu zadrama�.

Vodla jaho ja��e by�o zarana na adviedziny. Jos�, praŭda, ludzi, jakija pa�ynaju� adviedva� znajomych pry ŭschodzie sonca, uva�aju�y ŭ dadatku heny zvy�aj za stary rymski. Ale jon, Piatroni, zavie jaho barbarskim. Papaŭdniovaja para najlep�aja tut, nie raniej, adnak, pakul sonca nie schilicca ŭ storanu sviatyni kapitolinskaha Jovi�a j nie pa�nie kosa pahlada� na Forum. Vosienniu ja��e byvaje hora�a j ludzi achvotna dremlu� pasla jady. Tym �asam mi�a pas�ucha� �umu vadalivu ŭ atryjumie dy, pa abydnych millem passus[10], prydrama� u �yrvonym sviatle, praced�anym praz purpurovaje, napaŭzaciahnutaje velaryjum[11].

Vini� pryznaŭ racyju j pa�ali prachad�vacca, hutara�y svabodna ab tym, �to �uva� na Pa�atynie i ŭ horadzie, filazafuju�y pakrysie ab �ycci.

Pasla Piatroni paj�oŭ u kubikulum, ale nie doŭha spaŭ. Praz paŭhadziny vyj�aŭ i, zahadaŭ�y pryniesci viervieny, pa�aŭ raska�avacca jejnym zapacham dy nacira� joju sabie ruki j tvar.

� Kab ty viedaŭ, � ka�a, � jak heta cviarozi� i badziory�. Ciapier � ja hatoŭ.

Lektyka �aka�a ŭ�o daŭno, dyk usielisia j zahadali niescisia na Vikus Patrycyjus[12], u dom Aŭ�a. �Insula� Piatronija la�a�a na paŭdniovym uzbo��u Pa�atynu, kala tak zvanaje Karyne, dyk najprasciej im by�o ni�ej Forum, ale Piatroni maniŭsia pa darozie zajsci da za�atara Idumena, dyk zahadaŭ, kab niesli ich praz Vikus Apa�onus i Forum, u bok Vikus Sceleratus[13], na rahu jakoje poŭna by�o ŭsialakaha rodu tabernaŭ, kramaŭ.

Zdaraviennyja niehry padniali lektyku j ru�yli, papierad�anyja praz niavolnikaŭ, zvanych piedysiekvami. Piatroni raz-poraz niuchaŭ moŭ�ki svaje pachnu�yja da�oni j jakby ab nie�ym nadumoŭvaŭsia, pasla adazvaŭsia: � Pryj��o mnie ŭ ho�aŭ, �to kali tvaja lasnaja bahi�ka nie jos� niavolnicaj, dyk mah�a b kinu� dom P�aŭtaŭ i pieraniascisia da ciabie. Atuliŭ by ty jaje kachanniem dy absypaŭ by bahacciem, jak ja svaju aba�anuju Chryzatemis, jakoju, mi� nami havora�y, ja ŭ�o prynamsi nahetulki zdavoliŭsia, nakolki jana mnoju.

Mark matnuŭ ha�avoju.

� Nie? � pytaje Piatroni. � U najhor�ym vypadku sprava za�api�asia b za cezara, a zapeŭnivaju ciabie, �to cho� by j dziela majich up�yvaŭ Rudabarody byŭ by pa tvajoj staranie.

� Nie znaje� Lihiji! � adkazvaje Vini�.

� Dyk dazvol spyta�, ci ty jaje znaje� bol� jak z pohladu? Ci cho� hutaryŭ ty z joju? Zviaraŭsia ŭ kachanni?

� Ba�yŭ jaje pier� pry vadalivie, a potym spatkaŭ jaje ��e dvoj�y. Nie zabud�, �to pad�as pobytu ŭ domie Aŭ�aŭ ja �yŭ u naŭzbo�naj vi�le, pryzna�anaj dla hasciej, � i, z vybitaj rukoju, nie moh sadzicca razam za sto�. A� tolki napiaredadni majho vyjezdu spatkaŭ Lihiju pry via�ery � i nie moh s�ova da jaje prahavary�. Musiŭ s�ucha� Aŭ�avych raspoviadaŭ pra vajennyja pieramohi ŭ Brytaniji, pra ŭpadak drobnych haspadarak u Italiji, da jakoha ja��e Licinij Sta�on namahaŭsia nie dapusci�. Naahu� nie viedaju, ci Aŭ� patrapi� hutary� ab �ym in�ym, i nie dumaj, �to zdalejem ad hetaha vykrucicca, chiba zacho�a� s�ucha� pra su�asnuju raspie��anas�. Jany tam maju� u kurnikach ba�anty, ale nie jadu� ich vodle taho pryncypu, �to ka�ny zjedzieny ba�ant prybli�aje kaniec rymskaje mahutnasci. Druhi raz ja spatkaŭ jaje la parkavaj cysterny, z svie�a vyrvanaj trascinkaj u ru�cy, makaŭku jakoje ma�a�a ŭ vadu i skropliva�a navakolnyja irysy. Hla� na maje kaleni. Na ��yt Hierak�avy ka�u tabie � nie dry�ali jany, kali na na�yja manip�y j�li z vycciom chmary partaŭ, a dry�ali pry henaj cysternie. I zbiante�any, moŭ dzicianio, �to bu��u ��e nosi� na �yi, va�yma tolki maliŭ litasci, doŭha nie mohu�y s�ova vyhavary�.

Piatroni hlanuŭ na jaho kazaŭ by z niejkaj zajzdrasciaj.

� ��aslivy, � ka�a. � Cho� by sviet i �yccio by�o najhor�aje, adno ŭ ich astaniecca vie�na dobraje � ma�ados�!

A pa chvilinie spytaŭ: � I nie prahavaryŭ da jaje?

� Prahavaryŭ pasla. Aprytomnieŭ�y krychu, skazaŭ, �to viartajusia z Aziji, �to vybiŭ ruku na pradmiesci j vielmi bale�a, ale ŭ chvilinie, kali mnie pakida� prychodzicca hety hascinny dom, ba�u, �to bol u im bol� varty, �ym dzie inak� roska�, chvaroba � bol�, �ym dzie zdaroŭje. Jana s�ucha�a mianie taksama ŭzvaru�anaja, spusciŭ�y ha�ova�ku dy nie�ta hrymzola�y trascinaju na piasku. Pasla padnia�a vo�y, ��e raz zirnu�a na tyja nakreslenyja znaki, a potym na mianie, jakby chacie�a �to� spyta� � i ŭciak�a niespadziavana, jak hamadryjada ad durnavataha faŭna.

� Pavinna mie� �aroŭnyja vo�y.

� Jak mora. I ŭtanuŭ ja ŭ ich, by ŭ mory. Vier mnie, Archipie�ah mien� b�akitny! Nieŭzabavie prybieh ma�y P�aŭt dy pa�aŭ nie�ta pytacca. Ale ja nie sciamiŭ, pra �to jamu raschodzicca.

� O Afina! � adazvaŭsia Piatroni. � Zdymi hetamu ch�opcu z va�ej zas�onu, jakuju zaviazaŭ Eros, inak� bo ho�aŭ sabie raskvasi� ab ka�umnu sviatyni Vieniery.

Pasla zviartajecca da Vinicia: � O ty, viesnavy pupy�ak na drevie �yccia, pier�aziele� ty vinahradnaja! Musiaŭ by zamiest da P�aŭtaŭ zahada� niesci ciabie ŭ dom Hie�ocyja, u dom nie�ycciasviedamych ch�apcoŭ.

� �aho ty smiaje�sia z mianie?

� A �to � rysava�a na piasku? Ci nie imia Amura, ci nie pranizanaje stra�oju serca jahonaje, abo nie�ta, z �aho moh by zdahadacca, �to satyry ŭ�o roznyja tajny �yccia �aptali henaj nimfie? Jak �a mo�na by�o nie pacikavicca henym znakam!

� Pier� ja ŭba�yŭ tohu, �ym tabie zdajecca, � baronicca Vini�, � i pakul prybieh ma�y Aŭ�, razhladaŭ ja henyja znaki. Viedaju bo, �to i ŭ Hrecyi, i ŭ Rymie dziaŭ�aty nie raz rysuju� na piasku vyznanni, jakich nie adva�vajucca vymavi� ich vusny. Ale zhadaj, �to narysava�a?

� Kali nie toje, �to ja dumaŭ, to nie zhadaju.

� Rybu.

� �to?

� Rybu, ka�u. Ci mie�a heta azna�a�, �to ŭ jejnych �y�ach dahetul p�yvie cha�odnaja kroŭ � nie viedaju! Ale ty, �to abazvaŭ mianie viesnavoju zielenniu �yccia, peŭna lep� patrapi� heny znak zrazumie�.

� Carysime! Pra takija re�y spytaj Plinija. Jon znajecca na rybach. Kali b stary Api� ��e �yŭ, mo�a b taksama mieŭ by tabie nie�ta skaza�, bo zjeŭ u �ycci ryby bol�, �ym mo�a jaje adrazu zmiasci� Nieapalitanskaja zatoka.

Ale dalej�aja hutarka pierarva�asia, uniasli bo ich na rojnyja vulicy, dzie ŭsio zah�u�aŭ ludski homan. Praz Vikus Apa�onus zviarnuli na Rymski Forum, dzie pahodnymi dniami pierad zachodam sonca zbiralisia hramady abibokaŭ, kab pa�vendacca mi� kalumnaŭ, padzialicca navinami, paraziaŭlacca na lektyki va�nych ludziej, a ŭre�cie zahlada� u za�atarni, kniharni, razmianialni hro�aj, manufakturnyja kramy, branzoŭni dy ŭsialakija in�yja, katorych poŭna by�o ŭ damoch proci Kapitolu. Pa�avina Foruma, �to mie�ava�a tut �a z zamkam, by�a ŭ�o ŭ ciani, tolki kalumny vy�ej�ych sviaty� za�acilisia ŭ soncy na asnoviedzi b�akitu. Ni�ej�yja kidali daŭhija cieni na marmurovyja plity, � a ŭsiudy tak by�o ich poŭna, �to hubi�asia voka siarod ich, by ŭ lesie. Vyhlada�a, jakby tym budoŭlam i kalumnam ciesna by�o poba� z saboju. Taŭpilisia adny nad druhimi, biehli ŭprava i ŭleva, uspinalisia na ŭzhorji, tulilisia da zamkavych muroŭ abo adny da druhich, na padobu bol�ych i mien�ych, hrubiej�ych i tan�ej�ych, za�atavych i bie�ych ha�amnioŭ, to raskvie�anych pad architravami kvietkaj akantu, to pazavivanych jonskimi rahami, to zavier�anych prostym daryjskim kvadratam. Nad henym lesam bli��ali kalarovyja tryhlify, z tympanaŭ vychilalisia re�bianyja postaci bahoŭ, z ��ytoŭ askrydlanyja za�atyja kvadryhi kazaŭ by rvalisia vylecie� u pavietra, u toj b�akit, �to spakojna zvisaŭ nad henym zbitym miestam sviatym.

Pasiaredzinie rynku dy pa bierahoch p�y�a ludskaja raka: hramady prachad�alisia pad lukami bazyliki Julija Cezara, hramady siadzieli na schodach sviatyni Kastara i Pa�uksa j krucilisia la sviatlicy Viesty, padobnyja na henaj vialikaj marmurovaj asnoviedzi da roznakolernych matyloŭ ci �ukoŭ. Z hary, praz vialikija stupiani, ad starany sviatyni �Jovi optimo maximo�[14] nap�yvali novyja chvali; pry Rostrach s�uchali niejkich prynahodnych moŭcaŭ; tut i tam �utny byli zakliki handlaroŭ, pradaju�ych sadavinu, vino abo vadu z fihavym sokam; krucialoŭ z cudoŭnymi lakarstvami, vara�bitaŭ, adhad�ykaŭ ukrytych skarbaŭ, razhad�ykaŭ snoŭ.

Dzie-nidzie z homanam hutarak, zaklikaŭ mia�alisia zyki sistry, jehipskaj sambuki abo hreckich flejtaŭ. Dzie-nidzie chvoryja pabo�nyja abo sturbavanyja niasli ŭ sviatyni achviary. Siarod ludziej zbiralisia na kamiennych plitach �asyja na achviaravanaje ziernie, padobnyja da ruchlivych ciomnych i strakatych plamaŭ, stady ha�uboŭ, to zdymaju�ychsia z �opatam kry�laŭ, to znoŭ zapadaju�ych na aparo�nienaje lud�mi miejsca. �as ad �asu hramady ludskija rasstupalisia pierad lektykami, u jakich vidny byli vychara�anyja tvary �an�yn abo ha�ovy sienataraŭ i rycaraŭ, zakrep�ych i vysna�anych �ycciom. Roznamoŭnaja hramada vymaŭla�a ho�asna imiony ichnija, dacinki abo pachva�y. Mi� biaz�adnymi hurtami praciskalisia �asam stupaju�yja miernym krokam addzie�y vajaroŭ ci vihi�aŭ, pilnuju�ych vuli�naha paradku. Hreckaja mova �utna by�a navoka� naroŭni z �acinskaju.

Vini�, jaki daŭno nie byŭ u horadzie, pryhladaŭsia z peŭnaj cikavasciaj na toje rajavi��a ludziej dy na toj Rymski Forum, adna�asna j panuju�aje nad chvalaju svietu j zalitaje joju, i, adhadaŭ�y dumki tavary�a, nazvaŭ jaho hniazdom Kvirytaŭ � biez Kvirytaŭ. Istavietna tubyl�y rod amal hinuŭ u henaj suta�acy roznych rasaŭ, narodaŭ. Tut vida� by�o etyjopaŭ, vida� by�o vialihurnych jasnava�osych ludziej z dalokaj poŭna�y, brytanaŭ, ha�aŭ i hiermanaŭ, kasavokich �ycharoŭ Serykuma, ludziej z-nad Eŭfratu dy z-nad Indu, z malavanymi na cehlasty koler barodami; siryjcaŭ z bierahoŭ Arontu, z �ornymi sa�odkimi va�yma; jak kos� suchich �ycharoŭ arabskaje pustyni, �ydoŭ z zapaŭ�ymi hrud�mi; jehipcianaŭ z vie�na ŭsmiechnienym tvaram, i numidaŭ, i afraŭ; hrekaŭ z He�ady, �to naroŭni z rymlanami va�adali narodam, ale j��e va�adali viedaj, mastactvam, rozumam i krucielstvam; hrekaŭ z Archipie�ahu j Ma�oj Aziji, i z Jehiptu, i z Italiji, i z Narbonskaje Haliji. U natoŭpie niavolnikaŭ z padziraŭlenymi vu�ami niama�a by�o j volnaje ha�ajstry, jakuju cezar zabaŭlaŭ, karmiŭ, a nat adziavaŭ, � volnych pryby�oŭ, katorych u vialiki horad zvabiŭ lohki chleb i pierspiektyvy fartuny; byli j sviatary Sierapisa z palmavymi halinkami ŭ rukoch, i sviatary Izydy, na a�tar jakoje znosili bol� achviar, �ym u sviatyniu Jovi�a kapitolinskaha, � i sviatary Kibie�li z za�atymi kisciami rysu, i sviatary vandroŭnych bostvaŭ, i tancorki ŭschodnija ŭ dalokaprykmietnych mitrach, i pradaŭcy amuletaŭ, i cha�dejskija mahi, ure�cie ludzi biez nijakaha zaniatku, jakija �totydzie� prychodzili da nadtybranskich svierniaŭ pa zbo��a, bilisia za �atarejnyja bilety ŭ cyrkach, pravodzili no�y ŭ zapadaju�ych damoch zatybranskaha kvarta�u, a sonie�nyja i ciop�yja dni ŭ kryptaportykach, u niach�ujnych harkuchniach Subury, na moscie Milvijskim abo pierad �insulami� bahatych, dzie im �as ad �asu vykidali niedajedki sa sta�a niavolnikaŭ.

Piatronija dobra znali hetyja hramady. Da vu�ej Vinicijevych dalata�a ŭscia�: �Nis jest!� � �To jon�. Lubili jaho za ��odras�, a asabliva papularnas� jaho ŭzras�a ad taho �asu, jak sta�asia viedamaj jahonaja pramova pierad cezaram u abaronie asud�anaj na smier� ce�aj familiji, h. zn.: usich biez roznicy p�oci i vieku niavolnikaŭ prefiekta Pedanija Sekunda za toje, �to adzin z ich zabiŭ henaha ludajeda ŭ �asinu rospa�y. Piatroni, praŭda, vyrazna adciemlivaŭ, �to dla jaho by�o heta abyjakava, i pramaŭlaŭ da cezara tolki pryvatna, jak arbiter elehanciarum, jakoha pa�uccio estety�naje abura�a takaja re�, hodnaja jakich scytaŭ (skifaŭ), a nie rymlan. Usio � taki narod, uzburany henaj rezziu, lubiŭ ad taje pary Piatronija.

Ale jon pra toje nie dbaŭ. Nie zabyŭ, �to hety narod lubiŭ taksama i Brytanika, jakoha Neron zvioŭ iz svietu, i Ahrypinu, jakuju zahadaŭ zamardava� toj �a Neron, i Aktaviju, jakuju zadu�yli na Pandataryi, padrezaŭ�y joj �y�y ŭ hara�aj pary, i Rebielija P�aŭta, �to byŭ vyhnany, i Trezeja, jakomu ka�naje zaŭtra mah�o pryniesci smiarotny prysud. Pava�annie ludskoje mah�o by� uva�anym chut�ej za drenny prahnostyk, a skiepty�ny Piatroni byŭ adna�asna zababonny. Natoŭpu nie lubiŭ padvojna: i jak arystakrat, i jak estet. Ludzi z zapachami pra�anaha bobu ŭ zapazusie, a pry tym vie�na achryp�yja j spacie�yja ad ihry ŭ moru na rahoch vulic dy pierystylach, nie zas�u�vali ŭ jaho na nazovu ludziej.

Dyk zusim nie zviartaju�y ŭvahi na avacyi, ani na pasy�anyja stul ci ssiul ca�unki, raskazvaŭ Marku spravu Pedanija i kpiŭ pry tym z niasta�asci vuli�naje ha�ajstry, jakaja nazaŭtra pasla hroznaha aburennia vivatava�a Neronu, jak prajazd�aŭ u sviatyniu Jovi�a Statara. Ale pierad kniharniaj Aviranusa kazaŭ zatrymacca i, vysieŭ�y, kupiŭ azdobny rukapis, katory addaŭ Viniciju.

� Heta padarunak tabie, � skazaŭ.

� Dziakuju! � adkazaŭ Vini� i, zirnuŭ�y na zaha�ovak, spytaŭ: � �Satyrykon�? Heta nie�ta novaje. �yjo heta?

� Majo. Ale ja nie cha�u jsci ŭ slady Rufina, historyju jakoha mieŭ tabie raskaza�, ani ŭ slady Fabrycyja Vejenta, tamu nichto ab hetym nie viedaje, a ty nikomu nie ka�y.

� Kazaŭ, �to nie pi�a� vier�aŭ, � prypaminaje Vini�, zahladaju�y ŭ siaredzinu, � a tut vo� ba�u prozu, husta imi pieraplecienuju.

� Jak budzie� �yta�, zviarni ŭvahu na bankiet Trymalchijona. �to da vier�aŭ � zbrydli mnie ad taje pary, jak Neron pa�aŭ pisa� epas. Vitel, ba�, cho�u�y sabie dahadzi�, zak�adaje sabie ŭ hor�a pa�a�ku z kosci s�anovaje; in�yja pas�uhoŭvajucca pierynami f�aminhaŭ, ma�anymi ŭ alivie abo ŭ advary maciardu�ki. Ja � �ytaŭ paeziju Nerona i � vyniki ŭ toj �a chvilinie. Mahu ich pasla chvali�, kali nie z �ystym sumlenniem, to z �ystym straŭnikam.

Heta skazaŭ�y, znoŭ zatrymaŭ lektyku pierad za�atarom Idumienam i, za�adziŭ�y spravu hemmaŭ, zahadaŭ niascisia prosta da Aŭ�aŭ.

� Pa darozie, na dokaz, da �aho davodzi� aŭtarckaje samalubstva, raska�u tabie historyju Rufina.

Ale pakul jaje raspa�aŭ, to i zviarnuli na Vikus Patrycyjus dy niezabaŭna stajali pry domie Aŭ�a. Ma�ady i du�y �janitor�[15] ad�yniŭ im dzviery ŭ ostyjum, nad jakimi saroka ŭ kletcy vita�a kryklivym: �Salve!�[16] Idu�y z druhich sianiej, zvanych ostyjum, u samy atryjum, Vini� ka�a: � Ci zviarnuŭ uvahu, �to prydzvierny tut biez �ancuhoŭ?

� Heta dziŭny dom, � adkazaŭ paŭho�asam Piatroni. � Peŭna tabie viedama, Pamponiju Hrecynu padazravali, �to praktykuje ŭschodni zababon, sutnas� jakoha � addava� �es� niejkamu Chrystu. Zdajecca, prys�u�y�asia joj Kryspini�a, jakaja nie mo�a darava� Pamponiji, �to adnaho mu�a by�o dastatkova joj na ce�aje �yccio. Univira!.. Skarej zdarycca siannia ŭ Rymie paŭmisak ry�koŭ z Norykuma. Sudzili jaje damovym sudom� � Praŭdu ka�a�, �to heta dziŭny dom. Potym raska�u tabie, �to ja tut ba�yŭ i �uŭ.

Tym �asam pryj�li ŭ atryjum. Zahad�yk jahony, niavolnik, tak zvany �atriensis�, vys�aŭ namienk�atara, kab da�a�yŭ ab hasciach, adna�asna s�u�ki padsunuli im kres�y j stola�ki pad nohi. Piatroni, jaki nie byvaŭ u hetym domie, staronia�ysia ad surovaha sumu, jaki tam byccam va�adaryŭ, razhladaŭsia navoka� z peŭnym zdziŭlenniem, bo atryjum zusim nie rabiŭ sumnaha ŭra�annia. Z adkrytaj hary padaŭ snop jasnaha sviat�a, rassypaju�ysia ŭ tysia�u iskraŭ na vadapyrsku.

Kvadratnaja sa�a�ka z fantannaj usiaredzinie, pryrychtavanaja dla pryjmannia da�d�u, padaju�aha praz adkrytuju horu, a nazyvanaja �impluvijum�, by�a akru�ana aniemonami j lilejami. Vida�, u domie kachalisia ŭ lilejach, by�o ich kupiny � i bie�ych, i �yrvonych, i ŭre�cie �atyrovych irysaŭ, dalikatnyja pialostki jakich byli jak by pasrebranyja vadzianym py�am. Siarod mokrych mchoŭ, jakimi prykrytyja byli dajni�ki z lilejami, i siarod pukoŭ liscia vidny byli bronzavyja statujki dziaciej i vodnaha ptastva. U adnym kucie bronzavaja �a� nachili�a svaju zaplasnie�uju ad vohkasci ha�ova�ku da vady, kazaŭ by �ada�a napicca. Pad�oha ŭ atryjumie by�a z mazajiki; scieny �astkova z �yrvonaha marmuru, �astkova malavanyja ŭ drevy, ryby, ptu�ki j hryfy, vabili voka jhroju krasak. Ad dzviarej da bakovak upryho�any byli �arapa�nikam abo nat s�anovaj kosciu; pry scienach mi� dzviarmi stajali statuji prodkaŭ Aŭ�a. Usiudy vidzion byŭ spakojny dastatak, daloki ad py�naje zbytkoŭnasci, ale �lachotny j samapeŭny.

Piatroni, jaki biez paraŭnannia �yŭ py�niej dy strajniej, nie moh tut, adnakava �, znajsci ani adnaje re�y, jakaja b reza�a jahony hust, dyk zviarnuŭsia z hetym da Vinicija, a� tut niavolnik-velaryjus adsunuŭ zas�onu, addzialaju�uju atryjum ad tablinuma, i ŭ h�ybi doma pakazaŭsia spia�aju�y Aŭ� P�aŭt. Byŭ heta �a�aviek u�o pa�y�y, z bie�aju ha�avoju, ale �orstvy, z enierhi�nym tvaram, krychu prykaratkim, ale zatoje padobnym da ha�avy ar�a. Hety raz by�o vidno na im peŭnaje zdziŭlennie, a nat tryvoha z pry�yny adviedzin Neronavaha pryjaciela, siabry j zavu�nika.

Ale Piatroni byŭ zorkim �a�aviekam dy nie abyjakim byvalcam, kab hetaha nie dasledzi�, dyk pa pier�ych pryvitalnych s�ovach vyjasniŭ z ce�aj svajoj vymoŭnasciaj i svabodaj, �to pryj�oŭ padziakava� za apieku nad siastryncom jahonym, i �to tolki ŭdzia�nas� spry�yni�a jahonyja adviedziny, cho� asmiala�a da ich i daŭniej�aje znajomstva.

Aŭ� zapeŭniŭ jaho z svajho boku, �to vielmi rad mi�ym hasciam, a �to da ŭdzia�nasci � ka�a, � to i sam da hetaha pa�uvajecca, cho� mo Piatroni j nie zdahadvajecca, za �to. Praŭda, Piatroni nie zdahadvaŭsia. Daremna padymaŭ svaje arechavyja vo�y ŭharu, natu�vaŭsia, kab nahada� najmien�uju pas�uhu Aŭ�u ci kamu-niebud�. Nie prypaminaŭ sabie ni�oha, apra�a taho chiba, �to maniŭsia zrabi� dla Vinicija. Mimavoli chiba mah�o �to zdarycca, ale tolki mimavoli.

� Lublu i caniu nadta Viespasyjana, � abjasniaje Aŭ�, � jakomu va�e� uratavaŭ �yccio, kali raz prydary�asia jamu nia��ascie zasnu� pry s�uchanni vier�aŭ cezara.

� Zdary�asia jamu ��ascie, � adkazaŭ Piatroni, � bo ich nie �uŭ. Nie piare�u, adnak, �to mah�o jano skon�ycca nie��asliva. Rudabarody maniŭsia kanie�nie pas�a� jamu centuryjona z pryjacielskaj radaj, kab padrezaŭ sabie �y�y.

� A ty, Piatroni, asmiajaŭ jaho.

� Tak, a mo j naadvarot: ja skazaŭ jamu, �to kali Arfiej umieŭ piesniaju nahna� son dzikim biestyjam, to jon daraŭniaŭ jamu, patrapiŭ�y ŭlula� Viespasyjana. Z Rudabarodaha mo�na padkpiva�, ale pad umovaj, kab u ma�ych kpinach by�o vialikaje padchlebnictva. Na�aja mi�ascivaja aŭhusta Papieja razumieje heta dobra.

� Na �al, takija �asy, � adkazaŭ Aŭ�. � Nie maju dvuch piarednich zuboŭ, vybiŭ ich mnie kamianiom brytaniec, tamu tak hutarka maja svi��avataja, adnak �a naj��asliviej�yja dni �yccia pravioŭ ja ŭ Brytaniji� � Bo pieramo�nyja, � dakinuŭ Vini�. Ale Piatroni, baju�ysia, kab stary vajak nie za�aŭ haradzi� ab starych svajich vojnach, zmianiŭ temu hutarki.

� U vakolicy Prenesty, � pa�aŭ, � sialanie znaj�li nie�yvoje vaŭ�anio z dzviuma ha�avami, a pad�as anahdaj�aj navalnicy piarun adarvaŭ hzyms u sviatyni �uny, heta z uvahi na pozniuju vosie� by�o nie�uvanym dzivam.

Niejki tak �a Kotta, jaki jamu heta raskazvaŭ, kazaŭ, �to sviatary taje � sviatyni zapavia��aju� katastrofu horadu z hetaj pry�yny abo evientualna rujnu vialikaha domu, jakuju lho adviarnu� tolki vialikimi achviarami.

Aŭ�, vys�uchaŭ�y heta, vykazaŭ dumku, �to takich znakaŭ nie mo�na, adnak, pu��a� mima vu�ej. Bahi mohu� by� zahnievany pierabranaj mieraj z�a�ynstva, niama �aho hetamu dzivicca, a dziela taho ekspijacyjnyja achviary zusim da miejsca.

Na heta Piatroni: � Tvoj dom, P�aŭcie, nie jos� tak vialiki, a �yvie ŭ im vialiki �a�aviek; mo j, praŭda, zavialiki na tak marnaha ŭ�asnika, ale taksama zama�y. A kali raschodzicca pra rujnu tak vialikaha, napryk�ad, jak �domus transitoria�[17], to ci ap�acicca nam dava� achviary, kab addali� henu rujnu?

P�aŭt nie adkazaŭ na heta pytannie, hetym krychu kranuŭ Piatronija, pry ce�ym bo niedachopie pa�uccia roznicy mi� dabrom i z�om nie byŭ jon, adnak, nikoli dano��ykam, i mo�na by�o z im hutary� zusim biaspie�na. Vo� �a zmianiŭ znoŭ hutarku i pa�aŭ vychvala� pamie�kannie P�aŭta, dobry hust u jahonaj abstanoŭcy.

� Staraja heta siadziba, � adkazaŭ P�aŭt, � u jakoj ni�oha nie zmiani�asia ad �asu ŭnasled�annia jaje.

� Viery� u Boha, katory jos� adzin, usiomahutny j spraviadlivy, � paŭtaryŭ Piatroni, siedzia�y znoŭ u lektycy sam-nasam z Vinicijem. � Kali jejny Boh jos� usiomahutny, tady va�adary� nad �ycciom i smierciaj; a kali jos� spraviadlivy, tady s�u�na ssy�aje smier�.

Dyk �amu Pamponija nosi� �a�obu pa Juliji? �kaduju�y Juliji, hani� svajho Boha. Mu�u hetuju filazofiju paŭtary� na�aj rudabarodaj ma�pie, bo mnie zdajecca, �to ŭ dyjalektycy daraŭnoŭvaju Sakratu. �to da �an�yn, zhad�ajusia: ka�naja maje try abo �atyry du�y, ale ni adna nie maje razumnaje du�y. Chaj by sabie Pamponija razdumoŭva�a z Senekaj abo Kornutam ab tym, �ym jos� ich vialiki �ohas� Chaj by razam vyklikali cieni Ksenafonesa, Parmenida, Zenona i Platona, katoryja nudziacca tam u Kimeryjskich krajinach, jak �y�y ŭ kletcy. Ja chacieŭ havary� z joju i z P�aŭtam ab �ym in�ym. Na sviatoje �ona jehipskaje Izis! Kab im tak prosta skazaŭ, �aho my pryj�li, dyk dumaju, �to cnota ichniaja zabryn�e�a b, jak miedzianaja talerka ad pa�ki. I nie smieŭ!

Dasi viery, Vini�, �to nie asmieliŭsia? Pavy pryho�yja ptu�ki, ale kry�a� nadta dziarliva. Pabajaŭsia kryku. Ale mu�u pachvali� tvoj hust. Isnaja �zaranka z ru�ovymi pal�ykami�� I viedaje�, �to mnie taksama prypomni�a? � Viasnu! I to nie na�u ŭ Italiji, dzie led� tam-siam jab�ynia pakryjecca kvietkami, a aliŭniki �areju�, jak �areli, tolki tuju viasnu, jakuju ba�yŭ ja ŭ Hielviecyi, ma�aduju, svie�uju, jasnazialonuju. Na tuju bladuju Selenu! Nie dziŭlusia tabie, Mark, � viedaj, adnak, �to kachaje� Dyjanu. I �to Aŭ� i Pamponija hatovy ciabie razarva�, jak kali� sabaki Akteona.

Vini�, nie padymaju�y ha�avy, maŭ�aŭ. Pasla havory� pierapoŭnienym �adoju ho�asam: � Ja �adaŭ jaje ŭpiarod, a ciapier �adaju ��e bol�. Kali abniaŭ jejnuju ruku, achapiŭ mianie aho� Mu�u jaje mie�! Kab ja byŭ Zeŭsam, nakryŭ by jaje chmaraj, jak jon nakryŭ Ijo, abo spusciŭsia b na jaje da�d�om, jak jon spusciŭsia na Danaju. Chacieŭ by ca�ava� jejnyja vusny a� da bolu! Chacieŭ by pa�u� jejny kryk u majich abdymkach. Chacieŭ by zabi� Aŭ�a i Pamponiju, a jaje schapi� i zaniasci na rukach damoŭ. Nie spacimu siannia. Zahadaju bi� katoraha z niavolnikaŭ i s�uchacimu jahonaha jenku� � Supakojsia, � pierapyniŭ Piatroni. � Maje� zachciavarki drevako�a z Subury.

� Mnie ŭsio adno. Mu�u jaje mie�. Pryj�oŭ da ciabie pa radu, i kali ty jaje nie znajdzie�, znajdu jaje sam� Aŭ� uva�aje Lihiju za da�ku, �amu � by ja mieŭ hladzie� na jaje jak na niavolnicu? Dyk kali niama in�aje darohi, chaj �a apradzie dzviery majho domu, chaj namasci� ich voŭ�ym t�u��am dy chaj siadzie, jak �onka, pry majim vohni��y.

� Supakojsia, hara�y na��adku konsu�aŭ. Nie na toje viadziom barbaraŭ na pryviazi za na�ymi vazami, kab �anicca z ichnimi do�kami. Vyscierahajsia bujanstva. Vyprabuj prostyja �esnyja sposaby i daj mnie j sabie �as nadumacca. Mnie taksama Chryzatemis vydava�asia z rodu Jovi�a, adnak nie �aniŭsia z joju � tak, jak i Neron nie zvian�aŭsia z Akte, cho� jaje nazyvali da�koju cezara Ata�a. Supakojsia. Padumaj pra toje, �to, kali jana zacho�a dziela ciabie pakinu� dom Aŭ�aŭ, jany nie maju� prava jaje zatrymoŭva�, i viedaj toje, �to nie tolki sam hary�, a i ŭ joj Eros zapaliŭ po�ymia� Ja heta skiemiŭ, a mnie treba viery� Bud� ciarplivy. Na ŭsio jos� sposab, ale siannia i tak u�o zadoŭha dumaŭ, heta mianie mu�y�. Zatoje pryrakaju tabie, �to ŭzaŭtra ja��e padumaju ab tvajim kachanni, i chiba Piatroni nie budzie Piatronijem, kali �aho nie prydumaje.

Zamoŭkli znoŭ abodva. Ure�cie Vini�, u�o spakajniej�y, pa chvilinie adzyvajecca: � Dziakuju tabie, chaj fartuna dla ciabie ��odraj budzie.

� Bud� ciarplivy.

� Kudy zahadaŭ niascisia?

� Da Chryzatemis� � ��aslivy ty, �to maje� tuju, katoruju kachaje�.

� Ja? Viedaje�, �ym mianie ��e zacikaŭlaje maja Chryzatemis? Toje, �to jana mianie zdrad�aje z majim u�asnym vyzvolnikam, lutnistym Teoklesam, i dumaje, �to ja hetaha nie viedaju. Kali� kachaŭ jaje, a ciapier smie�y� mianie jejnaje machlarstva j durnota. Chadzi sa mnoju da jaje. Kali pa�nie ciabie ba�amuci� i stanie vinom pisa� tabie litary na stale palcam, viedaj toje, �to ja nie� zajzdrosny.

I zahadali niascisia razam da Chryzatemis.

Ale ŭ prysienku Piatroni pa�a�yŭ ruku na ple�y Vinicija i ka�a: � Stoj. Zdajecca, prydumaŭ sposab.

� Chaj usie bahi tabie adp�acia�!..

� Tak! Zdajecca, dobry sposab. Viedaje�, Mark, �to?

� S�uchaju, Afina ty maja� � Cieraz niekalki dzion boskaja Lihija budzie spa�yva� u tvajim domie ziernie Demietry.

� Ty vialik�y, �ym cezar! � padniaŭ ho�as Vini�.

Piatroni datrymaŭ s�ova.

Nazaŭtra pasla adviedzin Chryzatemis, praŭda, spaŭ ce�y dzie�, ale ŭvie�ar zahadaŭ niascisia na Pa�atyn i mieŭ z Neronam sakretnuju hutarku, vynikam jakoje na treci dzie� pierad domam P�aŭtaŭ zjaviŭsia centuryjon z kolkinacca�ma pretoryjanskimi vajarami.

�asy byli niapeŭnyja j stra�nyja. Takoha rodu pas�ancy byli �asta viestunami smierci. Vo� �a, kali centuryjon vytnuŭ ma�atkom u dzviery Aŭ�a, a zahad�yk atryjuma da�a�yŭ, �to ŭ sieniach staja� vajary, �ach achapiŭ uvie� dom. Radnia zaraz akru�y�a staroha vajavodu, nichto bo nie sumniavaŭsia, �to niebiaspieka pieradusim jamu hrazi�a. Pamponija, abniaŭ�y jaho za �yju, prytuli�asia da jaho z usich si�, a ssinie�yja vusny jejnyja �aptali chutka niejkija s�ovy; Lihija, bie�aja, moŭ pa�atno, ca�ava�a jahonyja ruki; ma�y Aŭ� u�apiŭsia za tohu � z kalidoraŭ, z pakojaŭ pavierchavych dla s�u�nic, z �aladnaj, z �azni, padva�u, z usiaho domu pa�aŭ vysypacca roj niavolnikaŭ i niavolnic. Padnialisia kryki: �Heu, heu, me miserum!�[19], �an�yny zaviali p�a�; niekatoryja pa�ali ŭ�o dzierci tvar i nakryva� ha�ovy chustkami.

Sam tolki stary vajavoda, �to daŭno pryvyk smierci prosta hladzie� u vo�y, stajaŭ spakojny, a jaho karotkaje arlinaje abli��a skamianie�a. Supakojiŭ�y kryki i parassy�aŭ�y s�u�bu, skazaŭ: � Pusci mianie, Pamponija, kali ŭ�o mnie pryj��a para, to budzie ��e �as na razvitannie.

I adsunuŭ laho�ka jaje � a jana ka�a: � O, kab �a dola nas nie raz�u�y�a, Aŭ�!

Pasla, upaŭ�y na kaleni, pa�a�a malicca z takoju si�aj, jakuju tolki tryvoha pra najdara�ej�uju asobu da� mo�a.

Aŭ� paj�oŭ u atryjum, dzie �akaŭ jaho centuryjon. Byŭ heta stary Kaj Hasta, daŭny jaho padu�adny i tavary� z brytanskich vojnaŭ.

� Vitaju vajavodu, � skazaŭ. � Pryno�u tabie zahad i vitannie cezara � a vo� tabli�ki i znak, �to ad jaho prychod�u.

� Dziakuju cezaru za vitannie, a zahad vykanaju, � adkazaŭ Aŭ�. � Dobry dzie�, Hasta, ka�y �, z jakim daru�enniem ty pryj�oŭ.

� Aŭ� P�aŭt, � pa�aŭ Hasta, � cezar daviedaŭsia, �to ŭ tvajim domie prabyvaje da�ka kniazia lihaŭ, jakuju toj knia� ja��e za boskaha K�aŭdyja addaŭ u ruki rymlan jak zaruku, �ho lihi nikoli nie naru�a� impieryi. Boski Neron tabie ŭdzia�ny, vajavoda, �to praz stolki hadoŭ hasciŭ jaje ŭ siabie, i, nie cho�u�y dalej abcia�a� tvajho domu, dyj tamu, �to dziaŭ�yna, jak za�o�nica, pavinna by� pad apiekaj samoha cezara i sienatu � zahadvaje tabie vyda� jaje ŭ maje ruki.

Aŭ� zavialiki byŭ vajak dy mu� zahartavany, kab �alicca na zahad. Adnak �a razorka hnievu j bolu vomih zjavi�asia na jahonym �ale. Pierad takim nachmuranniem dry�ali kali� brytanskija lehiji � i nat ciapier na tvary Hasty malavaŭsia strach. Ale ciapieraka proci zahadu Aŭ� P�aŭt pa�uŭsia biezabaronnym.

Hladzieŭ praz chvilinu na tabli�ki, na znak, pasla, padniaŭ�y vo�y na staroha centuryjona, ka�a ŭ�o spakojna: � Pa�akaj, Hasta, u atryjumie, pakul padrychtujem tabie zak�adnicu.

I paj�oŭ na druhi kaniec domu ŭ zalu, zvanuju ekus, dzie Pamponija Hrecyna, Lihija i ma�y Aŭ� �akali na jaho z tryvohaj.

Sumnivy Aŭ�a spraŭdzilisia, da Nerona jaho nie dapuscili. Adkazana jamu, �to cezar zaniaty piajanniem z lutnistym Terpnasam i �to naahu� nie pryjmaje tych, kaho nie klikaŭ. Inak� ka�u�y, heta byŭ znak, kab Aŭ� i napasla nie maniŭsia z im ba�ycca.

Zatoje Seneka, pamima hara�ki, pryniaŭ staroha vajavodu z nale�naj jamu pa�anaj, ale, pa�uŭ�y, pra �to jamu raschodzicca, horka ŭsmichnuŭsia j skazaŭ: � Adnu tolki mahu tabie da� us�uhu, P�aŭcie, nie pakazvacca nikoli pierad cezaram z tym, �to ja balu�a spa�uvaju tabie i cha�u dapamah�y. Bo kali b cezar zapadozryŭ heta, viedaj, �to nie addaŭ by tabie Lihiji, cho� by na samy tolki zador proci mianie.

Nie rajiŭ jamu taksama jsci da Tyhelina, ni da Vitelija. Mo�a hra�mi j mo�na by�o b �to z imi zrabi�, mo�a taksama chacieli b �to zrabi� na z�os� Piatroniju, jakoha ŭp�yŭ namahajucca padkapa�, ale najpraŭdapadabniej zdradzili b pierad cezaram, jak vielmi Lihija darahaja dla P�aŭtaŭ, a tahdy cezar tym hor� jaje nie addaŭ by. Tut stary mudrec pa�aŭ kaza� z kuslivaj ironijaj proci siabie samoha: � Maŭ�aŭ, P�aŭcie, maŭ�aŭ, P�aŭcie, maŭ�aŭ praz ce�yja hady, a cezar nie lubi� tych, �to maŭ�a�! Jak �a tabie nie zachaplacca by�o jahonaj krasoju, cnotaj, piesniaj, jahonym majsterstvam furmana dy dek�amacyjaj vier�aŭ! Jak �a tabie by�o nie vys�aŭla� smierci Brytanika, nie skaza� s�ova pachvalnaha na �es� matkabojcy dy nie pavin�ava� z nahody zadu�ennia Aktaviji! Nie maje� pradba�livasci, Aŭ�, jakuju my, ��aslivyja pry dvary, majem pad dastatkam.

Heta skazaŭ�y, uziaŭ kubak, �to nasiŭ za pojasam, za�erpaŭ z vadalivu vady, adsvia�yŭ spie�anyja vusny i havaryŭ dalej: � Och, Neron maje ŭdzia�naje serca! Lubi� ciabie, bo ty s�u�yŭ Rymu dy jmia jahonaje rass�aviŭ na ŭvie� sviet, i lubi� mianie, bo vu�yŭ jaho zama�adu.

Dziela taho, ba�, viedaju, �to vada heta nia jos� zatru�anaj, i pju jaje spakojna.

Vino ŭ majim domie by�o b mien� peŭnym, ale kali maje� prahu, to napisia smie�a hetaj vady. Vadaciahi viadu� jaje z samych horaŭ Albanskich, i, cho�u�y jaje zatruci�, treba zatruci� usie vadalivy ŭ Rymie. Jak ba�y�, mo�na by� ja��e na hetym sviecie biaspie�nym dy mie� spakojnuju staras�. Ja, praŭda, chvory, ale heta bol� du�a chvareje, �ym cie�a.

To by�a praŭda. Seneku nie chapa�a taje si�y ducha, jakuju mieŭ, napryk�ad, Kornut abo Trazej, dyk �yccio jahonaje by�o �aradoju ŭstupak, jakija rabiŭ z�a�ynstvu. Sam heta �uŭ i razumieŭ, �to spadkajemnik pryncypaŭ Zenona z Cytyjuma pavinien by in�aj isci darohaj, i ciarpieŭ z hetaje pry�yny bol�, �ym ad bojazi smierci. Ale vajavoda pierarvaŭ jamu horkija dumki.

� �lachotny Aneju, � ka�a, � viedaju, jak cezar adp�aciŭsia za apieku ŭ ma�adych hadoch. Ale da adabrannia nam dziciaci davioŭ Piatroni. Paraj mnie proci jaho �to, ska�y, pad �yimi jon up�yvami, dyj sam sprabuj da jaho pramovi�, chaj staraja pryjaz� na�a das� tabie da hetaha natchniennie.

� Piatroni i ja, � adkazvaje Seneka, � my ludzi z dvuch procileh�ych abozaŭ.

Sposabaŭ na jaho nie maju, ni�yim up�yvam jon nie paddajecca. Mo�a jon, pamima svajho cynizmu, ja��e bol� varty, �ym tyja ŭsie z�ydni, jakimi Neron siabie siannia akru�yŭ, ale dakazva� jamu, �to zrabiŭ b�ahi ŭ�ynak, heta marnavannie �asu; Piatroni daŭno pa�uccio dabra i z�a zahubiŭ. Daka�y jamu, �to ŭ�ynak jahony jos� brydotaj, tady zasaromiecca. Jak spatkajusia z im, to ska�u: tvoj u�ynak hodzien vyzvolnika. Kali heta nie pamo�a � ni�oha nie pamo�a.

� Dziakuju j za heta, � adkazaŭ vajavoda.

Pasla zahadaŭ niascisia da Vinicija, jakoha zastaŭ na fiechtunku z chatnim �anistym. Aŭ�a, �to ba�yŭ ma�adoha �a�avieka, jaki himnastykuje tady, kali na Lihiju dakanany byŭ zamach, achapi�a stra�ennaja z�os�, jakaja, zaraz pasla adychodu �anisty, vyli�asia ŭ horkich s�ovach. Ale Vini�, daviedaŭ�ysia ab adabranni Lihiji, tak stra�na zbialeŭ, �to nat z�osny Aŭ� ni na chvilinu nie moh duma� ab jahonym sudziejnictvie ŭ hetym. Pot vystupiŭ na �bie junaka; kroŭ, jakaja na chvilinu ŭciak�a by�a ŭ serca, udary�a znoŭ hara�aju chvalaj da tvaru, vo�y pa�ali iskrycca, vusny � kida� biaz�adnyja pytanni. Zajzdras� i zakatnas� kidali im, moŭ bura. Zda�osia jamu, �to, raz pierastupiŭ�y paroh domu cezaravaha, Lihija stra�ana dla jaho nazaŭsiody, i kali Aŭ� vymaviŭ imia Piatronija, praz dumku ma�adoha vajara, by ma�anka, prajim�a�asia zdahadka, �to Piatroni zakpiŭ z jaho i �to abo padarunkam Lihiji chacieŭ sabie zdaby� novyja �aski cezara, abo chacieŭ jaje zatryma� sabie. Toje, kab chto, raz uhledzieŭ�y Lihiju, nie za�adaŭ jaje, nie toŭpi�asia ŭ jahonaj ha�avie. Zakatnas�, znanaja ŭ ichnim rodzie, uzdyma�a jaho ciapier by razhukany ko�, adbiraju�y prytomnas�.

� Vajavoda! � ka�a �akani�nym tonam. � Idzi dadomu j �akaj mianie� Viedaj, �to kali b nat rodnym ba�kam majim byŭ Piatroni, to i tady adamsciŭsia b za kryŭdu Lihiji. Idzi j �akaj mianie. Ni Piatroni, ni cezar mie� jaje nie budu�!

Potym zviarnuŭsia z ku�akami da vaskovych masak u atryjumie i huknuŭ: � Na hetyja maski smiarotnyja! Pier� jaje zabju j siabie!

Pasla schapiŭsia i, kinuŭ�y ja��e raz Aŭ�u: ��akaj mianie�, vybieh, jak a�ale�y, z atryjuma dy palacieŭ da Piatronija, spichaju�y z darohi prachodzia�ych.

Aŭ� �a viarnuŭsia damoŭ z peŭnaju polhaj. Dumaŭ, kali Piatroni nabuchtoryŭ cezara, kab zabraŭ Lihiju dla Vinicija, to Vini� adviadzie jaje damoŭ. Niama�a jaho pacia�a�a taksama dumka, �to kali nie dasca ŭratava� Lihiju, to budzie zas�onienaj ad smierci j ha�by dyj pom��anaj. Vieryŭ, �to Vini� dakanaje toje, �to pryrok. Ba�yŭ jahonuju z�os� i znaŭ zakatnas�, svomuju hetamu rodu. Jon sam cho� lubiŭ Lihiju, jak rodny ba�ka, skarej zabiŭ by jaje, �ym addaŭ by cezaru, i kab nie syn, apo�ni jahony na��adak, byŭ by heta zrabiŭ. Aŭ� byŭ vajakom, pra stojikaŭ led� �uŭ, ale charaktaram nie byŭ ad ich daloki, i dla jaho paniacciaŭ, i dla jaho hodnasci smier� chut�ej pryniaŭ by, �ym ha�bu.

Viarnuŭ�ysia damoŭ, supakojiŭ Pamponiju, pieraliŭ joj svaju lhu nadzieji, i aboje pa�ali �aka� viestak ad Vinicija. �asami, jak adzyva�asia chada niavolnikaŭ u atryjumie, u�o dumali, �to Vini� viadzie im darahoje dzicianio, i hatovy byli z h�ybini du�y pabahas�avi� abajich. Ale �as uciakaŭ, a viestak nie by�o. A� tolki ŭvie�ar adazvaŭsia ma�atok pry bramie.

Uvaj�oŭ niavolnik i addaŭ Aŭ�u list. Stary vajak, cho� lubiŭ samastrymanas�, braŭ dry�a�aju rukoju dy pa�aŭ prahavita �yta�, jak by tut pra ce�y dom jahony raschodzi�asia. Nah�a tvar paciamnieŭ, moŭ chmara jaho atuli�a.

� �ytaj, � ka�a, padaju�y list Pamponiji.

Taja ŭzia�a j pra�yta�a nastupnaje: �Mark Vini� � pryvitannie Aŭ�u P�aŭtu. �to sta�asia, sta�asia z voli cezara, pierad jakoju schilecie ha�ovy, jak schilajem ja i Piatroni�.

Nasta�a doŭhaje maŭ�annie.

Piatroni byŭ doma. Prydzvierny nie staŭ zatrymva� Vinicija, jaki ŭlacieŭ u atryjum, moŭ bura, i, daviedaŭ�ysia, �to haspadara tre �uka� u biblijatecy, z takim samym impetam ulacieŭ tudy i, zastaŭ�y Piatronija pi�u�aha, vyrvaŭ jamu trascinku z ruki, z�amaŭ i kinuŭ vobziem, tady a��apieryŭ �aleznymi palcami jahonyja pla�uki i, sunu�y tvar da jahonaha tvaru, spytaŭ chryplivym ho�asam: � �to ty z joju zrabiŭ? Dzie jana?

Ale vomih sta�asia niespadziavanaja re�: chudarlavy j raspie��any Piatroni schapiŭ urezanuju ŭ ple�y da�o� ma�adoha atlety, pasla druhuju i, trymaju�y abiedzvie ŭ svajoj adnoj by stalovymi abcuhami, ka�a: � Ja tolki ranicaj byvaju nieda�u�ny, a vie�aram maju daŭniuju pruhkas�.

Sprabuj vyrvacca! Himnastycy vu�yŭ ciabie chiba tka�, a zvy�kam � kaval?

Na tvary jahonym nat nie vida� by�o hnievu, tolki ŭva��u bliskaŭ niejki vohnik advahi j enerhiji. Pa chvilinie pusciŭ ruki Vinicija, a toj stajaŭ pierad im supakorany, zasaromleny j z�osny.

� Maje� stalovuju ruku, � ka�a, � ale na ŭsie piakielnyja bohi prysiahaju tabie, kali mianie ty zdradziŭ, uvapchnu tabie no� u hor�a, cho� by i ŭ pakojach cezara.

� Pahavarem spakojna, � adkazvaje Piatroni. � Stal, jak ba�y�, macniej�aja, �ym �aleza, dyk, cho� z tvajho adnaho ple�uka mo�na zrabi� maje dva, nie patrabuju ciabie bajacca. Zatoje horka mnie ad tvajho hrubijanstva, i kali b niaŭdzia�nas� ludskaja mah�a mianie ��e dzivi�, to dziviŭsia b z tvaje niaŭdzia�nasci.

� Dzie Lihija?

� U lupanaryi, heta zna�a ŭ domie cezara.

� Piatroni!

� Supakojsia, sadzisia. Prasiŭ ja cezara dzvioch re�aŭ, jakija mnie abiacaŭ: pier�aja � vydaby� Lihiju z domu Aŭ�aŭ, a druhaja � adda� jaje tabie. Ci nie maje� tam dzie na�a ŭ chvandach tohi? Mo�a mnie ŭsunie�? Ale ja raju tabie pa�aka� dzion z paru, bo ŭziali b ciabie ŭ viaznicu, a tady b Lihija nudzi�asia ŭ tvajim domie.

Nasta�a ci�ynia. Vini� paziraŭ �as niejki zdziŭlenymi va�yma na Piatronija, pasla skazaŭ: � Vyba�aj. Kachaju jaje j kachannie maro�y� mnie ho�aŭ.

� Nu, s�uchaj, Mark. Anahdaj ka�u cezaru tak: moj siastryniec Vini� tak pakachaŭ adnu chudarlavuju dziaŭ�ynu, katoraja hadujecca ŭ Aŭ�aŭ, �to dom jahony zmianiŭsia ad tu�nych uzdychanniaŭ u parovuju �azniu. Ty, ka�u, cezar, ani ja, znaju�ysia na sapraŭdnaj krasie, nie dali b tysia�y sestercyjaŭ za jaje, ale hety ch�apiec durny, jak tryno�nik, a ciapier i zusim zdurnieŭ.

� Piatroni!

� Kali nie zdahadvaje�sia, �to ja heta skazaŭ dziela ratavannia Lihiji, to ja hatoŭ sam sabie paviery�, �to skazaŭ praŭdu. Ja ŭbiŭ u ho�aŭ Rudabarodamu, �to taki esteta, jak jon, nie mo�a ŭva�a� takoje dziaŭ�yny za krasuniu, i Neron, jaki dahetul nie smieje jnak� hladzie�, jak majimi va�yma, nie znajdzie ŭ joj krasy, a nie znaj�oŭ�y, nie budzie jaje �ada�. Treba � by�o pierad ma�paj zabiaspie�ycca i ŭzia� jaje na povad. Na Lihiji paznajecca ciapier nie jon, tolki Papieja, i istavietna pastarajecca jaje zaraz z pa�acu vydali�. A ja niechacia kazaŭ dalej Rudoj Baradzie: �Va�mi Lihiju i daj jaje Viniciju! Maje� prava heta zrabi�, bo jana � zak�adnica, a kali tak zrobi�, nasoli� Aŭ�u�. I zhadziŭsia. Nie mieŭ najmien�aje racyi nie zhadzicca, tym bol�, �to nasunuŭ jamu nahodu daku�y� �esnym ludziam. Zrobia� ciabie aficyjnym dahlad�ykam zak�adnicy, addadu� tabie ŭ ruki heny lihijski skarb, a ty, jak sajuznik vajackich lihaŭ dy adna�asna vierny s�uha cezara, nie tolki sa skarbu ni�oha nie zmarnuje�, ale pastaraje�sia jaho pamno�y�. Cezar dla vidu zatrymaje jaje dzion kolki ŭ domie, a pasla ada�le da tvaje insuli, ��aslivy ma�ojca!

� I to praŭda hetamu? Ci � ni�oha joj tam nie pahra�aje?

� Kali b tam zasta�asia �y� nazaŭsiody, Papieja pahavary�a b ab joj z �akustaj, ale praz niekalki dzion ni�oha joj nie pahra�aje. U pa�acy cezara jos� dziesia� tysia� ludziej. Mo�a by�, �to Neron zusim jaje i nie ba�y�mie, bo j tak usio daru�yŭ mnie, �to vo� pierad chvilinaj byŭ u mianie centuryjon z dak�adam ab dastaŭcy dziaŭ�yny da pa�acu i zda�y ŭ ruki Akte. Dobraja du�a heta Akte, tamu ja zahadaŭ joj jaje adda�. Pamponija Hrecyna, vida�, taksama duma�a, bo da jaje pisa�a. Uzaŭtra bankiet u Nerona. Zamoviŭ ja tabie miejsca vobak Lihiji.

� Vyba�aj, Kaj, za maju hara�ku, � skazaŭ Vini�. � Ja dumaŭ, �to ty zahadaŭ jaje ŭzia� dla siabie abo dla cezara.

� Ja mahu tabie hara�ku darava�, ale prastackija ruba�nyja �esty j ho�as, jak tych, �to jhraju� u moru, cia�ka mnie darava�. Hetaha nie lublu, Mark, i hetaha vyscierahajsia. Viedaj, �to cezaru dastaŭlaje dzievak Tyhelin, dyj znaj, kali b ja maniŭsia ŭzia� dziaŭ�ynu sabie, to ciapier, hledzia�y tabie ŭ vo�y, skazaŭ by nastupnaje: Vini�! Adbiraju ad ciabie Lihiju i budu jaje tryma� a� datul, dakul mnie nie pryjesca.

Heta ka�u�y, hladzieŭ Viniciju prosta ŭ vo�y z vyhladam cha�odnym dy biezbajaznym, tak �to ma�ady �a�aviek zbiante�yŭsia zusim.

� Maja vina, � ka�a. � Ty dobry, �esny, i dziakuju tabie z usiaho serca j du�y. Dazvol tolki ja��e zapytacca: �amu nie zahadaŭ adas�a� Lihiju prosta ŭ moj dom?

� Bo cezar bajicca jazykoŭ. Ab tym ludzi budu� havary� u Rymie. A jak Lihiju zabirajem jak zak�adnicu, jakaja prabyvaje ŭ pa�acy cezara, to jazyki nie stra�nyja. Pasla ada�lu� tabie jaje pacichie�ku j kaniec. Rudabarody bajazlivy, jak sabaka. Viedaje, �to ŭ�ada jahonaja biezhrani�naja, adnak starajecca abformi� ka�ny prastupak. Ci supakojiŭsia ty ŭ�o i mo�a� krychu pafilazafava�? Mnie samomu prychodzi�a ŭ ho�aŭ: dziela �aho z�a�ynstva, cho� by by�o mahutnaje, jak cezar, dy nie �u�a kary nad saboju, jak jon, starajecca zaŭsiody prykryvacca pravam, spraviadlivasciaj i cnotaj?.. Na�to jamu heta turbota? Mnie zdajecca, zamardava� matku j �onku prystoji�a tolki jakomuniebud� azijackamu knia�ku, nie rymskamu cezaru; ale, kali b mnie heta prydary�asia, nie pisaŭ by apraŭdalnych listoŭ u sienat� A Neron pi�a � Neron �ukaje prykryŭki, bo Neron trus. Ale taki Tyberyj nie byŭ trusom, adnak apraŭdvaŭsia z ka�naha svajto prastupku. �amu heta tak? �to heta za dziŭnaja, mimavolnaja pa�ana, addavanaja praz z�o cnocie? I viedaje�, �to mnie zdajecca? Dziejecca tak tamu, �to prastupak jos� brydotny, a cnota pryho�aja.

Ergo[21], sapraŭdny estet jos� tym �asam i cnatlivym �a�aviekam. Ergo, ja cnatlivy �a�aviek. Mu�u siannia vyli� krychu vina Pratahoru, Prodyku i Horhiju.

Akazvajecca, �to j safisty mohu� na nieva�ta prydacca. S�uchaj, havaru dalej. Zabraŭ ja Lihiju ŭ Aŭ�aŭ, kab adda� jaje tabie. Dobra. Ale Lizyp vyre�biŭ by �aroŭnuju hrupu. Aboje vy prystojnyja, dyk i moj u�ynak jos� pryho�y, nie mo�a by� z�ym. Hla�, Mark, vo pierad taboju siadzi� u�a�avie�anaja ŭ Piatronija cnota! Kab �yŭ Arystyd, pavinien by pryjsci da mianie j achviarava� mnie sto minaŭ za karotkuju lekcyju ab cnocie.

Ale Vini�, jakomu re�ajisnas� bol� la�a�a na sercy, �ym lekcyja ab cnocie, skazaŭ: � Uzaŭtra ŭba�u Lihiju, a pasla mie�mu jaje ŭ svajim domie �todzie�, zaŭsiody i da smierci.

� Ty budzie� mie� Lihiju, a ja budu mie� na ha�avie Aŭ�a. Sciaha�mie na mianie pomstu ŭsich padziamielnych bahoŭ. I cho� by � prynamsi navu�yŭsia, biestyja, pier� dobraj dek�amacyi� A to jon budzie naraka�, jak moj daŭniej�y prydzvierny, jakoha pryj��osia vys�a� na sia�o da erhastuluma.

� Aŭ� byŭ u mianie. Ja abiacaŭ jamu paviedami� ab Lihiji.

� Napi�y jamu, �to vola boskaja cezara jos� najbol�ym pravam, i �to pier�y syn budzie nazyvacca Aŭ�. Treba � staroha �ym-niebud� pacie�y�.

Ja hatoŭ prasi� Rudabarodaha, kab jaho ŭzaŭtra paklikaŭ na bankiet. Chaj by ciabie pahladzieŭ u tryklinijumie vobak Lihiji.

� Nie rabi hetaha, � ka�a Vini�. � Mnie ich, adnak, �kada, z�a��a Pamponiji.

I sieŭ pisa� toj list, jaki staromu vajavodzie adabraŭ astanki nadzieji.

Pierad Akte, daŭniej�aj kachankaju Nerona, schilalisia kali� najvy�ej�yja ha�ovy Rymu. Ale jana j tady nat nie chacie�a mia�acca ŭ publi�nyja spravy, a jak i karysta�a kali-niebud� z svajho ŭp�yvu na ma�adoha ŭ�adara, to chiba tolki dla vyprasin kamu litasci. Cichaja j pakornaja, zdaby�a sabie ŭdzia�nas� mnohich, a nikoha nie zrabi�a svajim voraham.

Nie patrapi�a jaje nienavidzie� nat Aktavija. Zajzdrosnym vydava�asia zama�a niebiaspie�naj. Viedali ab joj, �to kachaje Nerona sumnym i balu�ym kachanniem, jakoje �yvie ŭ�o nie nadziejaj, a tolki ŭspaminami chvilin, kali heny Neron byŭ nie tolki ma�adziej�ym, ale j lep�ym. By�o viedama, �to ad henych uspaminaŭ nie mo�a adarva� du�y j dumki, ale nie spadziava�asia ŭ�o ni�oha; hladzieli na jaje jak na asobu biezabaronnuju, pakinutuju cezaram, dyk usie jaje pakinuli. Papieja ŭva�a�a jaje tolki za cichuju s�uhu, da taho nia�kodnuju, �to nat nie damaha�asia vydalennia jaje z pa�acu.

Dziela taho, adnak, �to cezar jaje kali� kachaŭ i pakinuŭ jaje biazhnieŭna, u spakojny, a nat skazaŭ by pryjemny sposab, usie mieli dla jaje pava�annie. Neron, vyzvaliŭ�y jaje, daŭ u pa�acy pamie�kannie, a ŭ im asobny kubikulum dy �mie�ku s�u�by. A kali Pa�as i Narcys, cho� vyzvolniki K�aŭdyja, nie tolki sadzilisia za sto� pry bankietach, ale j, jak mahutnyja ministry, zajmali pa�esnaje miejsca, to � i jaje zapra�ali �asam da sta�a cezara. Rabili heta mo dziela taho, �to jejnaja pryho�aja posta� by�a sapraŭdnaj azdobaj bankietu. Dyj cezar daŭno ŭ�o pierastaŭ pry dabory tavarystva kiravacca jakimi-niebud� racyjami. Za sto� jahony sadzi�asia mia�anka najusialak�ych ludziej usich stanaŭ i stanovi��. Byli mi� imi sienatary, ale pierava�na takija, jakija hatovy byli adna�asna by� i b�aznami. Byli patrycyi staryja j ma�adyja, �adnyja roska�y, zbytkoŭnasci j papaski. Byvali �an�yny z pava�anymi imionami, ale hatovyja ŭ via�ernich po�mach bialavymi parykami �uka� ba�aŭstva na vulicy.

Byvali j vysokija ŭradaŭcy, i sviatary, jakija pry poŭnych �arkach sami achvotna padkpivali z svajich bahoŭ, a vobak ha�ajstra ŭsiakaha rodu, sk�adzienaja z spievakoŭ, mimaŭ, muzykaŭ, tancoraŭ i tancorak, paetaŭ, �to dek�amavali za hro�y, jakich spadziavalisia za ŭschvalenni vier�aŭ impieratara, sk�adzienaja z ha�adamoraŭ-filozafaŭ, pa�yraju�ych va�yma sma�nyja stravy, ure�cie, z s�aŭnych spartoŭcaŭ-jazdunoŭ, �tukaroŭ, cudadziejaŭ, baj-basniaroŭ dy z roznych svie�aspie�anych modaju ci durnatoju �mastackich s�avaŭ�, ha�adrancaŭ, mi� jakimi byli j takija, �to daŭhim va�ossiem pakryvali paprako�vanyja na znak niavolnictva vu�y.

S�aŭniej�yja adrazu sadzilisia za sto�, a mien�yja dapamahali pry ba�aŭstvie pad�as jady, �akaju�y na tuju chvilinu, kali s�u�ba im dazvoli� nakinucca na prysmaki j napitki. Takich hasciej dastaŭlali Tyhelin, Vatynij i Vitelij, nie raz hasciam musiali staracca adzie�y, vymahanaj u domie cezara, jaki, praŭdu skaza�, lubiŭ takoje tavarystva, �uŭsia bo siarod jaho najsvabodniej�ym. Zbytkoŭnas� dvoru ŭsio za�aci�a, usio pakryva�a blaskam. Vialikija j ma�yja, na��adki vialikich rodaŭ i ha�ota z haradskoha bruku, mahutnyja mastaki j lichotnyja padskrebiny talentaŭ lezli ŭ pa�ac, kab nasyci� zachoplenyja vo�y nadludskaju py�natoju i zbli�ycca da va�adara �askaŭ, dabra j bahaccia, adzin kapryz jakoha moh, praŭda, pani�y�, a moh i biazmierna vyvy�y�.

Taho dnia i Lihija mie�asia by� na padobnym bankiecie. Tryvoha, niapeŭnas� i a�a�amlennie pasla nah�ych vypadkaŭ zmahalisia ŭ joj z dumkaj supracivu.

Baja�asia cezara, baja�asia ludziej, baja�asia pa�acu, homan jakoha adyjmaŭ u jaje prytomnas�, baja�asia bankietaŭ, ab hidocie jakich �u�a ad Aŭ�a, ad Pamponiji Hrecyny dy ichnich pryjacielaŭ. Cho� by�a ��e ma�adaja, nie by�a niasviedamaj, bo sviedamas� b�ahoha ŭ tych �asach davoli rana dachodzi�a da dzicia�ych vu�ej.

Dyk vieda�a, �to ŭ henym pa�acy �aka�a na jaje hibiel, ad jakoj i Pamponija jaje pierascieraha�a. Maju�y, adnak, ma�aduju du�u, nieabytuju z hidotaj, i vyznaju�y vysokuju navuku, pry��eplenuju joj prybranaju matkaju, abiaca�a baranicca ad taje pahuby: matcy, sabie i adna�asna tamu Boskamu Vu�ycielu, u jakoha nie tolki viery�a, ale j lubi�a svajim dzicia�ym niavinnym sercam za sa�odkuju navuku, za achviarnuju horkuju smier� i za chva�u zhrobuŭstannia.

By�a peŭnaja, �to ciapier u�o ni Aŭ�, ni Pamponija Hrecyna nie budu� adkazva� za jejnyja ŭ�ynki, dyk duma�a, ci nie lep� budzie supracivicca j nie jsci na bankiet. Z adnaho boku strach i tryvoha adzyvalisia ŭ jojnaj du�y, a z druhoha radzi�asia achvota pakazannia advahi, vytryva�asci mu�anickaj. Ady� Boski Vu�yciel tak kazaŭ. Ady� sam daŭ pryk�ad. Dyj Pamponija raskazva�a joj, �to hara�ej�yja vyznavalniki ce�aju du�oju �adaju� mu�anickaje nahody j prosia� jaje. I Lihiju, jak by�a ��e ŭ Aŭ�aŭ, �asami apanoŭva�a takaja achvota. Ujaŭla�a siabie mu�anicaj z ranami ŭ rukach i nahach, by snieh bie�aj, pryho�aj zasvietnaju horkasciu, niasli jaje anio�y ŭ b�akit. Takimi j padobnymi zjavami lubava�asia jejnaja ŭjava. By�o ŭ hetym �mat dzicia�ych letucienniaŭ, ale krychu j samaŭpadoby, za jakuju hani�a jaje Pamponija. Ciapier �a, kali supraciŭ cezaravaj voli moh paciahnu� za saboju stra�ennuju karu i kali mary mahli stacca re�ajisnasciaj, da zachopnych ujavaŭ i ŭpadobaŭ da�u�y�asia ja��e sa stracham zmia�anaja niejkaja cikavas�: jak jaje abvinavacia� dy jakija pakuty joj prysudzia�.

I tak chista�asia jejnaja paŭdzicia�aja ��e du�a na dva baki. Ale Akte, daviedaŭ�ysia ab hetych chistanniach, hlanu�a na jaje z takim zdziŭlenniem, jak by zaŭva�y�a ŭ joj hara�ku. Cezaru dumaje� pracivicca? Sciahnu� ad pier�aje chviliny jahony hnieŭ? Na heta treba by� horkim dzicianiom, niaviedaju�ym, �to havory�. Z jejnych s�oŭ vynikaje, �to jana nie jos� zak�adnicaj, ale zvy�ajnaj, zabytaj praz svoj narod, dziaŭ�ynaj. Nie baroni� jaje nijakaje prava narodaŭ, a nat kab i barani�a, to ŭ cezara chopi� mahutnasci, kab jaho ŭ hnievie stapta�.

Padaba�asia cezaru jaje ŭzia�, i ad taje pary rasparad�ajecca joju. Ad henaj pary jos� na jahonaj voli, nad jakoju niama in�aje.

� Tak, � ta�kava�a dalej Akte, � i ja �yta�a listy Paŭ�a z Tarsu, i ja viedaju, �to jos� Boh nad ziamloju, jos� Syn Bo�y, �to zhrobuŭstaŭ, ale na ziamli jos� tolki cezar. Pamiataj ab hetym, Lihija. Viedaju taksama, �to viera tvaja nie dazvoli� tabie by� tym, �ym ja by�a, i �to vam, jak stojikam, ab jakich raskazvaŭ mnie Epiktet, kali daviadziecca vybira� biessaromnas� i smier�, mo�na tolki smier� vybra�. Ale ci ty viedaje�, �to ciabie �akaje? Niaŭ�o nie �u�a pra da�ku Sejana, jakaja, ��e dzicianiom budu�y, musi�a na zahad Tyberyja, dla datrymannia prava, zabaraniaju�aha kara� dziavic smierciaj, piera�y� ha�bu pierad smierciaj? Lihija, Lihija, nie dra�ni cezara! Kali pryjdzie vyra�alnaja chvilina, kali musi�mie� vybira� ha�bu abo smier�, dyk zrobi�, jak tabie tvaja praŭda ska�a, ale nie �ukaj zhuby samacho� dy nie dra�ni aby-�ym tak stra�naha ziamnoha boha!

Akte havary�a z vialikaj �askavasciaj dy �u�asciaj, a maju�y z narad�ennia prykaratki zrok, prysunu�a bli�ej svoj sa�odki tvar da tvaru Lihiji, jak by mania�ysia spraŭdzi�, jakoje jejnyja s�ovy zrabili ŭra�annie.

A Lihija, zakinuŭ�y pa-dzicia�amu davierliva joj na �yju ruki, skaza�a: � Dobraja ty, Akte.

Akte, zaachvo�anaja pachva�oju j davieram, prytuli�a jaje da serca i, vyzvaliŭ�ysia z jejnych ru�onak, adkaza�a: � Majo ��ascie minu�a, i radas� minu�a, ale ja nie z�uju.

Pasla hetaha pa�a�a chadzi� chutkimi krokami pa chacie, jak by sama da siabie pryhavorva�: � Nie! I jon nie byŭ lichim. Jon sam dumaŭ tady, �to jos� dobry. Ja najlep� heta viedaju. Heta ŭsio pryj��o pazniej� jak pakinuŭ kacha� Heta in�yja zrabili jaho takim, jak ciapier, heta in�yja � i Papieja!

I vo�y jaje zap�yli sla�mi. Lihija pier� vadzi�a za joju svajimi b�akitnymi va�yma, pasla ka�a: � Tabie �kada jaho, Akte?

� �kada! � h�ucha adkaza�a.

Dy znoŭ pa�a�a chadzi� sa scisnutymi, jak by ad bolu, rukami dy biazradnym abli��am.

A Lihija niasmie�a pyta�a dalej: � Ty ja��e lubi� jaho, Akte?

� Lublu� Pazniej dada�a: � Jaho nichto, apra�a mianie, nie lubi� Nasta�a maŭ�annie, pad�as jakoha namaha�asia supakoji� raska�ychanuju ŭspaminami du�u, i kali na tvary znoŭ zahasciŭ cichi sum, skaza�a: � Havorym ab tabie, Lihija. Navat i nie dumaj supraciŭlacca cezaru. Heta by�o b ad�ajem. Ure�cie, supakojsia. Viedaju dobra hety dom i dumaju, z boku cezara ni�oha tabie nie pahra�aje. Kali b Neron zahadaŭ ciabie zabra� dla siabie, nie pryviali b ciabie na Pa�atyn. Tut va�adary� Papieja, a Neron ad taje pary, jak naradzi�a jamu da�ku, ��e bol� paddajecca jejnaj u�adzie� Nie. Neron, praŭda, zahadaŭ, kab ty by�a na bankiecie, ale nie ba�yŭ ciabie dahetul, nie pytaŭ pra ciabie, dyk jamu pra ciabie nie raschodzicca. Mo�a, adabraŭ ciabie ad Aŭ�a j Pamponiji tolki praz z�os� da ich� Mnie pisaŭ Piatroni, kab apiekava�asia taboju, ale pisa�a j Pamponija, dyk chiba zhavarylisia z saboju. Mo�a, jon zrabiŭ heta dziela jejnaje pro�by. Kali tak jos�, kali i jon zaapiakujecca taboju, ni�oha tabie nie pahra�aje, i chto viedaje, ci nie nahavory� Nerona, kab addaŭ ciabie damoŭ. Nie viedaju, ci Neron nadta jaho lubi�, ale viedaju, �to redka kali asmialajecca jamu piare�y�.

� Ach, Akte! � adkazvaje Lihija. � Piatroni pierad hetym byŭ u nas, i maci maja by�a pierakanana, �to Neron za�adaŭ mianie praz jaho namovu.

� Heta by�o b drenna, � adciemi�a Akte.

Ale, nadumaŭ�ysia, havary�a dalej: � Mo�a, Piatroni na jakoj via�ery vyhavaryŭsia nienarokam pierad Neronam, �to ŭ Aŭ�aŭ �yvie zak�adnica lihaŭ, i Neron, prahavity na svaju ŭ�adu, za�adaŭ ciabie tolki tamu, �to zak�adniki nale�a� da cezara. Dyj jon nie lubi� Aŭ�a j Pamponiji� Nie! Piatroni dziela svaje zachcievanki nie adbiraŭ ciabie hetkim sposabam� Nie viedaju, ci Piatroni lep�y za tych, �to akru�aju� cezara, ale jos� in�y� Ady� mo�a apra�a jaho znojdziecca � kaho in�aha, chto za ciabie zastupiŭsia b. Ci ŭ Aŭ�aŭ nie pazna�a kaho z blizkich cezara?

� Spatyka�a Vespasyjana j Tytusa.

� Cezar ich nie lubi�.

� I Seneku.

� Davoli, kab Seneka �to parajiŭ, to Neron zrobi� naadvarot.

Jasnaje abli��a Lihiji pa�yrvanie�a.

� I Vinicija� � Nie viedaju jaho.

� Heta Piatronijevy svajak, �to viarnuŭsia niadaŭna z Armieniji� � Ci dumaje�, Neron rad jamu?

� Vinicija ŭsie lubia�.

� I zachacieŭ by zastupicca za ciabie?

� Tak.

Akte �u�a ŭsmichnu�asia j skaza�a: � Dyk napeŭna jaho na bankiecie spatkaje�. By� na im musi� nasampier� tamu, �to musi�� Tolki takoje dzicianio, jak ty, mah�o b inak� duma�. Pa-druhoje, kali cho�a� viarnucca da Aŭ�aŭ, mie�mie� nahodu paprasi� Piatronija j Vinicija, kab svajimi ŭp�yvami vyprasili dla ciabie prava pavarotu. Kab tut jany byli abodva, skazali b tabie toje, �to i ja: by�o b ad�ajnaj z�ybiadoj sprabava� upiracca.

Cezar moh by mo nie dahledzie� tvaje adsutnasci, ale kali b zaciemiŭ i ŭspomniŭ, �to ty z�ama�a jahonuju volu, nie by�o b u�o dla ciabie ratunku. Chadzi, Lihija� Ci �uje� homan u domie? Sonca zni�ajecca, i hosci zaraz pa�nu� zbiracca.

� Praŭdu ka�a�, Akte, � vyra�aje Lihija, � pajdu za tvajoj radaj.

Kolki ŭ hetaj decyzyi by�o �adannia spatkacca z Vinicijem i Piatronijem, kolki �ano�aj cikavasci, kab raz u �ycci paba�y� taki bankiet, a na im cezara, dvor, s�aŭnuju Papieju dy in�yja krasuni i ŭvie� toj nie�uvany splendor, pra jaki cudy raskazvali ŭ Rymie, sama Lihija nie mah�a rasciemi�. Ale Akte mie�a racyju, dziaŭ�yna heta vieda�a dobra. Treba by�o jsci, i kali mus dy prosta rozum padmacavali pakusu, pierasta�a vahacca.

Akte zavia�a jaje tady da svajho ŭnktuaryjuma, kab prychara�ycca, a cho� u cezara bahata by�o niavolnic, dyj Akte ich davoli mie�a dla asabistaje prys�uhi, to praz spahadu da dziaŭ�yny, krasa j niavinnas� jakoje chapili jaje za serca, vyra�y�a ŭbra� jaje sama. I zaraz pakaza�asia, �to ŭ ma�adoje hre�anki, pamima jejnaje �urlivasci j lektury listoŭ Paŭ�a z Tarsu, ucale�a ��e mnoha helinskaje du�y, da jakoje krasa cie�a pramaŭla�a macniej, �ym usio na sviecie. Raspranuŭ�y Lihiju, achapiŭ�y vokam jejnuju fihuru, lohkuju, h�adkuju, nu prosta vylituju z pier�amutru j ru�y, a� kryknu�a ad zachopnaha podzivu i, adstupiŭ�y niekalki krokaŭ, piesci�a zami�avanym vokam henuju �aroŭnuju posta� viasny.

� Lihija! � adazva�asia ŭre�cie. � Ty � u sto razoŭ pryha�ej�aja za Papieju!

Ale dziaŭ�yna, uzhadavanaja ŭ surovym domie Pamponiji, dzie scip�as� zabaviazva�a �an�yn, nat kali byli sam-nasam tolki, � staja�a cudnaja, by cudny son, harmanijnaja, moŭ tvor Praksytelesa ci jak piesnia; ale stryvo�anaja, ad saramlivasci rumianaja, stuliŭ�y kaleni, rukami zas�aniaju�y hrudki j spusciŭ�y vo�a�ki. Raptam padnia�a ra�u�ym rucham ruki, vynia�a �pilki z va�asoŭ i ŭ adnoj chvilinie, sciapianuŭ�y ha�avoju, moŭ p�a��om, pakry�asia imi.

Akte, padyj�oŭ�y j dakranuŭ�ysia da jejnych ciomnych �okaŭ, dalej zachapla�asia: � Ach, �to za va�asy!.. Nie tre im za�atoje pudry, jany sami na zakrutkach za�aciacca� Led� dadam chiba tolki im za�atoha po�ysku, ale lohka, laho�ka, kab prasviatlali ich kasulki� �aroŭny, nie jna�aj, va� kraj Lihaŭ, dzie takija �aruni rodziacca!

� Ja nie pamiataju jaho, � adkaza�a Lihija, � tolki raskazvaŭ Ursus, �to ŭ nas lasy, lasy i lasy.

� A ŭ lasoch kvietki cvitu�, � daskaza�a Akte, ma�aju�y da�oni ŭ vazie z viervienaj dy zmo�vaju�y joju va�asy Lihiji.

Skon�yŭ�y heta, pa�a�a dalikatna nama��a� usio jejnaje cie�a arabskimi alejkami, pasla atuli�a jaje za�acistaju miakkaju tunikaj biez rukavoŭ, na jakuju das� potym snie�na-bie�y pieplum. Ale ��e tre by�o ŭ�asa� va�asy, dyk achinu�a jaje tym �asam �yrokaj chuscinaj, tak zvanaj �syntesis�, i, pasadziŭ�y na kresle, adda�a jaje na chvilinu niavolnicam, nahladaju�y �asannie zdalok. Dzvie niavolnicy pa�ali adna�asna nak�ada� na no�a�ki Lihiji bie�yja purpuraju haftavanyja �aravi�ki, barsaju�y ich nakry� ta�mami da alebastravych kostak.

Kali �asannie by�o skon�ana, nadzieli na jaje pieplum z u�o�anymi strojnymi chva�dami, tady Akte, prypiaŭ�y joj pier�y na �yi, paza�aciŭ�y �o�ki, zahada�a prybira� siabie samuju, vodzia�y ce�y �as zachoplenymi va�yma za Lihijaj.

Chutka sama by�a hatova, i jak pierad ha�oŭnaju bramaj pa�ali pakazvacca pier�yja lektyki, uvaj�li abiedzvie ŭ bakavy kryptaportyk, z jakoha vida� by�a ha�oŭnaja brama, halareji j panadvorak usiaredzinie, akru�any kalumnadaju z numidyjskaha marmuru.

�toraz bolej prachodzi�a ludziej pad vysokim lukam bramy, nad jakoju strojnaja kvadryha Lizvyja�a kazaŭ by ŭnosi�a ŭ pavietra Apa�ona j Dyjanu.

Py�ny vid a�aravaŭ Lihiju, ab jakim skromny dom Aŭ�a nie moh joj da� najmien�aha paniaccia. By�a hena chvilina zachodzia�aha sonca, i apo�nija kasuli jahonyja azarali �oŭty numidyjski marmur kalumnaŭ, �to hareli zo�atam u henym blasku dy pieralivalisia ru�avoju. Mi� kalumnami, vobak bie�ych statujaŭ Danajid dy in�ych bahoŭ i hierojaŭ, p�y�a raka ludziej � mu��yn, �an�yn, � padobnych da hetych statujaŭ, bo ŭdrapavanych u tohi, pieplumy i sto�y, apadaju�yja strojna miakkimi chvandami da ziamli, a na ich dahasali vodbliski zachodzia�aha sonca. Vielizarny, z asvietlenaj ��e ha�avoju, Apa�on ad hrudziej byŭ u�o ŭ cieniu kalumny, pahladaŭ zhary na henuju hramadu. Akte pakazva�a Lihiji sienataraŭ u �yroka ablamovanych tohach z paŭmiesiacami na abutku, i vier�nikaŭ, i znakamitych aktoraŭ, i rymskich �an�yn, ubranych pa-rymsku, pa-hrecku abo ŭ fantasty�nyja ŭschodnija stroji, z va�asami, u�o�anymi ŭ vie�u, piramidy, abo za�esanych, moŭ bahini, h�adka dy prystrojenych adnizu ŭ kvietki. Mnoha mu��yn i kabiet Akte nazyva�a pajimienna, dadaju�y da imionaŭ karotkija j �asami stra�nyja historyi, ad jakich Lihija prajma�asia �acham, podzivam, zdumlenniem. Byŭ heta dla jaje dzivosny sviet, pryha�osciu jakoha ŭpajalisia jejnyja vo�y, ale supiare�nasciaŭ jahonych nie moh zrazumie� jejny dziavo�y rozum. U henych zarnicach na niebie, u henych radoch nieparu�nych kalumnaŭ, uciakaju�ych u dala�y�, i ŭ tych ludziach, padobnych da statujaŭ, byŭ niejki vialiki supakoj; zdava�asia, �to siarod henych prostalinijnych marmuraŭ pavinny by� biesturbotnyja, ��aslivyja ludzi-paŭbohi, tym �asam cichi ho�as Akte adkryvaŭ pastupova �toraz in�uju stra�nuju tajnicu i hetaha pa�acu, i hetych ludziej. Vu� tam daloka vida� kryptaportyk, na kalumnach jakoha j na pasadcy �yrvaniacca ��e kryvavyja plamy, jakimi abluzhaŭ bie�yja marmury Kalihu�a, zabity na�om Kasija Chreji; tam zamardavana jahonuju �onku; tam dzicianio razbili ab kamienni; tam, pad henym kry�om, jos� padziamie�le, u jakim z ho�adu hryz ruki Druz-ma�od�y; tam atrucili starej�aha; tam viŭsia ad �achu Hemel, tam z kanvulsijaŭ K�aŭdyj, tam Hiermanik. Usiudy scieny hetyja �uli jenki j stohny kanaju�ych, a tyja ludzi, �to spia�ajucca ciapier na bankiet u tohach, u kraskavych tunikach, u kvietkach i klajnotach, � heta, mo�a, zaŭtra�nija asud�ency; mo�a, nie na adnym tvary �ach prykryvajecca smiecham; mo�a, hara�ka, �ars� i zajzdras� razjadaju� sercy hetych napazor biesturbotnych paŭbahoŭ.

Pa�achlivyja dumki Lihiji nie mahli paspie� za s�ovami Akte, i kali toj cudny sviet pryciahaŭ �toraz macniej jejnyja vo�y, serca trapiata�asia ŭ joj ad strachu, a ŭ du�y sarva�asia nah�a niavykazanaja vialikaja tuha pa kachanaj Pamponiji, pa supakojnym domie Aŭ�aŭ, dzie panava�a luboŭ � nie z�a�ynstva.

Tym �asam ad Vikus Apa�onus nap�yvali �toraz novyja chvali hasciej. Z-za bramy danasilisia vokryki j homan klijentaŭ, advodzia�ych svajich patronaŭ. Nadvorak i kalumnady zarajilisia mnostvam cezaravych niavolnikaŭ, niavolnic, ma�ych ch�ap�aniat i pretoryjanskich vajaroŭ, vartuju�ych pa�ac. Dzie-nidzie mi� bie�ymi abo smah�ymi tvarami �arnieŭsia tvar numida z pierynoju ŭ �a�omie i z vialikimi za�acistymi kolcami ŭ vu�ach. Niasli lutni, cytry, pu�ki �tu�na vyhadavanych, mima pozniaje vosieni, kvietak, ru�nyja miadzianyja, siarebranyja j za�atyja lampy. �toraz ha�asniej�y �um hutarak mia�aŭsia z pluskam vadalivu, jakoha ru�ovyja ad via�erniaj zary kosy padali zvysaka na marmury, razbivalisia na ich, jak by p�a�u�y.

Akte pierasta�a raskazva�, ale Lihija ŭscia� hladzie�a, jak by kaho ŭ hramadach �ukaju�y. Naraz zarumiani�asia. Spami� kalumnaŭ vychililisia Vini� i Piatroni, jany j�li da vadalivu tryklinijuma: prystojnyja, spakojnyja, padobnyja ŭ svajich tohach da bie�ych bahoŭ. Lihiji, jakaja siarod �u�ych ludziej uba�y�a hetyja dzvie znajomyja pryjaznyja asoby, asabliva Vinicija, zdava�asia, �to vialiki cia�ar apaŭ joj z serca. Pa�u�asia mien� samotnaj. Taja niaŭtulnaja tu�livas� pa Pamponiji i domie Aŭ�aŭ, jakaja abudzi�asia ŭ joj pierad chvilinaj, pierasta�a mu�y�. Pakusa spatkannia z Vinicijem i biasiedy z im zah�u�y�a in�yja vodhuki du�y. Daremna pryhadva�a sabie ŭsio b�ahoccie ŭ domie cezara, ab jakim �u�a i s�ovy Akte, i pierasciarohi Pamponiji. Pamima henych s�oŭ i pierasciarohaŭ raptam pa�u�a, �to na hetym bankiecie nie tolki by� musi�, ale i cho�a: na ŭspamin, �to za chvilinu pa�uje heny mi�y luby ho�as, jaki havaryŭ joj pra kachannie i boskaje ��ascie, jaki hu�eŭ joj u vu�ach dasiul, moŭ �aruju�aja piesnia, achapi�a jaje radas�.

Ale raptoŭna i spa�ocha�asia hetaje radasci. Zda�osia joj, �to ŭ hetaj chvilinie zdrad�aje i toj �ysty ho�as navuki, u jakoj jaje ŭzhadavana, i Pamponiju, i siabie. In�aja re� isci pad prymusam, a in�aja � cie�ycca z takoha prymusu. Pa�u�asia vinavataj, niahodnaj i prapa��aj. Kab by�a sama adna, uklen�y�a b i pa�a�a b ba�ycca ŭ hrudzi, pryznaju�ysia: maja vina, maja vina! Akte, uziaŭ�y ciapier jaje za ruki, via�a praz nutranyja pakoji ŭ vialiki tryklinijum, dzie mieŭsia by� bankiet, a joj ciamnie�a ŭva��u, �umie�a ad nutranych uzvaru�enniaŭ, i biccio serca zabiva�a ŭ joj dychannie. Niby ŭ snie ŭba�y�a tysia�y mihatlivych lampaŭ i na sta�och, i na scienach, jak praz son pa�u�a vokli�, jakim vitali cezara, jak u imhle ŭba�y�a jaho samoha. Vokli� ah�u�yŭ jaje, blask aslapiŭ, udaryŭ pach kvieccia, i, straciŭ�y prytomnas�, led� mah�a raspazna� Akte, jakaja, pasadziŭ�y jaje za sto�, sama sie�a vobak.

Chvilinka, i nizki znajomy ho�as adzyvajecca z druhoha boku: � Vitaju najcudniej�uju z krasu� ziamnych i zorak niabiesnych! Jak maje�sia, boskaja Kalina?

Lihija, krychu aprytomieŭ�y, zirnu�a � poba� z joju siadzieŭ Vini�.

Byŭ biez tohi, bo vyhoda i zvy�aj vymahali hetaha. Akryva�a jaho tolki �karatnaja tunika biez rukavoŭ, vy�yvanaja ŭ siarebranyja palmy. Ruki mieŭ ho�yja, ucharo�anyja ŭschodnim zvy�ajem dvuma �yrokimi za�atymi naramiennikami vy�ej �okciaŭ, a ni�ej � �ystyja ad va�ossia, h�adkija, ale zanadta muskularnyja, sapraŭdnyja ruki vajara, stvoranyja dla mia�a i ��yta. Na ha�avie mieŭ vianok z ru�aŭ. Z brovami, zros�ymi nad nosam, z �aroŭnymi va�yma dy smah�aj skuraj byŭ, kazaŭ by, uvasablenniem ma�adosci j si�y. Lihiji zdavaŭsia tak pryho�ym, �to, cho� pier�aje a�a�amlennie ŭ�o minu�a, led� mah�a adkaza�: � Pryvitannie Marku!

A jon: � O, jak ��aslivyja vo�y maje, �to na ciabie hladzia�. Jak �a ��aslivyja vu�y maje, �to �uju� tvoj ho�as, milej�y mnie, �ym ho�as cytry ci flejty!

Kab mnie skazali vybira�, chto maje siadzie� pry mnie na hetym bankiecie: ty, Lihija, ci Vienus, vybraŭ by ciabie, boskaja!

I pa�aŭ uhladacca na jaje va�yma. Zor jahony skoŭzvaŭsia z tvaru jejnaha na �yju j ho�yja ruki, piesciŭ �aroŭnyja liniji jejnaje fihury, lubavaŭsia joju, ahartaŭ jaje, prahavita ŭpajaŭsia, ale poba� z �adoju sviaci�a ŭ im ��ascie j lubas�.

I zachaplennie biez hranic.

� Ja viedaŭ, �to spatkaju ciabie ŭ domie cezara, � havaryŭ dalej, � adnak, jak uhledzieŭ ciabie, usioju du�oju majoj strasianu�a takaja radas�, jak by spatka�a mianie ��ascie zusim niespadziavanaje.

Aprytomieŭ�y krychu dy zaryjentavaŭ�ysia, �to ŭ henym tavarystvie adzinaju blizkaju da jaje istotaju jos� jon, pa�a�a hutary� z im ab usim niezrazumie�ym tut dy strachotnym, vypytva�: skul jon daviedaŭsia, napryk�ad, �to znojdzie jaje ŭ domie cezara, dy �amu jana tut? Navo�ta cezar zabraŭ jaje ad Pamponiji? Joj tutka �udasna, chacie�a b viarnucca damoŭ. Pamier�a b z tuhi j tryvohi, kab nie nadzieja na jahonaje j Piatronijeva zastupnictva za jaje pierad cezaram.

Vini� ta�kavaŭ joj, �to ab vyviazienni jaje daviedaŭsia ad samoha Aŭ�a. �amu jana tutaka � nie viedaje. Cezar ni pierad kim nie t�uma�ycca z svajich pastupkaŭ i zahadaŭ. Adnak �a chaj jana nie bajicca. Jon bo, Vini�, pry joj budzie. Lepiej by straciŭ vo�y, �ym jaje sprad va�ej, lepiej by addaŭ �yccio, �ym ad jaje addalicca. Jana jos� jahonaj du�oj, dyk pilnava�mie jaje, jak u�asnaje du�y. Zbuduje joj u svajim domie a�tar, moŭ bahi�cy, na jakim kadzi�mie joj myraju, a�oezam, a viasnoju � praleskami j cvietam jab�yni� A kali bajicca cezaravaha domu, dyk pryrakaje joj, �to ŭ henym domie jana nie budzie.

A cho� havaryŭ �artaŭliva j �asami padch�u�vaŭ, u ho�asie jahonym vy�uva�asia praŭda, po�uvy bo jahonyja byli praŭdzivymi. Ava�odva�a im ��yraja litas�, i s�ovy prylipali da jahonych vu�ej tak, �to kali pa�a�a dziakava� jamu dy zapeŭniva� ab udzia�nasci j mi�asci Pamponiji za dabratu jamu, �to chiba nikoli ŭ �ycci nie zdoleŭ by admovi� jejnaj pro�bie, serca ŭ im rasp�yva�asia.

Krasa jejnaja ŭpojva�a jaho po�uvy, budzilisia pa�adanni, ale adna�asna pabojvaŭsia �ymsia zniava�y� hetaje boskaje stvarennie; zjaŭla�asia niepaŭstrymanaja achvota hutarki pra jejnuju krasu, pra svoj podziŭ, i, karystaju�y z bankietnaha homanu, prysunuŭsia da jaje bli�ej dy pa�aŭ �apta� sa�odkija lubo��y � sarde�nyja, mi�ahu�nyja, upajaju�yja, by vino. Dy ŭpajiŭ �a jaje. Pami� �u�ych tut vydavaŭsia joj �toraz bli�ej�ym, �toraz milej�ym, ��yrej�ym.

Supakojvaŭ jaje, abiacaŭ vyrva� z domu cezara; pryrakaŭ s�u�y� i apiekavacca joju. Kali� u Aŭ�aŭ hutaryŭ z joju tolki ahulna pra kachannie j ��ascie, jakoje da� jano mo�a, ciapier �a pryznavaŭsia joj adkryta, �to lubi� jaje, �to jana jamu najmilej�aja dy najdara�ej�aja.

Lihija pier�y raz �u�a takija s�ovy z mu��ynskich vusnaŭ, i �ym bol� s�ucha�a, tym bol� ujaŭla�a sabie, �to nie�ta ŭ joj budzicca, by ad snu, �to padpalvaje jejnaje niejkaje ��ascie, u jakim biazmiernaja radas� mia�ajecca z biazmiernaj tryvohaj. Zaharelisia ��o�ki, zatrapiata�a serca, vusny raschililisia by z podzivu. Baja�asia henych s�oŭ, a ni za �to nie chacie�a ŭrani� anivodnaha z ich. To spu��a�a, to padyma�a na Vinicija vo�a�ki iskrystyja, bajazlivyja, pytaju�yja, kazaŭ by � prosia�yja: �Havary ja��e!� Homan, muzyka, pach kvietak dy vodar arabskaha kadzid�a pa�ali znoŭ adura� jaje. Rymski aby�aj vymahaŭ pry stale na bankietach vyciahacca naŭz�okatku, ale doma Lihija zajma�a miejsca mi� Pamponijaj i ma�ym Aŭ�am, tut �a la�aŭ vobak jaje Vini�, ma�ady, uradlivy, raskachany, hara�y, dyk rabi�asia joj soramna, ale j rasko�na. Ava�odva�a joju niejkaja sa�odkaja zniamoha, m�osnas� i samazabyccio, by jaki rasko�ny son jaje maryŭ.

Ale j na jaho pa�a�a jejnaja blizkas� dzieja�. Tvar zbialeŭ, nozdry chadzili, by ŭ kania arabskaha. Vida�, i jahonaje serca skaka�a pad �karatnaju tunikaj, bo ziachaŭ pryspie�na, a skazy zamirali jamu ŭ vusnach. I jon taksama pier�y raz byŭ tak pry joj. Dumki jamu pamutnieli, u �y�ach ad�uvaŭ po�ymia, jakoje nadaremna natu�vaŭsia hasi� vinom. Nie vino, ale jejny cudny tvar, jaje nahija ru�a�ki dy dziavo�yja hrudki, chvaluju�yja pad tunikaj, i jejnaja posta�, atulenaja bie�ymi chvandami piepluma, upajali jaho �toraz bol�. Ure�cie nie ŭscierpieŭ, abniaŭ jaje ruku vy�ej kosta�ki, jak by�o ŭ�o raz u Aŭ�aŭ, i, ciahnu�y jaje da siabie, pa�aŭ �apta� dry�a�ymi hubami: � Ja ciabie lublu, Kalina� boskaja maja!..

� Mark, pusci, � baronicca Lihija.

A jon z va�yma pamutnie�ymi dalej: � Bahinia maja!.. Pakachaj mianie!..

Naraz adzyvajecca ho�as Akte z druhoha boku Lihiji: � Cezar pahladaje na vas.

Vinicija parva�a nah�aja z�os� i na cezara, i na Akte. S�ovy bo jejnyja zni��yli �ar upajennia. Junaku nat i spahadny ho�as vydavaŭsia dakukaju, dumaŭ bo, �to Akte mani�asia znarok pierarva� im hutarku. Dyk, padniaŭ�ysia dy akinuŭ�y vokam eksniavolnicu z-za pla�ej Lihiji, cyknuŭ: � Ka�u�, �to slepnie�, dyk jak �a mo�a� jaho dahledzie�?

A taja by z sumam adkazvaje: � Adnak �a jaho ba�u� Jon taksama blizaruki j abservuje vas praz �k�o.

Usio, �to rabiŭ Neron, budzi�a �ujnas� nat i najbli�ej�ych jahonych, i Vini� ustryvo�yŭsia j asieŭ � dy pa�aŭ niazna�na kida� vokam u bok cezara.

Lihija, jakaja napa�atku bankietu ba�y�a jaho, ad niasmie�asci, by praz jmh�u, a pasla, zachoplenaja Vinicijem, nie hladzie�a na cezara zusim � ciapier taksama zviarnu�a da jaho cikaŭnyja j adna�asna tryvo�nyja vo�y.

Akte praŭdu kaza�a. Cezar, nachiliŭ�ysia nad sta�om dy pry�muryŭ�y adno voka, uzbrojenaje kruh�ym �marahdam, hladzieŭ na ich. Na chvilinu zrok jahony spatkaŭsia z va�yma Lihiji, i serca dziaŭ�yny scisnuŭ �ach. Kali za dzicia�ych hadoŭ byva�a ŭ sicylijskaj vioscy Aŭ�a, staraja niania, jehipskaja niavolnica, raskazva�a joj ab smokach z horskich nietraŭ, vo� �a ciapieraka zda�osia joj: hladzia� na jaje ziekra takoha smoka. Chapi�a za ruku Vinicija, by spa�ochanaje dzicianio, a ŭ ha�avu pa�ali na�azi� raptoŭna spahudnyja zjavy. Dyk heta jon? Toj stra�ny dy ŭsiomahutny? Nie ba�y�a jaho nikoli, inak� sabie jaho ŭjaŭla�a. Imahinava�a sabie niejkaje ludajedskaje abli��a z zakamianie�aju z�osciu; tym �asam tut uhledzie�a vializnuju, asad�anuju na hrubieznym karku ha�avu, stra�nuju, praŭda, ale bol� smie�nuju, �ym �achlivuju, padobnuju bo zdalok da ha�avy dzicia�aje. Tunika koleru amietystavaha, zabaronienaha zvy�ajnym smiarotnikam, kida�a siniavaty vodblesk na jahony �yroki karotki tvar. Va�asy mieŭ ciomnyja, modna ŭ�o�anyja na manier Atona ŭ �atyry rady puklaŭ. Barady nie nasiŭ, niadaŭna bo achviaravaŭ jaje Jovi�u, za heta ŭvie� Rym sk�adaŭ jamu padziaku, cho� pacichu �aptaŭ sabie, �to achviaravaŭ jaje z pry�yny rudoha koleru, jakim abrastaŭ uvie� jahony rod. Na �ale jahonym, mocna vystupaju�ym nad brovami, by�o, adnak, �to� alimpijskaje. U nasuplenych brovach zna� by�o sviedamas� vialikamahutnasci; ale pad henym �a�om paŭboha miasciŭsia tvar ma�py, pjanicy j kamiedyjanta, tvar pustahona, poŭny ŭsialakaje �ady, nality, mima ma�adoha vieku, sa�am, tvar chvaravity j pluhavy. Lihiji vydavaŭsia jon ahidnym, z�adumnym.

Pasla pa�a�yŭ �marahd i pierastaŭ hladzie� na jaje. Tady ŭhledzie�a jahonyja pukatyja vo�y, pry�muranyja ad li�niaha sviat�a, �klastyja, biazmysnyja, padobnyja da va�ej miercviakoŭ.

Abiarnuŭ�ysia da Piatronija, spytaŭ: � Ci heta taja zak�adnica, u jakuju zakachaŭsia Vini�?

� Taja, � adkazaŭ Piatroni.

� Jak zaviecca jejny narod?

� Lihi.

� Vini� uva�aje jaje za krasuniu?

� Ubiary ŭ �ano�y pieplum sparachnie�y pie� aliŭny, dyk Vini� nazavie jaho pryho�ym. Ale na tvajim tvary, o znaŭca niezraŭnany, prysud na jaje ŭ�o �ytaju. Nie patrabuje� jaho j ah�a�a�. Tak jos�. Zasuchaja! Chudarlavaja! Istavietnaja makaŭka na tonie�kim sciburyku; a ty �, boski esteta, ceni� u �an�ynie sam scibur, i tvaja praŭda � u try, u �atyry sto�ki praŭda! Samy tvarok ja��e ni�oha nie zna�y�. Ja mnoha pieraniaŭ ad ciabie, adnak tak mietkaha voka ja��e nie maju� I hatoŭ pajsci ŭ zak�ad z Tulijem Senecyjem na jahonuju kachanku, �to cho� cia�ka pry bankiecie, kali ŭsie la�a�, miera� stan vokam, ty ŭ�o sabie admieraŭ: �Zavuzkaja ŭ pajasnicy�.

� Zavuzkaja ŭ k�uboch, � pacvierdziŭ z pry�muranym vokam Neron.

Pa hubach Piatronija prabieh led� prykmietny smia�ok, a Tulij Senecyj, jaki zaniaty byŭ dasiul �aŭpnioju z Viestam, raskazvaju�ym pra svaje sny, zvaro�vajecca da Piatronija i, cho� nie viedaŭ, u �ym re�, ka�a: � Machluje�! Ja vieru cezaru.

� Dobra, � adkazaŭ Piatroni. � Ja cviardziŭ imienna, �to ty maje� kro�ku rozumu, a cezar cvierdzi�, �to ty asio� biez damie�ku� � Habet![22] � ka�a Neron, smiaju�ysia j zviartaju�y ŭniz vialiki palec ruki, jak heta robicca ŭ cyrkach na pahibiel h�adyjataru, jaki atrymaŭ udar dy mieŭ by� dabity.

Viestyn �a, dumaju�y, �to jdzie hutarka ŭsio ja��e pra sny, adzyvajecca: � A ja vieru ŭ sny, i Seneka mnie kali� kazaŭ, �to jon taksama viery�.

� Sni�asia mnie apo�niaje no�y, byccam sta�asia ja viasta�kaju, � umia�a�asia, pierahinaju�ysia praz sto�, Kalvija Kryspini�a.

Ursusa nichto nie zatrymaŭ, nichto nie spytaŭsia nat, �to robi�. Tyja hosci, jakija nie la�ali pad sta�om, nie pilnavalisia ŭ�o svajich miejscaŭ, dyk s�u�ba, ba�a�y vialihura, niasu�aha na rukach bankietnicu, duma�a, heta jaki niavolnik vynosi� pjanuju svaju spadaryniu. Dyj Akte j��a z imi, jejnaja prysutnas� addala�a ŭsialakija padazrenni.

Takim �ynam vyj�li z tryklinijuma ŭ sumie�nuju kamoru, a adtul na halareju, �to via�a ŭ pamie�kannie Akte.

Lihija by�a tak zniamo�anaj, �to a� lah�a, by miortvaja, na rukach Ursusa.

Ale kali acviarozi�a jaje �ystaje cha�odnaje pavietra, rasplu��y�a vo�y. Na dvary ŭ�o svita�a. Idu�y kalumnadaj, niezabaŭna zviarnulisia ŭ bo�ny portyk, �to vychodziŭ nie na panadvorak, ale na pa�acavyja aharody, dzie vierchaviny pinijaŭ i cyprysaŭ rumianilisia ŭ�o ad ranniaj zarnicy. U henaj �astcy hmachu by�o pusta, i adha�ossie muzyki dy bankietny homan led� da ich dachodzili. Lihiji zdava�asia, �to jaje vyrvali z piek�a j vyniesli na jasny bo�y sviet. By�o adorak �to�ci pa-za henym ahidnym tryklinijumam. By�o nieba, zarnica, sviat�o j ci�ynia. Dziaŭ�o naraz pa�a�o p�aka� i, tula�ysia da vo�ata, prasicca: � Damoŭ, Ursuska, damoŭ, da Aŭ�aŭ!..

� Pojdziem! � pacia�aŭ Ursus.

A tym �asam zaj�li ŭ ma�y atryjum, �to nale�aŭ da pamie�kannia Akte. Tam Ursus pasadziŭ Lihiju na marmurovaj �aŭcy voddal vadalivu. Akte pa�a�a jaje supakojva� dy zaachvo�va� da supa�ynku, zapeŭnivaju�y, �to tym �asam ni�oha nie pahra�aje, bo pjanyja biasiedniki pasla bankietu spacimu� da vie�ara. Ale Lihija doŭha ��e nie mah�a supakojicca i, utuliŭ�y ŭ da�oni tvar, jahli�a pa-dzicia�amu: � Dadomu, da Aŭ�aŭ!..

Ursus byŭ hatovy. La bramaŭ, praŭda, staji� stra�a, ale jon projdzie.

Stra�niki nie zatrymoŭvaju� vychodzia�ych. Pierad lukam rojacca lektyki.

Ludzi pa�nu� vychodzi� ku�ami. Nichto ich nie zatrymaje. Vyjdu� razam z natoŭpam i pojdu� prosta dadomu. Dyj �to jamu! Jak kniazioŭna cho�a, tak pavinna by�. A na �to � jon tut.

A Lihija nie ŭcicha�a: � Tak, Ursuska, vyjdziem.

Ale Akte duma�a za ich abajich. Vyjdu�! Tak! Nichto ich nie zatrymaje. Ale z domu cezara ŭciaka� nie mo�na. Chto na heta adva�ycca, abra�aje majestat jahony.

Vyjdu�, ale vie�aram centuryjon z vajackim addzie�am pryniasie prysud smierci Aŭlusu, Pamponiji Hrecynie, a Lihiju zabiare nazad u pa�ac, i tady ŭ�o niama joj ratunku. Kali Aŭ�y prymu� jaje ŭ svoj dom, smier� dla ich nieminu�aja.

Lihija j ruki apusci�a. Niama rady. Pierad joju by�a zhuba P�aŭtaŭ abo jejnaja. Idu�y na bankiet, mie�a nadzieju, �to Vini� i Piatroni vyprasia� jaje ŭ cezara dy addadu� Pamponiji, a ciapier u�o vieda�a, �to heta jany nabuchtoryli cezara, kab zabraŭ jaje ad Aŭ�aŭ. Niama rady. Cud chiba moh by vyrva� jaje z hetaj pro�my. Cud i Bo�aja moc.

� Akte, � adazva�asia rospa�na, � ci �u�a ty, �to kazaŭ Vini�: jamu cezar mianie padaryŭ, i siannia ŭvie�ary pry�le niavolnikaŭ dy zabiare mianie ŭ svoj dom?

� �u�a, � pacvierdzi�a Akte.

I, razvioŭ�y rukami, zamoŭk�a. Rospa� Lihiji nie ŭzvaru�y�a jaje. Jana � bo sama by�a kachankaju Nerona. Serca jejnaje, cho� dobraje, nie ŭmie�a h�yboka ad�u� ahidy takich adnosinaŭ. Jak by�aja niavolnica, zanadta z�y�asia z pravam niavoli, dyj, akramia taho, kacha�a j dahetul Nerona. I kali b schacieŭ viarnucca da jaje, praciahnu�a b da jaho ruki, jak da ��ascia. Razumieju�y ciapier jasna, �to Lihija abo musi� sta� kachankaju ma�adoha prystojnaha Vinicija, abo vystavi� siabie j Aŭ�aŭ na zhubu, prosta nie ciami�a, jak dziaŭ�yna mah�a chistacca.

� U domie cezara, � adazva�asia pa chvilinie, � nie by�o b tabie biespia�niej, �ym u domie Vinicija.

I ŭdum joj nie pryj��o, �to, cho� havary�a praŭdu, s�ovy jejnyja azna�ali: �Zhadzisia z dolaj i sta�sia paluboŭnicaj Vinicija�. Ale Lihiju, na vusnach jakoje ��e nie zastyli jahonyja pochatnyja, moŭ �ar palu�yja ca�unki, na samy ŭspamin zaliva�a ad soramu kroŭ.

� Nikoli! � adazva�asia burliva. � Nie zastanusia ni tut, ni ŭ Vinicija, nikoli!

Akte zdzivi�a hetaje ŭzburennie: � Niaŭ�o, � spyta�a, � Vini� tabie taki nialuby?

Lihija nie mah�a adkaza�, znoŭ pa�a�a p�aka�. Akte prytuli�a jaje da hrudziej dy pa�a�a ŭcia�a�. Ursus cia�ka sop i zaciskaŭ ku�aki: jon mocna lubiŭ svaju kniazioŭnu i nie moh spakojna hladzie� na jejnyja slozy. U jahonym lihijskim paŭdzikim sercy ŭzdyma�asia achvota viarnucca ŭ zalu, zadavi� Vinicija, a kali treba, dyk i cezara; bajaŭsia, adnak, svaje spadaryni, nie budu�y peŭnym, ci hetki ŭ�ynak, jaki adrazu pakazaŭsia jamu prostym, byŭ by adpaviednym dla vyznaŭcy Baranka ŭkry�avanaha.

Akte, utuliŭ�y Lihiju, pa�a�a znoŭ pyta�: � Niaŭ�o jon tabie taki nienavisny?

� Nie, � apraŭdva�asia Lihija, � nielha mnie jaho nienavidzie�, ja chryscijanka.

� Viedaju, Lihijka. Viedaju taksama z listoŭ Paŭ�a z Tarsu, �to vam niamo�na ani zha�bicca, ani bajacca bol� smierci, �ym hrachu, ale ska�y mnie, ci tvaja navuka dazvalaje vyklika� smier�?

� Nie.

� Dyk jak �a mo�a� sciaha� pomstu cezara na dom Aŭlusaŭ?

Maŭ�annie. Biazdonnaja pro�ma adkry�asia znoŭ pierad Lihijaj. A ma�adaja vyzvolnica ta�kava�a dalej: � Pytajusia, bo mnie �kada ciabie i �kada dobraje Pamponiji, Aŭ�a dy ichniaha dziciaci. Ja nie ad siannia �yvu ŭ hetym domie j viedaju, �ym pachnie cezaravy hnieŭ. Nie! Vy nie mo�acie ŭciaka� adhetul. Pierad taboju adna daroha: prasi� Vinicija, kab ciabie addaŭ nazad Pamponiji.

Ale Lihija absunu�asia na kaleni, kab prasi� kaho in�aha. Ursus niezabaŭna taksama ŭklen�yŭ, i aboje pa�ali malicca ŭ cezaravym domie na ranniaj zarnicy.

Akte pier�y raz uhledzie�a takuju malitvu i nie mah�a va�ej adarva� ad Lihiji, abiarnutaj da jaje profilem, z padniesienaj ha�avoju i rukami dy zahled�anaj u nieba, jak by �akaju�y adtul ratunku. Zaranica abli�a sviat�om jaje ciomnyja va�asy j bie�y pieplum, adbivaju�ysia ŭ zrenkach, i ŭsia ŭ blasku sama vyhlada�a by sviat�o. U prybled�ym jejnym tvary, u raschilenych vusnach, u padniatych rukach dy va�ach zna�na by�a niejkaja nadziamnaja ekstaza. I Akte ciapieraka zrazumie�a, �amu nie mo�a stacca ni�yjoju na�o�nicaj. Pierad koli�niaju paluboŭnicaju Nerona jak by adkryŭsia ra�ok zusim in�aha svietu, �ym toj, da jakoha pryzvy�aji�asia. Zumie�asia, hledzia�y na henuju malitvu ŭ tym domie z�a�ynstva j hidoty. Niadaŭna zdava�asia joj � niama dla Lihiji ratunku, a ciapier pa�a�a viery� i spadziavacca �aho� niezvy�ajnaha, �to pryjdzie niejki ratunak, pryjdzie tak mahutny, �to j sam cezar jamu nie zdoleje supracivicca, �to z nieba syjdzie niejkaje vojska na poma� dziaŭ�ynie, abo sonca padsciele pad jaje kasuli i paciahnie da siabie. �u�a ŭ�o pra mnohija cudy mi� chryscijanami j duma�a ciapier, �to ŭsio heta, vida�, praŭda, kali tak molicca Lihija.

A Lihija ŭsta�a ŭre�cie z tvaram, raspramienienym nadziejaj. Ursus padniaŭsia taksama i, prykulnuŭ�y la �aŭki, uhladaŭsia ŭ svaju spadaryniu, �akaju�y s�ova.

Vo�y jejnyja pamutnieli, i pa xvilinie-druhoj vialikija slaziny pa�ali kacicca pa tvary.

� Chaj Boh sciera�e Pamponiju j Aŭ�a, � prahavary�a. � Nie mo�na mnie sciaha� na ich pahuby, dyk nie ŭba�u ich bolej.

Pasla �aho zviarnu�asia da Ursusa i pa�a�a ta�kava� jamu, �to jon adziny zastaŭsia joj ciapier na sviecie, �to musi� jon by� joj ajcom i apiakunom. Nie mohu� �uka� prytuli��a ŭ Aŭ�aŭ, bo sciahnuli b na ich hnieŭ cezara. Ale nie mo�a taksama zastavacca jana ni ŭ domie cezara, ni ŭ Vinicija. Dyk chaj Ursus vo�mie jaje, vyviedzie z horadu dy schavaje dzie-niebud�, kab nie znaj�oŭ ni Vini�, ni s�uhi jahonyja. Jana ŭsiudy pojdzie za im cho� by j za mora, za hory, da barbaraŭ, dzie nie �utno rymskaje imia, kudy ŭ�ada cezara nie siahaje. Chaj biare jaje dy ratuje, bo jon adzin tolki ŭ jaje zastaŭsia.

Lih byŭ hatovy i na znak pos�uchu nachiliŭsia, abniaŭ jejnyja nohi. Na tvary Akte, jakaja spadziava�asia cudu, malava�asia ras�aravannie.

Hetulki ŭsiaho spry�yni�a hetaja malitva? Ucia�y z doma cezara, heta zna�a dapuscicca prastupku abrazy majestatu, jakaja nieminu�a budzie pom��ana, i kali b nat Lihiji ŭda�osia schavacca, to cezar pomscicca nad Aŭ�ami. Kali cho�a ŭciaka�, chaj uciakaje z domu Vinicija. Tady cezar, jaki nie cikavicca �u�ymi spravami, mo�a, nat nie zacho�a dapamaha� Viniciju ŭ po�ukach, a ŭ ko�nym vypadku nie budzie prastupku abrazy majestatu.

Ale Lihija tak i duma�a. Aŭlusy nie budu� nat vieda�, dzie jana, nat Pamponija. Ucia�e, adnak, nie z domu Vinicija, tolki z darohi. Jon u pachmie�li pryznaŭsia joj, �to ŭvie�ar pry�le pa jaje svajich niavolnikaŭ. Havaryŭ praŭdu, jakoj chiba � nie adkryŭ by pry cviarozasci. Vida�, jon sam abo, mo�a, pospa� z Piatronijem ba�ylisia pierad bankietam z cezaram i vyku�yli ŭ jaho s�ova, �to nazaŭtra vie�aram jaje addadu�. A kali b siannia zabylisia, to pry�lu� pa jaje ŭzaŭtra. Ale Ursus jaje adratuje. Pryjdzie, vyniasie jaje z lektyki, jak vynies z tryklinijuma, i pojdu� u sviet. Ale �to Vini� mo�a prys�a� vielmi mnoha niavolnikaŭ, dyk Ursus pojdzie zaraz da biskupa Linusa pa radu i poma�. Biskup pa�kaduje jaje, nie pakinie jaje ŭ rukach Vinicija i pa�le chryscijan z Ursusam na ratunak. Adbiaru� jaje dy ŭciaku�, a pasla Ursus patrapi� vyviesci jaje z horadu dy schava� dzie ad rymskaje si�amocy.

I pa�a�a rumianicca dy ŭsmichacca. Lha napoŭni�a jaje znoŭ, byccam nadzieja ratunku zmiani�asia ŭ�o ŭ dziejsnas�. Naraz kinu�asia na �yju Akte i, pry�a�yŭ�y svaje pryho�a�kija vusny da jejnaha tvaru, pa�a�a �apta�: � Ty nas nie zdradzi�, Akte, praŭda?

� Na cie� matki maje, � adkazvaje vyzvolnica, � nie zdrad�u vas, prasi tolki svajho Boha, kab dapamoh Ursusu ciabie adabra�.

B�akitnyja dzicia�yja vo�y vialihura hareli ��asciem. Pryduma� bo jon nie patrapiŭ ni�oha, cho� �amaŭ ho�aŭ, ale takuju re� dyk jon patrapi�. Udzie� ci ŭna�y, jamu ŭsio roŭna!.. Pojdzie da biskupa, bo biskup, �to treba rabi� i �aho nie treba, �ytaje ŭ niebie. Ale chryscijan dyk i tak patrapiŭ by sabra�. Ci � ma�a jon maje znajomych i niavolnikaŭ, i h�adyjataraŭ, i volnych ludziej, i na Subury dy za mastami. Sabraŭ by tysia�u dy dzvie. I adbiare svaju kniazioŭnu, a vyviesci jaje z miesta taksama patrapi�. Pojdzie cho� by na kaniec svietu, cho� by j tudy, adkul rodam, dzie nichto j nie �uŭ pra Rym.

Tut pa�aŭ zadumienna natu�va� pozirk, byccam chacieŭ dahledzie� nie�ta minu�aje, dalokaje, pasla adazvaŭsia: � U bor? Ech, bor ty, bor rodny!..

Ale zaduma chutka praj��a. Vo� pojdzie zaraz da biskupa, a ŭvie�ary ŭ�o z jakoju sotniaju �akacimie na lektyku. I cho� by jaje niesli nie tolki niavolniki, ale nat i pretoryjanie! Lep� nikomu tady nie padsoŭvacca da jahonych ku�akoŭ, cho� by ŭ �aleznym ry�tunku� Bo ci �aleza takoje ŭ�o mocnaje? Jak dobra haknu� u �aleza, dyk ha�ava pad im i nie vytrymaje.

Ale Lihija z vialikaj dy dzicia�aj pavahaj padnia�a palec: � Ursus! �Nie zabivaj!� � pryhrazi�a.

Lih pry�a�yŭ svaju, padobnuju da doŭbni, ruku da patylicy i pa�aŭ turbotliva pacira� karak. Adnak jon musi� jaje adabra� soniejka svajo� Sama � kaza�a, �to ciapier jahonaja �arha� Budzie staracca, kolki maha. A kali b �to zdary�asia niechacia?.. Treba � bo jaje adabra�! Nu a kab �to jakoje, dyk jon u�o tak budzie pakutava�, tak niavinnaha Baranka pierapra�a�, �to jon zlitujecca nad im, niebarakam� Jon �a Baranka nie chacieŭ abrazi�, adno biada, �to takuju cia�kuju maje ruku� H�ybokaje ras�ulennie malava�asia na jahonym tvary, ale, maniŭ�ysia jaho schava�, pak�aniŭsia j ka�a: � Dyk ja jdu da sviatoha biskupa.

Akte, abniaŭ�y Lihiju, pa�a�a p�aka� Ja��e raz ujavi�a sabie, �to jos� niejki in�y sviet, u jakim nat pry ciarpienni jos� bolej ��ascia, �ym uva ŭsich zbytkoŭnasciach dy roska�ach cezaravaha domu, ja��e raz pra�ynilisia pierad joju niejkija dzviery da sviat�a, ale adna�asna pa�u�a, �to jana nie hodnaja praz ich prajsci.

Lihija �kadava�a Pamponiji Hrecyny, jakuju lubi�a ŭsioj du�oj, i �kadava�a ŭsiaho domu Aŭ�aŭ, adnak cia�kaja tuha praj��a. Ad�uva�a nat u dumkach peŭnuju sa�odkas�, �to dla svaje vo� praŭdy prysvia�aje dastatak, vyhodu dy jdzie ŭ niaviedamaje badzia�aje �yccio. Mo�a, by�o ŭ hetym krychu dzicia�aje cikavasci: jakoje budzie toje �yccio niedzie ŭ dalokaj staroncy, siarod barbaraŭ dy dzikich zviaroŭ; by�o ŭsio � tki bol� h�ybokaje j nadziejnaje viery, �to tak pastupaju�y, vykonvaje volu Boskaha Vu�yciela, i �to ad hetaje pary sam budzie pilnava� jaje, jak viernaha j pas�uchmianaha dziciaci. A tady �to � joj b�ahoha mo�a stacca? Kali pryjdzie jakoje hora, to jana pieracierpi� jaho ŭ imia Jahonaje. Pryjdzie niespadziavanaja smier�, to jon zabiare jaje, i kali�, jak pamre Pamponija, budu� vie�na razam. Nie raz, ��e jak by�a ŭ Aŭ�aŭ, k�apaci�a svaju dzicia�uju ha�ova�ku, �to jana, chryscijanka, ni�ym nie mo�a prys�u�ycca dla Ŭkry�avanaha, ab jakim tak �u�a ŭspaminaŭ Ursus. Ale ciapier vo� pryj��a para. Lihija �u�asia ��aslivaj i chvali�asia ab hetym Akte, jakaja, adnak, zrazumie� jaje nie mah�a. Usio pakinu�: dom, dastatki, horad, parki, sviatyni, portyki, usio, �to pryho�aje, pakinu� kraj sonie�ny dy blizkich ludziej � dziela �aho? Dziela taho, kab ucia�y ad kachannia ma�adoha prystojnaha rycara?.. Heta ŭsio ŭ ha�avie Akte nie mah�o zmiascicca. Na momant pryznava�a, �to mo jos� u henym racyja, �to nat mo�a by� niejkaje vialikaje tajomnaje ��ascie, ale nie mah�a sabie hetaha jasna ŭjavi�, tym bol�, �to Lihiju �aka�a ja��e zdarennie, jakoje mah�o drenna skon�ycca, u jakim mo�na zahubi� nat �yccio. Akte z natury by�a bajazlivaj i z tryvohaju duma�a ab tym, �to heny vie�ar mo�a pryniesci. Ale tryvohi svajoj nie vyjaŭla�a Lihiji, i pry ŭstaŭ�ym u�o jasnym dni, sonca bo ŭ�o zahlada�a ŭ atryjum, pa�a�a namaŭla� jaje da supa�ynku, patrebnaha pasla biassonnaje no�y. Lihija nie pracivi�asia, i abiedzvie ŭvaj�li ŭ kubikulum, ab�yrny i py�na ŭ�ad�any z pry�yny daŭniaha paluboŭnictva z cezaram. Tam lehli poru�, ale Akte, pamima zmu�anasci, nie mah�a zasnu�. Zdaŭna jana by�a sumnaj i nia��asnaj, ale ciapier achapiŭ jaje niejki niespakoj, jakoha nikoli pierad hetym nie ad�uva�a. Dahetul �yccio joj vydava�asia cia�kim, biazzaŭtra�nim, ciapier pakaza�asia joj raptam ahidnym.

U jejnaj ha�avie rabiŭsia �toraz bol�y chaos. Dzviery da sviat�a znoŭ pa�ali to ad�yniacca, to za�yniacca. Ale ŭ momancie ichniaha ad�yniannia sviat�o toje tak jaje aslapi�a, �to ni�oha vyrazna nie ba�y�a. Chut�ej jak by zhadva�a, �to ŭ henaj jasnasci jos� niejkaje biazmiernaje ��ascie, pierad jakim usialakaje in�aje by�o takoj nik�omnasciaj, �to kali b, napryk�ad, cezar addaliŭ Papieju, a pakachaŭ nanova jaje, Akte, dyk i toje by�o b ni�ym. Naraz prychodzi� joj dumka, �to toj cezar, jakoha kacha�a j jakoha mimavoli nazyva�a niejkim paŭboham, jos� �ym� takim scip�ym, jak i ka�ny niavolnik, a toj pa�ac z numidyjskaha marmuru � zvy�ajnaj ku�aj kamiennia. Takija dumki mu�yli jaje, nie mah�a z imi asvojicca. Chacie�a zasnu�, ale tryvo�livas� piera�kad�a�a.

Ure�cie, dumaju�y, �to i Lihija, nad jakoju zavis�a stolki niebiaspiek, taksama nie spi�, zviarnu�asia da jaje, kab pahutary� ab jejnych via�ernich uciokach.

Ale Lihija spa�a spakojna. U ciomny kubikulum praz nia��ylna zasunutuju zas�onu ŭkrada�asia niekalki jasnych kasulaŭ, u jakich mitusiŭsia za�aty py�.

Pry hetym sviatle Akte lubava�asia jejnym dalikatnym tvaram, abapiortym na ho�aj ruce, zaplu��anymi va�yma i lohka raschilenymi vusnami. Ziacha�a roŭna, ale tak, jak ziachajecca ŭ snie.

� Spi�, mo�a spa�! � paduma�a Akte. � Ja��e dzicia.

A ŭsio � pa chvilinie pryj��o joj u ho�aŭ, �ho hetaje dzicianio manicca lep� uciaka�, �ym stacca paluboŭnicaju Vinicija, bol� bajicca ha�by, �ym nendzy, biazdo�le joj milej, �ym dychtoŭny dom kala Karynaŭ, py�nyja stroji, bankiety, zyki lutni dy cytry.

� �amu?

I pa�a�a pryhladacca Lihiji, jak by chacie�a znajsci adkaz na jejnym razaspanym tvary. Hladzie�a na jaje niavinnaje �a�o, na pahodny �uk brovaŭ, na ciomnyja viejki, na raschilenyja vusny, na chvaluju�yja spakojnym ziachanniem dziavo�yja hrudki dyj znoŭ paduma�a: � Jakaja jana in�aja za mianie!

Lihija pakaza�asia joj cudam, niejkaju boskaju zdanniu, niejkaj pias�unkaj bahoŭ, storaz pryha�ej�aj ad usich kvietak u vaharodzie cezara dy ad usich statujaŭ u jahonym pa�acy. Ale ŭ sercy hre�anki nie by�o zajzdrasci. Naadvarot, na ŭspamin ab niebiaspiekach, jakija pahra�ali dziaŭ�aci, aharnu�a jaje litas�. Zbudzi�asia ŭ joj niejkaje pa�uccio maci; Lihija pakaza�asia joj nie tolki krasuniaj, jak son, ale adna�asna j nadta lubaj, dyk, prytknuŭ�y vusny da jejnych ciomnych va�asoŭ, pa�a�a ich ca�ava�.

A Lihija spa�a spakojna, jak by doma, pad apiekaj Pamponiji Hrecyny, i spa�a davoli doŭha. Minu�a ŭ�o paŭdnia, kali adkry�a svaje b�akitnyja vo�a�ki dy pa�a�a zdziŭlena razhladacca pa kubikulumie.

Vida�, dzivi�asia, �to nie ŭ domie Aŭ�aŭ.

� Heta ty, Akte? � spyta�a ŭre�cie, dahledzieŭ�y ŭ pryciemku tvar hre�anki.

� Ja, Lihijka.

� Ci to ŭ�o vie�ar?

� Nie, katok, ale paŭdnia ŭ�o minu�a.

� A Ursus nie viarnuŭsia?

� Ursus nie kazaŭ, �to vierniecca, tolki vie�aram budzie z chryscijanami cikava� na lektyku.

� Praŭda.

Pa �ym vyj�li z kubikuluma i paj�li ŭ �azniu, dzie Akte, vykupaŭ�y Lihiju, zavia�a jaje na sniedannie, a pasla ŭ pa�acavy park, dzie nijakaj niebiaspieki nie tre by�o spadziavacca, bo cezar i jahonyja bli�ej�yja prydvorniki ja��e spali.

Lihija pier�y raz u �ycci ba�y�a heny rasko�ny park, poŭny cyprysaŭ, pinijaŭ, duboŭ, alivak i mirtaŭ, siarod jakich bialeŭsia ce�y nataŭp statujaŭ, bli��eli spakojnyja lustranyja sa�a�ki, kviacilisia ce�yja chmyzniaki ru�aŭ, zro�anych py�am fantanaŭ, dzie ŭvojscie ŭ �aroŭnyja hroty abvivaŭ blu�� abo vinahrad, dzie na vodach p�avali siarebranyja lebiedzi, a siarod statujaŭ i drevaŭ chadzili asvojenyja hazeli z afrykanskich pustyniaŭ dy roznapioraje ptastva z roznych staron svietu.

Park byŭ pusty; tam-siam tolki pracavali z rydloŭkami ŭ rukach niavolniki, piaju�y paŭho�asam piesni; in�yja, jakim dali chvilinu adpa�ynku, siadzieli nad sa�a�kami abo ŭ ciani duboŭ u mihatlivych kasulach sonca, pradziraju�ahasia praz listotu, in�yja ŭre�cie zra�ali ru�y ci blednali�ovyja kvietki �afranu. Akte z Lihijaj �pacyravali davoli doŭha, lubuju�ysia �arami aharodu, i cho� dumki Lihiji byli krychu zviazanyja, nie mah�a, jak dzicia, ustrymacca ad cikavasci j podzivu. Prychodzi�a joj nat dumka, mo kali b cezar byŭ dobry, to ŭ takich pa�acach dy takim rajskim parku moh by ��aslivym by�.

Ure�cie, krychu prymu�anyja, sieli na atulenaj zielenniu cyprysaŭ �aŭcy dy pa�ali hutary� ab tym, �to najbol� im la�a�a na sercy: ab uciokach Lihiji.

Akte daloka mien� viery�a, �ym Lihija, �to heta ŭdasca. �asami zdava�asia joj nat, �to heta �alony namier, jaki nie mo�a ŭdacca. �u�a �toraz bol�uju litas� nad Lihijaj. Zdava�asia joj, �to ŭ�toraz biespia�niej by�o b sprabava� prasi� Vinicija. I pa�a�a vypytva�, jak daŭno znaje Vinicija, dy ci nie dumaje, �to daŭsia b mo ŭprasi� i viarnuŭ by jaje Pamponiji.

Ale Lihija sumna zapiare�y�a ha�avoju.

� Nie. U Aŭ�aŭ Vini� byŭ in�y, vielmi dobry, a ad u�ara�niaha bankietu ja bajusia jaho i chut�ej cha�u ŭcia�y ad jaho da lihaŭ.

Akte pyta�asia jaje dalej: � Adnak u Aŭ�aŭ jon byŭ tabie mi�ym?

� Tak, � adkaza�a Lihija, pacviard�aju�y ha�avoju.

� Ty ŭsio � tki nia jos� niavolnicaj, jak by�a ja, � skaza�a, nadumaŭ�ysia, Akte. � Ciabie Vini� moh by ŭzia� zamu�. Ty � zak�adnica j da�ka kniazia lihaŭ. Aŭ�y kachaju� ciabie, jak rodnuju, i ja peŭnaja, �to hatovy ciabie prynia� za da�ku. A Vini� moh by ciabie ŭzia�, Lihija.

A Lihija cicha dy ��e sumniej adkaza�a: � Lep� uciaka� da lihaŭ.

� Cho�a�, Lihija, zaraz pajdu da Vinicija, zbud�u jaho, kali spi�, dy ska�u jamu toje, �to ka�u tabie ciapier? Tak, maja darahaja, pajdu da jaho j ska�u: �Vini�, heta kniazioŭna i darahoje dzicia s�aŭnaha Aŭ�a; kali kachaje� jaje, viarni jaje Aŭ�am, a pasla va�mi jaje zamu� z ichniaha domu�.

A dziaŭ�yna adkaza�a ho�asam tak u�o cichim, �to Akte led� da�u�a: � Lep� da lihaŭ� I dzvie slaziny pavisli na jejnych spu��anych zrenkach. Dalej�uju hutarku pierarvaŭ �orach zbli�aju�ychsia krokaŭ, i Akte nie paspie�a hlanu�, chto jdzie, jak pierad �aŭkaju pakaza�asia Sabina Papieja z nievialikim karahodam niavolnic.

Dzvie z ich trymali nad jejnaju ha�avoju pu�ki straŭsavych pierynaŭ, asad�anych na za�atych prutkach, dy matlali imi laho�ka, zas�aniaju�y ad hara�aha j��e viasienniaha sonca svaju spadaryniu, a pierad joju �ornaja, by hieban, etyjopka z napu�anymi hrud�mi nias�a na rukach dzicia, atulenaje purpuraju z za�atymi frendzlami. Akte j Lihija ŭstali, dumali bo, �to Papieja projdzie vobak �aŭki, nie zviarnuŭ�y na ich uvahi, ale jana zatryma�asia pierad imi j skaza�a: � Akte, zvano�ki, �to pry�y�a ikunkuli[26], drenna pry�ytyja; dzicia adarva�a adzin dy ŭzia�o ŭ rot; ��ascie, �to Lilit uporu ahledzie�a.

� Vyba�aj, boskaja, � adkaza�a Akte, kry�uju�y na hrudziach ruki dy sk�aniŭ�y ho�aŭ.

Papieja hlanu�a na Lihiju: � �to heta za niavolnica?

� Heta nie niavolnica, boskaja aŭhusta, a ŭzhadavanka Pamponiji Hrecyny i da�ka kniazia lihaŭ, addanaja jak zak�adnica dla Rymu.

� I pryj��a da ciabie ŭ adviedziny?

� Nie, aŭhusta, ad anada�niaha dnia �yvie ŭ pa�acy.

� By�a ŭ�ora na bankiecie?

� By�a, aŭhusta.

� Z �yjho zahadu?

� Na zahad cezara� Papieja pa�a�a ŭva�niej uhladacca na Lihiju, jakaja staja�a pierad joju z pachilenaj ha�avoju, to padyjmaju�y z cikavasci svaje pramianistyja vo�a�ki, to znoŭ nakryvaju�y ich viejkami. Nah�a aŭhusta prychmury�asia. Zajzdrosnaja sobskaj pryha�osci j u�ady, jana vie�na tryvo�y�asia, kab jakaja ��aslivaja kankurentka nie zhubi�a jaje tak, jak jana sama zhubi�a Aktaviju. Dziela taho ka�naja krasunia ŭ pa�acy budzi�a jejnaje padazrennie. Znatockim vokam akinu�a adrazu ŭsiu fihuru Lihiji, acani�a ka�nuju drobia� jejnaha tvaru i �achnu�asia.

�Heta � sapraŭdy nimfa, � skaza�a sama sabie. � Jaje, niajna�aj, sama Vienus naradzi�a�. I naraz pryj��o joj u ho�aŭ toje, �to nikoli j��e nie prychodzi�a: jana jos� zna�na starej�aj! Zakipie�a ŭ joj zranienaje samalubstva, aharnu�a tryvoha, i roznyja sumnivy pa�ali joj lezci ŭ ho�aŭ. �Mo�a, Neron jaje nie prykmieciŭ abo, ahladaju�y praz �marahd, nie dacaniŭ. Ale �to budzie, kali spatkaje jaje ŭdzie�, pry soncy, tak �aroŭnuju?.. U dadatku nia jos� niavolnicaj!

Jos� kniazioŭnaj, barbarskaj, ale kniazioŭnaj!.. O, bohi niesmiarotnyja! Jana � takaja krasunia, jak by j ja, ale ma�adziej�aja!� I brovy nasupilisia ja��e chmarniej, a vo�y cha�adniej blisnuli z-pad za�acistych viejkaŭ.

Ale, zviarnuŭ�ysia da Lihiji, pa�a�a nibyta spakojna raspytva�: � Hutary�a z cezaram?

� Nie, aŭhusta.

� �amu � tut prabyvaje�, a nie ŭ Aŭlusa?

� Ja tut mimavoli, Piatroni nahavaryŭ cezara, kab uziaŭ ad Pamponiji, i ja tut mimacho�, spadarynia!..

� I chacie�a b viarnucca da Pamponiji?

Apo�niaje pytannie Papieja vyhavary�a krychu miak�ej dy �ahadniej, dyk u Lihiji pa�a�a radzicca nadzieja.

� U�adarynia, � adazva�asia Lihija, vyciahaju�y da jaje ruki, � cezar abiacaŭ adda� mianie, by niavolnicu, Viniciju, ale ty ŭstupisia za mianie i viarni mianie Pamponiji.

� Dyk namoviŭ cezara, kab zabraŭ ciabie ŭ Aŭ�aŭ dy addaŭ Viniciju?

� Tak, u�adarynia. Vini� ��e siannia zbirajecca mianie zabra�, ale ty, dobraja, z�alsia nada mnoju.

Heta skazaŭ�y, nachili�asia i, chapiŭ�y za bierah sukni Papieji, �aka�a z raschvalavanym sercam na jejnaje s�ova. Papieja pahladzie�a, pahladzie�a na jaje, z�aviesna ŭchmylaju�ysia, dyj ka�a: � Dyk abiacaju tabie, �to ja��e siannia stanie�sia niavolnicaju Vinicija.

I paj��a, jak zda� strojnaja, spahudnaja. Da vu�ej Lihiji i Akte dalacieŭ tolki kryk dziciaci, jakoje, niemaviedama �amu, pa�a�o p�aka�.

Vo�y Lihiji taksama nabiehli sla�mi, ale zaraz uzia�a za ruku Akte j ka�a: � Viartajemsia. Poma�y tre �aka� tolki adtul, adkul jana mo�a pryjsci.

I viarnulisia ŭ atryjum, adkul nie vychodzili ŭ�o da vie�ara. Jak sciamnie�a j niavolniki ŭniasli �acviaro�nyja p�amianieju�yja svieta�y, abiedzvie vyhladali zbiale�yja. Hutarka nie kleji�asia. Nas�uchoŭvali ŭscia�, ci chto nie jdzie, Lihija nie pierastava�a paŭtara� Akte, �to cho� dobra joj, ale kali Ursus tam u�o �akaje, to chaj by ŭ�o chutka ŭsio sta�asia. Adnak �a ŭzvaru�ennia apanava� nie mah�a. Akte chutka zhortva�a, jakija mah�a, ka�toŭnasci i, zaviazvaju�y ich u ra�ok piepluma, zaklina�a jaje, kab bra�a heta z saboju, patrebna budzie pry ŭciokach. Raz-poraz zapada�a ci�ynia, poŭnaja spahudaj. Abiedzvium zdava�asia, byccam �uju� to niejkija �epty za kotaraj, to daloki p�a� dziciaci, to brachannie sabak.

Naraz zas�ona pradsiennia zavaru�y�asia bias�elesna, i vysoki �arniavy �a�aviek z vaspavatym tvaram zjaviŭsia, by duch, u atryjumie. Lihija ŭ toj �a chvilinie pazna�a Atacyna, Vinicijeva vyzvolnika, jaki prychodziŭ da Aŭ�aŭ.

Akte ŭskryknu�a, ale Atacyn sk�aniŭsia nizka j ka�a: � Pryvitannie boskaj Lihiji ad Marka Vinicija, jaki �akaje na jaje z pa�ostkaj u prybranym zielenniu domie.

Vusny dziaŭ�yny zbialeli, jak snieh.

� Idu, � ka�a.

I kinu�asia Akte na �yju.

Adom Vinicija sapraŭdy byŭ uzialenieny mirtami dy blu��am, paprypinanym na scienach i nad dzviaryma. Kalumny paabvivana zvitkami vinahradu. U atryjumie, nad jakim raspiata ad na�noha cho�adu vaŭnianuju purpurovuju zas�onu, vidno by�o, jak udzie�. Pa�ymnieli va�mi- j dvanaccacisvieta�nyja kahancy, padobnyja k�ta�tam da sudzin, drevaŭ, zviarat, ptu�ak abo statujaŭ, trymaju�ych lampy, napoŭnienyja pachu�aju alivaj, vykananych z marmuru, z za�o�anaje karynckaje miedzi, nie tak �aroŭnych, jak toj s�aŭny svia�nik Apa�ona Neronavy, ale strojnych, raboty s�aŭnych ra�biaroŭ. Niekatoryja byli paprys�o�vanyja aleksandryjskim �k�om abo a�urovymi tkaninami z-nad Indu, �yrvonaha koleru, b�akitnaha, �oŭtaha, fijaletavaha, tak �to ŭvie� atryjum poŭny byŭ roznakolernych pramienniaŭ. Usiudy raschodziŭsia pach nardu, da jakoha Vini� pryvyk i palubiŭ na ŭschodzie. U h�ybi domu, dzie snava�a mnostva �ano�aj i mu��ynskaj s�u�by, by�o taksama jasna. U tryklinijumie byŭ nakryty sto� dla �atyroch asob, mielisia bo apra�a Vinicija j Lihiji tudy zasiesci Piatroni j Chryzatemis.

Vini� uva ŭsim trymaŭsia s�oŭ Piatronija, jaki rajiŭ jamu nie jsci pa Lihiju, tolki pas�a� z cezaravym dazvo�am Atacyna, a samomu spatka� jaje doma i prynia� z �u�aj mi�aspahadnasciaj, a nat z �estam asablivaje �esci.

� U�ora byŭ ty pjany, � via��aŭ jamu. � Ja ba�yŭ ciabie: abchodziŭsia z joju, jak kamianiar z Albanskich hor. Nie bud� li�nie nachabny dy pamiataj: dobraje vino treba pi� pavoli. Viedaj taksama j toje, �to sa�odka pa�ada�, ale ��e sa�adziej by� pa�adanym.

Chryzatemis mie�a na heta svoj, krychu inak�y pahlad, ale Piatroni, nazyvaju�y jaje svajoju viasta�kaju j ha�ubkaju, pa�aŭ joj uta�koŭva�, jakaja mo�a by� roznica mi� vypraktykavanym cyrkavym jazdunom a ch�ap�aniom, �to pier�y raz sadzicca ŭ kvadryhu. Pasla, zviarnuŭ�ysia da Vinicija, hutaryŭ dalej: � Zdabud� jejny davier, razviesiali jaje, bud� dla jaje mi�aspahadnym. Ja nie chacieŭ by hladzie� na sumnuju biasiedu. Zaklanisia joj Hadesam, �to addasi jaje Pamponiji, a ŭ�o tvaja sprava, kab nazaŭtra sama chacie�a zastacca, nie viartacca.

Pry hetym, cyknuŭ�y na Chryzatemis, daskazaŭ: � Ja piaty vo� u�o hod �todzie� pastupaŭ u taki bol�-mien� sposab z henaj pa�achlivaj ptu�ynaj i nie mahu naraka� na jejnuju strohas�.

Chryzatemis �lopnu�a za heta jaho pa pla�y pavinym vachlarom i skaza�a: � Abo � nie pracivi�asia, ty, satyr!

� Z uvahi na majho papiarednika� � Abo � nie prypadaŭ da majich noh?

� Kab na ich palcy nak�ada� piarscionki.

Chryzatemis mimacho� zirkanu�a na svaje stopy, na palcach bo sapraŭdy iskry�asia ka�toŭnaje bliskoccie, i aboje z Piatronijem pa�ali rahata�. Ale Vini� nie s�uchaŭ ichniaje spre�ki. Serca jaho niespakojna chvalava�asia pad uzorystaj �ataj siryjskaha sviatara, u jakuju vystrajiŭsia na spatkannie Lihiji.

� U�o � chiba pavinny byli vyjsci z pa�acu, � adazvaŭsia jak by sam da siabie.

� Pavinny byli, � pacvierdziŭ Piatroni. � Mo�a, tabie tym �asam raskaza� ab vara�bie Apa�onija z Tyjany abo tuju historyju Rufina, jakoje nie skon�yŭ ja, nie pomniu �amu?

Ale Vinicija ma�a cikaviŭ Apa�on z Tyjany, jak i historyja Rufina. Dumka jahonaja nie adstupa�a ad Lihiji, i cho� �uŭ, �to pryha�ej by�o spatka� jaje doma, �ym isci ŭ roli chapuna da pa�acu, a ŭsio � kajaŭsia, �to nie paj�oŭ, cho� by j dla taho tolki, kab chut�ej paba�ycca z joju dy siadzie� pry joj u ciani lektyki.

Niavolniki tym �asam uniesli tryno�nik, upryho�any ha�oŭjem trykaŭ, a na im � bronzavyja misy z vuhalom, na jakoje pa�ali pasypa� ma�yja sciburki myrry j nardu.

� U�o padychodzia� da Karynaŭ, � hara�ycca znoŭ Vini�.

� Jon nie vytrymaje, vyska�y� nasustra� i hatoŭ ja��e z imi razminucca, � adazva�asia Chryzatemis.

Vini� uchmylnuŭsia j biazmysna adkazvaje: � Vytrymaju.

Ale pa�aŭ varu�y� nozdrami dy sapci. Hledzia�y na heta, Piatroni dzivicca: � Niama ŭ im filozafa ni na adnu systercyju, nikoli musi nie zrablu z hetaha syna Marsa �a�avieka.

Vini� nie viadzie nat i vucham: � U�o na Karynach!..

A jany sapraŭdy zaviartalisia ŭ�o da Karynaŭ. Niavolniki, tak zvanyja lampadaryi, i�li napieradzie, in�yja � piedysiekvy � abapa� lektyki. Atacyn � za lektykaj, nie spu��aju�y z voka pachod.

Ale j�li pavoli, bo latarni ŭ rukach niavolnikaŭ nie nadta pakazvali darohu ŭ nieasvietlenym horadzie. Dyj vulicy poblizu pa�acu byli biazludnyja, redka siamtam z latarniaju prasoŭvaŭsia chto, ale dalej byli poŭnyja ruchu. Z ko�naha, badaj, zavu�ka vychodzi�a pa troch-�atyroch, usie biez sviat�a, usie ŭ ciomnym akrycci. Niekatoryja stupali pospa� z pachodam, mia�aju�ysia z niavolnikami, in�yja bol�ymi hramadami zachodzili nasupra�. Niekatoryja s�anialisia, moŭ pjanyja. �asami pachod natykaŭsia na takoje zamini��a, �to lampadaryi musili pakrykva�: � Prachod dla kryvi�esnaha trybuna Marka Vinicija!

Lihija ba�y�a praz adchilenyja firanki henyja ciomnyja hramady i a� ka�aci�asia. Ahortva�a jaje to nadzieja, to tryvoha. �Heta jon! Heta Ursus i chryscijanie?

Staniecca toje ŭ�o chutka, � �apta�a dry�a�ymi vusnami. � O Chryscie, dapama�y! Chryscie, ratuj!�

Ale Atacyn, jaki spa�atku nie nadta zva�aŭ na abydny vuli�ny ruch, ciapier nasciaro�yŭsia. Tut by�o nie�ta niejkaje. Lampadaryi musili �toraz �asciej pakrykva�: �Darohu dla lektyki kryvi�esnaha trybuna!� Z bakoŭ nieviadomyja prachadzimcy tak napirali na lektyku, �to Atacyn zahadaŭ adhania� ich kijem.

Naraz padniaŭsia napieradzie kryk, svieta�y vomih patuchli. Kala lektyki zrabi�asia sumiatnia i bojka. Atacyn skiemiŭ: heta byŭ napad.

I, uciamiŭ�y heta, atrupieŭ. Usie viedali, �to cezar �asta dla hulni bujani� z aŭhustyjanami i na Subury, i ŭ in�ych kvarta�ach horadu. Viedama by�o, �to �asami nat prynosiŭ z tych na�nych hulniaŭ siniaki j huzy, ale chto baraniŭsia, i�oŭ na smier�, cho� by j sienatar. Dom vartaŭnikoŭ, abaviazkam jakich byŭ nahlad nad horadam, byŭ nie nadta daloka, ale staro�a ŭ hetkich vypadkach stara�asia ni�oha nie �u� i nie ba�y�. La lektyki tym �asam kipie�a. Ludzi pa�ali zmahacca, bicca, vala� dy tapta� adzin druhoha. Atacynu blisnu�a ŭ ha�avie dumka: ratava� pierad usim Lihiju j siabie, a re�tu pakinu� k lichoj doli. Dyk, vyciahnuŭ�y jaje z lektyki, schapiŭ na ruki j davaj uciaka� upociemki.

Ale Lihija pa�a�a klika�: � Ursus! Ursus!

By�a ŭ bie�aje apranuta, dyk lohka by�o jaje dahledzie�. Atacyn pa�aŭ druhoju volnaju rukoju nakida� na jaje svoj p�a��, jak tut stra�ennyja abcuhi schapili jahony karak, a zvierchu nie�ta cia�kaje hrymnu�a pa ha�avie.

I jon upaŭ, by vo�, udarany abucham pierad a�tarom Jovi�a.

Niavolniki bol�aj �astkaj la�ali na ziamli abo baranilisia, hopaju�ysia ŭ pociemkach ab za�omy muroŭ. Na miejscy asta�asia tolki pachrabustanaja ŭ ��epki lektyka. Ursus im�aŭ Lihiju ŭ bok Subury, spadru�niki jahonyja biehli za im, pavoli rassypaju�ysia pa darozie.

Niavolniki pa�ali zbiracca la domu Vinicija j rajicca. Nie smieli ŭvajsci.

Pasla karotkaj narady viarnulisia na miejsca napadu, znaj�li tam niekalki zabitych, a mi� imi Atacyna. Jon ja��e sciepvaŭsia ŭ smiarotnych kanvulsijach, raptam u apo�niaj silniej�aj kanvulsiji sprucianieŭ i tak zastyŭ.

Tady zabrali jaho i, viarnuŭ�ysia, zatrymalisia znoŭ pierad bramaju. Tre by�o, adnak, paviedami� haspadara, �to sta�asia.

� Hu� chaj paviedami�, � �aptali niekalki ha�asoŭ. � Kroŭ u jaho p�yvie pa tvary, jak i nam, dyj haspadar jaho lubi�. Hu�u zru�niej, �ym kamu.

A hiermanin Hu�, stary niavolnik, jaki vynia��yŭ Vinicija, a trapiŭ da jaho ŭ spad�ynie ad matki, Piatronijevaj siastry, ka�a: � Ja da�a�u, ale pojdziem usie. Chaj hnieŭ jahony nie spadzie na mianie adnaho.

Vini� zusim znieciarpliviŭsia. Piatroni j Chryzatemis pasmichalisia z jaho, a jon biehaŭ siudy-tudy pa atryjumie, paŭtaraju�y: � U�o � pavinny byli by�!.. U�o � pavinny by�! � i rvaŭsia jsci, ale henyja aboje ŭstrymoŭvali jaho. Naraz u sieniach pa�ulisia kroki, i da atryjuma hurtam ubiehli niavolniki. Pastali borzda pad scianoju, padniali ruki ŭharu dy pa�ali tryvo�liva jen�y�: � Aaaa!..Aa!

Vini� prysko�yŭ da ich: � Dzie Lihija? � zavyŭ stra�nym zmienienym ho�asam.

� Aaaa!..

Tady Hu� vyj�aŭ z pakryvaŭlenaj ha�avoju, adzyvaju�ysia chutka j �a�asliva: � Vo kroŭ, spadaru! Baranili! Vo kroŭ, spadaru, ba�ycie, kroŭ!..

Ale nie paspieŭ dakon�y�, Vini� schapiŭ bronzavy lichtar i adnym udaram raska�oŭ �erap niavolnika dy, dzieru�y va�asy na ha�avie, chrop sa z�osci: � Me miserum! Me miserum!

A� s�arnieŭ, vyra�yŭ vo�y, a� piena vystupi�a na vusnach.

� Rozah!!! � kryknuŭ nialudskim ho�asam.

� Spadaru! Aaaa!.. Zlitujsia! � skavytali niavolniki.

Ustaŭ skanfu�any Piatroni.

� Chadziem, Chryzatemis, � ka�a. � Kali cho�a� hladzie� na miasa, zahadaj adbi� kramu raznika na Karynach.

I vyj�aŭ z atryjuma, a ŭva ŭsim domie, rascharo�anym zielenniu j vyrychtavanym da bankietu, pa�ali niezabaŭna svista� rozhi dy razlahacca jenki, jakija tryvali amal da samaha rannia.

Hetaje no�y Vini� zusim nie k�aŭsia spa�. Cieraz niejki �as pasla adychodu Piatronija, kali jenki katavanych niavolnikaŭ nie mahli sunia� ani jahonaha bolu, ani zakatnasci, sabraŭ hramadu in�ych s�uhaŭ i na �ale ich, pozna ŭ�o no��u, kinuŭsia na po�uki Lihiji. Abbiehaŭ kvarta� Eskvilinski, pasla Suburu, Vikus Sceleratus dy ŭsie prymie�nyja zavu�ki. Potym abyj�oŭ Kapitol, praz most Fabrycyja �u�yŭ na abtok dy pierabiehaŭ �astku horadu zatybranskuju. Ale biehanina hetaja by�a biazmetnaja, sam bo nie mieŭ nadzieji znajsci Lihiju, i kali �ukaŭ jaje, dyk tamu tolki, kab �ym-niebud� zapoŭni� stra�nuju no�. I viarnuŭsia damoŭ a� na svitanni, kali ŭ horadzie pa�ali zjaŭlacca vazy i mu�y handlaroŭ aharodninaj, dy piekary ad�yniali ŭ�o kramy. Viarnuŭ�ysia, zahadaŭ pachava� cie�a Hu�a, jakoha nichto nie smieŭ dahetul kranu�, pasla tych niavolnikaŭ, u jakich adabrana Lihija, zahadaŭ vys�a� na viosku da erhastu�aŭ, dzie praca na p�antacyjach by�a karaj, stra�niej�aj za smier�, badaj. U kancy kinuŭsia na pas�anuju �avu ŭ atryjumie dy pa�aŭ chaaty�na razdumoŭva�, jakim �ynam znojdzie dy zabiare Lihiju.

Zra�ysia jaje, straci�, nie ba�y� jaje bolej zdava�asia jamu niemah�ymym, i na samy ŭspamin ab hetym achapla�a jaho �alonas�. Samavolnaja natura ma�adoha vajara pier�y raz mah�a suciami�, jak heta mo�a by�, kab chto smieŭ stanavicca ŭpopierak jahonaj �ady. Chaj by lep� sviet i horad razvalilisia ŭ druzy, �ym �adanni jahonyja nie mahli zbycca. Adchapili jamu �aru rasko�y amal z vusnaŭ, dyk zdava�asia jamu, �to sta�asia nie�ta niezvy�ajnaje, vyklikaju�aje pomstu prava boskaha j ludskoha.

Nie chacieŭ dy nie moh pahadzicca z horkaju dolaj, nikoli bo ni�oha tak nie pa�adaŭ, jak Lihiji. Niemah�yma, zdava�asia, biez jaje �y�. Nie ŭmieŭ sabie ŭjavi�, �to straciŭ by biez jaje ŭzaŭtra, jak moh by piera�y� nastupnyja dni. �asami achaplaŭ jaho na jaje �alony hnieŭ. �adaŭ by mie� jaje na toje, kab jaje bi�, va�a�y� za va�asy pa kubikulumie i zhania� na joj z�os�; to znoŭ paryva�a jaho stra�ennaja tuha da jejnaha ho�asu, postaci, va�ej, i hatoŭ, zdecca, byŭ upasci da jejnych noh. Klikaŭ jaje, hryz palcy, abnimaŭ rukami ho�aŭ. Natu�vaŭsia z usich si� duma� spakojna ab po�ukach jaje i nie moh. Prychodzili ŭ ho�aŭ tysia�y ŭsialakich sposabaŭ, ale ŭsio �alonyja. U kancy ŭlez�a jamu ŭ ho�aŭ dumka, �to nichto in�y nie moh jaje adabra�, tolki Aŭlus, a prynamsi Aŭ� musiŭ vieda�, dzie jana.

I schapiŭsia bieh�y da Aŭ�aŭ. Kali nie addadu� jaje, kali nie pabajacca pahrozaŭ, pojdzie da cezara i pa�alicca na staroha vajavodu niepas�uchmianaha dy zdabudzie na ich prysud smierci, ale pierad henym usim vydabudzie ad ich zviestku, dzie Lihija. Navat kali b addali jaje dabracho�, dyk usio adno pomsciŭsia b. Pryniali, praŭda, jaho ŭ svoj dom i dahladali chvoraha, ale heta ni�oha. Hetaj adnoj kryŭdaj zvolnili jaho ad usiakaj udzia�nasci. Tut mscivaja i zaŭziataja du�a jahonaja pa�a�a lubavacca dumkaj pra rospa� Pamponiji Hrecyny, jak staromu Aŭ�u pryniasie centuryjon smiarotny prysud. A byŭ amal peŭny, �to jaho zdabudzie. Dapamo�a jamu ŭ hetym Piatroni. Dyj sam cezar nie �kaduje ni�oha prosia�ym aŭhustyjanam, chiba zmu�aje da hetaha asabistaja niecha� abo �adoba.

Serca ŭ im zamier�a ad in�ych dumak i hadak. Anu� sam cezar adbiŭ Lihiju?

Usie viedali, �to cezar �asta �ukaŭ u na�nym bujanstvie zabaŭki siarod nudy.

Nat Piatroni ŭdzielni�aŭ u hetkich zabavach. Ha�oŭnaj metaj ich by�o, praŭda, chapannie �an�yn i padkidannie ich na vajackim p�a��y a� da nieprytomnasci. Adnak �a sam Neron �asami nazyvaŭ takija bujanstvy �oŭlaju pier�aŭ: zdara�asia bo, �to ŭ nietry ŭbohich kvarta�aŭ vy�oŭlivali pier�u sapraŭdnaj ma�adoj krasy.

Tady sagatio, jak nazyva�asia padkidannie na vajackaj huni, rabi�asia sapraŭdnym chapunstvam, i pier�u adsy�ali abo na Pa�atyn, abo da katoraje z mnohich vi��aŭ cezara, abo ŭ kancy Neron addavaŭ jaje katoramu tavary�u. Tak mah�o zdarycca i z Lihijaj. Cezar uhladaŭsia na jaje pad�as bankietu, i Vini� ani na momant nie sumniavaŭsia, �to musi�a jamu vydavacca najpryha�ej�aju z �an�yn, jakich dahetul ba�yŭ. Jak �a inak� mah�o by�? Praŭda, Neron mieŭ jaje na Pa�atynie i moh prosta zatryma�, ale, jak kazaŭ Piatroni, cezar nie mieŭ advahi ŭ z�a�ynstvach i, mohu�y dzieja� adkryta, dziejaŭ zaŭsiody tajemna. Hetym razam mah�o jaho da hetaha schili� pabojvannie Papieji. Viniciju pryj��o ciapier u ho�aŭ, �to Aŭlusy, mo�a, b i nie smieli hva�tam adbira� padaravanaj jamu dziaŭ�yny. Dyj chto � by adva�yŭsia? Niaŭ�o toj vialihurny lih z b�akitnymi va�yma, jaki, adnak, adva�yŭsia ŭvajsci da tryklinijuma dy vyniesci jaje na rukach z bankietu? Ale dzie � by jon z joju schavaŭsia, kudy b jaje moh zaniesci? Nie, niavolnik nie adva�yŭsia b na heta. Dyk zrabiŭ heta nichto in�y, jak cezar.

Na ŭspamin ab hetym Viniciju a� paciamnie�a ŭva��u, i pot na i�bie vystupiŭ.

Lihiju, zna�a, straciŭ nazaŭsiody. Mo�na by�o jaje vyrva� z usialakich in�ych ruk, ale nie z takich. Ciapier �a�asniej, �ym dahetul, moh biedava�: Vae misero mihi![27] Ujava pradstaŭla�a jamu Lihiju ŭ �apach Nerona, i pier�y raz u �ycci zrazumieŭ, �to jos� dumki, jakich �a�aviek nie mo�a paprostu piera�y�. Tolki ciapier ad�uŭ, jak mocna pakachaŭ jaje. Jak tapielcu ma�ankavym stanovicca ŭsio �yccio, tak jamu sta�a ŭva��u Lihija. Vidzieŭ jaje i �uŭ ko�naje jejnaje s�ova. Ba�yŭ jaje pry vadalivie, ba�yŭ jaje ŭ Aŭ�aŭ dy na bankiecie. Ad�uvaŭ jaje znoŭ blizka, �uŭ pach jejnych va�asoŭ, ciep�yniu cie�a, rasko�u ca�unkaŭ, jakimi na bankiecie rasciskaŭ jejnyja niavinnyja vusny. Vydava�asia jamu ŭ sto razoŭ pryha�ej�aj, �adanaj, sa�od�aj, u sto razoŭ bol� niezvy�ajnaj adzinaj vybrankaj spami� in�ych smiarotnikaŭ dy bostvaŭ, �ym kali�. I jak padumaŭ, �to heta ŭsio, �to tak u��api�asia ŭ jahonaje serca, sta�asia kryvioj i �ycciom, moh zharnu� Neron, chapiŭ jaho bol zusim fizy�ny, tak stra�ny, �to hatovy byŭ ha�avoju bi� ab scieny atryjuma, pakul nie raskvasi� jaje. Ad�uvaŭ, �to chiba a�aleje, dyj a�aleŭ by, kab nie �ada pomsty. Jak raniej vydava�asia jamu, �to niemah�yma �y�, kali nie zdabudzie Lihiji, hetak ciapier � �to niemah�yma pamierci, pakul nie adpomsci� za jaje. Hetaja adzinaja dumka dava�a jamu niejkuju polhu. Budu tvajim Kasyjem Charejem! � havaryŭ sabie, dumaju�y pra Nerona. Pa chvilinie, chapiŭ�y z kvieta�nych vazaŭ, akru�aju�ych impluvijum, ziamli, zaklaŭsia stra�naj prysiahaj pomsty pierad Erebam, Hekataju dy ŭ�asnymi damavymi larami.

A� lah�ej jamu sta�a. Prynamsi mieŭ dziela �aho �y�, zapaŭnia� dni i no�y. I, zmianiŭ�y namier isci da Aŭ�aŭ, zahadaŭ niescisia na Pa�atyn. U darozie razdumoŭvaŭ: kali nie dapuscia� jaho da cezara abo zacho�u� spraŭd�a�, ci nie maje pry sabie zbroji, dyk heta budzie dokaz, �to Lihiju schapiŭ cezar. Zbroji, adnak, nie ŭziaŭ. Byŭ nie ŭ zmozie cviaroza razva�a�, ale, jak zaŭsiody ludzi, achoplenyja adnoj dumkaj, trymaŭ u kantroli adno pomstu. Nie chacieŭ, kab uciak�a jana pierad�asna. Apra�a taho �adaŭ pierad usim paba�ycca z Akte, spadziavaŭsia bo ad jaje daviedacca praŭdy. Dra�ni�a jaho taksama j nadzieja, anu� tam paba�y� i Lihiju, a� dryhoty prabirali ad takoje dumki. Anu� mo cezar schapiŭ jaje, nie viedaju�y kaho, dy siannia jamu addas� jaje? Ale cieraz momant adahnaŭ hetuju zdahadku. Kab manilisia jamu adas�a� jaje, dyk adas�ali b u�ora. Akte adna mah�a ŭsio vyjasni�, i jaje pier�-napier� tre paba�y�.

Ucviardziŭ�ysia ŭ hetaj pastanovie, zahadaŭ niavolnikam spia�acca i pa darozie padumoŭvaŭ to pra Lihiju, to pra pomstu. �uŭ, �to sviatary jehipskaje bahini Pacht umieju� nahania� chvarobu na kaho zacho�u�, i vyra�yŭ daviedacca ad ich pra sposab na heta. Na ŭschodzie raskazvali jamu taksama, �to �ydy maju� niejkija zaklacci, ad jakich na cie�a napadaju� sku�y. Mi� niavolnikaŭ mieŭ doma kolkinacca� �ydoŭ, dyk abiacaŭ sabie: jak vierniecca, usyple im, kab vyjavili tajnicu. Z najbol�aj, adnak, rasko�aj dumaŭ ab karotkim rymskim mia�u, jaki vypuskaje kroŭ strumianiom mienavita takim, jaki vyliŭsia z Kaja Kalihu�y i pakinuŭ niesciralnyja plamy na kalumnie portyku. Hatovy byŭ ciapieraka vymardava� uvie� Rym, a kali b jakija mscivyja bahi abiacali jamu, �to ŭsie ludzi vymru� za vyniatkam jaho j Lihiji, zhadziŭsia b na heta.

Pierad uvachodnym �ukam aprytamnieŭ, uba�yŭ�y staro�u pretoryjanskuju, i padumaŭ: kali budu� cho� krychu ŭtrudnia� jamu prachod, heta budzie dokaz, �to Lihija z voli cezara jos� u pa�acy. Ale ha�oŭny centuryjon pryjazna ŭchmylnuŭsia da jaho i, padstupiŭ�y niekalki krokaŭ, skazaŭ: � Vitaju kryvi�esnaha trybuna. Kali jdzie� z pryvitanniem da cezara, tpapiŭ na b�ahuju paru. I nie viedaju, ci mah�ymie� jaho paba�y�.

� A �to sta�asia? � spytaŭ Vini�.

� Boskaja aŭhusta ma�aja niespadziavana zachvare�a ad u�ara�niaha dnia. Cezar i aŭhusta Papieja pry joj razam z lekarami, pasklikanymi z usiaho horadu.

Heta by�o nie aby-jakoje zdarennie. Cezar, jak uradzi�asia jamu hetaja do�a�ka, �aleŭ prosta z radasci i pryniaŭ jaje jechtha humanum gaudium[28]. A ja��e pierad hetym sienat ura�ysta paru�aŭ bahom u�onnie Papieji. Sk�adalisia achviary i spraŭlali ŭ Ancyjumie, dzie dakanalisia narodziny, viasio�yja hulni, dy pabudavali dvum Fartunam sviatyni. Hepon, jaki ni ŭ �ym nie viedaŭ miery, biez miery taksama j dzicia henaje kachaŭ, a Papieji peŭna � by�o jano taksama darahim, cho� by j dziela taho, �to ŭmacoŭva�a jejnuju pazicyju dy ŭp�yvy.

Ad zdaroŭja j �yccia ma�oje aŭhusty mah�a zale�a� dola ŭsiaje impieryi, ale Bini� tak byŭ zaturbavany sam saboju, sobskaju spravaju j kachanniem, �to, nie zva�aju�y na centuryjona, adkazaŭ: � Cha�u paba�ycca tolki z Akte.

I praj�oŭ.

Akte by�a taksama pry dziciaci, i mysiŭ �aka� na jaje doŭha. Pryj��a a� kala paŭdnia, bladaja, zmu�anaja, a paba�yŭ�y Vinicija, zbiale�a ja��e bol�.

� Akte, � adazvaŭsia, chapaju�y jejnyja ruki, Vini�, i ciahnu�y jaje na siaredzinu atryjuma, � dzie Lihija?

� Ja ciabie chacie�a pra heta spytacca, � adkaza�a, hledzia�y jamu dakorna ŭ vo�y.

A jon, cho� pryrakaŭ sabie vypyta� jaje spakojna, znoŭ da�oniami scisnuŭ ho�aŭ dy, skryviŭ�ysia ad bolu j hnievu, paŭtaraŭ: � Niama jaje! Schapili mnie jaje ŭ darozie!

Pasla, adnak, suniaŭsia i, nachiliŭ�ysia da Akte, pa�aŭ praz zacisnutyja huby cadzi�: � Akte� Kali tabie �yccio mi�a, kali nie cho�a� stacca pry�ynaj nia��ascia, jakoha nie zdoleje� nat sabie ŭjavi�, ska�y: ci nie cezar schapiŭ jaje?

� Cezar nie vychodziŭ u�ora z pa�acu.

� Na cie� maci tvaje, na ŭsie bostvy! Ci niama jaje ŭ pa�acy?

� Na cie� matki maje, Mark, niama jaje ŭ pa�acy, dy nie cezar schapiŭ jaje.

U�ora zachvare�a ma�aja aŭhusta, i Neron nie adstupaje ad jejnaje ka�yski.

Vini� supakojiŭsia. Toje, �to zdava�asia jamu najstra�niej�ym, nie pahra�aje.

� Dyk schapili jaje, � dadumoŭvajecca, sadziu�ysia na �avie dy zaciskaju�y ku�aki, � Aŭ�y, hora im.

� Aŭ� P�aŭt byŭ tut siannia rana. Nie moh sa mnoju spatkacca, bo ja by�a pry dziciaci, ale vypytvaŭ pra Lihiju ŭ Epafradyta dy in�ych s�uhaŭ cezarskich, a pasla skazaŭ im, �to ja��e pryjdzie paba�ycca sa mnoju.

� Chacieŭ adviarnu� ad siabie padazrennie. Kali b nie viedaŭ, �to sta�asia z Lihijaj, pryj�oŭ by da mianie �uka� jaje.

� Pakinuŭ mnie niekalki s�oŭ na tabli�cy, z jakich uba�y�, �to jon siannia rana byŭ u ciabie, spadziavaŭsia bo tam znajsci zabranuju na tvajo i Piatronijeva �adannie praz cezara Lihiju, tam jamu skazali, �to sta�asia.

Skazaŭ�y heta, paj��a ŭ kubikulum i praz momant viarnu�asia z tabli�kaju Aŭ�a.

Vini� pra�ytaŭ i aniamieŭ. Akte jak by �yta�a jahonyja dumki ŭ nasuplenym tvary, bo zaraz adazva�asia: � Nie, Mark. Sta�asia toje, �aho �ada�a sama Lihija.

� Ty vieda�a, �to jana mani�asia ŭciaka�! � zahareŭsia Vini�. A jana hlanu�a na jaho svajimi jmhlistymi va�yma amal surova: � Ja vieda�a, �to nie cho�a by� tvajoj na�o�nicaj.

� A ty kim by�a ŭsio �yccio?!

� Ja by�a pierad tym niavolnicaj.

Ale Vini� nie pierastaŭ burycca. Cezar padaravaŭ jamu Lihiju, dyk jon nie patrabuje pyta�, kim by�a jana pierad tym. Znojdzie jaje cho� by pad ziamloju i zrobi� toje, �to jamu spadabajecca. Tak! Jana budzie jahonaj na�o�nicaj. Zahadaje scioba� jaje, pakul jamu nie nadaku�y�. Kali jamu sprykrycca, addas� jaje apo�niamu z svajich niavolnikaŭ abo pastavi� jaje kruci� �orny ŭ svajich haspadarkach u Afrycy. Budzie jaje ciapieraka �uka� tolki na toje, kab zha�bi�, stapta� dy ŭpakory�.

I, zapalaju�ysia �toraz hara�ej, hubiŭ usiakuju mieru da taho, �to nat Akte pazna�a, �to kazaŭ bol�, �ym zdolny byŭ by vykana�, i toje havaryli ŭ im hnieŭ i pakuta. Nad pakutaj mie�a b litas�, ale pierabranaja miera parva�a jejnuju ciarplivas� tak, �to ŭre�cie spyta�a jaho, �aho da jaje pryj�oŭ.

Vini� nie moh adrazu znajsci adkazu. Pryj�oŭ da jaje, bo tak chacieŭ, bo spadziavaŭsia vydaby� ad jaje jakija zviestki, ale, fakty�na, pryj�oŭ tolki da cezara, a, nie mohu�y z im paba�ycca, zaj�oŭ da jaje. Lihija, uciakaju�y, spracivi�asia voli cezara, dyk jon uprosi� jaho, kab zahadaŭ �uka� jaje ŭva ŭsim horadzie dy dziar�avie, cho� by pryj��osia spatrebi� da hetaha ŭsie lehiji dy pieratresci pa �arzie ka�ny dom. Piatroni dapamo�a jamu, i po�uki pa�nucca ad siannia�niaha dnia.

Na heta Akte ka�a: � Hladzi, kab nie straciŭ jaje nazaŭsiody tady, jak z cezaravaha zahadu jaje znojdu�.

Vini� nachmuryŭ brovy: � �to heta zna�y�? � spytaŭ.

� S�uchaj, Mark, mianie! U�ora byli my z Lihijaj u tutej�ym parku i spatkali Papieju, a z joju i ma�uju aŭhustu, jakuju nies�a niehrynka Lilit. Uvie�ar dzicia zachvare�a, a Lilit ka�a, byccam jaho ŭrakli, i �to ŭrak�a jaho taja �u�aziemka, jakuju ŭ parku spatkali. Kali vyzdaravieje, zabudu� pra heta, ale pad pry�ynu Papieja asudzi� Lihiju za �araŭnictva, a tady, dzie b jaje ni znaj�li, nie budzie dla jaje ratunku.

Nasta�a chvilina maŭ�annia, pasla Vini� adzyvajecca: � A mo�a, i ŭrak�a jaje. I mianie ŭrak�a.

� Lilit ka�a, �to dzicianio zaraz zap�aka�a, jak jaho praniesli kala nas. I sapraŭdy! Zap�aka�a. Niajna�aj, vyniesli jaho ŭ park u�o chvoraje. Mark, �ukaj jaje sam, dzie cho�a�, ale pakul ma�aja aŭhusta nie vyzdaravieje, nie hutar ab joj z cezaram, bo sciahnie� na jaje pomstu Papieji. Davoli ŭ�o nap�aka�asia jana praz ciabie, dyk chaj bahi scierahu� jaje biednaje ha�ova�ki.

� Ty lubi� jaje, Akte? � spytaŭ panurysta Vini�.

Uva��u vyzvolnicy zabli��eli slozy.

� Tak. Ja nadta palubi�a jaje.

� Bo tabie nie adp�aci�a nianavisciu tak, jak mnie.

Akte pahladzie�a na jaho praz chvilinu, jak by sumniava�asia ci mani�asia dasledzi� ��yras� jahonych s�oŭ, pasla adkaza�a: � �a�avie�a slapy j zaŭziaty! Jana ciabie kacha�a.

Vini� schapiŭsia pad up�yvam henych s�oŭ, jak udarany. Niapraŭda! Nienavidzie�a jaho. Skul Akte mo�a vieda�?! Ci pasla adnadzionnaha znajomstva Lihija vyspaviada�asia pierad joju? �to heta za kachannie, jakoje prahnie biezha�oŭja, biazdo�la, niapeŭnaj budu�yni, a mo�a i smierci zamiest uzialenienaha domu, dzie �akaje z pa�ostkaju kachany? Nie �u� by jamu takich re�aŭ, a to hatovy a�ale�. Nie addaŭ by jon henaj dziaŭ�yny za ŭsie skarby hetaha pa�acu, a jana ŭciak�a. �to heta za kachannie, jakoje bajicca rasko�y, a p�odzi� bol? Chto heta zdoleje ŭciami�? Chto zmo�a zrazumie�? Kali b nie nadzieja, �to znojdzie jaje, pyrnuŭ by ŭ hrudzi sabie mia�om. Luboŭ addaje, nie adbiraje. Byli momanty ŭ Aŭ�aŭ, �to jon sam vieryŭ u blizkaje ��ascie, ale ciapier viedaje, �to jaho nienavidzie�a, nienavidzi� dy pamre z nianavisciu ŭ sercy.

Akte, zvy�ajna bajazlivaja j �ahodnaja, abury�asia ŭ svaju �arhu. Jak �a jon chacieŭ jaje zdaby�? Zamiest pak�anicca pra jaje Aŭlusu j Pamponiji, adabraŭ jaje ba�kom padstupna. Maniŭsia zrabi� nie �onkaj, a paluboŭnicaj jaje, hadavanku hodnaha domu, kniazioŭnu! I ŭciahnuŭ jaje ŭ hety dom biessaromnasci j raspusty, zniava�yŭ jejnyja niavinnyja vo�y vidovi��am raspusnaha bankietu, pastupaŭ z joju, jak z lohkadumnaju dziaŭ�ynaj. Niaŭ�o zabyŭ, �ym jos� radnia Aŭ�aŭ, i kim Pamponija Hrecyna, jakaja ŭzhadava�a Lihiju? Niaŭ�o nie maje davoli rozumu, kab daŭmiecca, �to heta in�yja �an�yny, �ym Nihidyja, Kalvija Kryspini�a, Papieja dy ŭsie tyja, jakich spatkaje ŭ domie cezara? Niaŭ�o, spatkaŭ�y Lihiju, nie daŭmieŭsia adrazu, �to hetaje niavinnaje dziaŭ�o, jakoje pa�adaje chut�ej smierci, �ym ha�by, uvasablenniem jos� �yscini? Skul �a jon viedaje, jakim jana bahom viery�, i ci nie �ysciej�ym, nie lep�ym, jak raspusnaja Vienus abo Izys, jakim addaju� �anavannie raspusnyja rymlanki? Nie! Lihija nie spaviada�asia pierad joju, kaza�a joj, �to �akaje ratunku ad Vinicija, spadziava�asia, �to jon vyprasi� dla jaje ad cezara dazvo� viarnucca damoŭ dy addas� jaje Pamponiji. Heta ka�u�y, �yrvanie�a, by dziaŭ�o, jakoje kachaje j spadziajecca. I jejnaje serca kacha�a jaho, ale jon sam nahnaŭ pud, znieachvociŭ, pakryŭdziŭ, i chaj �a ciapier jaje �ukaje z cezaravaj palicyjaj, ale chaj viedaje taksama, �to kali dzicianio Papieji pamre, dyk zapadozra� jaje, i zhuba jejnaja tady nieminu�aja.

Hnieŭ i bol Vinicija pa�ali pavoli zmiak�acca. Dumka ab tym, �to Lihija kachaje jaho, ustrasianu�a jahonaj du�oju da h�ybini. Prypomniŭ jaje sabie ŭ parku ŭ Aŭ�aŭ, s�uchaju�uju jahonych s�oŭ z pa�yrvanie�ym tvaram dy blisku�ymi va�yma.

Vydava�asia, �to tady istavietna pa�yna�a jaho kacha�, i nah�a aharnu�a jaho pry henym uspaminie pa�uccio niejkaha ��ascia, sto razoŭ bol�aha, �ym toje, jakoha �adaŭ. Padumaŭ � sapraŭdy moh mie� jaje pas�uchmianuju dy kachaju�uju.

Apra�a b dzviery jahonyja dy namasci�a b ich voŭ�ym tukam, a pasla zasie�a b, jak �onka, na voŭnie avie�aha runa pry jahonym ahmieniu. Pa�uŭ by z jejnych vusnaŭ sakramientalnaje: �Dzie ty, Kaj, tam i ja, Kaja�, i by�a b jahonaj nazaŭsiody.

�amu jon tak nie zrabiŭ? Byŭ �a hatovy. A ciapier niama jaje, i mo�a nie znajsci, a kali b i znaj�oŭ, mo�a zhubi�, dyj cho� nie zhubiŭ by, nie zacho�u� jaho ni Aŭ�y, ni jana. Tut hnieŭ pa�aŭ jamu znoŭ padyma� na ha�avie va�asy, ale ciapier hnievaŭsia nie na Aŭ�aŭ dy Lihiju, tolki na Piatronija. Jon usiamu vinavaty. Kab nie jon, Lihija nie patrabava�a b chavacca, by�a b jahonaj su�anicaj, i nijakaja niebiaspieka nie visie�a b nad jejnaj ha�avoju. A ciapier sta�asia, i pozna papraŭla� biadu, jana nie dasca napravi�.

� Zapozna!

Zdava�asia jamu, pro�ma adkry�asia pad jahonymi nahami. Sam nie viedaŭ, �to rabi�, jak pastupa�, kudy padacca. Akte paŭtary�a, by recha, s�ova �zapozna�, jano ŭ �u�ych vusnach zahu�a�a jamu, jak prysud smierci. Razumieŭ tolki adnu re�, �to treba jamu znajsci Lihiju, bo jnak� staniecca z im nie�ta drennaje.

I, zakruciŭ�ysia ma�ynalna ŭ tohu, dumaŭ adyjsci, nie razvitvaju�ysia z Akte, a� tut zas�ona, dziela�aja sieni ad atryjuma, adchilajecca, i ba�y� vomih pierad saboju asobu Pamponiji Hrecyny.

I jana, maby�, davieda�asia ŭ�o ab prapa�y Lihiji i, spadzieju�ysia, �to joj schadniej budzie, �ym Aŭ�u, spatkacca z Akte, pryj��a da jaje pa viestki.

Prykmieciŭ�y Vinicija, zviarnu�asia da jaho i skaza�a: � Mark, chaj Boh tabie daruje kryŭdu, jakuju ty zrabiŭ nam i Lihiji.

A jon stajaŭ, zviesiŭ�y ho�aŭ, z pa�ucciom nia��ascia j viny, nie razumieju�y, jaki Boh mieŭsia dy moh jamu darava�, i �amu Pamponija havary�a ab daravanni tady, kali pavinna by�a b kaza� ab pomscie.

I ŭre�cie vyj�aŭ z ha�avoju biazradnaj, poŭnaj cia�kich dumak, turboty j niedaŭmiennia.

Na dziadzincy i pad halarejaj stajali niespakojnyja hramady ludziej. Mi� pa�acavymi niavolnikami vidny byli rycary j sienatary, �to pryj�li daviedacca pra zdaroŭje ma�oje aŭhusty, a adna�asna pakazacca ŭ pa�acy dy da� dokaz svaje spahadnasci cho� by j pierad niavolnikami cezara. Viestka ab chvarobie �bahini�, vida�, razyj��asia borzda, bo ŭ bramie zjaŭlalisia �toraz novyja asoby, a praz atvorynu �uku ba�ny byŭ ce�y nataŭp. Niekatoryja z pryj�oŭ�ych, ba�a�y Vinicija, vychodzia�aha z pa�acu, pytali jaho pra naviny, ale jon, ni�oha nie adkazvaju�y, i�oŭ upierad, pakul Piatroni, pryspieŭ�y taksama ŭ�o pa naviny, amal nie zdyryŭsia z im hrud�mi dy nie zatrymaŭ.

Vini� byŭ by niajna�aj zahareŭsia, uba�yŭ�y jaho, dy dapusciŭsia b jakoha biaspraŭja ŭ pa�acy cezara, kab nie toje, �to ad Akte vyj�aŭ, jak z�amany, tak zniamo�any dy pryhnie�any, �to na paru acich�a ŭ im hara�aja �ors�. Adapchnuŭ, adnak, Piatronija j chacieŭ prajsci, ale toj zatrymaŭ jaho amal si�kom.

� Jak majecca boskaja? � spytaŭ.

Hetaje nastavannie znoŭ razdra�ni�a Vinicija dy ŭzbury�a jaho ŭ adnoj chvilinie.

� Chaj pro�ma h�ynie jaje razam z usim hetym domam! � vycadziŭ praz zuby.

� Maŭ�y, samahubca! � pierascierahaje Piatroni i, ahledzieŭ�ysia navoka�, chucie�ka daskazvaje: � Cho�a� daviedacca �to ab Lihiji, dyk chadzi sa mnoju. Nie! Tut nie ska�u ni�oha! Chadzi sa mnoju, padzialusia svajimi zdahadkami ab lektycy.

I, abniaŭ�y junaka, vyvieŭ jaho jak maha chut�ej z pa�acu.

Pra heta jamu ha�oŭna raschodzi�asia, bo navin nijakich nie mieŭ. Budu�y dasciejlivym �a�aviekam i maju�y, pamima ŭ�ara�niaha aburennia, �mat spahady da Vinicija dyj pa�uvaju�ysia da adkaznasci za ŭsio, �to sta�asia, byŭ u�o nie�ta nadumaŭ i, jak sieli ŭ lektyku, ka�a: � Pastaviŭ ja majich niavolnikaŭ cikava� pry ko�naj bramie, daŭ�y im dak�adnuju charaktarystyku vyhladu dziaŭ�yny j taho vialihura, �to vynies jaje ad cezara z bankietu, niama bo sumnivaŭ, �to heta jon jaje adabraŭ. S�uchaj mianie! By� mo�a, Aŭlusy maniacca schava� jaje ŭ katoraj svajoj vioscy, a tady budziem vieda�, u jaki bok z joju padaducca. Kali pry bramach jaje nie ŭba�a�, dyk, zna�a, zasta�asia ŭ horadzie, i siannia ja��e j tut raspa�niem po�uki.

� Aŭlusy nie viedaju�, dzie jana, � adkazaŭ Vini�.

� Ty peŭny, �to tak jos�?

� Ba�yŭsia ja z Pamponijaj. Jany �ukaju� jaje taksama.

� U�ora nie mah�a vyjsci z miesta, bo no��u zamknionyja bramy� Dvuch majich vartaŭnikoŭ so�a� la ka�naje bramy. Adzin majecca jsci ŭsled za Lihijaj i asi�kam, druhi zaraz mnie padas� viestku. Kali jana ŭ horadzie, znojdziem jaje, bo taho liha lohka pazna� pa roscie j ple�ukach. ��ascie tvajo, �to nie schapiŭ jaje cezar, a mahu ciabie ŭpeŭni�, �to nie, bo na Pa�atynie niama dla mianie tajnic.

Vinicija ��e bol� achapiŭ �al, �ym hnieŭ, i dryhotnym ho�asam pa�aŭ raskazva� Piatroniju, �to havary�a jamu Akte i jakija novyja niebiaspieki navisli nad Lihijaj, tak stra�nyja, �to tre budzie, znaj�oŭ�y jaje, ukryva� ad Papieji. Pasla pa�aŭ horka naraka� na rady Piatronijevy. Kab nie jon, usio by�o b inak�. Lihija �y�a b u Aŭlusa, a jon, Vini�, moh by z joju spatykacca �todzie� i byŭ by ��asliviej�y za cezara. I �ym bol� havaryŭ, tym bol� aburaŭsia, a� pa�ali krapa� z va�ej slozy �alby dy z�osci.

A Piatroni, jaki prosta nie spadziavaŭsia, kab ma�ady junak moh pa�ada� i kacha� da takoj stupieni, ba�a�y henyja slozy rospa�y, kazaŭ sabie, u du�y dzivia�ysia: � O, mahutnaja va�adarynia Cypru, ty adna panuje� nad bahami j lud�mi!

Kali vysieli pierad domam Piatronija, zahad�yk atryjuma da�a�yŭ, �to nivodzin niavolnik z vys�anych ja��e nie viarnuŭsia. Atryjensis zahadaŭ adniesci im char�u dy novy zahad, kab pad pahrozaj rozah pilnavali ŭsich vychodzia�ych z horadu.

� Ba�y�, � ka�a Piatroni, � biez sumniennia, jany dasiul ja��e ŭ horadzie, dyk znojdziem ich. Zahadaj, adnak, i svajim ludziam vartava� pry bramach, lep� tym, jakich pasy�aŭ pa Lihiju, bo jany lohka jaje raspaznaju�.

� Ja parazhaniaŭ ich na vioski ŭ erhastu�y, � adkazvaje Vini�, � ale zaraz adkli�u, chaj idu� da bramaŭ.

I, napisaŭ�y niekalki s�oŭ na vaskavanaj tabli�cy, addaŭ jaje Piatroniju, jaki daru�yŭ jaje vomih adniesci da domu Vinicija.

Dy pieraj�li da nutranoha portyku i, pasieŭ�y na marmurovaj �avie, pa�ali hutarku.

Za�atava�osaja Eŭnika j Iras padsunuli im pad nohi bronzavyja stola�ki dy, prystaviŭ�y da �aŭki stolik, pa�ali im naliva� u �a�y vino z pryho�ych vuzka�yjastych zbankoŭ, vyrablenych u Va�atery j Cere.

� Ci viedaje chto z tvajich ludziej taho vializarnaha liha? � pytaje Piatroni.

� Viedali jaho Atacyn i Hu�. Ale Atacyn zabity ŭ�ora pry lektycy, a Hu�a zabiŭ ja.

� �kada mnie jaho, � biedavaŭ Piatroni. � Jon nasiŭ na rukach nie tolki ciabie, ale j mianie.

� Ja maniŭsia jaho nat vyzvali�, � t�uma�ycca Vini�, � ale dosy� taho.

Havoram ab Lihiji. Rym � heta mora� � Pier�y �ovia� mienavita ŭ mory� Peŭna, nie znojdziem jaje siannia abo zaŭtra, ale znojdziem nieminu�a. Ty ciapier vinavaci� mianie, �to padsunuŭ tabie hety sposab. Dyk sposab sam pa sabie byŭ nie drenny, jon staŭsia pachibnym tolki tady, kali byŭ kiepska vykiravany. Ty � �uŭ ad samoha Aŭ�a, �to manicca z usioj siamjoj pieranosicca na Sicyliju. Takim �ynam, dziaŭ�yna i tak by�a b ad ciabie daloka.

� Pajechaŭ by za imi, � adkazvaje Vini�, � a prynamsi by�a b biaspie�naja, a ciapier, jak toje dzicianio pamre, Papieja j sama ŭviery� dy ŭta�kuje cezaru, �to heta sta�asia z viny Lihiji.

� Tak. Heta turbuje taksama j mianie. Ale hena bajstru�anio, mo�a, ja��e a�uniaje. A kali b i pamier�a, znojdziem i tady niejki vychad.

Tut Piatroni zadumaŭsia na chvilinu dyj ka�a: � Papieja nibyta �ydoŭskaje relihiji i viery� u z�yja duchi. Cezar zababonny� Dyk, kali raspuscim viestku, �to Lihiju schapili nia�ystyja, paviera�, tym bol�, �to kali nie adabraŭ jaje ani cezar, ani P�aŭt, znik�a sapraŭdy tajemnym �ynam. Lih sam adzin nie adoleŭ by henaha zrabi�, musiŭ by mie� padmohu, a skul by niavolnik u adzin dzie� moh by sabra� stolki ludziej?

� Niavolniki dapamahaju� sabie ŭzajemna ŭ ce�ym Rymie.

� Jaki kroŭju kali� za heta zap�aci�. Tak, uspamahajucca, ale nie adzin supra� druhoha, a tut viedama by�o, �to na tvajich spadzie adkaznas� i kara.

Kali padsunie� svajim hadku ab z�ych duchach, pacvierdzia� adrazu, �to na ŭ�asnyja vo�y ba�yli, bo heta ich adrazu pierad taboju apraŭdaje� Pasprabuj spytaj katoraha, ci nie ba�yŭ, jak niesli ŭ pavietry Lihiju, dyk na ehidu Zeŭsa ba�ycimiecca zaraz, �to tak i by�o.

Vini�, jaki taksama byŭ zababonny, zirnuŭ na Piatronija z nah�aj tryvo�livasciu.

� Kali Ursus nie moh mie� pamahataraŭ dy sam adzin nie moh jaje schapi�, dyk chto jaje schapiŭ?

Piatroni pa�aŭ smiajacca.

� Ba�y�, � ka�a, � uviera�, kali i ty ŭ�o viery�. Taki ŭ�o na� sviet, jaki kpi� z bahoŭ. Paviera� i nie budu� jaje �uka� niedzie daloka ad horadu ŭ jakojniebud� svajoj abo tvajoj vi�le.

� Adnak �a, chto moh joj dapamah�y?

� Jejnyja suvierniki, � adkazaŭ Piatroni.

� Jakija? Jakomu � bostvu jana addaje �anavannie? Ja � by ab hetym viedaŭ lep� za ciabie.

� Ko�naja amal �an�yna ŭ Rymie pava�aje in�aje bostva. Niama sumnivu, �to Pamponija ŭzhadava�a jaje ŭ viery tamu bostvu, u jakoje viery� sama, a �to tam za bostva, nie viedaju. Adno jos� peŭnym, �to nichto jaje nie ba�yŭ, kab u jakoj-niebud� z na�ych sviatyniaŭ jana dava�a achviary na�ym bahom. Abvinava�vali jaje nat, �to jana chryscijanka, ale heta re� niepraŭdapadobnaja. Damovy sud a�ysciŭ jaje ad hetaha zakidu. Pra chryscijan havora�, �to nie tolki addaju� �anavannie asla�aj ha�avie, ale jany niepryjacieli rodu �a�avie�aha i dapu��ajucca najahidniej�ych z�a�ynstvaŭ. Dyk Pamponija nie mo�a by� chryscijankaj, bo cnota jaje dobra viedamaja, a niepryjacielka ludskoha rodu nie abchodzi�asia b tak z niavolnikami, jak jana abchodzicca.

� Nidzie tak z imi nie abchodziacca, jak u Aŭ�aŭ, � dadaŭ Vini�.

� Dyk ba�y�. Pamponija zhadva�a mnie ab niejkim Bohu, �to jos� adziny, usiomahutny j mi�aserny. Dzie padzie�a ŭsich in�ych, heta jejnaja sprava; davoli taho, �to hety jejny �ohas nie byŭ by chiba nadta ŭsiomahutnym, inak� ka�u�y, musiŭ by� nadta scip�ym Boham, kab mieŭ tolki dzvie pak�onnicy, Pamponiju i Lihiju, z prydatkam ichniaha Ursusa. Pavinna by� ich bol�, tych pak�onnikaŭ, i tyja dali poma� Lihiji.

� Henaja viera navu�aje praba�a�, � skazaŭ Vini�. � Spatkaŭ ja ŭ Akte Pamponiju, jakaja skaza�a mnie: �Chaj tabie Boh daruje kryŭdu, jakuju ty zrabiŭ Lihiji j nam�.

� Vida�, ichni Boh � heta niejki kuratar vielmi spahadlivy. Ady� chaj tabie daruje dy na znak praba�ennia chaj viernie tabie dziaŭ�ynu.

� Achviaravaŭ by jamu zaŭtra hiekatombu. Nie cha�u jesci, ni kupieli, ni snu.

Va�mu ciomnuju adzie�ynu dy pajdu badziacca pa horadzie. Mo�a, hetak znajdu jaje chut�ej. Ja chvory.

Piatroni pahladzieŭ na jaho spahadliva. Praŭda, vo�y ŭ Vinicija byli padsinie�yja, bi�a z ich hara�ka, tvar zaros�y, nieabholeny, zniabyty, va�asy ska�mo�anyja, vyhladaŭ, jak chvory. Iras i za�atava�osaja Eŭnika hladzieli na jaho taksama spa�uvalna, ale jon jak by j nie ba�yŭ ich, dyj abodva z Piatronijem nie zviartali ŭvahi na prysutnas� niavolnic, jak i na sutarlivych sabak.

� Hara�ka ciabie razbiraje, � adazvaŭsia Piatroni.

� Ale.

� Dyk pas�uchaj mianie� Nie viedaju, �to parajiŭ by tabie lekar, ale viedaju, jak na tvajim miejscy pastupiŭ by ja. Ot, pakul znojdziecca taja, pa�ukaŭ by ŭ in�aje taho, �aho tabie razam z tamtoju nie chapaje. Ja ba�yŭ u tvajoj vi�le strojnych ma�adzic. Nie piare� mnie. Viedaju kachannie, razumieju niecha� da in�ych, kali pa�adajecca adnoj. Ale ŭ pryho�aj niavolnicy mo�na znajsci cho� chvilinnuju patolu� � Nie cho�u! � adrezaŭ Vini�.

Ale Piatroni, jaki sapraŭdy lubiŭ jaho dy chacieŭ asa�adzi� jahonaje hora, pa�aŭ duma�-hada�, jak by heta zrabi�.

� Mo�a, tvaje nie maju� dla ciabie �aru svie�asci, � skazaŭ, pa�akaŭ�y, � dyk pryhled�sia vo� hetaj charytcy (tut pa�aŭ kida� va�yma to na Iras, to na Eŭniku, h�adzia�y strojny stan za�atava�osaje hre�anki). Niekalki dzion tamu ma�ady Fantej Kapiton davaŭ mnie za jaje troje cudnych ch�ap�aniat z K�azamien, pryha�ej�aha bo cie�a chiba j Skopas nie stvaryŭ. Sam nie viedaju, �amu dasiul abyjakavy da jaje, nie ŭstrymaŭ �a mianie ŭspamin ab Chryzatemis! Vo� �a daru tabie jaje, va�mi!

Za�atava�osaja Eŭnika, pa�uŭ�y heta, zbiale�a ŭ adzin momant, jak pa�atno, i, hledzia�y pa�achlivymi va�yma na Vinicija, jak by zamior�aja, �aka�a adkazu jahonaha.

Ale jon sarvaŭsia na nohi dy, schapiŭ�ysia za ho�aŭ, pa�aŭ chutka havary�, jak �a�aviek u hara�cy, nie cho�u�y s�ucha� ab ni�ym: � Nie! Nie!.. �to mnie z jaje! �to mnie jana!.. Dziakuju tabie, ale nie cho�u! Idu �uka� tamtoje pa horadzie. Daj halskuju lucernu z kapturom. Pajdu za Tybar� Mo cho� Ursusa spatkaju!..

I vyj�aŭ, spia�aju�ysia. A Piatroni, ba�a�y, �to sapraŭdy nie mo�a ŭsiedzie�, nie sprabavaŭ jaho sutrymoŭva�. Uva�aju�y, adnak, admovu Vinicija za �asovuju niecha� da ko�naj �an�yny, �to nie by�a Lihijaj, dy nie cho�u�y marnava� svajoj spryjalnasci, zviarnuŭsia da niavolnicy j ka�a: � Eŭnika, vykupaje�sia dy prybiare�sia, a pasla pojdzie� da Vinicija.

A jana ŭpa�a pierad im na kaleni dy, zharnuŭ�y ruki, pa�a�a jaho mali�, kab nie vypuskaŭ jaje z domu. Jana nie pojdzie da Vinicija. Lepiej tut drovy nasi� u hipakaŭstum, �ym tam by� pier�aj s�uhoju. Nie cho�a!.. Nie mo�a!.. I moli� jaho, kab zlitavaŭsia nad joju. Chaj zahadaje sia�y jaje rozhami �todzie�, aby tolki nie vysy�aŭ jaje z domu.

I, trasu�ysia, jak asina, z bajazni j ras�ulennia, vyciaha�a da jaho ruki, a jon s�uchaŭ jaje z niedaŭmienniem. Niavolnica, jakaja smieje adpro�vacca ad spaŭniennia zahadu, jakaja havora: �Nie cho�u i nie mahu� � by�a nie�ym tak nie�uvanym u Rymie, �to Piatroni adrazu nie chacieŭ viery� vu�am. U kancy nachmuryŭ brovy. Zanadta jon byŭ dalikatnym, kab akaza� zvierskas�. Jahonyja niavolniki, asabliva ŭ raspuscie, mieli bol�uju volu, �ym in�yja, pad umovaj, �to naŭzorna spaŭnia�mu� s�u�bu i volu haspadara stavi�mu� naroŭni z bo�aju. Ale, kali dva hetyja abaviazki nie byli spaŭnianyja, umieŭ pakara�, jak vymahaŭ ahulny zvy�aj. A da taho nie ciarpieŭ i ŭsiakich supracivaŭ dy ŭsiaho, �to muci�a jamu supakoj, dyk, pahladzieŭ�y na mola�uju, zahadaŭ: � Pakli� mnie Tejrezyja dy pryjdziecie siudy.

Eŭnika ŭsta�a dryhotna, sa sla�mi, i paj��a. Niezabaŭna viartajucca z zahad�ykam atryjuma kretoncam Tejrezyjem.

� Va�mi Eŭniku, � zahadaŭ jamu Piatroni, � i dasi joj dvacca� pia�, tak, adnak, kab nie papsava� skury.

Hetak skazaŭ�y, pieraj�oŭ u biblijateku i, sieŭ�y pry marmurovym stale, pa�aŭ pracu nad svajim �Bankietam Trymalchijona�.

Ale ŭcioki Lihiji i chvaroba ma�oje aŭhusty nadta b�ytali jamu dumki, tak �to nie moh doŭha pracava�. Asabliva taja chvaroba by�a va�nym zdarenniem.

Piatroniju duma�asia: kali cezar uviery�, �to Lihija ŭrak�a ma�uju aŭhustu, dyk adkaznas� mo�a zvalicca j na jaho, bo jon prasiŭ uzia� dziaŭ�ynu ŭ pa�ac. Spadziavaŭsia, adnak, �to pry pier�ym spatkanni jon patrapi� cezaru vyt�uma�y� usiu niedare�nas� padobnaje dumki, a krychu razli�vaŭ i na peŭnuju s�abas� Papieji da jaho, cho� prychavanuju, ale prychavanuju j nie tak u�o staranna, kab nielha by�o jaje zdahadacca. I paj�oŭ, razdumoŭvaju�y ab usim hetym, u tryklinijum, kab padsi�kavacca, a pasla zaniescisia ŭ pa�ac, na Marsavaje Pole dy da Chryzatemis.

Ale, idu�y ŭ tryklinijum, pry ŭvachodzie na s�u�bovy kalidor uhledzieŭ niespadziavana pad scianoju siarod in�ych niavolnikaŭ strunkuju posta� Eŭniki i, zabyŭ�ysia, �to Tejrezyj nie mieŭ apra�a rozah in�aha zahadu, nasupiŭ znoŭ brovy dy pa�aŭ �uka� jaho.

Nie prykmieciŭ�y, adnak, jaho mi� s�u�baju, zviarnuŭsia da Eŭniki: � Rozhi atryma�a?

A jana znoŭ upa�a jamu da noh, prycisnu�a da vusnaŭ krajok jahonaj adzie�yny dyj adzyvajecca: � O, tak, spadaru! Atryma�a! O, tak, spadaru!

U jejnym ho�asie by�a jak by radas� i ŭdzia�nas� � vida�, duma�a, �to rozhi mielisia zastupi� pasy�annie jaje z domu, i ciapier mo�a ŭ�o zastavacca. Piatronija, jaki daŭmiavaŭsia hetaha, zdziviŭ heny ŭpor niavolnicy, ale zadobra jon viedaŭ ludskuju naturu, kab nie adhada�, �to pry�ynaj hetaha mah�o by� tolki adno kachannie.

� Maje� kachanka ŭ hetym domie? � spytaŭ.

Jana zirnu�a na jaho b�akitnymi va�yma dy adkaza�a tak cicha, �to led� mo�na by�o jaje da�u�: � Tak, spadaru!..

I z tymi va�yma, z adkinutymi ŭzad za�atymi va�asami, z tryvohaj i nadziejaj na tvary by�a tak pryho�aja dy tak b�ahalna na jaho hladzie�a, �to Piatroni, sam filozaf i h�asiciel mahutnasci lubovi dy esteta j vyznavalnik vialikaha pryhastva, pa�uŭ peŭnuju litas� nad joju.

� Katory z ich jos� tvajim kachankam? � spytaŭ, pakazvaju�y kivom ha�avy na s�u�bu.

Ale na heta adkazu nie by�o, Eŭnika tolki schili�asia a� da stopaŭ jahonych i znieruchomie�a.

Piatroni hlanuŭ pa niavolnikach, mi� jakimi byli pryho�yja i ŭradlivyja junaki, ale z ni�yjnaha tvaru nie moh ni�oha vy�yta�, tolki ŭsie niejk dziŭna ŭchmylalisia; tady pahladzieŭ ja��e na schilenuju la jahonych noh Eŭniku dy adyj�oŭ moŭ�ki ŭ tryklinijum.

Pasniedaŭ�y, zahadaŭ zaniescisia ŭ pa�ac, pasla da Chryzatemis, u jakoje prabyŭ a� da pozniaje no�y. Viarnuŭ�ysia, kazaŭ paklika� Tejrezyja.

� Ci Eŭnika dasta�a rozah? � spytaŭ jaho.

� Tak, spadaru, tolki nie dazvolili vy pracina� skury.

� Ci nie by�o adnosna jaje in�aha zahadu?

� Nie, spadaru, � adkazaŭ tryvo�na atryjensis.

� Nu, dobra. Chto z niavolnikaŭ jos� jejnym kachankam?

� Nichto, spadaru.

� �to pra jaje viedaje�?

Tejrezyj pa�aŭ havary� niapeŭnym ho�asam: � Eŭnika nikoli no��u nie vychodzi� z kubikuluma, dzie spi� sa staroju Akryzjonaj i Ifidaj; nikoli pasla tvaje kupieli, spadaru, nie zastajecca ŭ �azni� In�yja niavolnicy smiajucca z jaje i nazyvaju� jaje Dyjanaj.

� Hodzie, � ka�a Piatroni. � Moj svajak, Vini�, jakomu ja padaravaŭ siannia rana Eŭniku, nie pryniaŭ jaje, dyk zastaniecca doma. Mo�a� isci.

� Ci mo�na mnie ja��e havary� ab Eŭnicy, spadaru?

� Ja kazaŭ tabie havary� usio, �to viedaje�.

� Usia familija havora, spadaru, ab uciokach dziaŭ�yny, jakaja mie�asia zastacca ŭ kryvi�esnaha Vinicija. Pasla tvajho adychodu pryj��a da mianie Eŭnika i skaza�a, �to viedaje �a�avieka, jaki patrapiŭ by jaje znajsci.

� A! � adzyvajecca Piatroni. � �to heta za �a�aviek?

� Nie viedaju jaho, spadaru, ale toje dumaŭ, �to tre by�o vam ab hetym paviedami�.

� Dobra. Chaj heny �a�aviek �akaje ŭzaŭtra ŭ majim domie na prybyccio trybuna, jakoha paprosi� uzaŭtra ad majho imia, kab rankam mianie adviedaŭ.

Atryjensis pak�aniŭsia dy vyj�aŭ.

A Piatroni pa�aŭ mimavoli duma� pra Eŭniku. Spa�atku zdava�asia jamu jasnym, �to ma�adaja niavolnica �adaje, kab Vini� znaj�oŭ Lihiju dziela taho tolki, kab nie musi�a zastupa� jaje ŭ jahonym domie. Ale pasla pryj��o jamu ŭ ho�aŭ, �to toj �a�aaviek, jakoha suli� Eŭnika, mo�a by� jejnym kachankam, i hena dumka, naraz, jamu zdava�asia prykraj. Byŭ, zre�ty, prosty sposab daviedacca praŭdy, varta tolki paklika� Eŭniku, ale by�o ŭ�o pozna, a Piatroni �uŭsia zniabytym pasla doŭhich adviedzinaŭ u Chryzatemis, i chacie�asia jamu spa�.

Adnak �a, idu�y da kubikuluma, pryhadaŭ sabie niaviedama �amu, �to la va�ej Chryzatemis prykmieciŭ siannia zmor��ynki. Paduma�asia jamu, �to krasa jejnaja by�a bol� s�aŭnaj u Rymie, �ym sapraŭdnaj, i �to Fantej Kapiton, jaki davaŭ jamu troje padletkaŭ z K�azamien za Eŭniku, maniŭsia kupi� jaje zatanna.

Nazaŭtra Piatroni kan�aje tualetu ŭ unktuaryjumie, prychodzi� paklikany praz Tejrezyja Vini�. Jon u�o viedaŭ, �to nijakich navin ad bramaŭ niama, i viestka henaja zamiest jaho abradava�, bo, zna�a, Lihija ŭ horadzie, zamarkoci�a jaho ja��e bol�, bo zdava�asia jamu, �to Ursus vyvieŭ jaje adrazu, kali ja��e niavolniki Piatronijevy nie stajali pry bramach.

Praŭda, vosienniu, kali dni stanoviacca karaciej�ymi, bramy zamykali davoli rana, ale bol�ym hramadam vyjazd�aju�ym ad�yniali ich. Dyj za mury mo�na by�o vydabycca j in�ymi sposabami, ab jakich niavolnikam, �asami ŭciakaju�ym, by�o dobra viedama. Praŭda, Vini� parassy�aŭ ludziej i za horad da vihi�aŭ mien�ych miaste�ak z ah�a�enniami, jak uciok�aja para vyhladaje, dy z zahadam pierachapi� jaje za abiacanuju ŭznaharodu. By�o, adnak, sumniŭnym, ci heny sposab ich dasiahnie, a kali b i dasiah, ci tamtej�yja ŭ�ady budu� pa�uvacca ŭpraŭnienymi zatryma� ich na pryvatnaje �adannie Vinicija, nie pasvied�anaje pretoram. Vo� �a na padobnaje pasvied�annie nie by�o �asu. Z svajho boku Vini� praz uvie� u�ara�ni dzie� �ukaŭ Lihiji, pieraapranuŭ�ysia za niavolnika, pa ŭsich zavu�kach horadu, nie zdoleŭ, adnak, znajsci najmien�aha sledu, ni tropu. Spatkaŭ, praŭda, ludziej Aŭ�a, ale tyja taksama nie�aha �ukali, i heta ŭzbudzi�a zdahadku, �to nie Aŭ� jaje schapiŭ, i �to jon nie viedaje taksama, dzie jana.

Dyk kali Tejrezyj da�a�yŭ, �to jos� �a�aviek, jaki padru�ajecca jaje znajsci, �ym chut�ej paspia�yŭ da Piatronija i, led� pryvitaŭ�ysia, pa�aŭ ab im raspytvacca.

� Zaraz uba�ym jaho, � skazaŭ Piatroni. � Heta znajomy Eŭniki, jakaja zaraz pryjdzie ŭk�ada� mnie tohu dy das� nam bli�ej�yja ab im zviestki.

� Taja, �to ŭ�ora chacieŭ mnie padarava�?

� Ale, jakuju ty ŭ�ora adapchnuŭ, za �to ja tabie, mi� in�ym, udzia�ny, bo heta najzdalniej�aja viestyplika na ŭvie� horad.

I vo� viestyplika prychodzi� na kaniec hetych s�oŭ i, uziaŭ�y tohu z kres�a, inkrustavanaha s�anovaj kosciaj, razharnu�a jaje, kab zakinu� na ple�y Piatroniju. Tvar mie�a jasny, cichi, uva��u radas�.

Piatroni hlanuŭ na jaje, pakaza�asia jamu nadta pryho�aj. Pasla, kali, atuliŭ�y jaho tohaj, pa�a�a ŭk�ada� chvandy, �asami schilaju�ysia dla vydaŭ�annia ich, prykmieciŭ, �to ruki jejnyja bie�yja, moŭ bie�yja ru�y, a hrudzi j ple�uki maju� vodbleski alabastru.

� Eŭnika, � adzyvajecca, � ci jos� toj �a�aviek, ab jakim u�ora ty kaza�a Tejrezyju?

� Jos�, spadaru.

� Jak zaviecca?

� Chi�on Chi�anides, spadaru.

� Chto jon taki?

� Lekar, mudrec i vara�bit, jaki ŭmieje adhadva� ludskuju dolu dy pradkazva� budu�yniu.

� Ci tabie pradkazaŭ budu�yniu?

Eŭnika pa�yrvanie�a pa samyja vu�y.

� Tak, spadaru.

� �to � jon tabie vyvara�yŭ?

� �to spatkaje mianie bol i ��ascie.

� Bol spatkaŭ ciabie ŭ�ora z ruki Tejrezyja, dyk ciapier tre �aka� tolki ��ascia.

� U�o spatka�a, spadaru.

� Jakoje?

Jana cicha �apnu�a: � Zasta�asia.

Piatroni pa�aŭ h�adzi� jaje za�atuju ha�oŭku.

� Dobra ŭ�a�y�a siannia chvandy, i rad ja z ciabie, Eŭnika.

A joj ad hetaha prytyku ŭ adnoj chvilinie vo�y pamutnieli ad ��ascia, i pa�ali chvalavacca hrudzi.

Piatroni z Vinicijem pieraj�li ŭ atryjum, dzie �akaŭ ich Chi�on Chi�anides, jaki spatkaŭ ich nizkim pak�onam. Piatroniju na ŭspamin ab u�ara�niaj jahonaj zdahadcy, �to mo heta kachanak Eŭniki, sta�a smiachotna. �a�aviek, jaki stajaŭ pierad imi, nie moh by� ni�yim kachankam. U henaj dzivosnaj fihury by�o nie�ta i ahidnaje, i smiachotnaje. Ja��e nie byŭ stary: u jahonaj niaŭchlujnaj baradzie dy ku�aravaj �uprynie led� siam-tam bliskaŭ sivy vo�as. �yvot mieŭ apa�y, ple�y zhorblenyja, tak �to na pier�y pahlad vyhladaŭ harbatym, a nad henym harbom vytyrka�a vialikaja ha�ava z �ysavatym dy ma�pavatym a�aŭcie�ym tvaram, upiare��anym vuhrami. Nos sihnalizavaŭ pociah da butelki. �achmannio, akryvaju�aje jaho, sk�ada�asia z ciomnaje vaŭnianaje tuniki j takoha � dziravaha p�a��a. Jano symbalizava�a sapraŭdnuju ci kryvadu�nuju biadnotu. Piatroniju ŭzbieh na dumku Terzyt Homera, dyk, padniaŭ�y na pryvitannie ruku, adazvaŭsia: � Vitaju, boski Terzyt! Jak �a majucca tvaje huzy, �to panabivaŭ tabie pad Trojaj Ulis, dy �to sam parablaje na Elizejskich prastorach?

� �lachotny spadaru, � adkazaŭ Chi�on Chi�anides, � najmudrej�y z pamier�ych, Ulis, pierasy�aje praz mianie najmudrej�amu z �yvych, Piatroniju, pryvitannie i pro�bu, kab akryŭ novym p�a��om maje huzy.

� Na Hiekatu Tryformis! � adazvaŭsia Piatroni. � Adkaz varty p�a��a.

Ale dalej�uju hutarku pierarvaŭ nieciarplivy Vini�, jaki spytaŭ: � Ci dobra viedaje�, �aho padru�aje�sia?

� Kali dzvie �familiji� ŭ dvuch dastojnych damoch nie hutara� ab ni�ym in�ym, a za imi paŭtaraje pa�ova Rymu, nie cia�ka vieda�, � adkazvaje Chi�on. � U�ara�niaje no�y adabranaja dziaŭ�yna, vyhadavanaja ŭ domie Aŭ�a P�aŭcyja, Lihija abo Kalina, jakuju tvaje, spadaru, niavolniki pieranosili z cezaravaha pa�acu ŭ tvaju �insulu�, a ja padru�ajusia ad�uka� jaje ŭ horadzie, abo kali � heta ma�a praŭdapadobna � znaj��asia za horadam, pakaza� tabie, �lachotny trybunie, kudy ŭciak�a i dzie schava�asia.

� Dobra! � ka�a Vini�, jakomu zviaz�as� adkazu nadta padaba�asia. � Jakija maje� na heta sposaby?

Chi�on chitra ŭchmylnuŭsia: � Sposaby ty maje�, spadaru, ja maju tolki rozum.

Piatroni taksama ŭsmichnuŭsia, bo byŭ zadavoleny z svajho hoscia.

�Hety �a�aviek mo�a znajsci dziaŭ�ynu�, � padumaŭ.

Tym �asam Vini� nachmuryŭ svaje zros�yja brovy dyj ka�a: � Kali zvodzi� mianie, badziaka, dziela na�yvy, zahadaju zataŭ�y ciabie kijami.

� Ja filazof, spadaru, a filazof nie mo�a by� �asy na zysk, z�a��a na taki, jaki abiacaje�.

� Ach, ty filazof? � spytaŭ Piatroni. � Eŭnika kaza�a mnie, �to ty lekar i vara�bit. Skul viedaje� Eŭniku?

� Prychodzi�a da mianie pa radu, bo s�ava maja acier�asia ab jejnyja vu�y.

� Jakoje � jana chacie�a rady?

� Na kachannie, spadaru. Chacie�a vyle�ycca z biezuzajemnaha kachannia.

� I vyle�yŭ ty jaje?

� Bol� taho, spadaru, ja daŭ joj amulet, jaki zapeŭnivaje ŭzajemnas�. U Pafosie, na Cypry, jos� sviatynia, u jakoj prachoŭvajecca Vienieryn pajasok. Ja daŭ dzvie nitki z henaha pajaska, u�o�anyja ŭ mihda�ovuju �u�pinu.

� I zahadaŭ sabie so�ana zap�aci�?

� Za ŭzajemnas� nikoli nielha zap�aci� davoli, a ja, nie maju�y dvuch palcaŭ na pravaj ruce, zbiraju hro�y na niavolnika-skrybu, jaki b spisvaŭ maje dumki dy prachavaŭ maju navuku dla svietu.

� Da jakoj �a, mudrec, nale�y� �ko�y?

� Ja cynik, dominie, bo maju o� dziravy p�a��; ja i stojik, bo ciarpliva zno�u hora; ja taksama j parypatetyk, bo, nie maju�y lektyki, chad�u piechatoju ad viniarni da viniarni, navu�aju�y pa darozie tych, �to abiacaju� zap�aci� za zban.

� Dyk pry zbanku robi�sia retoram?

� Hieraklid kazaŭ: �Usio p�yvie�, a ci mo�a� zapiare�y�, spadaru, �to vino nia jos� p�yniaj?

� Jon i aho� nazyvaŭ bostvam, i vo� bostva henaje pa�anicca na tvajim nosie.

� A boski Dyjahienes z Apa�oniji nastaŭlaŭ, �to sutnasciaj re�y jos� pavietra, a �ym pavietra ciaplej�aje, tym daskanalej�yja tvory� istoty, a z najciaplej�aha tvoracca ŭ�o du�y mudracoŭ. A �to vosienniu prychodzia� cha�ady, ergo sapraŭdny mudrec pavinien abahrava� du�u vinom� Bo taksama nie mo�a� zapiare�y�, spadaru, kab zban cymusu z-pad Kapuji ci Telezyi nie raznosiŭ ciep�yni pa kasciach harotnaha cie�a ludskoha.

� Chi�on Chi�anid, dzie tvaja ba�kaŭ��yna?

� Nad Pontam Eŭksynam. Ja rodam z Miezembryi.

� Dyk ty, Chi�on, vialiki �a�aviek!

� A zaniachajeny! � dadaŭ mie�anchali�na mudrec.

Viniciju nie ciarpie�asia znoŭ. Pry nadzieji, �to zasvita�a, chacieŭ by, kab Chi�on zaraz �a paj�oŭ na po�uki, i ŭsia hutarka vydava�asia jamu niepatrebnaj patrataj �asu, za jakuju sierdavaŭ na Piatronija.

� Kali pa�nie� po�uki? � skazaŭ, zviartaju�ysia da hreka.

� Ja ŭ�o pa�aŭ ich, � adkazvaje Chi�on. � I jak ja tut, jak adkazvaju na henyja vietlivyja pytanni, dyk u�o �ukaju. Vier tolki mnie, �esny trybunie, i viedaj: kali b zhinu�a zaviazka ad abutku, ja patrapiŭ by ad�uka� jaje abo taho, chto jaje na vulicy padniaŭ.

� Ci byŭ kali zatrudnieny hetkimi po�ukami? � spytaŭ Piatroni.

Hrek padniaŭ uharu vo�y.

� Zanadta nizka cenia� siannia sumlennas� i mudras�, kab filazof nie byŭ zmu�any �uka� in�ych da �yccia sposabaŭ.

� Jakija � tvaje?

� Vieda� usio dy s�u�y� navinami tym, chto ich patrabuje.

� I chto za ich p�aci�?

� Ach, spadaru, patrabuju kupi� pisara. Inak� mudras� maja pamre razam sa mnoju.

� Kali ty dahetul nie sabraŭ nat na ce�y p�a��, dyk zas�uhi tvaje chiba nadta scip�yja.

� Skromnas� piera�kad�aje mnie ich vyjaŭla�. Ale padumaj tolki, dominie, �to niama siannia takich dabradziejnikaŭ, jakich by�o poŭna daŭniej i dla jakich absypa� zo�atam zas�uhu by�o tak mi�a, jak pa�yknu� astryhu z Puteoli. Nie zas�uhi maje ma�yja, tolki ŭdzia�nas� ludskaja ma�aja. Jak �asami ŭcia�e darahi niavolnik, chto jaho znojdzie, kali nie adziny syn majho ba�ki? Jak zjaviacca na scienach napisy na boskuju Papieju, chto paka�a z�amysnikaŭ? Chto vy�nary� u kniharoŭ vier� na cezara? Chto daniasie, �to havora� u damoch sienataraŭ dy rycaraŭ? Chto adnosi� listy, jakich nie cho�u� paru�y� niavolnikam? Chto pads�uchoŭvaje naviny pry dzviarach cyrulnikaŭ? Dla kaho nie maju� tajnic viniary j piakarniki, kamu daviaraju� niavolniki, chto ŭmieje praniza� va�yma ko�ny dom ad atryjuma da aharodu? Chto viedaje ŭsie vulicy, zavu�ki, chto �uje, �to havora� u termach, u cyrku, na handlovych rynkach, u �ko�ach �anistaŭ, u budach-handlarniach, dzie pradaju� niavolnikaŭ, dy nat u arenaryjach?..

� Na bohi, davoli, dara�e�ki mudrec! � adazvaŭsia Piatroni. � Bo hatovy my ��e patanu� u tvajich zas�uhach, sumlennasci, mudrasci dy krasamoŭstvie.

Hodzie! Chacieli my vieda�, chto ty, nu j viedajem!

Vini� byŭ rady, bo dumaŭ, �to hety �a�aviek, by toj hon�y sabaka, raz pu��any na trop, nie spynicca, pakul nie znojdzie schovi��a.

� Dobra, � ka�a. � Ci patrabuje� instrukcyjaŭ?

� Patrabuju zbroji.

� Jakoje? � spytaŭ zdziŭleny Vini�.

Hrek nastaviŭ �mieniu, a druhoju rukoju zrabiŭ �est li�ennia hro�aj.

� Takija siannia �asy, spadaru, � ka�a, uzdychaju�y.

� Dyk budzie� as�om, � adzyvajecca Piatroni, � jaki zdabyvaje krepas� mia�kami zo�ata.

� Ja tolki niebahaty filazof, spadaru, � pakorna adkazvaje Chi�on. � Zo�ata majecie vy.

Vini� �purnuŭ jamu kap�uk, jaki hrek schapiŭ na latu, darma �to sapraŭdy nie mieŭ dvuch palcaŭ na pravaj ruce. Pasla zadzior ho�aŭ dyj ka�a: � Ja bol� viedaju ŭ�o, spadaru, �ym ty spadziaje�sia. Viedaju, �to dziaŭ�yny nie vyrvali Aŭ�y, ja ŭ�o hutaryŭ z ichniaj s�u�baj. Viedaju, �to jaje niama na Pa�atynie, dzie ŭsie zaturbavanyja ma�oju chvoraju aŭhustaj, i mo nat daciemlivaju, �amu maniciosia �uka� ma�oduchny z majoju poma�aj, a nie vihi�aŭ dy cezaravych �aŭnieraŭ. Viedaju, �to dapamoh joj ucia�y s�uha rodam z taho � samaha kraju, �to j jana. Nie moh jon �uka� dapamohi ŭ niavolnikaŭ, niavolniki bo trymajucca ŭsie razam, dyk nie vystupali b proci tvajich pas�ancoŭ. Mahli jamu dapamah�y tolki suvierniki.

� S�uchaj, Vini�, � pierarvaŭ Piatroni, � ci ja tabie hetaha samaha s�ova ŭ s�ova nie kazaŭ?

� Honar dla mianie, � hanarycca Chi�on. � Dziaŭ�yna, spadaru, � kazaŭ, zviartaju�ysia da Vinicija, � biessumniŭna viery� u toje samaje bostva, �to i najcnatliviej�aja z rymlanak, sapraŭdnaja matrona Pamponija. Ja �uŭ i toje, �to Pamponiju sudzili damavym sudom za vieru ŭ niejkaje �u�oje bostva, nie moh, adnak, ad jejnych s�uh daviedacca, �to tam za bostva dy jak zavucca jahonyja vyznavalniki. Kab moh ab hetym daviedacca, paj�oŭ by da ich, staŭ by najpaba�niej�ym mi� imi, zdabyŭ by ichni davier. Ale ty, spadaru, mo�a mah�ymie� mnie da� ab hetym jakuju viestku, bo � prabyŭ kolkinacca� dzion u domie �lachotnaha Aŭ�a?

� Nie mahu, � adkazaŭ Vini�.

� Vy raspytvali mianie doŭha pra roznyja re�y, darahija spadary, i ja adkazvaŭ na pytanni, dazvolcie � ciapier i mnie ŭ vas zapytacca: ci nie ba�yŭ, pava�any trybunie, jakich fihurak, achviar, jakich-niebud� znakaŭ, amuletaŭ na Pamponiji abo na tvajoj boskaj Lihiji? Ci nie prykmieciŭ �asam, mo malavali znaki, jakija dla ich tolki zrazumie�yja?

� Znaki?.. Pa�akaj!.. Ale! Ba�yŭ raz, jak Lihija namalava�a na piasku rybu.

� Rybu? Aa! Ooo! Raz heta zrabi�a ci kolki razoŭ?

� Adzin raz.

� I ty peŭny, spadaru, �to namalava�a� rybu? Ha?

� Tak, peŭny! � pacvierdziŭ zacikaŭleny Vini�. � Niaŭ�o viedaje�, �to heta zna�y�?

� Ci viedaju?! � marmytaŭ Chi�on.

I, sk�aniŭ�ysia, byccam na razvitannie, dadaŭ: � Chaj fartuna absypaje vas paroŭnu ŭsiakimi darami, dastojnyja spadaryki!

� Zahadaj da� sabie p�a��, � skazaŭ jamu na darohu Piatroni.

� Ulis dziakuje tabie za Terzytesa, � adkazaŭ hrek i, sk�aniŭ�ysia ja��e raz, vyj�aŭ.

� Ja ka�u, �to jon znojdzie Lihiju! � adazvaŭsia radasna Vini�. � Ale ka�u taksama, kali b isnava�a dziar�ava z�ydniaŭ, jon moh by karalom by� u toj dziar�avie.

� Biessumniŭna. Mu�u z hetym stojikam paznajomicca bli�ej, ale tym �asam ska�u vykadzi� pa im atryjum.

A Chi�on Chi�anid, achinuŭ�ysia svajim novym p�a��om, padkidaŭ u �mieni pad jahonymi chvandami kap�uk ad Vinicija, lubuju�ysia jahonym cia�aram dy zvonam. Idu�y nie spia�aju�ysia dy ahladaju�ysia, ci z domu Piatronija nie so�a�, minuŭ portyk Liviji i, daj�oŭ�y da rahu schi�a Virbijusa, padaŭsia na Suburu.

� Tre zajsci da Sporusa, � kazaŭ sam sabie, � i linu� krychu vina Fartunie.

Znaj�oŭ, nare�cie, toje, �aho daŭno �ukaŭ. Jon ma�ady, hara�y, ��odry, jak kapalni Cypru, i za hetu lihijskuju makaŭku hatoŭ by adda� paŭmajomasci.

Tak, ja takoha �ukaŭ u�o daŭno. Treba, adnak, z im by� asciaro�nym, bo jahonyja brovy ni�oha dobraha nie varo�a�. Ech! Voŭ�yja ��aniuki panuju� siannia nad svietam!.. Mien�aja boja� ad henaha Piatronija. O bahi! �amu padsulstva lep� siannia ap�o�vajecca, �ym cnota? He! Nahrymzoli�a tabie rybu na piasku?

Kab tak ja ŭdaviŭsia kava�kam syru kazinaha, jak ja viedaju, �to heta zna�y�! A budu vieda�! Ale ryba �yvie pad vadoju, a po�uki pad vadoju cia�ej�yja, �ym na suchaziemji, jergo: zap�aci mnie, ha�ub�yk, za henu rybu asobna. Ja��e adzin taki kap�uk, ja moh by kinu� dziadoŭ��ynu dy kupi� sabie niavolnika� Ale �to b ty skazaŭ, Chi�onka, kab paraji� tabie kupi� nie niavolnika, a niavolnicu?.. Viedaju ciabie! Viedaju, �to zhodzi�sia!.. Kali b by�a takoj, napryk�ad, krasuniaj, jak Eŭnika, sam by pry joj adma�adzieŭ, dyj mieŭ by adna�asna sumlenny j peŭny dachod! Pradaŭ henaj niebaracy Eŭnicy dzvie nitki z majho ŭ�asnaha staroha p�a��a� Durnie�kaja, ale kab padaryŭ mnie jaje Piatroni, dyk by ŭziaŭ!.. Tak, tak, Chi�onka, synku Chi�ona� Nie maje� ba�ki ni matki!.. Sirata, dyk kupi sabie na paciechu cho� niavolnicu. Jana � musi� niedzie �y�, dyk Vini� nojmie joj pamie�kannie, u jakim i ty prytuli�sia; musicimie pryadziecca, Vini� zap�aci� za jejny pryadzievak, dy musicimie jesci, dyk i karmicimie jaje.

Och, jakoje �yccio cia�koje! Dzie tyja �asy, u jakich za obala mo�na by�o kupi� stolki bobu z sa�am, kolki anno lho by�o zaharnu� pryhar��ami, abo kava�ak kazinaje ki�ki daŭ�ynioju z ruku dvanaccacihadovaha pad�parka!.. Ale vo� i heny z�adziuha Sporus. U viniarni chut�ej �aho mo�na daviedacca.

Tak hutara�y z saboju, uvaj�oŭ u viniarniu i zahadaŭ pada� sabie zbaniec �ciomnaha�; daciemiŭ�y, adnak, niedavierlivy pozirk haspadara, vyka�upiŭ za�atnik z kap�uka i, pa�a�yŭ�y jaho na stale, adazvaŭsia: � Sporus, pracavaŭ ja siannia z Senekaj ad svitanka da paŭdnia, i vo� �ym moj pryjaciel abdaryŭ mianie na darohu.

Kruh�yja vo�y Sporusa, heta ba�a�y, zrabilisia ja��e kruhlej�ymi, i vino zaraz zjavi�asia pierad Chi�onam, jaki, pama�yŭ�y ŭ jaho palec, nahrymzoliŭ na stale rybu dy ka�a: � Viedaje�, �to heta zna�y�?

� Ryba? Nu ryba dy bol� ni�oha!

� Durny ty, cho� dalivaje� stolki vady da vina, �to mah�a b u im znajscisia j ryba. Heta symbal, jaki ŭ movie filazofaŭ azna�aje �ŭsmie�ka Fartuny�. Kab ty byŭ jaho adhadaŭ, dyk i ty mo dabiŭsia b fartuny. �anuj filazofiju, ka�u tabie, bo jnak� � zmianiu viniarniu; na heta moj asabisty pryjaciel Piatroni daŭno ŭ�o mianie nahavorvaje.

Praz niekalki nastupnych dzion Chi�on nie pakazvaŭsia nidzie. Vini�, jaki ad taje chviliny, kali daviedaŭsia ad Akte, �to Lihija kacha�a jaho, u sto raz bol� �adaŭ jaje znajsci, raspa�aŭ po�uki na ŭ�asnuju ruku, nie cho�u�y dyj nie mohu�y karysta� z poma�y cezara, achoplenaha tryvohaj z pry�yny chvaroby ma�oje aŭhusty.

Ady� nie dapamahli achviary ŭ sviatyniach, molby i vota, jak i lakarskaja praktyka dy ŭsiakija �aradziejnyja sposaby, jakich z ad�aju chapilisia. Praj�oŭ tydzie�, i dzicia pamier�a. Pa�a �a�oba na ce�y dvor i na Rym. Cezar, jaki pry narodzinach dziciaci �aleŭ z radasci, ciapier �aleŭ z rospa�y i, za�yniŭ�ysia, praz dva dni nie braŭ ni�oha ŭ hubu, a cho� pa�ac poŭny byŭ spa�uvaju�ych sienataraŭ i aŭhustyjanaŭ, nie dapuskaŭ nikoha na vo�y. Sienat syj�oŭsia na adumysnaje pasied�annie, na jakim miortvaje dzicia aha�o�ana bahiniaj: pastanavili pabudava� joj sviatyniu i ŭstanavi� pry joj asobnaha sviatara. Sk�adali i ŭ in�ych na honar pamior�aje novyja achviary, adlivali joj statuji z ka�toŭnych mieta�aŭ, a chaŭtury byli adnoju biazmiernaju ŭra�ystasciu, na jakoj narod padziŭlaŭ biazmierny �al cezara, p�akaŭ razam z im, vyciahaŭ ruku na padarunki, a bol� za ŭsio zabaŭlaŭsia niezvy�ajnym vidovi��am.

Piatronija smier� heta ŭstryvo�y�a. By�o ŭ�o viedama ŭva ŭsim Rymie pierakanannie Papieji, �to dzicia pamier�a ad uroku. Paŭtarali heta za joju i lekary, jakija takim �ynam mahli apraŭda� svaju nieda�u�nas�, i sviatary, jakich achviary akazalisia biassilnymi, i �aptuny, jakija dry�ali pra svajo �yccio, i narod. Piatroni byŭ ciapier rad, �to Lihija ŭciak�a; dziela taho, adnak, �to spryjaŭ Aŭ�am, sabie i Viniciju, kali zniali cyprys, zatkniony na znak �a�oby pierad Pa�atynam, paj�oŭ na pa�ostku, u�ad�anuju dla sienataraŭ i aŭhustyjanaŭ, kab pierakanacca, nakolki Neron vieryŭ s�ucham ab �arach, dy piera�kodzi� nastupstvam, jakija mahli b z hetaha vyniknu�.

Dumaŭ taksama, viedaju�y Nerona, �to jon cho� by ŭ �ary i nie ŭvieryŭ, budzie kryvi�, �to viery�, i dziela taho, kab a�uka� svoj bol, i dziela taho, kab na kim spahna� pomstu, dy kab adsunu� dumki ab kary bahoŭ za z�a�ynstvy. Piatroni nie dumaŭ, kab cezar moh nat sobskaje dzicia kacha� ��yra i h�yboka: cho� lubiŭ pochatna, byŭ adnak peŭnym, �to pierasoli� u �albie. I nie pamyliŭsia.

Neron s�uchaŭ spa�uvanniaŭ sienataraŭ i rycaraŭ z kamiennym tvaram, z va�yma, ustaŭlenymi ŭ adzin punkt, i ba�na by�o, �to kali nat i sapraŭdy cierpi�, dyk adna�asna hadaje, jakoje ŭra�annie vyklikaje ŭ prysutnych, pazuje Niobie, daje scenu ba�kaŭskaha �alu tak, jak by jaje vykonvaŭ kamiedyjant. Nie ŭmieŭ nat pry hetym vytryva� u maŭklivym, byccam skamianie�ym sumavanni, bo raz rabiŭ �est moŭ pasypannia ha�avy popie�am, a in�y raz h�ucha stahnaŭ, a ŭba�yŭ�y Piatronija, uschapiŭsia i pa�aŭ trahi�nym ho�asam adzyvacca tak, kab usie mahli jaho �u�: � Eheŭ!.. I ty vinavaty, �to jana pamier�a! Za tvajoj paradaj uvaj�oŭ u hetyja mury lichi duch, jaki adnym pozirkam vyssaŭ �yccio z jaje� Hora mnie! Chaj vo�y maje nie hladzia� na sviat�o Hielijosa� Hora mnie! Eheŭ! Eheŭ!..

I, padymaju�y �toraz ho�as, pa�aŭ rospa�na kry�a�. Ale Piatroni vyra�yŭ usio pastavi� na �alu, dyk, vyciahnuŭ�y chutka ruku, sarvaŭ �aŭkovuju abviazku z �yi i zatknuŭ joju vusny Neronu.

� Dominie! � adzyvajecca pava�na. � Spali Rym i sviet z bolu, ale ho�as nam svoj a��adzi!

Prysutnyja astaŭpieli, sumieŭsia na chvilinu i sam Neron, adzin tolki Piatroni zastaŭsia niaŭzru�ny. Jon viedaŭ nadta dobra, �to robi�, bo � pamiataŭ, �to Terpnas i Dyjador mieli paprostu zahad zatyka� vusny cezaru, kali b pa�ynaŭ �kodzi� svajmu ho�asu.

� Cezaru, � havaryŭ dalej z toju � samaju pavahaj i sumam, � majem stratu vializarnuju, chaj �a nam cho� hety skarb paciechi zastaniecca!

Dryhata prabieh�a pa tvary Nerona, z va�ej puscilisia slozy; naraz abniaŭ da�oniami pla�uki Piatronija i, uspior�y ho�aŭ na jahonych hrudziach, davaj paŭtara� p�a�liva: � Ty adzin z usich ab hetym padumaŭ, ty adzin, Piatronijka! Ty adzin!

Tyhelin a� z�aŭcieŭ ad zajzdrasci, a Piatroni dalej ka�a: � Jed� da Ancyjumu! Tam jana pryj��a na sviet, tam sp�y�a na ciabie radas�, tam sp�yvie i supakajennie. Chaj marskoje pavietra adsvie�y� tvajo boskaje hor�a, chaj hrudzi tvaje adatchnu� salonaju vohkasciaj. My, viernyja, pojdziem za taboju ŭsiudy, i kali tvoj bol sa�adzicimiem spahadaj, ty ŭpoji� nas piesniaj.

� Tak! � adkazaŭ �a�asna Neron. � Napi�u himn na jejnaje �anavannie dy padrychtuju da jaho muzyku.

� A pasla pa�ukaje� ciop�aha sonca ŭ Bajja.

� A pasla � zabyccia ŭ Hrecyi.

� U ka�yscy piesni j paeziji!

I kamienny panury nastroj pavoli minuŭ, jak minaju� chmary, zas�aniaju�yja sonca, a pa�a�asia hutarka, nibyta poŭnaja ��e sumu, ale paŭniej�aja abmierkavanniaŭ na budu�yniu daty�na padaro��a, mastackich vystupaŭ, a nat pa�ostak, jakich vymaha�a zapavie��anaje prybyccio Tyrydata, karala Armieniji. Tyhelin sprabavaŭ, praŭda, ja��e spamina� ab �arach, ale Piatroni, peŭny ŭ�o vyjhry�u, pryjmaje prosta nastup: � Tyhelin, � ka�a, � niaŭ�o dumaje�, �ary mohu� �kodzi� bahom?

� Sam cezar pra ich spaminaŭ, � adkazaŭ dvarak.

� Dakuka, bol havary�a, nie cezar, ale ty �to pra heta dumaje�?

� Bahi zamahutnyja na toje, kab mahli paddavacca pryroku.

� A ty zapiare�vaje� boskasci cezara j jahonaj radni?

� Peractum est![29] � marmytnuŭ vobak Epryj Marcel, paŭtaraju�y vokryk narodu pad�as trapna pakananaha h�adyjatara tak, �to nie tre ŭ�o by�o jaho dabiva�.

Tyhelin zhryz u sabie hnieŭ. Mi� im i Piatronijem zdaŭna isnava�a spabornictva pierad Neronam, i Tyhelin mieŭ na svajim baku toje, �to Neron mien�, abo j zusim na jaho nie ahladaŭsia, dahetul, adnak, Piatroni ŭ suty�kach pieramahaŭ jaho rozumam i dascipnasciaj.

Tak sta�asia j ciapier. Tyhelin zmoŭk i tolki natavaŭ sabie tych sienataraŭ i rycaraŭ, jakija zaraz akru�yli Piatronija, jak toj padaŭsia ŭ h�ybiniu zali, dumaju�y, �to pasla hetaha jon budzie napeŭna pier�ym ulubiencam cezara.

A Piatroni vyj�aŭ z pa�acu dy paj�oŭ da Vinicija i, raskazaŭ�y jamu zdarennie z cezaram i Tyhelinam, ka�a: � Nie tolki adviarnuŭ niebiaspieku ad Aŭ�a P�aŭcyja i Pamponiji, ale j ad nas abodvych dy ad Lihiji, jakoje nie budu� �uka� cho� by j dziela taho, �to ja nabuchtoryŭ tuju rudabaroduju ma�pu, kab jecha� u Ancyjum, a adtul u Nieapal abo ŭ Bajja. I pajedzie, bo ŭ Rymie nie smieŭ dahetul vystupi� publi�na ŭ teatry, a viedaju, �to daŭno zbirajecca vystupi� u Nieapali. Pasla dumaje ab Hrecyi, dzie manicca spiava� uva ŭsich va�niej�ych haradoch, a ŭ kancy z achviaravanymi praz �hreku�aŭ� viankami tryŭmfalna viarnucca ŭ Rym. Praz hety �as my mah�ymiem svabodna �uka� Lihiju dy schava� jaje biaspie�na. A �to �?

Ci na�aha pava�anaha filozafa nie by�o?

� Tvoj pava�any filozaf jos� abarmotam. Nie! Nie by�o, nie pakazvaŭsia dyj nie paka�acca bolej!

� A ja krychu lep� dumaju kali nie pra jahonuju ��yras�, dyk pra rozum.

U�o chiba vypusciŭ krychu kryvi tamu kap�uku, dyk pryjdzie, cho� by pa toje, kab atryma� �anc zrabi� heta druhi raz.

� Chaj sciera�ecca, kab jamu nie spusciŭ kryvi!

� Nie rabi hetaha, strymajsia, pakul ab a�ukanstvie nie ŭpeŭniŭsia. Nie davaj jamu bol� hro�aj, a lep� abiacaj ��odruju ŭznaharodu, kali pryniasie tabie peŭnuju viestku. Ci mani�sia rabi� �to na ŭ�asnuju ruku?

� Dva maje vyzvolniki, Nimfid i Demas, �ukaju� jaje na �ale �ascidziesiaci ludziej. Toj z niavolnikaŭ, jaki znojdzie jaje, maje abiacanuju volnas�.

Apra�a taho vys�aŭ ja admys�ovych na ŭsie darohi z Rymu, kab vypytvali ŭ haspodach pra liha j dziaŭ�ynu. Sam abiahaŭ horad dniom i no��u, spadzieju�ysia ��aslivaha tropu.

� Jak tolki �to-niebud� daviedaje�sia, daj mnie zna�, bo ja mu�u jecha� da Ancyjuma.

� Dobra.

� A kali katoraje-niebud� ranicy, pra�nuŭ�ysia, ska�a� sabie, �to dla adnaje dziaŭ�yny nie varta hryzcisia dy stolki turbavacca, dyk pryjazd�aj u Ancyjum. Tam chopi� i �an�yn, i ŭciechaŭ.

Vini� pa�aŭ bieha� chutkimi siahniami siudy-tudy, a Piatroni hladzieŭ na jaho praz chvilinu, pasla ka�a: � Ska�y mnie ��yra � nie jak ahniachvat, samadur, ale jak �a�aviek razva�ny, jaki adkazvaje ��yramu pryjacielu: ci tabie zaŭsiody adnolkava raschodzicca pra henuju Lihiju?

Vini� na chvilinu spyniŭsia i zirnuŭ tak na Piatronija, jak by jaho pierad hetym nie ba�yŭ, dy znoŭ pa�aŭ chadzi�. Ba�na by�o, �to vybuch u sabie du�y�. Ure�cie, z pa�uccia niema�y, z �alu, hnievu j niepieramo�naje tuhi nabiehli jamu dzvie slazy, jakija pramovili da Piatronija macniej, �ym najkrasamoŭniej�yja s�ovy.

Dyk, padumaŭ�y chvilinu, Piatroni ka�a: � Sviet na sabie trymaje nie At�ant, ale �an�yna, i �asam zabaŭlajecca im, by �purlakom.

� Tak! � pacvierdziŭ Vini�.

I pa�ali razvitvacca. Ale ŭ toj �a chvilinie niavolnik da�a�yŭ, �to ŭ siencach �akaje Chi�on Chi�anid i prosi� paba�ycca.

Vini� zahadaŭ upusci� jaho zaraz �a, a Piatroni skazaŭ: � A �to! Nie kazaŭ ja tabie! Na Hierkulesa! Bud� tolki spakojnym, bo inak� jon taboju zaŭ�adaje, nie ty im.

� �es� i pryvitannie �lachotnamu trybunu i tabie, spadaru! � ka�a, uvachodzia�y, Chi�on. � Chaj ��asciu va�amu daraŭniaje s�ava, dy chaj abia�y� jana ce�y sviet ad staŭpoŭ Hierkulesa a� pa hranicy Ar�acydaŭ!

� Vitajem pravadaŭcu mudrasci j cnoty! � adkazaŭ Piatroni. A Vini� pytaje, kryvia�y nibyta spakojnaha: � �to niasie�?

� Pier�y raz ja prynios tabie nadzieju, spadaru, a ciapier pryno�u peŭnas�, �to dziavica budzie znojdziena.

� Heta zna�a, �to dahetul ja��e jaje nie znaj�oŭ?

� Ale, spadaru, zatoje viedaju, �to abazna�aje znak, jaki tabie napisa�a, viedaju, chto jaje adbiŭ, i viedaju, mi� jakimi viernikami tre jaje �uka�.

Vini� chacieŭ uschapicca z kres�a, na jakim siadzieŭ, ale Piatroni spyniŭ jaho i, zviartaju�ysia da Chi�ona, ka�a: � Havary dalej!

� Ci ty zusim peŭny, spadaru, �to dziaŭ�yna tabie namalava�a rybu na piasku?

� Tak! � ziknuŭ Vini�.

� Dyk, zna�a, jana jos� chryscijankaj, i adbili jaje chryscijanie.

Chvilina maŭ�annia.

� S�uchaj, Chi�on, � adzyvajecca ŭre�cie Piatroni, � moj svajak padrychtavaŭ tabie za znachod krasuni �adnuju kolkas� hro�aj, ale j nie mien�uju kolkas� rozah, kali asmieli�sia jaho a�ukva�. U pier�ym vypadku kupi� nie adnaho, ale troch piscoŭ, u druhim � filazofija ŭsich mudracoŭ z dadatkam tvaje sobskaje nie budzie tabie haju�aju masciaj.

� Dziaŭ�yna jos� chryscijankaj, spadaru! � adazvaŭsia hrek.

� Padumaj, Chi�on, ty �a�aviek nie durny! Viedajem, �to Junija Sy�ana z Kalvijaj Kryspini�aj abvinava�vali Pamponiju Hrecynu, �to viery� u chryscijanski zababon, ale viedajem taksama, �to damovy sud apraŭdaŭ jaje ad hetaha zakidu. Niaŭ�o ty chacieŭ by jaho znoŭ uzdyma�? Niaŭ�o mani�sia nam uta�koŭva�, �to Pamponija, a razam z joju i Lihija mohu� nale�a� da niepryjacielaŭ rodu �a�avie�aha, da zatruvalnikaŭ fantanaŭ i studniaŭ, da pak�onnikaŭ aslinaj ha�avie, da dzieciabojcaŭ i najahidniej�ych raspusnikaŭ?

Hladzi, Chi�on, kab hetaja teza, jakuju nam aha�o�vaje�, nie adbi�asia jak antyteza na tvajim chrybcie.

Chi�on razvioŭ rukami, byccam heta nie jaho vina, pasla ka�a: � Spadaru! Vymavi pa-hrecku nastupny skaz: Jezus Chrystus, Syn Bo�y, Zbaviciel.

� Nu, dobra, na tabie!.. I �to z taho?

� A ciapier va�mi pier�yja litary ka�naha s�ova i z�a�y ich tak, kab utvaryli adno s�ova.

� Ryba![30] � ka�a zdziŭleny Piatroni.

� Vo� dziela �aho ryba sta�asia mietkaj chryscijan, � adkazvaje samazadavoleny Chi�on.

Chvilina maŭ�annia. U domys�ach hreka by�o, adnak, �to� tak revielacyjnaje, �to abodva pryjacieli sumielisia.

� Vini�, � spytaŭ Piatroni, � ci ty nie pamyliŭsia, ci istavietna Lihija namalava�a tabie rybu?

� Na ŭsie bahi padziemnyja, mo�na zdure�! � zaharajecca ma�ady �a�aviek. � Kab namalava�a mnie ptu�ku, dyk i skazaŭ by � ptu�ku!

� Dyk jos� chryscijankaj, � zaviar�yŭ Chi�on.

� Heta zna�a, � dadaje Piatroni, � �to Pamponija i Lihija zatru�vaju� studni, marduju� schoplenyja na vulicy dzieci dy addajucca biessaromnym u�ynkam! Durnoje! Ty, Vini�, byŭ daŭ�ej u ichnim domie, ja byŭ koratka, ale davoli viedaju i Aŭ�a i Pamponiju dyj Lihiju, kab havary�: �uchta, �arnatu niasiniesicio! Kali ryba jos� mietkaju chryscijan, �amu, praŭda, nielha zapiare�y�, i kali jany jos� chryscijanki, na Prazerpinu, vidavo�na, chryscijanie nia jos� takimi, za jakich ich maju�.

� Havory�, moŭ Sakrat, spadaru, � adkazvaje Chi�on. � Chto kali cikaviŭsia chryscijaninam? Chto paznaŭ ichniuju navuku? Jak i�oŭ ja pierad tryma hadami raz z Nieapalu siudy, u Rym (och, �amu tam nie zastaŭsia!), pry�u�yŭsia da mianie �a�aviek, lekar, nazyvaŭsia H�aŭk, pra jakoha kazali, �to byŭ chryscijaninam, adyli ja pierakanaŭsia, �to heta byŭ sumlenny �a�aviek.

� Ci nie ad jaho ty j daviedaŭsia, �ho zna�y� ryba?

� Na �al, nie, spadaru! U darozie ŭ adnoj haspodzie pyrnuŭ niechta pa�civaha staroha na�om, �onku j dzicia jahonaje schapili handlary niavolnikami, a ja ŭ abaronie ich straciŭ hetyja vo� dva palcy. Adyli mi� chryscijanami, �utno, zdarajucca cudy, dyk maju nadzieju, �to mnie adrastu�.

� Jak heta? I ty staŭsia chryscijaninam?

� Ad u�ara�niaha dnia, spadaru, ad u�ara�niaha dnia! Zrabi�a mianie im henaja ryba. Ba�, jakaja, adnak, u joj si�a! I za niekalki dzion budu naj��yrej�ym z ��yrych, kab tolki mianie dapuscili da ŭsich svajich tajnic, a jak dapuscia� mianie da ŭsich svajich tajnic, budu vieda�, dzie chavajecca krasunia. Tady mo majo chryscijanstva lep� mnie ap�ocicca, �ym maja filazofija. Pryrok ja Merkuramu, kali mnie dapamo�a znajsci dziaŭ�ynu, achviaruju jamu dzvie ja�aŭki-adnahodki adnaje miery dyj ja��e z paza�o�anymi rahami.

� Dyk tvajo ŭ�ara�niaje chryscijanstva dy tvaja filazofija dazvalaju� tabie viery� u Merkuryja?

� Vieru zaŭsiody ŭ toje, �to mnie daje karys�, i heta maja filazofija, jakaja asabliva Merkuramu pavinna prypasci da smaku. Na �al, viedajecie, maje dastojniki, jaki heta niedavierlivy boh. Nie viery� jon abiacankam nat najbol� sumlennych filozafaŭ i chacieŭ by mo naŭpierad atryma� ja�aŭki, a tym �asam heta nie abyjaki vydatak. Nie ko�ny jos� Senekaj, i mnie na heta nie chapaje. Kali b, adnak, �lachotny Vini� byŭ �askavy nakont henaj abiacanaj sumy� �tokole�y� � Ani obala, Chi�on, � adrezvaje Piatroni, � ani obala. ��odras� Vinicija pieravysi� tvaju spadzievu, ale tolki tady, jak Lihija budzie znojdziena, heta zna�a, kali nam paka�a� jejnaje schovi��a. Merkur musicimie tabie akredytava� dzvie ja�aŭki, cho� nie dziŭlusia, �amu nie maje da hetaha achvoty, i paznaju ŭ hetym jahony rozum.

� Pas�uchajcie mianie, dastojnyja spadary. Adkryccio, jakoje ja dakanaŭ, vialikaje, bo cho� ja nie znaj�oŭ dahetul dziaŭ�yny, dyk znaj�oŭ darohu, na jakoj tre jaje �uka�. Nibyta razas�anyja vyzvolniki j niavolniki na ŭvie� horad i pravincyju, a ci � katory z ich daŭ vam jaki znak? Nie! Ja adzin vam jaho daŭ. Ska�u vam bol�. Mi� va�ymi niavolnikami mohu� by� chryscijanie, pra jakich nie viedajecie, bo zababon hety raspaŭsiudziŭsia ŭ�o �yroka, i jany, zamiest pilnava�, budu� vas zdrad�va�. Drenna, �to j mianie tut ba�a�, i tamu ty, �lachotny Piatroniju, zahadaj Eŭnicy, kab maŭ�a�a, dyj ty, �lachotny Viniciju, raspusci viestku, byccam pradaju tabie mas�, jakaja pa�maravanym joju koniam zapeŭnivaje pieramohu ŭ cyrku� Ja adzin �ukacimu ŭcieka�oŭ, i ja adzin ich znajdu, a vy viercie mnie i viedajcie, �to b ja ni atrymaŭ ad vas, budzie heta dla mianie zaachvotaj, bo zaŭsiody spadziavacimusia bol� dy pierakonvacca, �to abiacanaja zap�ata mianie nie minie. Nu ale! Jak filazof, pluju na hro�y, cho� nie pahard�aju� imi ani Seneka, ani nat Muzon ci Kornut, jakija ŭsio � nie stracili palcaŭ, baronia�y kaho-niebud�, i jakija mohu� sami pisa� dy imiony svaje na��adkam pierakaza�. A ��e, apra�a niavolnika, jakoha maniŭsia kupi�, dy apra�a Merkuryja, jakomu abiacaŭ ja�avicy (a viedajecie �, jak padara�e�a byd�a), samo �ukannie h�ytaje �mat vydatkaŭ. Pas�uchajcie tolki ciarpliva. Za hetych u�o niekalki dzion parabilisia ŭ mianie na nahach rany ad biespierastannaje chady. Zachodziŭ ja ŭ viniarniu, kab hutary� z lud�mi, da lekaraŭ, raznikoŭ, aliviaroŭ dy rybakoŭ. Ababieh usie vulicy j zavu�ki, byŭ u schovi��ach uciok�ych niavolnikaŭ, prajhraŭ blizu sto esaŭ u moru, byŭ u pra�karniach, su�niach dy straŭniach, ba�yŭsia z mu�avodami j ra�biarami, spatykaŭ lekaraŭ puchira i zubalekaraŭ, hutaryŭ z handlarami su�anych fihaŭ, byŭ na mahilnikach, a viedajecie �aho? Kab usiudy malava� rybu, hladzie� ludziam u vo�y i s�ucha�, �to na hety znak adka�u�. Doŭha ja nie moh ni�oha skiemi�, a� spatkaŭ staroha niavolnika pry vadalivie, jaki �erpaŭ vadu i p�akaŭ. Padyj�oŭ�y da jaho, pytaju, �aho jon p�a�a. Na heta jon, jak prysieli na stupianioch vadalivu, adkazvaje, �to zbiraŭ usio �yccio sestercyju pa sestercyi, kab vykupi� darahoha syna, ale spadar jahony, niejki Pansa, jak zzoryŭ hro�y, schapiŭ ich, a syna zatrymaŭ u niavoli. �I hetak vo� p�a�u, � ka�a stary, � bo cho� havaru: bud� vola Bo�aja, nie mahu ja, biedny hre�nik, paŭstryma� sloz�. Tady ja, jak by kranuty pra�ucciom, nama�yŭ�y ŭ viadry palec, nahrymzoliŭ jamu rybu, a jon ka�a: �I maja nadzieja na Chrysta�. Pytaju: �Paznaŭ ty mianie pa hetym znaku?� � �Ale, � ka�a, � Boh z taboju�. Tady ja davaj bol� jaho ciahnu� za jazyk, i niebaraka vyspiavaŭ usio. Jahony spadar, toj Pansa, sam jos� vyzvolnikam vialikaha Pansy i dastaŭlaje Tybram kamiennie ŭ Rym, jakoje najmity j niavolniki vyhru�aju� z p�ytoŭ dy nosia� na budoŭli na�ami, kab udzie� nie zamina� ruchu na vulicach. Pracuje tam mi� mnohimi chryscijanami j jahony syn, ale dziela niepasilnaj raboty cho�a jaho vykupi�. A Pansa zatrymaŭ i hro�y, i niavolnika.

Heta ka�u�y, znoŭ pa�aŭ p�aka�, a ja z jahonymi sla�mi zmia�aŭ i maje, heta ŭda�osia mnie biez cia�kasci z dabraty majho serca dy �amaty ŭ nahach, zniamo�anych va�akaninaj. Pa�aŭ ja naraka�, �to, pryj�oŭ�y niadaŭna z Nieapalu, nikoha nie viedaju z bratoŭ, nieviadoma mnie, dzie zbirajucca na malitvy. Jon zdziviŭsia, �to mnie chryscijanie nie dali pisulki da rymskich bratoŭ, ale ka�u jamu, �to ŭkrali mnie jaje ŭ darozie. Tady havora mnie, kab pryj�oŭ una�y na re�ku, jon paznajomi� mianie z bratvoju, jakaja daviadzie mianie ŭ dom malitvy dy da chryscijanskich star�ynaŭ hminy. Heta pa�uŭ�y, ja tak uzradavaŭsia, �to daŭ patrebnuju na vykup syna sumu, spadziaju�ysia, �to vialikadu�ny Vini� udvaja mnie jaje viernie� � Chi�on, � pieraryvaje Piatroni, � u tvajim raskazie �harstva p�avaje na pavierchni, by aliva na vadzie. Prynios ty va�nyja viestki, nie piare�u. Ska�u nat, �to na �lachu znachodu Lihiji zrobleny vialiki krok. Ale � ty nie �maruj machlarstvam svajich navinaŭ. Jak zaviecca toj starac, ad jakoha ty daviedaŭsia, �to chryscijanie paznajucca znakam ryby?

� Eŭrycy, spadaru. Biedny biazdolny starac! Nahadaŭ mnie lekara H�aŭka, jakoha baraniŭ ja ad z�ydniaŭ, i tamu mianie tak ras�uliŭ.

� Vieru, �to ty spatkaŭ jaho i �to patrapi� skarysta� z henaha znajomstva, ale hro�aj ty jamu � nie davaŭ. Nie daŭ ty jamu ani asa, razumieje�! Nie daŭ ni�ahutka!

� Ale � dapamoh jamu nasi� viodry dy ab synu havaryŭ spa�uvalna. Tak, dominie! �to � mo�a schavacca ad praniklivasci Piatronija? Nu nie daŭ ja jamu hro�aj, a viarniej daŭ, ale tolki ŭ du�y, u rozumie, hetaha, kali b jon byŭ filozafam, pavinna b jamu chapi� A daŭ dziela taho, �to ŭva�aŭ hetki ŭ�ynak za nieabchodny i karysny, padumaj bo, jak by jon da mianie prychiliŭ usich chryscijan, jaki b da ich adkryŭ prystup dy jaki ŭzbudziŭ by ŭ ich davier.

� Praŭda, � ka�a Piatroni, � ty pavinien byŭ heta zrabi�.

� Vo� �a tamu j siudy prychod�u, kab moh heta ja zrabi�.

Piatroni zviarnuŭsia da Vinicija: � Zahadaj jamu adli�y� pia� tysia� sestercyjaŭ, ale tolki ŭ du�y, u rozumie� Vini� ka�a: � Dam tabie ch�ap�uka, jaki paniasie patrebnuju sumu, a ty ska�a� Eŭrycyju, �to ch�ap�uk jos� tvajim niavolnikam, i vyli�y� staromu pierad im hro�y. A za toje, �to prynios ty, adnak, va�nuju viestku, atrymaje� ja��e stolki dla siabie. Pryjdzie� pa ch�apca i pa hro�y siannia vie�aram.

� Vo praŭdzivy cezar! � skazaŭ Chi�on. � Dazvoli�, spadaru, ja prysvia�u tabie moj tvor, ale dazvol taksama, �to siannia vie�aram pryjdu tolki pa hro�y, bo Eŭrycyj skazaŭ mnie, �to kamiennia ŭ�o ŭsie vyhru�any, a novyja pryp�yvu� z Ostyi za niekalki dzion. Pax vobis![31] Tak razvitvajucca chryscijanie� Rybu �ovia� na vudu, a chryscijan � na rybu. Pax vobiscum! Pax!.. Pax!.. Pax!..

Piatroni da Vinicija: �Praz davieranaha niavolnika pasy�aju tabie z Ancyjuma heny list, na jaki � cho� ruka tvaja bol� da mia�a dy dzidy, �ym da piara, pryzvy�aji�asia � dumaju, praz taho � samaha pas�anca nieadk�adna adpi�a�.

Pakinuŭ ja ciabie na dobrym tropie dy poŭnadziejnaha, dyk spadziajusia, �to abo ŭ�o sa�odkuju �adu ŭ abdymkach Lihiji supakojiŭ, abo supakoji� jaje pier�, �ym zimovy sivier d�muchnie z vierchavin Sorakte na Kampa�iu. O moj Vinicijka! Chaj tabie budzie va�adaryniaj za�ataja bahinia Cypru, a ty bud� va�adarom henaj lihijskaj zaranki, �to ŭciakaje ad sonca kachannia. A nie zabyvaj pra toje, �to marmur sam u sabie, cho� by j najdara�ej�y, jos� ni�ym, i �to sapraŭdnaj ka�toŭnasci nabiraje tady, kali jaho ŭ architvor pieratvory� ruka re�biara. Bud� takim re�biarom ty, carissime[32]! Ma�a kacha� � treba ŭmie� kacha�, dy tre ŭmie� navu�y� kacha�.

Ady� roska� ad�uvaje i plebs, i nat �yvio�y, a sapraŭdny �a�aviek tym ad ich adroznivajecca, �to jaje byccam zamianiaje ŭ �lachotnaje mastactva i, lubuju�ysia joju, viedaje ab joj, usiu boskuju vartasnas� uprytamniaje ŭ dumcy, a praz toje nie tolki cie�a, ale j du�u ŭpojvaje. Nie raz, kali padumaje� tut ab pustahonstvie, niapeŭnasci dy nudzie na�aha �yccia, prychodzi� mnie ŭ ho�aŭ, �to ty mo j lep� vybraŭ, dy �to nie dvor cezara, ale vajna i kachannie � heta dzvie adzinyja re�y, dla jakich varta radzicca j �y�.

U vajnie byŭ ty ��aslivym, bud� �a im i ŭ kachanni, a kali cikavi�sia, �to dziejecca pry dvary cezara, ja tabie ab hetym siahdy-tahdy pisacimu. Vo� �a, siadzimo ŭ Ancyjumie dy dahladajem na� niabiesny ha�asok, zaŭsiody ad�uvajemo, adnak, brydas� da Rymu, a na zimu manimsia padacca da Bajja, kab publi�na vystupi� u Nieapali, �ychary jakoha, jak hreki, lep� patrapia� acani� nas, �ym voŭ�aja na�, zasialaju�aja ŭzbiare��a Tybru. Zbiahucca ludzi z Bajja, Pampieji, z Puteoli, z Kume i z Stabijaŭ. I vopleskaŭ, i viankoŭ nam chopi�, i hena budzie zaachvotaj da pradba�anaj vypravy ŭ Achajju.

A pamia� ma�oje aŭhusty? Tak? Ja��e pa joj p�a�am. Piajom himny sobskaha tvorstva tak �aroŭnyja, �to syreny ad zajzdrasci pachavalisia ŭ najh�ybiej�yja nietry Amfitryty. Delfiny tolki vie�na s�uchali b nas, kab nie piera�kad�aŭ im �um mora. �alba na�a dahetul nie supakoji�asia, dyk pakazvajem jaje ludziam u roznych formach mastackich, ahladaju�ysia adna�asna, ci nam z joju pryho�a dy ci ŭmieju� na hetaj pryho�asci paznacca ludzi.

Tut usie aŭhustyjanie j aŭhustyjanki, nie li�a�y piacisot aslic, u jakich ma�ace kupajecca Papieja, dy dziesiaci tysia� s�uhaŭ. �asami nat byvaje j viesie�a. Kalvija Kryspini�a stareje: ka�u�, byccam uprasi�a Papieju kupacca zaraz pasla jaje. Nihidyi Lukan daŭ pa mordzie za toje, �to niuchajecca z h�adyjataram.

Sporus prajhraŭ �onku Senecyju ŭ kosci. Torkvat Sy�an davaŭ mnie za Eŭniku �atyry ka�tanavych kania, jakija ŭ hetym hodzie biessumniŭna vyjhraju� biehi. Ja nie ŭziaŭ, i tabie taksama dziakuju, �to nie pryniaŭ jaje. �to da Tarkvata, dyk nie zdahadvajecca niebaraka, �to chut�ej jos� cieniem, �ym �a�aviekam.

Smier� jaho ŭ�o zdecydavana. A ci viedaje�, jakaja vina jahonaja? Jos� praŭnukam boskaha Aŭhusta. Niama jamu ratunku. Taki ŭ�o na� sviet!

�akali my tutaka, jak viadoma, Tyrydata, tym �asam Va�oches napisaŭ zniava�livy list. Zavajavaŭ jon Armieniju, dyk prosi�, kab adda� jamu jaje dla Ty rydata, bo kali nie, dyk i tak jaje nie addas�. Horkija kpiny! Dyk uradzili my vajnu. Karbu�on atrymaje takuju ŭ�adu, jakuju za �asaŭ vajny z marskimi razbojnikami mieŭ Pampiej. By�a, adnak, chvilina, �to Neron chistaŭsia: maby�, bajicca s�avy, jakuju na vypadak pieramohi mo�a zdaby� Karbu�on. Dumali nat, ci nie achviarava� ha�oŭnaha kamandavannia na�amu Aŭ�u. Spracivi�asia Papieja, jakoj cnota Pamponiji kole ŭ vo�y.

Vatyni paabiacaŭ nam niejkija niezvy�ajnyja zmahanni h�adyjataraŭ, jakija manicca z�adzi� u Benevencie. Ba�y� da �aho, nasupierak skazu �ne sutor supra crepidem�[33], dachodzia� �aŭcy ŭ na�ych �asach! Viteli na��adak �aŭca, a Vatyni � rodny syn! Mo�a ja��e sukaŭ dratvu! Histryjon Aliturus �aroŭna ŭ�ora pradstaŭlaŭ Edypa. Pytaŭ ja mi� in�ym jaho jak �yda, ci chryscijanie j �ydy � heta toje samaje? Adkazaŭ mnie, �to �ydy mieli spradvie�nuju relihiju, a chryscijanie zjaŭlajucca novaj sektaju, jakaja niadaŭna paŭsta�a ŭ Judeji. Ukry�avali tamaka za �asaŭ Tyberyja adnaho �a�avieka, jakoha vierniki mno�acca z ko�nym dniom; uva�aju� jany jaho za Boha. Zdajecca, bol� nijakich bahoŭ, a z�a��a na�ych, nie cho�u� vieda�. Nie razumieju, �to heta im �kodzi�a b.

Tyhelin jaŭna mnie ŭ�o akazvaje niepryjaz�. Da hetych por nie mo�a mnie da� rady, maje adnak nada mnoju adnu vy�ej�as�: bol� dbaje ab �yccio dy adna�asna jos� bol�ym za mianie z�ydniem, �to zbli�aje jaho da Ahienabarba. Jany abodva zhavoracca chut�ej ci pazniej, a tady pryjdzie maja �arha. Kali heta budzie � nie viedaju, ale ŭsio roŭna budzie, dyk �to tam termin. Tym �asam treba hula�. �yccio samo ŭ sabie by�o b nie drennaje, kab nie Rudabarody. Dziakuju�y jamu �a�aviek �asam brydzicca sam saboju. Darma ŭva�a� bara�bu dla jahonych �askaŭ za niejkija cyrkavyja vypieradki, za niejkuju hulniu, niejki boj, u jakim pieramoha padsy�aje samalubstva. Ja �asta tak sabie ta�kuju, a, adnak, �asam mnie zdajecca, �to ja taki sabie Chi�on, ni�ym nie lep�y za jaho. Kali tabie budzie jon niepatrebny, pry�li jaho mnie.

Pazdaroŭ ad mianie tvaju boskuju chryscijanku, a viarniej, prasi jaje ad majho imia, kab nie by�a dla ciabie rybaju. Napi�y mnie ab svajim zdaroŭi, ab kachanni, umiej kacha�, navu�y kacha� dy byvaj!�

M.H. Vini� da Piatronija: �Lihiji niama dahetul. Kab nie nadzieja, �to jaje chutka znajdu, ty b adkazu nie atrymaŭ, bo kali �yccio horknie, dyk i pisa� nie cho�acca. Ja chacieŭ spraŭdzi�, ci Chi�on nie a�ukvaje mianie, i taje no�y, kali pryj�oŭ pa hro�y dla Eŭrycyja, achinuŭsia ja vajskovym p�a��om dy paj�oŭ nazirkam za im i za ch�opcam, jakoha jamu daŭ. Jak pryj�li na miejsca, ja ich zdalok sa�yŭ, prytuliŭ�ysia za partovym s�upam, i pierakanaŭsia, �to Eŭrycyj nie byŭ vydumanaj asobaj. Da�avach pry race kolkidziesiat ludziej vyhru�a�a pry svieta�ach kamiennie z vializnaje kumiahi i ŭk�ada�a ich pry bierazie. Ba�yŭ, jak Chi�on padyj�oŭ da ich dyj pa�aŭ hutary� z niejkim starcam, jaki zaraz kinuŭsia jamu da noh. In�yja abstupili ich, ho�asna dzivia�ysia. U majich va�ach ch�ap�uk addaŭ kap�uk z hra�yma Eŭrycyju, jaki, schapiŭ�y jaho, pa�aŭ malicca, uzniaŭ�y dahary ruki, pry im uklen�yŭ niechta druhi, maby�, jahony syn. Chi�on ja��e nie�ta hutaryŭ, taho ja nie da�uŭ, i bahas�aviŭ pospa� tych abodvuch klen�u�ych, jak i in�ych, robia�y ŭ pavietry znaki na padobu kry�a, jakomu jany, vida�, addaju� �anavannie, bo ŭsie hnuli kaleni. Bra�a mianie achvota kinucca da ich i abiaca� try takija kap�uki tamu, chto b mnie vydaŭ Lihiju, ale bajaŭsia papsava� Chi�onu raboty i, krychu padumaŭ�y, adyj�oŭ.

Dzieja�asia heta mo jakich dzion dvanacca� pasla tvajho vyjezdu. Ad taje pary jon byŭ u mianie niekalki razoŭ. Sam raskazvaŭ mnie, �to zdabyŭ mi� chryscijanami vialikaje zna�ennie. Ka�a, kali dahetul nie znaj�li Lihiji, dyk dziela taho, �to ich jos� u�o niepierali�naja kolkas� u samym Rymie, dyk nie ŭsie znajucca dy nie ŭsio mohu� vieda�, �to mi� imi dziejicca. Da taho � jany asciaro�nyja i naahu� maŭklivyja, jon adnak zaru�aje, �to aby tolki daj�oŭ da star�yn, jakich zavu� prezbiterami, patrapi� ad ich vyciahnu� usie tajnicy. Niekalkich u�o paznaŭ i sprabavaŭ ich raspytva�, ale asciaro�na, kab praz pospiech nie vyklika� padazrennia dy nie ŭtrudni� spravy. I cho� cia�ka �aka�, �uju, �to praŭdu ka�a, i �akaju.

Daviedaŭsia jon taksama, �to na malitvy maju� supolnyja miejscy, pierava�na za bramami horadu, u pustych damoch, a nat u arenaryjach. Tam addaju� �anavannie Chrystu, piaju� i �astujucca. Takich zbory��aŭ davoli �mat. Chi�on dumaje, �to Lihija chodzi� naŭmysna ŭ in�uju malelniu, �ym Pamponija, dziela taho, kab pry nahodzie sudu i dopytaŭ smie�a mah�a prysiahnu�, �to nie viedaje ab jejnym schovi��y. Mo�a, prezbitery parajili joj hetuju asciaro�nas�. Jak Chi�on paznaje ŭ�o henyja miejscy, chadzicimu z im razam i, kali bahi dazvola� mnie ŭba�y� Lihiju, ba�usia tabie Jovi�am, �to tady ŭ�o nie vyjdzie z majich ruk.

Nie pierastaju duma� ab samych miejscach malitvy. Chi�on nie cho�a, kab ja z im chadziŭ. Bajicca, ale ja nie mahu doma ŭsiedzie�. Paznaju jaje i ŭna�y. Paznaŭ by ŭsiudy jejny ho�as i maniery. Sam pajdu pieraapranuty i budu sa�y� ko�naha ŭvachodzia�aha i vychodzia�aha. Zaŭsiody ab joj dumaju, dyk paznaju.

Chi�on pavinien uzaŭtra pryjsci, i pojdziem. Va�mu z saboju zbroju. Niekalki majich niavolnikaŭ, vys�anych na pravincyju, viarnulisia biez ni�oha. Ale ja ciapier peŭny, �to jana jos� tutaka, u horadzie, mo�a nat niedaloka. Ja sam adviedaŭ �mat damoŭ pad pretekstam najmu. U mianie budzie joj u sto razoŭ lep�, bo tam hniazdzicca ce�y mura�nik ha�oty. Ady� ja joj ni�oha nie pa�kaduju. Pi�a�, dobra vybraŭ, dyk vybraŭ vo� turboty i zhryzoty. Pojdziem pier�-napier� u tyja damy, jakija ŭ horadzie, pasla za bramy. Nadzieja �aho� ad ko�naha zaŭtra spadziajecca, inak� nielha �y�. Ty ka�a�, treba ŭmie� kacha�, i ja ŭmieŭ hutary� z Lihijaj pra kachannie, a ciapier tolki tu�u, tolki �akaju Chi�ona, i doma nie mahu vytryma�. Byvaj!�

Chi�on, adnak, nie viartaŭsia davoli doŭha, tak �to Vini� nie viedaŭ, �to ab hetym ure�cie duma�. Dobra ŭciejeŭ sabie, �to kab napeŭna jaje znajsci, dyk treba �uka� pavoli. Kroŭ jahonaja dy hva�toŭnaja natura burylisia supra� rassudku. Siadzie�, zharnuŭ�y ruki j ni�oha nie robia�y, nie moh ni za �to. A znoŭ �a abiahannie haradskich zavu�kaŭ u ciomnym niavolnickim p�a��y, vyhladaŭ�aje na daremny samapadman, nie mah�o jaho taksama zadavoli�. Vyzvolniki jahonyja, ludzi davoli sprytnyja, jakim na ŭ�asnuju ruku zahadaŭ po�uki, akazalisia ŭ sto razoŭ mien� zru�nymi ad Chi�ona. Tym �asam, apra�a kachannia, jakoje �uŭ da Lihiji, radzi�asia ja��e ŭ im zaŭziatas� ihra�a, jaki kon�a cho�a vyjhra�.

Vini� takim u�o byŭ zaŭsiody. Jon nie zdolny byŭ zrazumie�, �to mo�a jakajaniebud� sprava nie ŭdacca, �to treba adra�ysia namieraŭ. Vajskovaja dyscyplina, praŭda, na niejki �as zacuhla�a jahonuju samavolu, ale adna�asna ŭ��api�a ŭ jaho pierakanannie, �ho ko�ny vydany padu�adnym zahad musi� by� vykanany, a daŭ�ej�y pobyt na ŭschodzie, siarod ludziej hnutkich i da niavolnickaha pos�uhu pryvyk�ych, umacavaŭ tolki jahonuju vieru, �to dla jahonaha �adannia niama mie�aŭ. Stahna�a ciapier u im samalubstva. By�o pry tym u henych niaŭda�ach i ŭ samaj zhubie Lihiji �to� niezrazumie�aje, niejkaja zahadka, nad razhadvanniem jakoje mu�yŭ sabie ho�aŭ� Ad�uvaŭ, �to Akte praŭdu kaza�a: Lihija nie by�a da jaho cha�odnaj. Ale kali tak, dyk �aho by�o ŭciaka� ad jahonaha rasko�naha domu, ad jahonaha kachannia dy sa�odkich piasto��aŭ, uciaka� na tulannie j nendzu? Na henaje pytannie nie ŭmieŭ jon znajsci adkazu, da sviedamasci jahonaj led� dachodzi�a peŭnaje niajasnaje ad�uccio, �to mi� im i Lihijaj dy mi� ichnimi svietahladami, mi� svietam jahonym, Piatronijevym, a Lihiji j Pamponiji isnuje niejkaja roznica i nieparazumiennie h�ybokaje, moŭ propas�, jakoje nielha vyraŭnia�. Tady zdava�asia jamu, �to musi� razvitacca z Lihijaj, dyk ja��e hor� traciŭ raŭnavahu, jakuju sprabavaŭ utrymoŭva� u im Piatroni. Byli chviliny, u jakich i sam u�o nie viedaŭ, ci kachaje Lihiju, ci nienavidzi�, viedaŭ tolki, �to musi� jaje znajsci, chaj ziamla jaho h�ynie, kali jaje nie ŭba�y� dy nie prysvoji�. Si�aj ujavy �asta ahladaŭ jaje, jak �yvuju j prysutnuju, pryhadvaŭ sabie ko�naje vyskazanaje da jaje abo joju s�ova. �uŭ jaje blizka, ad�uvaŭ na hrudziach i rukach, i tady hara�ka �ady paryva�a jaho niejmavierna. Kachaŭ jaje, da siabie zaklikaŭ. A na ŭspamin, �to i jana jaho kacha�a j hatova by�a dabravolna spoŭni� jahonyja �adanni, du�yŭ jaho niaŭtulny �al, a serca zaliva�a chvala sa�odkaje pieslivasci. In�y raz padychodzi�a takaja z�os�, �to a� bialeŭ z zakatnasci j pahra�aŭ Lihiji pakutami. �adaŭ jaje nie tolki mie�, ale mie� staptanaju niavolnicaju, a adna�asna ad�uvaŭ, �to kab pryj��osia jamu vybira�, ci by� jejnym niavolnikam, ci nie ba�y� jaje bolej u �ycci, dyk zhadziŭsia b by� niavolnikam. Byvali dni, u jakich nat dumaŭ i ab rozhach, ale hatovy byŭ adna�asna slady rozah tych na jejnym ru�ovym ciele ca�ava�. Daku�a�a nat jamu dumka, �to byccam ��asliŭ�ym byŭ by, kab jaje zabiŭ.

Ad henych rospa�nych dumak, sumnivaŭ i zhryzotaŭ ciarpie�a zdaroŭje, a nat i krasa. Staŭsia mscivym dy abryzh�ym dla ŭsich. Niavolniki, a nat vyzvolniki zbli�alisia da jaho z dryhotnym stracham, a jak pa�aŭ �toraz �asciej katava� ich biez daj pry�yny, pa�ali jaho ŭpotajki nienavidzie�.

A jon, ba�a�y heta, msciŭsia ja��e hor� u prypadku horkaje svaje samoty.

��adziŭ ciapier adnaho tolki Chi�ona, bajaŭsia bo, kab nie pakinuŭ �uka�, a toj, spanatryŭ�y heta, pa�aŭ z jaho tym bol� ciahnu� dy vadzi� za nos.

Spa�atku pry ko�nych adviedzinach zaviaraŭ Vinicija, �to sprava pojdzie chutka j lohka, ciapier �a pa�aŭ samacho� vydumoŭva� piera�kody i, zapeŭnivaju�y ab dobrym kan�atku, nie chavaŭ, �to ja��e kan�atak toj daloka.

Pryj�oŭ ure�cie pasla doŭhich �akalnych dzion tak nachmurany, �to zakachany junak na� zbialeŭ, heta ba�a�y, i adrazu nakinuŭsia z hradam pytanniaŭ: � Niama jaje mi� chryscijanami?

� �amu niama, � adkazvaje Chi�on, � ale znaj�oŭsia mi� imi H�aŭk, lekar.

� Dyk �to, �to za H�aŭk?

� Ci � zabyŭsia, spadaru, ab starym, z jakim ja padaro�yŭ z Nieapalu ŭ Rym i jakoha baronia�y straciŭ hetyja vo� dva palcy, nielha ciapieraka ŭtryma� piara ŭ ruce. Razbojniki parezali jaho na�om, adabraŭ�y �onku j dzieci. Pakinuŭ jaho ŭ haspodzie pad Minturnaj kanaju�aha, doŭha p�a� mianie braŭ. Na �al, pierakanaŭsia, �yvie j dasiul i nale�y� da hminy chryscijanskaje ŭ Rymie.

Vini� adrazu nie moh daŭmiecca, ab �ym hutarka, zdahadvaŭsia tolki, �to toj H�aŭk niejk musi ŭtrudniaje ad�uka� Lihiju, dyk, pryt�umiŭ�y hnieŭ, ka�a: � Kali ty jaho baraniŭ, dyk pavinien by� tabie ŭdzia�ny i dapamaha�.

� Ach, dastojny trybunie! Navat bahi nie zaŭsiody byvaju� udzia�nyja, a �to � kaza� ab ludziach. Tak! Pavinien mnie by� udzia�ny. Ale biada, hety stary s�aboha rozumu, pryciemnienaha viekam dy starasciaj, dyk nie tolki nie ŭdzia�ny mnie, ale, jak daj��o da majho viedama ad jahonych adnaviercaŭ, vinavaci� mianie, �to ja byŭ u zmovie z razbojnikami dy �to ja navioŭ na jaho z�ybiadu. Vo� mnie zap�ata za dva palcy!

� Ja pierakanany, �to tak i by�o, �elma, jak jon ka�a, � pryhvazdziŭ Vini�.

� Ci � bol� viedaje� za jaho, spadaru, � adkazaŭ va�na Xi�on, � jon bo tolki zdahadvajecca ab hetym, cho�, adnak, moh by pry poma�y chryscijan horka mnie adpomsci�. Napeŭna, zrabiŭ by heta, a in�yja napeŭna pamahli b. Na ��ascie, nie viedaje, jak zavusia, a ŭ domie malitvy, dzie spatkalisia, nie spanatryŭ mianie. Ja, adnak, paznaŭ jaho adrazu dy jak �a chacieŭ jamu kinucca na �yju. Razvaha mianie tolki ŭstryma�a. Pasla, jak vyj�li, pa�aŭ ja pra jaho vypytva�, i tyja, �to viedaju� jaho, skazali mnie: hetaha �a�avieka zdradziŭ niejki z�ybiednik pad�as padaro��a z Nieapalu� Ina�aj bo nie viedaŭ by ab jahonym vajcianni.

� �to mnie za sprava da hetaha! Ka�y, �to ba�yŭ u domie malitvy?

� Tabie nie sprava, spadaru, ale mnie sprava, i to skurnaja sprava. Bo cha�u, kab navuka maja mianie piera�y�a, dyk lep� adrakusia abiacanaje praz ciabie zap�aty, �ym �yccio zmarnuju dziela marnaje mamony, biez jakoje, jak boski filazof, i tak patraplu �y� dy �uka� bo�aj praŭdy.

Vini�, z�osny j nachmurany, zbli�yŭsia da jaho i kinuŭ panuraje pytannie: � A chto ciabie zapeŭniŭ, �to z H�aŭkavych ruk smier� chut�ej ciabie spatkaje, �ym z majich? Skul, saba�a, viedaje�, �to nie zahornu� ciabie zaraz ziamloju ŭ majim aharodzie?

Chi�on, trusliva hlanuŭ�y na Vinicija, adrazu skiemiŭ, �to tut ja��e adno li�niaje s�ova mo�a daviesci da hibieli.

� Budu �uka� jaje, spadaru, i znajdu! � admanvajecca paspie�na.

Zamoŭkli, u ci�y �utny tolki ziachannie ŭzburanaha Vinicija dy dalokija piesni pracuju�ych u aharodzie niavolnikaŭ. Cieraz momant hrek, ba�a�y ŭ�o na tvary ma�adoha patrycyja supakajennie, pa�aŭ havary�: � Smier� praj��a la mianie, ale ja tak smie�a hladzieŭ joj u vo�y, by Sakrat. Nie, spadaru, ja nie ka�u, �to nie �ukacimu dziaŭ�yny, ja �adaŭ tolki zviarnu� uvahu, �to po�uki jaje nadta � dla mianie niebiaspie�nyja. Sumniavaŭsia, va�e�, u svajim �asie, �to isnuje na sviecie niejki Eŭrycy, a cho� na ŭ�asnyja vo�y pierakanaŭsia, �to syn ba�ki majho kazaŭ tabie praŭdu; dumaje� vo�, �to �hu ab H�aŭku. Na �al, nia jos� jon vydumkaj; kab ja moh zusim biaspie�na aciracca la chryscijan tak, jak daŭniej, addaŭ by za toje staruju biednuju maju niavolnicu, jakuju anahdaj kupiŭ dziela apieki nad majim stare�ym kalectvam. Ale bo H�aŭk �yvy, i kab mianie cho� raz uba�yŭ, dyk nie ŭba�yŭ u�o mianie bol� ty, spadaru, a tady chto b tabie znaj�oŭ krasuniu?

Tut zamoŭk dy pa�aŭ vycira� slozy, pasla havory� dalej: � A pakul H�aŭk �yvie, jak �a mnie jaje �uka�, mahu znia�eŭku narvacca na taho z�ydnia i zhinu, a razam sa mnoju skon�acca j po�uki.

� Da �aho ty dahavorvaje�sia? Daj radu! �to dumaje� pa�a�?

� Arystoteles nas vu�y�, spadaru, �to mien�yja re�y tre pasvia�a� dziela bol�ych, a kir Pryam kazaŭ �asta: staras� nie radas�. Vo� �a jarmo starasci j hora hnybi� H�aŭka tak daŭno ŭ�o i cia�ka, �to smier� by�a b dla jaho vyzvalenniem. Tak ka�a i Seneka� � B�aznuj z Piatronijem, nie sa mnoju, ka�y, �aho cho�a�?

� Kali cnota jos� b�aznotaj, chaj dazvola� bahi nazaŭsiody zastacca mnie b�aznam. Maniusia, spadaru, sprata� H�aŭka, bo pakul jon �yvie, i �yccio majo i po�uki zaŭsiody budu� u niebiaspiecy.

� Dyk najmi ludziej, jakija kijami zataŭku� jaho, ja im zap�a�u.

� Zdziaru� z ciabie, spadaru, dyj mah�ymu� paru�y� sakret. Abarmotaŭ u Rymie jos� stolki, kolki piasku na arenie; kab ty viedaŭ, adnak, jak dara�acca, kali sumlenny �a�aviek patrabuje ichniaha razbojnictva. Nie, dastojny trybunie! Anu� by vihi�y spajmali? Dyj pryznalisia, chto ich naniaŭ? A mianie nie vyjavia�, imia bo majo nie viedacimu�. �amu b nie daviery� mnie, bo, nie ka�u�y ŭ�o ab majoj sumlennasci, pamiataj, raschodzicca tut pra dzvie in�yja re�y: pra maju ŭ�asnuju skuru dy pra abiacanuju mnie zap�atu.

� Kolki � cho�a�?

� Patrebna mnie tysia�a sestercyjaŭ, padumaj bo, spadaru, sam: mu�u znajsci sumlennych abarmotaŭ, takich, jakija b, uziaŭ�y zadatak, nie prapali b z im razam biez viestak. Za dobruju rabotu � dobraja zap�ata! Pryda�osia b taksama i mnie �to-niebud� na abmyccio sloz pa H�aŭku� Pierad bahami klanusia, jak mnie dorah jon! Kali siannia dastanu tysia�u sestercyjaŭ, za dva dni du�a jaho budzie ŭ Hadesie, i tam tolki (kali du�y naahu� maju� pamia� i dar mysli) paznaje, jak spahadaŭ ja jamu. Ludzi znajducca cho� by j siannia, zahadaju im, �to ad zaŭtra�niaha vie�ara za ko�ny dzie� �yccia H�aŭka zdymaju im pa sto sestercyjaŭ. Maju taksama adzin pomysie�, jaki vydajecca mnie biespachibnym.

Vini� ja��e raz pryabiacaŭ jamu �adanuju sumu, ale zabaraniŭ dalej havary� ab H�aŭku, a zamiest taho spytaŭ, jakija bol� prynosi� naviny, dzie praz apo�ni �as byŭ, �to ba�yŭ dy �to vysledziŭ. Ale Chi�on nie �mat novaha moh jamu skaza�. Byŭ ja��e ŭ dvuch damoch malitvy i zva�aŭ rupna na ŭsich, asabliva na �an�ynaŭ, ale nie prykmieciŭ nivodnaj padobnaj da Lihiji. Chryscijanie, adnak, byccam uva�aju� jaho za svajho, a pasla vykuplennia Eŭrycyja hanaruju� jaho, jak nasladoŭnika Chrysta. Daviedaŭsia taksama ad ich, �to adzin ichni vialiki zakanadaŭca, niejki Pava� z Tarsu, jos� u Rymie, u viaznicy, z pry�yny �ydoŭskaha na jaho danosu, dyk zadumaŭ paznajomicca z im. Ale najbol� uscie�y�a jaho in�aja viestka, mienavita: najvy�ej�y sviatar ce�aje sekty, vu�a� i namiesnik Chrystovy, jakomu Chrystus pavieryŭ kiraviectva chryscijanstva, majecca taksama chutka pryjecha� u Rym. Usie chryscijanie, viedama, staracimucca paba�y� jaho dy pas�ucha� navu�annia. Majucca by� vialikija zbory��y, dzie i jon, Chi�on, zrazumie�a, budzie prysutny, a nat mah�yma ŭviesci tudy i Vinicija. Tady znojdu� Lihiju napeŭna. A jak nie budzie H�aŭka, nie budzie j niebiaspieki. Pomscicca, peŭna, mo�a i pomscilisia b, ale naahu� heta spakojnyja ludzi.

Tut Chi�on pa�aŭ raskazva� z peŭnym podzivam, �to nikoli nie ba�yŭ mi� imi raspusty, atru�vannia studniaŭ i vadalivaŭ, nie dasledziŭ, kab byli niepryjacielami rodu ludskoha, kab addavali �anavannie as�u ci jeli miasa dziaciej. Nie, hetaha nie ba�yŭ. Peŭnie znajdzie mi� imi j takich, jakija za hro�y sprataju� H�aŭka, ale ichniaja navuka, nakolki jamu viadoma, nie zaachvo�vaje da nijakaha z�a�ynstva, naadvarot, nakazvaje darava� vinavatamu.

Vini� pryhadaŭ sabie, �to kaza�a jamu ŭ Akte Pamponija Hrecyna, i naahu� hutarki Chi�ona s�uchaŭ z radasciaj. Chacia pa�uccio jaho da Lihiji vyhlada�a by nianavis�, rabi�asia jamu, adnak, lah�ej, jak pa�uŭ, �to navuka, jakuju i jana i Pamponija vyznavali, nie by�a ani z�a�ynnaju, ani pluhavaju. Radzi�asia, adnak, u im niejkaje pa�uccie, �to mienavita jana � taja tajemnaja niaznanaja �es� dla Chrystusa � stvary�a propas� mi� im i Lihijaj, dyk pa�aŭ adna�asna i bajacca taje navuki, i nienavidzie� jaje.

Chi�on sapraŭdy maniŭsia z svietu zviesci H�aŭka, �a�avieka cho� u�o ŭ hadoch, ale ja��e ciepiatkoha. U tym, �to kazaŭ Viniciju, by�a kro�ka praŭdy. Viedaŭ jon u svajim �asie H�aŭka, zdradziŭ jaho, pradaŭ razbojnikam, pazbaviŭ siamji, majomasci i vydaŭ na mord. Zhadvaŭ, adnak, pra heta z lohkaju du�oju, bo kinuŭ jaho kanaju�aha nie ŭ haspodzie, ale ŭ poli pad Minturne, nie spadzieju�ysia taho, �to H�aŭk vyli�acca z ran i pryjdzie ŭ Rym. Dyk sapraŭdy, spatkaŭ�y jaho ŭ domie malitvy, spa�ochaŭsia i ŭ pier�aj chvilinie chacieŭ zra�ysia ŭsiakich po�ukaŭ Lihiji. Ale z druhoha boku, bajaŭsia ��e bol� Vinicija dy Piatronija. Dyk chutka na ŭspamin ab hetych mahutnych patrycyjach pakanaŭ u sabie chislivas�. Dumaŭ: lep� mie� ma�ych vorahaŭ, jak vialikich, i, cho� truslivaja natura jahonaja ŭzdryha�asia pierad kryvavymi sposabami, pastanaviŭ zamardava� H�aŭka pry dapamozie trecich ruk.

Ciapier raschodzi�asia tolki pra padbor ludziej, ab ich imienna i ta�kavaŭ pierad chvilinaj Viniciju. Na�uju�y �asta ŭ viniarniach mi� lud�mi biez dachu, biez sumlennia j viery, lohka moh znajsci spadru�nikaŭ, hatovych na ŭsio, ale j��e lah�ej takich, katoryja, zniuchaŭ�y ŭ jaho hro�y, pa�ali b rabotu ad jaho samoha abo ŭziaŭ�y z jaho ŭsiu sumu pahrozaju vyda�y vihi�am. Dyj ad peŭnaha �asu �uŭ niejkuju ŭ sabie abrydu da hality, da pluhavych strachotnych typaŭ, jakija hniazdzilisia ŭ spielunkach na Subury ci Zatybry. Mieraju�y ŭsio svajoju mierkaj dyj nie viedaju�y dastatkova chryscijan, ani ichniaje navuki, dumaŭ, �to i mi� imi znojdzie pas�uchmianaje znadobje, maju�ysia vykryvi� u svoj bok ichniuju biezinterasoŭnuju ��yras�.

Vo� �a taho samaha vie�ara paj�oŭ z toju metaj da Eŭrycyja, jaki byccam addany jamu byŭ ce�aju du�oju i nie adka�a nijakaje poma�y. Budu�y, adnak, z natury asciaro�nym, ani dumaŭ jamu adkryva� sapraŭdnych svajich namieraŭ, bo � pracivilisia jany viery j bahabojnasci starca. Istyja zamys�y svaje mieŭsia adkry� tolki sapraŭdnym zavu�nikam i vykanaŭcam, jakija z uvahi na svaju biaspie�nas� musicimu� datryma� tajnicu.

Stary Eŭrycy, vykupiŭ�y syna, naniaŭ adnu z takich ma�ych kramak, ad jakich raji�asia pry Cyrkus Maksimus, pradavaŭ u joj bob, aliŭki, pierniki, miadovuju vadu cyrkavym hladzielnikam. Chi�on zastaŭ jaho doma, �adziŭ kramku, i, pryvitaŭ�y pa-chryscijansku, adrazu pryznaŭsia, z �ym pryj�oŭ. Addaŭ�y moŭ im prys�uhu, spadziajecca ŭdzia�naje poma�y ad ich. Treba jamu dvuch abo troch ludziej, du�ych i adva�nych, dziela adchilennia niebiaspieki, pahra�aju�aj nie tolki jamu, ale i ŭsim chryscijanam. Praŭda, jon biedny, badaj bo ŭsio, �to mieŭ, addaŭ Eŭrycyju, a ŭsio � ludziam tym zap�aciŭ by za ichniuju pas�uhu, kali budu� jamu viernymi j pas�uchmianymi. Pa�civy Eŭrycy z synam svajim Kvartusam s�uchali svajho dabradzieja amal na kaleniach. Abodva sami byli hatovy spoŭni� �adanni jahonyja, viera�y, �to tak sviaty mu�, jak jon, nie �adacimie ad ich prys�uhi, niazhodnaje z Chrystovaju navukaju. Chi�on zapeŭniŭ ich ab hetym i, padniaŭ�y vo�y ŭharu, nibyta maliŭsia, a sapraŭdy nadumoŭvaŭsia, ci b nie prynia� ad ich pas�uhi, a��adziŭ�y tysia�u sestercyjaŭ. Ale pa chvilinie adkinuŭ henuju dumku. Eŭrycy byŭ usio � taki s�abym u�o starcam, pryhnoblenym horam i chvarobaj.

Kvart mieŭ usiaho �asnacca� hod, a Chi�onu tre by�o ludziej spraŭnych, du�ych. Tysia�u sestercyjaŭ spadziavaŭsia svajim sposabam i tak zaa��adzi�. Jany namahalisia, ale, spatkaŭ�ysia z stanoŭkasciaj, sastupili. Kvartus tady ka�a: � Viedaju piekara Demasa, u jakoha pry �ornach mnoha ŭsiakich ludziej. Adzin z tych najmitaŭ tak du�y, �to staŭ by nie za dvuch, a za �atyroch, bo jon sam ba�yŭ, jak padymaŭ kamiennie, jakoje �atyroch ludziej nie dava�a rady.

� Kali heta bahabojny �a�aviek i hatovy pasviacicca za bratoŭ, paka�y mnie jaho, � prosi� kryvadu�ny Chi�on.

� Hena chryscijanin, spadaru, � adkazvaje Kvart, � u Demasa bo amal usie chryscijanie. Jos� tam i rabotniki na�nyja, i dzionnyja, toj mienavita � na�ny.

Ciapier nat mahli b my z im svabodna razhavarycca, bo akurat u ich via�era. Demas �yvie kala Emporyjuma[34].

Chi�on zhadziŭsia achvotna. Emporyjum znachodziŭsia pad uzhorjem Avientynskim, dyk nie nadta daloka ad Vialikaha Cyrku. Lho by�o, nie abchodzia�y ŭzhorja, isci ŭzdoŭ� raki praz Portyk Emilija, skara�aju�y darohu.

� Stary ja ŭ�o, � ka�a Chi�on, zatrymaŭ�ysia pad kalumnaju, � dyk �asam maju za�miennie pamiaci. Tak, zdajecca, Chrysta na�aha zdradziŭ vu�a� jahony! Tolki imia zdradnika nie mahu o� sabie pryhada�.

� Juda�, spadaru, �to paviesiŭsia, � nahadaŭ Kvart, dzivia�ysia adna�asna ŭ du�y, jak mo�na by�o takoje imia zabycca.

� Vo tak! Juda�! Dziakuj tabie, � adkazvaje Chi�on.

Praz chvilinu j�li moŭ�ki. Daj�oŭ�y da Emporyjuma, jaki ŭ�o byŭ zamkniony, minuli jaho i, abyj�oŭ�y svierni, z jakich vydava�asia narodu zbo��a, syj�li naleva, uzdoŭ� damoŭ na Astyjenskaj darozie a� da ŭzhorku Testacyjus i Forum Pistoryjum[35]. Tam zatrymalisia pierad draŭlanym budynkam, z jakoha dachodziŭ huk �aron. Kvart uvaj�oŭ tudy; Chi�on, baju�ysia spatkacca si�aju fatum z H�aŭkam, lekaram, dy nie cho�u�y naahu� pakazvacca ŭ ta�ace ludziej, zastaŭsia na dvary.

� Cikavas� biare, �to za Hierkules u najmitach pry �ornach, � hadaŭ sabie, paziraju�y na jasny miesiac, � kali heta chitry z�ydzie�, kry�ku musi mnie ka�tavacimie, a kali sumlenny cielapie�, usio zrobi� zadarma.

Dalej�yja dumki pierarvaŭ jamu Kvart, jaki vyj�aŭ z budynku z druhim �a�aviekam, apranutym tolki ŭ tuniku, tak zvanuju �eksomis�, tak skrojenuju, �to pravaja ruka i �astka hrudziej by�a ho�aj. Takuju adzie�u, vyhodnuju pry rabocie, nasili pierava�na rabotniki. Chi�on, akinuŭ�y vokam nieznajomaha, uscie�yŭsia, nidzie bo dahetul nie spatykaŭ takoha pla�a i hrudziej.

� Vo�, dabradzieju, � pakazvaje Kvart, � brat, jakoha �adaŭ ba�y�.

� Vitannie tabie Chrystovaje! � azvaŭsia Chi�on. � Ska�y �, Kvartu�ka, hetamu bratu, ci ja hodzien viery j davieru, dy jdzi sabie z Boham, nielha bo staroha ba�ki pakida� samoha.

� Heta sviaty �a�aviek, � zaru�aje Kvart, � jaki addaŭ usiu svaju majomas� na vykuplennie mianie, nieznajomaha, z niavoli. Chaj Hospad, Zbaŭca na�, das� jamu zap�atu vie�nuju.

Asi�ak-rabotnik, pa�uŭ�y heta, schiliŭsia dy paca�avaŭ u ruku Chi�ona.

� Jak �a zavie�sia, bratok? � pytaje hrek.

� Na chroscie sviatym dali mnie, oj�a, imia Urban.

� Bratok moj, Urbanka, ci maje� chvilinku �asu pahutary� sa mnoju?

� Rabotu na�u pa�ynajem kala poŭna�y, a ciapieraka vara� o� nam via�eru.

� Dyk �asu maje� davoli; pojdziem �a pad re�ku, pas�uchaje�, �to ja tabie tam ska�u.

Paj�li, sieli na kamiennym bierazie ŭ ci�y, paru�anaj tolki dalokim hukam �aron dy bulkatanniem ra�noje chvali. Tam Chi�on pryhledzieŭsia dobra �arnamo�u, jaki, pamima hroznaj barbarskaj panurystasci, vydavaŭsia jamu, adnak, davoli ��yrym i rachmanym.

� Tak, � dumaje sabie, � heta �a�aviek dobry i najiŭny, jon darma zabje H�aŭka.

Pasla pytaje: � Lubi�, Urban, Chrysta?

� Lublu ŭsioj du�oju j sercam, � adkazaŭ �arnamo�.

� A bratoŭ i siascior svajich, a tych, �to navu�yli ciabie praŭdy j viery Chrystovaj?

� I ich taksama lublu, oj�a.

� Tady � pax tabie!

� I tabie, oj�a!

Nasta�a znoŭ ci�ynia, tolki �orny hu�eli ŭdale�yni, a ŭnizie bulbacie�a raka. Chi�on zahladzieŭsia ŭ jasny miesiac dy spavahu pa�aŭ raskazva� pra Chrystovu smier�. Havaryŭ byccam nie Urbanu, a jak by sam sabie razva�aŭ tuju smier�, jak by tajnicu jaje chacieŭ pierakaza� zaspanamu horadu. Vyhlada�a heta ŭra�ysta i ŭzru�aju�a. �arnamo� p�akaŭ, a jak Chi�on pa�aŭ jen�y� i biedava�, �to pad�as smierci Zbaŭcy nie by�o nikoha, chto b jaho baraniŭ kali nie ad ukry�avannia, dyk prynamsi ad zniavahi sa�dataŭ dy �ydoŭ, mahutnyja ku�aki barbara pa�ali sciskacca ad �alu j z�osci. Ras�ula�a jaho smier�, a z�os� i dzikaja achvota aharta�a jaho na ŭspamin ab zdziekach i kpinach razju�anaha zbrodu z ukry�avanaha Baranka.

A Chi�on nah�a suli� pytannie: � Viedaje�, Urban, chto byŭ Juda�?

� �amu � nie viedaju. Ale jon paviesiŭsia, � adkazvaje rabotnik.

I ŭ hutarcy jahonaj vy�uva�asia byccam niezadavalniennie z taho, �to zdradnik ukaraŭ sam siabie i nie mo�a patrapicca jamu ŭ ruki.

Chi�on �a padsiabryvaŭsia dalej: � Nu a kab nie byŭ paviesiŭsia dy kab katory z chryscijan sustreŭ jaho na mory ci na suchaziemji, niaŭ�o nie pavinien byŭ by pomsci� pakutu, kroŭ i smier� Chrystovu?

� Chto � by nie adpomsciŭsia, oj�a!

� Pax tabie, s�uha vierny Baranka! Tak, mo�na darava� svaju kryŭdu, ale Bohavaje nichto nie maje prava darava�! Ale jak vu� p�odzi� vu�a, jak z�os� rodzi� z�os�, a zdrada zdradu, tak z jadu Juda�avaha naradziŭsia druhi zdradnik, i jak toj vydaŭ �ydom i rymskim vojam Zbaŭcu, tak hety, �to �yvie mi� nami, manicca vyda� avie�ki vaŭkom, i kali nichto nie adviernie zdrady, kali nie skruci� uporu vu�acy ha�avy, nikoha z nas nie minie zhuba, a z nami razam zahinie i �es� Baranka.

�arnamo� ustaviŭ u jaho tryvo�nyja vo�y, jak by nie kiemiŭ, �to havorycca, a hrek, nakinuŭ�y na ho�aŭ roh adzie�yny, prydu�anym ho�asam ciahnuŭ abarmoctva dalej: � Hora vam, praviednyja s�uhi Bo�yja, chryscijanie j chryscijanki!

Dy znoŭ zamoŭk, znoŭ �ucion byŭ tolki huk �aron, �um raki dy h�uchoje piajannie �arnamo�aŭ.

� Oj�a! � pytaje ŭre�cie rabotnik. � �to heta za zdradnik?

Chi�on schiliŭ ho�aŭ.

� �to za zdradnik? Judavy syn, syn jadu jahonaha, �to byccam prykidvajecca chryscijaninam i chodzi� u dom malitvy pa toje tolki, kab a�arnia� bratoŭ pierad cezaram, �to cezara moŭ nie cho�u� pryznava� za Boha, �to zatru�vaju� vadalivy, du�a� dziaciej dy namahajucca zni��y� hety horad tak, kab na kamienni kamiennia nat nie zasta�osia. Za niekalki dzion vo� budzie vydany pretoryjanam zahad ary�tava� starcaŭ, �an�yn, dziaciej dy pas�a� na smier� tak, jak niavolnikaŭ Pedanija Sekunda.

I ŭsio heta spry�yniŭ toj Juda�. Ale kali pier�aha Judy nichto nie skaraŭ, nie pomsciŭ, baronia�y Chrysta pad�as mukaŭ, dyk chto zacho�a ŭkara� hetaha, chto razatre vu�aku pier�, �ym sudzicimie cezar, chto zh�adzi�, chto abaroni� ad zahuby vieru ŭ Chrysta?

Urban ustaŭ nah�a j ka�a: � Ja dakanaju hetaha, voj�a!

Chi�on taksama ŭstaŭ, praz momant hladzieŭ u tvar �arnamo�u, asvietleny miesiacam, pasla, k�adu�y va�na da�o� na jahonaj ha�avie, havora: � Idzi da chryscijan, � zahadaŭ va�na, � idzi ŭ damy malitvy j pytaj bratoŭ pra H�aŭka, lekara, i jak tolki tabie jaho paka�u�, u imia Chrysta, zabi!

� Pra H�aŭka? � paŭtaryŭ �arnamo�, jak by �adaŭ ucviardzi� sabie ŭ pamiaci toje imia.

� Viedaje� jaho?

� Nie, nie viedaju. U Rymie jos� tysia�y chryscijan, dyk nie ŭsie z saboju znajucca. Ale zaŭtra ŭ Ostryjanumie zbiarucca braty i siostry no��u ŭsie da adnaje du�y, bo pryjechaŭ vialiki Aposta� Chrystovy, jaki budzie tamaka navu�a�, tam braccia paka�u� mnie H�aŭka.

� U Ostryjanumie? � spytaŭ Chi�on. � Heta � za horadam. Usie braccia i siostry? Una�y? Za bramami Ostryjanuma?

� Tak, oj�a. Heta na� mahilnik, mi� darohami Salaryja i Namentana. Ci � ty nie viedaje� ni�oha pra navu�annie tam Vialikaha Aposta�a?

� Nie byŭ praz dva dni doma, dyk nie atrymaŭ ad jaho viestki, dyj nie viedaju, dzie toj Ostryjanum, niadaŭna bo � pryjechaŭ z Karyntu, dzie apiakujusia chryscijanskaju hminaju� Ale tak jos�! Kali Chrystus daŭ tabie takoje natchniennie, pojdzie�, synku, una�y da Ostryjanuma, tam znojdzie� mi� bratami H�aŭka i zabje� jaho, viartaju�ysia nazad u horad, za heta budu� adpu��any tabie ŭsie tvaje hrachi. A ciapier pach z taboju!..

� Oj�a� � Nu �to, s�uha Baranka?

Na tvary rabotnika sie�a cia�kaja zaduma. Niadaŭna vo� zabiŭ �a�avieka, a mo�a j dvuch, a navuka Chrystova zabaraniaje zabojstva. Nie zabiŭ ich, praŭda, dziela ŭ�asnaje abarony, bo i heta nie mo�na! Nie zabiŭ, barani Bo�a, dziela na�yvy� Biskup sam daŭ jamu na poma� bratvu, ale zabiva� nie dazvoliŭ, jon �a zabiŭ niechacia, bo pakaraŭ jaho Boh si�aju vialikaju� I ciapier vo� cia�ka pakutuje� In�yja piaju� pry �ornach, a jon, niebaraka, usio dumaje pra svoj hrech, pra abrazu Baranka� Kolki jon u�o vymaliŭsia, kolki vyp�akaŭ sloz! Kolki razoŭ pierapra�aŭ Baranka! I dahetul pa�uvajecca hre�nym. A ciapier znoŭ vo� abiacaŭ zabi� zdradnika� Jano mo j dobra! U�asnuju bo kryŭdu tolki mo�na praba�a�, dyk zabje jaho cho� by na va�ach usich bratoŭ i siostraŭ, jakija ŭzaŭtra budu� u Ostryjanumie. Ale chaj H�aŭka pier� asudzia� star�yny hminy, biskup ci Aposta�. Zabi� nie cia�ka, a zabi� zdradnika navat i mi�a, by voŭka ci miadzviedzia, ale �to, kali zabju nievinavataha?

Jak �a bra� na sumlennie novy hrech, novuju abrazu Baranka?

� Na sud niama �asu, moj synie, � vyra�yŭ Chi�on, � bo zdradnik prosta z Ostryjanuma pojdzie da cezara ŭ Ancyjum abo schavajecca ŭ taho patrycyja, jakomu s�u�y�; daju vo� tabie znak, pa zabojstvie H�aŭka paka�a� jaho ci biskupu, ci Vialikamu Aposta�u, a jany bahas�avicimu� tvoj u�ynak.

Skazaŭ�y heta, dastaŭ hra�avik, vyskrab na�om na sestercyi znak kry�a i addaŭ jaho rabotniku.

� Vo prysud na H�aŭka i znak tabie. Paka�y tolki, zrabiŭ�y svajo, biskupu, dyk adpusci� tabie i hetaje i tamtyja zabojstvy.

Rabotnik vyciahnuŭ ruku, ale, uspomniŭ�y nadta ja��e svie�aje papiaredniaje zabojstva, �achnuŭsia, niebaraka.

� Oj�a, � adazvaŭsia, byccam mola�y, � niaŭ�o biare� na svajo sumlennie hety ŭ�ynak, niaŭ�o sam ty �uŭ H�aŭka, jak pradavaŭ bratoŭ?

Chi�on skiemiŭ, �to tre da� niejkija dokazy, vykaza� jakija-niebud� prozvi��y, inak� bo ŭ du�u asi�ka zalezie sumniŭ. I naraz prydatnaja dumka mihnu�a ŭ ha�avie.

� S�uchaj, Urban, � ka�a, � ja �yvu ŭ Karyncie, ale rodam ja z Kos, i tut, u Rymie, vu�u Chrystovaju navukaju adnu s�u�nicu z majich staron, jakaja zaviecca Eŭnika. S�u�y� jana jak viestyplika ŭ adnaho cezaravaha pryjaciela, niejkaha Piatronija. Vo� �a ŭ adnym domie �uŭ ja, jak H�aŭk padru�aŭsia vyda� usich chryscijan dyj apra�a taho abiacaŭ in�amu cezaravamu zavu�niku, Viniciju, znajsci jamu mi� chryscijanami dziaŭ�ynu� Tut zamoŭk i hlanuŭ, zdziŭleny, na �arnamo�a, u jakoha vo�y zaharelisia raptam by ŭ zviera, a tvar nachmuryŭsia dzikim hnievam i z�osciu.

� �to tabie? � spytaŭ sopa�achu.

� Ni�oha, oj�a. Zabju H�aŭka ŭzaŭtra!..

Hrek zmoŭk, pasla, uziaŭ�y za pla�o raba�aja, adviarnuŭ jaho na blask miesiaca dy pa�aŭ uva�na pryhladacca. Vidavo�na sumniavaŭsia ŭ du�y, ci vyciahva� ad jaho bolej, ci zadavolicca tym, �to vydabyŭ. U kancy svomaja asciaro�livas� pieramah�a. Uzdychnuŭ h�yboka raz i druhi dy, pa�a�yŭ�y znoŭ da�o� na ha�avie asi�ka, spytaŭ va�nym dabitnym ho�asam: � Tabie na chroscie dali imia Urban?

� Tak, oj�a.

� Nu dyk pax tabie, Urbanka!

Piatroni da Vinicija: �Drenna z taboju, carissime! Vienus, maby�, ska�amuci�a ŭ tabie po�uvy, adabra�a rozum, pamia� i dar dumki ab usim, �to nia jos� kachanniem. Pra�ytaje� kali� svoj adkaz na moj list, a dzivicimie�sia, jak tvoj rozum acha�adzieŭ ciapieraka da ŭsiaho, �to nia jos� Lihijaj, jak jon povien jaje, la jaje biezustanku snuje, moŭ toj kar�un nad zdaby�aju. Na Pa�uksa! �ukaj jaje chut�ej, bo inak�, kali aho� ciabie nie stravi� na popie�, zmieni�sia ŭ jehipskaha sfinksa, �to, zakachaŭ�ysia, jak ka�u�, u bladuju Izis, ah�och na ŭsio sabie, sprykryŭ i �akaje tolki no�y, kab uhladacca ŭ kachanku kamiennymi va�yma.

Abiahaj sabie vie�arami horad, pieraapranuŭ�ysia, u�a��aj nat razam z svajim filozafam da chryscijanskich malelniaŭ. Usio, �to rodzi� nadzieju dy zapaŭniaje �as, hodnaje pachva�y. Ale, u imia maje pryjazni, zrabi adnu re�: toj Ursus, niavolnik Lihiji, maby�, niezvy�ajnaje si�y �a�aviek, dyk najmi Kratona dy �ukajcie ŭtroch. Tak budzie biespia�niej dy razumniej. Chryscijanie, kali da ich nale�a� Pamponija Hrecyna dy Lihija, nie takija chiba razbojniki, jak heta ŭsim zdajecca, pakazali adnak, adbiraju�y Lihiju, �to ŭ abaronie avie�ak svajho statku nie �artuju�. Jak znojdzie� Lihiju, to � napeŭna zacho�a� jaje zabra� z saboju, a ci � dakanaje� heta z samym tolki Chi�anidam? A Kraton das� rady, cho� by jaje barani�a dziesiacioch takich Ursusaŭ. Nie dajsia Chi�onu smakta�, ale Kratonu hro�aj nie �kaduj. Ad usich radaŭ, jakija mahu tabie pieras�a�, heta najlep�aja.

Tut pakinuli ŭ�o havary� ab ma�oj aŭhuscie dy ab �arach, ad jakich byccam jana pamier�a. Pryhadvaje j��e �asami ab ich Papieja, ale dumka cezara zaniata ciapier �ym in�ym; a kali praŭda, �to aŭhusciej�aja dziva pry novaj nadzieji, dyk i ŭ joj chutka sumnyja ŭspaminy pahasnu� biassledna. My ŭ�o kolkinacca� dzion u Nieapolisie, a viarniej u Bajja. Kali b ty zdolny byŭ ab �ym-niebud� duma�, dyk recha na�aha tut pobytu musi�a b dajsci j da ciabie, u ce�ym Rymie chiba � ab �ym in�ym nichto j nie havory�. Dyk vo�, pryjechali my prosta da Bajja, dzie apanavali nas pier�-napier� zhryzoty sumlennia. I ci viedaje�, da �aho Ahienabarbus u�o daj�oŭ? Z ahidnaha zabojstva maci robi� sabie temy dla svajich vier�aŭ dy b�aznocka-trahi�nych scenaŭ. Daŭniej bajazlivas� vyklika�a sapraŭdnyja zhryzoty, ciapier �a, kali pierakanaŭsia, �to sviet i pa-daŭnamu zastaŭsia pad jaho nahami, a nivodzin boh nie dakanaŭ nad im pomsty, kryvi� z siabie pakutnika, kab ras�uli�, ba�, da siabie ludziej. �asam zryvajecca no��u dy kry�y�, byccam jaho mu�y� Furyja, budzi� nas, pa�achliva ahladajecca, robi� pozu kamiedyjanta, hulaju�aha rolu Oresta, i to marnaha kamiedyjanta, dek�amuje hreckija vier�y i cikuje, ci z jaho dzivimsia. A my, viedama, dzivimsia! I zamiest kryknu� jamu: �Paj�oŭ spa�, b�aznie!� � nastrojvajemsia na ton trahiedyi dy ratujem vialikaha mastaka ad Furyi.

Na Kastora! Daj��a da ciabie, mo�a, cho� viestka ab vystuplenni ŭ Nieapalisie? Sahnali ŭsich hreckich va�yndaŭ z Nieapalisu i vakolicaŭ, jany tak zasmurodzili arenu potam i �asnykam, �to nielha by�o vytryma� u pier�ych radoch z aŭhustyjanami, ja dziakavaŭ bahom, �to byŭ z Rudabarodym za scenaj. I ci paviery�, jon bajaŭsia, sapraŭdy bajaŭsia! Chapaŭ maju ruku i pryk�adaŭ sabie da ŭstryvo�anaha serca. Led�vie ziachaŭ, a pierad vystupam byŭ bie�y, moŭ pierhamin, na �bie vida� byli kropli potu. Ady� viedaŭ, �to pa ŭsich radoch siadzia� napahatovie pretoryjanie z kijami, jakimi mieli �krasa� zacikaŭlennie. Ale patreby nie by�o. Nivodzin chiba statak ma�paŭ z vakolicaŭ Kartahiny nie patrapi� tak vy�, jak vy�a taja halita. Ka�u tabie, smurod �asnyku dachodziŭ a� da sceny. A Neron k�aniaŭsia, chapaŭsia za serca, pasy�aŭ ca�unki i p�akaŭ. Pasla prybieh da nas, �akaju�ych za scenaj, jak apjanie�y, samachvala�ysia: ��to � zna�a� usie maje tryŭmfy ŭ paraŭnanni z hetym?!� A tam hol uscia� vy�a i p�aka�a, viedaju�y, �to vyplaskvaje sabie �asku, darunki, biasiedu, �atarejnyja bilety dy novyja vidovi��y cezara-b�azna. Ja im nat i nie dziŭlusia, �to plaskali, bo taho dahetul nie ba�yli. A jon zachaplaŭsia: �Vo� �to zna�a� hreki!� I zdajecca mnie, �to ad hetaje pary nianavis� jaho da Rymu ja��e pah�ybi�asia. Svajim paradkam u Rym vys�ali admys�ovych rassylnych z dak�adam ab tryŭmfie, dyk spadziajemsia ŭ hetych dniach hratulacyi sienatu. Zaraz pasla pier�aha vystuplennia Nerona zdary�asia tutaka dziŭnaje zdarennie. Nah�a zavaliŭsia teatr, na ��ascie jak vyj�li ŭ�o ludzi. Byŭ ja na miejscy zdarennia i nie ba�yŭ, kab kaho dastavali z-pad rumovi��aŭ. Mnohija nat z hrekaŭ ta�kuju� heta jak hnieŭ bahoŭ, jakija byccam maju� u vidavo�naj apiecy jahony spieŭ i aŭdytoryju. Z taje pry�yny achviary pa ŭsich sviatyniach padzia�anyja, a jamu zaachvota advieda� Achajju. Anahdaj kazaŭ mnie, adnak, �to bajicca, bo �to na heta ska�a rymskaja publika dy ci nie ŭzburycca adsutnasciaj jahonaj, adsutnasciaj zbo��a j ihry��aŭ.

Jedziem taksama i da Beneventu padziŭla� �avieckija rasko�y Vatynija, adtul pad apiekaj boskich bratoŭ Aleny � u Hrecyju. U sabie samym zaciemiŭ ja adnu re�: mi� �alonymi stanovi�sia �alonym, a prynam� pa�ynaje smakava� �a�y-ba�y. Hrecyja i padaro��a z tysia�ami cytraŭ, niejki tryŭmfalny karahod Bakcha siarod uvien�anych mirtovaj zielenniu, vinahradavym lisciem nimfaŭ i bachantak, vazy z zapre�anymi tyhrysami, kraski, tyrsy, vianki, vokli�y �evoe!�, muzyka, paezija j vopleski He�ady, usio heta dobraje, ale my tut hadujem ja��e smialej�yja zamys�y. Nam zamani�asia stvary� niejkuju bajkovuju dziar�avu palmaŭ, sonca, paeziji dy pieratvoranaje re�ajisnasci, pieratvoranaha ŭ rasko�u �yccia. Nam cho�acca zaby� pra Rym, a centr svietu ŭfundava� niedzie mi� Hrecyjaj, Azijaj i Jehiptam, �y� �ycciom nie ludskim, ale �ycciom bahoŭ, nie vieda� budzion��yny, b�ukacca ŭ za�atych halarejach u ciani purpurovych viatruhaŭ pa Archipie�ahu, by� Apa�onam, Ozyrysam i Baalem u adnej asobie, ru�avie� moŭ zaranica, soncam za�acicca, miesiacam sierabrycca, va�adary�, piaja� i sni� I ci paviery�, ja, �to maju ja��e na sestercyju rassudku, a na asa to�ku, paddajusia henym fantazijam-mrojam. Paddajusia tamu, �to, kali heta ŭsio niemah�ymaje, dyk prynamsi vielizarnaje j niezvy�ajnaje� Takaja bajkovaja impieryja snom kali� patomkam na�ym vydava�asia b. Pakolki Vienus nie prybiarecca ŭ posta� Lihiji abo cho� takoje niavolnicy, jak Eŭnika, dy pakolki nie prycharo�y� jaho mastactva, dyk �yccio samo jos� nik�emnym, pustym i �asta maje abli��a ma�py. Ale Rudabarody nie a�ycciovi� svajich pomys�aŭ cho� by j dziela taho, �to ŭ toj bajkovaj dziar�avie paeziji i Ŭschodu nie pavinna by� miejsca na zdradu, pod�as� i smier�, a ŭ im pad vidam paeta siadzi� marny kamiedyjant, durnavaty furman i nik�emny tyran. Du�ym ludziej, kali nam �ym-niebud� zavad�aju�. Biedny Tarkvat Sy�anus jos� u�o cieniem. Padrezaŭ sabie �y�y pierad niekalkimi dniami. Lekan i Licynij prymaju� kansu�at sa stracham, stary Trazej nie pazbiehnie smierci, bo smieje by� �esnym. Tyhelin i dahetul nie mo�a vystaracca dla mianie zahadu, kab padrezaŭ sabie �y�y.

Ja, ba�, patrebny ja��e nie tolki jak arbitr elehancyi, ale jak �a�aviek, biez jakoha rady i hustu mah�a b niaŭdacca ekspiedycyja ŭ Achajju. �asta, adnak, dumaju, �to raniej ci pazniej musicimie na hetym skon�ycca, i ci viedaje�, pra �to tady raschodzicca: kab Rudabarodamu nie dasta�asia taja mirenskaja �ara, jakuju ty znaje� dy lubuje�. Kali pad�as smierci maje budzie� pry mnie, dyk addam jaje tabie, a kali budzie� daloka, dyk pabju jaje. Byvaj zdaroŭ i najmi Kratona, bo inak� druhi raz tabie vydziaru� Lihiju. Jak pierastanie tabie by� patrebny Chi�anid, pryj�li jaho mnie, dzie budu. Mo�a, zrablu z jaho druhoha Vatynija, i mo mu�y konsulstva dy sienatary budu� ja��e dry�a� pierad im, jak dry�a� pierad tamtym rycaram-drataŭkaju. Jak znojdzie� Lihiju, daj mnie zna�, achviaruju za vas paru lebiedziaŭ i ha�uboŭ u tutej�aj kruh�aj sviatyni Vieniery. Ba�yŭ ja raz u snie Lihiju na tvajich kaleniach, �ukaju�uju tvajich ca�unkaŭ. Pastarajsia, kab heny son spraŭdziŭsia. Chaj �a nieba tvajho nie zasnoŭvaju� chmary, a kali j zasnuju�, dyk chaj maju� koler i pach ru�aŭ. Byvaj zdaroŭ!�

Tolki �to skon�yŭ Vini� �yta�, jak u biblijateku ŭsoŭvajecca cicha niespadziavany Chi�on, bo s�u�ba mie�a zahad pu��a� jaho ŭ ko�nuju paru dnia j no�y.

� Chaj boskaja maci tvajho kryvi�esnaha prodka Eneja budzie mi�asciva tabie tak, jak mnie byŭ mi�ascivy boski syn Maji.

� Heta zna�a?.. � spytaŭ Vini�, zryvaju�ysia ad sta�a, pry jakim siadzieŭ.

Chi�on padniaŭ ho�aŭ i ka�a: � Eŭryka!

Ma�ady patrycyj uzhareŭsia tak, �to praz daŭ�ej�uju chvilinu nie moh s�ova pramovi�.

� Ba�yŭ jaje? � spytaŭ nare�cie.

� Ba�yŭ Ursusa, spadaru, i hutaryŭ z im.

� I viedaje�, dzie schavalisia?

� Nie, dominie. Chto in�y mo praz samaje siabielubstva daŭ by vid lihu, �to zhadaŭ, chto jon taki, abo pa�aŭ by vypytva�, dzie �yvie, i dastaŭ by kuksa�a, ad jakoha ŭsie ziamnyja stravy stalisia b niami�ymi, abo ŭzbudziŭ by niedavier vialihura i spry�yniŭ by toje, �to taje � samaje no�y pa�ukali b in�aha schovi��a. Hetaha ja nie zrabiŭ. Davoli mnie vieda�, �to Ursus pracuje ŭ m�ynara kala Emporyjuma, jaki zaviecca Demas, tak, jak tvoj vyzvolnik, a davoli mnie hetaha tamu, �to ciapier ko�ny tvoj nadziejny �a�aviek mah�ymie pajsci jahonym sledam i vysledzi� ichniaje schovi��a. Ja pryno�u tabie tolki peŭnas�, spadaru, �to kali Ursus tut, dyk i boskaja Lihija jos� u Rymie, i druhuju viestku: siannia�niaje no�y napeŭna jana budzie ŭ Ostryjanumie� � U Ostryjanumie? Dzie heta? � pierapytaŭ Vini�, �adaju�y maby� zaraz bieh�y na toje miejsca.

� Stary mahilnik mi� darohami Salaryja i Namentana. Toj chryscijanski pontifex maximus[36], ab jakim tabie, spadaru, ja zhadvaŭ dy pryjezdu jakoha spadziavalisia mnoha pazniej, u�o pryjechaŭ i siannia�niaje no�y chryscicimie j navu�acimie na henym mahilniku. Jany chavajucca z svajoju navukaju, bo cho� niama dahetul nijakich zabaraniaju�ych edyktaŭ, narod ich nienavidzi�, dyk musia� ascierahacca. Sam Ursus kazaŭ mnie, �to ŭsie jak adna du�a syjducca ŭ Ostryjanumie, ko�ny bo cho�a paba�y� dy pas�ucha� taho pier�aha vu�nia Chrystovaha, jakoha jany zavu� Vys�ancom. �an�yny ŭ ich naroŭni z mu��ynami s�uchaju� navuki, dyk adna mo z ich tolki Pamponija, baju�ysia Aŭlusa za na�nyja pabiahu�ki, nie budzie prysutnaj. Lihija, adnak, budu�aja pad apiekaj Ursusa i star�ynaŭ hminy, pryjdzie, dumaju, razam z in�ymi �an�ynami.

Vini�, jaki dahetul �yŭ jak by ŭ hara�cy, padtrymoŭvany nadziejaj, ciapier, kali taja nadzieja zdava�asia spaŭniacca, pa�uŭ nah�a takoje stamlennie, jak padaro�nik pasla niepasilnaj padaro�y. Chi�on heta skiemiŭ, dyk pastanaviŭ vykarysta�.

� Bramy, praŭda, vartuju� tvaje, spadaru, ludzi, chryscijanie pavinny ab hetym vieda�. Ale jany nie patrabuju� bramaŭ. Tybr taksama ich nie patrabuje, i cho� ad tamtych daroh daloka, varta j darohu adole�, kab paba�y� Vialikaha Aposta�a.

Ale jany maju� tysia�y sposabaŭ vychadu z horadu. U Ostryjanumie, va�e�, znojdzie� Lihiju, a kali b navat � �aho nie pradba�vaju � nie by�o jaje tamaka, dyk budzie Ursus, pryrok bo mnie zadu�y� H�aŭka. Sam kazaŭ mnie, �to budzie, i tam jaho zamarduje, �ujecie, kryvi�esny trybunie? Dyk abo pojdzie� sledam za im i daviedaje�sia, dzie �yvie Lihija, abo zahadaje� svajim ludziam schapi� jaho jak zabojcu i, maju�y ŭ svajich rukach, vydabudzie� z jaho viestku, dzie schavaŭ Lihiju. Ja svajo zrabiŭ! In�y, spadaru, kruciŭ by, �to vypiŭ z Ursusam dziesia� kantaraŭ pier�aradnaha vina, pakul vyku�yŭ z jaho tajnicu; druhi klaŭsia b, �to musiŭ prajhra� jamu ŭ scriptae duodecim[37] tysia�u sestercyjaŭ, abo paprostu za dzvie tysia�y kupiŭ sakret� Viedaju, �to ty zap�aciŭ by mnie za heta z viarchom, ale niama taho, raz u �ycci� to zna�a chacieŭ skaza�: jak zaŭsiody ŭ �ycci, budu �esnym, bo spadziajusia, zhodna z s�ovami vialikadu�naha Piatronija, usie patreby maje j nadzieji tvaja ��odras� pieravy�y�.

Vini�, jaki ŭmieŭ sabie pa-vajacku dava� radu ŭ cia�kich zdarenniach, chutka apanavaŭ s�abas� i skazaŭ: � Nie a�achnie�sia na majoj ��odrasci, pier�, adnak, pojdzie� sa mnoju da Ostryjanuma.

� Ja da Ostryjanuma? � pytaŭ zbiante�any Chi�on. � Ja, sumlenny trybunie, abiacaŭ tabie znajsci Lihiju, ale nie pryrakaŭ jaje adbira� Padumaj, spadaru, �to sta�asia b sa mnoju, kali b toj lihijski miadzvied�, razadraŭ�y H�aŭka, pierakanaŭsia adna�asna, �to nie zusim s�u�na jaho razadraŭ? Ci nie ŭva�aŭ by mianie � biaspraŭdna � za istavietnaha vykanaŭcu zabojstva? Pamiataj, spadaru, �ym bol�y chto filazof, tym cia�ej jamu adkazva� na h�upyja zapyty prasciuhi, bo j �to � jamu adkazaŭ by, kab spytaŭ mianie, �amu abvinava�vaŭ H�aŭka?

Kali, adnak, padazraje� mianie ŭ krucielstvie, ska�u tabie: zap�aci� tady tolki, jak paka�u tabie dom, u jakim �yvie Lihija, siannia aka�y mnie �astku tolki tvaje ��odrasci, kab, kali z taboju, spadaru, � chaj bahi baronia� � �to b�ahoje zdary�asia, nie zastaŭsia ja ca�kam biez zap�aty. Serca tvajo chiba taho nie piera�y�o b.

I�li praz vulicu Patrycyjaŭ, uzdoŭ� Vimina�u, da daŭniej�aje Viminalskaje bramy, kala placu, na jakim pazniej Dyaklecyjan pabudavaŭ rasko�nyja �azni. Minuli astanki muru Servija Tulija i praz bol� adludnyja ŭ�o chody daj�li da Namentanskaje darohi, a tam zbo�yli da Salaryjaŭ uleva, na pryhorki dy kapalni piasku, a taksama mahilniki. Sciamnie�a ŭ�o zusim, ale miesiaca ja��e nie by�o, dyk darohu im by�o b znajsci cia�ka, kab nie dapamahali chryscijanie, jak heta raniej pradba�yŭ Chi�on. Naprava, naleva i spieradu pakazvalisia kudziebnyja istoty, idu�yja da piaskavych suchado�aŭ. Niekatoryja z ich niesli latarni, akryvali, adnak, ich vopratkaju, in�yja j�li pociemku.

Trapnyja vajackija vo�y Vinicija adroznivali pa pachodcy ma�od�ych ad starcaŭ, dybaju�ych z kijo�kam, dy ad �an�yn, zakutanych u doŭhija sto�y. Redka spatykanyja tutaka pracho�yja i sialanie, vyjazd�aju�yja z horadu, uva�ali, maby�, tych na�nych vandroŭnikaŭ za rabo�ych, spia�aju�ych da arenaryjaŭ, abo za chaŭturnyja bractvy, siabry jakich �adzili sabie �asami ŭna�y abradavyja ahapy.

�ym dalej ma�ady patrycyj z tavary�ami j�li, tym �asciej mihali latara�ki dy bol� spatykali asob. Niekatoryja z ich piajali pryci�nym ho�asam piesni, jakija vydavalisia Viniciju vielmi tu�livymi. �as ad �asu vu�y jahonyja �avili s�ovy abo skazy piesni, jak, napryk�ad, �Usta� sonny� abo �Zhrobuŭsta�!�, �asami znoŭ imia Chrystovaje vychodzi�a z vusnaŭ mu��yn i �anok. Ale Vini� nie nadta zva�aŭ na s�ovy, bo ŭ ha�avie taŭk�asia dumka: mo�a, katoraja z tych asobaŭ jos� Lihija. Niekatoryja, prachodzia�y mima, havaryli: �Pax vobis!�

abo �Pachvalony Jezus!� � i padychodzi�a da jaho tryvoha, trapiata�a serca, bo vydava�asia jamu, �to �uje ho�as Lihiji. Chutka, adnak, pierakanaŭsia, �to ruchi i ha�asy henyja zvodzili jaho, dyk pierastaŭ viery� va�am.

Daroha vielmi jamu doŭ�y�asia. Vakolicy viedaŭ dobra, ale pociemku nie moh aryjentavacca. Na ko�nym amal kroku spatykaŭ to niejkija vuzkija zatu�ki, to rumovi��y, to niejkija niaba�anyja budynki. Ure�cie z-za chmar pakazaŭsia biera�ok miesiaca, jaki lep� asviatlaŭ vakolicu, �ym �uch�yja latarni. I vo� nie�ta pakaza�asia ŭdale�yni, ci to vohni��a, ci to po�ymia svieta�a. Vini� nachiliŭsia da Chi�ona i spytaŭ, ci heta Ostryjanum?

Chi�on, na jakoha no�, adleh�as� ad horadu j henyja vied�mavatyja postaci, vida�, rabili ŭra�annie, adkazaŭ krychu niapeŭnym ho�asam: � Nie viedaju, spadaru, nie byŭ ni razu ŭ Ostryjanumie. Ale mahli b s�avi� Chrysta dzie-niebud� bli�ej.

A potym, �uju�y patrebu hutarki i padmacavannia advahi, dadaŭ: � Schodziacca by razbojniki, ady� nie mo�na im zabiva�, chiba mianie toj lih zvioŭ.

Vinicija, dumaju�aha ab Lihiji, taksama zadziŭla�a taja asciaro�nas� i tajemnas�, z jakoju suvierniki jejnyja zbiralisia na s�uchannie najvy�ej�aha duchoŭnika, dyk adazvaŭsia: � Jak usie relihiji, tak i heta maje mi� nami svajich adhierentaŭ, ale chryscijanie taksama sekta �ydoŭskaja. �amu � zbirajucca tutaka, kali na Zatybry staja� �ydoŭskija sviatyni, u jakich �ydy publi�na sk�adaju� achviary?

� Nie, spadaru, �ydy mienavita najzaciat�yja ichnija niepryjacieli. Raskazvali mnie, �to ŭ�o pierad siannia�nim cezaram dachodzi�a amal da vajny mi� imi j �ydami. Czzaru K�aŭdyju tak abrydli henyja zaka�oty, �to vyhnaŭ usich �ydoŭ; siannia, adnak, toj edykt skasavany. Ale chryscijanie chavajucca ad �ydoŭ dy ad narodu, jaki, jak tabie viedama, nazyvaje ich z�ydniami j nienavidzi�.

Chvilin niekalki j�li moŭ�ki, pasla Chi�on, strach jakoha mahutnieŭ u mieru addalennia ad bramaŭ, adazvaŭsia: � Viartaju�ysia ad Eŭrycyja, pazy�yŭ ja ad adnaho balmajstra paryk i ŭ nozdry ŭsadziŭ sabie dzvie kalivy bobu. Nie pavinny mianie pazna�. A kab i paznali, dyk nie zabju�. Ludzi heta nie b�ahija, lublu ich i caniu.

� Nie chvali ich pierad�asna, � adkazvaje Vini�.

Uvaj�li ciapier u vuzki roŭ, zamknuty z abodvuch bakoŭ jak by akopami, cieraz jakija pierakinuty byŭ u adnym miejscy akvadukt. Miesiac tym �asam vyhladaŭ z-za chmar, i ŭ kancy pierava�u ŭba�yli mur, husta aplecieny zie�lem. Heta byŭ Ostryjanum.

Zaskaka�a serca Vinicijeva.

Pry bramie dva fosary praviarali miety. Nieŭzabaŭki Vini� i jahonyja spadru�niki znaj�lisia ŭ miescy davoli prastornym, za�ynienym z usich bakoŭ muram. Dzie-nidzie stajali tut asobnyja pomniki, a na siaredzinie ba�ny byŭ hipahieŭm abo krypta, ni�ej�aja �astka jakoje ŭvachodzi�a pad ziamlu, dzie byli hroby; pierad uvachodam u kryptu �umieŭ vadaliŭ. Vida� by�o, �to sam hipahieŭm nia�mat moh zmiasci� ludziej, dyk Vini� zdahadaŭsia, �to abrad adbyvacimiecca pad adkrytym niebam na dvary, dzie ŭ�o mnoha sabra�osia narodu. Jak vokam zhledzie�, latarnia mihacie�a pry latarni, a mnohija z pryj�oŭ�ych nie mieli nijakaha sviat�a. Tolki niekalki ha�oŭ by�o raskapturanych, usie, baju�ysia zdradnikaŭ ci cho�adu, zastavalisia ŭkrytymi, i ma�ady patrycyj markociŭsia, kab nie zastalisia tak da kanca, nielha bo budzie ŭ takoj suta�ocy pry s�abym asviatlenni raspazna� Lihiju.

Ale vo� pry krypcie zapalili niekalki sma�ovych svieta�aŭ, u�o�anych u ma�y kascior. Sta�asia vidniej. Hramada pa�a�a piaja�, spa�atku pryci�na, pasla macniej, niejki dziŭny himn. Vini� nikoli ŭ �ycci nie �uŭ takoje piesni. Taja samaja tuha, jakuju �uŭ ad paŭha�osna piaju�ych, idu�y na mahilnik, adazva�asia i ŭ henym himnie, tolki macniej i vyrazniej, a ŭ kancy sta�asia tak prajmaju�aj i mahutnaj, �to, zdava�asia, razam z lud�mi pa�aŭ tu�y� i ŭvie� hety mahilnik, i akali�nyja pryhorki j daliny. Mah�o zdavacca, by �to ŭno�y ha�osi�, pryzyvaje ratunku zap�akany ŭ ciemry. Ha�ovy, padniatyja ŭharu, byccam ba�yli niekaha tam u vysi, a ruki malili, kab syj�oŭ. Ale piesnia ŭcicha�a, nastava�a chvilina byccam �akannia, tak prajmaju�aja, �to Vini� i jahonyja tavary�y mimavoli padymali �achlivyja vo�y da zoraŭ, jak by sapraŭdy niechta adtul moh zyjsci. Vini� ba�yŭ �mat roznych sviaty� i ŭ Ma�oj Aziji, i ŭ Jehipcie, i ŭ samym Rymie, paznaŭ �mat vier i �uŭ �mat piesie�, tut, adnak, upier�yniu spatkaŭ ludziej, uzyvaju�ych piesniaj bostva nie dziela rytualnaje farmalnasci, ale z-pad serca, z takoje praŭdzivaje da jaho tuhi, jakuju mohu� mie� tolki dzieci da maci. Slapy tolki chiba nie moh dahledzie�, �to hetyja ludzi nie tolki addavali Bohu �anavannie, ale z ce�aje du�y jaho mi�avali, taho Vini� nie ba�yŭ dahetul u nijakim kraji, u nijakich abradach, u nijakaj sviatyni, bo ŭ Rymie dy Hrecyi tyja, chto addavaŭ ja��e bahom �anavannie, rabili heta dziela vymalennia poma�y abo z bojazi, ale nikomu ŭ ho�aŭ nie prychodzi�a, kab ich mi�ava�, lubi�.

Cho� mieŭ dumki zaniatyja Lihijaj, vyhladaŭ jaje mi� hramadoju, nie moh nie ba�y� tych dziŭnych i niezvy�ajnych re�aŭ, jakija dziejalisia navako� jaho. Padkinuli tym �asam smalakoŭ u vohni��a, jakoje abli�o �yrvonym sviat�om mahilnik, pry�miavaju�y blask latarniaŭ, i ŭ toj �a chvilinie z hipahieŭma vyj�aŭ starac, apranuty ŭ doŭhuju siarmiahu z kapturom, ale z ads�onienaju ha�avoju, i staŭ na kaleni tut �a, la vohni��a.

Hramada zachvalava�asia. Vobak Vinicija pa�ali adzyvacca ha�asy: �Pietru�! Pietru�!�� Adny klen�yli, druhija vyciahali da jaho ruki. Nasta�a tak h�ybokaja ci�ynia, �to �ucion byŭ ko�ny apadaju�y ŭ ahni vuhalok, bara��annie ko�aŭ na dalokaj Namentanskaj darozie dy �orach vietru ŭ susiednich pinijach.

Chi�on nachiliŭsia da Vinicija j �apnuŭ: � Heta jon! Toj pier�y vu�a� Chrysta, rybak!

Starac padniaŭ ruku ŭharu i kry�am piera�ahnaŭ klen�a�ych prysutnych.

Vinicijevy tavary�y dy jon sam, kab nie zdradzicca, uklen�yli taksama. Na� junak spier�ku nie moh va�oda� svajimi ŭra�anniami, vydava�asia bo jamu, �to taja posta�, jakuju ba�yŭ pierad saboju, jos� i prasta�aj adna�asna i niezvy�ajnaj, a tym dziŭniej�aj, �to niezvy�ajnas� vyp�yva�a imienna z jahonaj prasta�aj ��yrasci. Starac nie mieŭ ani mitry na ha�avie, ani dubovaha vianka, ani palmy ŭ ruce, ani za�atoje tablicy na hrudziach, ani �ataŭ zarystych ci bie�ych, adnym s�ovam � nijakich takich adznakaŭ, jakija nasili ŭschodnija sviatary, jehipskija, hreckija abo rymskija f�aminy. I znoŭ udary�a Vinicija taja samaja admietnas�, jakuju ad�uvaŭ u�o ŭ piesniach chryscijanskich, bo i hety vo� rybak vydavaŭsia jamu nie archisviatarom niejkim, arbitram ceremonijaŭ, ale prostym i vielmi dastojnym sviedkam, pryj�oŭ�ym zdalok, prynosia�y z saboju niejkuju praŭdu, jakuju sam ahladaŭ, dasiahaŭ rukoju, u jakuju ŭvieryŭ tak, jak u re�ajisnas�, i mi�avaŭ imienna dziela taho, �to ŭvieryŭ. Z jahonaha vobliku bi�a takaja si�a pierakanannia, jakuju mo�a mie� tolki sama praŭda. Ady� Vini�, cho� skieptyk, a ŭsio � taki zahareŭsia cikavasciaj: �to ska�a heny tavary� tajemnaha Chrysta, i �to tam za navuka, u jakuju viery� Lihija i Pamponija Hrecyna.

Tym �asam Piotr pa�aŭ movu, havaryŭ spa�atku, jak ba�ka, �to vu�y� i dak�adaje, jak pavinny �y�. Nahadvaŭ im, kab vyraklisia zbytkaŭ, rasko�y dy kab mi�avali ŭbohas�, niavinnas� aby�ajaŭ, praŭdu, kab ciarpliva znosili kryŭdu j prasled, kab s�uchali star�ych i ŭ�ady, kab vyscierahalisia zdrady, kryvadu�nasci j abhavoru, a ŭ kancy � kab davali dobry pryk�ad i sami mi� saboju, i pahanam. Vinicija, jakomu dobrym vydava�asia tolki toje, �to dapamaha�a zdaby� Lihiju, a b�ahim � �to piera�kad�a�a hetamu, razdra�niali i hnievali niekatoryja z tych radaŭ, zdava�asia bo jamu, �to starac, zalacaju�y niavinnas� i zmahannie z pochaciami, nie tolki hrami� jahonaje kachannie, ale j Lihiju znieachvo�vaje da jaho dy nahaniaje joj uporstva. Kali jana, dumaŭ, jos� tut i s�uchaje henych s�oŭ ��yra, dyk u henaj chvilinie prymu�ana duma� ab im jak ab vorahu taje navuki i niahodniku.

Dumka heta ŭzbudzi�a ŭ im z�os�: �Nu i �to � za navinu pa�uŭ ja, � vajciaŭ sabie. � I heta majecca by� taja niaznanaja navuka? Ka�ny heta viedaje j nie raz u�o ab hetym �uŭ. Abo � nie zalacaju� ubostva i abmie�avannia patreb cyniki, abo � nie palacaŭ cnoty Sakrat jak re� staruju, ale karysnuju? Pier�y-lep�y stojik, nat taki Seneka, �to maje pia�sot cytrynovych sta�oŭ, s�aviŭ scip�uju pamiarkoŭnas�, zalacaŭ praŭdu, ciarplivas� u hory, sta�as� u niadoli � usio heta staroje ŭ�o, moŭ pryleh�aje zbo��a, �to my�y ciarebia�, bo ludzi jaho jesci nie cho�u� za toje, �to ad starasci pratuch�a�� I razam z hnievam zakradaŭsia ŭ du�u zniavier, spadziavaŭsia bo adkry� novyja �aroŭnyja tajnicy, a prynam� maniŭsia pa�u� jakoha paryvaju�aha vymovaju retora, tym �asam �uŭ tolki du�a prostyja, biez nijakaje prykrasy s�ovy. Dziŭnaj jamu tolki zdava�asia taja zahadkavaja ci�ynia i ŭva�livas� s�ucha�oŭ. Starac havaryŭ dalej da tych zas�uchanych ludziej ab tym, jak maju� by� dobrymi, cichimi, spraviadlivymi, ubohimi j �ystymi nie tamu, kab u henym �ycci tolki mie� supakoj, ale kab pa smierci �y� vie�na z Chrystom u takim viasie�li, u takoj s�avie, roskvicie i radasci, jakich nichto nikoli na ziamli nie asiahnie. Vo� tut Vini�, pamima ŭpiared�annia j znieachvoty, nie moh nie dasledzi� roznicy mi� navukaju starca i navukaju cynikaŭ, stojikaŭ ci in�ych filazofaŭ, tamtyja bo zalacali cnoty tolki jak re� razumnuju i prakty�nuju ŭ �ycci, a jon pryrakaŭ za jaje niesmiarotnas�, i to nie aby-jakuju marnuju niesmiarotnas� padziemnuju ŭ nudzie, nik�omnasci, pro�mie, ale svietazarnuju, roŭnuju amal niesmiarotnasci bahoŭ. Pry tym havaryŭ jon ab joj, jak ab re�y zusim peŭnaj, dyk pry takoj viery cnota nabira�a paprostu biezhrani�naj cany, a �ycciovaja biada-hora vyhlada�a �ym� nadta male�kim, scip�ym, bo ciarpie� da �asu dla pazniej�aha ��ascia � zusim in�aja re�, �ym ciarpie� tolki dla kaduka natury. Starac ta�kavaŭ dalej, �to cnotu i praŭdu treba lubi� nie dla ich samich, bo najvy�ej�ym pradvie�nym dabrom i cnotaj jos� sam Boh, vo� �a chto mi�uje ich, toj mi�uje Boha i praz toje sam stanovicca jahonym mi�ym dziciem. Vini� nie ciamiŭ hetaha dobra, ale viedaŭ u�o z hutarki Pamponiji Hrecyny z Piatronijem, �to Boh toj, na dumku chryscijan, jos� adziny i ŭsiomahutny, a pa�uŭ ciapier, �to jos� jon taksama i najvy�ej�ym dabrom dy ŭsiopraŭdaj, mimavoli zdava�asia jamu, �to pierad takim Demijurham Jovi�, Saturn, Apa�on, Juno, Viesta i Vienus vyhladali b moŭ jakaja razhukanaja ku�ka, u jakoj bujania� usie razam i ka�ny na svaju ruku. Ale najbol� ma�ady �a�aviek sumieŭsia, jak starac pa�aŭ navu�a� ab tym, �to Boh jos� taksama i ŭsiomi�asciaj, vo� �a chto lubi� ludziej, toj spaŭniaje najvy�ej�aje jahonaje prykazannie. Ale ma�a lubi� ludziej svajho narodu, Boh-�a�aviek za ŭsich bo praliŭ kroŭ i mi� pahanaŭ znaj�oŭ sabie vybrancaŭ, jak, napryk�ad, centuryjon Karneli, dy ma�a lubi� tych, chto nam robi� dabro, Chrystus bo daravaŭ i �ydom, �to vydali jaho na smier�, i vajakam rymskim, �to prybivali jaho da kry�a, dyk treba tym, �to robia� nam kryŭdu, nie tolki praba�a�, ale lubi� ich i p�aci� im dabrom za z�o; ma�a lubi� dobrych, treba lubi� i b�ahich, luboŭju tolki lho z�os� z ich vykarani�.

Chi�onu zaraz u dumkach zviŭsia kaŭtun, �to byccam rabota jahonaja daremnaja: Ursus ni za �to nie adva�ycca zabi� H�aŭka ani sioje no�y, ani jakoje in�aje. Ale pacia�aŭsia zaraz druhim vysnavam z navuki starca, mienavita: �to i H�aŭk nie zabje jaho, cho� by jaho napatkaŭ dy paznaŭ. Vini� u�o pierastaŭ duma�, �to ŭ navucy starca niama ni�oha novaha, tolki pytaŭ siabie: �to heta za boh? �to za navuka? dy �to za ludzi? Usio, �to �uŭ, nie moh suduma� u svajoj ha�avie. Vydava�asia heta jamu nie�uvanaju navinoju. Usviedamiŭ sabie, �to kali b, napryk�ad, zachacieŭ pajsci za henaj navukaj, dyk musiŭ by adra�ysia svajich dumak, zvy�ajaŭ, charaktaru, ce�aj daciapiera�niaj natury i ŭsio heta spali� da popie�u, a vyekipavacca zusim novym �ycciom, natchnicca zusim novaj du�oju. Navuka, jakaja nakazva�a jamu lubi� partaŭ, siryjcaŭ, hrekaŭ, jehipcian, ha�aŭ i brytanaŭ, vyba�a� vorahaŭ, p�aci� im za z�o dabrom dy lubi� ich, pakaza�asia jamu �alonaju, adna�asna, adnak, mieŭ pra�uccio, �to ŭsio � u samaj toj ad�ajnasci jos� nie�ta mahutniej�aje, �ym uva ŭsich dahetula�nich filazofijach. Dumaŭ: z pry�yny ad�ajnasci jos� jana nievykanalnaj, a z pry�yny nievykanalnasci � boskaj. Jahonaja du�a adpichva�a jaje, a po�uvy padkazvali jamu, �to raschodzicca ad jaje, by ad nivy kviacistaje, niejki ŭpajaju�y pach, jakoha davoli paka�tava� raz, kab zaby� pra ŭsio ŭ �ycci, moŭ u tym kraji lotafahaŭ, a tolki ab im latucie�. Zdava�asia jamu, �to niama ŭ joj ni�oha re�ajisnaha, i adna�asna nie mien� zdava�asia, �to re�ajisnas� biez jaje jos� nie�ym takim kvo�ym, �to nie varta nat ab joj duma�. Razharnulisia pierad im niejkija prastory, ab jakich i nie hadaŭ, niejkija chmary. Toj mahilnik pa�aŭ vydavacca jamu zbiahovi��am ad�ajduchaŭ, ale taksama i miejscam tajomnym, strachotnym, dzie, moŭ na misty�nym �ohvie, rodzicca �to� dasiul niebyva�aje. Uprytamniaŭ sabie ŭsio, �to ad pier�aje chviliny kazaŭ starac ab �ycci, praŭdzie, lubovi, ab Bohu, i dumki jahonyja aslaplaŭ blask, padobna jak ma�anka aslaplaje vo�y. Jak usie ludzi, �yccio jakich pieratvary�asia ŭ adno po�ymia pochaci, hladzieŭ na heta ŭsio praz spiektr kachannia da Lihiji, pry bliskach henaj ma�anki ŭba�yŭ jasna adnu re�: kali Lihija jos� na mahilniku, kali pryznaje hetuju navuku, s�uchaje i biare ŭ serca, dyk nikoli nie staniecca jahonaj kachankaj.

Pier�y raz ad taje chviliny, kali spatkaŭ jaje ŭ Aŭ�aŭ, Viniciju pryj��a hadka, �to kali b i ŭda�osia jaje adsiul vyrva�, dyk i tak nie zdabudzie jejnaje du�y. Ni�oha padobnaha raniej nie prychodzi�a jamu ŭ ho�aŭ, dyk ciapieraka nie moh sabie ŭjavi�, bo heta by�a dumka padsviedamaja abo chut�ej niejkaje mutnaje pra�uccio niaŭda�y. Pra�nu�asia ŭ im tryvoha, jakaja vomih zmiani�asia ŭ buru hnievu na chryscijan ahu�am, a na starca ŭ asobnasci. Toj rybak, jakoha na pier�y pahlad li�yŭ prastakom, napaŭniaŭ jaho ciapier �acham i pradstaŭlaŭsia jamu ciapier by jaki tajemny fatum, ra�aju�y jahonuju dolu surova i trahi�na.

Fosar znoŭ padkinuŭ smalakoŭ u aho�, u pinijach viecier prycich, po�ymia padyma�asia roŭnym tanklavym vastryjom da zornaha nieba, a starac, nahadaŭ�y ab smierci Chrysta, pa�aŭ dalej tolki ab im havary�. Prysutnyja suniali dychannie, nasta�a ja��e bol�aja ci�ynia, �ym nadoje�y, takaja, �to, zdajecca, biccio sercaŭ by�o �uva�. �a�aviek heny vidavo�yŭ! Raskazvaŭ tak, �to kab i vo�y zakryŭ, dyk ko�ny momant �yvy ŭ pamiaci ba�yŭ by dalej. Raskazvaŭ, jak, viarnuŭ�ysia z-pad kry�a, prasiedzieli z Janam dva dni j dzvie no�y ŭ via�erniku biez je�y i biez snu led� �yvyja, poŭnyja �urby, tryvohi j sumnivaŭ, z balu�ymi ha�avami ad dumak, �to jon pamior. O, cia�ka by�o, cia�ka! Nastaŭ u�o dzie� treci, i sviat�o abiali�a mury, a jany ŭsio abodva z Janam siadzieli pad scianoju biez rady i nadzieji. To zmory� ich son (bo i no� pierad pakutaju taksama by�a biassonnaja), to budziacca znoŭ dy pa�ynaju� biedava� nanava. A� vo� pakaza�asia sonca, prybiahaje Maryja z Mahdali � z zamior�ym ziachanniem, z razviejenymi kosami dy z krykam: �Zabrali Vu�yciela!� Jany heta, sarvaŭ�ysia, davaj bieh�y na toje miejsca. Jan, jak ma�od�y, dabieh pier�y, uba�yŭ hrob paro�ny i nie smieŭ uvajsci. A�no jak stoŭpilisia ŭsie troje pry ŭvachodzie, jon, �to raskazvaje im heta, uvaj�oŭ i ba�y� na kamiani posci�ku j abviva�y, a cie�a niama.

Dyk apanavaŭ ich strach, bo dumali, �to ŭziali Chrysta faryzeji, i viarnulisia damoŭ z bol�ym ja��e sumam. Pasla pryj�li in�yja vu�ni i narabili lamantu, to ŭsie razam, kab lepiej u�uŭ ich Hospad, to pa �arzie. Zamior u ich duch, spadziavalisia bo, �to jon adkupi� Izraela, a tut vo� treci ŭ�o dzie�, jak pamior, dyk nie razumieli, �amu Ajciec pakinuŭ Syna, a� horkim �yccio rabi�asia, tak cia�kaj by�a taja markota.

Uspamin tamtych stra�nych chvilin ja��e j ciapier vycisnuŭ dzvie slaziny z va�ej starca, jakija lho by�o vyrazna ba�y� pry blasku ahniu, sciakaju�yja z bie�aj barady. Staraja biezva�osaja ha�ava pa�a�a trascisia, i ho�as zamiraŭ jamu ŭ hrudziach. Vini� skazaŭ u du�y: �Hety �a�aviek praŭdu ka�a i p�a�a nad joju�, a prostych s�ucha�oŭ taksama chapiŭ �al za skivicy. Nie raz �uli ŭ�o pra pakutu Chrystovu i viedali, �to radas� pryjdzie pasla sloz, ady� toje raskazvaŭ sam Aposta�, navo�ny sviedak, dyk a� za�omlivali ruki, p�a�u�y i bju�ysia ŭ hrudzi.

Ale pavoli supakojvalisia, bo achvota dalej�aha s�uchannia pieramaha�a.

Starac prymknuŭ vo�y, jak by maniŭsia lepiej ba�y� u du�y adleh�yja re�y, i moviŭ dalej: � Kali tak vo� my ha�asili, prybiahaje znoŭ Maryja z Mahdali, lamantuju�y, �to ba�y�a Hospada. Nie mohu�y raspazna� jaho z pry�yny zziannia, �to sychodzi�a ad Jaho, duma�a aharodnik, ale Jon adazvaŭsia: �Maryja!� Tady kryknu�a: �Raboni!� i prypa�a da noh jahonych. Jon �a skazaŭ joj isci da vu�niaŭ i znik.

Ale vu�ni nie pavieryli joj i, hledzia�y na jejny p�a� radasci, adny vajciali joj, a druhija dumali, �al zbiŭ jaje z h�uzdu, bo i ab anio�ach zhadva�a ŭ aharodzie; pabiehli druhi raz da hrobu, i znoŭ byŭ paro�ny. Potym uvie�ary pryj�oŭ Kleofas, �to chadziŭ z in�ymi da Emaŭs, i chutka viarnulisia z ha�osnaju viestkaju: �Sapraŭdy Chrystus uvaskros�. I, zamknuŭ�ysia ad �ydoŭ, pa�ali spra�acca. Naraz zjaŭlajecca mi� imi Jon praz za�ynienyja dzviery i ka�a im, patruchleŭ�ym ad pieralaku: �Pax vobis!�

A pasla va�mioch dzion Tama� Dydymus uk�adaŭ palcy ŭ rany, u bok Jahony dy ŭpaŭ da noh jahonych, vyznaju�y: �Hospad moj i Boh moj!� A Jon adkazaŭ jamu: �Ty ba�yŭ mianie i ŭvieryŭ. Bahas�aŭlonyja tyja, �to nie ba�yŭ�y ŭvieryli�.

I henyja s�ovy �uli my, a vo�y na�yja hladzieli na Jaho, bo � byŭ mi� nami.

Vini� s�uchaŭ, i dzieja�asia z im nie�ta dziŭnaje. Zabyŭ na momant, dzie jon, pa�aŭ hubla� ad�uvannie re�ajisnasci, hubla� mieru, to�k, Dzvie niestavietnasci stajali pierad im. Nie moh uviery� u toje, �to kazaŭ starac, a �uŭ, �to tre chiba by� slapym i admovicca ad u�asnaha rozumu, kab dapusci�, �to �a�aviek toj ch�usiŭ, ka�u�y: �Ja ba�yŭ�. By�o �to� u jahonaj postaci dy ŭ dak�adnasci apaviadannia, �to adhania�a ŭsialaki sumniŭ. Viniciju vydava�asia �asami ŭsio heta jak by sni��am, ale � navako� siabie ba�yŭ usci�anuju masu ludziej; voddal pa�a�a vohni��a, kopa� latarniaŭ kazyta�a nozdry, a vobak na kamiani stary �a�aviek, zhrybie�y, z dry�a�aj ha�avoju, jaki z vidam sviedki cvierdziŭ: �Ja ba�yŭ!�

I raskazaŭ im usio dalej a� da ŭniebaŭ�escia. �as ad �asu adpa�yvaŭ, bo havaryŭ padrabiazna, ale vida� by�o, �to ko�naja drobia� adkreslena by�a ŭ jahonaj pamiaci, jak na kamiani. S�ucha�oŭ pa�a�o achapla� upajennie. Pasciahali z ha�ovaŭ kaptury, kab lepiej s�ucha�, kab nie ŭpusci� anivodnaha s�oŭca biascennaha. Zdava�asia im, �to niejkaja nadludskaja moc pieranosi� ich u Halileju, �to vandruju� razam z vu�niami ŭ tamtej�ych hajoch, uzbiare��ach, �to mahilnik hety zmianiajecca ŭ Tybieryjadskaje voziera, a na bierazie ŭ rani�nim tumanie staji� Chrystus tak, jak stajaŭ tady, kali Jan, zhledzieŭ�y z �odki, kryknuŭ: �Jos� heta Hospad!� � dy Piotr rynuŭsia p�ysci, kab chut�ej kinucca Jamu da noh. Na tvarach malava�asia zachaplennie j zabyccio, malava�asia ��ascie j biazmiernaja luboŭ. Zna�na by�o, �to na praciahu doŭhaha apaviadannia Piatra niekatoryja mieli vizyi, a kali pa�aŭ kaza�, jak pad�as uniebaŭ�escia pa�ali ab�oki zasoŭvacca pad stopami Zbaŭcy dy zas�ania� Jaho i zakryva� pierad va�yma aposta�aŭ, ha�ovy ŭsich �ysta mimacho� padymalisia ŭharu, i vy�uva�asia jak by chvilina �akannia, jak by tyja ludzi spadziavalisia ja��e Jaho dahledzie� abo �akali, byccam vierniecca z niabiesnych prastoraŭ, kab pahladzie�, jak stary Aposta� pasie avie�ki, jamu pavieranyja, dy bahas�avi� ich.

Dla ludziej nie by�o ŭ tym momancie ni Rymu, ni �alonaha cezara, ni bahoŭ i sviaty� pahanskich, byŭ tolki Chrystus, napaŭniaju�y saboju ziamlu, mora, nieba j sviet.

U dalokich damoch, paraskidanych uzdoŭ� Namentanskaje darohi, pa�ali piaja� u�o pieŭni, zvia��aju�y poŭna�. U toj chvilinie Chi�on tuzanuŭ Vinicija za roh adzie�yny i �apnuŭ: � Spadaru, tam, vu� dzie, niedaloka starca, ba�u Urbana, a pry im niejkuju dziaŭ�ynu.

Vini� schamianuŭsia, by sa snu, i, abiarnuŭ�ysia ŭ kirunku, namie�anym praz hreka, uba�yŭ Lihiju.

Ko�naja kropla kryvi zajhra�a ŭ ma�adym patrycyju, jak uba�yŭ jaje. Zabyŭ ab natoŭpie, ab starcu, ab u�asnym zdumlenni z navuki, pierad saboju ba�yŭ tolki jaje adnu. Nu vo� ure�cie, pasla ŭsich natuhaŭ, tryvohaŭ, znaj�oŭ jaje! Pier�y raz u �ycci ad�uŭ na sabie, �to radas� mo�a zvalicca na hrudzi, moŭ luty zvier, i pryhniasci ich a� da zaniku dychannia. Jon, katoramu dahetul zdava�asia, byccam Fartuna lohka jamu padparadkoŭvajecca, ciapier led� vieryŭ u�asnym va�am i ŭ�asnamu ��asciu. I kab nie hetaje niedavierannie, hva�toŭnaja ŭda�a jahonaja hatova by�a b papchnu� da jakoha nierazva�naha kroku, ale chacieŭ pier� pierakanacca, ci heta nie son, ci heta nie dalej�y �ancuh tych cudaŭ, jakimi by�a pierapoŭniena ha�ava. Dy � nie by�o sumnivu: ba�yŭ Lihiju ŭ adleh�asci mo jakich kolkinaccaci krokaŭ. Staja�a ŭ poŭnym sviatle, dyk moh upajacca joju, kolki sam �adaŭ. Kaptur asunuŭsia joj z ha�avy i razharnuŭ va�asy, vusny byli kry�a�ku raschileny, vo�y ŭzniesieny da Aposta�a, a tvar zas�uchany i zachopleny. Apranuta by�a ŭ p�a�� z ciomnaje voŭny, jak zvy�ajna z prostaha rodu dziaŭ�yna. Vini�, adnak, nikoli nie ba�yŭ jaje pryha�ej�aj, i, mima piera�yvanaha nutranoha zaka�otu, udaryŭ jaho kantrast cudnaje �lachotnaje patrycyjanskaje ha�ova�ki ŭ admietku da prostaje, kazaŭ by niavolnickaje, vopratki. Kachannie pierabiaha�a pa im, by mahutnaje po�ymia, praso�anaje niejkim dziŭnym pa�ucciom tuhi, addanasci, zami�avannia, �ady. �uŭ rasko�u, hledzia�y na jaje, nasy�aŭsia jak by kryni�naju vadoju pasla doŭhaje prahi. Pry vialihurnym lihu vydava�asia mien�aj, �ym pada�osia spa�atku, moŭ dziacinaj. Zdecca, pab�a�a�a. Abli��a jejnaje by�o byccam prazrystaje, by kvietka ci du�a. I tym bol� �adaŭ mie� henu istotku, tak admietnuju ad in�ych �an�yn, spatykanych na Ŭschodzie i ŭ Rymie.

Hatovy byŭ adda� za jaje tyja ŭsie, a da ich ja��e Rym i ce�y sviet u prydatku.

Byŭ by zahledzieŭsia i ŭtanuŭ zusim, kab nie Chi�on, jaki ciahnuŭ jaho za kraj adzie�y, baju�ysia, kab �aho nie nakuralesiŭ, �to b mah�o naviesci niebiaspieku. Chryscijanie tym �asam pa�ali malicca j piaja�. Cieraz chvilinu zahrymie�a �Maran-ata�, pasla vialiki Aposta� pa�aŭ vadoju z vadalivu chrysci� tych, �to prezbitary rekamiendavali jak pryhatavanych da chrostu. Viniciju zdava�asia, no� heta nikoli nie skon�ycca. Chacieŭ zaraz isci za Lihijaj dy zabra� jaje ŭ darozie abo ŭ pamia�kanni.

Ure�cie niekatoryja pa�ali raschodzicca. Chi�on tady �apnuŭ: � Vyjd�ma pad bramu, bo my nie zniali kapturoŭ, i ludzi hladzia� na nas.

I tak sapraŭdy by�o. Kali ŭsie pad �as movy Aposta�a paadchilali kaptury, kab lepiej �u�, jany nie zrabili hetaha. Rada Chi�ona by�a s�u�naja. Stoja�y pry bramie, mahli cikava� na ŭsich vychodzia�ych, a Ursusa nie cia�ka by�o raspazna� pa rostu i pastavie.

� Pojdziem za imi, � skazaŭ Chi�on, � pahladzimo, da jakoha domu ŭvachodzicimu�, a zaŭtra abo j siannia abstavi� usie schody ŭ domie niavolnikami dy zabiare� jaje.

� Nie! � zapiare�yŭ Vini�.

� A �to rabicimie�, spadaru?

� Uvojdziem za joju ŭ dom i schopim jaje vomih ciapier; ty � padru�yŭsia, Kraton?

� Tak jos�, � adkazaŭ vo�at, � i addajusia tabie, spadaru, u niavolniki, kali nie z�amlu chrybta hetamu bujva�u, �to pilnuje jaje.

Chi�on pa�aŭ adrajva� i zaklika� ich na ŭsie bahi, kab nie rabili hetaha. Ady� Kraton mieŭ by� uziatym tolki dziela abarony na vypadak, kali b ich paznali, nie dla chapunstva dziaŭ�yny. Kali bracimu� tolki sami ŭdvuch, nalezu� na smier� i, �aho lep�aha, mohu� jaje ŭpusci� z ruk, a tady jana schavajecca ŭ in�ym miejscy abo ŭcia�e z Rymu. I �to tady rabicimu�? �amu nie jsci darohaju bol� peŭnaju? Pa�to vystaŭla� siabie na zhubu i ŭsiu spravu na lichuju dolu?

Vini�, cho� ustrymoŭvaŭ siabie, kab tut �a na mahilniku zaraz nie chapi� u abdymki Lihiji, pryznavaŭ, �to hrek mieŭ racyju, i byŭ by mo paddaŭsia jahonaj radzie, kab nie Kraton, �asy na zysk.

� Zamkni, spadaru, hetamu staromu marka�u hubu, � ziknuŭ, � abo dazvol mnie spusci� ku�ak na ho�aŭ jamu. Raz u Buksentumie, kudy zapra�aŭ mianie na jhrь��a �ucyj Saturnin, napa�a na mianie ŭ haspodzie siamioch pjanych h�adyjataraŭ, i anivodzin nie vyj�aŭ z ce�ymi rebrami. Nie ka�u ciapier chapa� dziaŭ�ynu, z hramady, bo mahli b nam pad nohi kida� kamiennie, ale jak pierastupi� paroh domu, schaplu tabie jaje i zaniasu, kudy cho�a�.

Vini� uscie�yŭsia, s�uchaju�y heta, i adazvaŭsia: � Tak i budzie, na Hierkulesa! Uzaŭtra mahli b nie znajsci jaje prypadkam doma, i, jak spa�ochali b dom, adviali b jaje dalej.

� Heny lih vydajecca mnie nadta mocnym! � zaskihliŭ Chi�on.

Musili ja��e doŭha �aka�, i kury pa�ali piaja� na svitanni, pakul uhledzieli vychodzia�aha z bramy Ursusa, a z im Lihiju. I��o z imi niekalki in�ych asob. Chi�onu zdava�asia, byccam paznaje Vialikaha Aposta�a, vobak jaho j�oŭ druhi starac, �mat mien�y rostam, dzvie pa�y�yja �an�yny i padletak, jaki sviaciŭ latarniaju. Za henaju hramadoju j��a masa viernych, mo�a, sa dzviescie asob. Vini�, Chi�on i Kraton patanuli ŭ henaj masie.

� Tak, spadaru, tvaja ma�oduchna znachodzicca pad dastojnaju apiekaj. Heta jon z joju, Vialiki Aposta�. Ba� bo jak ludzi klen�a� pierad im.

Ludzi sapraŭdy klen�yli, ale Vini� nie hladzieŭ na ich. Nie spuskaju�y ani na chvilinu z va�ej Lihiju, dumaŭ tolki ab zdaby�y i, napraktykavany ŭ vojnach, snavaŭ sabie ŭ ha�avie z ce�aju vajackaju precyzyjaj padstupny p�an chopu. Usviedamlaŭ, �to krok, na jaki va�yŭsia, byŭ ad�ajny, ale viedaŭ, �to takija kroki naj�asciej udajucca.

Daroha davoli doŭ�y�asia, dyk u mi��asie dumaŭ taksama pra tuju prorvu, jakuju vykapa�a mi� im Lihija j taja dziŭnaja navuka, �to jana vyznava�a. Razumieŭ ciapieraka ŭsio, �to dahetul sta�asia. Byŭ na heta davoli ŭniklivy. Jon Lihiji nie viedaŭ. Adkryŭ u joj cudniej�uju nad usimi dziaŭ�ynami, da jakoj zaharelisia jahonyja pochaci, ale ciapier pierakanaŭsia, �to henaja navuka rabi�a z jaje niejkuju admietnuju ad in�ych �an�yn istotu, jakoje nielha budzie zdaby� pieslivasciu, �adoju, bahacciem, rasko�ami. Zrazumieŭ ure�cie, �aho abodva z Piatronijem nie mahli zrazumie�, �to taja novaja relihija ŭ��apla�a ŭ du�u �to� niaznanaje svietu, dzie �yŭ, i �to Lihija, cho� by nat jaho j kacha�a, ad nivodnaje chryscijanskaje praŭdy dziela jaho nie adstupi�; �to kali isnuje dla jaje rasko�a, dyk ca�kam in�aja, �ym rasko�y jahonyja j Piatronijevy, i cezaravy, i ce�aha Rymu. Ka�naja in�aja �an�yna, jamu znanaja, mah�a b stacca jahonaj kachankaj, hetaja � chryscijanka mah�a b by� tolki achviaraj.

I balu�y hnieŭ paliŭ jaho pry takich dumkach, ale adna�asna ŭsviedamlaŭ, �to hnieŭ toj byŭ biassilny. Adabra� Lihiju by�o mah�yma, byŭ peŭny, �to heta ŭdasca, ale adna�asna byŭ peŭny, �to mu�nas� i mahutnas� jahonaja supra� henaje navuki ni�oha nie zdoleju�. Jon, vajskovy rymski trybun, pierakanany dasiannia, �to si�a mia�a, zava�adaŭ�aja svietam, paviek im va�adacimie, pier�y raz u �ycci dahledzieŭ, �to pa-za joju mo�a by� ja��e nie�ta in�aje, dyk, sumieŭ�ysia, zadavaŭ sabie pytannie: �to heta?

I nie ŭmieŭ sabie jasna adkaza�, u ha�avie stajali vobrazy mahilnika, hramady i Lihiji, zas�uchanaj usioju du�oju ŭ s�ovy starca, raskazvaju�aha pra pakutu, smier� i zhrobuŭstannie Boha-�a�avieka, �to adkupiŭ sviet dy abiacaŭ jamu ��ascie na in�ym baku Styksu.

Pad�as henych dumak u ha�avie jahonaj rabiŭsia chaos. Ale z hetaje b�ytaniny vyrvaŭ jaho Chi�on, jaki pa�aŭ naraka� na svaju dolu: jon bo zhadziŭsia znajsci Lihiju, jakuju vo� pad niebiaspiekaju �yccia znaj�oŭ dy pakazaŭ. Dyk �aho � bol� ad jaho cho�u�? Ci � padru�aŭsia jon jaje zabira�? Dyj chto moh by nat vymaha� �aho� padobnaha ad biaspalcaha kaleki, ad staroha �a�avieka, addanaha navucy, dumcy i cnocie? �to budzie, kali tak dastojny va�e�, jak Vini�, narviecca na jakuju prakudu pry zdabyvanni krasuni? Nu, jano praŭda, �to bahi pavinny mie� voka nad svajimi pupi�ami, ale ci � nie traplajucca �asami takija re�y, jak by bahi ŭ �murki hulali, zabyŭ�ysia, �to na sviecie robicca? Fartuna maje zaviazanyja vo�y, jak viedama, dyk nie ba�y� nat dniom, nie toje �to no��u! Chaj �a adno �to staniecca, chaj hety lihijski miadzvied� �purnie ŭ kryvi�esnaha Vinicija kamieniem ad �aron, bo�kaju vina abo horaj � vady. Chto � zaru�y�, �to na Chi�ona-niebaraku nie spadzie kara zamiest uznaharody? Jon, harotny mudrec, pryru�yŭsia tak da �lachotnaha Vinicija, jak Arystotel da Alaksandra Makiedonskaha, i kab �a prynam� cho� �esny Vini� addaŭ jamu toj kap�uk, jaki na jahonych va�ach zatknuŭ za papruhu, vychodzia�y z domu, by�o b za �to pry b�ahoj pryhodzie niejak pryzva� ratunak abo razmiak�y� sercy chryscijanam. Och! �amu � nie cho�u� s�ucha� rady staroha, padyktavanaje dosviedam i rastaropnasciu?

Vini�, pa�uŭ�y heta, dastaŭ kap�uk z-za papruhi i kinuŭ jaho ŭ �apy Chi�onu.

� Biary, tolki zamoŭkni!

Hrek, abmacaŭ�y jahonuju cia�kas�, nabraŭ advahi.

� Usia maja nadzieja na toje, � ka�a, � �to Hierkules abo Tezej dakonvali ja��e cia�ej�yja re�y, a �ym �a jos� moj najbli�ej�y asabisty pryjaciel Kraton, kali nie Hierkulesam? Ciabie ŭ�o, dastojny spadaru, nie nazavu paŭboham, bo ty sapraŭdy boh i nadalej pamiatacimie� ab svajim viernym s�uzie, patreby jakoha �as ad �asu treba zaspakojva�, bo sam jon jak usadzi� nos u knihi, svietu bo�aha nie ba�y� Kab cho� niekalki stajkaŭ harodzik dy damok cho� by z malusie�kim hana�kam dla cha�adku letam, hodzien byŭ by takoha daryciela. Tym �asam zdalok vieli�acimu va�yja hierojskija spravy, zaklikacimu Jovi�a, kab vam spahadaŭ, a kali b �to, narablu takoha kryku, �to pa�ova Rymu sa snu schopicca i prybia�y� vam na ratunak. A badaj jaje, �to za drennaja j niaroŭnaja daroha! Nabiadu j aliva vyhara�a ŭ majim svieta�y, kab Kraton, jaki nie mien� chiba jos� �esny, jak du�y, schacieŭ mianie ŭzia� na ruki j padniesci a� da bramy, pier�-napier� daviedaŭsia b, ci lohka padymie krasuniu, padruhoje � uziaŭ by pryk�ad z Eneja, u kancy � padsiabravaŭ by sabie ŭsich spahadniej�ych bahoŭ, tak �to pra dobry vynik va�aje spravy ja b nie k�apaciŭsia.

� Chut�ej by zhadziŭsia ja niesci zdoch�uju ad sku�a�ak prasmiardzie�uju avie�ku, � adhuknuŭsia vo�at, � ale jak addasi mnie toj kap�uk, zaniasu a� da bramy.

� Kab ty sabie nohi paabivaŭ, � adsieksia hrek, � tak ty heta skarystaŭ z navuki taho �escihodnaha starca, jaki niadaŭna zalacaŭ ubostva i litas� jak dzvie najva�niej�yja cnoty?.. Abo � tabie jon nie nakazvaŭ mi�ava� mianie? Nie zrablu z ciabie, ba�u, nikoli nat aby-jakoha chryscijanina, lah�ej soncu praniknu� praz mur Mamertynskaj viaznicy, jak praŭdzie praz tvoj biehiemotavy �erap.

Kraton, �a�aviek z si�aju, ale zusim biez ludskasci, adkazaŭ: � Nie bojsia! Chryscijaninam nie stanusia! Nie dumaju traci� kava�ka chleba!

� Tak, ale kab mieŭ ty cho� pa�atkovuju navuku filazofiji, dyk viedaŭ by, �to zo�ata � heta marnas�!

� Nu, chadzi siudy z svajoju filazofijaj, dam tabie tolki adzin buki� u trybuch, i pahladzimo, chto vyjhraŭ.

� Toje samaje moh skaza� i byk Arystotelu, � adrezaŭ Chi�on.

Na sviecie �are�a. Dzie� pavoli bialiŭ muravanyja scieny. Prydaro�nyja drevy, budynki j raskidanyja siam-tam nahrobki pa�ali vychilacca z ciemry.

Daroha pavoli a�yŭla�asia. Handlary varyva spia�alisia da bramaŭ, pahaniaju�y as�oŭ i mu�aŭ, nahru�anych aharodninaj. Siam-tam rypieli vazy z dzi�ynoju. Na darozie j naabapa� darohi la�a�a j��e lohkaja jmh�a, pradviesnica pahody. Ludzi ŭ hetaj mhle vyhladali zdalok, moŭ zdani. Vini� uhladaŭsia ŭ tanklavuju posta� Lihiji � sivy zo�ak �toraz bol� jaje sierabryŭ.

� Spadaru, � zviarnuŭsia Chi�on, � abraziŭ by ciabie, kab pradba�vaŭ, �to tvaja ��odras� kali-niebud� miecimie kaniec, ty ŭ�o mnie zap�aciŭ, dyk nie dumaj, �to kazacimu dziela dalej�aje na�yvy. At�a, raju tabie ja��e raz, kab, namieciŭ�y, u jakim domie �yvie boskaja Lihija, viarnuŭsia dadomu pa niavolnikaŭ i lektyku, a nie s�uchaŭ henaha boŭdzi�y Kratona, jaki tamu tolki padru�ajecca sam adzin vychapi� krasuniu, kab vycisnu� tvaju kabzu, by klinok z tvarahom.

� Dam ku�akom pami� �apatak, i razvitvajsia z svietam, � adhra�aŭsia Kraton.

� Va�mu dyjetu kafa�onskaha vina i hulacimu zdaroŭ, � baronicca hrek.

Vini� nie adkazvaŭ ani s�ova, bo padyj�li da bramy, la jakoje dziŭnaje vidovi��a kinu�asia im u vo�y. Dvuch vajakaŭ uklen�y�a pierad Aposta�am, a jon trymaŭ praz momant nad imi ruki, pasla piera�ahnaŭ. Ma�adomu patrycyju dahetul nikoli i ŭ dumku nie prychodzi�a, kab to ŭ�o j mi� vajakami byli chryscijanie, i poŭny podzivu hadaŭ sabie: jak pad�as pa�aru aho� achaplaje �toraz novyja budynki, tak, maby�, i henaja navuka abyjmaje �toraz novyja du�y i �yrycca z niejmaviernaj chutkasciaj. Aharnuŭ jaho podziŭ i z uvahi na Lihiju, dadumaŭsia bo, �to kali b chacie�a ŭcia�y z miesta, znaj�lisia b vartaŭniki, jakija sami ŭmah�ymili b joj vychad. Dziakavaŭ u henaj �asinie ŭsim bahom, �to tak nie sta�asia.

Pieraj�oŭ�y niezabudavanuju prahalinu za parkanam, nataŭp chryscijan pa�aŭ razychodzicca. Tre by�o ciapier isci za Lihijaj asciera�niej, kab nie zviarnu� na siabie ŭvahi. Chi�on pa�aŭ znoŭ manta�ycca, naraka� na �amatu ŭ nahach i pryastavaŭsia �toraz bolej zzadu. Vini� hetamu ŭ�o j nie supraciŭlaŭsia, dumaju�y: pa�achlivy j nieda�u�ny hrek nie budzie ŭ�o jamu patrebny. Byŭ by nat pazvoliŭ jamu pajsci da lichoj doli; adnakava� mudraca ŭstrymoŭva�a prazorlivas�, a bol� mo cikavas�, bo j�oŭ nazirkam za imi, a nat �asami padbli�aŭsia, paŭtaraju�y svaju radu dy vykazvaju�y zdahadku, �to stary spadaro�nik Aposta�a, kab krychu vy�ej�y, moh by by� H�aŭkam.

I�li davoli ja��e doŭha a� da Zatybra, sonca niezabaŭna ŭ�o mie�a pakazacca, jak hramadka, u jakoj by�a Lihija, razdziali�asia. Aposta�, starucha i ch�ap�anio �u�yli ŭzdoŭ� raki, a stary nizkaha rostu, Ursus i Lihija ŭsunulisia ŭ vuzkuju vu�a�ku i, padyj�oŭ�y za sto krokaŭ, uvaj�li ŭ siency domu, u jakim by�o dzvie kramy, adna z alivaju, a druhaja � ptu�nika.

Chi�on, katory j�oŭ za Vinicijem na jakich siahniaŭ pia�dziesiat zzadu, staŭ adrazu jak uryty i, prytuliŭ�ysia da muru, pa�aŭ syka� na ich, kab viarnulisia da jaho.

Jany pas�uchali, bo treba � by�o parajicca.

� Idzi, � zahadaŭ jamu Vini�, � i daviedajsia, ci hety dom nie vychodzi� druhoju pa�avinaju na in�uju vulicu.

Chi�on, darma narakaŭ niadaŭna na rany ŭ nahach, �mychanuŭ tak chutka, jak by kry�le Merkuraha zjavi�asia pry jahonych kostkach, i praz chvilinu viarnuŭsia.

� Nie, � zviasciŭ, � vychad jos� tolki adzin.

I za�amaŭ ruki: � Na Jovi�a, Apa�ona, Viestu, Kibie�u i Ozyrysa, na Mitru, Baala dy ŭsie bahi Ŭschodu j Zachadu! Malu ciabie, spadaru, zaniachaj svajho namieru� Pas�uchaj mianie!..

Ale nah�a zamoŭk, sumieŭsia bo, hledzia�y na bie�y, moŭ pa�atno, tvar Vinicija, vo�y jakoha iskrylisia, by voŭ�yja zekry. Davoli by�o hlanu� na jaho, kab zrazumie�, �to ni�oha nie paŭstrymaje ŭ�o jaho ad zadumanaha namieru.

Kraton nadymaŭ svaje Hierkulesavyja hrudzi i cialapaŭ na abodva baki ma�pavatym �bom, jak miadzvied� u kletcy. Tryvohi na tvary nielha by�o dasledzi�.

� Ja ŭvajdu pier�y! � prapanavaŭ.

� Pojdzie� za mnoju! � cviorda vyra�yŭ Vini�.

I pa chvilinie znikli abodva ŭ ciomnych sieniach.

Chi�on daŭ �osu da rovu najbli�ej�aje vulicy i davaj vyzira� z-za vuh�a, �akaju�y, �to budzie.

Vini� tolki ŭ sieniach zrazumieŭ usiu cia�kas� spravy. Dom byŭ ab�yrny, kolkipavierchavy, adzin z takich, jakich tysia�y budavana ŭ Rymie dziela dachodnasci z pamie�kanniaŭ, i zvy�ajna budavana z takim pospiecham i nieakuratnasciu, �to nie by�o amal hodu, kab niekalki z ich nie zavalilisia na ha�ovy kvatarantam. Heta byli sapraŭdnyja vu�li, nadta vysokija i nadta vuzkija, poŭnyja kamorak i zakamarkaŭ, u jakich hniazdzi�asia ŭbohaja masa. U horadzie, u jakim �mat jakija vulicy nie mieli nazovu, damy takija nie mieli numaroŭ; sobsniki pabory nale�nasci paviarali niavolnikam, katoryja, nie maju�y ad haradskich u�adaŭ zahadu padava� prozvi��y �akataraŭ, �asta nie viedali ich sami. Dapytacca kaho ŭ takim domie by�o nie raz vielmi cia�ka, asabliva kali pry bramie nie by�o stora�a.

Vini� z Kratonam praz doŭhija, padobnyja da kalidoru, siency ŭvaj�li na vuzki, zabudavany z �atyroch bakoŭ, panadvorak, moŭ supolny dla ŭsiaho domu atryjum z vadalivam pasiaredzinie, strumie� jakoha spadaŭ u kamiennuju misu, umuravanuju ŭ ziamlu. Pry ŭsich scienach biehli ŭharu vonkavyja schody, �astkova kamiennyja, �astkova draŭlanyja, viadu�yja na halareju, z jakoje ŭvachodzi�asia ŭ pamia�kanni. Unizie byli taksama kvatery, niekatoryja za�ynialisia draŭlanymi dzviaryma, in�yja tolki vaŭnianymi, pa bol�aj �astcy pavytrapanymi, padziortymi ci pa�aplenymi zanaviesiami.

By�o zarannie, i na panadvorku ani �yvoje du�y. Vida�, u ce�ym domie j��e ŭsie spali, z vyklu�enniem tych, �to niadaŭna viarnulisia z Ostryjanuma.

� �to rabicimiem, spadaru? � spytaŭ, zatrymoŭvaju�ysia, Kraton.

� �akajma tut: mo�a, chto zjavicca, � adkazaŭ Vini�. � Nie tre, kab nas ba�yli na nadvorku.

Tut zdahadaŭsia, �to rada Chi�ona by�a prakty�naja. Kab mieŭ z saboju kolkidziesiat niavolnikaŭ, mo�na by�o b absadzi� bramu, jakaja, zdecca, by�a adzinym vychadam, i pieratresci ŭsie kvatery, a tak treba adrazu trapi� u pamie�kannie Lihiji, bo inak� chryscijanie, jakich napeŭna ŭ hetym domie by�o �mat, mah�ymu� upiaredzi�, �to jaje �ukaju�. Dziela taho by�o taksama niebiaspie�nym i raspytvacca nieznajomych asob. Vini� praz chvilinu nadumoŭvaŭsia, ci nie viarnucca pa niavolnikaŭ, a�no vomih z-za adnaje zanaviesi vychodzi� �a�aviek z sitam u ruce dy jdzie da vadalivu.

Junak na pier�y pahlad paznaŭ Ursusa.

� Heta lih, � �apnuŭ Vini�.

� Ci zaraz pa�ama� jamu kosci?

� �akaj.

Ursus nie dahledzieŭ ich, bo stajali ŭ zmroku sieniaŭ, i pa�aŭ spakojna pa�aska� u vadzie aharodninu, �to by�a ŭ sicie. Pasla doŭhaje, ba�, no�y, zbaŭlenaje na mahilniku, maniŭsia pryhatava� z jaje sniedannie. Pa chvilinie, skon�yŭ�y rabotu, uziaŭ mokraje sita j znik za zas�onaju. Kraton i Vini� �u�yli za im, dumaju�y, �to patrapia� prosta ŭ pamie�kannie Lihiji.

Ale, nadziva, zas�ona za�ynia�a ad nadvorku nie pamia�kannie, a druhi ciomny kalidor, na kancy jakoha vidzion byŭ aharod�yk z niekalkimi cyprysami i mirtavymi kustami, za im damok, prylepleny da h�uchoje zadniaje sciany susiedniaje kamianicy. Abodva skiemili naraz, �to hetaja abstavina dla ich pamysnaja. Na dvary bo mah�o zrabicca zbiahovi��a ŭsich �ycharoŭ, a naŭzbo��a damku ablah�a�a situacyju. Chutka ŭvinucca z abaroncami, a z�a��a z Ursusam, dy z uchoplenaj Lihijaj taksama chutka vydabycca na vulicu, a tam u�o dadu� sabie rady. A mo�a, nichto ich i nie za�epi�; kali za�epia�, ska�u�, �to raschodzicca pra cezaravu zak�adni�ku; a ŭ niezvy�ajnym vypadku Vini� zvierniecca da vihi�aŭ.

Ursus u�o badaj uvachodziŭ u damok, a�no �orach nie�ych krokaŭ zakranuŭ jahonuju ŭvahu, zatrymaŭsia i, uhledzieŭ�y dvuch �a�aviek, pa�a�yŭ sita na balustradzie dy zaviarnuŭsia da ich.

� A �aho tut �ukajecie? � spytaŭ.

� Ciabie! � adsiek Vini�.

Pa �ym, kiŭnuŭ�y Kratonu, zahadaŭ rezkim pryci�nym ho�asam: � Bi!

Kraton kinuŭsia by tyhrys i ŭ adnoj chvilinie, pier�, �ym lih zmierkavaŭsia, chapiŭ jaho ŭ svaje stalovyja ruki.

Vini� nadta byŭ peŭny jahonaj nadludskaje si�y, dyk nie �akaŭ vyniku bara�by, a, minuŭ�y ich, padsko�yŭ da dzviarej damka, pichnuŭ ich i ŭvaj�oŭ u ciomnuju kamoru, rassvietlenuju, adnak, raspalenym kaminkam. Blask hetaha kaminku padaŭ procta na tvar Lihiji. Druhoju asobaj, �to siadzie�a pry kaminku, byŭ toj starac, spadaro�nik Lihiji i Ursusa z Ostryjanuma.

Vini� usko�yŭ tak raptoŭna niespadziavana, �to Lihija j nie paspie�a ahledziecca, jak schapiŭ jaje ŭpo�ki i, padniaŭ�y ŭharu, kinuŭsia nazad da dzviarej. Starac paspieŭ, praŭda, jamu zastupi� dzviery, ale jon, prycisnuŭ�y dziaŭ�ynu adnoju rukoju, druhoju adapchnuŭ jaho. Kaptur asunuŭsia z jahonaj ha�avy, i tady ŭ abli��y henaha znajomaha a stra�naha tvaru serca Lihiji zamier�a ad �achu i sparalizava�a ho�as. Chacie�a kry�a� ratunku j nie mah�a. Taksama nadaremna sprabava�a ŭchapi� za ramu dzviarej, upiracca. Palcy jejnyja slizhanuli pa kamiani, i by�a b zhubi�a prytomnas�, kab nie ŭdary�a jejnych va�ej �achlivaje vidovi��a, kali vyska�yŭ z joju Vini� u vaharod.

Ursus trymaŭ u rukach niejkaha �a�avieka, ca�kam pierahnutaha ŭzad, z abvis�aju ha�avoju dy akryvaŭlenymi vusnami. Uhledzieŭ�y ich, ja��e ŭdaryŭ ku�akom pa toj ha�avie i vokamhnienna prysko�yŭ, by razju�any zvier, da Vinicija.

� Smier�! � padumaŭ ma�ady patrycyj.

Naraz �uje, by praz son, kryk Lihiji: �Nie bi!� Pasla ad�uŭ, jak, moŭ piarun, razviaza�a jamu nie�ta ruki, jakimi jaje abnimaŭ, ure�cie ziamla pad im zakru�y�asia, i dzionnaje sviat�o zhas�a ŭva��u�

Vinicija razbudziŭ daku�ny bol. U pier�aj chvilinie nie moh zrazumie�, dzie jon dy �to z im dziejecca. U ha�avie �um, uva��u tuman. Pavoli, adnak, viarta�asia prytomnas�, i ŭre�cie praz toj tuman ba�y� nad saboju troje ludziej. Dvuch paznaŭ: Ursusa i taho starca, jakoha pavaliŭ, vynosia�y Lihiju. Treci, nieznajomy, trymaŭ jahonuju levuju ruku i, abmacvaju�y jaje ŭzdoŭ� �okcia a� da ple�uka, vyklikaŭ taki stra�ny bol, �to Viniciju zda�osia, byccam robia� nad im jakuju mstu, dyk vycadziŭ praz zacisnutyja zuby: � Dabjecie mianie?

A jany nie zviartali na heta ŭvahi, tak, jak by nie �uli ci nie ŭva�ali za niezvy�ajnas�. Ursus z svajoj barbarskaj zak�apo�anaj minaj trymaŭ �mut stu�ak z bie�ych padziortych chuscin, a stary havaryŭ nieznajomamu: � Ci ty, H�aŭk, peŭny, �to henaja rana ŭ ha�avie nia jos� smiarotnaj?

� O tak, dastojny Kryspie, � supakojvaŭ H�aŭk. � S�u�a�y ŭ niavolnikach na marap�aŭstvie dy �yvu�y ŭ Nieapali, prychodzi�asia mnie ahlada� �mat ran, za tuju pracu ŭda�osia mnie jakraz i vykupicca z siamjoju. Nie, rana ŭ ha�avie lohkaja. Jak jon, vida�, � tut pakazaŭ na Ursusa, � adbiraŭ dziaŭ�ynu i pichanuŭ hetaha na mur, dyk jon, padaju�y, zas�aniŭsia rukoju, katoruju vyvichnuŭ i z�amaŭ, ale praz toje ŭsciaroh ho�aŭ � i �yccio.

� Nie adnym z bratoŭ ty ŭ�o apiekavaŭsia, � adkazaŭ Krysp, � i s�yvie� jak dobry lekar� Tamu � i pas�aŭ ja Ursusa pa ciabie.

� Katory ŭ darozie pryznaŭsia mnie, �to ŭ�ora j��e maniŭsia mianie zabi�.

� Ale pier� hety namier vyjaviŭ mnie; a ja, viedaju�y ciabie j tvaju viernas� da Chrysta, vyta�kavaŭ jamu, �to nie ty zdradnik, ale toj nieznajomiec, jaki da zabojstva jaho padbuchtorvaŭ.

� Hena byŭ nia�ysty duch, ale mnie zda�osia, �to anio�, � apraŭdvaŭsia, uzdychaju�y, Ursus.

� Druhim razam raska�a� mnie ab hetym, � pierarvaŭ H�aŭk, � a ciapier musimy duma� ab ranienym.

Heta skazaŭ�y, pa�aŭ nastaŭla� pla�o Viniciju, jaki raz-poraz mleŭ z bolu, nie dapamaha�a j Kryspava acha�od�vannie vadoju ha�avy. Ale mo�a j lep� by�o, �to mleŭ, bo cho� tady nie �uŭ nastaŭlannia nahi dy pieraviazki z�amanaje ruki, jakuju H�aŭk upraviŭ u dzvie �a�abkavatyja do��a�ki, chutka j mocna abviazaŭ�y, kab znieruchomi�. Pa dakananaj apieracyi aprytomieŭ znoŭ i ŭba�yŭ nad saboju Lihiju. Staja�a tut �a pry jahonym �o�ku, trymaju�y pierad saboju miedzianoje viadzierca z vadoju, u jakoj H�aŭk �as ad �asu ma�aŭ hubku j zmyvaŭ jamu ho�aŭ.

Vini� hladzieŭ i va�am nie vieryŭ. Jamu zdava�asia, heta son abo hara�ka maro�y�, stavia�y pierad im henuju mi�uju zda�, i a� pasla doŭhaje chviliny zdoleŭ vy�apta�: � Lihija� Ad ho�asu jahonaha zadry�a�a viadzierca ŭ rukach, i zviarnulisia da jaho sumnyja vo�y.

� Pax tabie! � adkaza�a cicha.

I staja�a z vyciahnutymi pierad saboju rukami, poŭnaja litasci i �alu. Jon �a pahladaŭ na jaje, moŭ �adaŭ napoŭni� joju vo�y tak, kab, jak zaplu��y�, voblik jejny stajaŭ jamu nad paviekami. Pryhladaŭsia na jejny tvar, bialej�y i b�a�ej�y, �ym daŭniej, na loki ciomnych va�asoŭ, na ŭbohuju vopratku rabotnicy; hladzieŭ tak uporysta, �to a� ad si�y jahonych va�ej pa�a�o ru�avie� jejnaje snie�naje �a�o � i pier�-napier� padumaŭ, �to jon �a kachaje jaje, a pa-druhoje, �to henuju nik�omnas� dy ŭbohas� jon spry�yniŭ, bo jon vyp�a�yŭ jaje z domu, dzie p�yva�a jana ŭ dastatkach i vyhodzie, i ŭpraviŭ u hetuju mizernuju chatu dy apranuŭ u hetuju vo� nendznuju vopratku z ciomnaje voŭny.

I tak chacieŭ jaje ŭchara�y� u najdara�ej�yja za�atyja ka�toŭnasci, �to apanava�a im zdumlennie, tryvoha, litas� i �al tak mahutny, �to � zdecca � kinuŭsia b joj da noh, kab moh kranucca z miejsca.

� Lihija, � ka�a, � ty nie dazvoli�a zabi� mianie� A jana sa�odka adkazvaje: � Chaj Boh das� tabie zdaroŭje.

Dla Vinicija, sviedamaha daŭniej�ych i apo�niaj kryŭd, �to maniŭsia zrabi� joj, s�ovy henyja byli sapraŭdnym balzamam. Zabyŭsia ŭ henaj chvilinie, �to jejnymi vusnami mo�a havary� chryscijanskaja navuka, a �uŭ tolki, byccam havory� kachanaja �yn�yna, u adkazie jakoje jos� niejkaja asabistaja pieslivas� dy nadludskaja dabrynia, da h�ybini jaho prajmaju�aja. Jak upiarod as�ab ad bolu, tak ciapier as�ab z ras�ulennia. Ava�oda�a im niejkaja niema�, adna�asna i mahutnaja i sa�odkaja. Mieŭ takoje ŭra�annie, jak by lacieŭ niedzie ŭ pro�mu, ale pry tym ad�uvaŭ, �to jamu dobra, �to jon � ��aslivy. U momancie taje sa�odkaje niema�y dumaŭ taksama � staji� nad im bostva.

Tym �asam H�aŭk skon�yŭ pramyva� ranu ŭ jahonaj ha�avie i pry�a�yŭ da jaje haju�uju mas�. Ursus zabraŭ z ruk Lihiji miadnik, a jana, uziaŭ�y sa sta�a �arku z vadoju i vinom, prystavi�a jamu da vusnaŭ. Vini� vypiŭ prahavita j pa�uŭ lhu. Pasla pieraviazki bol supakojiŭsia. Rany pa�ali tu�e�. Viarnu�asia prytomnas�.

� Daj mnie ja��e, � prosi�, � napicca.

Lihija paj��a ŭ bakoŭku; zbli�ajecca da jaho pasla karotkaje hutarki z H�aŭkam Krysp i ka�a: � Vini�, Boh nie dazvoliŭ tabie vykana� b�ahi namier, ale daravaŭ tabie �yccio, bo ty apamiataŭsia. Toj, pierad katorym �a�aviek jos� pylinkaj, addaŭ ciabie biezabaronnaha ŭ na�yja ruki, ale Chrystus, u jakoha my vierym, zahadvaje nam mi�ava� nat niepryjacielaŭ. Dyk ahledzieli my tabie rany i, jak kaza�a Lihija, malicimiemsia, kab Boh viarnuŭ tabie zdaroŭje, ale daŭ�ej ciabie dahlada� nie mo�am. Dyk zastavajsia z Boham i padumaj sam, ci hadzicca tabie dalej pierasledva� Lihiju, jakuju pazbaviŭ apiakunoŭ, domu, � i nas, �to za z�o dabrom tabie adp�acili?

� Cho�acie pakinu� mianie? � spytaŭ Vini�.

� Cho�am vyjsci z hetaha domu, u jakim mo�a dasiahnu� nas ruka prefiekta.

Tvoj spadru�nik zabity, a ty, spadaru, mi� svajimi la�y� ranieny. Nie z na�aje viny heta sta�asia, ale na kaho �, jak nie na nas, spadzie pomsta prava� � Pierasledu nie bojciesia, � zaru�yŭ Vini�. � Ja vas zas�aniu.

Krysp nie chacieŭ dalej ta�kava�, �to nie tolki pra palicyju tut raschodzicca, ale j Lihiju cho�u� zabiaspie�y� ad jaho.

� Spadaru, � ka�a, � pravaja ruka tvaja zdarovaja, dyk va�mi o� tabli�ki i styl dy napi�y s�uham svajim, kab pryj�li pa ciabie ŭvie�ar z lektykaj dy adniesli dadomu, tam tabie budzie vyhadniej, jak tut u na�aj biednacie. My tut kvatarujem u biednaj udavy, jana zaraz pryjdzie z svajim synam, i toje ch�ap�anio adniasie tvoj list, bo ŭsie musimy �uka� in�aha prytuli��a.

Vini� zbialeŭ, bo sciamiŭ, �to cho�u� jaho raz�u�y� z Lihijaj, i jak znoŭ straci� jaje, dyk nikoli ŭ �ycci mo�a nie ahlada� Ujaŭlaŭ sabie, praŭda, �to pami� im i joju lahli vialikija pierapony, tamu, kab asiahnu� jaje, tre �uka� niejkich novych daroh, ab jakich nie mieŭ kali ja��e duma�. Razumieŭ taksama, �to s�ovam jahonym, cho� by prysiahnuŭ adda� Lihiju nazad Pamponiji Hrecynie, maju� prava nie viery� dyj nie paviera�. Bo moh daŭno ŭ�o zrabi� heta; moh zamiest tropi� Lihiju pajsci da Pamponiji i prysiahnu� joj, �to vyrakajecca poscihu, chaj sama, kali cho�a, �ukaje dziaŭ�yny. Nie, nijakija zapeŭnivanni nie zdoleju� ich zatryma�, nijakaja prysiaha nie budzie pryniata, tym bol�, �to i prysiaha� nie by�o na kaho, bo bahoŭ pahanskich, u jakich jon i sam nie vieryŭ, uva�ali jany za nia�ystyja si�y.

Adnak mocna �adaŭ prychili� i Lihiju i tych jejnych apiakunoŭ jakim tolki ŭdasca sposabam, ale na heta patrabavaŭ �asu. Nu cho� by dzia�koŭ paru ja��e tak so�adka pahladzie� na jaje. Jak tapielcu ad�amak do�ki ci cho� by jakaja ��epka vydajecca ratunkam, tak i jamu vydava�asia, �to praz henych paru dzion zdaleje mo �to joj vymavi� takoje, �to b jaho da jaje zbli�y�a, nie�ta mo�a abdumaje, nie�ta pamysnaje zdarycca.

Dyk, sabraŭ�y dumki, ka�a: � Pas�uchajcie mianie, chryscijanie. U�ora byŭ ja razam z vami ŭ Ostryjanumie i s�uchaŭ va�u navuku, ale cho� by j nie viedaŭ jaje, u�ynki va�yja pierakanali mianie, �to vy ludzi sumlennyja j dobryja. Ska�ecie toj udavie, �to zajmaje hety dom, chaj zastajecca ŭ im, vy zastavajciesia taksama, i mnie dazvolcie zastacca. Chaj hety �a�aviek, � tut kinuŭ vokam na H�aŭka, � lekar, jaki znajecca na pieraviazkach ran, ska�a, ci mo�na mianie siannia pieranosi�. Ja � chvory, maju z�amanuju ruku, jaje cho� praz paru dzion nie mo�na varu�y�; i tamu ka�u vam, nikudy nie kranusia zhetul, chiba vyciahniecie mianie si�kom.

Tut zarva�a jamu, bo ŭ razbitych jahonych hrudziach nie chapi�a duchu, a Krysp skazaŭ: � Nichto, spadaru, nad taboju nie rabicimie hva�tu, my tolki vyniesiem adhetul na�y ha�ovy.

Na heta niepryzvy�ajeny da piare�anniaŭ junak nachmuryŭ brovy i skazaŭ: � Daj mnie ziachnu�.

Cieraz momant pa�aŭ havary� dalej: � Pra Kratona, jakoha zadu�yŭ Ursus, nichto nie pytacimie: mieŭsia jon jecha� siannia ŭ Benevent, kudy vyklikaŭ jaho Vatynij, dyk usie dumacimu�, �to vyjechaŭ. Jak uvachodzili my z Kratonam u hety dom, nichto nas nie ba�yŭ, apra�a adnaho hreka, jaki byŭ z nami ŭ Ostryjanumie. Ska�u vam, dzie �yvie, pakli�acie jaho � ja zahadaju jamu maŭ�a�, bo heta �a�aviek mnoju naniaty. Da domu majho napi�u pisulku, �to ja taksama vyjechaŭ u Benevent. Kali b hrek danios u�o prefiektu ab zdarenni, rasta�kuju jamu, �to ja sam zabiŭ Kratona, i �to mienavita jon z�amaŭ mnie ruku. Tak zrablu, ba�usia ajcom i maci rodnaju! Dyk mo�acie tutaka zastavacca, vo�as nikomu z ha�avy nie spadzie. Pakli�cie chutka hreka, jaki zaviecca Chi�on Chi�anid.

� Zastaniecca, spadaru, pry tabie H�aŭk, � ka�a stanoŭ�a Krysp, � i razam z udavoj apiakavacimucca taboju.

Vini� nasupiŭ brovy ja��e macniej.

� S�uchaj, stary �a�avie�a. Ja tabie ŭdzia�ny, i vyhladaje� na sumlennaha j dobraha �a�avieka; �amu nie ka�a� mnie, �to na dnie du�y toji�? Ty baji�sia, kab ja nie paklikaŭ majich niavolnikaŭ dy nie zabraŭ Lihiji? Ci � nie tak?

� Tak! � adkazaŭ surovy Krysp.

� Dyk uciam �a: z Chi�onam havarycimu pry vas i pry vas napi�u viestku dadomu ab majim vyjezdzie, � i �to in�ych pas�ancoŭ, jak vy, pasla nie miecimu� Razdumaj heta j nie dra�ni mianie bol�.

Tut uzburyŭsia, zmor��yŭsia ad hnievu i z hara�kaj ta�kavaŭ dalej: � Niaŭ�o tabie zdava�asia � ja nie pryznajusia, �to cho�u tut zastacca, kab ba�y� jaje?.. Dura� by adhadaŭ, cho� by ja nie saznaŭsia. Ale si�amoc nie budu jaje bolej zdabyva� A tabie ska�u nie�ta in�aje. Kali jana tut nie zastaniecca, dyk hetaju vo� zdarovaju rukoju pazryvaju banda�y, nie va�mu ŭ rot ni vady, ni je�y, i chaj smier� maja spadzie na ciabie j na tvaju bra�. Na�to by�o mianie ratava�? �amu nie zatoŭk mianie?

A� pabialeŭ z hnievu j as�ablennia. Lihija, �uju�y heta z bakoŭki i budu�y peŭnaj, �to jon hatovy heta zrabi�, spa�ocha�asia. Nie �ada�a ni za �to jahonaj smierci. Biezabaronny ranieny vyklikaŭ tolki litasci jaje pra achviary, pasviatu j mi�asernas� biez mie�aŭ, sama ŭpaji�asia tym novym ducham da taho, �to zaby�asia j ab domie, i ab ba�koch, i ab zhublenym ��asci, zrabi�asia z jaje adna z takich ma�adych chryscijanak, jakija pazniej zmianili staruju du�u svietu. Vini� tak u�o ŭrezaŭsia ŭ jejnuju dolu, tak nakinuŭsia, �to nielha ŭ�o by�o pra jaho zaby�.

Duma�a pra jaho ce�ymi dniami j nie raz mali�a Boha, kab spas�aŭ takuju chvilinu, u jakoj, idu�y za podycham navuki, mah�a b jamu vyp�acicca dabrom za z�o, mi�asernasciu za pierasled, z�ama� jaho, zdaby� dla Chrysta, zbavi�. I ciapier vo�, zdava�asia joj, takaja chvilina pryj��a, malitvy, zna�a, Boh vys�uchaŭ.

Padyj��a da Kryspa z abli��am jak by natchnionym dy pa�a�a havary� tak, jak by praz jaje havaryŭ niejki in�y ho�as: � Krysp, chaj jon zastajecca mi� nami, i my zastaniemsia z im, pakul Chrystus jaho nie azdarovi�.

Stary prezbiter, pryvyk�y ba�y� uva ŭsim volu Bo�uju, ba�a�y jejnuju ekzaltacyju, padumaŭ zaraz, a mo�a, havory� praz jaje moc vy�ej�aja, i, zatryvo�yŭ�ysia ŭ sercy, schiliŭ svoj ho�aŭ.

� Chaj tak staniecca, jak ka�a�, � prycviardziŭ.

Na Vinicija, jaki praz uvie� �as nie spu��aŭ z jaje va�ej, henaja borzdaja pas�uchmianas� Kryspa zrabi�a dziŭnaje j mocnaje ŭra�annie. Zda�osia jamu, �to Lihija jos� mi� chryscijanami niejkaju Sybi�aju ci kap�ankaju ŭ areole sumlennia j pava�annia. I mimacho� sam praniaŭsia toju sumlennasciu. Da ad�uvanaha kachannia damia�a�asia ciapieraka jak by niejkaja tryvo�livas�, pry jakoj samo kachannie vyhlada�a na zuchvalstva. Nie moh pry tym asvojtacca z dumkaj, �to adnosiny mi� imi zmianilisia, �to ciapier nie jana ad jaho, ale jon ad jaje zale�ny, la�y� vo� chvory, z�amany, �to pierastaŭ by� napasnikam, zdabyŭcam, i �to staŭsia moŭ biezabaronnaje dzicia na jejnaj apiecy. Dla jahonaj hordaj uda�y i samavoli takija adnosiny pavinny byli by� pani�aju�ymi, adnak u henym vypadku nie tolki nie ad�uvaŭ pani�ennia, ale byŭ joj udzia�ny, jak maci. Byli heta pa�ucci ŭ im nie�uvanyja, jany pierad niadaŭnim �asam nie pamiescilisia b jamu ŭ ha�avie, sumili b jany j ciapier jaho, kab moh jasna parachunkavacca z imi. Dy jon i nie pytaŭ siabie, �amu heta tak jos�, byccam heta by�a re� naturalnaja, cie�yŭsia tolki, �to zastajecca.

I maniŭsia joj dziakava� � z h�ybokaj pia��otaj dy j��e z niejkim pa�ucciom, tak daloka jamu niaviedamym, �to j nie moh vymysli�, jak jaho nazva�, bo heta by�a paprostu pakora. Ale niadaŭniaje ŭzburennie zmu�y�a jaho tak, �to nie moh havary�, i dziakavaŭ joj tolki va�yma, u jakich hare�a radas�, �to zastajecca pry joj, �to mah�ymie joju lubavacca ŭzaŭtra i pazaŭtra, mo�a j doŭha.

Radas� tuju muci�a tolki tryvoha, kab nie straci� taho, �to zdabyŭ, tak vialikaja, �to, kali Lihija pada�a jamu znoŭ vady i kali chapi�a jaho pry tym achvota ŭzia� jaje za ruku, bajaŭsia hetaha zrabi�, bajaŭsia � jon, toj samy Vini�, jaki na bankiecie ŭ cezara ca�avaŭ si�amoc jejnyja vusny, a pasla jejnych uciokaŭ ba�yŭsia, �to za va�asy ciahacimie jaje ŭ kubikulum abo zahadaje vysciaba�.

Ale pa�aŭ taksama tryvo�ycca, kab jakaja niapro�anaja dapamoha zvonku nie zni��y�a jamu radasci. Chi�on moh paviedami� prefiekta horadu ab jahonaj zahubie abo vyzvolnikaŭ domu, dyk interviencyja vihi�aŭ by�a mah�ymaj. Praz ho�aŭ, praŭda, prabieh�a jamu dumka, �to ŭ takim vypadku moh by zahada� schapi� Lihiju j zamknu� u svajim domie, ale pa�uvaŭ, �to rabi� jon hetaha nie pavinien � dyj nie zdoleje. Byŭ jon �a�aviekam samavolnym, ad�ajnym i davoli papsavanym, a pad pry�ynu j zakatnym, ale adnak �a nie byŭ ni Tyhelinam, ni Neronam. Vajackaje �yccio vyhadava�a ŭ im peŭnaje pa�uccio spraviadlivasci, viery j stolki sumlennia, kab zrazumie�, �to taki ŭ�ynak byŭ by stra�enna pod�ym. Byŭ by, mo�a, zdolnym puscicca na jaho ŭ napadzie z�osci pry poŭnym zdaroŭi, ale ŭ henaj chvilinie byŭ ras�uleny j chvory, dyk raschodzi�asia jamu tolki pra toje, kab nichto nie staŭ pami� im i Lihijaj.

Sciamiŭ taksama nadziva, �to ad taje chviliny, kali vykaza�asia Lihija pa jahonym baku, ani jana sama, ani Krysp nie �adaju� ad jaho nijakich zapeŭnivanniaŭ, tak, jak by byli pierakananyja, �to pry b�ahoj nahodzie abaroni� ich niejkaja nadpryrodnaja moc. Vini�, u ha�avie jakoha pasla vys�uchannia navuki Aposta�a ŭ Ostryjanumie pa�a�a b�ytacca j zaciracca roznica mi� re�ami mah�ymymi j niemah�ymymi, nie byŭ taksama daloka ad dumki, �to tak by� mah�o b. Adnak �a, dziakuju�y cvieraziej�aj dumcy, sam pryhadaŭ im hutarku pra hreka dy znoŭ za�adaŭ, kab pryviali jamu Chi�ona.

Krysp zhadziŭsia na heta, i pastanavili vys�a� Ursusa. Vini� dobra viedaŭ u�o Chi�ona j jahonuju zyhzakavatas�, dyk dak�adna rasta�kavaŭ lihu, jak da jaho dabracca j z�avi�, i, napisaŭ�y niekalki s�oŭ na tabli�cy, zviarnuŭsia da Kryspa: � Daju tabli�ki, Chi�on bo �a�aviek ahladny j chitry, jaki �asta, mnoju paklikany, zahadvaŭ adkazva� majim ludziam, �to niama jaho doma, rabiŭ heta z�a��a tahdy, kali nie mieŭ dla mianie dobrych navin i bajaŭsia majho hnievu.

� Aby jaho tolki ja znaj�oŭ, dyk pryviadu, ci chaciecimie, ci nie, � zapeŭnivaŭ Ursus.

Pasla �aho, uziaŭ�y nakidku, borzda vyj�aŭ. Znajsci jaho ŭ Rymie nie by�o lohka, nat pry najlep�ym adrasie, ale Ursusu ŭ takich vypadkach dapamahaŭ instynkt lasnoha �a�avieka dy adna�asna dobraja abaznanas� z horadam, tak �to niezabaŭna znaj�oŭsia ŭ pamia�kanni Chi�ona.

Nie paznaŭ jaho, adnak. Upiarod ba�yŭ jaho tolki raz u �ycci, dyj toje ŭna�y. Toj pastaŭny j samaŭpeŭnieny starac, jaki nabuchtorvaŭ jaho zabi� H�aŭka, tak byŭ niepadobny da hetaha zhorblenaha ŭ abcas sa strachu hreka, �to nielha by�o paduma�, kab heta jany byli adnoj asobaj. Chi�on taksama, skiemiŭ�y, �to Ursus hladzi� na jaho, jak baran na novyja varoty, achrabreŭ. Nie pahra�a�a jamu, zna�a, padazrennie, �to ŭvioŭ jaho naŭmysna ŭ biadu. Prytym zdahadaŭsia, �to chryscijanie nie zabili Vinicija, maby�, dziela taho, �to nie asmielilisia padnia� ruki na pava�anuju asobu.

� Heta zna�a j mianie Vini� zas�oni� u patrebie, � padumaŭ, � bo � nie vyklikaje mianie na toje, kab zabi�.

Dyk, kaŭtnuŭ�y krychu duchu, spytaŭ: � Mi�y �a�avie�a, ci nie prys�aŭ �asam moj pryjaciel Vini� pa mianie lektyku?.. Nohi bo vo� maje papuchli, nie mahu daloka jsci.

� Nie, � adkazaŭ Ursus, � pojdziem piechatoju.

� A jak nie pajdu?

� Nie rabi hetaha, bo musi� isci.

� I pajdu, ale z u�asnaje achvoty. Nichto mianie nie prymusi�, bo ja �a�aviek volny j pryjaciel prefiekta. Jak mudrec, maju radu j na hva�t � bo ŭmieju pieratvara� ludziej u drevy j zviaroŭ. Ale pajdu, pajdu! Apranu tolki nakidku krychu ciaplej�uju j kaptur, kab nie paznali mianie, ba�, niavolniki taho kvarta�u, inak� bo zatrymoŭvali b nas biespierastanku, kab ca�ava� mnie ŭ ruku.

Skazaŭ�y heta, uzdzieŭ in�uju ch�amidu, na ho�aŭ napusciŭ vialiki kaptur, kab Ursus nie prypomniŭ, ba�, sabie jahonaha vyhladu, jak vyjdu� na sviat�o.

� Kudy � mianie viadzie�?.. � spytaŭ u darozie Ursusa.

� Na Zatybra.

� Ja niadaŭna ŭ Rymie j nikoli tam nie byŭ, ale j tam, dumaju, �yvu� dastojnyja ludzi.

Ale najiŭny Ursus, jaki niadaŭna �uŭ ad Vinicija, �to hrek byŭ z im na mahilniku ŭ Ostryjanumie, dyj ba�yŭ, jak uvachodziŭ z Kratonam u dom Lihiji, zatrymaŭsia na momant i ka�a: � Nie machluj, stary �a�avie�a, ty � siannia byŭ z Vinicijem u Ostryjanumie dy pad na�aju bramaj.

� Ach! � spachapiŭsia Chi�on. � Dyk heta va� dom staji� na Zatybry? Ja niadaŭna, ba�, u Rymie, dyk i nie viedaju dobra, jak zavucca roznyja kvarta�y.

Tak, mi�y dru�a! Byŭ ja pad va�aju bramaju i zaklinaŭ u imia honaru Vinicija, kab nie ŭvachodziŭ. Byŭ i ŭ Ostryjanumie, a viedaje� �aho? �adaju naviarnu� Vinicija, dyk chacieŭ, kab jon pas�uchaŭ najstarej�aha Aposta�a. Asvie� Bo�a jahonuju j tvaju du�u! Ty �, zdecca, chryscijanin i chiba � prahnie�, kab praŭda zapanava�a nad ziamloju?

� Tak, � adkazaŭ pakorna Ursus.

Chi�on z�adva�nieŭ.

� Vini� vialmo�ny pan, � ta�kuje, � dy pryjaciel cezara. �asta jon ja��e nastaŭlaje vu�y na pad�epty z�oha ducha, ale chaj tolki ŭpadzie vo�as z jahonaj ha�avy, cezar pomstu zhoni� na ŭsich chryscijanach.

� Nas sciera�e bol�aja moc.

� Praŭda! Praŭda! Ale �to � maniciesia rabi� z Vinicijem? � spytaŭ z novaju tryvohaju Chi�on.

� Nie viedaju. Chrystus nakazvaje mi�asernas�.

� Vo, dobra skazaŭ. Pamiataj ab hetym zaŭsiody, bo jnak� budzie� skviarcisia ŭ piekle, jak vantrabianka na patelni.

Ursus biedny ŭzdychnuŭ, a Chi�on dumaje sabie: z henym stra�ennym �a�avie�ynaj mo�na zaŭsiody zrabi� �tochacia.

Dyk, cho�u�y daviedacca, jak adbyva�asia toje niaŭda�aje adbirannie Lihiji, pytaŭ dalej va�nym sudziejskim ho�asam: � �to zrabili z Kratonam? Ka�y, nie kruci.

Ursus iznoŭ uzdychnuŭ.

� Vini� ska�a.

� Heta zna�a ŭsunuŭ jamu na�a abo ka�om abiazvie�yŭ?

� Ja byŭ z ho�ymi rukami.

Hrek, adnak, nie moh ustrymacca ad podzivu nadludskaje si�y barbara.

� Badaj ciabie P�uton!.. Heta zna�y�, chacieŭ skaza�: daruj tabie Bo�a!

I�li moŭ�ki, pasla Chi�on ka�a: � Nie ja ciabie zdrad�u, ale sciera�ysia vihi�aŭ.

� Ja bajusia Chrysta, nie vihi�aŭ.

� I toje praŭda. Niama cia�ej�aje viny nad zabojstva. Budu za ciabie malicca, ale nie viedaju, ci nat i maja malitva �to dapamo�a � chiba � rabiŭ prysiahu, �to nikoli nikoha ŭ �ycci nie kranie� palcam.

� Ja i tak nie zabivaŭ z rozmys�am i samacho�, � t�uma�ycca Ursus.

Chi�on adnak, cho�u�y na ŭsialaki vypadak zabiaspie�ycca, nie pierastavaŭ dalej abryd�a� Ursusu zabojstva dy zaachvo�va� jaho da prysiahi. Vypytvaŭ taksama j pra Vinicija, ale lih adkazvaŭ na jahonyja pytanni nieachvotna, admachvaju�ysia, �to ad samoha Vinicija daviedajecca ŭsio, �to treba.

Hutara�y tak, prabryli ŭre�cie dalokuju darohu, �to dziali�a kvateru hreka ad Zatybra, i apynulisia pierad domam. Znoŭ ustryvo�y�asia serca Chi�ona. Ad strachu vydava�asia jamu, �to Ursus �ypaje na jaho niejkim ludajedskim vokam. �Ma�aja mnie z taho paciecha, � dumaŭ sabie, � �to zabje mianie niechacia, lepiej by, kab chapiŭ jaho samoha parali�, a razam z im usich lihaŭ, �to daj, Zeŭsie, kali patrapi�!� Tak razmyslaju�y, �toraz bol� zatulvaŭsia ŭ svaju halijskuju honku, nibyta, ba�, ad cho�adu. Ure�cie, jak tolki, praj�oŭ�y praz sieni j pier�y nadvorak, apynulisia ŭ kalidory, �to vychodziŭ u aharodziec damku, nah�a zatrymaŭsia j ka�a: � Daj mnie adsapcisia, bo nie mah�ymu havary� z Vinicijem i ŭdziala� jamu mudrych radaŭ.

Vymaviŭ�y heta, zatrymaŭsia, bo cho� uhavorvaŭ siabie, �to nijakaja niebiaspieka jamu nie pahra�aje, adnakava � na ŭspamin, �to znajdziecca siarod hetych tajemnych ludziej, jakich ahladaŭ u Ostryjanumie, nohi dry�ali.

Tym �asam z damku danies�asia piajannie.

� �to heta? � spytaŭ.

� Ka�a�, byccam chryscijanin, a nie viedaje� pra na� zvy�aj pasla ko�naje jady vialbi� Zbaŭcu piajanniem, � adkazaŭ Ursus. � Myryjam z synam musi ŭ�o viarnu�asia, a mo�a, i Aposta� jos� z imi, jon �todzie� adviedvaje Kryspa.

� Viadzi mianie prosta da Vinicija.

� Vini� u toj samaj kamory, dzie i ŭsie, bo adna tolki hetaja bol�aja j jos�, astatnija samyja ciomnyja kubiku�y, u jakich tolki spimo. Chadziem u�o, tam addychnie�.

Uvaj�li. U chacie by�o ciemnavata; byŭ chmarny zimovy vie�ar, a ahie��yki niekalkich hazova�ak nie zusim razhaniali zmrok. Vini� chut�ej zdahadaŭsia, �ym paznaŭ zakapturanaha Chi�ona, a toj, zzoryŭ�y �o�a ŭ rahu chaty i na im Vinicija, ru�yŭ, nie hledzia�y na nikoha, prosta da jaho � jak by ŭ pierakananni, byccam pry im budzie jamu biespia�niej.

� O dominie! �amu � nie s�uchaŭ majich radaŭ! � azvaŭsia, zharnuŭ�y ruki.

� Maŭ�y, � adhuknuŭsia Vini�, � i s�uchaj!

Hladzieŭ pilna ŭ vo�y Chi�onu i havaryŭ spavahu, dabitna, moŭ �adaŭ, kab ko�naje s�ova jahonaje zrazumieŭ jak zahad i raz nazaŭsiody zatrymaŭ sabie ŭ pamiaci.

� Kraton kinuŭsia na mianie, kab zamardava� � razumieje�! Dyk ja zabiŭ jaho, a henyja vo� ludzi ahledzieli mnie rany, atrymanyja ŭ bara�bie z im.

Chi�on skiemiŭ adrazu, �to kali Vini� tak havory�, dyk, maby�, umoviŭsia z chryscijanami, a tady � zna�a � cho�a, kab jamu vieryŭ. Zdahadaŭsia pra heta i z jahonaj miny, dyk jak ba�, nie akazaŭ�y ni sumnivu, ni zdziŭlennia, padniaŭ vo�y ŭharu i adazvaŭsia: � Hena byŭ isny z�ydzie�, spadaru! Ci � ja ciabie nie pierascierahaŭ, kab nie daviaraŭ jamu? Usie maje dakory adbivalisia ad jahonaj ha�avy, by haroch ad sciany. Uva ŭsim Hadesie niama dla jaho dastatkovych pakutaŭ, bo chto nie mo�a by� sumlennym �a�aviekam, toj staniecca z�ydniem, a kamu � cia�ej stacca sumlennym, jak nie z�ydniu? Heta � treba: napada� na svajho dabradzieja, �a�avieka. tak vialikadu�naha!.. O, bo�a�ki!..

Tut, adnak, spachapiŭsia, �to niadaŭna prykidvaŭsia pierad Ursusam za chryscijanina � i zmoŭk.

� Kab nie �sica�[40], jakuju mieŭ z saboju, jon zabiŭ by mianie.

� Bahas�aŭlu tuju chvilinu, u jakuju parajiŭ ja tabie ŭzia� cho� hety no�.

Vini� uskinuŭ na hreka pytalny pahlad i pa�aŭ ekzamienava�: � �to rabiŭ siannia?

� Jak heta? Ci � ja tabie, spadaru, ja��e nie kazaŭ, �to rabiŭ abietki za tvajo zdaroŭje?

� I bol� ni�oha?

� I vybiraŭsia o� advieda� ciabie, a�no � prychodzi� toj dobry �a�avie�yna j ka�a, �to kli�a� mianie.

� Vo� tabli�ka, pojdzie� z joju da mianie dadomu, znojdzie� majho vyzvolnika j addasi jamu. Napisana tut, �to ja vyjechaŭ u Benevent. Ska�a� Demasu ad siabie, �to heta sta�asia siannia rana, by�o terminovaje pi�mo ad Piatronija.

Tut paŭtaryŭ z naciskam: � Vyjechaŭ u Benevent � zrazumieŭ?

� Vyjechaŭ, spadaru, vyjechaŭ! Ady� rana razvitaŭ ja ciabie pry Porta Kapena[41], i ad �asu tvajho vyjezdu aharnu�a mianie takaja tuha, �to kali tvaja �askavas� jaje nie ŭtuli�, za�urusia nasmier�, jak niebaraka �onka Zetosa[42] z �alu pa Itylu.

Vini�, cho� chvory j zvyk�y da padstupnaje hnutkasci hreka, nie moh, adnak, ustrymacca ad smiechu. Da taho � i rad byŭ, �to Chi�on vomih jaho zrazumieŭ, i pacia�aje: � Nu dapi�u, dapi�u ŭ�o, kab tabie slozy abcierli. Daj sviatlika.

Chi�on, supakojeny, ustaŭ, stupiŭ niekalki siahniaŭ u bok komina, zniaŭ adzin z haru�ych na prymorku sviatlikoŭ.

I treba � � z ha�avy pad�as henaj pas�uhi asunuŭsia kaptur, i blask ch�ynuŭ prosta jamu ŭ tvar. H�aŭk tady, sarvaŭ�ysia z �avy dy padbieh�y, tyc jamu ŭ vo�y.

� Nie paznaje� mianie, Cefas? � pytaje.

U jahonym ho�asie by�o �to� tak z�aviesnaje, �to pa ŭsich prysutnych prabieh�a dryhata.

Chi�on myknuŭ svieta�a i vomih upusciŭ jaho na ziamlu, pa �ym sahnuŭsia ŭ duhu j pa�aŭ jen�y�: � Ja nie� ja nie!.. Zlitujciesia!

H�aŭk zvaro�vajecca ŭ bok via�eraju�ych i kry�y�: � Vo hety �a�aviek pradaŭ i zhubiŭ mianie z siamjoju.

Vini� taksama nie moh sciami� taho, �to sta�asia, i na dnie du�y, badaj, nie mien� byŭ zdziŭleny, �ym Chi�on. Bo �to z im tak abyj�lisia henyja ludzi, �to, zamiest pomscicca za napas�, la�yli rupliva jahonyja rany, to j��e lho by�o vyta�kava� �astkova navukaju vyznavanaju, �astkova ŭp�yvam Lihiji, a krychu i jahonym vysokim zna�enniem. Ale ŭ�ynak ichni z Chi�onam pieravy�aŭ jahonyja paniacci ab ludskoj zdolnasci praba�annia. Mimacho� lez�a i jamu ŭ ho�aŭ pytannie: �amu jany nie zabili hreka? Ursus by ŭ aharodzie jaho zakapaŭ abo no��u zanios u Tybr, jaki ŭ tych �asach na�noha cezaravaha bujanstva tak �asta vykidaŭ ranicami trupy ludziej, �to nichto nat nie dasledvaŭ, adkul bralisia. Pa dumcy Vinicija, chryscijanie nie tolki mahli, ale pavinny byli z svietu zviasci Chi�ona. Litas�, praŭda, nie zusim u�o by�a niaznanaj tamu ko�u, da jakoha nale�aŭ ma�ady patrycyj. Ady� Afiny zbudavali joj a�tar i praz doŭhi �as nie dapu��ali ŭ horad h�adyjatarskich bojniaŭ. Zdara�asia, �to i ŭ Rymie pakananyja dastavali ŭ�askaŭlennie, jak, napryk�ad, Kalikrat, brytanski karol, jakoha ŭziaŭ u niavolu K�aŭdyjus i, ��odra abdaryŭ�y, pusciŭ u horad na svabodu. Ale pomsta za asabistuju kryŭdu vydava�asia Viniciju, tak jak i ŭsim, s�u�naju i spraviadlivaju. Abniachannie jaje by�o nie pa du�y jamu. �uŭ, praŭda, i jon u Ostryjanumie, �to tre mi�ava� nat niepryjacielaŭ, uva�aŭ, adnak, heta za nie�ycciovuju teoryju. Prachodzi�a jamu taksama praz ho�aŭ, �to mo nie zabili Chi�ona tamu tolki, �to piera�kad�a�a jakaja� para sviataŭ ci jakaja� kvadra miesiaca, pad�as jakoje chryscijanam nie vypadaje rabi� zabojstva. �uŭ ad ludziej, �to byvaju� takija terminy, u jakich roznym narodam nie mo�na navat vajny pa�yna�. Ale �amu tady nie addali hreka ŭ ruki spraviadlivasci, �amu Aposta� kazaŭ, kali b chto siamikrotna praviniŭsia, dyk siamikro� tre jamu j darava�, dy �amu H�aŭk skazaŭ Chi�onu: �Chaj tabie tak Boh daruje, jak ja tabie adpu��aju�? Dyk �a Chi�on zrabiŭ jamu naj�arniej�uju kryŭdu, jakuju �a�aviek �a�avieku mo�a zrabi�, i ŭ Vinicija na ŭspamin ab tym, jak by jon, napryk�ad, pastupiŭ z takim, chto b zabiŭ Lihiju, zakipie�a serca, by kipie�: nie by�o b takich pakutaŭ, jakimi b nie msciŭsia! A toj daravaŭ! I Ursus adpusciŭsia taksama, jon, �to pa sutnasci moh by zabi� u Rymie kaho b chacieŭ zusim biaskarna, bo �arhova patrabavaŭ by zadu�y� tolki Niemarenskaha karala i zania� jahonaje miejsca. Ci � �a�avieka, jakoha nie adoleŭ Kraton, pieramoh by no�bit hetaj hodnasci � h�adyjatar, da jakoha dachodzi�asia tolki praz pakanannie papiaredniaha �karala�? Adzin byŭ tolki na hetyja ŭsie pytanni adkaz: jany niajna�aj nie zabivali praz niejkuju dobras� tak vialikuju, �to padobnaje nie by�o dahetul na sviecie, dy praz biazmie�nuju mi�as� da ludziej, jakaja zmu�a�a zabyva� ab sabie, ab svajich kryŭdach, ��asci j hory � i �y� dla in�ych. Jakuju zap�atu mieli tyja ludzi za takuju dabryniu, Vini� �uŭ u Ostryjanumie, ale nie miesci�asia jamu heta ŭ ha�avie. Ujaŭlaŭ, �to �yccio hetaje ziamnoje, poŭnaje abaviazkaŭ dy rezyhnacyi z usiaho dobraha j rasko�naha na karys� in�ych, by� musi�a b nudnym. Henyja dumki naviejali jamu nie tolki zdziŭlennie, ale i litas�, i jak by peŭnuju pahardu. Zdava�asia jamu, �to heta avie�ki, jakija raniej ci pazniej musiacimu� by� zjedzienyja vaŭkami, a jahonaja rymskaja ŭda�a nie mah�a pryzna� tych, jakija dazvalaju� siabie zjada�. Udary�a jaho ŭsio � taki adna re�, imienna: jak vyj�aŭ Chi�on, niejkaja h�ybokaja radas� raspramiania�a ŭsich. Aposta� padyj�oŭ da H�aŭka i, pa�a�yŭ�y na ha�avie jahonaj da�o�, skazaŭ: � Chrystus u tabie pieramoh!

A toj padniaŭ uharu vo�y, tak davierlivyja j poŭnyja radasci, jak by abli�o jaho vialikaje j niespadziavanaje ��ascie. Vini�, jaki zdolny byŭ by zrazumie� tolki radas� z dakananaje pomsty, hladzieŭ na jaho vytra��anymi z hara�ki va�yma, maŭlaŭ na biazh�uzdnika. Ba�yŭ nie biez nutranoha aburennia, jak pasla Lihija pry�a�y�a svaje hubki karaleŭny da ruki taho �a�avieka, jaki vyhladaŭ na pier�y pahlad na niavolnika, i zdava�asia jamu, �to �ad hetaha svietu pieravaro�vajecca zusim. Pasla viarnuŭsia Ursus i pa�aŭ raskazva�, jak vyvieŭ Chi�ona na vulicu dy jak pieraprasiŭ jaho za kryŭdu; za heta Aposta� pabahas�aviŭ i jaho, a Krysp aha�osiŭ, �to heta dzie� vialikaje pieramohi. Pa�uŭ�y ab hetaj pieramozie, Vini� zusim zhubiŭ to�k.

I, jak Lihija znoŭ dava�a jamu napicca, zatrymaŭ na chvilinu jejnuju ruku i spytaŭ: � Dyk i ty mnie darava�a?

� My chryscijanie, nam nie mo�na nasi� u sercy hnievu.

� Lihija, � skazaŭ tady, � kim by ni byŭ tvoj Boh, sto va�oŭ u jahony honar achviaruju dla taho tolki, �to Jon tvoj.

A jana papravi�a jaho: � Addasi jamu honar u sercy, kali jaho palubi�.

� Dziela taho tolki, �to Jon tvoj� � paŭtaryŭ s�abiej�ym ho�asam Vini�.

I prymknuŭ pavieki, bo znoŭ apanava�a jaho as�ablennie. Lihija adyj��asia, ale praz momant viarnu�asia i, prystupiŭ�ysia blizka, nachili�asia nad im, kab pierakanacca, ci spi�. Vini� ad�uŭ jejnuju blizkas� i, rasplu��yŭ�y vo�y, usmichnuŭsia, a jana pa�a�y�a lahie�ka na ich ruku, jak by mani�asia schili� jaho da snu. Tady aharnu�a jaho bol�aja rasko�a, ale adna�asna pa�uŭsia bol� chvorym. I tak by�o sapraŭdy. No� u�o by�a ŭpoŭni, a razam z joju pryj��a j macniej�aja hara�ka.

Z henaj pry�yny nie moh zasnu� i vadziŭ za Lihijaju va�yma, dzie tolki jana paviarnu�asia. �as ad �asu zapadaŭ u niejkuju niemaras�, u katoraj �uŭ i ba�yŭ usio navoka�, ale mia�a�asia ŭ joj re�ajisnas� z sonnymi marami. Mroji�asia jamu, napryk�ad, byccam staji� na niejkim apuscie�ym mahilniku sviatynia, by vie�a, jakoj Lihija jos� sviatarkaj. Jon nie spu��aŭ z jaje va�ej, ba�yŭ jaje z lutniaju ŭ ruce, usiu ŭ sviatle, padobnuju da tych uschodnich sviatarak, �to piajali na�ny himn na s�avu miesiaca. Jon sam padymaŭsia z vialikaju natuhaju pa krutych schodach, kab z�avi� jaje, za im poŭz Chi�on, zvonia�y zubami sopa�achu i dakaraju�y: �Nie rabi hetaha, spadaru, bo heta sviatarka, za jakuju Jon pomscicca�� Vini� nie viedaŭ, chto byŭ toj Jon, nie razumieŭ, �to jdzie rabi� sviatakradstva, dyk stra�enna bajaŭsia, ale jak daj�oŭ da balustrady na ��ycie vie�y, pry Lihiji nah�a zjaviŭsia Aposta� srebnabarody j skazaŭ: �Nie padymaj na jaje ruki, bo jana maja�. Jak heta skazaŭ, paj�li razam z joju miesia�nym sviatazarnym �lacham, by darohaju da nieba, a jon pa�aŭ prasi�, kab i jaho ŭziali z saboju. Hetta pra�nuŭsia, acvierazieŭ i pa�aŭ hladzie�. Vohni��a na vysokim �aranie tli�asia s�abiej, ale krychu ja��e asviatla�a prysutnych, jakija siadzieli pry ahni, hreju�ysia, bo no� by�a siadravaja, a chata davoli cha�odnaja. Vini� ba�yŭ, jak ziachali paraju. Usiaredzinie siadzieŭ Aposta�, pry kaleniach jahonych na nizkim us�on�yku Lihija, dalej H�aŭk, Myryjam, Krysp, a z kraju � z adnaho boku Ursus, z druhoha Nazarka, Myryjamin syn, pryho�y padletak z daŭhimi �ornymi va�asami, spadaju�ymi jamu a� na ple�y.

Lihija s�ucha�a, hledzia�y na Aposta�a, dyj usie byli nachileny da jaho, a jon nie�ta havaryŭ. Vini� tryvo�na ŭhladaŭsia. Pryj��o na dumku, �to ŭ hara�cy ad�uvaŭ praŭdu, �to toj stary pryby� z dalokich staron sapraŭdy zabiraje jamu Lihiju i viadzie ŭ niaznanuju darohu. Byŭ peŭny, �to starac ta�kuje ab im, mo�a darad�vaje, jak jaho z joju raz�u�y�, bo zdava�asia Viniciju niepraŭdapadobnaju re��u, kab chto ŭ henaj chvilinie ab �ym in�ym moh havary�, dyk, natu�yŭ�y ŭsiu prytomnas�, pa�aŭ prys�uchoŭvacca hutarcy Piatra.

Ale abmyliŭsia, bo Aposta� havaryŭ znoŭ ab Chryscie.

� Jany tolki hetym imiem �yvu�! � padumaŭ sabie Vini�.

Stary mu� raskazvaŭ ab pajmanni Chrysta: � Pryj��a rota j Kajfa�avy s�uhi, kab Jaho spajmaci. Zbaŭca spytaŭ ich, kaho �ukaju�, adkazali: �Jezusa Nazarenskaha!� A jak skazaŭ im: �Ja Jezus!� � papadali na ziamlu, nie smieju�y padnia� na Jaho ruki, i a� tolki pasla paŭtornaha pytannia schapili Jaho.

Tut Aposta� pierapyniŭsia i, vyciahnuŭ�y da ahniu ruki, skazaŭ: � By�a siadravaja no�, jak siannia, ale zakipie�a ŭva mnie kroŭ, vychapiŭ ja mie� na abaronu i adsiek vucha s�uzie archisviatara. I byŭ by ja baraniŭ jaho bol�, �ym �yccio svajo, kab nie suniaŭ mianie: �U�a�y, � ka�a, � mie� tvoj u pochvu. Jak �a �ary, jakuju daŭ mnie Ajciec, nie picimu?..� Tady spajmali j zviazali Jaho� Heta skazaŭ�y, zakryŭ da�oniami tvar i zmoŭk, chacieŭ, ba�, pierad dalej�ym apaviadanniem pakana� nataŭp uspaminaŭ. Ursus, nie mohu�y vytryma�, sarvaŭsia, papraviŭ na prypiaku ka�arhoju aho�, a� iskry sypnuli za�atym da�d�om, i po�ymia streli�a �yviej, pa �ym, sieŭ�y, adazvaŭsia: � �to by�o b u�o, toje by�o b � ech!..

Ale nah�a chapiŭsia za jazyk, bo Lihija pakaza�a palec na vusnach. Sop tolki, by kavaloŭ miech, vida� by�o buru ŭ jahonaj du�y, bo cho� zaŭsiody hatovy byŭ ca�ava� stopy Aposta�a, ady� taho adnaho prastupku ŭ du�y nie moh stravi�: nu chaj by chto tak ot pry im padniaŭ ruku na Spasa, chaj by jon byŭ z im taje no�y, oj palacie�a b pierje i z vajaroŭ, i z Kajfa�avych pas�u�nikaŭ! I a� slozy nakacilisia na va�ach i z �alu, i z du�eŭnaje ka�amiesicy, bo z adnaho boku, � dumaje, � nie tolki sam baraniŭ by Zbaŭcu, ale ��e sklikaŭ by lihaŭ jamu na poma�, chvataŭ, ma�ajcoŭ; a z druhoha � �to, kali b heta zrabiŭ, akazaŭ by niepas�uchmianas� Zbaŭcy i piera�kodziŭ by adkuplenniu svietu.

Tamu nie moh ad sloz paŭstrymacca.

Pa chvilinie Piotr, adkryŭ�y tvar, pa�aŭ raskazva� dalej, ale Vinicija znoŭ apanavaŭ hara�kavy vobmarak. Usio, �to ciapier �uŭ, pamia�a�asia jamu z tym, �to havaryŭ Aposta� papiaredniaje no�y ŭ Ostryjanumie, jak Chrystus zjaviŭsia na bierazie Tyberyjskaha voziera. Vo� �a ba�yŭ byccam �yroka razlituju vadzianuju roŭniu, na joj rybackuju �odku, a ŭ �odcy Piatra j Lihiju. Jon sam p�yŭ za imi z usich si�, ale bol u z�amanaj ruce piera�kad�aŭ jamu ich dasiahnu�. Bura pa�a�a bi� jamu chvalaju ŭ vo�y, i pa�aŭ tanu�, kli�u�y ratunku. Tady Lihija ŭklen�y�a pierad Aposta�am, a jon zaviarnuŭ �odku j vyciahnuŭ da jaho vias�o, pry dapamozie jakoha vydabyŭsia ŭ �odku i ŭpaŭ na jejnaje dno. Pasla jamu zda�osia, byccam, padniaŭ�ysia, ba�y� mnoha ludziej p�yvu�ych za �odkaju. Chvali nakryvali pienaju ichnija ha�ovy; niekatorych adno ŭ�o tolki ruki byli vida� z vady, ale Piotr raz za razam ratavaŭ tonu�ych i zabiraŭ ich u svaju �odku, jakaja pa�yra�asia, bol�a�a, jak by cudam. Chutka napaŭnia�a jaje vialikaja ta�aka ludziej, padobnaja jak u Ostryjanumie, a pasla ja��e bol�aja. Vini� dziviŭsia, jak jana mah�a ŭ joj stoŭpicca, i braŭ jaho strach, �to pojdu� na dno. Ale Lihija supakojva�a jaho, pakazvaju�y niejkaje sviat�o na dalokim bierazie, da katoraha p�yli. Tut Vinicijevy mary znoŭ pamia�alisia z tym, �to kazaŭ Aposta� u Ostryjanumie ab zjavie Chrysta nad vozieram. Ciapier o� vyrazna ba�yŭ u tym uzbiare�nym sviatle niejkuju posta�, da jakoje Piotr skiroŭvaŭ �odku. I �ym bolej da jaje nabli�aŭsia, tym nadvorje rabi�asia ci�ej�ym, vodnaja pavierchnia h�adziej�aj, a sviat�o jasniej�ym. Hramada pa�a�a piaja� mi�ahu�ny himn, pavietra za�una�a pacham nardu, vada jhra�a viasio�kaju, kazaŭ by z dna prahladali ru�y dy lileji, a ŭre�cie �odka cicha nosam �urchnu�a ŭ bierahavy piasok. Tahdy Lihija ŭzia�a jaho za ruku i prahavary�a: �Chadzi, zaviadu ciabie!� I pavia�a jaho ŭ jasnahlad.

Vini� znoŭ pra�nuŭsia, ale mary nie adrazu razyj�lisia, i nie adrazu pryj��o pa�uccio realnasci. Praz chvilinu mroji�asia jamu ja��e, �to jon nad vozieram siarod nataŭpu, dzie, sam nie viedaje �amu, �ukaje Piatronija j dzivicca, �to nie mo�a jaho znajsci. �yvy vodblisk ad kaminku, pry jakim nikoha ŭ�o nie by�o, acviareziŭ jaho, adnak, zusim. Aliŭnyja kar�y laniva tlilisia pad ru�ovym pryskam, ale zatoje ��epy piniji, niajna�aj svie�apadkinutyja, stralali jasnym po�ymiem, i ŭ hetym blasku Vini� dahledzieŭ Lihiju, siadzia�uju la �o�ka. Prysutnas� jejnaja ras�uli�a jaho da h�ybini du�y. To � minu�uju no� by�a ŭ Ostryjanumie, a ce�y dzie� uvicha�asia kala pieraviazki, i ciapier, ba�y�, kali ŭsie paj�li spa�, jana adna nie adstupa�a ad �o�a. Lohka by�o zdahadacca, �to by�a zniamo�anaj, bo siadzie�a biez ruchu z zaplu��anymi va�yma. Vini� nie viedaŭ, ci spi�, ci zaduma�asia. Vyvu�aŭ jejny profil, spu��anyja viejki, ruki, z�o�anyja na kaleniach, i ŭ jahonaj pahanskaj ujavie z cia�kasciu pa�a�o vysnoŭvacca paniaccie, �to vobak nahaje, samapeŭnaje j samahordaje hreckaje j rymskaje krasy jos� na sviecie in�aja, novaja, biezzahanna �ystaja, u jakoj �yvie du�a.

Niemah�yma jamu by�o nazva� jaje chryscijanskaju, dumaju�y, adnak, ab Lihiji, nie moh jaje ŭjavi� apry�ona ad navuki, jakuju vyznava�a. Razumieŭ navat, �to kali ŭsie in�yja palahli spa�, a Lihija adna, jana, katoruju kryŭdziŭ, siadzie�a nad im, dyk mienavita tamu, �to hetaja navuka tak vu�y�. Dumka henaja, cho� prajmaju�aja jaho podzivam da navuki, by�a, praŭdu skaza�, jamu i prykraj.

Chacieŭ by, kab Lihija rabi�a heta bol� z lubovi da jaho, da jahonaj uradlivasci, tvaru, va�ej, statnaj fihury, adnym s�ovam � z tych usich pry�yn, z jakich nie raz abnimali jaho snie�nyja ru�a�ki hre�anak i rymlanak.

Nah�a, adnak, ujaviŭ, �to kab jana by�a takoju, jak in�yja �an�yny, dyk jamu b u�o �aho� u joj nie chapa�a. Tady sumieŭsia i sam nie viedaŭ, �to z im dziejecca, bo skiemiŭ, �to i ŭ im rodziacca niejkija novyja pa�ucci dy novyja ŭpadoby, niasvomyja svietu, u jakim dahetul �yŭ.

Tym �asam jana rasplu��y�a vo�y i, ba�a�y, �to Vini� na jaje hladzi�, zbli�y�asia da jaho z s�ovami: � Ja pry tabie.

A jon joj: � Ba�yŭ ja ŭ snie tvaju du�u.

Nazaŭtra pra�nuŭsia as�ablenym, ale z ha�avoju cha�odnaju i biez hara�ki. Zdava�asia jamu, byccam prabudziŭ jaho �ept hutarki, ale jak rasplu��yŭ vo�y, nikoha nie ba�yŭ pierad saboju, Lihiji nie by�o pry im, tolki Ursus, nahnuŭ�ysia nad kaminkam, razhrabaŭ popie�, �ukaŭ �aru i, znaj�oŭ�y, pa�aŭ razd�muchva� jaho tak, jak by rabiŭ heta nie vusnami, a kavalovym miachom. Vini�, prypomniŭ�y sabie, �to �a�aviek heny zadaviŭ u�ora Kratona, z cikavasciu cyrkovaha smakuna pryhladaŭsia mahutnym pla�am, moŭ cyk�opavym, i padobnym da kalumnaŭ sciohnam.

� Dziakuju Merkuramu, �to nie skruciŭ karku, � padumaŭ u du�y. � Na Pa�uksa! Kali ŭsie lihi da jaho padobnyja, dunajskija lehijony miecimu� z imi kali� cia�kuju rabotu!

A ŭho�as adazvaŭsia: � Ej, niavolnik!

Ursus vychiliŭ ho�aŭ z komina i, uchmylnuŭ�ysia pryjazna, skazaŭ: � Daj Boh dobry dzie�, spadaru, dy dobraje zdaroŭje�ka, ale ja �a�aviek volny, a nia jos� niavolnik.

Viniciju, jaki mieŭ achvotu raspyta� Ursusa pra rodny kraj lihaŭ, s�ovy henyja zrabili peŭnuju pryjemnas�, bo hutarka z �a�aviekam volnym, cho� by i prostym, bol� dahad�a�a jahonaj rymskaj patrycyjanskaj samahodnasci, �ym hutarka z niavolnikam, jakoha ani prava, ani zvy�aj nie pryznavali za �a�avieka.

� Dyk ty nie Aŭlusaŭ? � spytaŭ.

� Nie, spadaru, ja s�u�u Kalinie, jak maci jejnaj s�u�yŭ, ale pa svajoj achvocie.

Dy znoŭ schavaŭ ho�aŭ u pielusci, kab pad�mucha� vuhli, da jakich padkinuŭ draviec, pasla vychiliŭsia j ka�a: � U nas niama niavolnikaŭ.

Ale Vini� spytaŭ: � Dzie Lihija?

� Tolki �to adyj��a, ale ja varycimu tabie sniedannie, spadaru. Siadzie�a nad taboju ŭsiu no�.

� �amu � ty jaje nie vyru�yŭ?

� Kali � sama chacie�a, maja sprava s�ucha�.

Tut vo�y jahonyja nachmurylisia, i praz momant dadaŭ: � Kab jaje nie s�uchaŭ, dyk ty, spadaru, u�o nie �yŭ by.

� Niaŭ�o kaje�sia, �to nie zabiŭ mianie?

� Nie, spadaru! Chrystus zabaraniaje zabojstva.

� A Atacyn? A Kraton?

� Nielha by�o jnak�, � marmytnuŭ Ursus.

I pa�aŭ pryhladacca svajim rukam jak by z �alem, bo jany, vida�, zastalisia pahanskimi, cho� du�a prynia�a chrost.

Potym pastaviŭ na �aranie harnu�ak i, prykuliŭ�ysia pierad kominam, ustaviŭ zadumiennyja vo�y ŭ aho�.

� Heta tvaja vina, spadaru, � ka�a ŭre�cie. � Na�to by�o padyma� ruku na karaleŭskuju da�ku?

U Viniciju spier�ku zakipie�a hodnas�, bo jak prastak i barbar smieje nie tolki tak zviartacca da jaho, ale j��e j dakara� jamu. Da tych usich apo�nich niezvy�ajnasciaŭ i niepraŭdapadobnasciaŭ maje� tabie ja��e j heta. Ale, budu�y s�abym i nie maju�y pad rukoju svajich niavolnikaŭ, ustrymaŭsia, bo achvota vydaby� viestki z �yccia Lihiji pieramah�a.

Dyk, supakojiŭ�ysia, pa�aŭ vypytva� pra vajnu lihaŭ z Vanijem i svevami. Ursus achvotna raskazvaŭ, ale ma�a bol� viedaŭ ab hetym, jak Aŭ� P�aŭt, ad jakoha ŭ�o pra henuju vajnu Vini� �uŭ. Ursus nie byŭ u bitvie, bo musiŭ isci z zak�adnicami ŭ niavolu Atelija Histera. Viedaŭ tolki, �to lihi zbili svevaŭ i jazyhaŭ, ale vajavoda, ichni knia�, byŭ zabity. Niezabaŭna pasla taho semnony padpalili im lasy na hranicy.

Lihi lotam viarnulisia, kab pomsci� kryŭdu, a zak�adnicy zastalisia ŭ Atelija, jaki spa�atku zahadaŭ hanarava� ich jak kniahini. Pazniej maci Lihiji pamier�a. Rymski vajavoda nie viedaŭ, �to rabi� z jejnaj da�koju. Ursus maniŭsia viartacca z joju na ba�kaŭ��ynu, ale bajaŭsia ŭ darozie dzikich zviaroŭ i plamionaŭ; tamu, jak tolki pryj��a viestka, �to niejkaje pasolstva jos� u Pamponija, jakoje suli� dapamohu supra� markomanaŭ, Hister adas�aŭ ich da Pamponiji. Prybyŭ�y da jaho, daviedalisia adnak, �to nijakaha pasolstva nie by�o, i takim �ynam dastalisia z Pamponijem u Rym, dzie pasla tryŭmfalnych ceremonijaŭ addaŭ jon dziaŭ�ynku Pamponiji Hrecynie.

Vini�, cho� nie by�o ni�oha novaha ŭ hetym apaviadanni, s�uchaŭ z pryjemnasciu, niazmiernuju bo jahonuju hordas� plamiennuju h�adzi�a toje, �to navo�ny sviedak scviard�aŭ karaleŭskaje pachod�annie Lihiji. Jak da�ka kniazioŭskaja, jana � mah�a b u sviecie cezara zania� stanovi��a, roŭnaje do�kam najpier�ych rodaŭ, tym bol�, �to narod jejny nikoli nie vajavaŭ z Rymam, a cho� barbarski, moh akazacca hroznym, bo, jak svied�yŭ Atelij Hister, mieŭ vialiki lik vajakoŭ. Ursus ca�kam pacviard�aŭ toje svied�annie, na pytannie bo Vinicijeva pra lihaŭ adkazaŭ: � My siedzimo ŭ lasoch, ale ziamli ŭ nas stolki, �to nichto nie viedaje, dzie kaniec pu��y, i narodu ŭ joj �mat. Jos� taksama i harady draŭlanyja ŭ lasoch, u jakich jos� poŭny dastatak, bo �to semny, markomany, vanda�y i kvady narabuju� pa sviecie, dyk my im adbirajem. Jany nie smieju� supra� nas vystupa�, tolki jak byvaju� viatry, pala� nam lasy. I nie bajimosia ni ich, ni rymskaha cezara.

� Bahi dali rymlanam vierchavodstva nad usioj ziamloju, � adazvaŭsia surova Vini�.

� Bahi � heta nia�ystyja si�y, � adkazaŭ scip�a Ursus, � a dzie niama rymlan, tam niama i vierchavodstva.

Tut papraviŭ aho� i havaryŭ dalej jak by da samoha siabie: � Jak Kalinu cezar zabraŭ i pryj��a mnie dumka, �to mo�a tam jaje spatka� kryŭda, dyk ja chacieŭ isci daloka tudy ŭ rodnyja pu��y i pryviesci lihaŭ na dapamohu kniazioŭnie. I lihi ru�yli b da Dunaju, bo heta narod dobry, cho� pahanski.

Ot! Zanios by im �Dobruju Navinu�. Ale ja i tak, jak Kalina vierniecca da Pamponiji, pak�aniusia joj, kab dazvoli�a mnie jsci da ich, bo Chrystus na sviet naradziŭsia, a jany, niebaraki, ab Im nat nie �uli� Viedaŭ Jon lep� za mianie, dzie naradzicca, ale, kab u nas u pu��y pryj�oŭ na sviet, napeŭna b Jaho nie zamu�yli, tolki hadavali b Dziciatka i dbali b, kab zaŭsiody mieŭ dastatak i zviaryny, i hryboŭ, i bur�tynu. A �to adabrali b ad svevaŭ ci markomanaŭ, toje addali b Jamu.

Heta havora�y, prystaviŭ na aho� pasudzinu z poliŭkaju dla Vinicija i zamoŭk. Jahonaja dumka b�uka�asia, maby�, praz niejki �as pa lihijskich pu��ach, a� jak pa�a�o kipie� u har�ku, vyliŭ z jaho stravu ŭ misku i, astudziŭ�y, zviarnuŭsia: � H�aŭk raji�, spadaru, kab jak najmien� varu�yŭ navat zdarovaju rukoju, dyk Kalina zahada�a mnie karmi� ciabie.

Lihija zahada�a! Na heta nie by�o adkazu. Viniciju nie pryj��o nat u ho�aŭ supraciŭlacca jejnaj voli, by da�ce cezara ci bahini, dyk nie adkazaŭ ani s�ova. Ursus, sieŭ�y la �o�ka, pa�aŭ �erpa� poliŭku z miski ma�ym kubkam i padnosi� jamu da vusnaŭ. Rabiŭ heta tak rupiasna, z takoju dobraju ŭsmie�kaju ŭ va�ach, �to Vini� i sam sabie nie vieryŭ, kab heta moh by� toj samy stra�enny tytan, jaki ŭ�ora, zdu�yŭ�y Kratona, kinuŭsia na jaho samoha, jak bura, i rastarma�yŭ by jaho, kab nie litas� Lihiji. Ma�adomu patrycyju pier�y raz u �ycci pryj��a ŭ ho�aŭ dumka, �to mo�a dziejecca ŭ sercy prastaka, s�uhi i barbara.

Ursus akazaŭsia nia�kaju vielmi niazru�naju. Kubak zusim hinuŭ u jahonych hierkulesavych palcach, tak �to nielha by�o Viniciju da jaho datknucca vusnami. Pasla niekalkich niaŭda�ych sprobaŭ vialihur nadta zak�apaciŭsia dyj ka�a: � Ej, lah�ej zubra vyviesci z ostupu� Vinicija rassmia�y�a niaŭda�a liha, ale bol� zacikavi�a hadka pra zubra.

Ba�yŭ jon u cyrkach stra�ennyja �ury�, dastaŭlanyja z paŭno�nych pu��aŭ, na jakich najadva�niej�yja biestyjaryi palavali z tryvohaj i jakija adnym s�anam sastupali pa vieli�yni j mocy.

� Niaŭ�o sprabavaŭ ty bra� takija biestyi za rohi? � spytaŭ z vyhladam zdziŭlennia.

� Pakul nie minu�a mnie dvaccaci zimaŭ, dyk bajaŭsia, � adkazaŭ Ursus, � ale potym byva�a!

I za�aŭ znoŭ karmi� Vinicija ja��e bol� niazru�na, jak pierad tym.

� Mu�u paprasi� Myryjam abo Nazarki, � skazaŭ.

Ale na ��ascie bie�aja ha�ova�ka Lihiji vychili�asia z-za zas�ony.

� Zaraz dapamahu, � ka�a.

I vyj��a z kubikuluma, dzie, vida�, rychtava�asia da snu, bo by�a apranuta tolki ŭ abcisnutuju tuniku, zvanuju ŭ staradaŭnasci �kapityjum�, zakryvaju�uju ��ylna hrudzi, i va�asy mie�a raspu��anyja. Vinicij, u jakim �yviej zaskaka�a serca, pa�aŭ joj dakara�, �to dahetul nie spi�, a jana viesie�a adkazvaje: � Ja chacie�a ŭ�o k�ascisia, ale pier� vyru�u Ursusa.

I, uziaŭ�y kubak, sie�a na kraji �o�ka dy pa�a�a karmi� Vinicija, supakoranaha adna�asna j ��aslivaha, kali nachila�asia da jaho, bi�a na jaho ciap�o jejnaha cie�a, i razhornienyja kosy�ki sp�yvali jamu na hrudzi, a� jon zbialeŭ ad ura�annia, ale ŭ mutni i paryvie �ady ad�uvaŭ adna�asna, �to heta nadusio jamu dara�ej�aja i vialbiej�aja ha�ova�ka, pierad jakoju ŭvie� sviet � ni�ym. Daŭniej pa�adaŭ jaje, ciapier pa�ynaŭ kacha� poŭnymi hrud�mi. Daŭniej jak naahu� u �ycci, tak i ŭ pa�ucciach byŭ, jak usie taha�asnyja ludzi, slapym niaŭstupnym ehajistam, jakomu tolki pra siabie raschodzi�asia, ciapier �a pa�a�o jamu raschodzicca i pra jaje.

Pa chvilinie admoviŭsia dalej jesci i, cho� prysutnas� jejnaja ŭpaja�a jaho rasko�aj, skazaŭ: � Hodzie, idzi spa�, bahi�ka maja.

� Nie nazyvaj mianie tak, � adkaza�a, � mnie hetaha nie hadzicca s�ucha�.

I ŭsmicha�asia da jaho, ka�u�y, �to son ad jaje ŭciok, �to nie �uje zniamohi, �to nie pojdzie spa�, pakul nie pryjdzie H�aŭk. Jon s�uchaŭ jejnych s�oŭ, by muzyki, i serca nabrynia�a �toraz bol�ym ras�ulenniem, �toraz bol�ym zachaplenniem, �toraz bol�aju ŭdzia�nasciu, a dumka niepakoji�asia, jak by joj tuju ŭdzia�nas� akaza�.

� Lihijka, � adazvaŭsia pasla karotkaha maŭ�annia, � ja ŭpiarod ciabie nie viedaŭ. Ale ciapieraka viedaju, �to maniŭsia dajsci da ciabie b�udnaju darohaju, vo� �a ka�u tabie: viarnisia da Pamponiji Hrecyny i bud� peŭnaj, �to adciapier nichto na ciabie ruki nie padymie.

Tvar jejny nah�a pasmutnieŭ.

� By�a b ja ��aslivaju, � adkaza�a, � kab cho� zdalok z joju mah�a paba�ycca, ale viarnucca da jaje ŭ�o nie mahu.

� �amu? � spytaŭ zdziŭleny Vini�.

� My, chryscijanie, viedajem praz Akte, �to dziejecca na Pa�atynie. Niaŭ�o ty nie �uŭ: cezar chutka pasla majich uciokaŭ, a pierad vyjezdam u Nieapal, zaklikaŭ Aŭ�a i Pamponiju � i, dumaju�y, �to jany mnie dapamahli, pahra�aŭ im hnievam. Na ��ascie, Aŭ� moh jamu adkaza�: �Viedaje�, dominie, �to nikoli �harstva nie vychodzi�a z majich vusnaŭ; vo� �a klanusia pierad taboju, �to my ŭciaka� joj nie dapamahali i �to tak roŭna, jak ty, nie viedajem, �to z joju sta�asia�. I cezar pavieryŭ, a pasla zabyŭsia � a ja nikoli nie pisa�a, nie prasi�a radaŭ starej�ych, dzie ja, kab jany zaŭsiody smie�a mahli prysiahnu�, �to ni�oha pra mianie nie viedaju�. Ty, mo�a, hetaha nie zrazumieje�, Vinicijka, ale nam �ha� nie mo�na, nat cho� by raschodzi�asia nam pra abaronu �yccia. Takaja na�a navuka, da jakoj �adajem prynaravi� na�aje serca. Dyk nie ba�y�a ja Pamponiji ad taho �asu, kali razvita�asia z jejnym domam, a da jaje �as ad �asu dachodzi�a s�abie�kaje recha, �to ja �yvu pad dobraj apiekaj.

Tut uzmah�asia ŭ joj tuha, bo na va�ach zjavilisia slozy, ale chutka supakoji�asia i skaza�a: � Viedaju, �to i Pamponija tu�y� pa mnie, dy, adnak, majem paciechi, jakich nie maju� in�yja.

� Tak, � adkazaŭ Vini�, � va�aju paciechaj � Chrystus, ale ja hetaha nie ciamlu.

� Hladzi na nas: niama dla nas raz�uki, niama bolu j ciarpienniaŭ, a kali j pryjdu�, dyk zmianiajucca ŭ radas�. I smier� samaja, jakaja dla vas jos� �ornym kancom �yccia, dla nas jos� tolki pa�atkam jahonym i pieramienaj hor�aha ��ascia na lep�aje, mien� spakojnaha na spakajniej�aje i vie�naje.

Padumaj, �to heta musi� by� za navuka, kali nakazvaje nam mi�asernas� nat i adnosna niepryjacielaŭ, zabaraniaje machlarstva, a�y��aje na�y du�y ad z�osci i abiacaje pa smierci ��ascie biazmie�naje.

� �uŭ ja heta ŭ Ostryjanumie i ba�yŭ, jak vy pastupali sa mnoju dy z Chi�onam, i kali pryhadaŭ pra heta, dyk zdajecca ŭsio mnie, �to heta son, �to ni va�am, ni vu�am byccam nie pavinien ja viery�. Ale ty mnie adka�y na in�aje pytannie: ci ty ��aslivaja?

� Tak! � adkaza�a Lihija. � Vyznaju�y Chrysta, ja nie mahu by� nie��aslivaj.

Vini� hlanuŭ na jaje tak, jak by toje, �to kaza�a, ca�kam pieravy�a�a mieru ludskoha to�ku.

� I nie chacie�a b viarnucca da Pamponiji?

� Chacie�a b ce�aju du�oju i viarnusia, kali takaja budzie Boskaja vola.

� Dyk ja��e raz ka�u tabie: viarnisia, a ja prysiahnu tabie na maje lary, �to nie padymu na ciabie ruki.

Lihija zaduma�asia na chvilinu, pasla adkaza�a: � Nie. Nie mahu majich blizkich vystaŭla� na niebiaspieku. Cezar nie lubi� rodu P�aŭtaŭ. Kali b viarnu�asia � dyk ty � viedaje�, jak praz niavolnikaŭ razychodzicca ko�naja viestka pa ŭsim Rymie � dyk i majo viartannie sta�asia b viedamym u horadzie, i Neron daviedaŭsia b ab im ad svajich niavolnikaŭ napeŭna. Tahdy skaraŭ by Aŭ�aŭ abo adabraŭ by mianie znoŭ.

� Tak, � pacvierdziŭ, chmura�y brovy, Vini�, � heta mah�o b stacca. Zrabiŭ by heta cho� by j dziela taho tolki, kab pakaza�, �to jahonaja vola musi� by� zaspakojena. Praŭda, chiba tolki zabyŭ pra ciabie abo nie chacieŭ pamiata�, dumaju�y, �to nie jamu, ale mnie sta�asia kryŭda. Ale mo�a� zabraŭ�y ciabie ŭ Aŭ�aŭ� addaŭ by mnie, a ja addaŭ by ciabie Pamponiji.

Na heta stavi� jana nastupnaje sumnaje pytannie: � Vini�, ci ty chacieŭ by znoŭ mianie ba�y� na Pa�atynie?

Jon zacisnuŭ zuby j adkazaŭ: � Nie. Praŭdu ka�a�. Havaryŭ, jak durny! Nie!

I nah�a ŭba�yŭ pierad saboju jak by biazdonnie. Byŭ patrycyjem, byŭ vajskovym trybunam, byŭ �a�aviekam mahutnym, ale nad usimi hetaha svietu stajaŭ adnak �a �aleniec, lichich prymchaŭ jakoha nikoli nie mo�na by�o pradba�y�. Nie ahladacca dy nie bajacca jaho mahli tolki takija ludzi, jak chryscijanie, dla jakich ce�y hety sviet, jahonyja raz�uki, ciarpienni dy smier� samaja by�a ni�ym. Usie in�yja musili dry�a� pierad im. �udas� �asinaŭ, u jakich �yli, ujavi�asia Viniciju ŭ ce�aj svajoj ahidzie. Nie moh o� adda� Lihiji Aŭ�am z tryvohi, kab z�ydzie�-ahidnik nie prypomniŭ sabie jaje dy nie abiarnuŭ na jaje svajho hnievu. Z taje � pry�yny, kab za �onku ŭziaŭ jaje sabie, moh by natravi� jaho na jaje, na siabie i na Aŭ�aŭ. Chviliny lutaha humaru by�o davoli, kab zhubi�. Vini� pier�y raz u �ycci ŭjaviŭ, �to abo sviet musi� pierajna�ycca, abo �yccio staniecca niemah�ymym. Zrazumieŭ taksama toje, �to ŭ takich �asinach adny tolki chryscijanie mahli by� ��aslivymi.

Ale pieradusim razabraŭ jaho �al, bo zrazumieŭ toje, �to jon sam tak pab�ytaŭ �yccio i sabie i Lihiji, �to z henaje b�ytaniny nielha by�o vyjsci. I pad ura�anniem taho �alu pa�aŭ havary�: � Ci viedaje�, �to ty ��asliviej�aja za mianie? Ty ŭ biednacie i ŭ henaj adnoj chacie siarod prostych ludziej maje� svaju navuku j svajho Chrysta, a ja maju tolki ciabie, i jak ty addali�asia, ja byŭ jak �abrak, �to nie maje ni chaty, ni chleba. Ty dara�ej�aja mnie za ŭvie� sviet. Ja �ukaŭ ciabie, bo nie moh biez ciabie �y�. Nie chacieŭ ni bankietaŭ, ni snu. Kab nie nadzieja, �to ciabie znajdu, kinuŭsia b na mie�. Ale bajusia smierci, bo nie moh by na ciabie hladzie�. Ka�u tabie ��yruju praŭdu, �to nie zdaleju biez ciabie �y� i dahetul �yŭ ja tolki nadziejaj, �to ciabie znajdu i ŭhled�u. Ci pamiataje� ty na�yja hutarki ŭ Aŭ�aŭ? Raz nakresli�a ty mnie na piasku rybu, a ja nie ciamiŭ, �to heta zna�y�. Pamiataje�, jak hulali my ŭ �purlaka? U�o tady dla mianie ty by�a milej, �ym �yccio, dyj ty pa�yna�a zdahadvacca, �to kachaŭ ciabie. Nadyj�oŭ Aŭ�, nastra�yŭ nas Libitynaj i pierarvaŭ nam hutarku. Pamponija skaza�a Piatroniju pry razvitanni, �to Boh jos� adzin usiomahutny j mi�aserny, ale nam i ŭ ho�aŭ nie pryj��o, �to va�ym Boham jos� Chrystus. Chaj Jon addaje� mnie ciabie, a palublu Jaho, cho� jon mnie vydajecca Boham niavolnikaŭ, �u�yncaŭ i biazdolnych. Ty siadzi� pry mnie j dumaje� tolki ab im. Dumaj i pra mianie, bo inak� znienavid�u Jaho. Dla mianie bostvam tolki adna ty. Bahas�aŭlony ba�ka tvoj i maci, bahas�aŭlonaja ziamlica, �to zradzi�a ciabie! Ot, abniaŭ by, zdecca, tvaje nohi j maliŭsia b da ciabie, tabie �anavannie addavaŭ by, tabie achviary, tabie pak�ony � ty troj�y boskaja!!!

Ty nie viedaje�, ty nie mo�a� vieda�, jak ja kachaju ciabie� Tak havora�y, pravioŭ rukoju pa zbiale�ym tvary i prymknuŭ vo�y. Natura jahonaja nie vieda�a pierapony nikoli jak u hnievie, hetak i ŭ kachanni. Havaryŭ z uzdymam ducha, jak �a�aviek, jaki pierastaŭ dy nie �adaje ahladacca na mieru ni ŭ s�ovach, ni ŭ viali�anni. Havaryŭ z h�ybini du�y j serca. Zna�na by�o, �to bol, zachaplennie, �ada i �anavannie, nahramadziŭ�ysia ŭ jahonych hrudziach, buchnuli ŭre�cie niepaŭstrymanaju rakoju s�oŭ. S�ovy jahonyja vydavalisia Lihiji bluznierstvam, a adnak serca jejnaje zaskaka�a tak mocna, jak by mani�asia razarva� sciskaju�uju hrudzi tuniku. Nie ŭ zmozie by�a pieramah�y litas� nad jahonymi pakutami. Ras�ula�a jaje pa�anota, z jakoju da jaje zviartaŭsia. Pa�uva�asia kachanaju dy aba�anaju biazmie�na, �u�a, �to hety niaŭstuplivy dy niebiaspie�ny �a�aviek addany ciapier joj du�oj i cie�am, jak niavolnik, i henaje pa�uccio jahonaj pakory, a ŭ�asnaje mahaty napoŭni�a jaje ��asciem.

A�yli ŭ joj uspaminy ŭ adnoj chvilinie. Heta byŭ dla jaje znoŭ toj rasko�ny j pryho�y, jak ba�ok pahanski, Vini�, jaki ŭ Aŭ�aŭ abiacaŭ joj kachannie j budziŭ, by ad snu, jejnaje paŭdzicia�aje tady serca; toj samy, jakoha ca�unki �u�a ja��e na vusnach i z abdymkaŭ jakoha vyrvaŭ jaje na Pa�atynie Ursus, nibyta z vohni��a vychapiŭ. Ale ciapier jon, hetki mu�ny, zachopleny, z bolem na svajim arlinym blednym tvary, z razmolenymi va�yma, paranieny, z�amany kachanniem, poŭny abahaŭlannia j pakory, vydavaŭsia joj takim, jakim �ada�a jaho mie� tahdy i jakoha mah�a b u toj �as pakacha� usioju du�oju, � jon byŭ dla jaje dara�ej�ym, �ym kali-niebud� dahetul.

I naraz sciami�a, �to mo�a nadyjsci �asina, u jakoj jahonaje kachannie ahornie j jaje, by vichar, a pa�uŭ�y heta, piera�yva�a takoje samaje ŭra�annie, jakoje pierad chvilinaj piera�yvaŭ jon: mienavita, �to staji� nad biazdonnaju propasciu.

Ci � na heta jana kinu�a dom Aŭ�aŭ? Ci � na toje ŭciaka�a z bankietu? Chava�asia stolki �asu pa haradskich norach? Kim byŭ toj Vinicij? Aŭhustyjanin, rycar i dvaranin Nerona! Ady� udzielni�aŭ u jahonym raspusnym bujanstvie j �alenstvie, svied�y� ab hetym toj bankiet, ab jakim Lihija nie mah�a zabycca; ady� u�a��aŭ z in�ymi da sviatyniaŭ i sk�adaŭ achviary nia�ystym bahom, jakim mo j nie vieryŭ, ale addavaŭ �anavannie aficyjna. To � �aviŭ jaje na toje, kab zrabi� z jaje svaju niavolnicu j kachanku, dy ŭpravi� jaje ŭ toj stra�ny sviet zbytkaŭ, rasko�y, b�udu j biessaromnasci, kli�u�ych Bo�aje pomsty. Vyhladaŭ, praŭda, in�ym, ale � niadaŭna pryznavaŭsia z pahrozaj: kali dalej bol� budzie duma� ab Chryscie, �ym ab im, dyk znienavidzi� Jaho. Lihiji zda�osia, �to samaja dumka tolki ab in�aj lubovi, �ym da Chrysta, u�o jos� hrachom supra� Jaho i supra� navuki, dyk sciamiŭ�y, �to na dnie du�y jejnaje mohu� abudzicca in�yja pa�ucci j �adanni, pa�a�a tryvo�ycca ab svajoj budu�yni dy sercy.

Na hetuju �asinu nutranoha zmahannia akurat padaspieŭ H�aŭk, jaki pryj�oŭ ahledzie� chvoraha. Na tvary Vinicija zajhra�a niezadavalniennie. Z�y byŭ, �to pierarvaŭ jamu hutarku z Lihijaj, i, jak H�aŭk pa�aŭ pytacca, adkazvaŭ led� nie z pahardaj. Praŭda, krychu sunimaŭ siabie, ale Lihija pierakana�asia, �to navuka z Ostryjanuma nie dziejni�a�a na jahonuju niaŭ�ytuju naturu. Zmianiŭsia tolki dla jaje, a ŭ astatnim zasta�osia ŭ hrudziach toje � daŭniaje, surovaje i siabielubnaje, sapraŭdy rymskaje, voŭ�aje serca, nie zdolnaje nie tolki da ad�uccia sa�odkaje chryscijanskaje navuki, ale nat i ŭdzia�nasci.

Adyj��a niespakojnaja i poŭnaja dumak. Kali� u malitvie achviarava�a Chrystu pahodnaje, ha�ubinaje serca, �ystaje, by slazu. Ciapier o� pahodnas� taja pachmurnie�a. Nutro kvietki pa�aŭ padto�va� �arviak. Navat son pa dzvioch niedaspanych no�ach nie prynios joj utulennia. Sni�asia joj, �to ŭ Ostryjanumie Neron na �ale karahodu aŭhustyjanaŭ, tancorak, bajanaŭ i h�adyjataraŭ ta�o�y� uvien�anym ru�ami vozam hramady chryscijan, a Vini� chapaje jaje ŭpo�ki, uciahvaje na kvadryhu i, tula�y da hrudziej, �ep�a: �Chadzi da nas!�

Ad taje pary redka pakazva�asia ŭ supolnaj kamory i redka zbli�a�asia. Ba�y�a, jak Vini� pasviŭ jaje b�ahalnym vokam, jak na ko�naje jejnaje s�ova, by na �asku, �akaŭ, jak cierpi� i nie smieje skardzicca, kab nie znieachvoci� jaje da siabie, jak jana adna jos� dla jaho zdaroŭjem i radasciu, i tady jejnaje serca ŭzdyma�a litas�. Chutka zmierkava�asia taksama, �to �ym bol� ad jaho staroni�, tym bol� robicca joj �kada jaho, a praz toje samaje rodziacca ŭ joj da jaho �ulej�yja pa�ucci. Sta�asia niespakojnaj. �asami ta�kava�a sabie, �to imienna pavinna by� zaŭsiody pry im, raz dla taho, �to boskaja navuka zahadvaje p�aci� dabrom za z�o, a pa-druhoje, �to, hutara�y z im, mah�a b jaho da henaje navuki schili�. Ale zaraz �a sumlennie pakazva�a joj, �to sama siabie a�ukvaje, i �to ciahnie jaje da jaho nie �to in�aje, tolki kachannie j krasa jahonaja. I tak �y�a ŭ zaŭsiodnym nutranym zmahanni, jakoje mahutnie�a z ko�nym dniom. Byccam jaje aplataje sie� niejkaja, a jana, cho�u�y z jaje vydabycca, umotvajecca ŭ jaje �toraz hor�. Musi�a ŭre�cie pryznacca sama pierad saboju, �to abli��a jahonaje stanovicca dla jaje �toraz patrabniej�ym, ho�as milej�ym, i �to treba joj usimi si�ami zmahacca z chaccioju prasied�vannia z im. Kali zbli�a�asia da jaho, a jon raspramianiaŭsia, radas� zaliva�a i jejnaje serca. Raz niejk zaciemi�a slady sloz na jahonych va�ach, i pier�y raz u �ycci pryj��a joj dumka: mo�a b ich asu�y� ca�unkami. Pierapa�ochanaja henaj dumkaj, prap�aka�a, dakaraju�y siabie, ce�uju nastupnuju no�.

A jon byŭ ciarplivy tak, jak by sabie prysiahnuŭ ciarpie�. Kali byva�a zajhra�a ŭva��u nieciarplivas�, samavola abo hnieŭ, vomih zmahaŭ jaje, a potym hladzieŭ niespakojna na lubuju, kazaŭ by, pierapra�aŭ va�yma, a jaje heta da jaho ciahnu�a ja��e bol�. Nikoli nie mie�a pa�uccia, �to jos� tak mocna kachanaj, i na ŭspamin ab hetym �u�asia nadta ��aslivaj, ale j vinavataj. Vini� sapraŭdy pierajna�vaŭsia. U hutarcy jahonaj z H�aŭkam mien� by�o ŭ�o honaru. �asta prychodzi�a jamu ŭ ho�aŭ, �to i heny biedny lekar-niavolnik, i �u�aziemka, staraja Myryjam, �to ab im rupi�asia, i pabo�ny Krysp, heta ŭsio � taki ludzi. Sam dziviŭsia svajim dumkam � adnak �a ich mieŭ. Ursusa palubiŭ i hutaryŭ z im ciapier ce�ymi dniami, bo moh z im havary� ab Lihiji, a vializman zrabiŭsia havarki i, spaŭniaju�y pry chvorym prostyja pas�uhi, pa�aŭ jamu taksama akazva� peŭnuju pryviazanas�. Lihija by�a zaŭsiody dla Vinicija istotaj in�aha hatunku, vy�ej�aj u sto razoŭ za tyja, �to jaje akru�ali, a ŭsio � pa�aŭ pryhladacca i ludziam ubohim, �aho nikoli dahetul nie rabiŭ, i pa�aŭ znachodzi� u ich roznyja hodnyja ŭvahi svomasci, isnavannie jakich nikoli jamu pierad hetym nie prychodzi�a ŭ ho�aŭ.

Nazarki tolki nie moh sciarpie�, bo zdava�asia jamu, �to ma�ady ch�ap�uk smieje kachacca ŭ Lihiji. Doŭhi �as ustrymoŭvaŭsia, praŭda, ad vyjaŭlennia jamu niechaci, ale raz, kali ch�apiec prynios dziaŭ�ynie dzvie pierapio�ki, jakija kupiŭ za sobskija zaroblenyja hro�y, u Viniciju zahareŭsia na��adak kvirytaŭ, dla jakoha pryb�uda z �u�oha kraju mien� zna�yŭ, �ym scip�y �arviak. �uju�y padziaku Lihiji, stra�enna zbialeŭ i, kali Nazar vyj�aŭ pa vadu dla ptu�ak, adazvaŭsia: � Lihija, jak ty mo�a� sciarpie�, kab jon tabie davaŭ padarunki? Niaŭ�o ty nie viedaje�, �to narod jahony hreki abzyvaju� �ydoŭskimi psami?

� Nie viedaju, jak ich hreki abzyvaju�, � adkaza�a, � viedaju tolki, �to Nazarka jos� chryscijaninam i bratam majim.

Skazaŭ�y heta, zirnu�a na jaho z zdziŭlenniem i �alem, bo ŭ�o krychu by�a advyk�a ad padobnych vybuchaŭ, a jon zacisnuŭ zuby, kab nie skaza� joj, �to takoha brata zahadaŭ by nasmier� zasiek�y dziahami abo sas�aŭ by jaho na viosku, kab jak kampiedytus kapaŭ ziamlu ŭ jahonych sicylijskich vinahradnikach. Ustrymaŭsia adnak, zdu�yŭ u sabie hnieŭ i a� pa chvilinie skazaŭ: � Vyba�aj, Lihijka. Ty � u mianie kniazioŭna i prybranaje dzicia P�aŭtaŭ!

I pieramohsia da taho, �to, kali znoŭ Nazarka viarnuŭsia ŭ chatu, abiacaŭ jamu paru pavaŭ abo f�aminhaŭ, jakich mieŭ povien aharod.

Lihija zrazumie�a, kolki jamu ka�tava�a padobnaja pieramoha siabie. I �ym �asciej pieramahaŭ siabie, tym bol� serca jejnaje lip�a da jaho. Zas�uha jahonaja adnosna Nazarki by�a, adnak, mien�aj, �ym spadziava�asia. Vini� moh pierad chvilinaj aburycca na jaho, ale nie moh by� zajzdrosnym. Bo syn Myryjam istavietna ma�a bol� zna�yŭ u va�ach jahonych, �ym sabaka, dyj byŭ �a jon ja��e dziciom, jakoje kali j lubi�a Lihiju, dyk niasviedama i chut�ej z pryviazanasci. Bol�uju bara�bu z saboju musiŭ viesci ma�ady trybun, kali prychodzi�asia paddacca, cho� moŭ�ki, toj pa�esnasci, z jakoju stavilisia prysutnyja da Chrysta j jahonaj navuki. U henaj spravie dziejalisia ŭ Viniciju re�y dziŭnyja.

Heta by�a, jak by sabie ni zdava�asia, navuka, jakuju ŭviery�a Lihija, dyk dziela hetaha samaha hatovy byŭ jaje pryzna�. Akramia taho � �ym bol� a�u�vaŭ, �ym lep� pryhadvaŭ sabie ce�y �erah zdarenniaŭ, jakija zbylisia ad taje na�y ŭ Ostryjanumie, dy ce�uju nizku paniacciaŭ, jakija nap�yli ad taho �asu ŭ jahonuju ha�avu, tym bol� zadziŭla�a jaho nadludskaja si�a taje navuki, jakaja pierarad�a�a tak hruntoŭna ludskija du�y. Razumieŭ, �to jos� u joj nie�ta niezvy�ajnaje, nie�ta niebyva�aje da hetych por na sviecie, i ŭjaŭlaŭ sabie, �to kab jana apanava�a ŭvie� sviet dy kab u��api�a ŭ jaho svaju mi�as� i mi�asernas�, dyk chiba nasta�a b niejkaja epocha, prypaminaju�aja tuju, kali nie Jovi�, a Saturn kiravaŭ svietam, nie smieŭ taksama sumniavacca ab nadpryrodnym pachod�anni Chrysta, ani ab jahonym uvaskresienni, ani ab in�ych cudach. Navo�nyja sviedki zanadta byli vierahodnyja i zanadta hidzilisia �harstvam, kab mo�na by�o dapusci�, �to havora� niebylicy. Dyj rymski skieptycyzm, cho� dazvalaŭ sabie nie viery� u bahoŭ, dyk usio � taki nie adviarhaŭ cudy. Pierad Vinicijem sta�a niejkaja dziŭnaja zahadka, jakoje nie moh razb�yta�. Z druhoha boku, adnak, usia taja navuka vydava�asia jak supiare�naju isnuju�amu �ycciaparadku, tak i niemah�ymaju ŭ praktycy dy tak ad�ajnaju, jak nijakaja in�aja. Pavodle jahonaj dumki, ludzi na sviecie i ŭ Rymie mahli by� sabie z�ymi, ale �ycciaparadak byŭ dobry. Kab cezar, napryk�ad, byŭ sumlennym �a�aviekam, kab sienat sk�adaŭsia nie z ahidnych raspusnikaŭ, ale z takich ludziej, jakim byŭ Trezej, �aho � bol� tre by�o b �ada�? Ale � pax romana i rymskaja ŭ�ada by�a dobraja, rastasoŭka ludziej by�a s�u�naja j spraviadlivaja. A tym �asam navuka hetaja, na dumku Vinicija, musi�a zbury� uvie� dahetula�ni �ad, usiakuju ŭ�adu i stupiani mi� lud�mi. I �to � tady b sta�asia cho� by j z u�adstvam Rymu? Ci � rymlanie mohu� pierasta� panava� nad ce�ym svietam abo pryzna� ce�y statak zavajavanych narodaŭ roŭnymi sabie? Heta ŭ�o nie mah�o zmiascicca ŭ ha�avie patrycyja. A da taho navuka hetaja supiare�y�a ŭsialakim asabistym jahonym ujavam, zvy�cy, uda�y i �ycciahladu. Nie moh sabie ŭjavi�, jak by heta jon vyhladaŭ, kab jejnym staŭsia adhierentam. Bajaŭsia jaje, padziŭlaŭ jaje, ale prynia� jaje paprostu ŭzdryha�asia jahonaja natura. A ŭ kancy razumieŭ, �to ni�to � in�aje, tolki jana raz�u�a�a jaho z Lihijaj, i na ŭspamin ab hetym nienavidzieŭ jaje ŭsimi si�ami du�y. Adnak �a by�o vidavo�nym adna�asna, �to heta mienavita jana ŭpryha�a�a Lihiju ŭ niejkuju vyniatkavuju, niavykazanuju pryha�os�, jakaja zradzi�a ŭ jahonym sercy apra�a kachannia � �anavannie, apra�a �ady � addanas�, vialbiennie, i z samaje Lihiji zrabi�a jamu najdara�ej�uju ŭ sviecie istotu. A tady znoŭ chacie�asia jamu lubi� Chrysta. I ŭjaŭlaŭ jasna, �to abo musicimie Jaho palubi�, abo znienavidzie�, abyjakavym by� nie mo�a. Nalahali na jaho jak by supiare�nyja chvali, chistaŭsia ŭ dumkach, chistaŭsia ŭ pa�uccioch, nie moh vybra�, schilaŭ, adnak, ho�aŭ i moŭ�ki akazvaŭ �anavannie tamu tajemnamu Bohu dziela taho tolki, �to byŭ jon Boham Lihiji.

A Lihija ba�y�a, �to ŭ im dziejecca, jak jon zmahaŭsia, jak natura ŭ im adpichva�a hetuju navuku, i jak z adnaho boku heta jaje markoci�a, tak z druhoha � �al, litas�, udzia�nas� za tuju cichuju pa�anu, akazvanuju dla Chrysta, nachila�a da jaho niepieramo�naj si�aj jejnaje serca. Pryhada�a sabie Pamponiju Hrecynu i Aŭ�a. Dla Pamponiji krynicaj nikoli nie vysychaju�ych sumnych sloz by�a dumka, �to za hrobam nie znojdzie Aŭlusa. Lihija pa�a�a ciapier lepiej razumie� tuju hory� i toj bol. Bo i jana vieda�a darahuju istotu, z jakoju pahra�a�a joj vie�naja raz�uka. �asami pacia�a�asia nadziejaj, �to mo jahonaja du�a ja��e ad�ynicca kali� dla Chrystovaj praŭdy, ale spadzieŭki henyja byli vielmi s�abyja. Vieda�a i razumie�a jaho ŭ�o zanadta dobra. Vini� � chryscijanin? Dva henyja paniacci nat u jejnaj niedaznanaj ha�ova�cy nie mahli vobak siabie miascicca. Kali razva�ny i poŭny sta�asci Aŭ� nie staŭsia im pad up�yvam daskanalnaje i mudraje Pamponiji, dyk jak �a mah�ymie stacca im Vini�? Na heta nie by�o adkazu, a dak�adniej, isnavaŭ tolki adzin: niama dla jaho ni nadzieji, ni ratunku. Ale Lihija spachapi�asia z tryvohaj, �to hety asud zahuby, jaki byccam visi� nad im, praz samuju �a�as� robi� jaho ja��e dara�ej�ym. �asami bra�a jaje achvota havary� z im ��yra pra jahonuju ciomnuju budu�yniu, ale jak adzin raz, sieŭ�y pry im, skaza�a jamu, �to pa-za chryscijanskaju navukaj niama �yccia, jon, budu�y ŭ�o krychu padmacavanym, padniaŭsia na zdarovym uz�okatku i vomih pa�a�yŭ joj ho�aŭ na kaleniach, ka�u�y: �Ty � �yccio!� Zamier�a joj dychannie ŭ hrudzioch, uciak�a prytomnas�, niejkaja rasko�naja dryhata prabieh�a ad noh da ha�avy. Chapiŭ�y ŭ da�oni jahonuju ha�avu, chacie�a padnia� dy zamiest taho sama nachili�asia nad im tak, �to a� vusnami datknu�asia da jahonaj �upryny, i praz chvilinu zmahalisia ŭpojna tak z saboju dy z kachanniem, jakoje �turcha�a adno da druhoha.

Lihija ŭschapi�asia dy ŭciak�a, �uju�y po�ymia ŭ �y�ach i zavarot u ha�avie. Heta by�a ŭ�o kropla, jakaja kan�atkova pierapoŭni�a �aru. Vini� nie dadumaŭsia, kolki ka�tavacimie jamu taja ��asnaja chvilina, ale Lihija zrazumie�a, �to ciapier jana sama patrabuje ratunku. Nastupnaja no� praj��a biassonna, u slazach i malitvie, u pa�ucci niahodnasci, �to malitva jejnaja nie budzie vys�uchana.

Nazaŭtra ranie�ka vyj��a z kubikuluma ŭ aharodziec i, zaklikaŭ�y Kryspa, adkry�a jamu ŭsiu du�u, mola�y jaho adna�asna, kab dazvoliŭ joj pakinu� dom Myryjam, bo nie daviaraje sabie i nie mo�a pieramah�y ŭ sabie kachannia da Vinicija.

Krysp � stary, surovy �a�aviek � zhadziŭsia, kab vyj��a z domu Myryjam, ale nie znaj�oŭ s�oŭ praba�ennia hre�naha, na jahonuju dumku, kachannia. Serca jahonaje zardzie�asia aburenniem na ŭspamin, �to taja Lihija, jakoju rupna apiekavaŭsia, jakuju palubiŭ, ucviardziŭ u viery i na jakuju ŭhladaŭsia ciapieraka by na biele�kuju lileju, �to vyras�a na hruncie chryscijanskaje navuki, nie zara�anuju nijakaju pryziemnasciu, mah�a znajsci ŭ du�y miejsca na in�uju, apra�a niabiesnaje, luboŭ. Viedaŭ dahetul, �to nidzie na sviecie nie bi�a serca �ysciej�aje na s�avu Chrysta. �adaŭ jaje achviarava� Jamu, jak pier�u, jak darahuju ka�toŭnas� ruk svajich, dyk niespadziavanka hetaja napoŭni�a jaho i zdziŭlenniem, i hory��u.

� Idzi mali Boha, kab daravaŭ tabie vinu, � prahavaryŭ da jaje chmurna. � Uciakaj, pakul duch nia�ysty nie ab�ytaŭ ja��e ciabie ca�kam dy nie davioŭ da kan�atkovaha ŭpadku, pakul nie zdradzi�a Zbaŭcy. Jon pamior dla ciabie na kry�y, kab u�asnaj kryvioju adkupi� tvaju du�u, a ty pa�ada�a pakacha� taho, chto maniŭsia zrabi� z ciabie svaju niavolnicu. Boh cudam vyratavaŭ ciabie z ruk jahonych, a ty adkry�a serca nia�ystaj �adzie i pakacha�a syna ciemry. Chto � bo jon? Prychvascie� i s�uha Antychrysta, supolnik b�udu j raspusty. Kudy � jon ciabie zaviadzie, kali nie ŭ tuju atch�a� i Sadomu, u jakoj �yvie sam, a jakuju Boh s�ysci� ahniom svajho hnievu? Badaj tabie nie �y�, badaj by hetyja scieny byli zavalilisia na tvaju ha�avu pier�, �ym toj vu� upoŭz u tvajo serca j asliniŭ jaho jadam svajim.

I sierdavaŭ �toraz bol�, bo vina Lihiji napaŭnia�a jaho nie tolki hnievam, ale abryd�enniem i pahardaj da natury ludskoje naahu�, a ŭ kankretnasci da �ano�aj, jakoje nat i chryscijanskaja navuka nie ascierah�a ad s�abasci Jevinaj. Nie zviartaŭ na toje ŭvahi, �to dziaŭ�yna fakty�na by�a ja��e �ystaj, �to mani�asia ŭciaka� ad henaha kachannia dy spaviada�asia z jaho, kaju�ysia. Krysp chacieŭ byŭ zrabi� z jaje anio�a j padnia� na vy�yniu �ystaje lubovi tolki dla Chrysta, a jana vo� pakacha�a aŭhustyjanina! Samaja tolki dumka pra heta �uddziu i ras�aravanniem napaŭnia�a jahonaje serca. Nie! Nie moh joj henaha darava�!

Z�osnaje dakarannie pali�a jamu vusny by raz�aranyja vuhli; zmahaŭsia z saboju, kab nie vymavi� jaho, i tros nad biednaju dziaŭ�ynaj suchimi svajimi rukami. Lihija pa�uva�asia da viny, ale nie ŭ takoj miery. Hada�a sabie: ucioki jaje z henaha domu budu� pieramohaju nad �adoju i zh�adzia� vinu. Ale Krysp zni��yŭ jaje ŭ py�: vykazaŭ usio b�ahoccie j nik�emnas� jejnaje du�y, da jakoje nie pa�uva�asia. Jana spadziava�asia nat, �to stary prezbiter, jaki ad �asu ŭciokaŭ z Pa�atynu byŭ dla jaje moŭ ba�kam, aka�a joj krychu litasci, pacie�y�, lhi dadas�, umacuje.

� Bohu adnamu achviaruju maju niaŭda�u i bol, � dakaraŭ dalej, � ale � ty zniaviery�asia j pierad Zbaŭcam, bo syj��a ŭ ba�ota i atruci�asia jahonaj smoraddziu. Mah�a b achviarava� serca Chrystu moŭ ka�toŭnuju sudzinu i skaza� jamu: �Vypaŭni jaho, Zbavicielu, �askaj!�, a ty pa�ada�a achviarava� jaho s�uzie z�oha ducha. Chaj Boh tabie daruje, chaj zlitujecca nad taboju, bo ja, pakul nie vykinie� vu�a� ja, �to ŭva�aŭ ciabie za vybranku� I zacich, bo ahledzieŭsia, �to niechta jdzie.

Praz paviaŭ�uju zielaninu, praz biarvieniec, zielanieju�y letam i zimoju, uhledzieŭ dvuch �a�aviek, adzin z jakich byŭ Aposta� Piotr. Druhoha nie moh adrazu raspazna�, bo adzie�yna z hruboje vaŭnianaje tkaniny, zvanaja �cylicyjum�, zachila�a jamu �astku tvaru. Kryspu na pier�y pahlad zda�osia, �to heta Chi�on.

A jany, pa�uŭ�y ha�osnuju hutarku Kryspa, uvaj�li ŭ aharodziec i sieli na kamiennaj �aŭcy. Tavary� Piatrovy adchiliŭ tady chudy tvar z �ysieju�aj �a�kaju, pakrytaju pa bakoch kup�astym vo�asam, z za�yrvanieŭ�ymi paviekami dy kryvym nosam � brydki, ale natchniony tvar, u jakim Krysp paznaŭ Paŭ�a z Tarsu.

Lihija, uklen�yŭ�y, abnia�a rukami, jak by z rospa�y, nohi Piatra i, prytuliŭ�y svaju zniamo�anuju ha�ova�ku da chva�daŭ jahonaj adzie�yny, tryma�a ich moŭ�ki. Piotr adazvaŭsia: � Pax du�am va�ym!

I, hledzia�y na dziaŭ�o la svajich noh, pytaje: �to sta�asia? Tady Krysp pa�aŭ raskazva� usio, �to vyzna�a jamu Lihija, jejnaje hre�naje kachannie, jejny namier uciakannia ad Myryjam dy svoj �al, �to vo� du�a, jakuju �adaŭ achviarava� Chrystu �ystaju, jak slaza, zaplami�asia ziamnym pa�ucciom da sudziejnika ŭsich b�udaŭ, u jakich patanaŭ pahanski sviet i jakija klikali pomsty Bo�aje.

Lihija pad�as jahonaj skarhi abyjma�a �toraz macniej nohi Aposta�a, kazaŭ by chacie�a pry ich �uka� patoli i vy�abrava� cho� kropielku litasci.

Aposta�, vys�uchaŭ�y da kanca, nachiliŭsia j pa�a�yŭ zhrybie�uju ruku na jejnaj ha�avie, pasla padniaŭ vo�y na staroha prezbitera j ka�a: � Kryspie, niaŭ�o ty nie �uŭ, �to Zbaŭca na� byŭ u Kanie na viasie�li j bahas�aviŭ kachannie mi� niaviestaju j mu�am, su�encami!

Kryspu apali ruki, hladzieŭ, sumieŭ�ysia, na movia�aha, nie mohu�y vymavi� s�ova. A toj pamaŭ�aŭ chvilinku, spytaŭ znoŭ: � Kryspie, niaŭ�o dumaje�, �to Chrystus, jaki dazvoliŭ Maryi z Mahdali la�a� pry nahach svajich i jaki daravaŭ jaŭnahre�nicy, adviarnuŭsia b ad henaha dziciaci, �ystaha, jak lileja ŭ poli?

Lihija, rasslaziŭ�ysia, prytuli�asia ja��e macniej da noh Piatrovych, zrazumieŭ�y, �to nie darma �uka�a pry ich patoli. Aposta�, padniaŭ�y joj zality sla�mi tvar, havaryŭ dalej: � Pakul vo�y taho, �to kachaje�, nie adkryjucca na sviat�o praŭdy, patul starani ad jaho, kab nie davioŭ ciabie da hrachu, ale malisia za jaho i viedaj, �to niama hrachu ŭ kachanni tvajim. A kali baroni�sia ad spakusy, miecimie� zas�uhu.

Nie marko�sia i nie p�a�, bo �aska Zbaŭcy ad ciabie nie adniata, tvaje malitvy budu� vys�uchany, tvajo sumavannie miecimie viasio�y kaniec.

Skazaŭ�y heta, pa�a�yŭ da�oni na jejnaj ha�avie i, uznios�y ŭharu vo�y, bahas�aviŭ jaje. Z abli��a jahonaha sviaci�a nadziemnaja dabrynia.

Supakorany Krysp pa�aŭ apraŭdvacca: � Zhra�yŭ ja supra� mi�asernasci, � havaryŭ, � ale ja dumaŭ: dapu��aju�y da serca ziamnuju luboŭ, zdradzi�a Chrysta� A Piotr pat�uma�yŭ: � Ja vyraksia Jaho troj�y, adnak daravaŭ mnie i zahadaŭ pasvi� baranki svaje.

� �I tamu, � kan�aŭ Krysp, � �to Vini� jos� aŭhustyjaninam� � Chrystus ja��e cviardziej�yja sercy pakonvaŭ, � adkazaŭ Piotr.

Na heta Pava� z Tarsu, jaki dahetul maŭ�aŭ, pakazvaju�y na siabie, skazaŭ: � Ja toj, chto prasledavaŭ i �aviŭ na smier� s�uhi Chrystovyja; ja pad�as kamienavannia Sciapana pilnavaŭ adzie�y tych, �to kamienavali; ja maniŭsia vykarani� Praŭdu pa ŭsioj ziamli, dzie tolki �yvu� ludzi, adnak ba� � mnie pryzna�yŭ Hospad, kab �yryŭ jaje na ŭsioj ziamli. I ja ah�a�aŭ jaje ŭ Judeji, u Hrecyi, na atokach i ŭ hetym biazbo�nym horadzie, kali pier�y raz jak viazie� tut prabyvaŭ. A ciapier na paklikannie Piatra, majho zahad�yka, uvajdu ŭ heny dom, kab schili� tuju horduju ha�avu da Chrystovych noh i kinu� ziernie ŭ henuju kamianistuju ra�lu, jakuju a�ycciap�odzi� Hospad, kab da�a dobry ŭrad�aj.

I ŭstaŭ. Kryspu heny ma�y harbaty �a�aviek pakazaŭsia ŭ hetaj chvilinie tym, �ym byŭ istavietna � vo�atam, jaki zru�y� sviet i zahornie ziemli j narody.

Vini�, atrymaŭ�y heny list, nie mieŭ spa�atku achvoty adpisva�. Mieŭ niejkaje pa�uccio, �to nie varta adkazva�, heta na nivo�ta nikomu nie prydasca, ni�oha nie vyt�uma�y� i ni�oha nie vyra�y�. Ava�oda�a im znieachvota, pustalha i pa�uccio marnasci �yccia. Pry tym zdava�asia jamu, �to Piatroni ni za �to jaho nie zrazumieje, dy �to ich byccam nie�ta pa�a�o ad siabie addala�. Nie moh pryjsci da �adu nat i sam z saboju. Viarnuŭ�ysia z Zatybra ŭ svaju rasko�nuju insulu na Karynach, byŭ ja��e s�aby, zniamo�any i ŭ pier�ych dniach byŭ zadavoleny z adpa�ynku, vyhody j dastatku, jaki akru�aŭ jaho. Ale chutka pa�uŭ, �to jon u para�nie�y, a ŭsio toje, �to da hetych por stanavi�a dla jaho intares �yccia, abo zusim nie isnuje, abo zmale�a da led� prykmietnych pamieraŭ. Mieŭ takoje samapa�uccio, byccam u jahonaj du�y padciatyja tyja struny, jakija dasiul z�u�ali jaho z �ycciom, a novyja nie naviazany. Dumka ab Benevencie i Achaji dy ab �ycciovych rasko�ach i �alonych vybrykach nie vyklika�a nijakaha smaku. �Pa�to? Jaki mnie z taho prybytak?� � vo� byli pier�yja pytanni, �to prasunulisia jamu praz ho�aŭ. Hetaksama pier�y raz u �ycci padumaŭ: nu a kab pajechaŭ, dyk hutarka Piatronija, jahony doscip, bliskotnas�, jaho vymudravanyja skazy, dumki j padbor trapnych s�oŭ dla ka�naje ideji mahli b jamu ciapier by� nudnymi.

Z druhoha boku, pa�a�a taksama daku�a� jamu j samota. Usie jahonyja znajomyja prabyvali z cezaram u Benevencie, dyk musiŭ doma siadzie� sam, z ha�avoju, poŭnaju dumak, i sercam, poŭnym pa�ucciaŭ, z jakich nie moh sabie zda� to�ku. Prychodzili, adnak, in�y raz �asiny, u jakich duma�asia jamu, �to kali b moh z kimkole�y pahutary� ab usim tym, �to z im dziejecca, dyk, mo�a, sam zdoleŭ by heta ŭsio suduma�, uparadkava� dy raspazna� lep�. Pad up�yvam taje nadzieji pa niekalkich dniach razdumy pastanaviŭ, adnak, adpisa� Piatroniju i, cho� nie byŭ peŭny, ci pisulu vy�le, u�a�yŭ jaje nastupna:

Na hetaje pi�mo Vini� nie mieŭ adkazu, bo Piatroni nie adpisvaŭ, spadzieju�ysia, maby�, chutkaha pavarotu z cezaram u Rym. I praŭda, niezabaŭna razyj��asia pa horadzie viestka, uzdymaju�aja radas� zatu�anaje pa jhry��ach dy char�ovych dapamohach vuli�naje ta�aki. Hielijus, vyzvolnik Nerona, abviasciŭ ure�cie jahony pavarot u sienacie. Neron, sieŭ�y razam z dvaranami na karabli ŭ atocy Mizenum, pavoli viartaŭsia, vizytuju�y nadbiare�nyja harady dziela adpa�ynku ci vystuplenniaŭ u teatrach. U Minturne, dzie znoŭ piajaŭ publi�na, zatrymaŭsia na dzion kolkinacca�, a nat nadumoŭvaŭsia, ci nie viarnucca ŭ Nieapal dy nie �aka� nadychodu viasny, jakaja zapavia��a�asia ranniaju i ciop�aju. Praz ce�y toj �as Vini� �yŭ sam-nasam doma z dumkaju ab Lihiji dy ab tych usich re�ach, jakija napaŭniali jamu du�u i ŭnosili �u�yja novyja pa�ucci i paniacci. �as ad �asu tolki spatykaŭsia z H�aŭkam, adviedziny jakoha napaŭniali jaho zaŭsiody radasciu, bo moh z im pahutary� ab Lihiji. H�aŭk, praŭdu skaza�, nie viedaŭ, dzie jana znaj��a sabie prystani��a, ale zapeŭnivaŭ, �to star�yny apiakujucca joju dobra. A raz, spa�uvaju�y sumnamu Viniciju, skazaŭ, �to Aposta� Piotr zhaniŭ Kryspa za toje, �to stra�yŭ Lihiju surovymi dakorami za ziamnuju luboŭ. Ma�ady patrycyj zbialeŭ, jak pa�uŭ heta. I jamu nie adnoj�y zdava�asia, �to Lihija kachaje jaho, ale �asta taksama sumniavaŭsia, a ciapier vo� pier�y raz pa�uŭ pacviard�ennie svajich �adanniaŭ i nadzieji z �u�ych vusnaŭ, a da taho � chryscijanskich. U pier�ym paryvie ŭdzia�nasci maniŭsia bieh�y da Piatra, ale, daviedaŭ�ysia, �to niama jaho ŭ Rymie, bo navu�aje ŭ vakolicy, zaklinaŭ H�aŭka, kab zavioŭ jaho da Piatra, abiacaju�y za toje ��odra abdary� ubohich hminy. Zdava�asia jamu ciapier, kali Lihija kachaje jaho, dyk tym �asam niama piera�kodaŭ mi� imi, bo adda� pavahu Chrystu hatovy byŭ u ko�naj chvilinie. Ale H�aŭk, pamima mocnaha nahavoru da chrostu, nie smieŭ zaru�a� jamu, ci praz toje zavajuje sabie Lihiju, bo chrostu tre pa�ada� dla samoha chrostu i dla lubovi Chrysta, nie dla in�ych metaŭ. �Treba mie� i du�u chryscijanskuju�, � kazaŭ jamu. A Vini�, darma ko�naja piera�koda ŭzbura�a jaho, pa�ynaŭ u�o razumie�, �to H�aŭk, jak chryscijanin, havory� toje, �to pavinien havary�. Sam sabie jon ja��e nie ŭjaŭlaŭ adnaje z najh�ybiej�ych pieramien u jahonaj natury, mienavita: daŭniej mieraŭ ludziej tolki mierkaju sobskaha ehajizmu, ciapier �a pavoli asvojvaŭsia z dumkaj, �to in�yja vo�y mohu� hladzie� ina�aj, in�yja sercy inak� pa�uva�, i �to s�u�nas� nie zaŭsiody adnazna�naja z asabistaju karysciaj.

Bra�a jaho achvota paba�ycca taksama z Paŭ�am, s�ovy jakoha zacikavili jaho, nie daju�y supakoju. Uk�adaŭ sabie ŭ du�u dokazy, jakimi zbivacimie jahonuju navuku, upiraŭsia jamu ŭ dumkach, a chacieŭ adnak �a paba�ycca z im dy pas�ucha�. Ale Pava� vyjechaŭ u Arycyju i, kali H�aŭk staŭ prychodzi� �toraz radziej, Vinicija pa�a�a mu�y� samota. Tady znoŭ pa�aŭ abiaha� zavu�ki na Subury i vuzkija vu�a�ki Zatybra, spadzieju�ysia cho� zdalok uhledzie� Lihiju, ale jak i heta nie dapamah�o, aharnu�a jaho nuda i nieciarplivas�. Dziakuju�y hetamu adazva�asia ŭ im ja��e raz daŭniej�aja natura z takoju si�aj, z jakoju chvala pasla adp�yvu viartajecca na bierah, z jakim niadaŭna razvita�asia. Ci nie durny �, dumaŭ sabie, na�to niepatrebnymi re�ami, davioŭ�ymi mianie da nudy, turbuju sabie ho�aŭ, ci nie pavinien bra� ad �yccia, �to dasca? Vyra�yŭ zaby� pra Lihiju, a prynamsi �uka� rasko�y zabyccia pa-za joju. Ad�uvaŭ, adnak, �to heta by�a apo�niaja sproba, dyk kinuŭsia ŭ vir �yccia z usioju slapoju, jamu svomaju, enierhijaj i pa�kasciu. �yccio samo byccam zaachvo�va�a jaho da hetaha. Zamior�y i vyludnieny praz zimu horad pa�aŭ a�yŭlacca nadziejaj chutkaha pryjezdu cezara. Rychtavali jamu vialikaje spatkannie. I��a viasna: sniahi pad ciop�ym jejnym podycham chutka znikali z Albanskich hor. Haradskija traŭniki pakrylisia kvietkami. Marsavaje pole i rynki zarajilisia narodam, �ukaju�ym sonca. Na darozie Apija, jakaja by�a zaŭsiody miescam �pacyru, zapanavaŭ ruch bahata ŭpryho�anych kalasnic. Byli ŭ�o ekskursiji ŭ Albanskija hory. Ma�oduchny pad pretekstam sk�adannia pa�any Junonie ŭ Lanavijumie abo Dyjanie ŭ Arycyi vymykalisia z domu, kab za horadam �uka� ura�anniaŭ, tavarystva, spatkanniaŭ i rasko�y. Tut Vini� siarod va�nych rydvanoŭ prykmieciŭ adnoj�y py�nuju, papierad�anuju dvuma ma�osami, karuku Piatronijevaj Chryzatemis, akru�anuju viankom mo�adzi i starych sienataraŭ, jakich abaviazak zatrymaŭ u horadzie. Chryzatemis sama kirava�a �atyrma karsikanskimi kucami, razdaju�y navako� usmiechi i zlohku laskaju�y za�atoju puhaj, z�aviŭ�y va�yma Vinicija, zatryma�a koni, zabra�a jaho ŭ karetu, a pasla dadomu na bankiet, jaki tryvaŭ praz ce�uju no�. Vini� tak spiŭsia na henym bankiecie, �to nie pamiataŭ nat, kali dastavili jaho damoŭ, prypomniŭ sabie adnak, �to kali Chryzatemis spyta�a by�a jaho pra Lihiju, abraziŭsia i, budu�y ŭ�o pjany, vyliŭ joj na ho�aŭ koŭ� falernu.

Pryhadvaju�y heta na cviarozuju ha�avu, ad�uvaŭ ja��e hnieŭ. Ale dniom pazniej Chryzatemis, vida� zabyŭ�ysia ab zniavazie, advieda�a jaho doma i zabra�a znoŭ na vijA-Apija dziela �pacyru, potym by�a ŭ jaho na via�ery, pad�as jakoje pryzna�asia, �to nie tolki Piatroni, ale j lutnist jahony znudziali ŭ�o joj daŭno i �to serca jejnaje volnaje. Praz tydzie� chadzili razam, ale znosiny nie abiacali tryva�asci.

Cho� ad zdarennia z falernam imia Lihiji nie by�o ani razu pryhadvana, Vini� usio � taki nie moh abaranicca ad dumak pra jaje. Mieŭ zaŭsiody ŭra�annie, byccam vo�y jejnyja hladzia� na jaho, i ŭra�annie hetaje prajma�a jaho tryvohaj. Kryviŭsia sam na siabie, nie moh, adnak, zby� �a�asnaje dumki: byccam kryŭdzi� jaje. Pa pier�aj scenie zajzdrasci, jakuju Chryzatemis pakaza�a z pry�yny dzvioch kuplenych siryjskich dziaŭ�at, prahnaŭ jaje hrubijanskim sposabam. Nie pierastaŭ, praŭda, adrazu nuracca ŭ raspusnaj rasko�y, rabiŭ heta byccam na z�os� Lihiji, ale ŭ kancy ahledzieŭsia, �to dumka ab joj nie adstupaje ad jaho ani na chvilinu, �to heta jana vyklikaje tak b�ahija, jak i dobryja ŭ�ynki dy �to sapraŭdy apra�a jaje ni�oha na sviecie jaho nie cikavi�. Apanavali jaho hidlivas� i zniamoha. Rasko�a jamu abryd�a, pakidaju�y pa sabie kopa� zhryzotaŭ. Nazyvaŭ siabie ŭ dumcy niahodnikam, dzivia�ysia, �amu daŭniej prymaŭ za dobraje ŭsio, �to jamu dahad�a�a. Ure�cie, zhubiŭ pa�uccio svabody, samapeŭnasci, paddaŭsia niemarasci, z jakoje nie mah�a jaho abudzi� nat dumka ab pryjezdzie cezara. Ni�oha ŭ�o jaho ciapier nie cikavi�a, a nat da Piatronija nie vybraŭsia a� datul, pakul toj sam nie prys�aŭ pa jaho svajoj lektyki.

Pry spatkanni, niahledzia�y na radasnaje pryvitannie, adkazvaŭ na pytanni z niechacciu, a� pakul doŭha chavanyja pa�ucci i dumki nie vybuchnuli dy nie pap�yli z vusnaŭ razliŭnoju rakoju s�oŭ. Ja��e raz raskazaŭ padrabiazna historyju svajich po�ukaŭ Lihiji dy pobytu mi� chryscijanami, usio, �to tam ba�yŭ i �uŭ, usio, �to jamu prachodzi�a praz ho�aŭ i serca, i ŭre�cie pa�aŭ naraka�, �to patanuŭ u chaosie, jaki h�ynuŭ jahonuju spakojnas�, zdolnasci ŭsiakaha razumnaha daznannia. Vo� �a ni�to jaho nie cikavi�, ni�to nie smakuje, nie viedaje, �aho pilnavacca i jak pastupa�. Hatovy addava� pa�anu Chrystu i pierasledva� Jaho. Razumieje vysokuju vartas� navuki Jahonaj i �uje adna�asna niepakananuju hid�. Uprytamniaje sabie, �to cho� by j asiahnuŭ Lihiju, dyk nie zdabudzie jaje ce�aje, bo musi�mie dzialicca joju z Chrystom. �yccio jahonaje nie jos� �ycciom, bo biez nadzieji, biez zaŭtra, biez viery ŭ ��ascie, a navako� atulaje jaho ciemra, vychadu z jakoje �ukaje vobmackam dy nie mo�a znajsci.

Piatroni zadumienna hladzieŭ pad�as spaviadannia na zmienieny tvar Vinicija, na ruki, jakija, havora�y, vyciahaŭ pierad saboju, kazaŭ by sapraŭdy �ukaŭ darohi pierad saboju ŭ ciemry. Naraz ustaŭ i, padyj�oŭ�y da Vinicija, pa�aŭ razhortva� palcami jamu va�asy nad vucham.

� Ci viedaje�, � spytaŭ, � �to maje� sivyja va�asy nad vucham?

� Mo�a by�, � adkazaŭ Vini�, � nie dzivicimusia, kali niezabaŭna i ŭsie mnie zbialeju�.

Zamoŭkli. Piatroni byŭ �a�aviek razumny i nie raz zadumoŭvaŭsia nad ludskoju du�oju dy �ycciom. Naahu� �yccio ŭ henym sviecie, u jakim abodva �yli, mah�o zvonku vyhlada� ��aslivym abo nie��aslivym, ale ŭnutry byva�a spakojnaje. Jak piarun ci ziemlatrus mahli zbury� sviatyniu, tak nia��ascie mah�o zbury� �yccio, samo ŭ sabie, adnak, sk�ada�asia jano z prostych i harmanijnych linijaŭ, volnych ad usialakaje b�ytaniny. Tym �asam �to in�aje by�o ŭ s�ovach Vinicija, i Piatroni pier�y raz uba�yŭ nizku duchovych vuz�oŭ, jakich nichto da hetych por nie razb�ytvaŭ. Byŭ nastolki razumnym, �to ad�uvaŭ ich va�nas�, ale pry ce�aj svajoj chutkasci nie ŭmieŭ ni�oha na dadzienyja pytanni adkaza� i ŭre�cie pasla doŭhaha maŭ�annia adazvaŭsia: � Heta chiba �araŭstvo.

� I ja tak dumaŭ, � adkazaŭ Vini�. � Nie raz vydava�asia mnie, �to a�aravaŭ nas niechta abajich.

� Nu a kab ty, � ka�a Piatroni, � zviarnuŭsia, napryk�ad, da sviataroŭ Serapisa. Biessumniŭna, jos� mi� imi, jak naahu� mi� sviatarami, mnoha manta�oŭ, ale jos�, adnak, takija, �to zh�ybili dziŭnyja tajnicy.

Ale havaryŭ heta z tonam niapeŭnasci i niesuviernasci, sam ad�uvaŭ, jak jahonaja rada mo�a vydavacca marnaj i nat smie�naj. Vini� paciraŭ sabie �ob i havaryŭ: � �ary!.. Ba�yŭ ja �araŭnikoŭ, jakija zaklikali padziemnych niaznanych mocaŭ dla zysku abo dla pomsty nad vorahami. Ale chryscijanie �yvu� uboha, praba�aju� voraham, navu�aju� pakory, sumlennasci j mi�asernasci, �to im tady za karys� z �araŭstva, na�to jano im?..

Piatronija ŭzdyma�a hnieŭnas�, �to rozum jahony nie mo�a znajsci adkazu, nie cho�u�y, adnak, da taho saznavacca, adkazaŭ aby adkaza�: � Heta novaja sekta� I cieraz momant dadaŭ: � Na boskuju va�adarku pafijskich hajoŭ, jak heta ŭsio psuje �yccio! Ty vykazvaje� podziŭ da ichniaj dabryni i cnoty, a ja tabie ka�u, �to heta drennyja ludzi, heta niepryjacieli �yccia, jak chvaroba, jak smier� samaja. Davoli majem ich i tak! Nie chapa�a nam ja��e chryscijan! Zli�y tolki: chvaroby, cezar, Tyhelin, cezarava paezija, �aŭcy, pravia�yja patomkami daŭnych kvirytaŭ, vyzvolniki, �to zasiadaju� u sienacie. Na Kastara! Davoli henaha! Hena pahubnaja j abryd�aja sekta! Ci ty sprabavaŭ krychu atrachnucca ad henych ciomnych maraŭ i zasmakava� �yccia?

� Sprabavaŭ, � adkazvaje Vini�.

Piatroni razrahataŭsia j ka�a: � Ach ty, zdradnik! Niavolniki chutka raznosia� viestki: adbiŭ ad mianie Chryzatemis!

Vini� machnuŭ z niasmakam rukoju.

� A ŭsio � dziakuju tabie, � havaryŭ dalej Piatroni. � Pa�lu joj paru �aravikaŭ, na�yvanych pier�ami; u majim luboŭnym leksikonie azna�acimie heta: �Adyjdzi�. Maju pierad taboju doŭh padvojnaje ŭdzia�nasci: raz za toje, �to nie pryniaŭ Eŭniku, a druhi � �to vybaviŭ mianie ad Chryzatemis. Pas�uchaj mianie: ba�y� pierad saboju �a�avieka, jaki ŭstavaŭ rana, kupaŭsia, bankietavaŭ, cie�yŭsia z Chryzatemis, pisaŭ satyry, a nat �asami prozu pieraplataŭ vier�ami, ale katory nudziŭsia, jak cezar, i �asta nie ŭmieŭ abaraniacca ad pasumnych dumak. A ci viedaje�, �amu tak by�o? Tamu �to ja �ukaŭ daloka toje, �to by�o blizka� �an�yna-krasunia zaŭsiody varta stolki, kolki sama va�y�, ale �an�yna, jakaja pry tym kachaje, paprostu nie maje cany. Taho nie kupi� za ŭsie skarby Viaresa. A ciapier vo� zaŭsiody ka�u sabie tak: napaŭniaju �yccio ��asciem, jak �aru najlep�ym vinom, jakim abdary�a nas ziamla, i pju, pakul nie zmiarcvieje ruka dy nie zbialeju� vusny. �to budzie dalej, nie dbaju. Vo� maja najnaviej�aja filazofija.

� Ty � pryznavaŭ jaje zaŭsiody, ni�oha tut novaha!

� Jos� u joj zmiest, jakoha nie by�o raniej.

Skazaŭ�y heta, zaklikaŭ Eŭniku, jakaja ŭvaj��a ŭ bie�ych strojach, za�atava�osaja, nie niavolnica ŭ�o daŭniaja, ale moŭ bahinia kachannia i ��ascia. Jon razniaŭ pierad joju ruki i kli�a: � Chadzi!

Prybieh�a da jaho i, sieŭ�y na kaleniach, apla�a rukami jamu �yju, z�a�y�a ha�ova�ku na hrudziach. Vini� ba�yŭ, jak pavoli ru�avieli jejnyja ��oki, jak kunie�ylisia vo�y. Razam u takoj pozie tvaryli �aroŭnuju luboŭnuju hrupu ��aslivych. Piatroni siahnuŭ rukoju da p�ytkaje vazy, stajaŭ�aje na stale vobak, i, zaharnuŭ�y ce�uju �mieniu fija�ak, pa�aŭ absypa� imi ho�aŭ, hrudzi j sto�u Eŭniki, pasla absunuŭ tuniku z jejnych ple�ukoŭ i ka�a: � ��aslivy toj, chto tak, jak ja, znaj�oŭ kachannie, zavaro�anaje ŭ takija formy� �asami zdajecca mnie, �to z nas dvoje bahoŭ� Nu hla� ty sam: ci Praksyteles, ci Miron, ci Skopas abo Lizypas stvaryli kali cudaŭniej�yja liniji? Ci na Parosie abo Pantelikonie isnuje padobny marmur, ciop�y, ru�ovy, zakachany? Jos� ludzi, �to vyca�oŭvaju� bierahi vazaŭ, ale ja lep� budu �uka� rasko�y tam, dzie jaje sapraŭdy mo�na znajsci.

Vymaviŭ�y heta, pa�aŭ vadzi� vusnami pa jejnych ple�ukoch i �yi, a� dryhoty jaje spanavali, to za�ynia�a, to ad�ynia�a vo�y, poŭnyja niavykazanaje rasko�y.

Piatroni pa chvilinie padniaŭ strojnuju ha�avu i, zviarnuŭ�ysia da Vinicija, skazaŭ: � A ciapier padumaj, �ym jos� u paraŭnanni z hetym tvaje chryscijanie? I, kali nie ŭjaŭlaje� roznicy, idzi sabie da ich� Dumaju, hetaje vidovi��a ciabie vyle�y�.

Pach kvietak, napaŭniaju�y zalu, kazytaŭ nozdry Vinicija; jon zbialeŭ; kab moh vadzi� tak vusnami pa ciele Lihiji, by�a b heta chiba niejkaja sviatakradskaja rasko�a, tak mahutnaja, �to pasla chaj by sabie pravaliŭsia ŭvie� sviet. Ale, pryzvy�ajeny ŭ�o da samaanalizu, zmierkavaŭsia, �to ŭ im dziejecca: i ŭ henaj chvilinie dumaje pra Lihiju, tolki pra jaje.

� Eŭnika, � zviartajecca dalikatna Piatroni, � zahadaj nam, boskaja maja, pryhatava� vianki na ha�ovy dy sniedannie.

Jak jana paj��a, adzyvajecca da Vinicija: � Maniŭsia jaje vyzvali�, a jana viedaje�, �to adkaza�a? �Lepiej by� tvajoj niavolnicaj, �ym �onkaju cezara�. I nie zhadzi�asia. Tady ja daŭ joj volu mima viedama. Pretor zrabiŭ heta mnie tak, �to niepatrebnaja by�a jejnaja prysutnas�. Jana nie viedaje ab hetym, jak i nie viedaje ab tym, �to ŭsie maje ka�toŭnasci, za vynikam hem, joj nale�acimu� pa majoj smierci.

Toje skazaŭ�y, ustaŭ, pra�pacyravaŭsia pa zali i ciahnuŭ dalej: � Kachannie pierajin�vaje adnych bol�, druhich mien�, ale pierajin�y�a j mianie. Kali� raska�avaŭsia ja pacham viervieny, a ciapier, kali Eŭnika �adaje fija�ki, i ja palubiŭ ich, i vo� ce�uju viasnu dychajem tolki fija�kami.

Tut zatrymaŭsia pierad Vinicijem i vyhavorvaje jamu: � A ty zaŭsiody honi�sia za nardam?

� Adkasnisia! � baronicca junak.

� Ja chacieŭ, kab ty pryhledzieŭsia Eŭniki, i ka�u tabie ab joj tamu, �to mo i ty �ukaje� daloka taho, �to jos� blizka. Mo�a, i da ciabie rviecca dzie ŭ tvajich niavolnickich kubiku�ach serca viernaje i ��yraje. Pry�a�y hetki balzam da svajich ran. Ka�a�, Lihija kachaje ciabie? By� mo�a! Ale �to � heta za kachannie, jakoje ciabie vyrakajecca?

Ci heta nie abazna�aje, �to nia jos� mocnaje? Nie, mi�y, Lihija � heta nie Eŭnika.

Na heta Vini�: � Usio heta adna tolki pakuta. Ba�yŭ ciabie, ca�uju�aha Eŭniku, i duma�asia tady mnie: ot kab mnie tak Lihija adkry�a svaju fihuru, dyk pravalisia ty pasla hetaha ŭsio na sviecie skro� ziamlu! Ale sam tolki ŭspamin pra heta ŭzniaŭ �ach uva mnie tak, jak by nieraŭnuju�y pamyknuŭsia na viasta�ku abo namahaŭsia znias�avi� bostva� Tak, Lihija � heta nie Eŭnika, tolki ja jna�aj razumieju hetuju roznicu, �ym ty. Tabie kachannie zmiani�a nozdry, i prahnie� fija�kaŭ, nie viervienu, a mnie zmiani�a du�u, dyk, mima majho hora, kachaju Lihiju takoju, jak jos�, nie cha�u takoje, jak in�yja.

Piatroni pacisnuŭ zdziŭlena pla�yma.

� Jak tak, dyk �aho � kryŭduje�? Nie razumieju ciabie.

Na heta Vini� z hara�kaju: � Tak! Tak!.. My ŭ�o nie mo�am razumiecca!

Dy znoŭ zamoŭkli na chvilinu, pasla Piatroni adzyvajecca: � A badaj tvajich chryscijan h�ynuŭ Hades! Atrucili ciabie niemarasciu i zrujnavali po�uvy �yccia. Badaj ich Hades! Drenna tabie zdajecca, �to ichniaja navuka jos� dabradziejnaj, bo dabradziejnym jos� toje, �to daje ludziam ��ascie, heta zna�a: krasu, kachannie i moc, a jany zavu� heta marnasciaj. Nielha nazva� ich i spraviadlivymi, bo kali za z�o p�acicimiem dabrom, dyk �ym �a budziem p�aci� za dabro?

A pry tym, kali za toje i za heta adna budzie zap�ata, dyk na�to by� dobrym?

� Nie, adp�ata nia jos� adnolkavaja, tolki jana za�ynajecca ŭ �ycci budu�ym, nie da�asnym, tak vu�a�.

� Ja pra toje nie ta�kuju: ab tym, ci �to� tam mo�na budzie ba�y� biez va�ej, dyk ja��e pahladzimo. Prymie� taho, heta � niedareki! Ursus zadu�yŭ Kratona, bo maje stalovyja musku�y, ale � naahu� jany chnyka�y j varony, budu�ynia da takich nie nale�acimie.

� �yccio ichniaje za�ynajecca pad�as smierci.

� Heta jak by chto skazaŭ: dzie� pa�ynajecca razam z no��u. Ci maje� namier spajma� Lihiju?

� Nie, nie mahu joj z�om za dabro p�aci�, prysiahnuŭ, �to hetaha nie rabicimu.

� Ci mani�sia prynia� Chrystovu navuku?

� Cha�u, ale natura chiba nie scierpi� jaje.

� A ci zdoleŭ by zabycca pra Lihiju?

� Nie.

� Dyk sprabuj turystyki.

Niavolniki da�a�yli, �to hatova sniedannie, ale Piatroni, jakomu zda�osia, �to natrapiŭ na dobruju dumku, havaryŭ dalej, idu�y ŭ tryklinijum: � Abjezdziŭ ty kava�ak svietu, ale tolki jak vajak, jaki zaŭsiody spia�aje na zahadany punkt, nie zatrymoŭvaju�ysia ŭ darozie. Jedziem z nami ŭ Achajju. Cezar pakul nie razvitaŭsia j��e z namieram tudy pajecha�. Budzie zatrymoŭvacca ŭsiudy pa darozie, piajacimie, vianki zbiracimie, sviatyni rabavacimie i ŭre�cie vierniecca, jak tryŭmfatar, u Italiju. Budzie heta nie�ta padobnaje da karahodu Bachusa i Apa�ona ŭ adnoj asobie. Aŭhustyjanie, aŭhustyjanki, tysia�y cytraŭ � na Kastara! Varta heta paba�y�, bo sviet ni�oha padobnaha nie ba�yŭ.

I raz�akaciŭsia na �avie vobak Eŭniki za sta�om, a jak niavolnik na ho�aŭ k�aŭ jamu vianok, havaryŭ dalej: � �to ty ba�yŭ na s�u�bie ŭ Karbu�ona? Ni�oha! Ci zviedaŭ sviatyni hreckija tak, jak ja, katory blizu praz dva hady nie razvitvaŭsia z pravadnikami? Ci byŭ na atocy Radoskaj, ci ahladaŭ miejsca, dzie stajaŭ ka�os? Ci ba�yŭ u Panopie, u Fakidzie, hlinu, z jakoje Pramietej lapiŭ ludziej, abo ŭ Sparcie jajki, �to znies�a Leda, abo ŭ Afinach s�aŭny pancyr sarmacki, zrobleny z konskich kapytoŭ, abo karabiel Ahamiemnana na Eŭbieji, abo �aru, zroblenuju na manier cycki Heleny? Ci ba�yŭ Aleksandryju, Memfis, piramidy, vo�as Izydy, jaki vyrva�a sabie z �urby pa Azyrysie? Ci �uŭ jenk Miemnona? Sviet �yroki, nie ŭsio kon�ycca na Zatybry! Ja jedu z cezaram, ale nie varo�acimusia z im, a pajedu na Cypr, bo henaja maja za�atava�osaja bahi�ka cho�a, kab my razam achviaravali ŭ Pafosie Cyprydzie ha�ubki, a tre tabie vieda�, �aho joj zamanicca, heta musi� by�.

� Ja tvaja niavolnica, � adazva�asia Eŭnika.

A jon prytuliŭ da jaje ho�aŭ i ka�a z usmiecham: � Dyk ja, zna�a, niavolnik niavolnicy. Ty hodnaja podzivu ad noh da ha�avy.

Pasla da Vinicija: � Jed� z nami na Cypr. Ale pamiataj, musi� pierad tym ba�ycca z cezaram, drenna, �to dahetul ty ŭ jaho nie byŭ. Tyhelin hatovy heta supra� ciabie vykarysta�. Nie maje, praŭda, jon da ciabie asabistaje nianavisci, adnak �a nie mo�a ciabie lubi� cho� by dziela taho, �to ty moj siastryniec� Admaniomsia, �to ty byŭ chvory. Musi� nadumacca, �to adka�a� jamu, kali spytaje pra Lihiju. Najlep� machni rukoju i ska�y, �to by�a, pakul nie znudzi�a. Jon heta razumieje. Ska�y jamu taksama, �to chvaroba zatryma�a ciabie doma, a hara�ku pabol�va�a markota, �to nie moh by� u Nieapali j s�ucha� jahonych piesniaŭ, dy azdaravi�a ciabie nadzieja, �to ŭre�cie mah�ymie� jaho s�ucha�. Pieraso�u nie bojsia. Tyhelin zapavia��aje, �to vydumaje dla cezara nie�ta nie tolki svietazarnaje, ale j bujnaje� Bajusia, adnak, kab nie padkapaŭsia pad mianie. Pabojvajusia taksama i tvajho nastroju� � Ci ty viedaje�, � zapeŭnivaŭ Vini�, � �to jos� ludzi, jakija nie bajacca cezara i �yvu� tak spakojna, jak by jaho nie by�o na sviecie?

� Viedaju, ab kim hutarka: ab chryscijanach.

� Tak. Jany tolki adny!.. A na�aje �yccio �ym �a jos�, kali nie biespierastannym stracham?

� Hodzie � u�o pra hetych svajich chryscijan! Nie bajacca cezara, bo jon mo ab ich nie �uŭ dyj nie viedaje, i stolki jany jaho cikavili b, kolki pa�oŭk�aje liscie. Ka�u tabie, heta niedareki, niaŭ�o ty hetaha nie ciami�? Kali tvaja natura baronicca ad ichniaje navuki, dyk jaŭna dziela taho, �to vy�uvaje ich nieda�u�nas�. Ty � �a�aviek z in�aje hliny, dyk na�to mnie j sabie ho�aŭ imi maro�y�. Patrapim �y� i pamira�, a �to jany paka�u� � heta niaviedama.

Vinicija ŭdaryli henyja s�ovy i, viarnuŭ�ysia dadomu, pa�aŭ razva�a�: mo�a, istavietna dabrynia j mi�asernas� chryscijan jos� pakaznikam nieda�u�nasci ichnich du�. Vydava�asia jamu, �to ludzi, maju�yja si�u j hart, nie ŭmieli b tak praba�a�. Lez�a ŭ ha�avu dumka, �to heta mienavita, mo�a, i jos� pry�ynaj, �to adpichvaje jahonuju rymskuju du�u ad taje navuki. �Patrapim �y� i pamira�, � ka�a Piatroni. A jany? Jany ŭmieju� tolki praba�a�, nie razumieju�y chiba ni sapraŭdnaje lubovi, ni sapraŭdnaje nianavisci.

Cezar, viarnuŭ�ysia ŭ Rym, lutavaŭ, �to viarnuŭsia, i pa niekalkich dniach zapa�aŭ nanoŭ achvotaj vyjezdu ŭ Achajju. Vydaŭ nat edykt, u jakim abiacaŭ, �to adsutnas� jaho nie patryvaje doŭha, a spravy publi�nyja z taje pry�yny nie ŭcierpia� nijakaje �kody. Vo� �a ŭ tavarystvie aŭhustyjanaŭ, mi� jakimi byŭ i Vini�, idzie na Kapitol, kab za pamysnas� novaha padaro��a z�a�y� bahom achviary. Ale na druhi dzie�, kali adbyvalisia �arhovyja adviedziny sviatyni Viesty, sta�asia zdarennie, jakoje spry�yni�a zmienu ŭsich namieraŭ. Neron nie vieryŭ u bahoŭ, ale bajaŭsia ich, z�a��a tajomnaja Viesta prajma�a jaho takim �acham, �to pierad abli��am bostva i sviatoha ahniu dyba stali va�asy, ��amilisia zuby, prabiehli dryhoty pa ŭsim ciele i asunuŭsia na ruki Viniciju, jaki prypadkam stajaŭ tut �a zzadu.

Vyniesli chutka jaho z sviatyni i adpravadzili na Pa�atyn, dzie, cho� chutka aprytamnieŭ, prale�aŭ u pascieli ce�y dzie�. Aha�osiŭ zaraz �a zdziŭlenym prysutnym, �to namier vyjezdu adk�adaje na pasla, bostva bo pierascierah�o jaho tajomna, kab nie spia�aŭsia. Cieraz hadzinu i��a ŭ�o viestka publi�na pa ŭsim Rymie: ba�a�y sumnych mi�ych hramadzian, cezar zastajecca z imi, moŭ ba�ka z dzie�mi, kab dziali� z imi ŭciechi i dolu. Narod, abradavany blizkimi ihry��ami i dzialboju zbo��a, stoŭpiŭsia hramadna pierad Pa�atynskaju bramaju, vivatuju�y na honar boskaha cezara, a toj, pierarvaŭ�y hulni ŭ kosci z aŭhustyjanami, adazvaŭsia: � Tak! Tre by�o adk�asci. Jehipiet i ŭ�adstva na Ŭschodzie, sud�anaje mnie, nie minie mianie, dyk nie prapadzie j Achajja. Zahadaju prakapa� Karynfski istm, a ŭ Jehipcie pastavim takija pomniki, pry vieli�y jakich piramidy zmaleju� da pamieraŭ dzicia�ych cacak. Zahadaju zbudava� Sfinksa bol�aha ŭ siem razoŭ ad taho, �to la Memfisu hladzi� u pustyniu, ale miecimie jon abli��a majo. Viaki nastupnyja ŭspaminacimu� tolki ab im dy aba mnie.

� Zbudavaŭ ty sabie ŭ�o pomnik svajimi vier�ami, bol�y nie ŭ siem, a troj�y pa siem razoŭ ad piramidy Chieopsa, � padchapiŭ Piatroni.

� A piesniaj? � �akaŭ Neron.

� Na �al, kab �a by�o mah�ymym zbudava� tabie takuju statuju, jak statuja Miemnona, jakaja b adzyva�asia tvajim ho�asam pry ranniaj zarnicy! Mory, amyvaju�yja Jehipiet, byli b pakryty paviek viakoŭ rojem karabloŭ, z jakich hramady troch �astak svietu raska�avalisia b tvajoj piesniaj.

� Na �al, chto � heta patrapi�? � adkazvaje Neron.

� Ale mo�a� zahada� vyre�bi� z bazaltu siabie na kvadryzie.

� A praŭda! Zrablu heta!

� Zrobi� dar �a�aviectvu.

� U Jehipcie zvian�ajusia z �unaju, �to aŭdavie�a, i budu sapraŭdy boham.

� A nam addasi ŭ �ony zory, my ŭtvorym novaje suzorje, jakoje zvacimiecca suzorjem Nerona. Vitelija, adnak, a�ani z Ni�am, chaj p�odzi� biehiemotaŭ.

Tyhelinu padaruj pustyniu, budzie tady va�adarom �aka�aŭ.

� A mnie �to? � pytaje Vatynij.

� Chaj bahas�avi� ciabie Apis! Spraviŭ nam takija ihry��y ŭ Benevencie, �to nielha tabie aby-�aho �ada�: zrabi paru botaŭ Sfinksu, jakomu drancvieju� �apy pad�as siadravych rasistych no�aŭ, a pasla plascimie� �apci ka�osam, stara�uju�ym aleji pierad sviatyniami. Ko�ny tam znojdzie sabie zaniatak.

Damicyj Afier, napryk�ad, budzie skarbnikam, viedamy z sumlennasci. Cezar, lublu tvaje letucienni pra Jehipiet, i adk�ad vyjezdu vyklikaje ŭ mianie sum.

Neron ka�a: � Va�y smiarotnyja vo�y ni�oha nie ba�yli, bostva bo robicca nievidu��ym dla kaho zacho�a. Ba�ycie, kali byŭ ja ŭ sviatyni Viesty, jana sama sta�a la mianie j ka�a mnie ŭ samaje vucha: �Adk�adzi vyjezd�. Sta�asia heta tak raptoŭna, �to ja a� �achnuŭsia, cho� za takuju vidavo�nuju apieku bahoŭ nada mnoju pavinien byŭ by ja by� udzia�nym.

� Usie my �achnulisia, � adazvaŭsia Tyhelin, � a viasta�ka Rubryja a� abamle�a.

� Rubryja! � dzivicca Neron. � Jak �a snie�nuju jana maje �yju!

� Ale �yrvanicca, na ciabie hledzia�y, boski cezaru� � Tak! Skiemiŭ heta i ja. Heta dziva! Viasta�ka! Jos� nie�ta boskaje ŭ ko�naj viasta�cy, a Rubryja nadta � pryho�aja.

Dy zadumaŭsia na chvilinu, pasla pytaje: � Ska�ecie vy mnie, �amu ludzi bol� bajacca Viesty, �ym in�ych bahoŭ?

U �ym tut sprava? Ot mianie samoha �ach pieraniaŭ, cho� ja i najvy�ej�y sviatar. Pamiataju tolki, �to ŭpaŭ nicma i byŭ by rynuŭ na ziamlu, kab chto� nie padtrymaŭ mianie. Chto mianie padchapiŭ?

� Ja, � adkazaŭ Vini�.

� Ach! Ty, �strohi Aresie�? �amu nie byŭ u Benevencie? Kazali mnie, �to chvory, i sapraŭdy tvar maje� zmienieny. Aha! �uŭ ja, �to Kraton chacieŭ ciabie zamardava�? Ci to praŭda?

� Praŭda � i z�amaŭ mnie ruku, ale ja abaraniŭsia.

� Z�amanaju rukoju?

� Dapamoh mnie adzin barbar, jaki byŭ du�ej�y za Kratona.

Neron ustaviŭ u jaho zdziŭlenyja vo�y.

� Macniej�y za Kratona? �kieli stroji�? Kraton byŭ najmacniej�y �a�aviek na sviecie, a ciapier jos� Syfaks z Etyjopiji.

� Ka�u toje, �to ba�yŭ sobskimi va�yma.

� Ka�y, dzie taja pier�a? Mo staŭsia karalom Niemarenskim?

� Nie viedaju dzie, zhubiŭ z va�ej.

� Nie viedaje� nat, z �yjho narodu?

� Ja � mieŭ z�amanuju ruku, dyk nielha by�o jaho raspyta�.

� Pa�ukaj ty mnie jaho.

Na heta Tyhelin: � Ja za heta va�musia.

Ale Neron dalej havaryŭ Viniciju: � Dziakuju tabie, �to padtrymaŭ mianie. Moh, padaju�y, razbi� ho�aŭ. Kali� dobry z ciabie byŭ kumpan, ale ad �asaŭ vajny j s�u�by pad Karbu�onam zdzi�eŭ ty niejk, i redka ciabie spatykaju.

I, pamaŭ�aŭ�y krychu, havaryŭ znoŭ: � A jak �a majecca tvaja� tanklavaja ma�oduchna� u jakuju ty byŭ zakachaŭsia? Ja � adabraŭ jaje ŭ Aŭ�aŭ dla ciabie� Vini� zdetynavaŭsia, ale Piatroni ŭ tym �a momancie padaspieŭ jamu na poma�: � Idu ŭ zak�ad, dominie, �to zabyŭ. Ci nie ba�y�, jak spud�avaŭsia? Pytaj u jaho pra toje, kolki ich by�o ad taje pary, a nie ru�aju, ci i na heta patrapi� adkaza�. Z Vinicijaŭ dobryja vajaki, ale ŭdalej�yja j��e pieŭni. Im tre ce�yja statki. Ukaraj jaho za toje, dominie, nie zaprasi na bankiet, jaki Tyhelin abiacaje z�adzi� na tvoj honar nad sa�a�kaj Ahrypy.

� Nie, nie zrablu hetaha, spadziajusia na Tyhelina, �to tam jakraz statkaŭ budzie ŭdoval.

� A ci � dazvolu, kab byŭ niedachop charytak tam, dzie budzie Amur? � zapeŭnivaje Tyhelin.

Neron pa�aŭ �alicca: � Nuda mnie daku�aje! Zastaŭsia ja z voli bahini ŭ Rymie, ale nie mahu jaho ciarpie�. Vyjedu da Ancyjuma. Ciesna mnie ŭ henych vuzkich vulicach, siarod hetych starych dami��aŭ dy zanieachajenych zavu�kaŭ. Smurodam ciahnie a� siudy, pad moj dom i sady. Ach, kab ziemlatrus zrujnavaŭ Rym, kab jaki zahnievany boh zraŭnavaŭ jaho z ziamloj, vo� tady pakazaŭ by ja vam, jak tre budava� horad � stalicu svietu i maju.

� Cezar, � adzyvajecca Tyhelin, � ka�a�, kab jaki razhnievany boh zni�to�yŭ horad, ci tak?

� Tak, dyk �to?

� Abo � ty nie boh?

Neron machnuŭ niadba�a rukoju j dadaŭ: � Pahledzimo, �to nam u�adzi� na stavach Ahrypy. Potym vyjedu da Ancyjuma. Vy ŭsie zama�yja, kab zrazumie�, �to mnie treba re�aŭ vialikich, � heta skazaŭ�y, pry�muryŭ vo�y, daju�y praz heta zna�, �to patrabuje supa�ynku. I aŭhustyjanie pa�ali razychodzicca. Piatroni vyj�aŭ razam z Vinicijem i ka�a jamu: � Dyk, zna�a, ty zapro�any na zabavu. Rudabarody vyraksia padaro��a; ale zatoje budzie �ale� bol�, �ym kali, i bujani� pa horadzie, by ŭ sobskim domie. Starajsia j ty znajsci ŭ �alenstvie zabyccio. Bo j nu jaho! My � pakaryli sviet, dyk i mo�am hula�! Uda�y z ciabie, Mark, ma�ojca, dziela taho, u pryvatnasci, ja i lublu ciabie tak. Na Dyjanu Efieskuju! Kab ty moh palubavacca svajimi zros�ymi brovami dy svajim voblikam, u jakim zna�na staraja kroŭ kvirytaŭ! Tyja ŭsie vyhladaju� pry tabie, by vyzvolniki. Tak! Kab nie taja dzikaja navuka, Lihija by�a b siannia ŭ tvajim domie. I �to �, mo ja��e mnie dakazvacimie�, �to heta nia jos� vorahi �yccia i ludziej?.. Abyj�lisia z taboju pa-ludsku, za heta mo�a� by� im udzia�ny, ale ja na tvajim miejscy znienavidzieŭ by tuju navuku, a �ukaŭ by rasko�y tam, dzie lho jaje znajsci. Ty pryho�y ch�apiec, ka�u znoŭ tabie, a Rym rojicca ad raz�u�nic� � Biare mianie dziva, �to tabie ŭsio heta ja��e nie abryd�a, � adkazaŭ Vini�.

� Chto tabie heta kazaŭ? Mnie dyk daŭno heta zbryd�a, ale � ja nie ŭ tvajich hadoch. Dyj ja maju in�uju �y�ku, jakoje tabie niedachop: lublu kni�ki, jakich ty nie lubi�, lublu paeziju, jakaja ciabie nudzi�, lublu mastactva, hemaŭ dy �mat re�aŭ, na jakija ty j hladzie� nat nie cho�a�, maju bol u kry�y, jakoha ty nie maje�, i ŭre�cie, ja znaj�oŭ Eŭniku, a ty ni�oha padobnaha nie znaj�oŭ� Ja raska�ujusia doma architvorami, ale z ciabie nikoli nie zrablu estety. A viedaju, �to ŭ �ycci ni�oha bol� nie znajdu apra�a taho, �to znaj�oŭ, ty sam nie viedaje�, �to zaŭsiody ja��e �aho� spadziaje�sia j �ukaje�. Kab tabie prydary�asia smier�, ty b pry ce�aj svajoj advazie j letucienniach pamiraŭ by z �achlivym zdziŭlenniem, �to treba razvitvacca z svietam, a ja pryniaŭ by jaje, jak �akanuju, budu�y peŭnym, �to niama na ŭsim sviecie takich jahadak, jakich by ja ŭ�o nie ka�tavaŭ. Nie spia�ajusia, ale nie budu taksama j aciahacca, pastarajusia tolki, kab by�o viesie�a da astatku. Jos� na sviecie viasio�yja skieptyki. Stojiki dyk mnie vydajucca h�upymi, ale stojicyzm prynamsi hartuje, a ot tvaje chryscijanie ŭvodzia� na sviet sum, jaki jos� tym u �ycci, �ym do�d� u pryrodzie. Ci ty viedaje�, ab �ym ja daviedaŭsia?

Na zabavach Tyhelinavych zjaviacca lupanaryi, a ŭ ich budu� �an�yny z najpier�ych damoŭ u Rymie. Niaŭ�o nie znojdziecca cho� adna krasunia, jakaja b zdole�a ciabie pacie�y�? Budu� i takija dziaŭ�aty, �to pier�y raz vystupia� na sviet jak� nimfy. Takoje na�aje rymskaje cezarstva� Ciop�a ŭ�o.

Paŭdzionny viecier sahreje vody i nie spry��y� cie�a nahich ba�aŭnic. A ty, Narcysie, viedaj, �to nie znojdziecca ni adna, jakaja b ad ciabie barani�asia.

Ni adna, cho� by heta by�a viasta�ka.

Vini� udaraŭsia da�anioju pa �bie, jak �a�aviek, nie mohu�y adviazacca ad adnaje nazojlivaje dumki.

� I treba � ��ascie na takuju mnie by�o natrapi�!

� A chto � heta spry�yniŭ, jak nie chryscijanie! Ale ludzi, jakich symbolem jos� kry�, nie mohu� by� in�ymi. S�uchaj. Hrecyja by�a pryho�aj i stvary�a mudras� svietu, my stvaryli si�u, nu a �to stvory� henaja navuka? Kali viedaje�, dyk rasta�kuj mnie, bo � na Pa�uksa! � nie mahu dadumacca.

Vini� pacisnuŭ pla�yma: � Ty, vida�, baji�sia, kab ja nie staŭsia chryscijaninam.

� Bajusia, kab sabie �yccio nie zaviazaŭ. Kali nie patrapi� by� Hrecyjaj, bud� Rymam: ŭ�adaj i hulaj! �a�y na�yja maju� svoj sens, �to ŭ ich mienavita zmia��ajecca takaja dumka. Rudabarodaha nie lublu, bo jos� hrekam-b�aznam. Kab pa�uvaŭ siabie rymlaninam, mieŭ by to�k, dazvalaju�y sabie na bujanstva j �a�y. Paba�ysia, �to kali, viarnuŭ�ysia ciapier, zastanie� kaho z chryscijan, vysa�api� jamu jazyk. Kali heta budzie lekar H�aŭk, dyk jon nat i nie zdzivicca. Da paba�ennia na stavie Ahrypy.

Pretoryjanie akru�ali bierahavy haj nad stavam Ahrypy, kab natoŭp nie piera�kad�aŭ cezaru i hasciam jahonym, usio bo, �to tolki by�o ŭ Rymie bahaciej�aje, kulturniej�aje ci pryha�ej�aje, paha�oska pryciahnu�a na toj bankiet, jakomu roŭnaha j��e nie by�o ŭ dziejach horadu� Tyhelin namahaŭsia cezaru adudzia�ycca za ad�o�anaje padaro��a ŭ Achajju i adna�asna pieravy�y� usich hascinnasciu pierad Neronam dy dakaza� jamu, �to nichto tak jaho nie patrapi� viesiali�. Dziela henaj mety, budu�y ja��e z cezaram u Nieapali, a pasla ŭ Benevencie, rabiŭ padrychtoŭku, vysy�aŭ zahady, kab z najdal�ych krajoŭ svietu dastaŭlali zviary, ptastva, redkija ryby j rasliny, nie zabyvaju�y pra darahi posud i tkaniny, jakija mielisia ŭpryho�y� bal. Dachody z ce�ych pravincyjaŭ i�li na ap�atu �alonych pomys�aŭ, ale mahutny favaryt na heta nie patrabavaŭ ahladacca. Up�yvy jahonyja rasli z ko�nym dniom. Tyhelin, mo�a, i nie byŭ ja��e milej�ym Neronu za in�ych, ale rabiŭsia �toraz nieabchodniej�ym.

Piatroni daloka pieravy�aŭ jaho elehancyjaj, rozumam, doscipam i ŭ hutarkach lep� umieŭ viesiali� cezara, ale, na svajo nia��ascie, pieravy�aŭ u hetym i cezara, dyk razbud�aŭ u im zajzdras�. Nie ŭmieŭ taksama by� uva ŭsim znadobnym, i cezar bajaŭsia jahonaha sudu, dzie raschodzi�asia pra hust, a z Tyhelinam �uŭsia svabadniej. Samaje prymaviska � arbiter elegantiarum, jakim adzna�ali Piatronija, dra�ni�a Neronava samalubstva, bo i kamu �, kali nie jamu samomu, jano pavinna nale�acca? Tyhelin mieŭ, adnak, nastolki to�ku, �to ŭsviedamlaŭ sabie svaje niedachopy i, nie mohu�y kankurava� ani z Piatronijem, ani z Lukanam, ani z in�ymi pachod�anniem, talentami, navukaj � pastanaviŭ zakasava� ich prada�nasciu svajich s�uh, a najbol� zbytkoŭnasciu, kab i ŭjava Nerona by�a tym a�aravana.

Bankiet zahadaŭ urychtava� na prastornym p�avaju�ym paromie. Bierahi jaho byli prybranyja ŭ malaŭni�yja pierlista-radulnyja slizianicy. Pa bakoch hrupki palmaŭ, hajki �otasu j rascviŭ�ych ru�aŭ, z-pad jakich bju� pachnid�avyja vadalivy, statuji bostvaŭ dy za�atyja abo srebnyja kletki, poŭnyja roznakolernaha ptastva. Pasiaredzinie vysicca vielizarny z siryjskaje purpury na vysokich (kab nie zachila�, ba�, vidu) srebnych s�upoch ba�dachin, a pad im bli��a�, moŭ sonca, sta�y, pryhatavanyja dla biasiednikaŭ, jany a� uhinajucca ad aleksandryjskaha �k�a, kry�talaŭ i sta�ovaha prosta biascennaha znadobja, narabavanaha ŭ Italiji, Hrecyi j Ma�oj Aziji. Parom, vyhladaju�y z svajimi zarasnikami na niejki vostraŭ ci p�avaju�y park, zviazany byŭ za�atymi i purpurovymi �nurami z �odkami na manier rybaŭ, lebiadziaŭ, f�aminhaŭ i �ajek, u jakich pry kalarovych vios�ach siadzieli nahija vieslary i viaslarki �aroŭnaj krasy, z va�asami, ukarbavanymi na ŭschodni manier abo aplecienymi za�atymi sietkami. Prybyvaje Neron z Papiejaj i aŭhustyjanami, padp�yvaje da ha�oŭnaha p�yta i sadzicca pad purpurovym naviesam, �odki ŭzvaru�ajucca, vios�y ŭdaraju� pa vadzie, napru�y�vajucca za�atyja �nury, i parom z bankietnikami pa�ynaje pavoli p�ava� kruhom pa sa�a�cy. Akru�aju� jaho i in�yja p�yty, poŭnyja cytrystak i harfistak, ru�ovaje cie�a jakich na b�akitnaj asnoviedzi nieba j vady z za�atymi vodbleskami instrumientaŭ, kazaŭ by, usmoktvaje ŭ siabie tyja b�akity j vodbliski, li�avieje, cvicie, by kvietki. Z prybiare�nych hajaŭ i dzivosnych budanoŭ, paprybudoŭvanych znarok u hu��arach, adazvalisia taksama vodhuki muzyki i piesni. Zajhra�a vakolica, za�umieli haji, recha raznies�a tony trub i rahoŭ. Sam cezar, siedzia�y mi� Papiejaj i Pifahoram, dzivia�ysia ŭcie�liva, z�a��a z ma�adych niavolni�ak, paŭbiranych za syreny ŭ zialonaj, sietkavaj �u�cy, nie �kadavaŭ pachva�y Tyhelinu. Pavodle zvy�ki pahladaŭ, adnak, na Piatronija, kab pa�u� acenu �arbitra�, ale toj nie nadta zachaplaŭsia, a zapytany, adkazaŭ suchadu�na: � Ja dumaju, dominie, �to dziesia� tysia� nahich dziavic robi� mien�aje ŭra�annie, �ym adna.

Cezaru ŭsio � taki padabaŭsia �p�avaju�y bankiet�, bo jon byŭ navinoju. I stravy byli tak zbytkoŭna-vynajdavanyja, �to i mudronas� Apicyja samle�a b, na ich hledzia�y; a vina stolki hatunkaŭ, �to Aton, jaki padavaŭ jaho ŭ va�midziesiaci hatunkach, ad soramu pad vadu schavaŭsia b, kab uhledzieŭ takuju py�natu. Za sto� apra�a �an�yn zasieli sami aŭhustyjanie, siarod ich Vini�, za�miavaju�y ŭsich svajoju krasoju. Kali� posta� i tvar jahony zanadta vyhladali pa-vajacku, pamundurovamu, ciapier �a piera�yvanni du�y dy fizi�ny bol nastolki nadavali vyraznasci jahonym rysam, jak by praj��a pa ich dalikatnaja ruka re�biara. Skura jahonaha tvaru zhubi�a daŭniej�uju �mianas�, ale zastalisia jejnyja za�atyja po�yski numidyjskaha marmuru. Vo�y pabol�ali dy pasumnieli.

Tolki tors zastaŭsia toj �a samy, statny, mahutny, jak by stvorany pad pancyr, a nad henym torsam lehijanistaha vidnie�a ha�ava hreckaha boha abo prynamsi vyrafinavanaha patrycyja z aduchoŭlenym i raspryho�ym tvaram. Piatroni, ka�u�y jamu, �to nijakaja z aŭhustyjanak i nie patrapi� i nie zacho�a ad jaho baranicca, havaryŭ jak znaŭca. Pa�yrali jaho ciapier va�yma ŭsie, nie vy�u�aju�y ani Papieji, ani viasta�ki Rubryi, jakuju cezar �adaŭ mie� na bankiecie.

Maro�anaje ŭ horskich sniahoch vino chutka razahrava�a sercy j ha�ovy biasiednikaŭ. Z prybiare�naj hu��ary vysoŭvalisia �toraz novyja �odki ŭ formie palavych konikaŭ i babak. B�akitnaja �yba stavu vyhlada�a jak by jaje chto ŭsypaŭ pialustkami kvietak abo jak by jaje absieli matylki. Nad �odkami tut i tam papryviazvany byli na srebnych i sinich niciach ci �nurkoch ha�ubki dy in�yja ptu�ki z Afryki j Indyi. Sonca prabieh�a ŭ�o bol�uju �astku niebaschi�u, ale dzie�, cho� bankiet adbyvaŭsia ŭ pa�atku maju, byŭ ciop�y, a nat hara�y.

Vadzianaja h�ad� chvalava�a ad rytmi�nych pad muzyku vies�avych udaraŭ, u pavietry ani laho�kaha podychu vietru, haji stajali nieparu�na, by zas�uchanyja j zahled�anyja ŭ toje, �to dzieje�asia na vadzie. P�ytva kru�y�a ŭscia� pa sa�a�cy, niesu�y �toraz bol� pjanych i razhamonienych biasiednikaŭ. Ja��e nie adby�osia j pa�ovy bankietu, a ŭ�o hosci nie pilnavali paradku, u jakim zasieli pry stale. Sam cezar pakazaŭ pryk�ad, bo, ustaŭ�y, zahadaŭ Viniciju addalicca ad Rubryi, z jakoj jon siadzieŭ, i, zaniaŭ�y jahony tryklinijum, pa�aŭ joj �to� na�eptva� na vucha. Vini� apynuŭsia la Papieji, jakaja zaraz vyciahnu�a da jaho ruku, prosia�y, kab zapiaŭ joj adchilenuju nakidku, a kali vykanaŭ heta krychu dry�a�ymi rukami, zdary�a jaho z-pad svajich doŭhich viek jak by saramia�livym zirkom i strapianu�a svajoj za�atoj ha�ova�kaj, moŭ piare�a�y nie�amu. Tym �asam sonca stanavi�asia �toraz bol�ym, �yrvaniej�ym i pavoli kaci�asia za viar�aliny hajaŭ; hosci pa bol�aj �astcy byli zusim pjanyja.

Parom kru�yŭ u�o la samych bierahoŭ, na jakich siarod zarasnikaŭ i kvietak vida� byli hramady ludziej, paŭbiranych za faŭnaŭ ci satyraŭ, hraju�ych na flejtach, multankach i bubiancoch, a taksama hurtki krasuniaŭ, pradstaŭlaju�ych nimfy, dryjady i hamadryjady. Sutunie�a. Padnialisia vokli�y na honar �uny.

Haji azarylisia tysia�ami lampaŭ. Z prybiare�nych lupanaryjaŭ buchnuli kasuli sviat�a, na terasach pakazalisia novyja hramady hetaksama paŭnahich �on i doniek pier�aradnych rymskich rodaŭ, pryma�vaju�yja lubosnymi kivomihami biasiednikaŭ. P�ytva prysta�a ŭre�cie da bierahu. Cezar i aŭhustyjanie razbiehlisia pa hajoch, lupanaryjach, altanach, akrytych hu��aroju, utulenych u pia�urach, krynicach i vadalivach. Apanavaŭ usich �a�; nichto nie viedaŭ, dzie dzieŭsia cezar, chto sienatar, chto rycar, chto tancor abo muzykant. Satyry i faŭny pa�ali hania� raspie��anych nimfaŭ. �amacili tyrsami lampy, kab zahasli. Niekatoryja zakutki haju aharnu�a ŭ�o ciemra. Usiudy kryki, rohat, �ept, stohn zziachanych ludskich hrudziej. Rym istavietna padobnych re�aŭ ja��e nie ba�yŭ.

Vini� nie byŭ tak pjany, jak kali� na bankiecie cezara, dzie by�a Lihija, ale i jaho za�arava�a i ŭpaji�a ŭsio, �to tut �aŭp�osia, ava�oda�a im �ada rasko�y.

Vybieh�y ŭ les, im�aŭsia razam z in�ymi, cikuju�y-lubuju�y, katoraja z dryjadaŭ paka�acca jamu pryha�ej�aj. Im�alisia pierad im z piesniami j krykam �toraz novyja ichnija statki, hanianyja faŭnami, satyrami, sienatarami, rycarami dy adha�ossiem muzyki. Zhledzieŭ�y ŭre�cie karahod lubak na �ale z adnoju, prybranaju za Dyjanu, sko�yŭ da ich, kab bli�ej pryhledziecca bahini. I nah�a serca jamu zamier�a ŭ hrudzioch � zda�osia jamu, byccam staji� pierad im z miesiacam na ha�avie ŭ areole bahi�ki Lihija.

Ma�oduchny akru�yli jaho karahodam, a cieraz momant, �adaju�y, maby�, zamani� jaho ŭdahonki za imi, puscilisia naŭcioki, by statak sarnaŭ. Ale jon ani dryhnuŭ z miejsca, stajaŭ, serca ŭ im ihra�a, zamior oddych, bo cho� paznaŭ, �to Dyjana nie by�a Lihijaj i zblizku nie by�a nat da jaje padobnaj, mocnaje ŭra�annie sparalizava�a jamu si�y. Naraz aharnu�a jaho tuha pa Lihiji tak mahutnaja, jakoj nikoli ja��e ŭ �ycci nie mieŭ, i kachannie ch�ynu�a jamu novaj chvalaj u serca. Nikoli jamu nie vydava�asia Lihija bol� dara�ej�aj, niavinnaj i tak kachanaj, jak u henym lesie dzikaje raspusty. Niadaŭna sam �adaŭ pi� z henaje �ary i zanurycca ŭ raznuzdanasci j biessaromnasci, a ciapier vo� napoŭni�a jaho brydas� i zahid�annie. �uje, jak du�u jahonuju cisnie ahida, hrudzi �ukaju� pavietra, a vo�y � zorak, nie zacienienych hu��aroju taho stra�naha haju, i vyra�yŭ uciaka�. Ale led� kranuŭsia z miejsca, zabiahaje darohu niejkaja posta� z zachilenaju ha�avoju, chapaje da�aniami za ple�uki jaho j pa�ynaje abliva� hara�ym �eptam jamu tvar: � Lublu ciabie!.. Chadzi!.. Nichto nas nie ŭhledzi�, chut�ej!

Vini� schamianuŭsia: � Chto ty?

Prytuli�asia da jaho hrud�mi i nalahaje dalej: � Chut�ej! Hladzi, nikoha niama, a ja ciabie lublu! Chadzi!

� Chto � ty? � paŭtaraŭ Vini�.

� Zhadaj!..

Heta ka�u�y, prycisnu�a praz zas�onu vusny da jahonych vusnaŭ, ciahnu�y adna�asna da siabie jahonuju ha�avu, a� ure�cie z niedachopu pavietra adarva�a vusny ad jaho.

� No� kachannia!.. No� zabyccia!.. � havary�a, �ovia�y pavietra. � Siannia � mo�na!.. Biary mianie!..

Vinicija toj ca�unak apiok i napoŭniŭ jaho novaj abrydaj. Du�a i serca jahonyja byli nie tut, ni�oha na calusie�kim sviecie dla jaho nie isnava�a, apra�a Lihiji. Dyk, adsunuŭ�y rukoju zamaskavanuju posta�, ka�a: � Chto b ty ni by�a, ja kachaju in�uju, nie cha�u ciabie.

A jana nachili�a da jaho ho�aŭ: � Adchili zas�onu� Naraz za�apacie�a liscie niedalokich mirtaŭ; posta� znik�a, jak sonnaja mara, zdalok tolki dakaci�asia recha smiechu dziŭnaha, z�aviesnaha. Pierad Vinicijem stajaŭ Piatroni.

� �uŭ, �uŭ i ba�yŭ, � adazvaŭsia.

Na heta Vini�: � Chadziem adhetul!..

I paj�li. Minuli zijaju�yja sviat�om lupanaryi, haj, �ancuh konnych pretoryjanaŭ i znaj�li lektyki.

� Zajdu da ciabie, � ka�a Piatroni.

Sieli razam u lektyku. Usiu darohu maŭ�ali. A� tolki ŭ atryjumie Vinicijevaha domu Piatroni adazvaŭsia: � Ci viedaje�, chto heta byŭ?

� Rubryja? � spytaŭ, sciapianuŭ�ysia na ŭspamin, �to Rubryja by�a viasta�kaj.

� Nie.

� Dyk chto?

Piatroni zni�yŭ ho�as: � Aho� Viesty znias�aŭleny, bo Rubryja by�a z cezaram. A z taboju havary�a� Tut dakon�yŭ ja��e ni�ej: � Dziva aŭhusta.

Nasta�a maŭ�annie.

� Cezar, � ka�a dalej Piatroni, � nie ŭmieŭ pierad joju ŭtoji� svajoj �ady da Rubryi, dyk niajna�aj chacie�a adpomscicca, a ja piera�kodziŭ vam tamu, �to kali b, paznaŭ�y aŭhustu, adviarnuŭsia ad jaje, dyk zhinuŭ by biez ratunku. Ty, Lihija, a mo�a, i ja.

Vini� uskipieŭ: � Ahorkli mnie va�y bankiety, Rym, cezar, Tyhelin, aŭhusty dy vy ŭsie! Ja du�usia! Nie mahu tut �y�! Nie mahu! Razumieje� mianie?

� Traci� ho�aŭ, mieru, to�k!.. Vini�!

� Kachaju jaje adnu ŭ sviecie!

� Nu dyk �to?

� Dyk nie cha�u in�aha kachannia, nie cha�u va�aha �yccia, va�ych balaŭ, va�aje biessaromnasci j va�ych z�a�ynstvaŭ!..

� �to z taboju? Ci nie chryscijanin ty?

A junak a��apiŭ da�aniami ho�aŭ i paŭtaraŭ, jak by z rospa�y: � Ja��e nie! Ja��e nie!

Piatroni i�oŭ dadomu, paciskaju�y pla�yma i mocna niezadavoleny.

Sciamiŭ ciapier i jon, �to pierastali z Vinicijem razumiecca, �to du�y ichnija razyj�lisia zusim. Kali� Piatroni mieŭ na ma�adoha vajaka vialiki ŭp�yŭ. Uva ŭsim byŭ dla jaho idea�am, i �asta niekalkich irani�nych s�oŭ jahonych davoli by�o, kab ad �aho-niebud� Vinicija paŭstryma� abo da �aho zaachvoci�.

Siannia z taho nie zasta�osia j zavadu tak daloka, �to Piatroni nie sprabavaŭ nat daŭnich sposabaŭ, �uju�y, �to jahonaja dascipnas� dy ironija sasliznucca biez vyniku z novych nas�ajenniaŭ, jakija na du�u Vinicija na�a�y�a kachannie j suty�nas� z tajomnym chryscijanskim svietam. Daznany skieptyk zrazumieŭ, �to zhubiŭ klu� da henaj du�y. Vo� heta vyklika�a ŭ im niezadavalniennie, a nat i tryvohu, uzdvojenuju ��e zdarenniami apo�niaje no�y. �Kali prymcha aŭhusty jos� tryva�aj �adoju, � razva�aŭ Piatroni, � dyk budzie adno z dvuch: abo Vini� spakusicca i mo�a, papaŭ�ysia, zhinu�, abo (i heta bol� vierahodna) uprecca, i ŭ takim vypadku zhuba jahonaja nieminu�aja, a z jahonaj, mo�a by�, i maja, cho� by j dziela taho, �to jon moj svajak, dy �to aŭhusta, znienavidzieŭ�y ŭsiu na�u radniu, pierakinie vahu svajho ŭp�yvu na bok Tyhelina�� I tak i hetak by�o drenna. Piatroni byŭ �a�aviekam adva�nym i smierci nie bajaŭsia, ale, ni�oha ad jaje nie spadzieju�ysia, nie chacieŭ jaje vyklika�. Pasla doŭhaj nadumy vyra�yŭ: najlep� i najbiespia�niej budzie vys�a� Vinicija z Rymu ŭ darohu. Ach, kab moh da� jamu Lihiju ŭ darohu na dadatak, daŭ by z radasciu! Ale j tak spadziavaŭsia, �to nie nadta cia�ka budzie jaho namovi�. Tady raspusciŭ by na Pa�atynie viestku pra chvarobu Vinicija i addaliŭ by ad jaho niebiaspieku dyj ad siabie. Aŭhusta chiba � nie vieda�a, ci Vini� paznaŭ jaje; mah�a duma�, �to nie, dyk samahodnas� nie nadta ŭciarpie�a. Inak�, adnak, mah�o by� u budu�yni, i treba by�o b zabiaspie�ycca. Piatroni pieradusim maniŭsia spravu adviarnu�, bo mierkavaŭ, �to kali cezar raz u�o ru�y� u Achajju, tady Tyhelin, prafan mastactva, syjdzie na druhi p�an i straci� up�yŭ� U Hrecyi Piatroni nie mieŭ sabie kankurentaŭ.

Prymie� taho pastanaviŭ mie� voka nad Vinicijem i zaachvo�va� jaho ŭ darohu. Praz kolkinacca� dzion razva�aŭ nat ab tym, �to, kali b vystaraŭsia ŭ cezara edykt i vyhnali chryscijan z Rymu, dyk Lihija pojdzie razam z in�ymi vyznannikami Chrysta, a za joju i Vini�. Tady ŭ�o niepatrebna budzie j namaŭlennie.

A sama sprava by�a mah�ymaj. Heta � nie tak ja��e daŭno, kali �ydy padniali zaburennie z nianavisci da chryscijan, cezar K�aŭdyj, nie ŭmieju�y adrozni� adnych ad druhich, vyhnaŭ �ydoŭ. Dyk �amu b Neron nie vyhnaŭ chryscijan? U Rymie by�o b valniej. Piatroni pasla taho �p�avaju�aha bankietu� �asta spatykaŭsia z Neronam i na Pa�atynie, i ŭ in�ych damoch. Padsuli� jamu padobnuju dumku by�o lohka, bo cezar nie ŭpiraŭsia nikoli z�ybiednym ci �kodnym na kaho nahavoram. Razdumaŭ�y dobra, Piatroni ŭ�a�yŭ sabie ce�y p�an. Vo� �a, zaprosi� cezara na pryhatavany ŭ siabie bankiet i na im schili� jaho, kab vydaŭ edykt. Spadziavaŭsia nat, �to cezar daru�y� jamu vykanannie. Tady b vypraviŭ Lihiju z nale�nym kachancy Vinicijevaj honaram i spahadaj, napryk�ad, u Baje, i chaj by tam sabie kachalisia j hulali ŭ chryscijanstva kolki zaŭhodna.

Tym �asam �asta adviedvaŭ Vinicija, raz dziela taho, �to pry ce�ym svajim rymskim ehajizmie nie moh advyknu� ad jaho, a pa-druhoje � kab nabuchtorva� jaho ŭ darohu. Vini� prykidvaŭsia chvorym i nie pakazvaŭsia na Pa�atynie, dzie �todnia radzilisia in�yja namiery. Niekatoraha dnia Piatroni �uje ŭre�cie ad samoha cezara stanoŭki zahad, �to cieraz try dni vybirajecca ŭ Ancyjum, i zaraz nazaŭtra paj�oŭ paviedami� ab hetym Vinicija.

A toj pakazvaje jamu spis asobaŭ, zapro�anych da Ancyjuma, jaki rana prynios jamu cezaraŭ vyzvolnik.

� Jos� tut i majo prozvi��a, � ka�a, � jos� i tvajo. Viarnuŭ�ysia, zastanie� taki samy j doma.

� Kab mianie nie by�o mi� zapro�anymi, � adkazaŭ Piatroni, � dyk zna�y�a b, �to treba pamierci, ale nie spadziajusia hetaha pierad vyjezdam u Achajju.

Budu Neronu zanadta patrebny.

Pasla, pierahledzieŭ�y spis, adzyvajecca: � Niadaŭna viarnulisia ŭ Rym, dy vo� znoŭ treba razvitacca z im i ciahnucca da Ancyjuma. Ale treba! Bo heta nie tolki zaprosiny, heta adna�asna j zahad.

� Nu a kab chto nie pas�uchaŭ?

� Atrymaŭ by in�aha rodu pozvu: kab vybiraŭsia ŭ zna�na dalej�uju darohu, u takuju, z jakoje ŭ�o nie vierniecca. Oj, �kada, �to nie pas�uchaŭ ty maje rady j nie vyjechaŭ, pakul by�o lho! Ciapier musi� jecha� da Ancyjuma.

� Ciapier mu�u da Ancyjuma� Ba�, vo ŭ jakich my �asach �yviem i jakija my niavolniki!

� Heta a� tolki siannia ty skiemiŭ?

� Nie. Ale, ba�, ty � mianie pierakonvaŭ, �to chryscijanskaja navuka jos� niepryjacielkaj �yccia, bo jaho byccam zviazvaje. A ci � mohu� by� puty cviardziej�yja, �ym tyja, �to my nosim? Ka�a�, Hrecyja da�a mudras� i krasu, a Rym � si�u. Dzie � na�a si�a?

� Zakli� sabie Chi�ona, nie maju siannia achvoty filazafava�. Na Hierkulesa! Nie ja spry�yniŭ hetyja �asy, i nie ja za ich budu adkaznym. Havoram pra Ancyjum. Viedaj, �to �akaje ciabie tam vialikaja niebiaspieka, lep� by mo by�o tabie zdu�acca z tym Ursusam, �to zadu�yŭ Kratona, �ym tudy jecha�, a adnak nie mo�a� nie jecha�.

Vini� machnuŭ rukoju j ka�a: � Niebiaspieka! My ŭsie b�ukajemsia ŭ po�mie smierci, i ko�ny momant �yjaniebud� ha�ava zanurajecca ŭ toj �mie.

� Vyli�acimu tabie ŭsich, �to mieli krychu rozumu, i dziela taho niama �asaŭ Tyberyja, Kalihu�y, K�aŭdyja, jakija da�yli va�midziesiatych abo dzievia�dziesiatych hadoŭ. Va�mi, napryk�ad, takoha Damicyja Afra. Jon �a spakojna sastareŭsia, cho� ce�aje �yccio byŭ z�odziejem i z�ydniem.

� Mo�a, dziela taho! Mo�a, mienavita dziela taho! � adzna�yŭ Vini�.

Potym uziaŭ spis i pa�aŭ vyli�a�: � Tyhelin, Vatynij, Afrykanski Sekst, Rehu� Akvilin, Sulij Nerulin, Epr Marce� i im padobnyja! Banda z�ydniaŭ i kaniarezaŭ!.. I skaza�, �to jana va�adary� svietam!.. Ci nie lep� im by�o b abvozi� jakoje jehipskaje ci siryjskaje bostva pa miaste�kach, bandury� u sinistry i zarabla� na chleb vara�boju ci skokami, ha�abokam?..

� Abo vadzi� ma�py na matuzie, sabak, �to viedaju� lik, ci as�a z dudoju, � dadaŭ Piatroni. � Usio heta praŭda, ale havoram ab va�niej�ych re�ach. Va�mi �ob u �mieniu i s�uchaj: skazaŭ ja na Pa�atynie, �to ty chvory j nie mo�a� vychodzi� z domu, prymie� taho, prozvi��a tvajo ŭ spisie staji�, heta zna�y�, chto�ci nie pavieryŭ majoj infarmacyi i pastaraŭsia ciabie ŭpisa� znarok. Neronu ty nie patrebny, bo ab cyrkavym hajsanni z taboju, vajskovym, havary� nie budzie, a ab muzycy j paeziji ty nie maje� paniaccia. Vo� �a, upisa�a ciabie niajna�aj Papieja, a heta zna�y�, jejnaja pocha� nie by�a pieralotnym aha�kom, jana �adaje ciabie zdaby�.

� Adva�naja z jaje aŭhusta!

� Adva�naja istavietna, bo mo�a ciabie zhubi� biez ratunku. A badaj by Vienus natchni�a jaje in�ym kachanniem, ale pakul joj cho�acca ciabie, musi� by� vielmi asciaro�nym. Rudabarodamu jana ŭ�o zabrydnie�a, �adaje siannia ŭ�o Rubryju abo Pifahora, ale praz u�asnaje sabietnictva spahnaŭ by mstu na vas.

� U haju ja nie viedaŭ, �to heta jana da mianie prystava�a, ale � ty pads�uchoŭvaŭ i viedaje�, �to ja adkazaŭ joj � kachaju in�uju, nie cho�u jaje.

� Zaklinaju ciabie na ŭsie bahi, nie hubi taje kro�ki to�ku, jakuju tabie j��e chryscijanie pakinuli. Jak mo�na sumniavacca, maju�y vybar mi� zhubaju praŭdapadobnaju i peŭnaju? Ci � ja tabie ŭ�o nie kazaŭ: kali zrani� samahodnas� aŭhusty, niama ratunku? Na Hades! Kali tabie �yccio zhork�a, dyk lep� padre� sabie zaraz �y�y abo ki�sia na mie�, bo jak abrazi� Papieju, spatkaje ciabie smier� mien� lohkaja. Kali� pryjemna by�o z taboju hutary�! Pra �to tabie fakty�na raschodzicca? Ci ciabie kava�ak adbudzie? Ci tabie heta piera�kodzi� kacha� tvaju Lihiju? Pamiataj pry tym, �to Papieja ba�y�a jaje ŭ Pa�atynie, i nie cia�ka budzie joj zdahadacca, dla kaho adpichaje� tak vysokija �aski. A tahdy vyciahnie jaje cho� z-pad ziamli. Zhubi� nie tolki siabie, ale j Lihiju! Zrazumieŭ?

Vini� s�uchaŭ, jak by dumaju�y ab �ym in�ym, ure�cie ka�a: � Ja mu�u ba�ycca z joju.

� Z kim? Z Lihijaj?

� Z Lihijaj.

� A viedaje� �a, dzie jana?

� Nie.

� Dyk pa�nie� znoŭ �uka� jaje pa starych mahilnikach dy na Zatybry?

� Nie viedaju, ale mu�u jaje ba�y�.

� Dobra. Cho� jana chryscijanka, ale mo�a akazacca razva�niej�aj za ciabie, a aka�acca napeŭna, kali nie cho�a tvaje hibieli.

Vini� pacisnuŭ pla�yma.

� Vyratava�a mianie z Ursusavych ruk.

� Dyk spia�ajsia, Rudabarody bo vyjezdu adk�ada� nie budzie. Prysudy smierci mo�a vydava� i z Ancyjuma.

Ale Vini� nie s�uchaŭ. Napaŭnia�a jaho tolki adna dumka � paba�ycca z Lihijaj, dyk pa�aŭ razva�a� ab sposabach. Tym �asam zdary�asia nahoda, jakaja mah�a adchili� usie cia�kasci. Nazaŭtra prychodzi� niespadziavana Chi�on. Pryj�oŭ zamorany i abdziorty, z voŭ�ym ho�adam uva��u. S�u�ba adnak, maju�y daŭniej�y zahad puska� jaho ŭ dom ka�naj paroju dnia i no�y, nie smie�a jaho zatrymoŭva�, tak �to ŭvaj�oŭ prosta ŭ atryjum i, zatrymaŭ�ysia pierad Vinicijem, vitaje: � Chaj bahi dora� ciabie niesmiarotnasciu i dzielacca z taboju ŭ�adaju nad svietam!

Vini� spier�ku mieŭ achvotu vykinu� jaho za dzviery, ale padaspie�a dumka, �to hrek maje zviestki pra Lihiju, i cikavas� zmah�a abrydu.

� Heta ty? � spytaŭ. � �to z taboju dziejecca?

� Drenna, synku Jovi�a, � adkazvaje Chi�on. � Sapraŭdnaja cnota � heta siannia tavar biez popytu, i sapraŭdny mudrec musi� by� rad i z taho, kali maje za �to raz na pia� dzion abh�ada� baraniuju �abacinu na padda��y, zapivaju�y sla�mi. Ach, spadaru! Usio, �ym ty mianie abdaryŭ, vydaŭ na kni�ki ŭ Atrakta, a potym abakrali mianie, zni��yli: niavolnica, �to mie�asia spisva� maju navuku, uciak�a, zabraŭ�y astanki. �abrak ja, ale padumaŭ sabie: da kaho � pajdu, kali nie da ciabie, Serapisie, jakoha lublu, abahaŭlaju i za jakoha �ycciom staju!

� �aho � pryj�oŭ dy �to prynios novaha?

� Pa ŭspamohu, Baalu, a pryno�u tabie maju nendzu, maje slozy, maju pryviazanas� i ŭre�cie viestki, jakich z lubasci da ciabie nazbiraŭ. Pamiataje�, spadaru, �to ja tabie kali� kazaŭ, jak adstupiŭ niavolnicy boskaha Piatronija adnu nitku z pojasa Vieniery z Pafosa?.. Daviedvaŭsia ciapier, ci joj dapamah�o, i ty, synu sonca, blizki tamtej�amu domu, viedaje�, kim jos� Eŭnika. Maju ja��e adnu takuju nitku. Zachavaŭ jaje tabie, spadaru.

Tut zamoŭk, spanatryŭ�y hnieŭ u nachmuranych brovach Vinicija, i, cho�u�y ŭpiaredzi� hrom, pa�aŭ chutka z druhoje bo�ki: � Viedaju, dzie �yvie boskaja Lihija, paka�u tabie dom i zavu�ak.

Vini� paŭstrymliva pytaje: � Dzie � jana?

� U Lina, star�aha sviatara chryscijan. Jana tam razam z Ursusam, a toj pa-raniej�amu chodzi� na pracu da m�ynara, jaki zaviecca tak, jak tvoj vyzvolnik, spadaru, Demas� Tak, Demas!.. Ursus pracuje na�ami, dyk na tuju pryhodu mo�a jaho nie by� Lin stary� a ŭ domie, apra�a jaho, jos� tolki ja��e dzvie pa�y�yja �an�yny.

� Skul heta ŭsio viedaje�?

� Pamiataje�, spadaru, jak chryscijanie mieli mianie ŭ rukach i a��adzili. H�aŭk pamy�kova dumaje, byccam ja spry�yniŭ jamu nia��ascie, ale, ka�u, a��adzili mianie!

Dyk niama dziva, �to ŭdzia�nasciu napoŭni�asia majo serca. Ja �a�aviek z daŭnych lep�ych �asaŭ. Vo� �a, padumaŭ sabie: nie hadzicca zaniacha� svajich pryjacielaŭ i dabradziejaŭ. Ci � nie by�o b hrubasciu z majho boku, kab nikoli nie papytaŭ pra ich, nie praviedaŭ, �to dziejecca z imi, dzie �yvu� dy jak zdarovyja? Na Pasinunckuju Cybu�u! Nie ja da hetaha zdolny. Ustrymoŭva�a mianie spa�atku hadka, kab nie zrazumieli pachibna majich namieraŭ. Ale mi�as�, jakuju ja mieŭ da ich, akaza�asia bol�aj za sumnivy, a z�a��a dada�a mnie lhi ichniaje lohkaje serca, z jakim praba�aju� usie kryŭdy. Pierad usim, adnak, dumaŭ ab tabie, spadaru. Apo�niaja na�aja vyprava skon�y�asia niaŭda�aju, a ci � tolki syn Fartuny mo�a pahadzicca z henaj dumkaj? Dom staji� naŭzbo��y. Mah�ymie� jaho akru�y� niavolnikami, �to i my� nie vyslizniecca. Ej, spadaru, spadaru! Zachaci tolki, a j��e siannia�niaj no�y taja vialikadu�naja kniazioŭna budzie ŭ tvajim domie. Ale, kali hetak staniecca, nie zabud�, �to pry�yniŭsia da taho biazdolny ha�odny syn majho ba�ki.

Kroŭ ch�ynu�a Viniciju ŭ ho�aŭ. Spakuca raz ja��e ŭzdryhanu�a jahonaj istotaj. Tak! Heta byŭ sposab, i hetym razam sposab peŭny. Chaj raz ure�cie zdabudzie Lihiju, chto � jaje ŭ jaho zdoleje adnia�? Chaj raz ure�cie Lihija staniecca jahonaj kachankaj, ni�oha in�aha joj nie zastaniecca, jak by� joju nazaŭsiody! Palandra biary tady ŭsie navuki! �to jamu tady zna�ycimu� chryscijanie razam z ichniaj mi�asernasciu i pasumnaju vieraj! Ci � nie para atrachnucca ŭ�o ad hetaha ŭsiaho?

Ci � nie para pa�a� �y�, jak usie �yvu�? �to rabicimie Lihija, jak uzhodni� svaju dolu z svajoju navukaj, dyk taksama niava�na. Heta ŭsio dre�! Va�niej za ŭsio toje, �to jana budzie jahonaj dy ja��e siannia. A heta j��e pytannie, ci ŭ jejnaj du�y astojicca taja navuka, jak paka�tuje novaha �yccia, novaje rasko�y j nastrojaŭ, jakim musicimie paddacca? A stacca heta mo�a ja��e siannia. Davoli zatryma� Chi�ona i vyda� na zmiarkanni zahady. I potym � rasko�a biaskoncaja! �Bo �ym by�o majo �yccio? � hadaŭ Vini�. � Nydzienniem, niaŭha�anaj �adoju, biezadkaznym pytanniem�. Takim sposabam pieratnie heta i � kaniec usiamu. Pryhadaŭ sabie, praŭda, �to daŭ joj s�ova nie padyma� na jaje ruki. Ale na �to � prysiahaŭ? Nie na bahoŭ, bo ŭ ich u�o nie vieryŭ, nie na Chrysta, bo ŭ Jaho ja��e nie vieryŭ. A kali b pa�uva�asia pakryŭd�anaj, zvian�ajecca z joju i takim �ynam ap�aci� joj kryŭdu. Tak! Musicimie heta zrabi�, bo jana � uratava�a jamu �yccio. Tut u pamiaci toj dzie�, kali z Kratonam zrabiŭ na jaje napad; va�ami ŭjavy ŭhledzieŭ nad saboju hihancki ku�ak Ursusa dy ŭsio, �to by�o potym. Ujaviŭ jaje nad svajoju pascie�lu, u niavolnickaj vopratcy, pryho�uju, moŭ bostva, pieslivuju, razdobranuju. Vo�y jahonyja mimacho� pabiehli ŭ lararyjum, dzie toj kry�yk-pamiatka. Niaŭ�o za ŭsio heta adp�aci� joj novym nachabstvam? Niaŭ�o ciahacimie jaje za kosy ŭ kubikulumie, by niavolnicu? Jon patrapi� heta zrabi�, jon, �to nie tolki pa�adaje, ale j kachaje jaje, a kachaje za toje mienavita, �to jana takaja, a nie inak�aja? I nah�a zrazumieŭ, �to ma�a jaje mie� doma dy mocna prytula�, jahonaje kachannie cho�a nie�aha bolej, cho�a jejnaje zhody, jejnaje du�y, jejnaha kachannia. ��aslivy heny dach, kali jana ŭvojdzie pad jaho dabraachvotna, ��aslivy dzie� toj, ��aslivaje �yccio! Tady ��ascie abajich budzie jak mora biezbiare�naje, jak sonca. Uzia� jaje si�amoc � heta zna�y�a b navieki zabi� takoje ��ascie, spluhavi�, zahidzi� toje, �to najdara�ej�aje ŭ �ycci, najmilej�aje.

�ud� prania�a jaho na ŭspamin ab hetym. Zirnuŭ na Chi�ona, jaki, vytra��yŭ�y na jaho vo�y, �uchaŭsia pad �achmanom niespakojna. Parva�a jaho stra�ennaja abryda j �ada rastapta� nahoju takoha darad�yka, jak hada. Ma�ankaj blisnu�a vomih u hara�aj surovaj rymskaj ha�avie dumka: � Nie zrablu hetaha, �to mnie suli�, a kab nie adyj�oŭ ty biez adp�aty, na jakuju zas�u�yŭ, zahadaju zaraz damavym erhastu�am da� tabie trysta rozah.

Chi�on zbialeŭ. U pryho�ym abli��y Vinicija by�o stolki cha�odnaje zaŭziatasci, �to ani kro�a�ki nielha by�o sumniavacca ŭ surjoznasci jahonych s�oŭ. Dyk u tym �a momancie ŭpaŭ Chi�on na kaleni i, sahnuŭ�ysia ŭ k�ubok, pa�aŭ jen�y�: � Jak heta, pierski va�adaru? Za �to?.. Piramida �aski! Ka�osie mi�asernasci! Za �to?.. Mnie, staromu, ha�odnamu, biazdolnamu� Ja � s�u�yŭ tabie� Tak adudzia�vaje�sia?..

� Jak ty chryscijanam, � adkazaŭ Vini� i zaklikaŭ vyzvolnika.

Chi�on kinuŭsia da jahonych noh i, kanvulsyjna abniaŭ�y ich, maliŭ, smiarotna bledny.

� Dominie, dominie!.. Ja stary! Pia�dziesiat, nie trysta� Davoli pia�dziesiat!.. Sto, nie trysta!.. Zlitujsia! Zlitujsia!

Vini� adkapynuŭ jaho nahoju i vydaŭ zahad. U adno imhniennie ŭbieh�a za vyzvolnikam dvuch du�ych kvadaŭ, jakija, schapiŭ�y Chi�ona za astanki va�ossia, akrucili jamu ho�aŭ jahonym �a �achmanom i patarabanili ŭ erhastu�.

� U imia Chrysta!.. � kry�aŭ hrek u dzviarach.

Vini� zastaŭsia sam. Vydany zahad a�yviŭ jaho j zapaliŭ. Tym �asam staraŭsia skancentrava� i ŭparadkava� dumki. Ad�uvaŭ polhu, pieramoha siabie samoha zadavalnia�a jaho. Jamu zdava�asia, �to praz heta zbliziŭsia da Lihiji, �to pavinna za heta spatka� jaho zap�ata. U pier�ym momancie nie pryj��o jamu ŭ ho�aŭ, jak cia�ka skryŭdziŭ Chi�ona, �to zahadaŭ jaho siek�y za toje samaje, za �to kali� uznaharod�vaŭ. Da taho, byŭ ja��e rymlaninam, nie baleŭ jamu �u�y bol, nie maro�yŭ sabie ha�avy adnym hreckim abarvancam. A kab i byŭ zhadaŭ pra heta, dyk i tak dumaŭ by, �to zrabiŭ dobra, karaju�y kruciala. Ale jon dumaŭ pra Lihiju i havaryŭ joj: nie adp�a�u tabie z�om za dabro, a daviedaŭ�ysia kali�, jak pastupiŭ ja z tym, chto padvu�aŭ mianie rabi� tabie hva�t, budzie� mnie za heta ŭdzia�na. Tut, adnak, zadumaŭsia: ci Lihija pachvali�a b jahony ŭ�ynak z Chi�onam? Ady� navuka jejnaja ka�a darava�, ady� chryscijanie daravali jamu, cho� mieli bol�uju racyju da pomsty. Tady adazvaŭsia ŭ jahonaj du�y kryk: �U imia Chrysta!� Pryhadaŭ sabie, �to padobnym voklikam Chi�on vykupiŭsia z ruk liha, i pastanaviŭ darava� jamu re�tu kary. Z tym namieram chacieŭ zaklika� dyspensatara1, a toj sam pakazaŭsia ŭ dzviarach i da�a�yŭ: � Toj starac abamleŭ, a mo�a, i pamior. �to z im rabi� dalej?

� A�uci� jaho j pryviesci siudy.

Zahad�yk atryjuma znik za zas�onaju, ale a�u�vannie nie j��o, musi�, lohka, bo Viniciju pryj��osia �aka�, i pa�aŭ hara�ycca, a� ure�cie niavolniki ŭciahnuli Chi�ona i na padadzieny znak sami addalilisia.

Chi�on byŭ bie�y, jak pa�atno, a ŭzdoŭ� noh sp�yvali na mazajiku atryjuma nitki kryvi. Byŭ, adnak, prytomny i, upaŭ�y na kaleni, pa�aŭ havary�, vyciahaju�y ruki: � Dziakuj tabie, spadaru! Mi�aserny ty j vialiki.

� Viedaj, saba�a, � ka�a Vini�, � �to daravaŭ ja tabie dziela taho Chrysta, jakomu i ja �yccio zaŭdzia�vaju.

� Budu s�u�y� Jamu i tabie, spadaru!

� Maŭ�y i s�uchaj! Usta�! Pojdzie� sa mnoju i paka�a� dom, dzie �yvie Lihija.

Chi�on sarvaŭsia, ale led� staŭ na nahach, zbialeŭ ja��e hor� i adazvaŭsia mleju�ym ho�asam: � Dominie, ja sapraŭdy ha�odny� Pajdu, pajdu! Ale nie maju mocy� Zahadaj mnie da� cho� niedajedki z �achanki tvajho sabaki, a tahdy pajdu!..

Vini� zahadaŭ jamu da� jesci, za�atnik i p�a��. Chi�on, jakoha as�abili rozhi j ho�ad, nie moh isci, nat padjeŭ�y, cho� �ach padymaŭ jamu va�asy na

1 Vyzvolnik, intendant (�ac.).

ha�avie, bajaŭsia bo, kab Vini� nie padumaŭ, �to jamu nie cho�acca, dy nie zahadaŭ jaho nanava addubasi�.

� Vo� mo vino mianie razahreje, � paŭtaraŭ, capaju�y zubami, � mah�ymu jsci zaraz cho� by j u Vialikuju Hrecyju.

Si�y, pa�akaŭ�y, niejk pryp�yli krychu, i tady Vini� z Chi�onam vyj�li z chaty. Daroha by�a dalokaja, bo Linus �yŭ, jak i bol�as� chryscijan, na Zatybry, niedaloka ad domu Myryjam. Chi�on ure�cie pakazaŭ Viniciju asabnia�ok, abniesieny zazialenienym muram, i skazaŭ: � Vo� tut, spadaru.

� Dobra, � skazaŭ Vini�. � Idzi ciapier adhetul, ale zapamiataj, �to tabie ska�u: zabud� pra s�u�bu ŭ mianie; zabud�, dzie �yvie Myryjam, Piotr i H�aŭk; zabud� taksama pra heny dom dy pra ŭsich chryscijan. Prychod� ko�ny miesiac da mianie, vyzvolnik Demas vyp�a�vacimie tabie pa dzvie �tuki zo�ata. A kali nie pierastanie� �pijoni� chryscijan, znoŭ zahadaju ciabie adscioba� abo addam u ruki prefiektu.

Chi�on pak�aniŭsia i prysiahnuŭ: � Zabudu!

A jak tolki Vini� znik na zakrucie vulicy, vyciahnuŭ za im ku�ak i kry�ma hraziŭ: � Na Ate dy na Furyi! Nie zabudu!

Dyj znoŭ abamleŭ.

Vini� paj�oŭ prosta ŭ dom, dzie �y�a Myryjam. Pierad bramaju spatkaŭ Nazarku z vyhladam krychu zbiante�anym, pryvitaŭ jaho i zahadaŭ viesci siabie ŭ pamie�kannie matki.

U kvatery, apra�a Myryjam, zastaŭ Piatra, H�aŭka, Kryspa i Paŭ�a z Tarsu, jaki niadaŭna viarnuŭsia byŭ z Frehiele. Uba�yŭ�y ma�adoha trybuna, usie zdzivilisia, a jon adazvaŭsia: � Vitaju vas u imia Chrysta, Jakomu addajacie �anavannie!

� Bud� s�ava imieniu Jahonamu navieki!

� Ba�yŭ ja va�u sumlennas� i daznaŭ dabryni, dyk prychod�u jak pryjaciel.

� I pazdraŭlajem ciabie jak pryjaciela, � adkazaŭ Piotr. � Siadaj i padziali z nami chleb-sol, jak hos�.

� Siadu i padzialu z vami chleb-sol, anno pier� vys�uchajcie mianie ty, Piotra, i ty, Paŭle z Tarsu, kab paznali ��yras� maju. Viedaju, dzie znachodzicca Lihija, idu z-pad doma Linusa, susiedniaha tut. Maju prava ad cezara zabra� Lihiju, maju ŭ horadzie kala piacisot niavolnikaŭ; moh by akru�y� jejnaje prytuli��a dy schava� jaje, adnak, ba�ycie, nie zrabiŭ ja henaha j nie zrablu.

� Chaj Boh bahas�avi� ciabie za heta j a�ysci� tvajo serca, � skazaŭ Piotr.

� Dziakuju tabie, ale pas�uchajcie mianie dalej: nie dakanaŭ ja taho, cho� �yvu z pakutaju stra�ennaju i tuhoju. Upiarod, jak ja��e nie viedaŭ ja vas, byŭ by napeŭna zabraŭ jaje i zatrymaŭ si�amoc, ale va�aja cnota j navuka, cho� jaje nie pryznaju, zmiani�a mnie du�u tak, �to nie adva�vajusia ŭ�o na hva�toŭnas�.

Sam nie viedaju, �amu tak sta�asia, ale tak jos�! Vo� �a prychod�u da vas: dajcie mnie jaje za �onku, a ja prysiahnu vam, �to nie tolki joj nie zabaraniu vyznava� Chrysta, ale i sam vu�ycimusia Jahonaj navuki.

Havaryŭ, trymaju�y vysoka ho�aŭ, ho�asam stanoŭkim, ale byŭ, adnak, ras�uleny, i nohi pad pa�asataju nakidkaju dry�ali, a jak pa s�ovach jahonych nasta�a maŭ�annie, pa�aŭ havary� dalej, jak by maniŭsia ŭpiaredzi� niepamysny adkaz: � Viedamy mnie piera�kody, ale kachaju jaje, dara�ej mnie jana za ŭ�asnyja vo�y, i cho� ja ja��e nie chryscijanin, niepryjacielem nie budu ni va�ym, ni Chrystovym. Cha�u pierad vami by� u praŭdzie, kab mahli mnie viery�. Havaru vam praŭdu, cho� mahu heta pryp�aci� �ycciom. In�y skazaŭ by mo: �Achrysciecie mianie!� � ja ka�u: �Asviaciecie mianie!� Vieru, �to Chrystus uvaskros, bo ab hetym svied�a� ludzi, jakija �yvu� praŭdaj, jakija ba�yli Jaho pa smierci. Vieru, bo sam ba�yŭ, jak va�aja navuka p�odzi� cnotu, spraviadlivas� i mi�asernas�, a nie z�a�ynstva, za jakoje vas �ernia�. Ma�a jaje dahetul paznaŭ. Ba�azie ad vas, z va�ych u�ynkaŭ, ba�azie ad Lihiji dy z hutarak z vami. Ady�, ka�u vam: i ŭva mnie �to�ci jana ŭ�o zmiani�a. Trymaŭ ja daŭniej u �aleznaj ruce maju s�u�bu � ciapier nie mahu. Nie viedaŭ litasci � ciapier viedaju. Raska�avaŭsia raspustaju � ciapier uciakaju z stavu Ahrypy, bo ŭva mnie serca bury�asia ad abrydy. Daŭniej vieryŭ u nachabstva � siannia jaho vyrakajusia. Paviercie, sam siabie nie paznaju, abrydli mnie bankiety, abryd�a vino, piesni, vianki j cytry, abrydzieŭ dvor cezara, i nahas� ba�aŭnic, i ŭsie bujanstvy.

A jak ujaŭlu sabie, �to Lihija by snieh u harach, dyk tym bol� jaje kachaju; a jak padumaju, �to navuka va�a robi� jaje takoju, dyk mi�uju i henu navuku i �adaju jaje! Ale � nie razumieju jaje, nie viedaju, ci mah�ymu joju �y�, ci stryvaje jaje maja ŭda�a, dyk i �yvu ŭ niapeŭnasci j pakutach, nie raŭnuju�y jak u ciamnicy.

Tut brovy jamu nasupilisia bolem, za�yrvanieŭsia tvar, havaryŭ dalej niervova, z bol�ym uzdymam: � Ba�ycie! Pakutuju z kachannia i zmuroku. Kazali mnie, �to ŭ va�aj navucy nie astojicca ni �yccio, ni ludskaja radas�, ni ��ascie, ni prava, ni paradak, ni ŭ�ada, ni rymskaje va�adarstva, niaŭ�o heta tak? Kazali mnie, �to vy �alonyja ludzi; ska�ecie, �to prynosicie nam? Ci kachannie jos� hrachom? Ci ad�uvannie radasci jos� hrachom? Ci �adannie ��ascia jos� hrachom? Ci vy � niepryjacieli �yccia? Ci chryscijanin musi� by� abaviazkova �abrakom? Ci kan�atkova mu�u vyrakacca Lihiji? Jakaja va�a praŭda? U�ynki va�y i s�ovy prazrystyja, by kryni�naja vada, ale jakoje � dno taje vady? Ba�ycie chiba maju ��yras�.

Raz�aniecie tuman! Bo mnie kazali ja��e j toje: �Hrecyja stvary�a mudras� i krasu, Rym � moc, a jany �to prynosia�?� Dyk ska�ecie, �to prynosicie?

Kali za dzviaryma va�ymi jos� jasnas�, dyk ad�yniecie mnie.

� Prynosim luboŭ, � adkazaŭ Piotr.

A Pava� z Tarsu dadaŭ: � Kali b havaryŭ movami ludskimi j aniolskimi, a lubovi b nie mieŭ, byŭ by jak mied� brazhotnaja� Ras�uli�asia serca staroha Aposta�a nad du�oju ŭ pakutach, jakaja, moŭ ptu�yna, zamknionaja ŭ kletcy, rva�asia na pavietra j sonca, dyk vyciahnuŭ da Vinicija ruki j skazaŭ: � Chto stukaje, ad�ynicca jamu, i �aska Hospadava jos� nad taboju, dyk bahas�aŭlaju ciabie, tvaju du�u dy tvajo kachannie ŭ imia Zbaviciela svietu.

Vini�, jaki j biez taho byŭ pad ura�anniem, pa�uŭ�y bahas�avienstva, padsko�yŭ da Piatra, i vo� sta�asia re� niavidanaja: na��adak hordych kvirytaŭ, jaki niadaŭna nie pryznavaŭ �u�ynca za �a�avieka, chapiŭ ruki staroha halilej�yka j pa�aŭ z udzia�nasciu ca�ava�.

Ucie�yŭsia j Piotr, bo zrazumieŭ, �to jahonaje ziernie znoŭ upa�a na adzin zahon bol�, �to jahonaja rybackaja sie� zaharnu�a znoŭ adnoju du�oju bol�.

Prysutnyja, nie mien� ucie�anyja henym jaŭnym znakam pa�any dla Bo�aha Aposta�a, adazvalisia ŭ adzin ho�as: � Chva�a Tabie, Bo�a, na niebie!

Vini� ustaŭ z raspramienienym abli��am i havora: � ��ascie, ba�u, �y� mo�a mi� vami, bo �ujusia ��aslivy i dumaju taksama, pierakanajecie mianie i ŭ in�ych spravach. Ale mu�u skaza� vam, �to staniecca heta nie ŭ Rymie; cezar jedzie da Ancyjuma, a ja mu�u z im, bo maju zahad. Viedajecie �: nie pas�ucha� � heta smier�. Ale, kali �aska, jed�cie sa mnoju i budziecie vu�y� mianie va�aj praŭdy. Biespia�niej tam budzie vam, jak mnie, u tym vialikim nataŭpie ludziej mah�ymiecie navu�a� pry samym dvary cezara. Akte, ka�u�, jos� chryscijankaj, a mi� pretoryjanami jos� chryscijanie, ja sam ba�yŭ, jak vajak stanaviŭsia pierad taboju, Piotra, na kaleni la Namentanskaje bramy. U Ancyjumie maju vi��u, u jakoj budziem zbiracca, i pad bokam Nerona s�uchacimiem va�aje navuki. Kazaŭ mnie H�aŭk, �to vy dla adnej du�y hatovy jsci na kaniec svietu, dyk zrabiecie heta dla mianie, jak dla tych, dla jakich pryj�li siudy z Judeji, zrabiecie, nie pakidajcie du�y maje.

Jany, �uju�y heta, pa�ali narajvacca, z radasciu zhadvaju�y pra tryumf svaje navuki dy zna�ennie, jakoje miecimie dla pahanskaha svietu viera aŭhustyjanina j na��adka adnaho z najstarej�ych rymskich rodaŭ. Hatovy byli sapraŭdy jsci dla adnaje ludskoje du�y na kraj svietu, dyj ad smierci Vu�yciela bol� ni�oha j nie rabili, dyk admoŭny adkaz nat i praz dumku im nie praj�oŭ. Ale Piotr byŭ pad henu paru pastyram usiaje masy, dyk jecha� nie moh, a vo� Pava�, jaki niadaŭna byŭ u Arycyi i ŭ Frehiele, a vybiraŭsia znoŭ u dalokuju darohu na ŭschod, kab advieda� tamtej�yja kascio�y dy a�yvi� ich novym ducham viery, zhadziŭsia jecha� z ma�adym trybunam da Ancyjuma, bo adtul lah�ej by�o puscicca ŭ Hrecyju.

Vini� cho� byŭ sumny, �to Piotr, da jakoha �uŭ takuju ŭdzia�nas�, nie mah�ymie tavary�y�, padziakavaŭ, adnak, vietliva i zviarnuŭsia da staroha Aposta�a z pro�baj.

� Viedaju�y kvateru Lihiji, � ka�a, � moh by ja sam pajsci da jaje i spyta�, jak prystoji�, ci zacho�a by� majoj su�anicaj, kali ja stanu chryscijaninam, ale lepiej prasi� ciabie, Apostale: dazvol mnie paba�ycca z joju abo ŭviadzi mianie da jaje. Nie viedaju, jak doŭha mnie pryjdziecca by� u Ancyjumie, i pamiatajcie, �to pry cezary nichto nia jos� peŭny zaŭtra�niaha dnia. U�o j Piatroni mnie kazaŭ, �to nie miecimu tamaka biaspie�nasci. Dyk chaj cho� pierad tym paba�usia z joju, chaj nacie�u joju vo�y j papytaju: ci mnie z�o daruje i ci dabro sa mnoju padzieli�.

Aposta� Piotr �askava ŭsmichnuŭsia j skazaŭ: � A chto � by tabie nale�naje radasci zabaraniaŭ, moj synie!

Vini� znoŭ nachiliŭsia da jahonych ruk, nie moh u�o ca�kam ras�ulenaha serca ŭstryma�, a Aposta�, piesliva dakranuŭ�ysia da jahonaha tvaru, ka�a: � Dy ty cezara nie bojsia, bo zapeŭnivaju ciabie: vo�as z ha�avy tvajoj nie spadzie.

Pasla vys�aŭ Myryjam pa Lihiju, zahadvaju�y joj, kab nie kaza�a, kaho mi� imi zastanie, kab i krasuni tym bol�uju zrabi� radas�. By�o niedaloka, dyk cieraz niadoŭhuju �asinu prysutnyja ŭ kamory ŭhledzieli mi� mirtami aharodu Myryjam, �to via�a pad ruku Lihiju.

Vini� chacieŭ vyska�y� na spatkannie, ale ��ascie adnia�o jamu si�y, i stajaŭ sa ska�u�ym sercam, biez dychu, led� trymaju�ysia na nahach, sto razoŭ bo�yp praniaty, �ym tahdy, jak pier�y raz pa�uŭ nad saboju svist vajennych stre�aŭ.

Jana ŭbieh�a, ni�oha nie spadzieju�ysia, i, zhledzieŭ�y jaho, zatryma�asia taksama jak ukopanaja. To �yrvanie�a, to biale�a, paziraju�y tryvo�livymi va�yma na prysutnych. Ale naŭko�a siabie ba�y�a pahodnyja, poŭnyja dabryni, miny, a Aposta� Piotr padyj�oŭ da jaje dy ka�a: � Lihija, ci kachaje� ty jaho zaŭsiody?

Maŭ�annie. Hubki dry�a�, jak u dziciaci, jakomu pad serca padstupaje �al, bo pa�uvajecca da viny j ba�y�, �to treba pryznacca.

� Ka�y, � asmialaje Aposta�.

Tady pakorna-bajazliva vy�apta�a, asoŭvaju�ysia da Piatrovych noh: � Tak� Vini� u toj �a chvilinie stanovicca na kaleni pry joj, a Piotr k�adzie ruki na ichnija ha�ovy j havora: � Kachajciesia z Boham i na s�avu Jamu, niama hrachu ŭ kachanni va�ym.

�pacyruju�y ŭ sado�ku, Vini� raskazvaŭ joj karotkimi, vyrvanymi z serca s�ovami toje, �to niadaŭna vyznaŭ Aposta�am: niespakoj u du�y, pieramieny ŭ jahonaj uda�y i, ure�cie, tuju niaŭtulnuju tuhu, jakaja pasla pobytu ŭ Myryjam amaro�y�a jamu �yccio. Pryznaŭsia Lihiji, �to sprabavaŭ zaby� pra jaje, ale nie moh. Dumaŭ ab joj ce�ymi dniami j na�ami. Pryhadaŭ toj kry�yk, jaki zviaza�a jamu z ha�uzak, jak chavaje jaho ŭ lararyjumie, jak mimavoli addavaŭ jamu pa�anu boskuju. I tu�yŭ �toraz macniej, bo kachannie by�o silniej�aje za jaho i ŭ�o ŭ Aŭ�aŭ ca�kam ava�oda�a jahonaj du�oju� In�ym pradu� nitki �yccia Parki, a jamu snava�a jejnaje kachannie, tuha i sum. Niadobryja byli jahonyja ŭ�ynki, ale pabud�a�a ich kachannie. Kachaŭ jaje ŭ Aŭ�aŭ i na Pa�atynie, i jak hladzieŭ na jaje ŭ Ostryjanumie, s�uchaju�y s�oŭ Piatrovych, i jak i�oŭ na pojmy jaje z Kratonam, i jak dahlada�a jaho ŭ chvarobie, i jak zbieh�a ad jaho. I vo� pryj�oŭ Chi�on, jaki vysledziŭ jejnuju kvateru i rajiŭ adabra�, ale jon pali�yŭ za lep�aje ŭkara� Chi�ona dy pajsci da Aposta�aŭ prasi� praŭdy j jaje� I bahas�aviŭ chvilinu, jakaja prys�a�a jamu takuju dumku, bo dziakuju�y hetamu jon vo� pry joj, a chiba � jana nie budzie ŭ�o bol� uciaka� ad jaho tak, jak apo�ni raz uciak�a z domu Myryjam� � Ja nie ad ciabie ŭciak�a, � adazva�asia Lihija.

� Dyk �amu � tak zrabi�a?

A jana padnia�a na jaho irysavyja vo�a�ki, potym spusci�a saramia�liva ho�aŭ i ka�a: � Ty viedaje�� Vini� zmoŭk na momant, pierapoŭnieny ��asciem, a pasla havaryŭ dalej: jak pavoli pierakonvaŭsia, �to jana ca�kam admietnaja ad rymlanak, chiba da adnaje Pamponiji padobnaja. Nie ŭmieŭ joj dobra rasta�kava�, bo j sam nie ciamiŭ svajich ad�uvanniaŭ, ba�a�y, �to ŭ asobie jejnaj prychodzi� na sviet zusim in�aja krasa, jakoje da hetych por zusim nie byva�a, i jakaja nie tolki jos� marmuravym architvoram, ale j du�oju. Skazaŭ prymie� taho i toje, jak jon kachaŭ jaje nat za jejnyja ŭcioki ad jaho, dy �to budzie sviatoju jamu pry vohni��y. Chapiŭ pasla jaje za ruku i, nie mohu�y dalej havary�, tolki lubavaŭsia joju z zachaplenniem, jak znojdzienym ��asciem, dy paŭtaraŭ jejnaje imia, kazaŭ by �adaŭ upeŭnicca, ci znaj�oŭ jaje, ci jos� jana pry im: � Ach, Lihija! Lihija!..

U kancy pa�aŭ jaje raspytva� pra jejnyja piera�yvanni, a jana pryzna�asia jamu, �to jaho pakacha�a ja��e ŭ Aŭ�aŭ, �to by�a b sazna�asia ŭ kachanni, kali b advioŭ nazad jaje z Pa�atynu, i pamah�a b jamu ich pieraprasi�.

� Ja prysiahaŭ tabie, � ka�a Vini�, � �to mnie i ŭ ho�aŭ nat nie prychodzi�a adbira� ciabie ŭ Aŭlusaŭ. Piatroni niekali ska�a tabie, tady � ja��e pryznavaŭsia jamu ja, �to kachaju ciabie i cha�u zvian�acca. Skazaŭ jamu hetak: �Chaj namasci� maje dzviery voŭ�ym tukam i zasiadzie pry majim vohni��y!� Ale jon vykpiŭ mianie i padsunuŭ cezaru dumku, kab za�adaŭ ciabie jak za�o�nicy dy addaŭ mnie.

Kolki � razoŭ ja praklinaŭ jaho pad�as �urby, ale, mo�a, heta pamysny trap, bo inak� nie paznajomiŭsia b ja z chryscijanami dy nie zrazumieŭ by ciabie.

� Vier mnie, Mark, � adkaza�a Lihija, � heta Chrystus vioŭ ciabie da siabie hetaju darohaju.

Vini� zrabiŭ ha�avoju �est zdziŭlennia.

� Praŭda! � �yva prytakivaŭ. � Usio tak dziŭna spla�osia, �to ja, hukaju�y ciabie, znaj�oŭ chryscijanstva� U Ostryjanumie z podzivam s�uchaŭ Aposta�a, bo takich re�aŭ nikoli nie �uŭ. Ty mali�asia za mianie?

� Tak! � cvierdzi�a Lihija.

Praj�li mima abzielanie�aha letnika i padyj�li da miejsca, dzie Ursus, zadaviŭ�y Kratona, kinuŭsia na Vinicija.

� Tut, � ka�a junak, � kab nie ty, byŭ by mnie kaniec.

� Nie zhadvaj i nie dakaraj jamu za heta.

� Ci � ja msciŭsia b jamu za toje, �to ciabie baraniŭ? Vyzvaliŭ by zaraz, kali b jon byŭ niavolnikam.

� I Aŭlusy jaho daŭno vyzvalili b.

� Pamiataje�, � pryhadvaŭ Vini�, � jak ja maniŭsia ciabie adda� Aŭ�am?

Ale ty nie chacie�a, bo moh by daviedacca ab hetym cezar i mscicca nad imi. Nu a ciapier mah�ymie� z imi spatykacca daŭspadoby.

� Jak heta, Mark?

� Ka�u �ciapier�, a maju na dumcy tuju chvilinu biaspie�nuju, kali budzie� u�o majoju. Tak!.. Bo kali b cezar, daviedaŭ�ysia, spytaŭ, �to ja zrabiŭ z zak�adnicaj, jakuju mnie pavieryŭ, adka�u: �Zvian�aŭsia z joju, i da Aŭ�aŭ chodzi� z maje voli�. Jon doŭha nie budzie ŭ Ancyjumie, bo jamu cho�acca ŭ Achajju, a cho� by j zabaviŭsia, nie patrabuju spatykacca z im �todzie�. Jak Pava� navu�y� mianie va�aje viery, zaraz pryjmu chrost i viarnusia siudy, adsvia�u pryjaz� z Aŭ�ami, jakija na dniach viernucca ŭ horad, i nie budzie ŭ�o piera�kod, a tady zabiaru ciabie i pasad�u la majho vohni��a. O carissima, carissima!

Skazaŭ�y heta, vyciahnuŭ ruki, kazaŭ by nieba zaklikaŭ u sviedki svajho kachannia, a Lihija, padniaŭ�y na jaho pa�aju�yja vo�y, daskaza�a: � I tahdy prysiahnu: �Dzie ty, Kaj, tam i ja, Kaja�.

� Nie, Lihija! � adazvaŭsia Vini�. � Pryrakaju tabie, �to nikoli nivodnaja �an�yna nie by�a, mo�a, tak pava�ana ŭ domie, jak ty budzie� u mianie.

Praz chvilinu j�li moŭ�ki, nie mohu�y zmiasci� u hrudziach ��ascia, raskachanyja ŭ sabie, padobnyja da pary bostvaŭ, tak pryho�yja, jak by ich razam z kvietkami vy�arava�a viasna.

Zatrymalisia ŭre�cie pad cyprysam niedaloka ŭvachodu ŭ dom. Lihija abapier�asia la dreva, a Vini� pa�aŭ prasi� dry�a�ym ho�asam: � Zahadaj Ursusu pryniesci ad Aŭ�aŭ da mianie tvaje manatki j zabaŭki.

A jana, za�yrvanieŭ�ysia, by ru�a ci zarnica, pierascierah�a: � Zvy�aj dyktuje jnak�� � Ja viedaju. Zanosi� zvy�ajna pronuba[48] za su�enkaju, ale ty zrabi dla mianie vyniatak. Ja zabiaru ich z saboju ŭ maju vi��u da Ancyjuma, i budu� mnie pryhadva� ciabie.

Zharnuŭ ruki, by dzicianio, i nalahaŭ dalej:

� Pamponija na dniach vierniecca, dyk zrabi mnie pryjemnas�, dziva, zrabi, carissima maja!

� Chaj Pamponija zrobi�, jak zacho�a, � adkaza�a Lihija, rumiania�ysia na ŭspamin �pronuby�.

Dy znoŭ zamoŭkli, kachannie prypynia�a im duch u hrudziach. Lihija apira�asia pla�yma ab cyprys, z bie�ym, jak kvietka, abli��am, z va�yma apu��anymi i �yva chvaluju�ymi hrudkami, a Vini� mianiaŭsia na tvary, bladnieŭ. U paŭdniovaj ci�yni �uli biccio svajich sercaŭ, upojenyja, raska�uju�ysia ŭsim, �to ich akru�a�a.

U dzviarach zjavi�asia Myryjam i zaprasi�a ich na po�udzie�. Zasieli razam z Aposta�ami, jakija hladzieli na ich z uciechaju, jak na novaje pakalennie, �to pa ichniaj smierci prachoŭvacimie i zasiavacimie ziernie novaje navuki. Piotr �amaŭ i bahas�aviŭ chleb; na ŭsich abli��ach by�a pahoda, niejkaje vialikaje ��ascie napaŭnia�a hetu chatu.

� Nu dyk ba�y�, � adazvaŭsia ŭre�cie Pava�, zviartaju�ysia da Vinicija, � jakija my niepryjacieli �yccia j radasci.

A toj adkazaŭ: � Viedaju ŭ�o, jak jos�, nikoli ja nie byŭ tak ��aslivy, jak mi� vami.

Vie�aram taho � dnia Vini�, idu�y praz Forum damoŭ, uba�yŭ pry ŭvachodzie na Vikus Tuskus za�o�anuju lektyku Piatronija, jakuju nies�a va�mioch bityncaŭ, i, zatrymaŭ�y ich kivom ruki, padyj�oŭ da firanak.

� Pryjemnaha j sa�odkaha snu! � adazvaŭsia, smieju�ysia, da sonnaha Piatronija.

� Ach, heta ty! � ka�a, schamianuŭ�ysia, Piatroni. � Tak! Krychu prydramaŭ, bo pahulaŭ no� na Pa�atynie. Vybraŭsia vo� kupi� �to dla lektury da Ancyjuma� �to �uva�?

� Chodzi� pa kniharniach? � spytaŭ Vini�.

� Ale. Nie cho�acca razvaro�va� biblijateki, dyk pryzapa�vajusia na darohu. Ci praŭda, vyj�li novyja tvory Muzonija j Seneki? �ukaju taksama Persyja i adnaho vydannia ek�ohaŭ Virhilija, jakoha nie maju. Och, jak ja zmu�any!

Jak bala� ruki ad zdymannia navojaŭ z prutkoŭ!.. Bo za adnym zachodam cho�acca j toje j sioje paba�y�. Byŭ u Aviruna, u Atrakta, na Arhiletum, a pierad tym ��e ŭ Sozyvu�aŭ na Vikus Sandalaryjus. Na Kastara! Jak mianie son mary�!..

� Ty byŭ na Pa�atynie, dyk ja ciabie pavinien pyta�, �to �uva�? Abo viedaje� �to? Ada�li lektyku i kni�ki dy chadziem da mianie. Pahutarym pra Ancyjum dy j��e ab nie�ym.

� �adna, � adkazaŭ Piatroni, vychilaju�ysia z lektyki. � Ady� musi� vieda�, �to pazaŭtra vybirajemsia da Ancyjuma.

� Skul by ja mieŭ vieda�?

� Na jakim ty sviecie �yvie�? Dyk, zna�a, ja pier�y tabie zvia��aju navinu?

Tak! Bud� hatovy na pazaŭtra na ranicu. Haroch na aleju nie dapamoh, chustka na hrubym karku nie dapamah�a, i Rudabarody achryp. Dyk niama �aho j hutary� pra adk�ad. Praklinaje Rym i jahonaje pavietra na �ym sviet staji�, rad by jaho z ziamloju zmia�a�, ahniom spali�, prahnie jak najchut�ej mora. Smurod hety, ka�a, �to niasie viecier z vuzkich vulic, u trunu jaho zahoni�. Siannia z�o�any pa ŭsich sviatyniach achviary, kab ho�as jahony azdaravieŭ � i hora ŭsiamu Rymu i sienatu, kali chutka nie azdaravieje!

� Nie by�o b �aho jecha� tady ŭ Achajju.

� Abo � na� boski cezar tolki adzin hety talent maje? � adkazaŭ, smieju�ysia, Piatroni. � Vystupiŭ by na alimpijskich ihry��ach jak paet z svajim �Pa�aram Troji�, jak kvadryhist, jak muzyka, jak atlet, a nat jak tancor i pabraŭ by napeŭna ŭsie karony rekordantaŭ. A ci viedaje�, ad �aho taja ma�pa achryp�a? U�ora zachacie�asia jamu daraŭniacca ŭ tancy da na�aha Parysa i tancavaŭ nam �Pryhody Ledy�, pry hetym spacieŭ i prastudziŭsia. Uvie� byŭ mokry j klejki, jak ujun, svie�a vyniaty z vady. Zmianiaŭ maski adna za druhoju, kruciŭsia, jak vieraciano, machaŭ rukami, by pjany matros, a� hidas� bra�a, hledzia�y na toj trybuch na sa�amianych no�kach. Parys vu�yŭ jaho nie�ta sa dva tydni, nu ale � ujavi sabie Ahienabarba jak Ledu abo jak boha-lebiedzia! Dobry lebied�! Niama �aho kaza�! A ��e � manicca publi�na vystupa� z henaj pantamimaj, naŭpierad u Ancyjumie, a pasla ŭ Rymie.

� Ludzi hor�ylisia ŭ�o z publi�naha piajunstva, ale pryduma� sabie, kab cezar rymski vystupaŭ jak mim� Nie! Hetaha chiba ŭ�o Rym nie stryvaje!

� Moj mi�y! Rym usio pieratryvaje, a sienat uchvali� hratulacyju �ajcu ba�kaŭ��yny�.

Cieraz chvilinu dadaŭ: � A ha�ajstra ja��e py�nicca tym, �to cezar jos� jejnym b�aznam.

� Ska�y sam, ci lho ŭ�o bol� znik�amnie�?

Piatroni ru�yŭ pla�yma.

� Ty sabie �yvie� doma, zaniaty dumkaj to pra Lihiju, to pra chryscijan, dyk chiba nie viedaje�, �to sta�asia anadaj. Ady� Neron zvian�aŭsia publi�na z Pifahoram. Vystupiŭ u roli ma�adoje su�enki. Zdava�asia b, u�o mierka pierabrana, praŭda? I �to ska�a�? Pryj�li zaklikanyja f�aminy i ŭra�ysta zvian�ali jaho. Ja byŭ pry hetym! Ja ŭ�o, zdecca, ciarplivy, adnak nie abaraniŭsia ad dumki: kali bahi isnuju�, dyk pavinny ŭre�cie da� niejki znak� Ale � cezar nie viery� u bahoŭ i maje racyju.

� Jos� jon, zna�a, u adnoj asobie boham, najvy�ej�ym sviatarom i atejistam, � skazaŭ Vini�.

Piatroni davaj smiajacca: � Praŭda! Nie pryj��o mnie ŭ ho�aŭ, a to ŭda�a, takoje mikstury ja��e sviet nie ba�yŭ.

Pasla, zatrymaŭ�ysia, ka�a: � Treba ja��e tolki dada�, �to heny najvy�ej�y sviatar, �to nie viery� u bahoŭ, dy toj boh, �to z ich kpi�, bajicca ich, jak atejist.

� Dokazam � toje, �to zdary�asia ŭ sviatyni Viesty.

� �to za sviet!

� Jaki sviet, taki j cezar!.. Heta doŭha nie patryvaje.

Tak sabie hutara�y, uvaj�li ŭ dom Vinicija, jaki viesie�a zahadaŭ via�eru, pasla zviarnuŭsia da Piatronija j ka�a: � Nie, moj mi�y, sviet pavinien adradzicca.

� My jaho nie adrodzim, � adkazaŭ Piatroni, � cho� by j tamu, �to ŭ �asach Nerona �a�aviek jos� jak matyl: �yvie ŭ soncy �aski, a pry pier�ym cha�adniej�ym pavievie � hinie� cho� niechacia! Na syna Maji! Nie raz pytaŭ siabie, jakim cudam taki Picyj Saturnin moh da�y� dzievianosta troch hadoŭ, piera�y� Tyberyja, Kalihu�u, K�aŭdyja?.. Ale chren z im! Ci dazvoli� mnie pas�a� tvaju lektyku pa Eŭniku?

Uciak�a niejk sonnas�, i cho�acca viesialicca. Zakli� na via�eru cytrystaŭ, a pasla pahutarym pra Ancyjum. Tre ab hetym dobra nadumacca, asabista tabie.

Vini� pas�aŭ pa Eŭniku, a nad pobytam u Ancyjumie nie mieŭ achvoty �ama� sabie ho�aŭ. Chaj �omia� jaje tyja, chto nie ŭmieje �y� biez pramienniaŭ cezaravaj �aski. Sviet nie kon�ycca na Pa�atynie, z�a��a dla tych, chto nie�ta in�aje ŭ sercy j du�y maje.

I havaryŭ heta tak biesturbotna, z takim a�yŭlenniem i viesia�osciu, �to ŭsio heta zacikavi�a Piatronija, jaki, pahladzieŭ�y na junaka, skazaŭ: � �to tabie zrabi�asia? Ty siannia taki, jak byŭ tahdy, kali nasiŭ ja��e za�atuju bu��u na �yi.

� Ja siannia ��aslivy, � adkazaŭ Vini�, � zaprasiŭ ja ciabie naŭmysna, kab tabie ab hetym pachvalicca.

� �to ŭ ciabie sta�asia?

� �to� takoje, �aho b nie pamianiaŭ na rymskuju impieryju.

Heta skazaŭ�y, sieŭ, abapiorsia na poru��y kres�a i pa�aŭ havary� z rassonie�anym abli��am: � Ci pamiataje�, jak my byli ŭ Aŭ�a P�aŭcyja, i tam pier�y raz ty ba�yŭ boskuju dziaŭ�ynu, jakuju ty sam nazvaŭ zarankaj i viasnoju? Pamiataje� tuju Psyche, tuju niezraŭnianuju, tuju najpryha�ej�uju z krasuniaŭ i z va�ych bahi�?

Piatroni hladzieŭ na jaho z takim zdziŭlenniem, jak by chacieŭ spraŭdzi�, ci ŭ ha�avie jahonaj usio ŭ paradku.

� Pa-jakomu ty havory�? � pierarvaŭ ure�cie. � Jasna, �to pamiataju Lihiju.

A Vini� dalej: � Ja ŭ�o z joju zaru�any.

� �to?..

Vini� uschapiŭsia i zaklikaŭ vyzvolnika: � Chaj usie niavolniki da adnaho pryjdu� siudy, �yva!

� Ty ŭ�o z joju zaru�any? � paŭtaryŭ Piatroni.

Ale nie paspieŭ jon supakoji� zdziŭlennia, jak prastorny Vinicijeŭ atryjum zarajiŭsia lud�mi. Biehli zaziachanyja staryja, mu��yny siarednich hadoŭ, �an�yny, ch�ap�uki j dziaŭ�aty. �tomomant atryjum napaŭniaŭsia ��ylniej; na kalidorach, zvanych �faŭces�, �uva� by�o zaklikanni ŭ roznych movach. Ure�cie ŭstanavilisia ŭsie pad scienami j mi� kalumnami. Vini� staŭ la impluvijuma, zviarnuŭ�ysia da Demasa-vyzvolnika, i skazaŭ: � Chto vys�u�yŭ u majim domie dvacca� hadoŭ, uzaŭtra pavinien zjavicca da pretora, atrymaje volnas�; chto nie vys�u�yŭ, atrymoŭvaje pa try za�atniki i praz tydzie� padvojnuju porcyju jeminy. Da erhastu�aŭ na viosku pas�a� zahad, kab daravana kary, zniata puty z noh i kormlena ŭdostal. Viedajcie, �to nastaŭ moj ��aslivy dzie�, i cha�u, kab radas� by�a ŭva ŭsim domie.

Jany praz momant stajali moŭ�ki, jak by vu�am nie vieryli, potym usie ruki ŭznialisia ŭharu, i ŭsie padniali ho�as: � Aa! Spadaru! Aaa!..

Vini� adpraviŭ ich �estam ruki, dyk, nie paspieŭ�y addziakava�, spie�na razyj�lisia, napaŭniaju�y dom ��asciem ad dachu da padziamie�la.

� Zaŭtra, � adazvaŭsia Vini�, � ja��e raz zakli�u ich u vaharod i zahadaju pierad saboju malava� miety, jakija chto cho�a. Tych, �to namaluju� rybu, vyzvali� Lihija.

Piatroni, jaki nikoli ni�amu doŭha nie dziviŭsia, supakojiŭsia ŭ�o i spytaŭ: � Rybu? Aha! Pamiataju, �to kazaŭ Chi�on: heta mieta chryscijan.

Pasla vyciahnuŭ ruku Viniciju j havora: � ��ascie zaŭsiody tam, dzie jaho �a�aviek ba�y�. Chaj F�ora syple kvietki vam pad nohi na mnohija lety! �adaju tabie ŭsiaho taho, �aho sam sabie �adaje�.

� Dyk dziakuju tabie, bo ja dumaŭ, �to adrajvacimie� i traci�mie� pa-pustomu �as.

� Ja adrajva�? Na�to? Naadvarot, ka�u tabie, �to robi� dobra.

� Ha, zmienlivy! � adkazaŭ viesie�a Vini�. � Chiba zabyŭsia, �to kali� rajiŭ mnie, jak vychodzili z domu Hrecyny?

A Piatroni suchadu�na: � Nie! Tolki zmianiŭ pohlad.

I cieraz chvilinu dadaŭ: � Moj mi�y, u Rymie ŭsio zmianiajecca. Mu�yki zmianiaju� �onak, �ony zmianiaju� mu�ykoŭ, a �amu � mnie nie zmiani� pohladu? Niedaloka ŭ�o by�o taho, kab Neron uziaŭ vianiec z Akte, jakuju admys�ova dla jaho vyvieli z karaleŭskaha rodu. I �to �! Mieŭ by pava�nuju �onku, a my � pava�nuju aŭhustu. Na Prateja i jahonuju marskuju �yr! Ja zaŭsiody zmianiacimu dumku, kali pryjdzie patreba i kali mnie budzie vyhadna. �to da Lihiji, dyk jejnaje karaleŭskaje pachod�annie bol� peŭnaje, �ym pierhamskija prodki Akte. Ale ty sciera�ysia ŭ Ancyjumie mscivaje Papieji.

� Ani dumaju! I vo�as nie spadzie mnie z ha�avy!

� Kali dumaje� ja��e raz mianie zdzivi�, dyk daremnaja natuha, ale skul maje� takuju peŭnas�?

� Zaru�yŭ mnie heta Aposta� Piotr.

� A! Kazaŭ tabie heta Aposta� Piotr! Na heta niama arhumientu; dazvol mnie, adnak, daradzi� tabie peŭnuju asciaro�nas� cho� by j dziela taho, kab Aposta� Piotr nie akazaŭsia chval�yvym prarokam, bo kali b Aposta� Piotr prypadkam pamyliŭsia, straciŭ by ŭ ciabie davier, jaki ja��e napeŭna Aposta�u Piatru prydasca.

� Havary, �to cho�a� � ja jamu vieru! I kali mani�sia mianie da jaho znieachvoci�, irani�na paŭtaraju�y jahonaje imia, dyk pamylaje�sia.

� Dyk ja��e adno pytannie: ci ty ŭ�o staŭsia chryscijaninam?

� Dahetul � nie, ale Pava� z Tarsu jedzie sa mnoju i vyk�adacimie mnie navuku Chrystovu, a pasla pryjmu chrost, bo toje, �to ty kazaŭ, byccam jany niepryjacieli �yccia, jos� niapraŭdaj.

� Dyk tym lep� dla ciabie j dla Lihiji, � adkazaŭ Piatroni, pa �ym, daju�y znak zdziŭlennia, havaryŭ jak by sam sabie: � Dzivosnaja re�, jak tyja ludzi ŭmieju� zdabyva� vyznavalnikaŭ, i jak taja sekta �yrycca!

Vini� padchoplivaje z zapa�am, hodnym sapraŭdnaha chryscijanina: � Tak! Tysia�y, dziesiatki tysia� jos� u Rymie, u haradoch Italiji, Hrecyi j Aziji. Jos� chryscijanie ŭ lehijach, siarod pretoryjanaŭ, jos� i ŭ samym pa�acy cezara. Vyznaju� hetuju navuku niavolniki j hramadzianie, biednyja j bahatyja, plebs i patrycyjat. Niaŭ�o nie viedaje�, �to j niekatoryja Karnelijusy taksama chryscijanie, �to chryscijankaj jos� Pamponija Hrecyna, �to by�a joju, padobna, Aktavija, a jos� Akte? Tak, heta navuka ava�odvaje sviet, i jana adna mo�a jaho adradzi�. Nie paciskaj pla�yma, bo chto viedaje, ci za miesiac abo za hod sam jaje nie pryjmie�.

� Ja? � nastaviŭsia Piatroni. � Nie, na syna Lety! Ja nie pryjmu jaje, cho� by ŭ joj by�a mudras� ludskaja j boskaja� Heta vymaha�a b pracy, a ja nie lublu natuhi� Heta vymaha�a b samaadra�ennia, a ja nie lublu ŭ �ycci �ahoniebud� zrakacca. Z tvajoj naturaj, padobnaj da ahniu j varu, zaŭsiody mah�o �to� padobnaje prydarycca, ale ja? Ja maju svaje hemy, svaje kameji, svaje vazy i svaju Eŭniku. U Alimp nie vieru, ale jaho sabie ŭ�ad�vaju na ziamli, i budu cvisci, pakul nie prani�u� mianie stre�y boskaha �u�nika abo pakul cezar nie zahadaje padreza� sabie �y�y. Da taho lublu ja��e pach fija�kaŭ i vyhodny tryklinijum, lublu nat na�ych bahoŭ jak rytary�nyja fihury i Achajju, kudy vybirajusia z na�ym trybuchatym, tankanohim, niezraŭnianym, boskim cezaram, aŭhustam, Pieryjadanicesam, Hierkulesam, Neronam!

Heta vyhavaryŭ�y, padhumaryŭsia na sam tolki ŭspamin, �to moh by prynia� navuku halilejskich rybakoŭ, i pa�aŭ paŭho�asam padspioŭva�:

Ale pierarvaŭ, bo dak�ad�yk zviasciŭ prychod Eŭniki. Niezabaŭna padali j via�eru, pad�as jakoje pasla niekalkich piesie�, adpiajanych cytrystam, Vini� raskazvaŭ Piatroniju pra adviedziny Chi�ona, pra kryvavuju raspravu z im, pra zrod�any pad�as taje raspravy namier isci prosta da Aposta�a. Na heta Piatroni, znoŭ sonny, udaryŭ�y siabie ŭ �ob, skazaŭ: � Dumka by�a dobraja, kali vynik dobry. A �to da Chi�ona, dyk ja daŭ by jamu za�atnikoŭ z pia�, a kali �adaŭ by adscioba�, dyk tre by�o i ŭvohule zascioba�, bo chto viedaje, ci nie budu� jamu ja��e k�aniacca sienatary, jak siannia k�aniajucca na�amu rycaru-�aŭcu Vatyniju. Dabrana�!

I, pazdymaŭ�y vianki, pa�ali razam z Eŭnikaj zbiracca damoŭ, a jak vyj�li, Vini� zasieŭ u biblijatecy i tak pisaŭ da Lihiji: �Cha�u, kab pi�mo heta, jak tolki adkryje� tvaje cudoŭnyja vo�y � o boskaja! � skaza�a tabie: dobry dzie�! Tamu siannia pi�u, cho� uzaŭtra ba�ycimiemsia.

Cezar da Ancyjuma vyjazd�aje pazaŭtra, i ja � eheŭ! � mu�u z im jecha�. Ja � u�o t�uma�yŭ tabie, �to nie pas�ucha� � heta smier�, a ja ciapieraka nie mieŭ by advahi pamierci. Ale, kali ty nie cho�a�, napi�y s�oŭca, dyk zastanusia, a Piatroni staracimiecca adviarnu� jak-niebud� niebiaspieku. Siannia ŭ radasnym dniu ja razdaŭ padarunki ŭsim niavolnikam, a tych, �to pras�u�yli ŭ majim domie dvacca� hadoŭ, zaviadu ŭzaŭtra da prefiekta i vyzvalu. Ty, lubka, pavinna heta pachvali�, bo hetaha vymahaje tvaja sa�odkaja navuka, a pa-druhoje, zrabiŭ heta dla ciabie. Ska�u zaŭtra, �to ty im da�a volnas�, chaj tabie dziakuju� i s�avia� imia tvajo. Sam zatoje addajusia ŭ niavolu ��asciu j tabie, i badaj by nikoli nie da�akaŭsia vyzvalennia!

Praklaty toj Ancyjum i Ahienabarbava vyprava! U try-�atyry sto�ki ��asliviej�y ja, �to nie taki erudyt, jak Piatroni, bo, mo�a, musiŭ by jecha� u Achajju. Tym �asam �asiny henaje raz�uki sa�adzicimu sabie ŭspaminami ab tabie. Kali mah�ymu vyrvacca, asiad�aju kania i prysko�u ŭ Rym, kab vo�y nacie�y� tvajim voblikam, a vu�y napaji� tvajim sa�odkim ha�askom. Kali nie mah�ymu � prysy�acimu niavolnika z pi�mami. Zdaroŭlu ciabie, boskaja, abyjmaju�y tvaje nohi. Nie hnievajsia, �to zavu ciabie boskaj. Kali zabaroni� � pas�uchaju, ale siannia ja��e nie ŭmieju inak�. Zdaroŭlu ciabie z budu�aha tvajho domu � usioj du�oj!�

Ursus �erpaŭ vadu z cysterny i, ciahnu�y viaroŭkaju padvojnyja amfary, piajaŭ paŭho�asna piesniu lihijskuju dy ŭcie�livym vokam paziraŭ na Lihiju i Vinicija, jak u sado�ku siarod cyprysaŭ Lina bialelisia, by dzvie statuji. Najmien�y podych vietru nie varu�yŭ ichniaje adzie�y. Na sviecie sutunie�a, a jany hutaryli sabie ŭ via�erniaj ci�yni, pabraŭ�ysia za ruki.

� Ci ni�oha tabie nie budzie za toje, �to vyjechaŭ z Ancyjuma biez viedama cezara? � pyta�a Lihija.

� Nie, darahaja, � adkazaŭ Vini�. � Cezar abviasciŭ, �to za�ynicca na dva dni z Terpnasam i budzie ŭk�ada� novyja piesni. Jon �asta hetak robi�, i tady ab ni�ym in�ym vieda� nie cho�a. Dy �to mnie cezar, jak ja pry tabie i hlad�u na ciabie! Zanadta ŭ�o mu�y�a mianie tuha, a apo�nija no�y i son u�o mianie nie braŭ. �asami jak zadramaŭ ad zniamohi, nah�a pra�ynaŭsia z dumkaj, �to nad taboju byccam visi� niebiaspieka; �asami sniŭ, �to pakrali mnie rasstaŭnyja koni, jakija mieli mianie viezci z Ancyjuma ŭ Rym i na jakich ja prajim�aŭsia tuju darohu tak prytka, jak nijaki cezarski rassylny. Daŭ�ej u�o nie moh vytryma� biez ciabie, najmilej�aja!

� Ja vieda�a, �to pryjedzie�. Dva razy Ursus biehaŭ na Karyny pytacca ab tabie. Lin smiajaŭsia z mianie i Ursus taksama.

I sapraŭdy vida� by�o, �to spadziava�asia jaho, bo zamiest abydnaje vopratki mie�a na sabie miakkuju bie�uju sto�u, z jakoje strojnych chvandaŭ ruki i ha�oŭka vychilalisia, by rascviŭ�yja pralesa�ki z sniehu. Niekalki ru�ovych aniemonaŭ azdabla�a va�asy.

Vini� prycisnuŭ vusny da jejnaje ruki, i sieli na kamiennaj �aŭcy pad dzikim vinahradam, prytuliŭ�ysia da siabie moŭ�ki dy pryhladaju�ysia zoram, blask jakich istavietna adbivaŭsia ŭ ichnich va�ach. �ar spakojnaha vie�aru ava�odvaŭ imi.

� �to za ci�ynia, jaki sviet �aroŭny! � adazvaŭsia nizkim ho�asam Vini�. � Idzie pahodnaja no�. Nikoli ŭ �ycci nie �uŭsia ja tak ��aslivy. Ska�y mnie, Lihija, �to heta zna�y�? Mnie nikoli nie duma�asia, kab kachannie by�o takim. Mnie zdava�asia, �to heta tolki aho� u kryvi dy �ada, a ciapier vo� ba�u, �to mo�na kacha� ko�naj kroplaj kryvi i adna�asna ad�uva� taki sa�odki supakoj, jak by du�u zaka�ychaŭ u�o son abo smier�. Heta navina dla mianie. Hlad�u na henuju nieparu�nas� raslin i zdajecca mnie, �to jana jos� i ŭva mnie. Vo� ciapier ja zrazumieŭ, �to mo�a by� ��ascie, ab jakim ludzi da hetych por nie viedali. Ciapier tolki ja zdolny ŭcieja�, �amu i ty, i Pamponija Hrecyna takija zaŭsiody pahodnyja� Tak!.. Heta dar Chrystovy� A jana ŭ toj chvilinie pryha�ubi�a svaju strojnuju ha�ova�ku na jahonym pla�y i ka�a: � Moj Mark darahi� I nie mah�a dalej s�ova vymavi�. Radas�, udzia�nas� dy pa�uccio niavinnasci kachannia adabrali ho�as, a napoŭnili vo�y sla�mi ras�ulennia. Vini�, abniaŭ�y jejny zhrabny stan, tuliŭ jaje da siabie, pasla ka�a: � Lihija! Bahas�aviem chvilinu, u jakoj ja pier�y raz pa�uŭ Jahonaje imia.

Jana cicha adkaza�a: � Kachaju ciabie, Marku.

Dy znoŭ zamoŭkli, nie mohu�y vydaby� s�oŭ z pierapoŭnienych hrudziej. Na cyprysach zhasli apo�nija kasuli li�ovych vodbliskaŭ, sadok pa�aŭ sierabrycca ad miesia�naha siarpa.

Cieraz chvilinu Vini� pa�aŭ havary�: � Ja viedaju� Led� tolki ja siudy pryj�oŭ, led� paspieŭ pryvitacca, na va�ach tvajich u�o jhra�a pytannie: ci zrazumieŭ tuju boskuju navuku, jakuju ty vyznaje�, i ci ŭ�o achry��any? Nie. Ja��e nie achry��any, a ci viedaje�, kvieta�ka, �amu? Pava� mnie skazaŭ: �Ja pierakanaŭ ciabie, �to Boh pryj�oŭ na sviet i daŭsia ŭkry�ava� na zbaŭlennie svietu, a ŭ krynicy �aski chaj abmyje ciabie Piotr, jaki pier�y ciabie bahas�aviŭ�. Dyj ja taksama chacieŭ, kab ty, mi�aja, hladzie�a na moj chrost, i kab matkaju mnie by�a Pamponija. Dyk dziela taho ja dahetul ja��e nie chry��any, cho� vieru ŭ Zbaŭcu i Jahonuju sa�odkuju navuku. Pava� mianie pierakanaŭ i naviarnuŭ, dy ci � inak� mah�o by�? Jak �a ja moh by nie viery�, �to Chrystus pryj�oŭ na sviet, kali Piotr tak navu�aje, jaki byŭ vu�niem Jahonym, i Pava�, jakomu abjaviŭsia? Jak �a moh by nie viery�, �to byŭ Boham, kali ŭvaskros? Ba�yli � jaho i ŭ horadzie, i nad vozieram, i ba�yli ludzi praŭdamoŭnyja. Ja vieryŭ hetamu ad taje pary, jak pabyvaŭ u Ostryjanumie, bo ja i tady skazaŭ sabie: na ce�ym sviecie chut�ej sch�usi� ko�ny in�y �a�aviek, tolki nie toj, jaki ka�a: �Ba�yŭ!� Ale va�aje navuki ja bajaŭsia. Bo zdava�asia mnie, �to jana adbiraje mnie ciabie. Ja dumaŭ: niama ŭ joj ani mudrasci, ani ho�asci, ani ��ascia. Siannia, adnak, kali paznaŭ jaje, �to � by z mianie byŭ za �a�aviek, kali b nie �adaŭ, kab nad svietam panava�a praŭda, luboŭ, dabro, viernas�, litas� zamiest machlarstva, nianavisci, z�a�ynstva, zdrady, pomsty? Chto � by hetaha nie chacieŭ? Ady� hetaha vu�y� va�aja navuka.

In�yja navuki byccam taksama damahajucca spraviadlivasci, ale hetaja adna tolki robi� serca ludskoje spraviadlivym. Dy apra�a taho � �ystym i viernym, jak tvajo i Pamponiji. Slapym byŭ by, kab hetaha nie ba�yŭ. a kali pry tym ChrystusBoh abiacaŭ �yccio vie�naje j ��ascie biazmiernaje takoje, jakoje tolki Bo�aja ŭsiomahutnas� da� mo�a, dyk �aho � bol� chacie�? Kali b ja spytaŭ Seneki: na�to zalacaje cnotu, kali hrech daje bol� zadavalniennia? � nie ŭmieŭ by mnie napeŭna ni�oha ta�kovaha adkaza�. A ja ciapier viedaju, na�to tre by� sumlennym, � na toje, �to dabro i mi�as� p�yvie z Chrysta, dy na toje, kab, jak smier� zamknie nam vo�y, znajsci �yccio, znajsci ��ascie, znajsci siabie samoha dy ciabie, najdara�ej�aja� Jak �a nie palubi� dy nie prynia� navuki, jakaja adna�asna i praŭdu ka�a i smier� pieramahaje? Chto b nie caniŭ bol� dabra, �ym z�a? Ja dumaŭ, �to hetaja navuka adbiraje ��ascie, a tym �asam Pava� pierakanaŭ mianie, �to nie tolki ni�oha nie adbiraje, ale ja��e dadaje. Led� u ha�avie ŭ mianie ŭsio heta toŭpicca, ale �uju, �to tak jos�, bo nikoli ja nie byŭ takim ��aslivym dyj nie moh by�, cho� by zabraŭ ciabie tahdy si�amoc i trymaŭ doma. Ty o� niadaŭna havary�a: �Kachaju ciabie�, henych s�oŭ ja nie vydabyŭ by z ciabie ŭsioju mahutnasciu Rymu. O, Lihija! Rozum svied�y�, �to navuka heta jos� Boskaja i najlep�aja, serca ad�uvaje heta, a takim dzviom si�am nichto nie zdoleje supracivicca.

Lihija s�ucha�a, ustaviŭ�y ŭ jaho svaje b�akitnyja vo�y, padobnyja pry miesia�nym blasku da misty�nych kvietak, dy tak arasie�yja, by kvietki.

� Tak, Mara�ka! Praŭda! � pacvierdzi�a, prytulaju�y macniej ho�aŭ da jahonaha pla�a.

I ŭ henaj chvilinie �ulisia aboje nadta ��aslivymi, bo razumieli, �to apra�a kachannia �u�y� ich ja��e niejkaja in�aja si�a, sa�odkaja i niepieramo�naja adna�asna, praz jakuju samo kachannie stanovicca �ym� niepraminalnym, niepadleh�ym zmienie, ras�aravanniu, zdradzie, a nat smierci. Sercy ichnyja zviery�a mocnaja peŭnas�, �to nasupierak niehadzi jany nie pierastanu� kachacca i nale�a� da siabie. Heta dava�a im niavykazany supakoj. Vini� ujaŭlaŭ pry tym, �to hetaje kachannie nie tolki �ystaje i h�ybokaje, ale i ca�kam novaje, jakoha sviet dahetul nie viedaŭ i da� nie moh. Tvary�a jaho ŭ sercy junaka ŭsio: i Lihija, i navuka Chrystova, i pasviata miesiaca, cicha dremlu�aja na cyprysach, i pahodnaja no�, tak �to ŭsiotvor uvie� byccam im byŭ pierapoŭnieny. Pa chvilinie znoŭ pa�aŭ havary� pryci�nym dry�a�ym ho�asam: � Ty budzie� du�oju maje du�y i budzie� mnie najdara�ej�aju ŭ sviecie.

Zhodna bicimu� na�yja sercy, adna budzie malitva j adna ŭdzia�nas� Chrystu. O, maja darahaja! Razam �y�, razam sa�odkaha Boha chvali� i �aka� pa smierci novaha ��asnaha sviat�a, �to � lep�aje mo�na ŭjavi�! Dziŭlusia z siabie, jak heta ja raniej hetaha nie razumieŭ! I viedaje�, �to mnie ciapier zdajecca? Hetaja navuka pakanaje ŭsich. Za dzviescie-trysta hadoŭ pryjmie jaje ŭvie� sviet: ludzi zabudu� pra Jovi�a, i nie budzie in�ych bahoŭ akramia Chrysta dy in�ych sviaty� akramia chryscijanskich. Chto � by nie spahadaŭ sabie ��ascia? Ach! �uŭ ja hutarku Paŭ�a z Piatronijem, i ci viedaje�, �to ŭ kancy Piatroni skazaŭ? �Heta nie dla mianie�, ale ni�oha bol� adkaza� nie ŭmieŭ.

� Ska�y, �to Pava� jamu havaryŭ? � prosi� Lihija.

� By�o heta vie�aram, u mianie. Piatroni pa�aŭ, jak zvy�ajna, �artaŭlivuju hutarku, a Pava� ka�a jamu: �Jak mo�a�, mudry Piatroni, piare�y� isnavanniu i ŭvaskre�anniu Chrysta, kali nie by�o tady ja��e ciabie na sviecie, a Piotr i Jan ba�yli Jaho, dyj ja ba�yŭ, jedu�y da Damasku? Dyk pier� chaj tvaja mudras� vyka�a, �to my �huny, tady mo�a� zapiare�y� na�amu sviadoctvu�. Piatroni adkazvaje: �Piare�y� ja nie dumaju, bo viedaju, �to dziejecca �mat re�aŭ tajomnych, jakija scviard�aju� ludzi, viery hodnyja, ale �to in�aje � adkryccio novaha �u�aziemnaha Boha, a �to in�aje � pryniaccie Jahonaj navuki. Nie cha�u vieda� ni�oha, �to b mah�o mnie papsava� �yccio, zbury� ho�as� jahonuju. Heta ma�ava�na, ci na�y bahi praŭdzivyja, va�na toje, �to ŭsio � taki jany pryho�yja, viesie�a nam pry ich i biesturbotna�. Tady Pava� ta�kuje tak: �Adkidaje� navuku spraviadlivasci j mi�asernasci, baju�ysia �ycciovych turbotaŭ, a padumaj, Piatroni, ci �yccio va�aje istavietna jos� biesturbotnaje? I ty, i nichto spami� najbahaciej�ych dy najva�niej�ych nie viedaje, k�adu�ysia vie�aram, ci nie pra�niecca ŭzaŭtra z prysudam smierci. A ska�y: kali b cezar vyznavaŭ hetuju navuku, jakaja damahajecca mi�asci j spraviadlivasci, ci � tvajo ��ascie nie by�o b bol� peŭnym? Tabie �kada ŭciechaŭ, a ci � nie by�o b tady �yccio viesialej�ym? Dara�ycie ho�asciu �yccia i charastvom, vo� �a, kali nabudavali vy stolki pryho�ych sviaty� i statujaŭ na honar bostvaŭ z�ych, mscivych, raspusnych i chval�yvych, dyk �amu � by nie dakanali hetaha ŭ honar adzinaha Boha mi�asci i praŭdy? Chvali�sia svajoju dobraju dolaj, vialmo�nasciu, rasko�ami, ale � ty moh by taksama by� i biednym, biazdolnym, pamima vysokaha pachod�annia, a tady lepiej by tabie sapraŭdy by�o na sviecie, kali b ludzi vyznavali Chrysta. U va�ym horadzie navat �a i pa�esnyja rodzi�y, nie cho�u�y turbavacca hadavanniem dziaciej, �asta vykidaju� ich z domu, dzie ich padbiraju� �u�yja siemji, nazyvaju�y ich �hadavancami�.

Moh �a j ty apynucca takim vo� hadavancam! Dy hetaha prosta nie mah�o b zdarycca z taboju tolki tady, kali b tvaje rodzi�y �yli pavodle na�aj navuki. A kali b ty, da�akaŭ�ysia mu�naha vieku, a�aniŭsia z kachanaju �an�ynaj, napeŭna chacieŭ by, kab jana by�a tabie viernaj da smierci. A tym �asam hla�, �to ŭ vas robicca, kolki soramu, kolki ha�by, kolki matactva �animskaju viernasciu!

Ady� vy ŭ�o sami dziviciosia, kali znojdziecca ŭ vas �an�yna, tak zvanaja �univira�. A ja tabie ka�u, �to tyja, jakija Chrysta ŭ sercy nasicimu�, nie z�omia� viernasci mu�om, tak jak i mu�y dachavaju� jaje �onam. Vy � nie vierycie ni va�ym va�adarom, ni va�ym ba�kom, ni �onam, ni dzieciam, ni s�uham. Pierad vami dry�y� uvie� sviet, a vy dry�ycie pierad u�asnymi niavolnikami, jakija ŭ ko�naj chvilinie mohu� vajnoju aburycca na va�aje hnybicielstva, jak nie raz u�o byva�a. Bahaty ty � rasstanie�sia z bahacciem, ma�ady � uzaŭtra zahadaju� pamira�. Ty kachaje�, a tut tojicca supra� ciabie zdrada; raska�uje�sia vi��ami i statujami � uzaŭtra mo�a� by� vyhnanym na pustyniu Pandataryi; maje� tysia�y s�uhaŭ, a tyja s�uhi ŭzaŭtra mohu� z ciabie kroŭ vypusci�. A kali tak dziejecca, dyk jak �a mo�acie by� spakojnymi, ��aslivymi i radasna �y�? A vo� ja aha�o�vaju navuku, jakaja nakazvaje va�adarom lubi� paddanych, haspadarom � niavolnikaŭ, niavolnikam � s�u�y� z mi�asci, rabi� spraviadlivas� i mi�asernas�, a za heta abiacana im ��aslivas� biezbiare�naja, moŭ biaskoncaje mora. Dyk jak �a mo�a�, Piatroni, kaza�, �to navuka hetaja psuje �yccio, kali jana jaho na�ad�vaje, kali i sam ty byŭ by ŭ sto razoŭ ��asliviej�ym i spakajniej�ym, kab jana aharnu�a sviet, jak aharnu�a jaho va�aje rymskaje ŭ�adstva�.

Tak, Lihija, havaryŭ Pava�, a Piatroni na heta: �Heta nie dla mianie�, � i, prykidvaju�ysia sonnym, vyj�aŭ, na adchodnym tolki dakinuŭ: �Dla mianie lep� maja Eŭnika, �ym tvaja navuka, judej�yk, ale nie chacieŭ by z taboju vajny viesci na s�ovach�. Zatoje ja s�uchaŭ s�oŭ Paŭ�avych usioj du�oju, a jak havaryŭ pra na�ych �an�yn, ce�ym sercam zachaplaŭsia toju navukaju, z jakoje ty vyras�a, by lilejka z vohkaje ra�li. I pierali�aŭ u dumkach: Papieja kinu�a dvuch mu�oŭ dziela Nerona, Kalvija Kryspini�a, Nihidyja dy amal usie, jakich viedaju, akramia adnaje Pamponiji, mata�yli, handlavali vieraj i �animskaj prysiahaj, i adna tolki ty, tolki maja, nie adstupi�, nie zviadzie, nie pryhasi� vohni��a, cho� by mianie zvia�o i adstupi�a ad mianie ŭsio, �amu daviaraŭ. I pytaŭ siabie ŭ du�y: �ym �a adudzia�usia tabie, kali nie mi�asciu dy pa�anaj? Ty nie �u�a, jak ja tamaka ŭ Ancyjumie hutaryŭ biespierastanku z taboju, moŭ z prysutnaju. U sto razoŭ bol� lublu ciabie za toje, �to ŭciek�a tady ad mianie z domu cezara. Nie cha�u jahonych rasko�aŭ i muzyki, cha�u ciabie tolki adnaje. Davoli budzie adnaho tvajho s�ova, a vyjedziem adhetul daloka.

A jana, nie adnimaju�y ha�avy ad jahonaha pla�a, padnia�a vo�y jak by ŭ zadumienni na srebnyja vierchaviny cyprysavyja i adkaza�a: � Dobra, Mark. Ty pisaŭ mnie pra Sicyliju, dzie i Aŭ�y maniacca asiesci na staras� Vini� z radasci nie daŭ dakon�y�: � Tak, lubka maja! Na�yja haspadarki la�a� pa-susiedsku. �aroŭny heta bierah, dzie klimat, jak miod, a no�y ja��e jasniej�yja, �ym rymskija, upajaju�yja� Tam �yccio j ��ascie � heta amal toje samaje.

Dy pa�aŭ latucie� pra budu�yniu: � Tam mo�na zabycca pra turboty. �pacyravacimiem u haji, u aliŭnikach, u cia�ku. O Lihijka! �to za rasko�a kachacca, ha�ubicca, razam lubavacca moram i niebam, razam addava� �anavannie mi�amu Bohu, dabro tvary� navako� i spraviadlivas�!

Zmoŭkli aboje, zahled�anyja ŭ budu�yniu; jon tuliŭ tolki jaje �toraz macniej da siabie, a na ruce jahonaj mihacieŭ ad miesiaca za�aty rycarski piarscionak.

U rabotnickaj ubohaj �astcy horadu ŭsie ŭ�o spali, panava�a ci�ynia.

� Ty dazvoli� mnie spatykacca z Pamponijaj? � spyta�a Lihija.

� A niaŭ�o �. Adviedvacimiem ich, zapra�acimiem da nas. Cho�a�, dyk zabiarem da siabie Aposta�a Piatra? Jon pryhnobleny viekam i pracaju. Pava� nas adviedvacimie, naviernie Aŭ�a P�aŭcyja, i jak vajaki zak�adaju� ka�oniji ŭ dalokich krajoch, tak my za�o�ym chryscijanskuju ka�oniju.

Lihija ŭzia�a ruku Vinicija i chacie�a dalikatna paca�ava�, ale jon, �ep�u�y, jak by baju�ysia spa�ocha� ��ascie, baraniŭsia: � Nie, Lihija! Nie! Ja ciabie pavinien ca�ava� i vialbi�, daj ty mnie ruku.

� Kachaju ciabie.

Jon prycisnuŭ vusny da jejnych bie�ych, jak jazmin, ruk, i praz chvilinu �uli tolki biccio svajich sercaŭ. U pavietry ni �orachu, cyprysy, moŭ miortvyja, kazaŭ by j jany zatrymali dychannie ŭ hrudziach� Naraz niespadziavanyja raskaty hromu razarvali pavietra. Lihija �achnu�asia, Vini� vyprastavaŭsia i supakojvaje: � Heta lvy ŭ vivaryjach rykaju� I pa�ali aboje nas�uchoŭva�. Za pier�ym raskatam paŭtaryŭsia druhi, trejci, dziesiaty, z usich bakoŭ i kvarta�aŭ. U horadzie �asami byva�a da tysia�y lvoŭ pry roznych arenach, i nie raz, upiraju�ysia myzami ŭ kletku, takim sposabam aha�o�vali svaju tuhu da volnasci j pustyni. Tak tu�yli j ciapier, pieraklikaju�ysia rykam na ce�y horad. Niejkaja z�aviesnaja j panuraja pahroza toji�asia ŭ hetym, i Lihija, ad jakoje prahnaŭ jasnuju j spakojnuju vizyju budu�yni, s�ucha�a hety ryk z dziŭnym �acham i sumam.

Ale Vini� abniaŭ jaje mocnaju rukoju i pacia�aje: � Nie bojsia. Ihry��y blizka, dyk usie vivaryi pierapoŭnieny.

I paj�li aboje ŭ damok Lina pad mar� �toraz mahutniej�ych rykaŭ lvoŭ.

U Ancyjumie tym �asam Piatroni �todnia tryumfavaŭ nad usimi aŭhustyjanami, jakija ŭvichalisia za �askami cezara. Up�yŭ Tyhelina zmaleŭ zusim. U Rymie, dzie tre by�o spratva� ludziej, jakija vydavalisia niebiaspie�nymi, abdzira� ich majomas�, rabi� palityku, �adzi� vidovi��y, zadziŭlaju�yja py�natoju dy b�ahim hustam, a ŭre�cie zaspakojva� dzikija prymchi cezara � Tyhelin, sprytny i ad�ajny, byŭ biezumoŭna patrebien. Ale ŭ Ancyjumie, siarod pa�acaŭ, krasuju�ychsia ŭ a�urach mora, cezar �yŭ �ycciom He��ady. Ad samaha rannia da vie�ara �ytali vier�y, dyskutavali ab ichniaj budovie i strojnasci, zachaplalisia ŭda�ymi skazami, cikavilisia muzykaj, teatram, adnym s�ovam, usim tym, �to stvaryŭ i �ym upryho�yŭ �yccio hrecki hienij. U takich abstavinach biespryraŭnalna bol�, �ym Tyhelin i aŭhustyjanie, adukavany Piatroni � humarysta, vymoŭny, poŭny subtelnaha ad�uccia i hustu � musiŭ zdaby� pieravahu. Cezar patrabavaŭ jahonaha tavarystva, cikaviŭsia jahonym pohladam, rajiŭsia pad�as tvorstva i pryjazniŭsia �yviej, �ym kali jnak�. Asiaroddziu vydava�asia, �to ŭp�yŭ jahony asiahnuŭ kan�atkovuju pieramohu, �to pryjaz� mi� im i cezaram budzie sta�aj, tryvacimie mnohija hady. Tyja nat, �to kali� niedalublivali elehanckaha epikurejca, pa�ali jaho ciapier akru�a� i dba� pra jahonyja �aski. Sioj-toj byŭ nat ��yra zadavoleny ŭ du�y, �to vierchavodzi� �a�aviek, jaki sapraŭdy viedaŭ, chto �aho varty, i padchlebnictva ŭ�ara�nich vorahaŭ pryjmaŭ z usmiecham skiepty�nym, ale ci to praz lanivas�, ci praz vytvornas� nie msciŭsia i mahutnasci svaje nie vykarystoŭvaŭ na �u�uju zhubu ci �kodu. Byvali momanty, kali zhubi� moh i Tyhelina, ale jon voliŭ jaho vysmiejva� jak nievuka j hrubijana. Rymski sienat adpa�yvaŭ, bo ŭ�o ad paŭtara miesiaca nie by�o nivodnaha prysudu smierci. I ŭ Ancyjumie, i ŭ Rymie raskazvali, praŭda, dzivosy pra raspusnyja vydumki cezara i jahonaha favaryta, ale ko�ny voliŭ mie� nad saboju cezara vymudravanaha, �ym abydla�anaha ŭ rukach Tyhelina. A Tyhelin z ha�avy schodziŭ i chisliva sumniavaŭsia, ci nie zra�ysia zusim up�yvaŭ, bo cezar nie raz adzyvaŭsia, �to ŭ ce�ym Rymie i mi� usimi prydvornymi jos� tolki dzvie du�y, jakija razumiejucca, dy dvuch sapraŭdnych helencaŭ: jon i Piatroni.

Podzivu hodnaja Piatronijeva sprytnas� zacvierdzi�a ŭva ŭsich pierakanannie, �to jahony ŭp�yŭ piera�yvie ŭsie in�yja. Nie ŭjaŭlali sabie, jak cezar biez jaho moh by abyjscisia, z kim by moh hutary� ab paeziji, muzycy, cyrkavych rekordach i ŭ �yich va�ach �ukaŭ by aprabaty dla svajich tvoraŭ. A Piatroni z svomaju sabie raŭnavahaj nie nadavaŭ, zdava�asia, nijakaje ŭvahi svajmu stanovi��u. Byŭ, jak zaŭsiody, pavolny, lanivy, dascipny i skiepty�ny. �asta vyklikaŭ u ludziej ura�annie �a�avieka, jaki kpi� z ich, siabie, z cezara i z usiaho svietu. �asam nie ��adziŭ pryhany ŭ vo�y j samomu cezaru, i kali in�yja ŭva�ali smie�as� jahonuju zadalokaj abo prosta zhubnaj, jon tak nie�akana ŭmieŭ jaje vykruci�, �to abiarta�asia na jahonuju karys�, budzia�y ŭva ŭsich podziŭ i pierakanannie, �to niama takoje situacyi, z jakoje Piatroni nie moh by vykrucicca z tryumfam. Raz bol�-mien� u tydzie� pa pryjezdzie Vinicija z Rymu cezar �ytaŭ u vuzkim kole ŭstup z svajoj �Trojiki�, a jak kon�yŭ dy prahrymieli vokli�y zachaplennia, Piatroni ŭ adkaz na pytalny pozirk cezara adazvaŭsia: � Dre�! A� prosicca ŭ aho�!

Sercy prysutnych zamierli ad �achu, bo Neron ad dziacinstva nie �uŭ nikoli takoha asudu; tolki tvar Tyhelina zajiskryŭsia radasciu. Vini� zbialeŭ, bo dumaŭ, �to Piatroni, jaki nikoli nie byŭ pjany, ciapier, jak na biadu, upiŭsia.

A Neron miadovym tremo�avym ha�askom, u jakim zvinieŭ p�a� zranienaje samahodnasci, pytaje: � �to � ty tut znaj�oŭ niadobraha?

Piatroni nasieŭ na jaho: � Nie vier im, � adazvaŭsia, pakazvaju�y rukoju na prysutnych, � jany ni�ym nie znajucca. Pytaje�sia, �to niadobraje ŭ tvajich vier�ach? Kali cho�a� praŭdy, dyk ska�u tabie: dobryja jany dla Virhilija, dobryja dla Avidyja, dobryja nat dla Homera, ale nie dla ciabie. Tabie nie mo�na takich pisa�. Toj pa�ar, jaki apisvaje�, zas�aba hary�, tvoj aho� zas�aba pali�. Nie s�uchaj padchlebnictva Lukana. Jamu za takija samyja vier�y pryznaŭ by ja hienija, ale nie tabie.

A viedaje� �amu? Bo ty vialik�y za ich. Kamu bahi dali stolki, kolki tabie, ad taho mo�na bol� vymaha�. Ale ty lanuje�sia. �adaje� prydrama� pasla prandyjuma zamiest prysiedzie� nad rabotaj. Ty � mo�a� stvary� tvor, ab jakim sviet da siannia nie �uŭ, i dziela taho ka�u tabie ŭ vo�y: napi�y lep�y!

I havaryŭ heta tonam niadbalnym, jak by kpiŭ, a razam i dakaraŭ, ale vo�y cezara zajmhlilisia rasko�aj, jon skazaŭ: � Bahi dali mnie krychu talentu, ale dali j nie�ta bol�: sapraŭdnaha znaŭcu i pryjaciela, jaki adzin umieje praŭdu havary� u vo�y.

Skazaŭ�y heta, vyciahnuŭ svaju pukatuju, pakrytuju ir�avym va�ossiem ruku da za�atoha kandelabra, zrekviravanaha ŭ Delfach, kab spali� vier�y.

Ale Piatroni vychapiŭ ich.

� Nie, nie! � ka�a. � Nat i niaŭda�yja nale�acimu� da ludstva. Paki� ich mnie.

� Nu dyk dazvol adas�a� ich tabie ŭ pu�cy majho pomys�u, � adkazaŭ, sciskaju�y jaho, Neron. A pa chvilinie havaryŭ dalej: � Tak, maje� racyju, moj pa�ar Troji ma�a hary�, s�aba pia�e. Ja dumaŭ, �to jak daraŭniajusia da Homera, dyk i hodzie. Niasmie�as� i niedace�vannie siabie zaŭsiody mnie piera�kad�ali.

Ty mnie adkryŭ vo�y. Ale viedaje�, �amu tak jos�, jak ty ka�a�? Re�biar, tvora�y statuju, �ukaje sabie madelu, a ja � nie mieŭ madelu. Ja nikoli nie ba�yŭ horadu ŭ vahni, dziela taho moj opis blady, biaspraŭdny.

� Zhadzisia z tym, �to tre, adnak, by� vialikim mastakom, kab heta razumie�.

Neron zadumaŭsia i cieraz �asinu pytaje: � Adka�y mnie, Piatroni, na adno pytannie: ci ty �kaduje� zhareŭ�aje Troji?

� Ci �kaduju?.. Na kulhuna-mu�a Vieniery! Chto b taho �kadavaŭ! I ska�u tabie �amu: Troja nie zhare�a b, kali b Pramietej nie abdaryŭ ludziej ahniom i kali b hreki nie abjavili Pryjamu vajny; bo kab nie by�o ahniu, Eschi�os nie napisaŭ by svajho �Pramieteja�, roŭna jak biez vajny Homer nie napisaŭ by �Ilijady�, a mnie bol� daspadoby, kab isnavali �Ilijada� i �Pramietej� zamiest miasciny praŭdapadobna sciple�kaj i brudnaj, u jakoj ciapier siadzieŭ by niejki sas�any prakuratar i nudziŭ by ciabie svarnioju z areopaham.

� Vo� �to zna�y� razumna havary�! � adazvaŭsia cezar. � Dla paeziji j mastactva mo�na j treba ŭsio prysviaci�. ��aslivyja achajjanie, �to prydbali Homeru zmiest dla �Ilijady�, i ��aslivy Pryjam, jaki ahladaŭ hibiel aj�yny! A ja? Ja nie ahladaŭ horadu ŭ po�ymi.

Nasta�a chvilina maŭ�annia, pierarvaŭ jaje ŭre�cie Tyhelin: � Ja � tabie kazaŭ, cezar, vydaj zahad, a spalu Ancyjum. Abo viedaje� �to? Kali tabie �kada hetych vi��aŭ i pa�acaŭ, zahadaju spali� karabli ŭ Ostyi abo zbuduju tabie na Albanskim pryhorji draŭlany horad, u jaki sam pusci� po�ymia. Cho�a�?

Neron pranizaŭ jaho vokam pahardy.

� Ja hladziecimu na draŭlanyja budy ŭ ahni? U ciabie, Tyhelin, zusim vyvietryŭsia h�uzd! Ba�u pry hetym, nie nadta ceni� moj talent i maju �Trojiku�, kali dumaje�, �to niejkaja in�aja achviara by�a b dla jaje zavialikaja.

Tyhelin astaŭpieŭ, a Neron pa chvilinie, jak by cho�u�y zmiani� hutarku, dadaŭ: � Leta idzie� O, jak toj Rym patanaje ciapier u smurodzie!.. A ŭsio � taki na letnija ihry��y tre budzie tudy jecha�.

Na heta Tyhelin: � Jak adpravi� aŭhustyjanaŭ, cezar, dazvol mnie na chvilinu zastacca.

Cieraz hadzinu pazniej Vini�, viartaju�ysia z Piatronijem z cezaravaj vi��y, havaryŭ: � Mieŭ ja praz ciabie niema�y strach. Dumaŭ, �to ty pjany i zahubiŭ siabie biez ratunku. Pamiataj, hulaje� sa smierciu!

� Heta maja arena, � adkazaŭ abyjakava Piatroni. � Zachaplaje mianie pa�uccio, �to ja najlep�y na hetaj arenie h�adyjatar. A ba�, jak skon�y�asia? Moj up�yŭ siannia ja��e padros. Pry�le mnie svaju paeziju ŭ kuferku, jaki � pojdziem u zak�ad � budzie nadta bahatym i ŭ drennym huscie. Budzie ŭ �ym majmu lekaru chava� leki na pra�y��annie. Zrabiŭ ja heta ja��e j dla taho, kab spravakava� zaachvo�anaha ŭda�asciu Tyhelina, jaki zacho�a nasledava� mianie, i ŭjaŭlaju boki rva� sabie, �to staniecca, jak ru�y� doscipam. Ot budziem, by toj Demakryt, abservuju�y chodzia�aha pa liniji pireniejskaha miadzviedzia. Kab ja chacieŭ, patrapiŭ by sp�avi� Tyhelina i stacca zamiest jaho prefiektam pretoryjanaŭ. Tady b mieŭ na cuhundary i samoha Ahienabarba. Volu z biadoju takoje �yccio, jakim �yvu, i nat z vier�ami cezara.

� �to za �oŭkas�: z nahany zrabi� padchalimstva! Ale ci sapraŭdy vier�y tyja takija drennyja? Ja prafan u hetych re�ach.

� Nie hor�yja ad in�ych. Lukan u adnym palcy maje bol� talentu, ale i ŭ Rudabarodym nie�ta jos�. Pierad usim jos� niepamiernaja achvota da paeziji j muzyki. Za dva dni budziem znoŭ u jaho i s�uchacimiem muzyki da himnu na honar Afradyty, jaki siannia abo zaŭtra skon�y�. I budziem znoŭ u vuzkim kole, ja��e mien�ym: tolki ja, ty, Tulij Senecyj i ma�ady Nerva. Toje, �to ja kazaŭ tabie kali� ab vier�ach � byccam u�yvaju ich pasla bankietu, jak Vitelij u�yvaje pieryny f�aminha � heta niapraŭda!.. Byvaju� �asami vymoŭnyja i ŭ jaho. S�ovy Hekuby, napryk�ad, ras�ulaju�yja� Skardzicca jana na pakuty parodu, i Neron umieŭ znajsci ��aslivyja skazy, mo�a tamu, �to taksama rodzi� u pakutach ko�ny vier�� �asami �kada mnie jaho. Na Pa�uksa! �to za dzivosnaja mie�anina! Kalihule niedachop by�o piataje klopki, ale nie byŭ, adnak, dzivatvoram.

� Chto pradba�y�, dakul mo�a zajsci �alonas� Ahienabarba? � spytaŭ Vini�.

� Nichto. Mohu� zdarycca j��e takija re�y, ad jakich ludziam praz ce�yja viaki ŭstavacimu� va�asy na ha�avie. Ale heta jakraz i cikavi�, jos� zabaŭnym, i cho� nie raz nud�usia, by Amonski Jovi� na pustyni, dumaju, �to pad in�ym cezaram nudziŭsia b ja��e hor�. Tvoj judej�yk Pava�, pryznaju, jos� vymoŭny, i kali padobnyja ludzi aha�o�vacimu� tuju navuku, na�yja bahi musiacimu� scierah�ysia nie �artami, kab nie pryj��osia pasla emihrava� na padstre�annie. Praŭda, �to my byli b biespia�niej�yja, kali b cezar staŭsia chryscijaninam. Ale tvoj prarok z Tarsu, �ukaju�y dokazaŭ dla mianie, nie padumaŭ, �to dla mianie, ba�, hetaja niapeŭnas� jakraz i stanovi� �ycciovuju pryvabu. Chto nie sprabuje ŭ kosci, nie prajhraje majamosci, a adnak ludzi ŭ kosci jhraju�. U hetym tojicca niejkaja rasko�a, samazabyccio. Ja viedaŭ rycarskich synoŭ dy sienatarskich, jakija samachvotna zapisvalisia ŭ h�adyjatary. Ja, ka�a�, hulaŭ z �ycciom; tak, ale rabiŭ heta, bo mianie heta dra�ni�, zabaŭlaje, a va�yja chryscijanskija cnoty znudzili b mianie, jak napravy Seneki, u adzin dzie�. Tamu vymova Paŭ�a paj��a z vietram. Jon pavinien ciami�, �to takija ludzi, jak ja, nikoli taje navuki nie pryjmu�. Ty dyk �to� in�aje! Z tvajim nastrojem mo�na abo nienavidzie� imieni chryscijanina, abo im stacca. Ja pryznaju im praŭdu, paziachaju�y. �alejem, lacim u propas�, �to� tajomnaje niasie nam budu�ynia, �to� pad nami tra��y�, �to� kanaje vobak nas � zhoda! Ale pamierci patrapimo, a tym �asam nie cho�acca nam zb�ytva� �yccia dy jsci na s�u�bu smierci pierad�asna. �yccio isnuje dla siabie samoha, nie dla smierci.

� A mnie ciabie �kada, Piatroni.

� Nie �kaduj mianie bolej, �ym ja sam siabie. Daŭniej tabie by�o mi� nami nie drenna i, vajuju�y ŭ Armieniji, tu�yŭ pa Rymie.

� Tu�u j ciapier.

� Tak, bo kachaje� chryscijanskuju viasta�ku, �to siadzi� na Zatybry. Ani dziŭlusia tabie, ani haniu. Dziŭlusia bol� tamu, �to mima taje navuki, jakuju zavie� moram ��ascia, i mima taho kachannia, jakoje chutka maje by� uvien�anym, pasumnas� nie schodzi� z tvajho abli��a. Pamponija Hrecyna vie�na sumnaja, ty ad taho �asu, jak staŭsia chryscijaninam, straciŭ smiech. Nie ŭta�koŭvaj �a mnie, �to heta navuka �ycciaradasnaja! Z Rymu viarnuŭsia ty vo� ja��e sumniej�y. Kali chryscijanskaje kachannie jos� takim � na jasnaku�aravaha Bakcha! � nie pajdu va�ym sledam!

� Heta �to in�aje, � adkazaŭ Vini�. � Ja tabie prysiahaju nie na ku�aravaha Bakcha, ale na du�u majho rodzi�a, �to nikoli za daŭniej�ych �asaŭ ja nie daznavaŭ nat pradsmaku takoha ��ascia, jakim dychaju ciapier. Ale tu�u stra�enna, i �to dziŭna, jak prabyvaju daloka ad Lihiji, zdajecca mnie, �to nad joju visi� niebiaspieka. Nie viedaju, adkul by mah�a pryjsci, a prad�uvaju jaje tak, jak buru.

� Za dva dni padru�ajusia vystaracca tabie dazvo� vyjezdu z Ancyjuma na tak doŭha, dakul sam chaciecimie�. Papieja niejk paspakajnie�a, i, nakolki mnie viedama, ni�oha ad jaje nie pahra�aje.

� A i siannia pyta�a, �to ja rabiŭ u Rymie, cho� vyjezd moj byŭ sakretny.

� By� mo�a, �piehava�a ciabie. Ciapier, adnak, i jana musicimie ahladacca na mianie.

Vini� prypyniŭsia j ka�a: � Pava� navu�aŭ, �to Boh �asami pierascierahaje, ale ŭ vara�bu viery� nie dazvalaje, dyk baraniusia ad taje viery, i nielha abaranicca. Raska�u tabie, �to zdary�asia, lah�ej mo budzie na sercy. Siadzieli my z Lihijaj u takuju no�, jak siannia�niaja, i ŭk�adali sabie budu�aje �yccio. Nie ŭmieju tabie vykaza�, jak my �ulisia ��aslivymi j spakojnymi. Naraz �ujem ryk lvoŭ. Re� heta ŭ Rymie abydnaja, a adnak ad taje pary nie maju supakoju. Zdajecca mnie, jak by ŭ henym by�a z�aviesnaja pahroza� Ty � viedaje�: na tryvohu ja nie chutki, ale tady pa�uvaŭsia tak, jak by tryvoha zapoŭni�a ŭsiu ciemie� no�y. Tak heta pryj��o raptoŭna j niespadziavana, �to i ciapier hu�y� uvu��u toj ryk, a serca ��ymi� ad tryvohi, jak by Lihija patrabava�a maje abarony ad �aho� stra�ennaha� cho� by j ad tych samych lvoŭ. Ja pakutuju. Dyk vystarajsia chutka dazvo�, bo kali nie, dyk pajedu biez dazvo�u. Nie mahu tut siadzie�, ka�u tabie, nie mahu!

Piatroni zrabiŭ sabie z hetaha smiech.

� Nu, da taho ja��e nie daj��o, � ka�a, � kab syny konsulskich mu�oŭ abo ichnija �ony byli addavany lvom na korm. Mo�a spatka� vas ko�naja in�aja smier�, ale nie takaja. Chto viedaje, ci hena byli lvy, ci hiermanskija tury, �to nie hor� ad ich rykaju�. Ja kplu z vara�by i prazna�ennia. U�ora no� by�a ciop�aja, i ba�yŭ ja, zory padali, jak do�d�. Nie adnamu zrabi�asia b mota�na ad takoha javi��a, a ja sabie padumaŭ: kali mi� imi jos� i maja, dyk prynamsi miecimu tavarystva!..

Na momant zamoŭk, pasla ka�a dalej: � Nu a kali va� Chrystus uvaskros, dyk, mo�a, i vas abajich usciera�e ad smierci.

� Mo�a, � adkazaŭ Vini�, uhladaju�ysia na zornaje nieba.

Neron hraŭ i piajaŭ himn na honar Spadyni Cypru ŭ�asnaha aŭtarstva.

Byŭ taho dnia pry ho�asie i ad�uvaŭ, �to muzyka jahonaja sapraŭdy paryvaje prysutnych, pa�uccio hetaje dadava�a si�y ho�asu, jaki vydabyvaŭ z siabie, i tak raschvalava�a jahonuju du�u, �to vyhladaŭ natchnionym. A� pasla sam zbialeŭ ad ��yraha ŭzru�annia. I, na dziva ŭsim, nie chacieŭ s�ucha� pachva�y. Praz momant siadzieŭ z abapiortymi na cytry rukami dy pachilenaj ha�avoju, pasla raptoŭna ŭstaŭ i ka�a: � Ja zmu�any, dajcie pavietra. Nastrojcie tym �asam cytry.

Heta skazaŭ�y, abkruciŭ hor�a �aŭkovaju chuscinaju.

� A vy chadziecie sa mnoju, � skazaŭ, zviartaju�ysia da Piatronija i Vinicija, �to siadzieli ŭ kutku zali. � Ty, Vini�, padaj mnie ruki, bo nie maju si�y, a ty, Piatroni, havary mnie pra muzyku.

Vyj�li na vyk�adzieny alebastram i pasypany �afranam pa�acavy ba�kon.

� Tut dychajecca svabadniej, � adazvaŭsia Neron, � ras�ulenaj i sumnaj du�y majoj. Cho� ba�u, �to z hetym tvoram, na probu vam zapiajanym, mahu vystupi� publi�na i �to heta budzie tryumf, jakoha nikoli ��e nie mieŭ nivodzin rymlanin.

� Mo�a� vystupi� tut, u Rymie i Achaji. Padziŭlaŭ ja ciabie ce�ym sercam i du�oju, boski! � adkazaŭ Piatroni.

� Viedaju, na pachva�y ty zanadta lanivy. I ��yry ty, jak Tulij Senecyjo, ale bol� znaje�sia, �ym jon. Ska�y, �to ty dumaje� pra muzyku?

� Jak s�uchaju paeziji, jak hlad�u na kvadryhu, kiravanuju taboju ŭ cyrku, na strojnuju statuju, pryho�uju sviatyniu abo malunak, jak ahortvaju suzdram usio, �to ba�u, ad�uvaju, jak u majim zachaplenni zmia��ajecca ŭsio, �to hetyja re�y mohu� da�. A vo� jak s�uchaju muzyki, z�a��a tvajoj, adkryvajecca pierada mnoju �toraz novaja krasa i rasko�a. Biahu za imi, �aŭlu ich, ale nie paspieju ich usprynia� u siabie, jak nap�yvaju� novyja, by marskija, chvali, p�yvu�yja z biazmie��a. Dyk vo� ka�u tabie, �to muzyka jos� jak mora. Stajimo na adnym bierazie i ba�ym dala�y�, a druhoha bieraha dahledzie� nielha.

� Ach, jaki z ciabie h�yboki znaŭca! � dzivicca Neron.

Chvilinu �pacyravaŭ moŭ�ki, tolki �afran cicha �ur�eŭ pad nahami.

� Ty vykazaŭ maje dumki, � adazvaŭsia ŭre�cie Neron, � i dziela taho ka�u zaŭsiody, �to ŭ ce�ym Rymie ty adzin tolki patrapiŭ mianie zrazumie�. Tak.

Toje samaje i ja dumaju pra muzyku. Jak hraju ci piaju, ba�u takija re�y, ab jakich nie viedaŭ, �to isnavali ŭ majoj dziar�avie abo na sviecie. Vo� ja � cezar, sviet moj, usio mahu. Adnak �a muzyka adkryvaje mnie novyja krajiny, novyja hory j mory dy novyja rasko�y, jakich nie viedaŭ dahetul. �asam nie ŭmieju ni nazva� ich, ni zrazumie�, ad�uvaju tolki ich. Ad�uvaju bahoŭ, ba�u Alimp. Niejki zasvietny pavieŭ achinaje mianie; led� daba�vaju, by ŭ mhle, niejkuju biazmiernuju vieli�, a supakojnuju dy tak jasnuju, jak uzychod sonca� Usia sfera naŭko� mianie hu�y� muzykaj, i pavinien tabie skaza�, � tut ho�as Nerona zachvalavaŭ sapraŭdnym zdziŭlenniem, � ja, cezar i boh, �ujusia tady ma�ym, jak pylinka. Dasi viery?

� Tak. Tolki vialikija artysty mohu� pa�uvacca ŭ abli��y mastactva ma�ymi� � Siannia no� ��yrasci, dyk adkryju pierad taboju du�u, jak pierad pryjacielem, i ska�u tabie bolej� Niaŭ�o dumaje�, ja slapy ci nie maju h�uzdu? Dumaje�, ja nie viedaju, �to ŭ Rymie vypisvaju� na scienach �arnatu na mianie, �to zavu� mianie matkabojcam i �onabojcam� �to ŭva�aju� mianie za dzikuna i ludajeda za toje, �to Tyhelin dastaŭ ad mianie niekalki prysudaŭ smierci na majich vorahaŭ� Tak, mi�y, zavu� mianie ludajedam, i ja viedaju pra heta� Udaŭbli mnie lutas� da taho, �to sam �asta siabie pytaju: niaŭ�o � ja taki luty?.. Ale jany taho nie ŭcieju�, �to ŭ�ynki �a�avieka �asami mohu� by� lutymi, a �a�aviek mo�a i nie by� takim. Ech, nichto nie paviery�, a mo�a, i ty, moj darahi, nie paviery�, jak �asami, kali muzyka chvaluje du�u, ja �ujusia tak dobry, by dzicianio ŭ ka�yscy. Prysiahaju tabie na henyja zory, �to iskracca nad nami, ka�u ��yruju praŭdu: ludzi nie viedaju�, kolki dabra tojicca ŭ hetym sercy i jakija sam ja ba�u ŭ im skarby, kali muzyka ad�yni� da ich dzviery.

Piatroni, jaki nie mieŭ najmien�aha sumnivu ab tym, �to Neron u danaj chvilinie havaryŭ ��yra i �to muzyka istavietna mo�a vydabyva� navierch roznyja �lachotniej�yja schilnasci z jahonaj du�y, zaha�anyja harami ehajizmu, raspusty j z�a�ynstva, ka�a: � Ciabie tre zna� tak blizka, jak ja. Rym nikoli nie ŭmieŭ ciabie acani�.

Cezar abapiorsia macniej na pla�y Vinicija, kazaŭ by ŭvahnuŭsia pad cia�aram niespraviadlivasci, i adkazaŭ: � Tyhelin da�a�yŭ mnie, �to ŭ sienacie �ep�u� sabie na vucha, byccam Dyjador i Terpnas lepiej za mianie jhraju� na cytrach. Nie cho�u� pryzna� mnie nat i hetaha! Ale ty, jaki zaŭsiody havory� praŭdu, ska�y mnie ��yra: ci jany lep� za mianie jhraju�, ci tak sama, jak ja?

� Ty maje� sa�od�y dotyk, a i bol� si�y. U tabie paznajecca artysta, a ŭ ich � ramiesnictva! Tak! Pas�uchaŭ�y ichniaje muzyki, lep� mo�na skiemi�, kim jos� ty.

� Kali tak, dyk chaj sabie �yvu�. Nie zdahadajucca nikoli, jakoju ty ich u henaj chvilinie abdaryŭ pas�uhaj. Cho� jano ŭsio roŭna: kali b ich pazbyŭsia, dyk na miesca ich tre by�o b uzia� in�ych.

� Dyj ludzi ŭ dadatku havaryli b, �to z upadoby da muzyki � muzyku ni��y�. Nie h�umi nikoli muzyki dla muzyki, boski.

� Jaki � ty in�y ad Tyhelina! � dziviŭsia cezar. � Ale ba�y�, ja na ŭsio mastak, i kali muzyka adkryvaje prada mnoju prastory, jakich isnavannia nie dadumoŭvaŭsia, adkryvaje krajiny, jakimi nie va�adaju, rasko�u j ��ascie, jakich nie piera�yvaŭ, dyk ja nie mahu �y� �ycciom abydnym. Jana mnie havory�, �to isnuje nadzvy�ajnas�, i vo� �ukaju jaje ŭsioju mahutnasciu ŭ�ady, jakuju bahi addali ŭ maje ruki. �asam zdajecca mnie, �to kab daciahnu� da tych alimpijskich svietaŭ, tre vykana� nie�ta takoje, �aho dahetul nichto ��e nie dakanaŭ, tre pieravy�y� ludskoje paha�oŭje dabrom abo z�om, viedaju, �to ludzi mah�ymu� nazva� mianie atrapianie�ym. Ale ja nie �aleju, ja �ukaju! A kali �aleju, dyk z nudy i nieciarplivasci, �to znajsci nie mahu. Ja �ukaju! Razumieje� mianie? I dziela taho �adaju by� vialik�ym za �a�avieka, bo takim �ynam mah�ymu by� najvialik�ym jak mastak, � tut sci�yŭ ho�as tak, kab nie moh pa�u� Vini�, i, pry�a�yŭ�y vusny da vucha Piatroniju, za�aŭ �apta�: � Ci viedaje�, �to ja ha�oŭna dziela hetaha asudziŭ maci j �onku na smier�? Pad paroham niaznanaha svietu �adaŭ z�a�y� najvialik�uju achviaru, jakuju tolki �a�aviek z�a�y� moh. Hadaŭ sabie, anu� pa tym nie�ta staniecca, anu� ad�yniacca tyja dzviery, za jakimi ŭba�u niaznanaje. Chaj by sabie heta by�o cudniej�aje abo stra�niej�aje za ludskoje paniaccie, aby by�o niezvy�ajnaje j vialikaje� Ale taje achviary, vida�, by�o zama�a. Dla adkryccia empirejskich bramaŭ tre, maby�, bol�aje � i chaj tak staniecca, jak dola �adaje.

� �to mani�sia zrabi�?

� Paba�y�, paba�y� chut�ej, �ym tabie zdajecca. A tym �asam viedaj, �to jos� dvuch Neronaŭ: adzin taki, jakoha viedaju� ludzi, a druhi � artysty, jakoha adzin tolki viedaje�, i jaki, kali zabivaje, jak smier�, ci �aleje, jak Bachus, dyk mienavita tamu, �to jaho davi� �eras� i lichoccie abydnaha �yccia, i �adaŭ by jaho skarani� cho� by j ahniom ci �alezam� Och! Jaki staniecca nudny hety sviet, jak mianie nie stanie!.. Nichto nie zdahadvajecca, navat ty, darahi, jaki z mianie mastak! Ale jakraz tamu j sumuju, ka�u tabie ��yra: du�a ŭva mnie byvaje �asami tak sumnaj i markotnaj, jak tyja cyprysy, �to tam �arniejucca ŭdale�yni. Cia�ka �a�avieku adna�asna nasi� najvy�ej�uju ŭ�adu i najbol�y talent!..

� Spa�uvaju tabie, cezar, ce�ym sercam, a sa mnoju ziamla i mora, nie li�a�y Vinicija, jaki ŭ du�y ciabie aba�aje.

� I jon zaŭsiody byŭ mnie mi�ym, � skazaŭ Neron, � cho� s�u�y� Marsu, nie muzam.

� Jon pierad usim s�u�y� Afradycie, � papraviŭ Piatroni.

I vyra�yŭ za adnym zamacham za�adzi� spravu siastrynca dy addali� usie niebiaspieki, jakija mahli jamu pahra�a�.

� Jon zakachany, jak Troji� u Kresydzie, � ka�a. � Dazvol jamu, dominie, pajecha� u Rym, bo ssochnie. Ci viedaje�, �to taja lihijskaja zak�adnica, jakuju ty padaravaŭ jamu, znaj��asia, i Vini�, vyjazd�aju�y da Ancyjuma, pakinuŭ jaje pad apiekaj niejkaha Lina? Nie zhadvaŭ ja tabie pra heta, bo ty ŭk�adaŭ svoj himn, a heta va�niej�aja re� nad usim. Vini� maniŭsia z jaje zrabi� sabie kachanku, ale, jak akaza�asia cnatlivaju, by �ukrecyja, raskachaŭsia ŭ jejnaj cnocie i ciapier �adaje zvian�acca z joju. Heta karaleŭskaja da�ka, dyk dyzhonaru nie budzie, ale � jon � vo� isny vajak � uzdychaje, sochnie, jen�y�, adnak �akaje na dazvo� svajho impieratara.

� Impieratar nie vybiraje �anok vajakom. Na�to jamu toj dazvo�?

� Ja � kazaŭ tabie, dominie, jon ciabie aba�aje.

� Dyk tym bol� mo�a by� peŭny majho dazvo�u. Heta ŭda�aja dziaŭ�yna, cho� zavuzkaja ŭ k�uboch. Aŭhusta Papieja skardzi�asia mnie na jaje, �to ŭrak�a nam dzicia ŭ Pa�atynskim parku� � Ale ja skazaŭ Tyhelinu, �to bostvy nie paddajucca lichim pryrokam. Pamiataje�, boski, jak jon byŭ sumieŭsia, i jak sam ty kry�aŭ: �Habet!�

� Pamiataju.

Tutka zviarnuŭsia da Vinicija: � Kachaje� �a jaje tak, jak ka�a Piatroni?

� Kachaju, dominie! � adkazaŭ Vini�.

� Dyk vydaju zahad zaraz jecha� uzaŭtra ŭ Rym, zvian�acca z joju i nie pakazvacca mnie na vo�y biez vian�alnaha piarscionka.

� Dziakuju tabie, dominie, z serca i du�y.

� O, jak mi�a ŭ��asliŭla� ludziej! � adazvaŭsia cezar. � Nie �adaŭ by ni�oha in�aha praz usio �yccio rabi�.

� Zrabi nam ja��e adnu �asku, boski, � prosi� Piatroni, � i asvie� henu volu svaju pierad aŭhustaj: Vini� nie asmieliŭsia b nikoli a�anicca z asobaj, jakoj nie rada aŭhusta, ale ty, dominie, razhoni� adnym s�ovam jejnyja ŭpiared�anni, abjaŭlaju�y, �to sam tak zahadaŭ.

� Dobra, � ka�a cezar. � Tabie i Viniciju nie ŭmieŭ by ni�oha admovi�.

I zaviarnuŭsia da vi��y, a jany za im, rady z pieramohi. Vini� musiŭ ustrymoŭvacca, kab nie kinucca na �yju Piatroniju, bo ciapier usie pierapony j niebiaspieki byccam byli addaleny. U atryjumie vi��y ma�ady Nerva i Tulij Senecyjo zabaŭlali aŭhustu hutarkaj, Terpnas i Dyjador strojili cytry. Neron, uvaj�oŭ�y, sieŭ na ŭzorystym kresle i, �apnuŭ�y �to� na vucha prybo�namu hreckamu ch�ap�aniaci, �akaŭ. Ch�ap�anio vomih viarnu�asia z za�atoju skrynkaju.

Neron ad�yniŭ jaje i, vyniaŭ�y na�yjnik z bujnych pier�aŭ, havora: � Vo ka�toŭnasci, hodnyja siannia�niaha vie�ara.

� Ihraje na ich zarnica, � adzyvajecca Papieja, pierakananaja, �to na�yjnik joj pryzna�any.

Cezar to padymaŭ, to spu��aŭ ru�ovyja kamienni, ure�cie ka�a: � Vini�, padaruje� ad mianie heny na�yjnik ma�adoj lihijskaj karaleŭnie, z jakoju zahadvaju tabie zvian�acca.

Poŭnyja hnievu i raptoŭnaha zdziŭlennia vo�y Papieji pranizvali to cezara, to Vinicija, a ŭ kancy ŭrezalisia ŭ Piatronija. A toj, pierahnuŭ�ysia abyjakava praz poru��a kres�a, vadziŭ rukoju pa hryfie harfy, jak by �adaju�y vyvu�y� jahonuju formu. Pramie� taho Vini�, padziakavaŭ�y za padarunak, padyj�oŭ da Piatronija i skazaŭ: � �ym ja tabie adudzia�usia za ŭsio toje, �to ty dla mianie siannia zrabiŭ?

� Achviaruj paru lebiedziaŭ Eŭterpie, � adkazvaje Piatroni, � chvali piesni cezara i smiejsia z pra�uccia. Spadziajusia, �to ryk lvoŭ ad hetaje pary nie budzie muci� snu ani tabie, ani tvajoj lihijskaj lileji.

� Nie, � zapeŭnivaje Vini�, � ciapier ja zusim spakojny.

� Chaj �a Fartuna budzie vam �askavaj. Ale ciapier zva�aj, bo cezar biare znoŭ forminhu. Ustrymaj dychannie, s�uchaj i rani slozy.

I praŭda, cezar uziaŭ forminhu, padniaŭ vo�y ŭharu. U zali zamier�a hutarka, prysutnyja siadzieli biez ruchu, jak skamianie�yja. Tolki Terpnas i Dyjador, cezaravy akampanijatary, cikavali to na siabie, to na jahonyja vusny, �akaju�y pier�ych tonaŭ piesni.

Naraz u pradsienni zakipie�a biehatnia j homan, cieraz momant z-za partjery vyskakvaje cezarski vyzvolnik Faon, a za im tut �a konsu� Lekan.

Neron nachmuryŭ brovy.

� Vyba�aj, boski impieratar! � adazvaŭsia zaziachany Faon. � Rym hary�!

Bol�aja �astka horadu ŭ mory ahniu!..

Na heny dak�ad usie pazryvalisia na nohi. Neron pak�aŭ forminhu i ŭho�as: � O, bohi!.. Uba�u pa�ar horadu i skon�u �Trojiku�!

I vomih zviartajecca da konsu�a: � Ci, vyjechaŭ�y zaraz, paspieju ja��e ŭba�y� pa�ar?

� U�adaru! � adkazvaje blady, moŭ sciana, konsu�. � Nad horadam adno mora po�ymia, dym du�y� ludziej, mleju�, z rospa�y kidajucca ŭ vaho� Rym hinie!

Chvilina miortvaj ci�yni, nie�akana Vini� na ŭvie� ho�as: � Vae misero mihi!..

I ma�ady junak, skinuŭ�y tohu, u samaj tunicy vybieh z pa�acu.

A Neron padniaŭ vo�y da nieba i dek�amuje: � Hora tabie, sviaty hradzie Pryjama!..

Vini� led� paspieŭ uzia� z saboju niekalkich niavolnikaŭ, usko�yŭ na kania i pajim�aŭsia h�ybokaju no��u praz pustyja vulicy Ancyjuma ŭ kirunku �aŭrentuma. Strachotnaja viestka vyklika�a ŭ jahonaj du�y jak by stan �a�u zdzi�ennia, byli momanty, kali nie moh ucieja�, �to z im dziejecca, mieŭ takoje ŭra�annie, byccam na tym samym kani za pla�yma jahonymi siadzi� licha i kry�y� jamu ŭ vucha: �Rym hary�!�, sciobaje jaho samoha i kania dy honi� ich u toj aho�. Pa�a�yŭ�y biez nakryccia ho�aŭ na karku kania, im�aŭsia navoslep u samaj tunicy, nie hledzia�y napierad i nie zva�aju�y na pierapony, ab jakija moh rassadzi� ho�aŭ. Siarod ci�y, siarod spakojnaj i �ornaj na�y konnik i ko�, ablityja miesia�nym blaskam, rabili ŭra�annie sonnaje mary. Idumiejski vohir, stuliŭ�y vu�y i vyciahnuŭ�y �yju, lacieŭ by stra�a, minaju�y nieparu�nyja cyprysy i bie�yja, paŭtulanyja siarod ich, vi��y. Hrukat kapytoŭ ab kamiennyja plity tut i tam budziŭ sabak, jakija brachanniem pravodzili spahudnuju zjavu, pasla, razdra�nienyja jejnaju nah�asciu, pa�ali vy�, padnosia�y pa��u na miesiac. Niavolniki, jedu�yja za Vinicijem, chutka pa�ali adstava� zzadu, bo mieli hor�yja koni. Jon sam, jak bura, prajim�aŭsia praz spia�y �aŭrentum, zaviarnuŭ da Ardeji, u jakoj tak, jak u Arycyi, Bovili i Ustrynumie, trymaŭ ad �asu pryjezdu da Ancyjuma rasstaŭlenyja koni, kab mah�y najpryd�ej prajazd�a� prastoru, addalaju�uju jaho ad Rymu. Pamiataju�y pra heta, vydabyvaŭ z kania astanki si�. Za Ardejaj pakaza�asia jamu, byccam na paŭno�na-ŭschodnim baku nieba zava�ak�o ru�ovym zaharavam. Mah�a heta by� zaranica, bo by�o ŭ�o pozna, a dzie� u lipieni rabiŭsia zaranie. Ale Vini� nie moh paŭstryma� krychu rospa�y i z�osci, bo vydava�asia jamu, �to heta zaharava pa�aru. Prypomnilisia jamu s�ovy Lekanija: �Horad uvie� u vahni�, � i praz momant zmahaŭsia z chvalaj �alonasci, bo zhubiŭ nadzieju na vyratavannie Lihiji, a nat dajechannia ŭporu. Jahonyja dumki vypieradzili bieh kania, im�alisia pierad im by statak �ornaha ptastva � rospa�nyja, strachotnyja.

Nie viedaŭ, u jakoj �astcy horadu pa�aŭsia pa�ar, dumaŭ adnak, �to zatybranski kvarta�, husta zabudavany, poŭny sk�adoŭ dreva i draŭlanych budaŭ, dzie pradavali niavolnikaŭ, byŭ pier�aj achviaraj ahniu. U Rymie pa�ary zdaralisia davoli �asta, pad�as jakich zdaralisia �asta i hva�ty, rabaŭnictvy, z�a��a ŭ kvarta�ach, zasielenych paŭbarbarskim praletaryjatam, dyk �to mah�o dziejecca na takim Zatybry, hniazdzie hality, pachodzia�aj z usich kancoŭ svietu? Tut praz ho�aŭ Vinicija pramihnuŭ mahut Ursus, ale �to � moh zrabi� cho� by nie �a�aviek, a tytan z piakielnaj si�aj ahniu? Pahroza buntu niavolnikaŭ by�a taksama z�ybiadoju, jakaja ad davion-daŭnych du�y�a ce�y Rym. Raskazvali, �to sotni tysia� tych ludziej latuci� ab �asach Spartakusa i �akaje tolki nahody, kab zbrojna vystupi� supra� hnybicielaŭ. I vo� nahoda padaspie�a! Mah�yma tamu, �to ŭ horadzie razam z pa�aram kipi� raznia i vajna. Mo�a, nat i pretoryjanie pa zahadu cezara kinulisia na horad i marduju�. Va�asy stali dybam na ha�avie Viniciju. Pryhadaŭ sabie ŭsie hutarki ab haradskich pa�arach, jakija �asta �uŭ pry dvary cezara, pryhadaŭ sabie jahonyja skarhi, �to musi� apisva� tolki z fantaziji pa�ar Troji, jahonaje dakarannie Tyhelina, jaki padru�aŭsia padpali� Ancyjum abo admys�ovy draŭlany horad, ure�cie, jahonyja narakanni na Rym i smurodlivuju zatchu Subury. Tak! Heta, niajna�aj, jon zahadaŭ spali� horad. Jon adzin tolki moh adva�ycca na heta, tak jak adzin Tyhelin moh padru�ycca vykanannia padobnaha zahadu. A kali Rym hary� pa zahadu cezara, dyk chto � mo�a zaru�a�, �to i �ycharstva nie budzie z padobnaha zahadu vyhublena? Ludajed byŭ zdolny i da takoha zvierstva. Dyk � pa�ar, bunt niavolnikaŭ i re�! �to za piek�a! �to za nietra stychijaŭ i ludskoje zakatnasci! A ŭ hetym usim � Lihija! Jenk Vinicija zlivaŭsia z chraplivym jenkam kania, jaki, rvu�y pad horu da Arycyi, hnaŭ u�o astankami si�.

Chto jaje vyrvie z ahniu, chto vyratuje? Vini� a� pryloh da kania, u��amiŭ�y palcy ŭ hryvu, hatovy byŭ kusa� konski karak. U peŭnym momancie niejki konnik, �to hnaŭsia z procileh�aha boku da Ancyjuma, kryknuŭ, minaju�y jaho: �Rym hinie!� � dy pajim�aŭsia dalej. Da vu�ej Vinicijevych dalacie�a tolki ��e s�ova �bahi�, re�tu zah�u�yŭ tupat kapytoŭ. Toje s�ova acviarozi�a jaho. Bahi!.. Vini� padniaŭ ho�aŭ, vyciahnuŭ ruki da zornaha nieba i pa�aŭ malicca: �Nie vas zaklikaju, jakich sviatyni valacca, ale Ciabie!.. Ty sam ciarpieŭ, Ty adzin mi�aserny! Ty adzin razumieŭ ludski bol! Ty pryj�oŭ na sviet ludziej navu�a� litasci, dyk aka�y � jaje ciapier! Kali Ty taki, jakim nazyvaju� Ciabie Piotr i Pava�, dyk paratuj mnie Lihiju. Va�mi jaje na ruki i vyniesi z po�ymia! Ty mo�a� heta! Addaj mnie jaje, a ja Tabie addam kroŭ. A kali nie cho�a� mnie hetaha zrabi�, dyk zrabi heta dla jaje. Jana Ciabie mi�uje i na Ciabie spadziajecca. Abiacaje� �yccio i ��ascie pasmiarotnaje, ale ��ascie pasmiarotnaje nie ŭcia�e, a jana pamira� ja��e nie cho�a, daj �yccio joj!

Vyniesi jaje z Rymu na svajich rukach. Ty � mo�a�, chiba nie �adaje�!..�

Pierapyniŭ, bo �uŭ, �to dalej�aja malitva mah�a zmianicca ŭ pahrozu, a bajaŭsia abrazi� Bostva tady, kali �aska i litas� Jahonaja najbol� by�a patrebnaj.

Spa�ochaŭsia takoje dumki i, kab nie dapusci� da ha�avy ani cieniu hra�by, pa�aŭ znoŭ scioba� kania, tym bolej, �to bie�yja mury Arycyi na pa�ovie darohi da Rymu zasviacili ŭ�o pierad im u miesia�nym vodblisku. Niezabaŭna pralataŭ mima sviatyni Merkura ŭ haju pierad horadam. Vida�, u�o viedali tutaka pra nia��ascie, bo pierad sviatyniaj panava�a suta�aka. Vini� pralotna zhledzieŭ na schodach i mi� kalumnami roj ludziej z svieta�ami ŭ rukach, jakija cisnulisia pad apieku bostva. Daroha nie by�a tak paro�naja i volnaja, jak za Ardejaj. Nataŭp i�oŭ, praŭda, da sviatyni bakavymi scie�kami, ale i na ha�oŭnym hascincy stajali hramady, jakija chutka ŭciakali pierad razhonienym jezdakom. Z horadu dalataŭ homan. Vini� ulacieŭ tudy, by vichar, pavaliŭ�y j sta�a�yŭ�y na darozie niekalki ludziej. Navoka� ciapier akru�yli jaho kryki: �Rym hary�! Horad u vahni! Bahi, ratujcie Rym!�

Ko� spatyknuŭsia, strymany mocnaju rukoju Vinicija, i asieŭ nazad pierad haspodaju, dzie staja�a zmiena. Niavolniki, kazaŭ by spadzieju�ysia haspadara, stajali pierad haspodaj i na jahony zahad ru�yli navypieradki pa novaha kania, a Vini�, ba�a�y addzie� dziesiaci konnych pretoryjanaŭ, jakija, maby�, jechali da Ancyjuma z viestkami, padbieh da ich i pa�aŭ pyta�: � Katoraja �astka horadu hary�?

� A ty chto taki? � spytaŭ dziasiatnik.

� Vini�, vajskovy trybun i aŭhustyjanin! Adkazvaj, ha�avoj ryzykuje�!

� Pa�ar, spadaru, pa�aŭsia ŭ kramach pry Vialikim Cyrku. Jak my vyjazd�ali, byŭ u�o ŭ vahni centr horadu.

� A Zatybra?

� Aho� tudy daciapier nie daj�oŭ, ale z niepaŭstrymanaj si�aj abyjmaje �toraz novyja kvarta�y. Ludzi hinu� ad �aru i dymu, i nijaki ratunak niemah�ymy.

U tym momancie padali Viniciju novaha kania. Ma�ady trybun usko�yŭ na jaho i paniossia dalej. Jechaŭ ciapier da Albanuma, pakidaju�y naprava Alba�onhu i jejnaje �aroŭnaje voziera. Hasciniec da Arycyi j�oŭ pad haru, jakaja zusim zas�ania�a dalahlad i Albanum na druhim baku. Vini� viedaŭ, adnak, �to z hary ŭba�y� nie tolki Bovi�u i Ustrynum, dzie �akali na jaho svie�yja koni, ale j Rym, bo za Albanumam la�a�a pa abodvuch bakoch Apijskaj darohi roŭnaja nizkaja Kampa�ia, pa jakoj biehli tolki da miesta arkady akvaduktaŭ, i ni�oha ŭ�o nie zas�ania�a vidu.

� Z hary ŭba�u po�ymia, � kazaŭ sabie.

I pa�ynaŭ scioba� kania. Ja��e nie dasko�yŭ na viar�yniu hary, jak pa�uŭ na tvary podych vietru z dymam i ŭba�yŭ viar�yniu aza�o�anaj.

� Zaharava! � padumaŭ Vini�.

No� sivie�a ŭ�o daŭno, zo�ak pierachodziŭ u svitannie, i na ŭsich blizkich uzhorkach taksama sviaciŭ ru�ovy i �oŭty blask, mohu�y by� i ad pa�e�y i ad zarnicy. Vini� vyjechaŭ na viar�yniu hary, i tady �udasnaje vidovi��a za�una�a pierad jahonymi va�yma.

Usia dalina pakryta by�a vializnaju chmaraju dymu, achutvaju�aju sialiby, akvadukty, vi��y, drevy, a ŭ kancy henaj �eraj �udasnaj pakryvy hare�a na ŭzhorkach miesta.

Pa�ar nie j�oŭ uharu s�upam, jak heta byvaje tady, kali hary� paadzino�ny, cho� by j vialiki, budynak, hena by�a daŭhaja, padobnaja da zarnicy, raka ahniu.

Nad henaj istu�kaj ahniu kaciŭsia va� dymu, miescami zusim �ornaha, miescami kryvavaha j ru�ovaha, stoŭpleny ŭ sabie, vyd�muty, husta k�ubiŭsia, by vu�, �to ŭjecca-vyciahvajecca. Vielizarny toj va� �asami byccam prykryvaŭ ahnistuju raku tak, �to rabi�asia jana vuzkaju, by stu�ka, �asami prasvie�vaŭsia ahniom z-pad nizu, zmianiaju�y jahonyja spodnija k�uby ŭ chvali po�ymia. Zaharava ciahnu�asia ad kraju da kraju dalahladu, zamykaju�y jaho tak, jak �asami zamykaje �ancuh lesu. Sabinskich hor zusim nie by�o vida�.

Viniciju na pier�y pahlad zda�osia, �to hary� nie tolki horad, ale sviet ce�y, i �to nijakaja istota nie mo�a vybracca z taho akijanu ahniu j dymu.

Viecier z boku pa�aru padychaŭ �toraz macniej, niesu�y smurod smaliny a�ohu, jakaja prychava�a nat najbli�ej�yja re�y. Razadnie�a zusim, sonca azary�a ŭzhorki, akru�aju�yja Albanskaje voziera. Ale jasnaza�atyja rannija kasuli vyhladali praz a�ohu moŭ chvoryja, rudyja. Vini�, spu��aju�ysia da Albanuma, ujazd�aŭ u dym �toraz husciej�y, mien� praniklivy. Samo miaste�ka by�o zusim im akutana. Ustryvo�anyja mia��anie pavybiahali na vulicy, i strach by�o paduma�, �to musi�a dziejacca ŭ Rymie, kali i tut u�o cia�ka by�o ziacha�. Rospa� zaŭ�ada�a znoŭ Vinicijem, i �ach padyjmaŭ va�asy na ha�avie. Sprabavaŭ macavacca, jak moh.

�Niemah�yma, � hadaŭ sabie, � kab uvie� horad pa�aŭ adrazu hare�. Viecier vieje z poŭna�y i zhaniaje dym tolki ŭ hety bok. Zatybra, pierarezanaje rakoju, mo�a j ca�kam acale�a, a ŭ apo�nim vypadku davoli budzie Ursusu prarvacca praz Janikulskuju bramu, kab uchavacca ad niebiaspieki. Hetaksama niemah�yma, kab zhinu�a ŭsio nasielnictva, i kab horad, jaki va�odaje svietam, zh�ad�any byŭ razam z �ycharami z abli��a ziamli. Navat i ŭ zdabyvanych haradoch, kali raznia i aho� pusto�a� usio, peŭnaja kolkas� ludziej zaŭsiody zastajecca �yvoju, dyk �amu � kan�atkova mie�a zhinu� Lihija? Ady� Boh jaje sciera�e, jaki Sam pieramoh smier�!� Tak supakojvaju�y siabie, pa�aŭ znoŭ malicca i pa daŭniaj zvy�cy rabi� pierad Chrystom vialikija abrakanni j dek�arunki daroŭ i achviar. Minuŭ�y Albanum, �ychary jakoha amal usie siadzieli na drevach i dachach, kab hladzie� na pa�ar, krychu supakojiŭsia. Padumaŭ taksama, �to Lihijaj apiakujucca nie tolki Ursus i Linus, ale i Aposta� Piotr. Na samy ŭspamin pra heta lha ŭstupi�a ŭ jahonaje serca. Piotr byŭ zaŭsiody dla jaho istotaj tajomnaj, amal nadludskaj. Ad taho �asu, kali s�uchaŭ jaho ŭ Ostryjanumie, zasta�osia ŭ jaho dziŭnaje ŭra�annie, ab jakim na pa�atku pobytu ŭ Ancyjumie pisaŭ Lihiji, �to ko�naje s�ova hetaha starca jos� praŭdaj abo musi� stacca praŭdaj. Bli�ej�aje znajomstva z Aposta�am z �asaŭ svaje chvaroby ŭzmacava�a toje ŭra�annie, jakoje pasla zmiani�asia ŭ mocnuju vieru. Dyk kali Piotr bahas�aviŭ jahonaje kachannie i abiacaŭ jamu Lihiju, dyk Lihija nie mah�a zhinu� u vahni. Horad mo�a sabie zhare�, ale nivodnaja iskra nie spadzie na jejnuju vopratku. Ad biassonnaje no�y, �alonaje jazdy i piera�yvanniaŭ pa�a�a Vinicija ahortva� dziŭnaja ehzaltacyja, u jakoj usio vydava�asia jamu mah�ymym: Piotr piera�ahnaje aho�, razhornie po�ymia adnym s�ovam, i projdu� ce�ymi praz vahnistuju aleju. Piotr chiba viedaŭ re�y budu�yja i napeŭna pradba�yŭ z�ybiadu pa�aru, dyk jak �a b nie moh pierascierah�y dy nie vyviesci z miesta chryscijan, a mi� imi i Lihiji, jakuju lubiŭ by sobskaje dzicia. I �toraz macniej�aja nadzieja pa�a�a ŭzmacoŭva� serca Vinicija. Padumaŭ: kali jany ŭciakaju� z horadu, mo�a nat ich spatka� u Bovili ci ŭ darozie. Mo�a, vo� za chvilinu darahoje abli��a zjavicca z pa-za henaha dymu, zaciahvaju�aha �toraz �yrej ce�uju Kampa�iu.

Vydava�asia jamu heta tym praŭdapadabniej�ym, �to na darozie pa�aŭ spatyka� �toraz �asciej ludziej, uciakaju�ych z miesta ŭ Albanskija hory, kab, ucaleŭ�y ad ahniu, vydabycca i z dymnaje zaduchi. Nie dajechaŭ�y da Ustrynuma, musiŭ sunia� bieh kania, bo daroha nadta by�a zata�o�ana. Vobak pie�ych z k�unkami na pla�ach spatykaŭ koni, mu�y, vazy, nahru�anyja dabytkam, a ŭre�cie i lektyki, u jakich niavolniki niesli bahaciej�ych �ycharoŭ. Ustrynum tak u�o byŭ nabity ŭcieka�ami z Rymu, �to nielha by�o praz nataŭp pracisnucca. Na rynku pad kalumnami sviaty� raji�asia ad uciakaju�ych. Tut i tam zjaŭlalisia ŭ�o j pa�atki, pad jakimi �ukali prytu�ku ce�yja siemji. In�yja zak�adali sabie tabary��a pad ho�ym niebam, jany kry�ali, zaklikali bahoŭ, praklinali dolu. U ahulnaj sumiatni nielha by�o �aho dapytacca. Ludzi, ad jakich Vini� maniŭsia �to-niebud� daviedacca, abo zusim nie adkazvali, abo pazirali na jaho asa�avie�ymi, poŭnymi �achu va�yma i kry�ali: �Hinie horad i sviet!�

Ad Rymu nap�yvali z ko�naj chvilinaj novyja hramady mu��yn, �an�yn, dziaciej, pabol�vaju�y suta�aku j homan. Niekatoryja, pahublaŭ�ysia ŭ ludskoj ka�amiesicy, �ukalisia. In�yja bilisia za tabary��y. Hramady paŭdzikich pastuchoŭ z Kampa�i papryciahvalisia ŭ miaste�ka, �ukaju�y navin i kradzienaj zdaby�y. Tam i siam nataŭp niavolnikaŭ i h�adyjataraŭ usialakich narodnasciaŭ pa�aŭ rabava� haradskija damy j vi��y, zavodzi� razbojstva z �aŭnierami, baronia�ymi nasielnictva.

Sienatar Junij, jakoha Vini� spatkaŭ pry haspodzie ŭ hramadzie ŭcieka�oŭ, pier�y daŭ jamu krychu ta�koviej�yja viestki pra pa�ar. Zania�osia hare�, praŭda, pry Vialikim Cyrku, z boku Pa�atynu i ŭzhorja Celius, i z niejmaviernaju chutkasciu abnia�o ŭsio asiaroddzie horadu. Nie pamiataju� ludzi ad �asaŭ Brenna takoje spahudy.

� Cyrk zhareŭ uvie�, taksama akru�aju�yja jaho damy j kramy, � infarmavaŭ Junij. � Avientyn i Celius u vahni. Po�ymia, achapiŭ�y Pa�atyn, pierakinu�asia na Karyny� Tut Junij, jaki na Karynach mieŭ strojnuju insulu, pierapoŭnienuju mastactvam, jakim lubavaŭsia, schapiŭ u ��opci drobnaha py�u i, pasypaŭ�y im ho�aŭ, pa�aŭ jen�y� rospa�nym ho�asam. Vini� ska�atnuŭ jaho za pla�o.

� I moj dom na Karynach, � ka�a. � Dyk kali hinie ŭsio, chaj hinie j jon.

Ale, pryhadaŭ�y sabie, �to Lihija mah�a skarysta� z jahonaj prapanovy i pieraniescisia da Aŭ�aŭ, spytaŭ: � A Vikus Patrycyjus?

� U vahni! � adkazaŭ Junij.

� A Zatybra?

Junij z podzivam pahladzieŭ na jaho.

� Chren z im! � ka�a, sciskaju�y zbiale�uju ha�avu.

� Mnie dara�ej�aje Zatybra, �ym tvoj ce�y Rym! � adazvaŭsia hva�toŭna Vini�.

� Dyk tudy dabiare�sia chiba praz via-Portuensis, bo vobak Avientynu �aha ciabie ŭdu�y� Zatybra?.. Nie viedaju. Aho� nie moh tudy ��e chiba pierakinucca, ale ci ŭ hetym momancie jaho tam niama, viedaju� adny bahi� Tut Junij na chvilinu sumieŭsia, pasla ka�a pryci�nym ho�asam: � Ty � mianie nie zviadzie� chiba, dyk ska�u tabie, heta nie aby-jaki pa�ar.

Cyrku ratava� nie dazvolena� Ja sam �uŭ� Jak damy pa�ali kruhom ahniom zajmacca, tysia�y ha�asoŭ har�ani�a: �Smier� rataŭnikam!� Niejkija spahudnyja ludzi biahu� praz horad i �purlaju� u damy �maki vahniu� Z druhoha boku narod burycca i kry�y�, �to horad hary� pa zahadu. Ni�oha bol� nie ska�u. Hora ce�amu miestu, hora nam usim, hora i mnie! �to tam �aŭpiecca, taho ludskoju movaju vykaza� nielha. Narod hary� u vahni abo mardujecca ŭzajemna ŭ suta�ocy� Heta kaniec Rymu!..

Dy znoŭ biedavaŭ: �Hora! Kaniec horadu i nam!�

Vini� sieŭ znoŭ na kania i �myhanuŭ dalej Apijskaju darohaju. Ale tut u�o by�a nie jazda, tut tre by�o prapichvacca praz raku ludziej i vazoŭ, �to p�y�a z miesta. Horad ba�yŭ Vini�, jak na da�oni, byŭ abniaty moram ahniu� Ad po�ymia i dymu bi�a stra�ennaja �aha, a ludski vierask nie moh zah�u�y� �umu i huku po�ymia.

�ym bolej Vini� zbli�aŭsia da miesta, tym bolej pakazva�asia, �to lah�ej by�o pryjecha� u Rym, �ym dastacca ŭ jahonuju siaredzinu. Praz Apijskuju darohu tre by�o praciskacca z pakutaju, taki byŭ nataŭp ludziej. Pole, damy, mahilniki, aharody i sviatyni naabapa� darohi pieratvarylisia ŭ tabary��y. U sviatyni Marsa, tut �a, la Porta Apija, nataŭp adbiŭ dzviery, �ukaju�y prytuli��a dla na�lehu. Na mahilnikach zahaspadaravana bol�yja hrabaviki, i to �asami z kryvavym bojem i svarkami. Vyhlad Ustrynuma byŭ tolki s�abym naŭzoram taho, �to rabi�asia pad samym horadam. Na prava, na ŭ�adu, na su�enstva, vietlivas�, pavahu i roznicu stanu � nichto i vucham nie vioŭ. Niavolniki dubasili kijami hramadzian. H�adyjatary, nabraŭ�ysia razrabavanaha ŭ Emporyjumie vina, zbiralisia ŭ hramady, pierabiahali z dzikim krykam prydaro�nyja placy, razhaniali ludziej, dratavali, abdzirali. Mnostva vystaŭlenych na proda� barbaraŭ paŭciaka�a z handlovych budaŭ. Pa�e�a i zahuba horadu by�a dla ich kancom niavoli i hadzinaju pomsty, vo� �a, kali sta�yja �ychary, tracia�y majomas�, vyciahali da bahoŭ ruki ŭ rospa�y, mola�y ratunku, jany z vycciom radasci bujanili, sciahaju�y z ludziej vopratku i chapaju�y ma�adzic. �u�ylisia z imi niavolniki, s�u�ba, va�acuhi, nie maju�yja ni�ahutka na ciele apra�a vaŭnianaje apony na biodrach, z�ydni z zavu�a�nych na�nych noraŭ, nie spatykanyja siarod bie�aha dnia, isnavannia jakich cia�ka by�o i dadumacca ŭ Rymie. Hety nataŭp azijataŭ, afrykanaŭ, hrekaŭ, trakaŭ, hiermanaŭ i brytanaŭ halokaŭ usimi movami, dziki j razbujany, �aleŭ, adp�a�vaju�y tak sabie za daŭhahadovaje biazdo�le. Siarod henaj raschvalavanaj ludskoj sumiatni ŭ blasku dnia j pa�ohi mihacieli kaski pretoryjanaŭ, pad apieku jakich tuli�asia spakajniej�aje mia��anstva i jakija ŭ mnohich miascoch musili ŭstupnym bojem razhania� azviare�y zbrod. Vini� ba�yŭ nie raz u �ycci �turmavanyja harady, ale vo�y jahonyja nikoli ja��e nie ba�yli takoha vidovi��a, dzie b rospa�, slozy, bol, jenk, dzikaja radas�, �alonas�, zakatnas� i raznuzdanas� zmia�alisia razam u taki stra�enny chaos. A nad henaj abiazh�uzd�anaj �alonaj ludskoj masaj hudzieŭ pa�ar, hareŭ na ŭzhorkach najbol�y j najpryha�ej�y ŭ sviecie horad, achinaju�y suta�aku svajim vahnistym podycham, dymnaju zatchaj dy zakryvaju�y b�akitnaje nieba. Ma�ady trybun z najbol�aj natuhaj dy niebiaspiekaj �yccia dabraŭsia ŭre�cie da Apijskaj bramy, ale tutaka ŭba�yŭ, �to praz kvarta� Porta Kapena nie tolki nie mah�ymie prapchacca ŭ horad z-za nataŭpu, ale j z-za stra�ennaje �ahi, ad jakoje tut �a za bramaju a� dry�a�a pavietra, prytym most pry Porta Tryhienija, nasupra� sviatyni Bone Dea, ��e nie isnavaŭ, i chto chacieŭ prabracca za Tybar, tre by�o dabiracca a� da mostu Sublicyja, heta zna�y�, prajecha� kala Avientynu, praz �astku horadu, zalituju adnym moram po�ymia. Heta by�o zusim niemah�yma. Vini� sciamiŭ, �to musicimie viarnucca da Ustrynuma, tam zviarnu� z Apijskaj darohi, pierapravicca cieraz re�ku ni�ej horadu i vyjecha� na via-Portuensis, jakaja via�a prosta na Zatybra. I heta nie by�o lohka zza sumiatni, �toraz bol�aje na Apijskaj darozie. Treba prabiva� sabie darohu chiba mia�om, a Vini� nie mieŭ zbroji, bo vyjechaŭ z Ancyjuma tak, jak viestka zasta�a jaho ŭ vi�le cezara. Ale vo� pry ru�aji Merkura z�aviŭ vokam znajomaha centuryjona pretoryjanaŭ, jaki z kolkidziesiacciu lud�mi pilnavaŭ sviatyni, i zahadaŭ jamu jecha� za saboju, a toj, paznaŭ�y trybuna i aŭhustyjanina, nie smieŭ spra�acca.

Vini� sam pa�aŭ kamandava� addzie�am i, ad�a�yŭ�y na chvilinu navuku Paŭ�a pra mi�as� bli�niaha, pior i rascinaŭ pierad saboju nataŭp z chutkasciu smiercianosnaju dla mnohich, chto ŭ paru nie paspiavaŭ da� darohu. Kidali im naŭzdahon kamiennia i praklony, ale jon nie zva�aŭ na heta, �adaju�y chut�ej vydabycca na volnaje miejsca. Adnak �a lho by�o prabiracca ŭpierad tolki z vialikaju natuhaju.

Ludzi, jakija raz�a�yli ŭ�o tabar, nie chacieli vajakom sastupa� z darohi, kry�ma klanu�y cezara i pretoryjanaŭ. U niekatorych miajscoch hrozna supraciŭlalisia. Da Vinicijevych vu�ej dachodzili kryki, jakija abvinava�vali Nerona za padpa� Rymu. Adkryta pahra�ali smierciu jamu i Papieji. Vokryki: �Sannio!�, �Nistrio!�[58], �Matkabojca!� � razlahalisia navoka�. Niekatoryja kry�ma damahalisia ŭtapi� jaho ŭ Tybry, in�yja raŭli, �to Rym davoli ŭ�o ciarpieŭ. By�o vidavo�nym, �to tyja pryhrozy mohu� zmianicca ŭ adkryty bunt, jaki moh razharecca ŭ hety momant, aby tolki znaj�oŭsia pravadnik. Prymie� taho, azviare�as� rospa�naje masy spahaniana by�a na pretoryjanach, jakija i tamu ��e nie mahli vydabycca z ci�by, �to zahruva��ana by�a ku�ami re�aŭ, u spie�cy vyniesienych z pa�aru: skryni, bo�ki z jeminaj, dara�ej�aje znadobje, dzicia�yja ka�yski, pasciel, vazy i ru�nyja no�y. Siam-tam davia�osia raspraŭlacca zbrojaj, ale pretoryjanie lohka davali radu biezabaronnamu natoŭpu. Pieraciaŭ�y z cia�kasciu ŭpopierak darohu � �acinskuju, Numicyjskuju, Ardejskuju, Luvinijskuju i Ostyjskuju, � akru�aju�y vi��y, sady, mahilniki j sviatyni, Vini� u kancy dajechaŭ da miaste�ka Vikus Alaksandra, za jakim pierapraviŭsia praz Tybr. By�o tam u�o svabadniej i mien� dymu. Ad uciakaju�ych, jakich tut by�o niama�a, daviedaŭsia, �to niekatoryja tolki zavu�ki Zatybra hara�, ale peŭna nie acaleje ni�oha ad ahniu, bo niejkija ludzi znarok padk�adaju� aho� dy nie dazvalaju� tu�y�, kry�a�y, �to robia� heta pa zahadu. Ma�ady trybun nie sumniavaŭsia, �to heta cezar istavietna zahadaŭ padpali� Rym, i pomsta, jakoj zaklikali na jaho pahare�yja, by�a re�aju s�u�naju i spraviadlivaju. �to � hor�aje moh zrabi� dla Rymu Mitrydat abo in�y jaki jahony najzaŭziat�y vorah? Miera by�a pierabranaja, �alonas� sta�asia zanadta vialikaj, a ludskoje �yccio zanadta niemah�ymym. Vini� vieryŭ taksama, �to pryj��a para na Nerona, �to henyja rumovi��y nia��asnaha miesta pavinny dy musiacimu� pryvali� ahidnaha b�azna razam z jahonymi ŭsimi z�a�ynstvami. Kali b znaj�oŭsia adva�ny pavadyr na �ale zbale�aje ad�ajnaje narodnaje masy, mah�o b heta stacca ŭ praciahu niekalkich hadzin.

Ad�ajnyja i mscivyja dumki absieli, jak varannio, ho�aŭ Vinicija. Nu, a kab heta jamu sprabava�? Rod Vinicijaŭ, jaki a� da apo�niaha �asu mieŭ �erahi konsu�aŭ, davoli znany byŭ u Rymie. Narodu patrebnaje tolki prozvi��a. Ady� raz u�o led� nie daj��o da buntu za karu smierci �atyrochsot niavolnikaŭ prefiekta Pedanija Sekunda, a �to � by�o b siannia, pad�as najbol�aje z�ybiady, pieravy�aju�aje amal usie, jakija Rym na praciahu va�mi viakoŭ piera�yvaŭ? Chto vo�mie pad zbroju kvirytaŭ, dumaŭ Vini�, toj biessumniŭna zvali� Nerona i sam ubiarecca ŭ purpuru. Dyk �amu b jamu hetaha nie dakana�? Byŭ du�ej�ym, badzior�ym dy ma�od�ym za in�ych aŭhustyjanaŭ� Neron mieŭ pad zahadam, praŭda, trycca� lehijonaŭ, raskvataravanych na rubia�och dziar�avy, ale ci � i henyja lehiji dy ichnija pravadyry nie ŭzburacca na viestku ab spalenym Rymie i jahonych sviatyniach?.. A tady jon, Vini�, staŭsia b cezaram. Ady� chadziŭ u svajim �asie siarod aŭhustyjanaŭ po�apt, byccam niejki via��un vara�yŭ purpuru Atonu. �ym �a jon hor�y? Mo�a, i Chrystus pamoh by jamu svajoju Boskaju mahutnasciu? Mo�a, heta ad Jaho natchniennie? �O, kab tak sta�asia!� � havaryŭ u du�y Vini�. Adpomsciŭ by tady Neronu za niebiaspieku Lihiji i za svaju zhryzotu, u�adziŭ by panavannie spraviadlivasci i praŭdy, pa�yryŭ by Chrystovu navuku ad Jeŭfratu a� da jmhlistych bierahoŭ Brytaniji, a i Lihiju pryadzieŭ by ŭ purpuru, zrabiŭ by jaje va�adarkaju ziamli.

Ale dumki henyja, vybuchnuŭ�yja z jahonaj ha�avy, by snop iskraŭ z pa�aju�aha domu, tak i zahasli chutka, jak tyja iskry. Pierad usim tre by�o jak najchut�ej Lihiju ratava�. Pryhladaŭsia ciapier biadzie zblizku, dyk znoŭ apanava�a jaho tryvoha, a ba�a�y mora vahniu j dymu, ba�a�y stra�ennuju re�ajisnas�, taja nadzieja, �to Piotr vyratuje Lihiju, zamier�a zusim u jahonym sercy. Rospa� aharnu�a jaho znoŭ, dyk, vykaraskaŭ�ysia na via-Portuensis, viadu�uju prosta na Zatybra, apamiataŭsia a� u bramie, dzie pa�uŭ toje samaje, �to kazali jamu ŭcieka�y: bol�aja �astka taho kvarta�u nie by�a abniata ja��e pa�aram, cho� aho� u niekalkich miajscoch pierakinuŭsia ŭ�o za re�ku.

Zatybra, adnak, by�o poŭnaje dymu i ŭciakaju�aha narodu, praz jaki cia�ej by�o pralezci ŭ h�ybiniu, bo ludzi, maju�y bol� �asu, vynosili j ratavali bol� majomasci. Ha�oŭnaja Partovaja daroha by�a ŭ mnohich punktach zusim joju zavalena, a kala Naŭmachiji Aŭhusta vysilisia a� ce�yja stosy. Ciasniej�yja zavu�ki, u jakich toŭpiŭsia husciej�y dym, byli prosta niedastupnyja. �ychary ŭciakali adtul tysia�ami. Vini� spatykaŭ pa darozie stra�ennyja epizody.

Nie raz dzvie ludskija raki, p�yvu�yja z procileh�ych bakoŭ, spatkaŭ�ysia ŭ ciesnym prachodzie, napirali adna na druhuju i zmahalisia z saboju nazaboj. Ludzi bilisia j ta�a�yli adny druhich. Siemji ŭ sumiatni hublalisia, matki rospa�na zaklikali dziaciej, Viniciju va�asy ŭstavali na ŭspamin, �to musi�a dziejecca bli�ej ahniu. Siarod vierasku i suta�aki cia�ka by�o �aho dapytacca abo dopyty zrazumie�. �as ad �asu kacilisia novyja chvali dymu z-za raki, �ornaha i tak cia�kaha, poŭzaju�aha pa ziamli, zakryvaju�aha damy, ludziej i ŭsiu ruchlad� tak, jak zakryvaje ciomnaja no�. Ale viecier, vyklikany pa�aram, razviavaŭ jaho, i tady Vini� moh prabiracca dalej da zavu�ku, na jakim stajaŭ dom Lina. Hara�ynia lipniovaha dnia, uzdvojenaja �ahoju ad pa�aru, sta�asia nievynosnaju. Dym vyhryzaŭ vo�y, u hrudzioch zajma�a duch. Nat i tyja �ychary, jakija nie spadziavalisia, �to pa�ar pierabiarecca cieraz raku, dy siadzieli dahetul u damoch, pa�ali ŭciaka�, i sumiatnia pabol�va�asia z ko�naj �asinaj. Vinicijevy pretoryjanie zastalisia zzadu. U natoŭpie niechta paraniŭ mo�atam jamu kania, jaki pa�aŭ kidacca z zakryvaŭlenym �bom, stanavicca duba j naravicca. Paznali pa bahataj vopratcy aŭhustyjanina, i zaraz �a pa�ali razlahacca kryki: �Smier� Neronu j jahonym padpala�om!�

I vo� pryj��a chvilina hroznaje niebiaspieki, sotni ku�akoŭ padnia�osia supra� Vinicija, ale spud�any ko� vynies jaho, drasuju�y ludziej, a chutka nach�ynu�a novaja chvala �ornaha dymu, achinaju�y ciemraju vulicu. Vini� ba�y�, �to nie prajedzie, dyk sasko�yŭ z kania i pabieh piechatoju, tulaju�ysia kala scien dy ŭstrymoŭvaju�ysia, kab uciakaju�y natoŭp jaho minaŭ. U du�u lez�a dumka, �to henyja natuhi daremnyja, Lihiji mo�a ŭ�o ŭ horadzie j niama, mah�a taksama ŭcia�y: lah�ej by�o znajsci �pilku na bierazie mora, �ym jaje ŭ henaj suta�acy j chaosie. Namahaŭsia, adnak, cho� by za canu �yccia dabracca da doma Lina. Siud-tut zatrymoŭvaŭsia i praciraŭ vo�y. Adarvaŭ�y roh tuniki, zas�aniaŭ sabie nos i vusny dy bieh dalej. �ym bol� nabli�aŭsia da raki, tym stra�niej uzmaha�asia hara�ynia. Vini�, viedaju�y, �to pa�ar zaniaŭsia la Vialikaha Cyrku, dumaŭ spa�atku, �aha taja bje ad jahonaha papiali��a dy ad Forum Boaryjum i ad Velabruma. Hara�ynia stanavi�asia ŭsio bol� nievynosnaj. Niejki ŭciaka�, apo�ni, jakoha Vini� zhledzieŭ, stary, na mylicach, kryknuŭ: �Nie padychod� da mostu Cesta! Usia atoka ŭ vahni!� Situacyja rabi�asia bieznadziejnaj. Na zakrucie da Vikus Judaearum, na jakim stajaŭ dom Lina, ma�ady trybun dahledzieŭ u chmary dymu po�ymia: hare�a nie tolki atoka, ale j Zatybra, a prynamsi druhi kaniec vu�a�ki, dzie �y�a Lihija.

Vini�, adnak, pamiataŭ, �to dom Lina byŭ u sado�ku, za jakim ad boku Tybru by�o nieviali�kaje niezabudavanaje pole. Henaja zhadka pryda�a jamu lhi.

Aho� moh zatrymacca na pustoj prastory. Henaja nadzieja hna�a jaho dalej, cho� ko�ny podych vietru prynosiŭ u�o nie tolki dym, ale tysia�y iskraŭ, jakija mahli ŭznavi� pa�ar z druhoha kanca zavu�ka i zaharadzi� pavarot.

Ure�cie, adnak, dahledzieŭ praz dymnuju chmaru cyprysy ŭ aharodzie Lina.

Damy za niedabudavanym polem hareli ŭ�o, by kastry droŭ, ale ma�aja insula Linava staja�a ��e niekranutaj. Vini� hlanuŭ z udzia�nasciu ŭ nieba i �u�yŭ da jaje praz hara�uju zaduchu. Dzviery byli pry�ynieny, pichanuŭ ich i ŭsko�yŭ u siaredzinu. U sadku nie by�o �yvoje du�y, i dom vyhladaŭ byccam zusim paro�ny.

� Mo�a, pamierli ad dymu j �ahi, � padumaŭ Vini�. I pa�aŭ klika�: � Lihija! Lihija!

Maŭ�annie. Tolki huk dalokaha vahniu �ucion byŭ u ci�y.

� Lihija!

Raptam �uje toj �udasny ryk, jaki �uŭ u�o raz u henym sadku. Na niedalokaj atocy zahareŭsia, niajna�aj, vivaryjum la sviatyni Esku�apa, u jakim usialakaja zvieryna pa�a�a z pierapudu vy�. Vinicija prania�a �udas�. Druhi vo� u�o raz, kali ca�kam hareŭ dumkaju pra Lihiju, adzyvaŭsia heny z�aviesny ryk, moŭ spahudnaja vara�ba.

Ale heta by�o karotkaje mihavoje ŭra�annie, bo stra�niej�y ad zviarynaha ryku huk pa�aru vyklikaŭ in�uju dumku: Lihija nie adhuknu�asia, praŭda, ale mah�a by� u zahro�anym budynku abamle�aja abo prydu�anaja dymam. Vini� usko�yŭ u siaredzinu domu. U ma�ym atryjumie by�a pustata j ciemra ad dymu. �ukaju�y vobmackam dzviarej da kubiku�aŭ, prykmieciŭ mihatlivuju lampa�ku i, padyj�oŭ�y, ba�y� lararyjum, u jakim zamiest laraŭ byŭ kry�. Pad tym kry�am pa�aŭ sviatli�ok. Praz ho�aŭ ma�adoha katechumiena ma�ankaju prabieh�a dumka, �to heny kry� ssy�aje jamu toj svieta�yk, z jakim mah�ymie znajsci Lihiju, dyk uziaŭ jaho dy pa�aŭ �uka� kubiku�aŭ. Znaj�oŭ�y adno, adsunuŭ zas�onu � niama nikoha.

Vini� byŭ peŭny, �to heta byŭ kubikulum Lihiji, bo na scienach visie�a jejnaja vopratka, na �o�ku la�aŭ kapityjum[59]. Vini� schapiŭ jaho, paca�avaŭ i, zakinuŭ�y na ple�y, paj�oŭ dalej �uka�. Damok byŭ ma�y, dyk chutka pierahledzieŭ usie kamory, a nat i padziamie�le. Nidzie nikoha ani duchu. By�o a� nadta vidavo�nym, �to Lihija, Lin i Ursus razam z in�ymi mia��anami henaha kvarta�u musili ŭciaka� ad pa�aru. �Tre �uka� ich u natoŭpie, za bramami horadu�, � prajim�a�asia praz ho�aŭ Viniciju.

Nie zdzivi�a jaho nadta toje, �to nie spatkaŭ ich na via-Portuensis, bo mahli z Zatybra vyjsci z procileh�aha boku da Vatykanskaha ŭzhorku. Dobra j toje, �to ŭcaleli prynamsi ad ahniu. Viniciju zvaliŭsia kamie� z hrudziej. Viedaŭ, praŭda, jak cia�ka by�o ŭciaka�, ale dumka pra si�u Ursusa pacia�a�a jaho. �Treba mnie ciapier, � kazaŭ sabie, � uciaka� adhetul, prabracca praz aharody Damicyli ŭ aharody Ahrypiny. Tam ich znajdu. Dym tamaka nie stra�ny, bo viecier vieje z Sabinskich horaŭ�.

Zaharava tak �yroka raznia�osia pa niebaschile, jak tolki lho by�o siahnu� vokam. Z-za hor vykaciŭsia miesiac, vialiki, poŭny; jon chutka zahareŭsia blaskam raspalenaj miedzi dy, jak by dzivia�ysia, paziraŭ na spahudnuju pahubu svietaŭ�adnaje Romy. U zardzieŭ�ajsia prostrani nieba mirhali taksama ru�ovyja zorki, ale ziamla nasupierak zvy�ajnasci by�a jasniej�aja, �ym nieba. Rym, by vieli�ezny svieta�, azaraŭ usiu Kampa�iu. Pry kryvavym blasku vida� byli dalej�yja hory, harady, vi��y, sviatyni, pomniki j akvadukty, biahu�yja z usich navakolnych hor da miesta, a na akvaduktach � roj ludziej, chavaju�ychsia tam ad niebiaspieki abo pryhladaju�ychsia na pa�ar.

Tym �asam stra�ennaja stychija abyjma�a �toraz novyja kvarta�y. Nielha by�o sumniavacca, �to nie�yja lichadziejskija ruki padpalvali horad, bo �toraz novyja pa�ary vybuchali ŭ kutkoch, ad pa�ary��a dalokich. Z pryhorkaŭ, na jakich razlohsia Rym, aho� sp�yvaŭ, by marskaja chvala, na daliny, ��ylna zabudavanyja piaci- i �ascipaviarchovymi damami, poŭnyja budaŭ, kramaŭ, draŭlanych pieravoznych amfiteatraŭ, zbudavanych prynahodna dla roznych vidovi��aŭ, i ŭre�cie sk�adoŭ dreva, alivy, zbo��a, arechaŭ, pinijevych �y�ak, zierniem jakich �yvi�asia ŭbohaje �ycharstva, i vopratki, jakuju �asami z �aski cezaraŭ razdavana halicie, �to hniazdzi�asia pa ciesnych zavu�kach. Tam pa�ar, natraplaju�y na palny matarja�, zmianiaŭsia ŭ �aradu vybuchaŭ i z nie�uvanaju chutkasciu achaplaŭ ce�yja vulicy. Ludzi, ka�uju�yja za horadam, adhadvali pa barvie po�ymia, �to hary�. �alony hon pavietra �asami vynosiŭ z ahnistaha tapieli��a tysia�y j miliony raspalenych �upin arechavych i mihdalnych, jakija nah�a ŭzdymalisia ŭharu, jak niezli�onyja statki jasnych matyloŭ, i �opalisia z treskam u pavietry abo, hnanyja vietram, spadali na novyja kvarta�y horadu, na vadaciahi, na pole, kruhom. Usiaki namier ratunku vydavaŭsia niedare�nym, a sumiatnia pabol�va�asia, bo kali z adnaho boku �ycharstva ŭciaka�a ŭsimi darohami i bramami za horad, z druhoha � pa�ar vabiŭ tysia�y cikaŭnych pastuchoŭ, sialan, drobnamia��an, jakich ciahnu�a taksama j spadzieva na�yvy.

Vokryk �Rym hinie!� nie ŭcichaŭ, a kaniec horadu vydavaŭsia ŭ tahdy�niuju paru adna�asna i kancom u�adstva dy razryvam usiakich putaŭ, jakija dahetul viazali �a�aviectva ŭ vadnu ce�as�. Narodnyja masy, u jakich pierava�va�a likam niavolnictva, �u�azbrod, nie dbali pra panavannie Rymu, hibiel jahonaja vara�y�a im volnas�, dyk pa�ali hrozna najo�vacca. �yry�asia nachabstva i hrabie�. Adno chiba vidovi��a hibieli horadu, adciahvaju�y ludskuju ŭvahu, paŭstrymoŭva�a vybuch razni, jakaja pa�niecca tady, jak z horadu zrobicca adno papiali��a. Sotni tysia� niavolnikaŭ, zabyvaju�ysia, �to Rym apra�a sviaty� i kamianic maje ��e kolkidziesiat lehijaŭ uva ŭsich �astkach svietu, kazaŭ by, �akali vierchavoda j sihna�u.

Zhadvali imia Spartaka, ale Spartaka nie by�o, dyk sami pa�ali zbiracca i zbrojicca, �ym chto moh. Najprakudniej�yja viestki kru�yli pa ŭsich bramach. Niekatoryja cvierdzili, byccam heta vu�kan z nas�annia Jovi�a ni��y� horad ahniom, �to vyrynaje z-pad ziamli; in�yja ba�yli ŭ hetym pomstu Viesty za viasta�ku Rubryju. Ludzi takoha pierakanannia nie chacieli ni�oha ratava�, a zamiest taho abiahali sviatyni i malili ŭ bahoŭ litasci. Ale najpapularniej�aju by�a poha�aska, �to cezar zahadaŭ spali� Rym, kab pazbycca smurodu z Subury dy kab vybudava� novy horad pad nazovam Neronija. Na zhadku pra heta zakatnaja z�os� aharta�a ludziej, i kab, pa dumcy Vinicija, znaj�oŭsia pavadyr, jaki b umieŭ vykarysta� heny vu�kan nianavisci, kaniec Nerona pryspie�any byŭ by na ce�yja hady.

Havaryli taksama, byccam Neron azviareŭ i ja��e zahadaje pretoryjanam i h�adyjataram vyraza� horad. Niekatoryja ba�ylisia, byccam zviarjo z usich vivaryjaŭ vypuscili pa zahadu Rudabarodaha. Ba�yli na vulicach lvoŭ z asmalenaju hryvaju, ras�ale�ych s�anoŭ i turaŭ, masakruju�ych narod. By�o ŭ hetym nat krychu praŭdy, bo ŭ niekalkich miajscoch s�any, ba�a�y blizki pa�ar, razvalili vivaryj i, vyrabiŭ�ysia na svabodu, biehli, spud�anyja, u procileh�y bok, �omia�y ŭsio pierad saboju, moŭ bura. Publi�naja viestka padava�a zhinuŭ�ych u vahni na dziesiatki tysia�. Zhinu�a niama�a. Byli j takija, jakija, straciŭ�y majomas� abo najdara�ej�yja sercu asoby, kidalisia samacho� u vaho�.

In�ych du�yŭ dym. U asiaroddzi horadu, mi� Kapitolem z adnaho, a Kviryna�am, Vimina�am Eskvilinam z druhoha boku, taksama mi� Pa�atynam i ŭzhorjem Celius, dzie byli najhusciej zabudavanyja vulicy, pa�ar padyjmaŭsia ŭ tak mnohich miascoch adna�asna, �to ce�yja hramady ludziej, uciakaju�y ŭ adzin bok, traplali niespadziavana na novuju scianu po�ymia z procileh�aha boku i hinuli stra�naju smierciu ŭ ahniavoj ka�amiesicy.

Ludzi sopa�achu ad sumiatni j zbiante�annia nie viedali, kudy ŭciaka�. Darohi byli zahruva��any, a ŭ mnohich punktach zusim zaharod�any. Tyja, �to ŭciakali na rynki j placy, dzie pazniej pabudavana Amfiteatr F�avijana, da sviatyni Ziamli, da portyku Liviji i vy�ej, da sviatyni Junony j Lucyny, mi� Klivus Vibryjus[60] a staroju Eskvilinskaju bramaju, akru�anyja adusiul ahniom, pahinuli ad �ahi. U miascoch, kudy po�ymia nie dasiahnu�a, znachodzili pazniej sotni trupaŭ, spra�anych na vuhal, cho� tut i tam nia��asnyja vyryvali kamiennyja plity j zakopvalisia ad spioki ŭ ziamlu. Nivodnaja, badaj, siamja z asiaroddzia horadu nie ŭcale�a, dziela taho ŭzdoŭ� kamianic, la bramaŭ i pa ŭsich darohach �utno by�o rospa�naje vyccio �an�yn, ha�osia�ych i pry�ytaju�ych pa zahinu�ych u piekle pa�aru.

I tak adny malili ŭ bahoŭ mi�asernasci, druhija bluznili im za henuju stra�ennuju z�ybiadu. Ba�yli starcaŭ, vyciahaju�ych ruki da Jovi�a Libieratara: �Ty � � vybaviciel, vybaŭ tvoj a�tar i horad!��Rospa� adnak �a zviarta�asia ha�oŭnym �ynam supra� starych rymskich bahoŭ, jakija ŭ paniacci narodu abaviazany byli heny horad scierah�y rupniej, �ym in�yja. Akazalisia jany biezdapamo�nymi, dyk dakarali im. Prymie� taho, kali na Via Asinaryja[61] pakaza�asia hrupka sviataroŭ jehipskich, pierapravad�vaju�ych statuju Izydy, vyratavanuju z sviatyni ŭ akolicy Porta Celimantana, narod kinuŭsia hurmam, pryprohsia ŭ voz, pryciahnuŭ jaho a� da bramy Apijskaj i pastaviŭ jaje ŭ sviatyni Marsa, adapchnuŭ�y sviataroŭ jahonych, jakija nie davali tut stavi�. U in�ych miajscoch malilisia da Serapisa, Baa�a, Jehovy, vyznavalniki jakoha, vyrajiŭ�ysia z zavu�kaŭ Subury j Zatybra, napaŭniali vieraskam i homanam pole. U ichnim kryku vy�uvalisia tony jak by tryumfu, tamu, kali padyjmaŭsia chor ha�asoŭ, s�avia�ych �Va�adara svietu�, dyk vyklikaŭ aburennie in�ych, jakija namahalisia sci�y� niesvoje�asnuju henuju radas�. Dzie-nidzie �utny byli piajanyja mu��ynami, starcami, �an�ynami j dzia�mi dziŭnyja piesni, pava�nyja, zmiest jakich cia�ka by�o zrazumie�, paŭtaralisia ŭ ich s�ovy: �Idzie suddzia hnievu j kary�. Tak niespakojnaja j biassonnaja chvala ludskaja akru�a�a, by razhukanaje mora, zality ahniom horad.

Ale ni�oha nie dapamaha�a � ni rospa�, ni bluznierstvy, ni piesni. Biada by�a niepieramo�naja, niaŭmolnaja, jak prazna�ennie, jak nas�annio. Kala amfiteatru Pampieja zaharelisia sk�ady kanapiel i viarovak, pryhatavanych dla cyrkaŭ, arenaŭ i roznaha rodu ma�yn, u�yvanych pad�as ihry��aŭ, a taksama bo�ki sma�y, jakimi va��yli viaroŭki. Praz niekalki hadzin uvie� toj kvarta� horadu, za jakim by�o Marsavaje pole, tak �unaŭ jasna-�oŭtym po�ymiem, �to napaŭaba�vanieŭ�ym z �achu hladzielnikam vydava�asia: niajna�aj, u ahulnaj henaj pahubie pab�ytaŭsia paradak dnia j no�y, i ba�a� vo� u na�nuju paru sonie�ny blask. Ale niezabaŭna ahulnaja �yrva� pakana�a ŭsio. Z mora ahniu stralali ŭharu kazaŭ by vielizarnyja fantany po�ymia, ras�apurvaju�ysia vahnistaju miat�oju; viecier razryvaŭ ich, zamianiaŭ u za�atyja nici, iskranyja va�asy dy nios udale�yniu nad Kampa�iaj a� da Albanskich hor.

No� rabi�asia �toraz vidniej�aj, pavietra jak by pierasiaknuta by�o nie tolki blaskam, ale j �ahoju. Tybr p�yŭ �yvym ahniom. Nia��asny horad zmianiŭsia ŭ piek�a. Pa�ar abyjmaŭ �toraz bol�yja prastory, braŭ �turmam uzhorki, razlivaŭsia pa roŭniach, zalivaŭ daliny, �aleŭ, hu�eŭ, hrymieŭ.

Tka� Makryn, da jakoha pryniecjena Vinicija, abmyŭ jaho, pryadzieŭ, nakarmiŭ, pasla �aho ma�ady trybun, krychu asileŭ�y, zajaviŭ, �to ja��e hetaje � no�y raspa�nie dalej�yja po�uki Lina. Makryn, jaki byŭ chryscijaninam, pacvierdziŭ s�ovy Chi�ona, �to Lin z star�ym prezbiteram Klemiensam paj�li da Ostryjanuma, dzie Piotr mieŭsia chrysci� ce�yja hramady adeptaŭ novaje viery. Dla blizkich by�o viedama, �to nahlad nad domam Lin daru�yŭ pierad dvuma dniami niejkamu Ha�u. Dla Vinicija by�o heta dokazam, �to ani Lihija, ani Ursus nie zastalisia doma, a paj�li taksama da Ostryjanuma. Dumka hetaja da�a jamu polhu. Lin byŭ �a�aviek stary, cia�ka by�o jamu �todzie� chadzi� z Zatybra a� za dalokuju Namentanskuju bramu i viartacca adtul, dyk, maby�, u kaho-niebud� zatrymaŭsia za murami, a razam z im chiba j Lihija dy Ursus. Takim �ynam jany ŭchililisia ad pa�aru, jaki naahu� nie pierakinuŭsia na druhi bok Eskvilinu. U hetym usim Vini� ba�yŭ apieku Chrysta; �uŭ jaje i nad saboju, dyk z sercam, bol� �ym kali pierapoŭnienym luboŭju, prysiahaŭ Jamu ŭ du�y vyp�acicca ŭsim �ycciom za henyja vidavo�nyja znaki �aski.

Tym bol� spia�aŭsia da Ostryjanuma. Znojdzie Lihiju, znojdzie Lina, Piatra i zabiare ich kudy-niebud� dalej, u svaje asied�asci, cho� by i ŭ Sicyliju. Rym hary�, za niekalki dzion budzie zni��any, dyk na�to tut zastavacca na z�ybiadu, na bujanstva razbojnikaŭ? Tam zas�onia� ich �erahi karnych niavolnikaŭ, utuli� ci�ynia vioski, i budu� spakojna �y� pad kry�ami Chrysta i bahas�aŭlenniem Piatra. Kab anno ich znajsci.

A heta nie by�o lohka. Vini� pamiataŭ niadaŭnija svaje pierypietyi mi� vijAApija j Zatybram, jak musiŭ kru�ynia�, kab dajecha� da Partovaje darohi, dyk vyra�yŭ ciapier abyjsci horad z procileh�aha boku. Idu�y Tryumfalnaju darohaju, lho by�o dabracca ŭzdoŭ� raki a� da mostu Emilija, adtul, minaju�y Pincyjus, uzdoŭ� Marsavaha pola, praz aharody Pampieja, Liku�a i Salustyja na vijA-Namentana. By�a hena najkaraciej�aja daroha, ale i Makryn, i Chi�on nie rajili joju puskacca. Aho�, praŭda, nie achapiŭ dahetul taje �astki horadu, ale ŭsie rynki j vulicy mahli by� zahruva��any lud�mi dy re�ami.

Chi�on rajiŭ padacca praz Ager Vaticanus[62] a� da Porta-F�amina, tam pierajsci raku i, ciarespa� vonkavych haradskich muroŭ, za aharodami Acylija da PortaSalaryja. Vini�, nadumaŭ�ysia, zhadziŭsia z henaj radaj.

Makryn musiŭ zastacca na staro�y domu, ale vystaraŭsia dva mu�y, jakija mahli by� prydatnymi i dla dalej�aha padaro��a Lihiji. Chacieŭ taksama dada� i niavolnika, ale Vini� nie ŭziaŭ, spadzieju�ysia znoŭ napatka� addzie� pretoryjanaŭ, jak napiaredadni.

I cieraz chvilinu ŭdvuch z Chi�onam ru�yli praz Janikulskuju viosku da Tryumfalnaj darohi. Na prahalinach byli i tut tabary��y paharelcaŭ, ale praciskalisia praz ich z mien�ymi cia�kasciami, bol�aja bo �astka �ycharoŭ uciaka�a da mora Partovaju darohaju. Za Septymijanskaj bramaj jechali mi� rakoju i strojnymi aharodami Damicyi, mahutnyja cyprysy jakich �yrvanielisia ad pa�aru, by ad via�erniaje zary. Daroha rabi�asia svabadniej�aj, �asami tolki prychodzi�asia prapichvacca praz nataŭpy nap�yvaju�aha sialanstva. Vini� jak maha pahaniaŭ mu�a, a Chi�on, jedu�y tut �a za im, praz ce�uju darohu baruzdziŭ sabie pad nos: � Nu, pa�ar u�o zastaŭsia zzadu i ciapier hreje ŭ ple�y. Nikoli na henaj darozie nie by�o ��e tak vidno ŭna�y. O, Zeŭsie! Kali nie spusci� zalevy na hety pa�ar, dyk, zna�ycca, nie lubi� Rymu. Moc ludskaja ahniu hetaha nie adu�aje. Taki horad! S�u�y�a jamu Hrecyja dyj ce�y sviet! A ciapier vo� pier�y-lep�y hrek mah�ymie pra�y� svoj bob u jahonych papiali��ach! I chto b hetaha spadziavaŭsia!.. Nie budzie ŭ�o Rymu, ni rymskich panoŭ� A chto chaciecimie va�yndacca na pa�ary��y, rabicimie heta smie�a, pasvistvaju�y. O, bohi!

Svista� nad takim svietaŭ�adnym horadam! Chto z hrekaŭ abo nat i barbaraŭ moh taho spadziavacca?.. A adnak mo�na svista�, bo ku�a popie�u � ci zastaniecca pa vohni��y pastuchoŭ, ci pa zhare�ym horadzie � jos� tolki ku�aju popie�u, jakuju raniej ci pazniej razvieje viecier.

Horad uscia� hareŭ. Vialiki Cyrk razvaliŭsia ŭ hruzy, u kvarta�ach, jakija pier� pa�ali hare�, zapadalisia ce�yja zavu�ki. �to ruchnie dom, vulica � po�ymia �uchnie s�upam a� pad nieba. Viecier zakruciŭ ad boku mora z stra�naj si�aj, niesu�y na Celius, na Eskvilinum dy na Vimina� chvali ahniu, ha�avie�ak i vuha�la. Pa�aŭsia ŭ�o j ratunak. Pa zahadu Tyhelina, jaki na treci dzie� prybyŭ z Ancyjuma, pa�ali na Eskvilinie bury� damy, kab nie dapusci� dalej ahniu. Daremny heta byŭ, adnak, ratunak nibyta dla acalennia astankaŭ horadu, bo pra adratavannie taho, �to pa�a�o hare�, nie by�o �aho i duma�. Treba by�o pry tym zabiaspie�ycca i ad dalej�ych nastupstvaŭ pa�aru. Razam z Rymam hinu�a vialikaje bahaccie, hinu�a ŭsia majomas� jahonych �ycharoŭ, tak �to navako� horadu ka�avali ciapier tysia�y ha�ajstry. U�o na druhi dzie� ho�ad pa�aŭ daku�a� masam, bo niezli�onyja zapasy jeminy, zamahazinavanaje ŭ horadzie, hareli razam z im, a ŭ vahulnaj ka�amiesicy i dezarhanizacyi ŭradaŭ nichto da hetych por nie padumaŭ pra dastavu novych. A� tolki pa pryjezdzie Tyhelina paj�li ŭ Ostyju admys�ovyja zahady, ale prymie� taho narod stanaviŭsia �toraz brudniej�ym.

Dom pry Akva Apija, dzie da �asu zakvataravaŭsia Tyhelin, akru�ali nataŭpy �an�yn, �to kry�ali ad rannia da pozniaje na�y: �Chleba i dachu!� Daremna pretoryjanie, vyklikanyja z vialikaha abozu mi� via-Salaryja i Namentana, natu�valisia ŭtryma� siaki-taki �ad. Siam-tam sutykalisia jany z aru�nym supracivam, a biezabaronnyja hramady kry�ali, pakazvaju�y na aho�: �Re�cie nas la hetaha ahniu!� Z�are�yli cezaru, aŭhustyjanam, pretoryjanam, i ŭzburennie ras�o z ko�naju hadzinaj tak, �to Tyhelin, paziraju�y na tysia�y vohni�� vako� horadu, kazaŭ sabie, �to heta �ahiery vorahaŭ. Pa jahonym zahadzie apra�a muki dastavili vialikuju kolkas� pie�anaha chleba nie tolki z Ostyi, a i z usich haradoŭ i navakolnych viosak; ale jak tolki nadyj�li pier�yja transparty no��u da Emporyjuma, narod adbiŭ ha�oŭnuju bramu z boku Avientynu dy jmhnienna raschapiŭ zapasy siarod suta�aki. Pry blasku ahniu bilisia za bochany chleba i �mat utaptali ŭ ziamlu. Muka z parazryvanych mia�koŭ pakry�a, jak mie�am, uvie� prastor ad svierniaŭ a� da �uku Druzusa i Hiermanika, i chaaty�ny rozruch tryvaŭ a� datul, pakul vojska nie absadzi�a ŭsich budynkaŭ dy nie pa�a�o adhania� nataŭpu stre�ami.

Nikoli ad �asaŭ napadu ha�aŭ pad kamandaju Brenna nie spatyka�a Rymu padobnaja z�ybiada. Rabili paraŭnannie henych dvuch pa�araŭ. Ale tady zastaŭsia prynamsi Kapitol. Ciapier i Kapitol byŭ akru�any stra�ennym viankom ahniu. Marmur nie hareŭ, praŭda, ahniom, ale no��u, kali viecier na chvilinu raschilaŭ po�ymia, vida� byli �erahi kalumnady vy�niaje sviatyni Jovi�a, nahretyja da �yrvani i sviecia�yja, by raspalenyja vuhli. Ure�cie, za �asaŭ Brenna Rym mieŭ �ycharstva zdyscyplinavanaje, pryviazanaje da rodnaha horadu j sviaty�, a ciapier vo� naŭko�a pa�aju�aje stalicy ka�avali roznamoŭnyja masy, pa bol�aj �astcy niavolniki j vyzvolniki, razhukanyja nies�uchi, hatovyja pad naciskam ho�adu kinucca na ŭ�adu.

Ale sam hrom pa�aru, napaŭniaju�y sercy �acham, da peŭnaje stupieni abiassilvaŭ masy. Za nia��asciem ahniu mah�o pryjsci nia��ascie ho�adu j chvarobaŭ, jak na bol�uju biadu, bo nasta�a stra�ennaja lipniovaja hara�ynia. Raspalenym ad ahniu j sonca pavietram nielha by�o ziacha�.

No� nie tolki nie prynosi�a polhi, ale stanavi�asia piek�am. Dzie� adkryvaŭ �achlivaje j z�aviesnaje vidovi��a. Usiaredzinie � vielizarny horad na ŭzhorkach, vyhladaju�y jak razhukany vu�kan, a navoka�, a� da Albanskich horaŭ, adno nieprahladnaje ka�ovi��a budaŭ, pa�atak, �a�a�oŭ, vazoŭ, ta�ak, no�aŭ, kramaŭ, vohni��, prys�onienaje dymam, py�am, asvie�anaje rudymi kasulami sonca, poŭnaje homanu, kryku, praklonaŭ, nianavisci j strachu, nialudski vyhlad mu��yn, �an�yn i dziaciej. Pami� kvirytaŭ � hreki, kud�atyja jasnavokija narody z poŭna�y, afry j azijaty; pami� hramadzianami � niavolniki, vyzvolniki, h�adyjatary, kupcy, ramiesniki, sialanie j vajaki; isnaje mora ludskoje, ablivaju�aje atoku ahniu.

Roznyja viestki bujali toje mora, by viecier � sapraŭdnyja chvali. Byli pamysnyja j niepamysnyja. Raskazvali pra niezli�onyja zapasy zbo��a j adzie�y, �to chutka nadojdu� u Emporyjum i budu� razdavacca darma. Havaryli taksama, byccam pa zahadu cezara z azijackich i afrykanskich pravincyjaŭ budu� zvozicca bahacci i razdavacca pami� �ycharami Rymu tak, kab ko�ny moh sabie pastavi� sobski dom. Adna�asna chadzili j takija naviny, �to vada ŭ vadaciahach zatru�ana, �to byccam Neron cho�a zni��y� horad, a mia��an vyhubi� da adnaho, kab pieraniescisia ŭ Hrecyju ci Jehipiet i adtul va�adary� svietam.

Ko�naja paha�oska razychodzi�asia lotam ma�anki i znachodzi�a siarod nataŭpu vieru, vyklikaju�y abo nadzieju, abo zajad�y hnieŭ, abo strach. Ure�cie niejkaja hara�ka spanava�a tysia�y ka�eŭnikaŭ. Viera chryscijan, �to ahniavy kaniec svietu blizki, �yry�asia i mi� pahanami z ko�nym dniom �toraz bol�. Ludzi trutnieli, �aleli. U vab�akoch ba�yli bahoŭ, asvie�anych zaharavam, pryhladaju�ychsia zahubie ziamli, i vyciahali da ich ruki pa litas� abo praklinali ich. Tym �asam vojska pry dapamozie peŭnaha liku �ycharoŭ razbura�a ŭscia� kamianicy na Eskvilinie, na Celiusie, a taksama i na Zatybry, jakoje dziakuju�y hetamu ŭ bol�aj �astcy acale�a. Ale ŭ samym horadzie hareli niezli�onyja skarby, nahramad�anyja viekavymi pieramohami, biascennyja tvory mastactva, strojnyja sviatyni dy najdara�ej�yja pamiatki rymskaje minuŭ��yny i s�avy. Pradba�va�asia, �to z usiaho miesta acaleje niekalki tolki krajnich kvarta�aŭ, a sotni tysia� ludziej zastanucca biez prytuli��a. In�yja raspaŭsiud�vali taksama viestki, �to vajaki razburaju� damy nie dziela spynu ahniu, a dziela taho, kab ni�ahutka z horadu nie zasta�osia. Tyhelin prasiŭ-maliŭ u ko�nym pi�mie, kab cezar pryjechaŭ i svajoju prysutnasciu ŭcichamiryŭ rospa� naroda. Ale Neron ru�yŭsia tolki tady, kali po�ymia aharnu�a �Domus Transitoria�[64], i spia�aŭsia, kab nie straci� nahody, kali pa�e�a daj��a da najvy�ej�aje mahutnasci.

Aho� tym �asam dasiahnuŭ da via-Namentana, a ad jaje razam z pieramienaju vietru adviarnuŭsia da via-�ata[65] j da Tybru, akru�yŭ Kapitol, razliŭsia na Forum Boaryjum i, pusto�a�y ŭsio, �to ŭ pier�ym impecie abminuŭ, znoŭ nabli�yŭsia da Pa�atynu. Tyhelin, sabraŭ�y ŭsie si�y pretoryjanaŭ, s�aŭ pas�anca za pas�ancom nasustra� cezaru z danosami, �to sviatazarnas� vidovi��a �toraz palap�ajecca, bo pa�ar uzmahajecca. Neron chacieŭ pryspie� no��u, kab tym lep� nasycicca vidovi��am pahuby horadu. Dla henaje mety zatrymaŭsia ŭ vakolicach Akva Albana i pry poma�y trahika Aliturusa ŭk�adaŭ pozu, mimiku, pozirk, vu�yŭsia roznych manieraŭ, zaŭziata spra�aju�ysia, ci pry s�ovach �O, sviaty hradzie, �to tryvalej�ym mieŭ byci, �ym Ida� padymie ŭharu abiedzvie ruki, ci, trymaju�y ŭ adnej forminhu, apusci� jaje, a padymie tolki druhuju. I henaje pytannie vydava�asia jamu ŭ toj chvilinie va�niej�ym ad usich in�ych. Vyjechaŭ�y ŭre�cie na zmiarkanni, rajiŭsia ja��e z Piatronijem, ci nie by�o b dobra ŭ vier�y, apisvaju�ym nia��ascie, pamiasci� paru strojnych bluznierstvaŭ supra� bahoŭ, ci ich nie vymahaje mastactva ŭ danym vypadku i situacyja �a�avieka, ahladaju�aha hibiel ba�kaŭ��yny.

Kala poŭna�y padjechaŭ ure�cie da horadu razam z vialmo�naju svajoju svitaju, dvaranami, sienatarami, rycarami, vyzvolnikami, niavolnikami, damami j dzie�mi. �asnacca� tysia� pretoryjanaŭ, ustaŭlenych bajavymi �erahami pa darozie, pilnava�a jahonaha pryjezdu, tryma�a ŭ cuhundary razhukanyja masy narodu. Narod praklinaŭ, kry�aŭ, svistaŭ, hledzia�y na karahod, nie smieŭ, adnak, na jaho kranucca. U mnohich punktach ha�ajstra nat i vivatava�a, bo jana, ni�oha nie maju�y, ni�oha ŭ pa�ary nie straci�a, a spadziava�asia bolej ��odraha razdavannia zbo��a, alivy, vopratki i hro�aj. Ure�cie i vokliki, i svisty, i vopleski zah�u�yŭ huk trubaŭ i rahoŭ pa zahadu Tyhelina. Neron, prajechaŭ�y Ostyjskuju bramu, zatrymaŭsia na chvilinu i pradek�amavaŭ: �Biazdomny ŭ�adar biazdomnaha narodu, dzie � prytulu nana� biazdolnuju svaju ho�aŭ!� � dalej, minuŭ�y schi� Delfina, padniaŭsia pa pryhatavanych dla siabie schodach na Apijski vadaciah, a za im � aŭhustyjanie i chor spievakoŭ z cytrami, lutniami dy in�ym muzy�nym pry�addziem.

Usie ŭstrymali dychannie ŭ hrudziach, ci nie vyka�a, ba�, jakich vialikich s�oŭ, �to dziela ŭ�asnaje biaspieki tre by�o zapamiata�. Ale stajaŭ va�na, niamy, prybrany ŭ purpurovy p�a�� i vianiec z �aŭraŭ za�atych, aziraju�y ras�ale�uju si�u po�ymia. Terpnas padaŭ jamu za�atuju lutniu. Jon padniaŭ vo�y da nieba, ablitaha zaharavam, jak by �akaŭ natchniennia.

Narod pakazvaŭ na jaho rukami zdalok, ablitaha kryvavym blaskam. Daloka sy�eli vu�y po�ymia i hareli viekavyja najsviaciej�yja relikviji: hare�a sviatynia Hierkulesa, jakuju zbudavaŭ Eŭandar, i sviatynia Jovi�a Statara, i sviatynia �uny, pastaŭlenaja ja��e Servijem Tulijem, i dom Numy Pampilija, i sviatynia Viesty z pienatami rymskaha narodu, u hryvach p�amianistych pakazvaŭsia �asami Kapitol, hare�a minuŭ��yna j du�a Rymu, a jon, Cezar, stajaŭ z lutniaju ŭ ruce, z minaju trahi�naha aktora i z dumkaju nie pra hinu�uju aj�ynu, a pra pozu i patety�nyja skazy, jakimi b najlep� mo�na by�o vykaza� vialikas� z�ybiady, vyklika� najbol�y podziŭ dy najhara�ej�aje brava.

Nienavidzieŭ jon toj horad, nienavidzieŭ jahonych �ycharoŭ, lubiŭ tolki svaje piesni j paeziju, dyk u du�y cie�yŭsia, �to ŭre�cie ahladaje trahiedyju, padobnuju da taje, jakuju apisvaŭ. Vier�aplot pa�uvaŭsia ��aslivym, dek�amatar pa�uvaŭsia natchnionym, smakun ura�anniaŭ upojvaŭsia �achlivym vidovi��am i rabiŭ rasko�naje paraŭnannie, �to nat zah�ada Troji nie mah�a daraŭnia� zah�adzie henaha vielizarnaha horadu. �aho � bol� ja��e moh �ada�? Vo� Rym, Rym svietaŭ�adny, hary�, a jon staji� na arkadzie vadaciahu z za�atoju lutniaj u ruce, dalokaprykmietny, purpurovy, u mory podzivu, svietazarny, paety�ny! Tam daloka ŭ �mie hudzie j aburajecca narod! Chaj hudzie! Minu� stahoddzi, tysia�y hadoŭ projdzie, a ludzi pamiatacimu� i s�avicimu� hetaha paeta, jaki ŭ takuju no� apiavaŭ upadak i pa�ar Troji. Kim �a ŭ paraŭnanni z im jos� Homer? Kim sam Apa�on z svajoju re�bianaju forminhaj? Tut padniaŭ ruki i, kranuŭ�y struny, adazvaŭsia s�ovami Pryjama: O, hniazdo ba�koŭ majich, o ka�yska mi�a!..

Ho�as na adkrytym prastory pry huku pa�aru i pry dalokim homanie �mattysia�naha nataŭpu vydavaŭsia nadta nik�y, dry�a�y j s�aby, a zvon akampaniemientu zvinieŭ, by dzykannie muchi. Sienatary, uradaŭcy i aŭhustyjanie, sabranyja na vadaciahu, nachilili ha�ovy, s�uchaju�y z niamym zachaplenniem. A jon doŭha piajaŭ, piajaŭ, �toraz �a�asniej. U momantach, kali ŭryvaŭ dziela pierachopu pavietra, chor spievakoŭ paŭtaraŭ apo�nija vier�y, pasla, skinuŭ�y z pla�ej adrepietavanym u Alitura rucham trahi�nuju �yrmu, znoŭ kranuŭ struny, znoŭ piajaŭ.

Skon�yŭ�y ŭre�cie piesniu, zahadzia ŭ�o�anuju, pa�aŭ impravizava�, �ukaju�y vialikich paraŭnanniaŭ u vidovi��y, jakoje rassci�a�asia pierad im. Na tvary vida� byli ŭnutranyja piera�yvanni. Nie prajma�a jaho hibiel radzimaha horadu, ale ŭpajiŭsia i raschvalavaŭsia pafasam u�asnych s�oŭ da taho, �to ŭpusciŭ bryn�a�uju lutniu pad nohi i, achinuŭ�ysia ŭ �yrmu, stajaŭ, by skamianie�y, padobny da adnaho z tych marmurovych Niobidaŭ, jakija ŭpryha�ali dvory��a Pa�atynu.

Pa karotkaj chvilinie maŭ�annia zahrymie�a bura vopleskaŭ. Ale voddal adkaza�a joj vyccio nataŭpu. Ciapier nichto tam u�o nie sumniavaŭsia, �to heta cezar zahadaŭ spali� horad, kab zrabi� sabie vidovi��a j piaja� pry im piesni.

Neron, pa�uŭ�y toj kryk tysia�nych ha�asoŭ, zviartajecca da aŭhustyjanaŭ z sumnaj, poŭnaj ras�aravannia minaj pakryŭd�anaha �a�avieka i ka�a: � Vo� jak kviryty ŭmieju� cani� mianie j paeziju.

� Z�ydni! � adkazaŭ Vatynij. � Napusci na ich pretoryjanaŭ!

Neron zviarnuŭsia da Tyhelina: � Ci mahu spadziavacca viernasci ad vojaŭ?

� Tak, boski! � adrapartavaŭ prefiekt.

Piatroni pacisnuŭ pla�yma: � Na ichniuju viernas�, ale nie kolkas�, � dadaŭ. � Zasta�sia tym �asam tut, dzie staji�, bo tut najbiespia�niej, a toj narod tre ŭcichamiry�.

Toje samaje dumali i Seneka, i konsu� Lucynij. Tym �asam na nizie ŭzburennie ras�o. Narod uzbrojvaŭsia kamienniami j ka�ami ad pa�atak, do�kami z vazoŭ i ta�ak dy roznym �alezziem. Niezabaŭna niekalki kahortavych kamandantaŭ pryj��o z dak�adam, �to pretoryjanie led� vytrymoŭvaju� liniju ad nalahaju�aj chvali ŭzburanaha narodu i, nie maju�y zahadu bi�, nie viedaju�, �to rabi�.

� O, bohi! � narakaje Neron. � �to za no�! Z adnaho boku pa�ar, z druhoha � razhukanaje mora narodu.

I pa�aŭ �uka� dalej skazaŭ, jakija b najstrajniej mahli vykaza� �udas� chviliny, ale, ba�a�y navoka� bladyja tryvo�nyja miny, taksama spa�ochaŭsia.

� Dajcie ciomny p�a�� z kapturom! � adazvaŭsia. � Ci sapraŭdy mo�a dajsci da bitvy?

� U�adaru, � adkazaŭ niapeŭnym tonam Tyhelin, � ja zrabiŭ usio, �to moh, ale niebiaspieka jos� pava�naja� Zviarnisia da narodu, boski, z abiacankami.

� Cezar budzie havary� da ha�ajstry? Chaj heta vykanaje in�y chto ad majho imia. Chto padru�ycca?

� Ja! � adkazaŭ Piatroni.

� Idzi, dru�a! Ty najviarniej�y ŭ ko�naj patrebie� Idzi i abiacanak nie �kaduj!

Piatroni zviarnuŭsia da prysutnych z minaju pahardlivaj dy irani�naj: � Prysutnyja tut sienatary, � ka�a, � dy akramia ich Pizon, Nerva i Senecyj pajedu� sa mnoju.

I va�na zyj�oŭ z vadaciahu, a tyja, jakich paklikaŭ � za im, nie biez chislivasci, ale z peŭnaju lhoju, �erpanaju z jahonaj dastojnaj spakojnasci. Piatroni, zatrymaŭ�ysia pad arkadami, zahadaŭ pada� sabie bie�aha kania, sieŭ na jaho i pajechaŭ na �ale z tavary�ami praz h�ybokija �erahi pretoryjanaŭ, da �ornaj vyju�aj masy, biezabaronny, trymaju�y ŭ ruce tonki kijo�ak z kosci s�anovaj, z jakim pryzvy�ajiŭsia chadzi�.

I, padjechaŭ�y zusim, upior kania ŭ nataŭp. Kruhom, jak voka siaha�a, vidzion byŭ les ruk, uzbrojenych, �ym trapi�a, razju�anyja vo�y, ablityja potam tvary i razrykanyja zapienienyja vusny. Ras�ale�aja chvala ŭmih akru�y�a jahonuju kampaniju, za joju vida� by�o isnaje mora ha�oŭ � chvaluju�aje, kipu�aje, stra�ennaje.

Kryki zmahutnieli j zmianilisia ŭ nialudski ryk. Ka�y, vi�y, a nat �abli kivalisia nad ha�avoju Piatronija. Dziarlivyja ruki �avili cuhli jahonaha kania dy jaho samoha, a jon ujazd�aŭ �toraz h�ybiej, cha�odny, suchadu�ny, z minaju abryzh�aj. �asami valiŭ kijem pa ha�avie najzajadlej�ych tak, jak by ras�y��aŭ sabie darohu, i taja samapeŭnas� i bieztryvo�nas� jahonaja budzi�a ŭ nataŭpie podziŭ. Paznali jaho ŭre�cie, i mnohija ha�asy pa�ali kry�a�: � Piatroni! Arbiter elegantiarum! Piatroni!

� Piatroni!!! � zahu�o z usich bakoŭ.

I �ym bol� paŭtarana hena imia, tym bol� has�a zajzdras� i pahroza, bo heny statny patrycyj, cho� nikoli nie �ukaŭ �aski ŭ naroda, byŭ adnak jahonym piupi�am. Mieŭ s�avu �a�avieka ludskoha, ��odraha, a papularnas� jahonaja pa�yra�asia z�a��a ad �asaŭ spravy Pedanija Sekunda, dla jakoha damahaŭsia �ahodnaha prysudu, katorym pryhavorany byli da smierci ŭsie niavolniki prefiekta. Z�a��a niavolniki lubili jaho ad taje pary takoju luboŭju, jak ludzi pryhnoblenyja j biazdolnyja zvy�ajna lubia� tych, chto cho� krychu akazvaje im spa�uccia. Da taho da�u�a�asia ��e j cikavas�: �to ska�a vys�annik cezara, bo nichto nie sumniavaŭsia, �to cezar vys�aŭ jaho znarok. A jon, zniaŭ�y z siabie svaju bie�uju, ablamavanuju �kar�atam, tohu, padniaŭ jaje ŭharu i pa�aŭ matla� nad ha�avami, kab da� zna�, �to cho�a pramovi�.

� Cicha! Maŭ�ecie! � paj��o pa ŭsioj masie.

Cieraz chvilinu nasta�a ci�ynia. Tady jon vyprastavaŭsia na kani i pa�aŭ havary� pierakanaŭ�ym spakojnym ho�asam: � Hramadzianie! Chaj tyja, �to pa�uju� maje s�ovy, pieraka�u� tym, �to staja� dalej, a ŭsie trymajciesia, jak ludzi, nie jak bydlata na arenach!

� S�uchajem! S�uchajem!

� Dyk s�uchajcie! Horad budzie adbudavany. Parki �uku�a, Miecenata, Cezara i Ahrypiny dla vas budu� adkryty! Uzaŭtra raspa�niecca vyda�a zbo��a, vina i alivy tak, kab ko�ny moh napoŭni� �yvot a� da hor�a! Pasla cezar spravi� vam ihry��y, jakich sviet nie ba�yŭ dahetul, budzie pa�ostka i darunki. Bahaciej�ymi budziecie pa pa�ary, �ym pierad pa�aram!

Pryci�ny hu� pakaciŭsia na ŭsie baki, by chvali pa vadzie, u jakuju ŭpaŭ kamie�: hena bli�ej�yja pierakazvali s�ovy dalej�ym. Tam-siam adhuknulisia taksama kryki hnievu abo patakavannia, jakija chutka zmianilisia ŭ adzin mahutny vierask: � Ranem et circenses!!!..[66] Piatroni atuliŭsia ŭ tohu i praz niejki �as s�uchaŭ nieparu�na, padobny ŭ svajoj bie�aj vopratcy da marmurovaj statuji. Vierask mahutnieŭ, h�u�yŭ huk pa�aru, adzyvaŭsia z usich bakoŭ, �toraz h�ybiej�y, a vys�aniec usio �akaŭ, maby�, ja��e nie�ta chacieŭ skaza�, i, uci�yŭ�y rukoju raskry�anaje mora, adazvaŭsia: � Budziecie mie� panem et circenses, hukniecie tolki na honar cezara, jaki kormi� vas, apranaje, dy jdzi spa�, ha�ajstra, bo chutka ŭ�o svitacimie!

Heta skazaŭ�y, zaviarnuŭ kania i, treplu�y zlohku kijem pa ha�ovach tych, �to stajali na darozie, pajechaŭ pavoli da �erahaŭ pretoryjanaŭ. Niezabaŭna byŭ pry vadaciahu. Naviersie zastaŭ piarepa�ach. Nie zrazumieli tam okryku: �Chleba j ihry��aŭ!� � dumali, heta novy hrom z�osci. Nie spadziavalisia, kab Piatroni moh acale�, dyk Neron, zhledzieŭ�y jaho, padbieh a� pad schody i z blednaju ad stracha minaj pa�aŭ pyta�: � Nu, �to? �to tam dziejecca? Ci ŭ�o bjucca?

Piatroni, nabraŭ�y pavietra ŭ hrudzi, ziachnuŭ h�yboka j ka�a: � Na Pa�uksa! Pacieju� i smiardzia�! Dajcie chto epilimu, a to samleju.

Pasla zviartajecca da cezara: � Abiacaŭ ja im, � ka�a, � zbo��a, alivu, adkryccio parkaŭ dy ihry��y.

Aba�aju� ciabie znoŭ i dziarucca vypiatre�ymi vusnami na vivat tabie� O, bohi! Jak �a heny plebs smiardzi�!

� Ja mieŭ pretoryjanaŭ hatovych, � adzyvajecca Tyhelin, � i kab nie supakojiŭ krykunoŭ ty, dyk supakojiŭ by ja ich navieki. �kada, cezar, �to nie dazvoliŭ ty mnie z imi pahula�.

Piatroni zirnuŭ na movia�aha, pacisnuŭ charaktarysty�na pla�yma j havora:

� Heta � ja��e nie prapa��a, vo� mo ŭzaŭtra musicimie� sprabava� svaje rek�amavanaje si�y.

� Dy nie, nie! � ka�a cezar. � Zahadaju ad�yni� im parki dy razdava� zbo��a. Dziakuju tabie, Piatroni! Ihry��y spraŭlu, a henuju piesniu, �to piajaŭ ja vam siannia, adpiaju publi�na.

Heta skazaŭ�y, uziaŭ za pla�o Piatronija i pa chvilinie maŭ�annia dy aprytomlivannia pytaje: � Ska�y ��yra: jak ja tabie padabaŭsia pad�as piajannia?

� Ty byŭ hodny vidovi��a, a vidovi��a � ciabie, � adkazaŭ Piatroni.

I, zviarnuŭ�ysia da pa�aru, dadaŭ: � Pryhled�masia ja��e dy razvitajemsia z starym Rymam.

S�ovy Aposta�a ŭzmacavali nadzieju ŭ du�y chryscijan. Kaniec svietu zaŭsiody vydavaŭsia im blizki, pa�ali adnak viery�, �to stra�ny sud nie pryjdzie chutka, �to pierad hetym ahladacimu� mo ��e kaniec panavannia Neronava, jakoje jany ŭva�ali za panavannie antychrysta, za karu Bo�uju, vyklikanuju jahonymi lichadziejstvami. Padmacavaŭ�ysia na duchu, pa�ali raschodzicca, skon�yŭ�y malitvy, i viartacca da svajich prytuli��, a nat i na Zatybra, bo pryj�li viestki, �to aho�, pad�o�any ŭ kolkinaccaci punktach, zakruciŭ razam z vietram znoŭ da raki i, straviŭ�y tut i tam, �to moh stravi�, pierastaŭ �yrycca.

Aposta� razam z Vinicijem vyj�aŭ z padziamie�la. Chi�on va�oksia za imi. Ma�ady trybun nie smieŭ pieraryva� spadaro�niku malitvy, dyk praz niejki �as i�li moŭ�ki, va�yma tolki mola�y zlitavannia. �mat asobaŭ padbiaha�a, kab paca�ava� vopratku Aposta�a, matki vystaŭlali da jaho dziaciej, in�yja klen�yli ŭ ciomnym prachodzie i, padyjmaju�y ŭharu sviatliki, prasili bahas�aŭlennia; a in�yja, idu�y poba�, piajali, tak �to nie by�o adpaviednaje nahody na hutarku. A� kali vyj�li na prastarniej�aje miejsca, adkul vida� by�o pa�ary��a, Aposta�, piera�ahnaŭ�y jaho try razy, zviarnuŭsia da Vinicija j ka�a: � Nie tryvo�sia. Niedaloka adhetul jos� chata fosara[67], dzie zastaniem Lihiju z Linusam i z viernym jejnym s�uhoju. Chrystus, jaki tabie pryzna�yŭ jaje, zachavaŭ jaje.

Vini� zachistaŭsia j abapiorsia rukoju la ska�y. Padaro��a z Ancyjuma, zdarenni ŭ darozie, po�uki Lihiji ŭ hara�ym dymie, biassonnica i stra�naja tryvoha pra jaje padarvali jahonyja si�y, a radasnaja viestka chutkaha spatkannia svaje najdara�ej�aje zusim padcia�a jamu nohi. As�abie�y, asunuŭsia da noh Aposta�avych i, abniaŭ�y kaleni, trymaŭ ich, nie mohu�y vymavi� s�ova.

Ludskija ka�ovi��y raz�a�ylisia ŭ malaŭni�ych parkach Cezara, daŭnych � Damicyi j Ahrypiny, na Marsavym poli, u parku Pampieja, Salustyja i Miecenata. Pazajmali portyki, budynki, pryzna�anyja dla hulniaŭ u �purlak, rasko�nyja leci��y i �opy dla zviarat. Pavy, f�aminhi, lebiedzi i strausy, hazeli j anty�opy z Afryki, aleni i sarny, trymanyja dziela ŭpryho�annia parkaŭ, paj�li pad no�. Jeminy pa�ali dastaŭla� z Ostyi tak mnoha, �to pa p�ytoch i raznastajnych vadap�avach z adnaho boku Tybru na druhi mo�na by�o pierachodzi�, jak pa moscie. Razdavali zbo��a pa nadta nizkaj canie troch sestercyjaŭ, a biadniej�ym � ca�kam darma. Dastaŭleny vialikija zapasy vina, alivy i ka�tanaŭ, z horaŭ pryhaniali �todnia tabuny va�oŭ i avie�ak. Biednata, �to schava�asia ad pa�aru ŭ zavu�kach Subury i ŭ narmalnyja �asy ha�adaju�aja, �y�a ciapier lepiej, �ym upiarod. Pahroza ho�adu by�a addalena, ale cia�ej akaza�asia zmahacca z hva�tam, rabaŭnictvam i z�amysnictvam. Biesprytulnas� ka�uju�aha nataŭpu spryja�a biaskarnasci z�adziejaŭ, skuradzioraŭ, tym bol�, �to ah�a�alisia prychvasniami cezara i nie �kadavali jamu vopleskaŭ pry ko�naj nahodzie. Kali roznyja ŭstanovy nie funkcyjanavali dy niedachop by�o miascovaj zbrojnaj si�y, jakaja mah�a b spynia� svavolstva, bujanstva ŭsiosvietnaha zbrodu, �to napaŭniaŭ tahdy�niuju najbol�uju stalicu svietu, dziejalisia niejmaviernyja re�y.

�tono� zdaralisia bojki, zabojstvy, chapanni �an�yn i dziaciej. Pry porta-Muhijonis, dzie staja�a pryhanianaje z Kampa�i byd�a, dachodzi�a �asta da bitvy, u jakoj hinu�a sotni ludziej. Ko�naje ranicy bierahi Tybru ŭs�anyja byli tapielcami, jakich nichto nie chavaŭ, a jakija ad hara�yni pa�ynali hnisci i atru�va� pavietra smurodam.

Na tabary��ach pa�alisia chvaroby, i bajazliŭnyja pradvia��ali vialiki pamorak.

A horad ja��e ŭsio hareŭ. �ostaha tolki dnia aho�, spatkaŭ�y pustuju �yr Eskvilinu, dzie znarok razburana vialikuju kolkas� damoŭ, pa�aŭ s�abie�. Ale ku�y razjaranaha vuho�la sviacili ��e tak mocna, �to narod nie chacieŭ viery� u kaniec z�ybiady. I siomaje no�y pa�ar z novaju si�aju adnaviŭsia ŭ budynkach Tyhelina, nie maju�y, adnak, t�u��u, tryvaŭ u�o niadoŭha. Anno pierahare�yja kamianicy tut i tam zapadalisia, vyciskaju�y ŭharu p�amianistyja vu�y i s�upy iskraŭ.

Niekatoryja vohni��y, hara�yja ŭsiaredzinie, zvierchu pa�ali �arnie�. Niebaschi� pierastaŭ pa zachadzie sonca �yrvanicca kryvavym zaharavam, i tolki pad�as no�y na razleh�aj �ornaj puste�y skakali b�akitnyja jazyki z ku�aŭ vuho�la.

Z �atyrnaccaci kvarta�aŭ Rymu zasta�osia tolki �atyry razam z Zatybram. Astatniaje z�or aho�. Kali ŭre�cie ku�y vuho�la spapialeli, vida� by�a, pa�aŭ�y ad Tybru a� da Eskvilinu, �yrokaja prostra� �eraja, sumnaja, miortvaja, na jakoj tyr�ali �erahi kaminaŭ, by nadhrobnyja ka�ony na mahilniku. Mi� tymi ka�onami snavali ŭdzie� markotnyja hramady ludziej, �ukaju�yja to darahich re�aŭ, to kasciej darahich asob. No��u vyli sabaki na papiali��ach daŭnych damoŭ.

Ce�aja ��odras� i spamoha, jakuju cezar akazaŭ ludziam, nie paŭstryma�a narakannia i aburennia. Zadavoleny byŭ tolki nataŭp basiakoŭ, z�adziejaŭ i biazdomnaje hality, jaki moh udostal jesci, pi� i rabava�. A ludzi, jakija stracili najbli�ej�yja istoty, majomas�, nie dali siabie ab�a��y� ni adkrycciom parkaŭ, ni zbytkam zbo��a, ni abiacankami hulniaŭ dy darunkaŭ. Nia��ascie by�o nadta vialikaje, nie�uvanaje. In�ych, u kaho tli�asia ja��e jakaja iskra pryviazanasci da horada-ba�kaŭ��yny, davodzi�a da rospa�y viestka, �to staraja nazova Roma zahinie, �to cezar novaadbudavany horad manicca nazva� Neropalis.

Chvala niezadavalniennia ras�a z ko�nym dniom i, mima padchlebnictva aŭhustyjanaŭ, mima �harstva Tyhelina, Neron, �u�y, jak nichto z papiarednikaŭ-cezaraŭ, na �asku natoŭpu, z tryvohaju dumaŭ, �to ŭ h�uchim zmahanni na smier� i �yccio, jakoje vioŭ z patrycyjatam i sienatam, mo�a straci� padporu. Sami aŭhustyjanie nie mien� tryvo�ylisia, bo ko�ny zaŭtra�ni dzie� moh im pryniesci zahubu. Tyhelin maniŭsia adklika� niekalki lehijaŭ z Ma�oje Aziji; Vatynij, jaki rahataŭ nat tady, kali bili jaho pa pysie, zhubiŭ ciapier zusim humar; Viteli zhubiŭ apietyt.

In�yja ta�kavali mi� saboju, jak adviarnu� niebiaspieku, dla nikoha bo nie by�o tajamnicaj, �to kali b jaki zaka�ot zrabiŭ kaniec cezaru, dyk za vyklu�enniem adnaho mo Piatronija anivodzin z aŭhustyjanaŭ nie zastaŭsia b �yvy. Bo jany nakru�vali cezara na ŭsie �alonyja lichadziejstvy, jakija tvaryŭ. Nianavis� supra� ich by�a, badaj, macniej�aj, �ym supra� cezara.

Dyk pa�ali kruci� mazhami, jak by skinu� z siabie adkaznas� za padpa� horadu. Ale, kab skinu� jaje z siabie, tre skinu� jaje i z cezara, inak� bo nichto nie paviery�, �to biadu nie jany spry�ynili. Tyhelin rajiŭsia ŭ hetaj spravie z Damicyjem Afram, a nat i z Senekaj, cho� jaho nienavidzieŭ.

Papieja, razumieju�y taksama, �to zhuba Nerona spry�yni�a b i joj kaniec, pyta�a rady ŭ svajich paviernikaŭ i hiebrajskich sviataroŭ, bo praŭdapadobna vyznava�a vieru Jehovy. Neron vymyslaŭ svaje sposaby, �asta stra�nyja, �asciej b�aznockija, i to dry�aŭ ad strachu, to b�aznavaŭ pa-dzicia�amu, a pierad usim narakaŭ.

Raz niejk u acaleŭ�ym ad pa�aru domie Tyberyja adbyva�asia doŭhaja j biasplonnaja narada. Piatroni byŭ taje dumki, kab, kinuŭ�y turboty, jecha� u Hrecyju, pasla ŭ Jehipiet i Ma�uju Aziju. Tym bolej, �to ab henym padaro��y by�o vyra�ana daŭno, dyk na�to jaho adk�ada� tady, jak u Rymie i markotna, i niebiaspie�na.

Cezar pryniaŭ radu entuzijasty�na, ale Seneka padumaŭ chvilinu i skazaŭ: � Pajecha� lohka, ale viarnucca cia�ej.

� Na Hierak�a! � adkazaŭ Piatroni. � Viarnucca mo�na na �ale azijackich lehijaŭ.

� Tak i zrablu, � adazvaŭsia Neron.

Ale pa�aŭ hetamu supraciŭlacca Tyhelin. Sam nie ŭmieŭ ni�oha mudrej�aha pryduma� i, kab jamu pryj�oŭ u ho�aŭ Piatronijeŭ pomysie�, aha�osiŭ by jaho biessumniŭna jak zbavicielny, raschodzi�asia adnak jamu pra toje, kab znoŭ Piatroni nie akazaŭsia adzinym �a�aviekam, jaki ŭ cia�kich momantach patrapi� usio i ŭsich uscierah�y.

� Pas�uchaj, boski, mianie! � ka�a. � Heta rada pahubnaja! Pakul dajedzie� da Ostyi, pa�niecca chatniaja vajna. Chto viedaje, ci kamu z �yvych � chaj sabie i pabo�nych � na��adkaŭ boskaha Aŭhusta nie zamaniecca aha�osi� siabie cezaram, a tady �to rabicimiem, jak lehiji stanu� pa jahonym baku?

� Pastarajemsia zahadzia, � adkazvaje Neron, � kab nie by�o kamu na tron cezara spaku�acca. Nia�mat ich u�o zasta�osia, dyk zabiaspie�ycca ad ich lohka.

� Zrabi� heta mo�na, ale � ci tolki pra ich raschodzicca? Maje ludzi nie dalej, jak u�ora, pads�uchali �adanni natoŭpu, �to cezaram pavinien by� taki mu�, jak Trezej.

Neron prykusiŭ vusny. Cieraz momant, adnak, padniaŭ vo�y ŭharu i adazvaŭsia: � Nienasytnyja dy niaŭdzia�nyja. Maju� �a davoli zbo��a i �aru, na jakim mohu� bondy pia�y, �aho � im cho�acca bol�?

Na heta Tyhelin ka�a: � Pomsty!

Nasta�a ci�ynia. Naraz cezar ustaje, padymaje ruku ŭharu i pa�ynaje dek�amava�: Sercy pomsty kli�u�, a pomsta � achviary� Dyj, zabyŭ�y pra ŭsio, ka�a z raspahod�anym abli��am: � Dajcie mnie tabli�ku j styl, mu�u heny vier� zapisa�. Lukanu nikoli taki nie pryj�oŭ na dumku. Ci adciemili vy toje, �to paŭstaŭ jon vomih?

� O, niezraŭniany! � adazva�asia niekalki ha�asoŭ.

Neron zapisaŭ vier� i ka�a: � Tak, pomsta damahajecca achviary.

I vadziŭ va�yma pa prysutnych.

� Nu, a kab raspusci� viestku, �to heta Vatyni padpaliŭ horad, i vystavi� jaho na hnieŭ narodu?

� O, boski! Chto � ja taki? � adazvaŭsia Vatyni.

� Praŭda, tre kaho-niebud� bol�aha za ciabie� Vitelija?..

Viteli zbialeŭ, ale pa�aŭ rahata�.

� Majo sa�a, � adkazvaje, � mah�o b nanava razniaci� pa�ar.

Ale Neron mieŭ �to in�aje na dumcy, bo �ukaŭ u du�y achviary, jakaja b sapraŭdy mah�a supakoji� hnieŭ narodu, i znaj�oŭ jaje.

� Tyhelin! � adazvaŭsia pa chvilinie. � Ty spaliŭ Rym?

Dryhoty ska�anuli prysutnymi. Sciamili, �to cezar u danym momancie nie �artuje, dy �to nadychodzi� chvilina hroznaja.

Tvar Tyhelina zmor��yŭsia, by pa��a kusa��aha sabaki.

� Ja spaliŭ Rym z tvajho zahadu, � baronicca.

I pa�ali pranizvacca ziekrami, moŭ dva demany. Nasta�a takaja ci�ynia, �to zyk muchi byŭ �ucion, pralataju�aj praz atryjum.

� Tyhelin, � adazvaŭsia cezar, � ci ty lubi� mianie?

� Tabie � viedama, u�adaru.

� Dyk achviarujsia dla mianie!

� Boski cezaru, � vykru�vajecca Tyhelin, � �amu padaje� mnie sa�odki niektar, jakoha da vusnaŭ nie mo�na prytknu�? Narod aburajecca j narakaje, ci cho�a�, kab pa�ali aburacca j pretoryjanie?

�ach skavaŭ sercy prysutnych. Tyhelin byŭ prefiektam pretoryi, i s�ovy jahonyja mieli zna�ennie paprostu pahrozy. Sam Neron sciamiŭ heta i zbialeŭ.

Naraz uvachodzi� Epafradyt, cezaraŭ vyzvolnik, z dak�adam, �to boskaja aŭhusta �adaje ba�y� Tyhelina, bo jos� u jaje ludzi, jakich prefiekt musi� vys�ucha�.

Tyhelin schiliŭsia j vyj�aŭ z minaju spakojnaju j abryzh�aju. Kali vo� manilisia jaho ŭdary�, pakazaŭ zuby, pakazaŭ, kim jos�, i, viedaju�y pa�achlivas� Nerona, byŭ peŭny, �to heny va�adar svietu nikoli nie nava�ycca padnia� na jaho ruki.

A Neron siadzieŭ praz momant moŭ�ki, ale, ba�a�y, �to prysutnyja �akaju� ad jaho s�ova, ka�a: � Vyhadavaŭ sabie vu�a na hrudziach.

Piatroni zrabiŭ �est pla�yma, jak by chacieŭ skaza�, �to takomu vu�u nie cia�ka j ho�aŭ adarva�.

� Nu, �to ty ska�a�? Raj, ka�y! � adzyvajecca Neron, skiemiŭ�y jahony manier. � Tabie adnamu daviaraju, bo ty maje� bolej rozumu za ich usich dy lubi� mianie!

Piatroni trymaŭ u�o na kancy jazyka: �Nazna� tolki mianie prefiektam pretoryi, a ja vydam narodu Tyhelina i ŭ vadnym dniu ucichamiru horad�. Ale lanivaja ŭda�a jahonaja pieramah�a. By� prefiektam � heta zna�y�a fakty�na niesci na svajich pla�ach asobu cezara i tysia�y publi�nych spravaŭ. Na�to jamu hety cia�ar? Ci � nie lep� �yta� sabie ŭ rasko�naj biblijatecy vier�y, lubavacca mastactvam abo piesci�-ha�ubi�, trymaju�y na kaleniach, boskaje cie�a Eŭniki dy ca�ava� jaje? Dyk adkazvaje: � Ja raju jecha� u Achajju.

� Ech, � havory� Neron, � ja spadziavaŭsia ad ciabie �aho bol�aha! Sienat nienavidzi� mianie. Jak vyjedu, chto mnie zaru�y�, ci nie ŭzbuntujucca supra� mianie dy nie aha�osia� kaho in�aha cezaram? Narod byŭ mnie daŭniej vierny, ale siannia pojdzie za imi� Na Hadesa! Kab hety sienat dy hety narod mieŭ adnu ha�avu!..

� Dazvol adciemi� sabie, o boski, �to, �adaju�y zachava� Rym, treba zachava� cho� niekalki rymlan, � skazaŭ, usmichaju�ysia, Piatroni. Ale Neron narakaŭ dalej: � �to mnie z Rymu dy rymlan! Pos�uch mieŭ by ja tolki ŭ Achaji. Tut akru�aje mianie tolki zdrada. Usie mianie pakidaju�! I vy hatovyja mianie zdradzi�!

Viedaju heta, viedaju!.. Vam nat i nie dumajecca, �to ska�u� pra vas patomnyja viaki, kali apuscicie takoha mastaka, jak ja!

Tut nah�a ŭdaryŭ siabie ŭ �ob i padnosi� ho�as: � Praŭda!.. U henym matavile turbotaŭ i sam zabyvajusia, kim ja.

Heta skazaŭ�y, zviarnuŭsia da Piatronija z minaj ca�kam u�o raspahod�anaj: � Piatroni, � ka�a, � narod hudzie, a �to, kab ja ŭziaŭ lutniu dy vyj�aŭ z joju na Marsavaje pole, kab zapiajaŭ im tuju piesniu, �to piajaŭ vam pad�as pa�aru, jak miarkuje�, niaŭ�o nie ras�uliŭ by dzikija zviaraty?

Na heta Tulij Senecyjo, jaki spia�aŭsia da svajich niavolnic, svie�a pryviezienych z Ancyjuma, i jaki rvaŭsia damoŭ daŭno, adzyvajecca: � Biessumniŭna, cezaru, kab anno tolki dazvolili tabie pa�a�.

� Jed�ma ŭ He��adu! � vyra�yŭ znieachvo�any Neron.

U henaj chvilinie ŭvachodzi� Papieja, a za joju Tyhelin. Vo�y ŭsich mimacho� pabiehli na spatkannie da jaho, bo nikoli nijaki tryumfatar nie ŭjazd�aŭ z takim honaram na Kapitol, z jakim stajaŭ jon pierad cezaram.

Va�na j dabitna, ho�asam, padobnym da skryhitu �aleza, pa�aŭ dak�ad: � Bud� �askavy mianie vys�ucha�, cezaru, bo mahu skaza� tabie: znaj�oŭ!

Narodu treba pomsty j achviary, dy nie adnaje, a sotni j tysia�y. Ci �uŭ ty kali, spadaru, chto taki byŭ Chrystus, toj, praz Poncija Pi�ata ŭkry�avany? I ci viedaje�, chto takija chryscijanie? Ci � ja tabie nie danosiŭ pra ichnija z�a�ynstvy j biazh�uzdyja abrady, pra via��unstvy ab kancy svietu z ahniu? Narod nienavidzi� ich i padazraje. Nichto ich nie ba�y� u sviatyniach, bo bahoŭ na�ych zavu� z�ymi duchami; niama ich i na Stadyjonie, bo nie cikaviacca sportam. Nikoli nie �utno by�o ichnich vopleskaŭ na tvoj honar. Nivodzin z ich nikoli nie nazvaŭ ciabie boham.

Heta niepryjacieli �a�aviectva, niepryjacieli horadu, niepryjacieli tvaje. Narod hudzie supra� ciabie, ale � nie ty mnie, ceearu, zahadaŭ spali� Rym, i nie ja spaliŭ jaho� Narod prahnie pomsty � damo jaje. Narod prahnie hulni j kryvi � damo jaje. Narod padazraje ciabie � chaj padazronas� jahonaja advierniecca ŭ in�y bok.

Neron s�uchaŭ spa�atku sumieŭ�ysia. Ale, �ym dalej havaryŭ Tyhelin, aktorskaja mina jahonaja ŭsio bol� zmiania�asia, pa�a�a napieramienu vyjaŭla� to hnieŭ, to �al, spa�uccio, to aburennie. Naraz ustaŭ, skinuŭ z siabie tohu, �to apa�a jamu pad stopy, vyciahnuŭ abiedzvie ruki ŭharu i praz chvilinu stajaŭ tak nieparu�na, biazmoŭna. Ure�cie adzyvajecca tonam trahika: � Zeŭsie, Apa�onie, Hiera, Afina, Persafona i vy ŭsie, niesmiarotnyja bostvy, �amu nie pryj�li da nas na poma�? Jakuju kryŭdu zrabiŭ horad tym ludajedam, �to jaho tak dzika spalili?

� Vorahi ludstva i tvaje, � dadaje Papieja.

In�yja padchapili: � Paka�y spraviadlivas�! Pakaraj padpalva�oŭ! Bahi damahajucca pomsty!

A jon sieŭ, zviesiŭ ho�aŭ na hrudzi dy znoŭ zamoŭk, tak, jak by, nie ŭrokam ka�u�y, toje lichadziejstva, pra jakoje �uŭ, jaho ah�u�y�a. Cieraz momant ustrasianuŭ rukami j adazvaŭsia: � Jakija � kary, jakija � pakuty zraŭnava�a� takoje z�a�ynstva?.. Ale bahi sa�lu� mnie natchniennie, i pry dapamozie si�aŭ Tartaru dam biednamu narodu majmu takoje vidovi��a, jakoje navieki mianie ŭs�avi�.

Ciomnaja chmara leh�a na �ale Piatronija. Ujaviŭ sabie niebiaspieku, jakaja zavis�a nad Lihijaj, nad Vinicijem, jakoha lubiŭ, dy nad usimi tymi lud�mi, navuki jakich nie pryznavaŭ, ale ab niavinnasci jakich byŭ pierakanany. Ujaŭlaŭ sabie taksama tyja kryvavyja �alenstvy, jakich jahonyja vo�y estety nie znosili. Pierad usim kazaŭ sabie: �Mu�u ratava� Vinicija, jaki a�aleje, kali dziaŭ�o jahonaje zhinie�, � i henaja dumka pierava�y�a ŭsie in�yja, bo Piatroni razumieŭ, �to za�ynaje takuju hulniu, jakoj nie mieŭ ��e ŭ �ycci.

A ŭsio � havaryŭ svabodna j abyjakava, jak zaŭsiody, kali krytykavaŭ abo vykpivaŭ nieestety�nyja pomys�y cezara i aŭhustyjanaŭ.

� Dyk, zna�a, znaj�li achviary? Dobra! Mo�acie pas�a� ich na areny abo prybra� u �kryvavyja tuniki�. Taksama dobra! Ale pas�uchajcie mianie: majecie ŭ�adu, majecie pretoryjanaŭ, majecie si�u, bud�cie � ��yrymi prynamsi tady, kali nichto vas nie �uje. Padmanvajcie narod, ale nie siabie samich. Vydajcie narodu chryscijan, asudziecie ich na jakija cho�acie pakuty, bud�cie �, adnak, adva�nymi skaza� sabie, �to nie jany Rym spalili� �fu! Nazyvajecie mianie arbitram elehancyi, dyk ka�u vam: ciarpie� nie mahu pierfidnych kamiedyjaŭ! �fu! Ach, jak heta ŭsio prypaminaje mnie teatralnyja budy kala portaAsinaryja, u jakich aktory ŭcia�aju� halitu rolami bahoŭ i karaloŭ, a pasla pradstaŭlennia � kis�aje vino zakusvaju� cybulaju abo skavy�u� ad rozah!

Bud�cie � sapraŭdy bahami j karalami, bo ka�u vam, �to mo�acie sabie na heta dazvoli�. Pahra�aŭ ty, cezar, niadaŭna sudam patomnych viakoŭ, ale nie zabud�, �to jany vydadu� prysud i na ciabie. Na boskuju Klio! Neron, va�adar svietu! Neron-boh spaliŭ Rym, bo byŭ tak mahutnym na ziamli, jak Zeŭs na Alimpie! Neron-paet lubiŭ tak paeziju, �to achviaravaŭ joj aj�ynu! Jak sviet jos� svietam � nichto ni�oha padobnaha nie dakanaŭ, na ni�to padobnaje nie adva�yŭsia. Zaklinaju ciabie ŭ imia dzieviaci Libietryd, nie vyrakajsia takoje s�avy, bo piesni ciabie apiavacimu� da skan�ennia viakoŭ. Kim �a ŭ paraŭnanni z taboju budzie Pryjam? Kim Ahamiemnan? Kim samyja bohi? Heta nie va�na, ci padpa� Rymu jos� re�aj dobraj, va�na toje, �to jos� re�aj vialikaj, niezvy�ajnaj! A pry tym zaru�aju tabie, �to narod nie padymie na ciabie ruki!

Heta niapraŭda! Bud� adva�ny! Vyscierahajsia prastupkaŭ, nie hodnych ciabie, tabie pahra�aje tolki toje, �to patomnyja viaki niekali mah�ymu� skaza�: �Neron spaliŭ Rym, ale jak truslivy cezar i ma�adu�ny paet nie pryznaŭsia da vialikaha �ynu sa strachu i zvaliŭ vinu na niavinnych!�

S�ovy Piatronija zvy�ajna rabili mocnaje ŭra�annie na Nerona, ale hetym razam sam Piatroni nie pacia�aŭsia nadziejaj, bo sciamiŭ, �to vykazanyja niadaŭna s�ovy � heta apo�ni sposab, jaki pad ��ascie i ŭratavaŭ by chryscijan, dy zahubiŭ by jaho samoha. Nie chisnuŭsia adnak, bo raschodzi�asia jamu pospa� i pra Vinicija, jakoha mi�avaŭ, i pra azart, jaki jaho zabaŭlaŭ. �Kosci kinuty, � kazaŭ sabie, � i pahladzimo, nakolki ŭ ma�pie strach pra sobskuju skuru pierava�y� prahu s�avy�.

I ŭ du�y nie sumniavaŭsia, �to, adnak, pieramo�a strach. Prymie� taho, pa s�ovach jahonych zalah�o cia�kaje maŭ�annie. Papieja i ŭsie prysutnyja hladzieli ŭ vo�y Neronu, by ŭ abraz, a toj zakapyliŭ hubu a� pad samyja nozdry, jak rabiŭ zaŭsiody, kali nie viedaŭ, �to pa�a�; cia�kaja turbotlivas� i znieachvota malavalisia ŭ jahonym tvary.

� Dominie! � adazvaŭsia, ba�a�y heta, Tyhelin. � Dazvol mnie adyjsci, bo, kali cho�u� vystavi� na zhubu tvaju asobu, a pry tym zavu� ma�adu�nym cezaram, ma�adu�nym paetam, vu�y maje nie mohu� zniesci takich s�oŭ.

�Prajhraŭ�, � padumaŭ Piatroni.

Ale zviarnuŭsia da Tyhelina, pranizaŭ jaho vokam, u jakim ihra�a vialikapanskaja paharda, paharda vytan�anaje asoby dla nik�omnika, i ka�a: � Tyhelin, ciabie ja nazvaŭ kamiedyjantam, bo ty kamiedyjant nat i ciapier.

� Ci tamu, �to nie cha�u s�ucha� tvajich zniavah?

� Tamu, �to prykidvaje�sia biezhrani�nym pryjacielem cezara, a pierad chvilinaj pahra�aŭ jamu pretoryjanami, zrazumieli my heta ŭsie i jon taksama.

Tyhelin, jaki nie spadziavaŭsia, �to Piatroni asmielicca kinu� jamu na sto� hetkija kosci, zbialeŭ, abiazh�uzdzieŭ i zaniamieŭ. Ale by�a heta apo�niaja pieramoha arbitra elehancyi nad praciŭnikam, bo ŭ tym �a momancie Papieja adazva�asia: � Dominie, jak mo�a� dazvoli�, kab nat dumka takaja praj��a praz �yju�ci ha�avu, a tym bol�, kab chto asmieliŭsia vykaza� jaje ŭho�as u tvajoj prysutnasci!

� Spyni ryzykanta! � azvaŭsia Viteli.

Neron znoŭ padniaŭ hubu i, skiravaŭ�y na Piatronija svaje �klastyja vo�y blizahlada, skazaŭ: � Dyk tak ty adp�a�vaje�sia mnie za lubas�, jakoju ja ciabie hanaravaŭ?

� Kali niapraŭdu havaru, daka�y mnie heta, � adkazvaje Piatroni, � ale viedaj, �to havaru heta z nakazu lubovi da ciabie.

� Pakaraj ryzykanta! � paŭtaraje Viteli.

� Zrabi heta! � adzyvajecca ��e niekalki ha�asoŭ.

U atryjumie zrabi�asia sumiatnia i �um, bo ludzi pa�ali adychodzi� ad Piatronija. Adyj�oŭ nat Tulij Senecyjo, jahony sta�y prydvorny tavary�, i ma�ady Nerva, jaki akazvaŭ jamu dahetul naj�yviej�uju pryjaz�. Niezabaŭna Piatroni sam zastaŭsia z levaha boku atryjuma i, razhortvaju�y sa smiecham chvandy tohi, �akaŭ, �to ska�a ci rabicimie cezar. A cezar adzyvajecca: � Damahajeciesia kary, ady� heta moj pryjaciel i tavary�, dyk cho� zraniŭ mnie serca, chaj viedaje, �to henaje serca dla pryjacielaŭ maje tolki� praba�ennie.

�Prajhraŭ i prapaŭ!� � padumaŭ Piatroni.

Cezar ustaŭ, narada by�a skon�ana.

Piatroni paj�oŭ, a Neron z Tyhelinam pieraj�li da atryjuma Papieji, dzie �akali na ich ludzi, z jakimi prefiekt niadaŭna hutaryŭ. By�o tam dvuch rabinaŭ z Zatybra, apranutych u doŭhija ŭra�ystyja �aty, z mitrami na ha�avach, ma�ady pisar, ichni pamo�nik, i Chi�on. Uba�yŭ�y cezara, sviatary pabialeli i, padniaŭ�y na vy�yniu pla�a ruki, pachilili ha�ovy a� da ruk.

� Ave, manarch manarchaŭ, karol karaloŭ! � adazvaŭsia starej�y. � Vitaj, va�adaru ziamli, apiakunie vybranaha narodu i cezar, lvie mi� lud�mi, panavannie jakoha � heta sonie�naja sviet�as�, heta cedr libanski, svie�aja krynica, palma cianistaja, balzam jerychonski!..

� A boham mianie nie nazyvajecie? � spytaŭ cezar.

Sviatary zbialeli ja��e macniej; star�y znoŭ adazvaŭsia: � Tvaje s�ovy, u�adaru, sa�odkija, moŭ vinahradu hronka, moŭ spie�aja fiha, bo Jehova napoŭniŭ dabrynioju tvajo serca. Ale papiarednik ajca tvajho, Kaj Cezar, byŭ zvieravaty, a adnak pas�ancy na�y nie nazyvali jaho boham, hatovyja byli chut�ej prynia� smier�, �ym abrazu Zakonu.

� I Kalihu�a zahadaŭ ich kida� lvom?

� Nie, u�adaru. Kaj Cezar zasciarohsia hnievu Jehovy.

I padniali ha�ovy, bo imia mahutnaha Jehovy dada�o im advahi. Vieru�y ŭ moc jahonuju, smialej hladzieli ŭ vo�y Neronu.

� Abvinava�vajecie chryscijan, �to spalili Rym? � spytaŭ cezar.

� My, dominie, abvinava�vajem ich tolki za toje, �to jany vorahi Zakonu, vorahi �a�avie�aha rodu, vorahi Rymu j tvaje, jany daŭno pahra�ali horadu i svietu ahniom. Astatniaje daska�a tabie hety vo� �a�aviek, vusny jakoha nie znia�y��any �harstvam, bo ŭ �y�ach matki jahonaj p�yvie kroŭ vybranaha narodu.

Neron zviarnuŭsia da Chi�ona: � Chto � ty taki?

� Aba�aciel ciabie, Ozyrysie, a pry tym ubohi stojik� � Nienavid�u stojikaŭ, � ka�a Neron, � nienavid�u Trezeja, nienavid�u Musonija i Kornuta. Hidzi� mianie ichniaja mova, ichniaja paharda mastactva, ich samachotnaja abniehacyja �yccia dy niachlujstva.

� Dominie, tvoj nastaŭnik Seneka maje tysia�u sta�oŭ cyprysavych. Zahadaj mnie, a budu mie� udvaja bol�. Ja stojik z patreby. Prybiary, o svietazarny, moj stojicyzm u ru�ovy vianok i pastaŭ pierad im zbanok vina, a piajacimie Anakreonta tak, �to zah�u�y� usich epikurejcaŭ.

Neron, jakomu prypaŭ da smaku epitet �svietazarny�, uchmylnuŭsia j ka�a: � Padabaje�sia mnie!

� Heny �a�aviek varty stolki zo�ata, kolki sam va�y�, � zaciemiŭ Tyhelin.

A Chi�on adkazvaje: � Dapoŭni�, spadaru, maju vahu tvajoju ��odrasciu, bo inak� viecier paniasie zap�atu.

� Istavietna, nie pierava�yŭ by nat i Vitelija, � dadaŭ cezar.

� Eheŭ, srebnaviasio�kavy, moj doscip nia jos� va�aviany.

� Ba�u, tvoj Zakon nie zabaraniaje tabie zva� mianie boham?

� O, niesmiarotny! Moj zakon � heta ty. Chryscijanie bluznili supra� jaho, i tamu ja ich znienavidzieŭ.

� �to � tabie viedama pra chryscijan?

� Ci dazvoli� mnie p�aka�, boski?

� Nie, � ka�a Neron, � heta nudzi� mianie.

� Utrajnie praŭdu ka�a�, bo tyja vo�y, �to ciabie ba�yli, pavinny raz nazaŭsiody vysachnu� ad sloz. Barani mianie, spadaru, ad majich niepryjacielaŭ!

� Ka�y pra chryscijan, � nieciarplivicca Papieja.

� Ja rad zahadu tvajmu, Izyda, � pryni�ajecca Chi�on. � Vo� �a, z ma�adych hadoŭ pasviaciŭsia ja filazofiji i �ukanniu praŭdy. �ukaŭ ja jaje i ŭ daŭniej�ych boskich mudracoŭ, i ŭ Afinskaj Akademiji, i ŭ Aleksandryjskim Serapieumie. Pa�uŭ�y pra chryscijan, dumaŭ ja, �to heta jakaja novaja �ko�a, u jakoj mah�ymu znajsci cho� niekalki ziarniat praŭdy, i paznajomiŭsia z imi na majo nia��ascie! Pier�ym chryscijaninam, z jakim dola mianie zviaza�a, byŭ H�aŭk, lekar z Nieapalu. Ad jaho ja daviedaŭsia, �to addaju� jany pa�anu niejkamu Chrestosu, jaki abiacaŭ im vyhubi� usich ludziej, zbury� usie harady na ziamli, a ich pakinu�, kali dapamohu� jamu zni��y� Deŭkalijonavych dziaciej. Tamu, spadaru, jany j nienavidzia� ludziej, tamu zatru�vaju� vadalivy, tamu na schodach svajich klanu� Rym i ŭsie sviatyni, u jakich addajecca honar na�ym bahom. Chrestos byŭ ukry�avany, ale abiacaŭ im: kali Rym budzie zburany ahniom, druhi raz pryjdzie na sviet i addas� im va�adarstva nad svietam� � Vo ciapier narod zrazumieje, �amu Rym zhareŭ, � pierarvaŭ Tyhelin.

� Mnohija ŭ�o razumieju�, � adkazaŭ Chi�on, � bo ja chad�u pa Marsavym poli dy parkach i navu�aju. Ale pas�uchajcie mianie da kanca, a zrazumiejecie, jakija ja maju dokazy na pomstu. Lekar H�aŭk spa�atku nie pryznavaŭsia pierada mnoju, �to ichniaja navuka damahajecca nianavisci da ludziej. Naadvarot! Ta�kavaŭ mnie, �to Chrestos jos� dobrym bostvam i �to padstavaju Jahonaj navuki jos� luboŭ. Dalikatnaje majo serca adrazu prylip�a da takoha pryncypu, dyk palubiŭ ja H�aŭka i zvieryŭsia na jaho. Dzialiŭsia ja z im ka�nym kava�kam chleba, ka�nym hro�am, i ci viedaje�, spadaru, jak mnie adudzia�yŭsia? U darozie z Nieapalu ŭ Rym pyrnuŭ mianie na�om, a �onku maju, krasuniu maju Biereniku, pradaŭ handlarom niavolnikami. O, kab Safok� viedaŭ maje pryhody!.. Dyj �to ja ka�u � s�uchaje mianie lep�y, �ym Safok�� � Biedny �a�aviek, � adazva�asia Papieja.

� Chto ŭba�yŭ abli��a Afradyty, nia jos� biedny, domina, a ja ba�u jaho ŭ hetaj chvilinie. Ale tady �ukaŭ paciechi ŭ filazofiji. Prybyŭ�y ŭ Rym, pa�aŭ ja �uka� chryscijanskich star�yn, kab damahacca sudu na H�aŭka. Dumaŭ ja, �to prymusia� jaho adda� mnie �onku� Paznaŭ ichniaha archisviatara, paznaŭ druhoha, Paŭ�a, jaki byŭ tut zniavoleny, ale pasla adpu��any, paznaŭ syna Zebedeja, paznaŭ Lina i Kleta dy �mat in�ych. Viedaju, dzie jany �yli pierad pa�aram, viedaju, dzie zbirajucca, mahu pakaza� adno padziamie�le na Vatykanskim uzhorji dy adzin mahilnik za bramaju Namentanskaju, dzie adpraŭlaju� svaje dzikija abrady. Ba�yŭ ja tam Aposta�a Piatra, ba�yŭ H�aŭka, jak mardavaŭ dziaciej, kab Aposta� mieŭ �ym skrapla� ha�ovy prysutnym, i ba�yŭ Lihiju, uzhadavanku Pamponiji Hrecyny, jakaja �vani�asia, �to, nie mohu�y pryniesci dzicia�aj kryvi, prynosi� smier� dziciaci, bo ŭrak�a ma�uju aŭhustu, tvaju da�ku, Ozyrysie! I tvaju, Izyda!

� �uje�, cezar! � zaciemi�a Papieja.

� Niaŭ�o heta mo�a by�? � adzyvajecca Neron.

� Moh ja darava� sobskuju kryŭdu, � raskazvaŭ dalej Chi�on, � ale, daviedaŭ�ysia pra va�uju, chacieŭ jaje praparo� na�om. Na �al, piera�kodziŭ mnie kryvi�esny Vini�, jejny kachanak.

� Vini�? Ale � jana ad jaho ŭciak�a!

� Uciak�a, dy znaj�oŭ, bo nie moh �y� biez jaje. Za smiachotnuju ap�atu dapamahaŭ ja jamu �uka� jaje i znaj�oŭ na Zatybry dom, dzie �y�a mi� chryscijanami. Paj�li my tudy razam, a z nami tvoj asi�ak Kraton, jakoha �anoŭny Vini� naniaŭ dziela biaspieki. Ale Ursus, niavolnik Lihiji, zadu�yŭ Kratona.

Heta �a�aviek stra�ennaje si�y, jon bykom skru�vaje ha�ovy, jak makaŭki. Aŭlus i Pamponija lubili jaho za heta.

� Na Hierkulesa! � nie vytrymaŭ Neron. � Smiarotnik, jaki zadu�yŭ Kratona, hodzien pomnika na Forumie. Ale pamylaje�sia abo ch�usi�, stary, bo Kratona zabiŭ na�om Vini�.

� Tak vo� ludzi abarmo�vaju� bahoŭ. O, va�adaru, ja � ba�yŭ sobskimi va�yma, jak tra��ali rebry Kratona ŭ rukoch Ursusavych, jaki pasla pavaliŭ i Vinicija. Zabiŭ by jaho, kab nie Lihija. Vini� doŭha pasla chvareŭ, ale jany dahladali jaho, spadzieju�ysia, �to z lubovi staniecca chryscijaninam. I staŭsia.

� Vini�?!

� Tak.

� A mo�a, i Piatroni? � spytaŭ skvapna Tyhelin.

Chi�on pa�aŭ bruci�-muci�, zacira� ruki, pasla ka�a: � Dziŭlusia z tvaje praniklivasci, spadaru! O!.. By� mo�a! Zusim mo�a by�!

� Vo ciapier ciamlu, �amu tak jon baraniŭ chryscijan.

Ale Neron pa�aŭ smiajacca: � Piatroni � chryscijanin!.. Piatroni � vorah �yccia j rasko�y! Nie durecie mianie j siabie samich dy nie damahajciesia viery ŭ heta, a to ja hatovy i ŭva ŭsio nie viery�.

� Ale kryvi�esny Vini� staŭsia chryscijaninam. Prysiahaju na heny blask, jaki ad ciabie �unaje, �to ka�u praŭdu, i �to ni�ym in�ym tak nie bryd�usia, jak �hunstvam, Pamponija � chryscijanka, ma�y Aŭlus � chryscijanin, i Lihija, i Vini�. Ja s�u�yŭ jamu ��yra, a jon za toje na pro�bu H�aŭka schvastaŭ mianie rozhami, mianie � staroha, chvoraha, ha�odnaha. Ja prysiahnuŭ na Hadesa, �to adpom��usia jamu za heta. O, va�adaru, adpomsci za maju kryŭdu, a ja vam vydam Aposta�a Piatra, i Lina, i Kleta, i H�aŭka, i Kryspa, samych star�yn, i Lihiju, i Ursusa, paka�u vam ich sotni, tysia�y, paka�u damy malitvy, mahilniki � usie va�yja turmy nie zmiescia� ich!.. Biez mianie nie zdolejecie ich znajsci! Da hetych por �ukaŭ ja ad biady paciechi ŭ filazofiji, chaj �a jaje ciapieraka znajdu ŭ �askach, jakija sp�yvu� na mianie� Stary ja ŭ�o, a nie ka�tavaŭ �yccia, para mnie ŭ�o supa�y�!..

� Cho�a� by� stojikam pry poŭnaj miscy! � ka�a Neron.

� Chto tabie prys�u�vajecca, tym samym jaje napaŭniaje.

� Praŭdu ka�a�, filozafie.

Ale Papieja nie vypuska�a z pamiaci svajich vorahaŭ. Hara�ka jaje da Vinicija by�a, praŭdu ka�u�y, karotkim kapryzam pochaci, jakaja zahare�asia z pry�yny zajzdrasci, hnievu i zranienaha samalubstva. Adnak abyjakavas� ma�adoha patrycyja zakranu�a jaje h�yboka i serca napoŭni�a mscivasciu. Jak tak smieŭ, ba�, in�uju pastavi� vy�ej za jaje! Lihiju znienavidzie�a ad pier�aj chviliny, kali ŭba�y�a krasu henaj paŭno�naj lileji. Piatroni moh cezaru havary� kolki zaŭhodna pra �vuzki stan�, ale nie joj, aŭhuscie. Daznanaja Papieja z pier�aha pohladu sciami�a, �to ŭ ce�ym Rymie adna tolki Lihija mo�a z jejnaju krasoju kankurava�, a navat pieramah�y. I ad taje pary prysiahnu�a zhubi� jaje.

� Dominie, � nalahaje, � pamscisia za na�a dzicia!

� Spia�ajciesia! � akcentuje Chi�on. � Nie marud�cie! Bo Vini� schavaje jaje.

Ja paka�u dom, kudy jany znoŭ viarnulisia pasla pa�aru.

� Dam tabie dziesiacioch �a�aviek dy jdzi ciapier, � havora Tyhelin.

� Spadaru, ty nie ba�yŭ Kratona ŭ rukach Ursusa. Kali dasi piacidziesiacioch, paka�u dom tolki zdalok. Ale kali nie zakratujecie Vinicija, dyk ja prapaŭ.

Tyhelin hlanuŭ na Nerona.

� Ci nie by�o b dobra, o boski, raskvitacca adrazu z dziad�kam i siastryncam?..

Neron padumaŭ krychu i vyra�yŭ: � Nie! Nie ciapier!.. Narod nie pavieryŭ by ŭta�koŭvanniu, �to Piatroni, Vini� abo Pamponija Hrecyna padpalili Rym. Zanadta pryho�yja mieli damy� Siannia treba in�ych achviar, a tyja pojdu� pazniej.

� Dyk daj mnie, spadaru, vajakoŭ dziela achovy, � damahajecca Chi�on.

� Tyhelin padumaje pra heta.

� �ycimie� tym �asam u mianie, � supakojvaŭ prefiekt.

Radas� za�una�a z abli��a Chi�ona.

� Vydam usich! Tolki nie marud�cie! Spia�ajciesia! � padjud�vaŭ achryp�ym ho�asam Chi�on.

Piatroni, vyj�aŭ�y ad cezara, zahadaŭ niescisia da svajho domu na Karyny, jaki z troch bakoŭ akru�any byŭ sadami, a pierad frontam mieŭ ma�y forum Cecylijaŭ i dziakuju�y tamu acaleŭ ad pa�aru.

Z taje pry�yny in�yja aŭhustyjanie, jakich damy pahareli pospa� z bahacciem i ka�toŭnymi tvorami mastactva, nazyvali Piatronija ��aslivym. Dyj daŭno ŭ�o pra jaho kazali, �to jos� jon pier�arodnym synam Fartuny, a �toraz �yviej�aja pryjaz�, jakoju ŭ apo�nich �asach abdaraŭ jaho cezar, kazaŭ by, pacviard�a�a heta.

Ale toj pier�arodny syn Fartuny razva�aŭ ciapier chiba nad niesuviernasciu taje matki, a dak�adniej � nad padobnasciu jaje da Chronasa, pa�yraju�aha sobskija dzieci.

� Kab moj dom byŭ zhareŭ, a z im razam maje hemmy, majo etruskaje mastackaje suddzio j aleksandryjskaje �k�o, mied� karynskaja, dyk mo Neron sapraŭdy zabyŭ by abrazu. Na Pa�uksa! I paduma� anno, heta � ad mianie tolki zale�a�a, kab u henaj chvilinie by� prefiektam pretoryjanaŭ. Aha�osiŭ by tady Tyhelina za padpal��yka, bo � im i jos�, ubraŭ by ŭ �kryvavuju tuniku�, vydaŭ by narodu, usciaroh by chryscijan, adbudavaŭ by Rym. Chto viedaje nat, ci dola sumlennych ludziej nie papravi�asia b. Ja pavinien byŭ heta zrabi�, cho� by z uvahi na Vinicija. Pry vialikaj navale pracy adstupiŭ by jamu ŭradavannie prefiekta � i Neron nie sprabavaŭ by supraciŭlacca� Chaj by sabie Vini� chrysciŭ pasla ŭsich pretoryjanaŭ i samoha nat cezara, �to heta mnie b �kodzi�a! Pabo�ny Neron!

Neron sumlenny j mi�aserny � pacie�naje nat pradstaŭlaŭ by vidovi��a.

Biesturbotnas� Piatronija by�a tak vialikaj, �to a� pa�aŭ usmichacca. Ale praz momant dumka jahonaja zviarnu�asia ŭ in�y bok. Zdava�asia jamu, �to jon u Ancyjumie i �to Pava� z Tarsu havora jamu: �Nazyvajecie nas vorahami �yccia, ale ska�y mnie, Piatroni, kali b cezar byŭ chryscijaninam i pastupaŭ pavodle na�aj navuki, ci �yccio va�a nie by�o b bol� peŭnym dy bol� biaspie�nym?�

I, pryhadaŭ�y henyja s�ovy, havaryŭ sabie dalej: � Na Kastara! Kolki chryscijan tut zamarduju�, stolki Pava� znojdzie novych, bo kali sviet nie mo�a staja� na z�ydniach, dyk jahonaja praŭda� Ale chto viedaje, ci nie moh by staja�, kali staji�. Ja sam, cho� �mat �aho navu�yŭsia, nie navu�yŭsia, jak by� davoli vialikim �atruhaj, i dziela taho pryjdziecca �y�y sabie padreza� Ady� na hetym i tak i hetak musi�a b skon�ycca, a kali b nat nie skon�y�asia tak, dyk skon�y�asia b inak�. �kada mnie Eŭniki dy maje myrenskaje vazy, ale Eŭnika jos� volnaj, a vaza pojdzie sa mnoju. Ahienabarbus nie atrymaje jaje ni za �to! �kada mnie taksama Vinicija. A ŭre�cie, cho� mien� u apo�nich �asach by�o nudna, �ym daŭniej � ja hatovy. Na sviecie �mat jos� re�aŭ pryho�ych, dy ludzi pa bol�aj �astcy tak pluhavyja, �to �yccia nie varta �kadava�. Chto ŭmieŭ �y�, toj pavinien umie� pamira�.

Cho� ja nale�aŭ da aŭhustyjanaŭ, dy ŭsio � byŭ �a�aviekam bol� volnym, �ym im tam zdajecca, � tut pla�yma zrabiŭ charaktarysty�ny znak z�umlennia. � Im tam zdajecca mo, �to mnie ŭ henaj chvilinie dry�a� kaleni i strach padymaje va�asy na ha�avie, a ja, viarnuŭ�ysia dadomu, vykupajusia vo� u fija�kavaj vadzie, pasla za�atava�osaja maja sama mianie namasci�, i pa sniedanni zahadajem sabie piaja� da Apa�ona himn Antemijosa. Ja � sam kali� kazaŭ: pra smier� nie varta duma�, bo jana i biez na�aje poma�y pra nas dumaje. By�o b, adnak, re�aj hodnaj podzivu, kali b sapraŭdy isnavali niejkija prastory Jelisiejskija, a ŭ ich � cieni. Eŭnika pryj��a b pasla da mianie, i chadzili b razam pa �uhoch-dalinach, ukvie�anych asfodelem. Znaj�oŭ by sabie tam tavarystva lep�aje, �ym tut� �to za b�azny! �to za ba�vany, �to za zbrod pluhavy biez hustu j palitury! Dziesiacioch arbitraŭ elehancyi nie pierarabi�a b henych Trymalchijonaŭ na prystojnych ludziej. Na Persefonu! Zbrydzieli jany ŭ�o mnie!

I skiemiŭ, zdziŭleny, �to nie�ta padziala�a jaho z tymi lud�mi. Viedaŭ ich dobra i viedaŭ pierad tym, �to pra ich duma�, a adnak vydavalisia jamu ciapier niejkimi dalej�ymi, bol� vartymi pahardy, sapraŭdy, mieŭ ich u�o ŭdostal.

Pa�aŭ zadumoŭvacca nad situacyjaj. Dziakuju�y svajoj praniklivasci zrazumieŭ, �to zahuba nie pahra�aje jamu ciapier. Neron skarystaŭsia � z adpaviednaje nahody, kab vykaza� kolki h�adkich s�oŭ ab pryjazni, ab praba�enni i, kazaŭ by, zviazaŭsia imi. Ciapier �ukacimie pretekstaŭ, a pakul ich znojdzie, mo�a prajsci �mat �asu. �Pieradusim z�adzi� ihry��a z chryscijan, � kazaŭ sabie Piatroni, � pasla tolki padumaje pra mianie, a kali tak, dyk nie varta henym ha�avy maro�y�, ani zmiania� sposabu �yccia. Bli�ej�aja niebiaspieka pahra�aje Viniciju!�

I ad henaj chviliny pa�aŭ duma� tolki pra Vinicija, jakoha vyra�yŭ ratava�.

Niavolniki niesli prytka lektyku praz rumovi��y i les kominaŭ, jakimi byli ��e pierapoŭnieny Karyny, ale jon zahadaŭ im bieh�y biahom, kab �ym chut�ej by� doma. Vini�, �insula� jakoha zhare�a, kvataravaŭsia ŭ jaho i, na ��ascie, byŭ doma.

� Ba�yŭ siannia Lihiju? � spytaŭ amal nie na parozie Piatroni.

� Tolki ad jaje.

� S�uchaj, �to tabie ska�u, i nie tra� �asu na pytanni. Siannia ŭ cezara vyra�ana z�a�y� vinu za padpa� Rymu na chryscijan. Pahra�aje im pierasled i pakuty.

Poscih mo�a raspa�acca nadta chutka. Biary Lihiju i ŭciakaj zaraz, cho� by za Alpy abo ŭ Afryku. I spia�ajsia, z Pa�atynu bo bli�ej na Zatybra, �ym adsiul!

Vini� istavietna byŭ nie aby-jakim vajakom i nie traciŭ �asu na li�nija pytanni. S�uchaŭ, nasupiŭ�y brovy, uva�ny, hrozny, ale biez �achu. Vida�, pier�ym paryvam, jaki budziŭsia ŭ henaj natury na viestku niebiaspieki, by�a achvota bara�by i abarony.

� Idu, � ka�a.

� Ja��e s�oŭca: va�mi kap�uk z zo�atam, va�mi zbroju i �mieniu svajich ludziej chryscijan! Mah�yma, budzie patreba adbiva� jaje si�amoc!

Vini� byŭ u�o ŭ dzviarach atryjuma.

� Da�li mnie viestku praz niavolnika, � kinuŭ jamu ŭdahon Piatroni.

I, zastaŭ�ysia sam-nasam, pa�aŭ �pacyrava� uzdoŭ� kalumnaŭ pa atryjumie, razva�aju�y pra toje, �to staniecca. Viedaŭ, �to Lihija j Linus viarnulisia pasla pa�aru na daŭniej�aje pamia�kannie, jakoje razam z bol�aju �astkaj Zatybra acale�a, i heta by�a abstavina niepamysnaja, bo inak� nialohka ich by�o b znajsci siarod masaŭ. Spadziavaŭsia adnak, �to i tak na Pa�atynie nie viedaje nichto, dzie �yvu�, dyk Vini� pavinien vypieradzi� tudy pretoryjanaŭ. Pryj��o jamu taksama na dumku, �to Tyhelin, maniu�ysia vy�avi� za adnym zamacham jak najbol�uju kolkas� chryscijan, musicimie rasciahnu� pavucinu pa ce�ym Rymie, heta zna�y�, padziali� pretoryjanaŭ na ma�yja addzie�y. Kali pa�lu� pa jaje � dumaje � nie bolej �ym dziesiacioch �a�aviek, dyk sam vialihur lihijski pa�omi� im kosci, a �to � budzie, kali na dapamohu pryspia�y� Vini�! Pa henych dumkach pryj��a lha. Praŭda, pastavicca zbrojna supra� pretoryjan � heta toje samaje, �to i supra� cezara.

Piatroni taksama viedaŭ, �to kali Vini� ucia�e ad pomsty Nerona, dyk pomsta taja zvalicca mo�a na jaho, ale jon nie zva�aŭ na toje. A nat dumka pab�ytannia p�anaŭ cezaru j Tyhelinu razviesiala�a jaho. Vyra�yŭ nie �kadava� na heta ni hro�aj, ni ludziej, a na svajich ludziej ciapier moh bol� spadziavacca, bo Pava� z Tarsu naviarnuŭ jamu ŭ Ancyjumie bol�uju �astku jahonych niavolnikaŭ.

Uvaj�oŭ�aja Eŭnika pierarva�a jamu dumki. Usie turboty ŭciakli biassledna, jak uba�yŭ jaje. Zabyŭsia pra cezara, pra nia�asku, jakaja visie�a nad im, pra znik�amnie�ych aŭhustyjanaŭ, pra poscih na chryscijanaŭ, pra Vinicija i Lihiju, a lubavaŭsia tolki joju vokam estety, raskachanym u �aroŭnaj upojvaju�aj luboŭju strojnasci.

Ubranaja by�a ŭ fijaletavyja stroji, zvanyja soa vestis[69], praz jakija sviaci�asia jejnaje ru�ovaje cie�a, sapraŭdy by�a pryho�aja, moŭ bostva. Ad�uvaju�y pry tym jahony podziŭ dy kachaju�y ce�aj du�oj, zaŭsiody prahnaja jahonych piasto��aŭ, rumiani�asia z radasci tak, jak by by�a nie na�o�nicaj, ale niavinnym dziaŭ�aniom.

� �to � mnie ska�a�, Charyta? � adazvaŭsia Piatroni, vyciahaju�y da jaje ruki.

A jana, nachilaju�y ŭ tyja ruki svaju za�atuju ha�ova�ku, adkazvaje:

� Spadaru, pryj�oŭ Antemijos z spievakami j pytaje, ci cho�a� jaho siannia s�ucha�?

� Chaj pa�akaje. Zajhraje nam pry abiedzie himn da Apa�ona. Navako� ja��e vohni��y j popie�, a my s�uchacimiem himn da Apa�ona. Na haji Pafijskija! Kali ba�u ciabie ŭ hetym soa vestis, zdajecca mnie, Afradyta prys�ani�asia biera�kom nieba j staji� pierada mnoju.

� O, dominie! � zachaplajecca Eŭnika.

� Chadzi da mianie, Eŭnika, abdymi mianie i daj mnie vusny� Kachaje� ty mianie?

� Zeŭsa bol� nie kacha�a b!

Skazaŭ�y heta, prycisnu�a vusny da jahonych vusnaŭ, trapie�u�ysia ŭ jahonych rukach ad ��ascia, by ptu�ynka. Pa�akaŭ�y, Piatroni ka�a: � Nu, a kab pryj��osia nam raz�u�ycca?..

Eŭnika hlanu�a pa�achliva ŭ vo�y: � Jak heta, spadaru?..

� Nie bojsia!.. Bo, ba�y�, chto viedaje, ci nie musiacimu vybracca ŭ dalokuju darohu.

� Biary mianie z saboju� Ale Piatroni nah�a zmianiŭ temu hutarki i spytaŭ: � Ska�y mnie, ci na traŭnikach u aharodzie jos� asfodeli?

� Cyprysy j traŭniki ŭ aharodzie pa�oŭkli ad pa�aru, liscie paapada�a z mirtaŭ, i ŭvie� aharod vyhladaje, by miortvy.

� Uvie� Rym vyhladaje, by miortvy, a chutka staniecca sapraŭdnym mahilnikam. Ci viedaje�, �to vyjdzie edykt supra� chryscijan i raspa�niecca pierasledvannie, pad�as jakoha zhinie tysia�y ludziej.

� Za �to � ich karacimu�, spadaru? Jany � ludzi dobryja i cichija.

� Jakraz za toje j karacimu�.

� Dyk jed�ma na ŭzmorje. Tvaje boskija vo�y nie lubia� hladzie� na kroŭ.

� Ale tym �asam ja mu�u vykupacca. Pryjdzi ŭ eleotezijum namasci� mnie ruki. Na pojas Kiprydy! Nikoli ��e nie vydava�asia ty mnie tak pryho�aj. Zahadaju tabie zrabi� vannu na manier slizianicy, a ty budzie� u joj, by ka�toŭnaja pier�a� Pryjdzi, za�atava�osa�kaja!

I paj�oŭ. A cieraz hadzinu pazniej aboje ŭ ru�ovych viankach i z mutnymi va�yma la�ali pry stale, zastaŭlenym za�atym siervizam. Prys�u�vali im ch�ap�aniaty, prybranyja za amurkaŭ, a jany, papivaju�y vino z azialenienych kru�aŭ, s�uchali himnu da Apa�ona, piajanaha pad akampaniemient harfaŭ pad batutaju Antemija.

Nie k�apacilisia tym, �to navoka� vi��y tyr�ali na pa�ary��y kominy damoŭ dy �to viecier raznosiŭ popie� zhareŭ�aha Rymu. Pa�uvalisia ��aslivymi i dumali tolki pra kachannie, jakoje akrasi�a j zmiani�a im �yccio ŭ boski son.

Himn ja��e nie byŭ skon�any, jak uvachodzi� na za�u niavolnik, zahad�yk atryjuma.

� Spadaru, � dak�adaje tryvo�nym ho�asam, � centuryjon z addzie�am pretoryjanaŭ staji� pierad bramaju i pa zahadu cezara cho�a ciabie ba�y�.

Zamoŭk�a piajannie harfy. Tryvoha aharnu�a ŭsich prysutnych, bo cezar u pryjaznych adnosinach zvy�ajna abychodziŭsia biez pretoryjanaŭ, jakija pajavaju svajoju nie vara�yli ŭ tych �asach ni�oha dobraha. Adzin tolki Piatroni nie pakazvaŭ nijakaha tryvo�livaha ŭra�annia i ka�a abyjakavym tonam: � Cho� by abied mnie dali spakojna zjesci, � pasla zviartajecca da zahad�yka atryjuma: � Chaj uvojdzie!

Niavolnik znik za zas�onaj; niezabaŭna cia�kimi krokami ŭvachodzi� na za�u znajomy Piatroniju sotnik Aper, uzbrojeny ŭvie� i z �aleznym �a�omam na ha�avie.

� Kryvi�esny spadaru, � zarapartavaŭ, � vo� pi�mo ad cezara.

Piatroni vyciahnuŭ niadbajliva svaju bie�uju ruku, uziaŭ tabli�ki i, kinuŭ�y na ich vokam, padaŭ ich spakojna Eŭnicy.

� �ytacimie vie�aram novuju piesniu z �Trojiki�, � ka�a, � i zaklikaje mianie, kab pryj�oŭ.

� Maju zahad tolki adda� pi�mo, � adazvaŭsia sotnik.

� Tak. Adkazu nie budzie. Ale mo�a b, sotnik, supa�yŭ chvilinu pry nas i vypiŭ krater vina?

� Dziakuju tabie, �lachotny spadaru. Ad krateru vina nie admoŭlusia za tvajo zdaroŭje, ale supa�y� nie mahu, bo ja s�u�bova.

� �amu heta praz ciabie prysy�aju� pi�mo, zami� praz niavolnika?

� Mo�a, tamu, �to mianie vys�ana ŭ hety bok za in�aj patrebaj.

� Viedaju, � ka�a Piatroni, � supra� chryscijan.

� Tak, spadaru.

� Ci poscih daŭno raspa�aty?

� Niekatoryja addzie�y na Zatybra vys�ana ja��e pierad pa�udniem, � heta skazaŭ�y, sotnik stros z �a�y kroplu vina na honar Marsa, pierakuliŭ jaje j dziakuje: � Chaj bahi zaspakoja� tabie ŭsie tvaje �adanni.

� Va�mi i krater heny, � prapanuje Piatroni. I daŭ znak Antemijosu, kab kan�aŭ himn da Apa�ona.

� Rudabarody pa�ynaje hulniu sa mnoju j Vinicijem, � kazaŭ sabie, jak harfy adazvalisia znoŭ. � Adhadvaju namier! Chacieŭ pieralaka� mianie, dasy�aju�y pozvu praz centuryjona. Vie�aram vypytvacimie sotnika, jak ja jaho pryniaŭ. Nie, nie! Nie vielmi ŭcie�y�sia, lutaja dzikaja ma�pa! Viedaju, dakuki nie daruje�, viedaju, �to zhuba mianie nie minie, ale kali spadziaje�sia, �to b�ahalna paziracimu tabie ŭ vo�y, �to ahladacimie� na majim abli��y strach i pakoru, dyk pamylaje�sia.

� Cezar pi�a, spadaru: �Prydziecie, kali majecie achvotu�, � pytaje Eŭnika. � Ci pojdzie�?

� Maju adpaviedny nastroj i mahu s�ucha� nat jahonych vier�aŭ, � adkazaŭ Piatroni, � dyk pajdu, tym bol�, �to Vini� nie mo�a jsci.

I praŭda: pa abiedzie dy pa abydnaj prahu�cy addaŭsia ŭ ruki niavolnic, upryha�aju�ych va�asy, i niavolnic, uk�adaju�ych chva�dy tohi. Cieraz hadzinu pazniej strojny, moŭ ba�ok, zahadaŭ niescisia na Pa�atyn. Hadzina ŭ�o by�a pozniaja, vie�ar cichi, ciop�y, miesiac tak jarka sviaciŭ, �to lampadaryi, idu�yja pierad lektykaj, pahasili svieta�y. Pa vulicach i siarod rumovi��aŭ snavali padpiŭ�yja hramady ludziej, paprystrojvanyja vicciozielenniu, z halinkami mirtu i �aŭru ŭ rukach z cezaravych aharodaŭ. Dastatak zbo��a dy spadzieva vialikich ihry��aŭ viesialili ludziej. Dzie-nidzie �utny byli piesni na honar �boskaje no�y� j kachannia; dzie-nidzie tancavali pry sviatle miesiaca; kolki raz niavolniki musili huka� dla volnaha prachodu Piatronijevaj lektyki, narod rasstupaŭsia, vivatuju�y na honar svajho ŭlubienca.

A jon dumaŭ pra Vinicija i dziviŭsia, �amu niama ad jaho viestki. Byŭ jon epikurejcam i ehajistam, ale suty�nas� z Paŭ�am, z Vinicijem dy �todzionnyja �utki pra chryscijan krychu jaho pierajnak�yli, cho� sam ab tym nie viedaŭ. Viejaŭ ad ich niejki viecier na jaho, jaki pasiejaŭ u jahonaj du�y tajomnyja ziarniaty. Pa-za ŭ�asnaju asobaju pa�ali jaho cikavi� in�yja ludzi. Da Vinicija, praŭda, byŭ zaŭsiody pryviazany, bo ŭ dzicia�ych hadoch nadta lubiŭ jahonuju matku, svaju siastru, a ciapier byŭ supolnikam jahonych turbotaŭ, jakija tak cikavili jaho, jak by trahiedyja jakaja.

Nie traciŭ nadzieji, �to Vini� vypieradziŭ pretoryjan i ŭciok z Lihijaj abo, u najhor�ym vypadku, adbiŭ jaje. Ale addavaŭ pieravahu tamu, kab mie� u henaj spravie peŭnyja viestki, spadziavaŭsia bo roznych pytanniaŭ, na jakija lep� by�o b by� padrychtavanym.

Zatrymaŭ�ysia pry domie Tyberyja, vyj�aŭ z lektyki i ŭvaj�oŭ da atryjuma, napoŭnienaha ŭ�o aŭhustyjanami. U�ara�nija pryjacieli, pamima zacikaŭlennia zaprosinami, adychodzili ad jaho, a jon krasavaŭsia siarod ich, statny, svabodny, biesturbotny i tak samapeŭny, jak sam moh razdava� �aski. Niekatoryja, hledzia�y na jaho, krychu ŭ du�y tryvo�ylisia, ci nie zarana vyjavili jamu pahardu.

Cezar prykidvaŭsia, byccam jaho nie ba�y�, i nie adkazaŭ na jahonaje pryvitannie, byccam zaniaty byŭ hutarkaju. Zamiest taho Tyhelin padyj�oŭ da jaho i adazvaŭsia: � Dobry vie�ar, arbitar elehancyi! Ci i ciapier ty ja��e pierakanany, �to nie chryscijanie spalili Rym?

Piatroni pacisnuŭ pla�yma i, ple��u�y jaho pa �apatcy, by vyzvolnika, adpalvaje: � Ty tak dobra viedaje�, jak i ja, �to pra heta duma�.

� Nie smieju pryraŭniacca da tvaje mudrasci.

� I praŭdu ka�a�, inak� bo musiŭ by vo�, kali cezar pra�ytaje novuju piesniu z �Trojiki�, zamiest dracca, jak pava, vykaza� jakuju biazh�uzdzicu.

Tyhelin prykusiŭ hubu. Nie nadta jon byŭ zadavoleny z siannia�niaha vystupu cezara, bo adkryva�asia pole, na jakim nie moh kankurava� z Piatronijem. Jakraz pad�as �ytannia Neron mimacho�, pa zvy�cy, paziraŭ na Piatronija, rupna cikuju�y, �to vy�ytaje ŭ jahonaj minie. A toj s�uchaŭ, manieŭruju�y brovami, miejscami patakvaju�y, miejscami napru�vaju�y ŭvahu, jak by maniŭsia spraŭdzi�, ci dobra �uje. I pasla to chvaliŭ, to haniŭ, vymahaju�y papravak abo vyh�ad�vannia niekatorych skazaŭ. Sam Neron ad�uvaŭ, �to ŭsim in�ym u pierasolenych pachva�ach raschodzicca tolki pra sobskuju skuru, a heny adzin tolki cikavicca paezijaj dla samej paeziji, adzin tolki znajecca, i kali �to pachvali�, dyk mo�na by� peŭnym, �to re� taja hodnaja pachva�y. Dyk pavoli pa�aŭ z im spra�acca, ta�kava� i, kali ŭre�cie Piatroni paddaŭ sumnivu ŭda�as� adnaho skazu, adazvaŭsia da jaho: � Miecimie� u apo�niaj piesni kamientar da hetaha skazu.

� Ach! � padumaŭ Piatroni. � Dyk da�yvu ja��e apo�niaj piesni.

A ci adzin z prysutnych, �uju�y heta, kazaŭ sabie ŭ du�y: � Hora mnie! Piatroni, maju�y pierad saboju �as, mo�a viarnucca ŭ �aski i pakana� nat Tyhelina.

I pa�ali znoŭ zbli�acca da jaho. Ale kaniec vie�aru mien� byŭ ��asnym, bo cezar pad�as razvitvannia spytaŭ nah�a z prymor��anym vokam dy z�aradasnaj minaj: � A �amu nie pryj�oŭ Vini�?

Kali b Piatroni byŭ peŭny, �to Vini� z Lihijaj u�o za bramami horadu, byŭ by adkazaŭ: �A�aniŭsia z tvajho dazvo�u j vyjechaŭ�. Ale, ba�a�y zahadkavuju ŭsmie�ku Nerona, adkazaŭ: � Tvaja pozva nie zasta�a jaho doma.

� Ska�y jamu, �to cha�u jaho ba�y�, � havora Neron, � dy nie zabud� jamu pryhada�, kab abaviazkova byŭ na ihry��ach, dzie vystupacimu� chryscijanie.

Henyja s�ovy ŭstryvo�yli Piatronija, bo vydava�asia jamu, �to adnosiacca biespasiarednie da Lihiji. Sieŭ�y ŭ lektyku, zahadaŭ niescisia ja��e pryt�ej, �ym rana. Nie j��o heta tak uda�a. Pierad domam Tyberyja chvalavaŭ nieŭhamonny natoŭp, pjany, jak pier�, ale nie rasspiavany dy tancuju�y, tolki ŭzburany.

Zdalok danosilisia niejkija kryki, jakich Piatroni nie moh adrazu sciami�, a jany mahutnieli, rasli, a� ure�cie zmianilisia ŭ adzin dziki vierask: � Chryscijanie � lvom!

Statnyja lektyki dvaran �u�yli siarod vyju�aha natoŭpu. Z h�ybini ahare�ych vulic zbiahalisia �toraz novyja hramady, jakija, pa�uŭ�y vokryk, pa�ali jaho paŭtara�. Z vusnaŭ da vusnaŭ pieradavana viestku, �to poscih tryvaje ŭ�o ad paŭdnia, �to �mat padpalva�oŭ u�o z�oŭlena, i chutka pa novavyviedzienych dy starych vulicach, pa zavu�kach, razvalenych u hruzy, razlahaŭsia ŭdoŭ� i �yr ce�aha Rymu �toraz zajadlej�y vierask: � Chryscijanie � lvom!

� Bydlaty! � paŭtaraŭ z pahardaju Piatroni. � Narod hodny cezara!

I zadumaŭsia: taki sviet, zbudavany na prymusie, ludajedstvie, pra jakoje nat i barbary nie mieli paniaccia, na lichadziejstvie dy �alonaj raspuscie, nie mah�ymie astojicca. Nies�a ad jaho smiardzia�ym trupam. Na hni�oje �yccio k�a�a svaju cie� smier�.

Nie raz havaryli pra heta nat mi� samimi aŭhustyjanami, ale Piatroniju nikoli tak vyrazna nie ŭjavi�asia taja praŭda, �to heny ŭvien�any voz, na jakim u postaci tryumfatara staji� Rym, va�aku�y za saboju zb�ytany statak narodaŭ, jedzie ŭ propas�. �yccio svietaŭ�adnaha horadu vydava�asia jamu niejkim b�aznockim karahodam, niejkim strachotnym vybrykam, jakomu nare�cie musi� �a nasta� kaniec.

Razumieŭ ciapier, �to adny tolki chryscijanie maju� niejkija novyja asnovy �yccia, ale dumaŭ, �to chutka j sledu pa ich nie zastaniecca. A tahdy �to?

B�aznocki karahod pojdzie dalej pad vierchavodstvam Nerona, a kali Nerona nie budzie, znojdziecca druhi taki samy abo hor�y, bo spami� takoha narodu i patrycyjatu cia�ka, kab lep�y znaj�oŭsia. Budzie novaje dzikaje bujanstva, a ŭ dadatku �toraz pluhaviej�aje i had�ej�aje. Ale � bujanstva nie mah�ymie tryva� vie�na, i treba pasla jaho leh�y spa�, cho� by z samaje tolki zniamohi.

Dumaju�y pra heta, Piatroni sam �uŭsia stra�enna zmu�any. Ci varta �y� i to �y� biez peŭnasci pra zaŭtra�ni dzie�, �y� pa toje tolki, kab hladzie� na padobnaje biaz�addzie svietu? Dyk �a hienij smierci nie mien�, zre�ty, pryho�y, �ym hienij snu, i maje taksama kry�y pry pla�och.

Lektyka zatryma�asia pierad dzviaryma domu, jakija �ujny prydzvierny ŭ tym �a momancie ad�yniŭ.

� Ci spadar Vini� viarnuŭsia? � spytaŭ Piatroni.

� Pierad chvilinaj, � da�a�yŭ niavolnik.

� A, zna�a, nie adbiŭ jaje! � padumaŭ Piatroni.

I, skinuŭ�y tohu, ubieh da atryjuma. Vini� siadzieŭ na tryno�niku, zviesiŭ�y ho�aŭ amal nie da samych kale�, trymaju�y jaje ŭ da�oniach, ale, pa�uŭ�y vodha�as chady, padniaŭ skamianie�y tvar i razjiskranyja vo�y.

� Spazniŭsia? � spytaŭ Piatroni.

� Ale. Schapili jaje pierad poŭdniem.

Chvilina maŭ�annia.

� Ba�yŭsia z joju?

� Tak.

� Dzie siadzi�?

� U Mamertynskaj viaznicy.

Piatroni zdryhanuŭsia j hladzi� na Vinicija pytaju�ym vokam. A toj: � Nie! � ka�a, sciamiŭ�y. � Nie pasadzili jaje ŭ Tulijanum[70], ani nat u siaredniaj viaznicy. Padkupiŭ ja vartaŭnika, kab adstupiŭ joj svaju kamoru. Ursus la�y� la paroha j pilnuje jaje.

� �amu � Ursus jaje nie abaraniŭ?

� Prys�ana pia�dziesiat pretoryjanaŭ, dyj Lin jamu zabaraniŭ.

� A Linus sam?

� Lin pry smierci, tamu nie ŭziali jaho.

� �to miarkuje� rabi�?

� Adratava� jaje abo pamierci razam z joju. I ja vieru ŭ Chrysta.

Vini� havaryŭ nibyta spakojna, ale ŭ ho�asie jahonym by�o nie�ta tak �a�asnaje, �to serca Piatronija ska�anu�asia ��yraju litasciu.

� Razumieju ciabie, � spa�uvaŭ, � ale jak jaje dumaje� ratava�?

� Padkuplu vartu nasampier�, kab zascierah�y jaje ad zniavahi, a pa-druhoje, kab nie piera�kad�ali joj ucia�y.

� Kali heta majecca by�?

� Skazali, �to nie mohu� mnie vyda� jaje zaraz, bo bajacca adkaznasci. Jak viaznicy pierapoŭniacca lud�mi, i kali zhubicca rachunak viazniaŭ, tady mnie jaje addadu�. Ale heta krajni vypadak! Pier� ty ratuj mnie jaje! Ty � pryjaciel cezara! Jon �a sam mnie jaje addaŭ. Idzi da jaho j ratuj mianie!

Piatroni zamiest adkazu zaklikaŭ niavolnika i, zahadaŭ�y jamu pryniesci dva ciomnyja p�a��y j dva mia�y, zviarnuŭsia da Vinicija: � Idu�y, tabie adka�u, � ka�a, � tym �asam biary p�a��, zbroju i pojdziem pad viaznicu. Tam daj vartaŭnikam sto tysia� sestercyjaŭ, daj dva razy j pia� razoŭ bol�, aby tolki vypuscili Lihiju chutka, inak� � budzie pozna.

� Chadziem, � zhad�ajecca Vini�.

Praz momant abodva j�li vulicaju.

� Nu, a ciapier s�uchaj, �to tabie ska�u, � ka�a Piatroni. � Nie chacieŭ ja traci� �asu. Ja ad siannia�niaha dnia ŭ�o ŭ nia�ascy. Majo sobskaje �yccio visi� na va�asku, i tamu nie mahu ni�oha dakana� u cezara. Horaj! Maju peŭnas�, �to zrobi� nasupierak majoj pro�bie. Kab nie heta, ci � ja rajiŭ by tabie ŭciaka� z Lihijaj abo adbiva� jaje? Ady�, kab uda�osia ŭcia�y, hnieŭ zvaliŭsia b na mianie.

Jon by chut�ej zrabiŭ �to� na tvaju pro�bu, �ym na maju. Nie spadziavajsia, adnak, na heta. Vydabud� jaje z viaznicy i ŭciakaj! Niama in�aje rady. Kali heta nie ŭdasca, tady budzie �as na in�yja sposaby. Tym �asam viedaj, �to Lihiju pasadzili nie tolki za vieru ŭ Chrysta. Na joj i na tabie spahaniaje pomstu Papieja.

Ci ty pamiataje�, jak abraziŭ aŭhustu, adpichaju�y ad siabie? A jana � viedaje, �to zrabiŭ ty heta dziela Lihiji, jakuju j tak nienavidzie�a ŭ�o ad pier�aha spatkannia.

Ady� i ŭpiarod mani�asia jaje zhubi�, abvinavaciŭ�y za toje, �to byccam urak�a dzicia. U tym usim, �to sta�asia, vida� ruka Papieji! �ym bo vyt�uma�y� toje, �to Lihiju pier�uju ary�tavali? Chto moh pakaza� dom Lina? Ja tabie ka�u, vyviady daŭno za joju chadzili! Viedaju, �to razdziraju tabie du�u dy adyjmaju apo�niuju nadzieju, ale ka�u heta znarok dziela taho, �to kali nie vyciahnie� jaje, pakul nie zdahadajucca ab tvajich sprobach, dyk zhiniecie aboje.

� Tak! Razumieju! � adkazaŭ pryhnobleny Vini�.

Vulicy byli pustyja, bo by�o ŭ�o pozna, dalej�uju hutarku pierarvaŭ im pjany h�adyjatar, jaki pavaliŭsia na Piatronija, apiraju�ysia da�anioju na jahonym pla�y dy kry�a�y achryp�ym smurodlivym ho�asam: � Chryscijanie � lvom!

� Mirmi�on ty, � adazvaŭsia Piatroni, � pas�uchaj dobraje rady j spia�y ŭ svoj bok.

Tady pjany schapiŭ jaho j druhoju rukoju za pla�o: � Kry�y razam sa mnoju, a to skru�u tabie ho�aŭ: chryscijanie � lvom na t�u��!

Niervy Piatronija davoli ŭ�o mieli henaje varkatni. Ad taje pary, jak vyj�aŭ z Pa�atynu, du�y�a jana jaho, by stra�naja kroza, i razdzira�a jamu vu�y, dyk, kali ŭhledzieŭ nad saboju ku�ak, skon�y�asia miera jahonaj ciarplivasci.

� Adstupi, dru�a! � huknuŭ. � Smiardzi� i piera�kad�aje� mnie.

Tak ka�u�y, usadziŭ jamu a� pa trymalna ŭ hrudzi stylet, jaki ŭziaŭ z saboju, vychodzia�y z domu, i, ab�apiŭ�y pad ruku Vinicija, havaryŭ dalej, jak by ni�oha takoha nie sta�asia: � Cezar ka�a mnie siannia: �Nie zabud� nahada� Viniciju, kab abaviazkova byŭ na jhry��ach, na jakich vystupia� chryscijanie�. Ciami�, �to heta abazna�aje? Vo� �a, cho�u� z�adzi� sabie vidovi��a z tvajho bolu. Heta ŭ�o re� up�anavanaja. Dziela taho mo j nie zakratavali da henaje pary ciabie j mianie. Kali nie ŭdasca jaje chutka vydaby�, tady� nie viedaju!.. Tvaja sicylijskaja majomas� mah�a b taksama spakusi� Tyhelina� Sprabuj.

� Addam im usio, �to maju, � adkazaŭ Vini�.

Z Karynaŭ na Forum by�o nie nadta daloka, dyk chutka pryj�li. Pier�y zo�ak bialiŭ u�o scieny zamku.

Naraz, jak tolki paviarnulisia da Mamertynskaj viaznicy, Piatroni zatrymaŭsia j ka�a: � Pretoryjanie!.. Zapozna!..

Viaznica abstaŭlena by�a padvojnym �ancuhom vajaroŭ. Zo�ak sierabryŭ ichnija �aleznyja �a�omy i vastryjo dzidaŭ. Vini� zbialeŭ, by marmur.

� Chadziem! � ka�a.

Padyj�li da �erahoŭ staro�y. Piatroni mieŭ niezvy�ajnuju pamia�, viedaŭ nie tolki star�yn, ale i amal usich radavych pretoryi, dyk chutka paznaŭ znajomaha star�ynu kahorty dy kiŭnuŭ na jaho.

� �to heta, Nihier? � adazvaŭsia. � Zahadana vam pilnava� viaznicy?

� Tak, kryvi�esny Piatroni! Prefiekt bajaŭsia, kab nie sprabavaŭ chto adbiva� padpalva�oŭ.

� Ci maje� zahad nie ŭpu��a� nikoha? � spytaŭ Vini�.

� Nie, spadaru. Znajomyja adviedvacimu� viazniaŭ, i takim �ynam vy�avim bol� chryscijan.

� Nu, dyk upusci mianie, � ka�a Vini�. I, scisnuŭ�y da�o� Piatroniju, ka�a jamu: � Pahavary z Akte, a ja pryjdu daviedacca, jaki tabie da�a adkaz� � I prychod�! � havora Piatroni.

U henaj chvilinie pad ziamloju j za hrubymi scienami adazva�asia piesnia. Jana, adrazu h�uchaja j pryci�naja, �toraz macnie�a. Mu��ynskija ha�asy, �ano�yja j dzicia�yja zlivalisia ŭ adzin suha�osny chor. Ce�aja viaznica pa�a�a ŭ zarani�naj ci�y piaja�, by harfa. Ale nie byli heta ha�asy �urby ni rospa�y. Naadvarot, hrymie�a ŭ ich radas� i tryumf.

Vajary pierahladalisia zdumlenna.

Na niebie ru�avi�asia j za�aci�asia ranniaja zarnica.

Vokli� �Chryscijanie � lvom!� razlahaŭsia biespierastanku pa ŭsich kvarta�ach horadu. Spier�ku nie tolki nichto nie sumniavaŭsia, �to jany byli vinavatymi, ale j nie chacieŭ nichto sumniavacca, bo kara na ich mie�a by� razam z zabavaju dla narodu. Ale taksama �yry�asia dumka, �to nie daj��a b biada da takich stra�ennych pamieraŭ, kab nie hnieŭ bahoŭ, dyk zahadana pa sviatyniach �pijaku�a�, abo pierapra�alnyja achviary. Sienat na padstavie Sybilijskich knih z�adziŭ ura�ystasci j publi�nyja molby da Vu�kana, da Cerery, da Prazerpiny. Matrony sk�adali achviary Junonie � i�li jany ŭ pracesiji a� na bierah mora, kab za�erpa� tam vady j skrapi� joju fihuru bahini. �anki �adzili bahom pa�ostki i na�nyja hadziny[71]. Uvie� Rym a�y��aŭsia z hrachoŭ, sk�adaŭ achviary j pierapra�aŭ niesmiarotnych. Prymie� taho na pa�ary��y staŭbavana novyja �yrokija vulicy. Tut i tam zasnavana ŭ�o fundamienty strojnych damoŭ, pa�acaŭ i sviaty�. Pierad usim, adnak, z nie�uvanym paspiecham budavana vielizarnyja draŭlanyja amfiteatry, u jakich mieli kana� chryscijanie. Zaraz pa schodzie ŭ domie Tyberyja razas�ana da prakonsu�aŭ zahady, kab dastaŭlali dzikija zviary. Tyhelin apusto�yŭ vivaryi ŭsich italianskich haradoŭ, nat mien�ych.

U Afrycy pa zahadzie jahonym z�ad�ana vialikija ab�avy, u jakich usio tamtej�aje nasielnictva musi�a ŭdzielni�a�. Pryvozili s�any j tyhrysy z Aziji, krakady�y j biehiemoty z Ni�u, lvy z At�asu, vaŭki j miadzviedzi z Pireniejaŭ, pahannyja sabaki z Hibierniji, psy-mo�asy z Epiru, bujva�y j vializnyja lutyja tury z Hiermaniji. Ihry��y mielisia by� niezvy�ajnyja, pieravy�aju�yja svajoju vieli��u ŭsio, �to da hetych por ba�yŭ Rym, bo kolkas� zakratavanych by�a vializnaja, Cezar maniŭsia ŭtapi� uspaminy pa�aru ŭ kryvi i ŭpaji� joju Rym.

Razachvo�any narod dapamahaŭ vihi�am i pretoryjanam vy�oŭliva� chryscijan. Udava�asia heta biez cia�kasciaŭ, bo ce�yja hramady ich, ka�uju�y pa haradoch razam z in�ym �ycharstvam, vyznavali vieru publi�na. Kali, �ovia�y, ich akru�ali, jany padali na kaleni i, piaju�y piesni, dazvalali bra� siabie biez anijakaha supracivu. Ale ciarplivas� razdra�nia�a tolki narod, jaki, nie razumieju�y pry�yny jaje, uva�aŭ jaje za zakatnas� dy zakamianie�as� u z�a�ynstvie.

�a� achapiŭ pierasledvalnikaŭ. Zdara�asia, �to �er� vyryva�a chryscijan pretoryjanam z ruk i razryva�a ich na kava�ki rukami. �an�yn ciahnuli za va�asy ŭ viaznicu, dzieciam razbivali ha�oŭki ab kamiennie. Tysia�y ludziej dniom i no��u, vyju�y, palava�a pa vulicach. �ukali achviar na papiali��ach, pa kaminoch i pahraboch. Pierad turmami spraŭlali pry vohni��ach vako� bo�ak z vinom bachi�nyja pjanstvy i skoki. Hramavyja ryki ko�ny vie�ar razlahalisia pa horadzie, upojvaju�y tych, �to �akali ihry��aŭ. Viaznicy byli da bierahoŭ pierapoŭnienyja, a prymie� taho, �er� i pretoryjanie �todzie� dastaŭlali achviar �tobol�. Zamier�a mi� lud�mi litas�. Ludzi, kazaŭ by, zabylisia movy i ŭ dzikaj �alonasci pamiatali tolki adzin vokli�: �Chryscijanie � lvom!� Nasta�a prymie� taho takaja hara�ynia ŭdzie�, a duchata ŭno�y, jakich Rym nie pamiataŭ. Usio pavietra by�o jak by prasiaknuta �a�am, kryvioju, z�ybiadoj.

A toj pierabranaj miery azviare�asci adkazva�a taksama miera �ady pakutnictva. Chryscijanie dabrachvotna j�li na smier�, �ukali nat jaje, pakul nie paŭstryma�a surovaja zabarona star�yn. Pa ichnim zahadzie pa�ali zbiracca ŭ�o tolki za horadam u padziamie�lach na Apijskaj darozie dy ŭ pryharadskich vinnicach, u�asnikami jakich byli patrycyi-chryscijanie, dahetul ja��e niezakratavanyja. Na Pa�atynie by�o dobra viedama, �to vyznavalnikami Chrysta jos� i F�avij, i Damicy�a, i Pamponija Hrecyna, i Karnel Pudens, i Vini�.

Sam cezar sumniavaŭsia adnak, ci ŭdasca padbuchtory� �er� supra� takich ludziej, i dziela nieabchodnaha pierakanannia narodu ad�a�yli karu i pomstu patrycyjam na apo�nija dni. Niekatoryja dumali, �to tych patrycyjaŭ acaliŭ up�yŭ Akte. Zdahadka henaja by�a pamy�kovaj. Piatroni pasla razvitannia z Vinicijem chadziŭ, praŭda, da Akte prasi� poma�y dla Lihiji, ale jana mah�a achviarava� jamu tolki slozy, bo �y�a ŭ markotnym zabycci, pastolki taleravanaja, pakolki chava�asia ad Papieji i cezara.

Adviedva�a Lihiju ŭ viaznicy, prynosi�a joj vopratku j je�u, a pierad usim zabiaspie�y�a jaje ad zniavahi z boku i tak u�o padkuplenych vartaŭnikoŭ.

Piatroni ŭsio � nie moh sabie darava� niaŭda�aha pomys�u, bo kab jon nie narajiŭ adabra� Lihiju z domu Aŭ�aŭ, dyk praŭdapadobna nie by�a b siannia ŭ viaznicy. Ady�, cho�u�y vyjhra� hulniu z Tyhelinam, nie ��adziŭ ni �asu, ni zachadaŭ. U praciahu niekalkich dzion ba�yŭsia z Senekam, z Damicyjem Afram, z Kryspini�aj, praz jakuju maniŭsia trapi� da Papieji, z Terpnasam, z Dyjadoram, z pryho�ym Pifahoram, a ŭ kancy � z Alituram i Parysam, pro�by jakich zvy�ajna cezar vykonvaŭ. Pry dapamozie Chryzatemis, jakaja ciapier by�a kachankaju Vatynija, sprabavaŭ sabie zdaby� i jahonuju nat dapamohu, nie �kaduju�y ni jamu, ni in�ym abiacankaŭ i hro�aj.

Ale ŭsie henyja natuhi byli biez vyniku. Seneka, niapeŭny zaŭtra�niaha dnia, kazaŭ, �to chryscijanie cho� by nat i nie spalili Rymu, dyk pavinny by� pahubleny dla dabra jahonaha, adnym s�ovam, uspraviadliŭlaŭ maju�uju adbycca razniu racyjaj stanu. Terpnas i Dyjador hro�y ŭziali, a ŭzamien nie zrabili ni�oha. Vatynij danios cezaru, �to manilisia jaho padkupi�, adzin tolki Aliturus, cho� spa�atku byŭ varo�a nastrojeny da chryscijan, �kadavaŭ ich ciapier i asmieliŭsia pryhada� cezaru pra zakratavanuju dziaŭ�ynu dy zastupicca za jaje, ale ni�oha nie atrymaŭ, apra�a s�oŭ: � Niaŭ�o ty dumaje�, �to ja mien�uju du�u maju, �ym Brut, jaki dla dabra Rymu nie pa�kadavaŭ rodnych synoŭ?

I, kali pierakazaŭ heny adkaz Piatroniju, toj zrabiŭ vysnovu: � Kali ŭ�o znaj�oŭ paraŭnannie z Brutam, dyk niama ratunku.

�kada jamu by�o, adnak, Vinicija, i bajaŭsia, kab toj nie na�a�yŭ na siabie ruki. �Ciapier, � dumaŭ sabie, � padtrymoŭvaju� jaho ��e zachady dziela ratunku jejnaha, ahladannie jaje dy samaja pakuta, ale jak usie pomys�y pravalacca, i zhasnie apo�niaja iskra nadzieji � na Kastara! � jon nie piera�yvie jaje i kiniecca na mie�. Tym �asam Vini� rabiŭ usio, �to moh tolki pryduma�, kab uratava� Lihiju. Adviedvaŭ aŭhustyjan i jon, taki niekali hanarlivy, maliŭ ciapier ichniaje poma�y. Praz Vitelija suliŭ Tyhelinu svaju sicylijskuju majomas� i ŭsio, �aho b tolki za�adaŭ; Tyhelin adnak, baju�ysia, musi�, aŭhusty, admoviŭ. Pajsci da samoha cezara, abnia� jamu kaleni i b�aha�-mali� nie davia�o b da ni�oha. Vini� maniŭsia, praŭda, i heta zrabi�, ale Piatroni zabaraniŭ: � A kali tabie admovi�, kali adka�a kpinami abo hniusnaj pahrozaj, �to tady rabicimie�?

Bol zmor��yŭ abli��a Vinicija, i jon, led� strymlivaju�y pakuty i zakatnas�, skryhitaŭ zubami.

� Tak-tak! � zazna�aje Piatroni. � Dziela taho tabie adrajvaju. Zaharodzi� sabie ŭsie darohi ratunku.

Vini� zrezyhnavaŭsia i, vodzia�y da�anioju pa �ale, ablitym cha�odnym potam, adkazaŭ: � Nie! Nie! Ja � chryscijanin!

� I pra heta zabudzie�, jak pierad chvilinaj zabyŭsia. Maje� prava siabie zahubi�, ale nie jaje. Pamiataj, praz jakuju hiehienu praj��a da�ka Sejana pierad smierciaj.

Nastaŭlennie henaje nie by�o ��yrym, bo raschodzi�asia jamu bol� pra Vinicija, �ym pra Lihiju. Ale viedaŭ, �to ni�ym tak nie paŭstrymaje jaho ad zhubnaha kroku, jak stra�a�y nieminu�aju zhubaju Lihiji, na jakuju vystaviŭ by jaje praz heta. Dyj mieŭ niejkuju racyju: na Pa�atynie pradba�vali mah�ymas� zjaŭlennia ma�adoha trybuna, i pryhatavana sposaby zasciarohi.

Adnak �a pakuta Vinicija pieravy�a�a ŭsie mah�ymasci ludskich si�. Ad �asu ary�tu Lihiji, kali zamihacieŭ nad joju areo� budu�aha pakutnictva, nie tolki pakachaŭ jaje ŭ sto razoŭ bolej, ale paprostu staŭ addava� joj u du�y pa�anu amal relihijnuju, maŭlaŭ nadziemnaj istocie. I ciapier na ŭspamin, �to henuju kachanuju i adna�asna sviatuju istotu musicimie straci�, �to pahra�aju� joj pakuty stra�niej�yja ad samaj smierci, kroŭ zamira�a jamu ŭ �y�ach, du�a jen�y�a, kru�y�asia u ha�avie. U �erapie, zdava�asia, hary� aho�, jaki chutka spali� jaho, rassadzi�. Zhubiŭ to�k, �to dziejecca. Pierastaŭ ciami�, �amu Chrystus, Boh mi�aserny, nie spia�aje na poma� svajim vyznaŭcam, �amu asmalenyja mury Pa�atynu nie h�ytaje ziamla, a z imi razam i Nerona, aŭhustyjanaŭ, pretoryjanaŭ dy ŭsio hniazdo prastupku?! Dumaŭ, �to nie mo�a dyj nie pavinna by� inak�, usio heta, �to ahladaju� jahonyja vo�y, chiba son. Ale ryk zviarja pryhadvaŭ jamu, �to heta re�ajisnas�; hrukat siakieraŭ, zpad jakich vyrastali areny, havaryŭ jamu, �to heta sapraŭdnas�, pacviard�a�a jaje j vyccio narodu, i pierapoŭnienyja turmy. Tady �acha�asia ŭ im viera ŭ Chrysta, i �achlivas� taja by�a novaju pakutaj, mo�a, ad usich najstra�niej�aj.

I ŭsio by�o promacham. Vini� spakaryŭsia da taho, �to �ukaŭ spamohi ŭ vyzvolnikaŭ i niavolnic tak cezara, jak i Papieji, p�aciŭ za ichnija pustyja dek�arunki, kuplaŭ bahatymi padarunkami ichniuju spahadnas�. Znaj�oŭ pier�aha mu�a aŭhusty Rufryja Kryspina i vystaraŭsia ad jaho adpaviednuju pisulku; padaravaŭ vi��u ŭ Ancyjumie jejnamu synu z pier�aha zamu��a, Rufiju, ale razhnievaŭ henym cezara, jaki nienavidzieŭ pasierba. Praz admys�ovaha pas�anca pisaŭ da druhoha mu�a Papieji, Atona, u Hi�paniju, achviaravaŭ ce�uju svaju majomas� i siabie samoha, ale ŭre�cie zrazumieŭ, �to staŭsia tolki zabavaj u hetych ludziej, �to, kab byŭ ad samaha pa�atku pastaviŭsia abyjakava j kryvadu�na da losu Lihiji, dyk chut�ej jaje ŭratavaŭ by.

Toje samaje skiemiŭ i Piatroni. A tym �asam dzianio�ki ŭciakali za dniami. Amfiteatry byli ŭ�o hatovyja. Razdavali ŭ�o tesary, jak nazyvali ŭvachodnyja znaki, na ludus matutinus[72]. Henym razam �rani�niaje ihry��a� z pry�yny nadta vialikaje kolkasci achviar mie�asia rasciahnucca na dni, tydni i miesiacy. Nie by�o ŭ�o dzie zmia��a� achviar. Viaznicy byli napchanyja a� da bierahoŭ, i haspadary�a ŭ ich haru�ka. Putyku�y, heta zna�y� supolnyja jamy, u jakich chavali niavolnikaŭ, pa�ali pierapoŭnivacca. Bajazno by�o, kab chvaroby nie raspaŭsiudzilisia pa ce�ym horadzie, dyk zahadana pryspie�vacca.

A ŭsie henyja viestki dachodzili da vu�ej Vinicija, hasia�y ŭ im apo�nija prab�yski nadzieji. Pakul byŭ �as, moh jon pacia�acca nadziejaj, �to ja��e nie�ta zdoleje zrabi�, ale ciapier nie by�o ŭ�o �asu. Vidovi��y vo�-vo� mieli ŭ�o raspa�acca, Lihija chutka mah�a zjavicca ŭ cyrkavym kunikulumie, adkul vychad byŭ u�o tolki na arenu. Vini�, nie viedaju�y, kudy kinie jaje nia��asnaja dola j dzikaje nachabstva, pa�aŭ abchodzi� usie cyrki, padkupla� vartaŭnikoŭ i biestyjaryjaŭ, damahaju�ysia ad ich re�aŭ niemah�ymych. �asami spachaplaŭsia, �to ŭ�o pracuje tolki nad tym, kab cho� joj smier� ableh�y�, i tady jakraz �uŭ, �to zamiest mazhoŭ maje ŭ �erapie raspalenyja vuhli.

Ale � nie dumaŭ jaje piera�y� i vyra�yŭ zhinu� z joju razam. Ale dumaŭ: bol vypali� u im �yccio, pakul padyjdzie strachotny toj termin. Jahonyja pryjacieli j Piatroni dumali taksama, �to niedaloki toj dzie�, kali ad�ynicca pierad im krajina cieniaŭ. Tvar Vinicija ŭ�arnieŭ, staŭsia padobnym da tych vaskovych masak u lararyjach. Na jahonym vyhladzie adbi�asia zdumlennie, as�upie�as�, maŭlaŭ nie ciamiŭ, �to sta�asia i �to mo�a stacca. Kali chto-niebud� zviartaŭsia da jaho z hutarkaj, chapaŭsia miechani�nym �estam za ho�aŭ i hladzieŭ �achlivym pytaju�ym zoram. No�y na�avaŭ razam z Ursusam pad dzviaryma Lihiji ŭ viaznicy, a kali zahada�a jamu adyjsci j supa�y�, viartaŭsia da Piatronija j va�endaŭsia a� da ranicy pa atryjumie. Niavolniki ba�yli jaho �asta klen�u�aha z padniatymi rukami abo nicma la�a�aha na ziamli. Maliŭsia da Chrysta, bo heta by�a apo�niaja nadzieja. Ni�to nie dapamah�o. Lihiju ŭcali� moh tolki cud, dyk Vini� biŭ �bom ab kamiennuju pasad�ku i b�ahaŭ cudu.

Ale apo�naja kro�ka prytomnasci dyktava�a jamu, �to malitva Piatra bol� zna�y�a, �ym jahonaja. Piotr abiacaŭ jamu Lihiju, Piotr achrysciŭ jaho, Piotr sam tvaryŭ cudy, dyk chaj �a das� jamu ratunak i ŭspamohu.

I paj�oŭ raz no��u �uka� jaho. Chryscijanie, jakich niamnoha ŭ�o zasta�osia, ukryvali jaho ciapier rupliva, nat adny pierad druhimi, kab �asam chto s�abiej�y charaktaram nie zdradziŭ jaho mimacho� abo znarok. Vini� u ahulnaj sumiatni j pahromie, zaturbavany pry tym ca�kam ratavanniem Lihiji, zhubiŭ Aposta�a z va�ej, tak �to pasla svajho chrostu spatkaŭ jaho adzin tolki raz, ja��e pierad posciham. Ale ad taho fosara, u chacie jakoha byŭ achry��any, daviedaŭsia, �to ŭ Pudensavaj vinnicy za Porta Salaryja adbudziecca schodzi��a chryscijan. Fosar padru�aŭsia ŭviesci jaho na hety schod, zapeŭnivaju�y, �to zastanu� tam i Piatra.

I vyj�li na pryciemku. Za murami horadu, za suchado�ami, zaros�ymi trysniahom, znaj�li na dzikim uzbo��y vinnicu. Zbory��a adbyva�asia pad paviecciu, u jakoj abydna vyrabla�asia vino. Da Vinicijevych vu�ej pry ŭvachodzie daniossia pryci�ny homan malitvy, a ŭvaj�oŭ�y, uhledzieŭ pry mutnym asviatlenni latara�kaŭ kolkidziesiat asob na kaleniach, zatoplenych u malitvie. Adhavorvali jany nie�ta padobnaje da litaniji. Chor ha�asoŭ, pospa� mu��ynskich i �ano�ych, raz za razam paŭtaraŭ: �Chryscie, zmi�ujsia!� Vibravaŭ u henych ha�asoch h�yboki sum i �al.

Piotr byŭ prysutny, stajaŭ na kaleniach pierad draŭlanym kry�am, prybitym da sciany pavietki, i maliŭsia. Vini� paznaŭ zdalok jahony bie�y ho�aŭ i padniatyja ruki. Pier�aju dumkaj ma�adoha patrycyja by�o pracisnucca praz hramadu, kinucca da noh aposta�avych i kry�a�: �Ratuj!�, ale ci to nastroj malitvy, ci as�ablennie ŭvahnu�a pad im kaleni, i pa�aŭ razam z usimi jen�y�, zharnuŭ�y mocna ruki: �Chryscie, zmi�ujsia!� Kab byŭ prytomny, dyk sciamiŭ by, �to nie tolki ŭ jahonaj pro�bie zy�eŭ jenk, �to nie jon tolki prynios siudy svoj bol, svoj �al i svaju tryvohu, nie by�o ŭ henym zbory��y anivodnaj du�y ludskoje, jakaja b nie straci�a darahich sercu asob, a kali naj��yrej�yja dy najadva�niej�yja z vyznavalnikaŭ byli ŭ�o zakratavanyja, kali ko�naja chvilina prynosi�a viestku pra zniavahi j pakuty ŭ viaznicach, kali hrom nia��ascia pieraros usie zdahady, kali zasta�asia ŭ�o tolki hetaja �mie�ka � nie by�o siarod jaje anivodnaha serca, jakoje b nie chisnu�asia ŭ viery i nie pyta�a z sumlivam: dzie Chrystus? �amu dazvalaje, kab z�o sta�asia mahutniej�ym za Boha?!

A ŭsio � b�ahali ��e Jaho rospa�na mi�asernasci, bo ŭ ko�naj du�y tle�a dahetul iskra nadzieji, �to pryjdzie, vykarani� z�o, skinie ŭ prodniu Nerona i zava�adaje svietam� Ja��e tryvo�na malilisia, hledzia�y na nieba, ja��e prys�uchoŭvalisia. Vinicij taksama, �ym bol� paŭtaraŭ: �Chryscie, zmi�ujsia!�, tym bol� ava�odva�a ekstaza, jak kali� u chacie fosara. Vo� kli�u� Jaho z h�ybokim bolem achviary adch�ani, vo� kli�a Piotr, dyk chiba promicciu razdziarecca nieba, zdryhaniecca ziamla, i syjdzie Jon, sviatazarny, mi�aserny, ale j hrozny, vyvy�y� svajich viernych, a pro�mie zahadaje h�ynu� pierasledvalnikaŭ.

Vini� zakryŭ rukami tvar i prypaŭ da ziamli. Naraz naŭko�a zapadaje ci�ynia, kazaŭ by, �ach zatknuŭ usim vusny. Musi� nie�ta ciapier stacca, mo�a, cud? Byŭ peŭny: kali padymiecca j rasplu��y� vo�y, uba�y� sviat�o, ad jakoha slepnie zor smiarotny, i pa�uje ho�as, ad jakoha serca mleje.

Ale ci�ynia tryva�a ŭscia�. Pieraryvaje ŭre�cie jaje pry�ytannie �an�yny.

Vini� ustaŭ i hladzi� aharo�anymi va�yma. U pavieci zamiest nadziemnaje jasnasci mihacia� kvo�yja ahie��yki sviatlikoŭ dy kasuli miesiaca, �to ŭkradalisia praz atvory��a ŭ strasie, napaŭniaju�y jaje srebnym sviat�om. Ludzi, klen�u�yja poba� z Vinicijem, padnosia� zalityja sla�mi vo�y da kry�a. Tamsiam adzyvajucca in�yja pry�ytanni, a zvonku danosicca asciaro�naje pasvistvannie vartaŭnikoŭ. Naraz ustaje Piotr i, zviarnuŭ�ysia da hramady, havora: � Dzieci, padymiecie sercy da Zbaŭcy na�aha i achviarujcie Jamu va�yja slozy!

I zmoŭk. Znia�eŭku spami� hramady adzyvajecca ho�as �an�yny, poŭny �a�asnaj skarhi j biazmie�naha bolu: � Ja ŭdava, adziniusie�kaha syna mie�a, jaki karmiŭ mianie� Viarni mnie jaho, Usiespadaru!

Znoŭ ci�ynia. Piotr stajaŭ pierad pokatam la�a�aj hramadoju, stary, sturbavany, kazaŭ by, uvasablaŭ saboju niema� i zhrybie�as�.

Naraz padymajecca druhi ho�as: � Katy zniava�yli maje do�a�ki, i Chrystus na heta dazvoliŭ!

Pasla treci: � Sama ja adna zasta�asia z dzia�mi, a jak vo�mu� mianie, chto im das� chleba j vady?

Pa tym � �acvierty: � Lina, jakim pier� pahrebavali, ciapier uziali j pa�a�yli na pakuty, Hospadzie!

Dy znoŭ, piaty: � Jak dadomu viarnusia, vo�mu� nas pretoryjanie. Dzie nam padziecca?

� Hora nam! Chto nas zatuli�?!

I tak u na�noj ci�y padyma�asia skarha za skarhaj. Stary rybak prymknuŭ vo�y i tros bie�aju svajoju ha�avoju nad henym ludskim bolem i tryvo�livaj �urboju. Znoŭ nasta�a maŭ�annie, tolki vartaŭniki pryci�na pierasvistvalisia zvonku.

Vini� sarvaŭsia na nohi znoŭ, kab pracisnucca praz hramadu da Aposta�a i za�ada� ad jaho ratunku, ale nah�a ŭjaviŭ pierad saboju jak by propas�, i nohi admovili pos�uchu. �to budzie, kali Aposta� vyjavi� svaju niema�, kali scvierdzi�, �to rymski cezar mahutniej�y, �ym Chrystos Nazarenski? Henaja dumka padnia�a jamu va�asy na ha�avie, bo ad�uŭ, �to tady henaja prodnia h�ynie nie tolki astanki jahonaj nadzieji, ale j jaho samoha, i jahonuju Lihiju, i luboŭ jahonuju da Chrysta, i vieru jahonuju, i ŭsio, �ym �yŭ, a zastaniecca tolki smier� i no�, moŭ biezbiare�naje mora.

A�no Piotr pa�aŭ havary� ho�asam spa�atku tak cichim, �to led� jaho mo�na by�o pa�u�: � Dzieci maje! Na Ha�hofie ba�yŭ ja, jak Boha prybivali da kry�a. �uŭ udary mo�ata i ba�yŭ, jak padymali kry� uharu, kab hramady pryhladalisia na smier� Syna �a�avie�aha� I ba�yŭ, jak bok Jamu prabili, jak pamior. A tady, ad kry�a viartaju�ysia, kry�aŭ ja z bolu, jak vy kry�ycio: �Hora! Hora! Hospadzie! Ty � Boh! �amu � dapusciŭ heta, �amu pamior, �amu razdzior nam serca, my � uvieryli, �to pryjdzie Tvajo va�adarstva?!�� A Jon, va�adar na� i Boh na�, treciaha dnia ŭvaskros i byŭ mi� nami, pakul u vialikaj sviatasci nie adyj�oŭ da va�adarstva svajho� A my, paznaŭ�y s�abaviernas� na�u, uzmacnili sercy i ad tych por siejem vo� ziernie Jahonaje� Tut, zviarnuŭ�ysia ŭ toj bok, adkul vyj��a pier�aja skarha, pa�aŭ havary� macniej�ym u�o ho�asam: � Hodzie �alicca!.. Boh sam paddaŭsia pakutam i smierci, a vy cho�acie, kab vas a��adziŭ? Ludzi, vy s�abaviernyja! Ci vy zrazumieli navuku Jahonuju, ci Jon adno tolki heta �yccio vam abiacaŭ? Vo� idzie da vas i kli�a: �Idziecie ŭ maje slady!� � vo� padymaje vas da siabie, a vy chapajeciesia za ziamlu rukami, kry�u�y: �Ratuj, Hospadzie!� Ja � truchla pierad Boham, ale pierad vami � Aposta� Bo�y i Namiesnik, ka�u vam u imia Chrysta: nie smier� pierad vami, ale �yccio, nie pakuty, ale biaskoncaja rasko�a, nie slozy i jenk, tolki piajannie, nie niavola, tolki viasie�le! Ja, Aposta� Bo�y, zvia��aju tabie, udava: syn tvoj nie pamre, tolki narodzicca ŭ s�avie da �yccia vie�naha, i spatkaje�sia z im! Tabie, rodzi�u, jakomu z�ydni splamili niavinnyja do�ki, abiacaju, �to znojdzie� ich bialej�ymi, �ym lileja Hiebronu! Vam, matki, jakich adarvu� ad sirat, vam, �to hladziecimiecie na smier� najdara�ej�ych asob, vam, sk�apo�anym, turbotnym, nie��aslivym, tryvo�nym, vam, �to pamiracimiecie ŭ imia Chrysta, zapavia��aju: ustaniecie, by ad snu, da ��asnaha bytu, vyjdziecie z no�y na sviet Bo�y. U imia Zbaŭcy, chaj spadzie bialmo z va�ej va�ych i razharycca serca!

Heta vyh�asiŭ�y, padniaŭ vo�atna ruku, a jany pa�uli svie�uju kroŭ u �y�ach i mahatu ŭ kasciach, pierad imi stajaŭ u�o nie starac, zhrybie�y i biazradny, ale mahut, jaki zava�odvaŭ ichnija du�y i padymaŭ ich z pryhnoblennia j tryvohi.

� Aman! � adazva�asia niekalki ha�asoŭ.

A z jahonych va�ej �unaŭ �toraz macniej�y blask, �una�a si�a, dastojnas�, sviatas�. Ha�ovy schilalisia pierad im, a jon, jak zamoŭk�a �aman!�, havaryŭ dalej: � Siejecie z p�a�am � zbiracimiecie z radasciu! �aho bajiciesia mocy z�oha?

Nad svietam, nad Rymam, nad haradami jos� Va�adar, jaki �yvie ŭ du�ach va�ych. Kamienni zmoknu� ad sloz, piasok kryvi napjecca, vy sami zapoŭnicie mahilnyja jamy, a ja vam ka�u: vy pieramo�niki! Hospad idzie zavajava� sabie hety horad hnybiennia i pychi, a vy � lehija Jahonaja! I jak Jon adkupiŭ pakutami j kryvioju hrachi svietu, dyk �adaje, kab vy adkupili pakutami j kryvioju hetaje hniazdo nias�u�nasci!.. Heta zvia��aju vam u�asnavusna!

I z�a�yŭ ruki, uzniaŭ vo�y, a im zamierli sercy ŭ hrudziach, bo ad�uli, byccam vo�y jahonyja nie�ta ba�a�, �aho nie mohu� dahledzie� jany.

I vo� abli��a zmiani�asia, za�una�a jasnasciu, hladzieŭ aniamie�y, moŭ zachopleny, a pasla adzyvajecca: � Staji� pierada mnoju, Vu�ycielu, i pakazvaje� mnie darohi tvaje!.. Jak �a heta, o Chryscie!.. Nie ŭ Jerusalimie, a ŭ hetym hniazdzie nia�yscika mani�sia za�a�y� svaju stalicu? Tut, z henych sloz, z henaje kryvi cho�a� zbudava� Tvaju Subo�niu? Tutaka, dzie Neron va�adary�, Usiespadaru? I zahadvaje� tym tryvo�livym, kab z kasciej svajich zbudavali fundamient pad Syjon svietu, a duchu majmu daje� zahad abnia� u�adu nad im i nad narodami ziamli?.. I zlivaje� vo� si�u mocy na s�abych, kab stalisia niepieramo�nymi, i zahadvaje� mnie pasvi� adsiul avie�ki Tvaje a� da skan�ennia viakoŭ?.. O, bud� �a pras�aŭleny ŭ dziejach Tvajich, daju�y nam pieramohu! Hosanna! Hosanna!..

Tryvo�livyja asmialeli, s�abaviernyja ŭcvierdzilisia ŭ viery. Adny kry�ali: �Hosanna!�, druhija: �Pro Christo!�[73], pa �ym nasta�a ci�. Vostraja letniaja ma�anka azara�a raz-poraz napaŭciomnuju pavie� i na mih asviatla�a zbiale�yja ad ekstazy tvary.

Piotr, zachopleny vizyjaj, doŭha ��e maliŭsia, ure�cie schamianuŭsia, zviarnuŭ da hramady svaju natchnionuju pramianieju�uju ho�aŭ i ka�a: � Jak Hospad vo� pieramoh u vas sumniŭ, tak i vy idziecie pieramaha� u imia Jahonaje!

I cho� viedaŭ u�o, �to pieramohu�, cho� viedaŭ, �to vyrascie z ichnich sloz i kryvi, adnak ho�as zadry�aŭ ad ras�ulennia, jak pa�aŭ �ahna� ich kry�am i bahas�avi� s�ovami: � A ciapier bahas�aŭlu vas, dzietki maje, na pakutu, na smier�, na vie�nas�!

Abstupili jaho ŭsie, damahaju�ysia: �My ŭ�o hatovyja, ale ty, sviataja ha�ava, sciera�y siabie, bo ty � namiesnik, ty vykonvaje� Chrystovy ŭrad!� I tak hamonia�y, datykalisia da jahonaj vopratki, a jon usk�adaŭ ruki na ichnija ha�ovy i �ahnaŭ ko�naha paasobku, by ba�ka dzietki, vysy�aju�y ŭ dalokaje padaro��a.

I borzda pa�ali vychodzi� z pavieci, bo tre by�o spia�acca dadomu, a adtul u viaznicy j na areny. Ichnija dumki adarvalisia ad ziamli, du�y lotam uznialisia da vie�nasci, dyk i�li, by ŭ snie abo ŭ zachaplenni, supracistaŭla� atrymanuju si�u sile zakatnaje �biestyi�.

A Aposta�a ŭziaŭ Nerej, Pudensavy s�uha, i vioŭ jaho biaspie�naju vinni�naju scie�kaju da svajho domu. Vini�, karystaju�y z miesia�naje no�y, stupaŭ nazirkam za imi i, kali ŭre�cie daj�li da Nerejavaj chaty, kinuŭsia pad nohi Aposta�u.

Aposta�, paznaŭ�y jaho, spytaŭ:

� �aho � cho�a�, synku?

Ale Vini� pasla taho ŭsiaho, �to �uŭ na zbory��y, nie smieŭ pierad im vymavi� pro�by, tolki, abniaŭ�y abieru� jahonyja stopy, pryciskaŭ da ich zap�akany ho�aŭ, b�ahaju�y ŭ heny niamy sposab litasci. A toj: � Viedaju. Uziali tabie dzieva�ku kachanuju. Malisia za jaje.

� Apostale! � zajen�aŭ Vini�, abyjmaju�y ja��e macniej stopy sviatoha starca. � Oj�a, ja kvo�y �arvia�yna, a ty dyk viedaŭ Chrysta, ty mali Jaho, ty zastupisia za jaje!

I dry�aŭ uvie� z bolu, jak asina, biŭ �a�om vobziem, bo, paznaŭ�y moc Aposta�a, viedaŭ, �to jon adzin tolki moh jaje vybavi�.

Ras�uliŭsia Piotr takim bolem junaka. Pryhadaŭ sabie, jak Lihija kali�, zahukanaja Kryspam, la�a�a taksama pry jahonych nahach, mola�y litasci. Pryhadaŭ sabie, �to padniaŭ jaje j pacie�yŭ, dyk i Vinicija padniaŭ ciapier i pacie�yŭ: � Budu malicca, synku, � ka�a, � a ty tolki nie zabud�, �to ja tam kazaŭ tym s�abaviernym: �to sam Boh pieraciarpieŭ kry�avuju pakutu. I pamiataj, pasla henaha �yccia za�ynajecca in�aje, vie�naje.

� Ja viedaju!.. Ja �uŭ, � adkazaŭ Vini�, �ovia�y zbiale�ymi vusnami pavietra, � ale, ba�, oj�a� nie ŭ mahatu mnie! Kali patreba kryvi, prasi Chrysta, kab uziaŭ maju� Ja � vajak. Chaj mnie padvoji�, patroji� pakuty, joj pryzna�anyja � vytrymaju! Ale chaj a��adzi� jaje! Heta � dzicianio ��e! Jon �a mahutniej�y za cezara, vieru, mahutniej�y!.. Ty � sam jaje tak lubiŭ. Ty � bahas�aviŭ nas! To � jana ��e dzicia niavinnaje!..

Dy � znoŭ nachiliŭsia i, pry�a�yŭ�y ho�aŭ da Piatrovych kaleniaŭ, dalej maliŭ: � Ty � viedaŭ Chrystusa, oj�a! Ty � viedaŭ, Jon ciabie pas�uchaje! Zastupisia za jaje!

Piotr zaplu��yŭ vo�y i hora�a maliŭsia.

Letniaja ma�anka znoŭ bliska�a na niebie. Vini� pad�as blisku jejnaha ŭhladaŭsia ŭ abli��a Aposta�a, �akaju�y ad jaho prysudu �yccia abo smierci. Vinni�nyja pierapio�a�ki pieraklikalisia ŭ ci�yni, dy h�uchi daloki vodha�as chadnikoŭ danosiŭsia z via-Salaryja.

� Vini�, � spytaŭ ure�cie Aposta�, � ci ty viery�?

� Oj�a, kali b nie vieryŭ, ci � by ja siudy pryj�oŭ?

� Dyk vier da kanca, bo viera hory pieranosi�. Cho� by ty ba�yŭ tuju dzieva�ku pad mie�am kata abo ŭ pa��y lva, nie pierastavaj viery�, �to Chrystus mo�a ��e jaje a��adzi�. Vier i malisia da Jaho, a ja malicimusia pospa� z taboju.

Pasla, uznios�y vo�y da nieba, havaryŭ ho�asna: � Chryscie mi�aserny, uzhla� na heta zbale�aje serca i pacie� jaho! Chryscie mi�aserny! Danaravi viecier da voŭny jahniatka! Chryscie mi�aserny, jaki maliŭ Ajca, kab adviarnuŭ �aru hory�y ad vusnaŭ Tvajich, adviarni jaje ad vusnaŭ hetaha s�uhi Tvajho! Aman!

A Vini�, vyciahvaju�y ruki da nieba, kan�aŭ: � O Chryscie! Ja Tvoj! Va�mi j mianie razam z joju!

Na ŭschodzie pakazaŭsia zo�ak.

Vini� i�oŭ ad Aposta�a ŭ viaznicu z adrod�anym nadziejaj sercam. Niedzie na dnie du�y skihli�a ja��e rospa� i �ach, ale jon h�u�yŭ u sabie ichnija vodhuki. Vydava�asia jamu niemah�ymym, kab zastupnictva Bo�aha namiesnika i si�a jahonaj malitvy zastalisia biez vyniku. Bajaŭsia sumnivu. �Budu viery� u Jahonuju mi�asernas�, � kazaŭ sabie, � cho� by ahladaŭ jaje ŭ zubach lva�. I hetaja dumka, cho� du�a dramancie�a i vystupaŭ cha�odny pot na tvary, a�yŭla�a vieru. Ko�ny ŭdar serca byŭ ciapier malitvaj. Pa�ynaŭ ciami�, �to viera hory pieranosi�, bo pa�uŭ u sabie niejkuju dziŭnuju si�u, jakoje ŭpiarod nie ad�uvaŭ. Zdava�asia jamu, �to zdoleje dakana� takija re�y, jakija ��e ŭ�ora byli jamu nie pad si�u. In�y raz mieŭ ura�annie, byccam licha ŭ�o minu�a. Kali rospa� adzyva�asia ��e ŭ du�y stohnam, pryhadvaŭ sabie tuju no� dy toje sviatoje star�aje abli��a, apramienienaje malitoŭnaj vizyjaj. �Nie! Chrystus nie adkinie pro�by pier�aha vu�nia svajho i pastyra avie�ak Jahonych! Chrystus z�alicca, pre� sumniŭ!� I bieh u viaznicu z dobraju navinoju. Ale tut �aka�a jaho re� niespadziavanaja. Pretoryjanskaja varta, �to zmiania�asia pry Mamertynskaj viaznicy, vieda�a jaho ŭ�o amal usia i zvy�ajna nie rabi�a jamu piera�kodaŭ, ale heny raz �ancuh jaje nie ad�yniŭsia, zamiest taho sotnik padyj�oŭ da jaho i da�a�yŭ: � Vyba�aj, kryvi�esny trybunie, siahonnia majem zahad nikoha nie ŭpu��a�.

� Zahad? � paŭtaryŭ, bladnieju�y, Vini�.

Vajar pahladzieŭ na jaho spahadna j adkazaŭ: � Tak, spadaru. Zahad cezara. U viaznicy bahata jos� chvorych, maby�, bajacca, kab adviedniki nie razniesli zarazy pa horadzie.

� Ale ty kazaŭ, zdecca, �to zahad na siannia tolki.

� Apoŭdni zmianiajecca varta.

Vini� aniamieŭ i adkryŭ ho�aŭ, bo zdava�asia jamu, �to pileo�us, jaki mieŭ na ha�avie, zrabiŭsia a�avianym. Naraz padychodzi� da jaho sotnik bli�ej i �ep�a: � Bud� spakojny, spadaru. Varta i Ursus pilnuju� jaje.

Heta skazaŭ�y, nahnuŭsia i vomih namalavaŭ na kamiennaj plicie daŭhim halijskim mia�om rybu.

Vini� chutka zirnuŭ na jaho.

� I ty pretoryjanin?..

� Pakul nie budu tam, � adkazaŭ vajak, pakazvaju�y na viaznicu.

� I ja vieru ŭ Chrysta.

� Chva�a imieni Jahonamu! Viedaju, spadaru. Nie mahu ŭpusci� ciabie ŭ viaznicu, ale pi�mo praz vartaŭnikoŭ mahu daru�y�.

� Dziakuj tabie, bracie!..

I, scisnuŭ�y ruku vajaka, adyj�oŭ. Pileo�us pierastaŭ jamu by� cia�kim na ha�avie. Ranniaje soniejka padnia�osia nad turmoju, a pospa� z jahonaj jasnasciu ŭstupa�a lha ŭ serca Vinicija. Heny vajar-chryscijanin byŭ dla jaho, kazaŭ by, novym dokazam Chrystovaje mahutnasci. Pa chvilinie zatrymaŭsia i, ustaviŭ�y vo�y ŭ �yrvanavuju navi� ab�okaŭ nad Kapitolem dy sviatyniaj Statara, ka�a sabie: � Nie ba�yŭsia z joju siannia, Zbavicielu, ale vieru ŭ Tvaju mi�asernas�.

Doma �akaŭ na jaho Piatroni, jaki, jak zaŭsiody, �z no�y dzie� robia�y�, niadaŭna byŭ viarnuŭsia. Paspieŭ, adnak, u�o vykupacca dy namascicca pierad snom.

� Maju, � ka�a, � dla ciabie naviny. Byŭ ja siannia ŭ Tulija Senecyja, dzie byŭ i cezar. Nieviadoma skul pryj��o ŭ ho�aŭ aŭhuscie pryviesci z saboju i ma�oha Rufija� Mo�a, na toje, kab svajoju ŭradlivasciu zmiak�y� serca cezara. Dzicia, jak na biadu, zmaryŭ son, i zasnu�a pad�as �ytannia, jak kali� Viespasyjan. Ahienabarbus, zaciemiŭ�y heta, �purnuŭ u jaho kaŭ�om. Papieja abamle�a, a ŭsie �uli, jak cezar ziknuŭ: �Abryd mnie ŭ�o hety pryp�odak!�, a heta, ba�, abazna�aje toje samaje, �to i smier�.

� Nad aŭhustaju zavis�a kara Bo�aja, � zaciemiŭ Vini�, � ale �amu ty mnie heta havory�?

� Ka�u dziela taho, �to ciabie i Lihiju pierasledvaŭ hnieŭ Papieji, a ciapier vo� jana, zaturbavanaja sobskim nia��asciem, mo�a zaniachaji� pomstu i lah�ej dasca ŭprasi�. Budu ba�ycca z joju siannia ŭvie�ary i havarycimu ŭ henaj spravie.

� Dziakuju tabie. Abviasciŭ ty mnie dobruju navinu.

� A ty pakupajsia dy adpa�ni. Vusny tvaje ssinieli, i cie� z ciabie tolki zastaŭsia.

Ale Viniciju niama kali adpa�yva�: � Nie kazali, kali adbudziecca pier�aje ludus matutinus?

� Za dziesia� dzion. Ale bracimu� naŭpierad in�yja viaznicy. �ym bol� miecimie� �asu, tym lep�.

I tak ka�u�y, havaryŭ toje, u �to sam u�o nie vieryŭ, bo viedaŭ dobra: kali cezar u adkaz na pro�bu Alitura znaj�oŭ h�adki adman, u jakim paraŭniaŭ siabie z Brutam, dyk dla Lihiji niama ŭ�o ratunku. Stajiŭ taksama praz litas� toje, �to �uŭ u Senecyja: byccam cezar i Tyhelin manilisia vybra� dla siabie i dla pryjacielaŭ najpryha�ej�yja chryscijanskija ma�oduchny i zha�bi� ich pierad pakutami, a astatnija addadu� u samy dzie� ihry��a pretoryjanam i biestyjaryjam.

Viedaju�y, �to Vini� ni za �to nie zacho�a piera�y� Lihiju, znarok padtrymoŭvaŭ jahonuju nadzieju pier�-napier� praz spa�uccio dla jaho, pa-druhoje, henamu estetu raschodzi�asia taksama i pra toje, kab Vini�, kali sud�ana budzie jamu pamierci, pamior pryho�ym, a nie ŭ�arnie�ym z bolu j biassonnicy.

� Ska�u siannia, � ka�a, � aŭhuscie bol�-mien� tak: uratuj Lihiju dla Vinicija, a ja ŭratuju dla ciabie Rufija. I dumacimu surjozna pra heta. Rudabarodamu adno s�ova, pad paru skazanaje, mo�a �asami kaho ŭratava� abo zhubi�. U najhor�ym vypadku, prynamsi, sprava adciahniecca.

� Dziakuju tabie, � paŭtaryŭ Vini�.

� Najlep� mnie adudzia�y�sia, jak pierakusi� krychu dy adpa�nie�. Na Afinu! Adysiej u najbol�ym nia��asci nie zabyvaŭ pra son dy je�u! Ce�uju no� chiba prasiedzieŭ u viaznicy?

� Nie, � adkazvaje Vini�. � Maniŭsia dastupicca da viaznicy ciapier, ale vydany zahad nikoha nie ŭpu��a�. Daviedajsia ty, ci zahad heny vydany na siannia tolki, ci a� da dnia ihry��aŭ.

� Daviedajusia siannia no��u i zaŭtra ranie�ka tabie ska�u, na jak doŭha dy dziela �aho jon vydany. Nu, a ciapier, cho� by Hielijos ad markoty sychodziŭ da Kamieryjskaj krajiny, idu spa�, a ty jdzi ŭ maje slady.

I razyj�lisia, ale Vini� paj�oŭ u biblijateku dy pa�aŭ pisa� Lihiji pi�mo.

Skon�yŭ i adnios jaho sam dy addaŭ sotniku-chryscijaninu, jaki na jahonych va�ach panios jaho ŭ viaznicu. Praz momant viarnuŭsia z pryvitanniem ad Lihiji dy z abiacankaj, �to ja��e siannia pryniasie ad jaje adkaz.

Vini� nie chacieŭ, adnak, viartacca i, sieŭ�y na kamiani, �akaŭ na adkaz Lihiji.

Sonca vysoka ŭ�o padnia�osia, i praz Klivus Arhientaryjus[74] nap�yvaŭ na Forum, jak zvy�ajna, narod. Handlary rek�amavali svaje tavary, vara�bity sulili pracho�ym svaje pas�uhi, hramadzianie ciahnulisia pavolnym krokam da rojstraŭ s�ucha� pryhodnych retoraŭ abo dzialicca najsvia�ej�ymi navinami. �ym bol� pryhrava�a sonca, tym bol� hramady va�yndaŭ toŭpilisia pad portykam sviaty�, s-pad jakich vylataŭ statak ha�uboŭ, raz-poraz �apo�u�y j pa�yskuju�y na soncy bie�ymi kry�ami. Ad li�niaha sviat�a j ciap�a, ad nieŭcichalnaha homanu pa�ali Viniciju klejicca vo�y. Manatonnyja kryki ch�opcaŭ, hulaju�ych niedaloka ŭ moru, dy raŭnamiernyja kroki varty ka�ychali jaho da snu. Razoŭ niekalki hlanuŭ ja��e na viaznicu, pasla pachinuŭsia na skalny zrub, uzdychnuŭ, jak dzicia pasla doŭhaha p�a�u, i zasnuŭ.

I zaraz apanavali jaho sonnyja mroji. Zdava�asia jamu, byccam niasie na rukach Lihiju praz niaviedamuju vinnicu, a pierad imi jdzie Pamponija Hrecyna z sviatlikom u ruce i svieci�. Niejki ho�as, by ho�as Piatronija, klikaŭ jaho zdaloku: �Viarnisia!�, ale jon nie s�uchaŭ taho klikannia, a j�oŭ dalej za Pamponijaj, pakul nie daj�li da chaty, la parohu jakoje stajaŭ Aposta� Piotr. Tady jon pakazaŭ jamu Lihiju i skazaŭ: �Idziem z areny, oj�a, ale nie mo�am jaje razbudzi�, zbudzi ty jaje�. A Piotr adkazvaje: �Chrystus sam pryjdzie jaje zbudzi�!�

Krozy pa�ali pasla b�ytacca. Ba�yŭ pasla praz son Nerona i Papieju, trymaju�uju na rukach ma�oha Rufija z akryvaŭlenaj ha�avoju, jakuju abmyvaŭ Piatroni, i Tyhelina, pasypaju�aha popie�am sta�y, zastaŭlenyja darahimi stravami, i Vitelija, pa�yraju�aha tyja stravy, dy �mat in�ych aŭhustyjanaŭ, siadzia�ych pry bankiecie. Jon sam siadzieŭ pry Lihiji, ale mi� sta�ami chadzili lvy z akryvaŭlenymi hryvami. Lihija prasi�a jaho, kab vyvieŭ jaje, a jaho apanava�a takaja stra�naja zniamoha, �to nie zdatny byŭ nat z miejsca kranucca. Napasledak usie zdani zmia�alisia dy zapali ŭ nieprahladnuju ciemru.

Lihija ŭ doŭhim, naspiech pisanym liscie razvitva�asia nazaŭsiody z Vinicijem. Vieda�a, �to ŭ viaznicy nikomu nie mo�na by�o ŭ�o prychodzi�, i �to mah�ymie uhledzie� Vinicija tolki z areny. I jana prasi�a jaho daviedacca, kali nastanie ichniaja �arha, i ja��e prasi�a jaho, kab byŭ na ihry��y, bo �ada�a cho� raz ja��e ŭ �ycci ba�y� jaho. U jejnym liscie nie vida� by�o strachu. Pisa�a, �to i jana, i in�yja tu�na �akaju� areny, na jakoj znojdu� vyzvalennie z viaznicy. Spadzieju�ysia, �to Pamponija i Aŭ� pryjedu� u Rym, jana prasi�a, kab i jany pryj�li na ihry��y. U ko�nym jejnym radku vy�uvaŭsia duchovy ŭzdym i adarvannie ad �yccia, u jakim usie �yli ŭ viaznicy, a pospa� z hetym i mocnaja viera ŭ zahrobnaje ��ascie.

�Ci Chrystus ciapier, � pisa�a, � ci pa smierci mianie vyzvali�. Jon abiacaŭ tabie mianie praz vusny Aposta�a, dyk ja tvaja�. I zaklina�a jaho, kab nie �aliŭsia pa joj dy nie paddavaŭsia bolu. Smier� nie razarvie jejnych �lubaŭ. Z dzicia�ym davieram zapeŭniva�a Vinicija, �to zaraz pa smierci na arenie ska�a Chrystu, �to ŭ Rymie zastaŭsia jejny su�eniec, Mark, jaki ce�ym sercam tu�y� pa joj. I duma�a, mo Chrystus dazvoli� jejnaj du�y viarnucca na chvilinu da jaho skaza�, �to jana �yvie ŭ ��asci, zabyŭ�y pra pakuty. Z usiaho jejnaha lista vieje�a ��asciem i mocnaj nadziejaj. By�a ŭ im adna tolki pro�ba ziamnaja: kab Vini� zabraŭ z spolaryjuma jejnaje cie�a i pachavaŭ jaje jak svaju �onku ŭ toj mahile, dzie sam kali� spa�yvacimie.

Jon �ytaŭ toj list z du�oju zbale�aju, ale adna�asna zdava�asia jamu niepraŭdapadobnym, kab Lihija mah�a zhinu� ad dzikich k�ykoŭ zviaroŭ i kab Chrystus nie zlitavaŭsia nad joju. Mieŭ nadzieju j vieru. Viarnuŭ�ysia damoŭ, adpisaŭ, �to budzie prychodzi� �todzie� pad mury Tulijanum �aka�, pakul Chrystus nie skry�y� muroŭ dy nie addas� jaje nat z cyrku, �to Vialiki Aposta� moli� u Jaho hetaha, i �to chvilina vyzvalennia niedalokaja. List nazaŭtra mieŭsia joj adniesci naviernieny centuryjon.

Ale vo�, kali Vini� pryj�oŭ nastupnaha dnia pad viaznicu, sotnik, vyj�aŭ�y z �erahaŭ, padyj�oŭ da jaho i skazaŭ: � S�uchaj, spadaru, Chrystus, jaki sas�aŭ tabie kry�, akazaŭ tabie svaju �asku. Siannia�niaje no�y prychodzili vyzvolniki cezara i prefiekta vybira� im chryscijanskija ma�oduchny, kab znias�avi�, aha�bava�. Pytalisia i pra tvaju su�anicu, ale Hospad na� sas�aŭ na jaje haru�ku, ad jakoje pamiraju� viazni ŭ Tulijanumie, dyk abminuli jaje. U�ora ŭvie�ary by�a ŭ�o nieprytomnaja, i, chva�a Bohu, chvaroba heta, jakaja ŭscierah�a ad ha�bavannia, mo�a ŭscierah�y i ad smierci.

Vini� chapiŭsia za pla�o vajaka, kab nie pavalicca, a toj havaryŭ dalej: � Dziakuj Chrystu mi�asernamu! Lina schapili i chacieli tarturava�, ale jak pahladzieli, �to kanaje, addali jaho nazad. Mo�a, i tabie addadu� jaje ciapier, a Chrystus viernie joj zdaroŭje.

Ma�ady trybun stajaŭ, zviesiŭ�y ho�aŭ, pasla padniaŭ pozirk i ka�a cicha: � Tak, centuryjonie. Chrystus, jaki vybaviŭ jaje ad ha�by, vybavi� jaje i ad smierci.

I, dasiedzieŭ�y pad scienami viaznicy da vie�ara, viarnuŭsia dadomu i vys�aŭ svajich ludziej pa Lina, kab pieraniesli jaho ŭ adnu z jahonych vi��aŭ krajhorada.

Piatroni, adnak �a, daviedaŭ�ysia pra ŭsio, ra�yŭsia staracca ja��e. Byŭ u�o raz u aŭhusty, a ciapier paj�oŭ da jaje paŭtorna. Zastaŭ jaje pry pascieli Rufija. Dzicianio z razbitaju ha�avoju tryzni�a z hara�ki, a maci ratava�a jaho, led� strymlivaju�y �ud� u sercy j dumkach, nie budu�y peŭnaj, ci pa vyzdaraŭlenni nie pamre jano stra�niej�aju smierciu. Zaturbavanaja vyklu�na sobskim bolem, nie chacie�a nat i s�ucha� pra Vinicija j Lihiju, ale Piatroni prystra�yŭ jaje.

� Uhniavi�a, � ka�a joj, � novaje niaviedamaje bostva. Ty �, aŭhusta, addaje� byccam pa�anu hebrajskamu Jehovie, ale chryscijanie cvierdzia�, �to Chrystus byŭ Synam Jahonym, dyk padumaj, ci nie pierasleduje ciabie hnieŭ Ajca. Chto viedaje, ci toje, �to spatka�a ciabie, nie jos� ichniaju pomstaju, i ci �yccio Rufija nie jos� zale�nym ad taho, jak ty pastupi�.

� �aho � ty cho�a� ad mianie? � spyta�a tryvo�naja Papieja.

� Pieraprasi zahnievanyja bostvy.

� Jak?

� Lihija zachvare�a. Pastarajsia ŭ cezara abo Tyhelina, kab jaje addaŭ Viniciju.

A jana rospa�na: � Ci dumaje�, ja mahu?

� Mo�a� in�uju re�. Kali Lihija vyzdaravieje, musicimie jsci na smier�.

Idzi ŭ sviatyniu Viesty j za�adaj, kab virgo magna[75] znaj��asia prypadkam kala Tulijanuma ŭ toj �as, jak budu� vyvodzi� viazniaŭ na smier�, i zahada�a vyzvali� tuju dziaŭ�ynu. Vialikaja viasta�ka nie admovicca na tvajo s�ova.

� A kali Lihija pamre z haru�ki?

� Chryscijanie ka�u�, �to Chrystus mscivy, ale j spraviadlivy: by� mo�a, sama tolki dobraja vola tvaja ab�askavi� jaho.

� Chaj mnie das� jaki znak, �to azdarovi� Rufija.

Piatroni pacisnuŭ pla�yma.

� Ja nie pryj�oŭ jak pas�aniec Jahony, o boskaja, ka�u tabie tolki: bud� lep� u zhodzie z usimi bostvami rymskimi j �u�ymi.

� Pajdu! � adkaza�a spakoranym ho�asam Papieja.

Piatroniju duch adkaciŭsia.

�Nare�cie nie�aha dastukaŭsia!� � padumaŭ.

I, viarnuŭ�ysia, ka�a Viniciju:

� Prasi svajho Boha, kab Lihija nie pamier�a z haru�ki, bo kali nie pamre, dyk Vialikaja Viasta�ka zahadaje vyzvali� jaje. Sama aŭhusta budzie jaje ab hetym prasi�.

Vini� pahladzieŭ na jaho va�yma, u jakich �una�a hara�ka, i adkazaŭ: � Jaje vyzvali� Chrystus.

A Papieja, jakaja dziela ratavannia Rufija hatovaja by�a pali� hiekatomby ŭsim bahom svietu, taho � dnia ��e vie�aram paj��a na Forum da viasta�ak, paru�yŭ�y dahladannie chvoraha dziciaci viernaj nia�cy Silviji, jakaja i jaje � samuju vynia��y�a.

Ale na Pa�atynie prysud na dzicia byŭ u�o vydany, bo led� tolki lektyka cezaryni schava�asia za vialikaju bramaj, da kamory, dzie la�aŭ ma�y Rufij, uvaj��o dvuch vyzvolnikaŭ cezara, z jakich adzin kinuŭsia na staruju Silviju i zatknuŭ joj vusny, a druhi, schapiŭ�y miednuju statuetku Sfinksa, ah�u�yŭ jaje adnym udaram. Pasla padyj�li da Rufija. Raspaleny haru�kaj i biesprytomny ch�op�yk, nie ciamia�y, �to navoka� jaho dziejecca, usmichaŭsia da ich i mor��yŭ svaje pryho�yja vo�ki, jak by natu�vaŭsia ich pazna�. Ale jany, zniaŭ�y z nia�ki pojas, nazyvany cynhulumam, za�marhnuli jamu na �yi dy pa�ali zaciska�. Dzicianio paspie�a tolki vyhavary� �mama� i chutka skana�a. Pasla �aho akrucili jaho ŭ posci�ku i, sieŭ�y na pryhatavanyja koni, adviezli a� u Ostyju dy ŭkinuli ŭ mora.

Papieja, nie zastaŭ�y doma Vialikaj Dziavicy, jakaja pospa� z in�ymi viasta�kami by�a ŭ Vatynija, chutka viarnu�asia na Pa�atyn. Zastaŭ�y paro�naje �o�ka i ŭcha�adzieŭ�aje cie�a Silviji, abamle�a, a pasla aprytomlennia pa�a�a kry�a�, i dziki kryk jejny razlahaŭsia praz usiu no� i dzie� nastupny.

Ale na treci dzie� cezar zahadaŭ joj prysutni�a� na bankiecie, dyk, prybraŭ�ysia ŭ amietystavuju tuniku, pryj��a j siadzie�a z abli��am skamianie�ym, za�atava�osaja, maŭklivaja, �aroŭnaja i z�adumnaja, by anio� smierci.

Dakul F�avij nie zbudavaŭ Ka�oseum, amfiteatry ŭ Rymie budavana pierava�na z dreva, dyk amal �to ŭsie zhareli pad�as pa�aru. Neron, adnak, na abiacanyja ihry��y zahadaŭ zbudava� niekalki, a mi� imi adzin vializny, na jaki zaraz �a pasla pa�aru za�ali sp�aŭla� moram i Tybram vielizarnyja biarvienni z At�asu. Ihry��y mielisia va�nasciu j likam achviar pieravy�y� usie dahetula�nija, dyk dabudoŭvali ab�yrnyja pamia�kanni dla ludziej i zviaroŭ. Tysia�y rabotnikaŭ uvicha�asia kala budovy dzie� i no�. Budavali dy ŭpryho�vali biez adpa�ynku. Narod bajaŭ sabie cudy pra siadzielnyja �o�y, vyk�adanyja bronzaj, bur�tynam, s�anovaju kosciu, pier�oŭcam i skarupiencam zamorskich �arapachaŭ. Biahu�yja ŭzdoŭ� �avaŭ kanavy, poŭnyja cha�odnaje vady z horaŭ, mielisia padtrymoŭva� u budynku pryjemny cha�adok, nat pad�as hara�yni. Vielizarny purpurovy vielaryjum zascierahaŭ ad sonca. Mi� �erahami siedzi��aŭ urychtoŭvali kadzilnicy dla palennia arabskich pachnid�aŭ; uhary prystrojvali pry�ady dla skraplennia hladzielnikaŭ �afranovaj rasoju i viervienaju. S�aŭnyja budaŭni�yja Sever i Celer natu�yli ŭsiu svaju ŭmie�as�, kab zbudava� amfiteatr niezraŭnany, mohu�y zmiasci� takuju kolkas� cikaŭnych, jakoje nijaki z viedamych dahetul amfiteatraŭ nie moh zmia��a�.

Dyk u dzie� raspa�accia ludus matutinus nataŭp cikaŭnych �akaŭ ad samaha dosvitku ad�yniennia bramaŭ, us�uchoŭvaju�ysia z lubasciu ŭ ryk lvoŭ, chraplivaje vur�annie panteraŭ i vyccio sabak. Zviarju nie davali je�y dva dni ŭ�o, a zamiest char�u abnosili pierad imi zakryvaŭlenyja kava�ki miasa, kab razbudzi� u ich bol�uju kryva�adnas� i ho�ad. In�y raz padyma�asia takaja hramavaja bura ryku j vyccia, �to ludziam nielha by�o la cyrku hutary�, a bol� ura�livyja bialeli ad strachu. A pry ŭschodzie sonca pa�ynalisia hu�nyja, ale spakojnyja j pava�nyja piesni, jakich s�uchali z podzivam, paŭtaraju�y: �Chryscijanie! Chryscijanie!�

Vialikija hramady ich u amfiteatr pryhnana ja��e no��u i nie z adnaje tolki viaznicy, jak manilisia pier�, ale z usich pakrysie. Narod viedaŭ, �to vidovi��y praciahnucca praz ce�yja tydni j miesiacy, ale j��a spre�ka, ci z toj �astkaju, jakaja by�a pryzna�ana na siannia, zdoleju� za dzie� uvichnucca. Ha�asy mu��ynskija, �ano�yja, dzicia�yja, piaju�yja ranniuju piesniu, byli takija �matlikija, �to znaŭcam zdava�asia: cho� by pa sto i dzviescie asob vysy�ana za raz, zviary zniamohucca, nasyciacca i da vie�ara nie paspieju� usich parazryva�. In�yja cvierdzili, �to nadta vialikaja kolkas� achviar, vystupaju�ych na arenie adna�asna, razryvaje ŭvahu i abcia�vaje lubavacca nale�na vidovi��am. �ym bli�ej by�a chvilina adkryccia kalidoraŭ, viadu�ych usiaredzinu, nazyvanych vamitoryjami, viasio�as� i a�yŭlennie ras�o, spre�ki mno�ylisia. Tvarylisia nat partyi, �to spra�alisia mi� saboju, chto lep� razryva�mie ludziej: lvy abo tyhry. I�li ŭzak�ad. In�yja raskazvali pra h�adyjataraŭ, jakija mielisia vystupi� na arenie pierad chryscijanami, i znoŭ tvarylisia spre�nyja hrupy to samnitaŭ, to ha�aŭ, to mirmi�onaŭ, to trakaŭ. ��e zarannia mien�yja j bol�yja ich addzie�y pa�ali pad vierchavodstvam zahad�ykaŭ, nazyvanych �anistami, nap�yva� u amfiteatr. Nie cho�u�y pierad�asna pierasilvacca, j�li biez zbroji, �asta zusim nahija, z zialonymi halinkami ŭ rukach abo viankami na ha�avie, ma�adyja, pryho�yja ŭ rannim sviatle, poŭnyja �yccia. Ich musku�atura bli��e�a alivaj, mahutnaja, by vykavanaja z marmuru, zachapla�a razlubavany strojnasciu narod. Mnohija z ich byli znajomyja asabista niekatorym hladzielnikam, dyk �asta z roznych bakoŭ razlahalisia pryvitanni: �Zdaroŭ, Furnijus! Zdaroŭ, Leo! Zdaroŭ, Maksimus! Zdaroŭ, Dyjomiedes!� Ma�oduchny padymali na ich razlubavanyja vo�y, a jany vyhladali, dzie katoraja pryha�ej�aja, i �artaŭliva adzyvalisia, jak by biesturbotna, pasy�aju�y ca�unki abo vokli�y: �Abnimi, pakul smier� ja��e nie abnia�a!� � dy znikali ŭ bramach, z katorych mnohija ŭ�o nie viartalisia. Za h�adyjatarami j�li mastyhofory, heta zna�a ludzi z bizunami, abaviazkam jakich by�o scioba� i pabud�a� da bara�by.

Za imi mu�y ciahnuli ŭ bok spolaryjaŭ ce�y aboz draŭlanych trunaŭ. Hetym cie�yŭsia narod, dadumoŭvaju�ysia z ich kolkasci ab vialikasci vidovi��a. Usled za imi j�li ludzi, jakija dabivali paranienych, byli jany apranutyja na padobu Charona abo Merkura; za imi � ludzi, nahladaju�yja za paradkam u cyrku, �to razdavali miejscy; pasla � niavolniki, raznosia�yja stravy j cha�adniki, a napasledak pretoryjanie, jakich ko�ny cezar zaŭsiody mieŭ u amfiteatry pad rukoju.

Ad�ynili ŭre�cie vamitoryi, i natoŭp ch�ynuŭ u cyrk. Ale takoje mnostva by�o �akaju�ych, �to nap�yvali j nap�yvali ce�ymi hadzinami, a� dziŭna by�o, �to amfiteatr mo�a takuju niezli�onuju kolkas� zmiasci�. Ryki zviarja, �uju�aha ludski pot, uzmahalisia. Narod hudzieŭ, zajmaju�y miejscy, by navalni�naja chvala.

Prybyŭ nare�cie i prefiekt horadu ŭ akru�enni vihi�aŭ, a za im biespierapynnaj �aradoju pa�ali ŭ�o zmianiacca lektyki sienataraŭ i pa�atnych, pretoryjanskich star�yn, patrycyjaŭ i elehanckich dam. Niekatoryja lektyki papierad�a�a hanarovaja eskorta liktoraŭ, niasu�ych siakiery ŭ pu�ku rozah, a niekatoryja � hrupy niavolnikaŭ. Mihacie�a na soncy paza�ota lektykaŭ, bie�yja i roznakalarovyja sukni, pieryny, zavu�nicy, ka�toŭnasci, stal siakieraŭ. Z cyrku dachodzili pryvitalnyja vokryki va�nych dastojnikaŭ. �as ad �asu prymar�yroŭvali ja��e nievialikija addzie�y pretoryjanaŭ.

Sviatary z roznych sviatyniaŭ prybyvali krychu pazniej, a za imi niesli sviatych dziavic Viesty, papierad�anych liktorami. Vidovi��a �aka�a tolki ��e na cezara, jaki, nie cho�u�y zmu�a� narod da doŭhaha �akannia dy prahnu�y jaho sabie paspie�livasciu zdaby�, prybyŭ niezabaŭna ŭ tavarystvie aŭhusty i aŭhustyjan.

Mi� aŭhustyjanami prybyŭ i Piatroni, maju�y ŭ svajoj lektycy j Vinicija. Vini� viedaŭ, �to Lihija chvoraja j biesprytomnaja, ale ŭ apo�nich dniach dostup da viaznicy byŭ stroha zabaronieny, raniej�uju vartu zmianili novaju, jakoj nie dazvolena by�o hutary� navat z nahlad�ykami viaznicy, jak i dava� najmien�ych viestak tym, chto pytaŭ pra viazniaŭ, dyk nie byŭ peŭny, ci niama jaje mi� achviarami, pryzna�anymi na pier�y dzie� vidovi��a. Dla lvoŭ mahli vys�a� i chvoruju, cho� by j nieprytomnuju. Ale mielisia by� ab�ytymi ŭ zviarynyja skury i vysy�acca ce�ymi hramadami na arenu, dziela taho nichto z hladzielnikaŭ nie moh spraŭdzi� kolkasci dy raspazna� kaho. Vartaŭniki i ŭsia s�u�ba amfiteatru by�a padkuplena, a z biestyjaryjami by�a damova, �to schavaju� Lihiju ŭ jakimniebud� ciomnym kutku amfiteatru, a no��u vydadu� jaje Vinicijevamu arandataru, jaki vyviezie jaje ŭ Albanskija hory. Piatroni, dapu��any da tajnicy, rajiŭ Viniciju, kab adkryta z im i�oŭ u amfiteatr i pry ŭvachodzie �oŭka ad�u�yŭsia pad�as suta�oki j pracisnuŭsia ŭ padziamie�le, dzie asabista mieŭ pakaza� varcie Lihiju.

Vartaŭniki ŭpuscili jaho ma�ymi dzviaryma, kudoju sami ŭvachodzili. Adzin z ich, Syrus, vomih pavioŭ jaho da chryscijan. Idu�y, ka�a jon: � Nie viedaju, spadaru, ci znojdzie�, kaho �ukaje�. Bo my dapytvalisia pra ma�oduchnu imiem Lihija, i nichto nam nie daŭ adkazu, ale, mo�a, heta dziela taho, �to nam nie daviaraju�.

� A mnoha � ich jos�? � pytaje Vini�.

� Mnohija z ich, spadaru, zastanucca na zaŭtra.

� Ci jos� mi� imi chvoryja?

� Takich, �to nie mohu� staja� na nahach, niama.

Heta ka�u�y, Syrus ad�yniŭ dzviery, i ŭvaj�li jak by ŭ ab�yrnuju kamoru, nizkuju j ciomnuju, bo sviat�o led� pradzira�asia praz zakratavanaje atvory��a, vychodzia�aje na arenu. Vini� spa�atku nie moh ni�oha dahledzie�, �uŭ tolki �um i kryki narodu, dachodzia�yja z amfiteatru. Ale chutka vo�y jahonyja pryzvy�ajilisia da ciemry, i ŭba�yŭ ce�yja hramady dzivosnych istotaŭ, padobnych da vaŭkoŭ i miadzviedziaŭ. Adny z ich stajali, druhija klen�yli j malilisia. Tut i tam pa doŭhich va�asoch, apadaju�ych na skury, mo�na by�o zhada�, �to achviara jos� �an�ynaj. Matki, padobnyja da vaŭ�ycaŭ, nasili na rukach taksama kasmacciom ab�ytyja dzieci, ale z-pad skuraŭ vychilalisia jasnyja abli��y, iskrylisia radasciu j hara�kaju vo�y.

By�o vidavo�nym, �to bol�uju �astku tych ludziej apanava�a adna dumka, apry�onaja j nadziemnaja, jakaja znia�uli�a ich na ŭsio, �to navoka� ich mah�o dziejicca, dy �to mah�o spatka�. Niekatoryja z ich, zapytanyja praz Vinicija pra Lihiju, hladzieli na jaho, by sprasonnia, nie adkazvaju�y na dopyt; in�yja ŭsmichalisia da jaho, k�adu�y na vusnach palec abo pakazvaju�y �aleznyja kraty, praz jakija ŭkradalisia jasnyja kasuli sviat�a. Tolki dzie-nidzie p�akali dzieci, pierapa�ochanyja rykam zviarja, vycciom sabak, vieraskam narodu dy padobnym da zviarat vyhladam sobskich ba�koŭ. Vini�, prachodzia�y vobak Syrusa, zahladaŭ u tvary, �ukaŭ, raspytvaŭ, �asami spatykaŭsia ab nia��asnuju pota�a� ludskuju i praciskaŭsia dalej u ciomnuju h�ybiniu kamory, jakaja vydava�asia tak ab�yrnaj, jak sam amfiteatr.

Naraz zatrymaŭsia, bo zda�osia jamu, byccam �uje la kraty niej�y znajomy ho�as. Prys�uchaŭ�ysia lep�, viarnuŭsia i, pracisnuŭ�ysia praz nataŭp, padyj�oŭ bli�ej. Kasuli sviat�a padali na ho�aŭ movia�aha, i ŭ blasku ich Vini� pad skuraj paznaŭ ka��avaje i surovaje abli��a Kryspa.

� Kajciesia za hrachi va�yja, � havaryŭ Krysp, � bo zbli�ajecca vo� va�aja �asina. Kamu zdajecca, �to samaju smierciu akupi� viny, toj nanava hre�y�, i h�ynie taho vie�ny aho�. Ko�nym hrachom va�ym, jakim u �ycci hra�yli, adnaŭlali vy pakutu Chrystovuju, dyk jak �a smiejecie spadziavacca, kab hetaja, �to vas �akaje, mah�a akupi� tamtuju? Adnolkavaju smierciu pamru� siannia spraviadlivyja j hre�nyja, ale Hospad svajich paznaje. Hora vam, bo k�yki lvoŭ razdziaru� cie�a va�aje, dy nie razdziaru� viny va�aje, ni va�aha razrachunku z Boham! Boh akazaŭ davoli mi�asernasci, dazvalaju�y prybi� siabie da kry�a, ale ad henych por budzie tolki suddzioju, jaki anivodnaje viny biez kary nie pakinie.

Dyk tyja, �to dumali pakutaju zh�adzi� hrachi, bluznia� supra� spraviadlivasci Bo�aje, i tym h�ybiej�aja zahuba va�aja. Skon�y�asia mi�asernas�, pryj��a para hnievu Bo�aha. Za chvilinu vo� staniecie pierad stra�nym sudom, pierad jakim i sviaty led� astojicca. Kajciesia za hrachi, bo pro�ma piakielnaja pad nami ad�yniena! Hora vam, mu�y j �ony! Hora ba�kom i dzieciam!

I, vyciahnuŭ�y ka��avyja ruki nad pachi�ymi ha�avami, tros imi, biezbajazny, ale niaŭmolny ŭ vobliku smierci, jakaja �aka�a niezadoŭha ŭsich tych niebarakaŭ.

Pasla jahonych s�oŭ azvalisia ha�asy: �Kajmasia za hrachi na�yja!�, i � niamoje maŭ�annie, siam-tam �utno tolki pap�akvannie dziaciej dy hopannie ku�akoŭ u hrudzi. Viniciju zamier�a kroŭ u �y�ach. Jon, katory ŭsiu nadzieju pak�aŭ na mi�asernas� Chrysta, pa�uŭ ciapieraka, �to nastaŭ dzie� hnievu, i �to mi�asernasci Bo�aje nie vys�u�y� nat smier� za vieru. Praz ho�aŭ, praŭda, prabieh�a jamu dumka jasnaja j chutkaja, by ma�anka, �to Aposta� Piotr inak� by adazvaŭsia da henych idu�ych na smier� achviar, adnak svajim paradkam hroznyja j poŭnyja fanatyzmu s�ovy Kryspa dy henaja ciomnaja zakratavanaja kamora, za jakoju vida� by�o pole pakutaŭ, a taksama blizkas� achviar, prybranych u�o na smier�, pierapoŭnili jahonuju du�u dryhotnym �acham. Usio heta razam vydava�asia jamu ŭ sto razoŭ stra�niej�ym i ahidniej�ym, �ym najkryvaŭ�yja bitvy, u jakich udzielni�aŭ. Zatcha i hara�ynia pa�ali jaho du�y�. Cha�odny pot vystupaŭ na �bie. Spa�ochaŭsia, �to abamleje, jak tyja, ab jakich spatykaŭsia, idu�y; a jak padumaŭ ��e, �to chutka ad�ynia� kraty, pa�aŭ klika� na ŭvie� ho�as Lihiji i Ursusa, spadzieju�ysia, kali nie jany, dyk mo cho� znajomy chto adhukniecca.

Na kli� heny niejki �a�aviek, pieraapranuty za miadzviedzia, paciahnuŭ jaho za tohu i adazvaŭsia: � Jany zastalisia ŭ viaznicy, spadaru. Mianie vyvieli apo�niaha, i ja ba�yŭ, �to jana la�y� chvoraja.

� A ty chto? � spytaŭ Vini�.

� Fosar, u chacie jakoha ciabie Aposta� achrysciŭ, spadaru. Uziali mianie pierad tryma dniami, a siannia pamru.

Viniciju duch adkaciŭsia. Uvachodzia�y siudy, chacieŭ znajsci Lihiju, a ciapier hatovy byŭ dziakava� Chrystu, �to jaje tut niama, i hatovy ŭ henym ba�y� znak Jahonaj mi�asernasci. Prymie� taho, fosar paciahnuŭ jaho za tohu ja��e raz i skazaŭ: � Pamiataje�, spadaru, jak ja ciabie zavioŭ u Karnelijevuju vinnicu, dzie ŭ pavieci navu�aŭ Aposta�?

� Pamiataju, � adkazaŭ Vini�.

� Ba�yŭ ja jaho dzie� pierad majim ary�tam. Pabahas�aviŭ mianie j skazaŭ, �to pryjdzie ŭ amfiteatr piera�ahna� pamiraju�ych. Chacieŭ by ja na jaho hladzie� pad�as smierci, dyk kali viedaje�, spadaru, dzie jon siadzi�, dyk ska�y mnie.

Vini� pryci�yŭ ho�as i ka�a: � Jos� jon mi� Piatronijevymi lud�mi, pierabrany za niavolnika. Nie viedaju, dzie vybrali miejsca, ale viarnusia ŭ cyrk i pahlad�u. Ty hladzi na mianie, jak vyjdziecie na arenu, a ja ŭstanu i zviarnu ho�aŭ u jahony bok. Tahdy znojdzie� jaho va�yma.

� Dziakuj tabie, spadaru, i pax tabie!

� Chaj tabie Zbaŭca budzie mi�ascivy!

� Aman.

Vini� vyj�aŭ z kunikuluma i paj�oŭ u amfiteatr, dzie mieŭ miejsca vobak Piatronija, siarod in�ych aŭhustyjanaŭ.

� Jos�? � spytaŭ jaho Piatroni.

� Niama. Zasta�asia ŭ viaznicy.

� S�uchaj, �to mnie pryj��o na dumku, ale, s�uchaju�y, hladzi, napryk�ad, na Nihidyju, kab vyhlada�a, �to my hutarym pra jejnyja loki� Tyhelin i Chi�on u henaj chvilinie paziraju� na nas� dyk s�uchaj: chaj Lihiju no��u ŭ�o�a� u trunu dy vyniasu� z viaznicy, jak miortvuju, astatniaje ty � zdahadaje�sia.

� Tak, � adkazaŭ Vini�.

Dalej�uju hutarku pierarvaŭ im Tulij Senecyjo, jaki, nachiliŭ�ysia da ich, ka�a: � Nie viedajecie, ci chryscijanam dadu� zbroju?

� Nie viedajem, � adkazaŭ Piatroni.

� Pa mnie b lepiej, kab dali, � ka�a Tulij, � inak� arena chutka staniecca padobnaj da jatak pry raznicy� Ale �to za py�ny amfiteatr!

I sapraŭdy, vyhlad byŭ vieli�ezny. Ni�ej�yja �o�y, nabityja tohami, bialeli, by snieh. U paza�o�anym podyjumie siadzieŭ cezar z dyjamientavym na�yjnikam i za�atym viankom na ha�avie, poba� z im pryho�aja j pasumnaja aŭhusta, a z abodvuch bakoŭ viasta�ki, vysokija ŭradaŭcy, sienatary, vajskovyja star�yny z bli��astaju zbrojaj, adnym s�ovam, usio, �to by�o ŭ Rymie mahutnaje, statnaje, bahataje. U dalej�ych �erahach siadzieli rycary, a vy�ej �arnie�a naŭko�a mora ludskich ha�oŭ, nad jakimi ad s�upa da s�upa zvisali vianki ru�aŭ, lilejaŭ, sasanak, biarviencu i vinahradu.

Narod hutaryŭ uho�as, pieraklikaŭsia, piajaŭ, �asami vybuchaŭ rohatam z jakoha kami�naha s�ova, pieradavanaha z �erahu ŭ �erah, i barabaniŭ nahami z nieciarplivasci, kab pryspie�y� vidovi��a.

Ure�cie tupannie nahami pa�a�o hrymie� hromam, nie ŭcichaju�y. Tady prefiekt, jaki pierad tym u�o byŭ abjechaŭ z va�naju svajoju svitaju arenu, daŭ chustkaju znak, na jaki ŭ amfiteatry adkaza�a ahulnaje �Aaaa!..� z tysia�aŭ hrudziej.

Abydna vidovi��a raspa�ynana palavanniem na dzikaha zviera, u jakim vyzna�alisia barbary z Poŭna�y j Poŭdnia; henym razam, adnak, zviary mieli vystupi� u in�aj roli, a raspa�ali tak zvanyja andabaty, heta zna�a ludzi ŭ �a�omach biez atvory�� na vo�y, jakija bilisia navoslep. Kolkinacca� ich, vyj�aŭ�y razam na arenu, pa�a�o macha� u pavietry mia�ami, a mastyhofory daŭhimi vi�ami papichvali adnaho da druhoha, kab zviesci da bojki. Bol� byva�aja i vybrednaja publika nudzi�asia hetym vidovi��am, a narod pacia�aŭsia niazdarnymi ruchami bajcoŭ, a kali zdara�asia tak, �to spatykalisia jany pla�yma, hrom smiechu razlahaŭsia pa ŭsim amfiteatry, i �utny byli kryki: �Uprava! Navotleŭ! Naŭprost!�, kab naŭmysna zmyli� praciŭnikaŭ. Niekalki par s�api�asia, adnak, i bara�ba pa�yna�a kryvavicca. Bol� zaŭziatyja zmahary kidali ��yty i, padaju�y adzin adnamu levyja ruki, kab nie raz�u�acca bolej, pravymi sieklisia nazaboj. Chto padaŭ pieramo�any, padymaŭ palcy ŭharu, mola�y tym znakam litasci, ale na pa�atku vidovi��a narod abydna damahaŭsia smierci ranienych, z�a��a dla andabataŭ, nie paznanych, z tvaram zakrytym. Zmaharoŭ rabi�asia pavoli �toraz mien�, i jak ure�cie zasta�osia dvuch tolki, papichali ich adnaho da druhoha tak, �to tyja, spatkaŭ�ysia, padali na piasok abodva i pranizvalisia ŭzajemna. Tady publika hrymie�a: �Rieractum est!�[76] Prys�u�niki zbirali trupy, ch�ap�aniata razhrabali skryvaŭleny piasok na arenie dy pasypali jaho listkami �afranu.

Ciapier mie�asia pa�acca najva�niej�aja bara�ba, jakaja zacikaŭla�a nie tolki �er�, ale j smakunoŭ, pad�as jakoje ma�adyja patrycyi �asta zak�adalisia j prajhravali vialikija sumy. Pieradavali z ruk u ruki tabli�ki, na jakich vypisvali imiony ŭlubiencaŭ i li�bu staŭki na ich. Spiektaty, heta zna�a zmahary, jakija nie pier�y raz vystupali na arenie i chadzili ŭ�o ŭ �aŭrach s�avy dahetula�niaj, mieli prychilnikaŭ najbol�, ale mi� zak�ad�ykami byli j takija, jakija stavili vialikija sumy na h�adyjataraŭ novych i ca�kam niaznanych, spadzieju�ysia ŭ vypadku ichniaj pieramohi zaharnu� vielizarnyja vyjhry�y. Zak�adaŭsia sam cezar, i sviatary, i viasta�ki, i sienatary, i rycary, i narod. Hol, nie maju�aja hro�aj, staŭla�a �asta ŭ zak�ad svaju volnas�. Dy �akali z niespakojnym, a nat tryvo�nym sercam; a nie adzin pryrakaŭsia ho�asna bahom, kab prychili� ichniuju poma� dla svajho ŭlubienaha.

Naraz adzyvajucca zy�nyja truby, u amfiteatry zalahaje ci�ynia. Tysia�y va�ej bia�y� da vialikich dzviarej, kudy padychodzi� �a�aviek, apranuty za Charona, i siarod ahulnaha maŭ�annia stukaje try razy mo�atam u dzviery, jak by vyklikaju�y na smier� tych, �to za imi staja�. Ad�yniajucca spavahu abied�vie pospa� pa�ovy bramaŭ, akazvaju�y ciomnuju ��aluhu, z jakoje pa�ynaju� vystupa� na jasnuju arenu h�adyjatary. Idu� addzie�ami pa dvacca� pia� �a�aviek, asobna traki, asobna mirmi�ony, samnity, ha�y, usie cia�ka ŭzbrojenyja, a napasledak retyjaryi, trymaju�yja ŭ adnoj ruce sie�, a ŭ druhoj � tryzub. Tut i tam zryvajucca ŭ hladzielni voklaski, vyklikaju�yja adnu vielizarnuju praciah�uju buru. Ad hary da samaha nizu vida� razjiskranyja vo�y, plaskaju�yja da�oni, kry�a�yja vusny. H�adyjatary akru�yli arenu roŭnym pruhkim krokam, pa�yskuju�y bahataj zbrojaj, i zatrymalisia pierad cezaravym podyjumam, hodnyja, spakojnyja i statnyja. Trymklivy sihna� rohu pryci�aje voklaski, zmahary vyciahaju� uharu pravyja ruki i, padymaju�y ha�ovy j vo�y na cezara, vitaju� pracia�nymi ha�asami:

I chutka razychodziacca, zajmaju�y svaje postani ŭ kole areny. Mielisia ŭdarycca ce�ymi addzie�ami, ale pier� dazvolena s�aŭniej�ym bajcom pabarukacca asobnymi parami, bo ŭ zmahanni ichnim najlep� pakazva�asia si�a, zru�nas� i advaha. Niezabaŭna spami� ha�aŭ vystupaje bajec, viedamy ŭsim pad imiem

�a�ion, �to zna�a �Raznik�, s�aŭny pieramo�nik, z vialikim �a�omam na ha�avie i pancyram, apinaju�ym spieradu j zzadu jahony mahutny tors, vyhladaŭ, by vializny bli��asty �uk na �oŭtym piasku areny. Nie mien� s�aŭny retyjaryjus Kalendyjo vystupiŭ supra� jaho. Hladzielniki pa�ali zak�adacca: � Pia�sot sestercyj za ha�am!

� Pia�sot za Kalendyjem!

� Na Hierkulesa! Tysia�u!

� Dzvie tysia�y!

Tym �asam ha�, daj�oŭ�y da siaredziny areny, pa�aŭ znoŭ padavacca nazad z nastaŭlenym mia�om i, zni�aju�y ho�aŭ, uva�na cikavaŭ praz atvory��y ŭ pry�bicy na praciŭnika, a lohki statny retyjaryjus, zusim ho�y, tolki z pierapaskaju ŭ pajasnicy, kru�ynieŭ prytka la cia�kaha voraha, �oŭka machaju�y siecciu, nachilaju�y abo padymaju�y tryzubiec dy pieju�y abydnuju piesniu sietnikaŭ: Non te peto, piscem peto, Quid me fugis, Gallo?.. Ale ha� nie ŭciakaŭ, bo zaraz zatrymaŭsia i pa�aŭ abiartacca led� prykmietnym rucham tak, kab zaŭsiody mie� spieradu praciŭnika. Hladzielniki kiemili daskanalna, �to heny cia�ki, zakavany ŭ mied� asi�ak rychtujecca da ra�u�aha nie�akanaha skoku. Sietnik, prymie� taho, to pryskokvaŭ, to adskokvaŭ, robia�y svajim tryzubam tak prytkija ruchi, �to led� by�o lho ich zaciemi�. Dzynk zuboŭ ab ��yt daniossia niekalki razoŭ, ale ha� ani kranuŭsia z miejsca, daju�y henym dokaz nadzvy�ajnaje svaje si�y. Usia ŭvaha jahonaja zviarta�asia nie na tryzub, a na sietku, jakaja biezustanku lota�a nad jahonaj ha�avoju, by �ulak z�aviesny. Prysutnyja, zatrymaŭ�y ŭ hrudziach dychannie, sa�yli znatockuju jhru h�adyjataraŭ. �a�ion, padabraŭ�y momant, rynuŭsia ŭre�cie na supiernika, a toj z takoju � chutkasciu vykruciŭsia z-pad jahonaha mia�a j padniataje ruki dy, vyprastavaŭ�ysia, kinuŭ sietkaj.

Ha� sprytnym abarotam na miejscy zatrymaŭ jaje ��ytom, i rassko�ylisia abodva. Amfiteatr zahrymieŭ: �Macte!�, a ŭ ni�ej�ych �erahach pa�alisia zak�ady. Sam cezar, jaki spa�atku hutaryŭ z viasta�kaju Rubryjaj, nie cikavia�ysia dahetul vidovi��am, zviarnuŭ ho�aŭ da areny.

A jany zmahalisia dalej tak spraŭna dy z takoju trapnasciu ŭ ruchach, �to in�y raz zdava�asia, nie raschodzicca im pra smier� i �yccio, tolki pra pakaz zru�nasci. �a�ion dva razy ��e vykruciŭsia z sietki i znoŭku adstupaŭ da bierahu areny. Tady tyja, �to stavili supra� jaho, nie cho�u�y, kab adpa�yŭ, pa�ali kry�a�: �Nastupaj!� Ha� pas�uchaŭ i kinuŭsia ŭpierad. Ruka sietnika ŭmih abli�asia kryvioju, i sietka zvis�a. �a�ion pryhnuŭsia j sko�yŭ, maniu�ysia admiera� apo�ni ŭdar. Ale ŭ tym �a momancie Kalendyjo, jaki znarok prykinuŭsia niema�nym, pierahnuŭsia ŭbok, mie� paj�oŭ mima, a jon, usunuŭ�y tryzub mi� kalen praciŭnika, zvaliŭ jaho na ziamlu.

Toj zryvaŭsia ŭsta�, ale vomih spavili jaho fatalnyja �nury, u jakich ka�nym rucham zab�ytvaŭ macniej ruki j nohi. Prymie� taho, tryzubiec prycinaŭ jaho raz za razam da ziamli. Ja��e raz natu�yŭsia, ab�akaciŭsia na ruce j napru�yŭsia, kab usta� � darma! Padniaŭ ja��e da ha�avy mleju�uju ruku, jakaja nie mah�a ŭ�o ŭtryma� mia�a, i ŭpaŭ pla�yma. Kalendyjo prycisnuŭ jamu zubami vi�aŭ �yju da ziamli i, abapior�ysia na ich tronku, zviarnuŭsia ŭ bok cezaravaje �o�y.

Uvie� cyrk a� dry�eŭ ad vopleskaŭ dy ludskoha ryku. Dla tych, �to stavili staŭki na Kalendyjo, byŭ jon u toj chvilinie vialik�ym, �ym cezar, ale jakraz dziela taho zhas�a ŭ ich zaŭziatas� i supra� �a�iona, jaki ko�tam sobskaje kryvi napoŭniŭ im ki�eni. Dyk razdvojilisia �adanni narodu. Na ŭsich �avach pakazalisia napa�ovu ha�asy smierci i ha�asy zlitavannia, ale sietnik hladzieŭ tolki ŭ �o�a cezara j viasta�ak, �akaju�y, �to jany prysudzia�.

Na �al, Neron nie lubiŭ �a�iona, bo na apo�nich ihry��ach pierad pa�aram, zak�adaju�ysia supra� jaho, prajhraŭ Licyniju niema�uju sumu, dyk vysunuŭ ruku z podyjuma i pakazaŭ vialikim palcam u ziamlu. Viasta�ki vomih paŭtaryli toje samaje. Tady Kalendyjo staŭ kalenam na hrudzioch ha�a, vyniaŭ karotki no� z-za pojasa i, adharnuŭ�y pancyr na �yi praciŭnika, usunuŭ jamu pa samaje trymalna no� u hor�a.

� Peractum est! � razlah�osia pa ŭsim amfiteatry.

A �a�ion dryhaŭ ja��e niejki �as, by zarezany vo�, ryŭ nahami piasok, ure�cie vypruciŭsia i skanaŭ.

Merkur nie patrabavaŭ praviara� raspalenym �alezam, ci �yvie ja��e.

Chutka vyniesli jaho; vystupili in�yja pary, a pasla zakipie�a bitva ce�ych addzie�aŭ. Narod udzielni�aŭ u joj du�oju, sercam, va�yma; vyŭ, roŭ, svistaŭ, biŭ brava, rahataŭ, pabud�aŭ da bara�by zmaharoŭ, �aleŭ. Na arenie razdzielenyja na dva fronty h�adyjatary zmahalisia z zajad�asciu dzikich zviaroŭ: hrudzi z hrud�mi zdyrvalisia, musku�y splatalisia ŭ smiarotnym skur�y, tra��ali ŭ stavach vo�atnyja �asciny cie�a, mia�y tapilisia ŭ hrudziach i �yvatoch, zbiale�yja vusny buchali kryvioju na piasok. Kolkinacca� navikoŭ pad kaniec tak u�achnu�asia, �to, vyrvaŭ�ysia z sumiatni, pa�ali ŭciaka�, ale mastyhofory zahnali ich nazad u boj dyscyplinami z vo�avam na kancy. Na piasku parabilisia vialikija ciomnyja plamy; �toraz bol� nahich i ŭzbrojenych cie� la�a�a pokatam, by snapy. �yvyja zmahalisia, top�u�ysia pa trupach i spatykaju�ysia ab paraskidanuju zbroju, kryvavili nohi pa�amanym ry�tunkam, padali. Narod a� zachodziŭsia z radasci, upojvaŭsia smierciu, dychaŭ joju, nasy�aŭ vo�y jejnym vidovi��am i z rasko�aj udychaŭ u hrudzi jejny podych.

Pieramo�anyja skanali ŭre�cie amal usie, chiba tolki niekalki paranienych, klen�u�y na siaredzinie areny i chistaju�ysia ad bolu j zniamohi, vyciaha�a da publiki ruki z pro�baj litasci. Pieramo�nikam razdana darunki, vianki, aliŭnyja halinki, i nasta�a chvilina pieradychu, jakaja pa zahadu ŭsioŭ�adnaha cezara zmiani�asia ŭ bankiet. U vazach zapalili pachnid�y. Krapil��yki skroplivali narod �afranavym i fija�kavym do�d�ykam. Raznosili cha�adniki, pie�anaje miasa, sa�odkija prysmaki, vino, alivu i sadavinu. Narod �or, hamaniŭ i vivatavaŭ na honar cezara, pabud�aju�y jaho da bol�aje ��odrasci. Pasla pierakuski sotni niavolnikaŭ raznosili poŭnyja ko�yki padarunkaŭ, z jakich ma�yja amurki dastavali j raskidali pa �avach �mieniami roznyja roznasci. Pad�as razdavannia �atarejnych tesaraŭ padniaŭsia boj: ludzi cisnulisia, padali, taptali adny druhich, kry�ali ratunku, pieraskokvali z �erahaŭ u �erahi �avak i du�ylisia ŭ stra�ennaj taŭkatni, bo chto atrymaŭ ��aslivy numar, moh vyjhra� nat dom z aharodam, dzivosnaha zviara, jakoha moh prada� u amfiteatr. Z hetaha rabi�asia takaja suta�aka, �to nie raz musili ŭmie�vacca i navodzi� paradak pretoryjanie, a pa ko�nym takim razdavanni vynosili z hladzielni ludziej z pa�amanymi rukami, nahami abo nat zataptanych nasmier�.

Ale bahaciej�yja nie ŭdzielni�ali ŭ takoj suta�acy. Aŭhustyjanie, prymie� taho, zabaŭlalisia Chi�onam, padkpivaju�y z jahonych daremnych natuhaŭ u sprobach pakaza� ludziam, �to jon na kroŭ mo�a tak smie�a hladzie�, jak ko�ny in�y. Daremna, adnak, hrek-niebaraka chmuryŭ brovy, hryz vusny j zaciskaŭ ku�ak tak, �to a� paznohci ŭrezvalisia jamu ŭ da�oni. Jahonaja hreckaja ŭda�a, jak i svomaja trusas�, nie mahli sciarpie� takich vidovi��aŭ. Tvar jahony zbialeŭ, na �bie vystupiŭ pot, vusny ssinieli, vo�y paŭpadali, zuby zvanili, a pa ciele prabiaha�a dryhata. Pa skan�enni bitvy h�adyjataraŭ krychu paspakajnieŭ, ale jak uziali jaho na jazyk, chapiŭ jaho nah�y hnieŭ, i pa�aŭ zajad�a adhryzacca.

� Nu, hrek, nie mo�a� hladzie� na pradziortuju ludskuju skuru! � havaryŭ, paciahaju�y jaho za baradu, Vatynij.

A Chi�on vy��aryŭ na jaho svaje dva apo�nija �oŭtyja zuby i adkazvaje: � Moj ba�ka nie byŭ �aŭcom, dyk nie ŭmieŭ jaje za�ata�.

� Macte! Habet! � adazva�asia niekalki ha�asoŭ.

Ale in�yja kpili dalej: � Nie jon vinavaty, �to zamiest serca maje ŭ hrudzioch kava�ak syru! � ka�a Senecyjo.

� I nie ty vinien, �to zamiest ha�avy maje� puchir, � adsiek Chi�on.

� Mo�a, cho�a� by� h�adyjataram? Dobra b vyhladaŭ z sietkaju na arenie.

� Kab ciabie ŭ tuju sietku z�aviŭ, z�aviŭ by smiardzia�aha ŭdota.

� A �to budzie z chryscijanami? � pytaŭ Fest z Lihuryi. � Ci nie chacieŭ by stacca sabakam i kusa� ich?

� Nie chacieŭ by stacca tvajim bratam.

� Ach ty, bryda mieockaja!

� A ty lihuryjski mu�!

� Skura tabie, musi, sviarbi�, ale nie raju prasi� mianie jaje pa�ucha�.

� �uchaj sam sabie. Kali zdziare� sobskija pry��y, zni��y� usio, �to ŭ tabie jos� najlep�aje.

Takim sposabam daku�ali jamu, a jon zjadliva adhryzaŭsia, budzia�y ahulny smiech. Cezar plaskaŭ u da�oni, pryhavorvaŭ: �Macte!� � i padbuchtorvaŭ ich.

Ale niezabaŭna padyj�oŭ Piatroni i, zakranuŭ�y re�bianym z kosci s�anovaj kijem pla�o hreka, spakojna adazvaŭsia: � Heta ŭsio �adna, filozafie, ale vo� adnu ty zrabiŭ pamy�ku: bahi stvaryli ciabie z�adziuhaj-skuradzioram, a ty staŭsia demanam i dziela taho nie vytrymaje�!

Stary hlanuŭ na jaho svajimi a�yrvanie�ymi va�yma i na hety raz nie moh niejk znajsci hatovaha docinku. Zmoŭk na chvilinu, pasla adkazvaje jak by z natuhaju niejkaju: � Vytrymaju!..

Ale vo� truby atrubili kaniec pierapynku. Ludzi biehli adusiul na svaje miejscy, kidaju�y hutarku. Znoŭ pa�a�asia �turchatnia i svarki za papiarednija miejscy. Schodzilisia sienatary j patrycyi. Pavoli homan ucichaŭ, ustalaŭsia �ad. Na arenie zjavi�asia hramada ludziej, kab siam-tam zahrabci paplamleny nasty�aju kryvioju piasok.

Pryj��a para na chryscijan. Usie �akali ich z vialikaju cikavasciu, bo by�o heta novaje vidovi��a, i nichto nie viedaŭ, jak jany trymacimu� siabie na arenach. Nastroj publiki byŭ uva�ny, spadziavalisia bo scenaŭ niezvy�ajnych, ale nie spahadny. Bo tyja � ludzi, �to mielisia niezabaŭna vo� zjavicca, spalili Rym i viekavyja skarby jahonyja. Ady� jany pa�yrali kroŭ dziaciej, zatru�vali vadu, praklinali ŭvie� ludski rod i dapuskalisia najdzi�ej�aha lichadziejstva. Razjaranaj nianavisci ko�naja kara vydava�asia niedastatkovaj, i kali tryvo�ylisia ŭ henaj chvilinie �yje sercy, dyk chiba z taho tolki, ci pakuty daraŭniaju� prastupkam tych ahidnych z�ydniaŭ.

Tym �asam soniejka padnia�osia vysoka, i kasuli jahonyja, praced�anyja praz purpurovy vielaryjum, zalili amfiteatr kryvavym sviat�om. Piasok staŭsia �yrvony, jak aho�, i ŭ tych blaskach, u ludskich abli��ach, jak i ŭ paro�ni areny, jakaja za chvilinu mie�asia zapoŭnicca pakutaju ludskoju j zviarynaju razju�anasciu, by�o nie�ta z�aviesnaje. Zdava�asia, u pavietry visi� �udasnaja smier�. Nataŭp, zvy�ajna viasio�y, zaciaŭsia ŭ nianavisci i maŭ�aŭ. Na tvarach malava�asia zaciatas�.

A�no vo� prefiekt daŭ znak: zjaŭlajecca toj samy starac, apranuty za Charona, jaki vyklikaŭ na smier� h�adyjataraŭ, i, praj�oŭ�y pavolnym krokam praz usiu arenu siarod h�uchoje ci�yni, zastukaŭ znoŭ try razy mo�atam u dzviery. U amfiteatry zahu�o: � Chryscijanie! Chryscijanie!

Zaskryhitali �aleznyja kraty; u ciomnych lochach razlah�osia znanaje pahukvannie mastyhoforaŭ: �Na piasok!�, i ŭ adnoj chvilinie arena zaludni�asia hramadami, kazaŭ by, sylvanaŭ, pakrytych kasmatymi skurami. Usie biehli chutka i, vybieh�y na siaredzinu areny, padali na kaleni adzin pry druhim z padniesienymi ŭharu rukami. Publika duma�a, �to heta pro�by pra litas�, i, razju�anaja takoju trusasciu, pa�a�a barabani� nahami, svista�, zapuska� paro�nim suddziom ad vina, abh�adanymi kostkami i raŭci: �Zviaroŭ na ich! Zviaroŭ!..� A� vo� sta�asia nie�ta nie�akanaje: z siaredziny kasmataje hramady padyjmajucca spiavaju�yja ha�asy, i ŭ toj �a chvilinie zazvinie�a piesnia, jakuju pier�y raz pa�uŭ rymski cyrk: Christus regnat!.. Zumieŭsia narod. Chryscijanie piajali z va�yma, uzniesienymi da vielaryjuma. Vida� by�o zbiale�yja abli��y, ale jak by natchnionyja. Usie zrazumieli, �to ludzi tyja nie prosia� litasci i nie ba�a� pierad saboju, kazaŭ by, ni cyrku, ni narodu, ni sienatu, ni cezara. �Christus regnat!� � razlaha�asia �toraz hu�niej, a ŭ �aŭkach ad nizu a� da samaje hary mi� �erahami hladzielnikaŭ nie adzin pytaŭ siabie: �to heta dziejecca dy �to tam za Chrystus, jaki ŭ�adary� u piesni tych ludziej, idu�ych na smier�? Adkryvajecca in�aja krata, i na arenu vybieh�a z dzikim impetam i brachanniem ce�aja zhraja sabak: pa�avych vializnych ma�osaŭ z Pie�apanezu, pa�asatych psoŭ z Piryniejaŭ i padobnych da vaŭkoŭ kundlaŭ z Hibierniji, vyha�ad�anych naŭmysna, z zapaŭ�ymi bakami dy kryvavymi ziekrami. Vyccio j skavyt napoŭnili ŭvie� amfiteatr. Chryscijanie, skon�yŭ�y piesniu, stajali nieparu�na na kaleniach, moŭ skamianie�yja, paŭtaraju�y tolki ŭ adzin ho�as: �Pro Christo!

Pro Christo!� Psy, niucham paznaŭ�y ludziej pad zviarynymi skurami i zdziŭlenyja ichniaj nieparu�nasciu, nie asmialalisia adrazu na ich kidacca; adny ŭspinalisia na scieny �o�aŭ, jak by chacieli dabracca da publiki, druhija biehali naŭko�a, zajad�a bre�u�y, moŭ haniali jakoha nieviadomaha zviera. Aburyŭsia narod. Zahrymieli, zaraŭli pa-zviarynamu, zabrachali pa-saba�amu dy pa�ali ckava� tysia�y ha�asoŭ. Amfiteatr zatrossia ad vierasku. Razdra�nionyja sabaki to pa�ynali daryvacca da klen�a�ych, to adskakva�, laskaju�y zubami, a� ure�cie adzin ma�os u�orsia k�ykami ŭ pla�o ŭklen�anaje spieradu �an�yny i zhrob jaje pad siabie. Tady dziesiatki ich kinulisia ŭ siaredzinu hramadki achviar. Nataŭp pierastaŭ kry�a�, kab pryhladacca z bol�aju ŭvahaj. Siarod vyccia i charkatni �utny ja��e byli �a�asnyja ha�asy mu��ynskija j �ano�yja: �Pro Christo! Pro Christo!�, i na arenie zmitusi�asia-sk�ubi�asia ŭsio: sabaki, ludzi j trupy. Kroŭ p�y�a ru�ajami z parazdziranaha cie�a. Vo� kryvi i rastrybu�anaha nutra zah�u�y�a arabskija pachnid�y i napoŭni�a ŭvie� cyrk. U kancy vidny byli tolki dzie-nidzie paasobnyja ŭklen�anyja asoby, na jakich vomih kidalisia razju�anyja sabaki.

Vini�, jaki pad�as vybiahannia chryscijan na scenu ŭstaŭ i adviarnuŭsia ŭ bok Aposta�a, kab pakaza� jaho fosaru, sieŭ znoŭ i siadzieŭ z abli��am �a�avieka miortvaha, paziraju�y �klanymi va�yma na stra�ennaje vidovi��a. Spa�atku bajaŭsia, �to fosar moh pamylicca, i Lihija, mo�a, znachodzicca mi� achviarami, dyk adrancvieŭ ca�kam, ale jak pa�uŭ ha�asy �Pro Christo!�, jak hlanuŭ na pakuty hetulkich achviar, jakija, pamiraju�y, davali svied�annie svajoj praŭdzie i svajmu Bohu, ava�oda�a im in�aje pa�uccio, pranizvaju�aje najstra�niej�ym bolem, adnak nieadstupnaje, kali padumaŭ, �to Chrystus pamior u pakutach, dy �to za Jaho pamiraju� vo� tysia�y, i liecca mora kryvi, dyk adna bolej kropla ni�oha nie zna�y�, i hrech nat damahacca mi�asernasci. Henaja dumka �una�a na jaho z areny, prajma�a jaho razam z jenkam pamiraju�ych i z pacham ichniaje kryvi. Adnakava � maliŭsia i paŭtaraŭ zasmah�ymi vusnami: �Chryscie! Chryscie! I tvoj Aposta� molicca za jaje!� Pasla pryj��o zat�umlennie, straciŭ prytomnas�. Dzie jon?

Zdava�asia jamu tolki, byccam kroŭ na arenie �umi� i burli�, padyjmajecca i vyp�yvaje z cyrku na ŭvie� Rym. Dyj amal ni�oha bol� nie �uŭ, ni vyccia sabak, ni vierasku ludziej, ni homanu aŭhustyjan, jakija nah�a pa�ali kry�a�: � Chi�on abamleŭ!!!

� Chi�on abamleŭ! � paŭtaryŭ Piatroni, zviartaju�ysia ŭ bok hreka. A toj sapraŭdy samleŭ i siadzieŭ bie�y, by pa�atno, z zadziortaju nazad ha�avoju i �yroka raziaŭlenymi vusnami, padobny da trupa.

U toj samaj chvilinie pa�ali vypichva� novyja ab�ytyja ŭ skury achviary na arenu. I henyja taksama klen�yli borzda razmolenaj hramadkaj, ale zmardavanyja sabaki nie chacieli na ich kidacca. Led� niekalki z ich kinulisia na najbli�ej�yja achviary, astatnija �, pak�aŭ�ysia, ziachali, vyvaliŭ�y jazyk. Tady niezadavoleny narod, ale ŭpojeny kryvioju j ras�ale�y, pa�aŭ dracca z niejmaviernaj si�aj: � Lvoŭ! Lvoŭ! Vypusci� lvy!..

Lvy mielisia by� vypu��any nastupnaha dnia, ale ŭ amfiteatrach narod kamandavaŭ nat �asami i cezaram. Adzin tolki Kalihu�a, ad�ajny i z vybryzh�ymi pochaciami, asmialaŭsia supraciŭlacca, a nat zdara�asia, �to zahadvaŭ a�parva� nataŭp kijami, ale i jon naj�asciej paddavaŭsia. Neron, jakomu vopleski byli najdara�ej�ymi ad usiaho na sviecie, nie supraciŭlaŭsia nikoli, tym bol� i ciapier nie byŭ spre�ny, kali raschodzi�asia pra supakajennie razdra�nienaje pa�aram masy dy pra chryscijan, na jakich zvaliŭ vinu z�ybiady.

Dyk daŭ znak, kab ad�ynili kunikulum; heta ba�a�y, narod chutka supakojiŭsia. Pa�uŭsia skryp krataŭ, za jakimi byli lvy. Sabaki, zhledzieŭ�y ich, zbilisia ŭ adnu ku�u z procileh�aha boku areny, skihla�y j marmy�u�y pryci�na, a jany adzin za druhim vyva�akalisia na arenu, vielizarnyja, rudyja, z vialikimi kud�atymi hryvami. Sam cezar zviarnuŭ da ich svajo znud�anaje abli��a i pry�a�yŭ �marahd da voka, kab lep� pryhledziecca. Aŭhustyjanie pryvitali ich vopleskami; nataŭp li�yŭ ich na palcach, cikuju�y adna�asna, jakoje ŭra�annie robia� jany na chryscijan, jakija znoŭ pa�ali paŭtara� niezrazumie�yja dla mnohich, a razdra�niaju�yja ŭsich s�ovy: �Pro Christo! Pro Christo!..�

Ale lvy, cho� vyha�ad�anyja, nie spia�alisia da achviar. �yrvanavy blask na arenie aslaplaŭ ich, dyk mor��yli ziekry; niekatoryja laniva paciahvalisia, niekatoryja raziaŭlali pa��y, paziachali, jak by prezientuju�y pierad publikaj svaje stra�ennyja k�yki. Ale vo� kryvi i parazdziranaha cie�a, �ym poŭni�asia arena, pa�a�a na ich dzieji�. Chutka ichnija ruchi stalisia niespakojnymi, jo�ylisia hryvy, nozdry chrapliva ŭciahvali pavietra. Adzin nah�a prysko�yŭ da trupa �an�yny z padziortym tvaram i, abchapiŭ�y piarednimi �apami cie�a, pa�aŭ �urpatym jazykom zlizva� sopli nasty�aje kryvi; druhi padyj�oŭ da chryscijanina, trymaju�aha na rukach dzicia, ab�ytaje ŭ skuru alaniaci. Dziciatka tras�osia ad kryku j p�a�u, kanvulsyjna abnimaju�y za �yju ba�ku, a toj, �adaju�y pradoŭ�y� jamu cho� na momant �yccio, adryvaŭ jaho ad �yi, kab pierada� dalej uklen�anym. Ale kryk i ruchannie razdra�nia�a lva. Nah�a ryknuŭ i zhrob dzicia adnym udaram �apy dy, chapiŭ�y ŭ pa��u ha�avu ba�ki, ras��apiŭ jaje vomih. Heta pabudzi�a astatnich, i kinulisia hurtam na hramadku chryscijan. Niekalki �an�yn nie zmahli paŭstrymacca ad �achlivaha kryku, ale narod zah�u�yŭ ich vopleskami, jakija, adnak, chutka ŭcichli, bo cikavas� pieramah�a. I pa�alisia stra�nyja re�y: rasciskanyja ŭ pa��ach ha�ovy, adkryvanyja navyvarat adnym macham k�ykoŭ hrudzi, vyryvanyja sercy j lohkija, tra��annie kasciej u zuboch. Niekatoryja lvy, schapiŭ�y achviary za baki abo ŭ kry�y, hajsali ŭ �alonych skokach pa arenie, jak by �ukaju�y zakrytaha kutka, dzie b mahli ich z�erci; in�yja hryzlisia, abnimaju�ysia �apami, by h�adyjatary, i zapaŭniali rykam amfiteatr. Ludzi zryvalisia z miejsc, schodzili prachodam ni�ej, du�ylisia nasmier�, kab tolki lepiej ba�y�. Zdava�asia, razjaranyja cikavasciaj nataŭpy kinucca ŭ kancy na samuju arenu dy pa�nu� razdzira� ludziej razam z lvami. Chvilinami zryvaŭsia nialudski vierask, a �asami vopleski, ryk, marmytannie, laskannie k�ykoŭ, vyccio ma�osaŭ i pakutnickija jenki.

Cezar, trymaju�y �k�o pry voku, hladzieŭ ciapier ja��e ŭva�niej. Na abli��y Piatronija malavaŭsia niasmak i paharda. Chi�ona daŭno ŭ�o vyniesli z cyrku.

A tym �asam z kuniku�aŭ vypichvali �toraz novyja achviary. Z najvy�ej�aha �erahu ŭ amfiteatry pahladaŭ na ich Aposta� Piotr. Nichto na jaho nie hladzieŭ, uvahu ŭsich pryciahnu�a arena, dyk ustaŭ i, jak kali� u Kornelavaj vinnicy bahas�aviŭ na smier� i na vie�nas� tych, katorych �avili, tak ciapier �ahnaŭ kry�am pamiraju�ych ad k�ykoŭ zviarynych dy ichniuju kroŭ, ichnija pakuty i miortvyja cie�y, vyhladaju�yja, by biasformnyja kam�yhi, i du�y, adlataju�yja z kryvavaha piasku. Niekatoryja padyjmali da jaho vo�y, a tady raspramianialisia im tvary, i ŭsmichalisia, ba�a�y nad saboju ŭhary vysoka znak kry�a. A jamu serca razdzira�asia, i moviŭ: �O Hospadzie! Bud� vola Tvaja, bo na svied�annie praŭdy hinu� henyja maje avie�ki! Ty mnie pierakazaŭ ich pasvi�, dyk zdaju Tabie ich, a Ty pali�y, biary sabie ich, zahaji rany, supakoj bol i daj im bolej ��ascia, �ym tut pieraniesli pakutaŭ!� I �ahnaŭ adnych za druhimi, hramadu za hramadoju z tak vialikaj mi�asciaj, jak by jany byli jahonymi dzie�mi rodnymi, jakija addavaŭ prosta ŭ ruki Chrystu. Naraz cezar � ci z padnie�anasci, ci z �adannia adzna�ennia ihry��aŭ da niebyva�ych u Rymie pamieraŭ � �apnuŭ niekalki s�oŭ prefiektu, a toj, zyj�oŭ�y z podyjuma, padyj�oŭ chutka da kuniku�aŭ. I nat narod u�o sumieŭsia, jak uba�yŭ znoŭ ad�y�vannie krataŭ. Vypuscili ciapier zviarjo ŭsiakaha rodu: tyhry z-nad Jeŭfratu, numidyjskija pantery, miadzviedzi, vaŭki, hijeny j �aka�y. Usia arena pakry�asia, kazaŭ by, ruchlivaj chvalaj skuraŭ pa�asatych, �oŭtych, rudych, ciomnych, hniadych i piarestych. Paŭstaŭ zaka�ot, u jakim vo�y ŭ�o nie mahli ni�oha razrozni�, apra�a dzikaha kat�avannia i mitusiennia zviarynych chrabtoŭ.

Vidovi��a zatraci�a ŭsiaki vid re�ajisnasci, a zmiani�asia jak by ŭ �alony taniec kryvi, jak by ŭ stra�ennaje sni��a, jak by ŭ prakudnuju dzikuju krozu zbitaha z h�uzdu rozumu. Miera by�a pierabranaja. Siarod ryku, vyccia i skovytu ŭ roznych punktach na �avach razlahaŭsia razdziraju�y spazmaty�ny rohat �an�yn, si�y jakich ure�cie nie datrymali. Ludziam sta�a �udasna. Tvary pachmurnieli. Pa�ali adzyvacca ha�asy: �Hodzie! Davoli!�

Ale zviarjo lah�ej by�o ŭpusci� na arenu, jak zahna� nazad. Cezar znaj�oŭ, adnak, sposab supakajennia areny, jaki byŭ razam i novym dzivam dla cikaŭnych. Uva ŭsich prachodach pami� �avak zjavilisia hurtki �ornych statnych numidaŭ z �ukami ŭ rukach. Narod zdahadaŭsia, �to majecca by�, i pryvitaŭ ich entuzijasty�na, a jany padyj�li da obrubu i, pry�a�yŭ�y stre�y k ciacivam, pa�ali pranizva� imi tabuny zviaroŭ. By�o heta sapraŭdy novaje vidovi��a. Tanklavyja �ornyja fihury pierahinalisia ŭzad, napru�vaju�y hnutkija �uki i puskaju�y stra�a za stra�oju. Var�annie ciacivaŭ i svist piarestych kancoŭ stre� mia�alisia z vycciom zviarja i krykami podzivu hladzielnikaŭ. Vaŭki, miadzviedzi, pantery i ludzi, jakija zastalisia ja��e �yvymi, pokatam padali adno kala druhoha. Tam-siam leŭ, pa�uŭ�y stra�u ŭ baku, kidaŭsia nah�a i zajad�a capaŭ zubami, kab schapi� i schre��y� dreŭca. In�yja skavytali z bolu. Drabniej�aja dzi�yna, pierapudziŭ�ysia, hania�asia navoslep pa arenie, bi�a myzami ŭ kraty, a stre�y prymie� taho vur�ali j vur�ali ŭscia�, pakul usio, �to �y�o na arenie, nie leh�a ŭ apo�nich podryhach kanannia. Tady ŭbiehli na arenu sotni cyrkavych niavolnikaŭ z rydloŭkami, �apatami, ta�kami, ka�ami da vynosin valaju�ahasia s�unnia, mia�kami z piaskom. Adny p�yli za druhimi, i na ŭsim kruhovi��y zakipie�a rabota. Borzda vypratvali trupy, kroŭ, ka�, pierakapali, zraŭnavali i pasypali hrubym s�ojem svie�aha piasku. Pasla �aho ŭbiehli amurki, rassiavaju�y listki ru�aŭ, lilejaŭ i ŭsialakaha kviaccia. Zapalili znoŭ kadzilnicy i zniali vielaryjum, bo sonca ŭ�o by�o davoli nizka. Publika, pierahladaju�ysia zdziŭlenymi va�yma, pyta�asia, �to za vidovi��a ja��e �akaje jaje siannia.

Nu i �aka�a takoje, jakoha nichto nie spadziavaŭsia. Cezar, jakoha praz niejki �as nie vida� u�o by�o na podyjumie, raptam pakazvajecca na ŭkvie�anaj arenie ŭ purpurovym p�a��y i za�atym vianku. Dvanaccacioch spievakoŭ z cytrami ŭ rukach idzie za im, a jon, trymaju�y srebnuju lutniu, vystupaje va�nym krokam na siaredzinu i, schiliŭ�ysia niekalki razoŭ hladzielnikam, padyjmaje vo�y ŭ nieba i staji� praz momant, by �akaju�y natchniennia.

Pasla kranuŭ struny j pa�aŭ piaja�:

Piesnia pierachodzi�a pavoli ŭ �a�asnuju, poŭnuju bolu elehiju. U cyrku zrabi�asia niamaja ci�ynia. Praz chvilinu cezar, sam ras�uleny, piajaŭ dalej:

Tut zadry�eŭ jamu ho�as, i zaslazilisia vo�y. Rasa sloz pakaza�asia taksama j na va�ach viasta�ak, narod doŭhi �as maŭ�aŭ, pakul zahrymieŭ doŭhaju buraju vopleskaŭ.

Prymie� taho, zvonku, praz ad�ynienyja dla pravietryvannia vamitoryi, danosiŭsia hrukat vazoŭ, nahru�anych kryvavymi astankami chryscijan � mu��yn, �an�yn, dziaciej, � kab vyviezci ich u stra�ennyja jamy, tak zvanyja �putyku�y�.

A Aposta� Piotr uchapiŭsia abieru� za svaju bie�uju dry�a�uju ha�avu i kazaŭ sabie ŭ duchu: �Hospadzie! Ŭsiespadaru! Kamu Ty addaŭ u�adu nad svietam? I ��e cho�a� za�a�y� pasad svoj u hetym horadzie?!�

Sonca by�o ŭ�o na zachadzie i, kazaŭ by, rastapla�acja ŭ vie�arovaj zarnicy. Vidovi��a by�o skon�ana. Narod rynuŭsia z amfiteatru i vylivaŭsia praz vychady, zvanyja vamitoryjami, na horad. Tolki aŭhustyjanie nie spia�alisia, �akaju�y, pakul adp�yvie chvala. Ce�aja hramada ich, pakinuŭ�y svaje miejscy, sabra�asia pry podyjumie, dzie zjaviŭsia znoŭ cezar, kab upojvacca pachva�ami.

Bo ma�a by�o jamu tych vopleskaŭ, jakich nie �kadava�a publika, jon spadziavaŭsia ŭzdymu podzivu, dachodzia�aha da �alonasci. Darma hrymieli pachvalnyja himny, darma viasta�ki ca�avali jaho �boskija� da�oni, a Rubryja schili�asia pry tym tak, �to a� rudoju ha�avoju svajoju pryha�ubi�asia da hrudziej jahonych. Neron nie byŭ zadavoleny i nie ŭmieŭ taho ŭtoji�. Dzivi�a jaho nadta j tryvo�y�a maŭ�annie Piatronija. S�oŭca jakoje pachvalnaje, padkreslivaju�aje daskana�as� piesni, prychilnaja recenzija arbitra byli b jamu ŭ henaj chvilinie vialikaj paciechaj. Dyk nie moh vytryma�, padazvaŭ Piatronija i, jak tolki toj uvaj�oŭ u podyjum, pytaje: � Ska�y� A Piatroni abyjakava adkazvaje: � Maŭ�u, bo nie mahu znajsci s�oŭ. Pieravy�yŭ ty sam siabie.

� Tak i mnie zdava�asia, a adnak toj narod?..

� Ci � mo�a� spadziavacca ad mia��anaŭ lep�aje aceny paeziji?

� Dyk i ty zaciemiŭ, �to nie padziakavana mnie tak, jak vymaha�a maja zas�uha?

� Bo vybraŭ ty b�ahi momant.

� �amu?

� Tamu �to mazhi, a�adzie�yja ad zaduchi kryvi, nie mohu� kiemna s�ucha�.

Neron zacisnuŭ ku�aki i �urycca: � Och, hetyja chryscijanie! Spalili Rym, a ciapier kryŭdzia� i mianie. Jakija � ja��e kary na ich prydumaju?!

Piatroni skiemiŭ, �to nie ŭ toj bok paj�oŭ, s�ovy jahonyja daju� zusim advarotny vynik tamu, jaki maniŭsia asiahnu�, dyk, cho�u�y adviarnu� dumku cezara ŭ in�y bok, nachiliŭsia da jaho j �apnuŭ: � Piesnia tvaja �aroŭnaja, ale vymahaje adnaje zaciemki: u �acviertym vier�y treciaha strofu kulhaje krychu mietryka.

Neron s�yrvanieŭ ad soramu, maŭlaŭ z�oŭleny na haniebnym prastupku, zirnuŭ bajazliva i adkazaŭ taksama �eptam: � Ty ŭsio zaciemi�!.. Piera�ad�u!.. Ale nichto bol� nie skiemiŭ, praŭda?..

Tolki ty � na ŭsich bahoŭ! � nikomu nie ka�y, kali� kali tabie �yccio mi�aje.

Na heta Piatroni nachmuryŭ brovy j adkazaŭ z pozaju nudasnasci j znieachvo�annia: � Mo�a� mianie, boski, asudzi� na smier�, kali ja tabie niaŭho�y, tolki nie stra� mianie joju, bo bahi najlep� viedaju�, jak ja bajusia jaje.

I tak havora�y, mieraŭ cezara va�yma, a toj pa chvilinie adzyvajecca: � Nie hnievajsia� Ty � viedaje�, jak lublu ciabie� �Drenny znak!� � padumaŭ Piatroni.

� Maniŭsia ja prasi� vas siannia na bankiet, � havaryŭ dalej cezar, � ale lep� za�ynicca dy ŭziacca za paliroŭku taho praklataha vier�u z treciaha strofu. Apra�a ciabie moh pamy�ku zaciemi� ��e Seneka, a mo�a, i Sekundus Karynas, ale na ich maju ŭ�o sposab.

Heta vyhavaryŭ�y, zaklikaŭ Seneku i zahadaŭ jamu, kab razam z Akratam i Sekundam Karynam jechali ŭ Italiju dy pa ŭsich pravincyjach pa hro�y, jakija treba budzie sabra� z haradoŭ, viosak, s�aŭnych sviaty�, adnym s�ovam, adusiul, skul tolki lho budzie ich vycisnu�. Ale Seneka ad henaj roli skuradziora, sviatakradcy dy razbojnika admoviŭsia naadrez.

� Ja mu�u jecha� na pravincyju, dominie, i tam �aka� smierci, bo ja ŭ�o stary dy niervy maje chvoryja.

Iberyjskija niervy Seneki, macniej�yja, �ym Chi�onavy, nie byli mo chvoryja, ale naahu� zdaroŭje jahonaje by�o drennaje, bo vyhladaŭ moŭ cie�, i ha�ava apo�nimi �asami zusim zbiale�a.

Neron taksama, zirnuŭ�y na jaho, padumaŭ, �to istavietna mo nie doŭha �akacimie na jahonuju smier�, dyk ka�a: � Kali chvory, dyk nie budu ciabie turbava�, ale z lubasci da ciabie cha�u mie� ciabie blizka, dyk zamiest vyjazd�a�, za�yni�sia ŭ svajim domie i nie vychodzicimie� z jaho.

Pasla �aho raschachataŭsia i skazaŭ: � Kali pa�lu Akrata j Karyna samych adnych, dyk tak vyhladacimie, jak by pas�aŭ vaŭkoŭ pa avie�ak. Kaho � nad imi pastaŭlu?

� Pastaŭ mianie, dominie! � adzyvajecca Damicyj Afer.

� Ciabie? Nie cha�u abura� Merkura na Rym, jakoha zastydzili b z�adziejstvam. Patrebna mnie jakoha-niebud� stojika, jak Seneka abo jak toj moj novy spahadnik � filozaf Chi�on.

Heta vymaviŭ�y, pa�aŭ ahladacca, pytaju�y: � A �to � sta�asia z Chi�onam?

A Chi�on, jaki, acvierazieŭ�y na svie�ym pavietry, viarnuŭsia ŭ amfiteatr na piesni cezara, pracisnuŭsia bli�ej i ka�a: � Ja tut, synu sonca j miesiaca pramianisty! Byŭ zaniadu�aŭ�y, ale piesnia tvaja azdaravi�a mianie.

� Pa�lu ciabie ŭ Achajju, � zahadvaje Neron. � Ty pavinien vieda� da adnaho hro�yka, kolki tam ko�naja sviatynia maje.

� Hetak i zrabi, Zeŭsie, a bahi z�o�a� tabie takuju daninu, jakoje nikoli nikomu nie sk�adali.

� Zrabiŭ by tak, tolki nie cho�acca mnie addala� ciabie ad vidovi��aŭ amfiteatralnych.

� Baalu!.. � zaskihliŭ Chi�on.

Aŭhustyjanie paviesialeli, ba�a�y lep�uju humoru cezara, i damahalisia: � Dy nie, dominie! �kada by�o b adryva� henaha adva�naha hreka ad ihry��nych dzivaŭ.

� Ale zbaŭ mianie, va�adaru, ad henych kryklivych kapitalinskich husianiat, jakich mazhi, u sumie ŭziatyja, nie napoŭnili b chiba i �a�udovaje misa�ki, � adhryzaŭsia Chi�on. � Pi�u vo�, synu pier�arodny Apa�ona, pa-hrecku himn na tvoj honar i dziela taho chacieŭ by praviesci dzia�koŭ paru ŭ sviatyni Muzaŭ, prosia�y ŭ ich natchniennia.

� O nie! � adazvaŭsia Neron. � Ty cho�a� vykrucicca ad nastupnych vidovi��aŭ. Ni�oha z taho nie budzie!

� Ba�usia pierad taboju, dominie, �to pi�u himn.

� Dyk pisacimie� jaho no��u. Mali Dyjanu pra natchniennie, bo � jana siastra Apa�ona.

Chi�on zviesiŭ ho�aŭ, pahladaju�y spady�ba na prysutnych, jakija znoŭ pa�ali padkpiva� z jaho, a cezar, zviarnuŭ�ysia tym �asam da Senecyja i da Sujilija Nerulina, biaduje: � Ujaviecie sabie, heta � z pryzna�anymi na siannia chryscijanami led� da pa�ovy paspieli raspravicca!

Na heta stary Akvi� Rehu�, vialiki amfiteatralny znaŭca, chvilinu pamaŭ�aŭ�y, adazvaŭsia: � Henyja vidovi��y, dzie vystupaju� ludzi sine armis et sine arte[80], badaj, adnolkava doŭha ciahnucca, a cikavasci daju� mien�.

� Zahadaju da� im zbroju, � adkazaŭ Neron.

Ale suvierny Viestyn raptam a�nuŭsia z zadumy i pytaje tajemnym tonam: � Ci vy zaciemili: jany �to� ba�a�, pamiraju�y? Hladzia� uharu i pamiraju�, kazaŭ by, nie �uju�y bolu. Ja pierakanany, �to jany nie�ta ba�a� Heta ka�u�y, hladzieŭ paŭzvierch amfiteatru, nad jakim u�o zavie�va�a no� svoj nabity zorami vielaryjum. In�yja smie�kami adkazali na henuju zaciemku dy �artaŭlivymi domys�ami, �to mienavita chryscijanie mohu� ba�y� pad�as smierci. Ure�cie cezar daŭ znak niavolnikam, trymaju�ym svieta�y, i addaliŭsia z cyrku, a za im viasta�ki, sienatary, uradaŭcy i aŭhustyjanie.

No� by�a jasnaja j ciop�aja. Pierad cyrkam toŭpiŭsia ja��e narod, pryhladaju�ysia adychodzia�amu z ce�aju svajoju prydvornaju sustanniu cezaru, ale niejki panurysty, maŭklivy. Siam-tam vyrvaŭsia poklask dy vomih zacich. Z apalaryjuma skrypia�yja vazy ŭscia� vyvozili kryvavyja astanki chryscijan.

Piatroni i Vini� adbyvali darohu moŭ�ki. A�no nie dachodzia�y da vi��y Piatroni adazvaŭsia: � Ci ty dumaŭ pra toje, �to ja tabie kazaŭ?

� Tak, � adkazaŭ Vini�.

� Ci paviery�, i dla mianie ciapier henaja sprava nabra�a najbol�aje vahi. Ja mu�u jaje vyzvali� nasupierak cezaru j Tyhelinu. Heta, kazaŭ by, zmahannie, u jakim zak�aŭsia pieramah�y, kazaŭ by, hulnia, jakuju cha�u abaviazkova vyjhra�, cho� by za canu sobskaje skury� Siannia�ni dzie� ��e ŭmacavaŭ moj namier.

� Chaj tabie Chrystus adp�aci�!

� Paba�y�!

Henaja hutarka davia�a ich da samaha parohu vi��y. Vysiadaju� z lektyki. U toj �a chvilinie niejkaja ciomnaja posta� padychodzi� da ich dy pytaje: � Ci heta vy, �anoŭny Vini�?

� Ja, � adkazvaje trybun. � �aho cho�a�?

� Ja Nazar, syn Myryjamy, idu z viaznicy i pryno�u tabie viestku pra Lihiju.

Vini� pa�a�yŭ jamu ruku na pla�uku i pry sviatle svieta�a hladzieŭ jamu ŭ vo�y, nie mohu�y vymavi� s�ova, ale Nazarka adhadaŭ na jahonych vusnach niamoje pytannie j zvia��aje: � �yvie dahetul. Ursus prysy�aje mianie da ciabie, spadaru, skaza�, �to jana ŭ hara�cy molicca j paŭtaraje tvajo imia.

Vini� adkazvaje: � S�ava Chrystu, jaki mo�a mnie jaje viarnu�!

Pasla ŭziaŭ Nazarku z saboju ŭ biblijateku. Chutka pryj�oŭ tudy j Piatroni pacikavicca ichniaj hutarkaj.

� Chvaroba ŭratava�a jaje ad zniavahi, bo nieludzi tyja bajacca zarazy, � raskazvaŭ ma�ady ch�ap�uk. � Ursus i H�aŭk siadzieli pry joj dzie� i no�.

� Ci vartaŭniki zastalisia tyja samyja?

� Tak, spadaru, i jana la�y� u ichniaj kamory. Tyja viazni, jakija byli ŭ ni�ej�aj viaznicy, usie paŭmirali ad epidemiji abo padu�ylisia ad zaduchi.

� Ty chto taki? � spytaŭ Piatroni.

� Kryvi�esny Vini� mianie viedaje. Ja syn udavy, u jakoje �y�a Lihija.

� I chryscijanin?

Ch�apiec zirnuŭ pytaju�ymi va�yma na Vinicija, ale, uba�yŭ�y, �to toj molicca, padymaje ho�aŭ i adkazvaje: � Tak.

� Jakim �a sposabam mo�a� svabodna ŭvachodzi� u viaznicu?

� Ja, spadaru, naniaŭsia vynosi� miortvych z viaznicy, bo cho�u �ym-niebud� dapamah�y svajim bratom i prynosi� im viestki z horadu.

Piatroni pryhledzieŭsia ŭva�niej pryho�amu abli��u ch�apca, jahonym b�akitnym va�am, bujnym va�asom, pasla spytaŭ: � A ty � adkul, ma�adziec, z jakoha kraju?

� Ja halilej�yk, spadaru.

� Ci chacieŭ by ty Lihiju vyzvali�?

Ch�apiec padniaŭ vo�y ŭharu: � Cho� by j za canu sobskaha �yccia.

Vini� skon�yŭ malitvu j zviarnuŭsia: � Ska�y stara�om, chaj u�o�a� jaje ŭ trunu, by miortvuju. Ty dabiary sabie spadru�nikaŭ dy vyniesiacie jaje ŭno�y. Niedaloka la hni�ych jamaŭ znojdziecie �akaju�uju na vas lektyku i addascio tym ludziam trunu. Vartaŭnikom abiacaj ad mianie hetulki zo�ata, kolki ko�ny mah�ymie padnia�, � pry hetych s�ovach abli��a jahonaje a�yvi�asia znoŭku, abudziŭsia ŭ im vajak, jakomu nadzieja viarnu�a daŭniuju enierhiju. A Nazarka a� pa�yrvanieŭ z radasci i, uzniaŭ�y ruki, adazvaŭsia: � Chaj Chrystus azdarovi� jaje, bo budzie volnaj.

� Ty pierakanany, �to varta zhodzicca? � pytaje Piatroni.

� Jany? Spadaru, kab tolki byli peŭnymi, �to nie spatkaje ich za heta kara i pakuta!

� Tak! � pacvierdziŭ Vini�. � Vartaŭniki chacieli zhadzicca nat, kab uciak�a, tym chut�ej zhodziacca vyniesci jaje byccam miortvuju.

� Jos�, praŭda, �a�aviek, � ka�a Nazarka, � jaki spraŭd�aje raspalenym �alezam, ci trupy, jakija vynosia�, jos� miortvyja. Ale heny biare nat pa niekalki sestercyjaŭ za toje, kab nie datykacca da tvaru pamior�aha. Za adzin aŭreus datkniecca truny, nie da cie�a.

� Ska�y jamu, �to atrymaje ce�y kap�uk za�atnikoŭ, � ka�a Piatroni. � Ale patrapi� padabra� peŭnych spadru�nikaŭ?

� Patraplu padabra� takich, jakija b za hro�y pradali sobskija �ony j dzieci.

� Dzie ich znojdzie�?

� U samaj viaznicy abo na miejscy. A varta, raz padkuplenaja, uviadzie, kaho zacha�u.

� Kali tak, dyk uviadzi, jak najmita, mianie, � zaprapanavaŭ Vini�.

Ale Piatroni pa�aŭ adrajva� ra�u�a, kab nie rabiŭ hetaha. Pretoryjanie mahli b jaho pazna�, nat pieraapranutaha, i ŭsio mah�o b sprakudzicca. �Ani ŭ viaznicy, ani pry Hni�ych Jamach! � kazaŭ. � Treba, kab usie � i cezar, i Tyhelin � byli pierakananyja, �to jana pamier�a, bo inak� u tym �a momancie vys�ali b za joju poscih. Padazrennie mah�ymiem znia�uli� tolki takim �ynam, �to, kali jaje vyviezu� u Albanskija hory abo dalej, na Sicyliju, my zastaniemsia ŭ Rymie. Praz tydzie�, napryk�ad, abo a� praz dva ty chvarecimie� i zakli�a� Neronavaha lekara, jaki zahadaje tabie vyjecha� u hory. Tady z�u�yciesia, a pasla��

Tut na chvilinku zadumaŭsia dy, machnuŭ�y rukoju, dadaŭ: � Pasla mo pryjdu� in�yja �asy.

� Chaj Chrystus budzie joj mi�ascivy, � ka�a Vini�, � bo ty zhadvaje� pra Sicyliju, a jana � chvoraja i mo�a pamierci� � U�adzim jaje tym �asam bli�ej. Jaje azdarovi� samoje pavietra, aby adno ŭda�osia jaje vyrva� z turmy. Niaŭ�o ty nie maje� dzie ŭ harach jakoha arandatara, jakomu moh by daviery�?

� �amu nie? Maju, tak! � adkazaŭ chutka Vini�. � Jos� la Karyjoli ŭ harach adzin �a�aviek, jaki na rukach mianie nasiŭ, jak ja byŭ ma�y, i jaki nie pierastaŭ mianie lubi� dahetul.

Piatroni padaŭ jamu tabli�ki.

� Napi�y jamu, kab padsko�yŭ siudy ŭzaŭtra. Pas�anca vy�lu ŭmih.

Heta skazaŭ�y, zaklikaŭ zahad�yka atryjuma i vydaŭ jamu adpaviednyja daru�enni. Cieraz niekalki chvilin konny niavolnik ru�yŭ nana� da Karyjoli� � Ja cha�u, kab Ursus byŭ pry joj u darozie� � ka�a Vini�. � By�o b bol� nadziejna� � Spadaru, � havora Nazarka, � heta �a�aviek nadludskoje si�y, jon vy�ami� kraty j pojdzie za joju. Jos� adno vakno ŭ vysokaj scianie, la jakoha niama varty. Pryniasu Ursusu viaroŭku, a astatniaje jon sam dakanaje.

� Na Hierkulesa! � ka�a Piatroni. � Chaj vyryvajecca, jak maha, ale tolki nie razam z joju i nie ŭ dva abo try dni pasla jaje, bo paj�li b i vy�naryli b jejnaje schovi��a. Na Hierkulesa! Ci cho�acie zhubi� jaje j siabie? Zabaraniaju vam zhadva� jamu pra Karyjoli abo ŭmyvaju ruki.

Jany abodva pryznali jamu praŭdu j zamoŭkli. Chutka Nazarka pa�aŭ razvitvacca, abiacaju�y padsko�y� uzaŭtra led� sviet. Z vartaju mieŭsia damovicca ja��e taje � no�y, ale pierad tym chacieŭ zabieh�y da matki, jakaja by�a niespakojnaja pry takich niapeŭnych �asach. Pamahataraŭ vyra�yŭ nie �uka� na miejscy, ale znajsci j padkupi� adnaho z tych, jakija razam z im vynosili trupy z viaznicy.

Pry samym vychadzie, adnak, zatrymaŭsia ��e i, adciahnuŭ�y na bok Vinicija, pa�aŭ jamu �apta�: � Spadaru, nie ska�u pra na� namier nikomu, nat rodnaj matcy, ale Aposta� Piotr abiacaŭ pryjsci da nas z amfiteatru, i jamu adkryju ŭsio.

� Mo�a� u henym domie havary� mocna, � zapeŭnivaje Vini�. � Aposta� Piotr byŭ u amfiteatry z lud�mi Piatronija. Ale ja sam dumaju pajsci z taboju, � i zahadaŭ pada� sabie niavolnickuju nakidku dy vyj�li. Piatroni supakojiŭsia.

� �adaŭ ja dla jaje smierci ad henaj hara�ki, � dumaŭ. � Dla Vinicija heta by�o b ja��e najmien� stra�nym. Ale ciapier vo� ja hatovy achviarava� za�aty tryno�nik Esku�apu ŭ zap�atu za jejnaje vyzdaraŭlennie� Ech ty, Ahienabarbie! Mani�sia z�adzi� sabie vidovi��a z bolu zakachanaha! Ty, aŭhusta, pier�-napier� zajzdrosci�a krasy dziaŭ�ynie, a ciapier z�or�a b jaje �yŭcom za toje, �to zhinuŭ tvoj Rufij� A ty, Tyhelin, �adaje� zhubi� jaje na z�os� mnie!.. Pahladzimo! Ja vam ka�u: vo�y va�y nie ahladacimu� jaje na arenie, bo ci pamre sobskaju smierciu, ci vyrvu vam jaje, by sabakam, z pa��y� I vyrvu tak, �to nie viedacimiecie pra heta, a pasla kolki razoŭ hlanu na vas, hetulki razoŭ padumaju: vo durni, jakich pierachitryŭ Piatroni� I � z pa�ucciom samazadavalniennia paj�oŭ u tryklinijum, dzie razam z Eŭnikaj sieli via�era�. Lektar �ytaŭ im praz hety �as idyliji Teokryta. Na dvary viecier nahnaŭ chmary ad boku Sorakte, i nah�aja bura zmuci�a ci�yniu pahodnaje letniaje no�y. �as ad �asu razlahalisia hrymoty na siami ŭzhorkach, a jany, le�a�y poba� siabie za sta�om, s�uchali sialanskaha paeta, jaki spieŭnaj daryjskaj havorkaj apiavaŭ im kachannie pastyraŭ; pasla, uka�ychanyja, pa�ali zbiracca da sa�odkaha supa�ynku. Ale pierad hetym ��e viarnuŭsia Vini�.

Piatroni, daviedaŭ�ysia pra jahonaje pryjscio, paj�oŭ da jaho i spytaŭ: � Nu i �to?.. Mo�a, prydumali �to novaje? A ci Nazar paj�oŭ u�o ŭ viaznicu?

� Tak, � adkazvaje junak, prahortvaju�y va�asy, zmok�yja ad da�d�u. � Nazar paj�oŭ damovicca z vartaju, a ja ba�yŭsia z Piatrom, jaki zahadaŭ malicca i viery�.

� Heta dobra. Kali pa�ancuje, nastupnaje no�y mo�na budzie jaje vyniesci� � Arandatar z lud�mi pavinien by� led� sviet.

� Ady� daroha nie vialikaja. Spa�y� ciapier.

Ale Vini� upaŭ na kaleni ŭ svajim kubikulumie i pa�aŭ malicca.

Pry ŭschodzie sonca padaspieŭ z Karyjoli arandatar Nihier, pryvioŭ�y z saboju zhodna z zahadam Vinicija mu�y, lektyku i �atyroch nadziejnych ludziej, vybranych spami� brytanskich niavolnikaŭ, jakich usio � taki pakinuŭ u haspodzie na Subury.

Vini�, jaki nie spaŭ ce�uju no�, vyj�aŭ jamu nasustra�, a toj �achnuŭsia, uba�yŭ�y ma�adoha haspadara, i, ca�uju�y jamu ruki j vo�y, adazvaŭsia: � Darahi, ci ty chvory, ci markota vysmakta�a tabie tak kroŭ z tvaru, to � na pier�y pahlad ja led� paznaŭ ciabie?

Vini� zaprasiŭ jaho ŭ nutranuju kalumnadu, zvanuju �ksystam�, i tam adkryŭ jamu tajnicu. Nihier s�uchaŭ z h�ybokaj uvahaj, i na jahonym �erstvym zahare�ym tvary malava�asia mocnaje ras�ulennie, jakoha nat nie chavaŭ.

� Dyk jana chryscijanka? � adazvaŭsia.

I pa�aŭ kiemna pryhladacca ŭ tvar Viniciju, a toj, vida�, zdahadaŭsia, pra �to pytaju� jaho vo�y sielanina, bo adkazaŭ: � I ja chryscijanin� Tady ŭ va�och Nihiera zabli��eli slozy; praz momant maŭ�aŭ, pasla, padniaŭ�y ruki ŭharu, vymaviŭ: � O, dziakuj Tabie, Chryscie, �to zniaŭ bialmo z najdara�ej�ych mnie ŭ sviecie va�ej!

Dy abniaŭ ho�aŭ Vinicija i, p�a�u�y ad ��ascia, pa�aŭ ca�ava� jahonaje �a�o. Cieraz chvilinu pazniej prychodzi� Piatroni, viadu�y z saboju Nazara.

� Dobryja viestki! � zvia��aje zdalok.

I sapraŭdy, viestki byli pamysnyja. Nasampier�, H�aŭk zaru�aŭsia, �to Lihija a�uniaje, cho� mie�a takuju samuju viazni�nuju epidemiju, ad jakoje i ŭ Tulijanumie, i pa in�ych viaznicach pamira�a �todzie� sotni ludziej. Varta i kantralor smierci raspalenym �alezam nie zrabili nijakaje cia�kasci. Pamahatar Atys byŭ taksama ŭ�o ŭhavorany.

� Parabili my ŭ trunie davoli dobryja atvoryny, kab chvoraja mah�a dycha�, � kazaŭ Nazar. � Usia niebiaspieka ŭ tym, kab tolki nie adazva�asia abo nie zastahna�a, jak budziem prachodzi� la pretoryjan. Ale jana nadta as�abieŭ�y i ad samaha rannia la�y�, zaplu��yŭ�y vo�y. A H�aŭk das� joj na son lekaŭ, jakija sam pryhatavaŭ z pryniesienych mnoju z horadu preparataŭ. Vieka truny nie budziem prybiva�. Znimiacie jaho lohka i zabieracie chvoruju ŭ lektyku, a my ŭ�o�ym u trunu doŭhi miech z piaskom, jaki musicie vy padrychtava�.

Vini�, s�uchaju�y hetych s�oŭ, byŭ bie�y, jak pa�atno, ale s�uchaŭ z tak napru�anaju ŭvahaj, �to, zdecca, pradba�vaŭ raskaz Nazarki.

� Ci in�ych jakich niabo��ykaŭ nie vynosicimu� z viaznicy? � spytaŭ Piatroni.

� Pamier�a siannia�niaje no�y blizu dvacca� asob, a da vie�ara pamre ja��e z kolkinacca�, � havaryŭ ch�apiec, � my musim isci z ce�aju �aradoju, ale budziem aciahacca, kab zastacca zzadu. Na pier�ym zakrucie moj tavary� znarok zakulhavieje. Takim �ynam zastaniemsia daloka zzadu. Vy �akajcie nas la ma�oje sviaty�ki Libityny. Chacia kab Boh daŭ ciomnuju no�!

� Boh das�, � pacia�aje Nihier. � U�ora byŭ vie�ar pahodny, a pasla sarva�asia navalnica. Siannia znoŭ nieba jasnaje, ale parna ad samaha rannia. �tono� ciapier zryvajucca da�d�y j bury.

� Ci jscimiecie biez sviat�a? � spytaŭ Vini�.

� Napieradzie tolki niasu� svieta�y. Vy na ŭsialaki vypadak bud�cie la sviaty�ki Libityny jak tolki sciamnieje, cho� abydna pa�ynajem vynosi� trupy pierad samaju poŭna��u.

Zamoŭkli, �utno by�o tolki niespakojnaje ziachannie Vinicija. Piatroni zviarnuŭsia da jaho: � Ja ŭ�ora kazaŭ, �to najlep� by�o b nam abodvum zastacca doma. Ciapier, adnak, ba�u, �to i mnie samomu nielha budzie ŭsiedzie� Bo, kab raschodzi�asia pra ŭcioki, tre by�o b bol�aje zasciarohi, ale, kali jaje vyniesu�, jak niabo��ycu, zdajecca, nikomu najmien�aje padazrennie nie streli� u ho�aŭ.

� Ale, ale! � pacviard�aje Vini�. � Ja mu�u tamaka by�. Sam jaje vyjmu z truny� � A jak u�o budzie ŭ majim domie pad Karyjoli, daju ho�aŭ za jaje, � zaru�aje Nihier.

Na hetym skon�y�asia hutarka. Nihier paj�oŭ u haspodu da svajich ludziej.

Nazar, uziaŭ�y pad tuniku kap�uk z zo�atam, viarnuŭsia ŭ viaznicu. Dla Vinicija pa�aŭsia hara�y, poŭny tryvohi, niespakoju i �akannia dzie�.

� Sprava pavinna ŭdacca, bo dobra abdumana, � kazaŭ jamu Piatroni. � Lep� nielha by�o ŭsiaho z�adzi�. Ty musicimie� prykidvacca markotnym i chadzi� u ciomnaj tozie. Da cyrkaŭ, adnak, chadzi. Chaj ciabie ba�a� Tak usio abdumana, �to nie mo�a by� niaŭda�y. Ehe, hm! Ady� arandatar tvoj �a�aviek zusim peŭny?

� Heta chryscijanin, � t�uma�y� Vini�.

Piatroni hlanuŭ na jaho, zrabiŭ pla�yma ruch zdziŭlennia dy pa�aŭ hutary� byccam sam da siabie: � Na Pa�uksa! Jak heta, adnak, �yrycca! I jak prylipaje da ludskich du�!.. Pad hetakaj pahrozaj ludzi adrazu vyraklisia b usich bahoŭ rymskich, hreckich i jehipskich. Heta ŭsio � taki dziva!.. Na Pa�uksa!.. Kab ja vieryŭ, �to na�y bahi maju� na sviecie ja��e niejki ŭp�yŭ, abiacaŭ by ciapier ko�namu pa �es� bie�ych bykoŭ, a Kapitalinskamu Jovi�u dvanacca� Ale i ty nie �kaduj dek�arunkaŭ svajmu Chrystu� � Ja addaŭ Jamu svaju du�u, � adkazaŭ Vini�.

I razyj�lisia. Piatroni viarnuŭsia ŭ kubikulum, a Vini� paj�oŭ cikava� zdalok na viaznicu, adtul daj�oŭ a� da Vatykanskaha ŭzhorja, da taje chaty fosara, dzie z ruk Aposta�a atrymaŭ chrost. Zda�osia jamu, �to ŭ henaj chacie Chrystus vys�uchaje jaho chut�ej, �ym dzie inak�, dyk, znaj�oŭ�y jaje, kinuŭsia na ziamlu, napru�yŭ usie svaje si�y zbale�aje du�y ŭ malitvie pra litas�, a� zabyŭ pra ŭsio na sviecie, dzie jon dy �to z im dziejicca. Na paŭdni zbudziŭ jaho vodha�as trubaŭ Neronavaha cyrku. Vyj�aŭ tady z chaty j pa�aŭ razhladacca navoka� jak by sprasonnia. Na sviecie by�a hara�ynia i ci�ynia, razdziranaja �asami tolki dzynkam bronzavych trub. Pavietra zrabi�asia parnaje; niebaschi� nad horadam byŭ ja��e b�akitny, ale ad boku Sabinskich hor zbiralisia nizka na samym dalahladzie ciomnyja chmary. Vini� viarnuŭsia damoŭ. U atryjumie �akaŭ jaho Piatroni.

� Byŭ ja na Pa�atynie, � ka�a. � Pakazaŭsia tam znarok i pahulaŭ nat krychu ŭ kosci. U Anicyja vie�aram bankiet; ja zapaviasciŭ, �to pryjdziem, ale a� pasla poŭna�y, bo musim dobra vyspacca. Vo� �a, ja pajdu, a dobra by�o b, kab i ty byŭ.

� Ci nie by�o jakich viestak ad Nihiera abo ad Nazarki? � spytaŭ Vini�.

� Nie. Budziem ba�ycca z imi a� pasla poŭna�y. Zviarnuŭ ty ŭvahu? Budzie, zdecca, navalnica.

� Ale. Uzaŭtra majecca by� vidovi��a z ukry�avanych chryscijan, mo�a, vo� adnak do�d� piera�kodzi�.

Heta vymaviŭ�y, padyj�oŭ i, uziaŭ�y Vinicija za pla�o, skazaŭ: � Ale jaje nie ahladacimie� na kry�y, tolki ŭ Karyjoli. Na Kastara! Nie addaŭ by ja taje chviliny, u jakoj vyzvalim jaje, za ŭsie rymskija hemmy! Vie�ar u�o niedaloka� I sapraŭdy, vie�ar byŭ u�o blizka, a ciamnie� pa�a�o raniej, �ym abydna, ad chmaraŭ, zakryŭ�ych dalahlad. Chutka praj�oŭ davoli vialiki do�d�, jaki, paruju�y na raspalenych dzionnaju hara�ynioju kamienniach, napoŭniŭ imh�oju horad. Pasla to pierastavaŭ do�d�, to znoŭ prasciobaŭ karotki livie�.

� Spia�ajmasia, � adazvaŭsia ŭre�cie Vini�. � Z pry�yny da�d�u mah�ymu� raniej vyniesci trupy z viaznicy.

� Para! � adkazaŭ Piatroni.

I, apranuŭ�y halijskija nakidki z kapturami, vyj�li praz aharodnija viesni�ki na vulicu. Piatroni ŭzbrojiŭsia, jak zaŭsiody, bieru�y z saboju karotki rymski no�, nazyvany sika.

Horad z nahody da�d�u byŭ pusty. �as ad �asu razdzira�a chmary ma�anka, azaraju�y vostrym blaskam scieny novazbudavanych, ja��e nie skon�anych damoŭ dy mokryja kamiennyja plity vulicy. Pry takim sviatle ŭhledzieli ŭre�cie kapiec, na jakim staja�a male�kaja sviaty�ka Libityny, a pad kapcom � hurtok koniej i mu�aŭ.

� Nihier! � huknuŭ pryci�na Vini�.

� Ja, spadaru! � adazvaŭsia ho�as praz �um da�d�u.

� Usio hatova?

� Tak, sarissimje. �akajem tutaka ad zmiarkannia. Ale zbo�ciesia pad zastre�annie, bo naskro� pramokniecie. �to za navalnica! Niaŭ�o heta budzie hrad?

Zdahadka Nihiera spraŭdzi�asia, bo pa�aŭ sypa� hrad, spa�atku drobny, pasla �toraz bujniej�y i husciej�y. Pavietra chutka acha�adzi�asia. Stoja�y pad strachoju, zakrytyja ad vietru j ledzianych �rapnelaŭ, pryci�na hutaryli.

� Cho� by nas chto i ŭba�yŭ, nie padazravacimie, � ka�a Nihier, � bo vyhladajem na ludziej, jakija schavalisia ad navalnicy. Ale bajusia, kab nie ad�a�yli vynasu trupaŭ da zaŭtra.

� Hrad nie budzie jsci doŭha, � pacia�aŭ Piatroni. � Musim �aka� cho� by j da svitu.

I �akali, nas�uchoŭvaju�y, ci nie dachodzi� jaki �orach niasu�ych no�y. Hrad pierastaŭ, praŭda, ale zaraz za�umieŭ livie�. �asami zryvaŭsia viecier i nios ad boku Hni�ych Jamaŭ stra�enny smurod bu�vieju�ych trupaŭ, jakija byli pachavany davoli p�ytka, niadbajliva. Naraz adzyvajecca Nihier: � Ba�u, praz imh�u mihaje sviat�o� adno, druhoje, treciaje� Heta svieta�y!

I zviarnuŭsia da ludziej: � Pilnujcie, kab nie pyrchali mu�y!..

� Idu�! � ka�a Piatroni.

Praŭda, svieta�y rabilisia �toraz vyrazniej�yja. Praz momant vida� by�o nat u�o j po�ymia. Nihier pa�aŭ �ahnacca j malicca. Prymie� taho, pasumny karahod prysunuŭsia bli�ej i ŭre�cie, zraŭniaŭ�ysia z sviatyniaj Libityny, zatrymaŭsia. Piatroni, Vini� i Nihier prylehli maŭkliva da kapca, nie ciamia�y, �to heta abazna�aje. Ale tamtyja spynilisia tolki dziela taho, kab paabviazva� sabie tvar i vusny dy zabiaspie�ycca hetak ad smurodu, jaki pry samych putyku�ach byŭ nievynosny, pasla padniali no�y j paj�li dalej. Adna tolki truna zatryma�asia nasupra� sviaty�ki. Vini� prysko�yŭ da jaje, a za im Piatroni, Nihier i dvuch brytanskich niavolnikaŭ z lektykaj. Ale nie paspieli dabieh�y, jak z ciemry dalacieŭ da ich balu�y ho�as Nazara: � Spadaru! Pieraniesli jaje razam z Ursusam u Eskvilinskuju viaznicu� My niasiem niabo��yka! A jaje schapili pierad poŭna�aj!

Piatroni, viarnuŭ�ysia damoŭ, byŭ zachmurany, moŭ bura, i nie sprabavaŭ nat pacia�a� Vinicija. Bo razumieŭ, �to pra vybaŭlennie Lihiji z Eskvilinskaha padziamie�la niama �aho j latucie�. Zdahadvaŭsia, �to praŭdapadobna dziela taho pieraniesli jaje, kab nie pamier�a ad epidemiji, dy kab nie razminu�asia z pryzna�anym joj amfiteatram. Ale heta jakraz byŭ dokaz, �to pilnuju� jaje bol� rupna, �ym in�ych. Piatroniju �kada by�o da h�ybini du�y i jaje, i Vinicija, ale apra�a taho markoci�a jaho i taja dumka, �to ŭre�cie ŭ �ycci spatka�a jaho niaŭda�a, �to pier�y raz byŭ pieramo�any ŭ bara�bie.

� Fartuna byccam kpi� z mianie, � hadaŭ sabie, � ale bahi pamylajucca, kali dumaju�, �to ja zhad�usia na takoje, napryk�ad, �yccio, jak jahonaje.

I ŭstaviŭ vo�y ŭ Vinicija, jaki taksama hladzieŭ na jaho, vytra��yŭ�ysia.

� �to z taboju? Ty maje� hara�ku? � pytaje Piatroni.

A toj adkazvaje niejkim dziŭnym, pryhnoblenym i pavolnym, ho�asam, by chvoraje dzicia: � A ja vieru, �to Jon mo�a mnie jaje viarnu�.

Nad horadam kanali apo�nija raskaty hromu.

Trochdzionny do�d� � vyklu�naja zjava ŭ Rymie pad�as leta, dy ja��e �asta pierapadaju�y, nasupierak pryrodnamu paradku, nie tolki dniom i vie�aram, ale i ŭna�y, hrad� Usio heta zmusi�a pierarva� vidovi��y.

Pradvia��ali niaŭrad�aj na vinahrad, a kali adnaho papaŭdnia piarun rastapiŭ na Kapitoli bronzavuju statuju Cerery, zahadana achviary ŭ sviatyni Jovi�a Salvatora[81]. Sviatary Cerery raspuscili viestki, byccam hnieŭ bahoŭ abru�yŭsia na horad z pry�yny niadbajlivaha vykanannia karaŭ na chryscijan, dyk natoŭpy pa�ali damahacca, kab chut�ej vykarystana pahodu dy pryspie�ana ihry��y, i radas� aharnu�a ŭvie� Rym, kali ŭre�cie abvie��ana, �to pasla trochdzionnaje piarervy ludus znoŭ raspa�niecca.

Tym �asam ustalava�asia i dobraje nadvorje. Amfiteatr ad svitu da no�y byŭ povien ludziej, a cezar prybyŭ raz taksama raniej z viasta�kami j dvaranami. Vidovi��a mie�a raspa�acca bara�boju chryscijan mi�sobku, jakich pieraapranali za h�adyjataraŭ dy davali ŭsialakuju zbroju, u�yvanuju fachovymi bara�bitami da za�epnaha j abaronnaha boju. Ale tut byŭ promach: chryscijanie pakidali na piasok sietki, vi�y, dzidy j mia�y, a zamiest bojki pa�ali ŭzajemna abnimacca i zaachvo�vacca da pieratryvannia ŭsich pakutaŭ i smierci. H�ybokaja abraza i aburennie apanava�a narod. Adny abvinava�vali ich za ma�adu�nas� i trusas�, druhija cvierdzili, �to byccam nie cho�u� bicca naŭmysna praz nianavis� da narodu dy dziela taho, kab nie da� jamu zadavalniennia z svaje mu�nasci. Ure�cie na zahad cezara vypuscili na ich sapraŭdnych h�adyjataraŭ, jakija klen�u�ych i biezabaronnych vysiekli ŭmih.

Pasla a�y��ennia sceny ad trupaŭ vidovi��a pierajnak�y�asia z bajavoha kryvavaha ŭ mifa�ahi�naje pavodle pomys�u samoha cezara. Pakazvali, napryk�ad, Hierkulesa ŭ �yvym po�ymi na hary Eta. Vini� zdryhanuŭsia ad strachu, bo dumaŭ, na Hierkulesa mo pryzna�yli Ursusa, ale, vida�, nie pryj��a �arha ja��e na viernaha s�uhu Lihiji, bo na kastry zhareŭ niejki in�y, nieznajomy Viniciju chryscijanin. Zatoje ŭ nastupnaj zjavie Chi�on, jakoha cezar nie chacieŭ zvolni� ad prysutni�annia na pradstaŭlenni, uhledzieŭ znajomych sabie ludziej. Pradstaŭlana smier� Deda�a j Ikara[82]. U roli Deda�a vystupaŭ Eŭrycyj, toj samy stary, jaki ŭ svajim �asie daŭ Chi�onu znak ryby, a ŭ roli Ikara � jahony syn Kvartus. Abodvuch padniali pry poma�y admys�ovaje ma�yneryi ŭharu, a pasla raptoŭna spuscili z vielizarnaj vy�yni na arenu, pry�ym ma�ady Kvart upaŭ tak blizka la cezaravaha podyjuma, �to apyrskaŭ kryvioju nie tolki vonkavuju arnamientyku, ale j zas�anaje purpuraju poru��a. Chi�on nie ba�yŭ padziennia, bo zaplu��yŭ vo�y, �uŭ tolki h�uchi ŭdar cie�a, a jak uhledzieŭ tut �a vobak siabie kroŭ, amal nie abamleŭ druhi raz. Zjavy zmianialisia chutka. Pakuty dziavic, biessaromna zha�bavanych pierad smierciu praz h�adyjataraŭ, paŭbiranych za zviaroŭ, razradavali hladzielnikaŭ. Vystupali sviatarki Kibie�y j Cerery, vystupali Danajidy, vystupali Dyrce j Pasyfe, vystupali ŭre�cie niedaros�yja dziaŭ�atki, razryvanyja dzikimi ko�mi. Narod abdaraŭ vopleskami ko�ny pomysie� cezara, jaki ambicyjozna hanaryŭsia imi, nie adryvaju�y ciapieraka ni na chvilinu �marahdu ad voka, radasna pryhladaŭsia bie�amu cie�u, razryvanamu �alezam, lubavaŭsia kanvulsijnaju smiarotnaju sutarhaj achviar. Pasla dziavic vystupiŭ Mucyjus Scevo�a, ruka jakoha, prymacavanaja da tryno�nika z ahniom, napaŭnia�a smurodam spalenaha miasa amfiteatr, jaki adnak, jak sapraŭdny Scevo�a, stajaŭ biez jenku, z va�yma, uzniesienymi ŭharu, �ep�u�y s�arnie�ymi vusnami malitvu. Dabili jaho i vyva�akli cie�a da spolaryjuma. Nastupiŭ abydzienny paslapa�udzienny pierapynak. Cezar pospa� z viasta�kami i aŭhustyjanami addaliŭsia ŭ pry�ad�anuju dla jaho admys�ovuju �kar�atnuju pa�atku, dzie pryhatavany byŭ dla jaho i hasciej jahonych smakavity prandyjum. Nataŭp pa bol�aj �astcy paj�oŭ jaho sladami i, vysypaju�ysia navonki vamitoryjami, rask�adaŭsia malaŭni�ymi hramadkami vobak pa�atki, kab krychu vyciahnucca pasla daŭhoha sied�annia dy spa�y� stravy, jakija z �aski cezara raznosili niavolniki. Tolki najcikaŭniej�yja sychodzili na samuju arenu i, datykaju�ysia palcami da lipkaha ad kryvi piasku, �yva hutaryli, jak znaŭcy j smakuny, pra toje, �to adby�osia dy adbyvacimiecca. Ale i jany chutka parazychodzilisia, kab nie spaznicca na pa�ostku; zasta�osia tolki niekalki �a�aviek, jakich zatryma�a tut nie cikaŭnas�, ale spa�uccio dla nastupnych achviar.

Tyja schavalisia ŭ prachodach abo ŭ ni�ej�ych kutkoch. A tym �asam zraŭnavana arenu. Pa�ali kapa� na joj jamy, adna pry druhoj, u rady praz usio kruhovi��a ad bierahu da bierahu tak, �to apo�ni ichni rad padychodziŭ na kolkinacca� krokaŭ ad cezarskaha podyjuma. Zvonku danosiŭsia homan publiki, kryki j vopleski, a tut kipie�a hara�kavaja padrychtoŭka da niejkich novych pakutaŭ. Naraz ad�ynilisia kuniku�y i z usich atvory��aŭ, vychodzia�ych na arenu, pa�ali vyhania� hramadki chryscijan, nahich i niasu�ych na pla�och kry�y. Zarajiŭsia imi ŭvie� amfiteatr. Biehli starcy, sahnutyja pad cia�aram kry�avych biarvienniaŭ, poba� mu��yny siaredniaha vieku, �an�yny z raspu��anymi va�asami, pad jakimi staralisia schava� svaju nahatu, niedaros�yja ch�ap�aniaty dy ma�yja dzieci. Kry�y pa bol�aj �astcy, jak i achviary, uvien�anyja byli kvietkami. Cyrkovaja prys�uha, sciobaju�y niebarakaŭ bizunami, padhania�a ich, kab nastaŭlali kry�y ŭ hatovyja jamy dy sami stanavilisia pry ich �aradoju. Takim �ynam mielisia dakon�y� tych, jakich pier�aha dnia ihry��aŭ nie paspieli vypchnu� na z�yrannie dzikamu zviarju.

Ciapier chapali ich �ornyja niavolniki i, k�adu�y achviary pla�yma na drevie, prybivali im ruki da papiaro�ak staranna j chutka, tak, kab publika, viarnuŭ�ysia z pa�ostki, zasta�a ŭsie kry�y staja�ymi i ŭkapanymi. Pa ŭsim amfiteatry razlahaŭsia huk ma�atoŭ, a recha jahonaje razychodzi�asia pa ŭsich �erahach i vychodzi�a a� navonki, na plac dy pad pa�atku cezara, dzie jon �astavaŭ viasta�ki i aŭhustyjanskaje tavarystva. Tam pili vino, �artavali z Chi�ona i na�eptvali roznaje ba�aŭstvo sviatarkam Viesty, a na arenie kipie�a praca, kastyli zanuralisia ŭ cie�a ruk i noh chryscijan, bryn�eli rydloŭki, zakopvaju�yja kry�y.

Ale mi� achviarami, �akaju�ymi na svaju �arhu, byŭ Krysp.

Lvy nie mieli �asu jaho zadra�, dyk pryzna�yli jamu kry�, a jon, zaŭsiody hatovy na smier�, radavaŭsia ŭ dumkach, �to prybli�ajecca jahonaja �asina.

Vyhladaŭ siannia inak�, bo vysach�aje cie�a jahonaje by�o zusim ho�aje, tolki pierapaska z biarviencu akryva�a jamu k�uby, a na ha�avie mieŭ ru�ovy vianok.

Uva��u, jak zaŭsiody, iskry�asia taja � samaja niepieramo�naja enierhija, dy toje samaje surovaje abli��a vyhlada�a z-pad vianka. Nie zmiani�asia taksama i jahonaje serca, bo jak kali� z kubikuluma pahra�aŭ hnievam Bo�ym paab�yvanym u skury subratom, tak i siannia hramiŭ ich, zamiest pacia�a�.

� Dziakujcie Zbaŭcu, � moviŭ, � �to dazvalaje vam pamira� takoju smierciu, jak Sam pamior. Mo�a, �astka viny va�aje budzie vam za heta adpu��ana, a ŭsio � taki dry�ecie, bo spraviadlivas� svajho vymahaje, i nie mo�a by� adnolkavaje adp�aty dla z�ych i dobrych.

A s�ovam jahonym akampanijavaŭ vodha�as ma�atoŭ, jakimi prybivali ruki j nohi biednych achviar. �toraz bol� kry�oŭ stanavi�asia na arenie, a jon, zviartaju�ysia da hramadki tych, �to stajali ��e ko�ny pad svajim kry�am, moviŭ dalej: � Ba�u adkrytaje nieba, ale ba�u j adkrytuju adch�a� Ja i sam nie viedaju, jak zdam spravazda�u Hospadu z majho �yccia, cho� vieryŭ mocna dy nienavidzieŭ z�a, i nie smierci bajusia, ale ŭvaskresiennia, nie pakuty, ale sudu, bo nastaje dzie� hnievu� Naraz z najbli�ej�ych �avak adzyvajecca niejki ho�as, spakojny i pava�na-radasny: � Nie dzie� hnievu, ale dzie� mi�asernasci, dzie� i ��aslivasci, bo zaru�aju vam: Chrystus pryhornie vas, pacie�y� i pasadzi� pravaru� Siabie. Uzmacniajcie nadzieju, bo vo� adkryvajecca nieba nad vami.

Vo�y ŭsich pabiehli da �avak; nat tyja, �to ŭ�o visieli na kry�och, padniali bladyja, zbiale�yja ha�ovy i pahladzieli ŭ bok movia�aha mu�a. A jon padyj�oŭ a� da barjery, akru�aju�aje arenu, i pa�aŭ ich �ahna� znakam kry�a. Krysp vyciahnuŭ da jaho ruku, kazaŭ by dla pryhrozy, ale, uba�yŭ�y jahonaje abli��a, apusciŭ ruku, upaŭ na kaleni i vy�aptaŭ: � Aposta� Pava�!..

Na dziva ŭsim cyrkovym prys�u�nikam, paklen�yli ŭsie, katorych nie paspieli dahetul prybi� da kry�a, a Pava� z Tarsu zviarnuŭsia da Kryspa j ka�a: � Krysp, nie pahra�aj im, bo siannia ja��e budu� z taboju ŭ raji. Ty dumaje� pra ichniuju vie�nuju zhubu. Dy chto � ich asudzi� na zahubu? Niaŭ�o Boh, jaki addaŭ za ich Syna svajho? Niaŭ�o Chrystus, jaki pamior dziela ichniaha zbaŭlennia, jak i jany pamiraju� dziela Jahonaha imieni? Jak �a mo�a zahubi� navieki toj, �to mi�uje? Chto vo�miecca abvinava�va� vybranych Bo�ych? Chto nazavie henuju kroŭ: praklataja?!

� Nastaŭniku, ja nienavid�u z�a, � praba�ajecca stary duchoŭnik.

� Chrystus zahadaŭ bol� lubi� ludziej, �ym nienavidzie� z�a, bo jahonaja navuka jos� luboŭju, nie nianavisciu� � Zhra�yŭ ja pierad smierciu, � kajecca Krysp.

I pa�aŭ bicca ŭ hrudzi. Tady padychodzi� da Aposta�a zahad�yk �avak i pytaje: � Ty chto taki, �to asmielvaje�sia pacia�a� vinavatych?

� Rymski hramadzianin, � adkazvaje spakojna Pava�.

I, zviarnuŭ�ysia da Kryspa, skazaŭ: � Maj nadzieju, bo heta dzie� �aski, dy pamiraj spakojna, s�uha Bo�y.

Dva niehry padyj�li ŭ tym momancie da Kryspa, kab pa�a�y� jaho na dreva, ale jon pahladzieŭ raz ja��e navoka� i adazvaŭsia: � Braty maje, maleciesia za mianie, hre�naha!

I abli��a jahonaje zrachmanie�a, kamiennyja surovyja rysy ab�askavieli, stalisia spakojnymi, sam rasciahnuŭ ruki na papiaro�ku kry�a, kab pachut�y� rabotu, i, hledzia�y prosta u nieba, pa�aŭ hora�a malicca. Vyhladaŭ jak by nia�u�y na bol, bo kali kastyli zah�yblalisia ŭ jahonyja ruki, najmien�y podryh nie zjaviŭsia na ciele, najmien�aja zmor��ynka bolu; maliŭsia, jak prabivali jamu nohi, maliŭsia, jak padniali kry� i absypali jaho ziamloju. A�no kali nataŭp z smiecham i vieraskam ch�ynuŭ u amfiteatr, brovy starca kry�a�ku zmor��ylisia, jak by hnievaŭsia, na�to pahanskaja ci�ba paru�aje ci�yniu jamu dy sa�odkuju spakojnuju smier�.

Padrychtoŭka skon�ana. Na arenie staji� les kry�oŭ z visia�ymi na drevach lud�mi. Ruki j ha�ovy ŭkry�avanych pakutnikaŭ piesci�a kasulami soniejka, a na arenu padali hrubyja cieni ad kry�oŭ, maluju�y, kazaŭ by, �ornuju pab�ytanuju kratu, siarod jakoje prasvie�vaŭsia �oŭty piasok. Samym cymusam takoha vidovi��a dla tamtej�aje publiki by�o pavolnaje kanannie.

Ale dahetul nikoli ��e nie by�o na arenie takoje hu��ary kry�oŭ. Arena by�a nabita imi tak ��ylna, �to s�u�ba led� mah�a mi� imi pracisnucca.

Z bierahu visieli pierava�na �an�yny, a Krysp, jak pravadnik, visieŭ tut �a pry cezarskim podyjumie, na vializnym kry�y, abvitym u spodzie zielanaviecciem. Nichto z achviar ja��e nie skanaŭ, ale nie prasiŭ litasci. Adny visieli z ha�ovami, apu��anymi na pla�uki abo na hrudzi, jak by zavaro�anyja snom; druhija � jak by ŭ zadumie, a in�yja, hledzia�y ŭ nieba, cicha varu�yli vusnami. U henaj hu��ary kry�oŭ, u henych paraspinanych maŭklivych achviarach by�o, adnak, �to�ci z�aviesnaje. Nasy�any i razviasieleny narod i�oŭ, razhamonieny, u cyrk, ale zamaŭkaŭ adrazu, hledzia�y na arenu, bo nie viedaŭ, na �ym pier� zatryma� vo�y i �to duma�. Nahata vyprastavanych postaciaŭ �an�yn nie jatry�a ni�yich pochaciaŭ. Nie by�o nat zvy�ajnych zak�adaŭ na toje, chto, napryk�ad, pier�y skanaje, jakija abydna rabili pry mien�ym liku achviar. Vyhlada�a, �to i cezar sam nudziŭsia, bo, adkinuŭ�y ho�aŭ, laniva papraŭlaŭ na�yjnik, sonnas� i niemaras� malavalisia na jahonym tvary.

Naraz visia�y pierad im Krysp, jaki niadaŭna mieŭ zaplu��anyja, jak by abamle�yja abo kanaju�yja vo�y, adkryŭ ich i pranizaŭ imi cezara. Abli��a jahonaje zahare�asia znoŭ takoju hrazoju, a vo�y zajiskrylisia takim ahniom, �to aŭhustyjanie pa�ali �aptacca mi� saboju, a ŭ kancy i sam cezar zviarnuŭ na jaho ŭvahu, hamiezliva pryk�adaju�y da voka �marahd.

Nasta�a miortvaja ci�ynia. Vo�y hladzielnikaŭ byli ŭstaŭlenyja ŭ Kryspa, jaki sprabavaŭ pavaru�y� pravaju rukoju, moŭ maniŭsia adarva� jaje ad kry�a. Cieraz momant napru�ylisia jamu hrudzi, rebry vystupili navierch, i zahrymieŭ na ŭvie� amfiteatr: � Matkabojca!.. Hora tabie!

Aŭhustyjanam, pa�uŭ�ym smiarotnuju abrazu va�adara svietu ŭ prysutnasci tysia�naje hramady, zania�o dychannie ŭ hrudzioch. Chi�on atrupieŭ.

Cezar zdryhanuŭsia i vypusciŭ z ruk �marahd.

Narod taksama nie �uŭ serca j dychannia ŭ hrudziach. Ho�as Kryspa razlahaŭsia �toraz mahutniej pa ŭsim amfiteatry: � Hora tabie, zabojca �onki j brata, hora tabie, antychryscie! Atch�a� ad�yniajecca pad taboju, smier� praciahvaje pa ciabie kastlavyja pazury, i truna �ornaja ciabie �akaje! Hora tabie, �yvy trupie! Bo pamre� u stra�ennym �achu i zhinie� navieki!..

I, nie mohu�y adarva� prybitaje da�oni ad kry�a, rasciahnieny stra�na, pry �ycci ��e da kasciatrupa padobny, cviordy, jak pryzna�ennie, tros bie�aju baradoju nad Neronavym podyjumam, rasciaru�vaju�y adna�asna rucham ha�avy pialustki ru�aŭ z vianka, karanuju�aha jahonuju ho�aŭ.

� Hora tabie, ludajedzie! Pierabraŭ ty mieru, i �asina tvaja nabli�ajecca!..

Tut natu�yŭsia ja��e raz: zdava�asia, adarvie da�o� ad kry�a i vyciahnie jaje hrozna nad cezaram, ale raptam chudarlavyja ruki jahonyja vydaŭ�ylisia ��e bol�, cie�a absunu�asia ŭniz, ha�ava zvali�asia na hrudzi, i skanaŭ.

U kry�ovaj hu��ary s�abiej�yja pa�ali taksama zasyna� vie�nym snom.

� Spadaru! � adzyvajecca Chi�on. � Ciapier mora, jak aliva, a chvali jak by spia� Jed�ma ŭ Achajju. Tam �akaje ciabie s�ava Apa�ona, tam �akaju� ciabie vianki, tryumfy, tam ludzi ciabie aba�acimu�, a bahi prytula�, jak roŭnaha sabie hoscia, bo tut, spadaru� � i zarva�a jamu movu, spodniaja vusna pa�a�a jamu dry�e� tak mocna, �to s�ovy jahonyja stalisia niezrazumie�ymi hukami.

� Pajedziem, jak skon�acca ihry��y, � adkazaŭ Neron. � Viedaju, �to i tak u�o nazyvaju� niekatoryja chryscijan innoxia corpora[83]. Kali b ja vyjechaŭ, za�ali b heta paŭtara� usie. �aho baji�sia, huba ty adruzle�aja?

Heta ka�u�y, nachmuryŭ brovy, ale hladzieŭ na Chi�ona pytaju�ym zoram, jak by �akaju�y ad jaho t�uma�ennia, bo abyjakavas� jahonaja by�a tolki paviarchoŭnaja. Na apo�nim pradstaŭlenni i sam trossia ad Kryspavych s�oŭ, a viarnuŭ�ysia damoŭ, nie moh zasnu� ad z�osci j soramu, a najbol� ad strachu. Raptam zababonny Viestyn, jaki pads�uchoŭvaŭ ichniuju hutarku, razhledzieŭsia naŭko�a i ka�a tajemnym tonam: � Bud� pas�uchmiany, dominie, hetamu staromu, bo ŭ tych chryscijan jos� nie�ta dzivosnaje� Ichniaje bostva daje im lohkuju smier�, ale mo�a by� mscivym.

Na heta Neron hara�kava: � Heta � nie ja �ad�u ihry��y, a Tyhelin.

� Tak! Heta ja, � pacviard�aje Tyhelin, pa�uŭ�y adkaz cezara, � i na�cha� mnie na ŭsich chryscijanskich bahoŭ. Viestyn � heta puchir, nadzimany zababonami, a heny bajavy hrek hatovy z bojazi pamierci, hledzia�y na najo�anuju kvachtuchu, baronia�uju kuraniat.

� Dobra, � ka�a Neron, � ale � zahadaj ad siannia�niaha dnia adcina� chryscijanam jazyki abo zatyka� vusny.

� Zatknie im vusny aho�, o boski!

� Biada-hora mnie! � zastahnaŭ Chi�on.

Ale cezar, jakomu hanarystaja samapeŭnas� Tyhelina dada�a duchu, pa�aŭ smiajacca i dapiaka� staromu hreku: � Hla�cie, jak vyhladaje na��adak Achilesa!

Sapraŭdy, Chi�on vyhladaŭ stra�na. Astanki va�ossia na �erapie pabialeli jamu zusim, na tvary malavaŭsia niejki biazmierny niespakoj, �ach i pryhnoblennie. Vyhladaŭ �asami, jak by aburany i paŭprytomny. �asta nie adkazvaŭ na pytanni, a �asam pa�ynaŭ z�ava� i rabicca lutym da taho, �to aŭhustyjanie nie chacieli jaho j �apa�. Takaja chandra apanava�a jaho j ciapier.

� Rabiecie sa mnoju, �to cho�acie, a ja na ihry��y bolej nie pajdu! � adazvaŭsia rospa�livym ho�asam, laskaju�y palcami.

Neron pahladzieŭ na jaho i, zviarnuŭ�ysia da Tyhelina, zahadaŭ: � Dapilnuje�, kab u vaharodach heny stojik byŭ blizka la mianie. Cha�u ba�y�, jakoje ŭra�annie zrobia� na jaho na�yja svieta�y.

Chi�on, adnak, pierapa�ochaŭsia pryhrozy, vy�uvanaje z ho�asu cezara.

� Spadaru, � baraniŭsia, � ni�oha nie ŭhled�u, bo no��u ja ni�oha nie ba�u.

A cezar adkazvaje, luta pasmichaju�ysia: � No� budzie jasnaja, jak dzie�.

Dy zviarnuŭsia da in�ych aŭhustyjan, z jakimi pa�aŭ hutarku pra konkursy biehaŭ, jakija maniŭsia z�adzi� pad kaniec ihry��aŭ.

Da Chi�ona padyj�oŭ Piatroni i, dakranuŭ�ysia da pla�a, pryhadaŭ: � A ci nie kazaŭ ja tabie, �to nie vytrymaje�?

A Chi�on: � Dumaju padpi� � i vyciahnuŭ dry�a�uju ruku pa krater z vinom, ale nie moh jaho daniesci da vusnaŭ. Ba�a�y heta, Viestyn adabraŭ jamu koŭ� dy, padyj�oŭ�y bli�ej, spytaŭ z minaju zaturbavanaju j spa�ochanaju: � Furyi ciabie spanavali? Ha?

Stary hladzieŭ na jaho, raziaviŭ�y rot, byccam nie ciamia�y pytannia, i davaj marha� va�yma. Viestyn ja��e raz pytaje: � Ci Furyi apanavali ciabie?

� Nie, � adkazaŭ Chi�on, � tolki no� pierada mnoju.

� Jak heta no�?.. Chaj zlitujucca bahi nad taboju! Jak heta no�?

� No� stra�ennaja, nieprahladnaja, u jakoj nie�ta ruchajecca dy lezie na mianie. Tolki ja nie viedaju �to, i bajusia.

� Ja zaŭsiody prakanany byŭ, �to jany vara�bity. Mo�a, tabie j snicca jakoje �araŭnictva?

� Nie, bo nie splu. Ja nie dumaŭ, �to ich tak karacimu�.

� Niaŭ�o tabie ich �kada?

� Pa�to vy hetulki pralivajecie kryvi? �uŭ ty, �to toj havaryŭ z kry�a? Hora nam!

� �uŭ, � adkazaŭ pacichu Viestyn. � Ale � heta padpalva�y.

� Niapraŭda!

� I niepryjacieli rodu �a�avie�aha.

� Niapraŭda!

� I zatrutniki vady.

� Niapraŭda!

� I zabojcy dziaciej.

� Niapraŭda!

� Nu a jak �a? � pytaje zdziŭleny Viestyn. � Ty � sam heta havaryŭ i vydaŭ ich u ruki Tyhelina!

� To � dziela taho akru�y�a mianie no�, i smier� idzie pa mianie� �asami zdajecca mnie, �to ja ŭ�o pamior, i vy taksama.

� Nie! Heta jany pamiraju�, a my �yviem. Ale ska�y mnie: �to jany ba�a�, pamiraju�y?

� Chrystusa� � Heta ichni boh? Ci to va�ny boh?

Chi�on adkazvaje taksama pytanniem: � �to heta za svieta�y majucca by� u vaharodach? �uŭ ty, �to kazaŭ cezar?

� �uŭ i viedaju. Takich nazyvaju� �sarmientycyi� i �semaksiji�. Prybiaru� u kryvavyja tuniki, vyma�anyja ŭ �yvicy, pryvia�u� da s�upoŭ dy padpala� Kab adno tolki ichni boh nie sas�aŭ na horad jakoje biady� Semaksiji! Heta stra�naja kaz�.

� Lep� u�o heta, bo nie budzie kryvi, � adkazvaje Chi�on. � Ska�y niavolniku, chaj padas� mnie krater da vusnaŭ. Cha�u krychu vypi�, a razlivaju, bo mnie ruka dry�y� ad starasci� In�yja praz hety �as taksama hutaryli pra chryscijan. Stary Damicyj Afer kpiŭ z ich.

� �mat z ich jos� takich, �to mahli b razniaci� chatniuju vajnu, tamu � i bajalisia my spa�atku, kab nie baranilisia, pamiatajecie? A jany pamiraju�, by avie�ki.

� Chaj by pasprabavali inak�! � adhra�aŭsia Tyhelin.

Na heta Piatroni: � Pamylajeciesia. Jany baroniacca.

� A to � jakim sposabam?

� Ciarplivasciu.

� Heta novy sposab!

� Peŭna. Ale ci mo�acie skaza�, �to jany pamiraju� tak, jak abydnyja z�ydni? Nie! Jany pamiraju� tak, jak by razbojnikami byli tyja, �to ich na smier� asudzili, heta zna�a, my i ce�y narod rymski.

� �to za tryzniennie! � uskipieŭ Tyhelin.

� Hic abdera![84] � prysad�vaje jaho Piatroni.

Prysutnyja, zacikaŭlenyja trapnasciu jahonaj zaŭvahi, pierahladalisia zdziŭlenymi va�yma i pacviard�ali: � Praŭda, jos� nie�ta apry�onaje, asablivaje ŭ ichniaj smierci.

� Ka�u vam, jany ba�a� svajo bostva! � adzyvajecca z boku Viestyn.

Tady niekalki aŭhustyjanaŭ zviartajecca da Chi�ona: � Ej, stary, ty ich dobra viedaje�, ska�y nam, �to jany ba�a�?

A hrek vyplavaŭ vino na tuniku i adkazaŭ: � Uvaskresiennie!..

I pa�aŭ tak ka�acicca ad strachu, �to siadzia�yja bli�ej hosci nie mahli ŭstrymacca ad rohatu.

Praz niekalki dzion Vini� nie na�avaŭ doma. Piatroniju prychodzi�a na dumku, �to mo znoŭ u�a�yŭ sabie novy p�an vyzvalennia Lihiji z Eskvilinskaje viaznicy, ale nie chacieŭ u�o jaho pra heta raspytva�, kab nie sprakudzi� raboty. Hety vymudravany skieptyk zrabiŭsia taksama ŭ peŭnym zna�enni suviernym, asabliva ad �asu niaŭda�y sproby vyzvali� dziaŭ�ynu z Mamertynskaha pohrabu, pierastaŭ viery� u svaju zorku. Nie spadziavaŭsia j ciapier pamysnaha vyniku Vinicijevych zachadaŭ. Eskvilinskaja viaznica, pryhatavanaja spachopu z padziamie�laŭ damoŭ, razvalenych pad�as pa�aru, nie by�a, praŭda, tak stra�naju, jak stary Tulijanum vobak Kapitolu, ale zatoje by�a ŭ sto razoŭ bol� vartavanaja. Piatroni dobra viedaŭ, �to Lihiju pieraniesli tudy dziela taho, kab nie pamier�a dy nie razminu�asia z amfiteatram, dyk lohka jamu by�o dadumacca, �to jakraz z henaje pry�yny musiacimu� jaje vartava�, jak sobskaha voka.

� Vida�, � hadaŭ sabie, � cezar z Tyhelinam pryzna�yli jaje na niejkaje asablivaje, najstra�niej�aje vidovi��a, i Vini� chut�ej sam zhinie, �ym jaje adtul vyciahnie.

Vini� taksama nie mieŭ nadzieji jaje vydaby�. Ciapier heta moh zrabi� tolki ŭ�o pra toje, kab cho� moh spatykacca z joju. Ad niejkaha �asu pierasledva�a jaho dumka, ci nie zrabi� tak, jak Nazar, jaki pralez u Mamertynskuju viaznicu najmitam da vynasu trupaŭ.

Padkupleny za vialikuju sumu dahlad�yk Hni�ych Jamaŭ pryniaŭ jaho ŭre�cie ŭ �aradu svaje �eladzi, jakuju �tono� vysy�aŭ pa trupy ŭ viaznicu. Niebiaspieka by� paznanym isnava�a ma�aja. Spahada�a hetamu no�, vopratka niavolnickaja dy b�ahoje asviatlennie viaznicy. Dyj kamu � mah�o pryjsci ŭ ho�aŭ, kab patrycyj, unuk i syn konsu�aŭ, moh znajscisia mi� hrabarskaju �eladdziu, niuchaju�aju smurod viaznic i Hni�ych Jamaŭ, kab uziaŭsia za pracu, da jakoje zmu�a�a tolki niavola abo krajniaja biazdolica!

Ale jon, kali nastaŭ �adany vie�ar, padpierazaŭsia j akruciŭ ha�avu anu�aj, imprehnavanaj �kipinaram, dy z sercam ska�u�ym paj�oŭ razam z supracoŭnikami na Eskvilin.

Pretoryjanskaja varta nie rabi�a im piera�kod, bo ŭsie mieli adpaviednyja tesary, jakija centuryjon praviaraŭ pry sviatle lichtaryka. Pa chvilinie vialikija �aleznyja dzviery ad�ynilisia pierad imi. Uvaj�li.

Vini� uba�yŭ pierad saboju prastorny z sklapienniem pohrab, z jakoha j��osia ŭva mnohija in�yja. �uch�yja sviatli�ki asviatlali padziamie�le, napoŭnienaje lud�mi. Niekatoryja z ich la�ali pad scienami, patanuŭ�y ŭ snie abo miortvyja. In�yja abstupili vialikuju sudzinu z vadoju, �to staja�a pasiaredzinie, i pili z hara�ki; in�yja siadzieli na ziamli, padpior�ysia �okciami na kaleniach i ŭ��amiŭ�y ho�aŭ u da�oni; siam i tam spali dzieci, prytuliŭ�ysia da matak. Naahu� �utno by�o to stahnannie i mocnaje pryspie�anaje ziachannie chvorych, to p�a�, to �epty malitvy, to pryci�nyja piesni, to praklon nahlad�ykaŭ. U padziamie�li panava�a zatcha ad hni�ych trupaŭ i suta�oka. U zmro�naj voddali taŭklisia ciomnyja postaci, a bli�ej pry mihatlivych p�amiankoch vida� byli tvary zbiale�yja, u�achnutyja, zapaŭ�yja j ha�odnyja, z zahas�ymi va�yma abo pa�aju�ymi hara�kaj, z vusnami pasinie�ymi, z kroplami potu na �boch dy pazleplivanym skaŭtunie�ym va�ossiem. Pa kutkoch kry�ali z hara�ki chvoryja, in�yja prasili vady, in�yja � kab chut�ej viali ich na smier�. A by�a � heta viaznica mien� stra�naja, �ym Tulijanum. Nohi pad Vinicijem zachistalisia, u hrudziach zania�o dych, jak uba�yŭ usio heta. Dumka pra Lihiju, jakaja znachodzicca ŭ padobnych abstavinach, pastavi�a dybam jamu na ha�avie va�asy, a ŭ hrudziach zryvaŭsia kryk rospa�y. Amfiteatr, k�yki dzikich zviaroŭ, kry�y � usio by�o lep�ym za henyja stra�ennyja hni�yja zatchni��y, dzie z usich kutkoŭ malili balu�yja ha�asy: � Viadziecie nas na smier�!

Vini� zacisnuŭ ku�aki, �to a� paznohci jamu ŭrezalisia ŭ da�oni, bo ad�uŭ, �to ŭsio ba�anaje i piera�ytaje dahetul, usia lubas� i bol zmianilisia ŭ im u vadnu �adu smierci.

Naraz tut �a vobak jaho adzyvajecca znia�eŭki ho�as zahad�yka Hni�ych Jamaŭ: � A kolki majecie siannia trupaŭ?

� Budzie z tuzin, � adkazvaje zahad�yk viaznicy, � ale da ranicy budzie bol�, bo tam pad scienami niekatoryja ŭ�o kanaju�.

Dy pa�aŭ naraka� na �an�yn, �to ŭkryvaju� miortvyja dzieci, kab daŭ�ej mie� pry sabie i nie addava� u Hni�yja Jamy, pakul mah�yma. Treba dziela hetaha trupy paznava� tolki pa pachu, a pavietra, i tak stra�naje, psujecca praz heta ��e hor�.

� Lepiej by mnie, � narakaŭ, � by� niavolnikam u sialanskich erhastu�ach, �ym pilnava� henych hniju�ych pry �ycci sabak.

Dahlad�yk Jamaŭ pacia�aŭ jaho biadavanniem, �to i jahonaja s�u�ba nie lep�aja. Praz hety �as Vini� aprytamnieŭ bol� i pa�aŭ razhladacca ŭ padziamie�li, dzie nie moh, adnak, znajsci Lihiji i bajaŭsia, �to mo i nie ŭdasca jaje pierad smierciu ba�y�. Pahraboŭ by�o kolkinacca�, z�u�anych svie�ymi pierakopami, a hrabary ŭvachodzili tolki da tych, adkul tre by�o vynosi� miortvych, dyk uziaŭ jaho strach, �to ŭsie zachady, ka�tuju�yja hetulki namahanniaŭ, mohu� by� udaremnienyja. Na ��ascie jahony patron dapamoh jamu.

� Trupy, � ka�a, � treba zaraz vynosi�, bo zaraza najhor� raspaŭsiud�vajecca praz trupy. Inak� paŭmirajecie i vy, i viazni.

� Na ŭsie kamory jos� nas tolki dziesiacioch, � adkazaŭ vartaŭnik, � dyj musim �a spa�.

� Dyk ja tabie pakinu �atyroch majich ludziej, jakija ŭno�y nahladacimu� pa kamorach, ci chto nie pamior.

� Vypjem uzaŭtra, kali zrobi� mnie takuju pas�uhu. Ko�naha trupa chaj zaniasu� na probu, bo pryj�oŭ zahad, kab miercviakom prako�va� �yju, a pasla adrazu � u Jamy!

� Dobra, ale nie zabud� � vypjem! � nahadaŭ dahlad�yk.

Pasla vyzna�yŭ �atyroch �a�aviek, i mi� imi Vinicija, a z astatnimi pa�aŭ sk�ada� niabo��ykaŭ na no�y.

Vini� paspakajnieŭ: ciapier byŭ peŭny, �to znojdzie Lihiju. I nasampier� pierahledzieŭ dobra piarednija kamory. Zahladaŭ uva ŭsie ciomnyja kutki, kudy nie dachodzi�a sviat�o, abhledzieŭ asoby, spia�yja pad scienami, nakrytyja �achmanami, ahledzieŭ najcia�ej chvorych, jakich pazaciahvali ŭ asobny kutok; Lihiji, adnak, nie moh nidzie znajsci. U druhim i trecim padziamie�li jahonyja po�uki zastalisia taksama biez vyniku. Prymie� taho, rabi�asia ŭ�o pozna: trupaŭ pavynosili. Vartaŭniki, pak�aŭ�ysia ŭ prachodach mi� kamorami, pasnuli; dzieci, zniamo�anyja p�a�am, zamoŭkli; u spielunkach by�o �uva� tolki dychannie zmu�anych hrudziej dy dzie-nidzie �ept malitvy. Vini� vyj�aŭ z sviat�om u �acviertuju pa �arzie kamoru, �mat mien�uju, i, padniaŭ�y sviatlika ŭharu, pa�aŭ razhladacca. I � zdryhanuŭsia, bo zda�osia jamu, �to pad krataju ŭ sciennym atvory��y ba�y� vialihurnuju posta� Ursusa. Dyk, patu�yŭ�y vomih sviatlika, padyj�oŭ da jaho i spytaŭ: � Ursus, heta ty?

Asi�ak adviarnuŭ ho�aŭ: � Chto pytaje?

� Nie paznaje� mianie? � pytaje junak.

� Patu�yŭ sviatlik, jak �a mahu ciabie pazna�?

Ale Vini� zhledzieŭ u henym momancie Lihiju, �to la�a�a na p�a��y pry scianie, dyk, nie ka�u�y ni�oha, uklen�yŭ pry joj. Tady paznaŭ jaho i Ursus dy adazvaŭsia: � Chva�a Chrystu! Tolki nie budzi jaje, spadaru.

Vini�, stoja�y na kaleniach, uhladaŭsia ŭ jaje praz slozy. Mima pociemku moh adrozni� jejnaje abli��a, bie�aje, by alebastr, i pab�a�a�yja ple�uki, ruki.

Vu�kan lubovi, padobny da razdziraju�aha bolu, strasianuŭ jahonaj du�oj a� da h�ybini, napaŭniaju�ysia pa�ucciem lubasci, pierapoŭnienaj litasciu, �anavanniem i zachaplenniem. Nahnuŭ�ysia a� da ziamli, pa�aŭ ca�ava� biera�ok vopratki, na jakoj spa�a najdara�ej�aja ŭ sviecie ha�ova�ka.

Ursus praz doŭhi �as moŭ�ki hladzieŭ na jaho, u kancy, adnak, paciahnuŭ ch�apca za tuniku.

� Spadaru, � pytaje, � jak siudy pralez? Ci mo prychodzi� jaje ratava�?

Vini� ustaŭ, praz chvilinu zmahaŭsia z ras�ulenniem.

� Daj sposab! � ka�a.

� Ja dumaŭ, ty jaho znojdzie�. Mnie adzin tolki pryj�oŭ u ho�aŭ� Pahladzieŭ na kraty i, jak by sam sabie pakazvaju�y, havora: � Tak!.. Ale tam vartaŭniki� � Sotnia pretoryjanaŭ, � daskazaŭ Vini�.

� Dyk� nie projdziem!

� Nie!

Lih pacior �ob rukoju dy znoŭ pytaje: � Nu, a jak �a ty siudy ŭvaj�oŭ?

� Maju tesaru ad zahad�yka Hni�ych Jamaŭ, � i nah�a zamoŭk, jak by jamu niejkaja dumka blisnu�a ŭ ha�avie.

� Na pakutu Zbaŭcy! � pa�aŭ havary� chutka. � Ja tut zastanusia, a jana chaj vo�mie maju tesaru, abvinie ho�aŭ chuscinaju, akryjecca nakidkaju dy vyjdzie. Pami� hrabaroŭ-niavolnikaŭ jos� niekalki niedarostkaŭ, dyk pretoryjanie nie paznaju� jaje, a dabiarecca da Piatronijevaha domu, toj jaje ŭsciera�e!

Lih spusciŭ ho�aŭ na hrudzi j adkazvaje: � Nie schacie�a b, bo kachaje ciabie, dyj prytym jana � chvoraja, nie mo�a ja��e na nahach staja�.

Praz momant dadaŭ: � Kali ty, spadaru, i kryvi�esny Piatroni nie mahli jaje z viaznicy vydaby�, dyk chto � zdoleje ŭratava� jaje?

� Adzin Chrystus!..

I zamoŭkli abodva. Lih u prostaj svajoj ha�avie dumaŭ sabie: �Ady� Jon moh by i ŭsich acali�, a kali hetaha nie robi�, dyk, vida�, pryj��a �arha pakutaŭ i smierci�.

I zhad�aŭsia na smier� dla siabie, ale �kada jamu by�o da h�ybini du�y henaha dziciaci, �to na rukach jahonych vyras�a i jakoje palubiŭ bol�, �ym sobskaje �yccio.

Vini� znoŭ uklen�yŭ pry Lihiji. Praz vakonnyja kraty ŭkradalisia ŭ padziamie�le kasuli miesiaca i asviatlali jaho lep�, �ym adziny sviatli�ok, �to mihacieŭ ��e nad dzviaryma.

Naraz Lihija rasplu��vaje vo�y i, pa�a�yŭ�y svaje raspalenyja da�oni na rukach Vinicija, adzyvajecca: � Ba�u ciabie, ja vieda�a, �to ty pryjdzie�.

A jon kinuŭsia da jejnych ruk i davaj pryk�ada� ich da ha�avy, da serca, pasla, padniaŭ�y ich krychu, pryha�ubiŭ da svajich hrudziej.

� Ja pryj�oŭ, mi�aja! Chaj ciabie Chrystus sciera�e dy ratuje, Lihijka najmilej�aja!..

I nie moh bolej havary�, bo serca jahonaje skavyta�a ŭ hrudziach z bolu j lubovi, a bolu nie chacieŭ pierad joju adkryva�.

� Ja, ba�y�, chvoraja, Mark, � prahavary�a Lihija, � i ci na arenie, ci tut, u viaznicy, mu�u pamierci� Ale ja mali�asia, kab ciabie pierad smierciu ŭba�y�, i ty pryj�oŭ: Chrystus mianie vys�uchaŭ!

Jon ja��e nie moh vymavi� s�ova, a tolki piesliva pryciskaŭ jaje da hrudziej.

Tady jana havora dalej: � Ja nie raz ba�y�a ciabie praz vakno ŭ Tulijanumie i vieda�a, �to cho�a� pryjsci. A ciapier Zbaŭca daŭ mnie chvilinu prytomnasci, kab mahli my razvitacca. Ja ŭ�o jdu da Jaho, Mark, ale kachaju ciabie i zaŭsiody kachacimu.

Vini� pieramohsia, zdu�yŭ u sabie bol i adazvaŭsia paŭho�asam, staraju�ysia by� spakojnym: � Nie, darahaja, ty nie pamre�. Aposta� mnie nahadaŭ viery� i abiacaŭ malicca za ciabie, a jon �a Chrystusa viedaŭ, Chrystus lubiŭ jaho, dyk pro�by jahonaj nie ŭdaremni� Kab ty mie�asia pamierci, Piotr by nie kazaŭ mnie spadziavacca, a jon mnie tak havaryŭ: �Maj nadzieju!� Nie, Lihijka! Chrystus zmi�ujecca nada mnoju� Jon nie cho�a tvaje smierci, Jon jaje nie dapusci� Prysiahaju tabie na imia Zbaŭcy, �to Piotr za ciabie molicca!

Ci�ynia. Apo�ni sviatli�ok nad dzviaryma patuch, zatoje sviat�o miesiaca �una�a praz usio atvory��a. U kutku nasupra� zapi��a�a dziciatka dy zacich�a.

Zvonku tolki dachodziŭ homan pretoryjanaŭ, jakija, adbyŭ�y �arodnuju vartu, hulali pad scianoju ŭ scriptae duodecim.

� Och, Mara�ka, � adazva�asia Lihija. � Chrystus sam maliŭsia Ajcu: �Addali ad mianie heny kielich hory�y�, ady� jaje vypiŭ. Chrystus sam pamior na kry�y, a ciapieraka hinu� za Jaho tysia�y, dyk �amu � mianie adnu mieŭ by a��adzi�? Chto � ja takaja, Mark?

Ja �u�a, jak Piotr kazaŭ nie raz, �to i jon budzie zamu�any, �to � ja zna�u pierad im? Jak pryj�li pa mianie pretoryjanie, ja baja�asia smierci j pakuty, ale ciapier u�o nie bajusia.

Hla�, jakaja stra�naja hetaja viaznica, a ja jdu da nieba. Padumaj, tut cezar, a tam dobry j mi�aserny Zbaŭca. Dyj niama smierci. Ty mianie kachaje�, dyk zrazumiej, jakoj ja budu ��aslivaj. O, Maranka darahi, padumaj, to � i ty tudy pryjdzie� da mianie.

I zamoŭk�a, kab krychu adsapcisia chvorymi hrud�mi, pasla pry�a�y�a da vusnaŭ jahonuju ruku: � Mark� � �aho, lubaja?

� Nie p�a� pa mnie i pamiataj, �to ty tudy pryjdzie� da mianie. Nie doŭha ja �y�a, ale Boh daŭ mnie tvaju du�u. Dyk ska�u Chrystu: cho� ja pamier�a, cho� ty zastaŭsia z �alem, adnak nie bluzniŭ supra� voli Jahonaj i lubi� Jaho zaŭsiody. A ty budzie� Jaho lubi� i piera�yvie� ciarpliva maju smier�?.. Bo tahdy Jon nas z�u�y�, a ja kachaju ciabie i cha�u by� z taboju� Tut nie chapi�a joj duchu, i led� da�uvalnym ho�asam dakon�y�a: � Pryra�y mnie heta, Mark!..

Vini� abniaŭ jaje dry�a�ymi rukami i skazaŭ: � Na tvaju sviatuju ha�ova�ku!.. Pryrakaju!..

Tady ŭ blednym sviatle miesiaca raspramiani�asia jejnaje abli��a. Ja��e raz pry�a�y�a da vusnaŭ jahonuju ruku j �apnu�a: � Ja tvaja su�enka!..

Za scianoju pretoryjanie, hulaju�yja ŭ scriptae duodecim, padniali hu�nuju spre�ku, ale jany zabylisia pra viaznicu, pra vartu, pra ŭvie� sviet i, ad�uvaju�y ŭzajemna ŭ sabie aniolskija du�y, pa�ali malicca.

Praz try dni, a dak�adniej, try no�y ni�oha nie muci�a im supakoju.

Skon�yŭ�y abydna svaje zaniatki vynosinaŭ miortvych i cia�ka chvorych, kali zniamo�anaja varta pak�a�asia spa� na kalidorach, Vini� uvachodziŭ u padziamie�le, dzie by�a Lihija, i siadzieŭ tam, a� pakul nie pa�ynaŭ zahlada� praz vakonnyja kraty zo�ak. Jana ha�ubi�asia ha�ova�kaj da hrudziej jahonych, i hutaryli cichie�ka pra kachannie dy pra smier�. Aboje mimacho� u dumkach i hutarkach, nat u �adanniach i nadziejach, �toraz bolej addalalisia ad �yccia i hublali ad�uvannie jaho. Aboje vyhladali na ludziej, jakija, adp�yŭ�y ad bierahu, nie ba�a� u�o jaho i pavoli zanurajucca ŭ biaskoncas�. Aboje pastupova pierajnak�valisia ŭ duchaŭ sumnych, raskachanych u sabie samich dy ŭ Chrystusie, hatovych adlacie�. �asam tolki ŭ jahonym sercy zryvaŭsia ��e bol, �asami blisnu�a, moŭ ma�anka, nadzieja, zrod�anaja kachanniem i vieraj u mi�asernas� Ukry�avanaha Boha, ale i jon �todzie� adryvaŭsia ad ziamli j paddavaŭsia smierci. Kali ranie�ka vychodziŭ z viaznicy, hladzieŭ u�o na sviet, na horad, na znajomych dy �ycciovyja turboty, by praz son. Usio vydava�asia jamu a�u�e�ym, dalokim, pustym i nik�emnym. Pierasta�a jaho prajma� �acham nat i pahroza pakutaŭ, bo mieŭ pa�uccio, �to ich mo�na pieraciarpie� jak by ŭ zadumie, z va�yma, skiravanymi ŭ nie�ta in�aje. Abajim zdava�asia, �to pa�ynaje ŭ�o imi zava�odva� vie�nas�. Hutaryli pra kachannie, pra toje, jak kachacimucca dy razam budu� �y� na tym sviecie, i kali �asami dumka ichniaja zviarta�asia ��e da ziamli, dyk tolki jak ludziej, �to rychtujucca ŭ dalokaje padaro��a. Achinu�a ich takaja ci�ynia, jakaja atulaje dzvie pustynnyja kalumny, zabytyja lud�mi. Raschodzi�asia im u�o tolki pra toje, kab Chrystus ich nie raz�u�aŭ; a kali ko�naja chvilina ŭmacoŭva�a ŭ ich tuju peŭnas�, raskachalisia ŭ Im, jak svajim z�u�ycielu, jak u nieskan�alnym ��asci j supakoji. Byli ja��e na ziamli, a ŭ�o apadaŭ z ich py� ziamny. Ichnija du�y stalisia �ystymi, by slazinki. Pad pahrozaj smierci, siarod biazdo�la i ciarpiennia, na viazni�nym biar�ahu pa�a�osia dla ich nieba, bo jana bra�a jaho za ruku i via�a, jak sviataja, da vie�naje krynicy �yccia.

A Piatroni z�umiavaŭsia, ba�a�y ŭ abli��y Vinicija �toraz bol�y supakoj dy niejki dziŭny blask, jakich nie ba�yŭ daŭniej. In�y raz radzi�asia ŭ jahonaj dumcy zdahadka, �to Vini� niajna�aj znaj�oŭ niejkuju darohu ratunku, i rabi�asia jamu prykra, �amu z hetym pierad im tojicca. Ure�cie, nie mohu�y vytryma�, za�aplaje jaho: � Ciapier ty vyhladaje� niejk inak�, nie tajisia pierada mnoju, cha�u i mah�ymu tabie dapamah�y: ci ŭp�anavaŭ �to?

� Up�anavaŭ, � adkazvaje Vini�, � ale ty nie mah�ymie� u�o mnie by� poma�nym. Pa jejnaj smierci pryznajusia, �to ja chryscijanin, i pajdu za joju.

� Dyk nie maje� nadzieji?

� �amu nie? Maju. Chrystus mnie addas� jaje, i nie rasstanusia ŭ�o z joju nikoli.

Piatroni pa�aŭ chadzi� pa atryjumie z minaj zniavieranaj dy nieciarplivaj, u kancy ka�a: � Na heta nie treba va�aha Chrystusa, bo tuju samuju pas�uhu mo�a tabie da� na� Tanatos[85].

A Vini�, sumna ŭsmichnuŭ�ysia, havora: � Nie, darahi, ale nie cho�a� zrazumie�.

� Nie cha�u dy nie mahu, � adkazvaje Piatroni. � Nie para ciapier na razva�anni, ale ci pamiataje�, �to ty kazaŭ, jak nam nie ŭda�osia vyrva� jaje z Tulijanuma? Ja razvitaŭsia z usialakaj nadziejaj, a ty skazaŭ, jak pryj�li my damoŭ: �A ja vieru, �to Chrystus mo�a mnie jaje viarnu�. Dyk niachaj �a tabie jaje viernie. Kali ja kinu ka�toŭnuju �aru ŭ mora, nie patrapi� mnie adda� jaje nichto z na�ych bahoŭ, ale kali i va� nie lep�y, dyk nie viedaju, za �to Jamu maju addava� pa�anu bol�uju, �ym daŭnym.

� Dyk jon mnie jaje j addas�, � adkazvaje Vini�.

Piatroni pacisnuŭ pla�yma.

� Ci viedaje�, � pytaje, � �to chryscijanami asvia�acimucca ŭzaŭtra cezaravy aharody?

� Uzaŭtra? � nastaviŭsia Vini�.

U abli��y dzikaje stra�ennaje re�ajisnasci, serca, adnak zaskaka�a ŭ im balu�a, �achliva. Padumaŭ, heta mo ŭ�o apo�niaja no�, jakuju mah�ymie praviesci z Lihijaj, dyk, razvitaŭ�ysia z Piatronijem, paj�oŭ borzda da zahad�yka putyku�aŭ pa svaju tesaru. Ale tut spatka�a jaho niaŭda�a, bo zahad�yk nie chacieŭ jamu da� propusku.

� Vyba�aj, spadaru! � apraŭdvajecca. � �to ja moh, toje zrabiŭ dla ciabie, ale �yccia na niebiaspieku vystaŭla� nie mahu. Siannia no��u maniacca vyvodzi� chryscijan u cezaravy aharody. U viaznicy poŭna budzie varty j uradaŭcaŭ. Kali b na biadu paznali ciabie, zhinuŭ by ja i maje dzieci.

Vini� sciamiŭ, �to nalahannie daremnaje. Pramilhnu�a jamu, adnak, nadzieja, �to vartaŭniki, jakija prapuskali jaho daŭniej, prapuscia� mo j ciapier biez miety, jak znajomaha, dyk, pieraapranuŭ�ysia vie�aram u zrebnuju tuniku dy abviazaŭ�y chuscinaju ho�aŭ, paj�oŭ pad bramu viaznicy. Ale hetaje no�y praviarali miety bol� uva�liva, �ym zaŭsiody, a najhor� toje, �to sotnik Scevinus, surovy j nadta addany cezaru, paznaŭ Vinicija. Ale, vida�, u jahonych, zakavanych u �aleza, hrudziach tli�asia ja��e niejkaja iskrynka litasci na ludskuju niadolu, bo zamiest udary� dzidaju ŭ pancyr na znak tryvohi, advioŭ Vinicija na bok i skazaŭ: � Spadaru, viarnisia damoŭ. Ja paznaŭ ciabie, ale maŭ�acimu, nie cho�u�y ciabie hubi�. Upusci� ciabie nie mahu, viarnisia, chaj bahi sa�lu� tabie supakajennie.

� Upusci� mianie nie mo�a�, � prosicca Vini�, � ale dazvol mnie tut pastaja� i ba�y�, kaho vyvodzicimu�.

� Zahad moj hetamu nie pracivicca, � zhad�ajecca Scevin.

Vini� staŭ pierad bramaju i �akaŭ, pakul nie vyvodzicimu� asud�encaŭ.

Ure�cie kala poŭna�y ad�ynilisia �yroka bramy viaznicy, i pakazalisia ce�yja �arody viazniaŭ: mu��yn, �an�yn i dziaciej, abstuplenych zbrojnymi addzie�ami pretoryjanaŭ. No� by�a vielmi jasnaja, tak �to pad poŭniaju miesiaca lho by�o adrozni� nie tolki fihury, ale j tvary nia��asnych. I�li parami, doŭhim pasumnym karahodam u ci�yni, paru�anaj tolki bryn�anniem vajackaje zbroji. Viali ich hetulki, �to zdava�asia, usie pahraby ŭ�o a�y��any. Pry kancy pachodu Vini� vyrazna dahledzieŭ lekara H�aŭka, ale ani Lihiji, ani Ursusa nie by�o mi� idu�ymi.

Led� pa�a�o zmiarkacca, jak pier�yja chvali narodu stali nap�yva� u vaharody cezara. Natoŭpy, sviato�na prybranyja, u viankoch, achvo�yja, rasspiavanyja, a pa �astcy pjanyja j�li lubavacca novym svietazarnym vidovi��am. Vokryki: �Semaksyi! Sarmientycyi!� razlahalisia na via Tekta[86], na moscie Emilija dy z druhoha boku Tybru, na Tryumfalnaj darozie, kala cyrku Nerona i vu� a� tam pa Vatykanskaje ŭzhorje. Ba�yli ŭ�o i daŭniej u Rymie ludziej, palenych na s�upoch, ale nikoli dahetul nie ba�ana takoje kolkasci asud�anych. Cezar i Tyhelin, �adaju�y pakon�y� z chryscijanami, a razam i paŭstryma� zarazu, jakaja z viaznic razychodzi�asia j pa horadzie, zahadali apara�ni� usie padziamie�li tak, �to zasta�osia ŭ ich led� kolkidziesiat asob, pryzna�anych na zakan�ennie ihry��aŭ. Vo� �a, hramady narodu, pierastupiŭ�y paroh aharodnych bramaŭ, niamieli ad podzivu. Usie aleji ha�oŭnyja j bakovyja, �to raschodzilisia praz hu��aru drevaŭ naŭkruh pap�aŭcoŭ, kupja, sa�a�ak i zakvie�anych paletkaŭ, nabityja byli smalovymi s�upami, da jakich papryviazvana chryscijan. Z vy�ej�ych miejscaŭ, dzie dalahladu nie zas�aniali drevy, mo�na by�o ahlada� ce�yja �erahi s�upoŭ i ludskich fihur, upryho�anych kvietkami, biarviencam, mirtavym lisciem, jakija ciahnulisia ŭdale�yniu pa hrudoch i nizoch tak daloka, �to, kali bli�ej�yja vyhladali, by ma�ty marap�avaŭ, dyk najdal�yja pradstaŭlalisia va�am, by roznakolernyja ty�ki abo dzidy. �matlikas� ichniaja pieravy�a�a ŭsie spadzievy ludziej. Mo�na by�o paduma�, �to jaki ce�y narod papryviazvana da s�upoŭ dziela ŭciechi Rymu j cezara. Hramady hladzielnikaŭ zatrymoŭvalisia pierad asobnymi s�upami ŭ mieru zacikaŭlennia postaciami, viekam abo p�occiu achviar, ahladali tvary, vianki, hirlandy biarviencu dy j�li dalej, zadaju�y poŭnyja podzivu pytanni: �Niaŭ�o mah�o by� hetulki vinavatych? Niaŭ�o mahli Rym padpalva� dzieci, jakija led� pa�ynaju� sami chadzi�?� I pavoli podziŭ pierachodziŭ u tryvohu.

Dramu �Aŭreolus� pradstaŭlali abydna ŭ teatrach abo amfiteatrach, tak u�ad�anych, �to mahli adkryvacca i pradstaŭlacca naraz jak by dzvie asobnyja sceny. Ale pasla vidovi��a ŭ aharodach cezaravych zmianili zvy�ajny sposab; sutnas� u tym, kab najbol�aja kolkas� ludziej mah�a hladzie� na smier� prybitaha da kry�a niavolnika, jakoha ŭ dramie pa�yraŭ miadzvied�. U teatrach rolu miadzviedzia vykonvaŭ ab�yty ŭ skury aktor, hetym razam, adnak, pradstaŭlennie mie�asia by� �sapraŭdnaje�. Heta byŭ novy pomysie� Tyhelina. Cezar spa�atku zapavia��aŭ, �to nie budzie prysutni�a�, ale z nahavoru favaryta zmianiŭ pastanovu. Tyhelin uta�kavaŭ jamu, �to pasla niasma�naje pryhody ŭ aharodach tym bol� pavinien pakazacca narodu, i adna�asna zaru�yŭ, �to ŭkry�avany niavolnik nie zniava�y� u�o jaho tak, jak Krysp. Narod u�o byŭ pierasy�any dy zmu�any pralicciom kryvi, dyk abiacana jamu novuju razda�u �atarejnych biletaŭ dy padarunkaŭ, a taksama via�erniuju pa�ostku, bo pradstaŭlennie mie�asia by� vie�aram pry jarka asvietlenym amfiteatry.

Na zmiarkanni napoŭniŭsia ��ylna ce�y budynak. Aŭhustyjanie z Tyhelinam na �ale prybyli ŭsie nie hetulki dziela samoha vidovi��a, kolki dziela zamanifiestavannia pa apo�nim zdarenni cezaru svaje viernasci dy kab pata�kava� pra Chi�ona, ab jakim hudzieŭ u�o ce�y Rym.

Vo� �a, chadziŭ po�apt, byccam cezar, viarnuŭ�ysia z parku, uskipieŭ lutaju z�osciu i nie moh zasnu�, byccam apanavali jaho stra�ennyja spahudy, dzivosnyja zdani, z pry�yny jakich zapaviasciŭ nazaŭtra chutki adjezd u Achajju.

In�yja ŭsio � taki zapiare�yli hetamu, ta�kuju�y, byccam ciapier tym bolej staniecca hroznym dla chryscijan. Nie abyj��osia taksama i biez truslivych, jakija pradba�vali, �to abvinava�annie, jakoje Chi�on publi�na vykazaŭ cezaru, mo�a mie� najhor�yja nastupstvy. Byli taksama j takija, jakija z pa�uccia ludskasci prasili Tyhelina, kab admoviŭsia ad dalej�aha pierasledu.

� Uva�ajcie, kudy jdziacie! � piersvadavaŭ Bark Soranus. � Vy manilisia zaspakoji� u narodu �adu pomsty i ŭdaŭbci jamu ŭ ho�aŭ pierakanannie, �to kara spadaje na vinavatych, a vynik jos� paprostu advarotny.

� Praŭda! � dadaŭ Antyst Verus. � Usie �ep�u� sabie ciapier, �to jany niavinnyja. Kali hetakaja va�aja zru�nas�, dyk Chi�on praŭdu kazaŭ pra va�yja mazhi, nie mohu�yja napoŭni� nat i �a�udzinaje misa�ki.

A Tyhelin adviarnuŭsia da ich i ka�a: � Ludzi taksama �ep�u�, �to tvaja, Bark, da�u�ka Servi�la i tvaja, Antyscie, �onka paskryvali svajich niavolnikaŭ-chryscijan pierad cezaravaj spraviadlivasciaj� � Heta niapraŭda! � zapiare�yŭ niespakojna Bark.

� �onku maju namahajucca zhubi� va�yja raz�u�nicy, jakija zajzdroscia� joj cnoty! � baraniŭsia z niamien�aj tryvohaj Antyst Verus.

In�yja hutaryli pra Chi�ona.

� �to jamu sta�asia? � kazaŭ Epr Marcel. � Sam ich vydavaŭ u ruki Tyhelina; z �abraka staŭsia bahaciejem, moh spakojna pra�y� viek, mie� pryho�yja chaŭtury j nahrobak, i � nie! Ni zsiul, ni stul za�adaŭ straci� usio i zhubi� siabie; sapraŭdy, niajna�aj, abaŭdzieŭ!

� Nie abaŭdzieŭ, tolki staŭsia chryscijaninam, � t�uma�y� Tyhelin.

� Nie mo�a by�! � dzivicca Vitelij.

� A ci ja nie kazaŭ, � umia�aŭsia Viestyn. � Mardujcie sabie chryscijan, ale viercie mnie, nie vajujcie z ichnim bostvam. Tut niama �artaŭ!.. Ba�ycie, �to robicca! Ja sam nie padpalvaŭ Rymu, ale, kali b cezar dazvoliŭ, zaraz by daŭ hiekatombu ichniamu bostvu. I ŭsie pavinny toje samaje zrabi�, paŭtaraju bo: niama z im �artaŭ! Nie zabud�cie, �to ja vam heta kazaŭ.

� A ja havaryŭ �to in�aje, � adazvaŭsia ŭre�cie Piatroni. � Tyhelin smiajaŭsia, jak ja ta�kavaŭ, �to jany baroniacca, vo� �a ciapier ska�u bol�: jany zdabyvaju�!

� Jak heta? Jakim �ynam? � spyta�a niekalki ha�asoŭ.

� Na Pa�uksa!.. Kali taki Chi�on im paddaŭsia, dyk chto � im nie paddasca?

Kali vam zdajecca, �to pasla ko�naha vidovi��a nie prybyvaje chryscijan, tady z va�ym znatoctvam Rymu sta�ciesia katlarami abo za�niecie hali� barody, tady mo budziecie lep� vieda�, �to dumaje narod dy �to robicca ŭ horadzie.

� �ystuju praŭdu havora, na sviaty pieplum Dyjany! � pacvierdziŭ Viestyn.

Ale Bark zviartajecca da Piatronija: � �to ty cho�a� skaza�?

� Kan�aju tym, ad �aho vy za�ali: davoli ŭ�o kryvi!

Tyhelin pranizaŭ jaho kryvadu�na va�yma i kpi�: � Ej, ja��e krychu!

� Kali niedachop tabie ha�avy, dyk maje� �a druhuju pry trymalni pa�ki! � prysadziŭ jaho Piatroni.

Dalej�uju hutarku pierarva�a prybyccio cezara, jaki sieŭ na svajim miejscy z Pifahoram. Niezabaŭna pa�a�osia pradstaŭlennie �Aŭreolusa�, jakim nie nadta ŭsie cikavilisia, bo dumki zaniatyja byli Chi�onam. Narod, zvyk�y da trahi�nych pakutaŭ i kryvi, nudziŭsia taksama, sykaŭ, pakrykvaŭ dacinkami pad adrasam dvaran i prahnuŭ chut�ej pacikavicca scenaj miadzviedzia, jakaja jaho intryhava�a.

Kab nie spadziavalisia dziva ŭkry�avanaha starca i padarunkaŭ, paŭciakali b usie.

A�no ŭre�cie pryj��a �adanaja chvilina. Cyrkovyja prys�u�niki ŭniesli naŭpiarod draŭlany kry�, davoli nizki, kab miadzvied�, uspiaŭ�ysia, moh dasiahnu� da hrudziej pakutnika; pasla dvuch �a�aviek uviali, a dak�adniej � uva�akli Chi�ona, bo sam jon z pa�amanymi kas�mi nie moh isci. Pa�a�yli jaho j prybili da kry�a tak chutka, �to zacikaŭlenyja aŭhustyjanie nie paspieli jamu dobra pryhledziecca, tolki pasla ŭstanaŭlennia ŭ ziamlu kry�a vo�y ŭsich zviarnulisia da jaho. Ale ma�a chto moh pazna� u henym nahim starcu daŭniej�aha Chi�ona. Pa Tyhelinskich pakutach nie zasta�osia ŭ jahonym tvary ani krapliny kryvi, i tolki na bie�aj baradzie vidzion byŭ �yrvony sled pa vyrvanym jazyku. Praz prazrystuju skuru led�vie mo�na by�o dahledzie� kosci. Vyhladaŭ bol� starym, amal zhrybie�ym. Ale zatoje koli�nija jahonyja vo�y, vie�na z�osnyja j niespakojnyja, daŭniaje abli��a, vie�na tryvo�livaje j niapeŭnaje, pierajnak�ylisia: ciapier tvar, cho� poŭny bolu, vyhladaŭ sa�odkim i pahodnym, jak u ludziej spia�ych abo miortvych. Mo�a, uzmacnia�a jamu nadzieju dumka pra razbojnika na kry�y, jakomu Chrystus daravaŭ, a mo�a, u du�y havaryŭ mi�asernamu Bohu: �Usiespadaru, kusaŭ ja, by had jadavity, ale � ja byŭ praz ce�aje �yccio biazdolnikam, pamiraŭ z ho�adu, ludzi taptalisia pa mnie, bili mianie j zdziekvalisia z mianie. Ja byŭ �abrakom i nia��asnym va�yndam, a ciapier vo� ��e pa�a�yli mianie na kry� i prybili, dyk Ty, Mi�aserny, nie pahardzi� mnoju ŭ �asinie smierci!� I, vida�, supakoj atulaŭ jahonaje serca. Nichto nie smiajaŭsia, bo by�o ŭ hetym ukry�avanym nie�ta tak cichaje, vydavaŭsia jon tak starym, s�abym, vyklikaju�ym svajoj pakoraj takuju �a�as�, �to ko�ny mimacho� pytaŭ siabie: jak mo�na mu�y� i prybiva� da kry�a ludziej, jakija i tak u�o kanaju�!

Narod maŭ�aŭ. Spami� aŭhustyjanaŭ Viestyn, kivaju�ysia to ŭprava, to ŭleva, �achliva �aptaŭ: �Ba�ycie, jak jany pamiraju�!� In�yja �akali na miadzviedzia, �adaju�y ŭ du�y, kab vidovi��a skon�y�asia jak najchut�ej.

Miadzvied� uva�oksia ŭre�cie na arenu i, kivaju�y nizka zvie�anaju ha�avoju na abodva baki, paziraŭ spady�ba navoka�, jak by nie�aha nadumoŭvaŭsia abo �aho �ukaŭ. Spanatryŭ�y ŭre�cie kry�, a na im ho�aje cie�a, padyj�oŭ da jaho, staŭ dyba navat, ale chutka znoŭ apusciŭsia na piarednija �apy i, sieŭ�y pad kry�am, pa�aŭ marmyta�, jak by ŭ jahonym zviarynym sercy azva�asia litas� nad hetym drabo�kam �a�avieka. Cyrkovaja s�u�ba pa�a�a dra�ni� jaho krykam, ale narod maŭ�aŭ. Chi�on tym �asam padniaŭ volnym rucham ho�aŭ i praz niejki �as vadziŭ va�yma pa hladzielni. U kancy zor jahony zatrymaŭsia niedzie na najvy�ej�ych �erahach amfiteatru, hrudzi zajhrali jamu �yviej, i tady sta�asia nie�ta, �to raspali�a podziŭ i zdumlennie prysutnych. Abli��a zazzia�a ŭsmie�kaj, a �a�o pramienniami, vo�y pieradsmiarotna ŭznialisia ŭharu, i pa chvilinie dzvie vialikija slaziny, nabrynia�yja pad paviekami, skacilisia pavoli z tvaru.

I skanaŭ.

U tym momancie nie�y mocny mu��ynski ho�as adazvaŭsia ŭhary pad vielaryjumam: � Pax pakutnikam!

Amfiteatr maŭ�aŭ, jak aniamie�y.

Pasla vidovi��a ŭ cezaravych aharodach viaznicy zna�na apuscieli. Ary�toŭvali, praŭda, ja��e siud-tut i viaznili achviary, padazravanyja ŭ vyznavanni ŭschodniaha zababonu, ale ab�avy dastaŭlali ich �toraz mien�, anno hetulki, kolki tre by�o dla nastupnych vidovi��aŭ, jakija taksama ŭ�o prybli�alisia da kanca. Narod, pierasy�any kryvioju, vyjaŭlaŭ �toraz bol�uju nudasnas� dy �toraz bol�uju tryvo�livas� z pry�yny niebyva�aha trymannia siabie pad�as pakutaŭ i smierci asud�encaŭ. Tryvoha suviernaha Viestyna zarazi�a tysia�y du�aŭ. U narodzie raskazvali �toraz dziŭniej�yja re�y pra mscivas� chryscijanskaha bostva. Viazni�ny tyfus, jaki raspaŭsiudziŭsia pa horadzie, pabol�yŭ ahulnuju tryvo�livas�. Hladzieli na �astyja pachoviny niabo��ykaŭ i �aptali sabie na vucha: patrebnyja novyja pijaku�y dla pieraprosin niaznanaha Boha. Pa sviatyniach sk�adali achviary Jovi�u i Libitynie. Ure�cie, pamima natuhaŭ Tyhelina j jahonych prychvasniaŭ, pa�yra�asia �toraz dalej pierakanannie, �to horad zhareŭ pa zahadu cezara i �to chryscijanie cierpia� niavinna.

Ale jakraz dziela taho i cezar i Tyhelin nie pierastavali pierasledva�. Dziela supakajennia narodu vydavali novyja rasparadki na razda�u zbo��a, vina j alivy; abvie��ana pravi�y, daju�yja palohku pry adbudovie damoŭ, a taksama j in�yja, narmuju�yja �yryniu vulic i budulcu, z jakoha treba budava�, kab na budu�yniu zabiaspie�ycca ad ahniu. Sam cezar byvaŭ na pasiad�enniach sienatu i narajvaŭsia z �ba�kami�, jak palep�y� dolu narodu i horadu, zatoje ani cie� �aski nie paŭ na chryscijan. U�adaru svietu raschodzi�asia pra toje, kab u��api� narodu pierakanannie, �to tak biazlitasnyja kary mohu� spatyka� tolki vinavatych. U sienacie anivodzin nie adva�vaŭsia hnieva� cezara; apra�a taho ludzi, siahaju�yja vokam dalej u budu�yniu, cvierdzili: u abli��y novaje viery fundamienty rymskaje dziar�avy nie astojacca.

Addavana svajakom tolki ludziej kanaju�ych i pamier�ych, bo rymskaje prava nie spahania�a pomsty nad pamier�ymi. Dla Vinicija rabi�a peŭnuju polhu dumka, �to mah�ymie pachava� Lihiju ŭ svajim familnym sklepie, dy sam pasla spa�ynie poba� jaje. Nie mieŭ u�o nijakaje nadzieji na vyratavannie jaje ad smierci, dyj sam, adarvany amal zusim ad �yccia, praniaty Chrystom, nie letucieŭ u�o pra in�aje z�u�ennie z joju, apra�a vie�naha. Viera jahonaja sta�asia nadta h�ybokaj, dziela taho vie�nas� vydava�asia jamu daloka bol�aju j sapraŭdniej�aju re�ajisnasciu, �ym da�asnaje ziamnoje isnavannie. Jahonaje serca pierapoŭni�asia cichim duchovym uzdymam. Pry �ycci pierajnak�vaŭsia ŭ�o ŭ istotu amal biascie�uju, jakaja, prahnu�y dla siabie vyzvalennia, �ada�a jaho i dla druhoje kachanaje du�y. Ujaŭlaŭ siebie, jak kali� aboje z Lihijaj pabiarucca za ruki dy adyjdu� u nieba, dzie Chrystus pabahas�avi� ich dy dazvoli� im �y� u sviatle tak spakojnym i vialikim, jak jasnahlad zoraŭ. Maliŭ tolki Chrysta, kab uchavaŭ Lihiju ad cyrkavych pakutaŭ i dazvoliŭ joj spakojna zasnu� u viaznicy, bo pa�uvaŭsia zusim, �to i sam razam z joju pamre.

Dumaŭ, �to pad�as praliccia takoha mora kryvi nie prystoji� nat jamu spadziavacca, kab jana tolki adna acale�a. �uŭ ad Piatra i Paŭ�a, �to i jany taksama musiacimu� pamierci jak pakutniki. Vyhlad ukry�avanaha Chi�ona pierakanaŭ jaho, �to smier�, nat pakutnickaja, mo�a by� sa�odkaj, dyk �adaŭ u�o sabie: chaj chutka prychodzi� dla ich abajich jak �akanaja zmiena z�oje, sumnaje dy cia�kaje doli na lep�uju. In�y raz ad�uvaŭ u�o pieradsmak zahrobnaha �yccia. Taja tuha, jakaja spavi�a ichnija du�y, hubla�a �toraz bolej daŭnuju pochatnuju hory� i pastupova pierajnak�va�asia ŭ niejkuju zasvietnuju spakojnuju addanas� voli Bo�aj. Vini� daŭniej p�yŭ natu�na supra� cioku, zmahaŭsia j mu�yŭsia, ciapier paddaŭsia chvali, viera�y, �to jana niasie jaho ŭ vie�nuju ci�yniu. Zdahadvaŭsia taksama, �to Lihija tak, jak i jon, rychtujecca na smier�, pamima raz�u�aju�ych ich scienaŭ viaznicy, idu� u�o razam, i ŭsmichaŭsia da henaj dumki dy da ��ascia. I sapraŭdy j�li tak zhodna, kazaŭ by, �todzie� zhodna dzialilisia dumkami. U Lihiji nie by�o taksama nijakich in�ych nadziejaŭ ani pochaciaŭ, akramia nadzieji zahrobnaha �yccia. Smier� pradstaŭla�asia joj nie tolki jak zbaŭlennie, ale jak para zvian�annia z Vinicijem. Pry takoje peŭnasci ŭsio in�aje traci�a vahu. Pa smierci za�yna�asia ��ascie nat i ziamnoje, dyk �aka�a jaje ��e i tak, jak zaru�anaja �akaje chviliny vianca.

A taja biazmie�naja si�a viery, jakaja adryva�a ad �yccia j nies�a za hrob tych pier�ych viernikaŭ, zava�oda�a taksama j Ursusam. I jon doŭha nie chacieŭ u du�y zhadzicca na smier� Lihiji, ale jak pa�ali �todzie� dachodzi� z pa-za viazni�nych scien viestki, �to dzieja�asia ŭ amfiteatrach i parkach, kali smier� vydava�asia supolnaju nieadzoŭnaju dolaj usich chryscijan dy adna�asna ichnim najvy�ej�ym dabrom nad usialakaje smiarotnaje paniaccie ��ascia, nie smieŭ u kancy jon malicca da Zbaŭcy, kab ��ascie henaje addalaŭ Jon ad jaje. Pry tym hadaŭ sabie ŭ prostaj svajoj du�y, �to knia�aj da�ce lihaŭ nale�ycca bol� tych niabiesnych roska�aŭ, �ym ce�amu nataŭpu prostanaroddzia, da jakoha j siabie zali�vaŭ, i �to ŭ vie�naj s�avie zasiadzie jana bli�ej Baranka, �ym in�yja. �uŭ, praŭda, �to pierad Boham usie ludzi roŭnyja, na dnie du�y, adnak, pakutva�a ŭ im pierakanannie, �to da�ka kniazia � i to ��e kniazia ŭsich lihaŭ � heta nie toje, �to pier�aja-lep�aja niavolnica. Spadziavaŭsia taksama, �to Chrystus i tam dazvoli� s�u�y� joj dalej. Adnosna siabie samoha chavaŭ tolki na dnie du�y adno �adannie: kab moh pamierci tak, jak Baranak � na kry�y. Ale cho� viedaŭ, �to kry�uju� u Rymie nat najbol�ych razbojnikaŭ, nie smieŭ, adnak, malicca pra takuju smier�, uva�aŭ bo jaje nadta vialikim ��asciem. Dumaŭ, peŭna, zhinie ad k�ykoŭ dzikich zviaroŭ, i heta krychu jaho k�apaci�a. Z dzicia�ych hadoŭ hadavaŭsia ŭ nieprachodnych pu��ach, siarod zaŭsiodnych palavanniaŭ, pad�as jakich pras�aviŭsia svajoju si�aj dy ŭmie�asciu mi� lihami. Palavanni byli jahonym ulubionym sportam. Pasla ŭ Rymie nie moh ad ich advyknu� i chadziŭ da vivaryjaŭ dy amfiteatraŭ, kab cho� nalubavacca viedamymi dy niaviedamymi sabie zviaratami. Pad�as ahladannia budzi�asia ŭ im pocha� bara�by, dyk ciapier vo� krychu pabojvaŭsia ŭ du�y, kab nie spanava�a jaho ŭ amfiteatry achvota, mien� hodnaja chryscijan, jakija pavinny pamira� pabo�na j ciarpliva. Ale paru�aŭ henyja svaje turboty Chrystu, maju�y na paciechu in�yja, sa�adziej�yja dumki. Vo� �a, viedaju�y toje, �to Baranak abjaviŭ vajnu piakielnym si�am i z�ym ducham, da jakich viera chryscijanskaja zali�a�a i ŭsie pahanskija bostvy, dumaŭ, �to ŭ henaj vajnie prydasca jon vielmi i prys�u�ycca Baranku lep�, �ym in�yja, bo vieryŭ, �to i du�a jahonaja mo�a by� macniej�aj, �ym in�ych pakutnikaŭ. Prymie� taho, maliŭsia ce�ymi dniami, prys�u�vaŭ viazniam, dapamahaŭ zahad�ykam i pacia�aŭ svaju karaleŭnu, jakaja �asami a� zajzdrosci�a, �to nie mo�a hetulki ludziam rabi� dabra, kolki spaŭnia�a s�aŭnaja Tabita, pra jakuju raskazvaŭ joj raz Aposta� Piotr.

Vartaŭniki, jakija nat i ŭ viaznicy pabojvalisia stra�ennaje si�y hetaha vo�ata, bo nie by�o dla jaje ani putaŭ, ani krataŭ niepiera�omnych, u kancy palubili jaho za dabryniu. In�y raz, dzivia�ysia z jahonaj duchovaj raŭnavahi j pahody, pytali ab pry�ynie jaje, a jon raskazvaŭ im z takoju peŭnasciu pra �akaju�aje jaho �yccio za hrobam, �to nie mahli nadzivicca: jak u hetaje padziamie�le ciomnaje, prasiaknutaje tuchlacinaj, mo�a praniknu� pramie� ��ascia. I kali pa�ynaŭ ich nahavorva�, kab uvieryli ŭ Baranka, nie adnamu prychodzi�a ŭ ho�aŭ dumka, �to s�u�ba jahonaja jos� niavolnickaj s�u�baj, a �yccio � �ycciom biazdolnika, i nie adzin zadumoŭvaŭsia nad svajim biazdo�lem, kaniec jakomu k�a�a tolki smier�.

Ady� ich smier� prajma�a novym �acham, bo nie spadziavalisia pasla jaje ni�oha, a heny vo�at lihijski i ma�oduchna, padobnaja da kraski, kinutaje na viazni�ny sa�amiany biar�oh, spatykali jaje z radasciu, jak ��ascie.

Raz vie�aram adviedaŭ Piatronija sienatar Scevinus i pa�aŭ z im doŭhuju hutarku pra cia�kija �asy, u jakich �yvu�, dy pra cezara. A havaryŭ tak adkryta, �to Piatroni, pamima pryjazni, pa�aŭ ascierahacca. Narakaŭ, �to sviet idzie kryva ŭ �alonym kirunku, i �to ŭsio razam musicimie skon�ycca katastrofaj, stra�niej ��e, �ym pa�ar Rymu. Havaryŭ, �to navat i aŭhustyjanie znieachvo�any, �to Fenijus Ruf, vice-prefiekt pretoryjanaŭ, led� cierpi� ahidnyja paradki Tyhelina, i �to ŭsie svajaki Seneki daviedzieny da krajnasci ŭ�ynkami cezara z starym filozafam dy z Lukanam. U kancy pa�aŭ zhadva� pra niezadavalniennie narodu, a nat i pretoryjan, vialikuju �astku jakich umieŭ da siabie pryciahnu� Ruf.

� �amu ty heta mnie havory�? � spytaŭ jaho Piatroni.

� Praz ruplivas� ab cezaru, � adkazaŭ Scevin. � Maju dalokaha svajaka siarod pretoryjan, jaki zaviecca Scevin, jak i ja, i ad jaho viedaju, �to robicca ŭ ichnich addzie�ach� Znieachvo�annie rascie j tam� Kalihu�a taksama byŭ utrapiony �a�aviek, i ba�, �to sta�asia! Znaj�oŭsia taki Kasijus Cherej� Stra�ny heta byŭ paryŭ, i, peŭna, nichto z nas nie adva�yŭsia b jaho pachvali�, adnak �a Cherej vybaviŭ sviet ad luda�era.

� Inak� ka�u�y, � sprabuje sumoŭcu Piatroni: � �Ja Chereja nie chvalu, ale heta byŭ uda�y �a�aviek, o, kab bahi dali nam takich jak najbol�!�?..

Ale Scevin zmianiŭ hutarku i pa�aŭ niespadziavana vychvala� Pizona. S�aviŭ rod jahony, jahonuju �lachotnas�, jahonuju pryviazanas� da �onki, a ŭre�cie, rozum, raŭnavahu i dziŭny dar pryciahvannia da siabie ludziej.

� Cezar biazdzietny, � ka�a, � i ŭsie ba�a� nastupnika ŭ asobie Pizona.

Biessumniŭna, ko�ny dapamoh by jamu z ce�aje du�y ŭzia� u ruki ŭ�adu. Lubi� jaho Fenij Ruf, rod Annejaŭ ca�kam jamu addany. P�aŭcyj Lateranus i Tulij Senecyjo paj�li b u vaho� za jaho. Toje � samaje j Natalis, i Subryj F�avij, i Sulpicyj Asper, i Afran Kujint, i nat Viestyn.

� Z henaha apo�niaha ma�aja Pizonu karys�, � adkazvaje Piatroni, � Viestyn bajicca ŭ�asnaha cieniu.

� Viestyn bajicca snoŭ i duchaŭ, � t�uma�y� Scevin, � ale heta �a�aviek dziejny, nie darma jaho maniacca nazna�y� konsu�am. A kali ŭ du�y pracivicca pierasledu chryscijan, taho nie pavinien ty jamu zakida�, bo i tabie by�o b na ruku, kab henaje luda�erstva ŭre�cie skon�y�asia.

� Nie mnie, tolki Viniciju, � papraviŭ Piatroni. � Z uvahi na Vinicija chacieŭ by acali� adnu dziaŭ�ynu, dy nie mahu, bo ja straciŭ �asku ŭ Ahienabarba.

� Jak heta? Niaŭ�o ty nie ba�y�, �to cezar znoŭ zbli�ajecca da ciabie i pa�ynaje z taboju havary�? I ska�u tabie �amu: vybirajecca znoŭ u Achajju, dzie manicca piaja� hreckija piesni sobskaha tvorstva. Zahareŭsia da hetaje padaro�y, ale adna�asna dry�y� na ŭspamin pra kryvadu�ny nastroj hrekaŭ.

Ujaŭlaje sabie, �to mo�a jaho tam spatka� abo najbol�y tryumf, abo najbol�aja niaŭda�a. Patrabuje dobraje rady, a viedaje, �to lep�aje za ciabie nichto jamu da� nie mah�ymie. Heta pry�yna pavarotu da �aski.

� Lukan moh by mianie zastupi�.

� Rudabarody jaho nienavidzi� i prysiahnuŭ u du�y jamu smier�. �ukaje tolki pretekstu, bo jon zaŭsiody �ukaje pretekstaŭ. Lukan ciami�, �to tre spia�acca.

� Na Kastara! � ka�a Piatroni. � By� mo�a. Ale mieŭ by ja��e adzin sposab zavajavannia �aski.

� Jaki?

� Paŭtary� vo� Rudabarodamu toje, �to pierad chvilinaj ty mnie ta�kavaŭ.

� Ja � ni�oha nie skazaŭ takoha, � adazvaŭsia niespakojna Scevin.

A Piatroni pa�a�yŭ jamu ruku na pla�y: � Ty nazvaŭ cezara ŭtrapionym �a�aviekam, �akaje� nastupnictva Pizona dy kazaŭ: �Lukan ciami�, �to tre spia�acca�. Kudy maniciesia spia�acca, carissime?

Scevin zbialeŭ. Praz momant hladzieli sabie ŭ vo�y.

� Nie ska�a�!

� Na stan Kiprydy! Jak ty mianie dobra viedaje�! Nie, nie ska�u! Ni�oha byccam ja nie �uŭ, ale i nie cha�u s�ucha� Razumieje�? �yccio zakarotkaje, nie varta ni�oha pa�yna�. Pra�u ciabie tolki, kab adviedaŭ siannia Tyhelina i hutaryŭ z im hetak sama doŭha, jak sa mnoju, pra �to cho�a�!

� �amu?

� Dziela taho, kab, jak mnie kali� Tyhelin zakinie: �Scevin byŭ u ciabie�, ja moh jamu adkaza�: �Taho � samaha dnia byŭ taksama i ŭ ciabie�� Scevin, pa�uŭ�y heta, z�amaŭ s�anovy kijo�ak, jaki trymaŭ u ruce, i ka�a: � Chaj lichi prypadak spadzie na hetuju pa�ku. Budu siannia ŭ Tyhelina, a pasla na bankiecie ŭ Nervy. Chiba � budzie� i ty? Na ŭsialaki vypadak, da paba�ennia pazaŭtra ŭ amfiteatry, dzie vystupia� astanki chryscijan!.. Da paba�ennia!

� Pazaŭtra! � paŭtaraŭ sabie pasla razvitannia Piatroni. � Dyk niama �to marudzi�. Ahienabarbus istavietna patrabuje mianie ŭ Achaji, dyk, mo�a, rachavacimiecca sa mnoju.

I vyra�yŭ sprabava� apo�niaha sposabu.

Sapraŭdy, na bankiecie ŭ Nervy cezar sam zaprapanavaŭ Piatroniju siesci vizavi jaho, dyk maniŭsia hutary� z im pra Achajju dy pra harady, dzie moh by ŭda�a vystupi�. Najbol� raschodzi�asia jamu pra afincaŭ, jakich bajaŭsia. In�yja aŭhustyjanie s�uchali hutarki ŭva�na, kab, pazbiraŭ�y drabinki skazaŭ Piatronijevych, u�yva� ich pasla jak sobskija.

� Zdajecca mnie, �to dahetul nie �yŭ ja��e, � ka�a cezar, � i �to naradziŭsia tolki ŭ Hrecyi.

� Naradziŭsia dla novaje s�avy j niesmiarotnasci, � h�adzi� pa �ersci Piatroni.

� Maju nadzieju, �to tak staniecca, i �to Apo�a nie budzie zajzdrosny. Kali viarnusia z tryumfam, achviaruju jamu hiekatombu, jakoj nivodzin boh ja��e nie mieŭ.

Scevin pa�aŭ cytava� vier� Haracyja:

� Marap�aŭ staji� u�o ŭ Nieapali, � havora cezar. � Vyjechaŭ by cho� i zaŭtra.

Na heta Piatroni ŭstaŭ i, hledzia�y prosta ŭ vo�y cezaru, skazaŭ: � Dazvoli� mnie, boski, z�adzi� pierad hetym bankiet viasielny, na jaki pierad usim zapra�u ciabie?

� Viasielny bankiet? Jaki? � pytaje Neron.

� Vinicija z karaleŭnaj lihaŭ, a tvajoj zak�adnicaj. Jana, praŭda, ciapier u viaznicy, ale pier�-napier� jak zak�adnica nie pavinna siadzie� u viaznicy, a pa-druhoje, ty � sam dazvoliŭ Viniciju zvian�acca z joju, a tvaje � zahady, jak zahady Zeŭsa, niaz�omnyja, dyk zahadaje� jaje vypusci� z viaznicy, a ja addam jaje zaru�anamu.

Raŭnavaha i spakojnaja samapeŭnas�, z jakoju havaryŭ Piatroni, zbili z tropu Nerona, jaki zausiody biante�yŭsia, kali chto da jaho tak havaryŭ.

� Viedaju, � adkazaŭ, spu��aju�y vo�y, � ja dumaŭ pra jaje dy pra taho asi�ka, �to zadu�yŭ Kratona.

� Dyk, zna�a, aboje ŭratavany, � supakojvaŭ siabie Piatroni.

Ale padaspieŭ na poma� svajmu haspadaru Tyhelin: � Jana ŭ viaznicy z voli cezara, a ty �, Piatroni, sam skazaŭ, �to zahady jahonyja niaz�omnyja.

Usie prysutnyja, viedaju�y historyju Vinicija j Lihiji, dobra asviadomleny byli, pra �to raschodzicca, dyk, zacikaŭlenyja, maŭ�ali j s�uchali, �ym skon�ycca hutarka.

� Jana ŭ viaznicy praz tvaju pamy�ku dy niaviedannie mi�narodnaha prava, nasupierak voli cezara, � adrezaŭ z naciskam Piatroni. � Najiŭny z ciabie, Tyhelin, �a�aviek: ady� i ty chiba nie budzie� cvierdzi�, �to jana padpalva�a Rym, cho� bo mi� in�ym ty b tak i cvierdziŭ, dyk cezar tabie nie paviery�.

Ale Neron achamianuŭsia ŭ�o i pa�aŭ mor��y� svaje blizarukija vo�y minaju stra�ennaje lutasci.

� Piatroni praŭdu ka�a, � adazvaŭsia pa chvilinie.

Tyhelin hlanuŭ na jaho zdziŭlena.

� Piatroni praŭdu ka�a, � paŭtaryŭ Neron. � Uzaŭtra adamknu� joj viaznicu, a pra viasielny bankiet pahavorym pazaŭtra ŭ amfiteatry.

� Znoŭ prajhraŭ ja! � padumaŭ Piatroni.

I, viarnuŭ�ysia damoŭ, byŭ u�o tak peŭny Lihijinaj smierci, �to nazaŭtra vys�aŭ u amfiteatr daviernaha vyzvolnika, kab umoviŭsia z zahad�ykam spolaryjuma pra vyda�u jejnaha cie�a, bo chacieŭ adda� jaho Viniciju.

Za �asami Nerona ŭvaj�li ŭ modu daŭniej redkija j vyniatkava tolki �ad�anyja via�ernija pradstaŭlenni tak u cyrku, jak i ŭ amfiteatry. Aŭhustyjanie lubili ich, bo �asta pasla ich nastupali bankiety i pjanstva, tryvaju�aje a� da ranicy. Cho� narod pierasy�any byŭ kryvioju, dy adnak �a, kali razyj��asia viestka, �to nadychodzi� kaniec ihry��aŭ i �to apo�nija chryscijanie pamiracimu� na via�ernim vidovi��y, vialikija nataŭpy zyj�lisia ŭ amfiteatr. Aŭhustyjanie zjavilisia ŭsie da adnaho, bo zdahadvalisia, �to budzie heta niezvy�ajnaje pradstaŭlennie i �to cezar vyra�yŭ z�adzi� sabie trahiedyju z Vinicijevaha bolu. Tyhelin trymaŭ u sakrecie, jakoha sposabu pakuta pryzna�ana dla su�anicy ma�adoha trybuna, ale heta ��e bol� zavastra�a ahulnuju cikavas�. Tyja, katoryja spatykali kali� Lihiju ŭ P�aŭcyjaŭ, raskazvali ciapier cudy pra jejnuju krasu. In�ych pierad usim cikavi�a pytannie: ci sapraŭdy ŭba�a� jaje siannia na arenie, bo mnohija z tych, �to �uli adkaz cezara Piatroniju ŭ Nervaŭ, ta�kavali jaho sabie padvojna: adny dumali prosta, �to Neron addas� abo, mo�a, u�o addaŭ krasuniu Viniciju, a druhija prypaminali sabie, �to by�a jana zak�adnicaj, jakoj dazvala�asia addava� pa�anu bostvam pavodle svaje ŭspadoby i jakoje prava narodaŭ nie dazvala�a kara�.

Niapeŭnas�, �akannie j zacikaŭlennie apanavali ŭsich prysutnych. Cezar prybyŭ raniej, �ym abydna, i heta pabudzi�a cikaŭnych da novych �eptaŭ, zdahadak pra niezvy�ajnas�, bo pry Neronie apra�a Tyhelina j Vatynija byŭ Kasij, centuryjon vializnaj fihury j vialikaje mocy, jakoha cezar braŭ z saboju tolki tady, kali chacieŭ mie� pad bokam abaronu, jak, napryk�ad, pad�as na�nych zabavaŭ �sagatio� na Subury, dzie padkidana ŭharu na vajackim p�a��y napatykanych pa darozie dziaŭ�at. Kida�asia ŭ vo�y taksama, �to ŭ samym amfiteatry pabol�ana by�a varta pretoryjanskaja, a kamandavaŭ joju nie centuryjon, a trybun, Subr F�avij, viedamy dahetul z saba�aj addanasci Neronu.

By�o zrazumie�a, �to cezar cho�a na ŭsialaki vypadak zabiaspie�ycca pierad vybucham rospa�y Vinicija, dyk cikavas� ras�a ja��e bol�aja.

Vo�y ŭsich zviartalisia z napru�anym zacikaŭlenniem na toje miejsca, dzie siadzieŭ nia��asny zaru�eniec. A jon, zbiale�y, zality potam, byŭ niapeŭny, jak i in�yja hladzielniki, ale ŭstryvo�any da apo�nich zatonaŭ svaje du�y.

Piatroni, sam nie viedaju�y dobra, �to budzie, ni�oha nie skazaŭ jamu, tolki spytaŭ, viarnuŭ�ysia ad Nervy, ci padrychtavany na ŭsio dy ci budzie na vidovi��y. Vini� adkazaŭ na abodva pytanni: �Tak!� � ale pry tym mura�ki prabiehli jamu pa ŭsim ciele, bo zdahadaŭsia, �to Piatroni nie pytaje biez pry�yny. Sam jon �yŭ praz niejki �as u�o tolki paŭ�ycciom, sam addavaŭsia smierci j zhadziŭsia na smier� Lihiji, bo mie�asia jana by� dla ich abajich adna�asna i vyzvalenniem i viasie�lem, ale ciapier paznaŭ, �to in�aja re� jos� duma� zdaloku pra apo�niuju chvilinu, a in�aja � isci i hladzie� na pakuty najdara�ej�aje asoby. Usie piera�ytyja boli adazvalisia ŭ im nanava. Prycich�aja rospa� znoŭ pa�a�a kry�a� u du�y, spanava�a jaho daŭniaja achvota ratavannia Lihiji za ŭsiakuju canu. Ad samaha rannia sprabavaŭ prabicca ŭ kuniku�y, kab pierakanacca, ci jos� tam Lihija, ale pretoryjanskaja varta pilnava�a ŭsie ŭvachody, i zahady byli tak strohija, �to vartaŭniki, nat znajomyja, nie dalisia zmiak�y� ani pro�bami, ani zo�atam. Viniciju zdava�asia, �to niapeŭnas� zadu�y� jaho ŭpiarod, �ym da�akajecca vidovi��a. Niedzie na dnie serca pakutva�a ja��e nadzieja, �to, mo�a, Lihiji niama ŭ amfiteatry dy �to ŭsia tryvoha jos� niepatrebnaj. Chapaŭsia apo�niaje nadzieji z usich si�. Ta�kavaŭ sabie, �to Chrystus moh zabra� jaje z viaznicy. Jon nie mo�a dazvoli� na jejnuju pakutu ŭ cyrku. Pier� zhadziŭsia byŭ zusim na Jahonuju volu, a ciapier, jak, adapchniony ad kuniku�aŭ, viarnuŭsia na svajo miejsca ŭ amfiteatry dy z cikaŭnych va�ej prysutnych paznaŭ, �to i najstra�niej�yja zdahadki mohu� spraŭdzicca, pa�aŭ mali� Jaho ŭ hara�aj du�y ratunku. �Ty mo�a�! � paŭtaraŭ jon, sutarhava sciskaju�y ku�aki. � Ty mo�a�!� Nikoli nie dumaŭ, �to henaja chvilina, kali zmienicca ŭ re�ajisnas�, budzie tak stra�naj. Ciapier nie moh uciami� svajho psichi�naha stanu, prad�uvaŭ adnak, �to pry ahladanni pakutaŭ Lihiji kachannie jahonaje zmienicca ŭ nianavis�, a viera ŭ rospa�. �achaŭsia takoha prad�uvannia, bo bajaŭsia abrazi� Chrystusa, u jakoha maliŭ cudu j litasci. Nie prasiŭ u�o dla jaje �yccia, chacieŭ tolki, kab pamier�a pierad vychadam na arenu, i z biazdonnaj atch�ani bolu vyrva�asia pro�ba: �Cho� hetaha nie admoŭ mnie, a ja ��e bol� palublu ciabie, �ym lubiŭ dahetul�. U kancy dumki jahonyja razbujalisia, by chvali ad vichru. Budzi�asia ŭ im �ada pomsty j kryvi. Paryva�a jaho achvota kinucca na Nerona i zadu�y� na va�ach prysutnych, a adna�asna ad�uvaŭ, �to henaju lutaju hara�kaju znoŭ abra�aje Chrysta i �omi� Jahonyja nastaŭlenni. In�y raz pramiha�a jamu praz ho�aŭ dumka nadzieji, �to ŭsio toje, pierad �ym dry�a�a jahonaja du�a, ja��e adviernie ŭsiomahutnaja ruka Mi�asernaha, ale pahasa�a vomih, tanu�a ŭ biazmiernym mory raz�alennia, byccam Toj, katory moh adnym s�ovam razvali� hety cyrk i acali� Lihiju, pakinuŭ adnak jaje, cho� spadziava�asia na Jaho j mi�ava�a Jaho ŭsimi si�ami svajho niavinnaha serca. Dalej dumaŭ, �to vo� jana la�y� tam, u ciomnym kuniku�umie, s�abaja, biezabaronnaja, pakinutaja, addanaja na �asku j nia�asku lohkadumnaje s�u�by, ziachaju�aja, mo�a, apo�nimi si�ami, a jon prymu�any �aka� biazradna ŭ hetym stra�nym amfiteatry, nie viedaju�y, jakuju abdumali joj pakutu i �to niezabaŭna ŭhledzi�. Ure�cie, jak �a�aviek, jaki, spadaju�y ŭ propas�, chapajecca za ŭsio, �to rascie nad jejnymi abryvami, tak i jon chapiŭsia abieru� za dumku, �to, adnak, tolki vieraju mah�ymie jaje ŭratava�. Hety adzin tolki sposab zastaŭsia! Piotr �a havaryŭ jamu, �to vieraj ziamlu mo�na zvaruchnu� z pasadu. Dyk suniaŭ dumki, zdu�yŭ u sabie sumniŭ, ce�uju istotu svaju zmiasciŭ u vadno s�ova: �Vieru!� � i �akaŭ cudu.

Ale jak pieraciahnutaja struna musi� parvacca, tak i jaho z�ama�a pieratuha.

Miarcvia�aja blednas� vystupi�a na tvary, i cie�a pa�a�o prucianie�. Niajna�aj, pro�ba jahonaja vys�uchana, padumaŭ, bo vo� pamiracimie. Zdava�asia jamu, �to i Lihija ŭ�o chiba musi�a pamierci, i �to Chrystus ich biare takim �ynam da siabie. Arena, biel tohaŭ niezli�onaje publiki, sviat�o tysia�nych lampaŭ i svieta�aŭ � usio razam znik�a jamu ŭva��u.

Ale hena niema� nie tryva�a doŭha. Pa chvilinie aprytomnieŭ, a dak�adniej, zbudzi�a jaho tupannie nieciarplivaje publiki.

� Ty chvory, � ka�a jamu Piatroni, � zahadaj adniescisia damoŭ!

I, nie zva�aju�y na toje, �to padumaje cezar, ustaŭ, kab uzia� pad ruku Vinicija dy vyviesci jaho. Serca pierapoŭni�asia litasciu, a prytym dra�ni�a jaho da niemah�ymasci zadavalniennie cezara, jaki pilna vyvu�aŭ praz �marahd bol Vinicija, mo�a, na toje, kab mah�y pasla ŭ patety�nych strofach apisa� heta j zas�u�y� na �brava� biazh�uzdych s�ucha�oŭ. Vini� admoŭna chilnuŭ ha�avoju. Moh pamierci ŭ henym amfiteatry, ale nie moh z jaho vyjsci. Ady� pradstaŭlennie mah�o za chvilinu raspa�acca.

I praŭda, badaj u tym �a momancie prefiekt �purnuŭ na arenu �yrvonuju chuscinu, a na toj znak zaskryhitali zaviesy bramy nasupra� cezarskaha podyjuma, i z ciomnaje ��aluhi vychodzi� na jasna asvie�anuju arenu Ursus.

Vo�at marhnuŭ paviekami, vida�, ad nadmieru sviat�a, padyj�oŭ na siaredzinu areny, razhladaju�ysia naŭko�a, jak by chacieŭ raspazna�, z �ym jamu pryjdziecca spatkacca. Usim aŭhustyjanam i bol�asci publiki by�o viadoma, �to jon zadu�yŭ Kratona, dyk, hledzia�y na jaho, za�umieli, zahuli ŭsie �avy. U Rymie nie ma�a by�o h�adyjataraŭ, �mat pieravy�aju�ych narmalnuju mieru �a�avieka, ale padobnaha vo�y kvirytaŭ ja��e nie ba�yli. Kasij, �to stajaŭ u podyjumie za cezaram, vyhladaŭ nasupra� jaho, by ma�y ch�ap�uk. Sienatary, viasta�ki, cezar, aŭhustyjanie dy narod z zachaplenniem znatockim dy amatarskim ahladali jahonyja mahutnyja, hrubyja, by biarvienni, sciohny, padobnyja da dvuch z�u�anych ��ytoŭ hrudzi dy Hierkulesavyja ple�uki-ruki. Po�um mahutnieŭ z ko�naj chvilinaj. Dla henaje publiki nie mah�a paprostu isnava� bol�aja rasko�a, jak ahladannie takich musku�aŭ pad�as ihry, napru�annia j zmahannia.

�um i homan zmianiŭsia ŭ kryk i hara�kavyja pytanni, dzie �yvie narod, jaki haduje padobnych vialikaludaŭ; a toj stajaŭ pasiarod amfiteatru nahi, padabniej�y da kamiennaha ka�osa, �ym da �a�avieka, z scip�aju sumnaju minaju barbara i, ba�a�y pustuju arenu, paziraŭ zdziŭlenymi svajimi b�akitnymi va�yma dziciaci to na publiku, to na cezara, to na kraty kuniku�aŭ, adkul �akaŭ kataŭ.

U momancie, kali vychodziŭ na arenu, jahonaje prastavataje serca zajhra�a apo�ni raz nadziejaj, �to mo �akaje jaho kry�, ale jak nie ŭba�yŭ ani kry�a, ani hatovaje jamy, padumaŭ: nie hodny ja taje �aski, vida�, pryjdziecca pamierci inak�, niajna�aj ad zviaroŭ. Byŭ biezabaronny, dyk ra�yŭsia zhinu�, jak prystoji�a s�uzie Baranka, spakojna i ciarpliva. Tym �asam chacieŭ pamalicca ja��e da Zbaŭcy, dyk uklen�yŭ na arenie, z�a�yŭ ruki i padniaŭ vo�y da zoraŭ, �to mihacieli nad adkrytym uhary cyrkam.

Henaja poza nie spadaba�asia publicy. Davoli ŭ�o nahladzielisia na tych chryscijan, pamiraju�ych, jak avie�ki. Skiemili, �to kali vo�at nie zacho�a baranicca, vidovi��a mo�a pravalicca. Tut i tam pa�ulisia syki niezadavalniennia.

Niekatoryja zaklikali mastyhoforaŭ, �to bizunami padhaniali da bara�by. Pa chvilinie zacich�a, adnak, usio, bo nichto nie viedaŭ, �to �akaje asi�ka i ci nie pa�nie zmahacca, jak spatkajecca voka ŭ voka z smierciu.

I nie tre by�o doŭha �aka�. Nah�a adazvaŭsia razdziraju�y ryk miedzianych trubaŭ, a na toj znak ad�yni�asia krata nasupra� cezaravaha podyjuma, i na arenu vyska�yŭ siarod krykaŭ biestyjaryjaŭ vializny hiermanski tur, niesu�y na ha�avie nahaje dziavo�aje cie�a.

� Lihija! Lihija! � kryknuŭ Vini�.

I pa�aŭ na ha�avie rva� va�asy, sahnuŭ�ysia ŭ duhu, jak �a�aviek, pranizany stra�oju, dy kry�a� nialudskim ho�asam: � Vieru! Vieru!.. Chryscie! Cudu!

Nie �uŭ nat, jak u tym momancie Piatroni zakryŭ jamu ho�aŭ tohaju. Jamu zda�osia, heta smier� abo bol zas�aniaje vo�y. Nie hladzieŭ, nie ba�yŭ. Aharnu�a jaho pa�uccio niejkaje stra�ennaje paro�ni. Uciakli z ha�avy ŭsie dumki, vusny tolki paŭtarali, by ŭ malitvie: � Vieru! Vieru! Vieru!..

Naraz amfiteatr zamoŭk. Aŭhustyjanie, jak adzin �a�aviek, paŭstavali, bo na arenie sta�asia niebyva�aja re�. Pakorny i hatovy na smier� lih, uba�yŭ�y svaju karaleŭnu na rahach dzikaje biestyi, padsko�yŭ, jak prypie�any raspalenym �alezam, i, pryhnuŭ�ysia, rynuŭsia na razju�anaha zviera.

Z usich hrudziej vyrvaŭsia vu�kan podzivu i zdumlennia � dyj znoŭ ci�ynia.

Lih, dabieh�y ŭmih da ras�ale�aha byka, schapiŭ jaho za rohi.

� Hla�! � adzyvajecca Piatroni, zryvaju�y tohu z ha�avy Vinicija.

A toj ustaŭ, adchinuŭ uzad ho�aŭ i �klastymi nieprytomnymi va�yma hladzi�, zbiale�y, na arenu.

Zamier�a ŭva ŭsich dychannie. Muchu pralataju�uju lho by�o pa�u�. Ludzi nie vieryli sobskim va�am. Jak Rym Rymam, nie ba�yli takoha dziva.

Lih trymaŭ dzikaha zviera za rohi. Nohi jahonyja zarylisia pa samyja kostki ŭ piasok, chrybiet vyhnuŭsia, by napiaty �uk, ha�ava schava�asia mi� pla�ukami, na rukach musku�y vystupili tak, �to a� skura led� nie tra��a�a pad ich napru�anniem, ale asadziŭ byka na miejscy. I �a�aviek i zvier skamianieli ŭ nieparu�nasci; hladzielnikam zdava�asia � ba�a� abraz Hierkulesa ci Tezeja abo hrupu, vykavanuju z kamiennia. Ale ŭ hetaj ujaŭnaj skamianie�asci ihra�a stra�ennaja natuha dzvioch zmahaju�ychsia z saboju si�aŭ. Tur zaryŭsia tak, jak i �a�aviek, nahami ŭ piasok, a ciomnaje kasmataje cie�a jahonaje skur�y�asia tak, �to staŭsia padobny da vialikaha kruhla. Chto pier�y samleje, chto pier�y paddasca � vo� pytannie, jakoje ŭ danym momancie dla henaje raskachanaje ŭ spabornictvie publiki by�o va�niej�ym, �ym ichniaja ŭ�asnaja dola, �ym uvie� Rym dy jahonaje panavannie nad svietam. Toj lih byŭ dla ich ciapier paŭboham, hodnym pa�any, marmurovych pomnikaŭ. Sam cezar taksama ŭstaŭ. Jany z Tyhelinam, viedaju�y pra takuju si�u �a�avieka, znarok u�adzili takoje vidovi��a i, stroja�y kpiny, ta�kavali sabie: �Chaj �a heny Kratonabojca pakanaje tura, jakoha my vybieram jamu!� Ciapier vo� pahladali, astaŭpie�yja, na scenu pierad saboju, jak by nie vieryli, �to heta re�ajisnas�. U amfiteatry vida� by�o ludziej z padniatymi rukami, jakija zabylisia pra svaju pozu. In�ym pot vystupaŭ na �bach, nibyta sami zmahalisia z zviarakaj. U cyrku �utny byli tolki su�enni po�ymia ŭ lampach dy �orach vuhalkoŭ, spadaju�ych z svieta�aŭ. Movu hladzielnikam zania�o ŭ vusnach, sercy rassad�vali hrudzi. Vydava�asia im, �to bara�ba tryvaje viaki ce�yja.

A �a�aviek i tur stajali ŭscia� u niejmaviernaj natuzie, kazaŭ by, ukapaŭ chto ich u ziamlu.

Naraz razlahajecca pa arenie pryh�u�any, padobny da stohnu, ryk, pasla jakoha z usich hrudziej buchnuŭ kryk � dyj znoŭ ci�ynia. Ludziam zda�osia, �to snia�: spahudnaja ha�amoŭza byka pa�ynaje krucicca ŭ �aleznych rukach barbara.

A tvar liha, kark i ruki pa�yrvanieli, moŭ purpura, spina vyhina�asia ��e macniej. Vida� by�o: natu�vajecca apo�nimi si�ami, jakich nie nadoŭha jamu chiba chopi�.

�toraz h�u�ej�y, bol� chraplivy j balu�y ryk tura mia�ajecca z svi��u�ym podycham asi�ka. Ha�ava bydlaci padava�asia �toraz bol�, a z pa��y vysunuŭsia daŭhi zapienieny jazyk.

Ja��e momant � i da vu�ej bli�ej siadzia�ych daniossia jak by tresk �amanych kasciej. Zvier pavaliŭsia na ziamlu z karkam, skru�anym nasmier�.

Tady vo�at vomih razb�ytaŭ matuzy z jahonych roh i, uziaŭ�y dziaŭ�ynu na ruki, pa�aŭ borzda adsopvacca. Tvar jahony zbialeŭ, va�asy pazleplivalisia ad potu, ruki j �apatki byli jak by zlityja vadoju. Praz momant stajaŭ, jak paŭprytomny, pasla, adnak �a, padniaŭ vo�y i pa�aŭ hladzie� na publiku.

A amfiteatr �aleŭ!

Scieny budynku dry�ali ad kryku �mattysia�naha nataŭpu. Ad pa�atku isnavannia vidovi��aŭ nichto nie pamiataŭ takoha ŭzdymu nastroju.

Z najvy�ej�ych �erahaŭ biehli ŭ ni�ej�yja, taŭku�ysia ŭ prachodach mi� �aŭkami, kab bli�ej pryhledziecca asi�ku. Adusiul adzyvalisia ha�asy pra �asku, zajad�yja, upartyja, jakija niezabaŭna zmianilisia ŭ adzin ahulny vokryk. Toj vialihur staŭsia ciapier darahim dla hetaha raskachanaha ŭ fizi�naj sile narodu, staŭsia pier�aju ŭ Rymie asobaju.

A jon zrazumieŭ, �to narod damahajecca dla jaho �yccia j volnasci, ale, vida�, nie raschodzi�asia jamu tolki pra siabie, pasla padyj�oŭ da cezarskaha podyjuma i, ka�y�u�y cie�a ma�oduchny na vyciahnutych rukach, padniaŭ b�ahalnyja vo�y, kazaŭ by, maliŭ: � Nad joju zlitujciesia! Jaje acalecie! Ja zrabiŭ heta dla jaje!

Hladzielniki sciamili adrazu, �aho �adaŭ. Ba�a�y abamle�uju krasuniu, jakaja pry vialihurnaj fihury liha vydava�asia ma�ym dziciem, ras�uliŭsia natoŭp, rycary j sienatary. Jejnaja drobnaja posta�, tak bie�aja, jak by vyre�bienaja z alebastru, jejnaja abamle�as�, stra�ennaja niebiaspieka, z jakoje vyzvaliŭ jaje asi�ak, a ŭre�cie, jejnaja krasa dy jahonaja pryviazanas� � strasanuli sercy! In�yja dumali, heta ba�ka moli� litasci dla dziciaci. Litas� naraz buchnu�a po�ymiem. Davoli ŭ�o by�o kryvi, davoli smierci, davoli pakutaŭ!

Zdu�anyja sla�mi ha�asy damahalisia �aski dla abajich.

Ursus prymie� taho prasoŭvaŭsia vako� areny i, uscia� ka�y�u�y na rukach krasuniu, �estam i va�yma maliŭ dla jaje litasci. Nah�a Vini� sarvaŭsia z miejsca, pierasko�yŭ barjeru, dziela�uju pier�aje miejsca ad areny, i, padbieh�y da Lihiji, nakryŭ tohaju jejnaje bie�aje cie�a. Pasla razarvaŭ tuniku na hrudziach, adkryŭ blizniaki pa ranach, atrymanych na armianskaj vajnie, i vyciahnuŭ da narodu ruki.

Tady jaras� narodu pierabra�a ŭsiakuju spatykanuju ŭ amfiteatrach mieru.

Hramada pa�a�a vy� i hrymie� tupatam. Damahanni �aski stalisia paprostu hroznymi. Narod zastupaŭsia ŭ�o nie tolki za atleta, ale stanaviŭsia ŭ abaronie krasuni, vajaka dy ichniaha kachannia. Tysia�y hladzielnikaŭ zviartalisia da cezara z iskrami hnievu ŭva��u j zacisnutymi ku�akami. A toj usio � taki aciahaŭsia j chistaŭsia. Da Vinicija nie mieŭ, praŭdu skaza�, nianavisci, i pra smier� Lihiji jamu taksama nie raschodzi�asia, ale �adaŭ by ba�y� cie�a dziaŭ�yny, rasporanaje rahami byka abo parazdziranaje k�ykami pahanych zviaroŭ. Jahonaja dzikaja siardzitas�, adzi�e�aja ŭjava j pochaci znachodzili sabie niejkuju rasko�u ŭ padobnych vidovi��ach. A vo� narod namahaŭsia nie dapusci� da jaje. Na ŭspamin pra heta chmara hnievu leh�a na jahonym azyz�ym tvary. Ehajizm nie dazvalaŭ jamu taksama paddacca voli narodu, a adna�asna nie smieŭ joj dziela pryrodnaje bajazlivasci supracivicca.

Dyk pa�aŭ cikava�, ci prynamsi mi� aŭhustyjanami nie zaciemi� zviernutych uniz palcaŭ na znak smierci. Ale Piatroni trymaŭ da�o�, zviernutuju ŭharu, hledzia�y pry hetym amal nie zadorliva jamu ŭ tvar. Zababonny, ale pa�ucciovy Viestyn, jaki bajaŭsia duchaŭ, ale nie bajaŭsia ludziej, davaŭ znak �aski. Toje � samaje rabiŭ sienatar Scevin, Nerva, toje samaje Tulij Senecyjo, toje samaje s�aŭny vajavoda Skapu�a, Antyst, toje � samaje Pizon i Vietus, i Kryspin, i Minucij Termus, i Poncij Telesin, i najva�niej�y, hanaravany ŭ narodzie, Trezej. Ba�a�y heta, cezar adniaŭ �marahd ad voka z minaju pahardlivaju j abra�anaju, a Tyhelin, jakomu abaviazkova chacie�asia zrabi� nazador Piatroniju, nahnuŭsia j ka�a: � Nie sastupaj, boski, majem pretoryjan.

Tady Neron adviarnuŭsia ŭ toj bok, dzie kamandu nad pretoryjanami trymaŭ strohi i addany jamu Subryj F�avij, a ŭba�yŭ re� niepraŭdapadobnuju: mina staroha trybuna by�a hroznaja, ale zalitaja sla�mi, i ruku trymaŭ padniataju na znak �aski. Prymie� taho narodnyja masy ava�odva�a zakatnas�. Chmara py�u padyma�asia z-pad barabania�ych noh i prys�ania�a amfiteatr. Spami� kry�a�ych adzyvalisia i ha�asy: �Ahienabarbus! Matkabojca! Padpalva�!�

Neron zbajaŭsia. Narod byŭ u cyrku vo�atam usioŭ�adnym. Papiarednija cezary, a z�a��a Kalihu�a, asmialalisia �asami �ama� volu jahonuju, ale heta zaŭsiody kan�a�asia zaka�otam, �asami nat kryvavym. Ady� situacyja Nerona by�a in�aja. Pier�-napier�, jak kamiedyjant i spiavak patrabavaŭ �aski narodu, pa-druhoje � �adaŭ jaho pieraciahnu� na svoj bok supra� sienatu i patrycyjaŭ, a ŭre�cie � pasla pa�aru Rymu namahaŭsia ŭsimi sposabami pierakabaci� jaho sabie i zviarnu� hnieŭ jahony na chryscijan. Sciamiŭ, �to dalej supraciŭlacca by�o niebiaspie�na. Rozruch, pa�aty ŭ cyrku, moh aharnu� ce�y horad i skon�ycca niepa�adanymi nastupstvami. Dyk zirnuŭ ja��e raz na Subryja F�avija, na centuryjona Scevina, svajaka sienatara, dy radavych i, spatykaju�y ŭsiudy zmor��anyja brovy, uskipie�yja tvary j razjiskranyja vo�y, daŭ znak �aski.

Hrom vopleskaŭ razlohsia ad hary da nizu. Narod pierakanaŭsia, �to smierci nie pahra�aje ŭ�o asud�encam, bo ad hetaje chviliny pierachodzili jany pad jahonuju apieku, i nat cezar nie asmieliŭsia b ich bol� pierasledva� svajoju pomstaju.

�atyroch bityncaŭ nies�a asciaro�na Lihiju ŭ dom Piatronija, a Vini� i Ursus i�li poba�, spia�aju�ysia, kab najchut�ej adda� jaje ŭ ruki hreckaha lekara. I�li moŭ�ki, bo pasla niadaŭnich piera�yvanniaŭ nie mahli hutary�. Vini� da hetaj chviliny byŭ ja��e jak by paŭprytomny. Dumaŭ sabie: Lihija adratavanaja, nie pahra�aje joj u�o viaznica, ni smier� u cyrku; dumaŭ, �to nia��ascie ichniaje skon�ana nazaŭsiody, biare vo� jaje dadomu, kab nikoli ŭ�o nie raz�u�acca. I zdava�asia jamu, �to heta nie sapraŭdnas�, a pa�atak niejkaha zusim novaha �yccia. �as ad �asu nahinaŭsia da adkrytaje lektyki, kab pryhladacca henamu kachanamu abli��u, jakoje pry miesia�nym sviatle vyhlada�a spia�ym, i paŭtaraŭ u dumcy: �Heta jana! Chrystus a��adziŭ jaje!� Pryhadaŭ sabie taksama, �to da spolaryjuma, kudy abodva z Ursusam adniesli Lihiju, pryj�oŭ niejki nieznajomy lekar i zapeŭnivaŭ jaho, �to dziaŭ�yna �yvie dy budzie �y�. Dyk radas� razdzima�a jamu hrudzi, a� �asami s�abieŭ i apiraŭsia ab pla�o Ursusa, nie mohu�y jsci.

I�li borzda praz vulicy svie�a zabudavanyja, bialeju�yja ŭ miesia�nym sviatle.

Horad byŭ pusty. Dzie-nidzie tolki hramadki ludziej, uvien�anyja zielenniu, piajali j tancavali pad flejtu pierad portykami, karystaju�y z �aroŭnaje no�y j sviato�naje pary, jakaja tryva�a ad pa�atku ihry��aŭ. I tolki pierad samym domam Ursus pierastaŭ malicca i pryci�na adazvaŭsia, jak by baju�ysia razbudzi� Lihiju: � Spadaru, heta Zbaŭca ŭratavaŭ jaje ad smierci. Jak ja ŭhledzieŭ jaje na rahoch tura, pa�uŭ u du�y ho�as: �Barani jaje!� I byŭ heta, biasspre�na, ho�as Baranka. Viaznica piera�er�a maje si�y, ale Jon mnie viarnuŭ na tuju chvilinu ich, i Jon natchniŭ heny dziki narod, �to ŭstupiŭsia za jaje. Bud� vola Jahonaja!

Vini� dadaŭ: � Pa�ana j s�ava imieni Jahonamu!..

Ale bol� nie moh havary�, bo mocnaje raz�alennie padviarnu�a jamu pad hrudzi. Bra�a achvota kinucca na ziamlu i dziakava� Zbaŭcy za cud i mi�asernas�.

Daj�li da domu; s�u�ba, upiared�anaja praz vys�anaha znarok nasustra� niavolnika, vysypa�a na ichniaje spatkannie. Pava� z Tarsu ja��e ŭ Ancyjumie naviarnuŭ bol�uju �astku henych ludziej. Nia��ascie Vinicija viedamaje by�o im dobra, dyk radas� ichniaja pry spatkanni achviar, vyrvanych z Neronavych kipciuroŭ, by�a vialikaja, a pabol�y�asia ja��e, jak lekar Teokles pa ahledzinach Lihiji scvierdziŭ, �to nidzie nie pakale�ana i, jak minie s�abas� pasla viazni�naha tyfusu, budzie zdarova.

Aprytamnie�a jana ja��e taje � no�y. Pra�nuŭ�ysia ŭ pryho�ym kubikulumie, asvietlenym karynskimi lampami, siarod pachu viervieny, nie vieda�a, dzie jana dy �to z joj dziejecca. Staja�a ŭ pamiaci taja chvilina, kali pryviazvali jaje da rahoŭ sputanaha �ancuhami byka, a ciapier vo�, ba�a�y nad saboju abli��a Vinicija, asvietlenaje �ahodnym kraskavym sviat�om, paduma�a, �to chiba jany ŭ�o nie na ziamli. Dumki b�ytalisia ŭ jejnaj as�abie�aj ha�ova�cy; zdava�asia joj naturalnaj re�aj, �to pa darozie ŭ nieba zatrymalisia niedzie z pry�yny jejnaha pieratamlennia j s�abasci.

Nie �uju�y, adnak, bolu, usmichnu�asia da Vinicija i chacie�a spyta�, dzie jany, ale z jejnych vusnaŭ vyj�aŭ tolki cichi �ept, u jakim Vini� led� moh da�u� svajo imia.

Dyk nachiliŭsia da jaje i, pa�a�yŭ�y laho�ka ruku na jejnym �ale, skazaŭ: � Chrystus ciabie a��adziŭ i viarnuŭ mnie ciabie!

Jejnyja vusny pavaru�ylisia znoŭ nieda�uvalnym �eptam. Pa chvilinie, adnak, pavieki pryplu��ylisia, hrudzi padnialisia lohkim uzdycham, i zapa�a ŭ h�yboki son, jakoha �akaŭ lekar Teokles i pasla jakoha abiacaŭ pavarot zdaroŭja.

A Vini� zastaŭsia pry joj, klen�u�y j mola�ysia. Du�a jahonaja rastapla�asia ŭ tak mahutnym kachanni, �to zabyŭ sam siabie. Teokles uvachodziŭ niekalki razoŭ, z-za procileh�aje zas�ony taksama nie adnoj�y pakazva�asia za�atava�osaja ha�ava Eŭniki, ure�cie, �uravy, hadavanyja ŭ aharodach, krumkanniem zvia��ali pa�atak dnia, a jon ja��e dumkaju abnimaŭ stopy Chrysta, nie ba�a�y j nie �uju�y navoka� siabie ni�oha, z sercam, razhareŭ�ymsia ŭ achviarnuju hiekatombu, zanurany ŭ zachaplenni, jak by ŭ nieba ŭziaty ŭ�o pry �ycci.

Piatroni pa vyzvalenni Lihiji, nie cho�u�y dra�ni� cezara, paj�oŭ z im, razam z in�ymi aŭhustyjanami, na Pa�atyn. Chacieŭ pras�ucha�, ab �ym tam havarycimu�, a z�a��a pierakanacca, ci Tyhelin nie abdumaje �aho novaha na zhubu krasuni. Praŭda, i jana i Ursus uziaty byli jak by pad apieku narodu, i biez razdra�niennia narodu nichto ciapier nie moh padnia� na jaje ruki, adnak Piatroni, viedaju�y pra nianavis�, jakoju hareŭ usioŭ�adny prefiekt pretoryi, pradba�vaŭ, �to praŭdapadobna toj, nie mohu�y dasiahnu� jaho biespasiarednie, sprabavacimie jakim-niebud� sposabam pamstava� nad jahonym siastryncom.

Neron byŭ razdra�niony i hnieŭny, jak ciomnaja chmara, bo pradstaŭlennie skon�y�asia zusim inak�, �ym jon �adaŭ. Na Piatronija spa�atku nie chacieŭ nat i hladzie�, ale toj, nie tracia�y raŭnavahi, padyj�oŭ da jaho z ce�aju svabodaju arbitra elehancyi i skazaŭ: � Ci viedaje�, boski, �to mnie pryj��o ŭ ho�aŭ? Napi�y piesniu pra krasuniu, jakuju vola ŭ�adara svietu vyzvalaje z roh dzikaha tura i addaje kachanku.

Hreki maju� �u�aje serca, ja peŭny, �to takaja piesnia ich a�aruje.

Dumka henaja, pamima razdra�nionasci, prypa�a da smaku Neronu, prypa�a padvojna: raz � jak tema da piesni, a druhoje � jon �a moh siabie ŭ joj vys�avi� jak vialikadu�naha ŭ�adara svietu, dyk pahladzieŭ na Piatronija j skazaŭ: � Tak, mo�a j praŭdu ka�a�! Ale ci vypadaje mnie apiava� u�asnuju dabryniu?

� Nie patrabuje� zhadva� svajho imieni. Ko�ny ŭ Rymie zdahadajecca j tak, pra �to budzie mova, a z Rymu razychodziacca viestki na ŭvie� sviet.

� I ty peŭny, �to heta padabacimiecca ŭ Achaji?

� Na Pa�uksa! � prycvierdziŭ Piatroni.

I adyj�oŭ zadavoleny: byŭ ciapier peŭny, �to Neron, jakoha ŭsio �yccio by�o nahinanniem re�ajisnasci da litaraturnych pomys�aŭ, nie zacho�a papsava� sabie temy, a tym samym zvia�a ruki Tyhelinu. Heta nie zmiania�a, adnak �a, jahonaha namieru vypraŭlennia Vinicija z Rymu, jak tolki zdaroŭje Lihiji pierastanie by� piera�kodaju. Vo� �a, uba�yŭ�y jaho nastupnaha dnia, skazaŭ jamu: � Vyviazi jaje na Sicyliju. Adno zdarennie svied�y�, �to z boku cezara vam, zdecca, ni�oha nie pahra�acimie, ale Tyhelin hatovy skarysta� nat i z atruty, kali nie praz nianavis� da vas, dyk da mianie.

Vini� usmichnuŭsia na heta j adkazaŭ: � Jana by�a na rahach tura, ady� Chrystus jaje a��adziŭ.

� Dyk achviaruj jamu sto va�oŭ, � stajaŭ pry svajim Piatroni, � ale nie damahajsia a��ady druhi raz� Ci pamiataje�, jak Eo� spatkaŭ Adysieja, kali viarnuŭsia prasi� jaho druhi raz pamysnych viatroŭ? Bostvy nie lubia� paŭtara� adno j toje samaje.

� Jak tolki vyzdaravieje, adviazu jaje da Pamponiji Hrecyny, � ka�a Vini�.

� I heta budzie tym lep�, �to Pamponija la�y� chvoraja. Kazaŭ mnie pra heta svajak Aŭlusaŭ, Antystyjus. Tut tym �asam budu� dziejacca takija re�y, �to ludzi zabuducca pra vas, a ŭ siannia�nich �asach naj��asliviej�yja tyja, pra kaho ŭsie zabylisia. Chaj Fartuna budzie vam soncam zimoju, a cieniem uletku.

Heta skazaŭ�y, pakinuŭ Vinicija jahonamu ��asciu, a sam paj�oŭ raspyta� Teoklesa pra �yccio j zdaroŭje Lihiji.

Ale joj u�o niebiaspieka nie pahra�a�a. U viaznicy dabi�a b jaje hni�oje pavietra j niavyhady, ale ciapier dahlada�a jaje najrupliviej�aja apieka, dastatak, a nat i kamfort. Pa zahadu Teoklesa cieraz dva dni pa�ali vynosi� jaje ŭ aharody, akru�aju�yja vi��u, dzie prabyva�a doŭhi �as. Vini� ubiraŭ jejnuju lektyku ŭ aniemony, a z�a��a ŭ irysy, kab pryhada� joj atryjum u domie Aŭ�aŭ. Nie raz hutaryli ŭ cianio�ku, pabraŭ�ysia za ruki, pra daŭny bol i tryvohi. Lihija ta�kava�a jamu, �to Chrystus naŭmysna vioŭ jaho praz pakuty, kab zmiani� jahonuju du�u j padnia� da siabie, a jon zhad�aŭsia j ad�uvaŭ, �to ŭ im ni�oha nie zasta�osia z daŭniej�aha patrycyja, jaki nie pryznavaŭ in�aha prava akramia sobskaha �yccia. Ale ŭ henych uspaminach nie by�o ni�oha horkaha. Zdava�asia im abajim, �to ce�yja hady praj�li nad ichnimi ha�avami, �to taja strachotnaja minuŭ��yna zasta�asia ŭ�o daloka pa-za imi. Ciapier atulaje ich supakoj, jakoha nikoli pierad tym nie ad�uvali. Niejkaje novaje �yccio, nadta sa�odkaje i ŭtulnaje, i��o da ich i ava�odva�a imi. U Rymie cezar moh sabie bujani� i nahania� tryvohu ŭsiamu svietu, a jany, �uju�y nad saboju apieku biez paraŭnannia mahutniej�uju, nie bajalisia ŭ�o ni jahonaj z�osci, ni dzikich �a�aŭ, jak by jon pierastaŭ by� ichnim va�adarom, ichniaha �yccia j smierci. Raz, na nadvia�erry, pa�uli jany ryki lvoŭ u vivaryjach. Kali� heta Vinicija prajma�a tryvohaju, jak z�aviesnaja vara�ba � ciapier pierahlanulisia tolki ŭsmie�liva dy padniali aboje vo�y da via�ernich zoraŭ. In�y raz Lihija, nie mohu�y ad s�abasci ja��e chadzi�, zasyna�a, zaka�ychanaja aharodniaju ci�ynioju, a jon siadzieŭ pry joj i, uhladaju�ysia ŭ spia�aje abli��a, mimacho� dumaŭ, �to heta ŭ�o nie taja Lihija, jakuju spatkaŭ u Aŭ�aŭ. Viaznica j chvaroba znasili �astkova jejnuju pryha�os�. Tady, u Aŭ�aŭ, i pasla, kali pryj�oŭ adbira� jaje ŭ Myryjamy, by�a tak cudnaj, by statuja, by kvietka; ciapier tvar jejny staŭsia amal nie prazrysty, ruki zb�a�ali, fihura zb�a�a�a ad chvaroby, vusny zbladnieli, i vo�y nat vydavalisia mien� b�akitnymi, �ym tady. Za�atava�osaja Eŭnika, jakaja prynosi�a joj kvietki i ka�toŭnyja tkaniny dla prykryvannia noh, vyhlada�a pry joj, by cypryskaje bostva. Esteta Piatroni darma namahaŭsia vy�ukva� u joj daŭnyja pryvaby i, paciskaju�y pla�yma, dumaŭ u du�y: ci varty byŭ heny cie� Elizejskich paloŭ takich zachadaŭ, bolu j pakutaŭ, jakija amal nie vysmaktali �yccio Viniciju?

Ale Vini�, jaki lubiŭ ciapier jejnuju du�u, jaje adnu tolki kachaŭ ciapier tym bol� i, kali siadzieŭ pry zasnuŭ�aj, ba�yŭ u joj uvie� sviet.

Viestka pra cudoŭnuju a��adu Lihiji chutka raznies�asia siarod acaleŭ�ych ad pahramu chryscijan. Vyznavalniki pa�ali schodzicca, kab ahlada� tuju, nad jakoju jaŭna akaza�asia �aska Chrystovaja. Pryj�oŭ nasampier� Nazarka z Myryjamaj, u jakich dahetul chavaŭsia Aposta� Piotr, a za imi prychodzili in�yja. Usie razam, pospa� z Vinicijem, Lihijaj dy chryscijanskimi niavolnikami Piatronija, s�uchali z uvahaj raskazu Ursusa pra toj ho�as, �to adazvaŭsia ŭ jahonaj du�y i zahadaŭ jamu zmahacca z dzikim zvieram, i ŭsie adychodzili z lhoju j nadziejaj, �to Chrystus, adnak, nie dazvoli� vykarani� da astanku svajich viernikaŭ na ziamli, pakul Sam nie pryjdzie na stra�ny sud. I hena nadzieja padtrymoŭva�a ichnija sercy, bo pierasled nie ŭcichaŭ i dahetul. Kaho tolki publi�ny ho�as pakazvaŭ jak chryscijanina, taho haradskija vihi�y vomih chapali ŭ viaznicu. Achviar, praŭda, by�o ŭ�o mien�, bo ahu� vyznavalnikaŭ byŭ u�o vy�aŭleny j vymu�any, a chto ŭcaleŭ, toj abo ŭciakaŭ z Rymu, kab na dalokaj pravincyi piera�aka� buru, abo staranna chavaŭsia, nie adva�vaju�ysia zbiracca na supolnyja malitvy inak�, jak u arenaryjach za horadam. Adnak �a ja��e sa�yli ich, i cho� fakty�na ihry��y byli skon�any, pierachoŭvali ich na nastupnyja abo sudzili paadzino�na. A cho� narod rymski nie vieryŭ u�o ŭ ichniuju vinu, dyk adnak �a aha�o�vali ich za niepryjacielaŭ �a�aviectva j dziar�avy, i edykt supra� ich tryvaŭ u daŭnaj sile.

Aposta� Piotr praz doŭhi �as nie smieŭ pakazacca ŭ domie Piatronija; ure�cie, adnak, adnaho vie�aru Nazar paviedamiŭ, �to pryjdzie. Lihija, jakaja ŭ�o mah�a sama chadzi�, i Vini� vybiehli na spatkannie jaho j pa�ali abnima� jamu nohi, a jon vitaŭ ich z ras�ulenniem tym bol�, �to nia�mat jamu zasta�osia ŭ�o avie�ak u henym statku, nad jakim daŭ jamu ŭ�adu Chrystus dy nad dolaj jakoha p�aka�a ciapier jahonaje serca. Dyk vo� �a, kali Vini� skazaŭ jamu: �Vu�ycielu, dziakuju�y tabie Zbaŭca viarnuŭ mnie jaje!�, jon adkazaŭ: �Viarnuŭ jaje dziela tvajoj viery dyj dziela taho, kab nie zamoŭkli ŭsie vusny, s�avia�yja Jahonaje imia�. I, musi�, dumaŭ tady pra tyja tysia�y dziaciej svajich, parazdziranych dzikim zviarjom, pra tyja kry�y, jakimi nabity byli areny, dy pra tyja s�upy vahnistyja ŭ aharodach Biestyi, bo havaryŭ heta z vialikaju �a�asciu. Vini� i Lihija zaciemili taksama, �to va�asy jahonyja zbialeli zusim, ce�aja posta� pryhnu�asia, a ŭ abli��y hetulki mieŭ sumu j ciarpiennia, jak by sam praj�oŭ tyja pakuty j bol, praz jakija praj�li achviary �alonaha luda�erstva Nerona. Ale aboje razumieli ŭ�o, �to, kali Chrystus sam paddaŭsia pakutam i smierci, nie mo�a ŭchilicca ad jaje nichto. Adnak �a bale�a im serca, hledzia�y na Aposta�a, pryhnie�anaha viekam, pracaj i bolem. Dyk Vini�, jaki za niekalki ŭ�o dzion maniŭsia spatkacca z Pamponijaj i dalej jecha� na Sicyliju, pa�aŭ prasi� jaho, kab razam z imi vyjechaŭ z Rymu.

Ale Aposta� pa�a�yŭ jamu na ha�avie ruku j adkazaŭ: � �uju vo� u du�y s�ovy majho Ŭsiespadara, jaki skazaŭ mnie nad Tyberyjadskim moram: �Kali ty byŭ ma�od�ym, padpiarezvaŭsia j chadziŭ, kudoj chacieŭ, ale jak sastareje�sia, vyciahnie� tvaje ruki, a in�y padpiare�a ciabie j paviadzie, kudy ty nie cho�a��. Vo� �a, para ŭ�o mnie pajsci za statkam majim.

A ba�a�y maŭ�annie ich, nie zrazumieŭ�ych, �to ka�a, dadaŭ: � Dabiahaje da kanca maja praca, ale hascinnas� i adpa�ynak miecimu tolki ŭ majho Ŭsiespadara.

Pasla zviarnuŭsia da ich i havaryŭ dalej: � �Nie zabyvajcie aba mnie, bo ja vas tak palubiŭ, jak ba�ka rodnych dziaciej, a �to tolki ŭ �ycci rabicimiecie, rabiecie na chva�u Bohu�.

Tak havora�y, padniaŭ nad imi svaje staryja dry�a�yja da�oni i bahas�aviŭ ich, a jany tulilisia da jaho, prad�uvaju�y, �to mo heta apo�niaje bahas�aŭlennie atrymoŭvaju� z jahonych ruk.

By�o im sud�ana, adnak, ja��e raz jaho ba�y�. Pasla niekalkich dzion pazniej Piatroni prynios hroznyja viestki z Pa�atynu. Tam vyjavi�asia, �to adzin z cezaravych vyzvolnikaŭ byŭ chryscijaninam, i znojdziena ŭ jaho listy Piatra j Paŭ�a, a taksama listy Jakuba, Judy j Jana. Prabyvannie Piatra ŭ Rymie by�o ŭ�o Tyhelinu daŭno viedamym, ale jon dumaŭ, �to toj zhinuŭ razam z tysia�ami in�ych chryscijan. Ciapier vo� vydava�asia, �to dva star�yny novaje viery �yvu� da hetych por u stalicy, dyk vyra�ana znajsci ich za ŭsiakuju canu i z�avi�, bo spadziavalisia praz ichniuju smier� vyrva� apo�nija karenni nienavisnaje viery. Piatroni �uŭ ad Viestyna, �to sam cezar vydaŭ zahad, kab u praciahu troch dzion Piotr i Pava� byli ŭ�o ŭ Mamertynskaj viaznicy, dy �to ce�yja addzie�y pretoryjanaŭ vys�ana dla pieratreski na Zatybry.

Vini�, daviedaŭ�ysia pra heta, vyra�yŭ pajsci pierascierah�y Aposta�a.

Vie�aram abodva z Ursusam, nakinuŭ�y halijskija p�a��y, zas�aniaju�yja tvar, paj�li da Myryjamy, dzie prabyvaŭ Piotr, a stajaŭ toj dom na samym kancy zatybranskaje �astki horadu pad Janikulskim uzhorjem. Pa darozie ba�yli damy, abstaŭlenyja pretoryjanami, jakich nakiroŭvali niejkija nieznajomyja ludzi.

Kvarta� byŭ ustryvo�any, zbiralisia hramady cikaŭnych. Tut i tam centuryjony rabili dopyty ary�tavanych viazniaŭ pra Piatra Symona i Paŭ�a z Tarsu.

Ursus i Vini� vypieradzili vajaroŭ, daj�li ��asliva da pamie�kannia Myryjamy, dzie zastali Piatra z �mie�kaju viernych. Tymafiej, pamo�nik Paŭ�a z Tarsu, i Lin byli taksama tamaka.

Daviedaŭ�ysia pra niebiaspieku, Nazarka vyvieŭ usich tajemnym prachodam da aharodnaje bramki i dalej da kamiennych suchado�aŭ, na kolkisot mo stupieniaŭ adleh�ych ad Janikulskaje bramy. Ursus pry tym musiŭ niesci Lina, bo pa�amanyja na torturach kosci jahonyja ja��e nie pazrastalisia. U padziamie�li pa�ulisia biespia�niej�ymi i pry �uch�ym sviatliku Nazarkavym pa�ali cichuju naradu, jak ratava� darahoje �yccio Aposta�a.

� Vu�yciel, � ka�a jamu Vini�, � chaj zaŭtra led� zo�ak vyviedzie ciabie Nazar u Albanskija hory. Tam my ciabie znojdziem dy zabiarem u Ancyjum, dzie �akaje vadachod, jakim manimsia jecha� u Nieapal i na Sicyliju. ��aslivy budzie dzie� i hadzina, u jakoj pierastupi� paroh majho domu i pabahas�avi� majo vohni��a.

Usie s�uchali jaho z radasciu i nastojvali na Aposta�a, ka�u�y: � Sciera�ysia, pastyru na�, bo nie astojacca tabie ŭ Rymie. Pierachavaj �yvuju praŭdu, kab nie zhinu�a razam z nami j z taboju. Pas�uchaj nas, prosim ciabie, jak ba�ku.

� Zrabi heta ŭ imia Chrysta! � malili in�yja, �aplaju�ysia jahonaj vopratki.

A jon adkazaŭ: � Dzietki maje! Chto � z nas mo�a vieda�, kali j dzie jamu Hospad kaniec �yccia pryzna�y�?!

Ale nie admaŭlaŭsia vychodzi� z Rymu, i sam nie viedaŭ, �to rabi�, bo daŭno ŭ�o niapeŭnas� i tryvoha ŭkradalisia ŭ jahonuju du�u. Bo � statak jahony byŭ razahnany, praca razburana. Subo�niu, jakaja pierad pa�aram horadu tak bujna razras�asia, moc Biestyi skry�y�a ŭ py�. Nie zasta�osia ni�oha akramia sloz, kryvavych uspaminaŭ i smierci. Siaŭba vyda�a bahaty ŭrad�aj, ale nia�ystaja si�a ŭtapta�a jaho ŭ ziamlu. Si�y niabiesnyja nie padaspieli z poma��u hinu�ym, i vo� Neron rassiadajecca ŭ s�avie nad svietam, stra�enny j mahutniej�y, �ym kali, va�adar usich maroŭ i su�aŭ. Nie raz u�o Bo�y Rybak vyciahaŭ u samocie ruki da nieba j pytaŭ: �Usiespadaru, �to mnie rabi�? Jak �a mnie astojacca? I jak �a mnie, niadu�amu starcu, zmahacca z henaju biazmie�naju si�aju Z�a, jakomu Ty dazvoliŭ va�ada� i asilva� nas?!�

I adzyvaŭsia tak z h�ybokim bolem, paŭtaraju�y ŭ du�y: �Niama ŭ�o tych avie�ak, jakija zahadaŭ Ty mnie pasvi�, niama Tvaje Subo�ni, puste�a j �a�oba ŭ tvajoj stalicy, dyk �to mnie ciapier zahadaje�? Ci mnie tut zastacca, ci ŭciaka� z astankami statku, kab niedzie tam, za harami, upotajki s�avi� imia Tvajo?!�

I nadumoŭvaŭsia. Viedaŭ, �to �yvaja praŭda nie zhinie i musicimie pierava�y�, ale �asami dumaŭ, �to nie pryj��a ja��e jejnaja para, jakaja pryjdzie tolki tady, jak Hospad sam syjdzie na ziamlu ŭ sudny dzie� u s�avie j sile, biez paraŭnannia mahutniej�aj, �ym Neronava.

�asta zdava�asia jamu: kali sam vyjdzie z Rymu, viernyja pojdu� za im, a jon zaviadzie ich tady a� u cianistyja haji Halileji, na cichuju vodnuju roŭniu Tyberyjady, spakojnych, by ha�ubki ci avie�a�ki, jakija pasviacca tam siarod �abaroŭ i nardu. I �toraz bol�aja tuha da ci�yni j supa�ynku, da voziera j Halileji aharta�a ryba�aje serca, �toraz �asciej�yja slozy nap�yvali na vo�y starca.

Ale, kali na chvilinu spyniŭsia ŭ�o na niejkim ra�enni, chapaŭ jaho nah�y strach i tryvoha. Jak �a jamu pakida� heny horad, dzie hetulki pakutnickaje kryvi ziamla vypi�a, dzie hetulki kanaju�ych vusnaŭ dava�a svied�annie praŭdzie? A jon adzin budzie ad hetaha ŭchilacca? I �to adka�a Zbaŭcy na pytannie: �Jany vo� paŭmirali za vieru svaju, a ty ŭciok?�

Dni i no�y biehli ŭ markocie j turbotach. In�yja, jakich lvy parazryvali, jakich paprybivana da kry�oŭ, papalena ŭ aharodach cezara, pasnuli ŭ Chryscie pasla svajich pakutaŭ, a jon spa� nie moh, jon �uŭ pakutu bol�uju ad usich tych, jakija katy vydumali dla achviar. Zo�ak �asta bialiŭ u�o dachi damoŭ, a jon ja��e skardziŭsia z h�ybini raz�alenaha serca: � Zbavicielu, pa�to Ty mnie siudy zahadaŭ prychodzi� i zak�ada� u henym hniazdzie Biestyi svaju stalicu?!

Praz trycca� �atyry hady pasla smierci svajho Vu�yciela nie mieŭ supa�ynku. Z kijem u ruce abiahaŭ sviet i apavia��aŭ �dobruju navinu�. Si�y jaho zmahlisia ŭ pracach i padaro��ach, a� ure�cie, kali ŭ henym horadzie, jaki byŭ ha�avoju svietu, zacvierdziŭ ustanovu Bo�uju, adzin vahnisty podych Z�osci z�or jaje, i ba�yŭ, �to zmahannie tre pa�yna� nanava. Dyj jakoje zmahannie! Z adnaho boku cezar, sienat, narod, lehiji, abyjmaju�yja �aleznym abru�om uvie� sviet, niepierali�nyja harady, kraji, mahutnas�, jakoje voka ludskoje nie ahlada�a; a z druhoha � jon, zhorbleny ad starasci j pracy, led� uzdu�vaju�y padaro�ny kij utryma� u ruce.

Dyk in�y raz kazaŭ sabie: nie jamu du�acca z cezaram Romy, dakana� heta mo�a tolki Sam Chrystus.

Usie henyja dumki b�ytalisia ŭ jahonaj ha�avie, kali s�uchaŭ nalahannie apo�niaje �mie�ki svajich viernych, a jany, abstupiŭ�y jaho ciesnym ko�am, paŭtarali malebnymi ha�asami: � Ratujsia, Oj�a, i nas vyvod� z-pad mocy Biestyi!

U kancy i Lin pachiliŭ pierad im svaju zamu�anuju ho�aŭ: � Vu�ycielu, � havaryŭ, � tabie Zbaŭca zahadaŭ pasvi� svaje avie�ki, ale � niama ŭ�o tut ich, abo zaŭtra ich tut nie budzie, dyk idzi tudy, dzie ja��e znajsci ich mo�a�. �yvie ja��e Bo�aje s�ova i ŭ Jeruzalimie, i ŭ Antyochiji, i ŭ Efezie dy ŭ in�ych haradoch. �to zrobi�, zastaŭ�ysia ŭ Rymie? Jak la�a�, pabol�y� tolki tryumf Biestyi. Janu Hospad nie nazna�yŭ kanca �yccia, Pava� jos� rymskim hramadzianinam, i biez sudu kara� jaho nie mah�ymu�, ale kali nad taboju, Oj�a, razjarycca piakielnaja moc, tady tyja, u kaho zmah�osia ŭ�o serca, pytacimu�: �Niama si�y nad Neronam?� A ty � ska�a, na jakoj staji� Subo�nia Sviataja. Daj nam pamierci, ale nie dapusci da pieramohi Antychrysta nad Bo�ym Namiesnikam i nie viartajsia siudy, pakul Boh nie zh�adzi� hetaha luda�era, jaki hetulki praliŭ niavinnaje kryvi.

� Hla� na slozy na�yja! � paŭtarali ŭsie prysutnyja.

Slozy kacilisia i pa tvary Piatra. Pasla, adnak, ustaŭ i, vyciahaju�y nad klen�a�ymi da�oni, moviŭ: � Chva�a imieni Bo�amu, dziejsia vola Jahonaja!

Nastupnaha dnia led� zo�ak dzvie ciomnyja fihury sunulisia Apijskaju darohaju ŭ bok Kampa�i.

Adnoju z ich byŭ Nazar, druhoju � Aposta� Piotr, jaki pakidaŭ Rym i pierasledvanych tam suviernikaŭ.

Nieba na ŭschodzie led�-led� prajasnia�asia zielenavatym adcienniem, jakoje pavoli �toraz vyraznie�a, pierachodzi�a znizu ŭ �afranovuju farbu. Srebnalistyja drevy, bie�yja marmury vi��aŭ i �uki vadaciahaŭ, biahu�yja raŭninaju da horada, vynuralisia z cieniu. Razjasnia�asia pastupova zielenas� nieba, nasy�aju�ysia zo�atam. Vo� uschod pa�aŭ ru�avie� i azaryŭ Albanskija hory, jakija pakazalisia �aroŭnyja, li�ovyja, by z samaha tolki jasnahladu ŭtvoranyja.

Dry�a�yja brylianty rasinak iskrylisia na listocie drevaŭ. Rassnoŭva�asia imh�a, adkryvaju�y �toraz �yrej�y dalahlad na raŭninu, rassypanyja pa joj damy, pryharadki, mahilniki j ku�ki drevaŭ, mi� jakimi bialeli kalumnady sviaty�.

Na darozie � ni du�y. Sialanie, jakija zvozili aharodninu ŭ horad, nie paspieli ja��e, maby�, pazapraha� vazoŭ. Ad kamiennych plitaŭ, jakimi a� da samych hor vyk�adzieny byŭ hasciniec, i�oŭ vodhuk draŭlanych pasta�oŭ, jakija na nahach mieli spadaro�niki.

Vo� i sonca vykaci�asia z-za hor, ale adna�asna dziŭnaje vidovi��a �ynu�a ŭ vo�y Aposta�u: zda�osia jamu, byccam za�acistaje ko�a, zamiest padymacca vy�ej i vy�ej na niebie, ssunu�asia z hor i kocicca pa darozie.

Sutrymaŭsia Piotr i ka�a: � Ba�y� vu� tuju jasnas�, �to jdzie da nas?

� Nie, nie ba�u, � adkazvaje Nazar.

Ale Piotr pa chvilinie adzyvajecca, prychiliŭ�y vo�y da�anioju: � Niejkaja posta� idzie da nas u sonie�nym blasku.

Da vu�ej ichnich nie dachodziŭ, adnak, i najmien�y vodhuk chady. Ci�ynia naŭko�a. Nazar ba�yŭ tolki, �to ŭdale�yni drevy dry�a�, jak by chto ich ustrasaŭ, a blask razlivajecca pa raŭninie �toraz �yrej.

Pryhladajecca Nazar zdziŭleny na Aposta�a.

� Oj�a, �to tabie? � adzyvajecca tryvo�na.

A z ruk Aposta�avych vysunuŭsia na ziamlu padaro�ny kij, vo�y ŭ niekaha ŭstaviŭ, raschiliŭ vusny, na tvary zdziŭ, radas�, zachaplennie.

Nah�a kinuŭsia na kaleni z vyciahnutymi pierad saboju rukami i kry�y�: � Chryscie! Chryscie!

I prypaŭ tvaram da ziamli, jak by ca�avaŭ nie�yja stopy. Doŭhaje maŭ�annie.

Pasla adzyvajucca ŭ ci�y pieraryvanyja s�ovy starca: � Quo vadis, Domine?..

Nie �uŭ adkazu Nazar, ale da Piatrovych vu�ej daj�oŭ sa�odki sumny ho�as: � Idu ŭ Rym, kab druhi raz mianie ŭkry�avali, bo ty pakinuŭ narod moj.

Aposta� la�aŭ na ziamli, z tvaram u pyle, biez ruchu i s�ova. Nazaru zdava�asia ŭ�o, �to abamleŭ abo pamior, ale jon ustaŭ ure�cie, padniaŭ dry�a�ymi rukami z ziamli kij i, ni�oha nie ka�u�y, zaviarnuŭsia da siami ŭzhorkaŭ horadu.

A ch�ap�anio, ba�a�y heta, paŭtary�a, by recha: � Quo vadis, Domine?..[88] � U Rym, � adkazaŭ cicha Aposta�.

I viarnuŭsia.

Pava�, Jan, Lin i ŭsie viernyja spatkali jaho z podzivam dy z tryvohaju tym bol�aj, �to jakraz narozvidni, zaraz pasla jahonaha adychodu, pretoryjanie akru�yli pamie�kannie Myryjamy j �ukali ŭ im Aposta�a. Ale jon na ŭsie pytanni adkazvaŭ im tolki z radasciu j supakojem: � Ja ba�yŭ Hospada!

I taho � ja��e vie�ara paspia�aŭsia na Ostryjanski mahilnik navu�a� i chrysci� tych, chto chacieŭ skupacca ŭ vadzie �yccia.

I ad tych por prychodziŭ tudy �todnia, a za im i�li �toraz bol�yja hramady.

Zdava�asia, z ko�naje slaziny pakutnickaje rodziacca novyja vyznavalniki, i �to ko�ny stohn na arenie adhukvajecca ŭ tysia�nych hrudziach. Cezar p�aviŭsia ŭ kryvi. Rym i ŭvie� pahanski sviet �aleŭ. Ale tyja, kamu davoli by�o luda�erstva j �a�u, tyja, kaho taptana, tyja, �yjo �yccio by�o �ycciom niadoli j hnybiennia, usie sumnyja, usie harotnyja, nia��asnyja, prychodzili s�ucha� �aroŭnuju viestku pra Boha, jaki z lubasci da ludziej daŭ siabie ŭkry�ava�, kab vykupi� ichnija hrachi.

Znaj�oŭ�y Boha, jakoha mahli mi�ava�, ludzi znachodzili toje, �aho nikoli dahetul nie moh da� tady�ni sviet, � ��ascie lubovi.

I Piotr zrazumieŭ, �to ni cezaru, ni ŭsim jahonym lehijam nie adole� �yvoje praŭdy, �to ni slozy, ani kroŭ nie zaliu� dy nie zhasia� jaje, i �to tolki ciapier pa�ynajecca jejnaje pieramo�naje �escie. Zrazumieŭ jon taksama, �amu Hospad zaviarnuŭ jaho na darozie, � tak, horad samapeŭnasci, z�ybiady, raspusty j hva�tu pieratvaraŭsia ŭ jahony, Piatrovy, horad i dvoj�y jahonuju stalicu, adkul �yry�asia pa ŭsim sviecie jahonaja ŭ�ada nad sercami j du�ami ludziej.

A� ure�cie pryj��a para na abodvuch Aposta�aŭ. Ale, jak by na zaviar�ennie s�u�by, sud�ana by�o rybaku Bo�amu ŭ�avi� dzvie du�y nat u viaznicy. Vajary Pracesus i Martynjanus, jakija vartavali jaho ŭ Mamertynskaj viaznicy, pryniali chrost. I pryj��a �asina pakuty. Nerona nie by�o tady ŭ Rymie. Prysud vydali Helijus i Palitetes, dva vyzvolniki, jakim cezar davieryŭ na �as svaje nieprysutnasci ŭ�adu nad Rymam. Stare�kaha Aposta�a zhodna z praŭnym paradkam naŭpiarod ubi�avali, a nastupnaha dnia vyvieli za horad na Vatykanskija ŭzhorki, dzie mieŭsia by� ukry�avany. Vajaroŭ vielmi zdziviŭ vialiki nataŭp narodu pierad viaznicaj, bo ŭ ichnim paniacci smier� prostaha �a�avieka, dy ŭ dadatku �u�ynca, nie pavinna budzi� hetulki zacikaŭlennia, a taho nie razumieli, �to pracesija taja nie sk�ada�asia z cikaŭnych, ale z vyznavalnikaŭ, �adaju�ych zrabi� provady na miejsca smierci Vialikamu Aposta�u. Papaŭdni ad�ynilisia ŭre�cie bramy viaznicy, i Piotr pakazaŭsia siarod addzie�u pretoryjanaŭ. Sonca chili�asia ŭ�o da Ostyi, dzie� byŭ cichi j pahodny. Piatru z uvahi na stary viek nie dali niesci kry�a, bo dumali, nie padymie jaho, ani taksama nie za�a�yli jamu vi�aŭ na �yju, kab nie abcia�arva� jamu chady. I�oŭ svabodny, i viernyja mahli jaho dobra ba�y�. Jak tolki siarod �aleznych vajarskich �a�omaŭ pakaza�asia jahonaja bie�aja ha�ava, p�a� razlohsia ŭ narodzie, ale chutka zacich, bo abli��a starca, pramianieju�aje pahodnasciu j radasciu, tak padzieje�a na ŭsich, �to adrazu pa�ali hladzie� na jaho nie jak na achviaru pakananuju, ale jak na pieramo�nika abo tryumfatara.

I tak sapraŭdy by�o. Rybak, abydna pakorny j pryhnobleny, i�oŭ ciapier vyprastavany, vy�ej�y rostam nad kanvojem, poŭny pavahi. Nikoli ŭ pastavie jahonaj nie ba�yli hetulki majestaty�naje dastojnasci. Mah�o b zdavacca, hena manarch idzie abstupleny vojskam i narodam. Z usich bakoŭ padyjmalisia ha�asy: �Vo, Piotr adychodzi� da Zbaŭcy!� Usie, kazaŭ by, zabylisia, �to jon idzie na pakuty j smier�. I�li z ura�ystaju ŭvahaj, spakojna, ad�uvaju�y, �to ad �asu smierci na Ha�hofie nie zdary�asia dahetul na sviecie ni�oha tak vialikaha, i jak taja adkupi�a sviet ce�y, tak hetaja majecca adkupi� hety horad.

Pa darozie ludzi zatrymoŭvalisia, zdziŭlenyja � vyznaŭcy, k�adu�y im ruki na ple�y, havaryli pava�nymi ha�asami: �Ba�ycie, jak pamiraje spraviadlivy, katory viedaŭ Chrystusa i prapaviedvaŭ lubas� na sviecie!� A tyja zadumoŭvalisia j adychodzili, ka�u�y sabie: �Sapraŭdy, hety �a�aviek nie moh by� niespraviadlivym!�

Kryki j vuli�ny homan zamoŭkli. Pracesija j��a pami� svie�ych novych damoŭ, siarod bie�ych kalumnadaŭ sviaty�, nad jakimi visie�a h�ybokaje nieba, spakojnaje, b�akitnaje. I�li ŭ ci�y; �as ad �asu tolki dzynknu�a zbroja kanvoju abo ŭzmohsia po�um malitvaŭ. Piotr s�uchaŭ ich, abli��a jasnie�a jamu �toraz bol�aju radasciu, bo zor jahony led� moh aharnu� tysia�y viernikaŭ. Pra�uvaŭ, �to svajho dakanaŭ, i viedaŭ u�o, �to praŭda taja, jakuju praz usio �yccio prapaviedvaŭ, zalie ŭsio, by chvala, i ni�to paŭstryma� jaje nie zdoleje. Tak dumaju�y, padniaŭ vo�y da nieba i havaryŭ: �Usiespadaru! Ty zahadaŭ mnie zavajava� hety svietaŭ�adny horad, dyk vo� jaho zavajavaŭ. Daru�yŭ Ty mnie za�a�y� tut svaju stalicu, dyk za�a�yŭ. Heta Tvoj narod ciapier, Zbavicielu, a ja idu da Ciabie, bo ja nadta spracavany�.

Idu�y kala sviatyniaŭ, kazaŭ im: �Chrystovymi sviatyniami budziecie!� Hledzia�y na roj ludziej pierad svajimi va�yma, kazaŭ im: �Chrystovymi s�uhami budu� va�y dzieci!� � dy j�oŭ z pa�ucciom dakananaj pieramohi, sviedamy svaje zas�uhi, mahaty, spakojny, vialiki. Vajary paviali jaho praz Tryumfalny most, jak by mimacho� pasvied�vali jahonuju tryumfalnas�, i viali dalej, da Naŭmachiji j da Cyrku. Vierniki z Zatybra pry�u�ylisia da pachodu, i zrabi�asia tak vialikaja hu��ara narodu, �to centuryjon, kamanduju�y pretoryjanami, zdahadaŭ�ysia ŭre�cie, �to viadzie niejkaha archisviatara ŭ pracesiji viernikaŭ, zatryvo�yŭsia ma�ym likam vajakoŭ. Ale nivodzin vokryk aburennia ci zajad�asci nie adazvaŭsia ŭ hramadach. Tvary ŭsich praniaty byli vialikasciu chviliny, ura�ystyja i poŭnyja �akannia, bo niekatoryja vyznavalniki, pryhadvaju�y sabie, �to pry smierci Zbaŭcy ziamla rasstupi�asia z �achu, a miortvyja padyjmalisia z mahi�aŭ, dumali, �to j ciapier mo budu� jakija vidavo�nyja znaki, pasla katorych praz ce�yja viaki nie zahinie ŭ pamiaci smier� Aposta�a. In�yja nat kazali sabie: �Anu� Hospad vybiera hadzinu Piatrovuju i syjdzie z nieba, jak abiacaŭ, dy zrobi� sud nad svietam�. Z henaju dumkaju paru�alisia mi�asernasci Bo�aj.

Ale naŭko�a by�o spakojna. Uzhorki, kazaŭ by, vyhravalisia j adpa�yvali ŭ soncy. Pachod zatrymaŭsia ŭre�cie mi� cyrkam i Vatykanskim uzhorjem.

Vajary ŭzialisia ciapier kapa� jamu, in�yja pa�a�yli na ziamlu kry�, ma�atki j kastyli, �akaju�y, pakul usio budzie hatova, a narod, cichi j spakojny, stajaŭ na kaleniach naŭko�a.

Aposta� z ha�avoju ŭ kasulach i za�atych blaskach zviarnuŭsia apo�ni raz da horadu. Voddal, krychu ni�ej, pa�yskavaŭ na soncy Tybr; z druhoha bierahu vida� by�o Marsavaje pole, vy�ej � maŭzaleum Aŭhusta, ni�ej � vielizarnyja termy, raspa�atyja budavacca za Nerona; ja��e ni�ej � teatr Pampieja, a za im, miejscami ba�nyja, miejscami zakrytyja in�ymi budynkami, � Septa Julija, mnostva portykaŭ, sviatyniaŭ, kalumnaŭ, zhrupavanych kamianic i vu� tam, udale�yni, uzhorki, ableplenyja damami, vializnaje ludskoje rajovi��a, bierahi jakoha hinuli ŭ b�akitnaj dala�yni, hniazdo lichadziejstva, ale j si�y, �alonasci, ale j �adu, jakoje sta�asia ha�avoju svietu, jahonym hnybicielem, a adna�asna jahonym pravam i supakojem, vielikamahutnaje, niepieramo�naje, viekavoje.

Piotr, abstupleny vajakami, pahladaŭ na jaho tak, jak by pahladaŭ vo�at i manarch na svaju spad�ynu. I havaryŭ jamu: �Ty adkuplenaje, ty ŭ�o majo�. A nichto mi� pretoryjanami, kapaju�ymi pad kry� jamu, ani mi� viernikami nie ŭmieŭ adhada�, �to istavietna staji� mi� imi sapraŭdny va�adar hetaha horadu, i �to praminu� cezary, prap�yvu� chvali barbaraŭ, projdu� viaki, a hety starac va�adarycimie tut biespierapynna.

Sonca bolej spusci�asia da Ostyi, zrabi�asia vialikaje, �yrvonaje. Uvie� zachodni niebaschi� za�unaŭ moram sviat�a. Vajaki padyj�li da Piatra, kab jaho raspranu�. Ale jon, mola�ysia, raptam vyprastavaŭsia i vyciahnuŭ vysoka pravicu.

Katy ŭstrymalisia, moŭ aniasmielenyja jahonaj pastavaj; vierniki taksama suniali dychannie ŭ hrudziach, dumaju�y, budzie pramaŭla�, i nasta�a absalutnaja ci�ynia.

A jon, stoja�y na ŭzvy��y, pa�aŭ vyciahnutaju rukoju rabi� znak kry�a, bahas�avia�y ŭ �asinie smierci: � Urbi et orbi![89] U toj �a samy �aroŭny vie�ar in�y addzie� pretoryjanaŭ vioŭ Ostyjskaju darohaju Paŭ�a z Tarsu da miajscovasci, nazyvanaj Aquae Salviae[90]. I za im taksama j��a hramada viernikaŭ, jakich naviarnuŭ, a jon paznavaŭ bli�ej�ych znajomych, zatrymoŭvaŭsia j hutaryŭ z imi, bo jamu, jak rymskamu hramadzianinu, varta akazva�a bol� vietlivasci. Za bramaju, nazyvanaju Terhemina, spatkaŭ P�aŭty�lu, da�ku prefiekta F�avija Sabina, i, ba�a�y jejny ma�ady tvar, zality sla�mi, skazaŭ: � P�aŭty�la, do�a�ka vie�naha zbaŭlennia, supakojsia! Pazy� mnie tolki chusciny, jakoju zavia�u� mnie vo�y ŭ momancie adychodu majho da Zbaŭcy.

I, uziaŭ�y zas�onu, i�oŭ dalej z abli��am tak poŭnym radasci, jak by rabotnik, �to, dobra napracavaŭ�ysia praz uvie� dzie�, viartajecca damoŭ.

Hladzieŭ zadumienny ŭ roŭnuju dala�y�, �to pierad im ciahnu�asia, u Albanskija hory, �to patanali ŭ sviatle. Zhadvaŭ pra svaje padaro��y, pra turboty j pracu, pra pieramo�nyja zmahanni i sviatyni, �to na ŭsich ziemlach i za ŭsimi marami pazak�adaŭ, i dumaŭ, �to dobra zas�u�yŭ na supa�yn. I jon taksama svajho dakanaŭ. Ad�uvaŭ, �to posievu jahonaha nie razvieje ŭ�o luty viecier.

Adychodziŭ z pierakananniem, �to u vajnie praŭdy jahonaj z svietam praŭda pieramo�a, i mora zadavalniennia zaliva�a jamu serca. Daroha da miejsca kazni by�a davoli dalokaja, tak �to pa�a�o vie�are�. Hory ablilisia purpuraju, a padno��y ich pavoli zapadali ŭ cie�. Statak viartaŭsia z pola damoŭ. Dzie-nidzie j�li hramadki niavolnikaŭ z rabotnickim znaraddziem na pla�ach. Pierad damami na darozie hulali dzieci, cikaŭna paziraju�y na mar�yruju�y addzie� vajaroŭ. U hetym vie�ary, u henym za�atym prazrystym pavietry byŭ nie tolki supakoj i ŭtulennie, ale niejkaja harmonija, �to, kazaŭ by, z ziamli padyma�asia da nieba. Pava� ad�uvaŭ jaje, i serca ŭ im radava�asia na ŭspamin, �to da henaje muzyki svietu dadaŭ adzin zvonki ton, jakoha da hetych por nie by�o, a biez jakoha ziamla by�a �jak mied� bryn�a�aja i jak cymba� dzynki�.

I pryhadvaŭ sabie, jak jon vu�yŭ ludziej lubovi, jak im ta�kavaŭ, �to cho� by razdali majomas� ubohim i pieraniali ŭsie movy, usie tajnicy dy ŭsie navuki, budu� ni�ym biez lubovi, katoraja jos� �askavaja, ciarplivaja, katoraja z�a nie robi�, nie prahnie s�avy, hanarystasci, usio zniasie, usiamu viery�, na ŭsio spadziajecca, usio pieratryvaje.

Viek uvie� jamu praj�oŭ na navu�anni takoje praŭdy. A ciapier kazaŭ sabie ŭ du�y: �Jakaja � si�a z joju zraŭniajecca, i �to � jaje pieramo�a?! Jak �a zdoleje cezar zdu�y� jaje, cho� by ŭdvaja mieŭ hetulki lehijonaŭ, udvaja hetulki maroŭ i krajoŭ i narodaŭ?!�

Dy j�oŭ pa adp�atu jak pieramo�nik.

Pachod syj�oŭ ure�cie z vialikaje darohi na ŭschod vuzkaju scie�kaju da Salvijskich vodaŭ. Na vierasoch krasava�asia �yrvonaje sonca. Centuryjon zatrymaŭ addzie� pad krynicaj, pryj��a para!

Pava�, zakinuŭ�y na ple�y zas�onu P�aŭty�li, kab zaviaza� sabie joju vo�y, kinuŭ zoram apo�ni raz, poŭnym biazmiernaha supakoju, na svietazarnuju via�erniuju zarnicu i maliŭsia. Tak! Pryj��a para, ale jon ba�yŭ pierad saboju vialiki zorny hasciniec, viadu�y da nieba, i ŭ du�y havaryŭ sabie tyja samyja s�ovy, jakija zahadzia ŭ pa�ucci spoŭnienaje svaje s�u�by j blizkaha kanca napisaŭ: �Zmahanniem ja dobrym zmahaŭsia, vieru datrymaŭ, abaviazak vykanaŭ � napasledak pryzna�any mnie vo� vianok spraviadlivasci�.

A Rym �aleŭ pa-daŭnamu, tak �to zdava�asia, horad heny, jaki zavajavaŭ uvie� sviet, pa�ynaje ŭre�cie z pry�yny adsutnasci pravadnikoŭ razvalvacca sam u sabie. Ja��e pierad pakutnictvam Aposta�aŭ vybuchnuŭ tajemny zhavor Pizona, a pasla jaho � ka�ba tak stra�naja najvy�ej�ych ha�oŭ u Rymie, �to nat i tym, jakija ba�yli bostva ŭ Neronie, vydavaŭsia jon u kancy bostvam smierci. �a�oba razharnu�a svaje �ornyja kry�y nad usim horadam, strach razhasciŭsia pa damoch i sercach, ale portyki ŭpryha�alisia viankami, nie mo�na by�o akazva� �alu pa pamier�ych. Ludzi, jakija budzilisia ranicaj, pytali siabie: mo pryjdzie siannia �arha? Karahod krozaŭ trupanosnych, idu�ych za cezaram, pabol�vaŭsia z ko�nym dniom.

Pizon pryp�aciŭ ha�avoju paŭstannie, a za im paj�li Seneka i Lukan, Fienijus Ruf i P�aŭcyj Lateranus, i F�avij Scevin, i Afr Kujintyjan, i raspusny spadru�nik cezaravych �alenstvaŭ Tulij Senecyjo, i Proku�, i Araryk, i Aŭhuryn, i Hratus, i Si�an, i Proksimus, i Subryjus F�avij, kali� ce�aju du�oju addany Neronu, i Suplicyjus Asper. Adnych hubi�a sobskaja pod�as�, in�ych bajazlivas�, in�ych bahaccie, in�ych mu�nas�. Cezar, pierapa�ochany samoj kolkasciu zhavor��ykaŭ, zaliŭ horad vajactvam i trymaŭ jak by ŭ akupacyi, vysy�aju�y �todzie� centuryjonaŭ z prysudami smierci ŭ zapadozranyja damy.

Asud�ency pryni�alisia ja��e u pi�mach, poŭnych padchlebnictva, dziakuju�y cezaru za prysud i zapisvaju�y jamu �astku majomasci, kab re�tu ŭratava� dla dziaciej. Zdava�asia ŭ kancy, �to Neron naŭmysna pierabiraje mieru, kab pierakanacca, da jakoj stupieni spadleli ludzi i jak doŭha mohu� pieranosi� kryvavuju ŭ�adu. Za buntaŭ��ykami vyhubili ichnich svajakoŭ, siabroŭ dy nat prostych znajomych. �ychary zhrabnych, zbudavanych pasla pa�aru damoŭ, vychodzia�y na vulicu, byli peŭnyja, �to spatkaju� ce�y �erah chaŭturoŭ. Pampiej, Karnel, Martyjalis, F�avijus Nepos i Statyjus Damicyj zhinuli, abvinava�anyja za adsutnas� lubovi da cezara. Novijus Prysk � za toje, �to byŭ siabram Seneki. Rufiju Kryspu adabrana prava ahniu j vady za toje, �to kali� byŭ mu�am Papieji.

Vialikaha Trezeja zhubi�a sumlennas�. Mnohija pryp�acili �ycciom kryvi�esnaje pachod�annie, nat i Papieja sta�asia achviaraju raptoŭnaha ŭzburennia cezara.

A sienat pryni�aŭsia pierad siardzitym va�adarom, budavaŭ na jahony honar sviatyni, rabiŭ dek�arunki na intencyju jahonaha ho�asu, karanavaŭ viankami jahonyja statuji dy pryzna�aŭ jamu sviataroŭ, jak bostvu. Sienatary z tryvohaju ŭ du�y j�li na Pa�atyn, kab vys�aŭla� piesniu �Pieryjodanicesa� i �ale� razam z im siarod biessaromnaha bujanstva nahaha cie�a, vina, kvietak.

Prymie� taho, na nizoch, na ra�li, prasiaknutaj kryvioju pakutnickaj i sla�mi, uzrastaŭ cicha, ale �toraz mahutniej zasievak Piatrovy.

Vini� da Piatronija: �Viedajem i tut, carissime, �to dziejecca ŭ Rymie, a �aho nie viedajem, toje nam daskazvaju� tvaje pi�my. Kali kinie� kamie� u vadu, chvali raschodziacca navoka� �toraz dalej, vo� �a takaja chvala �alonasci j lutasci daj��a z Pa�atynu a� da nas. Pa darozie ŭ Hrecyju byŭ vys�any siudy praz cezara Karynas, jaki abdzior horad i sviatyni, kab zapoŭni� paro�ny skarb. Za canu potu j ludskich sloz budujecca ŭ Rymie Domus Aurea[91]. By� mo�a, sviet nie ahladaŭ dahetul takoha domu, ale nie ahladaŭ taksama j takoje kryŭdy. Ady� ty viedaje� Karyna. Padobnym jamu byŭ Chi�on, pakul smierciu nie adkupiŭ �yccia.

Ale da niedalokich la nas tut miaste�kaŭ ludzi jahonyja nie dasiahnuli, mo�a, tamu, �to niama ŭ ich sviatyniaŭ i skarbaŭ. Pytaje�, ci my biaspie�nyja? Adka�u tabie tolki toje, �to my zabytyja, i chaj ciabie heta zadavoli� zamiest adkazu. U hetaj vo� chvilinie z portyku, pad jakim pi�u, ba�u na�u spakojnuju zatoku, a na joj Ursusa ŭ �odcy, zapu��aju�aha sietku ŭ jasnuju h�ybiniu. �onka maja pradzie �yrvonuju voŭnu vobak mianie, a ŭ aharodach pad cieniem mihdalnych drevaŭ piaju� na�y niavolniki. Ech! �to za spakojstva ŭtulnaje, carissime, dy jakoje zabyccio daŭnych bolaŭ i tryvoh! Ale heta nie Parki, jak pi�a�, tak sa�odka pradu� nitku na�aha �yccia, heta bahas�avi� nam Chrystus, najdara�ej�y Boh na� i Zbaŭca. Viedajem �al i slozy, bo na�aja praŭda nakazvaje nam p�aka� nad �u�oju biadoju, ale nat i ŭ tych slazach jos� niaznanaja vam uciecha, bo niekali, jak sp�yvie �as na�aj �ytki, spatkajem tych usich darahich, �to pahinuli dy ��e pahinu� za Boskuju navuku. Dla nas Piotr i Pava� nie pamierli, tolki naradzilisia ŭ s�avie. Na�yja du�y ba�a� ich, i kali vo�y p�a�u�, sercy viesialacca ichnim viasie�lem. O tak, darahi, my ��aslivyja ��asciem, jakoje ni�to nie zdoleje zbury�, bo smier�, jakaja dla vas jos� kancom usiaho, dla nas budzie tolki pierachodam da ja��e bol�aha supakoju, bol�aha kachannia, bol�aje radasci.

I tak nam p�yvu� dzia�ki j miesiacy ŭ pahodnych sercach. Na�yja s�uhi j niavolniki taje samaje viery, �to j my, Chrystovaje, bo � Jon pakazaŭ lubas�, dyk lubimsia ŭsie. Nie raz, jak sonca zachodzi� abo miesiac p�yvie ŭ�o pa vadzie, hutarym z Lihijaj pra daŭnyja �asy, jakija siannia vydajucca nam snom, a kali ŭzhadaju, jak henaja darahaja ha�ova�ka, jakuju ciapier �todzie� ha�ublu da serca, by�a niedaloka pakuty j zahuby, usioj du�oju dziakuju majmu Ŭsiespadaru, z tych bo ruk Jon adzin tolki moh jaje vyrva�, uratava� z areny i adda� mnie nazaŭsiody. O Piatroni, ty � ba�yŭ, kolki henaja navuka daje ŭciechi i vytryva�asci ŭ hory, kolki ciarplivasci j advahi pry smierci, dyk pryjed� i pahladzi, kolki jana daje ��ascia ŭ �erych budzionnych dniach �yccia. Ludzi, ba�y�, nie viedali dahetul Boha, jakoha mo�na by�o b lubi�, dyk nie lubilisia j mi� saboju; z taho j��o ichniaje biazdo�le, bo jak sviat�o ad sonca, tak ��ascie ad lubovi p�yvie. Nie navu�yli ich henaje praŭdy ni pravadaŭcy, ni filozafy, i nie by�o jaje ni ŭ Hrecyi, ni ŭ Rymie, a kali ka�u: �Ni ŭ Rymie�, dyk, zna�a, na ŭsioj ziamli. Suchaja i cha�odnaja navuka stojikaŭ, da jakoj ciahnu� ludzi sumlennyja, praŭda, hartuje sercy, by mia�y, ale znia�ulvaje ich zamiest abaha�a� si�aju dabryni. Ale na�to ja tabie heta pi�u, bol� za mianie vu�onamu dy bol� razumniej�amu! Ty � taksama viedaŭ Paŭ�a z Tarsu i nie raz hutaryŭ z im doŭha, dyk viedaje� lep�, ci ŭ supastaŭlenni z jahonaj praŭdaj navuki va�ych filozafaŭ i retoraŭ aka�ucca pustymi mylnymi burba�kami dy pustym hukam s�oŭ biez zna�ennia. Pamiataje� pytannie, jakoje jon tabie pastaviŭ: �A kali b cezar byŭ chryscijaninam, ci � nie �ulisia b vy biespia�niej�ymi, bol� peŭnymi va�adarami taho, �to majecie, biestryvo�nyja j spakajniej�yja za zaŭtra�ni dzie�?� Ale ty kazaŭ mnie, �to na�aja praŭda jos� niepryjacielkaj �yccia, a ja ciapier tabie adkazvaju: kali b ad pa�atku pi�ma paŭtaraŭ tolki dva s�ovy � �Ja ��aslivy!� � dyk i tady ��ascia majho vykaza� tabie nie zdoleŭ by. Tak, mi�y!

Dziela taho, �to kachaju jejnuju niesmiarotnuju du�u, i �to aboje zami�avanyja ŭ Chrystusie, u takoj lubovi niama ni raz�uki, ni zdrady, ni pieramien, ni starasci, ni smierci. Bo kali minie ma�ados� i ŭradlivas�, kali zvianie na�aje cie�a, i pryjdzie smier�, luboŭ astojicca, bo astojacca du�y. Pakul vo�y maje nie adkrylisia na henaje sviat�o, hatovy ja byŭ dla Lihiji padpali� nat sobski dom, a siannia ka�u tabie: nie kachaŭ ja tady jaje, kacha� navu�yŭ mianie tolki Chrystus. U im jos� krynica ��ascia j supakoju. Nie ja tabie heta havaru, ale sama re�ajisnas�. Paraŭnaj va�yja pad�ytyja tryvohaj rasko�y, va�yja biazzaŭtra�nija ŭpajenni, va�aje biessaromnaje bujanstva, padobnaje da chaŭturnych tryznaŭ, z �ycciom chryscijan � znojdzie� hatovy adkaz. Ale, kab moh lepiej paraŭna�, pryjdzi ŭ na�yja pachnu��yja �abarom hory, u na�yja cianistyja haji aliŭnyja, na na�aje ŭs�anaje zielaninaju ŭzbiare��a. �akaje tut ciabie ŭtulennie, jakoha daŭno ty ŭ�o nie ka�tavaŭ, i sercy, �to lubia� ciabie ��yra. Ty, maju�y �lachotnuju j dobruju du�u, pavinien by� ��aslivy. Tvoj chutki rozum zdoleje raspazna� praŭdu, a jak raspaznaje�, dyk i palubi�, bo mo�na by� jejnym voraham, jak cezar i Tyhelin, ale abyjakavym da jaje nichto by� nie patrapi�. O, moj darahi! Aboje my z Lihijaj cie�ymsia nadziejaj, �to ciabie chutka ŭba�ym. Bud� zdaroŭ, ��aslivy j spia�ajsia da nas!�

Piatroni atrymaŭ pi�mo Vinicija ŭ Kume, kudy vyjechaŭ pospa� z in�ymi aŭhustyjanami, jedu�ymi za cezaram. �mathadovaja bara�ba jahonaja z Tyhelinam nabli�a�asia da kanca. Piatroni viedaŭ, �to zhinie ŭ joj. I razumieŭ pry�yny hetaha. �ym ni�ej z ko�nym dniom cezar spadaŭ da roli kamiedyjanta, b�azna i kvadryhanta, �ym bol� hraz u chvarobnaj, pluhavaj i hrubaj raspuscie, tym bol� dalikatny estety�ny arbitr elehancyi rabiŭsia jamu cia�aram. Kali nat maŭ�aŭ, Neron ba�yŭ u jahonym maŭ�anni dla siabie pryhanu, a kali pachvalaŭ, ba�yŭ kryvadu�nas�. Statny patrycyj dra�niŭ jahonaje samalubstva i razbud�aŭ zajzdras�. Jahonaje bahaccie j ka�toŭnyja vieli�avyja tvory mastactva stalisia abjektam �ady i va�adara, i jahonaha ministra. A��ad�ali jaho da hetych por z uvahi na vyjezd u Achajju, dzie jahony hust, jahonaje znatoctva hreckich re�aŭ mahli prydacca. Ale Tyhelin pa�aŭ pavoli ta�kava� cezaru, �to Karyn pieravy�aje hustam i viedaj Piatronija dy �to lep� za jaho patrapi� �adzi� ihry��y, bankiety j tryumfy. Ad henaj pary Piatroni byŭ nakanavany. Nie smieli, adnak, prys�a� jamu prysud u Rymie. I cezar i Tyhelin pryhadvali sabie, �to hety nibyta zbabie�y estet, �robia�y z no�y dzie�, zaturbavany tolki rasko�aj, mastactvam i balavanniem, kali byŭ prakonsu�am u Bityniji, a pasla konsu�am u stalicy, vykazaŭ hodnuju podzivu pracavitas� i enierhiju. Uva�ali jaho za zdolnaha da ŭsiaho, a viedali, �to ŭ Rymie maje simpatyju nie tolki ŭ narodzie, ale nat u pretoryjan. Nichto z cezaravych zavu�nikaŭ nie ŭmieŭ pradba�y�, jak jon u danym vypadku pastupi�, dyk vydava�asia re�aj rassudniej�aj vyvabi� jaho z horadu i � dasiahnu� na pravincyi.

Dziela henaj mety atrymaŭ zaprosiny, kab razam z in�ymi aŭhustyjanami pryjechaŭ da Kume, a jon, cho� pradba�vaŭ podstup, vyjechaŭ, mo�a, tamu, kab nie akaza� jaŭnaha ŭporstva, a mo�a, kab ja��e raz pakaza� cezaru j aŭhustyjanam biesturbotnuju i nieŭstra�ymuju viasio�as� i svabodu dy pakana� apo�ni raz Tyhelina.

Tym �asam toj abvinava�vaŭ jaho zaraz �a za siabroŭstva z Scevinam, jaki byŭ du�oju zhavoru Pizona. Piatronijevych ludziej, �to zastalisia ŭ Rymie, zakratavali, dom abstavili pretoryjanskaju vartaju. Ale jon, daviedaŭ�ysia pra heta, nie vyjaviŭ ni tryvohi, ni nat markoty i z usmie�kaj ka�a aŭhustyjanam, jakich hasciŭ u sobskaj bahataj vi�le ŭ Kume: � Ahienabarbus nie lubi� nie�akanych pytanniaŭ, dyk paba�ycie, jak zbiante�ycca, kali spytaju jaho: ci heta jon zahadaŭ zakratava� maju familiju ŭ stalicy?

Pasla zapaviasciŭ im bankiet �pierad dalokim padaro��am� i jakraz rabiŭ pryhatavanni da taho bankietu, jak daru�yli jamu pi�mo ad Vinicija.

Piatroni, atrymaŭ�y jaho, krychu zadumaŭsia; pa chvilinie, adnak, mina znoŭ prajasni�asia, jak abydna, i vie�aram taho � samaha dnia adpisaŭ nastupnaje: �Cie�usia z va�aha ��ascia, i podziŭ mianie biare, �ytaju�y pra va�yja sercy, carissime, bo ja nie dumaŭ, kab dvoje zakachanych mah�o ab kim trecim i dalokim pamiata�. A vy nie tolki nie zabyli pra mianie, ale zapra�ajecie mianie ŭ Sicyliju, kab padzialicca sa mnoju va�ym chlebam i va�ym Chrystom, jaki, jak pi�a�, tak ��odra prysporvaje vam ��ascia.

Kali tak, dyk s�aŭcie Jaho. Ja dumaju, darahi, �to Lihiju viarnuŭ tabie krychu taksama j Ursus, a krychu j narod rymski. Kali b cezar byŭ in�ym �a�aviekam, dyk ja dumaŭ by nat, �to spynili dalej�y pierasled z uvahi na tvajo z im svajactva praz tuju ŭnu�ku, jakuju Tyberyj addaŭ u svajim �asie adnamu z Vinicijaŭ. Ale, kali dumaje� adnak, �to heta Chrystus � nie budu spra�acca z taboju.

Tak, nie �kadujcie Jamu achviar! Pramietej taksama prysviaciŭsia dla ludziej, ale, eheŭ! Pramietej, ka�u�, jos� tolki vydumkaj paetaŭ, a pra Chrysta svied�yli mnie viery hodnyja ludzi, �to ba�yli Jaho na ŭ�asnyja vo�y. Ja razam z vami dumaju, �to heta najspraviadliviej�y z usich bahoŭ.

Pytannie Paŭ�a z Tarsu pamiataju i zhad�ajusia, �to kali b, napryk�ad, Ahienabarbus �yŭ pavodle navuki Chrystovaj, dyk ja b, mo�a, mieŭ �as pajecha� da vas na Sicyliju. Tahdy b u cieniu drevaŭ nad krynicami hutaryli b pra ŭsich bahoŭ dy pra ŭsie praŭdy, jak kali� dyskutavali hreckija filozafy.

Siannia karotki tabie mu�u da� adkaz.

Ja dvuch tolki cha�u pryznava� filozafaŭ: adzin zaviecca Pyron, druhi Anakreont. Re�tu tanna tabie mahu prada� razam z ce�aju �ko�aju hreckich i na�ych stojikaŭ. Praŭda �yvie niedzie tak vysoka, �to i sami bahi Alimpu nie mohu� jaje dahledzie�. Tabie, carissime, zdajecca, �to va� Alimp ja��e vy�ej�y, i, stoja�y na im, zapra�aje� mianie: �Uvajdzi, a ŭhledzie� toje, �aho nie ba�yŭ dahetul!� By� mo�a. Ale ja tabie, moj mi�y, adkazvaju: �Noh nie maju!� I, kali da�ytaje� da kanca hetaje pi�mo, dumaju, pryznaje� mnie praŭdu.

Nie, mu�u ��aslivy karalevy zarnicy! Va�aja navuka nie dla mianie! Mnie lubi� bityncaŭ, �to nosia� maju lektyku, jehipcian, ka�aharaŭ u majich �azniach, Ahienabarba i Tyhelina? Na bie�yja kaleni Charytak prysiahaju tabie, cho� by j chacieŭ � nie patraplu! U Rymie jos� najmien� sto tysia� ludziej abo z kryvymi �apatkami, abo z hrubymi kaleniami, abo z suchimi �ytkami, kruh�ymi va�yma dy nie ŭ mieru vialikimi ha�avami. Ci zahadaje� mnie ich taksama lubi�? Adkul ja va�mu tuju lubas�, kali nie �uju jaje ŭ sercy? A kali va� Boh cho�a, kab ja ich usich lubiŭ, dyk �amu ŭsiemahutnasciu svajoju nie daŭ im k�ta�taŭ pryk�adam Niobidaŭ, jakich ba�yŭ ty na Pa�atynie? Chto lubi� krasu, z taje � pry�yny nie mo�a lubi� brydoty. In�aja re� � nie viery� u na�ych bahoŭ, ale padaba� ich mo�na, jak padabali ich Fidyjas, i Praksyteles, i Miron, i Skopas, i Lizyjas.

Kab ja j chacieŭ isci tudy, kudy mianie viadzie�, nie mahu. Ty viery�, jak Pava� z Tarsu, �to niekali z druhoha boku Styksu na niejkich prastorach Elizejskich ba�ycimiecie va�aha Chrysta. Dobra! Dyk niachaj Jon Sam tady tabie ska�a, ci pryniaŭ by mianie z majimi hemmami, z majoju vazaju myrenskaju i z vydanniami ad Sozyjaŭ, i z majoju Za�atava�osaju. Na ŭspamin pra heta smiech mianie biare, moj darahi, bo � nat i sam Pava� z Tarsu havaryŭ mnie, �to dla Chrystusa tre vyra�ysia ru�ovych viankoŭ, bankietaŭ i rasko�y. Abiacaŭ mnie, praŭda, in�aje ��ascie, ale ja jamu adkazaŭ, �to na toje in�aje ja zastary, i �to z ru�aŭ zaŭsiody cie�ycimucca maje vo�y, a pach fija�kaŭ taksama zaŭsiody mnie budzie milej�ym, �ym smurod zaskaruz�aha �bli�niaha� z Subury.

Heta vo� pry�yny, dziela jakich va�aje ��ascie nie dla mianie. Ale jos� apra�a hetych ja��e adna, jakuju schavaŭ napasledak. Kli�a vo� mianie Tanatos.

Dla vas pa�ynajecca zo�ak �yccia, a dla mianie zaj��o ŭ�o sonca, i zmrok atulaje mnie ho�aŭ. In�ymi s�ovami: ja mu�u, carissime, pamierci.

Nie varta pra heta doŭha ta�kava�. Musi�a tak skon�ycca. Ty, jaki viedaje� Ahienabarba, lohka heta ŭciami�. Tyhelin mianie pieramoh, a dak�adniej � nie! Heta tolki maje pieramohi dabiehli da kanca. Ja �yŭ, jak chacieŭ, i pamru, jak mnie daŭspadoby.

Nie �alciesia vielmi. Nijaki boh nie abiacaŭ mnie niesmiarotnasci, dyk nie spatykaje mianie niespadziavanka. Prytym pamylaje�sia ty, Vini�, ka�u�y, �to tolki va�aje bostva dapamahaje pamira� spakojna. Nie. Na� sviet viedaŭ ��e pierad vami, �to, kali apo�niaja �ara vypita, para adyjsci supa�y�, i ��e ŭmieje rabi� heta spakojna, pahodna. P�aton ka�a, �to sumlennas� jos� muzykaj, a �yccio mudraca harmonijaj. Kali tak, dyk pamru, jak ja �yŭ � sumlenna.

Chacieŭ by ja tvaju boskuju su�enku razvita� ja��e s�ovami, jakimi pryvitaŭ jaje kali� u Aŭ�aŭ: �Usiakim ja, najusiak�ym pryhladaŭsia narodam, ale tabie roŭnaje nie spatkaŭ�.

Dyk, kali du�a jos� nie�ym bol�ym, �ym dumaje Neron, dyk maja zalaci� da vas pa darozie na kraj Akieanosa i siadzie pry va�ym domie matylkom abo, jak viera� jehipcianie, soka�am.

Inak� pryby� nie mahu.

A tym �asam chaj vam Sicylija staniecca aharodam Hiespieryd, chaj palavyja, lasnyja j kryni�nyja bahi�ki syplu� vam kvietki na va�aj darozie, a pa ŭsich akantach u kalumnach va�aha domu chaj hniazdziacca bie�yja ha�ubo�ki�.

Piatroni nie pamyliŭsia. U dva dni pazniej ma�ady Nerva, zaŭsiody jamu spahadny i addany, prys�aŭ na Kume svajho vyzvolnika z viestkami pra ŭsio, �to dzieje�asia pry dvary cezara.

Zhuba Piatronija by�a ŭ�o vyra�ana. Nazaŭtra vie�aram manilisia vys�a� da jaho z zahadam centuryjona, kab zatrymaŭsia ŭ Kume i �akaŭ tam dalej�ych zahadaŭ. Nastupny pas�aniec, vys�any niekalki dzion pazniej, mieŭsia pryniesci jamu prysud smierci.

Piatroni vys�uchaŭ dak�ad vyzvolnika biez cieniu tryvohi i skazaŭ: � Zaniasie� svajmu spadaru adnu z majich vazaŭ, jakuju ŭru�u tabie pierad vychadam. Padziakuj taksama jamu ad mianie z ce�aj du�y, bo pry poma�y jaho mah�ymu vypieradzi� prysud.

I a� pa�aŭ smiajacca, jak �a�aviek, peŭny ŭda�y svajho pomys�u.

Taho � ja��e vie�ara niavolniki razbiehlisia zapra�a� usich u Kume aŭhustyjanaŭ i aŭhustyjanak na pa�esny bankiet da zhrabnaje vi��y arbitra elehancyi.

A jon sam pisaŭ papaŭdniovaju paroju ŭ biblijatecy, potym vykupaŭsia, prybraŭsia i, statny, pryho�y, moŭ bostva, zaj�oŭ u tryklinijum, kab znatockim vokam dapilnava� pryhatavanni, pasla ŭ aharody, dzie ch�ap�aniaty j ma�adyja hre�anki vili vianki z ru�aŭ na via�eru.

Na tvary jahonym � ani cieniu hory�y. S�u�ba z taho tolki zdahada�asia pra niezvy�ajnas� chviliny, �to zahadaŭ da� padarunki tym, z kaho byŭ zadavoleny, a lohkija rozhi tym, �yja rabota nie prypa�a jamu da smaku, abo chto spiar�a ja��e zas�u�yŭ na karu. Cytrystam i spievakam zahadaŭ ��odra zap�aci� zahadzia, a ŭ kancy, sieŭ�y ŭ aharodzie pad bukam, praz listotu jakoha pradziralisia kasuli sonca, krasia�y ziamlu jasnymi plamami, zaklikaŭ da siabie Eŭniku.

Pryj��a, prybranaja ŭ biel, z mirtavaju ha�uzkaj u va�asoch, �aroŭnaja, moŭ Charyta, a jon pasadziŭ jaje la siabie i, datknuŭ�ysia lahie�ka palcami jejnych ��o�ak, pa�aŭ hladzie� na jaje z takoju lubasciu, z jakoju znaŭca ahladaje boskuju marmurovuju posta� hienijalnaje ra�by.

� Eŭnika, � adazvaŭsia, � ci viedaje�, �to ty daŭno ŭ�o pierasta�a by� niavolnicaj?

A jana padnia�a na jaho svaje spakojnyja, b�akitnyja, by nieba, zrenki j pa�a�a zapiare�va� rucham ha�avy.

� Ja tvajoj niavolnicaj zaŭsiody budu, dominie, � adkaza�a.

� Nu, mo�a, nie viedaje�, � havaryŭ dalej Piatroni, � �to hetaja vi��a i tyja niavolniki, �to ŭju� vianki, dy ŭsio, �to ŭ joj znachodzicca, i pole, i statki, ad siannia�niaha dnia � tvaje.

Eŭnika, pa�uŭ�y heta, adsunu�asia borzda ad jaho i ha�askom tryvo�livym pytaje: � �amu ty heta mnie havory�, spadaru?

Dy padsunu�asia znoŭ da jaho, �achliva marhaju�y va�yma. Zbiale�a, by pa�atno, a jon uscia� pasmichaŭsia, vymaviŭ�y nare�cie adno tolki s�ova: � Tak!

Zamoŭkli. Zacich�a ŭsio, tolki lahie�ki pavieŭ vietryku �artavaŭ listkami buku.

Piatroni sapraŭdy moh by duma�, �to pierad im statuja bie�amarmurovaja.

� Eŭnika! � ka�a. � Ja cha�u pahodna pamierci.

Krasunia, hlanuŭ�y na jaho z balu�ym usmiecham, vy�apta�a: � S�uchaju.

Vie�aram hosci, jakija nie raz u�o byvali na Piatronijevych bankietach i viedali, �to ŭ paraŭnanni z imi nat bankiety cezara vydavalisia nudnymi i barbarskimi, pa�ali schodzicca hramadoju, a nikomu i ŭ dumku nie pryj��o, kab hena mieŭ by� apo�ni sympozyjon. Mnohija, praŭda, viedali, �to nad elehanckim arbitram zavisli chmary niechaci cezara, ale zdara�asia heta ŭ�o �mat razoŭ, i zaŭsiody Piatroni ŭmieŭ ich razahna� niejkim sprytnym �estam abo adnym smie�ym s�ovam, �to sapraŭdy nichto nie dumaŭ, kab heta jamu pahra�a�a pava�naja niebiaspieka. Jahonaja viasio�aja mina i zvy�ajnyja svabodnyja pavodziny scviard�ali dare�ty takoje pierakanannie. Pryho�aja Eŭnika, jakoj skazaŭ, �to cho�a pamierci pahodna, i dla jakoje ko�naje s�ova jahonaje by�o sviatym, mie�a ŭ boskim vyhladzie poŭny supakoj dy niejkija dziŭnyja iskry ŭ zrenkach, jakija mo�na by�o b nazva� radasciu. U dzviaroch tryklinijuma ch�ap�aniaty z va�asami ŭ za�atych sietkach uk�adali vianki ru�aŭ na ha�ovy hasciam, upierad�aju�y ich pavodle zvy�aju, kab pierastupali paroh pravaju nahoju. U zali raschodziŭsia lohki pach fija�kaŭ; sviat�o mihacie�a ŭ roznakraskavych aleksandryjskich �k�ach. Pry �avach stajali hreckija dziaŭ�atki, hatovyja skrapla� pacho��ami nohi hasciej.

Pad scienami cytrysty j afinskija spievaki �akali znaku svajho charavoda.

Sta�ovy prybor jasnieŭ kamfortam, ale kamfort toj nie kry�aŭ bliskocciem, nie dra�niŭ nikoha, kazaŭ by, sam vycvitaŭ z siabie. Viesie�as� i svaboda razlivalisia razam z pacham fija�kaŭ pa zali. Hosci, uvachodzia�y siudy, ad�uvali, �to nie zavisnie nad imi ni prymus, ni hra�ba, jak heta byva�a ŭ cezara, dzie zama�a vysokija abo nat nie zusim trapnyja pachva�y piesni ci paeziji mo�na by�o pryp�aci� �ycciom. Dyk pad ura�anniem simpaty�naha asviatlennia, azialenienych kaŭ�oŭ vin, ledzianieju�ych na snie�nym pokryvie, i mudrahielistych stravaŭ chutka razachvocilisia sercy biasiednikaŭ. Viesie�a za�umieŭ homan hutarki, by homan p�alinaha roju nad absypanaju kvietkami jab�yniaj. �asami tolki pieraryvaŭ jaho vu�kan viasio�aha rohatu, �asami vykryk pachva�y, �asami zamocny ca�unak bie�aje ru�a�ki. Hosci, pju�y vino, strasali pa niekalki kroplaŭ niesmiarotnym bahom, kab prychili� ichniuju apieku i spahadnas� dla haspadara domu. Heta ni�oha, �to mnohija nie vieryli ŭ bahoŭ. Tak dyktavaŭ zvy�aj. Piatroni, le�a�y poba� z Eŭnikaj, hutaryŭ pra rymskija naviny, pra najnaviej�yja raz�uki, pra luboŭ i lubo��y, pra sport, pra Spikulusa, hieroja areny z apo�nich dzion, dy pra najnaviej�yja kni�ki, jakija zjavilisia ŭ Atrakta i Sozyja. Strasaju�y vino, havaryŭ, �to strasaje tolki na honar Cypryjskaje Spadyni, najstarej�aje dy najva�niej�aje za ŭsie bahi, adzinaje, niesmiarotnaje, tryva�aje va�adaryni.

Hutarka jahonaja by�a, moŭ toj sonie�ny pramie�, jaki �toraz in�y pradmiet asviatlaje, abo jak letni pavieŭ, �to ka�y�a kvietki ŭ aharodzie. Ure�cie kiŭnuŭ na charavoda, i dalikatna zazvinieli cytry, a ma�adyja ha�asy pa�ali ŭtarava� im.

Pasla tancorki z Kos, ziamla�ki Eŭniki, zamihacieli z-pad prazrystych strojaŭ ru�ovymi fihurami. U kancy jehipski vara�bit pa�aŭ hasciam vara�y� budu�yniu z �matkolernych ruchaŭ doradaŭ, za�ynienych u kry�talnaj sudzinie.

A� vo�, kali hosci nazabaŭlalisia ŭ�o ŭdostal, Piatroni padniaŭsia na svajim siryjskim uzha�oŭi i va�na, jak by niechacia, adazvaŭsia: � Pryjacieli! Vyba�ajcie, �to na bankiecie zviarnuŭsia da vas z pro�baju: chaj vo� ko�ny z vas prymie ad mianie ŭ darunku tuju �aru, z jakoje najpier� upusci� kroplu ŭ honar bahoŭ dy na maju pamysnas�.

Piatronijevy �ary iskrylisia zo�atam, ka�toŭnasciami i mastackaju ra�boju, dyk, cho� razdavannie padarunkaŭ by�o ŭ Rymie paspalitaju re��u, radas� zali�a sercy biasiednikaŭ. Adny pa�ali jamu dziakava� i s�avi� jaho na ŭvie� ho�as; druhija kazali, �to nat sam Jovi� nie ŭhanaravaŭ bahoŭ na Alimpie padobnym daram; byli ŭre�cie j takija, jakija sumniavalisia prynia� re�, bo tak pieravy�a�a abydnuju mieru.

A jon padniaŭ myrenskuju kru�u, �aruju�uju viasio�kavymi tonami krasak, prosta biascennuju, i movi�: � A vo� taja, z jakoj adliŭ na honar Cypryjskaje Spadyni. Chaj ad henaje chviliny ni�yje vusny da jaje nie datykajucca dy ni�yje ruki na honar in�aje bahini z jaje nie ŭpu��aju�!

I braznuŭ ka�toŭnuju sudzinu na pasypanuju li�ovymi kvietkami �afranu pad�ohu, a kali raspyrsnu�asia na drobnyja drabo�ki, moviŭ dalej, ba�a�y navoka� zdziŭlenyja vo�y: � Viesialiciesia, darahija, zami� dzivicca. Staras�, niadu�as� � heta sumnyja tavary�y apo�nich hadoŭ �yccia. Ale ja vam daju dobry pryk�ad i radu: mo�na, ba�ycie, ich nie �aka� i, pakul pryspieju�, adyjsci dabrachotna, jak ja adychod�u.

� �to ty cho�a� rabi�? � adazva�asia adrazu niekalki ha�asoŭ.

� Cha�u viesialicca, vino pi�, muzyki s�ucha�, lubavacca hetaj vo� boskaj fihuraj, �to vobak mianie ba�ycie, a pasla zasnu� z uvien�anaju ha�avoju. Ja ŭ�o razvitaŭsia z cezaram, i ci cho�acie pas�ucha�, �to ja na razvitannie jamu napisaŭ?

Heta skazaŭ�y, vyciahnuŭ z-pad purpurovaha ŭzha�oŭja list i pa�aŭ �yta� nastupnaje: �Viedaju, cezar, �to nieciarpliva �akaje� majho prybyccia, i �to tvajo viernaje serca pryjaciela tu�y� pa mnie dniami j na�ami. Viedaju, �to absypaŭ by mianie darunkami, davieryŭ by mnie prefiekturu pretoryi, a Tyhelinu zahadaŭ by by� tym, na kaho stvaryli jaho bahi: pastuchom mu�aŭ u tych tvajich majomasciach, jakija dastalisia tabie ŭ spad�ynie pa atru�anym Damicyju. Vyba�aj adnak, bo prysiahaju na Hadesa i na cie� tvaje maci, �onki, brata i Seneki, �to pryby� da ciabie nie mahu. �yccio jos� vialikim skarbam, a ja z taho skarbu ŭmieŭ vybira� najbol� vartasnyja ka�toŭnasci, ale ŭ �ycci jos� taksama re�y, jakich daŭ�ej sciarpie� niemah�yma. Och, pra�u nie duma�, �to mianie zahidzi�a toje zabojstva matki, �onki, brata, �to spaliŭ Rym i vys�aŭ da Erebu ŭsich sumlennych ludziej tvaje dziar�avy. Nie, moj praŭnu�a Chronasa. Smier� jos� pryzna�enniem ludskoha paha�oŭja, a ad ciabie in�ych u�ynkaŭ nielha by�o spadziavacca. Ale kale�y� sabie vu�y praz doŭhija ja��e hady tvajim piajanniem, ahlada� tvaje damicyjanskija tonkija no�ki, �aleju�yja ŭ pyrejskim tancy, s�ucha� tvaje muzyki, tvaje dek�amacyi dy tvaje paeziji! � vo� �to pieramah�o maje si�y i ŭzbudzi�a tuhu da smierci. Rym zatykaje vu�y, ciabie s�uchaju�y, sviet z ciabie smiajecca, a ja daŭ�ej �yrvanie� za ciabie nie cha�u i nie mahu.

Vyccio cho� by j cerbiera, moj mi�y, da tvajho piajannia padobnaje, mien� budzie mnie daku�naje, bo ja nie byŭ nikoli jahonym pryjacielem, dyj za ho�as jahony saromiecca nie maju abaviazku. Byvaj zdaroŭ, ale nie spiavaj; zabivaj, ale nie pi�y vier�aŭ; atru�vaj, ale nie tancuj; padpalvaj, tolki nie hraj na cytry! Taho tabie �adaje i hetuju apo�niuju radu pasy�aje Arbitr Elehancyi�.

Biasiedniki patruchleli, viedali bo, �to ŭtrata dziar�avy mien� spierunava�a b Nerona. Sciamili taksama, �to �a�aviek, jaki napisaŭ hety list, musi� pamierci, a prytym ich samich abnia�a dryhata strachu, �to takoha lista s�uchali.

Ale Piatroni razrahataŭsia tak ��yrym i viasio�ym smiecham, jak by tut pra najniavinniej�y �art hutary�asia; jon pieravioŭ va�yma pa prysutnych i adazvaŭsia: � Viesialiciesia, adki�cie tryvohu! Nichto nie patrabuje chvalicca, �to henaje pi�mo �uŭ, a ja pachvalusia im chiba samomu Charonu pad�as pierapravy.

Pasla taho kiŭnuŭ na hreka-lekara i vyciahnuŭ da jaho ruku. Daznany hrek vomih pieraviazaŭ jaje za�atoju pierapaskaju i padrezaŭ �y�y na pierahibie ruki.

Kroŭ pyrsnu�a na ŭzha�oŭje i abli�a Eŭniku, jakaja, padpior�y ho�aŭ Piatronija, nachili�asia da jaho.

� Mi�y, niaŭ�o ty dumaŭ, ja ciabie pakinu? Cho� by bahi abdaryli mianie niesmiarotnasciu, a cezar u�adaju nad svietam, paj��a b za taboju!

Piatroni ŭsmichnuŭsia, krychu padniaŭsia, dakranuŭsia vusnami da jejnych vusnaŭ i adkazaŭ: � Chadzi za mnoju!

Pasla dadaŭ: � Ty sapraŭdy kacha�a mianie, boskaja maja!..

A jana vyciahnu�a lekaru svaju ru�ovuju ruku, i pa chvilinie kroŭ jejnaja pa�a�a zlivacca j �u�ycca z jahonaj kryvioju.

Daŭ znak charavodu, i znoŭ zazvinieli cytry j ha�asy. Prapiajali �Hermadyjosa�, a pasla zahrymie�a piesnia Anakreonta, u jakoj paet skardzicca, �to znaj�oŭ raz pad dzviaryma zziabnutaje j zap�akanaje dziciatka Afradyty. Zabraŭ jaho, abahreŭ, vysu�yŭ krylejka, a jano, niaŭdzia�naje, praniza�a jamu ŭ adp�atu serca stra�oju, z taje pary nie mieŭ supakojstva.

A jany, prytuliŭ�ysia, pryho�yja, by dva bostvy, s�uchali, usmichaju�ysia j bialeju�y. Piatroni pasla henaj piesni zahadaŭ dalej raznosi� vino i stravy, potym pa�aŭ hutary� z susiednimi biasiednikami pra ma�ava�nyja re�y, ale mi�yja, pra jakija zvy�ajna ta�kavali na bankietach. Ure�cie padazvaŭ hreka, kab padviazaŭ jamu na chvilinu �y�y, bo pa�aŭ mary� jaho son, a jon chacieŭ by ja��e addacca Hipnosu, pakul Tanatos nie zaka�y�a jaho navieki.

I zasnuŭ. Kali pra�nuŭsia, ha�ava krasuni la�a�a ŭ�o, padobnaja da bie�aje kvietki, na jahonych hrudziach. Abapior jaje na ŭzha�oŭi, kab ja��e raz palubavacca. Dy znoŭ razviazali jamu �y�y. Spievaki na jahonyja kivomihi zapiajali novuju piesniu Anakreonta, a cytry akampanijavali im cicha, tak, kab nie zah�u�a� s�oŭ. Piatroni bladnieŭ �toraz bol�; kali � apo�nija tony zamoŭkli, zviarnuŭsia ��e raz da biasiednikaŭ i skazaŭ: � Pryjacieli! Pryznajcie, �to razam z nami hinie� I nie moh dakon�y�; ruka jahonaja abnia�a apo�nim rucham Eŭniku, a ha�ava apa�a na ŭzha�oŭje � pamior.

Biasiedniki, hledzia�y na henyja dva bie�yja trupy, padobnyja da cudnych statujaŭ, zrazumieli dobra, �to z imi razam hinie adzinaje tolki, �to zasta�osia ichniamu svietu � paezija i krasa.

Spa�atku bunt halijskich lehijaŭ pad vierchavodstvam Vindeksa nie vydavaŭsia nadta hroznym. Cezar mieŭ tolki trycca� pier�y hod, i nichto nie smieŭ spadziavacca, kab sviet tak chutka vyzvaliŭsia z-pad luda�era, �to cisnuŭ jaho. Pryhadvalisia daŭniej�yja bunty siarod lehijaŭ, jakija, adnak, prachodzili, nie spry�yniaju�y zmieny ŭ�adaŭ. Tak, za �asaŭ Tyberyja Druzus supakojiŭ rozruch lehijaŭ Panonskich, a Hiermanik � Nadrejnskich. �Dyj chto � by, � ta�kavali ludzi, � moh uzia� pasla Nerona ŭ�adu, kali ŭsie amal na��adki boskaha Aŭhusta vyhinuli pad�as jahonaha panavannia?� In�yja, hledzia�y na ka�osy, pradstaŭlaju�yja jaho jak Hierkulesa, mimacho� ujaŭlali sabie, �to niama si�y, jakaja b z�ama�a takuju mahutnas�. Byli j takija, jakija ad �asu vyjezdu ŭ Achajju tu�yli pa im, bo Hielijus i Palitetes, jakim davieryŭ uradavannie nad Rymam dy Italijaj, haspadaryli ja��e kryvaviej, �ym jon sam.

Nichto nie byŭ peŭny �yccia j majomasci. Prava pierasta�a barani� ludziej.

Zahas�a ludskaja hodnas� i sumlennas�. Rass�abienilisia �animskija siamiejnyja vuz�y, a spar�yvie�yja sercy nie smieli dapusci� nat nadzieji. Z Hrecyi dachodzili �utki pra nie�uvanyja tryumfy cezara, pra tysia�y karonaŭ, jakija zdabyŭ, i tysia�y spabornikaŭ, jakich pakanaŭ. Sviet vyhladaŭ jak adno biessaromnaje bujanstva, kryvavaje i b�aznockaje, a adna�asna ŭ��api�asia pierakanannie, byccam pryj�oŭ kaniec sumlennasci j re�aŭ pava�nych, a pryspie�a para tancu, muzyki, raspusty, kryvi, dy �to tak u�o musicimie p�ysci �yccio. Sam cezar, jakomu bunt ad�yniaŭ darohu da novaha hrabie�nictva, ma�a k�apaciŭsia zbuntavanymi lehijami i Vindeksam, a nat �asta z henaje nahody vykazvaŭ svaju radas�.

I z Achaji nie chacieŭ vyjazd�a�, a�no kali Hielijus danios jamu, �to dalej�aje adciahvannie pavarotu mo�a spry�yni� detranizacyju, vyjechaŭ u Nieapal.

Tam znoŭ hraŭ i piajaŭ, pu��aju�y mima vu�ej viestki pra �toraz bol� hrozny chod spravy. Daremna Tyhelin ta�kavaŭ jamu, �to daŭniej�yja bunty lehijonaŭ nie mieli pravadyra, a ciapier staji� na �ale mu� Akvitanskaha karaleŭskaha rodu, dy prytym s�aŭny i daznany vajaŭnik. �Tut, � adkazvaŭ Neron, � s�uchaju� mianie hreki, jakija adny tolki s�ucha� umieju�, dy jakija adny tolki hodnyja majoj piesni�. T�uma�yŭ, �to pier�ym jahonym abaviazkam � mastactva i s�ava. Ale, kali ŭre�cie daj��a da jaho viestka, �to Vindeks nazvaŭ jaho marnym mastakom, sko�yŭ i vyjechaŭ u Rym. Piatronijevy rany, zahojenyja ŭ Hrecyi, zakryvavilisia ŭ jahonym sercy nanava, i maniŭsia ŭ sienacie �uka� spraviadlivasci za tak nie�uvanuju kryŭdu.

U darozie, napatkaŭ�y hrupu, vylituju z bronzy, pradstaŭlaju�uju halijskaha vajaka, pavalenaha rymskim rycaram, uva�aŭ heta za dobruju vara�bu i ad henaj pary, kali zhadvaŭ zbuntavanyja lehiji i Vindeksa, dyk tolki dziela b�aznockaje naruhi nad imi. Ujezd jahony ŭ horad zacmiŭ usio, �to dahetul ba�yŭ sviet.

Ujechaŭ na tym samym vozie, na jakim kali� Aŭhust adbyvaŭ tryumf. Zburyli adzin �uk cyrku, kab adkry� uvachod dla pracesiji. Sienat, rycary i niezli�onyja hramady zbiehlisia na jaho spatkannie. Scieny dry�ali ad vokli�aŭ: �Vitaj, Aŭhuscie, vitaj, Hierkulesie! Chaj �yvie boski, adziny, Alimpijski, Fytyjski, niesmiarotny!� Za im niesli zdabytyja vianki, nazovy haradoŭ, dzie tryumfavaŭ, i vypisanyja na tablicy imiony spabornikaŭ, jakich pakanaŭ. Neron sam byŭ upojeny i pytaŭ z ras�ulenniem akru�aju�ych jaho aŭhustyjan: �ym byŭ tryumf Julija Cezara ŭ paraŭnanni z jahonym tryumfam? Dumka, kab �a na takoha mastaka-paŭboha chto z smiarotnych adva�yŭsia padnia� ruku, nie chacie�a miescicca jamu ŭ ha�avie. Pa�uvaŭsia istavietna Alimpijskim i praz heta biaspie�nym. Entuzijazm i burlivas� nataŭpu padburali j jaho. Sapraŭdy, mah�o vydavacca ŭ dniu jahonaha tryumfu, �to nie tolki cezar i horad, ale sviet uvie� zbiŭsia z h�uzdu.

Pad kraskami j ku�ami viankoŭ nie ŭmieŭ nichto dahledzie� propasci. Taho � ja��e vie�ara kalumny j scieny pakrylisia napisami, u jakich cezaru vytykana luda�erstva, pahra�ana blizkaju pomstaju i vysmiejvana jahonaje mastactva.

Z vusnaŭ da vusnaŭ chadziŭ skaz: �Patul piajaŭ, pakul nie zbudziŭ pieŭniaŭ�[92].

Tryvo�nyja viestki abiehli horad i rasli da niejmaviernych pamieraŭ. Aŭhustyjanaŭ aharnu�a tryvoha. Ludzi z niapeŭnasci, �to pryniasie budu�ynia, nie smieli vyjaŭla� �adanniaŭ i nadzieji, nie smieli ad�uva� i duma�.

A jon i dalej �yŭ tolki teatram i muzykaj. Cikavili jaho novavydumanyja instrumienty muzy�nyja i novy vadziany arhan, z jakim rabili dosledy na Pa�atynie. U zdziacinienaj, biazradnaj dy biazdziejnaj ha�avie ŭjaŭlaŭ sabie, �to daloka siahaju�yja ŭ budu�yniu namiery spiektaklaŭ i vidovi��aŭ adviernu� tym samym niebiaspieku. Najbli�ej�yja, ba�a�y, �to zamiest turbavacca pra sposaby j vojska starajecca tolki znajsci skazy, trapna maluju�yja pahrozu, zhubili to�k. In�yja dumali, �to tolki zah�u�aje siabie i druhich cytrami, maju�y ŭ du�y tryvohu j raz�ad. I praŭda, u�ynki jahonyja stalisia hara�kavymi. �todzie� tysia�y namieraŭ pralata�a jamu praz ho�aŭ. In�y raz zryvaŭsia, kab vybieh�y supra� niebiaspieki, zahadvaŭ pakava� na vazy cytry j lutni, uzbrojva� ma�adyja niavolnicy na manier amazonak, a adna�asna zbira� lehiji z Uschodu. A �asami znoŭ zdava�asia jamu, �to nie vajnoju, a piesniaj pa�o�y� kaniec halijskim zaka�otam. I ŭsmicha�asia jamu du�a da taho vidovi��a, jakoje by�o b nastupstvam pakanannia piesniaju vajakoŭ. Vo� lehijanisty abstupia� jaho z sla�mi ŭva��u, a jon zaspiavaje im epinicyjum, pasla jakoha pa�niecca za�ataja para dla jaho i dla Rymu. �asami znoŭ damahaŭsia kryvi; �asami vyra�aŭ abmie�avacca tolki da ŭ�adarstva ŭ Jehipcie; pryhadaŭ pra vara�bitaŭ, jakija praro�yli jamu panavannie ŭ Jeruzalimie, abo ras�ulaŭsia dumkaj, �to, jak vandroŭny spiavak, zarablacimie na �todzionny chleb, a harady i kraj uhanaruju� u jahonaj asobie ŭ�o nie cezara, kruhasvietnaha va�adara, a niebyva�aha piesniara.

I tak kidaŭsia, dureŭ, hraŭ, piajaŭ, zmianiaŭ namiery, zmianiaŭ cytry, zmianiaŭ svajo �yccio i �yccio svietu ŭ niejkuju niedare�nuju mroju, fantasty�nuju i stra�ennuju adna�asna, u hu�naje bujanstva nad�mutych s�oŭ, drennych ryfmaŭ, stohnaŭ, sloz i kryvi, a prymie� taho chmara na Zachadzie ras�a j mahutnie�a z ko�nym dniom. Miera by�a pierabrana, b�aznockaja trahikamiedyja nabli�a�asia, vida�, da svajho kanca.

Kali viestki pra Halbu i pry�u�ennie da paŭstancaŭ Hi�paniji daj�li da jahonych vu�ej, zakipieŭ zakatnaju siardzitasciu j �alonasciu. Braznuŭ �ary ab sto� pry bankiecie, pieraviarnuŭ sto� i vydaŭ zahady, jakich ni Hielijus, ni sam Tyhelin nie smieli vykana�: vymardava� ha�aŭ, �to �yvu� u Rymie, pasla j��e raz padpali� horad, vypusci� zviarjo z arenaryjaŭ, a stalicu pieraniesci ŭ Aleksandryju. Heta vydava�asia jamu vialikim hierojstvam, hodnym podzivu dy nie cia�kim. Ale dni vialikamahutnasci jahonaj u�o minuli, i nat sudziejniki daŭnych z�a�ynstvaŭ pa�ali hladzie� na jaho, jak na �alonaha.

Smier� Vindeksa i raz�ad zbuntavanych lehijaŭ, kazaŭ by, znoŭ pieraciahvali �alu na jahony bok. U�o novyja bankiety, novyja tryumfy i novyja prysudy zapavie��any byli ŭ Rymie, kali nie�akana adnaje no�y na zapienienym licha�y prylataje z pretoryjanskaha �ahieru pas�aniec z dak�adam, �to ŭ samym horadzie vojska padnia�o sciah buntu i aha�osi�a Halbu cezaram.

Cezar spaŭ pad�as prybyccia pas�anca i, pra�nuŭ�ysia, daremna klikaŭ prybo�naje varty, �to achoŭva�a na�ami jahonuju kamoru. U pa�acy by�a ŭ�o pustka. Niavolniki tolki rabavali ŭ dalej�ych kutkoch usio, �to trapla�a pad ruku. Ale jahonaja prysutnas� napa�ocha�a ich, a jon b�ukaŭsia adzinoki pa ŭsim domie, napaŭniaju�y jaho krykam tryvohi i rospa�y.

Ure�cie, adnak, vyzvolniki Faon, Spirus i Epafrodyt prysko�yli jamu na ratunak. Namaŭlali, kab uciakaŭ vomih, jak staji�, ale jon duryŭsia ��e spadzievaj. A �to, kali b ubrany ŭ �a�obu pramoviŭ da sienatu? Ci � sienat nie ŭziaŭ by pad uvahu jahonych sloz i krasamoŭstva? Kali natu�y� usie svaje si�y retoryki i aktorstva, ci � chto-niebud� u sviecie zdoleje s�ucha� jaho abyjakava? Ci � by jamu nie dali cho� prefiektury ŭ Jehipcie?

A jany, padchalimcy, nie smieli j ciapier zapiare�y�, tolki ascierahali jaho, �to pakul zdoleje dajsci da Foruma, narod razarvie jaho na kava�ki, i zahrazili: kali vomih nie siadzie na kania, dyk i jany pakinu� jaho.

Faon achviaravaŭ jamu prytu�ak u svajoj vi�le za Namentanskaju bramaju.

Praz momant pasieli na koni i, panakryvaŭ�y ha�ovy p�a��ami, pajim�alisia na kraj horadu. No� biale�a. Na vulicach ki�eŭ, adnak, u�o ruch, zapavia��aju�y pava�nas� chviliny. Vajary to paadzinkava, to nievialikimi addzie�ami rassypalisia pa horadzie. Niedaloka abozu cezaraŭ ko� rvanuŭ nie�akana ŭbok, spudziŭ�ysia trupa. Z ha�avy jechaŭ�aha asunuŭsia p�a��, i vajar, jaki ŭ toj �a chvilinie prasunuŭsia vobak jaho, paznaŭ manarcha, ale, zbiante�any niespadziavanym spatkanniem, addaŭ jamu vajarski honar. Prajazd�aju�y mima abozu pretoryjanaŭ, pa�uli hrom voklikaŭ na honar Halby. Neron sciamiŭ ure�cie, �to kaniec jahony niedaloka. Apanavaŭ jaho strach i pakuty sumlennia. Skardziŭsia, byccam ba�y� pierad saboju ciemru, moŭ �ornaja chmara, a z taje chmary vy��ervajucca da jaho tvary matki, �onki, brata. Zuby laskali ad �achu, a ŭsio � kamiedyjantskaja du�a jahonaja i tut jak by ba�y�a niejki �ar trahizmu chviliny. By� usioŭ�adnym va�adarom svietu i straci� usio vydava�asia jamu zienitam trahiedyi.

I, vierny samomu sabie, razyhryvaŭ ha�oŭnuju ŭ joj rolu da kanca. Apanava�a jaho pochatnaja hara�ka cytataŭ i �ada pierada�y jahonaha majsterstva na��adkam. Siahdy-tahdy kry�aŭ, �to cho�a pamira�, i zaklikaŭ Spiku�a, jaki najzru�niej za ŭsich h�adyjataraŭ zabivaŭ. �asami dek�amavaŭ: �Maci, �onka, ajciec na smier� mianie ŭzyvaju�!� Prob�yski nadzieji budzilisia �asami, adnak, u im, pustyja, dzicia�yja. Ba�yŭ idu�uju da jaho smier� i adna�asna nie vieryŭ u jaje. Namentanskaja brama by�a ad�yniena. Jedu�y dalej, prasunulisia mima Ostryjanuma, dzie Piotr navu�aŭ i chrysciŭ. Na svitanni byli ŭ vi�le Faona.

Tam vyzvolniki nie chavali ŭ�o pierad im, �to para pamierci, dyk zahadaŭ kapa� sabie jamu i loh na ziamli, kab zniali akuratnuju mieru. Hladzieŭ na vykidany z jamy piasok i ka�aciŭsia ad strachu. Nality tvar jahony zbialeŭ, pot vystupiŭ na �bie, by krapliny ranniaje rasy. Aciahaŭsia. Miare�yŭ tremo�avym aktorskim ho�asam, �to ja��e para nie padaspie�a, dyj znoŭ davaj cytava�. U kancy prasiŭ, kab jaho spalili. ��to za mastak hinie!� � biedavaŭ �achliva.

Prymie� taho, prysko�yŭ pas�aniec Faona z dak�adam, �to sienat vydaŭ na zabojcu ba�koŭ u�o prysud, i �to patrycyda[93] budzie ŭkarany pavodle daŭniaha zvy�aju.

� �to tam za zvy�aj? � spytaŭ zbiale�ymi vusnami Neron.

� �yju ŭ��emia� u vi�y i zasciobaju�, zabi�uju� ciabie na smier�, a cie�a ŭkinu� u Tybr! � pahardliva adkazaŭ Epafrodyt.

Davaj jon tady raschila� na hrudziach vopratku.

� Nu dyk para! � ka�a, uzhlanuŭ�y ŭ nieba.

Dy j��e raz prycvierdziŭ�y: � �to za artysty hinie!

Naraz zahrukacieli konskija kapyty. Heta centuryjon z addzie�am vajaroŭ pryjazd�aŭ pa ha�avu Ahienabarba.

� Nie marud�! � zakry�ali vyzvolniki.

Neron pry�a�yŭ da �yi no�, ale ruka pa�a�a dry�a�, vida� by�o, �to nikoli nie adva�ycca ŭsadzi� jaho. Tady Epafrodyt niespadziavana papchnuŭ jahonuju ruku, i no� schavaŭsia pa samy tronak, a� ziekry jamu vypier�a navierch, strachotnyja, vializnyja, �achlivyja.

� Pryno�u tabie �yccio! � adazvaŭsia, uvachodzia�y, centuryjon.

� Zapozna, � adkazaŭ chraplivym ho�asam Neron.

Pasla dadaŭ: � Vo heta viernas�!

Smier� chutka pa�a�a abnima� ho�aŭ. Kroŭ z hruboha karku abluzhva�a �ornym raŭ�ukom aharodnyja kvietki. Nahami ryŭ ziamlu i � skanaŭ.

Viernaja Akte abvi�a jaho nazaŭtra ka�toŭnymi tkaninami i spali�a na pierapoŭnienym pacho��ami vohni��y.

I tak praminuŭ Neron, jak minaje lichaja bura, navalnica, pa�ar, vajna ci pamorak. A bazylika Piatra va�adary� i dasiul z Vatykanskich vysiaŭ nad narodam i svietam.

Niedaloka Kapenskaje bramy staji� i dasiannia male�kaja kapli�ka z pryciortym krychu napisam: �Quo Vadis, Domine?�

S. 13: Neron (37�68 hh. n. e.) � rymski cezar (ad 54 h.) z dynastyi Julijaŭ K�aŭdyjaŭ. Oleotokijum � pakoj dla masa�u dy nacirannia alejem. Efieby � placoŭki dla himnasty�nych spabornictvaŭ efiebaŭ (junakoŭ 16�20 hadoŭ). Siaviera i Celer � architektary, �to pabudavali �Za�aty pa�ac� Nerona.

Vatynij Tytus � �aviec, jakoha Neron zrabiŭ prydvornym b�aznam, nabliziŭ�y da siabie. Lukan � rymski paet I st. n. e., aŭtar paemy �Farsalija�. Senecyj K�aŭdyj � nabli�anaja da Nerona asoba, pazniej byŭ udzielnikam zmovy Pizona. Balnieatar � niavolnik, �to s�u�yŭ pry �azni. Byss � tonkaja, led� nie prazrystaja tkanina z bavoŭny, jakaja nadta �anava�asia ŭ �asy Rymskaj impieryi. Lakonikum � addzie� hara�aj �azni z vialikim, ale nieh�ybokim basejnam. Albanskija hory � ciapier hetaja miajscovas�, dzie stajaŭ chram Jovi�a (Jupitera), maje nazvu Monte-Kvo, i heta kala 30 km na paŭdniovy ŭschod ad Ryma. Tepidaryjum � cha�adniej�aja �aznia. Namienk�atar � pas�uha�, jaki vioŭ namienk�aturu ŭsioj svity doma, jahonych hasciej i navat hatujemych na kuchni stravaŭ. Mark Vinicij � konsu� z �asoŭ cezara Tyberyja, jaki ŭ sapraŭdnasci a�aniŭsia nie z siastroju Piatronija, a z unu�ataj stryje�nicaj taho cezara. Damicyj Karbu�on � talenavity rymski vajavoda, jaki va ŭzroscie 67 hadoŭ skon�yŭ �yccio samahubstvam pa zahadu Nerona.

S. 14: Party (parfianie) � supierniki rymlan za ŭp�yŭ na Blizkim Uschodzie i ŭ Armieniji; mahutnaja dziar�ava partaŭ znachodzi�asia tady na terytoryi su�asnych Iraka dy Irana. Asklepijos � boh lekavannia ŭ hreckaj mifa�ohiji, syn Apa�ona i Karanidy (atojesamlivajecca z rymskim Esku�apam). Kipryda � epitet Afradyty (Vienus, Vieniera), jaki zviazany z mifam, �to jana naradzi�asia z marskoj pieny la bierahoŭ Kipra (Cypru). Bitynija (Vifinija) � vob�as� na paŭno�nym zachadzie Ma�oj Aziji, jakaja sta�a pravincyjaj Rymskaj impieryi z 74 h. pierad n. e. Hierakleja (Hieraklijon, Iraklijon) � horad i port u Bityniji (Hrecyja) na ŭzbiare��y �ornaha mora. Ka�chida � vob�as� na paŭdniova-ŭschodnim uzbiare��y �ornaha mora na terytoryi su�asnaj Hruziji. Va�oches � majecca na ŭvazie Va�oches I, lider dziar�avy partaŭ (kala 57�76 hh. n. e.). Tyrydat � brat Va�ochesa, uzviedzieny na armianski tron u 66 h. n. e. Tyhrynes � Tyhran IV � ha�ava Armianskaj dziar�avy ŭ 60�62 hh. Aru�an � Juni Aru�an Rustyn, filozaf-stojik, u 66 h. byŭ narodnym trybunam. Pyron (kala 360�270 h. pierad n.

e.) � hrecki filozaf, zasnavalnik �ko�y skieptykaŭ, jakija admaŭlali mah�ymas� asensavannia sutnasci re�aŭ dy zaklikali ŭstrymlivacca ad vykazvannia mierkavanniaŭ, uva�aju�y ko�naje z ich adnolkava dalokim ad isciny. Sysen � histary�nas� hetaj asoby nie vyzna�ana. Arsinoe � da�ka va�adara Mieseny Leŭkipa. Karanida � nimfa ŭ hreckaj mifa�ohiji.

S. 15: Epidaŭrus � kalabiare�ny horad ŭ Arhalidzie (vob�asci na paŭno�nym uschodzie paŭvostrava Pie�apanes), viadomy svajim chramam Asklepijosa. Porta Kapena, abo Kapenskaja brama, � paŭdniovy vyjezd z Rymu praz Apijevu darohu na Kapuju (ha�oŭny horad pravincyi Kampa�ia, �to ŭ 200 km ad Ryma). Inkubacyja � na�avannie ŭ chramie dziela praro�aha snu. Hipokaŭsteryj � pamia�kannie pad budynkam, dzie nahrava�asia pavietra i cieraz sistemu trubaŭ abahrava�a dom.

Charytki � u hreckaj mifa�ohiji try da�ki Zeŭsa i Eŭrynomy (Ah�aja, Efrasina i Talija), bahini junactva, zhrabnasci j pryha�osci; atojesamlivajucca z rymskimi Hracyjami. Epilatary � niavolniki-masa�ysty, �to zajmalisia likvidacyjaj va�ossia na ciele. Tunika � chatniaja �todzionnaja doŭhaja nacielnaja ka�ula. Lizyp(Lizypas) � vydatny hrecki skulptar 2-j pa�ovy IV st. pierad n. e. Pa�atyn � pa�ac na centralnym uzhorji Ryma, jaki ad �asu Aŭhusta zrabiŭsia cezarskaj rezidencyjaj. Hiera � viarchoŭnaja alimpijskaja bahinia, jakaja atojesamlivajecca z rymskaj Juno (Junonaj), siastra j su�onka Zeŭsa (Jovi�a, Jupitera). Ahrypa Mark Vipsanij (62�12 hh. pierad n. e) � bujny vajavoda, zia� Aŭhusta; s�aŭny ja��e budaŭnictvam u Rymie vadaciahaŭ i pier�ych hramadskich �azniaŭ (termaŭ).

Fabrycyj Vejent � viadomy dakaz�yk (stuka�) taho �asu, pra jakoha paviedamlaje Tacyt (�Anna�y�, XIV, 50). Pakinuŭ pa sabie knihu pad nazvaj �Zapaviet�, dzie zhaniŭ usich su�asnikaŭ, �to byli jamu nie daspadoby; jahonyja paklopy aburyli nat Nerona, i toj zahadaŭ spali� knihu Vejenta, a aŭtara adpraviŭ u vyhnannie.

S. 16: Seneka Lucyj Anej � znakamity filozaf-stojik I st. n. e., vychavalnik Nerona. Musoni Ruf � viadomy filozaf-stojik taho �asu, sas�any ŭ suviazi z raskrycciom zmovy Pizona. Fryhidaryjum � acha�od�valnia ŭ �azni.

Rudabarody (�ac. Ahenobarbus) � mianu�ka rodu Damicyjaŭ, z jakoha pachodziŭ i Neron, da taho � sam cezar znie�nie adpaviadaŭ mianu�cy dak�adna.

Skaŭr � piersana� nielha nazva� histary�nym, bo viadomy retor i paet-trahik Emilij Mamierk Skaŭr skon�yŭ samahubstvam u 34 h., h. zn. pierad padziejami ramanu. Vini� Rufin � rymski rycar, jaki u 61 h. byŭ sas�any ŭ vyhnannie za padrobku dakumientaŭ. Trymalchijon � piersana� z �Satyrykona� Piatronija, typ bahacieja-samalubcy.

S. 17: Antyochija � bujny horad u paŭno�naj Siryi blizu ŭzbiare��a Mi�ziemnaha mora. Unktuaryjum � pakoj u �azni dla masa�u i nacirannia pachnid�ami. Kos � vostraŭ blizu paŭdniova-zachodniaha ŭzbiare��a Ma�oje Aziji. Viestyplika � niavolnica, �to so�y� za vopratkaj. Toha � vopratka paŭnaletniaha �a�avieka, jakaja sk�ada�asia z kava�ka tkaniny, admys�ova ŭk�adzienaha. Familija � tut: nie tolki siamja, ale i ŭvie� �dom�, h. zn. niavolniki, vyzvolniki i h.d.

S. 18: Bass Aŭfidyj � viadomy historyk i filozaf-epikurejec, vysoka �anavany Senekam. Aŭ� P�aŭt � viadomy vajavoda, zavajoŭnik Brytaniji, dzie byŭ namiesnikam u 43�47 hh. S. 18: Subiakum � vi��a Nerona blizu tak zvanych Simbrujinskich azioraŭ, kala 60 km na paŭdniovy ŭschod ad Ryma. � tu�yŭ toj Son� za Piejsytaju� � pavodle niekatorych viersij mifa ŭ Zeŭsa by�o da�ok-Charytak bolej, �ym try, i Piejsyta � adna z ich, ma�od�aja, jakuju Hiera abiaca�a Snu (Hipnosu) va ŭznaharodu za toje, �to apanuje Zeŭsa snom. Historyja nie nadta daŭhaja� � dalej Siankievi� vusnami Vinicija pierakazvaje, krychu pierajna�yŭ�y, frahmient z Tacyta (�Anna�y�, XII, 23�30) ab padzieji, �to mah�a adbyvacca ŭ 50 h. Svievy � zbornaja nazva plamionaŭ, �to �yli na paŭno�nym uschodzie Hiermaniji, etni�ny substrat jakich pazniej zachavaŭsia ŭ hienietycy prusaŭ i jacviahaŭ, a praz ich zachavaŭ prykmiety i ŭ etnahieniezie bie�arusaŭ; Vanija zrabiŭ karalom svievaŭ syn Tyberyja Cezar Druzus-ma�od�y (13 h. pierad n. e. � 23 h. n. e.). Hiermandury � hiermanskaje plemia, �to �y�o na terytoryi su�asnych Bavaryi j Ciurynhiji.

S. 19: Jazyhi � plemia sarmataŭ, �to �y�o mi� Dunajem i Tysaj. Hister � asoba histary�naja, heta namiesnik Panoniji, jaki kamandavaŭ paddunajskaj lehijaj, ale ŭ realnasci jaho zvali nie Atelij, a Sekst Pa�pelij Hister.

Katty � bujnoje hiermanskaje plemia, �to �y�o ŭ viarchoŭjach raki Viezer. Hispieryjski jab�yk � pavodle hreckaj mifa�ohiji, heta jab�yki vie�naj ma�adosci, jakija Hiera atryma�a ŭ padarunak ad Hieji (Ziamli), a nazvaju svajoju jany pachodzia� ad nimfaŭ, �to ich achoŭvali, hispieryd, � jakija �yli na dalsviecie la bierahoŭ Akijanu. Mops � lehiendarny pradkazalnik, syn pradkazalnicy Manto. Haj Plinij Sekund-starej�y (23�79 hh.) � rymski dziar�aŭny dzieja�, historyk i navukoviec-encyk�apiedyst, jaki zahinuŭ pad�as vyviar�ennia Viezuvija.

S. 20: Sarakt � vysokaja hara ŭ paŭdniovaj Etruryi na poŭdzie� ad Ryma. Sto�a � doŭhaja rasko�naja sukienka, jakaja li�y�asia prykmietaj sta�aj rymskaj matrony. �pa �uzie, zaros�ym asfodelami� � in�ymi s�ovami, pa krajinie miortvych. Damicyus Afer � zdolny taha�asny pramoŭca, ale zaplamiŭ svaju reputacyju dakaz�yctvam. Lary � pavodle rymskaj mifa�ohiji heta bahi, �to zachoŭvali chatni ahmie�.

S. 21: Kali �boski� Alaksandr� �aho dzivicca Helenie � pa-hrecku imia Alaksandr abazna�aje �mu�-abaronca�; takoj mianu�kaj narakli Parysa, syna trajanskaha ŭ�adara Pryjama i Hiekuby, jaki za�aravaŭ svajoj pryha�osciu pieknuju Helenu, da�ku Zeŭsa j su�onku ŭ�adara Mienie�aja, i taja zbieh�a z im u Troju, z-za �aho j pa�a�asia Trajanskaja vajna.

S. 22: Forum � tut: centralnaja p�o��a, poŭnaja nazva jakoj Forum Ramana (Rymski Forum); u hetym miescy na paŭdniova-zachodnim schile Kapitalinskaha ŭzhorja zasiarod�va�asia hramadskaje j pality�naje �yccio Ryma. Atryjum � pamia�kannie, u jakoje traplaje� adrazu pa ŭvachodzie ŭ dom. Kubikulum � spalnia. Karyne � bahaty arystakraty�ny kvarta� u paŭdniovaŭschodniaj �astcy horadu pami� Pa�atynskim i Eskvilinskim uzhorjami. Piedysiekvy � niavolniki, jakija podbieham supravad�ali lektyku.

S. 23: Licinij Sta�on Kaj � narodny trybun, u 367 h. pierad n. e. razam z Lucyjem Sekstam Lateranam damohsia zakanadaŭ�ych ra�enniaŭ na karys� plebsa i �erahovaha sialanstva. Manip�y � bajavyja addzie�y rymskaha vojska pa pary socie� �a�aviek, h. zn. pa dzvie centuryi; try manip�y sk�adali kahortu, a dziesia� kahortaŭ � lehiju. Bu�a � �yjny amulet u vyhladzie �ara abo ko�a, jaki dzieci paŭnapraŭnych hramadzianaŭ nasili da paŭnaleccia. Hamadryjada � lasnoje bostva, nimfa dreva, jakaja z im �a narad�ajecca, �yvie i pamiraje.

S. 24: Api� � bahaciej i hurman �asoŭ Aŭhusta j Tyberyja, �yjo imia pazna�ana na knizie �Ab kulinarnym �tukarstvie�, pachod�annie jakoj usio � adnosia� da bol� pozniaha pieryjadu. Architraŭ � ni�ej�aja z troch �astak pierakryccia (antablemienta); ujaŭlaje saboju haryzantalnuju belku, �to abapirajecca na kapiteli kalumnaŭ. Tryhlify � elemienty plitkavaj ablamoŭki siaredniaj �astki pierakryccia. Tympan � trochkutnaje pole frantona (vierchniaj �astki fasada) biez karniza vako� jaho, dzie razmia��alisia roznyja skulptury dy in�yja reliefnyja ŭpryho�anni. Kastar i Pa�uks � u hreckaj mifa�ohiji tak zvanyja Dyjaskury, braty-blizniuki, syny Zeŭsa, bahi-achoŭniki vajaroŭ i marachodaŭ. Viesta � pavodle rymskaj mifa�ohiji bahinia-achoŭnica chatniaha ahmieniu j dziar�avy. Rostry � Rastralnaja trybuna, h. zn. upryho�anaja zahnutymi nasami zachoplenych varo�ych karabloŭ. Sistra � tra��otka nak�ta�t kasta�ietaŭ. Sambuka � muzy�ny instrumient k�ta�tu harfy.

S. 25: Kviryt � paŭnapraŭny rymski hramadzianin. �ychary Serykuma � kitajcy. Aront � ha�oŭnaja raka Siryi, jakaja ŭpada�a ŭ Mi�ziemnaje mora nasupra� Antyochiji. Narbonskaja Halija � paŭdniova-ŭschodniaja �astka su�asnaj Francyi la ŭzbiare��a Mi�ziemnaha mora. Serapis � sinkrety�naje bostva elinisty�naha Ŭschodu, jakoje atojesamlivajecca adrazu z jehipskim Azyrysam, hreckimi Zeŭsam, P�utonam, Apa�onam, Pasiejdonam; hetamu bostvu padparadkoŭvalisia ŭsie stychiji pryrody. Izyda � u jehipskaj mifa�ohiji bahinia ŭradlivasci, vady j vietru, apiakunka marachodaŭ. Kibie�la � fryhijskaje bostva ŭradlivasci, �Maci bahoŭ�; orhijasty�ny kult Kibie�li raspaŭsiudziŭsia ŭ Rymie z II st. pierad n. e. Subura � a�yŭleny rajon Ryma ŭ nizinach mi� uzhorjami Eskvilin, Kviryna� i Vimina�, na poŭna� ad Karyne, dzie na adnajmiennaj vulicy by�o �mat zabiaha�avak i prytonaŭ. Pedanij Sekund � realnaja asoba, koli�ni prefiekt Ryma (61 h.).

S. 26: Pandataryja � vostraŭ la ŭzbiare��a Kampa�i, kudy ssy�ali asud�anych u �asy impieryi. Rebielij P�aŭt � na��adak Aŭhusta pa �ano�aj liniji; prad�uvaju�y ad jaho kankurencyju svajmu samaŭ�adstvu, u 59 abo 60 h. Neron zahadaŭ vys�a� jaho z Ryma. Mora � papularnaja hulnia, dzie adzin raptoŭna vykidvaje palcy, a druhi vokamhnienna pavinien adhada� ichniuju kolkas�. Sviatynia Jovi�a Statara � chram, jaki razmia��aŭsia na schile Pa�atynskaha ŭzhorja, dzie, pavodle padannia, zasnavalnik horadu Romu� maliŭsia da Jovi�a, kab spyniŭ ucioki rymskich vajaroŭ ad voraha (Statar z �aciny i abazna�aje �Spynialnik�).

S. 27: Kryspini�a Kalvija � bahataja matrona, �to �adzi�a dla Nerona orhiji. Norykum � rymskaja pravincyja na terytoryi su�asnaj Aŭstryi. Tablinum � halareja, krytaja terasa.

S. 28: Arfiej � u hreckaj mifa�ohiji znakamity spiavak i muzyka, jaki za�aroŭvaŭ svajim mastactvam nat �yvio�y j rasliny. Prenesta � stara�ytny horad �acyja, 30 km na ŭschod ad Ryma. Prachadny Dom � nazva Neronavaha pa�aca na Pa�atynie j Eskvilinie pierad pa�aram; svajimi pamierami pa�ac hety byŭ padobny chut�ej na nievialiki horad.

S. 29: Pierystyl � unutrany dvor, abniesieny kalumnadaju. Annij Palijon � siabra K�aŭdyja Senecyjo.

S. 30: Naŭzikaja � u hreckaj mifa�ohiji da�ka karala fieakaŭ A�kinoja, jakaja dapamah�a Adysieju, kali taho buraj vykinu�a na vostraŭ fieakaŭ.

S. 31: �tanahrskich k�ta�taŭ� � h. Tanahra va ŭschodniaj �astcy Hrecyi s�aviŭsia vyrabam terakotavych statuetak, jakija vyzna�alisia nadzvy�ajnaj p�astykaj. Psyche � u anty�naj mifa�ohiji uvasabla�a zachoplenuju kachanniem �a�avie�uju du�u; adlustroŭva�asia ŭ vyhladzie matylka abo dziaŭ�ynki z kry�cami. U mastactvie hety vobraz znaj�oŭ razviccio ŭ sajuzie Psyche z boham kachannia Erasam (Amuram). Anakreont � hrecki paet 2-j pa�ovy VI st. pierad n. e., jaki apiavaŭ kachannie j zastolnuju viesia�os�. Haracyj F�ak Kvint (65�08 hh.

pierad n. e.) � vydatny rymski paet.

S. 32: Bierenika � siastra �ydoŭskaha karala Irada Ahrypy II, jakuju pakachaŭ syn cezara Viespasyjana Tytus. Janikulskaje ŭzhorje � prasciej nazyva�asia Janiku�, znachodzi�asia na pravym bierazie Tybru za mia�oj horadu. Libityna � rymskaja bahinia miortvych, smierci j pachovinaŭ.

S. Z4: Sakrat � stara�ytny hrecki filozaf (kala 470�399 hh. pierad n.

e.), nastaŭnik P�atona. Adkryŭ u�asny mietad filazafavannia praz dyja�ohi abo hutarki niekalkich sumoŭcaŭ, u pracesie jakich i vyjaŭla�asia sutnas�; tut pad dyjalektykaj majecca na ŭvazie majsterstva viesci arhumientavanuju hutarku. Kornut �ucyj Annej � filozaf-stojik, vyzvolnik Seneki, nastaŭnik paetaŭ Lukana i Persyja, vyhnany Neronam u 68 h. Ksenafones (kala 570�478 hh. pierad n. e.) z horada Ka�afona, �to na zachodnim uzbiare��y Ma�oje Aziji. Parmenid (kala 540�480 hh. pierad n. e.) i Zenon (kala 490�430 hh. pierad n. e.) z h. Eleji ŭ Paŭdniovaj Italiji, abodva � pradstaŭniki tak zvanaj Elejskaj �ko�y stara�ytnahreckaj filazofiji, jakija mierkavali, �to sutnas� nielha ad�u�, a tolki asensava�; jany sychodzili z atojesamlivannia istavietnaha z razumovym. Kimeryjskija krajiny � pavodle stara�ytnych ujaŭlenniaŭ heta vob�as� na dalsviecie, dzie ŭ poŭnym zmroku �yvie kaza�ny narod kimeryjcaŭ. �Zaranka z ru�ovymi pal�ykami� � epitet bahini svitanku Eos (u rymlan � Aŭrory). Hielviecyja � vob�as� na terytoryi su�asnaj �viejcaryi. Selena � u hreckaj mifa�ohiji uvasablennie miesiaca. Dyjana � rymskaja bahinia raslinnasci; apiakunka palavannia, narodzinaŭ, uvasablennie miesiaca, atojesamlivajecca z hreckaj Artemidaj. Akteon � mifa�ahi�ny palaŭni�y, jaki vypadkova ŭba�yŭ kupannie Artemidy i byŭ pieratvorany joju ŭ alenia dy razarvany ŭ�asnymi sabakami. Ijo � pavodle hreckaj mifa�ohiji heta da�ka arhoskaha karala Inacha, jakuju pakachaŭ Zeŭs i zjaviŭsia da jaje vob�akam, chmaraj. Danaja � da�ka arhoskaha karala Akrysija, jakuju taksama pakachaŭ Zeŭs, ale ba�ka, viedaju�y ad araku�a, �to jamu nakanavana smier� ad ruki ŭnuka, schavaŭ da�ku ŭ padziamie�li, kudy i spusciŭsia Zeŭs da�d�om.

S. 35: Neron nie zvian�aŭsia z Akte, cho� jaje nazyvali da�koju cezara Ata�a. � Akte by�a na�o�nicaju Nerona. Nava�yŭ�ysia a�anicca z joju, cezar prymusiŭ �erah sienataraŭ da� i��yvuju klatvu, nibyta jana pachodzi� z perhamskaha cezarskaha rodu Atalidaŭ. U Siankievi�a tut niedak�adnas�, kali imia Ata� razhlada� jak dak�adnaje, a nie abahulnienaje: apo�ni cezar dziar�avy Perham, �to znachodzi�asia na paŭno�nym zachadzie Ma�oje Aziji, jaki dak�adna nasiŭ imia Ata�, u�adaryŭ tut u 139�133 hh. pierad n. e., pasla �aho sama dziar�ava sta�a pravincyjaj Rymskaj impieryi. Demietra � hreckaja bahinia ŭradlivasci j ziemlarobstva, atojesamlivajecca z rymskaj Cereraj.

S. 37: Lararyjum � miejsca ŭ chacie z vyjavami bahoŭ-laraŭ. Virhinij prabiŭ hrudzi svaje da�ki, kab vyzvali� jaje z ruk Apija� � Jak paviedamlaje Tytus Livij (III, 44�60), Virhinij, pradstaŭnik stara�ytnaha plebskaha rodu, byŭ zmu�any zabi� svaju da�ku, jakuju pa�adaŭ zrabi� na�o�nicaju rymski dziar�aŭny dzieja� i zakanadaŭca siaredziny V st. pierad n. e. Apij K�aŭdyj. �ukrecyja pryp�aci�a ha�bu �ycciom. � Pavodle padannia, syn apo�niaha rymskaha cezara Tarkvinija Hanarlivaha zha�biŭ �onku svajho svajaka �ukrecyju, jakaja skon�y�a samahubstvam, i jejnaja smier� spry�yni�a paŭstannie, jakoje ŭdary�a navat pa vy�ej�aj u�adzie ŭ Rymie (510/509 hh. pierad n. e.).

S. 38: Pieplum � �yrokaja sukienka z tonkaj tkaniny.

S. 40: Pinakateka � karcinnaja halareja.

S. 41: Zenon (kala 336�264 hh. � pierad n. e.) z Cytyjuma (horada na Cypry) � zasnavalnik filazofskaj �ko�y stojikaŭ.

S. 42: �zastaŭ�y Piatronija pi�u�aha, vyrvaŭ jamu trascinku z ruki� � U toj �as pisali kijo�kam pa navo��anaj do�cy, jaki ja��e mieŭ nazvu styl i byŭ z adnaho boku zavostrany (dla pisannia), a z druhoha zakruhleny (dla vycirannia).

S. 43: Lupanaryj � publi�ny dom.

S. 44: �akusta � znakamitaja atru�valnica, jakaja sama hatava�a smiarotnyja sumiesi; z jejnaj dapamohaj Neron pazbaviŭsia K�aŭdyja i Brytanika. Pratahor z paŭno�nahreckaha horadu Abder, Prodyk z Ceosa (vostrava la ŭschodniaha ŭzbiare��a Siaredniaj Hrecyi) i Horhij z paŭdniovajitalianskaha horadu Lavantyna (usie � V st. pierad n. e.) � zasnavalniki safistyki; pradstaŭniki hetaha nakirunku ŭ svajich razva�anniach �asta siahali da �ahi�nych paradoksaŭ, �safizmaŭ�.

S. 45: Arystyd (kala 540�468 hh. pierad n. e.) � afinski dziar�aŭny dzieja�, jaki ŭvaj�oŭ u historyju jak uzor sumlennasci j niepadkupnasci. Mina � hreckaja hra�ovaja adzinka niema�oj vartasci. Erhastulum � viaznica na miejscy katar�nych rabot.

S. 47: Epiktet (kala 50 � 130 hh.) � papularny filozaf-stojik, jaki spa�atku byŭ niavolnikam, potym vyzvolnikam; zhadvannie jaho tut nie padparadkoŭvajecca chrana�ohiji. Elij Sejan � favaryt cezara Tyberyja, jakoha pakarali smierciu ŭ 31 h., vyjaviŭ�y jahony ŭdzie� u zmovie; pra los Sejana i jahonych dziaciej raspaviadaje Tacyt (�Anna�y�, V, 9).

S. 49: Praksyteles � vydatny hrecki skulptar siaredziny IV st. pierad n. e., majstar pierada�y p�astyki ruchaŭ.

S. 50: Kryptaportyk � krytaja halareja. Danajidy � u hreckaj mifa�ohiji 50 da�ok Danaja, syna jehipskaha karala Be�a; ratuju�ysia ad pierasledu svajich stryje�nych bratoŭ, jany razam z ba�kam zbiehli ŭ Arhos, horad na ŭschodnim uzbiare��y paŭvostrava Pie�apanes, ale ich z�avili j zmusili da �lubu; zaka�oŭ�y nialubych mu�oŭ u pier�uju � no�, jany napatkali nastupnuju karu: vie�na napaŭnia� biazdonnuju jomistas� u padziemnym sviecie.

S. 51: Druz Julij Cezar (8 � 33 hh.) � pryjomny ŭnuk Tyberyja, jakoha cezar, zascierahaju�ysia supiernictva, zamaryŭ ho�adam u padziamie�li Pa�atynskaha pa�acu. Druz Neron Cezar (6 � 30 hh.) � starej�y brat papiaredniaha, u 29 h. byŭ sas�any na vostraŭ Pontyja, �to la ŭzbiare��a �acyja, i zni��any ho�adam abo atrutaj. Hemel Tyberyj (19�37 hh.) � unuk cezara Tyberyja, zabity na zahad Kalihu�y. Hiermanik Julij Cezar (15 h. pierad n. e. � 19 h. n.

e.) � pryjomny syn Tyberyja, jaki mieŭsia by� jahonym pierajemnikam, zdolny vajavoda; atru�any sa zhody Tyberyja.

S. 55: � hatoŭ pajsci ŭ zak�ad z Tulijem Senecyjem� � Siankievi� zb�ytaŭ imia K�aŭdyja Senecyjo. Viest, abo Atyk Mark Viestyn � konsu� 65 h., nabli�any da Nerona; skon�yŭ �yccio samahubstvam pasla raskryccia zmovy Pizona.

Viasta�ki � �rycy bahini Viesty (ich �es�), jakija dali klatvu bias�lubnasci.

S. 57: Ancyjum � prybiare�ny horad u 50 km na poŭdzie� ad Ryma. �ukrecyj Kar (kala 96�55 hh. pierad n. e.) � vydatny rymski paet i filozaf-epikurejec, da Vieniery zviernuta jahonaja filazofskaja paema �Ab sutnasci re�aŭ�. Masynisa (kala 238�149 hh. pierad n. e.) � va�adar Numidyi, vob�asci na paŭno�nym uzbiare��y Afryki, spa�atku vorah Ryma, a potym chaŭrusnik u bara�bie z horadam i dziar�avaj Karfahienam, �to by�a na terytoryi su�asnaha Tunisa.

S. 58: Nablijum � muzy�ny instrumient z �erahu harfaŭ. F�amin � �rec.

Parnas � horny masiŭ u Fokidzie (Siaredniaja Hrecyja); u hreckaj mifa�ohiji miejsca, dzie �yli Apa�on i muzy. La padno��a Parnasa bruji�asia Kastalskaja krynica � vytok natchniennia.

S. 60: �kali sfera Ksenafonesa kruh�aja� � Scviard�ennie Ksenafonesa ab tym, �to adzinaja i tojesnaja budova svietu hruntujecca na �ary (hre�.

�sferos�), treba razumie� nie ŭ litaralnym, a ŭ filazofskim sensie. Memij Rehu� Kaj � konsu� 63 h.

S. 61: Videant consules� � pa�atak pastanovy, jakaja apavia��a�a ŭviadziennie nadzvy�ajnaha stanovi��a j nadannie konsu�am ekstraardynarnych paŭnamoctvaŭ. Achiles praŭdu kazaŭ � h�. �Adysieja�, XI, 488�491. Baji � znakamitaje kurortnaje miaste�ka ŭ Kampa�i na zachad ad Nieapala, ablubavanaje dla adpa�ynku taha�asnym rymskim bamondam. Baŭli � miaste�ka niaŭzdale� Bajaŭ.

S. 62: Lemuralij � dzie� paminannia duchaŭ pamier�ych, jakija zvalisia lemurami; adzna�aŭsia 9 traŭnia.

S. 73: Hades � toje samaje, �to Ajid (hre�. Nades), boh smierci abo ca�kam krajina miortvych; klatva �Na Hadesa!� li�y�asia nieparu�naj. Apa�onij z Tyjany � filozaf-pifahorac I st. n. e., jaki pras�aviŭsia mahijaj i pradkazanniami; na padstavie lehiendaŭ vako� jahonaj bijahrafiji hrecki pi�miennik III st. n. e. F�avij Fi�astrat napisaŭ vialiki raman ��yccio Apa�onija z Tyjany�; Tyjana � horad u Ma�oj Aziji.

S. 74: Lampadaryj � niavolnik, �to niasie pachodniu abo in�aje asviatlennie.

Trybun � dziar�aŭnaja asoba, jakoj nale�y� abarania� intaresy plebiejaŭ u sienacie, dzie jana maje prava vieto; krychu in�y sens u paniacci �vajskovy trybun�, dzie majecca na ŭvazie adzin z �asci vy�ej�ych vajavodaŭ lehiji, kim i byŭ Vini�.

S. 78: Ereb � piersanizavanaje ŭvasablennie zmroku ŭ hreckaj mifa�ohiji, syn Chaosa i brat No�y. Hiekata � bostva pachod�annia z Ma�oje Aziji. U hrekaŭ simvalizava�a zmrok, na�nyja krozy i �aradziejstvy dy vyjaŭla�asia ŭ vyhladzie postaci sa zmiejami ŭ va�asach i fakie�am u rukach, u rymlan atojesamliva�asia z Tryzijaj � bahiniaj troch �lachoŭ, vyjavu jakoje ŭ vyhladzie troch fihuraŭ �asam ustaloŭvali na skry�avanniach.

S. 81: Izys � u hreckaj mifa�ohiji ŭvasabla�a viasio�ku, via��alnicu bahoŭ.

S. 84: Va�ater i Cere � stara�ytnyja harady ŭ Etruryi, adpaviedna ŭ 200 i 40 km na paŭno�ny zachad ad Ryma.

S. 86: Fantej Kapiton � konsu� 59 h., namiesnik Ni�niaj Hiermaniji, dzie zahinuŭ u 68 h. K�azamieny � horad na zachodnim uzbiare��y Ma�oje Aziji. Skopas � viadomy hrecki skulptar i architektar 1-j pa�ovy IV st. pierad n. e. z vostrava Paros.

S. 89: Pretor � vy�ej�aja dziar�aŭnaja asoba ŭ halinie suda i jurysdykcyi; spiar�a pretoraŭ by�o dvoje (pa spravach hramadzianaŭ i in�aziemcaŭ), ale pry Neronie ich kolkas� paviali�y�asia da vasiemnaccaci.

S. 90: Terzyt � u Homera (�Ilijada�, II, 212�270) nieviadomy vajar u �ahiery achiejcaŭ, vorah Achi�a i Adysieja, jaki fihuruje tut u jakasci svarlivaha demahoha.

Ulis � �acinskaja forma imia Adysiej. Elizejskija prastory � vob�as� u Hadesie (Ajidzie), dzie nibyta razmia��alisia du�y hierojaŭ i sumlennych ludziej.

S. 91: Cynik � pasladoŭnik papularnaj hreckaj filazofskaj �ko�y cynikaŭ (kinikaŭ), �to ŭznik�a ŭ IV st. pierad n. e. i demanstratyŭna admaŭla�a ahulnapryniatyja sacyjalnyja i maralnyja normy, prapaviedvaju�y maksimalnuju spro��anas� va ŭsim. Stojik � pasladoŭnik stojicyzmu, adnaho z samych up�yvovych filazofskich nakirunkaŭ anty�nasci, dzie vy�u�ajecca typ mudraca tryva�aha, stojkaha, niezale�naha ad znie�nich abstavinaŭ. Parypatetyk � pasladoŭnik �ko�y Arystotela, nazva jakoj pachodzi� ad hreckaha s�ova �parypatos�, h. zn. �krytaja halareja�, dzie adbyvalisia naj�asciej zaniatki takoj �ko�y. Hieraklit � adzin z najpapularniej�ych va ŭsie �asiny hreckich filozafaŭ VI�V st. pierad n. e. rodam z h. Efiesa na zachodnim uzbiare��y Ma�oj Aziji; jahonaja kancepcyja, jakuju mo�na rekanstrujava� pavodle zachavanych frahmientaŭ, hruntujecca na ideji biespierapynnaha abnaŭlennia (�dvoj�y ŭ adnu raku nie ŭvojdzie��, �usio p�yvie � usio zmianiajecca�); kancepcyja ŭbiraje taksama ideju vie�naj bara�by procileh�asciaŭ dy isnavannia schavanaj �harmoniji� ŭ kosmasie. Dyjahienes z Apa�oniji(horadu ŭ Ma�oj Aziji abo na Krycie) � hrecki naturfilozaf 2-j pa�ovy V st.

pierad n. e., blizki da tradycyj Hieraklita.

S. 92: Telezyja � horad u vob�asci Samnij kala 180 km na paŭdniovy ŭschod ad Ryma. Pont Eŭksyn � hreckaja nazva �ornaha mora. Miezembryja � horad u Frakiji na paŭdniova-zachodnim uzbiare��y �ornaha mora. Puteoli � prymorski kurortny horad u Kampa�i, dzie miescilisia vi��y Kalihu�y, Nerona dy in�. �anisty � utrymalniki h�adyjatarskich �ko�. Arenaryi � pias�anyja karjery, dzie zbiralisia chryscijanie, chavaju�ysia ad pierasledu.

S. 96: Nioba � u hreckaj mifa�ohiji da�ka karala Tanta�a, su�onka fivanskaha karala Amfijona; maju�y �mat dziaciej, Nioba zahanary�asia pierad maci Apa�ona i Artemidy bahiniaj Leta (�atonaj); u znak pomsty Apa�on i Artemida zni��yli ŭsich dziaciej Nioby, i taja ad hora skamianie�a. Hielijos � boh sonca ŭ hrekaŭ.

S. 97: �prybyccio Tyrydata, karala Armieniji� � Pavodle mirnaj damovy Tyrydat pavinien byŭ atryma� atrybuty ŭ�ady z ruk Nerona. Epryj Marcel Tytus K�aŭdyj � viadomy dakaz�yk z nabli�anych da Nerona asobaŭ; skon�yŭ samahubstvam u 79 h., kali jaho abvinavacili ŭ zmovie supra� Viespasyjana.

S. 98: At�ant � u hreckaj mifa�ohiji tytan, vo�at, brat Pramieteja; pasla parazy tytanaŭ u bara�bie z alimpijskimi bahami At�ant zmu�any byŭ padtrymliva� niebaschi� na krajnim zachadzie, la sadu Hiespieryd. �ad staŭpoŭ Hierkulesa a� pa hranicy Ar�acydaŭ� � h. zn. ad Hibra�tara da dziar�avy partaŭ; pavodle padannia, Hierak�avy s�upy � heta dzvie kamiennyja ste�y, jakija Hierak� ustalavaŭ na bierazie praliva Hibra�tar, �to addzialaje Jeŭropu ad Afryki; Ar�acydy � partaŭskaja dynastyja.

S. 99: Vo� dziela �aho ryba sta�asia mietkaj chryscijan� � S�ova �ryba� (hrec.

ishthus) sk�ada�asia z pa�atkovych litar hreckich s�ovaŭ I[josous], Ch[ristos], Th[jeou], Nu[ios], S[otjor], �to abazna�aje Jezus Chrystus Boh Sviaty Duch i Syn. Vyjava ryby by�a najbol� u�yvanym kryptahrafi�nym znakam rannich chryscijanaŭ.

S. 100: Prazerpina � rymskaja bahinia krajiny miortvych, da�ka Cerery, atojesamlivajecca z hreckaj Persefonaj, da�koj Demietry. Merkury � rymski boh handlu, achoŭnik padaro�nikaŭ, tojesny hreckamu Hermiesu.

S. 101: �vyzvolnik vialikaha Pansy� � Tut niedak�adnas�: havorka jdzie jaŭna pra Kaja Vibija Pansu, siabruka Cezara, konsu�a 43 h. pierad n. e., jaki i zahinuŭ u tym �a hodzie, h. zn. bol� jak za 100 hadoŭ pierad apisanymi padziejami.

S. 103: ��ym voŭ�aja na�, zasialaju�aja ŭzbiare��a Tybru � h. zn. rymlanie; pavodle padannia, zasnavalniki Ryma � Romu� i Rem � byli vykarmleny vaŭ�ycaju; na znak hetaha ŭ pa�atku V st. pierad n. e. na Kapitoli by�a ŭstalavana bronzavaja vyjava vaŭ�ycy, jakaja zachava�asia da na�aha �asu. Pampieja, Stabji � harady ŭ Kampa�i la Viezuvija, jakija zahinuli pad�as jahonaha vyviar�ennia ŭ 79 h. Achajja � histary�naja vob�as� na poŭna�y vostrava Pie�apanes; hetak nazyva�asia i ŭsia Hrecyja, kali by�a pravincyjaj Rymskaj impieryi. Amfitryta � bahinia mora j su�onka Pasiejdona ŭ hreckaj mifa�ohiji. Torkvat Sy�an� jos� praŭnukam boskaha Aŭhusta. � Jak paviedamlaje Tacyt (�Anna�y�, CHV, 35), Decym Junij Torkvat Sy�an, konsu� 53 h., davodziŭsia Aŭhustu prapraŭnukam; skon�yŭ samahubstvam u 64 h., kali jaho abvinavacili ŭ zmovie.

S. 104: Pampiej (106 � 48 hh. pierad n. e.) � vydatny dziar�aŭny dzieja�, znakamity vajavoda. U 67 h. pierad n. e. atrymaŭ nadzvy�ajnyja paŭnamoctvy dla bara�by z piratami, mi� jakimi prava karystannia dziar�aŭnaj kaznoj, prybytkami pravincyj dy pryzna�ennia namiesnikaŭ. Histryjon Aliturus � aktor, kamiedyjant. Edyp � u hreckaj mifa�ohiji syn fivanskaha karala �aja. Historyja Edypa, jakomu Delfijski araku� pradkazaŭ zabojstva svajho ba�ki i �animstva z maci, jakuju zvali Ijokaste, by�a papularnym siu�etam hreckaj trahiedyi.

S. 108: �smie�a hladzieŭ joj u vo�y, by Sakrat� � Jak paviedamlaje Platon (�Fajdon� z cyk�a �Vybranyja dyjalohi� ŭ bie�aruskim pierak�adzie Jana Piatroŭskaha, Hejnsvi�, 1987), Sakrat atruciŭsia jadam u turmie zhodna nakanavanamu prysudu i spatkaŭ smier� z samapeŭnym spakojem.

S. 110: Cyrkus Maksimus � tak zvany Vialiki Cyrk, pabudavany, jak svied�y� lehienda, ja��e Tarkvinam Hanarlivym, byŭ razmie��any mi� Pa�atynam i Avientynam.

S. 114: �mi� darohami Salaryja i Namentana� � Pier�aja, nazva jakoj pierak�adajecca jak Salanaja daroha, via�a na paŭno�ny ŭschod, da bierahu Adryjaty�naha mora; druhaja j��a paralelna joj i, prachodzia�y praz nievialiki horad Namentan u 30 km ad Ryma (�amu i zva�asia Namentanskaj), �u�y�asia nieŭzabavie z Salanaj darohaj.

S. 116: �jaho mu�y� Furyja� rolu Oresta� � U hreckaj mifa�ohiji Orest � syn achiejskaha karala Ahamiemnona i Klitemnestry; daviedaŭ�ysia ad araku�a, �to maci zabi�a jahonaha ba�ku, a synu nakanavana adpomsci�, Orest zabivaje maci, za �to i pierasleduju� jaho Eryniji, jakija atojesamlivajucca z rymskimi Furyjami, bahiniami pomsty.

S. 117: Benevent � horad u vob�asci Samnij, 40 km na ŭschod ad Kapuji.

�pad apiekaj boskich bratoŭ Aleny� � h. zn. Kastara i Pa�uksa. Ozyrys � jehipski boh vytvornych si�aŭ pryrody, u�adar taho svietu. Baal � bostva siemickaha pachod�annia; �asciej za ŭsio �anavaŭsia jak boh uradlivasci i boh sonca. Lekan i Licynij � konsu�y 64 h. Kaj Lekan Bas i Mark Licynij Kras.

Mirenskaja �ara � bie�aja �ara z p�avikovaha �patu z tych, �to zavozilisia ŭ Rym z Uschodu i li�ylisia nadzvy�ajnaj redkasciu.

S. 118: �maci tvajho kryvi�esnaha prodka Eneja� � Syn Vieniery Enej uva�aŭsia za radavodcu rymskaha narodu i zasnavalnika rodu Julijaŭ, da jakoha pavinien byŭ nale�a� Vini� pa �ano�aj liniji. �boski syn Maji� � h. zn.

Hermies (Merkury), jaki naradziŭsia ad sajuza Zeŭsa i nimfy hor Maji.

S. 121: Tesalijcy � �ychary Tesaliji, vob�asci na ŭschodzie paŭno�naje Hrecyi.

S. 122: Arhabojca � zabojca Arhusa, h. zn. Hermies. U hreckim mifie Hiera pastavi�a �matvokaha vialihura Arhusa vartava� Zeŭsavu kachanku Ijo, a Hermies, hraju�y na �alejcy, nahnaŭ son na Arhusa i zabiŭ jaho.

S. 123: Kakus � u rymskaj mifa�ohiji vialihur, syn vu�kana. �moŭ ka�abryjskija vaŭki� � Ka�abryja � krajniaja paŭdniova-ŭschodniaja vob�as� Italiji.

S. 124: Vimina� � adzin z siami ŭzhorkaŭ Ryma, razmie��any na paŭno�nym uschodzie horadu, pami� Eskvilinam i Kviryna�am. Dyaklecyjan (284�305 hh.) � adzin z rymskich cezaraŭ, jaki pras�aviŭsia hrandyjoznymi termami, pabudavanymi pry im i zachavanymi da na�aha �asu. Servij Tulij (kala 573�534 hh. pierad n. e.) � pieradapo�ni rymski karol; re�tki mura, pra jaki idzie havorka, zachavalisia da na�ych dzion, ale ichni �as pachod�annia vyzna�ajecca tut pamy�kova: mur vako� Ryma byŭ uzviedzieny hadoŭ praz 300 pasla Tulija.

S. 128: Demijurh (hrec.) � vytan�any majstar, stvaralnik (u tym liku i svietu); hety termin u�yvaŭsia u hreckaj filazofskaj litaratury.

S. 129: Maryja z Mahdali � pavodle chryscijanskaha padannia, �an�yna z prybiare�naj vob�asci paŭno�naj Palestyny � Halileji; sta�a pasladoŭnicaj Chrysta pasla taho, jak Jon zasciaroh jaje ad apanavannia z�ymi duchami.

S. 130: Kleofas � adzin z vu�niaŭ Chrysta. Emaŭs � miaste�ka blizu Jeruzalima. Tama� Dydymus � adzin z 12 aposta�aŭ Chrysta; jon admaŭlaŭsia viery� va ŭvaskresiennie Chrysta, pakul sam nie paba�yŭ jahonych ran dy nie pamacaŭ ich u�asnymi palcami.

S. 132: �Maran-ata!� � �Hospad idzie!� (siryjsk.).

S. 133; Buksentum � prymorski horad na zachodnim uzbiare��y Paŭno�naj Italiji. �ucyj Saturnin Hieta � kamandzir pretoryjanaŭ u �asy K�aŭdyja.

S. 134: Styks � raka zabyccia ŭ krajinie miortvych. �jak Arystotel da Alaksandra Makiedonskaha� � Arystotel, stara�ytnahrecki filozaf i navukoviec-encyk�apiedyst, z 343 h. pierad n. e. byŭ vychavalnikam Alaksandra i karystaŭsia ŭ jahonych va�och vialikim aŭtarytetam. Tezej � u hreckaj mifa�ohiji hieroj, syn karala Eheja; siarod �matlikich jahonych podzvihaŭ � zabojstva �achlivaha �a�avieka-byka Minataŭra; Tezeja ŭva�ali za zasnavalnika Afinskaj dziar�avy.

S. 135: �uziaŭ by pryk�ad z Eneja� � Padannie scviard�aje, �to ŭ no� zni��ennia Troji Enej na pla�och vynies svajho ba�ku Anchiza z pa�aju�aha miesta. Mamertynskaja viaznica � pabudavana na ŭschodnim schile Kapitalinskaha ŭzhorja, badaj, ja��e ŭ pieradcezarskuju epochu; pad joj miesci�asia kruh�aja padziemnaja kamora, tak zvany Tulijanum, nibyta ŭ honar inicyjatara budaŭnictva Servija Tulija, ale spiar�a jana s�u�y�a jak jomistas� dla vady. �dyjetu kafa�onskaha vina� � Nazvu Kafa�onija mie�a hrupa astravoŭ la zachodnich bierahoŭ Hrecyi kala v. Itaki, siarod jakich Zam, Zakinf, Dulichij.

S. 136: Mitra � stara�ytnajiranski boh sonca.

S. 140: Cerbier � u hreckaj mifa�ohiji �udasny �matha�ovy sabaka, �to achoŭvaje ŭvachod u Ajid.

S. 146: �jos� mi� chryscijanami niejkaju Sybi�aju� � Sybi�ami nazyvali bohamnatchnionych pradkazalnic usich �asoŭ i narodaŭ; ska�am, najbol� viadomaju by�a tak zvanaja Sybi�a Kumskaja, �to pradkazva�a ja��e Eneju.

S. 151: �jak niebaraka �onka Zetasa z �alu pa Itylu� � Jak havorycca ŭ mifie, Aedonna, �onka fivanskaha hieroja Zetasa, ad zajzdrasci sprabava�a zabi� starej�aha syna svajoj niaviestki Nioby, ale pamy�kova zabi�a ŭ�asnaha syna Ityla; z litasci nad �alem Aedonny bahi pieratvaryli jaje ŭ sa�aŭja.

S. 154: Kalikrat, brytanski karol � tut niedak�adnas�: brytanskaha ŭ�adara, jakoha ŭziaŭ u pa�on ŭ 52 h. K�aŭdyj, a potym zlitavaŭsia z jaho, zvali Karatak.

S. 159: Semnony i markomany � adhalinavanni hiermanskaha plemieni svievaŭ.

S. 160: Vanda�y � hiermanskaje plemia, �to spiar�a �y�o na ŭzbiare��y Ba�tyjskaha mora. Kvady � plemia, �to �y�o na paŭdniovym uschodzie Hiermaniji.

S. 161: Biestyjaryj � udzielnik cyrkovych barukanniaŭ, jaki vystupaŭ supra� zviaroŭ (najomnik � sa zbrojaj, asud�any � biez zbroji).

S. 166: Kampiedytus � niavolnik, zakavany pa nahach.

S. 167: �epocha� kali nie Jovi�, a Saturn kiravaŭ svietam� � Saturn, atojesamlivany z hreckim Kronasam, � ba�ka Jovi�a (Zeŭsa); kali jaho pakanaŭ u�asny syn, jak svied�y� padannie, Saturn uziaŭ lejcy kiravannia �acyjaj, raspa�aŭ�y pieryjad, jaki potym nazvali �za�atym�.

S. 170: Kana � pasieli��a ŭ Halileji. �pad�as kamienavannia Sciapana� � pavodle padannia, u ma�adosci Pava� udzielni�aŭ u zbicci kamienniami dyjakana Sciapana.

S. 171: �Veni, vidi, vici� � hetaja fraza sk�ada�a pas�annie Julija Cezara sienatu, dzie jon paviedamlaŭ ab pieramozie (uviesnu 47 h. pierad n. e.) nad basforskim u�adarom Farnakam; Basforskaja dziar�ava z stalicaj u h. Pantykapej (ciapier Kier�) zajma�a terytoryju Kier�anskaha i Tamanskaha paŭvostravaŭ. �by kaledonski sabaka� ŭ harach Hibierniji� � Kaledonijaj nazyva�asia paŭno�na-zachodniaja �astka �at�andyi, a Hibiernijaj � Ir�andyja.

S. 173: �jak by ich �uŭ ad pytyi ŭ Delfach� � Pytyjami nazyvalisia �rycy-pradkazalnicy z sviatyni Apa�ona ŭ Delfach, horadzie blizu paŭno�naha ŭzbiare��a Karynfskaj zatoki; araku�a zazvy�aj pytalisia ŭ najva�niej�ych vypadkach, a adkazy pytyi, jakuju nibyta natchniaŭ sam Apa�on, vyzna�alisia tumannasciu i dvuchsensoŭnasciu.

S. 174: Trazymenskaje voziera � vialikaje, bol� za 15 km daŭ�ynioju, voziera ŭ 150 km na poŭna� ad Ryma.

S. 175: Cyrceja � lehiendarnaja �araŭnica, da�ka boha sonca Hielijosa, �to �y�a na vostravie Eja; Cyrceja pieratvara�a ŭ raznastajnych �yvio�aŭ usich, chto traplaŭ na vostraŭ, ale Adysiej apynuŭsia adzinym, chto zdoleŭ nie paddacca jejnym �aram.

S. 176: Mizenum � mys i horad u Kampa�i blizu Bajja.

S. 177: Arycyja � horad u 30 km na paŭdniovy zachad ad Ryma. Marsavaje pole � p�o��a na bierazie Tybru ŭ paŭno�na-zachodniaj �astcy Ryma, miesca schodaŭ, �pacyraŭ i zabaŭ. Lanavijum � stara�ytny horad niaŭzdale� Albanskich horaŭ.

S. 178: �vyliŭ joj na ho�aŭ koŭ� falernu� � majecca na ŭvazie adzin z lep�ych hatunkaŭ italianskaha vina, vyrablanaha ŭ kalabiare�naj vob�asci Falern na poŭna�y Kampa�i.

S. 179: �na boskuju va�adarku pafijskich hajoŭ� � h. zn. na Afradytu, bo siarod pafijskich hajoŭ na vostravie Kryt znachodzi�asia najznakamit�aja sviatynia Afradyty.

S. 180: Kaj Viares (pamior u 43 h. pierad n. e.) s�aviŭsia vialikim skarbam, prydbanym, adnak, �lacham biessaromnaha rabavannia Sicyliji, jakoju kiravaŭ u 73�71 hh. pierad n. e. Praksyteles, Miron, Skopas, Lizypas � znakamityja hreckija skulptary; napryk�ad, Miron (V st. pierad n. e.), s�avuty svajimi daskana�ymi vyjavami �a�avie�aha cie�a ŭ ruchu. �ci na Parosie, Pantelikonie isnuje padobny marmur� � Vostraŭ Paros u Ehiejskim mory i hara Pantelikon u Atycy (na paŭno�ny zachad ad Afin) s�avilisia radovi��ami marmuru.

S. 182: Rados � vialiki vostraŭ la paŭdniova-zachodniaha ŭzbiare��a Ma�oje Aziji z adnajmiennym ha�oŭnym horadam, dzie znachodziŭsia tak zvany Ka�os Radoski, jakoha stara�ytnyja ludzi ŭva�ali za adno z siami cudaŭ svietu, bo heta by�a hihanckaja bronzavaja statuja boha Hielijosa vy�ynioj zvy� 30 m, uzviedzienaja ŭ pa�atku III st. pierad n. e. la ŭvachodu ŭ haradskuju hava�. Panopa � horad u Fakidzie, vob�asci na paŭno�nym uzbiare��y Karynfskaj zatoki, dzie ja��e ŭ II st. n. e. pakazvali astatki hliny, z jakoj Pramietej nibyta vylapiŭ pier�ych ludziej. Leda � zhodna mifu, �onka spartanskaha karala Tyndareja, jakuju pakachaŭ Zeŭs i zjaŭlaŭsia da jaje ŭ vyhladzie lebiedzia, pasla �aho Leda znies�a jajka (a ŭ niekatorych viersijach mifa havorycca ab niekalkich jajkach), adkul vy�upi�asia Helena-Pryha�unia; �kar�upinnie taho jajka pakazvali ŭ Sparcie ja��e ŭ II st. n. e. Pancyr sarmacki � plemia sarmataŭ, abo saŭramataŭ, �y�o u navako�li Meatyjskaha voziera (ciapier � Azoŭskaje mora), a vy�ejnazvany pancyr zachoŭvaŭsia ŭ sviatyni Asklepijosa ŭ Afinach i sapraŭdy byŭ zrobleny z konskich kapytoŭ �lacham narazannia tonkich p�astak i zmacoŭvannia ich pami�sobku. Eŭbieja � vialiki vostraŭ la ŭschodniaha ŭzbiare��a Siaredniaj Hrecyi.

Aleksandryja � majecca na ŭvazie horad na vostravie Faros, la jakoha znachodziŭsia znakamity majak (bol� za 100 m vy�ynioju), pabudavany ŭ pa�atku III st.

pierad n. e., adno z siami cudaŭ svietu. Memfis � stalica Stara�ytnaha Jehiptu (na poŭdzie� ad su�asnaha Kajira), znakamitaja praz svaje sviatyni. Vo�as Izydy � kali mu�a Izydy, Ozyrysa, zabiŭ jahony brat Set, �an�yna sabra�a kava�ki parezanaha cie�a i pachava�a ich; pazniej Ozyrys uvaskros z jejnaj dapamohaju dy zaŭ�adaryŭ u padziemnym sviecie. Miemnon � u hreckaj mifa�ohiji va�adar Etyjopiji, chaŭrusnik trajancaŭ; li�y�asia, �to vielizarnaja fihura, uzviedzienaja ŭ Jehipcie za �asami faraona Amienchatepa III (2-ja pa�ova CHV st. pierad n. e.), uvasabla�a mienavita Miemnona; pa�kod�anaja ziemlatrusam, statuja vyviarha�a na dosvitku huk, pra jaki kazali, �to heta Miemnon vitaje svaju matku, bahiniu Eos; statuja Miemnona by�a taksama adnym z cudaŭ svietu.

S. 184: Apis � jehipski boh uradlivasci.

S. 185: Ares � boh vajny ŭ hrekaŭ, atojesamlivany z rymskim Marsam.

S. 186: Sa�a�ka Ahrypy � miarkuju�, �to jana razmia��a�asia na tak zvanym Poli Ahrypy, krychu na ŭschod ad Marsavaha pola. Dyjana Efieskaja � horad Efies s�aviŭsia svajoju sviatyniaju Artemidy (Dyjany).

S. 194: Afrykanski Sekst � niepravamocna dapu��any pierak�ad imia aŭtaram bie�aruskaha tekstu; majecca na ŭvazie Sekstyj Afrykan, znakamity sienatar, konsu� 59 h. Rehu� Akvilin � viadomy dakaz�yk i abvinavaŭca. Sulij Nerulin � tut niedak�adnas�: havorka pavinna viescisia nie pra konsu�a 50 h. Sulija Nerulina, a pra zvodnaha brata Karbu�ona, viadomaha dakaz�yka Publija Sulija Rufa.

S. 196: Na Pasinunckuju Cybu�u! � Horad Pasinunt u centralnaj �astcy Ma�oje Aziji blizu Dyndymenskaje hary byŭ centram kultu Kibu�y.

S. 199: Ate � u hreckaj mifa�ohiji ŭvasablennie nieŭtajmoŭnaha hnievu, razju�anasci. Frehiele � horad u �acyi, 90 km na paŭdniovy ŭschod ad Ryma.

S. 203: Parki � u rymskaj mifa�ohiji bahini losu, atojesamlivajucca z hreckimi Mojrami.

S. 205: Persyj F�ak Aŭ� (34�62) � rymski paet-satyryk. �vydannie ek�ohaŭ Virhilija� � �Ek�ohi�, abo �Bukoliki� � zbornik tvoraŭ rymskaha paeta Publija Virhilija Marona (70�19 hh. pierad n. e.).

S. 208: F�ora � rymskaja bahinia raslin, kvietak i sadoŭ. Pratej � u hreckaj mifa�ohiji syn Pasiejdona, marskoje bostva, zdolnaje pieraŭvasablacca ŭ raznastajnyja istoty.

S. 209: Karnelijusy � staradaŭni i znakamity patrycyjanski rod. �Na syna Lety � h. zn. na Apa�ona. Pieryjadanices � zaŭsiodny pieramo�ca ŭ spabornictvach. �ŭ Harmadyjosa j Arystahitana sled� � Harmadyjos i Arystahitan u 514 h. pierad n. e. zabili Hiparcha, brata afinskaha tyrana Hipijusa; ichnija imiony stali mianoŭnymi dla ŭsich zmaharoŭ supra� tyraniji.

S. 211: �Bryjar mu�yŭ sonnaha Saturna� � Bryjar u hreckaj mifa�ohiji byŭ adnym z tak zvanych sotniarukaŭ, jak mienavali synoŭ boha nieba Urana i bahini ziamli Hieji, bo ŭ hetaj �udasnaj istoty by�o pia�dziesiat ha�oŭ i sotnia ruk; Bryjar dapamahaŭ Zeŭsu ŭ bara�bie supra� tytanaŭ i Chronasa, jakoha pavodle adnoj z redkich viersij mifa jon zachapiŭ sonnym na adnym z astravoŭ Brytanskaha mora. �ab krajoch hipierbarejskich� � U anty�nyja �asy mifi�nuju krajinu hipierbarejaŭ ujaŭlali niedzie na Poŭna�y, �za Barejem�.

S. 212: Forminha � lira, harfa.

S. 213: ��es� bie�ych idumyjskich� vohiraŭ� � vob�as� Idumyja na poŭdni Palestyny s�avi�asia svajimi ko�mi. �kali� nat samomu Juliju Cezaru kry�a�a pry tryumfalnym ujezdzie ŭ Rym� � Hety epizod mieŭ miesca ŭ 46 h. pierad n. e., kali Cezar adzna�aŭ svoj halski tryumf; zvy�aj rytualnaha asmiejvannia zuchavatych vajavodaŭ byŭ davoli raspaŭsiud�any i ŭ vojsku, i ŭ narodzie.

A�kmieon � u hreckaj mifa�ohiji hieroj, jaki zabiŭ svaju matku Eryfi�u za toje, �to jana kali�ci zdradzi�a jahonaha ba�ku Amfiaraja.

S. 214: Licynijan Pizon Kaj Kalpurnij � radavity patrycyj, prychilnik strohaj marali; byŭ usynoŭleny cezaram Halbo i zahinuŭ razam z im u 69 h. Nerva Mark Kokcej (nar. u 32 h.) � rymski cezar (96�98 hh.). Annij Junij Ha�lon � brat Seneki, zdolny pramoŭca, skon�yŭ samahubstvam u 65 h. Kvintyjan Afranij � sienatar, katavany za ŭdzie� u zmovie Pizona.

S. 216: Velabr � handlovy kvarta� mi� Kapitolem i Pa�atynam. �aŭrentum � horad u �acyi mi� Ostyjaj i Ancyjumam.

S. 217: Ostyja � partovy horad blizu sutoki Tybru, 25 km ad Rymu.

S. 226: Avidyj Nazon Publij (43 pierad n. e. � 18 n. e.) � vydatny rymski paet.

S. 227: Eschi�os (525�456 hh. pierad n. e.) � vialiki hrecki dramaturh, zasnavalnik k�asi�naj hreckaj dramaturhiji. Prakuratar � u �asiny impieryi dziar�aŭnaja asoba, �to kirava�a pravincyjaj. Areopah � schod starej�yn, haradskaja rada.

S. 228: �budziem, by toj Demakryt� � Jak paviedamlaju� anty�nyja aŭtary, hrecki filozaf-atamist Demakryt (460�371 hh. pierad n. e.) nie moh biez smiechu hladzie� na roznyja drobiazi, �to hetak k�apocia� i vabia� ludziej.

�by Amonski Jovi�� � U �asiny impieryi jehipski boh sonca Amon �asta atojesamlivaŭsia z Jovi�am i �anavaŭsia sukupna z im.

S. 233: �zakachany, jak Troji� u Kresydzie� � U hreckaj mifa�ohiji Troji� byŭ trajanskim pryncam, synam Pryjama (abo Apa�ona); siu�et pra kachannie Troji�a i Kresydy zjaviŭsia tolki ŭ siaredniavie��y, a ŭ anty�naj litaratury nie sustrakajecca; tut Siankievi� dapuskaje anachranizm.

S. 234: Eŭterpa � muza liry�naj paeziji.

S. 235: Ardeja � kalabiare�ny horad u 40 km na poŭdzie� ad Ryma. Bovi�a i Ustrynum � miaste�ki na Apijskaj darozie blizu Ryma.

S. 237: Sabinskija hory � horny masiŭ na paŭno�ny ŭschod ad Ryma.

S. 239: �ad �asaŭ Brenna� � Brenn vierchavodziŭ ha�ami, jakija ŭ 390 abo 387 h. pierad n. e. zachapili j spalili Rym.

S. 241: Porta Tryhienija � Tryhienijskaja brama la paŭdniovaha schi�a Avientyna. Bone Dea � Dobraja Bahinia, stara�ytnaje rymskaje bostva ŭradlivasci j dastatku. Ru�aj Merkura � na Apijskaj darozie kryni�ka pierad Kapenskaj bramaju.

S. 242: �to � hor�aje moh zrabi� dla Rymu Mitrydat� � Majecca na ŭvazie Mitrydat VI Jeŭpator (111 � 63 hh. pierad n. e.), va�adar Ponta, dziar�avy na paŭdniova-ŭschodnim uzbiare��y �ornaha mora, nieprymirymy vorah Ryma.

S. 243: Naŭmachija Aŭhusta � �tu�naje voziera za Tybram, z�ad�anaje na zahad Aŭhusta dla �vialikaj hulni ŭ marski boj�. Usia atoka ŭ ahni! � tak zvany vostraŭ (atoka) Esku�apa na Tybry, nasupra� Kapitolu; miesca, dzie znachodzi�asia sviatynia Esku�apa (Asklepijosa), spa�u�a�asia z bierahami Tybru cieraz masty Fabrycyja i Cesta, jakija zachavalisia da na�aha �asu.

S. 244: Katechumien � �a�aviek, jaki rychtujecca da pryniaccia chrostu. Vatykanski ŭzhorak � za Tybram, na paŭno�ny zachad ad Ryma.

S. 245: Kadetanskaje pole � za Tybram, la Vatykanskaha ŭzhorka. �by saro�ka Nesusava� � Jak raspaviadaje mif, kientaŭr Nesus, viadomy svajoj padstupnasciu, pakvapiŭsia na �onku Hierak�a Dejaniru i� naparoŭsia na mu�yka. Kab adpomsci� Hierak�u, pierad smierciu Nesus prapanoŭvaje Dejaniry svaju kroŭ, jakaja nibyta dapamo�a �an�ynie zachava� kachannie Hierak�a. Pazniej Dejanira skarysta�a paradu Nesusa i prasy�y�a jahonaj kryvioju Hierak�aŭ chiton; kali kroŭ taja pieratvary�asia ŭ atrutu, Hierak� spaznaŭ �udasnyja pakuty, a potym i smier�.

S. 246: �bahaty budzie�, jak Midas� � Mifi�ny ŭ�adar Fryhiji Midas atrymaŭ ad Dyjanisa zdolnas� pieraŭtvara� u zo�ata ŭsio, �aho datkniecca.

S. 247: �Rym�azaraŭ usiu Kampa�iu� � Tut niedak�adnas�: pa�ar Ryma, peŭna, dobra by�o vida� u samim �acyi, ale nie ŭ Kampa�i, jakaja znachodzi�asia ad Ryma jak najmien� u 140 km.

S. 248: Amfiteatr F�avijana � tak zvany Kalizej, budaŭnictva jakoha zavier�ana ŭ 80 h., davaŭ miejscy zvy� 50 tysia�am �a�aviek. Livija � �onka cezara Aŭhusta. Lucyna � rymskaja bahinia narad�ennia dziaciej, pad�as atojesamliva�asia z Junonaj. Jehova (vytvorn. ad Jachve) � hospad (stara�ytnahabrejsk.), tabujiravanaje imia vy�ej�aha bostva ŭ judajizmie.

S. 250: Tryumfalnaja daroha � vychodzi�a z horadu ŭ paŭno�na-zachodnim nakirunku ŭ bok Vatykanskaha ŭzhorka. Pincyjus � tak zvany Sadovy ŭzhorak, razmie��any ŭ paŭno�naj �astcy Ryma, na schi�ach jakoha znachodzilisia aharody Pampieja, Liku�a, Salustyja, Acylijaŭ, Damicyjaŭ dy in�ych. Liku� Lucyj Licynij (117 � 57 hh. pierad n. e.) � rymski dziar�aŭny dzieja� i vajavoda, byŭ kaza�na bahatym. Kaj Salustyj Krysp (86�35 hh. pierad n. e.) � rymski pality�ny dzieja� i historyk. Acylij � stara�ytny plebski rod.

S. 252: Amerjo�a � horad u Sabinskaj vob�asci na paŭno�ny ŭschod ad Ryma.

S. 256: Akva Apija � najstara�ytniej�y rymski vadaciah, pabudavany ŭ 312 h. pierad n. e. vydatnym dziar�aŭnym dzieja�om Apijem K�aŭdyjem; ciahnuŭsia pa paŭdniova-ŭschodniaj i paŭdniovaj �astcy horadu.

S. 258: Ida � horny �ancuh u Ma�oj Aziji, dzie, pavodle mifu, brali svia��enny �lub Zeŭs i Hiera. Eŭandar � u rymskaj mifa�ohiji hieroj, syn Merkuraha; jamu prypisvali ŭviadziennie ŭ Italiji kultu Hieraklesa. Numa Pampilij � jak svied�y� padannie, heta druhi rymski karol, �to �yŭ u kancy VIII st. pierad n. e. Pienaty � bahi-achoŭniki chatniaha ahmieniu, spryjalniki hramadstvu j dziar�avie.

S. 259: �yrma � tut: doŭhaja vopratka z �lejfam, charakternaja dla trahi�nych aktoraŭ. Niobidy � dzieci Nioby.

S. 261: Parki Miecenata � la zachodniaha schi�a Eskvilinskaha ŭzhorku; imia takoje atrymali na pamiatku ab Kaju Cylniju Miecenatu (pamior u 8 h. pierad n.

e.), siabru cezara Aŭhusta i znakamitym apiakunie paetaŭ, prozvi��a jakoha sta�a mianoŭnym. Epilima � hatunak tannaj vochnasci z mocnym pacham.

S. 270: Poncij Pi�at � prakuratar Judeji ŭ 26�36 hh.

S. 271: Tartar � u hreckaj mifa�ohiji najbol� ciomnaja i h�ybokaja �astka Ajida. ��kryvavyja tuniki� � tuniki, prasy�anyja ŭspychlivym syzboram, �asciej sma�oju, jakija apranali na tych, kamu vyniesli prysud spalennia.

Klio � muza historyi.

S. 272: �u imia dzieviaci Libietryd� � Majucca na ŭvazie nimfy, jakim by�a prysvie�ana krynica dzieviaci muzaŭ, �to pras�avi�a horad Libietry ŭ Fiesaliji.

S. 273: Kaj Cezar byŭ zvieravaty� � zhadka na pierasled �ydoŭ za �asami Kalihu�y.

S. 274: Aleksandryjski Serapieum � sviatynia Serapisa ŭ h. Aleksandryja.

S. 275: Safok� (kala 496�406 hh. pierad n. e.) � vialiki hrecki dramaturh.

S. 277: �da Chronasa, pa�yraju�aha sobskija dzieci� � Adzin z sensatvoraŭ, jaki zviazvaje hreckaje s�ova ��as� z mifi�nym boham taho � najmiennia, ba�kam Zeŭsa, jakoha �asam dziela adrozniennia zapisvaju� Kronasam. Pavodle padannia Kronasa pavinien byŭ pazbavi� u�ady jahony ŭ�asny syn, tamu ba�ka svajich dziaciej h�ytaŭ adrazu pa narad�enni, jak toj �a �as h�ytaje dni, miesiacy, hady; takoha losu pazbiehnuŭ tolki Zeŭs, jakoha Reja, maci, prychava�a j vyhadava�a ŭ pia�ory na Krycie.

S. 279: Koskaja vopratka � taki nazoŭ mieli darahija, dychtoŭnyja �ano�yja sukienki, �to vyrablalisia na vostravie Kos z vyrablanych tam �a tkanin (visonu i in�.).

S. 285: Mirmi�on � adna z h�adyjatarskich rolaŭ na spabornictvach, jakaja abazna�a�a pa sutnasci abjekt palavannia, cho� �asam i bol� nahruva��any zbrojaj, �ym praciŭnik. Ka�u�y �Mirmi�on ty�, mieli na ŭvazie �Nie napro�vajsia na niepryjemnasci�.

S. 287: �Lvy z At�asu� � majucca na ŭvazie At�askija hory, horny chrybiet u Maŭrytaniji. Epir � vob�as� u zachodniaj �astcy Paŭno�naj Hrecyi.

S. 288: F�avij Klemient � konsu� 95 h. Damicy�a � �onka F�avija Klemienta, unu�ka F�avija Viespasyjana; ab prynale�nasci hetych su�onkaŭ da chryscijanstva paviedamlaju� stara�ytnyja historyki relihiji. Karnel Pudens � asoba z navako�la Tyhelina, tolki Siankievi� pamy�kova padaje imia: nie Karnel, a Mevij.

S. 290: Kunikulum � pamia�kannie pad arenaju.

S. 291: Litanija � �astka bohas�u�ennia.

S. 293: Ha�hofa � uzhorak za haradskim muram Jeruzalima, dzie byŭ ukry�avany Jezus Chrystus.

S. 294: Syjon � uzhorak u paŭdniova-zachodniaj, najbol� stara�ytnaj �astcy Jeruzalima; u biblejskich prarokaŭ nazva �Syjon� raspascirajecca na ŭsiu �ydoŭskuju dziar�avu Judeju, a �asam hetak nazyvaju� i va�adarstva bo�aje. Hosanna! � malitoŭny vokli�, jaki sa stara�ytna�ydoŭskaj movy pierak�adajecca jak �Ratuj!�; u�yvajecca na naba�enstvach i sviatach.

S. 297: Pileo�us � kruh�aja �apka ma�ych pamieraŭ.

S. 300: Spolaryjum � miejsca, dzie dabivali cia�kaparanienych dy raspranali zabitych h�adyjataraŭ.

S. 301: Virgo Magna � tytu� starej�aj viasta�ki; u viasta�ak by�o prava litasci nad asud�anymi, �to spatykalisia na ichnim �lachu.

S. 304: Charon � u hreckaj mifa�ohiji pieravoz�yk pamier�ych cieraz reki Ajida. Liktory � hanarovaja varta vy�ej�ych mahistrataŭ, jakaja nasi�a tak zvanyja fiscyi (pu�ki prutkoŭ z siakierkaj pasiaredzinie) jak znaki padkreslivannia hodnasci tych, kaho jany supravad�ali.

S. 311: Lihuryja � vob�as� zachodniaj �astki Paŭno�naj Italiji. �ty bryda mieockaja! � Navako�le Mieatydy (Azoŭskaha mora) stara�ytnyja ludzi ŭva�ali za �ohava zarazy.

S. 313: �padobnych da vaŭkoŭ kund�aŭ z Hibierniji� � Tut pierak�ad�yckaja niedak�adnas�: u hetym vypadku Siankievi� mieŭ na ŭvazie nie Hibierniju (Ir�andyju), a Hibieryju (Ispaniju). Cho�, zre�ty, samo suhu��a hetych nazvaŭ, a razam i Hiveryi (Hruziji) svied�y� pra adzin i toj �a narod, rassieleny ŭ roznych miajscoch ziamli.

S. 317: �U�adaru Tenedu, Ki��y, Chryzy� � epitety Apa�ona, �to sustrakajucca ŭ Homera. Tenedos � nievialiki vostraŭ blizu Troady, na jakim chavalisia achiejcy, nibyta zbieh�y z Troji, ale pakinuŭ�y zasadu ŭ draŭlanym kani.

Ki��a � vostraŭ abo horad kala Troji. Chryza � mifi�ny vostraŭ, prysvie�any Apa�onu. Smintej � kultavy epitet Apa�ona jak u�adara my�ej.

S. 319: �razam z Akratam i Sekundam Karynam� � Vyzvolnik Nerona Akrat i Sekund Karynat (nie Karyn), pra jakich Tacyt adhuknuŭsia z asablivaj niepavahaju, byli pas�anyja cezaram z metaj kanfiskacyi ka�toŭnasciaŭ u sviatyniach na pravincyi, u pryvatnasci ŭ Achaji i Aziji. Iberyjskija niervy Seneki� � znakamity filozaf naradziŭsia ŭ h. Karduby (ciapier Kardova).

S. 322: Karyjoli � stara�ytny horad �acyja na paŭdniovy ŭschod ad Rymu.

S. 323: �idyliji Teokryta� � Teokryt z Syrakuzaŭ (1-ja pa�ova III st.

pierad n. e.) � zasnavalnik �anru bukoli�naj paeziji. Idylija tut ujaŭla�a saboju nievialiki vier� pierava�na na pastu�kovuju (bukoli�nuju) temu. �spieŭnaj daryjskaj havorkaj� � mova tvoraŭ Teokryta patvaraje raspaŭsiud�anamu ŭ Paŭdniovaj Italiji j Sicyliji daryjskamu dyjalektu hreckaj movy.

S. 328: �Hierkulesa ŭ �yvym po�ymi na hary Eta� � U adnoj z viersij mifa Hierkules, kab pazbiehnu� pakutaŭ, spavadavanych atru�anym chitonam, paj�oŭ na haru Eta i addaŭsia tam vohni��u; kali po�ymia achapi�a Hierkulesa, z nieba spusci�asia chmara i panies�a jaho na Alimp.

S. 329: �smier� Deda�a j Ikara� � Unuk afinskaha ŭ�adara Erechteja, dychtoŭny majstar, architektar i skulptar Deda�, jak svied�y� mif, kab uratavacca ad karala Minasa, vyrabiŭ kry�y z pioraŭ, zmacavanych voskam, i razam z synam palacieŭ z Kryta. Pad�as palotu Ikar uzniaŭsia zanadta vysoka, sonca rastapi�a vosk, i Ikar zvaliŭsia ŭ mora; Deda�u � (pavodle adnoj z samych raspaŭsiud�anych viersij mifa) uda�osia dalacie� da Sicyliji. Dyrce � u hreckaj mifa�ohiji �onka fivanskaha ŭ�adara Lika, jakaja �mat hadoŭ pryhniata�a Zeŭsavu kachanku Antyopu; kali syny Zeŭsa i Antyopy, jakich zvali Zet i Amfion, vyrasli dy zachapili Fivy, jany katavali Dyrce, pryviazaŭ�y jaje da rahoŭ dzikaha byka.

Pasyfe � da�ka boha Hielijosa, �onka kryckaha karala Minasa; za toje, �to Minas paru�yŭ svajo abiacannie achviarava� Pasiejdonu vielizarnaha byka, Pasiejdon na�aravaŭ, kab Pasyfe pakacha�a tuju �yviolinu, u vyniku �aho naradziŭsia �udasny �a�aviek-byk Minataŭr. Mucyjus Scevo�a � lehiendarny rymski hieroj, jaki, pavodle padannia, uziaŭsia zabi� varo�aha Rymu etruskaha karala Parsenu (pa�. V st. pierad n. e.), ale byŭ schopleny; na dopycie Mucyjus sam pak�aŭ svaju pravuju ruku na vahnistaje vuho�le achviarnika, zachapiŭ�y svajoj mu�nasciu Parsenu, jaki adrazu � paspia�aŭsia zaklu�y� z Rymam mirnuju damovu. Prandyjum � druhi sniadanak, �an�, jaki padavaŭsia apoŭdni.

S. 335: Hic abdera! � frazieja�ahizm biare krynicaj irani�naje staŭlennie da �ycharoŭ trakijskich Abderaŭ, ichniaje najmiennie ŭ �acinie by�o suhu�na z s�ovam �dura�, jakimi ich tady j li�yli.

S. 343: Semaksyi � litaralna hetaje s�ova maje sens �napa�ovu katavanyja�. Ahu�am tut chavajecca sens �orstkasci j cynizmu bol�asci, jakaja nie asiahaje razumienniem mien�as�. Bol�as� li�y�a �paŭkatavanniem� navat spalvannie pier�ych chryscijanaŭ na s�upach, abk�adzienych chmyzniakom.

S. 350: �Aŭreolus� � pjesa Katu�a, dzie ha�oŭny piersana�, razbojnik Aŭreolus (katavany za �asami Kalihu�y), byŭ ukry�avany j na kry�y addadzieny dzikim zviarom. Dalej�y epizod ramanu bazujecca na realnym vypadku: cezar Damicyjan (81�96 hh.), ma�od�y syn Viespasyjana, adnoj�y katavaŭ z�a�yncu, prymusiŭ�y jaho sapraŭdy syhra� rolu Aŭreolusa. Antyst Verus � konsu� 55 h., skon�yŭ samahubstvam u 65 h.

S. 355: Scevinus F�avin � sienatar, udzielnik zmovy Pizona. Jak paviedamlaje Tacyt, Piatroniju inkryminavali siabroŭstva z hetym sienataram (�Anna�y�, XVI, 18). Fienijus Ruf � druhi prefiekt pretoryja (poru� z Tyhelinam), udzielnik zmovy Pizona, katavany ŭ 65 h.

S. 356: P�aŭcyj Lateranus � plamiennik zavajoŭnika Brytaniji Aŭ�a P�aŭcyja; Lateranusu advodzi�asia vyklu�naja rola ŭ zmovie Pizona � zabojstva Nerona. Natalis Antonijus � rymski rycar, udzielnik taje � zmovy; schopleny adnym z pier�ych, jon vydaŭ astatnich, tamu nad im zlitavalisia. Subryj F�avij � trybun kahorty pretoryjanaŭ, spiar�a du�oju addany Neronu, ale pasla � adzin z samych aktyŭnych u zmovie, katavany ŭ 65 h. Sulpicyj Asper � centuryjon kahorty pretoryjanaŭ, katavany ŭ 65 h.

S. 364: Astoryj Skapu�a � namiesnik Brytaniji z 47 da 52 h., skon�yŭ samahubstvam u 66 h. Vietus Pava� � centuryjon pretoryjanaŭ, udzielnik zmovy Pizona. Kryspin Rufryj � sienatar, prefiekt pretoryi za �asami K�aŭdyja, pier�y mu� Papieji Sabiny, skon�yŭ samahubstvam u 66 h. Minucij Termus � pretor, katavany ŭ 66 h.

S. 367: �jak Eo� spatkaŭ Adysieja, kali viarnuŭsia prasi� jaho druhi raz� � Jak pi�a Homer (�Adysieja�, Ch, 1 � 75), boh viatroŭ Eo� panavaŭ na vostravie Eolija, da jakoha prystaŭ marap�aŭ Adysieja, i prychilna sustreŭ hoscia, prezientavaŭ�y navat miech z viatrami, zapakavanymi ŭ im; adnak spadaro�niki Adysieja razviazali miech, i karabiel znoŭ prynies�a da Eoliji. Ale tut u�o Eo� nie tolki admoviŭsia dapamaha� Adysieju, ale j prahnaŭ jaho.

S. 375: Septa Julija � budynki na paŭno�nym schile Kapitola, pryzna�anyja dla ha�asavannia.

S. 378: F�avij Sabin Tytus � starej�y syn Viespasyjana. �i Proku�, i Araryk, i Aŭhuryn, i Hratus, i Si�an, i Proksimus� � majucca na ŭvazie ŭdzielniki zmovy Pizona, dzie siarod nazvanych usie rycary, za vyklu�enniem apo�niaha, jaki byŭ pretoryjanskim trybunam. Pampiej, Karnel, Martyjalis, F�avijus Nepos i Statyjus Damicyj � pretoryjanskija trybuny.

S. 391: Bazylika Piatra � sabor Sviatoha Piatra, jaki budavaŭsia pry ŭdziele Mikieland�e�a.