Saga Grzech Pierworodny cz�� 4

Prze�o�y�a Magdalena Stankiewicz

Kiedy Mali wesz�a do izby w domu babci, Johan siedzia� na sofie, �miertelnie blady i przybity. Wygl�da, jakby i z niego usz�o ca�e �ycie, pomy�la�a i cicho przycupn�a obok.

Beret nawet nie podnios�a wzroku. Ko�ysa�a si� rytmicznie w bujanym fotelu obok pieca do przodu i do ty�u, jakby nieobecna. O ile Mali mog�a si� domy�li�, te�ciowa nie p�aka�a -na jej twarzy, bia�ej i ca�kiem zastyg�ej, nie by�o �ladu �ez. Usta stanowi�y tylko pozbawion� krwi kresk�. Mali uj�a d�o� Johana i poklepa�a j�, �eby mu doda� otuchy. W�wczas spojrza� na �on� oczyma czarnymi od smutku i zw�tpienia. Matka i syn, tak sobie bliscy, a jednak nie potrafi� si� nawzajem pocieszy�, zauwa�y�a Mali. Ale tak by�o zawsze. Zreszt��

Popatrzy�a na Beret. Cz�owiek musi przecie� jako� okazywa� uczucia, Beret nie mo�e wiecznie wszystkiego dusi� w sobie, bo kiedy� oka�e si� to ponad jej si�y. Nawet je�li ma��e�stwo jej i Siverta up�yn�o bez wielkich uniesie�, to jednak prze�yli razem czterdzie�ci siedem lat.

��Jak to przyj�a? � szepn�a Mali ostro�nie i spojrza�a na Johana. � Zrozumia�a�

��Nie odezwa�a si� ani s�owem od chwili, kiedy przekaza�em jej t� straszn� wiadomo��. Usiad�a tylko tak jak teraz i nie reaguje, jakby by�a g�ucha i �lepa. Nie wiem, co robi� -westchn�� bezradnie.

Mali wsta�a i podesz�a do fotela na biegunach. Po�o�y�a r�k� na oparciu �okcia i zatrzyma�a jednostajne ko�ysanie.

��Beret, powinny�my porozmawia� � zacz�a cicho. -Trzeba uporz�dkowa� wiele spraw, i to szybko. Odezwij si� do mnie, Beret � poprosi�a i dotkn�a d�oni te�ciowej.

Kobieta powoli skierowa�a wzrok na Mali. Jej spojrzenie by�o smutne i nieobecne.

��Sivert nie �yje � rzek�a niskim, nieswoim g�osem. � Johan powiedzia�, �e Sivert nie �yje.

Oczy Mali na powr�t nabieg�y �zami. Czu�a b�l w ca�ym ciele, ogarn�a j� rozpacz. Ba�a si�, �e nie ud�wignie smutku i t�sknoty po stracie te�cia, ale nie mog�a podda� si� s�abo�ci. Wiedzia�a, �e najpierw trzeba upora� si� ze sprawami zwi�zanymi z pogrzebem i �e wi�kszo�� z nich spadnie na ni�. W ka�dym razie dzisiejszego dnia, poniewa� zwykle tak zaradna Beret sprawia�a teraz wra�enie ca�kiem niezdolnej do dzia�ania. Mali nie s�dzi�a, by ten stan trwa� d�ugo, i wierzy�a, �e te�ciowa szybko si� pozbiera i wi�kszo�ci� spraw sama pokieruje. Dzi� jednak potrzebowa�a pomocy, to oczywiste.

��Tak, Sivert nie �yje � szepn�a i otar�a r�k� oczy. � Powinni�my pos�a� po Mari� Kleven. Trzeba te� kupi� materia� na po�miertn� szat� i pos�a� po stolarza Andersa, �eby zbi� trumn�. Nikolai poprowadzi czuwanie przy zw�okach, gdy przygotujemy Siverta na ostatni� drog�. Trzeba zawiadomi� ludzi�

Przez moment w oczach wdowy pojawi� si� b�ysk niech�ci i co� na kszta�t nienawi�ci. Cofn�a r�k�.

��Tak, dobrze wiesz, co robi� � rzek�a kr�tko. � My�lisz, �e sama sobie nie poradz� z pochowaniem m�a?

Mali ogarn�a bezradno��. Nawet w takiej chwili Beret nie umia�a przyj�� pomocy ani nie �yczy�a sobie wsp�czucia. Jak ubogie jest jej �ycie, ch�odne i samotne.

��Chcia�am ci tylko pom�c � odpar�a cicho i odwr�ci�a si�.

��Uwa�am, �e powinna� pozwoli� Mali zaj�� si� pogrzebem � zauwa�y� Johan i podszed� do matki. � Potrzebujesz wsparcia, mamo. Musimy jednoczy� si� w smutku; zrozum, to dla nas wszystkich cios.

��On by� moim m�em � rzek�a Beret i spojrza�a na syna. � Nikt nie przejmie�

Johan obj�� j� i przytuli�.

��Nikt ci nic nie odbierze, mamo � zapewni�. � Ale skoro spotka�o ci� co� takiego, kiedy ojciec�

G�os mu si� za�ama� i Johan znowu si� rozp�aka�. Przez chwil� Beret siedzia�a nieruchomo obok �kaj�cego syna, ale i j� powoli ogarnia� p�acz. Nie gwa�towny i niepohamowany � �zy tylko cicho sp�ywa�y jej po twarzy.

��Sivert by� dobrym cz�owiekiem � szepn�a ochryple.

��Najlepszym � doda� Johan smutno i wsta�. � Wszyscy w gospodarstwie mogli�my na niego liczy�. Kochali�my go, wiesz o tym. Dlatego musimy wyprawi� mu godny poch�wek. Urz�dzimy ten pogrzeb tak, jak ty tego chcesz, i tak, jak ojciec by sobie tego �yczy�. Ale pozw�l innym sobie pom�c. Sivert by� r�wnie� nasz�

Przez chwil� nikt si� nie odzywa�. Skwiercza�o w piecu, stary zegar tyka�. Poza tym panowa�a cisza.

Beret siedzia�a nieruchomo w fotelu.

Ogarn�a j� bezgraniczna t�sknota, tak wielka, �e nie mog�a nad ni� zapanowa�. �y�a z Sivertem wiele lat, ale rzadko byli ze sob� naprawd� blisko, pomy�la�a z �alem. Sama ponosi�a za to win�, wiedzia�a o tym. Sivert chcia� dawa�, pragn�� dzieli� si� z ni� swym ciep�em. Mia� jej tyle do zaofiarowania i kocha� j�, chocia� zdawa�a sobie spraw�, �e to nie mi�o��, lecz jego ojciec doprowadzi� do ich �lubu. A ona� odtr�ca�a m�a, najcz�ciej odmawia�a. By�a nieprzyst�pna, lecz w g��bi duszy mia�a dla niego tyle dobroci. Sivert da� si� lubi�. Natomiast ona nigdy nie potrafi�a dawa�. Nie wiedzia�a dobrze, dlaczego. S�dzi�a, �e w jaki� spos�b wi�za�o si� to z jej dzieci�stwem. Z matk�, kt�ra zawsze by�a siwa, s�aba i chorowita, od kiedy Beret si�ga�a pami�ci�. Tak bardzo r�ni�a si� od ojca, pomy�la�a. Pami�ta�a go jako m�czyzn� silnego, odwa�nego i nieugi�tego, je�eli chcia� co� przeforsowa�.

I tak z powodu choroby matki ca�a odpowiedzialno�� za dom spad�a na Beret, kiedy jeszcze by�a ma�� dziewczynk�. Zacz�a si� identyfikowa� z ojcem, do niego chcia�a by� podobna. Kiedy zorientowa�a si�, �e posiada zdolno�ci i wol�, kt�re nawet tego twardego cz�owieka mog� zmusi� do uleg�o�ci, sta�a si� zuchwa�a. Albo raczej nale�a�oby powiedzie�: zarozumia�a.

Postanowi�a, �e nikt nie b�dzie ni� dyrygowa� i nikogo nie b�dzie s�ucha�. Pozosta�a sob�. Tak przynajmniej my�la�a. W�a�ciwie ju� dawno temu zrozumia�a, jak bardzo si� myli�a. Poniewa� ka�dy kogo� potrzebuje. Gdy kto� nie potrafi przyjmowa� ani dawa� mi�o�ci, wi�dnie jako cz�owiek, staje si� samotny i zgorzknia�y, tak jak ona. Ale kiedy sobie to u�wiadomi�a, by�o ju� za p�no i nie zdo�a�a tego zmieni�.

Z biegiem lat oddalali si� z Sivertem od siebie. Przesta� si� o ni� stara�, przesta� si� niemal do niej odzywa�. Ten dobry, pe�en ciep�a m�czyzna sta� si� daleki i milcz�cy, i to za jej spraw� tak si� zmieni�. Odebra�am mu u�miech i rado��, przyzna�a w duchu. A teraz on nie �yje. Nigdy ju� nie powie mu, jak bardzo go kocha, nigdy nie b�dzie mia�a mo�liwo�ci pog�adzi� go po pomarszczonej twarzy i poprosi� o przebaczenie. Teraz jest za p�no, bez wzgl�du na to, jak bardzo krwawi�o jej serce.

Ma�emu Sivertowi w jaki� spos�b uda�o si� prze�ama� jej ch��d. Pogodny, ufny ch�opczyk ogrza� jej skute lodem serce. Pomy�la�a, �e to chyba cud. To jakby po latach sp�dzonych na pustyni odnale�� �r�de�ko wody. Ale nawet wzgl�dem wnuka stara�a si� panowa� nad uczuciami, uwa�a�a, �e nie mo�e dopu�ci�, by ktokolwiek je zauwa�y�. Kto� m�g�by uzna� za s�abo�� to, co naprawd� by�o mi�o�ci�.

��Nie chcia�am� Johan ma racj� � odezwa�a si� cichym g�osem i wyci�gn�a r�k� do Mali. � To mi�o, �e proponujesz mi pomoc. Mali, czuj�, �e nie b�d� dzi� w stanie ruszy� si� z tego fotela. Nie mog� wprost uwierzy�, �e�

Johan i Mali popatrzyli na ni� wielkimi ze zdumienia oczami. To u tej kobiety co� zupe�nie nowego.

Nagle Beret utkwi�a wzrok w Johanie.

��Czy jeste� pewien, �e Sivert nie �yje? � spyta�a ochryp�ym g�osem. � Gdzie on jest? Chc� go zobaczy�.

Wsta�a i podesz�a do drzwi.

��Le�y jeszcze na saniach � odpar� Johan, pr�buj�c zatrzyma� matk�. � Zaraz go wniesiemy do domu i u�o�ymy w sypialni na poddaszu. Nie mo�esz teraz i�� do stodo�y, mamo. Wkr�tce przyjd� parobcy, przyci�gniemy sanie pod drzwi i wtedy�

��P�jd� do salonu i powiadomi� wszystkich, co si� sta�o � zaproponowa�a Mali. � A potem zadzwoni� i za�atwi�, co trzeba. Nie martw si� o nic, Beret. Postaramy si�, �eby� mog�a poby� z Sivertem chwil� sama na poddaszu�

Nie by�a w stanie m�wi� dalej. �zy cisn�y si� jej do oczu, zas�oni�a usta wierzchem d�oni i zagryz�a z�by, �eby si� nie rozp�aka�. Czu�a, �e tego jej teraz najbardziej trzeba, najch�tniej pobieg�aby na g�r� do sypialni, rzuci�a si� na ��ko i rozbecza�a. Ale na to przyjdzie pora p�niej, teraz nie ma czasu. Na u�amek sekundy napotka�a spojrzenie te�ciowej � dostrzeg�y nawzajem sw�j smutek. Poniewa� Beret nie protestowa�a przeciw jej propozycji, Mali odwr�ci�a si� i wysz�a. Cicho zamkn�a za sob� drzwi.

W salonie zapad�a grobowa cisza, kiedy Mali powiedzia�a o wypadku gospodarza. Wcze�niej da�a Ma�emu Sivertowi klocki do zabawy i stara�a si� m�wi� tak cicho, �eby jej nie m�g� s�ysze�. Wiedzia�a jednak, �e wkr�tce b�dzie musia�a powiedzie� ma�emu o dziadku. Nied�ugo dom zape�ni si� lud�mi, a on b�dzie si� dopytywa�, dlaczego. We�mie ch�opca do siebie, jak tylko zawiadomi krewnych i znajomych. Teraz nie by�a w stanie z nim rozmawia�.

��Zacznij nakrywa� sto�y � poleci�a Ane. � Po po�udniu przyjdzie pewnie sporo os�b na czuwanie przy zw�okach.

W drodze na korytarz, zanim zacz�a dzwoni�, wyjrza�a po�piesznie na zewn�trz i zobaczy�a, �e Gudmund i Olav zaje�d�aj� na dziedziniec.

��M�czy�ni przyjechali � zwr�ci�a si� do s�u��cych. � Dajcie im gor�cej wody, �eby si� mogli umy� i przebra�. To ca�a robota na dzi�. Potem jeszcze powinni�my wszyscy co� zje��. Podajcie obiad przed nakryciem sto��w dla go�ci. Musimy z tym zd��y�, zanim zaczn� si� tu zje�d�a� ludzie.

Na sam� my�l o jedzeniu �cisn�o Mali w �o��dku. Ale przecie� trzeba si� posili�, przynajmniej pozostali domownicy powinni zje��.

Kiedy kto� umiera�, po chorobie czy w wyniku wypadku, zawsze dzwoniono po Mari� Kleven. To ona pomaga�a oporz�dzi� zmar�ego; je�dzi�a te� do wsi po materia�, z kt�rego szy�a szat� po�miertn�. W�a�ciwie nie by�o to jakie� wielkie szycie � wykrawa�a dwa szerokie r�kawy w d�ugiej tunice, kt�r� wci�gano na zmar�ego.

Potem wzywano stolarza. We wszystkich gospodarstwach zawsze trzymano gotowy materia� na trumn�, zreszt� nie na jedn�, bo nigdy nic nie wiadomo. Specjalne szerokie deski sta�y oparte o �cian� w rogu stodo�y. Mali nigdy nie lubi�a ich widoku.

Najcz�ciej dzwoniono do Andersa. Mia� du�� wpraw� w zbijaniu trumien, wi�c praca przebiega�a szybko. W ci�gu popo�udnia Sivert powinien zosta� przygotowany, ubrany w po�miertn� szat� w sypialni na poddaszu i u�o�ony w trumnie, kt�r� Johan z kt�rym� z m�czyzn wniesie na g�r�.

Schody na poddasze by�y w�skie i strome, ale wystarczy�o miejsca, by wnie�� i znie�� po nich trumn�. Nie zdarza�o si�, by kto�, buduj�c dom, o tym nie pomy�la�. Kiedy m�czy�ni znios� trumn� na d�, ustawi� j� w salonie, gdzie Nikolai poprowadzi czuwanie dla przyby�ych. Pewnie przyjdzie ich niema�o, pomy�la�a Mali, jako �e Sivert cieszy� si� we wsi powszechnym szacunkiem.

Potem trumn� wyniesie si� do stodo�y, gdzie zostanie do dnia pogrzebu. Teraz w czasie zimy tam w�a�nie j� przechowywano, natomiast kiedy kto� umiera� latem, zw�oki trzymano w piwnicy, najzimniejszym miejscu o tej porze roku.

P�niej podadz� kaw�.

Mali nie wiedzia�a jeszcze, kiedy b�dzie pogrzeb, musi najpierw porozmawia� z administratorem ko�cio�a. Grabarzy czeka nie lada praca przy kopaniu grobu przy zalegaj�cym �niegu i zmarzni�tej ziemi, ale poradz� sobie, nawet je�li zajmie im to par� dni. Zwyczaj nakazywa�, by nikt nie zosta� pochowany przed up�ywem co najmniej trzech dni od �mierci. Na og� pogrzeb odbywa� si� po tygodniu, pod warunkiem �e przypada�o to w dzie� powszedni. Nigdy nie urz�dzano pogrzeb�w w sobot� lub niedziel�. Prawdopodobnie stypa odb�dzie si� w najbli�szy pi�tek, pomy�la�a Mali. Nagle u�wiadomi�a sobie, �e nast�pnego dnia po pogrzebie, w sobot�, jej siostra Eli bierze �lub. Jak�e w tej sytuacji b�d� mog�a p�j�� na wesele, zastanawia�a si�. Pomy�li o tym p�niej i porozmawia z Johanem.

Wreszcie, jak s�dzi�a, za�atwi�a wszystko, co by�o do za�atwienia: zadzwoni�a po Mari�, stolarza i Nikolaia, zawiadomi�a gospodarzy w innych du�ych dworach, tych z Buvika i tych z Gjelstad. Ci, kt�rych nie zawiadomi�a, dowiedz� si� od innych. Tak to zwykle bywa � plotka rozchodzi si� niczym ogie� w�r�d suchej trawy.

Kiedy Mali wr�ci�a do salonu, podesz�a do Ma�ego Siverta i powiedzia�a, �e oboje musz� p�j�� na chwil� do sypialni na poddaszu. Ch�opczyk protestowa� ze wszystkich si�, my�l�c, �e mama chce go po�o�y� spa� w �rodku dnia, a nie mia� na to najmniejszej ochoty.

��Chc� tylko z tob� porozmawia� � obieca�a Mali. � Jednak nikt inny nie mo�e nas s�ysze� i dlatego na troch� p�jdziemy na g�r�, tylko ty i ja.

Rzuci�a szybkie spojrzenie na sypialni� Beret i Siverta, kiedy j� mijali. S�ysza�a wcze�niej, jak sanie podje�d�a�y pod dom babci, i zrozumia�a, �e Sivert zosta� ju� wniesiony na g�r� i po�o�ony do swojego ��ka. Ostatni raz, pomy�la�a i prze�kn�a �zy, kt�re cisn�y si� do oczu. Musi by� silna, �eby u�atwi� Ma�emu Sivertowi przyj�cie z�ych wiadomo�ci. Podejrzewa�a bowiem, �e ch�opiec b�dzie zrozpaczony, gdy� jego kontakty z dziadkiem by�y bliskie i serdeczne. Ma�y Sivert posiada� niezwyk�� zdolno�� prze�amywania dystansu, wprost zara�a� swoj� rado�ci�, nikt nie potrafi� si� oprze� jego urokowi. Nawet Beret, pomy�la�a Mali, to m�wi�o samo za siebie.

Usiad�a na krze�le przy oknie i wzi�a syna na kolana. Przytuli�a go mocno, przycisn�a jego g��wk� do piersi i pomy�la�a o Jo. Zapragn�a, by by� tu razem z nimi, trzyma� oboje w obj�ciach, pom�g� ukoi� nieco smutek i b�l. Wiedzia�a, �e �atwiej by�oby jej znie�� �mier� te�cia, gdyby mog�a trzyma� za r�k� ukochanego. Wszystko wydawa�oby si� prostsze, pomy�la�a. Ale i tego dnia musia�a radzi� sobie bez Jo. Zawsze tak b�dzie, ramiona Jo nie s� ju� dla niej. Mia� inn��

��Widzisz to pi�kne, b��kitne niebo? � zacz�a cichym g�osem.

Ma�y Sivert podni�s� g�ow� i spojrza� w g�r�.

��Wiesz o tym, �e tam mieszkaj� wszyscy, kt�rzy umarli, prawda? � m�wi�a dalej Mali. � Pan B�g wzi�� ich do siebie, zmieni� w anio�y i jest im tam bardzo dobrze.

��Mama nie umze � przestraszy� si� Ma�y Sivert i powa�nie spojrza� na ni�.

��Nie, mama nie umrze. Jestem z tob� � odpar�a Mali i mocniej przytuli�a dziecko. � Ale dziadek� Dziadek by� dzisiaj w lesie i spad�y na niego wielkie drzewa. No i dziadek�

Mali poczu�a d�awienie w gardle, musia�a przerwa� i prze�kn�� �lin�. Ma�y Sivert odwr�ci� si� i spojrza� na ni� ogromnymi oczami.

��Dziadek? � spyta� zdumiony. � Gdzie jest dziadek?

��Jest w niebie u Pana Boga z anio�ami � szepn�a Mali, nie mog�c d�u�ej powstrzyma� �ez. Pociek�y na w�osy ch�opca, siedz�cego na jej kolanach. � Ale jest mu tam dobrze � doda�a. � Jest razem z anio�kami i mo�e na nas patrze� z g�ry. Dziadek b�dzie teraz z g�ry pilnowa� swojego ch�opczyka. A my codziennie wieczorem b�dziemy dziadkowi m�wili �dobranoc", ty i ja.

Wci�gn�a g��boko powietrze. Powolnymi, zdecydowanymi ruchami masowa�a synka po plecach, �eby go uspokoi�. Zapragn�a, by i j� kto� dzi� przytuli� i pog�adzi� po plecach, trzyma� w ramionach, cho�by przez t� jedn� kr�tk� chwil�

��Gwiazdy, wiesz, to oczy anio��w, kt�rymi patrz� na swoich bliskich. Teraz na niebie pojawi si� nowa gwiazdka. To oczy naszego dziadka.

Ma�y Sivert d�ugo si� nie odzywa�. Mali zauwa�y�a, �e wsun�� kciuk do buzi i dla otuchy przy�o�y� skrawek jej fartucha do policzka. Potem podni�s� g�ow� i spojrza� na matk�, na jej twarz mokr� od �ez i ciemne, smutne oczy. I nagle wybuchn�� p�aczem. Obj�� Mali r�czkami i przywar� do niej z ca�ej si�y.

��Dziadek � szlocha�. � M�j dziadziu�.

Mali nie powiedzia�a nic wi�cej. Siedzia�a w milczeniu, ko�ysz�c dziecko. Trzyma�a je mocno w ramionach i ca�owa�a jego ciemn� g��wk�. O Bo�e, pomy�la�a, gdybym tylko mog�a unie�� jego troski. Nie tylko teraz, ale zawsze. Niestety, ka�dy musi sam d�wiga� sw�j smutek, nawet ma�e dzieci. Ona mo�e tylko stara� si� �agodzi� to cierpienie, najlepiej jak umie. Jedyna pociecha w tym, �e Ma�y Sivert by� mo�e szybko przeboleje strat�. Dzieci ju� takie s�. Poza tym potrafi� godzi� si� z pewnymi rzeczami, ju� wcze�niej to dostrzeg�a. Jak gdyby rozumia�, �e w niekt�rych sytuacjach nic si� nie da zrobi�. Po prostu, jest, jak jest.

Malec powoli si� uspokaja�. P�acz przeszed� w �a�osne �kanie, kt�re od czasu do czasu wstrz�sa�o male�kim, kruchym cia�em. Mali g�adzi�a szczup�e plecy ch�opca, jednak nie odzywa�a si�. Wisz�ce nisko zimowe s�o�ce kry�o si� za g�rami. Na po�udniowym kra�cu nieba pojawi�a si� ledwie widoczna blada gwiazda. Przez mgnienie oka Mali zastanowi�a si�, czy dobrze robi, zwodz�c syna, opowiadaj�c mu o anio�ach i gwiazdach, szybko jednak odrzuci�a w�tpliwo�ci. Wed�ug Biblii opowie�ci o anio�ach nie s� k�amstwem. A gwiazdy�

Wszyscy przecie� potrzebuj� jakiej� pociechy, a c� mo�e by� pi�kniejszego ni� cudowne gwia�dziste niebo? Ch�opiec nie b�dzie tak bardzo rozpacza� po stracie dziadka, pomy�la�a Mali. wierz�c, �e mo�e go zobaczy� jako jedn� z wielkich migoc�cych gwiazd na nocnym rozgwie�d�onym niebie. W ten spos�b malec zawsze b�dzie czu�, �e dziadek jest gdzie� w pobli�u. Nie, czu�a, �e nie post�puje �le, opowiadaj�c mu te niestworzone historie.

��Popatrz, Ma�y Sivercie � powiedzia�a cicho, wskazuj�c na niebo. � Dziadek nie chce, �eby� si� smuci�. On ju� poszed� do anio�k�w, widzisz?

Ch�opiec podni�s� g�ow� i spojrza� przez okno. D�ugo siedzia� nieruchomo, wpatruj�c si� w blad� gwiazd�. Potem odwr�ci� zaczerwienion�, zap�akan� twarz w stron� matki i u�miechn�� si�.

��Widz� ci�, dziadku � zawo�a� z nosem przyklejonym do lodowatej szyby. � Widz�.

Kiedy Mali zesz�a na d� z Ma�ym Sivertem, Maria ju� by�a w salonie. Zd��y�a nawet kupi� materia�. Siedzia�a przy starej maszynie do szycia i szy�a po�miertn� szat� dla Siverta. St� sta� nakryty do obiadu i Mali poprosi�a Ingeborg, by zawo�a�a wszystkich na posi�ek oraz przyprowadzi�a parobk�w i stolarza, kt�ry pracowa� w stodole. Ale czy b�dzie chcia� je��?

Sama zabra�a Ma�ego Siverta i wysz�a do domu babci, gdzie Johan zosta� z matk�. Skoro tylko ma�y zobaczy� ojca, pu�ci� r�k� Mali i pobieg� do niego. Zarzuci� mu r�czki na szyj�, a� Johanowi zaszkli�y si� oczy.

��Dziadek umal� � rzek� i popatrzy� powa�nie na ojca. � Jest telaz anio�em. Widzia�em go.

Johan musia� odchrz�kn��, zanim zdo�a� odpowiedzie�.

��Tak, dziadek jest teraz anio�em � przytakn�� i poklepa� ch�opca po g�owie. � A gdzie go widzia�e�?

��Na niebie � odpar� Ma�y Sivert i u�miechn�� si� szeroko. � Chod�, pokaz� ci.

Zeskoczy� na pod�og� i chwyci� Johana za r�k�. Wtedy zauwa�y� babci�, siedz�c� nieruchomo w bujanym fotelu, i z�apa� j� drug� r�k�. Babcia, o dziwo, wsta�a i razem z wnukiem i synem podesz�a do okna. Ma�y Sivert spojrza� w g�r� i nagle dostrzeg� ow� blad� gwiazd� na po�udniowym niebie.

��Tam! � zawo�a� i pokaza�. � Dziadek widzi nas.

Przez chwil� stali tak we troje w milczeniu. Mali przygl�da�a si� ramionom Beret, zobaczy�a, �e te�ciowa walczy z p�aczem.

��My�l�, �e masz racj� � przyzna�a Beret ochryp�ym g�osem i po�o�y�a d�o� na g��wce wnuka. � Jak dobrze, �e mamy ciebie, Ma�y Sivercie. Teraz, gdy dziadka nie ma ju� w�r�d nas, lecz przebywa w niebie u Boga i anio��w, ty nie b�dziesz ju� Ma�ym Sivertem. Teraz zosta� tylko jeden Sivert tu w Stornes i ty nim jeste�. Odt�d b�dziemy ci� nazywa� Sivertem � powiedzia�a i znowu wzi�a go za r�k�. � Sivercie Stornes.

Johan odwr�ci� si� i napotka� spojrzenie Mali. Skin�� nieznacznie g�ow�, a ona odpowiedzia�a mu skinieniem.

��Tak, teraz ty jeste� Sivertem Stornes � potwierdzi� i wzi�� syna na r�ce. � To wielkie dziedzictwo i odpowiedzialno��, ale jestem przekonany, �e sobie poradzisz.

Ma�y Sivert spogl�da� zdezorientowany to na babci�, to na ojca. Nie rozumia�, co Johan ma na my�li, ale zaraz si� u�miechn��.

��Ma�y Sivelt duzy � rzek� dumnie.

��Uwa�am, �e Ma�y Sivert powinien wzi�� udzia� w czuwaniu � zwr�ci� si� Johan do Mali, kiedy po obiedzie na kr�tko zostali sami.

��Za nic w �wiecie! � zaprotestowa�a g�osem bardziej ostrym, ni� zamierza�a. � Jest jeszcze za ma�y, Johan. Nie nara�ajmy go na co� takiego, skoro nie wiemy, jak to zniesie. Dopiero da� si� przekona�, �e Sivert jest w niebie z anio�ami. Nie ma nawet mowy, �eby zobaczy� dziadka w trumnie, przygl�da� si� p�acz�cym� Za nic w �wiecie -powt�rzy�a stanowczo.

Johan nie od razu odpowiedzia�. Mali nie wiedzia�a, jak daleko si� mo�e posun��, ale nie chcia�a si� zgodzi�, by malec by� obecny podczas czuwania przy zw�okach, kiedy trumna zostanie zniesiona na d�. Nie podda si�, niezale�nie od tego, co o tym s�dzi Johan, ale te� nie zamierza�a w tej chwili dyskutowa� ani tym bardziej sprzecza� si� z m�em.

��Poprosimy Gudmunda, �eby zawi�z� ma�ego do Innstad, do Olausa, by mogli si� razem pobawi� � zaproponowa�a i prosz�co po�o�y�a r�k� na ramieniu Johana. � Pozw�l, by jecha� do Innstad, Johan. Jest tylko dzieckiem� Tak wra�liwym � doda�a cicho.

��Mo�e masz racj� � przyzna� Johan z wahaniem. � By� mo�e czuwanie razem z nami wyrz�dzi mu wi�cej z�ego ni� dobrego. Ka� Gudmundowi zawie�� go do Margrethe.

��Dzi�kuj� � szepn�a Mali. � Dzi�kuj�, Johan.

Uroczysto�� czuwania przebieg�a skromnie i cicho. Tak, jak Sivert by sobie tego �yczy�, pomy�la�a Mali, stoj�c przy �cianie i s�uchaj�c, jak Nikolai czyta z Biblii. Z�o�y�a r�ce, a oczy utkwi�a w cz�owieku spoczywaj�cym w trumnie. Sivert wydawa� si� taki spokojny w bia�ej po�miertnej szacie. Gdyby tak kto� m�g� poda� mu r�k� i nakaza� wsta�, pomy�la�a Mali, ale takie rzeczy mia�y miejsce tylko w czasach Jezusa, o ile wiedzia�a. Teraz ju� cuda si� nie zdarzaj�. W ka�dym razie nie w Stornes.

��M�dlmy si� zatem � zako�czy� Nikolai i pochyli� g�ow�.

Wszyscy wstali. Tu i �wdzie rozlega� si� cichy p�acz, lecz nie zak��ca� podnios�ej atmosfery, kt�ra panowa�a w pomieszczeniu. Sivertowi nie podoba�aby si� jakakolwiek przesada, pomy�la�a Mali, ani zbyt g�o�ne zachowanie. Nie zna�a cz�owieka, kt�ry zachowywa�by si� z wi�ksz� godno�ci� ni� Sivert, w ka�dej mo�liwej sytuacji, pomy�la�a i wytar�a d�oni� oczy.

By� dobrym cz�owiekiem. Kiedy� niemal go nienawidzi�a, za to, �e da� si� przekona�, by kupili j� do Stornes, ale nawet to mu wybaczy�a. To by� jeden z nielicznych fa�szywych krok�w, jakie uczyni� w �yciu. Mali wiedzia�a te�, �e codziennie tego �a�owa�, mimo �e nigdy si� do tego g�o�no nie przyzna�. Nie poprosi� jej o przebaczenie, nie s�owami. Ale jego oczy wiele razy o to prosi�y. I wybaczy�a mu, mimo �e i ona nigdy tego nie powiedzia�a. Nie s�owami.

��Ojcze nasz, kt�ry� jest w niebie. �wi�� si� imi� Twoje. Przyjd� kr�lestwo Twoje�

Po modlitwie przez chwil� panowa�a zupe�na cisza. Wszyscy stali z pochylonymi g�owami. Nast�pnie Johan podszed� do trumny i zamkn�� wieko. Mali przy�o�y�a d�o� do ust, by st�umi� gorzki szloch.

Sivert, Sivert, p�aka�a w duchu, jak b�dzie �y� bez niego w tym domu? To on by� jej sprzymierze�cem, odk�d umar�a babcia, a teraz nie ma nikogo. Gdyby jej zwi�zek z Johanem by� udany i mocny, mia�aby w m�u oparcie. Lecz ich relacje to gra, zawsze takie by�y � zbudowane na piasku, przemilczeniach i k�amstwach. Teraz zosta�a w Stornes zupe�nie sama z synem. Takie mia�a odczucie.

Zrobi�o si� p�no, kiedy wreszcie tego wieczoru w Stornes nadesz�a pora snu. Go�cie zasiedzieli si� przy kawie d�u�ej, ni� Mali przypuszcza�a. Widocznie zorganizowali na ten dzie� zast�pstwo w obej�ciu, pomy�la�a, gdy� zwykle wi�kszo�� z nich musia�a wraca� do dom�w w porze dojenia kr�w.

Ma�y Sivert wr�ci� z Innstad. Zdumia� si�, kiedy zobaczy� tyle os�b, nie rozumia� te�, dlaczego wszyscy go poklepuj�, a niekt�rzy p�acz� na jego widok. Mali zabra�a go szybko na g�r�, bo dawno ju� min�a godzina, o kt�rej zwykle k�ad� si� spa�.

Musia� sta� na krze�le, kiedy go rozbiera�a i mokr� myjk� my�a drobne cia�o. Z nosem przytkni�tym do szyby wpatrywa� si� w ciemne zimowe niebo. Przez ca�y dzie� panowa�a mro�na, s�oneczna pogoda. Teraz niebo by�o bajk� z migoc�cymi gwiazdami i p�on�c� zorz� polarn�.

��Pats, mama � odezwa� si�, wskazuj�c na niebo. � Zoza polalna!

��To dla dziadka � odpar�a Mali, podziwiaj�c z synem niezwyk�y widok. � �wi�tuj�, �e dziadek pojawi� si� w niebie. Czy to nie pi�kne?

Ch�opiec skin�� g�ow�, wpatruj�c si� oczarowany w �wietliste barwne smugi na nocnym niebie.

��Czekaj, zaraz us�yszysz � powiedzia�a Mali. Przynios�a ko�dr� z ��ka i otuli�a ni� synka, �eby nie zmarz�. Nast�pnie otworzy�a okno. Mro�ne nocne powietrze wtargn�o do pokoju, lecz Mali wychyli�a si� przez okno z Ma�ym Sivertem w ramionach.

��Co to? � szepn�� i mocniej przytrzyma� si� matki.

��To anio�owie �piewaj� dla dziadka � odpar�a r�wnie cicho Mali.

Zamkn�a okno i zanios�a dziecko do ��ka. Malec nie chcia� pu�ci� jej r�ki, a ona nie mia�a serca zostawi� go samego tej nocy. Zosta�a z nim, dop�ki nie zasn�� mocnym snem.

Kiedy wreszcie Mali mog�a si� uda� na spoczynek, czu�a si� ledwie �ywa ze zm�czenia, smutku i bezsilno�ci. Powoli �ci�gn�a czarn� sukienk�, kt�r� mia�a na sobie podczas czuwania przy zmar�ym, i przerzuci�a przez oparcie krzes�a � nie mia�a si�y p�j�� na korytarz i powiesi� sukni na wieszaku. Potem rozpu�ci�a w�osy i potrz�sn�a g�ow�. Nagle poczu�a obejmuj�ce j� od ty�u ramiona Johana i a� podskoczy�a ze strachu. Po�o�y� g�ow� na jej karku i rozp�aka� si�. Powoli odwr�ci�a si� w jego obj�ciach i pog�adzi�a go po twarzy.

��To z czasem minie, Johan � szepn�a. � Wszystko z czasem minie.

��Jak my sobie poradzimy bez ojca? � �ka� Johan. � On by�� Stornes to on.

��Takie jest �ycie � westchn�a Mali i poklepa�a m�a po policzku. � Tw�j ojciec by� dobrym cz�owiekiem, zosta�y po nim same dobre wspomnienia. Z tak� �wiadomo�ci� b�dzie �atwiej i�� dalej. A ty potrafisz pod�wign�� dziedzictwo po twoim ojcu, Johan � doda�a, chocia� wcale w to nie wierzy�a. Nikt nie zdo�a pod�wign�� dziedzictwa po Sivercie, a ju� najmniej Johan, pomy�la�a. Sivert by� zupe�nie inny.

��Co ja bym zrobi� bez ciebie i Ma�ego Siverta? � szlocha� Johan i mocniej przyci�gn�� Mali do siebie. � To, �e mam ciebie�

Mali sta�a nieruchomo, czeka�a, a� m�� si� uspokoi.

��Oboje jeste�my przem�czeni � szepn�a. � K�ad�my si�. Jutro by� mo�e�

��Po�� si� na chwil� ze mn� � mrukn��. � Powinni�my si� tej nocy nawzajem pocieszy�.

Mali zesztywnia�a. Co przez to rozumia�? Chcia�, �eby pole�eli po prostu przez chwil� przytuleni, wspominaj�c ojca, czy�

Niemo�liwe, by mia� na my�li co innego, pomy�la�a sp�oszona. Nie dzisiaj. Nie tej nocy, kiedy Sivert odszed� na zawsze. W t� noc smutku, najczarniejsz� noc�

Johan poprowadzi� j� za sob� do ��ka i czeka�, a� si� po�o�y przy �cianie. Potem sam w�lizgn�� si� za ni� i mocno przytuli�. Przez chwil� le�eli tak razem bez s�owa. Johan trzyma� Mali w ramionach, od czasu do czasu jego cia�em wstrz�sa�o �kanie. Kiedy jedna jego r�ka zacz�a szuka� drogi pod jej koszul�, Mali szybko j� zatrzyma�a.

��Nie dzi�, Johan � poprosi�a cicho. � Tw�j ojciec dopiero co umar�, a my�

��Wiem, �e on chcia�, by�my dodawali sobie nawzajem otuchy � szepn�� ochryple.

Mali nie mog�a uwierzy� w�asnym uszom. Ten cz�owiek straci� ojca w wypadku, po�o�y� go do trumny i zani�s� do stodo�y. To noc smutku i zadumy. A on my�li, �e wszystko si� u�o�y, je�eli si� z ni� prze�pi! Chyba oszala�, pomy�la�a i pr�bowa�a odsun�� jego r�k�.

��Nie mog�, Johan � sykn�a i spr�bowa�a si� wywin�� z jego obj��. � Nawet nie mog� o tym my�le�.

Nie odpowiedzia�, uni�s� si� tylko na �okciu i zacz�� zdziera� z niej koszul�. Chcia�a krzycze� �nie", bi�, wy� z rozpaczy i z�o�ci, kt�re przeszywa�y j� na wskro�, ale pomy�la�a, �e to tylko pogorszy�oby sytuacj�, uczyni�o j� bardziej niegodn�. P�acz�c, podda�a si� i zas�oni�a r�k� twarz.

P�aka�a cicho ca�y czas. P�aka�a nad strat� Siverta i nad m�czyzn�, kt�remu by�a po�lubiona, a kt�ry dopu�ci� si� gwa�tu w tak� noc jak ta.

Skulona i p�naga poku�tyka�a z powrotem do swojego ��ka. Czu�a b�l w ca�ym ciele, a dawna nienawi�� do Johana zap�on�a w niej na nowo. Nigdy mu tego nie wybaczy.

D�ugo le�a�a w ciemno�ci, nie mog�c zasn��. Wszystko si� w niej burzy�o. Odnosi�a wra�enie, jak gdyby by�a wsp�winna grzechu �miertelnego, jakby zata�czy�a na grobie Siverta, skoro nie potrafi�a zapobiec temu, co si� sta�o. Nagle przysz�o jej do g�owy, co powinna zrobi�.

Cicho wy�lizgn�a si� z ��ka i w�o�y�a ubranie. Potem wymkn�a si� przez drzwi sypialni i zbieg�a w d� po schodach. W korytarzu narzuci�a p�aszcz i chwyci�a szal, kt�ry owin�a wok� g�owy. Ostro�nie otworzy�a drzwi na dw�r i wysz�a w mro�n� zimow� noc.

By�o pi�knie. Niemal magicznie, pomy�la�a i spojrza�a w niebo na p�on�c� zorz� polarn�, kt�ra szumia�a ponad jej g�ow�. Nie trac�c czasu, ruszy�a do stodo�y.

Ciarki jej przebieg�y po grzbiecie, kiedy wesz�a do �rodka i zobaczy�a trumn�. Mimo to nie zawaha�a si�. Wolno podesz�a do zmar�ego i rzuci�a si� przed nim na kolana, jedn� r�k� po�o�y�a na trumnie, a czo�o opar�a o zimne drewno.

��Sivert, tak bardzo ci� kocha�am � szepn�a. � Pewnie ci to ju� kiedy� m�wi�am. Musz� si� przyzna�, �e nie darz� twojego syna tak� mi�o�ci�, jak powinnam. Wiedzia�e� o tym przez ca�y czas, ale i to potrafi�e� zrozumie�, wiem o tym. Wybacz mi wszystko, tak jak i ja dawno temu tobie wybaczy�am. Amen � doda�a, nie bardzo wiedz�c, dlaczego.

Podnios�a si� z kolan i sta�a tak przez kr�tk� chwil� przy trumnie w mrocznej stodole, rozja�nionej troch� przez zorz� polarn� i gwiazdy, kt�rych �wiat�o przedziera�o si� przez szpary rozesch�ych �cian i ta�czy�o na pod�odze i sklepieniu. W tej chwili Mali po raz ostatni po�egna�a si� z te�ciem.

A potem powoli wr�ci�a do domu.

Dzie� pogrzebu wsta� przy jaskrawo niebieskim niebie, na kt�rym ja�nia�o zimowe s�o�ce. Lodowaty wiatr ucich�, a drzewa ci�ko chyli�y si� ku ziemi, jak gdyby sama natura chcia�a odda� Sivertowi ostatni ho�d, nasun�o si� Mali, kiedy ubieraj�c si�, wyjrza�a przez okno.

Wyj�a sukni� �lubn�. Wyda�o jej si� dziwne, �e mia�aby j� jeszcze nosi�, bo przecie� zosta�a uszyta na wyj�tkow� uroczysto��. Wprawdzie nie na t� dzisiejsz�, pomy�la�a Mali, ale w jej przypadku pasowa�aby tak samo dobrze na pogrzeb, jak i na �lub. �aden z tych dw�ch dni nie by� szcz�liwszy.

Blade s�o�ce z�oci�o wysokie g�ry, kt�re wydawa�y si� si�ga� nieba. Nad czarnym fiordem unosi�y si� mg�y niczym beznogie elfy. To w takie dni Sivert zwyk� cz�sto stawa� rankiem na progu i patrze� w dal, nabijaj�c fajk�.

��Nie ma pi�kniejszego miejsca na ziemi � mawia�, mru��c oczy od ostrego �wiat�a. � Zw�aszcza przy takiej pogodzie.

Nie myli� si�.

W ci�gu ostatnich dni przed pogrzebem przys�ano mn�stwo wie�c�w. Wi�kszo�� zosta�a zam�wiona w kwiaciarni w 0ra, ale niekt�rzy poprosili Ruth Lia z Kvannes o przygotowanie �adnej kompozycji. Mali r�wnie� z�o�y�a u niej zam�wienie. D�ugo rozmawia�a z Ruth, t�umaczy�a, jak wieniec ma wygl�da�. O tej porze roku nie by�o kwiat�w, wie�ce pleciono wi�c z wiecznie zielonych ro�lin i z ga��zek �wierku, przyozdobionych kwiatami z krepiny, kt�re Ruth robi�a sama. Beret nie podoba� si� ich wieniec, kiedy go dostarczono do Stornes.

��Wygl�da, jakby�my �a�owali pieni�dzy, by ofiarowa� Sivertowi na ostatni� drog� co� porz�dnego � skomentowa�a uszczypliwie, spogl�daj�c na skromny wieniec.

Wola�aby pewnie, by by� bogato przyozdobiony mn�stwem kolorowych, sztucznych kwiat�w, ale Mali si� taki nie podoba�. Za�yczy�a sobie mniej strojny, z ga��zek �wierkowych, zielonego, suszonego mchu z ma�ymi czerwonymi p�kami r� z krepiny.

��Sivert lubi� wszystko, co skromne � odpar�a Mali. � My�l�, �e spodoba�by mu si� ten wieniec.

Beret prychn�a i zdenerwowana wypad�a z salonu, ale nie dyskutowa�a wi�cej na ten temat. I tak by�o ju� za p�no, by zamawia� nowy.

Wieczorem przed pogrzebem Johan zszed� do stodo�y i po-przybija� wie�ce na samym wieku i po bokach trumny. Droga do ko�cio�a w Kvannes by�a d�uga i wyboista, trzeba si� by�o zatem zatroszczy�, by wie�ce nie spad�y podczas transportu. Kiedy sko�czy�, sporo ich jeszcze zosta�o, ale zabior� je na cmentarz i u�o�� na trumnie przed opuszczeniem jej do grobu. Pewnie niekt�rzy z zaproszonych na pogrzeb przynios� jeszcze wie�ce ze sob� i ofiaruj� je Sivertowi na po�egnanie.

Ju� od wczesnych godzin porannych, gdy sto�y nakryto do �niadania, zacz�li si� zje�d�a� go�cie. Z pewno�ci� wielu chcia�oby tego dnia zawita� do Stornes, ale ka�dy dw�r mia� sta�y kr�g uczestnik�w stypy, kt�ry tworzyli najbli�sza rodzina, krewni, przyjaciele i inni, po kt�rych posy�ano przy takich okazjach. Gdyby na styp� mieli przyj�� wszyscy ch�tni, po prostu by si� nie pomie�cili.

Jak przy okazji wesela, tak i teraz przynosili ze sob� �dary": beczu�ki i koszyki z mas�em, ciastami i mi�sem. Mi�so sami moczyli w marynacie, tak �e s�u��ce mog�y je od razu wrzuci� do wielkich paruj�cych gar�w, kt�re sta�y przygotowane. Kiedy kondukt �a�obny wr�ci z cmentarza, gospodarze podadz� obiad i kaw�. Jednak przy stole b�dzie mo�na zasi��� dopiero p�nym popo�udniem, poniewa� uroczysto�ci pewnie nie sko�cz� si� wcze�niej.

Kiedy po �niadaniu flaga zosta�a opuszczona do po�owy masztu, wyniesiono trumn� ze stodo�y i umieszczono w salonie na przygotowanych belkach. Mali na czas pogrzebu ponownie wys�a�a Ma�ego Siverta do Innstad. Nie chcia�a, by zosta� i przygl�da� si� przygotowaniom. Mia� wr�ci�, kiedy go�cie przyjd� z cmentarza i zasi�d� do obiadu. Przywiezie go Margrethe, kt�ra nie odwa�y�a si� wybra� w d�ug� drog� w taki mr�z. Tak wi�c rano przyjecha� tylko Bengt z rodzicami.

Podobnie jak Margrethe uczyni�o kilku innych go�ci. Nikt nie oczekiwa� od starych, schorowanych ludzi, �e pojad� na cmentarz w tak� pogod�, tak wi�c do powrotu pozosta�ych �a�obnik�w zostali w Stornes. Zawsze jednak kto� z zaproszonej rodziny reprezentowa� j� w kondukcie �a�obnym i na cmentarzu.

Przy sto�ach toczy�y si� ciche rozmowy. Mali bola�a r�ka od �ciskania d�oni przyby�ym go�ciom; nie uda�o jej si� zliczy�, ilu ich powita�a dzi� rano. Sk�adaj�c kondolencje, m�wili o tym, jakim wstrz�sem by� dla nich ten straszny wypadek, jak zacnym cz�owiekiem by� Sivert i �e ka�dy powinien bra� z niego przyk�ad, jak kto� si� wyrazi�.

Go�cie z Gjelstad przybyli w komplecie, zar�wno Ruth i Oddleiv, jak i ich trzej synowie. Havard obj�� Mali i serdecznie przytuli�.

��Straci�a� w Sivercie dobrego przyjaciela � rzek� wzruszony i poklepa� j� po policzku.

Mali przytakn�a w milczeniu, gdy� nie mog�a wydoby� g�osu, zdziwiona jednak, sk�d Havard wie, �e mia�a w Sivercie sprzymierze�ca. Po chwili rozejrza�a si� po�piesznie, �eby zobaczy�, gdzie jest Johan. Po ostatniej scenie zazdro�ci, jak� jej urz�dzi� na przyj�ciu bo�onarodzeniowym w Gjelstad ponad rok temu, Mali stara�a si� trzyma� z dala od Havarda, kiedy si� spotykali z okazji r�nych uroczysto�ci. Ch�opak, widz�c jej zak�opotanie, spyta� wprost, co si� sta�o, �e si� do niego nie odzywa. Mali zaczerwieni�a si� i wyzna�a, �e Johanowi nie podoba si�, gdy widzi ich razem. Na szcz�cie teraz nie by�o m�a w pobli�u.

��Czy jest a� tak �le, �e nawet nie mo�emy ze sob� rozmawia�? � dopytywa� si� Havard, gdy zauwa�y�, �e Mali rozgl�da si� nerwowo.

��Nie, rozmawia� � odpar�a zak�opotana i poczu�a, �e pal� j� policzki. � Ale wiesz�

��Nie jest ci chyba �atwo po tym, co si� sta�o � zauwa�y� Havard. � Jak sobie w�a�ciwie radzisz, Mali, teraz, kiedy nie ma Siverta?

��Dobrze � odpowiedzia�a szybko. Zbyt szybko. � W ka�dym razie nie najgorzej. Wiesz, Johan uratowa� ostatnio Ma�ego Siverta � zmieni�a temat. � S�ysza�e� chyba o tym?

��Wie�ci dotar�y pewnie do samego Trondheim � rzuci� Havard sucho. � Nie przecz�, �e Johan post�pi� odwa�nie i m�drze. Bynajmniej. Rozumiem te�, ile taki malec mo�e znaczy� dla swoich rodzic�w, mimo �e sam nie mam jeszcze dzieci. Nigdy nie w�tpi�em w to, �e Johan bardzo kocha swego syna; tego by tylko jeszcze brakowa�o � doda�, nie wypuszczaj�c d�oni Mali. � Lecz pewnie uwa�a, �e zaci�gn�a� wobec niego d�ug wdzi�czno�ci do ko�ca �ycia � stwierdzi� i popatrzy� jej w oczy. � Tak, teraz chyba Johanowi jest �atwiej.

Mali szybko spojrza�a na Havarda, przera�ona, �e tak �atwo przejrza� jej m�a na wskro�. Rozumia�, �e nie by�a szcz�liwa w tym ma��e�stwie, ale czy zorientowa� si�, jak bardzo �le jest mi�dzy ni� i Johanem? Zastanowi�a si�, czy w og�le rozmy�la� o jej zwi�zku.

��Powinnam i�� przywita� si� z innymi � rzuci�a nagle. -I musz� przypilnowa�, by wszyscy dostali co� do jedzenia. Mo�e spotkamy si� p�niej.

W jednej chwili umkn�a do salonu.

R�wnie� tego dnia Nikolai wyg�osi� mow� po�egnaln�, czyta� fragmenty Biblii oraz prowadzi� �piew i modlitwy.

Nadszed� czas, by wyprowadzi� sanie i umie�ci� na nich trumn�. Wsz�dzie na dziedzi�cu sta�y przywi�zane konie, okryte grubymi derkami przed ch�odem i zaprz�one do sa�. Sk�ry i we�niane koce, kt�rymi ludzie okrywali si� w czasie jazdy, z�o�ono w domu dziadk�w, by si� ogrza�y i trzyma�y ciep�o, gdy trzeba b�dzie wyje�d�a�.

Do ci�gni�cia sa� z trumn� wybrano star� klacz ze stajni w Stornes. Nikomu by do g�owy nie przysz�o, �eby przydzieli� to zadanie ogierowi, kt�ry spowodowa� osuni�cie drewna, mimo �e ko� nie ponosi� przecie� za to winy. To by� wypadek, kt�ry m�g� si� przytrafi� ka�demu i kt�ry niestety zimow� por� cz�sto w lesie si� zdarza. Jednak to ze star� klacz� Sivert by� najbardziej zwi�zany; przez wiele lat razem ci�ko pracowali, codziennie, w s�o�cu i w deszczu, latem i zim�. Dlatego wyb�r pad� na ni�.

Ludzie ubrali si� i wyszli na dziedziniec. Mali wiedzia�a, �e tej chwili nigdy nie zapomni: tych wszystkich czarno ubranych �a�obnik�w w zimowym s�o�cu, kt�re rzuca�o swoje �wiat�o na dziedziniec i dom, i tej niesko�czonej ciszy. I tych sze�ciu m�czyzn, kt�rzy wynie�li ze stodo�y przystrojon� wie�cami trumn� i u�o�yli j� na saniach.

Mali sta�a, obejmuj�c si� ramionami. Zaciska�a je mocno na piersi, a �zy sp�ywa�y cicho po jej policzkach. Kiedy Johan cmokn�� na klacz i sanie powoli zacz�y opuszcza� dziedziniec, Mali rozp�aka�a si�. Oto Sivert opuszcza� Stornes po raz ostatni. Wydawa�o si� to takie nierzeczywiste, bezsensowne i zupe�nie niepoj�te.

Mimo �e nie wszyscy udali si� w d�ug� drog� na cmentarz, kondukt �a�obny wygl�da� imponuj�co. Konie, ci�gn�ce wype�nione po brzegi sanie, wolno sun�y za trumn�. W mijanych po drodze gospodarstwach flagi opuszczono do po�owy maszt�w, a ludzie, zar�wno w du�ych gospodarstwach, jak i w niewielkich zagrodach, wylegli na progi swoich posiad�o�ci. Zaprz�giem ze Stornes, w kt�rym jecha�y Mali i Beret otulone ciep�ymi sk�rami, powozi� Gjermund. Obie kobiety nie patrzy�y na siebie i nie odzywa�y si�. Nie by�o te� wiele do powiedzenia�

Pastor przywita� kondukt przed bram� na cmentarz. Wydawa� si� Mali pot�niejszy, ni� go pami�ta�a, ale pomy�la�a, �e na pewno pod czarn� sutann� w�o�y� kilka warstw ubrania. Ca�a ceremonia, a� do zasypania trumny ziemi�, odbywa�a si� na zewn�trz i mimo �e pastor w czasie zimy mia� zwyczaj skracania swej mowy pogrzebowej i m�wi� bardziej zwi�le ni� podczas niedzielnych kaza� z ambony, szybko robi�o si� zimno, zar�wno jemu samemu, jak i wszystkim zebranym. Nast�pnie trumn� zaniesiono do miejsca, gdzie czeka� wykopany gr�b. Mali nie s�ysza�a s��w pastora. Mechanicznie porusza�a ustami w czasie pie�ni, ale nie �piewa�a ze wszystkimi. Czu�a, jak gdyby nagle opu�ci�y j� wszelkie si�y i ca�a energia, jakby odebra�o jej g�os. Najch�tniej wr�ci�aby do Stornes, po�o�y�a pod ko�dr� i nie wstawa�a do po�owy wiosny. Mo�e wtedy obudzi�aby si� silniejsza i czu�a troch� lepiej ni� teraz, pomy�la�a.

Po pogrzebie p�nym popo�udniem do Stornes zajecha�o wielu skostnia�ych z zimna ludzi. Mali czu�a, �e przemarz�a do szpiku ko�ci. Pierwsza wpad�a do salonu, �eby sprawdzi�, czy wszystko zosta�o przygotowane, jak nale�y, czy sto�y s� porz�dnie nakryte, zupa gotowa, ciasta naszykowa-ne na talerzach w ch�odni, a kawa nastawiona. Ane i Ingeborg oraz dwie inne s�u��ce, wynaj�te dodatkowo na t� okazj�, uwija�y si� jak w ukropie, a ich policzki by�y czerwone jak ogie�. Mali nie znalaz�a nic, co mog�aby poprawi�.

��Dobra robota � powiedzia�a, zwracaj�c si� przede wszystkim do Ane i Ingeborg, poniewa� im zleci�a odpowiedzialno�� za przygotowania do stypy. � Nawet Beret nie mia�aby czego skrytykowa�. Dzi�kuj� wam wszystkim. Na razie � doda�a, bo dobrze zdawa�a sobie spraw�, �e do ko�ca dnia jeszcze daleko.

��Ale ty wygl�dasz na ca�kiem przemarzni�t� � zauwa�y�a Ane i dotkn�a jej lodowatych r�k. � Napij si� przed obiadem gor�cej kawy. Rozgrzejesz si�.

Mali pokr�ci�a przecz�co g�ow�, kiedy Ane podesz�a do niej z fili�ank� gor�cego napoju.

��Nie teraz � rzuci�a tylko. � Mo�e p�niej.

Po chwili pojawi�a si� w drzwiach, �eby wita� przyby�ych i wskazywa� im miejsca przy stole. Du�e miski z gor�c� zup� ju� sta�y, a go�cie nie czekali na zaproszenie. Po ciszy, kt�ra towarzyszy�a porannej ceremonii, nie pozosta�o ani �ladu. Teraz wszyscy m�wili jeden przez drugiego, jak gdyby chcieli jak najwi�cej powiedzie� i jak gdyby uznali, �e ju� wystarczaj�co d�ugo oddawali zmar�emu nale�n� mu cze��.

Mali sta�a z boku i przygl�da�a si� im z pewnego rodzaju gorzkim zdumieniem. Jak mog� si� tak zachowywa�? Rozumia�a, �e ludzie dawno nie mieli nic w ustach, �e s� zmarzni�ci i g�odni. Ale czy nie mogliby je�� w ciszy i z wi�ksz� godno�ci�?

Cicho wymkn�a si� z salonu i wysz�a przed dom. Czu�a, �e potrzebuje kilku minut samotno�ci, zanim wr�ci na przyj�cie i do towarzysz�cego mu gwaru.

Norwesk� flag� wci�gni�to na sam szczyt na znak, �e Sivert spoczywa ju� w ziemi. Zimny wiatr zad�� znad g�r Stortind i zatrzepota� flag�. Mali przygl�da�a si� temu bezwiednie, kiedy us�ysza�a za sob�, �e kto� otwiera drzwi. To gospodarz z Gjelstad, najwidoczniej wraca zza w�g�a po opr�nieniu p�cherza. Pewnie nawet mu nie przysz�o do g�owy, �eby w taki mr�z p�dzi� do wychodka, pomy�la�a pogardliwie.

��A wi�c tu jeste�, kobieto, taka blada na dzi�bku � odezwa� si� i spojrza� na ni� szklistym wzrokiem.

Mali domy�li�a si�, �e cz�sto pokrzepia� si�, si�gaj�c do tylnej kieszeni, nie tylko w drodze z cmentarza, ale i przed pogrzebem. Nawet w taki dzie� nie m�g� si� powstrzyma� od picia.

��No tak, Sivert by� porz�dnym cz�owiekiem � doda�. -Nikt nie mo�e o nim powiedzie� z�ego s�owa. Ale dziwi mnie, �e tak si� smucisz z powodu �mierci te�cia, mo�e nawet bardziej, ni� gdyby to tw�j stary podzieli� jego los � zauwa�y� zjadliwie, mrugaj�c porozumiewawczo.

��Co ty mo�esz o tym wiedzie�! � rzuci�a nagle Mali. -Co ci si� roi w tej g�owie, �e m�wisz co� takiego?

��My�l� swoje � odpar�, a przez jego twarz przemkn�� pogardliwy u�mieszek. � A czy nie mam racji?

��Powiedzia�e� przed chwil�, �e Sivert by� porz�dnym cz�owiekiem � zauwa�y�a Mali. � S�dz�, �e nikt nie b�dzie m�g� powiedzie� tego o tobie, gdy wybije twoja godzina, Oddleivie Gjelstad!

W odpowiedzi u�miechn�� si� szeroko, a jego wzrok m�g�by zabi�.

��Ale mog� si� domy�li�, co b�d� m�wi� o tobie, Mali Stornes, tego dnia, gdy wybije twoja godzina � sykn�� szeptem.

Mali poczu�a, jak dawny strach chwyta j� za gard�o. Te jego niedopowiedzenia, ta niepewno��, co mia� na my�li. I co wiedzia�. Przede wszystkim, co wiedzia�.

��O to niech ci� g�owa nie boli � rzek�a zimno. � Tego dnia ju� dawno b�dziesz martwy.

Po tych s�owach odwr�ci�a si� gwa�townie i mocno zamkn�a za sob� drzwi. Za mocno, pomy�la�a, w taki dzie� nie trzaska si� drzwiami.

Zrobi�o si� p�no, zanim Mali tego wieczoru mog�a p�j�� na g�r� si� po�o�y�. Musia�a zapakowa� jedzenie, kt�re zosta�o, �eby nic si� nie zmarnowa�o. Nigdy nie wolno marnowa� jedzenia. Mi�so i dwa ciasta da�a matce, �eby zabra�a je ze sob� do Buvika, gdzie nast�pnego dnia wyprawia�a wesele c�rki i z tego powodu wcze�nie wyjecha�a.

Eli i bracia Mali r�wnie� przybyli na cmentarz, ale od razu wr�cili do domu. Mali nie mia�a o to pretensji. Kto� musi przecie� przygotowa� przyj�cie weselne.

��Przyjedziecie jutro z Johanem? � spyta�a matka, kiedy sta�y przy wyj�ciu i ubiera�y si�. � Mo�e to nie wypada?

��Ja przyjad� � odpar�a Mali. � Ale nie wiem, co zrobi Johan. Jeszcze nie zd��yli�my o tym porozmawia�.

��Ale je�li on uzna, �e nie powinna�� � zacz�a ostro�nie matka.

��Moja siostra wychodzi za m��, wi�c na pewno przyjad� � przerwa�a jej Mali spokojnie. � By� mo�e nie zabawi� do ko�ca, ale b�d�. Wiem, �e Sivert bardzo by tego chcia� -doda�a.

��Margrethe te� nie b�dzie mog�a zosta� d�ugo � powiedzia�a matka. � Jeszcze karmi, a nie ma odwagi zabiera� bli�ni�t w taki mr�z. Przyjdzie tylko na par� godzin. Mo�e b�dziesz mog�a si� zabra� z ni� i z Bengtem? Oczywi�cie, je�eli Johan nie przyjedzie z tob� � doda�a szybko.

��Zobaczymy jutro � odpar�a Mali.

Johan poszed� na g�r� wcze�niej. Le�a� ju� w ��ku, kiedy Mali przysz�a do sypialni na poddaszu. By�a tak zm�czona, �e czu�a b�l w ca�ym ciele. Podesz�a do okna i wyjrza�a na dw�r. Jej wzrok pow�drowa� ku stodole, kt�ra teraz sta�a pusta. Sivert po�egna� swoje gospodarstwo na zawsze, pomy�la�a.

��Co tak p�no? � spyta� Johan i uni�s� si� na �okciu.

��By�o du�o do zrobienia � odpar�a kr�tko i zdj�a sukni� przez g�ow�.

��A po co masz s�u�b�? � nie poddawa� si�. � Zap�aci�em dodatkowo za dwie dziewczyny do pomocy. Mog�a� im zostawi� ca�� robot�.

��Teraz jednak ja za wszystko odpowiadam � odpowiedzia�a.

Wyj�a spinki z w�os�w, znalaz�a grzebie� i zacz�a rozczesywa� z�ociste kosmyki. Potem od�o�y�a grzebie� i czubkami palc�w masowa�a sk�r� g�owy. W skroniach �omota� niezno�ny b�l. Odrzuci�a w�osy do ty�u i podesz�a do ��ka po koszul�.

��Nie wiem, czy o tym my�la�e�, ale Eli wychodzi jutro za m�� � zacz�a, odwr�cona do Johana plecami. � Pojedziesz ze mn� do Buvika?

��Nie zamierzasz chyba i�� na wesele dzie� po tym, jak ojciec zosta� z�o�ony do grobu?

Poczu�a na sobie jego spojrzenie.

��To nie wypada � doda�.

Nie wypada tak samo jak wzi�cie jej si�� w dniu �mierci Siverta, pomy�la�a ze z�o�ci�, ale nie powiedzia�a tego na g�os.

��Gdyby to by�o wesele kogo� innego, nie posz�abym � rzek�a. � Ale to moja siostra bierze �lub. Nie wydaje mi si�, bym uczyni�a co� z�ego, gdybym tam posz�a na kr�tko. �ycie musi si� toczy� dalej. I nie s�dz�, by tw�j ojciec mia� co� przeciwko temu � doda�a. � Zawsze patrzy� na wszystko realnie i nie pami�tam, by kiedykolwiek zrobi� co� dla ludzkiej opinii. Robi� to, co sam uwa�a� za s�uszne.

Przez chwil� Johan le�a� w milczeniu, obserwuj�c w p�mroku, jak Mali zdejmuje bielizn� i wk�ada koszul�.

��Je�eli przyjdziesz tu do mnie na chwil�, to mo�e pojad� z tob� jutro � odezwa� si� nagle.

��Co powiedzia�e�? � spyta�a tak cicho, �e ledwie j� by�o s�ycha�. � My�lisz, �e jedna przys�uga jest warta drugiej? Chyba nie wiesz, co m�wisz!

Szybko w�lizgn�a si� do swojego ��ka i nakry�a ko�dr� a� na g�ow�, trz�s�c si� i szcz�kaj�c z�bami ze z�o�ci.

��Chc�, �eby� tu do mnie przysz�a � powt�rzy� Johan stanowczo.

��Nie � odpowiedzia�a Mali zimno. � B�dziesz musia� tu przyj�� i mnie wynie��, a nie uda ci si� tego zrobi� bezszelestnie, obiecuj� ci. Je�eli zatem nie masz za grosz respektu dla swojego ojca i chcesz wszcz�� alarm w ca�ym domu w dniu jego pogrzebu, to chod� tutaj. Tylko najpierw dobrze si� zastan�w � doda�a. � Dobrze si� zastan�w, Johanie Stornes.

Johan sykn�� ze z�o�ci. Na moment Mali zmartwia�a ze strachu, �e wstaje, �eby j� wynie�� z ��ka, ale po chwili zrobi�o si� cicho.

��Jeste� piekieln� bab�, Mali � rzek�. � My�lisz, �e mo�esz rz�dzi� wszystkimi i decydowa� o wszystkim, jak ci si� �ywnie spodoba. Ale zapami�taj sobie: od dzi� to ja i tylko ja jestem panem w tym domu. Od tej pory b�dzie tak, jak ja chc�, rozumiesz?

Mali nie odpowiedzia�a. Przytuli�a si� do Ma�ego Siver-ta i wci�gn�a zapach swego �pi�cego dziecka. Podkrad�a nieco jego ciep�a dla swoich zimnych jak l�d, zesztywnia-�ych cz�onk�w.

Tak, dobrze zdawa�a sobie spraw�, �e od tej pory jest tylko jeden pan w Stornes. Nie dw�ch, jak by�o przez ostatnie pi�� lat, odk�d tu mieszka. Lepszego z nich odprowadzi�a dzi� do grobu.

Kwiecie� przyszed� wraz ze s�o�cem i bezchmurnym niebem, czysty niczym cud po d�ugiej, mrocznej zimie. Kapa�o i ciek�o z poro�ni�tych mchem dach�w, a je�li kto� nie uwa�a�, m�g� oberwa� w g�ow� spadaj�cymi p�atami �niegu. Znowu okresowe strumyki z szumem rze�bi�y skalne zbocza i pluska�y pod grub� warstw� �nie�nej pokrywy, kt�ra zaczyna�a p�ka�. S�o�ce przygrzewa�o przez szyby, a w podwi�d�e kwiaty w oknach salonu wst�powa�o nowe �ycie.

Wydawa�o si�, jakby wszystko stawa�o si� prostsze wraz ze s�o�cem i ciep�em. Mali nuci�a pod nosem, kiedy zbiera�a z ��ek koszule nocne, prze�cierad�a, r�czniki i bielizn� na wielkie pranie i bielenie. Sk�ry i narzuty s�u�ba wynios�a na dw�r i rozwiesi�a na sznurach; przy trzepaniu wypada�o z nich niema�o rozmaitego stworzenia. Mali od samego widoku sw�dzia�o ca�e cia�o. Dom wymyto od pod�ogi po dach. Okna, kt�re zaklinowa�y si� podczas mro�nej zimy, ostro�nie wywa�ono i wpuszczono �wie�e powietrze. Tak jakby wywietrzono ca�e z�o, kt�re naros�o zim�, i wpuszczono now� nadziej� na lepsze czasy.

Pewnego popo�udnia Mali nagrza�a w pralni wielki �elazny kocio� wody. W czasie zimy pod koniec ka�dego tygodnia regularnie si� my�a w misce, czego prawie nikt inny z domownik�w nie robi�. Ale teraz wyci�gn�a wielk� bali�.

Pierwszym, kt�ry w niej wyl�dowa�, by� Ma�y Sivert. Pocz�tkowo przygl�da� si� sceptycznie po�yskuj�cej wodzie, ale kiedy wreszcie do niej wszed�, niemal nie mo�na go by�o stamt�d wyci�gn��. W ko�cu Mali musia�a go wywabi� z k�pieli za pomoc� kawa�ka br�zowego cukru. Okr�ci�a ch�opca wielkim r�cznikiem i energicznie wytar�a do sucha. Zauwa�y�a, �e bardzo wyr�s� w ci�gu zimy. Trzyma�a teraz d�ugie, krzepkie ch�opi�ce cia�o. Przeczesa�a palcami jego ciemne w�osy i nagle zwr�ci�a uwag� na mokre loki opadaj�ce na kark. Zrobi�o jej si� ci�ko na sercu. Dok�adnie tak samo wygl�da�y w�osy Jo tamtego wieczoru na przystani. Zanurzy�a twarz w czuprynie Ma�ego Siverta i poczu�a, jak �zy nap�ywaj� jej do oczu. Przesun�a wargami po karku ch�opca, pokrytym delikatnym puszkiem, i poca�owa�a go w czubek ucha. Skuli� si� w jej ramionach i roze�mia�.

Tak d�ugo t�umi�a my�li o Jo, w ka�dym razie pr�bowa�a. Nic dobrego nie wynika�o z ci�g�ego rozmy�lania o nim � czu�a si� tylko jeszcze bardziej nieszcz�liwa, a przebrni�cie przez ka�dy dzie� i ka�d� noc stawa�o si� trudniejsze i bardziej bolesne. �ycie we dworze nie szcz�dzi�o jej zmartwie�, codziennie przynosi�o nowe k�opoty. Jednak nie zapomnia�a o Jo. Nigdy go nie zapomni, ale usi�owa�a zrozumie�, �e marzenia o Jo do niczego nie prowadz�. Prze�y�a swoje dni pe�ne szalonego, niepoj�tego szcz�cia. Niczego wi�cej nie mog�a oczekiwa�. Poza tym Jo znalaz� inn� kobiet�, tak w ka�dym razie m�wi�a jego siostra. W�a�nie �wiadomo�� tego sprawia�a jej za ka�dym razem najwi�kszy b�l, lecz mimo to nie udawa�o si� jej o tym nie my�le�. Obraz Jo i innej kobiety�

Bezwiednie przytuli�a syna do siebie i ujrza�a w wyobra�ni jego ojca, jego b�yszcz�ce szarozielone oczy, uroczy u�miech, p�d�ugie w�osy kr�c�ce si� na karku, mi�kki, ciep�y g�os. Przypomnia�a sobie jego r�ce i poczu�a, jak zrobi�o jej si� gor�co. Nikt nie zna� tak dobrze jej cia�a jak jego r�ce! Odda�a si� bez reszty temu m�czy�nie, otworzy�a si� przed nim bez wahania. Pozwoli�a mu ze sob� zrobi� wszystko, co chcia�, on za� sprawia�, �e by�a nieprzytomna ze szcz�cia. Kiedy Johan jej dotyka�, budzi� w niej tylko odraz�.

��Mama idzie k�pa�? � spyta� Ma�y Sivert i spojrza� na ni�.

��Tak, mama te� si� wyk�pie � odpar�a Mali i w�o�y�a malcowi koszulk�. � A teraz ci� ubior� i zaprowadz� do Ane. Ona da ci je��.

Mali ubra�a synka i zaprowadzi�a do salonu. Oznajmi�a dziewcz�tom, �e b�dzie si� k�pa�a i my�a g�ow�, i �e to troch� potrwa.

��Powiedzia�am Johanowi, �e te� b�dzie si� m�g� dzi� wyk�pa�. Powinni�my wszyscy skorzysta�, skoro ju� rozpali�am i nagrza�am tyle wody. Johan wybra� si� do Øra, ale zapowiedzia�, �e wr�ci przed obiadem. Zawiadomcie go, gdy przyjdzie, �e woda jest gotowa.

Mali zamkn�a za sob� drzwi do pralni i dola�a ciep�ej wody do balii. O wylaniu tej, w kt�rej si� k�pa� Ma�y Sivert, nie by�o nawet mowy � oznacza�oby to marnotrawstwo zar�wno drewna na opa�, jak i wody. Obok balii postawi�a jednak wiadro czystej, letniej wody do sp�ukania w�os�w. Potem rozebra�a si�.

W pralni by�o niemal za gor�co. Przez okno grza�o s�o�ce, a z du�ego paleniska bucha� ogie�. Mali sta�a przez chwil� naga i popatrzy�a po sobie. Przesun�a d�onie po kr�g�ych, j�drnych piersiach, p�askim brzuchu i mi�kkich biodrach. Mia�a dwadzie�cia cztery lata, urodzi�a syna, ale jej cia�o nadal pozosta�o szczup�e i spr�yste. Mijaj�ce lata i macierzy�stwo doda�y jej tylko uroku, zdawa�a sobie z tego spraw�, mimo �e nigdy zbytnio si� nad tym nie zastanawia�a. Jednak spostrzeg�a to po spojrzeniach, jakie posy�ali jej ludzie na przyj�ciach, na kt�re by�a proszona, i w innych miejscach, gdzie zbiera�o si� du�o os�b.

Zdarza�o si� nawet, �e niekt�rzy m�wili o tym wprost -zwracali Johanowi uwag�, �eby dobrze pilnowa� �ony, kt�ra wraz z up�ywem lat staje si� coraz pi�kniejsza. W przeciwie�stwie do innych �on, kt�re cz�sto przybiera�y na wadze, ich cia�o wiotcza�o, a w�osy przerzedza�y si�, gdy po wyj�ciu za m�� rodzi�y jedno dziecko za drugim.

Na twarzy mo�e przyby�o jej kilka zmarszczek, a oczy nie wydawa�y si� ju� tak b�yszcz�ce i promieniej�ce rado�ci�, pomy�la�a Mali. Nachyli�a si� do ma�ego lusterka na �cianie, przetar�a par� i przyjrza�a si� sobie. Zmieni�a si� od czasu, gdy by�a ca�kiem m�oda i snu�a wiele marze� o �yciu. Nie wygl�da�a te� tak, jak w owe tygodnie lata, kiedy Jo mieszka� z nimi. Nigdy nie czu�a si� pi�kniejsza ni� wtedy. W�wczas promienia�a, pomy�la�a, promienia�a i �y�a pe�ni� �ycia. Mimo �e od tamtej pory min�o troch� czasu, a troski i zmartwienia jej nie omija�y, Mali czu�a, �e i teraz jest pi�kna i poci�gaj�ca. Bujne g�ste w�osy wydawa�y si� r�wnie imponuj�ce jak kiedy�. Co prawda wypad�o ich troch� tu� po porodzie, ale teraz znowu zrobi�y si� mocne. Mali powoli odpi�a spink� i rozpu�ci�a w�osy na ramiona -jasne loki si�ga�y prawie do pasa. Ich kolor zmieni� si� nieznacznie po urodzeniu Ma�ego Siverta, sama nie wiedzia�a, dlaczego. Barwa ��tego zbo�a przesz�a w przypominaj�c� raczej stare z�oto roz�wietlone blaskiem �wiat�a.

Mali wesz�a do balii i zanurzy�a si� a� po szyj�. D�ugo tak siedzia�a, opar�a g�ow� na brzegu i wyra�nie czu�a, jak opuszcza j� napi�cie. Ostatnio towarzyszy�o jej nieustannie i przyprawia�o o ci�g�y b�l g�owy, lecz nikomu si� nie skar�y�a. Kiedy woda zacz�a stygn��, Mali si�gn�a po myd�o i zacz�a si� my�. Potem zwil�y�a w�osy i dobrze je namydli�a. Nast�pnie wsta�a, wzi�a wiadro i sp�uka�a w�osy letni� wod�. Woda i myd�o wpad�y jej do oczu i po omacku musia�a szuka� r�cznika, kt�ry po�o�y�a na krze�le. Nie si�gn�a go z balii, wi�c wysz�a na pod�og�. Z mokrych w�os�w ciek�a woda, Mali pochyli�a si� nad bali�, zebra�a je w d�onie i pr�bowa�a wykr�ci�.

Poch�oni�ta k�piel� nie s�ysza�a, �eby kto� wchodzi�, dlatego kiedy poczu�a zimne r�ce obejmuj�ce j� od ty�u, krzykn�a przestraszona.

��Mog�o by� gorzej � odezwa� si� Johan za jej plecami. � Ale to tylko ja.

G�adzi� r�koma jej mokre nagie cia�o, jego oddech sta� si� wyra�nie kr�tszy i przy�pieszony.

��W�a�nie mia�am si� wytrze� � burkn�a Mali i pr�bowa�a odsun�� m�a od siebie. � Je�eli tylko troch� poczekasz, nagrzej� wody r�wnie� dla ciebie. Mam czyst��

Johan odwr�ci� j� ku sobie i trzyma� na wyci�gni�cie r�ki. Mali czu�a si� niezr�cznie, stoj�c tak ca�kiem naga, i zaczerwieni�a si�.

��Niecz�sto mog� ci� tak ogl�da� � rzek�, trzymaj�c j� mocno za ramiona. � W ciemnej sypialni na poddaszu niewiele mo�na zobaczy�, zw�aszcza zim�.

Jego r�ce prze�lizgn�y si� po jej piersiach i zsuwa�y dalej po p�askim brzuchu.

��Dobry Bo�e, ale� jeste� pi�kna � szepn�� ochryple.

��Pozw�l mi si� wytrze�, Johan � poprosi�a cicho. � Zaraz kto� mo�e tu przyj��.

��Nie my�la�a� o tym, zanim si� zjawi�em � odpar� i mocno chwyci� j� za po�ladki. � A mo�e czeka�a� na kogo�? To znaczy na kogo� innego?

��Gadasz g�upstwa � rzuci�a, wykr�ci�a si� z jego ramion i znalaz�a r�cznik. � Wiesz dobrze, �e na nikogo nie czeka�am. Nikt nie przychodzi do pralni w dzie� k�pieli.

Nie zd��y�a owin�� si� r�cznikiem, poniewa� znowu j� z�apa�. Mocno do siebie przyci�gn�� i wsun�� r�k� mi�dzy jej nogi. Potem pchn�� j� na �aw�. Mali straci�a r�wnowag� i upad�a, uderzaj�c g�ow� o �cian�. Wypu�ci�a z r�k r�cznik. Johan ju� j� dopad�, dzia�a� z tak� zapalczywo�ci�, jakiej jeszcze u niego nie zna�a. Widok mokrego nagiego cia�a �ony mocno go podnieci�. Dysza�, przygniata� j� jednocze�nie, zrywaj�c z siebie ubranie. �awa by�a twarda i w�ska i Mali musia�a mocno si� trzyma�, �eby nie spa��.

Nie wiedzia�a, jak d�ugo to trwa�o, gdy da� si� s�ysze� jaki� d�wi�k. Z przera�eniem odwr�ci�a g�ow� w stron� wej�cia. Johan niczego nie spostrzeg�. Sapa� i j�cza�, nie przerywaj�c szale�czej jazdy. Serce w piersi Mali zamar�o. W uchylonych drzwiach do pralni sta� Ma�y Sivert. Przygl�da� im si� wielkimi, przestraszonymi oczami i z otwartymi ustami.

Mali pr�bowa�a odepchn�� Johana i powstrzyma� go.

��Przesta� � sykn�a. � Ma�y Sivert tu jest.

Chwil� trwa�o, zanim znaczenie tych s��w dotar�o do Johana. Mali zorientowa�a si�, �e w�a�nie dochodzi� i dlatego zdawa� si� nieobecny.

��Co? � wzdrygn�� si� i spojrza� na przera�on� twarz Mali. � Co powiedzia�a�?

��Ma�y Sivert � szepn�a.

Johan gwa�townie odwr�ci� g�ow�. Kiedy zauwa�y� syna w drzwiach, zrobi� si� czerwony jak rak.

��Wyjd�! � krzykn�� z w�ciek�o�ci�. � Id� st�d!

��Nie � odpar�a Mali bezsilna. � Nie wyp�dzaj go. Powinni�my spr�bowa� mu wyt�umaczy�

Dolna warga Ma�ego Siverta zacz�a dr�e�, a oczy wype�ni�y si� �zami.

��Co lobicie? � spyta� zagubiony.

��Wyjd� � powt�rzy� Johan stanowczo. � To� Mama zaraz do ciebie przyjdzie. Wyjd� teraz i zamknij za sob� drzwi.

Ch�opiec powoli odwr�ci� si� i wyszed�. Zanim zamkn�� drzwi, obejrza� si� jeszcze raz i popatrzy� na rodzic�w. Mali rozp�aka�a si�, kiedy dostrzeg�a to spojrzenie: przera�one, niepewne i zagubione. Potem drzwi si� zamkn�y.

��Musz� i�� do niego i mu wyt�umaczy� � zacz�a, pr�buj�c desperacko si� wyswobodzi�.

��P�jdziesz, gdy sko�cz� � odpowiedzia� Johan ochryple i zacz�� od nowa.

Mali le�a�a nieruchomo jak k�oda i my�la�a tylko o synku. Co on sobie m�g� wyobra�a�, kiedy zobaczy� ich w takiej sytuacji? I do tego jeszcze zosta� przep�dzony przez rozw�cieczonego ojca. Powinni raczej po�piesznie co� na siebie narzuci� i stara� si� z nim porozmawia�. Biedny malec, gdzie on teraz jest?

Nieoczekiwane wtargni�cie Ma�ego Siverta wytr�ci�o Johana z transu. Dysza� i j�cza� jeszcze przez chwil�, stara� si�, jak m�g�, ale w ko�cu da� za wygran�. Przeklinaj�c ze z�o�ci�, wsta� z �awy.

��Przekl�ty bachor! � warkn�� bez opami�tania.

Zanim Mali zda�a sobie spraw� z tego, co robi, wymierzy�a mu policzek. Stan�� jak wryty i na sekund� odebra�o mu mow�, ale zaraz odda� Mali z jeszcze wi�ksz� si��.

��Co ty sobie wyobra�asz?! � krzykn��. � �e mo�esz mnie policzkowa� jak jakiego� g�wniarza?

Mali nie da�a si� wci�gn�� w k��tni�. Chwyci�a r�cznik i szybko si� wytar�a. Zacz�a si� ubiera�, a �zy ciek�y jej po twarzy. Policzek, w kt�ry Johan j� uderzy�, piek�.

��Jak s�dzisz, co taki maluch mo�e sobie pomy�le�, kiedy� Widzia�e� przecie�, �e by� �miertelnie przera�ony. A ty co? Wyganiasz go. Krzyczysz na niego, jak gdyby�

��By�oby lepiej, gdybym wsta�? Pozwoli� mu zobaczy� zobaczy� si� w ca�ej okaza�o�ci?

Mali nie wiedzia�a. Jedyne, czego pragn�a, to odszuka� Ma�ego Siverta i spr�bowa� mu wyt�umaczy� Wyt�umaczy� mu? Ale co? � zastanowi�a si� nagle. O mi�o�ci? Wsun�a stopy w buty, narzuci�a szal na mokre w�osy i wypad�a za drzwi.

Wreszcie odnalaz�a ch�opca w stodole. Zagrzeba� si� w zag��bieniu w sianie, le�a� tam i p�aka�. Mali podesz�a do niego cicho i usiad�a obok. Przyci�gn�a synka do siebie, poczu�a, �e ma�ym cia�kiem wstrz�sa� p�acz. Stara�a si� ukoi� Siverta, g�adz�c go po g�owie.

��Pos�uchaj mnie � zacz�a powoli, nie bardzo wiedz�c, co m�wi� dalej.

Wiele jednak zale�a�o od tego, co teraz powie, pomy�la�a, by jego niewinny, dzieci�cy umys� m�g� jako� zaakceptowa� to, co malec zobaczy�. Aby to, czego by� �wiadkiem, nie zniszczy�o mu �ycia w p�niejszym wieku, gdy kiedy� sam�

��Tata� tata z�y � szlocha�.

��Nie, tata nie jest z�y. Ale ty przyszed�e��

Mali przerwa�a i musia�a prze�kn�� �lin�.

��Kiedy dwoje ludzi si� kocha, to lubi� by� tak blisko siebie, jak� jak tylko si� da

��m�wi�a dalej cicho. � Wiesz, jak to jest przyjemnie, kiedy g�adz� ci� po go�ych pleckach, prawda? Kiedy mo�esz przyj�� do mnie do ��ka w sypialni na g�rze i si� przytuli�

Ma�y Sivert spojrza� na ni� zap�akanymi oczami.

��I w�a�nie w pralni zobaczy�e�� � wyja�nia�a Mali, czuj�c si� niezr�cznie. � Tata nie by� ani rozgniewany, ani z�y. Ani na ciebie, ani na mam�. On chcia� by� tylko dla mnie dobry� wtedy doro�li robi�� robi� to, co widzia�e�.

Przez chwil� s�ycha� by�o tylko �kanie Ma�ego Siverta. Siedzia� blisko Mali i skuba� �d�b�o s�omy.

��Bez ublania? � spyta� i popatrzy� na ni�.

Bo�e, pomy�la�a Mali, czuj�c, jak z�o�� burzy jej krew w �y�ach. �e te� Johan nigdy nie mo�e nad sob� panowa�! Gdyby zachowywa� si� jak inni, nigdy by si� to nie zdarzy�o. Chocia� nie! To mog�oby si� zdarzy� ka�demu. Na przyk�ad Bengtowi i Margrethe albo parobkom i dziewcz�tom zabawiaj�cym si� na sianie. Ale to jakby co innego. Gdyby ch�opiec ich zaskoczy�, ujrza�by nami�tno��, igraszki i mi�o��. To, co zasz�o mi�dzy ni� i Johanem, by�o tylko jej upokorzeniem, ale tej r�nicy, mia�a nadziej�, Ma�y Sivert pewnie by nie zauwa�y�.

��Tak, bez ubrania � przytakn�a, wycieraj�c mu policzki i nos r�bkiem fartucha. � Chcieli�my by� blisko siebie bez ubrania � doda�a, czuj�c, �e si� czerwieni.

��Zeby by� dobzy? � upewnia� si� Ma�y Sivert i utkwi� w matce badawczy wzrok.

��Bardzo dobrzy � szepn�a Mali.

Posiedzieli jeszcze chwil� w milczeniu, oddech ch�opca stawa� si� coraz bardziej wyr�wnany. Nagle malec przy�o�y� twarz do szyi Mali, a r�czkami g�adzi� j� po karku.

��Dobze? � szepn�� i spojrza� na ni� z u�miechem.

Mali roze�mia�a si� i poca�owa�a go mi�kko w czo�o, przytuli�a mocno, a potem leciutko ugryz�a w czubek ucha, a� skuli� si� i roze�mia�.

��No, dobrze � rzek�a i wzi�a synka na r�ce. � A teraz p�jdziemy do domu i zobaczymy, czy zaraz b�dzie jedzenie.

��Czy wyt�umaczy�a�� czy uda�o ci si� porozmawia� z Ma�ym Sivertem? � spyta� Johan, kiedy wieczorem spotkali si� w sypialni.

��Tak, my�l�, �e uda�o mi si� wszystko mu wyja�ni� � odpar�a, unikaj�c wzroku m�a.

Rozebrali si� w milczeniu. Johan wszed� do ��ka, nie zamierzaj�c Mali tkn��.

��Nie powinienem by� taki porywczy � odezwa� si� po chwili z drugiego ko�ca pokoju. � I nie powinienem by� ci� uderzy�

��To ja pierwsza uderzy�am � przyzna�a Mali.

�adne z nich nie odezwa�o si� wi�cej. Po jakim� czasie Mali us�ysza�a miarowy oddech m�a i domy�li�a si�, �e usn��. Zdumia�o j�, �e Johan zawsze mo�e dobrze spa�, niezale�nie od tego, co wydarzy�o si� w ci�gu dnia. Sama d�ugo nie mog�a zmru�y� oka. D�ugo�

Kwiecie� by� miesi�cem wielkich urodzin. Olaus ko�czy� roczek pi�tnastego, a Ma�y Sivert trzy lata dwudziestego pi�tego. Najpierw obchodzono uroczysto�� Olausa w Innstad. Najwyra�niej Margrethe ju� przesta�a obawia� si� o dziewczynki. Witaia go�ci w progu swego domu �agodna, u�miechni�ta i urocza, obejmuj�c Bengta ramieniem. Mali zastanowi�a si�, czy kiedykolwiek zawiedli siebie nawzajem. Po du�ym brzuchu, kt�ry tak bardzo martwi� Margrethe, nie zosta�o �ladu, za to piersi mia�a nabrzmia�e. Nadal karmi�a bli�niaczki i, o ile Mali wiedzia�a, starcza�o jej mleka dla obu.

��Najlepsza i najpi�kniejsza mleczna krowa w ca�ym okr�gu � za�artowa� Bengt z u�miechem i pos�a� �onie pe�ne podziwu spojrzenie.

Mi�o�ci mi�dzy nimi dwojgiem nadal niczego nie mo�na zarzuci�, pomy�la�a Mali. Wprost przeciwnie, wygl�da na to, �e jeszcze bardziej si� do siebie nawzajem zbli�yli, �e trudny por�d i obawa o zdrowie i �ycie bli�ni�t w ci�gu d�ugich zimowych miesi�cy bardziej ich po��czy�y.

Margrethe ubra�a si� w now�, pi�kn� z�ocist� bluzk�, kt�ra w niezwyk�y spos�b sprawia�a, �e od siostry bi� dziwny blask, oraz w sp�dnic� uszyt� z materia�u, kt�ry Mali w�asnor�cznie utka�a i podarowa�a Margrethe pod choink� na Bo�e Narodzenie w zesz�ym roku. W�osy m�odej matki, zaczesane do ty�u i spi�te dwoma grzebykami, odzyska�y dawny blask. Sp�ywa�y jej na plecy niczym jedwabny szal. Margrethe sprawia�a wra�enie bardzo m�odej, a jednocze�nie doros�ej i dojrza�ej oraz pe�nej godno�ci kobiety. Nie ma w�tpliwo�ci, �e jest szcz�liwa i jest jej dobrze, pomy�la�a Mali z uk�uciem zazdro�ci.

Olaus nie ca�kiem rozumia�, �e to jego �wi�to, ale przyjmowa� �yczenia i upominki z zarumienionymi policzkami i b�yszcz�cymi oczami. Nie mia� du�ego do�wiadczenia w rozpakowywaniu prezent�w, zatem t� rol� przej�� Ma�y Sivert.

��Pomog� ci � zaproponowa� z ochot� i wzi�� paczki z r�k ma�ego jubilata.

Lecz r�wnie� bli�niaczki, le��ce w ko�ysce na �rodku salonu, otrzyma�y swoj� porcj� nale�nej im uwagi.

��Ale� one wyros�y � zauwa�y�a babcia z Buvika i zaszkli�y si� jej oczy. � To prawdziwy cud, �e wszystko posz�o tak dobrze.

��Tak, mo�emy dzi�kowa� Bogu � przyzna�a Halldis, wzi�a na r�ce mniejsz� z dziewczynek i poda�a Brit Buvik. � Powinna� nabiera� wprawy i nauczy� si� trzyma� takie male�stwo � doda�a z u�miechem. � B�dziesz podawa� Brit Mali do chrztu.

��Czy ju� ustalili�cie dat�? � spyta�a Mali i wyj�a z ko�yski drug� dziewczynk�.

��Porozmawiamy o tym w ko�ciele w pierwsz� niedziel� maja � odpar�a Margrethe.

��Wtedy b�dzie ju� chyba mo�na bezpiecznie wynie�� dzieci na dw�r. Jak my�lisz, Mali?

��My�l�, �e te dwie ma�e dziewuszki znios� wiele -u�miechn�a si� Mali; przysun�a twarz do g��wki niemowl�cia i wci�gn�a jego zapach.

Zdawa�o jej si�, �e tak dawno nie czu�a tego zapachu. Zamkn�a na chwil� oczy i przypomnia�a sobie, jak wzi�a Ma�ego Siverta w ramiona, jak pierwszej nocy le�a�a z nim przy piersi, jego zapach i jak ogarn�o j� uczucie bezgranicznej mi�o�ci macierzy�skiej, kt�rego wtedy po raz pierwszy dozna�a. I t�sknota, pomy�la�a. Bolesna t�sknota za Jo, za tym, by m�c dzieli� to cudowne uczucie razem z nim, ojcem dziecka.

��I ty powinna� urodzi� drugie, Mali � poradzi�a jej Halldis i popatrzy�a na ni�. � Jeste� z tych kobiet, kt�re powinny mie� du�o dzieci.

��Przyjdzie na to czas � odpar�a Mali, nie podnosz�c wzroku. � Ma�y Sivert sko�czy dopiero trzy lata. Mo�emy mie� jeszcze jedno lub dwoje � doda�a, nie patrz�c na Johana. � Tylko nam si� tak nie �pieszy jak gospodarzom w Innstad � za�artowa�a, pr�buj�c si� roze�mia�.

��O, tylko sp�jrz na tych panicz�w � za�mia�a si� Halldis i spojrza�a na ch�opc�w b�yszcz�cymi oczami. � Czy� nie s� �liczni?

Olaus i Ma�y Sivert siedzieli obok siebie na kanapie i g�askali kota.

��Kto by po nich pozna�, �e s� kuzynami � zauwa�y� Olaus Innstad i pokr�ci� g�ow�. � Nasz pierworodny jest podobny do ojca jak ma�o kto, ale Ma�y Sivert� � popatrzy� badawczo na Mali i Johana. � Nie widz� podobie�stwa do �adnego z was � stwierdzi�.

Serce podesz�o Mali do gard�a i czu�a, �e si� zaraz udusi. Podnios�a si� powoli i dr��cymi r�kami po�o�y�a male�stwo z powrotem do ko�yski.

��Nieprawda, jest podobny i do Beret, i do Johana � rzek�a opanowanym g�osem. � I do mnie te� � doda�a, usi�uj�c si� roze�mia�. � Tylko poczekajcie, a� uro�nie. Prawda, mamo? � spyta�a i popatrzy�a na matk�, szukaj�c u niej potwierdzenia swych s��w.

Brit Buvik podnios�a wzrok na Mali i u�miechn�a si�, jakby nieobecna. By�a zbyt zaj�ta niemowl�ciem w swych ramionach, kt�re mia�a podawa� do chrztu.

��Nigdy si� nad tym nie zastanawia�am � przyzna�a. � Ale oczywi�cie jest do ciebie podobny i do swojej prababci, prawda, Ola?

Dlaczego wszyscy musz� rozmawia� o tym, kto jest, a kto nie jest do kogo� podobny, i dlaczego wybrali sobie w�a�nie jego, pomy�la�a Mali poirytowana. Czy ludzie nie mogliby pilnowa� w�asnych spraw? Ma�y Sivert jest spadkobierc� Stornes, nawet je�li nie jest podobny do Johana, pomy�la�a. Po pierwsze Johan widnieje w ksi�gach ko�cielnych jako jego ojciec. Poza tym drugiego lutego Odelsting uchwali�, �e dziecko ma takie samo prawo do nazwiska i dziedziczenia bez wzgl�du na to, czy urodzi�o si� w zwi�zku ma��e�skim, czy poza nim. Nazwano te prawa castbergskimi i du�o o tym pisano w gazetach. Wi�kszo�� ludzi nastawi�a si� wrogo do nowych przepis�w, uwa�aj�c, �e Castberg swoim prawem doprowadzi wiele rodzin do n�dzy. Mali czyta�a na ten temat, a poza tym przys�uchiwa�a si� dyskusji m�czyzn.

Przewa�nie spotyka�a si� z opini�, �e nowe prawo pozbawione jest krzty rozs�dku, �e mo�e doprowadzi� do tego, �e dziewki s�u��ce i �wolne ptaki" zaczn� nadci�ga� z t�umoczkami na r�ku, twierdz�c, �e ojcem niemowl�cia jest dziedzic lub bogaty ziemianin. W ten spos�b zapewni� byt sobie i swemu potworkowi, i je�eli gospodarz nie b�dzie mia� odpowiednich atut�w w r�ku, to znajdzie si� w opa�ach. Nikt nie wspomina� o drugiej ewentualno�ci: kiedy kobieta zostaje z nie�lubnym dzieckiem. Nikomu nawet przez my�l nie przesz�o, �e szanuj�cej si� kobiecie mo�e si� przydarzy� taki wypadek.

Mali nigdy nie w��cza�a si� do dyskusji, ale godzinami czyta�a noc� w gazetach na ten temat. Nagle u�wiadomi�a sobie, �e gdyby zabra�a ze sob� Ma�ego Siverta i odszuka�a Jo, jej syn nie straci prawa do Stornes, lecz odziedziczy posiad�o��, gdy przyjdzie na to czas. Wtedy niczego mu nie zabraknie. Ta my�l przez d�ugi czas nie dawa�a jej spokoju. T�sknota za Jo o�y�a z now� si��, a marzenie o tym, by zamieszka� z jedynym m�czyzn�, kt�rego kiedykolwiek kocha�a, sta�o si� bliskie i realne. Ale Mali szybko wr�ci� rozs�dek. Taka decyzja wywo�a�aby nie mniejszy skandal, ni� gdyby odesz�a z Jo tamtego lata, kiedy pracowa� u nich w Stornes. Mo�liwe, �e tym razem spowodowa�aby jeszcze wi�ksze zgorszenie. Poza tym, czy mog�a by� pewna, �e Jo przyjmie j� i Ma�ego Siverta z otwartymi ramionami?

Kiedy� nie mia�a �adnych w�tpliwo�ci, �e mog�oby si� sta� inaczej. Poza tym Jo obieca� przecie�, gdy wyje�d�a�, �e zawsze b�dzie na ni� czeka�, gdyby kt�rego� dnia zmieni�a zdanie. Jednak jego siostra twierdzi�a co� zupe�nie innego, rozmy�la�a Mali. Wed�ug niej Jo mieszka� teraz z inn� kobiet�, by� mo�e mia� r�wnie� dziecko.

W ko�cu Mali zarzuci�a ten pomys�. Dosz�a do wniosku, �e jej miejsce jest w Stornes, jej syn odziedziczy wspania�y dw�r, a jego imi� � ani jej � nie b�dzie zamieszane w �aden skandal�

Kiedy zesz�a z poddasza, gdzie u�o�y�a do snu Ma�ego Siverta, Johan siedzia� w salonie i przegl�da� stary album fotograficzny.

��Co robisz? � spyta�a Mali zdumiona.

Johan podni�s� g�ow� i spojrza� na ni�. W jego wzroku pojawi�o si� co� mrocznego, co j� zaniepokoi�o.

��Ogl�dam stare zdj�cia � odpar�. � Ojca i matki � doda�. � I moje, kiedy by�em dzieckiem. Olaus Innstad mia� racj�: trudno jest stwierdzi�, do kogo Ma�y Sivert jest podobny.

Mali zrobi�o si� gor�co. Dr��c� r�k� odgarn�a w�osy, staraj�c si� opanowa�. Usiad�a obok m�a i spojrza�a na po��k�e zdj�cia.

��Co ci� napad�o, Johan? � spyta�a, staraj�c si�, jak mog�a, by jej g�os brzmia� spokojnie i naturalnie. � Najwa�niejsze, czyim jest dzieckiem, a nie do kogo jest podobny.

Johan nie odpowiedzia�. Kiedy zamyka� album, wypad�o mu na kolana jakie� lu�ne zdj�cie � zdj�cie ciemnow�osej dziewczynki, z kr�c�cymi si� lokami wok� twarzy i du�ymi ciemnymi oczami.

��Popatrz tylko � rzek�a Mali, podnosz�c fotografi�. � Jest podobny do twojej matki. Je�eli ty w to nie wierzysz, to ja widz�, �e jest bardzo podobny r�wnie� do swojego ojca.

Przez chwil� spodziewa�a si�, �e B�g ze�le na ni� grom za te w�a�nie s�owa. Nie za k�amstwo, wr�cz przeciwnie: kry�o si� w nich wi�cej prawdy, ni� ktokolwiek by przypuszcza�. Ale Johan tego nie wiedzia� i nigdy si� nie mo�e dowiedzie�. Dlatego nieustannie musi go utwierdza� w przekonaniu, �e Ma�y Sivert jest do niego podobny.

Johan wzi�� od niej zdj�cie i schowa� z powrotem do albumu. Potem u�miechn�� si� nieznacznie i obj�� Mali ramieniem.

��Tak, je�li ty tak m�wisz� Wszyscy powtarzali, �e by�em �liczny jako dziecko � westchn��. � Babcia chwyta�a si� wszelkich mo�liwych sposob�w, by mi to da� do zrozumienia. Ale niestety wszyscy z up�ywem lat si� starzejemy � doda� i przeci�gn�� d�oni� po przerzedzonych w�osach, kt�re mu jeszcze zosta�y.

��Czy kto� ci powiedzia�, �e teraz jeste� brzydki? � spyta�a Mali i u�miechn�a si�. � Ja tak nie uwa�am.

Johan zaczerwieni� si� i przygarn�� j� do siebie. Nie protestowa�a. Przytuli�a si� do jego piersi, usi�uj�c oddycha� normalnie. Jej serce wali�o jak szalone, a� si� ba�a, �e Johan to zauwa�y.

��Sivert jest r�wnie� podobny do swojej uroczej matki -odezwa� si� Johan gdzie� ponad jej g�ow�. � Mo�e powinni�my wcze�niej si� dzi� po�o�y�? � szepn�� nieoczekiwanie wprost do jej ucha.

��Dobrze � odpowiedzia�a, gardz�c sam� sob�, a� zapiek�o j� w piersi.

Zachowa�a si� jak ladacznica, pomy�la�a. Sprzedawa�a si� dla swojego syna, kupczy�a swoim cia�em i dusz�, �eby go chroni�. Nie, nie dusz�, poprawi�a si�. Duszy nigdy nie sprzeda. Ale cia�o sprzeda�a za gospodarstwo dla syna. Nie, nie tylko z jego powodu, zreflektowa�a si� nagle. R�wnie� po to, by uchroni� sam� siebie. Na tyle starczy�o jej uczciwo�ci, by to przyzna�. Cho�by przed sob��

Kiedy Mali dwudziestego pi�tego kwietnia rozsun�a zas�ony w sypialni na poddaszu, spojrza�a na g�adki jak lustro fiord, na nasi�kni�t� wod� ziemi�, pachn�c� �yw� gleb�, na kt�rej tylko z rzadka widnia�y malej�ce z dnia na dzie� bia�e p�aty, na g�ry, gdzie �nie�na pokrywa musia�a si� wspina� coraz wy�ej i wy�ej, aczkolwiek niech�tnie. Bywa�y jeszcze dni i noce, kiedy sypa�o �niegiem, jakby ku przypomnieniu ludziom, �e zima nie zamierza tak �atwo si� podda�. Ale �nieg pada� mokry i b�yskawicznie topnia�. Wiosna zaczyna�a wygrywa�.

Mali g��boko zaczerpn�a powietrza i jak zwykle na u�amek sekundy zatrzyma�a wzrok przy przystani. To tutaj zosta� pocz�ty jej �liczny synek, kt�ry dzi� ko�czy trzy lata. Odwr�ci�a si� w stron� ��ka i spojrza�a na niego. Le�a� z g�ow� na wp� ukryt� pod pikowan� ko�dr�, spod kt�rej wystawa�a tylko jego czarna czupryna.

Johan zszed� ju� na d�, ale Mali chcia�a by� przy dziecku, kiedy si� dzi� obudzi. Wyj�a jedn� z paczek, kt�r� przygotowa�a dla Ma�ego Siverta, wielk� tabliczk� czekolady. Opr�cz tego utka�a materia� i uszy�a elegancki garnitur -str�j zostanie zaprezentowany po po�udniu, kiedy przyjd� go�cie. Mali nie mia�a poj�cia, czy Johan pomy�la� o prezencie, w ka�dym razie nic jej nie wspomina�, ale podejrzewa�a, �e trzyma� co� w zanadrzu. Jedynymi urodzinami, o kt�rych nie zapomina�, by�y urodziny syna. Mali domy�li�a si�, �e co� szykuje, poniewa� mi�dzy nim a parobkami da�o si� wyczu� atmosfer� dziwnej tajemniczo�ci.

Usiad�a na brzegu ��ka i ostro�nie odsun�a brzeg ko�dry z twarzy Ma�ego Siverta. Mia� policzki zaczerwienione od snu, wymamrota� co� niezrozumiale przez sen. Chwyci� za brzeg ko�dry i przyci�gn�� j� z powrotem do policzka. Serce Mali ledwie mie�ci�o bezmiar mi�o�ci do �pi�cego synka. Trzy lata, to niewiarygodne. Ponad trzy lata nosi�a swoj� tajemnic� i jak dot�d udawa�o jej si� wszystkich przechytrzy�. Najwi�ksze niebezpiecze�stwo min�o, pomy�la�a z ulg�. Ma�y Sivert jest dziedzicem Stornes i nikt tego nie podwa�y, nawet Johan. Jedynym, kt�ry m�g�by pozbawi� ch�opca prawa do maj�tku, jest gospodarz z Gjelstad, przemkn�o jej przez g�ow� i wzdrygn�a si�. Dr�czy�a j� niepewno��, co takiego wiedzia�. Prawdopodobnie nic, pociesza�a si� w duchu, tylko si� z ni� dra�ni� i dlatego za ka�dym razem, gdy si� spotykali, nie szcz�dzi� jej tych swoich wieloznacznych aluzji, od kt�rych robi�o jej si� gor�co ze strachu i niepokoju. Pewnie chcia� jej tylko zrobi� na z�o��, pomy�la�a. Sprawia�o mu to tym wi�ksz� przyjemno��, im bardziej jej dokuczy� i zdenerwowa�, poniewa� nienawidzi� jej tak samo gor�co, jak i ona jego.

Pochyli�a si� i poca�owa�a ciep�y policzek Ma�ego Siver-ta. Gdyby gospodarz z Gjelstad zna� jej sekret, ju� dawno by go zdradzi� Johanowi, pomy�la�a niepewnie. By�a bowiem przekonana, �e gdyby wiedzia� o czym�, co mog�oby j� zniszczy�, nie zwleka�by z ujawnieniem prawdy, niezale�nie od tego, ile ofiar by to poch�on�o. Nie liczy� si� z nikim i niczym, byle si� tylko zem�ci�! Ale i tak nic nie wsk�ra, pomy�la�a Mali i krew nap�yn�a jej do twarzy. Nikt nie zdo�a teraz zaszkodzi� jej ani jej synowi, a ju� najmniej ten pi-janica z Gjelstad. Sam pewnie ma mn�stwo sprawek na sumieniu. Bo na pewno nie jest bez winy! Kristine nie jest jedyn� s�u��c�, kt�r� zgwa�ci� i kt�rej zrobi� dziecko, ale tylko o niej Mali wiedzia�a. Z Kristine zna�y si� na tyle dobrze, �e ta jej si� zwierzy�a. Mali czu�a, jak na sam� my�l nabrzmiewa w niej nienawi�� do podstarza�ego rozpustnika, kt�ry posiada� tak� w�adz� nad lud�mi, �e m�g� bezkarnie wyprawia�, co chcia�. Dra� si� nie spodziewa�, �e Kristine, nie znajduj�c innej drogi wyj�cia z nieszcz�cia, w kt�re j� wp�dzi�, odbierze sobie �ycie. Jednak nawet mu powieka nie drgn�a, pomy�la�a Mali z gorycz�, gdy si� o tym dowiedzia�. Udawa�, �e nie ma poj�cia, kto m�g� si� przyczyni� do tej tragedii!

Mali s�ysza�a r�wnie�, jak ludzie gadali, �e macza� palce w innych podejrzanych sprawach, �e oszukiwa� przy sprzeda�y i wykorzystywa� znajomo�ci dla osi�gania korzy�ci. W tym celu zawsze szuka� s�abych stron cz�owieka, rozpowszechnia� z�o�liwe plotki, mog�ce zniszczy� tego, kto mia� z nim na pie�ku. Ona te� z nim zadar�a, pomy�la�a Mali i roztar�a zimne d�onie. Nic nie sprawi�oby mu wi�kszej rado�ci ni� to, gdyby kiedy� uda�o mu si� j� pokona�!

Ma�y Sivert otworzy� oczy i zaspany spojrza� na matk�.

��Czy to ten du�y ch�opiec ma dzi� urodziny? � spyta�a Mali i pieszczotliwie potarga�a go po w�osach. � Ko�czy trzy lata i dostanie prezent?

Przez moment Ma�y Sivert patrzy� na ni�, nie rozumiej�c, lecz w jednej chwili oprzytomnia� i usiad� na ��ku.

��Sivelt jest duzy � powiedzia� i u�miechn�� si�. � Tsy lata!

Mali poda�a mu jeden z pakunk�w, ten z du�� tabliczk� czekolady. Na �w widok oczy ch�opca zrobi�y si� ogromne. Niecz�sto dostawa� s�odycze, a tym bardziej ca��, du�� tabliczk�; takiej jeszcze nigdy nikt mu nie podarowa�. Niecierpliwymi palcami rozerwa� papier i wzi�� du�y kawa�ek. B�dzie dzi� k�opot ze �niadaniem, pomy�la�a Mali, ale trudno. Przecie� to trzecie urodziny ma�ego!

��Nie mo�esz zje�� od razu wszystkiego � rzek�a i zabra�a mu reszt�. � Powiniene� zrobi� troch� miejsca w brzuszku na �niadanie, rozumiesz. A potem przyjd� do ciebie go�cie i przynios� wi�cej prezent�w, mama upiek�a te� ciasto.

Z k�cik�w ust Ma�ego Siverta pociek�a rozpuszczona czekolada. Jego oczy b�yszcza�y. Mali przynios�a �ciereczk� i umy�a mu buzi�, a potem poda�a mu drug� paczk�. Pi�kny ciemnoniebieski garnitur nie wzbudzi� takiego zainteresowania jak czekolada, zreszt� Mali nie liczy�a na to.

��A teraz powiedz �adnie �dzi�kuj�" � zwr�ci�a mu uwag�. � Musisz o tym pami�ta�, �e kiedy co� dostajesz, zawsze musisz podzi�kowa�.

��Dzi�kuj� baldzo! � zawo�a� i zarzuci� jej r�ce na szyj�. -Mog� jesce cekolady?

Mali nie potrafi�a synkowi odm�wi� i da�a mu du�y kawa�ek. Potem ubra�a ch�opca i razem z prezentami zabra�a na d�.

Beret ju� zesz�a do salonu. Schud�a i posiwia�a od czasu, kiedy zabrak�o Siverta, zauwa�y�a Mali. Nie przypuszcza�a, �e te�ciowa tak to prze�yje; by� mo�e by�a bardziej zwi�zana z Sivertem, na sw�j szczeg�lny spos�b, ni� Mali s�dzi�a. Par� razy pr�bowa�a rozmawia� z Beret o Sivercie, ale tamta tylko jeszcze bardziej zamyka�a si� w sobie i patrzy�a gdzie� w dal nieobecnym, pozbawionym �ycia, szarym wzrokiem.

Mali uzna�a, �e nie powinna si� spodziewa�, �e te�ciowa nagle zechce dzieli� si� z ni� swymi najskrytszymi my�lami. Lub uczuciami, je�li jakie� mia�a. Mali zawsze w�tpi�a w to, �e matk� Johana sta� na wzruszenie, ciep�y gest lub chwilow� s�abo�� i prawdziwe �zy, mo�e poza sytuacjami, kiedy rozczula� j� Ma�y Sivert. Teraz nie by�a ju� tego taka pewna. Zdarza�o si� bowiem, �e czasami, gdy Beret my�la�a, �e nikt jej nie widzi, Mali dostrzega�a w jej spojrzeniu jaki� b�l i bezradno��. Nigdy jednak nie trwa�o to wystarczaj�co d�ugo, by mog�a nabra� pewno�ci, a i Beret nigdy nie pr�bowa�a z Mali rozmawia�, nigdy nie szuka�a u niej pociechy. Tylko Ma�y Sivert potrafi� wywo�a� u�miech na poszarza�ej twarzy babci.

��No nie, kto to przyszed�? � zawo�a� Johan i podrzuci� syna wysoko w powietrze, a� ten krzycza� z rado�ci. � Czy kto� ma tu dzisiaj urodziny?

��Tak, ja! � odpowiedzia� Ma�y Sivert zachwycony. � Tsy lata!

��Koniec �wiata! � rzek� Johan i u�miechn�� si�. � Ju� tak si� zestarza�e�? W takim razie nie jeste� ju� ma�ym dzieckiem, lecz wyros�e� na tyle, �eby dosta� swoj� w�asn� sypialni� obok naszej, mamy i mojej � doda�, rzucaj�c kr�tkie spojrzenie w stron� Mali.

Serce w Mali zamar�o. My�la�a, �e uda jej si� jeszcze troch� odsun�� w czasie ten moment, ale Johan najwidoczniej tylko czeka� na odpowiedni� okazj�. Nie mog�a si� sprzeciwi�, bo wszystkim wyda�oby si� to dziwne i nienaturalne.

��Tata ma jeszcze co� dla ciebie. Ale najpierw musimy si� ubra� i wyj�� na dw�r.

��Na dw�l? � spyta� Ma�y Sivert, nie rozumiej�c. � Packa jest tam?

��Tak � odpar� Johan i Mali zauwa�y�a w jego oczach b�ysk dumy. � Paczka jest na zewn�trz. Jest baardzo du�a, zobaczysz, tak du�a, �e nie da�em rady wnie�� jej do domu.

Mali zastanowi�a si�, co takiego Johan teraz wymy�li�. Ma�y Sivert w najwi�kszym po�piechu wci�gn�� na siebie kurtk� i czapk�, owin�� si� szalikiem i podrepta� za ojcem. Mali zauwa�y�a, �e nawet Beret wsta�a i ruszy�a za nimi, stan�a tu� za Mali.

Na dziedzi�cu sta� Gudmund i trzyma� na uwi�zi m�od�, b�yszcz�c� kasztank� z grzyw� jak z�ocisty jedwab i ogonem tej samej barwy. To najpi�kniejsza klacz, jak� Mali w �yciu widzia�a. Nigdy nie spotka�a takiej kombinacji kolor�w. Musia�a sporo kosztowa�, pomy�la�a. Johan nie kupi� chyba ch�opcu konia na w�asno��? Ojciec wzi�� ma�ego Siverta na r�ce i ruszy� w stron� Gudmunda. Mali powoli pod��y�a za nimi.

��Co ty, Johan� � rzek�a nieco zbita z tropu. � Co� ty wymy�li�? Klacz!

��Dziedzic Stornes powinien mie� swoj� klacz � odpar� Johan i u�miechn�� si� dumnie niczym ma�y ch�opiec. -Nasza stara szkapa i tak b�dzie wkr�tce potrzebowa�a zmienniczki � wyja�ni�.

Podeszli bli�ej do Gudmunda. Kasztanka odwr�ci�a ku nim �eb i zar�a�a, a wtedy Johan wyj�� z kieszeni kawa�ek br�zowego cukru i poda� Ma�emu Sivertowi.

��Daj swojej klaczy troch� cukru � zaproponowa�. � Bo to jest tw�j ko�, ch�opie.

��M�j ko�? � spyta� Ma�y Sivert z niedowierzaniem i popatrzy� wielkimi oczami na ojca. � Tylko m�j? M�j ko�, tylko m�j?

��Tylko tw�j � przytakn�� Johan. � Przywitaj si� z nim teraz i daj mu cukier.

Nie okazuj�c ani troch� strachu, ch�opiec otworzy� male�k� pi�stk� i przysun�� j� tu� przed chrapy konia. Klacz pow�cha�a i ostro�nie zliza�a cukier. Potem przytuli�a sw�j ciemny, mi�kki pysk do ch�opca.

��Jak ona si� nazywa? � spyta� Ma�y Sivert i bez l�ku poklepa� zwierz� po �bie.

Przysun�� buzi� do klaczy i szepta� jej niezrozumia�e, pieszczotliwe s�owa. Mali sta�a gotowa do obrony, gdyby kasztanka usi�owa�a zaatakowa� ch�opca lub zachowywa�a si� niespokojnie. Wydawa�a si� bardzo du�a, imponuj�co du�a, ale wygl�da�a na spokojn� i przyja�nie usposobion�. Wida� przywyk�a do obcowania z lud�mi.

��My�la�em, �eby nazwa� j� Sima � zwr�ci� si� Johan do Siverta. � Od pierwszych liter imion twojego i mamy � doda� i rzuci� szybkie spojrzenie w stron� Mali. � Troch� mi przypomina ciebie � szepn��. � Widzisz, ma twoje kolory, jest br�zowa, jak twoje oczy, i ma z�ocist� grzyw� i ogon, niczym twoje w�osy�

A wi�c ten ko� jest wyrazem mi�o�ci do nich obojga, pomy�la�a Mali. Nazwany od pierwszych liter ich imion: �si" od Siverta i �ma" od Mali. W dodatku Johan pami�ta� o jej kolorach. Oszo�omiona pokr�ci�a g�ow� i przyzna�a, �e nigdy nie zrozumie tego cz�owieka. Potrafi� zachowywa� si� jak ostatni dra� i egoista, twardy, zimny i wrogi. I nagle wpada na co� takiego jak to: przychodzi ze wspania�� klacz� do dziecka, kt�re sko�czy�o dopiero trzy lata! W dodatku zadaje sobie tyle trudu, by wyszuka� niezwykle pi�kny okaz, poniewa� chcia�, �eby ko� �mia� jej kolory". Nigdy by nie podejrzewa�a, �e Johan w og�le wie, jaki ona ma kolor oczu czy w�os�w!

Johan wsadzi� Ma�ego Siverta na grzbiet zwierz�cia i mocno przytrzyma�.

��Nie. Johan � zawo�a�a Mali przestraszona. � On jest jeszcze za ma�y�

��Wcale nie jest za ma�y � zaprotestowa� Johan. -Chcesz si� przejecha� dooko�a podw�rza, ch�opie?

Oczy Ma�ego Siverta promienia�y, mocno chwyci� za z�ocist� grzyw�. Kiwn�� g�ow�. Gudmund ruszy� powoli, prowadz�c konia za uzd�, a Johan szed� obok i trzyma� syna. Mali przygl�da�a si� im pe�na obaw. By� mo�e to co� wi�cej ni� zwyk�y prezent urodzinowy, zastanowi�a si� nagle. Mo�liwe, �e to zado��uczynienie dla ch�opca i dla niej za to, co si� wydarzy�o niedawno w pralni. Nie wiedzia�a. Ale ju� wcze�niej pozna�a Johana od tej strony; czasem zachowywa� si�, jakby uwa�a�, �e mo�e podarunkami okupi� z�e uczynki, kt�rych wprawdzie �a�owa�, ale o kt�rych nie potrafi� p�niej rozmawia� ani za nie przeprasza�.

��Nareszcie, jestem wyko�czona ze strachu � powiedzia�a, kiedy Johan postawi� ch�opca na ziemi�. � To z pewno�ci� bardzo drogi ko�, najpi�kniejszy, jakiego kiedykolwiek widzia�am � wyzna�a. � Ale ma�y ma dopiero trzy lata, Johan.

��Lecz jest dziedzicem Stornes � odpar� Johan z dum�. � I moim synem � doda� i wzi�� ch�opca na r�ce. � Gudmund zaprowadzi Sim� do stajni, a my p�jdziemy do domu co� zje�� � zwr�ci� si� do Ma�ego Siverta. � P�niej do niej zajrzymy, �eby da� jej siana.

��I wody � stwierdzi� Ma�y Sivert z powag�. � Ona tez musi pi�, tato.

��Pewnie! � roze�mia� si� Johan i u�ciska� ch�opca. � �e te� mog�em o tym zapomnie�. Dobrze, �e Sima jest twoja, bo na pewno b�dziesz o ni� dba�, wiem o tym.

Beret r�wnie� mia�a podarunek dla wnuka: zrobi�a mu na drutach sweter i czapk�. Ma�y Sivert ledwie zwr�ci� uwag� na prezent od babci, zaaferowany bez przerwy m�wi� tylko o koniu, ale Mali podzi�kowa�a te�ciowej w jego imieniu za pi�kn� rob�tk�. Beret tylko skin�a i nie odezwa�a si�.

Kiedy wreszcie zasiedli do sp�nionego �niadania, Johan ponownie zabra� g�os.

��Tak, teraz jeste� ju� du�ym ch�opcem � zacz�� i spojrza� na Ma�ego Siverta. � Tak du�ym, �e nawet masz w�asnego konia.

Nagle g�os mu uwi�z� w gardle, a oczy zaszkli�y si�. Przerwa� wi�c i upi� �yk kawy. Nast�pnie poklepa� malca po g�owie.

��Wszystkiego najlepszego w dniu urodzin, Sivercie Stornes!

Mali �u�a powoli kawa�ek chleba, kt�ry mia�a w ustach. Czu�a, �e wydarzy�o si� zbyt wiele i zbyt szybko jak na jeden dzie�. Ch�opiec sko�czy� zaledwie trzy lata i nagle mia� si� przenie�� do osobnej sypialni, opiekowa� w�asnym koniem i przesta� by� ma�ym dzieckiem. Ogarn�a r�k� w�osy i posmutnia�a. Niewiele mog�a na to poradzi�. Sivert by� synem ich obojga, nie tylko jej, i nie tylko ona o nim decydowa�a. Ju� nie. Musia�a si� z tym pogodzi�. Nie wiedzia�a tylko, �e trzecie urodziny stan� si� wyra�nie zaznaczonym momentem prze�omowym w jego �yciu. Gdyby j� uprzedzono, pr�bowa�aby mo�e temu przeszkodzi�, w ka�dym razie przesun�� jeszcze o rok.

No to j� maj�, zar�wno Johan, jak i Beret, pomy�la�a. Na pewno wsp�lnie przygotowali niespodzianki na dzi�. Musia�a wi�c robi� dobr� min� do z�ej gry i u�atwi� synowi przystosowanie si� do zmian, a zw�aszcza przeniesienie si� do w�asnego ��ka. Obawia�a si�, �e mu si� to nie spodoba, sama zreszt� te� nie by�a zachwycona. Nie mog�a si� oswoi� z my�l�, �e b�dzie musia�a wr�ci� do ��ka Johana. Zbyt dobrze jednak zdawa�a sobie spraw�, �e i w tej kwestii niewiele mog�a poradzi�.

Dla Ma�ego Siverta by� to wielki dzie�, lecz sko�czy� si� p�aczem. Ju� po �niadaniu Johan wzi�� Mali na stron� i powiedzia�, �e b�dzie musia�a przygotowa� �sypialenk�" dla syna na poddaszu. ��ko ju� tam sta�o, reszt� mia�a urz�dzi� wed�ug w�asnego uznania, tak �eby ch�opiec czu� si� jak u siebie. M�wi�c to, Johan nie patrzy� jej w oczy.

��Chyba si� z tym a� tak nie �pieszy � zaprotestowa�a cicho. � Mo�emy przecie��

��Trzeba to zrobi� dzisiaj � Johan nie pozwoli� jej doko�czy�. � Wystarczaj�co d�ugo z tym zwleka�a� � doda�.

W tym czasie, kiedy Sivert, nie posiadaj�c si� ze szcz�cia, zajmowa� si� klacz�, Mali musia�a przygotowa� dla niego na g�rze osobn� sypialni�. Pok�j s�siadowa� przez �cian� z sypialni� jej i Johana, pociesza�a si� wi�c, �e us�yszy ma�ego, gdy ten obudzi si� w nocy. Jednak to mizerna pociecha. Wstawi�a do pomieszczenia kom�dk�, misk� do mycia i dzbanek, a na �cianie powiesi�a makatk�, kt�r� sama utka�a. Kiedy sko�czy�a, przystan�a i rozejrza�a si�. Pok�j nie by� nieprzytulny, ale Ma�y Sivert b�dzie taki samotny. Podobnie jak i ona. Uderzy�o j�, �e ch�opiec najprawdopodobniej szybciej przystosuje si� do zmian ni� ona sama � d�ugo b�dzie t�skni� za jego ciep�ym, delikatnym cia�em. My�l o tym, �e znowu co noc b�dzie zasypia�a w ramionach Johana, nie dodawa�a jej otuchy. Wprost przeciwnie.

Przyj�cie urodzinowe by�o bardzo o�ywione. Przyszli dziadkowie z Buvika, Eli i Johannes oraz starzy i m�odzi z Innstad. Nie zabrano tylko bli�niaczek, kt�re na par� godzin zosta�y pod opiek� s�u��cych.

��Mog�am je chyba zabra� ze sob� � zwr�ci�a si� Margrethe do Mali. � Ale powietrze o tej porze jeszcze jest ostre. Uzgodnili�my, �e pierwsz� powa�n� podr� odb�d� w dniu swojego chrztu.

Nie wygl�da�o jednak na to, by Sivert lub Olaus narzekali na brak maluch�w. Obaj bawili si� zabawkami, kt�re Sivert dosta� na urodziny. Dziadek z Buvika wyrze�bi� �licznego konia z wozem, kt�ry mo�na by�o odczepia�.

��To Sima! � zawo�a� Sivert zachwycony, kiedy zobaczy� prezent.

Tym sposobem wszyscy go�cie dowiedzieli si� o nowej klaczy, kt�ra pojawi�a si� we dworze.

��Chyba nie dosta� prawdziwego konia? � spyta�a matka Mali z szeroko otwartymi oczami ze zdumienia. � Ma�y ma dopiero trzy lata!

��Ale jest dziedzicem Stornes � odpar� Johan, dumnie wypinaj�c pier�.

Mali zauwa�y�a, �e Bengt lekko uni�s� brwi. Przecie� nie z podziwu, pomy�la�a, te� pewnie uwa�a, �e to szalony po- mys��

Babcia z Buvika uszy�a dla wnuka mi�ciutk� koszulk�, a Eli zrobi�a rob�tk� na drutach. Ma�y Olaus przyszed� z zabawk� i du�� tabliczk� czekolady. Sam bardziej ni� ch�tnie przy��czy� si� do jej spa�aszowania. Ch�opcy zjedli niewiele ciasta, �linka im za to ciek�a na sam widok czekolady, kt�r� popijali sokiem.

Nikt nie mia� ju� w�tpliwo�ci, �e Eli b�dzie mia�a dziecko. Brzuch zaokr�gli� si� jej niczym pi�ka, a przysz�a matka jeszcze wypina�a go z dum�, a� promienia�a. Mali przygl�da�a si� swoim dw�m siostrom: by�y tak r�ne, zar�wno z usposobienia, jak i wygl�du. Ale jedno je ��czy�o � obie by�y szcz�liwe ze swoimi m�ami i zadowolone z �ycia. Mali zastanawia�a si�, czy zdaj� sobie spraw�, jak im si� uda�o�

Kiedy przyj�cie si� sko�czy�o, Mali posz�a z Sivertem na g�r� i pokaza�a mu jego now� sypialni�. Malec protestowa� ze wszystkich si�, wczepi� si� w ni� rozpaczliwie, kiedy pr�bowa�a u�o�y� go do ��eczka, i rozdzieraj�co p�aka�.

��Jeste� ju� du�ym ch�opcem � uspokaja�a go Mali, sama walcz�c ze �zami. � Mama b�dzie spa�a obok za �cian�. Je�eli obudzisz si� w nocy, tylko zawo�aj, a zaraz do ciebie przyjd�.

��Chc� spa� z tob�! � p�aka� ch�opiec i nie chcia� jej pu�ci�. � Z mam�.

Mali przeklina�a w duchu Johana, kt�ry podj�� tak� decyzj�, i �e to musia�o si� sta� w�a�nie tego dnia. Zdawa�a sobie spraw�, �e przenosiny przebieg�yby du�o �atwiej, gdyby tylko mog�a oswoi� Siverta z t� my�l�. Nagle odwr�ci�a si� z p�acz�cym ch�opcem w ramionach i posz�a do sypialni, kt�r� dzieli�a z Johanem. Nic takiego si� nie stanie, je�eli pozwoli dziecku spa� w swoim ��ku jeszcze kilka dni, pomy�la�a.

Kiedy otworzy�a drzwi do pokoju, stan�a jak wryta. Jej ��ko zosta�o wyniesione, a w to miejsce stan�o rozk�adane �o�e na powr�t roz�o�one do podw�jnej szeroko�ci. W Mali zagotowa�o si� ze z�o�ci. Jak Johan m�g� zarz�dzi� co� takiego za jej plecami? Najwyra�niej nie �artowa� wtedy w pralni, gdy m�wi�, �e od tej pory on b�dzie o wszystkim decydowa�. Chcia� jej pokaza� raz na zawsze, gdzie jest jej miejsce, pokaza� jej, kto jest panem w Stornes.

Nagle zmrozi�o j� ze strachu. Gdzie jest pude�ko z t�uszczem z wymienia? Kto znosi� jej ��ko i m�g� je znale��? S�u�ba czy mo�e Johan? Poczu�a, jak zimny pot sp�ywa jej po plecach. Jak si� wyt�umaczy, gdy si� oka�e, �e to Johan znalaz� pude�ko i b�dzie zadawa� trudne pytania? Powie, �e u�ywa�a t�uszczu do smarowania policzk�w i r�czek Siverta w czasie mrozu? Mo�e wyja�ni�, �e w zimie szybko pierzchnie i p�ka mu sk�ra albo �e sama piel�gnuje ma�ci� poranione i sp�kane od roboty r�ce� A je�li Johan nie uwierzy?

Wtedy w�a�nie dostrzeg�a pude�ko. Sta�o przy samej �cianie, w najciemniejszym k�cie pokoju, tam gdzie przedtem sta�o jej ��ko. Schyli�a si� i podnios�a je dr��cymi r�kami, wsun�a do kieszeni fartucha i dopiero w�wczas odetchn�a z ulg�. Nast�pnie wr�ci�a do dzieci�cej sypialni i ponownie spr�bowa�a u�o�y� synka w jego nowym ��ku. Ci�gle nie chcia� jej pu�ci�, skuli�a si� wi�c obok, przytuli�a go i �agodnie g�adzi�a po plecach. �ka� i p�aka�, z jednej strony dlatego, �e nie chcia� przenosi� si� od mamy, a poza tym by� zbyt zm�czony po d�ugim i pe�nym wra�e� dniu.

��Tak, tak � szepta�a Mali, przysuwaj�c twarz do jego w�os�w. � Teraz m�j ch�opiec i mama b�d� spa�.

Ma�y Sivert przytuli� si� do niej najmocniej, jak m�g�, a ona nuci�a i �piewa�a mu ko�ysanki. Powoli si� uspokaja�, a po chwili Mali us�ysza�a jego miarowy oddech i domy�li�a si�, �e zasn��. Ostro�nie rozlu�ni�a uchwyt jego r�czek, trzymaj�cych j� kurczowo za szyj�, i wy�lizgn�a si� z ��ka. D�ugo sta�a przy synku i przygl�da�a mu si�, a potem wysz�a i cichutko zamkn�a za sob� drzwi.

Nie odezwa�a si� s�owem, kiedy zesz�a na d� do salonu. Nie patrzy�a na Johana. Dopiero gdy oboje znale�li si� w sypialni, utkwi�a w nim wzrok.

��Pomys� z przeniesieniem Ma�ego� Siverta w ten spos�b� tak gwa�townie. To by�o niepotrzebne. I �e wynios�e� moje ��ko bez�

��Powinienem mo�e spyta� ci� o pozwolenie? � rzuci� ironicznie. W jego oczach pojawi� si� mroczny i z�owrogi b�ysk. � My�l�, �e wystarczaj�co dobitnie ci powiedzia�em, kto tu rz�dzi.

��Nie o tym m�wi� � odpar�a Mali. � Mogliby�my doj�� do porozumienia. Porozmawia� o tym�

��Nie by�o o czym m�wi� � skwitowa� Johan kr�tko. -Wtedy odk�ada�aby� to jeszcze d�ugo. Potrafisz przeforsowa� swoj� wol�, je�li chcesz, dobrze o tym wiem. Teraz jest wi�c tak, jak ma by� � stwierdzi�.

Mali uzna�a, �e najlepiej b�dzie milcze�. Powoli zacz�a si� rozbiera�, nie patrz�c na Johana. Le�a� ju�, gdy z oci�ganiem k�ad�a si� obok. Dos�ownie wzdrygn�a si�, czuj�c jego cia�o tak blisko swego. Ca�kiem zapomnia�a, �e rozk�adane ��ko jest mimo wszystko w�skie. Ostro�nie odsun�a si� na sam skraj pos�ania, jak mog�a najdalej, i le�a�a zupe�nie nieruchomo.

��Najwy�szy czas � odezwa� si� Johan i obj�� j� ramieniem. � Wreszcie jeste� tam, gdzie powinna�. W moim ��ku.

Mali le�a�a sztywno i cicho, prawie nie mia�a odwagi oddycha�. Jednak zda�a sobie spraw�, co si� stanie, jak tylko Johan zacz�� podwija� jej koszul� nocn�. Na mgnienie oka jej my�li pomkn�y do pude�ka z t�uszczem, lecz niestety zostawi�a je w kieszeni fartucha. Teraz, kiedy nie ma swojego ��ka, nie uda jej si� nic ukry�. Nie mog�a te� skorzysta� z cudownego �rodka, zanim si� po�o�y�a, chocia� si� domy�la�a zakus�w m�a, poniewa� Johan ca�y czas bacznie j� obserwowa�.

Westchn�a cicho, zamkn�a oczy i pozwoli�a, by to si� sta�o.

Nadesz�o lato, pachn�ce, ciep�e, kwitn�ce lato. Noce sta�y si� d�ugie i jasne i po raz pierwszy od wielu lat woda w fiordzie by�a tak ciep�a, �e zanurzenie si� w niej po ci�kim dniu pracy sprawia�o czyst� przyjemno��. M�czy�ni i kobiety mieli osobne miejsca do k�pieli, �eby mogli si� my� bez skr�powania. Jednak Mali odnosi�a wra�enie, �e Gudmund i Olav dziwnie cz�sto wybieraj� drog� na cypel i z powrotem do domu wiod�c� tu� przy przystani, dok�adnie wtedy, gdy dziewcz�ta si� k�pa�y. W ciche wieczory rozlega�y si� stamt�d �miechy i piski Ane i Ingeborg, kt�re w po�piechu zawstydzone zanurza�y si� w wodzie. Mali nie wtr�ca�a si� do tych �zalot�w". Je�eli dziewcz�ta zauwa�� skradaj�cych si� parobk�w, same mog� poskar�y� si� Johanowi, to nie jej sprawa. Poza tym odnosi�a niejasne wra�enie, �e s�u��ce wiedzia�y o tych podchodach i nie mia�y nic przeciwko temu, �eby m�czy�ni je podgl�dali. W ka�dym razie z daleka.

W najcieplejsze dni Mali zabiera�a Siverta na przysta�, rozbiera�a go i pozwala�a mu bawi� si� w letniej wodzie przy brzegu. Sivert uwielbia� zbiera� muszelki i barwne kamyki. Mali musia�a je nie�� z powrotem do domu w fartuchu, a Sivert uk�ada� je w pude�ku, kt�re zrobi� dla niego Gudmund i ustawi� na komodzie.

Przeprowadzka do dzieci�cej sypialni przebieg�a du�o �atwiej, ni� Mali si� obawia�a. Przez pierwsze wieczory k�ad�a si� razem z synkiem i czeka�a, a� za�nie, ale w miar� up�ywu czasu uspokaja� si� ju�, gdy mu �piewa�a. Bywa�o, �e ukradkiem przemyka� nad ranem do sypialni rodzic�w.

��Tata dobly dla mamy? � m�wi� i przygl�da� si� im z powag�, widz�c, �e le�� przytuleni.

��Tak, tego mo�esz by� pewny � odpowiada� Johan, bior�c syna do ��ka, i u�miecha� si� porozumiewawczo do Mali.

��Cemu macie ublanie? � dopytywa� si� malec, a� si� oboje zaczerwienili.

Najwidoczniej nie zapomnia� tego, co zobaczy� w pralni, ale wygl�da�o na to, �e tamto doznanie nie wyrz�dzi�o mu wi�kszej szkody, jak si� Mali obawia�a. Jednak to nie zas�uga Johana, pomy�la�a z gorycz�. Sama musia�a uspokaja� syna i cierpliwie t�umaczy� to, co widzia�. Je�li to k�amstwo pomog�o mu upora� si� z trudnym prze�yciem, to warto by�o k�ama�.

��No prosz� � u�miechn�� si� Johan i podrzuci� Siwerta w g�r�. � Nie mo�na ci�gle chodzi� bez ubrania, rozumiesz.

Mimo wszystko cz�sto im si� zdarza�o rozbiera�. Sta�o si� to, czego Mali si� obawia�a: kiedy Johan odzyska� j� na powr�t w swoim ��ku, odebra� z nawi�zk� to, co, jak pewnie uwa�a�, straci� w ci�gu trzech lat. Wieczor�w, kiedy uda�o jej si� jako� wywin��, by�o niewiele, poza kr�tkim tygodniem raz w miesi�cu. Wtedy Johan trzyma� si� z daleka, ale ci�gle narzeka�, �e jej krwawienia trwaj� tak d�ugo i �e zdarzaj� si� wyj�tkowo cz�sto.

Nie mia� racji. Krwawi�a regularnie, jak w zegarku. Tak by�o zawsze, ju� od pierwszego razu. Jednak nie dyskutowa�a z m�em, podda�a si�. Najwa�niejszy by� spok�j w domu. Zauwa�y�a, �e Sivert z coraz wi�ksz� czujno�ci� obserwuje relacje mi�dzy ni� i Johanem, a dla niej najwa�niejsze by�o to, �eby ch�opiec czu� si� bezpiecznie. Zawsze przed p�j�ciem do ��ka wybiera�a si� do wychodka i sta�o si� to jej nawykiem. Tam ka�dego wieczoru zabezpiecza�a si� t�uszczem, tak na wszelki wypadek. Johan by� zadowolony i promienia� jak s�o�ce. Wreszcie mia� to, czego chcia�: syna w osobnej sypialni i �on� w swoim ��ku. Tak up�ywa�y kolejne dni lata w pozornym spokoju i zgodzie, poza tym, �e roboty by�o mn�stwo przy �niwach i innych pracach, jak zwykle o tej porze roku.

Beret odzyska�a wreszcie troch� kolor�w na twarzy. Nie by�a ju� tak milcz�ca i zamkni�ta w sobie jak podczas pierwszych miesi�cy po �mierci m�a. Zacz�o si� od tego, �e da�a si� nam�wi� na wyjazd na chrzciny do Innstad; tam troch� od�y�a. Teraz znowu udziela�a si� w dzia�alno�ci ko�a kobiet i znowu zacz�a dba� o wygl�d salonu. Zupe�nie jak za dawnych czas�w, pomy�la�a Mali.

Mali cieszy�a poprawa samopoczucia Beret, ale stara�a si� nie wchodzi� jej w drog�. Po prostu nauczy�a si� �y� obok. Tak post�powa�a zar�wno wobec te�ciowej, jak i wobec jej syna, kt�rzy byli dla niej uosobieniem z�a. Wreszcie zrozumia�a, �e skoro musi razem z nimi mieszka�, to lepiej nie wywo�ywa� zbyt wielkiego szumu wok� �adnego z nich i nie szuka� powodu do k��tni. Jednak nie podoba�o jej si� to �ycie, zreszt� od samego pocz�tku.

Od czasu do czasu wykrada�a chwil� dla siebie i sama sz�a na przysta�, zwykle wieczorem, gdy po�o�y�a Siverta spa�. Nieraz k�pa�a si� w fiordzie i siada�a nago oparta o �cian� szopy na �odzie, pozwalaj�c �agodnej wieczornej bryzie osuszy� cia�o i w�osy. Nieuchronnie jej my�li w�drowa�y w takich chwilach ku Jo. Tego lata nie zawita� jeszcze do Stornes �aden Cygan, nie s�ysza�a te�, by pojawi� si� w kt�rym� z s�siednich gospodarstw. Ale przyjd�, jak tylko ich bieda przyci�nie.

Kiedy tak siedzia�a mokra i naga przy szopie na �odzie, od�ywa�y w jej pami�ci wspomnienia. Czasem obrazy by�y tak wyraziste i �ywe, �e a� j� przera�a�y. W takich chwilach u�wiadamia�a sobie, jak wygl�da jej �ycie. Zda�a sobie spraw�, �e �yje w ci�g�ym napi�ciu i niezadowoleniu, pozwala m�czy�nie, kt�rego nie kocha, by j� bra� i posiad� na w�asno��, a przy tym udaje, �e tak jest dobrze, cho� nienawidzi ka�dej sp�dzonej z nim sekundy. �atwiej chyba znosi� to zim�, pomy�la�a. Ale kiedy przychodzi�o lato, wraca�y prze�ycia sprzed paru lat i marzenia. I ta dr�cz�ca t�sknota, kt�ra sprawia�a, �e czu�a si� chora, gdy pragnienia stawa�y si� zbyt silne, chocia� za wszelk� cen� usi�owa�a je st�umi�. Nie mia�a ju� na nic nadziei, nie mia�a za czym t�skni�. Ale marzenia�

Odchyli�a g�ow� i przymkn�a oczy. Ujrza�a w wyobra�ni obraz Jo. I podda�a si� wspomnieniom o tamtym wieczorze, kt�ry sp�dzili razem tu nad fiordem; doznanie by�o tak silne, �e niemal czu�a zapach nagiego cia�a Jo, jego ci�ar, ciep�o po��dliwych d�oni. Jego usta, j�zyk.

Westchn�a rozmarzona i po�o�y�a si� na trawie. Nie zdaj�c sobie dobrze sprawy z tego, co robi, zacz�a pie�ci� swoje cia�o. Przesun�a d�o�mi po piersiach, w d� brzucha, wzd�u� bioder. Nagle drgn�a. Jedna d�o� znalaz�a drog� mi�dzy nogami, a dwa palce w�lizgn�y si� g��biej. J�kn�a z rozkoszy i rytmicznie wsuwa�a i wysuwa�a palce. W jednej chwili poczu�a, jak co� w niej narasta, pozazmys�owa przyjemno�� i b�ogo��, uczucie, kt�rego nie da�o si� powstrzyma�. By�o silniejsze ni� wszystko inne i porwa�o j� w wiruj�c� otch�a� czystej rozkoszy, jakiej nie dozna�a od czasu, kiedy by�a z Jo. Tylko on potrafi� doprowadzi� j� do tego stanu. Z dr�eniem podda�a si�, skuli�a, czuj�c w podbrzuszu rytmiczne skurcze.

Kiedy oprzytomnia�a, przerazi�a si�. Gwa�townie usiad�a i rozejrza�a si� wok� ze strachem w oczach. Nas�uchiwa�a. Wsz�dzie panowa�a cisza. Mali s�ysza�a jedynie bicie w�asnego serca i cichy plusk fiordu. Od czasu do czasu znad szkier�w zaskrzecza� kulik. Popatrzy�a wzd�u� swego cia�a i podci�gn�a kolana pod brod�. Co ona zrobi�a? Twarz pali�a j� z podniecenia i ze wstydu.

Nie wiedzia�a, �e tak mo�na, �e tak te�� Po�piesznie wsta�a, si�gn�a po r�cznik, wytar�a si� i w�o�y�a ubranie. To, czego si� dopu�ci�a, na pewno jest grzechem, pomy�la�a. Obraza boska! Nic innego. By� mo�e to nawet nie jest normalne. Mimo to nie �a�owa�a. Ciep�e, odpr�aj�ce uczucie zadowolenia nie opuszcza�o jej. Po raz pierwszy od chwili, gdy kocha�a si� z Jo, zda�a sobie spraw�, jak desperacko jej cia�o �akn�o dok�adnie tego, owego cudownego, w pe�ni niekontrolowanego prze�ycia, kt�re przeszy�o j� niczym b�yskawica, i ca�kowitego zaspokojenia, kt�re j� potem ogarn�o. Czu�a si� jak nowo narodzona, dr��co �agodna i odpr�ona.

Szybko przebieg�a przez ogr�d w obawie, �e jednak kto� j� widzia�. Ale wok� panowa�a zupe�na cisza, nie dochodzi�y odg�osy rozm�w ani ludzkich krok�w. Mali zatrzyma�a si�, odwr�ci�a i spojrza�a w d� na przysta�. Wiedzia�a, �e zrobi to znowu. To by�o najbli�sze spotkanie z Jo od chwili, kiedy wyjecha�. Nawet je�li to grzech, zrobi to jeszcze wiele razy, skoro ju� wie, �e wystarczy zamkn�� oczy i wyobrazi� sobie, �e to Jo zabiera j� w osza�amiaj�c� podr� rozkoszy i po��dania. Nikt si� o tym nie dowie, a jeden grzech wi�cej czy mniej? Jakie to ma znaczenie? �adnego, skoro to takie cudowne: mo�na �y� d�ugie lata, karmi�c si� w ten spos�b, pomy�la�a i zda�a sobie spraw�, �e si� u�miecha.

�niwa w dolinie dobieg�y ko�ca, a siano z g�rskich pastwisk skoszono i zwieziono pod dach. Wszyscy wybierali si� na hale, Mali, Johan, Sivert i parobcy. Ingeborg r�wnie� mia�a w tym roku im towarzyszy�, �eby uczy� si� rozmaitych prac od Ane. Zosta�o ju� bowiem ustalone, �e Ane i Aslak pobior� si� na jesieni, i nale�a�o si� liczy� z tym, �e Ane b�dzie przy nadziei i w zwi�zku z tym b�dzie musia�a zosta� we dworze. Niewykluczone, �e w przysz�ym roku jej obowi�zki na pastwiskach przejmie zatem Ingeborg. Nikt nie wiedzia� tego na pewno, ale mog�o si� tak u�o�y�. W ka�dym razie nale�a�o si� przygotowa� na tak� ewentualno��. Johan podtrzyma� sw� obietnic�, �e w prezencie �lubnym podaruje m�odym niewielk� dzia�k� w g�rach przy letnich oborach wraz z niedu�ym otaczaj�cym j� poletkiem, pod warunkiem jednak, �e Ane zostanie na s�u�bie w Stornes r�wnie� po �lubie, nawet gdy zostanie matk�. Dziewczyna obieca�a, �e nie odejdzie, czerwieni�c si� przy tym i spuszczaj�c wzrok. Mali stwierdzi�a, �e je�li Ane urodzi dziecko, mimo wszystko b�d� musieli si� rozejrze� za now� s�u��c�, przynajmniej na jaki� czas, �eby odci��y� Ane tu� przed, a tak�e zaraz po porodzie. Nie wiadomo zreszt�, czy starczy jej zdrowia. Ale zajm� si� tym, gdy przyjdzie pora, nie warto martwi� si� na zapas, pomy�la�a. Szczerze �yczy�a jej tego szcz�cia, kt�re Ane najwyra�niej znajdowa�a u boku Aslaka.

Johan obieca� Sivertowi, �e pojedzie w g�ry na Simie, i malec wprost nie m�g� si� doczeka� tego dnia. Mi�dzy ch�opcem i klacz� nawi�za�a si� niezwyk�a wi�, nawet Mali musia�a to przyzna�. Jak gdyby istnia�a mi�dzy nimi ni� porozumienia, jakby m�wili tym samym j�zykiem. Wielkie zwierz� zachowywa�o si� ostro�nie i pokornie niczym u�o�ony pies, gdy ch�opiec by� w pobli�u, jak gdyby rozumia�o, �e ma do czynienia z dzieckiem i musi na nie uwa�a�. Pocz�tkowo Mali nie podoba�o si�, �e Johan zostawia syna z koniem na dziedzi�cu bez opieki. Poci�a si� ze strachu, widz�c, jak malec siedzi mi�dzy przednimi nogami Simy i wyjmuje jej kleszcze. Ten wysysaj�cy krew paso�yt atakowa� g��wnie konie i krowy, lecz zdarza�o si�, �e Mali znajdowa�a go te� na swojej sk�rze. U�ywa�a wtedy t�uszczu, �eby go wyj��. Musia�a to robi� bardzo ostro�nie, bo je�eli kawa�ek g��wki kleszcza zosta� w ciele, �atwo mo�na by�o dosta� zapalenia. Na zwierz�tach �erowa� dop�ty, dop�ki nie wype�ni� si� krwi�, wtedy sam odpada� niczym wielka jagoda.

Po jakim� czasie Mali przesta�a si� niepokoi� o Siverta. Albo Sima nie by�a jak inne zwierz�ta, albo ch�opiec nie by� jak inne dzieci. Pewnie po trochu jedno i drugie, pomy�la�a, przygl�daj�c si� obojgu.

Plotka o tym, �e Johan kupi� now� klacz i podarowa� j� swemu synowi, rozesz�a si� szybko. Wi�kszo�� ludzi nie przyjmowa�a tego drugiego dos�ownie. Nie daje si� przecie� drogiego konia trzyletniemu dziecku, nawet je�eli jest dziedzicem Stornes, gadali we wsi. Kiwali g�owami, uznaj�c, �e Johan rzeczywi�cie czasami zachowuje si� �dziwacznie" w stosunku do syna. Co do tego, �e klacz by�a niezwyk�a, nikt z tych, kt�rzy przychodzili obejrze� nowy nabytek, nie mia� w�tpliwo�ci. Wi�kszo�� przystawa�a z zachwytem nad pi�knym, dobrze zbudowanym zwierz�ciem, prawie nikt nie widzia� jeszcze konia o podobnym umaszczeniu. Odk�d klacz pojawi�a si� w gospodarstwie, wiele godzin zesz�o na dyskusjach na jej temat � zar�wno na dziedzi�cu Stornes, jak i w innych dworach i zagrodach. Znale�li si� i tacy, kt�rzy od razu zadeklarowali ch�� kupna jej potomstwa. Ludzie nie mogli wyj�� z podziwu, widz�c, jak Ma�y Sivert obchodzi si� z klacz�.

��Co takiego, u licha, jest w tym dzieciaku? � dziwili si�. -Taki ma�y, a ko� chodzi za nim jak jagni�. Dzieci zwykle boj� si� koni, w ka�dym razie gdy maj� niewiele ponad trzy lata.

��Ale nie Sivert � odpowiada� Johan, z trudem kryj�c dum�. � Ch�opak nigdy nie bal si� zwierz�t. I ma podej�cie do koni, chyba wida�.

Tak, widzieli to. Klepali bezwiednie Siverta po g��wce i wymieniali pe�ne podziwu spojrzenia.

��Sima jest moja � m�wi� Sivert, podnosi� zawadiacko wzrok na nieznajomych i ostro�nie g�adzi� konia po pysku. � Plawda, tato, ze Sima jest moja?

��Najprawdziwsza prawda, synu � odpowiada� Johan, potakuj�c g�ow�.

Ludzie wracali do domu i gadali o Johanie Stornesie, kt�remu chyba pomiesza�o si� w g�owie. Da� synowi takiego konia! Jednak�e nie widzieli dot�d drugiego cz�owieka, kt�ry by�by bardziej dumny z syna. Za du�o dobrego naraz, uwa�a�o wielu. Mo�e po prostu jest bardziej zwariowany na punkcie syna ni� inni ojcowie, poniewa� jako� nie zanosi�o si� na to, by w jego domu pojawi�o si� wi�cej dzieci. Ludzie po trosze dziwili si� Johanowi, lecz musieli przyzna�, �e trafi� mu si� niezwykle �liczny i m�dry potomek.

��Nie jest zbyt podobny do ojca � m�wili ch�opi o Sivercie, gdy Johan ich nie s�ysza�. � Ani z wygl�du, ani z charakteru. Urod� i usposobienie ma raczej po matce � dodawali.

Na szcz�cie tego lata klacz bardziej poch�ania�a ich uwag�.

Dla Johana by�y to tak czy owak dobre dni. Mali zachowywa�a si� cierpliwie i rzadko wszczyna�a k��tnie. Sprawia wra�enie dziwnie odmienionej, my�la� cz�sto Johan, jakby nieobecnej. Zauwa�y�, �e w Mali pojawi�o si� co� nowego, co� mi�kkiego, czego u niej nie widzia� przez wiele lat. Uderzy�o go, �e czasami jakby p�on�a. Nie pami�ta� jej takiej, ale przypomina� sobie niejasno, �e ju� kiedy� mia�a w sobie co� podobnego. Dawno temu, zanim urodzi� si� Sivert�

Pewnego wieczoru powiedzia� jej o tym. Po�o�y� si� ju� i przygl�da� si� jej, jak siedzi na krze�le przy oknie i czesze w�osy, spogl�daj�c w dal.

��Jeste� jaka� inna � odezwa� si� nagle.

Nie od razu si� zorientowa�a, �e m�wi do niej.

��Inna? � spyta�a i spojrza�a na niego. � W jakim sensie inna?

��Nie wiem. Po prostu inna. �agodna i urocza. Jak tu� po �lubie � doda�.

Odwr�ci�a nieco g�ow�, �eby nie m�g� zobaczy� pogardy w jej wzroku. Nigdy nie by�a mniej �agodna i szcz�liwa ni� wtedy, gdy wysz�a za niego za m��. Ale rozumia�a, co mia� na my�li. W czasie ciep�ych tygodni lata od czasu do czasu wymyka�a si� nad fiord i oddawa�a przyjemno�ciom, jak owego wieczoru, kiedy zauwa�y�a, �e mo�e sama zaspokaja� pragnienia, kocha� si� z Jo, mimo �e znajdowa� si� daleko.

Czu�a, �e post�puje �le, �e tak si� nie robi. A je�li od tego mo�na zachorowa�? U�wiadomi�a sobie, �e kiedy� kto� o tym m�wi� � jaki� kaznodzieja, kt�ry w�drowa� od wioski do wioski i nawo�ywa� do przyzwoito�ci i �ycia wed�ug s��w i nauki Boga. Wtedy te� pewnie wspomina� o grzechu nieczysto�ci, ale jego nauki dotyczy�y m�czyzn. Nie m�wi� o kobietach. By� mo�e dlatego, �e podobne praktyki w przypadku kobiet nale�a�y do tak ci�kich grzech�w, �e nawet m�wi� o tym nie wolno, my�la�a Mali, czuj�c niejasny strach przed kar� i chorob�.

Mimo to nie potrafi�a przesta�. Jej g�odne mi�o�ci cia�o dr�a�o w ekstazie, gdy le�a�a skulona za �cian� szopy na lodzie i �ciska�a zwini�t� w k��bek sukni�, wyobra�aj�c sobie, �e tuli si� do Jo. Dopiero, kiedy na powr�t odzyskiwa�a zmys�y, zdawa�a sobie spraw�, �e to tylko suknia, w dodatku ca�a pognieciona i zabrudzona. Potem podnosi�a si� na dr��cych nogach, strzepywa�a sukni�, wk�ada�a j� na siebie i przemyka�a po�piesznie przez ogr�d. W takie wieczory szybko zasypia�a. A je�li Johan bra� j�, zanim zd��y�a zasn��, nadal by�a wilgotna, chocia� nie u�ywa�a t�uszczu z wymienia.

�wi�to sianokos�w na g�rskich pastwiskach wypad�o w najcieplejszym dniu tego lata, a nawet najcieplejszym od wielu lat, m�wili ludzie. Duzi i mali ci�ko dyszeli, wdrapuj�c si� na hal�, spoceni i zaczerwieniem. Wielu zatrzymywa�o si� nad rzek� przed ostatnim wzniesieniem prowadz�cym do letnich zagr�d. Schodzili w d� po p�askich kamieniach przy g��bi, ochlapywali twarze zimn� wod� i pili bez umiaru.

Mali nie widzia�a jeszcze, by ludzie tak licznie wybrali si� na pastwiska, w ka�dym razie odk�d si�ga�a pami�ci�. Nawet Margrethe posz�a ze wszystkimi. Zostawi�a bli�ni�ta na kilka godzin pod opiek� Halldis, a sama z Bengtem zabra�a Olausa na jego pierwsze takie �wi�to. W grupie panowa�o o�ywienie, wszyscy �miali si� i dowcipkowali.

W ci�gu dnia nadci�gn�� lekki wiatr od strony Stortind, kt�ry nieco z�agodzi� upa�. Ale poza tym dzie� by� tak ciep�y, �e dzieci biega�y p�nagie, m�czy�ni dla odmiany jakby od niechcenia zrzucili koszule, a kobiety o�mieli�y si� rozpi�� g�rne guziki bluzek.

Mali nie czu�a si� dobrze. Podejrzewa�a, �e to z powodu upa�u, cho� do tej pory rzadko jej dokucza�. Tego dnia dostawa�a silnych zawrot�w g�owy, kiedy wstawa�a, nie przywi�zywa�a jednak do tego zbytniej wagi. Wesz�a do sza�asu, gdzie Ane ju� wprowadza�a Ingeborg w nie�atw� prac� na hali.

��Uff, jak dzi� gor�co � j�kn�a i przysiad�a na �awie. -Jak ci idzie, Ingeborg? My�lisz, �e dasz sobie rad� w przysz�ym roku?

��Mam nadziej� � odpar�a Ingeborg i spojrza�a t�sknie przez otwarte drzwi.

Pewnie o wiele bardziej wola�aby by� teraz na pastwiskach razem z r�wie�nikami, �artowa� i �mia� si� z nimi, przekomarza� z m�odymi, przystojnymi ch�opakami�

��Porozmawiamy o tym p�niej � stwierdzi�a Mali. � Nie b�dziesz tu sama, w trzech s�siednich zagrodach te� zostaj� dziewcz�ta. W razie potrzeby pomog� ci. A teraz id� si� troch� przej�� � doda�a z u�miechem.

Ingeborg nie da�a si� dwa razy prosi�. Szybko znikn�a w drzwiach, posy�aj�c Mali pe�ne wdzi�czno�ci spojrzenie.

��Jako� si� u�o�y � odezwa�a si� Ane. � Ingeborg poradzi sobie z robot�. Poza tym jeszcze nie wiadomo, czy sama tu nie przyjd� � powiedzia�a i zaczerwieni�a si�. � To znaczy, je�li nie b�d� w ci��y�

��Aslak i tak b�dzie wola� by� zosta�a z nim w domu � zauwa�y�a Mali i wsta�a, �eby przynie�� sobie fili�ank� wody z wiadra przy piecu.

Kiedy podnios�a si�, ca�y pok�j zawirowa� i musia�a oprze� si� o st�.

��Chyba nie jeste� chora? � spyta�a Ane i spojrza�a na Mali przestraszona. � Jeste� blada jak�

Mali przetar�a czo�o i potrz�sn�a przecz�co g�ow�. Zawroty powoli ust�powa�y. To na pewno przez ten upa�, pomy�la�a znowu i �apczywie napi�a si� wody. Ale w g��bi jej duszy zrodzi� si� l�k, �e mo�e co� jej dolega, co� powa�nego. Co�, co wi�za�o si� z przyjemno�ciami, kt�rym oddawa�a si� przy przystani. Musi z tym sko�czy�, postanowi�a, je�li nie z innego powodu, to cho�by dlatego, �e to grzech. Bezbo�ne i wynaturzone�

Podesz�a z powrotem do �awy i po�o�y�a si�. Poczu�a si� lepiej. Chcia�a tak chwil� pole�e�, �eby nikt niczego po niej nie pozna�, kiedy wyjdzie na zewn�trz. A nad fiord ju� wi�cej nie p�jdzie, przynajmniej nie po to, po co chodzi�a tam ostatnio, uzna�a. Wtedy na pewno dolegliwo�ci ustan�.

��Wiesz, pomy�la�am sobie, �eby� nie przesadza�a zbytnio ze sprz�taniem tutaj przed powrotem do dworu we wrze�niu � zwr�ci�a si� do Ane. � Tak dawno nie by�am na pastwiskach jesieni�, �e przysz�o mi do g�owy, �eby zabra� Siverta i przyj�� tu na par� dni. Wtedy mog�abym porz�dnie posprz�ta� � doda�a. � To �adna robota, je�eli b�d� mia�a na to troch� czasu.

Ane nie protestowa�a. Po chwili Mali wysz�a na hale. Czu�a si� du�o lepiej.

Kiedy s�u�ba zesz�a z powrotem z letnich pastwisk dwudziestego drugiego wrze�nia, Mali zacz�a przygotowywa� si� do swojej wyprawy. Rozmawia�a z Johanem o tym, �e chcia�aby wybra� si� na g�rskie ��ki i porz�dnie posprz�ta� w obej�ciu. Johan uwa�a�, �e to kiepski pomys�. Od czego maj� s�u�b�? Jednak kiedy Mali powiedzia�a, �e nie zamierza ca�ego czasu po�wi�ci� na sprz�tanie, �e dobrze jej zrobi kilka dni w g�rach przy �adnej pogodzie, w�r�d krajobrazu mieni�cego si� ciep�ymi kolorami jesieni, podda� si�. Mali nadal nie czu�a si� dobrze. By�a zm�czona i blada, a zawroty g�owy pojawia�y si� i znika�y. Mimo letniej opalenizny jej twarz wydawa�a si� szara.

��Za ci�ko pracujesz � zauwa�y� Johan i popatrzy� na ni� zmartwiony. � Wszystkiego musisz dogl�da� osobi�cie, nic dziwnego, �e czujesz si� wyczerpana. Ale moje gadanie i tak na nic si� nie zda. Jeste� uparta i samowolna jak zawsze!

W ko�cu stan�o na tym, �e Mali razem z Sivertem sp�dzi kilka dni na pastwiskach. Gudmund ich odprowadzi�, Sivert jecha� na grzbiecie Simy z nogami na dw�ch przytroczonych do siod�a sakwach z jedzeniem i innymi rzeczami potrzebnymi w czasie ich pobytu w g�rach. Gudmund mia� jednak zabra� klacz z powrotem � trwa�y �niwa i trzeba by�o zwozi� ziarno do stod�, zatem oba konie by�y potrzebne w gospodarstwie. Nadal mieli jeszcze star� szkap�, ale poniewa� pojawi�a si� m�odziutka Sima, Johan pozwala� staruszce pa�� si� w spokoju. W�a�ciwie powinni j� zaszlachtowa�, gdy�, �ci�le bior�c, nie mieli �ywno�ci dla trzech, ale o tym nie mog�o by� mowy. Johan nie zdoby�by si� na zabicie klaczy nale��cej do ojca.

Termin powrotu Mali nie zosta� ustalony. Zale�a� od pogody i od tego, ile czasu zajmie sprz�tanie. Mali planowa�a, �e zostan� co najmniej tydzie�. Zaproponowa�a Johanowi, �e sami mog� wr�ci�, ale on nie chcia� nawet o tym s�ysze�. Powiedzia�, �e Sivert nie przejdzie na w�asnych nogach takiej drogi, a Mali nie b�dzie go przecie� ca�y czas nie��. Ustalono wi�c, �e Johan przyjdzie w sobot� za tydzie�, �eby ich zabra� do domu. Tak czy owak, to pi�� dni w g�rach, w ciszy i spokoju, pomy�la�a Mali, kiedy powoli posuwali si� w g�r� zbocza w pogodny, nieco ch�odny jesienny dzie�. Posprz�ta, co popadnie. Najwa�niejsze to sp�dzi� kilka dni tylko z synem, z dala od zgie�ku panuj�cego w gospodarstwie. M�c mie� go tylko dla siebie, z nikim si� nim nie dzieli�. Cieszy�a si�, �e znowu b�dzie z nim spa�a w jednym ��ku, czu�a ch�opi�ce cia�ko blisko swego i jego mile ciep�o. T�skni�a za tym, ale by� mo�e bra�o si� to st�d, �e tak bardzo nie znosi�a dzieli� �o�a z Johanem.

Szczyt Stortind pokry�a cieniutka warstwa �niegu, niczym bia�a jarmu�ka. Poro�ni�te traw� zbocza p�on�y niemal nieziemskim bogactwem kolor�w, a powietrze by�o przejrzyste jak szk�o. Kiedy Gudmund roz�adowa� wszystkie rzeczy i ruszy� w powrotn� drog�, Mali poczu�a, jak ogarnia j� spok�j. Teraz byli tylko ona, Sivert i wspania�a natura.

Kiedy zjedli obiad, zabra�a syna w g�r� do letnich zagr�d dla stada. Opowiedzia�a mu o ch�opcach, kt�rzy w lecie wypasali kozy, a on od razu postanowi�, �e te� zostanie pastuchem.

��Najpierw musisz urosn�� � u�miechn�a si� Mali. -Tutaj w g�rach mo�esz spotka� nied�wiedzia, rosomaka, a m�wi� te�, �e mieszkaj� tu g�rskie trolle i wodne duchy -doda�a.

��Ja si� nie boj� � odpar� Sivert zuchwale, spogl�daj�c w g�r� na Mali, a w jego oczach zamigota�y z�ociste plamki. � Jestem telaz baldzo silny, wies?

Roze�mia�a si� i poklepa�a ch�opca po d�oni. �atwo jest by� odwa�nym teraz, kiedy nad nimi p�onie jesienne s�o�ce, pomy�la�a. Co innego wieczorem, kiedy nagle robi si� ciemno jak w worku, kiedy szele�ci w krzakach, a sowy pohukuj� �a�o�nie gdzie� w g�rach. Mali nigdy nie ba�a si� ciemno�ci i nie wierzy�a w trolle, duchy i wodniki, ale czu�a respekt przed drapie�nymi zwierz�tami i wobec si� przyrody, kt�re tu u st�p wysokich g�r mog�y si� ujawni� z nieoczekiwan� gwa�towno�ci�. Gdyby uwierzy�a we wszystkie przekazywane z ust do ust historie o podziemnych stworach, nigdy nie odwa�y�aby si� zosta� tu sama z dzieckiem.

Sivert zasn�� tego wieczoru, ledwie tylko przy�o�y� g�ow� do poduszki, du�o wcze�niej ni� zwykle. Mali sta�a nad nim i przygl�da�a mu si� z czu�o�ci�. Powolutku odgarn�a z jego twarzy ciemne, niesforne w�osy. Jaki on �liczny, pomy�la�a. Ma tak� z�ocist�, mi�kk� jak jedwab sk�r�, wysokie czo�o i delikatne usta. Znowu uderzy�o j�, �e jest coraz bardziej podobny do Jo. Pochyli�a si� i ostro�nie poca�owa�a synka w policzek. Kiedy si� podnios�a, pok�j nagle zawirowa� wok� niej i �cisn�o j� w �o��dku. Zd��y�a tylko wybiec na dw�r za r�g domu i zwymiotowa�a. W ko�cu �o��dek uspokoi� si�.

Dr��c, opar�a si� o �cian� i lodowat� d�oni� przetar�a twarz. W jednej chwili uzmys�owi�a sobie prawd�: b�dzie mia�a dziecko! Powoli osun�a si� w traw� na kolana i j�kn�a. Do tej pory s�dzi�a, �e za zawroty g�owy i z�e samopoczucie win� ponosi grzech, mimo �e od czasu �wi�ta sianokos�w wi�cej go nie pope�ni�a. Bywa�o, �e le��c w bezsenn� noc, sk�ada�a r�ce i prosi�a Boga, by jej przebaczy�. Lecz mimo to nie czu�a si� lepiej. A poniewa� ca�kiem poch�on�a j� my�l, �e wszystkiemu winne s� jej niecne praktyki, w ostatnim czasie zwraca�a mniejsz� uwag� na comiesi�czne krwawienia. Teraz gor�czkowo zacz�a liczy� dni i tygodnie wstecz i dosz�a do wniosku, �e ostatnio krwawi�a w czasie wymarszu na pastwiska. Albo wtedy, albo tu� potem, pomy�la�a. Nie pami�ta�a dok�adnie. W ka�dym razie zwr�ci�a uwag�, �e ostatnie krwawienie r�ni�o si� od pozosta�ych, wydawa�o si� bardziej sk�pe i trwa�o kr�cej. A potem ju� si� nie pojawi�o. By� mo�e ju� wtedy, pod koniec lipca, by�a w ci��y. W takim razie jest w drugim miesi�cu. Co najmniej, pomy�la�a i zimn� r�k� przetar�a rozpalon� twarz.

W ci��y! Owa �wiadomo�� przygn�bi�a j� i przyprawi�a o dr�enie. A wi�c wreszcie Johanowi si� uda�o, pomy�la�a zagubiona. A wi�c mo�e p�odzi� dzieci! Nie ulega�o bowiem w�tpliwo�ci, �e tym razem to jego dziecko nosi�a pod sercem.

Wsta�a i posz�a do strumienia. Zanurzy�a kraniec fartucha w zimnej wodzie i przetar�a twarz, nabra�a d�oni� wody i przep�uka�a usta, a� zupe�nie znikn�� gorzki smak. Usiad�a na kamieniu. Zrobi�o si� ju� ca�kiem ciemno, ale ksi�yc o�wietla� okolic� � tworzy� d�ugie, ciemne cienie od kar�owatej brzozy i zaro�li, rzuca� srebrne b�yski do strumyka i po�yskiwa� blado na bia�ym szczycie Stortind.

W ci��y, pomy�la�a znowu. Serce wali�o jej w piersi jak m�ot. W g�owie panowa� chaos my�li i uczu�. Wreszcie b�dzie mia� swoje dziecko! A je�li to b�dzie ch�opiec� Na sam� my�l zazgrzyta�a z�bami. Zda�a sobie spraw�, kt�ry z syn�w otrzyma w spadku gospodarstwo. Szybko odrzuci�a w�tpliwo�ci. Sivert odziedziczy Stornes, tak g�osi�y nawet zapisy w ksi�dze parafialnej. I dla Johana, i dla wszystkich innych to Sivert jest synem pierworodnym i on jest dziedzicem. Nigdy nie pozwoli podwa�y� tego postanowienia, nigdy, nawet je�li urodzi drugiego syna. Przecie� jest szcz�liwa, pomy�la�a, b�dzie mia�a nowe dziecko do kochania i do trzymania za r�czk�. Mimo to czu�a, �e by� mo�e nigdy nie obdarzy male�stwa tak� mi�o�ci�, jak� darzy Siverta, poniewa� Johan jest jego ojcem. Owa my�l przerazi�a j� i Mali prze�egna�a si�. Przecie� to r�wnie� jej dziecko i nie chcia�a go straci�. Gdzie� w �rodku poczu�a jakby iskierk� ledwie tl�cego si� �aru, jak�� dobro� dla nienarodzonego �ycia. Po�o�y�a d�o� na swym p�askim brzuchu i spojrza�a w rozgwie�d�one niebo.

��Niech to b�dzie dziewczynka � poprosi�a cicho. � Dobry Bo�e, spraw, by to by�a dziewczynka. Wszystko b�dzie wtedy prostsze.

Lecz B�g nie odpowiedzia�. Nie spad�a te� �adna gwiazda z nieba na znak, �e j� us�ysza�. Nie, nawet tego nie oczekiwa�a. Nasz Pan ma zbyt du�o pracy z roztaczaniem opieki nad lud�mi pobo�nymi, by jeszcze martwi� si� o ni�. Ju� dawno przesta� si� ni� zajmowa�, pomy�la�a gorzko.

Nag�e drgn�a. Us�ysza�a jaki� szelest. Szybko wsta�a i rozejrza�a si�, ale nic nie zobaczy�a. To pewnie jakie� zwierz�, pomy�la�a i poczu�a na karku mrowienie strachu. Drzwi do domu by�y otwarte, zapomnia�a je za sob� zamkn��, kiedy wypad�a na dw�r. A tam Sivert le�a� zupe�nie sam�

Kiedy znalaz�a si� przy wej�ciu, cicho krzykn�a. Z cienia k�ad�cego si� wzd�u� �ciany sza�asu wy�oni�a si� wysoka posta�.

��Mali�

Jej nogi sta�y si� nagle dziwnie mi�kkie. Tylko jeden cz�owiek wymawia� jej imi� w ten spos�b, tylko jeden cz�owiek na �wiecie. Opar�a si� o �cian� i sta�a jak skamienia�a.

��Mali�

Wysoki cie� przesun�� si� krok naprz�d. S�abe �wiat�o ksi�yca pad�o na twarz m�czyzny, kt�ry nagle wyr�s� tu� przed Mali. Zacz�a dr�e�.

��Jo? � szepn�a, nie mog�c z�apa� tchu. � Jo!

W jednej chwili znalaz�a si� w jego ramionach.

Mali przywar�a do Jo. W g�owie mia�a zupe�n� pustk�. Zdawa�a sobie spraw� jedynie z tego, �e Jo wr�ci�, �e to on j� obejmuje, zag��bia palce w jej w�osach, a� wypi�y si� spinki, a g�ste pukle opad�y na jej ramiona, �e to ciep�e r�ce Jo g�adz� j� po plecach. Nagle cofn�a si�. Nie, to nie mo�e by� prawda! To jedno z tych beznadziejnych niezliczonych marze� i fantazji, kt�rym tak cz�sto si� oddawa�a, pomy�la�a w panice.

A jednak to on! Sta� przed ni� jak najbardziej �ywy, dok�adnie taki, jaki zawsze pojawia� si� w jej marzeniach. W bladym �wietle ksi�yca wydawa� si� bardziej smag�y, ni� go zapami�ta�a, ale oczy mia� te same � b�yszcz�ce, szarozielone ze z�ocistymi plamkami. W�osy by�y r�wnie ciemne i kr�ci�y si� na karku. Odnios�a niejasne wra�enie, �e tu i �wdzie po�yskiwa�y srebrne nitki, ale by� mo�e to tylko bia�e �wiat�o ksi�yca dawa�o taki efekt. Mali przesun�a mi�kko d�o�mi po twarzy ukochanego, po ka�dej bru�dzie, ucz�c si� na pami�� tych rys�w. Dotkn�a jego ciep�ych ust.

��To ty � powiedzia�a cicho, wstrzymuj�c oddech; nie odrywa�a od Jo wzroku. � To naprawd� ty, Jo! Tym razem to nie sen�

Ponownie poczu�a jego r�ce, przypomnia�a sobie, jak poznawa�y jej cia�o, g�adzi�y je, sprawia�y przyjemno��, w�drowa�y po omacku, mi�kkie i ostro�ne. Czu�a, �e nie zapomnia�y tej nauki. Usta Jo, za kt�rymi tak t�skni�a, dotkn�y jej ust, rozdzieli�y jej wargi, sprawi�y, �e westchn�a. Nogi ugi�y si� pod ni�, d�onie sta�y lodowate, a� zacz�a dr�e�. Jej �ono pulsowa�o z po��dania. Przywar�a do Jo, jak mog�a najmocniej. Czu�a, �e nigdy nie zbli�y si� do niego tak bardzo, jak by chcia�a. Rozchyli�a usta, przyjmuj�c jego poca�unki.

��Nareszcie! � szepn��. � Nareszcie, Mali!

Jego s�owa jakby wyrwa�y j� z pewnego rodzaju transu. Opu�ci�a nagle r�ce wzd�u� tu�owia i cofn�a si� o krok. Musia�a oprze� si� o �cian�, �eby nie upa��.

��Wr�ci�e� � rzek�a ochryp�ym g�osem. � A przecie� m�wi�e�, �e nigdy wi�cej�

��Musia�em ci� znowu zobaczy� � wyzna� i wzi�� j� za r�k�. � Tylko jeszcze ten jeden raz�

Cofn�a d�o�.

��Jak si� dowiedzia�e�, �e tu jestem? Widzieli ci� w Stornes? Czy Johan wie, �e ty�

G�os �ama� si� jej ze strachu. Jo po�o�y� r�k� na jej karku i stali tak przez chwil�, patrz�c na siebie nawzajem w ciszy, nie odzywaj�c si� ani s�owem.

��Nikt mnie nie widzia� ani w Stornes, ani we wsi � uspokoi� j�. � Przyjecha�em dzi� po po�udniu z taborem cyga�skim, kt�ry zmierza� w wasz� stron�, by przenocowa� w stodole, ale wyskoczy�em z wozu, zanim dotarli do zabudowa�. Pobieg�em skrajem lasu�

��Sk�d wiedzia�e�, �e�

��Moja ciotka, kt�ra jedzie z nami� Wydaje mi si�, �e j� kiedy� spotka�a� � odpar�. � Poprosi�em j�, �eby spyta�a o ciebie we dworze, bo chcia�em ci zaproponowa�, �eby�my si� spotkali w lesie � doda� cicho. � To ona przes�a�a mi wiadomo��, gdzie ci� szuka�.

��A wi�c wie� � zauwa�y�a Mali przera�ona i popatrzy�a na Jo szeroko otwartymi oczami. � Opowiedzia�e� jej o�

��Nie, nie. Mali � zapewni� i przygarn�� j� do siebie. � Nic nie powiedzia�em. Ale moja ciotka to m�dra kobieta, ju� dawno temu domy�li�a si�, �e ja� �e bardzo mi si� spodoba�a� wtedy, gdy ostatnio obozowali�my w Stornes. Nie obawiaj si�, b�dzie milcze� jak gr�b, bo dobrze nam �yczy � doda� �agodnie.

Mali sta�a przytulona do niego, s�ysza�a jego serce, jak dudni jej do ucha. Wszystko w niej si� burzy�o, my�li kr��y�y chaotycznie po g�owie. Czu�a si� bezgranicznie szcz�liwa, a jednocze�nie obezw�adnia� j� strach. Mo�e kto� widzia� Jo, gdy ten nie zdawa� sobie z tego sprawy? Czy kto� wiedzia�, �e Jo szed� w g�ry?

��Gdzie si� zatrzymasz, gdy tw�j tabor b�dzie w Stornes? � spyta�a. � Nie my�la�e� chyba, �e� Obieca�e� mi, Jo! Obieca�e��

Westchn�� i pog�adzi� j� po plecach.

��Wiem, �e obieca�em ci, �e nigdy wi�cej nie pojawi� si� w Stornes, �e nigdy nie spr�buj� si� z tob� zobaczy�. Dotrzyma�em tej obietnicy, cho� bywa�o, �e odchodzi�em od zmys��w, my�la�em, �e przyp�ac� to �yciem. By�em chory z t�sknoty � szepn�� i uni�s� jej twarz ku swojej.

Tak jak i ja, pomy�la�a Mali. Ja te� umiera�am z t�sknoty, nie mog�am normalnie �y�, odk�d ostatnio trzyma� mnie w ramionach. Tyle razy marzy�a w�a�nie o tej chwili, �e mimo wszystko Jo pewnego dnia przyjdzie, �e jeszcze raz poczuje jego cia�o przy swoim. A teraz oto tu jest! Spe�ni�o si� to, na co tak d�ugo czeka�a. Lecz ona, zamiast si� cieszy�, stoi sparali�owana strachem i patrzy na niego oniemia�a. Jo nie zdaje sobie chyba sprawy, do czego jego obecno�� mo�e doprowadzi�, pomy�la�a. A je�li go kto� widzia�? Je�eli Johan si� dowiedzia�?

��Nie zamierza�em pokazywa� si� w Stornes, w �adnym wypadku � m�wi� dalej. � Ba�em si� o nas oboje, �e mo�emy si� zdradzi�, je�li� Wpad�em wi�c na pomys�, �eby te dwa dni, kiedy m�j tabor zatrzyma si� we dworze, sp�dzi� tu w lesie, w g�rach. Przywyk�em do radzenia sobie bez dachu nad g�ow�. Ale po prostu musia�em ci� znowu zobaczy� � szepn�� i delikatnie j� poca�owa�. � Gdyby� nie chcia�a si� ze mn� spotka�, wtedy patrzy�bym na ciebie z daleka, tyle wystarczy�oby mi do �ycia � rzek� cicho. � Cho�by zobaczy� ci� znowu, to lepsze ni� nic�

Nie odpowiedzia�a, tylko w milczeniu przygl�da�a si� temu m�czy�nie, o kt�rym nigdy nie b�dzie mog�a zapomnie�. By�a stworzona, by go kocha�, lecz nigdy nie b�dzie go mog�a mie�, nie tak, jak by tego chcia�a.

��Ale ty nie cieszysz si�, �e mnie widzisz � zmartwi� si� i pog�adzi� j� po policzku. � Tak mi si� wydaje. Je�li tak, to p�jd�. Nigdy nie zamierza�em�

��Och, Jo � westchn�a Mali ci�ko i mocniej przytuli�a si� do niego. � Ciesz� si�! Nie wiesz nawet, jak bardzo! Marzy�am� t�skni�am. Nie by�o dnia, �eby� nie pojawi� si� w moich my�lach. Jak s�dzisz, jak wygl�da�o moje �ycie u boku� w ��ku z tym, kt�rego�

Nabra�a powietrza, bliska p�aczu.

��Gdyby tylko wolno mi by�o ciebie kocha� � szepn�a.

��W takim razie, o co ci chodzi? � spyta�, muskaj�c ustami jej w�osy. � Nikt nie wie, �e tu jestem. Zreszt� m�g�bym r�wnie� pokaza� si� w Stornes, nikt by si� o nas nie dowiedzia�.

Mali nie odpowiedzia�a. Wy�lizgn�a si� z ramion Jo i wzi�a go za r�k�. Poprowadzi�a go do pogr��onego w p�mroku sza�asu. Przystan�� niepewnie w drzwiach, kiedy wypu�ci�a jego d�o�. Przynios�a lamp� parafinow� i w milczeniu podesz�a do ��ka.

��Chod� � zawo�a�a go.

Kiedy Jo podszed� bli�ej, podnios�a lamp�. Z�ociste �wiat�o k�ad�o si� mi�kko na postaci ch�opca, kt�ry mocno spa�. Le�a� na plecach, zrzuci� przez sen ko�dr�. Ciemne w�osy by�y troch� mokre od potu i kr�ci�y si� �agodnie na karku. Przez d�ug�, zdawa�oby si� niesko�czenie d�ug� chwil� w sza�asie panowa�a grobowa cisza. Jo osun�� si� na kolana przy ��ku. Wyci�gn�� dr��c� r�k� i ostro�nie pog�adzi� ch�opca po okr�g�ym, mi�kkim policzku.

��O Bo�e � szepn�� ledwie s�yszalnie. � To moje dziecko! W tym ��ku le�y m�j syn, Mali!

Podni�s� g�ow� i spojrza� na Mali. Jego oczy wype�ni�y si� �zami, kt�re sp�yn�y wolno po twarzy. Mali przykucn�a obok, wzi�a jego d�o� w swoj�, odwr�ci�a wewn�trzn� cz�ci� ku g�rze i uca�owa�a z mi�o�ci�.

��Tak, to tw�j syn � potwierdzi�a cicho. � Ale tylko babcia o tym wiedzia�a i zabra�a t� tajemnic� do grobu. A ja�

Nagle osun�a si� u wezg�owia ��ka i rozp�aka�a. Jo obj�� j� i przytuli�, g�adz�c jej szczup�e plecy.

��Jak my�lisz, jak si� czu�am tego dnia, kiedy zrozumia�am, �e� �e jestem w ci��y? �e nosz� twoje dziecko, owoc naszej mi�o�ci? � szlocha�a. � By�am tak� tak niewiarygodnie szcz�liwa, poniewa� dosta�am cz�stk� ciebie, kt�ra na zawsze b�dzie przy mnie. Ale czasami�

Podnios�a zap�akan� twarz i popatrzy�a na Jo.

��Tak si� ba�am � szepn�a ochryple. � Tak si� ba�am, �e kto� si� domy�li� �e zobacz�, �e ch�opiec jest taki� taki inny. Pod �adnym wzgl�dem nie przypomina Johana, �e odgadn� prawd�, �e my�

Jo ponownie skierowa� spojrzenie na �pi�cego ch�opca. D�ugo przygl�da� si� swemu synowi.

��Jest do mnie taki podobny � rzek� i zerkn�� na Mali. -Prawie jakbym widzia� samego siebie. Dziwne� Powinni byli si� zorientowa�, �e ja jestem ojcem!

��Na razie nikt na to nie wpad� � odpowiedzia�a cicho. -Po pierwsze dlatego, �e ju� dawno by�e� daleko, gdy ma�y si� urodzi�. A po drugie, kto by pomy�la�, �e ja, m�oda pani na Stornes, mog�abym si� odda� tobie� Cyganowi� Nigdy by im nie przysz�o do g�owy, �e ty jeste� jego ojcem.

Chwil� siedzia�a w milczeniu i patrzy�a na Siverta. Jej palce splot�y si� z palcami Jo, mocnymi i ciep�ymi.

��A ja� ja przekona�am Johana, �e ma�y jest podobny i do Beret, i do mojej babci. Mojej babci nikt w Stornes nie zna�, bo zmar�a dawno temu, wi�c nie mogli stwierdzi�, czy to prawda. No, a Beret� tak, by�a dumna z wnuka i szcz�liwa. Widzia�a to, co chcia�a widzie�. Zreszt� wszyscy inni zachowywali si� tak samo. Tak zwykle jest, gdy pojawia si� dziedzic. Tylko babcia si� zorientowa�a � doda�a Mali i spu�ci�a g�ow�. � Od tej pory ka�dego dnia �y�am na kraw�dzi przepa�ci, Jo. Modli�am si�, oby tylko nikt nie zobaczy� was obu razem, ciebie i Siverta� Poniewa� wtedy ka�dy zauwa�y! Ma�o kt�re dziecko jest bowiem tak podobne do swego ojca jak ten ch�opiec w ��eczku do ciebie. Dlatego nie chcia�am, �eby� wr�ci�, mimo �e ja�

Ponownie rozp�aka�a si�.

��Dlaczego nie przysz�a� do mnie? � spyta� i otoczy� j� ramieniem. � On jest moim synem, a my� My nale�ymy do siebie, Mali. Jak mog�a� kaza� im wierzy�, �e Sivert jest synem Johana? On jest m�j. Nasz! Pozwoli�a�, by �yli w k�amstwie. Wszyscy, nawet ch�opiec � doda�, spogl�daj�c na �pi�ce dziecko.

Mali nie od razu odpowiedzia�a. Przychodzi�y jej do g�owy r�ne my�li: niepewno��, strach i zw�tpienie. Dr�cz�ce, bolesne w�tpliwo�ci, jakie rozwi�zanie by�oby najlepsze, ale r�wnie� my�li o zem�cie za jej krzywd�, kt�re jej nadal nie opuszcza�y.

��Zastanawia�am si� nad tym � rzek�a w ko�cu. � Ale nie mog�am post�pi� inaczej, Jo. Babcia powiedzia�a to samo. Uzna�a, �e prawda zbyt wielu ludziom sprawi�aby b�l, a ja powinnam d�wiga� sw�j krzy� i �y� w k�amstwie, i ju� nigdy ci� nie zobaczy�. Ciebie, kt�rego kocham ponad wszystko�

Otar�a d�oni� mokr� twarz i nagle w jej oczach pojawi� si� b�ysk.

��I chcia�am, �eby Sivert, nasz syn, odziedziczy� Stornes. � Jej g�os nagle sta� si� zimny i twardy. � To cena, jak� b�d� musieli zap�aci� za to, �e kiedy� kupili mnie do gospodarstwa. Jak zwierz� � doda�a. � Chcia�am, �eby m�j syn dosta� w spadku maj�tek, do kt�rego ma prawo. I dostanie! Jo pom�g� Mali wsta� i zaprowadzi� j� do �awy przy stoliku.

��A wi�c ju� za niego dokona�a� wyboru? � spyta� cicho. � My�lisz, �e ch�opiec b�dzie bardziej szcz�liwy, �yj�c w bogactwie, ni� przebywaj�c z w�asnym ojcem? Zapomnia�a�, �e zrodzi� si� z naszej mi�o�ci. Mali, �e oboje czuli�my wtedy, �e jeste�my dla siebie stworzeni? Ale ty nie mia�a� odwagi odej��. Jeszcze nie wtedy. Nie mia�a� te� odwagi zrobi� tego p�niej, gdy dowiedzia�a� si�, �e jeste� w ci��y i �e to ja� Mam syna � doda� z naciskiem, a jego wzrok pow�drowa� z powrotem w stron� ��ka. � To m�j syn, Mali. Tw�j i m�j.

Mali nie odpowiedzia�a i ukry�a twarz w d�oniach.

��Nie powiniene� wraca� � rzuci�a nagle.

Spojrza� na ni�, a w jego oczach p�on�a nami�tno��. Przyci�gn�� Mali do siebie i poca�owa�, tak gor�co i mocno, �e nie mog�a z�apa� tchu. Palcami jednej r�ki pie�ci� jej piersi, a drug� przycisn�� do obola�ego �ona.

Kiedy poci�gn�� j� za sob� do drugiego pomieszczenia i pchn�� na ��ko, nie protestowa�a. Przecie� o tym marzy�a, a nawet b�aga�a o to, pomy�la�a ironicznie. Niczego na �wiecie nie pragn�a bardziej ni� w�a�nie tego: mie� go znowu blisko, nami�tnego, gor�cego i prawdziwego. Kiedy zacz�� rozpina� guziki stanika jej sukienki, unios�a si� i pomog�a zdj�� swe ubranie. Nagle okaza�o si�, �e idzie im to zbyt wolno. Rozerwa�a koszul� Jo, pie�ci�a ustami jego opalon� nag� pier�. Rozpozna�a jego zapach. Le�a�a pod nim naga i odchodzi�a od zmys��w z dzikiego i szalonego po��dania, a� przerazi�a si� samej siebie. Nie mia�a czasu na pieszczoty i poca�unki, nie chcia�a nawet, by Jo jej dotyka�. Roz�o�y�a nogi i mocno przyci�gn�a go do siebie.

G�owa jej niemal eksplodowa�a, kiedy w ni� wnikn��.

Mali nagle si� obudzi�a. Zaspana usiad�a na ��ku i rozejrza�a si� po mrocznym pokoju. Jo ubiera� si�.

��Co robisz? � spyta�a. � Czy mimo wszystko odchodzisz?

��Nie, ale nie mog� czeka�, a� ch�opiec si� obudzi. Nie powinien mnie zobaczy� w twoim ��ku, bo jeszcze komu� powt�rzy. Id� wy�ej na hale, a kiedy zauwa��, �e oboje wstali�cie, zejd� do was. My�l�, �e mog� powiedzie� Sivertowi, �e jestem mieszkaj�cym w g�rach my�liwym. Chyba uwierzy? A wtedy zaprosisz mnie na �niadanie i na obiad, prawda?

��Ale� � Mali odgarn�a do ty�u d�ugie w�osy i popatrzy�a na p�nagiego Jo stoj�cego na zimnej pod�odze. Przebieg� j� dreszcz. � M�wi�e� przecie�, �e mogliby�my� �e mamy jeszcze jedn� noc�

Podszed� do ��ka i przytuli� j�, a ona obj�a Jo ramionami tak mocno, jakby ju� nigdy nie zamierza�a go pu�ci�. Wci�gn�a jego zapach, przesun�a ustami po nagim torsie.

��Przyjd� znowu wieczorem � rzek�. � Aby Sivert si� nie zorientowa�. Wystaw lamp� za drzwi, kiedy za�nie. Wtedy wr�c�, je�li chcesz�

��Pragn� � szepn�a gor�czkowo. � Nie chc�, �eby� teraz odchodzi�. Mamy tak ma�o czasu dla siebie, nie znios� my�li, �e up�yn� godziny, zanim b�d� mog�a�

��Jednak to ty dokona�a� wyboru, moja Mali � westchn��. Odgarn�� jej w�osy z czo�a i uni�s� ku sobie jej twarz. � Zdecydowa�a� ponad cztery lata temu, a teraz dla nas obojga jest za p�no. Otrzymali�my tylko tych kilka kr�tkich chwil, ale musimy by� ostro�ni, by�cie ty i Sivert nie mieli w przysz�o�ci k�opot�w, gdyby ch�opiec kiedykolwiek si� przypadkiem przed kim� wygada� � wyja�ni� i pog�adzi� Mali po policzku.

Rozlu�ni� jej uchwyt, u�o�y� j� z powrotem w ��ku i okry� ko�dr�.

��Nie ma innego wyj�cia � rzek� cicho. -Nie chc�, �eby��

Mali ponownie wyci�gn�a do niego r�ce. Rozumia�a, �e Jo ma racj�, �e nie mo�e by� inaczej. Ale sercem, cia�em, ca�� sob� mia�a ochot� usun�� rzeczywisto��. Nie mog�a pozwoli� mu odej��. W jaki� spos�b powinno jej si� uda� przekona� Siverta, �e�

Jo by� nieprzejednany. Narzuci� kurtk� na sweter i ruszy� do wyj�cia; schyli� si� pod nisk� framug� drzwi.

��Nie masz przecie� nic do jedzenia � niepewnie pr�bowa�a jeszcze go zatrzyma�.

��Zabra�em sw�j tobo�ek � uspokoi� j�. � A poza tym wkr�tce zjemy we troje �niadanie � doda� i u�miechn�� si�.

Mali osun�a si� na ��ko, czu�a, �e ca�e cia�o ma obola�e. Podbrzusze pali�o j�, a brodawki nagich piersi zapiek�y, kiedy przypadkiem dotkn�a ich ko�dr� � wydawa�y si� jakby pozbawione sk�ry. Nic dziwnego, pomy�la�a i dozna�a dziwnego ssania, nie mogli si� z Jo sob� nasyci�.

S�ysza�a, jak przystan�� na chwil� przy ��ku syna. Potem drzwi otworzy�y si� i znikn��.

Kiedy Sivert si� obudzi�, Mali zd��y�a rozpali� w piecu i przynie�� wod�. Umy�a si�, ubra�a, uporz�dkowa�a w�osy i po�cieli�a ��ko w bocznym pokoju. Sivert powinien my�le�, �e spa�a razem z nim.

��Dobrze spa�e�? � spyta�a i przytuli�a go.

N�ka� j� strach. Za chwil� ch�opiec zobaczy si� z rodzonym ojcem pierwszy i ostatni raz. Chyba niczego si� nie domy�li? � zaniepokoi�a si�, chyba nie on, trzyletnie dziecko, kt�re nie wyobra�a�o sobie, by kto inny ni� Johan m�g� by� jego ojcem?

Wystarczy, �eby ona i Jo zachowywali si� naturalnie. Pocz�stowanie posi�kiem i udzielenie schronienia na jaki� czas my�liwemu nie jest chyba niczym niezwyk�ym. Nikt nie powinien si� zdziwi�, nawet je�li Sivert opowie o tym w Stornes. W g�rach drzwi domu by�y otwarte dla wszystkich, to niepisana zasada. Mo�e zreszt� znajdzie si� tu jaka� praca, przy kt�rej Jo m�g�by pom�c, pomy�la�a niepewnie. To usprawiedliwi�oby jego d�u�sz� ni� wypada obecno��, gdyby kto� kiedy� pyta��

Promienie s�o�ca pada�y uko�nie przez niewielkie okno g�rskiej chaty. Na zewn�trz wstawa� pi�kny jesienny dzie�. Kiedy Mali przynosi�a wod�, przystan�a na chwil� i spojrza�a w g�r� na pastwiska. Nas�uchiwa�a. Jednak nie dostrzeg�a ani nie us�ysza�a Jo. Wok� panowa�a przyt�aczaj�ca cisza. Mali zadr�a�a od ch�odu, okry�a si� szalem i pr�dko wr�ci�a do domu.

��Chc� wyj�� � poprosi� Sivert, kiedy wci�gn�a mu sweter przez g�ow�. � Chc� zobaczy� nied�wiedzia.

Mali musia�a si� u�miechn�� pod nosem. Najwidoczniej historie, kt�re mu opowiada�a poprzedniego dnia, pobudzi�y jego bujn� wyobra�ni�.

��Ale najpierw zjemy �niadanie, dobrze?

Mali rozmy�lnie nie nakry�a wcze�niej do sto�u, chocia� mia�a na to czas. To nale�a�o do planu: Sivert mia� wyj�� na dw�r przed �niadaniem. Mia� wyj�� i spotka� Jo�

��Nie ma jesce jedzenia � zauwa�y� i spojrza� na pusty st�.

��Ale zaraz b�dzie � odpowiedzia�a Mali. � Mo�esz na troch� i��, a ja w tym czasie nakryj� i wszystko przygotuj�. Ale nie odchod� daleko � doda�a. � Zawo�am ci�, gdy sko�cz�.

Sivert nie mia� nawet czasu odpowiedzie�. Wybieg� z domu, a Mali przystan�a w progu i patrzy�a za nim. Najpierw pobieg� nad strumyk, �eby zobaczy�, czy kawa�ek kory, kt�rym bawi� si� wczoraj, wyobra�aj�c sobie, �e to statek, jeszcze tam le�y. A potem ruszy� w g�r� ku letnim oborom. Mali zostawi�a uchylone drzwi, mimo �e nie ba�a si� o syna. Wiedzia�a, �e Jo ju� go obserwuje gdzie� z ukrycia�

��Mamo, mamo!

Us�ysza�a o�ywiony g�os ju� z daleka. Z bij�cym sercem podesz�a do drzwi i wysz�a przed sza�as. Od strony letnich zagr�d szli ku niej, trzymaj�c si� za r�ce, Sivert i Jo. Czyste jesienne s�o�ce z�oci�o ich sylwetki, sprawia�o, �e w�osy obu l�ni�y niebieskoczarnym blaskiem. Mali opar�a si� o �cian� i poczu�a nap�ywaj�ce �zy. Wiedzia�a, �e tego widoku nigdy nie zapomni: ojciec i syn id�cy r�ka w r�k�. Kiedy podeszli bli�ej, zadr�a�a: byli do siebie tak niewiarygodnie podobni! Zawsze uwa�a�a, �e Sivert odziedziczy� wiele cech po ojcu, ale nigdy by nie przypuszcza�a, �e s� niczym dwie krople wody: te same ciemne w�osy, z�ocista sk�ra, b�yszcz�ce szarozielone oczy z ��tawymi plamkami. Nawet chodzili tak samo, pomy�la�a nieco zdziwiona. Obaj poruszali si� w tak samo lekki, koci spos�b.

��Pats, mamo! Kogo znalaz�em!

Sivert u�miecha� si� promiennie do Mali. Po�piesznie przetar�a d�oni� oczy i odchrz�kn�a. Nie mog�a wykrztusi� s�owa ani zebra� my�li. Z bliska zauwa�y�a, �e nawet Jo walczy� ze �zami. Wydawa� si� dziwnie blady. Na moment ich spojrzenia spotka�y si� ponad g�ow� syna. Wyra�a�y rado�� i smutek, bezsilno�� i mi�o��. Po chwili jednak oboje opanowali si�.

��A kog� to znalaz�e�? � spyta�a Mali i wskaza�a g�ow� na Jo.

��On mo�e z�apa� nied�wiedzia, mamo � odpar� Siwert i spojrza� z uznaniem na Jo. � Jest baldzo silny, mamo, silniejsy niz nied�wied�.

��Nie, co ty powiesz � zauwa�y�a Mali z podziwem i u�miechn�a si�. � Znalaz�e� prawdziwego my�liwego?

Sivert skin�� dumnie g�ow�. Nie wypuszcza� d�oni ojca, wi�c Jo poda� Mali lew�, �eby si� przywita�. Dla zasady.

��Tak, spotka�em w g�rach tego m�odzie�ca � potwierdzi� Jo i spojrza� na Mali. Jego oczy wydawa�y si� ciemniejsze ni� zwykle. � Powiedzia�, �e jeszcze nie jad� �niadania i �e ja�

��On moze z nami zje��, plawda? � rzek� Sivert i popatrzy� na matk�.

��Oczywi�cie, �e mo�e zje�� �niadanie razem z nami -odpar�a Mali. � Ale musisz pu�ci� jego r�k�, �eby m�g� si� umy� w strumieniu. Przygotuj� jeszcze jedno nakrycie -oznajmi�a i znikn�a w sza�asie.

Serce jej bi�o szybko i mocno, a w �o��dku czu�a ucisk. Zobaczy� ich razem�

Nie przypuszcza�a, �e to oka�e si� takie trudne. Tak bolesne. Widok obu trzymaj�cych si� za r�ce sprawi�, �e dopiero teraz zrozumia�a, co zrobi�a, decyduj�c si� pozosta� w Stornes. Pozbawi�a Siverta czego�, co mu si� nale�a�o. Nagle u�wiadomi�a sobie, �e powiedzenie �krew g�stsza ni� woda" odnosi si� r�wnie� do ojca i syna. Ca�y czas pociesza�a si� my�l�, �e przecie� Sivert ma j�. Jo nie wydawa� si� taki wa�ny, bardziej liczy�o si� gospodarstwo takie jak Stornes, tak w�a�nie uwa�a�a. Ale kiedy zobaczy�a ich razem, nie by�a ju� tego pewna. Male�ka d�o� w du�ej d�oni Jo, dwie pary oczu ze z�ocistymi plamkami wpatrzone w siebie. Mali zauwa�y�a, �e musia�o zaj�� co� szczeg�lnego mi�dzy nimi od razu, gdy si� spotkali, co� niemo�liwego do zdefiniowania, co po prostu by�o. W�z�y krwi, pomy�la�a niepewnie.

O Bo�e, co ja zrobi�am? -j�kn�a w duchu, gdy wyjmowa�a jeszcze jedno nakrycie i kroi�a dodatkow� porcj� chleba.

D�ugo siedzieli przy �niadaniu. Jo opowiada� historie o nied�wiedziach i rosomakach, o burzach w g�rach, o niebezpiecznych wspinaczkach. Sivert s�ucha� z otwartymi ustami i po�yka� ka�de s�owo, a Mali zastanawia�a si�, ile w tych opowie�ciach jest prawdy, a ile czystego fantazjowania. Chyba Jo nie podr�owa� tyle po g�rach? Mali musia�a przypomina� Sivertowi, �eby od czasu do czasu bra� kanapk�. Potem Jo wypytywa� Siverta, co porabia w Stornes. Ch�opiec wyrzuci� z siebie bez�adny potok s��w, tyle mia� do opowiedzenia nieznajomemu: o dworze, o ludziach, kt�rzy tam mieszkali, o urodzinach, o Bo�ym Narodzeniu i o Simie. Przede wszystkim musia� opowiedzie� o swojej klaczy.

��Masz w�asnego konia? � spyta� Jo zaskoczony i zerkn�� na Mali.

Sivert skin�� z takim przej�ciem, �e zanurzy� nos w kanapce z d�emem.

��Dosta�em od taty � odpar� dumnie. � I jest tylko m�j, plawda, mamo?

Mali przytakn�a i poczu�a, �e si� zaczerwieni�a.

��Ojciec Siverta jest troch� zwariowany na punkcie swego syna � wyja�ni�a blado, nie patrz�c na Jo. � Nie zna nic, co by�oby zbyt dobre dla tego ch�opca. Sivert jest dum� wszystkich w Stornes � doda�a i rzuci�a szybkie spojrzenie na Jo. -Ale najbardziej� Johan jest jednak� Wiesz, syn�

Zamilk�a. P�acz d�awi� j� w gardle, musia�a kilka razy prze�kn��. Jo przygl�da� si� jej przez d�u�sz� chwil�, ale ona unika�a jego wzroku. Nie znios�aby pogardy, kt�rej si� spodziewa�a z jego strony, pogardy za to, �e ok�ama�a wszystkich. By� mo�e ok�amywa�a r�wnie� siebie, pomy�la�a, nie zastanawia�a si� nad tym wcze�niej.

��I nie boisz si� takiego du�ego konia? � us�ysza�a, jak Jo pyta Siverta. � Nie znam �adnego tak ma�ego ch�opca, kt�ry by si� nie ba�.

��Ja nie � rzek� Sivert pewny siebie. � Nie boj� si� Simy. Lubi� konie, i klowy, i owce, i� Nie jestem juz ma�y � doda� nagle z pewn� z�o�ci� w g�osie. � Jestem du�y. Wsyscy to m�wi�, telaz gdy dziadek jest anio�kiem � wyja�ni�.

��Pewnie, �e jeste� du�y � przyzna� Jo i poklepa� ciemnow�os� g��wk�. � Ale� by�em niem�dry, �e powiedzia�em o tobie �ma�y". Oczywi�cie, jeste� du�ym ch�opcem i niezwykle m�drym � podkre�li�. � A wi�c tw�j dziadek nie �yje?

Sivert potrz�sn�� g�ow� i wzi�� jeszcze jedn� kanapk�.

��Nie, dziadek jest telaz anio�em, plawda, mamo?

Mali skin�a. Powoli podnios�a wzrok i spojrza�a na Jo.

��Sivert zgin�� w lesie w lutym tego roku � wyja�ni�a. -To wielka strata dla dworu i dla nas wszystkich. Te�� by� dobrym cz�owiekiem, bardzo mi go brakuje � wyzna�a cicho, bawi�c si� r�bkiem obrusa.

��Dobrze to rozumiem � rzek� Jo i popatrzy� jej w oczy.

��M�j syn jest do�� szczeg�lnym dzieckiem, je�li chodzi o jego stosunek do zwierz�t � Mali wr�ci�a do poprzedniego w�tku rozmowy. � Nigdy si� nie ba� �adnego zwierz�cia, ma do nich wyj�tkowe podej�cie. A klacz� Mi�dzy Sivertem a tym koniem istnieje jaka� zadziwiaj�ca wi�. Jak gdyby oni� nie, nie wiem. Jednak nie spotka�am nikogo, kto obchodzi�by si� podobnie ze zwierz�tami. Poza jednym cz�owiekiem � doda�a ledwie s�yszalnie.

Ponownie Mali i Jo wymienili spojrzenia ponad g�ow� syna. Chcia�aby tyle powiedzie�, lecz nie mog�a. Przede wszystkim dlatego, �e Sivert by� z nimi, ale r�wnie� dlatego, �e nie by�a w stanie o tym m�wi�. Nie w tej chwili. Nagle wszystko sta�o si� takie trudne. Niezale�nie od tego, co by uczyni�a wtedy, gdy spostrzeg�a, �e jest w ci��y i �e nosi pod sercem dziecko Jo, kto� musia�by cierpie�. Chocia�� Wtedy jeszcze nie mog�a by� pewna, jak zreszt� wyzna�a babci. To mog�o by� dziecko Johana. Obie z babci� wiedzia�y jednak, �e tak nie jest. Tak czy owak� To mog�o by� dziecko Johana, a wtedy szale�stwem by by�o opu�ci� Stornes. Przecie� i on jest p�odny, pomy�la�a i po�o�y�a d�o� na brzuchu. Udowodni� to.

Nagle zrobi�o jej si� gor�co ze strachu. A je�li straci dziecko z powodu nocnych uniesie�? Szybko jednak odp�dzi�a t� my�l. B�dzie, jak ma by�. R�wnie� tej nocy, kt�ra jeszcze przed nimi, nie zamierza�a zbytnio uwa�a�. Nie b�dzie powstrzymywa� Jo ani te� nie przyzna si�, �e jest w ci��y. Nawet je�li mia�aby straci� dziecko, chcia�a zap�aci� t� cen�!

Na sam� my�l zapar�o jej dech i wzdrygn�a si�. Co z niej za cz�owiek? Co za matka, kt�ra gotowa jest po�wi�ci� nienarodzone dziecko dla zaspokojenia w�asnej ��dzy?

Ale to nie tylko po��danie, usprawiedliwi�a si�. To co� o wiele wi�cej. Mi�o�� Lecz co z mi�o�ci� do dziecka, kt�re nosi? Czy jest s�absza ni� mi�o�� do Jo? Mali nie mia�a odwagi sobie odpowiedzie�. Wyprostowa�a si� i wsta�a, i zacz�a chaotycznie sprz�ta� ze sto�u. Nikt poza ni� nie wiedzia� o dziecku i nikt nie wiedzia� o Jo. Nigdy wi�cej nie zobaczy ukochanego, poniewa� oboje zwi�zali si� z kim� innym. Niech wi�c b�dzie, co ma by�, nawet je�li straci to male�kie, nienarodzone �ycie. Trudno, nie jest doskona�a�

Szli razem po�r�d wrzosowisk tryskaj�cych barwami jesieni. Sivert biega� i skaka� przed Mali i Jo, oszala�y z rado�ci, �e nieznajomy potrafi opowiada� o wszystkim, co po drodze widzieli: jakie zwierz�ta zostawi�y �lady, o ro�linach tak ma�ych, �e tylko on je dostrzega� i zrywa� z ciemnozielonych k�pek mchu, o g�rach i znanych od wiek�w znakach pogody. O rzeczach, kt�re w�a�ciwie nie powinny interesowa� ma�ego ch�opca, ale Mali ku swemu zdumieniu zauwa�y�a, �e Sivert wprost ch�onie ka�de s�owo Jo. Jak gdyby Cygan poruszy� w nim tajemn� strun�, kt�ra odezwa�a si� echem, pomy�la�a Mali.

Zrywali z�ociste ga��zki kar�owatej brzozy, �eby je potem wstawi� do drewnianej beczu�ki na stoliku w sza�asie. Usiedli przy strumyku i zjedli kanapki, kt�re zabrali na drog�, a potem popili lodowat�, czyst� wod� ze �r�d�a, kt�re wyp�ywa�o nie wiadomo sk�d.

��Od takiej wody bierze si� si�a i zdrowie � rzek� Jo.

Pozwoli� Sivertowi napi� si� z drewnianego kubka, kt�ry nosi� przy pasku. Mali siedzia�a z nimi i patrzy�a w dal. Nigdy przedtem nie by�a tak wysoko w g�rach Stortind, nie przypuszcza�a te�, �e kiedykolwiek tu przyjdzie, ale Jo nalega�. Spyta�, czy podo�a. Skin�a g�ow�. Md�o�ci min�y wszystkie dolegliwo�ci min�y. Na ca�ym �wiecie byli tylko oni troje, oni troje, natura, cisza i powiew wiatru od strony Stortind. I mi�o��

Jo wzi�� Siverta na ramiona i ni�s� go przez wi�ksz� cz�� drogi. Kiedy napotkali strumyk, kt�ry musieli przej��, lub szczeg�lnie trudny teren, r�wnie� Mali podawa� r�k�. Chwyta�a kurczowo jego d�o�, pragn�c j� trzyma� przez ca�y czas wyprawy, ale nie odwa�y�a si� tego zrobi�. Sivert m�g�by to zauwa�y� i opowiedzie� p�niej w domu, a wtedy nie mia�aby nic na swoj� obron�. Ju� samo to, �e nieznajomy zabra� ich na wycieczk� w g�ry, b�dzie trudno wyja�ni�. A jeszcze, �e trzymali si� za r�ce�

��Jak si� nazywas? � spyta� nagle Sivert i pochyli� si� ku Jo. � Nie wiem, jak si� nazywas, nie powiedzia�e� mi.

U�miechn�� si� do Jo, b�ysn�y jego oczy i bia�e z�by. Mali zmartwia�a. Ukradkiem zerkn�a na Jo i zorientowa�a si�, �e zdawa� sobie spraw� z niebezpiecze�stwa.

��Oczywi�cie mam imi� � rzek� i pog�adzi� Siverta po policzku. � Mattis. Ale nazywaj� mnie �Mattis z G�r", poniewa� mieszkam wysoko w g�rach � doda�.

��Nie mas domu? � dopytywa� si� Sivert zmartwiony.

��Mam tu ziemiank� � odpar� Jo niepewnie. � I bardzo lubi� swoje mieszkanie. Nie wszyscy urodzili si� bogatymi gospodarzami, jak tw�j ojciec � wyja�ni� i wymieni� szybkie spojrzenie z Mali. � My ludzie jeste�my tacy r�ni. Niekt�rzy lubi� przyrod� i wolno�� bardziej ni�� ni�� by� Nie musisz mi wsp�czu� � doda� szybko i potarga� Siverta po w�osach. � Chc� tak �y�.

Ty te� k�amiesz, pomy�la�a Mali i popatrzy�a na Jo. Nikt z nas nie chce tak �y�.

Wr�cili na hale wczesnym popo�udniem. Zbli�a�a si� druga godzina. Mali wesz�a do sza�asu, �eby przynie�� suche skarpetki dla Siverta, kt�ry ca�kiem przemoczy� nogi, kiedy wpad� w mokrad�a w powrotnej drodze. Jo pom�g� ma�emu zdj�� mokre skarpetki i umy� mu nogi w strumieniu. Mali s�ysza�a radosne krzyki syna, kiedy Jo polewa� zimn� wod� jego bose stopy. U�miechn�a si� do siebie, znalaz�a such� par� skarpet i wysz�a. Jo tymczasem wytar� nogi Sivertowi i postawi� go na du�ej p�askiej kamiennej p�ycie, kt�rej cz�sto u�ywali jako sto�u, kiedy jedli na powietrzu. Mali zamierza�a w�a�nie podej�� do syna, gdy nagle zobaczy�a, jak Jo nieruchomieje, a jego twarz staje si� bia�a jak papier.

��O, tata! � zawo�a� Sivert rado�nie i zeskoczy� z kamienia. Z�apa� Jo za r�k� i chcia� poci�gn�� za sob�. � Tato psysed�! Chod� si� psywita� z my�liwym, tato!

Serce w piersi Mali przesta�o bi�. Musia�a si� oprze� o framug�, �eby nie upa��. Wolno odwr�ci�a g�ow�. Tu� za ni�, przy ko�cu sza�asu sta� Johan. Nie widzia� jej. Patrzy� jak zahipnotyzowany na dwie postaci przy kamieniu. Mali czu�a, �e zaraz zwymiotuje. Przy�o�y�a d�o� do ust i prze�kn�a. Jej wzrok pod��y� za wzrokiem Johana, po czym osun�a si� na kolana.

Sivert i Jo stali w jesiennym s�o�cu, trzymaj�c si� za r�ce, m�czyzna i ch�opiec � ma�y niczym miniaturowa kopia du�ego. Przez moment panowa�a zupe�na cisza. Potem Sivert pu�ci� r�k� Jo i pobieg� do ojca.

��Tata m�j, tata! � krzycza� i wyci�gn�� r�czki do Johana.

Johan nie zwr�ci� na niego uwagi, nawet na niego nie spojrza�. Sta� niczym s�up soli i wpatrywa� si� w Jo. Krew odp�yn�a mu z twarzy, oczy wydawa�y si� czarne jak w�giel.

��Tata� � Sivert uczepi� si� kolan Johana; nie rozumia�, dlaczego ojciec nie wzi�� go na r�ce. � Tata�

Powoli Johan odwr�ci� si� do Mali. Wsta�a na chwiejnych nogach i zatoczy�a do tylu, kiedy napotka�a jego spojrzenie, kt�re p�on�o dzik� i szalon� nienawi�ci�. Babciu, pomy�la�a nagle i poczu�a, jak znowu ogarniaj� j� md�o�ci. Sta�o si� to, co przewidzia�a babcia. Nienawi�� zwyci�y�a�

��Johan � szepn�a i spr�bowa�a zrobi� kilka krok�w w jego stron�. � Wyt�umacz� ci�

��We� ch�opca i id� na d� � rozkaza� ochryp�ym g�osem.

��Ale� Johan, pos�uchaj mnie, ja�

��R�b, co m�wi� � powt�rzy� i utkwi� w niej nienawistny wzrok. � We� ch�opca i id�. Ju�!

Mali �ci�gn�a szal ze sto�u przy drzwiach i podesz�a do Siverta. Wzi�a go na r�ce i rozejrza�a si� za jego butami. Le�a�y przy strumieniu. Jo podni�s� je i poda� jej. Mali usiad�a, w�o�y�a synkowi suche skarpetki i wci�gn�a buty.

��Co si� sta�o, mamo? � szepn�� Sivert dr��cymi wargami. Jego b�yszcz�ce oczy usi�owa�y znale�� odpowied� w jej oczach. � Tato jest na mnie z�y�

Mali nie zdo�a�a odpowiedzie�. Po omacku zawi�zywa�a buty ch�opcu, przez �zy nie widzia�a wyra�nie sznurowade�. Serce w piersi wali�o jej jak m�ot, strach omal jej nie udusi�.

��Johan � spr�bowa�a znowu cichym g�osem. � Johan, pozw�l mi�

��Zejd� na d� � rzek�, nie patrz�c ani na ni�, ani na Si-verta. Post�pi� krok w stron� Jo. � A wi�c to ty, Jo � powiedzia� charcz�cym g�osem. � Dawno ci� nie widzia�em. Ile to ju� lat? � Omi�t� spojrzeniem Mali i Siverta. � Tak, jakie� cztery lata, chyba tak, je�li si� zastanowi�. Niewiele si� zmieni�e� � doda�.

Jo nie odpowiedzia�. Jego oczy patrzy�y niespokojnie na Mali i ch�opca.

��Przyszed�em chyba nie w por�? � spyta� Johan. � Rozumiem, �e nikt si� mnie nie spodziewa�. Pomy�la�em sobie, �e powinienem odwiedzi� moj� �on� i syna, ale nie wiedzia�em, �e maj� tu towarzystwo. Zamierza�em te� rozejrze� si� za kilkoma owcami, kt�re zagin�y w g�rach tej jesieni.

Mali szcz�ka�a z�bami ze strachu. To, �e Johan tak sta�, jak gdyby nigdy nie zwraca� si� do Jo, odbiera�o jej rozs�dek. G�os m�a zmieni� si� z nienawi�ci nie do poznania, Johan wyra�nie dawa� im do zrozumienia, �e teraz wszystko ju� poj��, cho� nie m�wi� niczego wprost. Mali mocno przytuli�a Siverta i zanurzy�a twarz w jego w�osach. Mia�a nadziej�, �e syn nie s�ysza�, jak Johan nazwa� przybysza Jo, i nie zorientowa� si�, �e tamci si� znaj�. Ale Johan m�wi� cicho i Sivert przede wszystkim zwr�ci� uwag� na to, �e ojciec nie chce z nim rozmawia� i nie chce go wzi�� na r�ce. Zacz�� p�aka� �a�o�nie i rozpaczliwie.

��Czy nie powiedzia�em ci wyra�nie, �e masz zabra� ch�opaka i odej��?!

Johan odwr�ci� si� ku niej gwa�townie. Przez okamgnienie Mali my�la�a, �e j� uderzy, ale nie zrobi� tego. Spojrza� 1 tylko na ni� tym ciemnym, nienawistnym wzrokiem, od kt�rego d�awi� j� nienazwany strach. Zesz�a par� metr�w w d� pastwiska.

��Mia�em szcz�cie, �e trafi�em na ciebie, Jo � us�ysza�a g�os Johana i zobaczy�a, jak ponownie odwraca si� do tamtego. � By�e� przydatnym pomocnikiem, kiedy ci� potrzebowali�my, bardziej pomocnym, ni� si� domy�la�em. A� do dzisiaj � doda� z k��liw� ironi�. � Tym razem te� nie powiesz chyba �nie"? W�a�nie zamierza�em poprosi� ci�, �eby� poszed� ze mn� w g�ry szuka� zagubionych owiec. Skoro ju� tu jeste�� � m�wi� dalej, a przez jego twarz przebieg� dziwny u�miech, przypominaj�cy z�o�liwy grymas.

Nie, chcia�a krzykn�� Mali. Nie, nie! Jo nie mo�e nigdzie i�� z tym oszala�ym cz�owiekiem, op�tanym przez nienawi��. Lecz nie by�a w stanie wykrztusi� s�owa. Sta�a tylko sparali�owana strachem i ca�kiem bezsilna.

��Je�eli mog� ci si� na co� przyda�, p�jd� z tob� � zgodzi� si� Jo z wahaniem.

Oczami szuka� Mali i syna. Zobaczy� j�, jak stoi nieco ni�ej na pastwisku z p�acz�cym ch�opcem mocno wtulonym w jej ramiona. Dostrzeg� r�wnie� jej b�yszcz�cy, przera�ony wzrok. Przez chwil� zastanawia� si�, czy mo�e powinien Johanowi odm�wi�. Gospodarz wydawa� si� spokojny, ale Jo domy�la� si�, �e pod pozornym opanowaniem kryje si� niepohamowana, lodowata nienawi��. Mo�e okaza� si� gro�ny, gdy przyjdzie co do czego, pomy�la�, wyprowadzony z r�wnowagi b�dzie w stanie zaatakowa�. W ka�dym razie trzeba go odci�gn�� od Mali i Siverta, postanowi�. Je�eli poprowadzi Johana w g�ry, tamten by� mo�e troch� si� opanuje, je�li nawet nie, to przynajmniej przez jaki� czas Mali i dziecko b�d� bezpieczni. Jo uzna�, �e tych kilka godzin mo�e mie� decyduj�ce znaczenie. Ufa�, �e uda mu si� przem�wi� Johanowi do rozs�dku, je�eli tamten w og�le b�dzie chcia� rozmawia�. A je�li dojdzie do b�jki� Jo rzuci� szybkie spojrzenie na Johana. Oceni�, �e ma nad nim przewag� zar�wno pod wzgl�dem si�y, jak i zr�czno�ci, chocia� w�a�ciwie nie chcia� si� bi�. Ale je�li przyjdzie walczy� o �ycie�

Ponownie poszuka� wzrokiem dwojga tych, kt�rych kocha�. Potem wzi�� sweter i by� got�w do drogi. Niezale�nie od tego, co si� stanie, musi chroni� Mali i syna. Nie mia� zatem innego wyj�cia, ni� p�j�� z Johanem. Tak mu si� przynajmniej wydawa�o.

Mali widzia�a, jak Jo bierze sweter, i zrozumia�a, �e zamierza i�� z Johanem. Znowu chcia�a krzykn��, �eby tego nie robi�, �e nie wolno mu si� na to zgodzi�. �eby po prostu znikn��, a ona we�mie na siebie konsekwencje. Jednak nie by�a w stanie nawet potrz�sn�� g�ow�.

��Dobrze, w takim razie chod�my � rzek� Johan, odk�adaj�c tobo�ek, kt�ry mia� na plecach. � Worek nie b�dzie mi potrzebny � doda� dziwnie ochryp�ym g�osem. � Nie wybieramy si� daleko, jak s�dz�.

Potem odwr�ci� si� do Mali.

��Id� � powt�rzy� szorstko. � Id� ju�!

Mali postawi�a Siverta na ziemi, poda�a mu r�k� i wolno zacz�a schodzi� w d�. Nogi ledwie j� nios�y. Kiedy po chwili odwr�ci�a si�, zobaczy�a, jak Jo i Johan kieruj� si� w g�r� pastwiska. Ich dwie sylwetki wydawa�y si� bardzo ciemne, niemal czarne. Poczu�a, �e jest jej zimno, i spostrzeg�a, �e s�o�ce skry�o si� za chmur�. Pewnie dlatego ich postacie wyda�y si� takie ciemne, pomy�la�a poniewa� znalaz�y si� w cieniu.

Nigdy jeszcze droga z pastwiska nie by�a tak d�uga jak tego jesiennego dnia. Przez wi�kszo�� czasu Mali musia�a nie�� Siverta na r�kach, gdy� pochlipywa� i p�aka�, i nie chcia� i��. Przenosi�a go z jednego biodra na drugie, nigdy nie przypuszcza�a, �e jest tak ci�ki. A mo�e tylko jej si� wydawa�o, poniewa� sama nie mia�a si�y w nogach. Ledwie j� nios�y w d� zbocza.

��Dlacego tata jest z�y, mamo? � �ka� Sivert, wk�adaj�c kciuk do buzi i przytulaj�c g��wk� do szyi matki.

Mali prze�o�y�a synka na drugie biodro, pog�adzi�a go po g�owie i prze�kn�a.

��Tata nie jest z�y na ciebie � odpar�a �ami�cym si� g�osem. � Na pewno b�dzie mi�y, kiedy wr�ci do domu.

Na sam� my�l o spotkaniu z Johanem przeszed� j� dreszcz. Nigdy przedtem nie widzia�a wi�kszej nienawi�ci. Czu�a, �e wprawi�a w ruch potworny i niebezpieczny proces, kt�rego teraz nie da si� powstrzyma�. Nie mog�a ju� niczego wyzna�, odpokutowa� w jaki� spos�b � teraz, kiedy Johan o wszystkim wiedzia�. Nie mia�a nawet odwagi pomy�le� o tym, co on mo�e zrobi�, kiedy wr�ci do dworu. Zrujnowa�a jego �ycie, zdawa�a sobie z tego spraw�. Poniewa� to Sivert � syn i spadkobierca � by� ca�ym �yciem i dum� Johana, zw�aszcza, �e ma��e�stwo z ni� nigdy nie spe�ni�o jego marze�. Ch�opiec wyzwala� w nim wszystko, co dobre, dawa� rado�� i �agodzi� jego szorstk� natur�. A teraz nagle pan ze Stornes zrozumia�, �e ca�e jego �yciowe szcz�cie opiera�o si� na k�amstwie i zdradzie.

Mali poczu�a ciarki przebiegaj�ce jej po plecach. Nie, nie uda jej si� z tego wyt�umaczy�. Nie mo�e pos�u�y� si� kolejnym k�amstwem i ufa�, �e jeszcze raz wszystko si� u�o�y. Johan stan�� wobec nagiej, zimnej prawdy i nigdy Mali nie wybaczy. Na tyle go zna. Ale co z ni� zrobi? Bo chyba nie tknie Siverta. pomy�la�a w panice i mocniej przytuli�a synka. Ch�opiec jest przecie� niewinny. Johan nie mo�e go kara� za grzech, kt�rego ona si� dopu�ci�a� A je�li tak? Je�li doprowadzi�a go do takiego stanu, �e nie zosta�o w nim nic poza nienawi�ci� i ��dz� zemsty, nawet wzgl�dem niewinnego dziecka? My�l o tym wyda�a si� tak potworna, �e Mali j�kn�a.

Powoli dociera�o do niej, �e prowadzi�a niebezpieczn� gr� i przegra�a. S�dzi�a, �e panuje nad rozwojem wypadk�w, lecz jej w�asna t�sknota i po��danie doprowadzi�y ich wszystkich na skraj przepa�ci. Jo nie powinien by� przychodzi� na pastwiska, pomy�la�a z gorycz�, usi�uj�c zrzuci� win� na niego. Ale zaraz zreflektowa�a si�: mog�a przecie� za��da�, by odszed�. Wtedy nikt by nie ucierpia�.

Dotar�a do letnich ob�r, zatrzyma�a si� na chwil� i opar�a o ogrodzenie. Co powie, kiedy zjawi si� w domu tak, jak stoi? Wszyscy bowiem wiedzieli, �e trzeba konia, by zwie�� na d� rzeczy, a Johan poszed� pieszo. Prawdopodobnie wybra� si� z zamiarem poszukiwania owiec i planowa� zaraz wr�ci�, �eby ponownie pojecha� po ni� i Siverta pod koniec tygodnia, tak jak si� um�wili.

��Nie chc�! � zawo�a� Sivert i z�apa� Mali za sp�dnic�. -Ponie� mnie. Ponie� mnie, mamo.

��Zaraz ci� wezm� na r�ce � obieca�a Mali i usiad�a na trawie. � Ale musimy troch� odpocz��. Mama jest taka zm�czona.

Malec wdrapa� si� na jej kolana i obj�� j� za szyj�. Mali poczu�a, �e ch�opiec dr�y, i pomasowa�a go po plecach.

��Zimno ci? � spyta�a, zdj�a szal i otuli�a nim syna. � Zmarz�e�?

Sivert potrz�sn�� g�ow�. Okr�ca� na paluszkach jej w�osy, kt�re si� rozpu�ci�y i lu�no k�ad�y na plecach.

��Tata jest z�y � powt�rzy�. � Z�y na nas. Dlacego, mamo? Nie ��obi�em nic z�ego� Zlobi�em?�

��Nie, nie, moje dziecko � zapewni�a go Mali, pog�adzi�a po policzku i poca�owa�a. � Nie zrobi�e� nic z�ego, a tato nie jest z�y na ciebie. Pami�taj o tym. Jeste� ojca ulubie�cem! Przecie� o tym wiesz!

Czy�by? � zastanowi�a si�. Jak Johan potraktuje Siverta, skoro wie, �e malec nie jest jego synem? I co zrobi z ni�, kt�ra oszuka�a jego i wszystkich wko�o? Nagle przysz�o jej do g�owy, �e powinna zej�� do dworu, spakowa� najpotrzebniejsze rzeczy i razem z Sivertem uciec ze Stornes, zanim Johan wr�ci. Je�eli nie zat�ucze ich na �mier� w napadzie z�o�ci, to tak czy owak i j�, i syna czeka w Stornes ci�kie �ycie. Ale dok�d maj� p�j��? Dok�dkolwiek si� udadz�, wsz�dzie dotrze wie��, �e Sivert nie jest synem Johana, a ona, Mali, przespa�a si� z Cyganem i wszystkich wystrychn�a na dudka.

Gospodarz z Gjelstad wreszcie b�dzie mia� si� z czego cieszy�, pomy�la�a i wzdrygn�a si�. Prawda przero�nie nawet to, o co on j� podejrzewa�. Dra� postara si� o to, by sensacyjna nowina rozesz�a si� po wszystkich wioskach, a jeszcze i od siebie co nieco do�o�y. Chocia��

I tak by�o �le.

A mo�e powinna mimo wszystko poczeka� na Johana? Zejdzie mu pewnie do wieczora, a wtedy by� mo�e uda si� porozmawia� z nim spokojnie, cho� Mali nie mia�a na to wielkiej nadziei. Ale chyba warto poczeka�, my�la�a dalej. Do tego czasu up�ynie par� godzin i Johan zd��y si� opanowa�. Opami�ta si�. By� mo�e wybierze najprostsze rozwi�zanie i by nie wywo�ywa� sensacji i skandalu, zatrzyma j� i Siverta w Stornes, oczywi�cie pod warunkiem, �e od tej pory b�dzie decydowa� o wszystkim. Nie m�g� przecie� w jednej chwili przesta� ch�opca darzy� uczuciem, pociesza�a si� Mali. Jeszcze niedawno by� got�w po�wi�ci� za niego �ycie. Mi�o�ci nie da si� tak po prostu przekre�li� jednym ruchem, a Sivert przecie� niczemu nie zawini�. Stosunek synka do Johana przecie� wcale si� nie zmieni�, rozwa�a�a Mali w duchu, malec o niczym nie wiedzia� i nie rozumia� zachowa� doros�ych i ich zawi�ych spraw. Kocha� ojca, jak zawsze do tej pory, i Johan o tym wiedzia�. A ona sama? Czy zdo�a pozosta� po tym wszystkim w Stornes? To zale�y, pomy�la�a. By�a sk�onna p�j�� na wiele ust�pstw, je�eli nie z innych wzgl�d�w, to przynajmniej dla Siverta, �eby jemu nie dzia�a si� krzywda. Lecz w g��bi jej duszy tkwi� l�k, �e Johan uczyni piek�em zar�wno �ycie jej, jak i Siverta.

Powoli wsta�a i wzi�a syna na r�ce. Nagle poczu�a md�o�ci, jakby znalaz�a si� na wzburzonym morzu. Opar�a si� o ogrodzenie i zwymiotowa�a. Skurcze brzucha by�y tak silne, �e zgi�a si� wp� i j�kn�a.

��Mama chola? � spyta� Sivert i poci�gn�� j� za w�osy, �eby zobaczy� jej twarz. Jego nieszcz�liwe oczy by�y pe�ne troski.

��Nie, tylko zrobi�o mi si� niedobrze � szepn�a Mali i przetar�a d�oni� usta. � To przejdzie. Ju� mi du�o lepiej.

Ale to wcale nie przejdzie, pomy�la�a bezsilna. W ca�ej tej beznadziejnej sytuacji, do kt�rej doprowadzi�a, dostrzeg�a promyk nadziei: nosi�a pod sercem dziecko Johana. Czy to mog�oby ich uratowa�? Czy Johan �askawie pozwoli im zosta�, gdy si� dowie, �e wreszcie b�dzie mia� potomka z w�asnej krwi i ko�ci? Mali ponownie postanowi�a, �e powinna poczeka� do powrotu m�a, przekonana, �e na pewno uda si� porozmawia�.

��Co si� sta�o? � zdumia�a si� Ane, kiedy Mali chwiejnie wesz�a do kuchni. � Wr�ci�a� sama z Sivertem? Johan w�a�nie wybra� si� w g�ry, �eby si� z wami zobaczy� i rozejrze� za owcami, kt�re zgin�y. Nie spotka�a� go?

��Spotka�am. Poszed� dalej szuka� owiec, a ja zesz�am na d�, bo si� �le poczu�am. Wr�c� tam posprz�ta� i wszystko pozamyka�, jak mi przejdzie. Do ko�ca jesieni jest jeszcze troch� czasu. Zostan� w Stornes par� dni, �eby troch� odpocz��. Johan tak chcia�.

��I nios�a� ch�opca ca�� drog�, gdy jeste� taka chora?

��Nic si� nie sta�o � odpar�a Mali wymijaj�co. � Gdzie jest Ingeborg?

��Dzisiaj dosta�a wolne. A Beret pojecha�a z wizyt� do 0ra i wr�ci dopiero jutro. Ale ty powinna� si� po�o�y� � zauwa�y�a i przyjrza�a si� Mali. � Wygl�dasz jak upi�r.

��Tata jest z�y � szepn�� Sivert i popatrzy� na Ane oczami mokrymi od �ez. � Baldzo z�y, na mnie i na mam�.

Ane spojrza�a na Mali zdumiona.

��Nie, wcale nie � zaprzeczy�a Mali po�piesznie. � Siwert �le zrozumia�� Poniewa� Johan kaza� nam natychmiast wraca� na d�, skoro tak �le si� czuj�. Nic poza tym�

Trzeba jako� wywabi� Ane z domu, zanim Johan wr�ci, pomy�la�a. Nie chcia�a mie� �wiadk�w tej rozmowy, kt�ra czeka�a j� wieczorem.

��Ty te� we� sobie wolne � zaproponowa�a, usi�uj�c si� u�miechn��. � Poradz� sobie sama, a wiem, �e ju� dawno nie widzia�a� si� z Aslakiem � doda�a.

��Nie mog� tak po prostu wyjecha� i zostawi� ci� samej, kto� musi si� tob� opiekowa� w chorobie � sprzeciwi�a si� Ane nie�mia�o. � Spotkam si� z Aslakiem kiedy indziej � zaczerwieni�a si�.

��Nie, chc�, �eby� zrobi�a, jak m�wi� � nie ust�powa�a Mali. � Chora i chora. Wymiotowa�am po drodze i zaraz zrobi�o mi si� lepiej. Poza tym zaraz przyjdzie Johan i nie b�d� ju� sama. Ale je�li mo�esz, przebierz Siverta i daj mu co� do jedzenia, a ja w tym czasie p�jd� na g�r�, umyj� si� i zmieni� ubranie. By� mo�e po�o�� si� te� na chwil� � doda�a. � Mo�esz jecha�, jak zejd� na d�.

��W stodole s� Cyganie � przypomnia�a sobie nagle Ane. � Ca�kiem zapomnia�am ci o tym powiedzie�. Naostrzyli no�yce i no�e i naprawili dno w twoim du�ym czajniku. O ile wiem, jutro wyje�d�aj�.

��Dobrze, poradz� sobie bez ciebie � stwierdzi�a Mali. -Id� na g�r�.

Na g�rze w sypialni osun�a si� na krzes�o przy oknie, ukry�a twarz w d�oniach i rozp�aka�a si�. Ca�ym jej cia�em wstrz�sa� szloch, musia�a zacisn�� r�k� na ustach, �eby odg�os p�aczu nie dotar� a� do salonu na dole.

��O Bo�e, pom� mi � szepta�a zrozpaczona. � Pom� nam albo wszyscy zginiemy. O Bo�e, ze wzgl�du na Siverta! On nie jest niczemu winien�

Powoli p�acz ustawa�, mimo to Mali nie wsta�a. Czu�a, �e nie jest w stanie si� podnie��, �e nogi jej nie ud�wign�, mimo �e pr�bowa�a. Od strony stodo�y dobieg� j� �miech, p�acz dzieci i �piewy. Wyjrza�a przez okno. Cyganie bawili si� w najlepsze. Mali usi�owa�a wypatrzy� w nim ciotk� Jo, ale jej nie widzia�a. Przez mgnienie oka zastanawia�a si�, �e mo�e powinna zej�� na d�, odszuka� j� i opowiedzie�, co si� wydarzy�o. Pomy�la�a, �e staruszka i tak sporo ju� wie, chocia� nie zna�a prawdy o Sivercie. Pokusa, by znale�� kogo�, komu by mog�a zaufa�, na kogo by mog�a zrzuci� cz�� swojego strachu i winy, by�a ogromna. Jednak Mali szybko odrzuci�a ten pomys�. Im mniej os�b si� dowie o ca�ym zaj�ciu, tym lepiej. I tak nikt jej nie pomo�e. Z tym, co si� stanie, b�dzie musia�a poradzi� sobie sama.

Johan gna� w g�r� pastwiska jak szalony, lecz Jo bez trudu za nim nad��a�. �aden z m�czyzn nie odezwa� si� s�owem, kiedy brn�li przez trz�sawiska, wysokie do kolan zaro�la, krzewy i wrzosy. Jo nie mia� poj�cia, dok�d Johan zmierza, ale z kierunku, w kt�rym szli, wywnioskowa�, �e prowadzi go na Stortind. Nie wybra� jednak tradycyjnej drogi na szczyt, lecz strome, cieniste zbocze. Pewnie s�ysza�, �e owce w�a�nie tam zb��dzi�y, zastanawia� si� Jo.

Przez ca�y czas mia� przed oczami obraz Mali z synkiem. Nie opuszcza� go widok nieszcz�liwego, zagubionego ch�opca i przera�onej Mali. Co si� z nimi stanie? Ju� podczas pierwszej wizyty w Stornes zauwa�y�, �e stosunki mi�dzy Mali a Johanem nie uk�adaj� si� najlepiej. Najwyra�niej nie poprawi�y si� wraz z up�ywem lat. Pewnie dzieli�a �o�e ze swym m�em z czystego obowi�zku, a Johanowi to si� nie podoba�o, my�la� dalej. A teraz ta historia z Sivertem� Mali opowiada�a mu, �e Johan po prostu �ma bzika" na punkcie syna, i z pewno�ci� tak jest, skoro na trzecie urodziny podarowa� mu konia. Wspomnia�a te� o wypadku z krow�, kiedy Johan uratowa� ch�opcu �ycie, nara�aj�c w�asne.

Jo nigdy nie darzy� Johana szczeg�ln� sympati�, kiedy go�ci� w Stornes. Obawia� si�, �e bogaty gospodarz regularnie �kupowa�" Mali, �e wykorzystuj�c jej zale�no��, m�g� j� posi���, kiedy tylko mia� na to ochot�, nawet wbrew jej woli. Co z niego za cz�owiek?

Jo nie podoba�o si� r�wnie� pe�ne wy�szo�ci zachowanie Johana i spos�b, w jaki traktowa� zar�wno Mali, jak i s�u�b�. On i jego matka stanowili niebezpieczn� i z�� sfor�. Jednak gdy Johanowi urodzi� si� spadkobierca, pan ze Stornes pono� zupe�nie si� zmieni�. Ub�stwia� syna, jak twierdzi�a Mali. A teraz� Jo przypomnia� sobie dzikie, nienawistne spojrzenie Johana, gdy ten zrozumia� prawd�, �e zosta� oszukany. L�k o Mali i Siverta ci��y� Jo w �o��dku jak kamie�. Co zrobi Johan, kiedy wr�ci do domu? Wygl�da na ca�kiem oszala�ego z nienawi�ci, pomy�la� Jo. Jak gdyby zupe�nie postrada� zmys�y.

Nagle wpad� na pomys�, by zabra� ze sob� Mali i Siverta, gdy razem z taborem wyrusz� jutro rano w dalsz� drog�. Ju� nie ma znaczenia, czy Mali si� zgodzi, kiedy liczy si� bezpiecze�stwo obojga. Jeszcze nie wiedzia�, jak rozwi��e problem z Mari� i swymi dzie�mi. Zdawa� sobie spraw� tylko z tego, �e musi ratowa� Mali i syna, poniewa� za nich tak�e ponosi� odpowiedzialno��. Rozumia�, �e Johan w obecnym stanie mo�e by� niebezpieczny. To, �e urodzi� mu si� spadkobierca i dziedzic Stornes, uratowa�o jego honor i ma��e�stwo, pomy�la� Jo. Pod�wiadomie czu�, jak istotne to musi mie� znaczenie dla Johana. Na tyle go pozna�, gdy przebywa� we dworze, �e wiedzia�, �e opinia we wsi, w og�le w�r�d ludzi, liczy si� bardziej ni� cokolwiek innego. Je�eli si� wyda, �e spadkobierca Stornes nie jest dzieckiem gospodarza, lecz zosta� sp�odzony z Cyganem� Jo zadr�a�.

Szli coraz wy�ej kamienistym zboczem u podn�a Stortind, coraz dalej skrajem drogi ku dzikiemu w�wozowi po zachodniej stronie zbocza. Jo nie m�g� zrozumie�, co Johan knuje. Szli bardzo niebezpieczn� �cie�k�, pe�n� osuwaj�cych si� kamieni. Gdyby owce utkn�y w tych ska�ach, nie uda�oby si� im obu sprowadzi� ich na d�, pomy�la�. Nie mieli ze sob� ani lin, ani innego sprz�tu, poniewa� Johan zostawi� wszystko w swym worku na hali.

Im wy�ej wchodzili, tym wiatr wiej�cy od strony pokrytego �niegiem szczytu by� zimniejszy. Jo trz�s� si� z zimna, mimo �e spoci� si� od szybkiego marszu. Przyjrza� si� Johanowi i zauwa�y�, �e utyka na jedn� nog� z b�lu w stopie lub biodrze, ale sprawia� wra�enie, �e si� tym nie przejmuje. Szed� coraz wy�ej i wy�ej w tym samym szalonym tempie.

Nagle zatrzyma� si�. Jo szed� tu� za nim i nieprzygotowany na tak gwa�towne hamowanie, wpad� prosto na plecy tamtego i by�by si� razem z nim przewr�ci�. Johan odepchn�� go brutalnie i usiad�. Jo zauwa�y�, jak pulsuje krew w jego du�ej t�tnicy szyjnej, wyra�nie nabrzmia�ej, niebieskofioletowej na tle zaczerwienionej sk�ry.

��Wiesz, gdzie zgin�y twoje owce? � spyta� Jo i usiad� obok Johana. � To zbyt niebezpieczny teren, �eby si� tu zapuszcza�. Powinno nas by� wi�cej�

��Wystarczy nas dw�ch � odpar� Johan kr�tko, nie patrz�c na Jo.

Zacz�� rzuca� ma�e kamyki przez kraw�d� przepa�ci, nad kt�r� si� znale�li. S�yszeli g�uchy odg�os g��boko w dole, kiedy kamyki wreszcie spad�y na dno.

��A wi�c zajmowa�e� si� nie tylko prac� w gospodarstwie tamtego lata w Stornes, Jo � odezwa� si� nagle Johan. � Zainteresowa�e� si� r�wnie� Mali.

Jo przetar� d�oni� twarz i g��boko wci�gn�� powietrze.

��Nigdy nie chcia�em, �eby tak si� sta�o � rzek� cicho. -Ale� Mali wydawa�a si� wszystkim, o czym kiedykolwiek marzy�em. Nigdy do nikogo nie czu�em tego, co czu�em do Mali, ani przedtem, ani potem. I wtedy�

��A ona? � g�os Johana brzmia� tak zimno, �e by� prawie nie do poznania. � Uleg�a ci bez oporu, ta kr�lowa �niegu?

��My� oboje czuli�my podobnie � odpar� Jo niepewnie. � Jednak nigdy nie zamierzali�my sprawi� ci b�lu, tak jako� wysz�o � doda� tonem usprawiedliwienia. � Chcia�em, �eby wyjecha�a ze mn�, kiedy opuszcza�em Stornes, lecz ona odm�wi�a. Zosta�a tobie po�lubiona, m�wi�a, nie chcia�a rani� zbyt wielu os�b.

Johan roze�mia� si� ochryp�ym, z�ym �miechem.

��Nie chcia�a mnie zrani� Tak powiedzia�a po tym, jak zdradzi�a mnie z Cyganem. By�a pani� w Stornes, mia�a wyda� na �wiat potomka rodu, a tymczasem�

Nowy kamyk pomkn�� z du�� pr�dko�ci� na dno przepa�ci.

��Ona nie wiedzia�a, �e� �e zasz�a w ci���. W ka�dym razie jeszcze nie wtedy, kiedy wyje�d�a�em � wyja�ni� Jo. -A ja nie wiedzia�em, �e mam syna w Stornes, dop�ki go nie zobaczy�em�

��Kiedy w�a�ciwie ujrza�e� go po raz pierwszy? Dzisiaj?

Czarne, przenikliwe spojrzenie przewierca�o Jo na wskro�.

��Nie, wczoraj wieczorem � odpar� Jo cicho. � Przyszed�em na hale wczoraj wieczorem i wtedy Mali pokaza�a mi ch�opca. Zrozumia�em natychmiast, gdy go zobaczy�em, �e jest� moim� � t�umaczy� si�, unikaj�c wzroku Johana.

��Czym jeszcze ci� pocz�stowa�a? � spyta� Johan ochryple. Jo spojrza� na niego pytaj�co.

��Nie rozumiem, o czym�

��Nie udawaj, ty cyga�ski pomiocie diab�a, dobrze rozumiesz! � charcza� Johan. � Opowiadaj, co robili�cie w nocy. By�a ch�tna? Rozebra�a si�? Jak j� wzi��e�? A ona, jak ci� przyj�a? Le�a�a nieruchomo czy zrobi�a ci co� mi�ego: liza�a, ssa�a� By�a r�wnie nami�tna i rozpalona jak ty?

Jo zrobi� si� purpurowy, a jego szarozielone oczy p�on�y. Spojrza� na Johana. Przez u�amek sekundy zastanawia� si�, czy powinien wszystkiemu zaprzeczy�, powiedzie�, �e nawet nie tkn�� Mali. Czy ma k�ama� ze wzgl�du na ni�, �eby uchroni� j� od zemsty Johana, kt�ra na pewno j� dosi�gnie. Jednak przemkn�o mu przez my�l, �e Johan i tak nie uwierzy, �e tylko go wy�mieje.

��Chyba oszala�e�, cz�owieku � zacz��. � M�wisz o tym tak wulgarnie, jak gdyby Mali by�a jak�� ladacznic�, a przecie� tak nie jest. Co sobie w�a�ciwie wyobra�asz, �e opowiem ci wszystko ze szczeg�ami? Wiesz chyba, co si� robi�

��Nie, nie wiem � wycedzi� przez z�by Johan. � Poniewa� nigdy jej nie mia�em, rozumiesz! Oszala�em na jej punkcie, op�ta�a mnie. Nie wyobra�a�em sobie, jak m�g�bym �y� bez niej, sypia� bez niej. W ko�cu sprowadzi�em j� do ��ka, ale mia�em j�� nie, nigdy naprawd� jej nie mia�em � doda� gorzko. � Przez wszystkie wsp�lne lata le�a�a przy mnie jak k�oda, sucha i zimna. Dlatego chcia�bym wiedzie�, jaka potrafi by�. By� taki czas, kiedy wierzy�em, �e nale�y do tych kobiet, kt�re po prostu ju� takie s�, zimne i nieczu�e. Beznami�tne. Lecz teraz rozumiem, �e si� myli�em co do tego wycierusa. Opowiadaj, co z ni� robi�e�?

Jo milcza�. Robi�o mu si� niedobrze i czu� md�o�ci z powodu chorego zachowania Johana i jego niewybrednego j�zyka. Spr�bowa� wsta�, ale Johan z�apa� go za rami� i �ci�gn�� z powrotem na ziemi�. Jo nigdy by go nie podejrzewa� o tak� si��.

��Co z ni� robi�e�? � nie ust�powa�, �widruj�c Jo czarnymi, b�yszcz�cymi oczami. � Mog�e� z ni� zrobi� wszystko? A ona�

��To jest chore, Johan, nie zamierzam o tym rozmawia�. Chc� jednak, �eby� wiedzia�, �e przykro mi z powodu tego, co si� sta�o. To nie w porz�dku, �eby spotyka� si� z �on� innego m�czyzny, ale nie umia�em wtedy temu zapobiec. A Mali� Musia�e� zauwa�y�, �e by�a w tym czasie nieszcz�liwa. Czu�a si� okropnie, poniewa� za ni� zap�aci�e� i kupi�e� jak zwierz�. Nie mog�a ci chyba tego wybaczy�, nie wiem. Wiem tylko, �e wszystko potoczy�o si� tak jako�� Nie mogli�my tego powstrzyma�. To by�o silniejsze ni� cokolwiek innego, dla nas obojga � doda� cicho.

Przez chwil� siedzia� w milczeniu.

��My�lisz mo�e, �e by�o mi du�o lepiej ni� tobie? � rzeki nagle. � Kocha�em Mali, wiedzia�em, �e jest jedyn� kobiet� jakby dla mnie stworzon�. Tylko jej pragn��em najbardziej na �wiecie, a ona wola�a zosta� z tob�. Umiera�em z t�sknoty, ale obieca�em jej, �e nigdy nie wr�c�. Nigdy ju� nie mia�o si� powt�rzy� to, co my� Ale� Ale nie mia�em ju� si�y �y� od niej z dala. Chcia�em j� tylko zobaczy�

��I zobaczy�e�� � sykn�� Johan. � Nie tylko widzia�e�, ale i dosta�e� wszystko, czego pragn��e�. Zgadywa�a twoje my�li, lgn�a do ciebie ciep�a, ch�tna i gor�ca, jakiej ja nigdy nie mia�em, cho� zawsze marzy�em, by by�a taka dla mnie. I ty �miesz twierdzi�, �e by�o ci tak samo �le! � mrukn�� pogardliwie. � To ja si� z ni� o�eni�em, to ja by�em jej m�em. Ale ona okazywa�a mi tylko ch��d i pogard�, ta zarozumia�a dziwka!

Przez chwil� siedzia� bez s�owa, patrz�c w dal. Jo spostrzeg�, �e pogr��y� si� we w�asnych z�ych my�lach.

��I wreszcie zasz�a w ci��� � ci�gn�� dalej Johan. � Czy potrafisz zrozumie�, co to dla mnie znaczy�o? �ycie wreszcie nabra�o sensu. Urodzi�a syna, da�a mi go na r�ce i udawa�a, �e jest m�j. Kocha�em tego ch�opca bardziej ni� w�asne �ycie, rozumiesz to? Nie chcia�a mnie, przyjmowa�a mnie z �aski, kiedy j� zmusi�em. Ale on� Sivert� � G�os mu si� za�ama�. � Akceptowa� mnie takiego, jaki by�em, zawsze �agodny i dobry, pe�ny rado�ci i mi�o�ci. Kocha� mnie�

Johan z dr�eniem wci�gn�� powietrze. Kolejny kamie� spad� w przepa��.

��Mali stal� si� dla mnie nieco �askawsza, kiedy uratowa�em Siverta przed rozszala�� krow� � doda� ochryple i przetar� d�oni� oczy. � Nawet bardziej ch�tna. Teraz rozumiem, �e tylko gra�a i oszukiwa�a mnie. Czu�a si� w obowi�zku okaza� mi troch� wdzi�czno�ci za to, �e uchroni�em od nieszcz�cia jej cyga�skie dziecko!

��Wiem, �e chcia�a dla wszystkich najlepiej � zauwa�y� Jo. � Owszem, to, co zrobili�my, by�o z�e, ale ona chcia�a mimo wszystko zosta� przy tobie. Chcia�a, by Sivert by� twoim synem, w przeciwnym razie przysz�aby do mnie, skoro okaza�o si�

��Do ciebie � prychn�� Johan. � My�lisz, �e jest g�upia, ta szmata! Nie, chcia�a z�apa� dwie sroki za ogon. Da�a ci wszystko, co mnie si� nale�a�o, lecz mimo to zosta�a w Stornes. Poniewa� posiadam dw�r, kt�ry mog� zostawi� w spadku jej synowi, jak wiesz. A co ty jej mo�esz da� innego, diable, poza tym swoim przekl�tym przyrodzeniem!

Jo gwa�townie wsta�. Odwr�ci� si� plecami do Johana i ruszy� w�sk� p�k�, na kt�rej siedzieli. Bola�a go g�owa, mdli�o go ze strachu o Mali i Siverta, kt�rzy mieli �y� dalej z tym szale�cem. S�o�ce zaczyna�o zanurza� si� w morzu na horyzoncie. Niebo wygl�da�o jak strumie� barw, kt�re przegl�da�y si� w wodach fiordu g��boko w dole i powodowa�y, �e wygl�da�, jakby sta� w p�omieniach.

Nagle Jo us�ysza� jaki� odg�os tu� za sob� i odwr�ci� g�ow�. Za nim sta� Johan. Zachodz�ce s�o�ce sprawia�o, �e wygl�da�, jakby mia� czerwone oczy. A mo�e naprawd� na-bieg�y krwi�, poniewa� Johan ca�kiem oszala�? Zanim Jo zrozumia�, co si� dzieje, Johan run�! na niego i z ca�ej si�y pchn�� go w plecy. Jo zachwia� si�, lecz za wszelk� cen� usi�owa� odzyska� r�wnowag�. Wymachiwa� r�kami, fechtowa� energicznie w powietrzu, pr�buj�c z�apa� Johana za r�k�. Lecz Johan zrobi� unik, a po chwili zn�w by� tu� obok. Zamachn�� si� na rywala du�ym kamieniem, kt�ry ukry� w d�oni, i z ogromn� sil� trafi� Jo w skro�.

Jo zd��y� jeszcze tylko zobaczy� czerwone s�o�ce, kt�re wirowa�o i wirowa�o. Potem wyda� przeci�g�y krzyk, a g�ry przekazywa�y ten krzyk strasznym echem, kt�re raz za razem powraca�o. Potem zrobi�o si� cicho. Przera�aj�co cicho�

Poni�ej w Stornes dzie� powoli przechodzi� w wiecz�r. Ane po wielu �czy" i �ale" w ko�cu pojecha�a i Mali zosta�a w domu sama z Sivertem. Parobcy zaszli na chwil� do kuchni, zjedli kolacj� i wr�cili do pralni. Rzadko si� zdarza�o, by wyje�d�ali w �rodku tygodnia, kiedy nast�pnego dnia czeka�o ich mn�stwo pracy. Ane i Ingeborg te� pewnie nie zabawi� d�ugo poza dworem, pomy�la�a Mali. Mia�a tylko nadziej�, �e Johan wr�ci wcze�niej.

Wreszcie uda�o jej si� u�pi� Siverta. Nie chcia� je�� kolacji i ci�gle pop�akiwa�. Mali po�o�y�a si� razem z nim, �piewa�a mu, rozmawia�a, a� wreszcie ch�opiec usn��, obejmuj�c j� mocno za szyj�. Jednak nawet przez sen jego cia�em od czasu do czasu wstrz�sa�o �kanie.

Mali chodzi�a niespokojnie od okna do okna, obserwowa�a wydeptan� �cie�k�, biegn�c� w g�r� wzd�u� p�l a� do letnich ob�r. Raz wydawa�o jej si�, �e kogo� tam widzi, ale musia�o to by� jakie� zwierz� lub cie�. Nikt nie przychodzi�. Cienie si� wyd�u�a�y, s�o�ce schowa�o si�, wielkie i czerwone. Coraz trudniej by�o cokolwiek wypatrzy�, lecz mimo to Mali nie przerywa�a swej w�dr�wki od okna do okna. Wreszcie go dostrzeg�a. Przeszed� przez dziedziniec w swych wielkich kaloszach, w spodniach ochlapanych na mokrad�ach. Serce w piersi Mali zamar�o, bezwiednie dotkn�a d�oni� szyi. Kiedy wszed� do domu, sta�a wyprostowana na �rodku salonu. Uderzy�o j�, �e wszed� w brudnych kaloszach. Nigdy do tej pory nie zdarzy�o mu si� co� podobnego.

��Znalaz�e� owce? � spyta� cicho.

Spojrza� na ni�, a� si� cofn�a. Jego przekrwione oczy p�on�y nienawi�ci�. Nie odpowiedzia� na jej pytanie, tylko szybko rozejrza� si� wko�o.

��Gdzie jest s�u�ba? � rykn��.

��M�czy�ni zjedli i wr�cili do pralni, a Ane i Ingeborg da�am wolny wiecz�r. Pomy�la�am sobie� pomy�la�am, �e mogliby�my porozmawia� bez �wiadk�w. Twoja matka jest w Øra i przyjedzie dopiero jutro � doda�a.

Johan rzuci� si� na krzes�o i szeroko rozstawi� nogi. Popatrzy� na Mali.

��A wi�c ciekawi ci�, czy znale�li�my owce? S�dzi�em raczej, �e bardziej ci� zainteresuje, co si� sta�o z twoim Cyganem.

W jego wzroku pojawi� si� b�ysk z�a. Mali poczu�a, jakby lodowate kleszcze �cisn�y j� za serce.

��Co chcesz przez to powiedzie�? � spyta�a ledwie s�yszalnie.

��Co chc� powiedzie�? My�la�em, �e chcia�aby� us�ysze�, jak on si� miewa, ten, z kt�rym si� �ajdaczy�a� od pierwszej chwili, kiedy ujrza�a� go w Stornes. A ja, niech mnie diabli, zakocha�em si� w takiej dziwce: zgodzi�a� si� zosta� pani� w Stornes, a potem �ciska�a� si� z jakim� cholernym Cyganem i sp�odzi�a� z nim bachora.

Jego oczy p�on�y, a g�os brzmia� ochryple i dr�a� z napi�cia.

��A jeszcze nie do�� tego! Gdyby przynajmniej starczy�o ci przyzwoito�ci, by zabra� tego b�karta i znikn��, ale nie� nie zdoby�a� si� na to. Mali. Udawa�a�, �e to m�j syn, poniewa� chcia�a� mie� ten dw�r. Prawda?

Mali trz�s�a si� na ca�ym ciele. Nie odwa�y�a si� spojrze� Johanowi w oczy.

��Chcia�am wtedy wyjecha� � wyzna�a cicho. � Ale� Nie zdoby�a si�, by miesza� w to bagno babci�, wi�c zamilk�a.

��Jeste� zwyk�� dziwk�! � krzykn�� Johan i nagle wsta�. � Co robi�a� dzi� w nocy? Opowiadaj, co z nim robi�a�, Mali!

Z�apa� j� mocno za ramiona, przyci�gn�� brutalnie do siebie i potrz�sn�� niczym szmacian� lalk�. Potem chwyci� j� za podbr�dek i zwr�ci� jej twarz ku sobie.

��Pozwoli�a� Cyganowi u�ywa� do woli, oto, co zrobi�a�! Wszystko, czego mi nie da�a�, wszystko, na co mi nie pozwoli�a�, dosta� ten w��cz�ga! Sama te� nie by�a� oboj�tna, jak twierdzi�, lecz gor�ca i ch�tna, i nie odmawia�a� tego i owego.

��Jo nigdy by tego nie powiedzia� � rzuci�a Mali z naciskiem i spojrza�a Johanowi w oczy. � On nie jest taki. Domy�lam si�, �e mnie nienawidzisz, Johan. Przynios� Siverta i zrobi� to, co dawno powinnam by�a uczyni�: wyjedziemy ze Stornes.

Uderzy� j� z tak� si��, �e zatoczy�a si� na krzes�o, po czym przyci�gn�� j� mocno z powrotem, z�apa� za w�osy i odchyli� jej g�ow� do ty�u, a� j�kn�a z b�lu.

��Tak, �wietnie to wymy�li�a� � charcza�. � A ja niby mia�bym tu zosta� z ca�ym wstydem, pozwoli�, by ca�y �wiat si� dowiedzia�, �e moja �ona �ajdaczy�a si� z Cyganem i dziedzic Stornes nie jest moim synem, tylko cholernym cyga�skim b�kartem! O nie, nigdy na to nie pozwol�! Ty i Sivert zostaniecie tu jak dotychczas, a ty b�dziesz mi pos�uszna we wszystkim. S�yszysz! Nikt si� nie dowie, jak� sobie sprawi�em �on� i �e sam nie zdo�a�em sp�odzi� potomka.

Mali spr�bowa�a zaprzeczy�. Poczu�a smak krwi w ustach i zrozumia�a, �e Johan rozci�� jej warg�, kiedy j� uderzy�.

��Ale Sivert � szepn�a zbola�a. � On nie zrobi� ci nic z�ego, Johan. Dla niego jeste� jedynym ojcem i kocha ci�, wiesz o tym. B�dziesz dla niego dobry? Chyba nie zrobisz ch�opcu krzywdy�

��Je�eli my�lisz, �e b�d� kocha� tego twojego bachora, to jeste� g�upsza, ni� s�dzi�em � sykn��. � Z trudem znios� jego widok, odk�d pozna�em jego ojca. Co sobie wyobra�a�a�, �e o wszystkim po prostu zapomn�

��Nie mo�esz zniszczy� Sivertowi �ycia � broni�a synka Mali. � On jest niewinny i nie zrozumie tego, je�li teraz� Lepiej b�dzie, gdy zabior� go z sob� i znikniemy, Johan.

Znowu j� uderzy�. Przy�o�y�a d�o� do pal�cego policzka, a z oczu trysn�y jej �zy. Zanim poj�a, co Johan zamierza zrobi�, pchn�� j� na tward� pod�og� i rzuci� si� na ni�. Oszala�y z nienawi�ci zrywa� z niej ubranie z tak� z�o�ci�, �e Mali parali�owa�o ze strachu.

Chyba ju� nie wie, co robi, przemkn�o jej przez g�ow�. Powoduje nim tylko nienawi��, ch�� zemsty i gniew. Przerazi�a si�, co Johan jeszcze mo�e wymy�li�. W tym szale mo�e j� nawet zabi�! Wtedy zabije te� swoje dziecko, o kt�rym jeszcze nie wie. Zreszt� wszystko jedno. Nawet je�li jej nie wyprawi na tamten �wiat, ale dalej b�dzie si� nad ni� zn�ca�, dziecko i tak nie prze�yje. By� mo�e to najlepsze rozwi�zanie�

Nawet nie zada� sobie trudu, by zrzuci� brudne kalosze. Gwa�ci� j� raz za razem. W ko�cu przesta� dla Mali istnie� i czas, i b�l. Le�a�a bez czucia, zbita, wykorzystana, p�naga.

��Czy on by� lepszy? � krzykn�� nagle Johan tu� nad ni� i odkr�ci� jej g�ow� tak, by na niego spojrza�a. � Szkoda, �e ju� wi�cej tego nie sprawdzisz. Poniewa� ten tw�j cyga�ski czart nie �yje!

Chwil� trwa�o, zanim znaczenie tych s��w dotar�o do otumanionej Mali.

��Co powiedzia�e�? � szepn�a ochryple. � Jo nie �yje?

Johan wsta�, podci�gn�� spodnie i znowu usiad� na krze�le. Siedzia� rozparty, przygl�daj�c si� Mali, le��cej na pod�odze, a jego oczy wyra�a�y samo z�o.

��Tak, nie uda�o si� temu niedo��dze unikn�� wypadku w g�rach � rzek� pogardliwie i odbi�o mu si� g�o�no. � Nic nie mog�em zrobi�, �eby go uratowa�, wi�c le�y teraz jak ten kamie� na samym dnie przepa�ci. Ale nie ma potrzeby alarmowa� ludzi, �eby go stamt�d wyci�gali dzi� wieczorem, poczekajmy do rana. Wydaje mi si�, �e wytrzyma chyba jeszcze jedn� noc � u�miechn�� si� ironicznie. � Ju� bardziej si� nie wych�odzi!

Mali powoli usiad�a i zacz�a wk�ada� porwane ubranie. Bola�o j� ca�e cia�o, a w g�owie istnia�a tylko jedna jasna my�l: �e Jo nie �yje.

��Zabi�e� go � szepn�a bez tchu. � To ty�

��Tak, to ja go zabi�em � arogancko wyszczerzy� z�by i utkwi� wzrok w Mali. � Zepchn��em go. My�lisz, �e to co� du�o gorszego od tego, co ty zrobi�a�?

��Ja nie odebra�am nikomu �ycia�

��Nieprawda � sykn��. � A co ze mn� uczyni�a�?! Od samego pocz�tku, gdy pojawi�a� si� w Stornes, codziennie zabija�a� mnie po trochu; ty, kt�r� uwa�a�em za swoje najwi�ksze szcz�cie! Tak bezgranicznie si� cieszy�em, gdy Sivert si� urodzi�, my�la�em, �e mimo wszystko mamy przecie� jego, �e od tej pory b�dzie lepiej mi�dzy nami. A teraz okazuje si�, �e on nie jest m�j. I ty twierdzisz, �e nie odebra�a� nikomu �ycia! Nienawidz� ci� tak bardzo, �e zadbam o to, by twoje �ycie sta�o si� takim samym piek�em jak to, kt�re ty mi zgotowa�a�!

Mali siedzia�a na pod�odze, odr�twia�a ze smutku i ze strachu. Bola�a j� twarz, czu�a, �e krew cieknie jej z nosa i z ust, ale nie mia�a si�y wsta�, �eby przynie�� chustk�.

��Ty te� ponosisz cz�� winy � rzek�a nagle, zdumiona niespodziewanym przyp�ywem odwagi. � To ty to wszystko urz�dzi�e�. Gdyby� mia� cho� odrobin� honoru, nie kupi�by� mnie jak byd�o i nie zaci�gn�� do ��ka. Dobrze wiedzia�e�, �e tego nie chcia�am. Powiedzia�am ci o tym tamtego dnia, mo�e pami�tasz? By�am z tob� szczera, Johan. Ale ty mia�e� w�adz� i pieni�dze, wi�c i tak sta�o si� wed�ug twojej woli. I by�o tak, jak by�o. I nie obarczaj mnie teraz win� za wszystko, ty draniu. Ty te� jeste� winny!

Mali rozp�aka�a si�, p�aka�a ze smutku, ze z�o�ci, strachu i zw�tpienia. I z nienawi�ci. To pod�e uczucie nie jest zarezerwowane tylko dla Johana, pomy�la�a, lecz �y�o i w niej. Kiedy pr�bowa�a wsta�, Johan nagle znalaz� si� nad ni�, pchn�� do ty�u, �e uderzy�a z hukiem g�ow� o pod�og�, i wzi�� j� jeszcze raz � tak brutalnie, �e omal nie straci�a przytomno�ci.

��To dopiero pocz�tek � rzek�, wstaj�c. � Teraz mo�esz si� podnie��, a ja id� do stodo�y opowiedzie� Cyganom o tragicznym wypadku � doda� ze z�o�liwym u�miechem.

Do p�nej nocy Mali siedzia�a na krze�le przy oknie, dr��c z zimna, rozpaczy i zaciek�ej nienawi�ci do m�a chrapi�cego na rozk�adanym ��ku. Ws�uchiwa�a si� w �a�osne d�wi�ki skrzypiec dobiegaj�ce ze stodo�y. Jej wzrok ze�lizn�� si� ku przystani, na obola�ej twarzy zapiek�y �zy.

Nast�pnego dnia w Stornes i w okolicznych gospodarstwach zapanowa�o wielkie poruszenie na wie�� o tym, �e jeden z Cygan�w, kt�ry zaofiarowa� Johanowi pomoc przy poszukiwaniu owiec, spad� w przepa��.

Mali sta�a w oknie salonu i przygl�da�a si� Johanowi, jak wydaje polecenia m�czyznom, kt�rzy mieli si� uda� z nim w g�ry Stortind i przetransportowa� do dworu cia�o zmar�ego. Widzia�a, �e poza parobkami ze Stornes i ochotnikami z innych dwor�w by�o r�wnie� kilku Cygan�w. Sivert przytula� si� mocno do matki, blady i p�aczliwy. Ojciec nawet nie spojrza� na niego podczas �niadania ani te� nie zamieni� z nim s�owa. Ch�opczyk niewiele rozumia� z tego, co si� wko�o dzia�o, widzia� tylko, �e co� jest nie tak i �e ojciec nie jest taki jak zwykle. Mali wzi�a go na r�ce i przytuli�a jego g��wk� do swojej szyi. Nie mog�a ju� patrze� w du�e, przestraszone oczy syna, nie znajdowa�a s��w, kt�rymi mog�aby go pocieszy�. Sama mia�a ochot� si� rozp�aka�, ale musia�a by� silna, nie mog�a okaza�, co czuje. Ane i Ingeborg wprawi�y j� w zak�opotanie, wypytuj�c z trosk� o p�kni�t� warg�, spuchni�ty nos i siniaki na twarzy. Powiedzia�a, �e potkn�a si� o chodnik i uderzy�a g�ow� o rygiel. Niech wierz� lub nie.

Tabor cyga�ski szykowa� si� do drogi. Wozy od paru godzin sta�y spakowane nieopodal stodo�y. Czekali tylko na cia�o zmar�ego. Mali nie wychodzi�a z domu, od czasu do czasu wygl�da�a tylko przez okno, blada i przygn�biona.

��Nie rozumiem, jak to mo�liwe � zastanawia�a si� Ane. � Jo nie wygl�da� na takiego, kt�ry by m�g� spa�� w przepa��. Zna� g�ry i porusza� si� zwinnie jak dzikie zwierz�. Mniej bym si� zdziwi�a, gdyby to Johan�

Urwa�a nagle i obla�a si� rumie�cem.

��Nie, nie to mia�am na my�li -j�ka�a si�. � Ale Jo� Po prostu nie mog� poj��, jak to si� mog�o sta�.

Mali nie odezwa�a si�. Czu�a si� rozbita, chora i dokucza�y jej md�o�ci. Gdyby tylko wiedzieli, �e to jej wina. To ona pos�a�a Jo na �mier�, odebra�a �ycie temu, kt�rego kocha�a. Zastanawia�a si�, jak b�dzie mog�a dalej �y�, maj�c to na sumieniu.

Po po�udniu musia�a na chwil� wyj��. Dopad�y j� skurcze �o��dka, zostawi�a wi�c Siverta pod opiek� Ane i wybieg�a do wychodka. Wymiotowa�a, a potem d�ugo p�aka�a z twarz� ukryt� w d�oniach. Przez niewielkie okienko dobiega� j� gwar rozm�w Cygan�w, ale nie potrafi�a rozr�ni� s��w. Wreszcie wsta�a i ruszy�a do domu.

Tu� przy mostku do stodo�y wpad�a niemal na star� ciotk� Jo. Cyganka sta�a tam milcz�ca i blada, i bardziej przygarbiona, ni� j� Mali pami�ta�a.

��Widzia�am ci� � odezwa�a si� zni�onym g�osem. � Musisz wiedzie�, �e ci� rozumiem, Mali Stornes.

Nie mog�c zapanowa� nad sob�. Mali znowu rozp�aka�a si�. Staruszka poci�gn�a j� za sob� pod k�adk�, by nikt ich nie widzia�.

��Mi�dzy tob� i Jo by�o co� wi�cej� � rzek�a cicho i pog�adzi�a Mali po plecach. � Domy�li�am si� tego. No i pewnie Johan Stornes si� o was dowiedzia�, prawda?

Mali, szlochaj�c na piersi staruszki, przytakn�a.

��Kocha�am Jo � szepn�a. � To jemu by�am przeznaczona tu na ziemi, ale zdecydowa�am inaczej, jestem z�ym cz�owiekiem. To moja wina, �e on nie �yje.

��Nie p�acz ju�, moje dziecko � pociesza�a j� Cyganka. -Nie obwiniaj si�. Do�� wycierpia�a�. Straci�a� tego, kt�rego kocha�a�, i tego, kt�ry ciebie kocha�. Nigdy nie by�a� szcz�liwa tu we dworze, zauwa�y�am to.

��To prawda. Ale mam syna, kt�ry jest moj� wielk� rado�ci� i dla kt�rego mog� wiele znie�� � odpar�a Mali.

��Masz syna? � spyta�a ciotka Jo i spojrza�a na Mali zdumiona.

Mali skin�a w milczeniu. Potem popatrzy�a staruszce w oczy.

��To si� sta�o podczas naszego ostatniego spotkania -wyzna�a. � Chcia�abym, �eby� pozna�a ch�opca, zanim wyjedziesz. Poczekaj tu, zaraz wr�c�.

Kiedy Mali zjawi�a si� z synem na r�ku, Cyganka z wra�enia musia�a si� oprze� o �cian� stodo�y. Mali zauwa�y�a, �e nogi jej dr��.

��Bo�e Ojcze Wszechmog�cy � wyszepta�a, a �zy cicho potoczy�y si� po jej pomarszczonych policzkach.

��A wi�c to tak! Nigdy bym nie pomy�la�a�

Podesz�a bli�ej i pog�adzi�a s�kat� d�oni� czarne w�osy Siverta, potem przesun�a palcami po jego buzi, ch�on�a ka�d� rys� twarzy malca.

��Jak mog�a� tak d�ugo �y� w k�amstwie, dziecko?

Mali nie odpowiedzia�a. Sta�a z Sivertem na r�kach, nie staraj�c si� powstrzyma� p�aczu. Sivert przestraszony spogl�da� to na matk�, to na Cygank�, a potem da� zna�, �e chce zej��. Mali postawi�a go na ziemi, a on szybko pogna� do domu na swych kr�tkich n�kach.

��Jak d�ugo Jo wiedzia� o ch�opcu?

��Do niedawna nie mia� poj�cia, �e jest ojcem Siverta, a� do przedwczoraj wieczorem, kiedy po raz pierwszy go zobaczy�. Przyszed� do nas na g�rskie pastwiska. Nikt zreszt� o naszym zwi�zku nie wiedzia�, poza babci�, ale ona nie zdradzi�a tajemnicy. Mia�am tu w Stornes tylko j� jedn�� Ka�dego dnia i ka�dej nocy �y�am w strachu, odk�d zrozumia�am, �e jestem w ci��y z nim� z nim� � Nie mog�a wym�wi� imienia Jo. Utkn�o jej w gardle niczym niemo�liwy do prze�kni�cia k�s. � Na szcz�cie udawa�o mi si� jako� ukry� prawd�.

��No i przypadkiem odwiedzi� was na hali Johan i zobaczy! ich razem obok siebie, ma�ego dziedzica i� i jego prawdziwego ojca � zgadywa�a staruszka.

Mali nie odpowiedzia�a.

��Tak, teraz rozumiem, dlaczego Jo spad� w przepa�� � mrukn�a ciotka Jo. � Kto� mu w tym dopom�g�!

Mali spojrza�a na ni� z przera�eniem w oczach.

��Nigdy nikomu o tym nie m�w � szepn�a. � Chcia�am tylko, �eby� go zobaczy�a� syna Jo. �eby i on pozna� kogo� ze swych krewnych � doda�a. � Kogo� ze strony ojca�

Cyganka obj�a Mali. Przez d�u�sz� chwil� sta�y tak razem blisko siebie w milczeniu.

��Nie, nikomu nic nie powiem. Gdyby nas traktowano na r�wni z innymi lud�mi, wnie�liby�my spraw� o zab�jstwo przeciwko Johanowi Stornesowi � rzek�a cicho. � Ale, jak my�lisz, co by to da�o? Nikt si� z nami nie liczy, nikt nas nie s�ucha. Cygan to nic niewart w��cz�ga. Wielcy panowie, jak ten, za kt�rego wysz�a�, dyktuj� swe prawa � doda�a z gorycz� i wytar�a fartuchem twarz. � Jednak jak ty b�dziesz dalej �y� tu w Stornes, Mali? � spyta�a. � Okry�a� ha�b� cz�owieka, kt�ry nie pu�ci tego p�azem.

Delikatnie dotkn�a palcami p�kni�tej wargi Mali, spuchni�tego nosa i si�ca na policzku, lecz nic nie powiedzia�a. Nie pyta�a o nic. Mali wiedzia�a jednak, �e Cyganka domy�la�a si� wszystkiego i �e mo�e sobie oszcz�dzi� historyjki z dywanikiem i ryglem u drzwi. Staruszka potrafi�a rozpozna� �lady przemocy, Mali widzia�a to po jej pe�nym wsp�czucia spojrzeniu.

��Nie wiem � odpar�a Mali. � Nie jestem w stanie dzisiaj o tym my�le�. Mam tylko jedno w g�owie: �e on, Jo� �e jj ju� nigdy�

��Je�eli nie b�dziesz mog�a ju� wytrzyma�, zawsze mo�esz do nas przyj��. Zajmiemy si� tob� i dzieckiem, gdy sama dojdziesz do wniosku, �e w�a�nie tego chcesz.

��Dzi�kuj� � szepn�a Mali zd�awionym g�osem. � Ale obiecaj mi jedno: nie m�w nic Marii o Sivercie. Jo opowiada� mi o niej i wiem, �e to dobra kobieta. I tak b�dzie jej teraz trudno. Nie dawaj biednej wdowie wi�cej powod�w do p�aczu.

��Nic jej nie powiem � obieca�a ciotka Jo. � Ale pami�taj, �e ch�opiec jest r�wnie� z nami spokrewniony i �e krew to nie woda. Tw�j syn odziedziczy� bardzo wiele po Jo. Powinna� by� przygotowana na to, �e kiedy doro�nie, by� mo�e nie b�dzie dobrym gospodarzem, �e krew, kt�ra p�ynie w jego �y�ach, sprowadzi go na inne drogi. Nigdy nie zapomnij, kim by� jego ojciec, je�eli ch�opiec nie wyro�nie na tego, kim ty chcesz, by by�, je�eli nie zawsze b�dzie post�powa� tak, jak ty uznasz za s�uszne i dla niego najlepsze. Kocha�a� Jo, jego ojca, ale Jo by� wolnym ptakiem, dziecko. Nigdy o tym nie zapominaj. B�g z tob� i twoim synem, Mali Stornes � doda�a na po�egnanie.

Mali wys�a�a Siverta do Innstad i na sam pomys� ma�y wreszcie po raz pierwszy od d�ugiego czasu si� u�miechn��.

��Margrethe, czy Sivert b�dzie m�g� te� u ciebie przenocowa�? � spyta�a Mali przez telefon, kiedy prosi�a siostr�, by zaj�a si� ch�opcem. � S�ysza�a� chyba, �e musia�am wcze�niej wr�ci� z pastwisk, bo si� �le czu�am. A do tego wszystkiego tak nieszcz�liwie si� potkn�am wczoraj wieczorem, �e bole�nie si� pot�uk�am. I jeszcze ten Cygan, kt�ry�

��Dobrze, kochana � odpar�a Margrethe. � Olaus tak si� ucieszy, �e wreszcie b�dzie mia� si� z kim bawi�. Wiesz, nie jest zbyt zafascynowany swoimi siostrami, bo nie ma z nich �adnego po�ytku. Ale czy i ty nie mog�aby� przyjecha�, Mali? S�yszeli�my o tym strasznym wypadku w g�rach, chocia� nadal nie bardzo wiem, co si� sta�o i jak mog�o do tego doj��. My�l�, �e lepiej by by�o dla ciebie, gdyby� wyjecha�a z domu i �eby ci� nie by�o, kiedy przywioz�� tego, co si� zabi� � doda�a cicho.

Za nic w �wiecie Mali nie chcia�aby spotka� si� teraz z siostr� w Innstad. Nie mog�a pozwoli�, by Margrethe lub ktokolwiek inny zobaczy�, jak wygl�da. Podzi�kowa�a zatem za zaproszenie, wymawiaj�c si� chorob� i obaw�, �e mog�aby kogo� zarazi�. W rezultacie Ane zawioz�a Siverta do Innstad, bo parobcy jeszcze nie wr�cili ze zmar�ym.

Cia�o przywieziono dopiero p�nym popo�udniem. Johan jecha� w g�r� na koniu zaprz�onym do sa�, jak to zwyk� robi�, gdy zawozili sprz�t na hale i z powrotem. Ale konno nie zajecha� dalej ni� do pastwisk, opowiada�a Ane. S�u��ca wybieg�a na chwil� z domu, by pos�ucha� plotek kr���cych po dziedzi�cu. Od pastwisk m�czy�ni musieli i�� pieszo i nie�� zw�oki do miejsca, gdzie czeka� ko�. Dlatego zaj�o to tyle czasu.

Na dziedzi�cu zapanowa�o poruszenie, kiedy wr�cili. Wielu Cygan�w zgromadzonych przy wozach p�aka�o.

Mali sta�a przy oknie w korytarzu na poddaszu i obserwowa�a krz�tanin� na dziedzi�cu. Zastanawia�a si�, czy nie powinna wyj��, ale zda�a sobie spraw�, �e to ponad jej si�y. Poza tym mog�oby si� to wyda� dziwne, �e op�akuje jakiego� w��cz�g�, kt�rego naj�to na kr�tko do pracy w gospodarstwie cztery lata temu. Dlatego kiedy zobaczy�a m�czyzn schodz�cych z pastwisk z cia�em Jo, wysz�a z salonu bez s�owa. Nie by�a w stanie znie�� w tej chwili obecno�ci innych os�b.

Nieruchomymi, mokrymi od �ez oczami przygl�da�a si�, jak m�czy�ni przenosz� cia�o Jo z sa� do jednego z woz�w cyga�skich. Uchwyci�a si� ramy okiennej i dr�a�a na ca�ym ciele, �o��dek wydawa� si� jak kamie�, a w gardle czu�a ucisk tak silny, �e ledwie mog�a oddycha�.

��Jo, Jo � �ka�a bezg�o�nie, kiedy m�czy�ni przenosili bezw�adne cia�o Jo, a kto� nakry� je kocem. � O Bo�e, Jo�

Powinna si� z nim po�egna�, pomy�la�a, powinna przy�o�y� swoj� twarz do jego poranionej, bladej i zimnej, i szepta�, �e go kocha i zawsze b�dzie kocha�. Powinna mu obieca�, �e zaopiekuje si� jego synem, obdarzy go mi�o�ci� za nich oboje, jak czyni�a do tej pory. Poprosi� o przebaczenie�

Obraca�a na palcu pier�cionek, kt�ry jej Jo ofiarowa�. P�n� noc� wyj�a pier�cionek ze szkatu�ki i znowu za�o�y�a na r�k�. Wiedzia�a, �e nie b�dzie go mog�a nosi�, ale tego dnia� w tej chwili chcia�a go mie� na palcu.

Jo �yczy� sobie, �eby Sivert w przysz�o�ci dowiedzia� si�, kto jest jego ojcem. Gdyby sta�a teraz na dziedzi�cu i znalaz�a si� blisko ukochanego, by� mo�e i to by mu w duchu obieca�a. Jednak nie mia�a pewno�ci, czy uda jej si� dotrzyma� tej obietnicy. Czas poka�e�

Powoli tabor cyga�ski ruszy� w drog�. Mali patrzy�a, jak znikaj� z dziedzi�ca, przytkn�a kostki d�oni do ust, by nie krzycze� z rozpaczy i bezsilno�ci. Skuli�a si� i p�aka�a. P�aka�a, �e sko�czy� si� najpi�kniejszy okres w jej �yciu, �e wraz z odje�d�aj�cym Jo znikn�y marzenia. A razem z nimi nadzieja i rado��.

Zbieg�a bezszelestnie po schodach, a potem wymkn�a si� tylnymi drzwiami do ogrodu, nast�pnie drog� za stodo�� ruszy�a w d� ku przystani. Zatrzyma�a si� przy starym klonie i narwa�a ga��zek z ��tymi, czerwonymi i br�zowymi li��mi, a z rosn�cej obok jarz�biny zebra�a kilka wielkich ki�ci czerwonych owoc�w. Potem pomkn�a nad przysta�.

Usiad�a przy szopie na �odzie, opar�a si� o �cian� i zacz�a ple�� kolorowy wianek. Wielkie �zy kapa�y na li�cie. Nie by�o to �atwe zadanie, niekt�re ga��zki �ama�y si�, wy�lizgiwa�y, ale w ko�cu Mali si� uda�o. Wtedy wzi�a wianek w d�onie i przygl�da�a mu si� przez chwil�, potem przy�o�y�a do niego twarz i uca�owa�a ka�dy li��. Wsta�a ci�ko i podesz�a do brzegu.

Fiord rozci�ga� si� przed ni�, czarny i po�yskuj�cy. Zauwa�y�a, �e morze si� marszczy. B�dzie zmiana pogody, pomy�la�a niepewnie. Powoli wesz�a do wody i brn�a naprz�d, a� si�gn�a jej do kolan. Wtedy zatrzyma�a si�. Przez mgnienie oka czu�a przemo�n� potrzeb�, �eby i�� dalej, i�� i i��, a� przestanie si�ga� dna i po prostu utonie. Z wahaniem uczyni�a jeszcze jeden krok do przodu w lodowatej wodzie. Straci�a czucie w nogach, zrobi�o si� jej zimno na ca�ym ciele i ogarn�o j� odr�twienie. Zatrzyma�a si�. Tak prosto by�oby znikn�� w czarnej, mrocznej toni. Uciec od wszystkiego.

Jo nie �yje, Jo nie �yje � ko�ata�o jej w g�owie. Ale Sivert �yje! Nie wolno jej zawie�� ich obu, ojca i syna. To jej obowi�zek chroni� Siverta, obdarzy� go mi�o�ci�, kt�rej Johan mu teraz posk�pi. Strzec go, by nikt nie wyrz�dzi� mu wi�cej krzywdy. Ponownie podnios�a wianek do ust, przytrzyma�a go chwil�, a potem odrzuci�a daleko. Wpad� do wody z cichym pluskiem � z�ociste li�cie i krwistoczerwone jagody w wianku mi�o�ci, smutku i t�sknoty.

���egnaj, Jo � szepn�a Mali.

Odwr�ci�a si� i powoli wysz�a z powrotem na l�d.

Mali wraca�a do dworu, ci�ko pow��cz�c nogami. Nie wesz�a jednak do salonu, lecz skierowa�a si� od razu na poddasze. Mokra suknia klei�a si� do cia�a. Mali przemarz�a, czu�a si� chora i zdruzgotana. Nie znios�aby z�ego i triumfuj�cego wzroku Johana. Nie mia�a te� ochoty na jedzenie, nie wiedzia�a, czy potrafi udawa� spok�j przed s�u�b�.

Powoli rozebra�a si� i w�o�y�a koszul� nocn�, wyj�a z komody we�nian� kurtk� i w�o�y�a na koszul�, a na stopy wci�gn�a we�niane skarpety. Odnosi�a wra�enie, �e nigdy nie uda jej si� rozgrza� n�g � by�y sine i zupe�nie pozbawione czucia. Potem w�lizn�a si� do ��ka i nakry�a wszystkim, co znalaz�a: ko�dr�, narzut� i sk�rami. Skuli�a si� w k��bek i le�a�a tak, szcz�kaj�c z�bami z zimna, a� ��ko si� trz�s�o.

W ko�cu ciep�o wr�ci�o do wszystkich cz�onk�w, a stopy zacz�y potwornie bole� i szczypa�. Mali nie mog�a wytrzyma� z b�lu, usiad�a na ��ku i zacz�a rozciera� palce st�p. Po chwili poczu�a ulg�. Od czasu do czasu s�ysza�a, jak Ane i Ingeborg wo�aj� jej imi�, ale nie odpowiada�a. Pragn�a tylko by� sama, cho� rozumia�a, �e si� o ni� obawiaj�.

Chyba zdrzemn�a si� na troch�, bo nagle obudzi�a si�, s�ysz�c czyj� g�os. Kiedy otworzy�a oczy, zobaczy�a, �e przy jej ��ku stoi Ane i patrzy na ni� przera�onym wzrokiem.

��Dzi�ki Bogu, �e ci� znalaz�am! � wykrzykn�a. � Bali�my si�, �e ty� �e mo�e�

��Powinnam by�a was uprzedzi�, �e id� do sypialni � odpar�a Mali przepraszaj�co. � Ale czu�am si� taka chora i przemarzni�ta, �e nie by�am w stanie� Chcia�am tylko po�o�y� si� na chwil� i odpocz��, Ane. Jutro na pewno b�dzie lepiej.

Wzrok Ane pad� na krzes�o przy oknie, gdzie Mali powiesi�a mokre rzeczy. Na pod�odze pod ociekaj�c� sukienk� utworzy�a si� du�a ka�u�a wody. Ane wzi�a sukni� do r�k i odwr�ci�a si� do Mali.

��Co� ty zrobi�a, Mali? � szepn�a przera�ona. � Chyba nie zamierza�a�� rzuci� si� do morza?

Mali nie odpowiedzia�a. Z oczu pop�yn�y jej �zy, kt�rych nie zdo�a�a powstrzyma�. Ane upu�ci�a sukienk�, podesz�a do ��ka i obj�a Mali.

��Co, u licha, si� tu wyprawia? � spyta�a cicho. � Co si� tu dzieje?

��Nic szczeg�lnego � odpar�a Mali zd�awionym g�osem. � Jestem chyba bardziej chora, ni� s�dzi�am, do tego jeszcze� cz�owiek nie jest w stanie znie�� tyle naraz. I ta historia z� z Jo. Straszny by� ten wypadek. Chyba zbyt wiele na mnie spad�o w jednym czasie � doda�a rozgoryczona.

��Musisz by� rzeczywi�cie bardzo chora � przyzna�a Ane i szczelniej otuli�a Mali ko�dr�. � Zwykle du�o mo�esz wytrzyma�.

��Nie, nie, ju� mi lepiej � uspokoi�a j� Mali. � Nic nie m�w nikomu, bo narobisz jeszcze wi�kszego zamieszania. Chc� tylko pole�e� tu w spokoju, a jutro znowu b�dzie dobrze.

��Johan wychodzi� ci� szuka� � oznajmi�a Ane. � My�l�, �e powa�nie si� o ciebie martwi. Chyba powinnam mu powiedzie�, �e jeste� ca�a i zdrowa � doda�a. � Mo�e chcesz fili�ank� gor�cej zupy? Ca�y dzie� nie mia�a� nic w ustach, w ka�dym razie ja nie widzia�am, �eby� co� jad�a.

��Nic mi nie trzeba � odpar�a Mali i odwr�ci�a si� do �ciany. � Pragn� tylko odrobiny spokoju.

Le��c, s�ysza�a, jak Ane porz�dkuje jej ubranie, rozwiesza sukienk� i wyciera wod� z pod�ogi. Potem s�u��ca cichutko wysz�a. Nied�ugo p�niej na schodach znowu rozleg� si� odg�os krok�w. Mali a� wzdrygn�a si�, s�ysz�c ci�kie st�panie. Nie m�g� to by� nikt inny, tylko Johan.

��A wi�c moja biedna �ona si� po�o�y�a � rzek� zgry�liwie, kiedy wszed� do sypialni. � A ja my�la�em, �e wysz�a� po�egna� si� z ojcem swego syna, zanim na zawsze nas opu�ci. Ale wida� bardziej wola�a� go �ywego ni� martwego. Nie zosta�o w nim nic z dawnego temperamentu!

Mali nie odpowiada�a. Mocniej naci�gn�a ko�dr� na g�ow� i le�a�a zesztywnia�a ze strachu. Nagle ko�dry z niej opad�y, a Johan si�� wywl�k� j� z ��ka.

��Nie wydziwiaj! � rykn��. � Ca�y dom postawi�a� na nogi, wszyscy biegaj� wko�o i ciebie szukaj�, a ty le�ysz tu sobie i pr�nujesz. Ubieraj si� i schod� na kolacj�. Nie chc� s�ysze�, �e wyprawiasz tu jakie� fanaberie! Jeszcze ludzie zaczn� gada�! Rusz si�!

Pok�j zawirowa� Mali przed oczami. Przytrzyma�a si� Johana, �eby nie upa��. Nagle �cisn�o j� w �o��dku i zwymiotowa�a na jego koszul�. Odepchn�� Mali, przeklinaj�c szpetnie, a ona powoli osun�a si� na pod�og�. Potem wok� zrobi�o si� ciemno, ciemno i cicho.

Mali nie s�dzi�a, �e �ycie mo�e si� sta� takim piek�em. Udawa�a, �e wszystko jest w porz�dku, gdy spotyka�a kogo� z domownik�w, ale s�u�ba najwyra�niej zauwa�y�a, �e z pani� dzieje si� co� niedobrego, mimo �e �choroba zaka�na", na kt�r� si� Mali skar�y�a, ju� min�a. Przynajmniej sama tak twierdzi�a, cho� wcale na to nie wygl�da�o. Z ka�dym dniem stawa�a si� coraz chudsza i bledsza i mia�a ciemne kr�gi pod oczami.

Beret siedzia�a w fotelu na biegunach przy piecu i robi�a na drutach, kiedy Mali wesz�a. Nawet nie podnios�a wzroku.

��Co tam? � spyta�a kr�tko. � Potrzebujesz czego�? � doda�a, kiedy Mali nie odpowiedzia�a, tylko bez s�owa nieproszona usiad�a obok.

��Johan � zacz�a Mali. Nie bardzo wiedzia�a, jak ma przekaza� te�ciowej wiadomo��, z kt�r� przysz�a. W ko�cu uzna�a, �e powinna powiedzie� wprost, co si� sta�o. � Johan nie �yje.

Beret nie przerywa�a robi� na drutach. Mali wydawa�o si�, �e up�yn�a ca�a wieczno��, zanim te�ciowa opu�ci�a rob�tk� na kolana i spojrza�a jej w oczy. Patrzy�a na ni� zbita z tropu, nie bardzo rozumiej�c.

��Co powiedzia�a�? � szepn�a. � �e Johan�

��Le�y na ��ku w sypialni na poddaszu � odpar�a Mali. � Przyszed� zajrze� do mnie na g�r�, kiedy po�o�y�am si� po jedzeniu. I wtedy� Dosta� chyba zawa�u, nie potrafi� sobie tego inaczej wyt�umaczy�. I zanim zd��y�am sprowadzi� pomoc lub� Zmar� � stwierdzi�a i skierowa�a wzrok na matk� Johana.

Beret jakby zapad�a si� w fotelu, krew odp�yn�a jej z twarzy.

��Sk�d mo�esz wiedzie�, �e nie �yje? Mo�e po prostu zemdla�. Obawia�am si� tego, ostatnio tak ci�ko pracowa� dzie� po dniu i od dawna nic dobrego go nie spotka�o. Obawia�am si� tego!

Jej g�os wszed� na wysokie tony i sta� si� przenikliwy. Mali zrozumia�a, �e te�ciowa jest bliska histerii, co by�o do niej ca�kiem niepodobne. Najpierw m��, Sivert, teraz Johan, to za du�o, nawet jak na tak� kobiet� jak Beret. Mali potrafi�a to zrozumie�.

Wyci�gn�a r�k� i pog�adzi�a j� uspokajaj�co po ramieniu.

��Pos�uchaj mnie. Beret � zacz�a cicho. � Nie bez powodu Johan ostatnio by� bardzo nerwowy i porywczy, a ja ci�gle si� �le czu�am. Jednak nie chcieli�my tego rozg�asza�. Jestem w ci��y i tylko my dwoje o tym wiedzieli�my. Pragn�li�my�

Przerwa�a, zl�k�a si�, �e mo�e tak swobodnie �ga�, gdy do domu zajrza�a �mier�. Ale zd��y�a si� ju� wy�wiczy� w k�amaniu, pomy�la�a, a poza tym to, co zamierza�a teraz opowiedzie�, mia�o uratowa� ich wszystkich, uratowa� honor rodziny i dworu, a po Johanie zostawi� dobre wspomnienie. Nie zamierza�a bowiem zdradzi� si� cho� s�owem, jakie piek�o oboje ostatnio prze�ywali. Chcia�a wszystko wyg�adzi�, cho�by za pomoc� k�amstwa, i przedstawi� w jak najlepszym �wietle.

��W ci��y� � Beret spojrza�a na ni� z niedowierzaniem.

��Tak, w czwartym miesi�cu, ale nie chcieli�my na razie nic m�wi�. Cz�sto si� �le czu�am i chorowa�am, zupe�nie inaczej, ni� gdy chodzi�am w ci��y z Sivertem. Bali�my si�, �e co� p�jdzie nie tak. Johan� Wiesz sama, jak bardzo chcia� mie� dziecko, martwi� si�, �e co� mi dolega� Zbyt d�ugo �yl w ci�g�ym strachu i dlatego sta� si� taki wybuchowy i� Ba� si� � doda�a i spu�ci�a wzrok.

Trudno by�o spojrze� Beret w oczy.

Przez d�u�sz� chwil� te�ciowa siedzia�a w fotelu jak sparali�owana. Przenosi�a wzrok na twarz Mali, to na brzuch, to znowu na twarz.

��Johan � szepn�a. � Gdzie on jest? Nie mo�e przecie��

Nagle zacz�a p�aka�, g�o�no i spazmatycznie.

Mali wsta�a i obj�a j� ramieniem. Ko�ysa�a Beret powoli, tak jak zwyk�a to robi�, pr�buj�c uspokoi� Siverta. Spodziewa�a si� niemal, �e tamta j� odepchnie, ale te�ciowa nie protestowa�a. Po chwili Beret przesta�a p�aka�, czasem tylko �a�o�nie �ka�a.

��Po�o�y�am si� po posi�ku, bo �le si� poczu�am � m�wi�a dalej Mali. � Wtedy przyszed� do mnie Johan, �eby zobaczy�, co mi dolega. Zacz�am krwawi�. Johan odchodzi� od zmys��w, rzuci� si� na ��ko i� i nagle� To musia� by� atak serca albo co� takiego � doda�a. � Zmar�, zanim zd��y�am cokolwiek zrobi�, zanim zrozumia�am, co�

��To nieprawda, to nie mo�e by� prawda! � Beret usi�owa�a wsta�. � Nie znios� tego, nie prze�yj� straty Johana. To nieprawda!

Mali nie odpowiedzia�a, sta�a tylko obok fotela i patrzy�a w pod�og�. Nagle poczu�a si� winna. Niczym ogromna morska fala dopad�y j� wyrzuty sumienia i poczucie, �e wszystkiemu jest winna, �mierci obu m�czyzn � Jo i Johana. R�wnie dobrze mog�aby zabi� ich go�ymi r�kami. By�a morderczyni�, a w dodatku ladacznic�, jak j� Johan nazywa�.

Powoli opad�a na kolana obok fotela, po�o�y�a g�ow� na ramieniu i rozp�aka�a si�. Jej p�acz jakby wyrwa� Beret z odr�twienia. Obj�a Mali troch� niezgrabnie i niepewnie i pog�adzi�a j� po plecach.

��Biedactwo � rzek�a cicho. � Masz� krwawisz jeszcze?

Mali potrz�sn�a g�ow�.

��My�l�, �e niewiele. By� mo�e uda mi si� donosi� ci���. Nie wiem. To samo chcia�am powiedzie� Johanowi, �e wszystko si� u�o�y, nawet je�li troch� krwawi�. Ale on� Nie s�ucha�, tylko p�aka� i�

Beret wsta�a sztywno i podnios�a Mali. Przez chwil� bez s�owa przygl�da�a si� wychudzonej i bladej synowej.

��Cz�sto ci� nienawidzi�am � przyzna�a cicho. � Ale niezale�nie od tego jeste� �on� Johana. Dosta�, czego chcia�, chocia� by�am temu przeciwna. Wiesz, �e nigdy nie popiera�am tego ma��e�stwa. Jednak teraz jeste� pani� Stornes, matk� dziedzica maj�tku. Chod�my na poddasze. Chc� zobaczy� mojego syna.

W jednej chwili Beret sta�a si� t�, kt�r� Mali dobrze zna�a � kobiet� pewn� siebie, sztywn�, o surowym spojrzeniu, kt�ra nigdy si� nie przyzna do swojej s�abo�ci, do p�aczu, w dodatku tak szczerego i niet�umionego. Zwykle te�ciowa gardzi�a takim zachowaniem, dziwi�c si�, �e ludzie nie potrafi� opanowa� emocji.

Kiedy powoli wchodzi�y po schodach na poddasze. Mali uzna�a, �e i ona nigdy nie wspomni o tej chwili za�amania u Beret. Mo�e zreszt� te�ciowa zmieni si�, gdy naprawd� do niej dotrze, �e Johan nie �yje, i zrozumie, �e i ona czasami potrzebuje pociechy i wsparcia. Wtedy Mali gotowa by�a doda� jej otuchy. Gdy o tym pomy�la�a, ciarki jej przesz�y po plecach. Dziwnie b�dzie podtrzymywa� na duchu matk� cz�owieka, kt�remu odebra�a �ycie. Kiedy bowiem zatrzyma�y si� przed drzwiami do sypialni, kt�r� dzieli�a z Johanem, odk�d tylko pojawi�a si� w Stornes jako panna m�oda, ogarn�o j� prze�wiadczenie, �e to ona doprowadzi�a go do �mierci. Nie prze�y�a tu ani jednej dobrej nocy, poza tymi, kt�re sp�dzi�a z nowo narodzonym synkiem, kt�ry nie by� nawet dzieckiem Johana. Westchn�a ci�ko i pochyli�a g�ow�. Nigdy nie s�dzi�a, �e w Stornes czeka j� szcz�liwe �ycie, ale nigdy te� nie podejrzewa�a, �e spotka j� tu tyle niegodziwo�ci i upokorzenia. Kiedy po�o�y�a d�o� na klamce, poczu�a dziwny przyp�yw odwagi.

Wesz�y do �rodka. Mali po�piesznie przebieg�a wzrokiem po pokoju w obawie, �e przeoczy�a jaki� szczeg�, kt�ry m�g�by wzbudzi� w Beret podejrzenia, �e to, co opowiedzia�a, nie do ko�ca jest prawd�. Ale dopilnowa�a wszystkiego, nawet pomy�la�a o zmar�ym, zanim zesz�a na d�. Zapalone �wiece rzuca�y chybotliwe �wiat�o na Johana, kt�ry le�a� na plecach ca�kiem ubrany. Mia� nawet z�o�one r�ce. Mali nie mog�a sobie przypomnie�, �e to zrobi�a, ale widocznie dzia�a�a instynktownie. A mo�e i to uczyni�a rozmy�lnie, �eby ani Beret, ani nikogo innego nie ogarn�y w�tpliwo�ci? Nagle zamar�a � k�amstwo i grzech przyt�oczy�y j� niczym ogromny ci�ar i przyprawi�y o pulsowanie w skroniach.

Beret powoli podesz�a do ��ka. Pochyli�a si� i wzi�a Johana za r�k�. Potem pog�adzi�a go po twarzy, po niemal pozbawionej w�os�w g�owie i przy�o�y�a policzek do jego czo�a.

��On jest zimny � stwierdzi�a sucho, odwr�ci�a si� do Mali i utkwi�a w niej wzrok. � Nie �yje ju� od jakiego� czasu. Dlaczego wcze�niej nie zesz�a� na d�?

Mali poczu�a, jak robi jej si� gor�co. Obawia�a si�, �e Beret w�a�nie na to zwr�ci uwag�, �e w�a�nie to wzbudzi jej podejrzenia, mimo starannie przemy�lanych wyja�nie�, kt�rymi j� obsypa�a.

��Ja� By�am zbyt wstrz��ni�ta � szepn�a. � D�ugo le�a�am tu i p�aka�am, bo nie dawa� znaku �ycia. Zmar� tak nagle, nie mog�am zrozumie�, co takiego�

Podesz�a do okna i usiad�a. Bola�o j� w krzy�u i podbrzuszu.

��Le�a�am, trzymaj�c go w obj�ciach � wyzna�a, nienawidz�c samej siebie. � I potem� potem musia�am si� umy�, zanim mog�am zej�� na d�. Krwawi�am�

Spojrza�a na misk�. Beret pod��y�a za jej wzrokiem i wzdrygn�a si�. Zar�wno woda w misce, jak i le��ca obok �ciereczka do mycia by�y czerwone od krwi.

��Chcia�am jeszcze� chcia�am zapali� �wiece� i�

Te�ciowa nie odpowiedzia�a. Od�o�y�a d�o� syna, posta�a chwil� przy nim i przygl�da�a mu si�.

��B�g jest dla nas surowy � rzek�a nagle. � Najpierw Sivert, a teraz m�j syn. Co ja takiego zrobi�am, �e�

��Nie mo�esz sobie niczego zarzuci� � Mali stara�a si� j� pocieszy�.

Nowe k�amstwo. Beret ofiarowa�a Sivertowi i Johanowi ubogie �ycie, pomy�la�a, zimne i pozbawione blisko�ci i �yczliwo�ci. Ona r�wnie� ponosi�a cz�� winy za �mier� swych bliskich. Mimo �e trzyma�a si� zasad i by�a wierna temu, kt�remu zosta�a po�lubiona, rzadko z rado�ci� dawa�a co� z siebie. A Johan� O tak, w jego przypadku Beret r�wnie� mog�aby sobie niejedno zarzuci�. Ale Mali nie zamierza�a jej tego u�wiadamia�, dosy� mia�a do uprz�tni�cia swoich w�asnych �mieci.

��Tylko on jeden mi zosta� spo�r�d pi�ciorga dzieci � westchn�a Beret cicho, bardziej do siebie ni� do Mali. � P�yn�a w nim gor�ca krew i to on powinien da� pocz�tek nowemu pokoleniu w Stornes. Mia�am tak wielkie plany wzgl�dem tego ch�opca, chcia�am, �eby�

Chwil� sta�a w milczeniu, patrz�c na zmar�ego syna.

��A kiedy wreszcie po�lubi! kobiet�, kt�rej pragn��, wszystko� wszystko uk�ada�o si� �le � doda�a ze smutkiem. � Ani jego ojciec, ani ja nie mogli�my mu przem�wi� do rozumu, kiedy spotka� ciebie. Cz�sto si� zastanawia�am, co takiego jest w tobie, Mali, co sk�oni�o go do takiej decyzji. Jego, kt�ry zawsze by� taki� taki rozs�dny � zastanawia�a si�.

Mali nie odpowiedzia�a. Po�o�y�a r�k� na bol�cych plecach i pow�drowa�a wzrokiem ku przystani.

��B�g jest surowym Panem � powt�rzy�a Beret. � Ale nam pozostaje tylko podporz�dkowa� si� Jego woli, cho� nie zawsze rozumiemy�

Si�gn�a po skraj fartucha i otar�a oczy. Mali domy�li�a si�, �e te�ciowa znowu p�aka�a, lecz tym razem st�umi�a szloch, jak przysta�o na Beret Stornes. Pewnie nigdy nie pogodzi si� ze strat� syna, stwierdzi�a Mali, ale te� nigdy nic jej nie zniszczy. By�a zbyt siln� i zimn� kobiet�, zbyt trze�w�, gotow� ratowa�, co si� da, co mimo wszystko mo�na uratowa�. Poniewa� ju� teraz Beret zacz�a my�le� o przysz�o�ci, o tym, �eby utrzyma� dw�r i zapewni� ci�g�o�� rodu. Mali uderzy�o, �e nawet w takiej chwili jak ta dla pogr��onej w rozpaczy z powodu �mierci syna Beret sprawa przetrwania rodu i dziedzictwa jest najwa�niejsza.

To okropne, pomy�la�a Mali, jak mo�na przywi�zywa� do tego a� tak� wag�? Lecz by� mo�e w�a�nie dlatego katastrofa jest tak ogromna, gdy co� zagrozi tej ci�g�o�ci. Mali wiedzia�a, �e Johan wyznawa� t� sam� zasad�. Dlatego kiedy zobaczy�, �e jego �yciowe marzenie leg�o w gruzach, zupe�nie postrada� zmys�y. Za�lepi�a go nienawi�� do niej, poniewa� dopu�ci�a si� zdrady i urodzi�a dziecko, kt�rego nie by� ojcem. W�a�ciwie potrafi�a i to zrozumie�, w pewnym sensie�

��Chwa�a Bogu, �e mamy Siverta � zauwa�y�a Beret i popatrzy�a na Mali. � I �e� �e znowu jeste� w ci��y. Powinna� le�e�, skoro krwawisz. Musimy zrobi� wszystko, by uratowa� to dziecko. Dla mnie� by�aby to wielka pociecha w smutku, gdyby na �wiat przyszed� nowy potomek Johana. Teraz, gdy straci�am jedynego syna � doda�a.

��Jeszcze mo�e si� uda� � zapewni�a Mali, nie patrz�c na Beret.

��A jak si� teraz czujesz? � spyta�a te�ciowa. � Krwawisz jeszcze? � zaniepokoi�a si� i przyjrza�a Mali badawczo.

��Nie wiem, nie sprawdza�am od chwili, kiedy zesz�am do ciebie. Ale nie mog� si� tak po prostu po�o�y�, Beret. Jest tyle spraw do� Je�eli wol� Boga jest, �eby dziecko urodzi�o si� zdrowe, to wszystko b�dzie dobrze. M�j m�� nie �yje, nie mog� teraz bezczynnie le�e�.

Beret nie odpowiedzia�a. Jej oczy patrzy�y gdzie� w dal. Migotliwe �wiat�o po�yskiwa�o w srebrnoszarych pasmach jej g�stych w�os�w i podkre�la�o cienie na szczup�ej twarzy. Mali zauwa�y�a, �e Beret w kr�tkim czasie postarza�a si�. Nawet na takiej kobiecie smutek i �a�oba po stracie m�a odcisn�y sw�j �lad.

Grudzie� przyby� wraz ze s�onecznymi mro�nymi dniami. Drzewa ugina�y si� pod ci�arem �niegu, a fiord przypomina� czarne lustro. Noc� na czarnym jak smo�a niebie zapala�y si� gwiazdy i pojawia�a zorza polarna.

We dworze panowa�a pewnego rodzaju cisza, nikt nie mia� odwagi si� �mia� lub �artowa�. Wydawa�o si�, jakby �aden z domownik�w nie wiedzia�, jak d�ugo powinna trwa� �a�oba. Nawet zbli�aj�ce si� �wi�ta Bo�ego Narodzenia nie wprowadzi�y radosnego nastroju. Mali og�osi�a, by przygotowania do �wi�t toczy�y si� zwyk�ym trybem, przynajmniej ze wzgl�du na Siverta, jak powiedzia�a do Beret. Ch�opiec po stracie ojca nie przestawa� si� smuci�. Blady i milcz�cy snu� si� po salonie, niewiele te� zjada� w czasie posi�k�w, chocia� Mali kusi�a go tym i tamtym spo�r�d potraw, kt�re zazwyczaj najbardziej lubi�.

Pr�bowa�a rozmawia� z nim o �mierci ojca, ale wydawa�o si�, �e w tym przypadku historia z anio�ami i gwiazdami nie poskutkowa�a w ten sam spos�b, jak wtedy gdy umar� dziadek. Wtedy Sivert smuci� si� w �zdrowy" spos�b, jak Mali twierdzi�a. Teraz zamyka� smutek w sobie, nie chcia� rozmawia� o �mierci taty, nawet, kiedy siedzia� na kolanach matki w sypialni na poddaszu i razem obserwowali dwie gwiazdy, kt�re pojawi�y si� na zimowym niebie w miejscu, gdzie kiedy� �wieci�a jedna.

��To dobrze dla taty i dla dziadka, �e s� tam teraz razem � rzek�a Mali pewnego wieczoru i pog�adzi�a syna po w�osach. Sivert w�o�y� pi�amk�, a Mali otuli�a go ko�dr�, �eby nie zmarz�. � Teraz dwie osoby pilnuj� ci� z g�ry, wiesz?

Sivert nie odpowiedzia�. Przy�o�y� nos do szyby i wpatrywa� si� w niebo. Jego ciep�y oddech utworzy� ciemne k�ko w r�ach namalowanych przez mr�z na zimnym szkle.

��Tak bardzo si� ciesz�, �e mam tutaj ciebie � westchn�a Mali i przytuli�a policzek do policzka syna. � Ty teraz jeste� dziedzicem Stornes, wiesz? Jedynym m�czyzn�. Ale ja ci pomog� w gospodarstwie, musisz o tym wiedzie�, do czasu, a� uro�niesz tak du�y, �e b�dziesz m�g� si� wszystkim zaj�� sam � doda�a.

��Je�li nie umr� � rzek� Sivert cicho.

Mali drgn�a przestraszona i przytuli�a go mocno do piersi.

��Umrzesz? Co ty m�wisz? Przecie� ty nie� Co ty opowiadasz, Sivert? � powtarza�a naprawd� przera�ona. � Chyba nie jeste� chory?

��Wszyscy umieraj� � odpar� ch�opiec i ponownie przy�o�y� twarz do szyby. � Dziadek i tato�

��Ale nie ty � zaprotestowa�a Mali z naciskiem. � Nie ty i nie ja, Sivercie. D�ugo, d�ugo nie umrzemy. Teraz dziadek i tato s� razem w niebie, a ty powiniene� dba� o mnie tu na ziemi. Potrzebuj� ciebie, Sivercie, bo zosta�e� mi tylko ty. Oboje musimy zawsze sobie pomaga� i pilnowa� siebie nawzajem, prawda?

Sivert powoli skin�� g�ow�, ale kiedy si� odwr�ci� i spojrza� na ni�, jego oczy by�y tak smutne, �e Mali kraja�o si� serce.

��Tak bardzo kocha�e� swojego tat�? � szepn�a Mali i przytuli�a synka.

��Tak, ale on nie�

��Mylisz si�, tyle razy ci powtarza�am i musisz wiedzie�, �e tato nikogo bardziej nie kocha� ni� ciebie, powiniene� mi uwierzy�. Wiem, �e ci�ko ci by�o w ostatnim czasie przed jego� Ale to nie dlatego, �e on ci� nie kocha�.

Uj�a jego twarz w swoje d�onie i popatrzy�a mu w oczy.

��Czy je�li ci powiem pewn� tajemnic�, dochowasz jej?

W smutnym wzroku pojawi� si� b�ysk zainteresowania i Sivert skin�� powa�nie.

��Tato by� ostatnio taki dziwny, poniewa� si� o mnie ba�. Du�o chorowa�am jesieni� i zim�, pami�tasz? � spyta�a Mali. -Ale nic powa�nego mi nie dolega i nie ma si� czego obawia� � doda�a szybko. � Lecz kiedy minie zima, b�dziesz mia� ma�ego braciszka lub siostrzyczk�. Tak jak Olaus.

Sivert popatrzy� na matk� zdumiony.

��Olaus ma dwie�

Mali roze�mia�a si� i poczochra�a synka po w�osach.

��Nie wiem, czy b�d� mog�a ci to obieca� � rzek�a. � Ale i tak b�dziesz starszym bratem. Cieszysz si�?

��B�d� mia� brata, takiego jak Olaus? � dopytywa� si� i spojrza� na Mali. � Najbardziej bym chcia� brata.

Mali poczu�a uk�ucie w piersi. Sama wola�aby urodzi� c�rk�, modli�a si� o to niemal ka�dego wieczoru, obawia�a si� jednak, �e jej pro�by nie zostan� wys�uchane. Zaczyna�a oswaja� si� z tym, �e B�g nie s�ucha takich jak ona. Wszystko by�oby o wiele prostsze, gdyby na �wiat przysz�a dziewczynka, pomy�la�a.

��Jeszcze nie wiem. Nikt tego nie wie, dop�ki dziecko si� nie urodzi. Widzia�e�, �e u zwierz�t jest tak samo. Mo�emy tylko zgadywa�, czy krowa urodzi byczka, czy ja��wk�. Musimy po prostu czeka�.

��Gdzie on jest, ten malutki?

Mali wzi�a drobn� r�czk� syna, po�o�y�a na swoim brzuchu i u�miechn�a si�.

��Jest tam w �rodku. Ro�nie sobie w brzuchu, a� b�dzie taki du�y, �e b�dzie m�g� wyj��.

��Ale tata� Ju� nie b�dzie m�g� go zobaczy�

Mali odgarn�a grzywk� Siverta do tylu i poca�owa�a go w czo�o.

��Nie, ale wiedzia�, �e w Stornes urodzi si� jeszcze jedno dziecko i �e b�dziesz starszym bratem. Powiedzia�am mu o tym. Jednak rzeczywi�cie nie zobaczy ju� male�stwa. Teraz ty i ja b�dziemy musieli zaopiekowa� si� t� kruszyn�. Wszystko b�dzie dobrze, skoro zajmie si� ni� taki dzielny starszy brat jak ty.

Sivert skin�� g�ow� uroczy�cie i pog�adzi� d�oni� brzuch Mali.

��Chc� brata. Olaus ma same dziewczyny!

��Dziewczyna jest tak samo wa�na jak ch�opak, na pewno nieraz si� o tym przekona�e� � zauwa�y�a Mali i lekko uszczypn�a Siverta w koniuszek ucha. � Mam du�ego ch�opca i nie b�dzie mi przykro, je�li urodzi si� dziewczynka!

Sivert zeskoczy� z jej kolan. W jednej chwili si� o�ywi�, oczy mu b�yszcza�y i u�miecha� si� szeroko.

��Mog� to powiedzie� Olausowi? � spyta� i spojrza� na matk� b�agalnie. � Tylko Olausowi, i tylko babci i�

Mali roze�mia�a si�.

��Ju� dobrze, mo�esz � zgodzi�a si� i pieszczotliwie poklepa�a go po policzku.

Wcze�niej czy p�niej to i tak wkr�tce przestanie by� tajemnic�. Nied�ugo wszyscy zauwa��, niezale�nie od tego, co by na siebie wk�ada�a. Niekt�rzy na pewno ju� wiedz�, cho� si� nie przyznaj�. Lecz je�li ma to sprawi� Sivertowi rado��, niech mu b�dzie wolno rozg�osi� nowin�.

��Chc� z tob� porozmawia� � zwr�ci�a si� Beret do Mali pewnego popo�udnia. � Przyjd� do mnie, gdy po�o�ysz Siverta.

Mali przystan�a w p� kroku i na nowo pochwyci� j� strach.

Czego Beret mog�a chcie�? Niecz�sto zaprasza�a j� na rozmow�. Pewnie zamierza pogada� o gospodarstwie, pomy�la�a Mali. Up�yn�� ponad miesi�c od �mierci Johana, a od tamtej pory nie zamieni�y z sob� wielu s��w. Pewnie wymy�li�a co�, co zamierza�a przeforsowa�. Mali nie mia�a nic przeciwko propozycjom Beret, ale nie chcia�a te� pozwoli� sob� dyrygowa�. Teraz ona zarz�dza dworem i Beret dobrze o tym wiedzia�a.

Mali nie chcia�a nawet dopu�ci� do siebie my�li, �e mog�o Beret chodzi� o co� innego, na przyk�ad o wyja�nienie jakich� plotek, kt�re do niej dotar�y. Je�li tak, to na jaki temat? Od �mierci Johana Mali wiele bezsennych nocy sp�dzi�a na rozmy�laniach i dosz�a do wniosku, �e gdyby gospodarz z Gjelstad wiedzia� co� o jej synu, to pewnie objawi�by to w�a�nie teraz. Z pewno�ci� wywo�a�by sensacj�, jakiej pragn��, i wreszcie m�g�by si� napawa� wygran�. Niew�tpliwie wybuch�by skandal, jakich ma�o, pomy�la�a Mali. Ona i Sivert zostaliby wykl�ci i zepchni�ci na margines. Gdyby Oddleiv Gjelstad m�g� sprowadzi� na nich takie nieszcz�cie, nie waha�by si� powiedzie� tego, co wie. Jednak nie zdradzi� niczego ani na stypie, ani p�niej. Nie wierzy�a, by jego nienawi�� do niej os�ab�a � to nie dlatego nie rozpu�ci� plotek. Pewnie po prostu nie wiedzia� wystarczaj�co du�o, pociesza�a si� Mali.

Najwa�niejsze, �e ich dni up�ywa�y spokojnie i �e wreszcie mog�a godnie �y�. Za Johanem nie t�skni�a ani chwili, za to Jo pozostawi� w jej sercu nieukojon� t�sknot� i pi�kne wspomnienie. Roz��ka z Jo trwa�a jednak tak d�ugo, �e Mali nauczy�a si� z tym �y� i radzi�a sobie r�wnie� po jego �mierci. Teraz jej uwag� zaprz�ta�y przede wszystkim dw�r i rodzina i w tym wzgl�dzie naprawd� pragn�y z Beret tego samego. O czym te�ciowa mog�a chcie� z ni� rozmawia�?�

Kiedy Mali przysz�a wieczorem, Beret siedzia�a jak zwykle w bujanym fotelu przy piecu. Te�ciowa po�piesznie podnios�a wzrok, kiedy zauwa�y�a Mali w drzwiach, lecz nie odezwa�a si�. Mali usiad�a na krze�le i czeka�a. To Beret prosi�a o rozmow�, niech wi�c ona zacznie.

��Zostawi�am w kuchni tac� � zacz�a nieoczekiwanie. � W czajniku jest kawa. Mog�aby� j� przynie��?

Mali wsta�a i posz�a do kuchni. Nie pami�ta�a, kiedy Beret ostatnio zaprosi�a j� na co� do jedzenia lub do picia. Wnosz�c tac�, zerkn�a ukradkiem na te�ciow�, ale ta nie patrzy�a na ni� ani nie odezwa�a si�.

Pierwsz� fili�ank� kawy wypi�y w milczeniu.

��Zawsze tak by�o, �e kiedy umiera� gospodarz, zalotnicy ustawiali si� w kolejce do r�ki wdowy � zacz�a Beret cicho. � A je�li chodzi o ciebie� Kolejka jest ju� d�uga, Stornes to �akomy k�sek. By� mo�e jeszcze o niczym nie s�ysza�a�, jest pewnie zbyt wcze�nie. O�wiadczyny by�yby zreszt� w tej chwili zupe�nie nie na miejscu. Ale obie wiemy, �e w ko�cu dostaniesz jak�� propozycj�

A wi�c to zaprz�ta�o my�li te�ciowej, odetchn�a Mali. Wzi�a kawa�ek suchego ciasta i obraca�a go w palcach.

��Nie mam zamiaru wychodzi� ponownie za m��, je�eli o to pytasz � odpar�a kr�tko. � M�j m�� spoczywa w grobie nie d�u�ej ni� miesi�c i nie chc� Nie, ma��e�stwo� nie mam co do tego �adnych plan�w.

Rozkruszy�a ciasto na kawa�ki, nie patrz�c na te�ciow�. Oczywi�cie zdawa�a sobie spraw�, �e kolejka kandydat�w szybko ro�nie, gdy wdow� zostaje w�a�cicielka wielkiego dworu. Po prostu tak by�o. Wielu syn�w bogatych ch�op�w, kt�rzy jednak nie byli dziedzicami, dostrzega�o szans�, by poprzez ma��e�stwo wej�� w posiadanie maj�tku. Sama jako kandydatka na �on� nie odstrasza�a zalotnik�w, w ka�dym razie nie wygl�dem, pomy�la�a z autoironi�, chocia� kr��y�y plotki, �e jest raczej uparta. I mimo �e dla niekt�rych mia�a zbyt niskie pochodzenie, to obecny stan posiadania to r�wnowa�y�.

Jednak kwesti� zam��p�j�cia dobrze przemy�la�a, jeszcze przed �mierci� Johana. Postanowi�a, �e je�eli kiedykolwiek zostanie sama, to na pewno nie zdecyduje si� na nowe ma��e�stwo, nie chce nowego m�a w domu, kt�remu b�dzie si� wydawa�o, �e mo�e ni� pomiata� i o niej decydowa�. Gdyby mia�a ponownie zwi�za� si� z m�czyzn�, to tylko z Jo. Tak to sobie wyobra�a�a. Wreszcie cieszy�a si� wolno�ci�, mog�a znowu �y� pe�ni� �ycia, robi�, co chce, wolna od upokorze� i upodlenia.

Nikt nie mia� ju� prawa do jej cia�a, �aden m�czyzna nie b�dzie jej po prostu bra�. Tak �atwo nie wyrzeknie si� tej wolno�ci. Je�li kiedy� zwi��e si� z jakim�, to na zupe�nie innych warunkach.

Odk�d wysz�a za m�� za Johana, czu�a si� jak dziki ptak w klatce. A teraz drzwi klatki wreszcie si� otworzy�y. Mia�a ochot� wyfrun�� i znowu lata�, chocia� pewnie niepr�dko odzyska tryskaj�c�, gor�c� rado�� �ycia, o ile w og�le jej si� to uda. Tak, �y�a w klatce, ale skrzyde� jej nie podci�to. Na pewno nadal potrafi szybowa� w powietrzu, musi tylko troch� poczeka�.

��A wi�c nie zamierza�a� wyj�� ponownie za m�� za pierwszego, kt�ry si� o�wiadczy? � spyta�a Beret i spojrza�a na Mali ze zdumieniem. � My�la�am, �e�

��To si� myli�a� � skwitowa�a Mali spokojnie.

Przez chwil� panowa�a cisza. Mali zauwa�y�a, �e ciasto Beret r�wnie� le�y nietkni�te na talerzyku. Najwidoczniej te�ciowej bardziej ta sprawa le�a�a na sercu, ni� Mali s�dzi�a.

��Ciesz� si�, �e� �e w ten spos�b szanujesz pami�� po Johanie � zacz�a znowu. � �e nie od razu� Wydawa�o mi si� raczej, �e chcia�a�� Tak, nie zawsze wam si� uk�ada�o � doda�a z wahaniem, nie podnosz�c wzroku.

Mali nie od razu odpowiedzia�a. Zatem Beret uzna�a, �e Mali stroni od szybkiego zam��p�j�cia przez pami�� o Johanie. Gdyby nie troska o te�ciow�, pozbawi�aby j� z�udze�. Mimo to dziwi�o j�, �e tak trze�wo my�l�ca kobieta jak Beret nie rozumia�a, �e prawda jest ca�kiem inna, �e po prostu nie jest w stanie znie�� my�li o nowym m�u po prze�yciu z jej synem ponad pi�ciu lat. Lecz zauwa�y�a u Beret ju� wcze�niej podobn� s�abo��, czasami te�ciowa widzia�a to, co chcia�a widzie�, wierzy�a w to, co sprawia�o mniejszy b�l. Mali nie znajdowa�a powodu, dla kt�rego mia�aby pozbawia� jej z�udze�, wr�cz przeciwnie. Przyjdzie czas, kiedy b�dzie zale�na od wsparcia Beret, pomy�la�a, ze wzgl�du na Siverta. Oboje najwi�cej na tym zyskaj�, je�eli utrzymaj� z ni� w miar� poprawne stosunki. Mimo wszystko czeka ich najprawdopodobniej jeszcze wiele lat wsp�lnego �ycia we dworze. Jednak nie zamierza�a dzieli� si� rol� pani domu w Stornes.

Siedzia�y tak ka�da ze sw� na wp� wystyg�� kaw� i niedojedzonym ciastem. Mali sw�j kawa�ek rozkruszy�a w palcach.

��Jednak musimy spojrze� rzeczywisto�ci w oczy, Mali � odezwa�a si� nagle Beret i utkwi�a w niej wzrok. � Stornes to wielka posiad�o�� i chocia� musz� przyzna�, �e jeste� pracowit� i dzieln� kobiet�, to�

Mali w roztargnieniu upu�ci�a na talerzyk ostatnie okruchy. Po ka�dym spodziewa�aby si� takich s��w, lecz nie po Beret! Poczu�a, �e pal� j� policzki z zak�opotania i z rado�ci. To, co te�ciowa widzia�a i my�la�a przez lata, to jedno, ale �e zdob�dzie si� na tak� pochwa��!

��Bardzo si� ciesz�, �e tak uwa�asz � b�kn�a. � Musisz wiedzie�, Beret, �e ten dw�r r�wnie� dla mnie znaczy bardzo wiele. Mam teraz jeden cel, tak zarz�dza� maj�tkiem, by z up�ywem lat nie traci� na warto�ci. Z czasem przejmie go syn Johana, jak to zaplanowali�my, gdy tylko Sivert si� urodzi�. Chc� tego samego, co ty. Beret, �eby Stornes sta�o si� najwi�kszym gospodarstwem w okolicy i �eby kolejne pokolenia podtrzymywa�y tradycje ojc�w.

��Nie s�dzi�am, �e do�yj� chwili, kiedy do tego stopnia b�dziemy zgodne w jakiej� sprawie � przyzna�a Beret i spojrza�a na Mali. � Lecz z up�ywem czasu wyros�a� na ludzi -doda�a z pewnym sarkazmem.

��Zawsze taka by�am, Beret � odpar�a Mali, nie odwracaj�c wzroku. � Lecz musia�o min�� troch� lat, �eby� to zauwa�y�a. �eby� chcia�a to zauwa�y�. Jednak nauczy�am si� wiele tu w gospodarstwie i du�o si� jeszcze musz� nauczy�. Gdyby�my tylko mog�y cz�ciej z sob� rozmawia�, tak jak teraz�

Beret obraca�a fili�ank� z kaw�, u�ama�a sobie kawa�ek ciasta, lecz go od�o�y�a, nie pr�buj�c.

��Mimo wszystko powinny�my spojrze� prawdzie w oczy i przyzna�, �e takie gospodarstwo potrzebuje m�czyzny � powt�rzy�a, nie zwracaj�c uwagi na inne sprawy, o kt�rych Mali wspomnia�a. � Zawsze by� tu gospodarz, kt�ry najcz�ciej mia� do pomocy dziedzica. A wcze�niej �y�o tu kilku syn�w, nie tylko jeden, jak w przypadku Johana. Nie mieli�my z Sivertem tego szcz�cia, by m�c przygl�da� si�, jak dorasta pod naszym dachem wi�ksza gromadka dzieci � doda�a z gorycz�.

Przez moment zdawa�a si� jakby nieobecna, lecz zaraz wyprostowa�a si� i znowu popatrzy�a na Mali.

��Mamy tu kilku m�czyzn, ale oni, jak wiesz, nie posiadaj� ziemi i nie wiedz�, jak prowadzi� du�e gospodarstwo. Jest tylko jeden, kt�ry pochodzi z wielkiego dworu i kt�ry zdoby� troch� do�wiadczenia. � Unios�a si� w fotelu i do�o�y�a do ognia nowe polano. � Sama wszystkiego nie dasz rady dogl�da�, chyba si� z tym zgodzisz � m�wi�a dalej. � Poza tym jeste� w ci��y, dziewczyno. S�dzi�am, �e dobrym rozwi�zaniem by�oby, gdyby� szybko wysz�a za m��, ale skoro nie chcesz� Jednym s�owem, potrzebny nam jest m�czyzna, kt�ry pomo�e ci w prowadzeniu gospodarstwa � stwierdzi�a. � Chyba sama przyznasz?

Mali siedzia�a bez s�owa. Rzeczywi�cie my�la�a o tym, �e nie poradzi sobie ca�kiem sama przy pomocy parobk�w i s�u��cych. Jednak zamierza�a po prostu naj�� jeszcze kogo�. Nagle u�wiadomi�a sobie, �e Beret mia�a racj�, potrzebowali wi�cej ni� jednego m�czyzny. Ale jak znale�� takiego ch�opa? Ci, kt�rzy czekali w kolejce do jej r�ki, z pewno�ci� nie zamierzali s�u�y� sw� pomoc� bez otrzymania statusu gospodarza. Beret zamkn�a drzwiczki pieca i odchrz�kn�a.

��My�la�am troch� � m�wi�a dalej. � Ale ty oczywi�cie te� musia�aby� si� zgodzi�. Przez wiele lat �yli�my w przyja�ni z gospodarzami z Gjelstad. Oddleiv ma trzech syn�w. W gr� wchodzi�by Havard, najm�odszy z ch�opc�w, kt�ry, o ile wiem, nie jest ani zar�czony, ani zwi�zany w �aden inny spos�b. Gdyby nam si� uda�o przekona� go, by si� do nas przeprowadzi� i pom�g� zarz�dza� dworem�

Mali poczu�a, �e si� czerwieni, i dr��c� r�k� poprawi�a w�osy. Mia�yby sprowadzi� Havarda do Stornes� Nagle zakr�ci�o jej si� w g�owie, splot�a lodowate palce.

��Sk�d ten pomys�, �e Havard zechce tu przyj��? � spyta�a niepewnie. � Raczej znajdzie sobie jak�� dziedziczk�, ni� zatrudni si� u nas jako doradca.

��Tak czy owak m�g�by si� zdecydowa� � nie poddawa�a si� Beret. � Przychodz�c do nas do pracy, pozostanie wolnym cz�owiekiem. Zdob�dzie do�wiadczenie i sprawdzi si� jako gospodarz, a kiedy�, wcze�niej czy p�niej, znajdzie sobie jak�� pann� z dworem, jak m�wisz. A je�li o�eni si� i wyprowadzi, b�dziemy si� martwi� potem, gdy przyjdzie na to czas. Mog� min�� ca�e lata. Zawsze mi si� wydawa�o, �e ty i H &vard dobrze si� rozumiecie�

Mali szybko podnios�a wzrok, �eby zobaczy�, czy te�ciowa chcia�a co� zasugerowa�. Lecz nic na to nie wskazywa�o. Beret pewnie nie zdawa�a sobie nawet sprawy, co proponuje, pomy�la�a Mali. Nie wiedzia�a, �e Havard czuje do Mali co� wi�cej ni� przyja��. A ona, Mali? Co sama czu�a?

Twarz j� pali�a, a nad g�rn� warg� skropli� si� pot. Ze wszystkich m�czyzn, jakich zna�a, Havarda lubi�a najbardziej. Przez wszystkie te lata, od kiedy mieszka�a w Stornes, okazywa� jej przyja��, momentami i jej si� wydawa�o, �e ��czy ich co� wi�cej. Nie mi�o��, gdy� jej serce zawsze nale�a�o do Jo. Ogarnia�o j� jednak po��danie, pragnienie, by po�o�y� si� obok niego, poczu� ciep�o i dobro m�czyzny, kt�ry by� w niej zakochany i pragn�� jej szcz�cia. Dlatego prawdopodobnie b�dzie musia�a si� sprzeciwi� sprowadzeniu Havarda do Stornes. Nie by�a wystarczaj�co silna, �eby mu odm�wi�, gdyby przysz�o co do czego. Kiedy minie troch� czasu�

Nagle uderzy�o j�, �e sytuacja przypomina�a t�, kiedy owego lata Jo przyby� do dworu i Johan poprosi� go o pomoc przy �niwach. To zapocz�tkowa�o ca�e nieszcz�cie, pomy�la�a, niewierno��, grzech i wszystkie k�amstwa, kt�re doprowadzi�y do tego, �e teraz Jo i Johan nie �yj�. W ka�dym razie ona tak na to patrzy�a. To dlatego dziedzic Stornes jest potomkiem Cygana, a w jego �y�ach nie p�ynie krew Stornes�w. Decyzja podj�ta przy obiedzie tamtego lata sta�a si� pocz�tkiem najpi�kniejszych chwil w jej �yciu, lecz r�wnie� ca�ego z�a, kt�re za sob� poci�gn�a. Z�a, kt�re dotkn�o nie tylko j�, ale wszystkich w Stornes i kt�re hula�o ponad dworem i jego mieszka�cami niczym grzech pierworodny�

A gdyby teraz pojawi� si� tu Havard�

Mali czu�a, �e jej serce szybciej zabi�o, a co� ci�kiego i ciep�ego sp�yn�o na jej cia�o. Nie by�o to to samo uczucie, kt�re ogarnia�o j� na my�l o Jo, nie chcia�a te� wychodzi� za m�� za Havarda, chocia� tak bardzo go lubi�a. Zamierza�a pozosta� wolna. To pragnienie sta�o si� niemal obsesj�. Ale jak zdo�a �y� tu� obok Havarda dzie� po dniu i czy uda jej si� oprze�, gdy t�sknota za tym, co mo�e jej da� w ��ku, stanie si� zbyt silna?

Nie wiedzia�a, czy Havard rozbudzi w niej szalone, cudowne uczucia, ale nie wyklucza�a tego. Ju� wcze�niej rozpala� j� i podnieca�. A je�li ogarnie j� silne po��danie i t�sknota stanie si� zbyt silna, prawdopodobnie wpu�ci go do ��ka, lecz to jeszcze nie pow�d, �eby wychodzi� za niego za m��. Nie jest idealna, pomy�la�a nagle i poczu�a, jak poc� jej si� d�onie.

��Jak my�lisz, Mali?

Beret popatrzy�a na ni� ciemnymi oczyma.

��No, nie wiem � odpar�a Mali wymijaj�co. � Przyznaj�, masz racj�, �e potrzebny nam w gospodarstwie taki m�czyzna jak H�ivard, ale czy on zechce�

��Nie znam nikogo, kto bardziej by si� nadawa� � stwierdzi�a Beret i szybko r�bkiem fartucha otar�a oczy. � Kiedy Johan ju�� Wiem, �e on te� by tego chcia�, poniewa� zawsze wysoko ceni� Havarda.

Ach, Beret, Beret, pomy�la�a Mali, gdyby� wiedzia�a, jak si� mylisz. Havard by�by chyba ostatnim, kt�rego Johan by sobie tu �yczy�. Ale Johan nie �yje, a Beret uwa�a�a, �e wie najlepiej.

��Czy mog�abym zastanowi� si� nad tym przez noc? � spyta�a Mali i wsta�a. � Jutro ci powiem, co wymy�li�am.

Beret tylko skin�a g�ow�.

��Dobrze, je�eli uwa�asz, �e potrzebujesz czasu, by to przemy�le� � rzek�a tonem, kt�ry bardziej ni� s�owa powiedzia� Mali, �e te�ciowa nie rozumie jej wahania. � Nie wiemy jeszcze, czy Havard zechce � powt�rzy�a. � Lecz gdyby jednak si� zgodzi��

W jej g�osie brzmia�a pewna nadzieja, co Mali uzna�a za dobr� monet�. To nie ona b�dzie musia�a sprzeciwi� si� temu rozwi�zaniu, kt�re Beret najwyra�niej uzna�a za zgodne z wol� Johana.

Ojciec Havarda r�wnie� nie b�dzie zachwycony, stwierdzi�a Mali i musia�a si� u�miechn��. Powinna cho�by ju� z tego powodu przysta� na propozycj� Beret: �eby stary dra� odchodzi� od zmys��w ze z�o�ci. Nawet je�eli Havard si� wyprowadzi, w Gjelstad zostanie wystarczaj�co du�o os�b do pracy. Rodzice powinni raczej zach�ca� go, by pom�g� w ci�kich czasach przyjacio�om w Stornes.

Zreszt� zdanie gospodarza z Gjelstad nie musi mie� decyduj�cego znaczenia, uzna�a Mali. Havard nie nale�a� do tych, kt�rzy s�uchali ojca jak uleg�e psy. Nigdy nie by� bezwolny. Szlag trafi Oddleiva Gjelstada na sam� my�l o tym, �e jeden z jego syn�w dzieli dom i st� z kobiet�, kt�rej tak zaciekle nienawidzi�, stwierdzi�a z�o�liwie. A przy jego brudnej wyobra�ni nie oprze si� podszeptom, �e potajemnie dziel� r�wnie� �o�e.

My�l o tym, �e jego syn by� mo�e otrzyma r�k� Mali, kt�ra tak stanowczo odtr�ci�a jego samego, b�dzie dla niego trudna do zniesienia. Nikomu bardziej tego nie �yczy�a! Przyzna�a jednak, �e ch�� zemsty nie mo�e si� sta� powodem, dla kt�rego zgodzi si�, by Havard zamieszka� w Stornes. Musi to dok�adnie rozwa�y�, nie da� si� z�apa� w jeszcze jedn� klatk�, z kt�rej z czasem trudno jej si� b�dzie uwolni�, nie zgodzi� si� na co�, co by� mo�e poci�gnie za sob� jeszcze wi�ksze trudno�ci i niepok�j od tych, z kt�rymi zmaga�a si� do tej pory.

��Dobranoc, Beret � powiedzia�a. � Przyjd� jutro i dam ci odpowied�.

Cicho zamkn�a za sob� drzwi i posz�a.

Pada� �nieg, kiedy wczesnym popo�udniem Havard Gjelstad przyby� do Stornes.

Beret po niego posia�a, wyja�niaj�c, �e musi z nim o czym� porozmawia�. Po d�ugiej bezsennej nocy Mali w ko�cu si� zgodzi�a, by obie z te�ciow� poprosi�y go o pomoc we dworze. Kiedy obudzi�a si� rano, mia�a zaczerwienione oczy z niewyspania i czu�a si� oszo�omiona. Nadal nie by�a pewna, czy dobrze robi. Przez p� nocy rozwa�a�a wszystkie za i przeciw; z jednej strony musia�a przyzna�, �e Havard jest niezwykle pracowitym cz�owiekiem i b�dzie dobrym zarz�dc�, a z drugiej obawia�a si�, �e jego obecno�� mo�e spowodowa� k�opoty, je�li chodzi o stosunki mi�dzy nimi dwojgiem. A co z Sivertem? Jak ma�y zareaguje, kiedy H3vard pojawi si� w domu? Reakcja syna by�a dla Mali nie mniej wa�na. Sivert by� w ostatnim czasie bardzo wra�liwy i niesw�j i nie chcia�a stwarza� mu dodatkowych powod�w do zmartwie�. Ale i to mog�o si� uda� du�o lepiej, ni� my�la�a. Mo�e Sivert ucieszy si� z tej zmiany?

Nad ranem wreszcie zapad�a w niespokojny sen, a kiedy si� obudzi�a, podj�a decyzj�. Poprosz� Havarda o pomoc. Reszt� zostawi Panu Bogu, pomy�la�a z ironi�, albo raczej losowi. I tak nie da si� unikn�� przeznaczenia.

Beret najwyra�niej poczu�a ulg�, kiedy Mali zajrza�a do jej domu i oznajmi�a, �e si� zgadza na jej propozycj�. Chcia�a jednak, �eby to Beret si� z nim skontaktowa�a i sama okre�li�a termin jego wizyty. Obie kobiety zgadza�y si� co do tego, �e Havard powinien przyby� jak najszybciej. Chcia�y zna� odpowied� przed �wi�tami Bo�ego Narodzenia.

Beret nakry�a do kawy w swoim domu.

��Nie obra� si�, �e nie zaprosi�y�my ci� do salonu � zwr�ci�a si� do Havarda i uj�a go pod rami�. � Jednak Mali i ja� chcia�y�my z tob� porozmawia� bez �wiadk�w. Dzisiaj s�u��ce piek� ciasta, a te dziewczyny maj� d�ugie uszy. No i Sivert r�wnie� � doda�a z pewn� dum� w glosie. � To zmy�lny ch�opiec, robi si� coraz bardziej podobny do ojca.

Havard wzi�� Mali za r�k�. Mia� ciep�� d�o�, a ona � lodowat�. Mali nie spojrza�a mu w oczy, ale poprosi�a, by usiad�.

��Czuj� si� jak ucze�, kt�ry co� przeskroba� w szkole i zosta� wezwany do dyrektora � rzek� i u�miechn�� si� troch� niepewnie. � Musz� przyzna�, �e d�ugo zachodzi�em w g�ow�, czego te dwie kobiety mog� ode mnie chcie� i dlaczego im si� tak spieszy.

��Chodzi o to, �e� straci�y�my w Stornes gospodarza -zacz�a Mali cicho. � Najpierw dziadka, a teraz� Johana. Nie zastanawia�am si� zbytnio, jak sobie dalej bez nich poradzimy, ale Beret�

��Tak, kilka dni temu powiedzia�am Mali, �e nie mo�na prowadzi� tak du�ego dworu, jakim jest Stornes, bez m�czyzny � Beret przej�a prowadzenie rozmowy. � Nie m�wi� o parobkach, mog�yby�my pewnie naj�� ich wi�cej. Ale potrzebny nam m�czyzna, kt�ry umia�by zarz�dza� takim maj�tkiem jak nasz i potrafi�by o niego zadba�. Tylko o to nam chodzi � wyja�ni�a i przetar�a ukradkiem oczy. � Johan zmar� nie tak dawno temu i wola�abym jeszcze o tym nie my�le�, ale musimy by� realistami. Najwa�niejsze teraz jest to, �eby gospodarstwo nie podupad�o, a jak m�wi�am Mali, ona nie podo�a wszystkiemu sama. W dodatku jest w ci��y, chyba o tym wiesz? � doda�a.

Mali zaczerwieni�a si� jak burak i odwr�ci�a si� bokiem do Havarda. Z tym Beret mog�a troch� poczeka�, pomy�la�a. Ale zaraz przysz�o jej do g�owy, �e to akurat nie by�o takie g�upie i dobrze si� sta�o, �e Havard jednak si� o tym dowiedzia�, je�li do tej pory si� nie domy�li�. Wtedy mo�e zrozumie, �e nie jest to polowanie na m�a. Mo�e si� te� zdarzy�, �e w�a�nie odbierze to wr�cz odwrotnie � �e ma zosta� i gospodarzem, i ojcem dla dw�jki jej dzieci. Gdyby przypadkiem pomy�la� w ten spos�b, trzeba go jak najszybciej wyprowadzi� z b��du.

W pokoju zapad�a martwa cisza. Tylko od czasu do czasu rozlega! si� trzask z pieca, kiedy spada�o nadpalone drewno.

��S�dzi�am, �e Mali bardzo szybko ponownie wyjdzie za m�� � odezwa�a si� Beret po chwili. � Wiesz, to nic niezwyk�ego w sytuacji, kiedy kobieta zbyt wcze�nie zostanie sama, tym bardziej, je�li jest w ci��y. Jednak ona twierdzi, �e nie ma o tym mowy. Wiesz chyba r�wnie�, �e w�a�ciciele ziemscy ustawiaj� si� w kolejce, kiedy kobieta w takim maj�tku zostaje wdow�, wi�c�

Znowu zapad�a cisza. W ko�cu Mali podnios�a wzrok i napotka�a spojrzenie H�varda. Zaczerwieni�a si�, czu�a, �e pal� j� uszy.

��Nie zastanawia�am si� nad tym zbytnio � powt�rzy�a. -Ale to oczywiste, �e Beret ma racj�. Potrzebny nam kto�, kto mo�e� mo�e�

��Kto mo�e wsp�lnie poprowadzi� gospodarstwo � pom�g� jej Havard. � Jednym s�owem: doradca. Poniewa�, o ile dobrze ci� znam, sama b�dziesz chcia�a nim zarz�dza� � doda� z nieznacznym u�miechem.

��Chcia�am� chcia�am powiedzie�, �e b�d� s�ucha�a rad i pyta�a o rad� � odpar�a Mali. � Uwa�am, �e powinni �my pracowa� razem, wsp�lnie uzgadnia� sprawy, dyskutowa�, jak je za�atwi�. Dlatego my� to znaczy Beret � poprawi�a si� szybko � wpad�a na pomys�, �e powinien to by� kto�, na kim b�dziemy mog�y polega�. Kto�, kogo�

Zamilk�a i nerwowo okr�ca�a na palcach d�ugi kosmyk w�os�w, kt�ry lu�no opada� nad jej uchem.

��A wi�c pytacie mnie o to, czy zgodzi�bym si� przeprowadzi� do Stornes i przej�� obowi�zki gospodarza, oczywi�cie w zakresie prowadzenia gospodarstwa � doda� po�piesznie.

��Tak w�a�nie o tym my�la�y�my � przytakn�a Beret.

��A od kiedy mia�bym zacz��? I czy zastanawia�y�cie si� nad tym, jak d�ugo mia�bym zosta� w Stornes?

��Gdyby� si� zdecydowa� przyj�� t� prac�, to chcia�yby�my, �eby� zacz�� zaraz po Bo�ym Narodzeniu � odpowiedzia�a Mali. � Je�li o mnie chodzi, m�g�by� przeprowadzi� si� ju� jutro, bo pracy jest du�o. Jednak nie wiem, czy ty chcesz, i nie mamy pewno�ci, czy twojemu ojcu to si� spodoba�

Havard si� roze�mia�. Jego �miech roz�adowa� napi�t� atmosfer� i w ma�ej izbie zapanowa� swobodniejszy nastr�j.

��Jestem doros�y � rzek� spokojnie. � Nie ma znaczenia, co o waszej propozycji pomy�li m�j ojciec. A co on m�g�by mie� przeciwko temu? W Gjelstad zostaje jeszcze dw�ch syn�w i parobcy. Dla mnie b�dzie lepiej, je�eli wyprowadz� si� z domu i przyjd� do pracy w Stornes. Zdob�d� do�wiadczenie, jak poprowadzi� du�e gospodarstwo. W domu bym si� tego nie nauczy�, poniewa� rz�dzi tam wielu, nie wy��czaj�c ojca � doda� nieco k��liwie.

��Ale my�la�am� � Mali rzuci�a mu szybkie spojrzenie. � Nie wiedzia�y�my, czy nie jeste� z kim� zwi�zany. Mo�e masz zamiar si� o�eni�, na przyk�ad z dziewczyn�, kt�ra r�wnie� ma dw�r. Wtedy nie m�g�by��

��Tak, mam zamiar si� o�eni� � odpar� niespeszony, a Mali poczu�a, jak zabi�o jej serce.

Nie rozumia�a, dlaczego my�l o �lubie Havarda nagle sta�a si� taka przykra. Pewnie dlatego, �e wtedy nie przyszed�by do pracy do Stornes, t�umaczy�a sobie, i musia�yby szuka� kogo� innego.

��Ale jeszcze nie wiem kiedy � doda� Havard. � W ka�dym razie teraz jestem wolny. Zobaczymy. Z czasem mo�e pojawi si� kobieta, kt�ra i mnie zechce. I kt�ra mi si� spodoba�

Kiedy Mali napotka�a jego wzrok, w niebieskich oczach dostrzeg�a b�ysk. Havard u�miechn�� si� do niej otwartym i szczerym u�miechem, kt�ry tak lubi�a. Potem wyci�gn�� r�k�.

��Zgadzam si� � powiedzia�. � U�ci�niemy sobie d�onie, pani Stornes? Powinni�my podpisa� kontrakt, uzgodni� pensj�, warunki pracy i tym podobne, ale mo�emy to za�atwi� po �wi�tach. Na pewno si� dogadamy, doskonale zdaj� sobie spraw�, co robi� � doda�, u�cisn�� Mali r�k� i zajrza� jej g��boko w oczy. � Nie musisz si� martwi�, Mali. Umowa stoi?

��Stoi � odpar�a i u�miechn�a si� niepewnie. Je�li my�la�, �e przesta�a si� martwi�, to si� myli�. � Wybawi�e� nas z opresji, Havard � wyzna�a. � Mam tylko nadziej�, �e sam nie wp�dzi�e� si� w k�opoty.

��Jakie? � spyta�, nie wypuszczaj�c jej d�oni.

��Ze strony twojego ojca�

Mali cofn�a r�k� i odgarn�a jedwabiste kosmyki. Stale opada�y i �askota�y j� w szyj�. Czu�a, �e si� czerwieni i �e pali j� twarz.

��Zapomnij o tym � zbagatelizowa� jej obawy. � Czy mo�emy si� um�wi�, �e wpadn� do was w przysz�ym tygodniu? O ile wiem, przyda si� wam chyba pomoc przy robocie w lesie?

��Tylko czy b�dziesz m�g� przyj�� tu� przed �wi�tami? -zaniepokoi�a si� Beret. � Poradzimy sobie jako� do Bo�ego Narodzenia, musisz o tym wiedzie�.

��Nie jestem dzieckiem, �ebym musia� sp�dza� �wi�ta z rodzicami � rzeki i u�miechn�� si� do Beret. � Jestem przekonany, �e tu w Stornes obchodzicie Bo�e Narodzenie r�wnie przyjemnie jak my w Gjelstad. By� mo�e przydam si� r�wnie� do pomocy przy Sivercie. To dla was wszystkich trudny czas i pewnie ma�y bardzo t�skni za ojcem. Je�eli spotka go teraz co� nowego i nieoczekiwanego, to mo�e si� troch� rozpogodzi. Przecie� id� �wi�ta� � doda�.

Mali popatrzy�a na niego. Zdziwi�o j�, �e Havard o tym pomy�la�. Zastanawiaj�ce, �e chce przyby� do Stornes tak wcze�nie, r�wnie� ze wzgl�du na Siverta. Ale Havard ju� taki by�. To dlatego zawsze tak bardzo go ceni�a, poniewa� my�la� o innych, a nie tylko o w�asnej korzy�ci.

��Dzi�kuj�, �e o tym pomy�la�e� � wyzna�a cicho. � Jestem pewna, �e by�oby nam �atwiej, gdyby� pozosta� u nas na �wi�ta. Zrobi�o si� tu tak pusto po �mierci mojego m�a, najbardziej strat� ojca prze�ywa Sivert. Bardzo kocha� Johana i do dzi� nic nie jest w stanie go pocieszy�

��Zatem umawiamy si� tak � zaproponowa� Havard. -Za par� dni przywioz� swoje rzeczy i mog� zacz�� od poniedzia�ku. Ju� dzi� mo�esz mi pokaza�, gdzie b�d� mieszka�, Mali, a tak�e troch� opowiedzie�, czym na pocz�tku przede wszystkim powinienem si� zaj��.

��Niech ci B�g b�ogos�awi, Havardzie Gjelstad � rzek�a Beret; sztywno wsta�a z krzes�a i poda�a go�ciowi r�k�. Oczy jej b�yszcza�y. � Nigdy ci tego nie zapomnimy.

Mali nie odezwa�a si�. R�wnie� wsta�a, czuj�c dziwn� s�abo�� w nogach, przyg�adzi�a w�osy i ruszy�a w stron� drzwi.

��Poka�� ci twoj� sypialni�, a potem mo�emy jeszcze porozmawia� � zaproponowa�a Mali, kiedy wyszli na korytarz. � Powiniene� te� p�j�� ze mn� do salonu i przywita� si� z Sivertem. Teraz, kiedy mamy mieszka� razem, powinni�my oznajmi� wszystkim, �e zostaniesz z nami. Tak, ludzie i w tym roku b�d� mieli o czym plotkowa� przy �wi�tecznym stole � doda�a i przebieg� j� dreszcz.

��Chyba jako� to zniesiesz, prawda? � spyta�, id�c tu� za ni� po schodach. � Ja nie przejmuj� si� ludzkim gadaniem.

��Ja te� nie � odpar�a Mali. � Chyba nie robi� nic z�ego, najmuj�c ci� do pracy w maj�tku. Ka�dy powinien zrozumie�, �e w Stornes potrzebny jest m�czyzna, lecz wi�kszo�� pewnie podejrzewa, �e zamierzam�

Weszli na korytarz na poddaszu. Mali chwyci�a za klamk� pierwszych drzwi po lewej stronie schod�w. Havard po�o�y� sw� r�k� na jej d�oni i odwr�ci� Mali ku sobie.

��Mali�

��Nie tutaj � szepn�a szybko. � Wejd�my do �rodka i porozmawiajmy o� o przysz�o�ci�

Pok�j by� jednym z najwi�kszych na poddaszu, z oknem wychodz�cym na fiord, skromnie urz�dzony. Sta�y w nim ��ko, st�, krzes�o, komoda i ma�y stolik z szafk�, a na stoliku miska i dzbanek z wod�. W szafce by� nocnik. Na tylnej �ciance szafki znajdowa�a si� niewielka p�ka na przybory do golenia i inne drobiazgi.

��Pomy�la�am, �e mo�e przywieziesz z sob� jakie� rzeczy, wi�c nie wstawi�am nic wi�cej � wyja�ni�a. � Szafa na ubrania stoi w korytarzu, ale mo�esz j� przesun�� do pokoju. A je�li potrzebowa�by� jeszcze czego��

Hirvard chwyci� Mali za ramiona i mocno przytrzyma�.

��Pok�j jest dobry � powiedzia� cicho. � Nie przejmuj si� tym. Ty i ja powinni�my porozmawia� o innych sprawach.

��Przecie� rozmawiali�my � odpar�a Mali i popatrzy�a na Havarda. � Nie mamy chyba nic wi�cej do om�wienia.

��Mamy. Wiem, �e Johan niedawno umar�, ale mimo wszystko chcia�bym o tym pom�wi�, poniewa� nigdy nie wierzy�em, �e jeste� z nim szcz�liwa. Nie musisz odpowiada� � doda� szybko i przy�o�y� jej palec do ust. � Nigdy si� nie skar�y�a�, ale twoje ma��e�stwo z Johanem� Trzeba by�o by� �lepym, �eby nie zauwa�y� �eby nie zauwa�y�, �e nie jeste� szcz�liwa. Ale mnie nic do tego, wiem o tym. To twoja sprawa i tw�j wyb�r.

Niby przypadkiem odgarn�� opadaj�cy kosmyk w�os�w Mali i dotkn�� palcami jej szyi. Mali drgn�a i poczu�a, jak dostaje g�siej sk�rki.

��Zgodzi�em si� dla was pracowa�. Wyrazi�a� si� najzupe�niej jasno, �e potrzebujesz m�czyzny, kt�ry m�g�by razem z tob� pokierowa� tym gospodarstwem, tylko do pracy jako doradca. Mimo to chcia�bym, aby� wiedzia�a o moich uczuciach do ciebie. Zda�em sobie spraw� z tego, �e nie jeste� mi oboj�tna, ju� wtedy, gdy zobaczy�em ci� po raz pierwszy. Potem z up�ywem lat by�o ju� tylko gorzej. Chyba o tym wiesz, bo nie kry�em si� ze swoj� mi�o�ci�, chocia� mo�e powinienem. Mimo wszystko by�a� �on� innego.

Nadal bawi� si� kosmykami jej w�os�w przy policzku.

��B�dzie mi ci�ko mieszka� tu obok ciebie dzie� po dniu, wiedz�c, �e ty nie� Mimo to zgodzi�em si� i dotrzymam umowy, kt�r� zawarli�my. Ale nie przestan� ci� kocha�, wiesz o tym. Przysta�em na twoj� propozycj�, poniewa� mam nadziej�

��Wiesz, �e i ja ci� kocham, Havardzie � wyzna�a Mali cicho. � Wiesz, �e nie ma nikogo innego, kogo lubi�abym bardziej ni� ciebie. Aleja nie� nie chc� znowu wychodzi� za m��. Na d�ugo mi wystarczy tego ma��e�stwa, kt�re prze�y�am, chocia� zdaj� sobie spraw�, �e ty i Johan jeste�cie skrajnie r�ni. W ka�dym razie tak teraz my�l�. Jednak chc� pozosta� wolna, nigdy wi�cej nie b�d� niczyj� w�asno�ci�, nikt nie b�dzie mn� dyrygowa�, nie b�dzie mnie bra�, gdy tylko mu przyjdzie na to ochota�

Havard sta� obok i patrzy� Mali w oczy. Delikatnie pog�adzi� j� d�oni� po policzku, po kt�rym stoczy�a si� �za.

��Czy w�a�nie Johan taki by�? � spyta� z trosk�. � Bra� ci� wbrew twojej woli?

Mali spr�bowa�a wy�lizn�� si� z jego ramion, ale Havard jej nie pu�ci�.

��Nie chc� o tym rozmawia� � odpar�a. � D�ugo si� zastanawia�am, czy powinnam ci� poprosi� o pomoc, ale Beret stwierdzi�a, �e jeste� najlepszy. Ja te� tak uwa�ani, lecz wiedzia�am, �e ty� Obawia�am si�, �e je�li przyjdziesz, mo�e nam by� du�o trudniej, ni� to sobie wyobra�amy, ale�

��Ale w ko�cu si� zgodzi�a� � stwierdzi�, bawi�c si� jedwabistymi lokami nad jej uchem.

��Tak, ale by�am szczera, m�wi�c, jak b�dzie mi�dzy nami. Bardzo ci� ceni� i lubi�, i uwa�am, �e jeste� moim najlepszym przyjacielem. Ale� ale nie wyjd� za ciebie, Havard, i je�li nie b�dziesz m�g� z tym �y�, lepiej do nas nie przychod�. Unieszcz�liwisz nas oboje.

Przez d�u�sz� chwil� sta� w milczeniu, przygl�daj�c si� Mali, poch�ania� wzrokiem jej pi�kn� twarz, z�ociste w�osy, kt�re coraz bardziej wymyka�y si� i opada�y na ramiona, ciemnobr�zowe oczy, mi�kkie, zmys�owe usta. Zdawa� sobie spraw�, �e tylko jej pragnie, �adnej innej, i cieszy� si�, �e wreszcie jest wolna. Jednak czu� r�wnie� jej si�� i wiedzia�, �e nie b�dzie �atwo jej kszta�towa�, je�li w og�le kiedy� jeszcze komu� na to pozwoli. Do�wiadczenia, kt�re zdoby�a w ma��e�stwie z Johanem, najwyra�niej nie zach�ca�y, by je powt�rzy�. Poza tym zna� j� dobrze i wiedzia�, �e to nie jedyny pow�d.

Mali nale�a�a do silnych kobiet, kt�re nie potrzebowa�y m�czyzny, w kt�rym szuka�yby oparcia. Doskonale poradzi sobie bez niego. Jednocze�nie jednak wiedzia�, �e nie by�a nieczu�a. W jej �y�ach p�yn�a gor�ca krew, przekona� si� o tym niejeden raz. Nawet je�li nie chcia�a wychodzi� za m��, to z czasem b�dzie mo�e potrzebowa�a znale�� uj�cie dla innych potrzeb. W du�ym stopniu dlatego zgodzi� si� przeprowadzi� do Stornes, do tego przyznawa� si� przed sob�, �eby by� tu tego dnia, kiedy Mali nie zdo�a ju� d�u�ej t�umi� t�sknoty za m�czyzn�. Je�eli nawet okaza�oby si�, �e potrzebowa�aby go tylko po to, by zaspokoi� to pragnienie, to r�wnie� nie mia� nic przeciwko temu. Trawi�a go t�sknota, �eby j� mie�, kocha� si� z ni� i tuli�. Pociesza� si�, �e nigdy nie wiadomo, jak to si� mo�e sko�czy�, je�li tylko b�dzie cierpliwy. Rozumia� te�, �e przez d�ugi czas b�dzie musia� trzyma� si� od niej z daleka i respektowa� umow�, w przeciwnym razie Mali wyrzuci go za drzwi � bardziej obawiaj�c si� swych w�asnych uczu� ni� jego. Pog�adzi� j� po w�osach i u�miechn�� si�.

��Zawarli�my umow� � rzek� i pu�ci� Mali. � Przyj��em j� i b�dzie tak, jak chcesz.

Odwzajemni�a u�miech i przytuli�a sw�j policzek do jego policzka.

��Dzi�kuj� � szepn�a mu do ucha. � Wszystko b�dzie dobrze. Tak si� ciesz�, �e zechcia�e� przyj��, Havard � wyzna�a cicho i podesz�a do drzwi.

Mog� czeka�, pomy�la� Havard, patrz�c na szczup�e, proste plecy Mali. Mog� czeka� ze sto lat, Mali Stornes jest tego warta.

Pod wieloma wzgl�dami by�o to niezwyk�e Bo�e Narodzenie.

Sivert bardzo przej�� si� tym, �e Havard zamieszka w Stornes i �e dzieje si� co� nowego. Przez pierwsze dni g��wnie kr��y� wok� przybysza, ocenia� go, nieco niepewnym wzrokiem. Kiedy tamten pr�bowa� do niego zagada�, szybko chowa� si� za sp�dnic� matki. Havard nie nalega�, da� mu czas na oswojenie si�. Mali zdumiewa�o, jak dobrze H3vard wydaje si� rozumie� ch�opca, on, kt�ry nigdy nie mia� dzieci.

��Co on tu b�dzie robi�? � spyta� Sivert pewnego wieczoru, kiedy Mali k�ad�a go spa� i sko�czy�a �piewa� ko�ysank�.

��B�dzie nam pomaga�. Teraz, kiedy nie ma taty, b�dziemy potrzebowali w gospodarstwie m�czyzny, kt�ry wszystkiego dopilnuje.

Sivert wsun�� kciuk do buzi i przez chwil� nic nie m�wi�.

��Czy nie podoba ci si�, �e Havard b�dzie z nami? � spyta�a Mali, czuj�c, jak ogarnia j� niepewno��.

��Nie znam go � odpar� kr�tko Sivert.

��W takim razie musisz si� z nim pozna� � stwierdzi�a z u�miechem. � Havard jest sympatycznym cz�owiekiem. Widywa�e� go ju� przedtem na Bo�e Narodzenie i na innych przyj�ciach.

Sivert nie odpowiedzia�. Przytuli� si� do koniuszka ko�dry i zamkn�� oczy.

��B�d� potrzebowa� pomocy przy r�baniu drzewa -rzek� Havard nast�pnego dnia po posi�ku o trzeciej. � My�l�, �e m�g�by� ze mn� p�j��, Sivert. Chyba wiesz, gdzie jest siekiera i pi�a?

Sivert skin�� g�ow� i spojrza� na Havarda powa�nym wzrokiem.

��Jasne, �e wiem � odpar� jak doros�y. � Wiem, gdzie jest wszystko w Stornes.

��W�a�nie tak my�la�em � powiedzia� Havard i potarga� Siverta po w�osach. � No to p�jdziesz ze mn�?

Sivert na moment zawaha� si�, ale zaraz si� zgodzi�.

��Chyba powinienem � stwierdzi�, jakby to by� jego obowi�zek pom�c biedakowi, kt�ry o niczym nie wie.

Mali sta�a w oknie i patrzy�a za nimi, jak id� przez dziedziniec do drewutni. Wiele zale�y od tej chwili, pomy�la�a z niepokojem. Je�eli Sivert nie przekona si� do Havarda, je�eli jeszcze bardziej si� zamknie w sobie, ona nie b�dzie w stanie na to patrze�. Poniewa� Sivert jest najwa�niejszy, nic tego nie zmieni.

Nie by�o ich godzin�; wr�cili z zaczerwienionymi policzkami i zimnymi r�kami. Oczy Siverta b�yszcza�y, a w jego wzroku pojawi�o si� co� nowego, gdy patrzy� na Havarda. Mali zastanawia�a si�, o czym ci dwaj rozmawiali, ale nie spyta�a. Po tej wyprawie Sivert wr�ci� odmieniony. Znowu buzia mu si� nie zamyka�a, musia� tyle Havardowi pokaza�, tyle mu wyt�umaczy�, bo przecie� si� na tym zna�. Nie odst�powa� go�cia na krok, ani w domu, ani na podw�rzu. Mali zauwa�y�a, �e Havard po�wi�ca jej synowi du�o czasu. Serce rozp�ywa�o si� jej z rado�ci, gdy Shert schodzi� na posi�ki, depcz�c Havardowi po pi�tach, zarumieniony z wra�enia i rozgadany. Znowu mia� apetyt.

��Havard powiedzia�, �e Sima jest najpi�kniejszym koniem, jakiego widzia� � zawo�a� z dum� Sivert. � Prawda, Havard?

Owo �prawda, Havard?" sta�o si� jego utartym zwrotem. Jednak Havard nie ulega� ch�opcu we wszystkim. Cz�sto t�umaczy� mu, �e nie ma czasu na to, co ten chcia�by robi�, i �e nie wsz�dzie mo�e z nim p�j��. Oczywi�cie, jest ju� du�ym ch�opcem, ale �eby bra� udzia� w niekt�rych pracach, musi jeszcze urosn��, wyja�nia�. Sivert godzi� si� z tym, poniewa� nie odbiera� tego jako odmowy. Ju� samo to, �e Havard po�wi�ca� mu czas i zabiera! go z sob� tu i �wdzie, by�o jak marzenie dla ch�opca, kt�ry miesi�cami bywa� odtr�cany przez Johana.

Mali martwi�o nieco jedynie to, �e Sivert zacznie traktowa� Havarda jak ojca i zbytnio si� do niego przywi��e. Ba�a si�, czym to si� mo�e sko�czy�, je�li Havard kt�rego� dnia zechce opu�ci� Stornes.

Jednak po co martwi� si� na zapas, my�la�a. Nie chcia�a zaprz�ta� sobie g�owy k�opotami, tylko cieszy� si�, �e Sivert powoli na powr�t staje si� sob�, jest otwarty, radosny i pe�en �ycia.

Mali zebra�a s�u��ce i parobk�w i oznajmi�a im decyzj�, kt�r� podj�y razem z Beret. Zauwa�y�a, �e Gudmund od razu troch� si� zachmurzy�, liczy� pewnie, �e otrzyma lepsz� pozycj� we dworze. Jednak nic nie powiedzia�. Pewnie r�wnie� zdaje sobie spraw�, �e w tej kolejce czeka jeszcze wielu przed nim, pomy�la�a Mali. Kiedy Havard pojawi� si� w domu, wszystko u�o�y�o si� lepiej, ni� przypuszcza�a. Ch�opak by� �agodny i niekonfliktowy, ostro�ny w okazywaniu, �e to on jest teraz gospodarzem w Stornes, a taki szczodry w pochwa�y, �e wszyscy go lubili i zaakceptowali. Poza tym cz�sto sam bra� si� za prac� i si� nie oszcz�dza�. Mali zauwa�y�a, �e parobcy bardzo to u niego cenili. Nie up�yn�o wiele czasu, a owin�� ich sobie wok� palca, tak jak Siverta. S�u��ce u�miecha�y si� z wdzi�czno�ci�, kiedy je chwa li�, �e dobrze gotuj� i o niego dbaj�. Wraz z przybyciem Havarda zapanowa�a we dworze tak ciep�a i serdeczna atmosfera, �e Mali by�a wprost zdumiona, �e w Stornes mo�e by� tak mi�o. Pewnie to nie tylko jego zas�uga, pomy�la�a, ale w du�ym stopniu jemu zawdzi�czaj� t� odmian�.

Nawet Beret wydawa�a si� docenia� nowego gospodarza. Od czasu, gdy umar� Johan, najch�tniej przebywa�a w samotno�ci, jednak od kiedy w domu pojawi� si� Havard, znowu zacz�a przychodzi� na kaw�. Wci�ga� j� w rozmow�, wypytywa� o dawne obyczaje i r�wnie� ona przy nim �agodnia�a.

��Mali opowiada�a mi, jaka pani jest zdolna i m�dra i jak wiele si� od pani nauczy�a � zagadn�� kiedy� Beret przy wieczornej kawie.

Sivert jak zwykle wdrapa� mu si� na kolana. Beret sp�oni�a si� i zerkn�a na Mali.

��Mo�e i tak � odpar�a tylko. � Ale Mali r�wnie� pokaza�a, �e jest niezwykle pracowita i dzielna. Trafi�a nam si� tu w Stornes niez�a pani domu, co prawda, to prawda.

Mali oniemia�a ze zdumienia. W�asnym uszom nie wierzy�a, �e Beret zdoby�a si�, by powiedzie� tyle pochwa� pod jej adresem przy s�u�bie! A w dodatku Havard sk�ama�! Nigdy przy nim nie wyra�a�a si� dobrze o te�ciowej, jak wszyscy inni wiedzia�, �e matka Johana s�yn�a z ci�tego j�zyka i niech�ci do synowej. Teraz za� sk�ania� Beret do m�wienia rzeczy, kt�rych by� mo�e b�dzie �a�owa�a, ale kt�re trudno jej b�dzie p�niej odwo�a�.

��Wie pani, wszystko uk�ada si� o wiele pro�ciej, je�eli tylko ludzie umiej� ze sob� rozmawia� � zauwa�y� i pos�a� Beret jeden ze swych jasnych, pe�nych dobroci u�miech�w.

Beret spojrza�a na niego troch� zak�opotana. Przez wiele lat w�a�nie to nie przychodzi�o jej i Mali naj�atwiej. Ale po chwili przyzna�a mu racj�. Co innego mog�a zrobi�? Mali spojrza�a ostro�nie na Havarda. Pu�ci� do niej oczko za plecami Siverta i u�miechn�� si�. Odwzajemni�a u�miech i poczu�a, jak ogarnia j� rado��, jakiej dawno nie zazna�a.

O tym, �e �ycie w Stornes up�ywa�o przyjemniej, zadecydowa�a niew�tpliwie obecno�� Havarda, ale i Mali odnalaz�a wewn�trzny spok�j i wyzby�a si� nieustannego l�ku, co przyniesie kolejny dzie� i kolejna noc. K�ad�a si� spa� bez strachu, zadowolona, �e ma ��ko tylko dla siebie. Wprawdzie Sivert przychodzi� do niej w �rodku nocy, jak mia� w zwyczaju od dnia �mierci taty, bo prze�ladowa�y go z�e sny. W�lizgiwa� si� do matki dr��cy ze strachu ze sw� ulubion� mi�kk� �ciereczk� przy policzku. Teraz, kiedy Mali od nikogo nie by�a zale�na i nie musia�a si� przed nikim t�umaczy�, przyjmowa�a go z rado�ci�. Przytula�a synka do swego ciep�ego, rosn�cego brzucha i przemawia�a do niego cicho i czule; cz�sto trwa�o to bardzo d�ugo, zanim mocno zasn��. Wtedy Mali le�a�a jeszcze jaki� czas, przys�uchuj�c si� cichemu oddechowi dziecka. By�a wdzi�czna losowi. Co prawda zabra� jej Jo, ale zd��y�a si� oswoi� z nieobecno�ci� ukochanego. Przyzna�a, �e marzenie o Jo by�o pragnieniem niemo�liwego. �mier� Johana zr�wnowa�y�a niemal strat� Jo, chocia� to grzech tak my�le�. W ciemne noce, kiedy le�a�a z Sivertem u swego boku, Mali czu�a, �e w pewnym sensie po raz drugi dosta�a �ycie w prezencie.

��Tata nie chcia�, �ebym z tob� spa� � powiedzia� Sivert z poczuciem winy, kiedy kt�rego� ranka obudzi� si� w ��ku matki. -Jestem ju� du�y i powinienem spa� w swojej sypialni.

��Ale ka�dy mo�e mie� z�e sny � t�umaczy�a Mali i przytula�a synka. � A wtedy nie powinien by� sam, niewa�ne, czy jest du�y, czy ma�y. Ja te� nie lubi� by� sama, musz� ci si� przyzna�. Ale nie powiemy o tym nikomu � doda�a i u�miechn�a si�. � To b�dzie nasza tajemnica, dobrze?

Sivert skin�� powa�nie, ale Mali dostrzeg�a ulg� w jego oczach. Uzna�a spraw� za rozwi�zan�. Liczy�a si� z tym, �e nocne w�dr�wki ch�opca nie potrwaj� d�ugo. Kiedy tylko znowu poczuje si� bezpiecznie i nabierze dystansu do przykrych do�wiadcze�, na pewno znowu b�dzie przesypia� noc. Ale nie ma z tym po�piechu.

Mali z Beret pocz�tkowo ustali�y, �e nie musz� w tym roku uczestniczy� w bo�onarodzeniowym przyj�ciu. W�a�ciwie to one powinny ugo�ci� drugiego dnia �wi�t mieszka�c�w czterech dwor�w, ale kiedy Margrethe zaproponowa�a, �e zaprosi wszystkich do Innstad, z rado�ci� przyj�y jej propozycj�.

��Chyba powinny�my spotka� si� z tymi lud�mi � stwierdzi�a Beret. � Jeste�my im winne podzi�kowania. Wszyscy zachowali si� wobec nas z wyj�tkowym oddaniem, zar�wno kiedy Johan tak nagle odszed�, jak i kiedy umar� Sivert.

Mali zaskoczy�y s�owa te�ciowej, ale nie odezwa�a si�. Nie chcia�a samotnie siedzie� w Stornes pogr��ona w �a�obie, w ka�dym razie nie z powodu �mierci m�a. �a�oba po stracie Jo ci�gle niczym t�py b�l odzywa�a si� gdzie� w piersi, w po��czeniu ze strachem i poczuciem winy. Ale o tym smutku nikt nie wiedzia�, nigdy go z nikim nie podzieli. Liczy�a si� z tym, �e z czasem i po tym b�lu pozostanie blade wspomnienie.

My�la�a, �e nigdy nie pogodzi si� ze strat� Jo, ale teraz przekona�a si�, �e �aden smutek nie trwa wiecznie i �e sama sta�a si� bardziej rzeczowa i trze�wa, ni� w�a�ciwie chcia�aby przed sob� przyzna�. Oczywi�cie nadal ciep�o, z dr��cym po��daniem, mi�o�ci� wspomina�a Jo i wiedzia�a, �e zawsze tak b�dzie. Ale ta cz�� �ycia nale�a�a do przesz�o�ci. �mier� zabra�a marzenia i nadziej�, ale �ywi musz� �y� dalej, cho�by im by�o bardzo trudno. Mali sama zauwa�y�a, �e teraz najwa�niejsze dla niej s� syn, gospodarstwo i przysz�o��.

Zdarza�o si�, �e le�a�a w nocy z r�k� na wypuk�ym brzuchu i zastanawia�a si�, jak to drugie dziecko wp�ynie na jej �ycie. Wtedy niepostrze�enie pojawia� si� strach, kt�ry nieprzyjemnym ch�odem przebiega� po jej plecach. Kto�, kto skrywa tak wielkie tajemnice jak ona, nigdy nie zazna ca�kowitego spokoju. Wiedzia�a o tym.

Havard nie chcia� w drugi dzie� �wi�t jecha� z Mali i Beret do Innstad. Jeszcze nie w tym roku, jak sam powiedzia�, chocia� Beret nalega�a, by im towarzyszy�. Uwa�a�, �e mog�oby to wywo�a� plotki i podejrzenia, �e lepiej urz�dzi� si� w Stornes, ni�by na to pozwala�a jego pozycja.

��Ludzie i tak b�d� mieli o czym gada� w te �wi�ta -rzeki do Mali, kiedy spotkali si� w korytarzu na poddaszu. -Ju� samo to, �e zamieszka�em w Stornes, jest dla nich gor�c� nowin�. Och, jak�e s� podejrzliwi, Mali! Nie zdziwi�bym si�, gdyby kto� wprost ci� zapyta�, czy my� � Urwa� i odgarn�� w�osy. � Poza tym moja matka chcia�aby, �ebym wpad� do domu na kilka dni � doda�. � A w przysz�ym tygodniu mog�yby�cie na przyk�ad przyjecha� do nas do Gjelstad ze �wi�teczn� wizyt�. Wtedy wr�ci�bym z wami do Stornes. Co o tym s�dzisz?

��Chyba mo�emy si� tak um�wi� � odpar�a Mali. � Skoro Beret uwa�a, �e wypada nam i�� w drugi dzie� �wi�t na przyj�cie, to nie widz� powod�w, dla kt�rych nie mog�yby�my r�wnie� odwiedzi� was w Gjelstad. Mamy wobec twoich rodzic�w d�ug wdzi�czno�ci, �e ci pozwolili u nas pracowa�.

��Mali, czy ty wiesz, ile ja mam lat? � spyta� nag�e H�ivard ura�ony. � Nie macie �adnego d�ugu wdzi�czno�ci ani wobec mnie, ani wobec nikogo w Gjelstad. Ju� wystarczaj�co d�ugo jestem doros�y, by samodzielnie podejmowa� decyzje, wi�c nie traktuj tego w ten spos�b, �e �wypo�yczy�a�" mnie od kogokolwiek. Nikt nie mo�e mnie �wypo�yczy�", Mali. Zgodzi�em si� na prac�, kt�rej sam chcia�em. I tak jest!

Mali zaczerwieni�a si� i spu�ci�a wzrok.

��Nie to mia�am na my�li � wyzna�a cicho. � I wiem, ile masz lat, bo jeste�my prawie r�wie�nikami. Ale i tak czuj� wdzi�czno��, czy ci si� to podoba, czy nie. Najbardziej za to, ile znaczysz dla mojego syna � doda�a. � Prze�y� ci�kie chwile, zanim Johan�

Urwa�a nagle i nerwowo skr�ca�a w palcach brzeg fartucha. Za p�no zorientowa�a si�, �e poruszy�a niebezpieczny temat.

��Sta�o si� co� szczeg�lnego przed �mierci� Johana? -podchwyci� Havard. � Co�, co nadal martwi Siverta?

��Nie, wcale nie � odpar�a Mali szybko. Zbyt szybko, niemal jednym tchem. � Ale wiesz, tyle si� w tym czasie wydarzy�o, zgin�� ten Cygan, kt�ry spad� w g�rach i�

��To ten sam, kt�ry kiedy� latem naj�� si� u was do pracy, tak? Jak to si� sta�o, �e znalaz� si� z tob� na letnich pastwiskach?

Mali czu�a, jak co� �ciska j� w gardle, odwr�ci�a si� i zacz�a schodzi� po schodach.

��Pracowa� tu kilka tygodni kt�rego� lata � odpowiedzia�a zak�opotana. � Wszyscy w Stornes bardzo go polubili. Nie by� razem ze mn� na pastwiskach, tylko przyszed� z Johanem. Jego tabor zatrzyma� si� na kilka dni w naszej stodole, a on razem z Johanem wyruszy� w g�ry szuka� zagubionych owiec.

Zbyt p�no u�wiadomi�a sobie, �e by� mo�e Sivert zd��y� ju� opowiedzie� Havardowi o �my�liwym z g�r", kt�ry przyw�drowa� do nich na pastwiska, o tacie, kt�ry strasznie si� zdenerwowa� i potem nie chcia� go zna�. Szybko jednak odrzuci�a t� mo�liwo��. Sivert nigdy nie wspomina� o tej wyprawie, zd��y�a to zauwa�y�. Tak jakby wyrzuci� z pami�ci owo przykre wspomnienie. Ukry� g��boko.

��Dziwne, �e Johan nie zabra� na poszukiwania jednego ze swoich parobk�w � zauwa�y� Havard. � Ale to nie moja sprawa.

��Racja � rzuci�a Mali kr�tko. � To niczyja sprawa. Sta�o si�, jak si� sta�o. Tragiczny wypadek. Sivert� Jest taki czujny, zwraca uwag� na tyle rzeczy�

��Tak, im bardziej si� mu przygl�dam, tym bardziej wydaje si� niepodobny do ojca � rzek� Havard. � Zar�wno z wygl�du, jak i usposobienia. Jest taki �agodny i dobry, nie spos�b go nie lubi�. Pewnie ma to po matce � doda� cicho.

Mali nie odpowiedzia�a. Po�o�y�a r�k� na por�czy i odwr�ci�a si� bokiem do Havarda. Jej wzrok wydawa� si� smutniejszy ni� zwykle.

��Pozdr�w wszystkich w domu � rzuci�a kr�tko. � Zobaczymy si� p�niej.

K�amstwa, k�amstwa, dudni�o jej w uszach z ka�dym krokiem stawianym po schodach w d�. Czy nigdy nie przestanie k�ama�? Ale tak ju� jest: jedno k�amstwo poci�ga za sob� nast�pne. Jest jak kula �niegowa, kt�ra im d�u�ej si� toczy, im jest wi�ksza, tym trudniej nad ni� zapanowa�. A je�li kiedy� prawda ujrzy �wiat�o dzienne, pomy�la�a Mali i g��boko zaczerpn�a powietrza� Kiedy spotkaj� si� prawda i k�amstwo, k�amstwo przegra, mawia�a ci�gle jej matka. Mali nigdy przedtem nie zastanawia�a si� nad tymi s�owami. Ale teraz nagle u�wiadomi�a sobie, jaka dosi�gnie j� sprawiedliwo��, kiedy to si� stanie�

Drugiego dnia �wi�t, kiedy sanie ze Stornes zajecha�y na dziedziniec Innstad na popo�udniow� kaw�, panowa�a s�oneczna i bezwietrzna pogoda. Go�ci ze Stornes powitano spokojnie i godnie, jak przysta�o wita� osoby w �a�obie. Tylko Sivert z impetem wpad� na korytarz, a poniewa� mia� buty mokre od �niegu, roz�o�y� si� jak d�ugi. Na �wi�teczne spotkania przybywa�o coraz wi�cej dzieci, gdy� co roku w ka�dym domu rodzi�y si� nast�pne.

Nie zawsze przyje�d�ali wszyscy mieszka�cy gospodarstwa. Najstarsi obawiali si� wyje�d�a�, gdy by�o zimno, a poza tym m�czy�a ich taka chmara dzieciak�w, pomy�la�a Mali. Z up�ywem lat m�odzi wyprowadzali si� i zak�adali w�asne rodziny, lecz mimo to zawsze zbiera�o si� du�o ludzi. Dzieci bardzo lubi�y te spotkania, mimo �e istnia�a mi�dzy nimi pewna r�nica wieku. Zwykle jednak wszystko nadzwyczaj dobrze si� udawa�o. Najmniejsze nie bra�y udzia�u w zabawach, a starsze zajmowa�y si� m�odszymi. W ci�gu takiego popo�udnia i wieczora nie oby�o si� bez wrzask�w, krzyku i p�aczu, zw�aszcza gdy zbli�a�a si� pora snu, a dzieci by�y bardziej zm�czone i mniej cierpliwe ni� na co dzie�. Lecz zwykle pomaga�y wtedy �akocie � orzechy, ciastka, cukierki, a nawet winogrona, je�li kt�re� mia�o szcz�cie.

Orzechy, kt�re trafia�y na �wi�teczne sto�y, wiele maluch�w zbiera�o jesieni� razem z rodzicami. Urz�dzano ca�e wyprawy do leszczynowych las�w. Ale na Bo�e Narodzenie podawano nie tylko orzechy z okolicznych drzew, fundowano sobie r�wnie� orzechy w�oskie i du�e �orzechy hiszpa�skie". Skorupy trzaska�y w ca�ym salonie, bo dzieciaki nie zwraca�y zbytniej uwagi, gdzie je rzucaj�. Te, kt�re �ci�gn�y ciasne nowe buty, przekona�y si�, �e nadepni�cie bos� stop� na ostr� skorupk� mo�e by� bardzo bolesne.

��A co si� sta�o z Havardem Gjelstadem, kt�ry zamieszka� w Stornes? � spyta�a Lisbeth Oppstad i spojrza�a na Mali. � S�dzi�am, �e przyjedzie tu dzi� z wami.

��Nie, pojecha� na �wi�ta do domu � odpar�a Mali spokojnie. � Mimo wszystko nie nale�y do naszej rodziny, wi�c nie bardzo wypada. Pracuje u nas jako doradca w Stornes�

��Tak, rozmawiali�my o tym � odezwa� si� Olaus Innstad. � Nie spos�b prowadzi� du�e gospodarstwo bez m�czyzny, kt�ry mia�by o tym jako takie poj�cie. Wprawdzie jeste� niezwyk�� kobiet�, Mali, ale nawet dla ciebie istniej� pewne granice.

Mali nie odpowiedzia�a. Siedzia�a cicho i obraca�a w palcach kawa�ek ciasta. Nie lubi�a, gdy wszyscy rozprawiali na jej temat i na ni� patrzyli.

��Nie brak m�czyzn, kt�rzy chcieliby zarz�dza� takim dworem, kiedy� kiedy gospodarz� � m�wi�a dalej Lisbeth, lecz nagle zaczerwieni�a si� i zamilk�a.

��To prawda, masz racj�, Lisbeth. A Stornes to te� nie byle jaki dw�r.

��Wiemy, jak to jest z tymi gorliwymi m�czyznami, kt�rzy proponuj� swoje r�ce do pracy i ma��e�stwo � zabra�a g�os Beret. � My�l�, �e by� mo�e Mali chcia�a�

Na chwile w salonie zapad�a cisza. Nawet dzieci zamilk�y.

��My�l�, �e wdowa ze Stornes nie odstrasza kandydat�w � odezwa�a si� Halldis.

��Ale Mali nie zamierza na razie ponownie wychodzi� za m�� � t�umaczy�a Beret. � Potrzebny by� nam zatem odpowiedni m�czyzna, kt�ry m�g�by przej�� odpowiedzialno�� za gospodarstwo. Wtedy pomy�la�y�my obie, �e Havard Gjelstad najbardziej by si� do tej pracy nadawa�. My w Stornes znamy t� rodzin� od wielu lat. Havard jest najm�odszym z trzech syn�w, wi�c nie zabraknie w Gjelstad r�k do pracy. My�l�, �e b�dzie dobrze � doda�a i naci�gn�a szal na ramiona. � Havard jest bardzo zdolny. Jest te� towarzyski i mi�y � stwierdzi�a i upi�a z fili�anki �yk kawy.

No to ju� wiedz�, pomy�la�a Mali, ale i tak pomy�l� swoje. I maj� prawo, a ona ani nie chce, ani nie mo�e tego zmieni�.

��To by� dla was ci�ki rok � zauwa�y�a z trosk� Halldis Innstad i po�o�y�a d�o� na ramieniu Beret. � Straci�y�cie swoich m��w, ty i Mali. To nie do wiary. Zosta�y�cie w Stornes bez gospodarza�

Beret pochyli�a g�ow� i podnios�a do oczu chusteczk�, kt�r� wyj�a z r�kawa sukni.

��Nie, B�g nie oszcz�dza nikogo � westchn�a. � Ale my winni jeste�my tym dw�m dzielnym, dobrym m�czyznom, kt�rzy odeszli, jak najlepiej si� stara� i nie zmarnowa� ich pracy. Po�r�d tych wszystkich zmartwie� spotka�a nas te� wielka rado��: Mali wreszcie jest w ci��y. Przykro tylko, �e Johan nie zobaczy tego dziecka. Tak d�ugo na nie czeka� -doda�a, nie patrz�c na Mali.

��Tak, s�yszeli�my o tym � przyzna�a pani Granvold i u�miechn�a si�. � Teraz i tak tego d�u�ej nie ukryjesz, Mali. Kiedy spodziewasz si� rozwi�zania?

��Gdzie� w marcu � odpowiedzia�a Mali niepewnie. Nie zna�a dok�adnego terminu, ale ju� up�yn�o troch� czasu, od kiedy poczu�a pierwsze ruchy. Obliczy�a wi�c, �e musia�a zaj�� w ci��� na pocz�tku lipca.

��W takim razie Margrethe i ja te� mamy dla was nowin� � zawo�a� Bengt i po�o�y� r�k� na ramieniu swej �ony, kt�ra siedzia�a zarumieniona na sofie, trzymaj�c na ka�dym r�ku wystrojone bli�ni�ta. � Margrethe r�wnie� spodziewa si� dziecka i urodzi nied�ugo po tobie, Mali.

��Do licha!

W salonie zapad�a k�opotliwa cisza. Mali spojrza�a na siostr� i napotka�a jej b�yszcz�cy, promienny wzrok. U�miechn�a si� do niej, lecz jednocze�nie poczu�a bolesne uk�ucie w sercu. To dla Margrethe za wcze�nie, by znowu urodzi� dziecko, pomy�la�a zaniepokojona. Po trudnym porodzie powinna odczeka� co najmniej rok, �eby donosi� i urodzi� kolejne.

��Nie, jak to si� sko�czy � roze�mia�a si� Ragna Granvold za�amana. � Zaroi si� u was od dzieci. Ale� jeste�cie p�odni!

��Nie wiem, jak to si� dzieje � powiedzia� Bengt i u�miechn�� si�, a� rozb�ys�y jego niebieskie oczy. � Ale Margrethe twierdzi, �e jest w tym cz�� mojej winy.

��No nie, naprawd� � roze�mia�a si� Margrethe, u�cisn�a m�a za r�k� i u�miechn�a si� do niego szeroko.

Kiedy Mali pomaga�a podawa� do sto�u, zatrzyma�a na kr�tk� chwil� Margrethe.

��W kt�rym jeste� miesi�cu? � spyta�a i pog�adzi�a siostr� po brzuchu.

��Urodz� w kwietniu � odpar�a Margrethe i u�miechn�a si� przepraszaj�co. � Wiem, �e nie powinnam tak szybko po bli�ni�tach, ale sta�o si�. Tym razem jednak zam�wi�am tylko jedno � doda�a.

Mali tylko skin�a, stawiaj�c na p�misku rolad�, kie�bas� i galaretk�.

��Nie podoba ci si� to? � spyta�a Margrethe nie�mia�o.

��Ale� sk�d � odpar�a Mali i obj�a siostr�. � Nic bardziej mnie nie cieszy, gdy widz� ciebie i Bengta takich szcz�liwych, nie my�l, �e jest inaczej. Tylko troch� si� martwi� o twoje zdrowie. Ostatnio mia�a� taki ci�ki por�d.

��To prawda, ale jestem m�oda i silna � zapewni�a Margrethe i u�cisn�a Mali. � Czuj� si� dobrze. Oboje bardzo si� cieszymy, Bengt i ja. Dzieci s� b�ogos�awie�stwem.

Zgoda, pomy�la�a Mali, je�li tylko nie wyczerpi� wszystkich sil witalnych matki. Nic jednak na to nie wskazywa�o, kiedy przygl�da�a si� Margrethe. Siostra wygl�da�a promiennie, mia�a rumiane policzki i by�a szcz�liwa. W blasku �wiec jej w�osy l�ni�y, a oczy b�yszcza�y. Nale�y chyba do tych, kt�re i to znios�, pomy�la�a Mali i przyja�nie poklepa�a Margrethe po brzuchu.

��Jeste�cie beznadziejni, ty i Bengt � u�miechn�a si�.

Margrethe roze�mia�a si�. Wzrokiem poszuka�a m�a, kt�ry siedzia� z bli�niaczkami. Mali a� �cisn�o w do�ku, kiedy zobaczy�a, jak jej oczy zal�ni�y z mi�o�ci na widok Bengta.

��Jak mo�na by� innym przy takim m�czy�nie � szepn�a �artobliwie Mali do ucha, wzi�a od niej p�misek i zanios�a na st�.

Pogoda nie zmienia�a si�. Zreszt� przepowiedzia� to Olaus Innstad ju� drugiego dnia �wi�t. Zna� wiele r�nych znak�w, z kt�rych potrafi� odczyta� pogod�. Podobnie jak inni ch�opi. Zale�ni od pogody z czasem uczyli siej� przepowiada�, jedni lepiej i trafniej ni� inni.

Olaus Innstad nale�a� do najlepszych w tym wzgl�dzie. Szczeg�lnie uwa�nie obserwowa� ksi�yc i potrafi� wiele z niego odczyta�. Kiedy gospodarze z Innstad odprowadzali swych go�ci po udanym przyj�ciu, Olaus zerkn�� w g�r� na ciemne zimowe niebo, na kt�rym ponad g�rami Stortind widnia� czysty ��tobia�y rogalik ksi�yca, jak gdyby i on zosta� umyty na �wi�ta.

��Sp�jrzcie tam � rzek� starzec i popatrzy� w niebo, mru��c oczy. � Ksi�yc jest zapalony od wschodu i przez czterna�cie dni b�dzie �adna pogoda.

��Sk�d wiesz? � spyta�a Mali, kt�ra sta�a obok i r�wnie� spojrza�a w g�r�.

��S�ysza�em kiedy� od ludzi, a i sam przez lata sprawdzi�em. To, gdzie najpierw zobaczymy na niebie ksi�yc w pe�ni lub po nowiu, m�wi nam, z kt�rej strony b�dzie nadchodzi� pogoda przez najbli�sze dwa tygodnie. Teraz widzisz cieniutki rogalik nad g�rami, �zapalony od wschodu", jak by powiedzieli starzy ludzie. To oznacza �adn� pogod�, jak� mamy teraz. Gdyby�my ujrzeli go na p�nocy, by�oby zimno. Bardzo zimno o tej porze roku � doda�. � Pogoda nadejdzie z tej strony, gdzie ksi�yc jest zapalony, i na og� utrzymuje si� przez dwa tygodnie � powt�rzy�.

���eby tylko nie by�o burzy � szepn�a ze strachem Hall-dis, kt�ra przys�uchiwa�a si� rozmowie. � Nie lubi� burzy w lecie, ale zim� jest pono� jeszcze gorzej. S�ysza�am, �e burza w zimie jest bardziej niebezpieczna.

��Nie wiem � odpar� Olaus zamy�lony. � Pewnie to dlatego, �e zim� jest ciemniej i ostre �wiat�o b�yskawicy i grzmoty burzy przewalaj�cej si� mi�dzy g�rami nad fiordem wydaj� si� straszniejsze. Ale teraz nam nie grozi.

Chyba tylko nieliczni lubi� burz�, pomy�la�a Mali. Nie chodzi o to, �e ludzie boj� si� samej burzy, ale obawiaj� si� o swoje domy. Je�li uderzy piorun i spowoduje po�ar, s� w�a�ciwie bezsilni. Nic nie zdzia�aj� za pomoc� kilku wiader wody, nawet je�li znajdzie si� wielu ch�tnych do pomocy.

��Przyjed� kiedy� do Stornes z Olausem � powiedzia�a Mali do Margrethe, kiedy obejmowa�a siostr� na po�egnanie. � Przejrzymy ubranka, kt�re nam zosta�y.

��Je�li tym razem b�dziesz mia�a dziewczynk�, po�ycz� ci troch� rzeczy, �eby� j� mog�a stroi� � roze�mia�a si� Margrethe. � Nawet je�li ja te� urodz� dziewczynk�. Jak wiesz, mamy teraz dwie!

Za wcze�nie, pomy�la�a Mali znowu, kiedy klacz ruszy�a do domu w ten cichy zimowy wiecz�r. Margrethe nie powinna znowu rodzi� dziecka w tak kr�tkim czasie po bli�niaczkach. Bywa, �e niekt�re kobiety rodz� co roku, ale takie porody wyczerpuj�, wyniszczaj� nawet m�ode, silne dziewcz�ta. A kiedy cz�owiek jest os�abiony, mo�e wda� si� gru�lica. Choroba atakuje, gdy organizm nie ma si�y si� broni�, niezale�nie od tego, czy jest stary, czy m�ody. Mali zadr�a�a i lepiej okry�a sk�rami siebie i Siverta. Ch�opiec zasn�� przytulony do niej, najedzony, zarumieniony i zadowolony.

Mali denerwowa�a si� przed spotkaniem z rodzicami Havarda. Obawia�a si�, �e nie byli zachwyceni przeprowadzk� syna do Stornes. W�a�ciwie nie sam� przeprowadzk�, pomy�la�a, wszystko zale�y od tego, co im powiedzia� o umowie, jak� z nim zawar�a. Je�li gospodarze z Gjelstad s�dzili, �e �lub najm�odszego syna jest tylko kwesti� czasu, to tak czy owak mogli by� zadowoleni. Trudno by mu by�o trafi� na wi�kszy i wspanialszy dw�r, chocia� ojciec wola�by pewnie, �eby wdow� by�a inna kobieta.

Temat pojawi� si� ju� przy kawie i to za spraw� Beret.

��Jeste�my tacy zadowoleni z Havarda � zacz�a. � Dobrze jest mie� przyjaci�, na kt�rych mo�na liczy� w nieszcz�ciu. Gdyby nie wasz syn, kt�ry zgodzi� si� przyj�� nam z pomoc��

��Tak, ten ch�opak potrafi pom�c przy tym i owym -przyzna� Oddleiv Gjelstad i u�miechn�� si� szeroko. � Prowadzenie gospodarstwa wyssa� z mlekiem matki, a reszt� odziedziczy� po swoim ojcu � doda� ze z�o�liwym u�miechem, spro�ny i grubia�ski jak zwykle.

���e ty zawsze musisz zachowywa� si� tak beznadziejnie � zauwa�y� Havard i spojrza� na ojca. � M�wi�em wam, �e tylko pracuj� w Stornes, nic poza tym. Jeszcze nie wiem, jak d�ugo tam zostan�, wi�c nie gadaj bzdur i nie rozpuszczaj plotek o czym�, co nie istnieje � doda� wzburzony.

Jak zwykle pani Gjelstad wtr�ci�a si� szybko do dyskusji i sprowadzi�a rozmow� na inny temat, wi�c nie poruszano wi�cej kwestii pobytu Havarda w Stornes. Jednak kiedy Mali wychodzi�a za potrzeb�, spotka�a w korytarzu gospodarza.

��Wreszcie pozby�a� si� starego, jak tego chcia�a� � sykn�� i spojrza� na ni�. � Poza tym dziwi mnie, �e znowu jeste� w ci��y, tak rzadko wpuszcza�a� go do ��ka. W ka�dym razie bez walki � doda� z wymownym grymasem.

��To nie twoja sprawa � warkn�a Mali, przera�ona, �e mo�e Johan jednak mu co� wygada�. Nigdy przecie� sam by tego nie zgad�, pomy�la�a i poczu�a pulsuj�cy szum w uszach.

��A w�a�nie, �e moja, bo teraz upatrzy�a� sobie mojego syna. Czego od niego chcesz, wdowo ze Stornes? Je�eli tylko ch�opa ci trzeba, to musisz wiedzie�, �e m�j syn jest na to o wiele za dobry. Ale Stornes to nie najgorsze gospodarstwo, a sk�d�e, wi�c je�li dowiem si�, �e Havard znalaz� sobie inn� kobiet�, to�

��Havard i ja mamy umow� � przerwa�a mu Mali. � Je�li chcesz wiedzie�, co zawiera, spytaj po prostu swego syna, o ile w og�le b�dzie chcia� z tob� o tym rozmawia�. Jednak bardzo w to w�tpi� � skwitowa�a.

��Jeste� r�wnie zarozumia�a jak kiedy� � zauwa�y� gospodarz z Gjelstad. � R�wnie pewna tego, �e mo�esz zwabi� ka�dego i robi�, co zechcesz. Ale musisz wiedzie�, Mali, �e nikt nie b�dzie si� bawi� kosztem mojego syna!

��Nigdy si� nikim nie bawi�am � odpar�a Mali spokojnie. � To ty prowadzisz t� gr�, zapomnia�e�? Zapomnia�e� o Kristine? Nie wiem, ile jest jeszcze takich dziewcz�t, kt�re wzi��e� si��, ale i ze mn� pr�bowa�e�. Tylko ci nie wysz�o, pami�tasz? I dlatego mnie tak nienawidzisz, bo nie dosta�e�, czego chcia�e�. Jeszcze jedno ci powiem: to, czego si� dopuszczasz, to nie zabawa, ale po prostu gwa�t. Bierzesz, co chcesz, poniewa� masz w�adz�. Gdybym s�dzi�a, �e tw�j syn odziedziczy� po tobie cokolwiek, nigdy bym go nie wpu�ci�a do Stornes!

Chcia�a przej�� obok i wej�� do salonu, ale z�apa� j� za rami� i przytrzyma�.

��By� mo�e wiem o tobie wi�cej, ni� my�lisz � sykn�� jej w twarz. � Johan du�o mi opowiada�. Wiem nawet wi�cej ni� on. Tw�j m�� uwa�a�, �e jeste� zimna, ale tu si� powa�nie myli�, prawda, Mali Stornes? Jeste� gor�ca jak otwarty ogie�, byleby� tylko dosta�a tego, kogo sama wybierzesz. Dlatego nie baw si� moim synem! Nadaje si� nie tylko do tego, by zaspokaja� twoje ��dze. Nale�y mu si� jeszcze gospodarstwo, s�yszysz?!

Mali nie zada�a sobie trudu, by mu odpowiedzie�. Wyrwa�a si� i posz�a do salonu. Jednak wiecz�r mia�a zepsuty: nie mog�a przesta� my�le� o tym, co ten �otr m�wi�. Jak zawsze zastanawia�a si�, ile w�a�ciwie m�g� wiedzie�. Je�eli jednak czerpa� informacje od Johana, to w takim razie nie mia� poj�cia o Jo, pociesza�a si� w duchu.

Nagle, niczym wielka fala, ogarn�� j� parali�uj�cy strach. Johan cz�sto pi� do p�nej nocy z gospodarzem z Gjelstad. Spotyka� si� z nim ju� po tym, jak zabi� Jo w g�rach, kiedy pozna� prawd�. Mali wsta�a, podesz�a do wiadra i nabra�a wody do szklanki. Trzyma�a j� w dr��cych d�oniach. Johan nie m�g� si� przed nikim wygada�! Mali przypomnia�a sobie, jak panicznie si� ba�, by nie wysz�o na jaw, �e karmi� ladacznic� i cyga�skiego b�karta, kt�rego ca�y czas uwa�a� za w�asnego syna. Nie, nawet w upojeniu alkoholowym nie zdradzi�by czego� takiego, przekonywa�a sam� siebie.

���le si� czujesz?

Ciep�e r�ce Havarda uj�y Mali za ramiona. Ch�opak odwr�ci� j� ku sobie i uwa�nie przyjrza� si� jej zatroskany.

��Nie, ja� ja tylko troch�

Popatrzy�a na Havarda bezradna, poczu�a nieodpart� potrzeb� przytulenia si� do niego, by m�c czerpa� jego ciep�o i spok�j, zapomnie� o wszystkim wok�. Jednak wci�gn�a g��boko powietrze, wyprostowa�a si� i wywin�a z jego ramion.

��Ju� dobrze � wyzna�a cicho.

Jednak wcale nie czu�a si� lepiej. To si� nigdy nie sko�czy, pomy�la�a bezbarwnie, grzechy, kt�re pope�ni�a, b�d� prze�ladowa� j� i jej syna. B�d� popycha� j� od okopu do okopu, od k�amstwa do k�amstwa. B�d� przez pokolenia prze�ladowa� wszystkich, w kt�rych p�ynie jej krew. Poniewa� wiedzia�a ju�, �e grzech mo�na odziedziczy�, niczym z�� krew. Na t� my�l przebiegi j� dreszcz. Dla tych, kt�rzy przyjd� po niej, nie ma odwrotu. To ona zapocz�tkowa�a ca�� t� n�dz� i nieszcz�cie. Brzemi� wyda�o si� nagle nie do ud�wigni�cia�