Roza znad Fiord�w 15

��Nie mog� da� wam �lubu � o�wiadczy� pastor.

Mattias zmarszczy� brwi i d�oni� z wyra�nie zaznaczonymi �ci�gnami przeczesa� br�zowoczarne w�osy. Odgarn�� d�ug� grzywk� ca�kiem do ty�u, przez co opalone czo�o wydawa�o si� jeszcze wy�sze ni� w rzeczywisto�ci. Ukaza�y si� na nim pionowe zmarszczki.

��Wed�ug posiadanych przeze mnie dokument�w Roza Samuelsdatter wci�� pozostaje �on� Pedera Johansena � powiedzia� pastor, przerzucaj�c stronice ksi�gi ko�cielnej, a potem odwr�ci� j� w stron� pary siedz�cej po drugiej stronie sto�u, tak aby oboje mogli zobaczy�, co w niej zapisano. Z tego, co pastor wiedzia�, oboje umieli czyta�.

��To, co zosta�o zapisane w ksi�dze, nie jest �adn� nowin� � odpar� Mattias poirytowany, lecz wci�� jeszcze uprzejmy.

Odsun�� ksi�g�. Szczup�e palce spl�t� na kolanach, ten gest wstrzymywa� go przed zaci�ni�ciem d�oni w pi�ci i przed uderzeniem nimi w st� albo w co� innego, czego m�g� p�niej �a�owa�, ale �ci�gna pod sk�r� wyra�nie mu dr�a�y.

��Min�o ju� prawie sze�� lat, odk�d Peder znikn�� � westchn�� Mattias z pozornym spokojem. � Gdyby �y�, z pewno�ci� teraz by wr�ci� � stwierdzi� i bez zmru�enia oka doda�: � Tu, w Kopalni, nikt ju� nie wierzy, �e Peder Johansen �yje.

��A na czym opiera si� to za�o�enie?

��Po prostu takim ju� by� cz�owiekiem � rzek� Mattias z naciskiem, nie patrz�c na Roz�. � Solidny go��. Nie z tych, co to porzucaj� rodzin�. Ludzie uwa�aj�, �e co� mu si� przydarzy�o. Wszyscy s�dz�, �e spotka�o go co� z�ego. � Przez chwil� milcza�, a potem doda�: � �aden cz�owiek przy zdrowych zmys�ach nie opuszcza rodziny ot, tak sobie. Od niego zale�a� byt jego rodziny. To on utrzymywa� Roz�, jej rodzic�w i niewidomego brata. I gromadk� dzieci, niezdolnych jeszcze do pracy. Peder nie by� z tych, co by porzucili rodzin�.

��A mo�e ci�ar okaza� si� zbyt wielki dla m�odego cz�owieka? � podsun�� pastor i przelotnym spojrzeniem obrzuci� kobiet�, kt�r� wci�� musia� uwa�a� za ma��onk� Pedera Johansena.

Zna� kr���ce o niej historie. Wszyscy w dystrykcie znali opowie�ci o Rozie Samuelsdatter, zwanej r�wnie� Rallar � Roz�. Jako cz�owiek i m�czyzna potrafi� by� mo�e zrozumie�, �e m�ody ch�opak po�a�owa� zwi�zku z ni� do tego stopnia, i� podj�� �w drastyczny krok, jakim by�o znikni�cie.

��Peder nie by� z tych! � upiera� si� Mattias.

��Nie mam �adnego dowodu, kt�ry �wiadczy�by o tym, �e Peder Johansen nie �yje � o�wiadczy� ci�ko pastor. � Nie mam �adnych dokument�w, kt�re wskazywa�yby, �e ma��e�stwo pomi�dzy Pederem Johansenem a Roz� Samuelsdatter przesta�o istnie�.

�adna ze stron nigdy nie wnosi�a o uniewa�nienie ma��e�stwa. Peder Johansen nie zosta� uznany za zmar�ego. Nie mog� i nie chc� udzieli� wam �lubu, dop�ki Roza przed Bogiem i przed lud�mi pozostaje �on� innego m�czyzny, i najgor�cej zaklinam was, aby�cie nie wst�powali w �aden bli�szy zwi�zek. Oboje pope�nicie wielki grzech, zar�wno wobec siebie, jak i wobec Boga.

I Mattias, i Roza us�yszeli to, czego pastor nie wym�wi� na g�os. Znaczenie niewypowiedzianych s��w by�o a� nadto wyra�ne.

Mattias skrywa� uczucia, mia� w tym wpraw�. Pr�dko wsta� i uprzejmie si� po�egna�. Pilnowa� si� jednocze�nie, �eby nie dotyka� Rozy, gdy wychodzili z gabinetu pastora. Ona sztywno dygn�a, a w oczach mia�a jakby woal, przypominaj�cy mg��, kt�ra jesieni� zawisa nad bagniskami. Mattias cieszy� si�, �e nic nie powiedzia�a.

D�ugo milczeli. W milczeniu wsiedli do �odzi. Milczeli, gdy podnosi� �agiel. W milczeniu wyp�yn�li daleko na fiord. Nie by�o nic do powiedzenia.

Wiem, jak umar� Peder. Widzia�am jego martwe, podziurawione, okaleczone cia�o. Widzia�am p�acz�c� nad nim Fion�. Obejmowa�a go, to ona by�a wdow� po nim. Obmywa�am zw�oki, szykowa�am je do trumny, zmywa�am zakrzep�� krew ze sk�ry, kt�ra przybra�a ju� bia�� barw� �mierci. Przeczesywa�am palcami ciemnoblond w�osy. Koniuszkami palc�w dotyka�am rys�w jego twarzy i w tym momencie przypomnia�o mi si�, jak bliscy sobie kiedy� byli�my.

Wci�� potrafi� nuci� psalmy, kt�re �piewali�my przy jego mogile. Wiem, jak wygl�da jego kamie� nagrobny. Wiem, gdzie le�y. Znam widok, jaki si� wok� niego roztacza, na wszystkie strony �wiata. Wiem, jak wygl�da przy pi�knej pogodzie, a jak wtedy, gdy huragany nadci�gaj� od zatoki, sk�d r�wnie� najcz�ciej przychodzi deszcz.

Wiem, �e Peder nie �yje. Ale nie mam papier�w, kt�rych domaga si� pastor. Nigdy ich nie zdob�d�.

Peder Johansen nigdy nie umrze.

Jego �mier� nie zostanie zapisana w �adnym miejscu. Po prostu znikn��. Tak b�dzie.

Peter Johnson umar�, ale nigdy si� nie narodzi�. Nigdy nie b�dzie �adnych dokument�w po�wiadczaj�cych jego urodzenie. Peder mia� dwa �ycia.

Peder � Peter.

W jednym si� urodzi�. To drugie wybra� sam. Uznaj� jego prawo do tego wyboru, chocia� ten wyb�r kieruje reszt� mego �ycia w stron�, na kt�r� sama nigdy bym si� nie zdecydowa�a, gdybym mia�a tak� mo�liwo��. Gdybym naprawd� mog�a wybiera� swobodnie. Ale nie jestem rozgoryczona. Mog� uwa�a� to za co� w rodzaju wyboru. Przynajmniej tyle jestem mu winna.

Nie zdradz� tego, co wiem. Nic przez to nie strac�.

��A wi�c �lub nie by� nam przeznaczony � stwierdzi� w ko�cu Mattias.

Roza u�miechn�a si� lekko. Lewy k�cik jej ust zwisa�, u�miech ten wi�c sko�czy� si� gdzie� pomi�dzy �miechem a p�aczem. Zmieni� si� w bezgranicznie smutny grymas na drobnej twarzyczce w kszta�cie serca. Ci�kie rude w�osy zwi�za�a w lu�ny w�ze� na karku, kilka lok�w wy�lizgn�o si� jednak spod wst��ek i szpilek. Wiatr bawi� si� nimi, snu� z nich jakby ognisty welon przed jej czerwonofioletowym policzkiem, na kt�rym tak wyra�nie wida� by�o delikatn� tkanin� naczy� krwiono�nych pod cienk� sk�r�, pokrywaj�c� poparzone kiedy�, gruz�owate cia�o. Reszta jej twarzy pozostawa�a bia�a, przypomina�a zimow� blad� mask� w obramowaniu jedwabistych ognistych nici.

��Ju� wcze�niej zdarzy�o mi si� �y� w grzechu � powiedzia� Mattias, reszt� pozostawiaj�c jej fantazji.

� mnie te�, pomy�la�a Roza.

W tej my�li zawiera�o si� wiele b�lu.

��Zastanawiam si�, co si� wtedy wydarzy�o � ci�gn�� Mattias, kiedy zostawili ju� g�ry i l�d daleko za sob�. Teraz byli ju� tylko oni, fiord i niebo. I mewa, skar��ca si� ochryp�ym krzykiem. � To musi si� da� jako� wyja�ni�, Rozo. Po prostu nikt jeszcze nie pr�bowa�. Cz�owiek nie mo�e ot, tak sobie rozp�yn�� si� w powietrzu. Nigdy o tym nie my�la�a�? Nie dziwi�a� si�? Nigdy nie zadawa�a� sobie pytania, co si� wtedy sta�o z Pederem?

��Peder przy�apa� mnie z Jensem ko�o The House � powiedzia�a Roza kr�tko, na moment przypominaj�c sobie o istnieniu Jensa Haldorsena. Temu wspomnieniu towarzyszy� ten sam b�l, kt�ry zawsze wdziera� si� w jej dusz�. Czy Jens by� �ywy, czy martwy, to si� i tak nie zmienia�o. Jens by� jej rado�ci�, ale sprawiaj�c� wielki b�l. Rado�ci�, otoczon� udr�k�.

I w�a�nie udr�ka przetrwa�a. B�l. Rado�� by�a ulotna jak uk�szenia komara.

��Odszed� w gniewie � doda�a sztywno. Siedzia�a prosto jak ko�ek, gdy o tym m�wi�a. To nie by�o przyjemne.

��Nie rozgrzebuj tego, Mattias! Peder m�g� wyjecha� wsz�dzie. Mia� w sobie mn�stwo �agodno�ci, ale g��boko w duszy skrywa� czarne j�dro. Nie m�g� znie�� tego, �e przyprawiono mu rogi.

Roza powiedzia�a to z tak� gorycz�, jak gdyby m�wi�a o kim� innym, obcym, a nie o sobie i w�asnym �yciu, o w�asnych poczynaniach i swoim igraniu z ogniem.

��Czy Jens m�g� mie� co� wsp�lnego z jego znikni�ciem? � spyta� Mattias zadumany.

Przyja�ni� si� z Jensem. ��czy�a ich dziwna przyja��, kt�ra sko�czy�a si�, gdy w ich �ycie wkroczy�a Roza Samuelsdatter. Mo�e urwa�aby si� i tak, bo dla Jensa Haldorsena przyja�� nie stanowi�a warto�ci, towarzysz�cej cz�owiekowi przez ca�e �ycie. Dziedzictwo, kt�re nosi� we krwi, skaza�o go na samotno��. W ko�cu poci�gn�o go ku �mierci.

��To nie jest wcale wykluczone � Mattias nie ustawa�. � Musia�o ci to przyj�� do g�owy, Rozo! Musia�a� my�le� o tym, �e Peder nie znikn�� z w�asnej woli. Owszem, odszed� w gniewie, ale kto� inny m�g� zatroszczy� si� o jego znikni�cie, o to, by trzyma� si� z dala�

��Jens nie zabi� Pedera! � o�wiadczy�a Roza twardo i zdecydowanie. By�a tak stanowcza, �e Mattiasa ogarn�o wra�enie, i� Roza wie wi�cej, ni� m�wi. � Wydaje mi si� � ci�gn�a, wa��c s�owa tak, aby przypadkiem jej nie sp�ta�y � �e Peder zatroszczy� si� o to, by wie�� takie �ycie, na jakie zas�ugiwa�. �e wybra� inn� �cie�k�. Znalaz� jakie� miejsce na kra�cu tej �cie�ki, zielone ��ki, pole, dom. Tam, gdzie ludzie czekali w�a�nie na niego. Ludzie, kt�rzy cenili go za to, kim by�. Ludzie, kt�rzy dali mu inne �ycie ni� to, kt�re wi�d�by tutaj, przy mnie.

��Czy tobie tak si� wydaje? Czy to co�, czego pragniesz? Wyczuwasz? � dopytywa� si� Mattias zdziwiony. Pomi�dzy stromymi ciemnymi brwiami pod wysokim czo�em pojawi�a si� zmarszczka. � Czy te� po prostu to widzisz?

Doda� to g�osem tak mi�kkim, jak gdyby g�adzi� jej sk�r� delikatnym puchem we�nianki. W jego s�owach kry�a si� niesko�czono�� uczu�, kt�rych �adne z nich nie chcia�o nazywa�.

��Ja to wiem � odpar�a Roza. Mattias wyczu� mur, kt�ry wznios�a mi�dzy nimi.

Nie dopytywa� si�, sk�d ma t� pewno��. Lepiej nie zadawa� pyta�, ani�eli s�ucha� jej odmowy. Wci�� pragn�� wierzy�, �e pomi�dzy nimi istnieje bezgraniczne zaufanie. Wci�� wola� wierzy�, �e nigdy nie pozna drugiego cz�owieka tak dobrze, jak zna j�.

��Peder odnalaz� szcz�cie � o�wiadczy�a Roza, patrz�c na kanciast� twarz Mattiasa Mattiassena.

U�miecha�a si�. My�l o tym, �e m�wi prawd�, by�a tak przyjemna, �e musia�a si� u�miechn��. Dzieci Peder a wci�� bawi�y si� w jej wspomnieniach. Nie k�ama�a, ani przed sob�, ani przed Mattiasem. Tak by�o naprawd�, Pedera w ostatnich latach �ycia otacza�o szcz�cie. Niczego mu nie brakowa�o. I nawet gdy ona pojawi�a si� niczym upi�r z przesz�o�ci, jego nowe �ycie wytrzyma�o t� pr�b�. To, co zbudowa� razem z Fion�, mia�o solidne podstawy. Z kamienia. Wszystko, co posiadali, wznosi�o si� na mi�o�ci. Ta podstawa umo�liwi�a Pederowi i Rozie pogodzenie si� z przesz�o�ci�, kt�r� kiedy� razem dzielili. Nie ugrz�li w niej, nie zmieni�a si� w bezdenne bagnisko, z kt�rego nie mogliby si� wydosta�. Poszli dalej, na suchy l�d, lecz ka�de z osobna. Trafili w r�ne miejsca.

Byli szcz�liwi.

Peter i Fiona.

Rosi i Seamus.

��M�wisz tak, jakby on nie �y�! � Mattias zadr�a� przy sterze.

��Dla mnie on nie �yje. Inaczej nie mog�abym mie� nadziei na wsp�lne �ycie z tob� � odpar�a Roza. � Wszyscy, z kt�rymi by�am zwi�zana, ju� odeszli, Mattiasie. Ja to wiem. Serce mi to podpowiada. � Przy�o�y�a d�o� do piersi. � Gdybym nie mia�a takiej pewno�ci, nie otworzy�abym ramion na co� innego, co� nowego. Na co�, co mo�emy prze�y� razem.

Mattias, widz�c jej powag�, a� musia� si� u�miechn��. To by� czu�y u�miech. Pami�ta�, jak gor�co kocha� Raiss�. Pami�ta� swoje przekonanie, �e post�puje s�usznie, �e w�a�nie z ni� b�dzie dzieli� reszt� �ycia. Pami�ta�, jak bardzo czu� si� wtedy bezpieczny. Przypomina� sobie teraz, jak proste wydawa�o mu si� �ycie, kiedy obejmowa� Raiss� i patrzy� w przysz�o��.

Ca�kiem si� pomyli�.

By� mo�e w�a�nie ta �wiadomo�� piek�a najmocniej.

Raissa go wykorzysta�a.

Mattias wci�� nie mia� poj�cia, co tkwi�o w kobiecie, kt�r� po�lubi�. Nie rozumia�, dlaczego tak post�pi�a. A najbardziej gorzko piek�a �wiadomo��, �e wci�� nawet si� nie domy�la�, kim by�a.

Nie wiedzia�, kim naprawd� by�a kobieta, kt�ra zosta�a matk� jego syna.

Dlatego po�lubienie Rozy wydawa�o mu si� jakby now� rzeczywisto�ci�. Chcia� zacz�� z ni� wszystko od pocz�tku, usun�� wi�kszo�� �lad�w pozostawionych przez Raiss�. Wype�ni� pustk� po niej. Wype�ni� dom, kt�ry po jej odej�ciu krzycza� nagimi �cianami. Wype�ni� to wszystko Roz�.

Zna� j�.

Ona nie mog�a ok�ama� go a� do szpiku ko�ci. Nie mia�a korzeni, kt�rych nie odnalaz�by, nawet gdyby przekopa� ca�� ziemi� wok� pnia. Z Roz� nie b�dzie �adnych niespodzianek, kt�re wyryj� zmarszczki na jego duszy. Roza mia�a smak bezpiecze�stwa, jak gdyby ich zwi�zek zosta� zaplanowany na d�ugo, zanim kt�rekolwiek z nich pojawi�o si� na �wiecie.

Mattias s�ysza� w g�owie jasny g�os. Ten nale��cy do pi�knej m�odej kobiety, kt�ra m�wi�a, �e ma na imi� Natalia i kt�ra przemawia�a do niego, jak gdyby byli starymi znajomymi. Jakby byli kochankami.

Zawsze powtarza�a, �e to on jest si�� Rozy.

Podczas tych samotnych lat zdarza�o si�, �e budzi�a go noc� i wyrzuca�a mu, �e zawi�d� Roz�. Jak gdyby sam o tym nie wiedzia�!

W ostatnie noce przychodzi�a do niego i przypomina�a o ci���cej na nim odpowiedzialno�ci. M�wi�a, �e tak wiele si� po nim spodziewaj�. �e wci�� ma przed sob� zadania, kt�rych nie wype�ni�. I nie musia�a nawet wymienia� imienia Rozy, aby Mattias zrozumia�, o co jej chodzi. Natalia pot�gowa�a w nim wyrzuty sumienia. Mo�e przemawia�a do tego, co tkwi�o w najdalszej g��bi jego duszy. Do tego Mattiasa, kt�rego usi�owa� odrzuci�, odk�d zerwa� z Roz�. Odk�d oboje wybrali innych.

��One zawsze powtarza�y, �e urodzili�my si� dla siebie � u�miechn�� si�, a w oczach ukaza� mu si� �w ch�opi�cy jasny b�ysk.

Roza nie spyta�a, o kim m�wi.

��One ju� wcze�niej si� myli�y � stwierdzi�a, nie wiedzia�a jednak, czy ma racj�. � Nie s� nieomylne, Mattiasie.

��Naprawd�? � zdziwi� si�. Na tle nieba wygl�da� jak pos�g. Dumny, silny, spokojny. Nie powinna pragn�� niczego wi�cej. Mattias ochroni�by j� przed wszelkim z�em. Nie musia�aby ukrywa� tego, co czarne w jej duszy. Wys�ucha�by jej i nigdy by si� na ni� nie rozgniewa�, poniewa� zna� t� ciemno��, b�d�c� jej dziedzictwem. Sam by� jej cz�ci�.

Ono by�o cz�ci� jego.

��Pastor nie da nam �lubu. Mattias wolno, ze �wistem wypu�ci� powietrze przez z�by. Opr�ni� p�uca, a� zabola�o go w piersi. Dopiero wtedy zaczerpn�� nowego oddechu. Ch�on�� �wie�e powietrze. Usi�owa� zrozumie�.

��Mogliby�my wr�ci� do tamtych dni, Rozo. Mogliby�my odszuka� �cie�ki, kt�rymi m�g� pow�drowa� Peder.

��Przeszuka� fiord? � spyta�a Roza, u�miechaj�c si� z rezygnacj�.

Mattias nie odpowiedzia�, gdy� tak jak i Roza wiedzia�, �e to niewykonalne zadanie.

��Peder nigdy nie zostanie odnaleziony, Mattiasie.

��Ty to wiesz?

��Wiem.

Rozwi�za�a chust� i zwin�a j� w kul�, kt�r� pod�o�y�a sobie pod g�ow� na dziobie �odzi. By�a zm�czona. My�li t�uk�y jej si� po g�owie, przyprawia�y o b�l.

��Mia�am tak� wielk� nadziej�, Mattiasie � przyzna�a �a�osnym, �ciszonym g�osem. � Naprawd� mia�am nadziej�. Tak pragn�am spokoju. Taka si� czuj� teraz zm�czona.

��Odpocznij! � poprosi�. Zrozumia� j� i nie zrozumia�. On te� nie pragn�� rozmowy o tym, co zostawili za sob�. Chcia� tylko odwie�� j� z powrotem do Kafjord. Po tym, co zasz�o, nie mia� tam czego szuka�. Owszem, by� tam jego syn, oczywi�cie, ale wcze�niej nigdy nie sp�dza� z ch�opcem kilku dni z rz�du. Uzna�, �e nie powinien zostawa� tam teraz d�u�ej tylko po to, by by� blisko niej. Wszyscy zrozumieliby powody, jakie nim kieruj�, wszyscy by o tym gadali. I chocia� Roza twierdzi�a, �e nie obchodzi jej, co m�wi� ludzie, i tak na niej by si� skrupi�o. To na ni� zrzucono by win�, to j� by napi�tnowano.

Roza nigdy nie b�dzie taka jak oni.

Nie m�g� jej tego zrobi�.

Aby stawi� czo�o wiosce z otwartymi oczami i lekkim sercem, potrzeba gor�tszego ognia. Tymczasem oni nie p�awili si� w nami�tno�ci. ��czy�a ich przyja��. Te wi�zy by� mo�e przerodz� si� w mi�o��. Mo�e ju� w jaki� dziwny spos�b si� w ni� przerodzi�y. Ale brakowa�o im pasji.

Dotykali siebie. Smakowali si� nawzajem. To nie by�o z�e, tylko dobre, dawa�o spok�j, stawa�o si� przyjaznym, �agodnym zaspokojeniem, lecz nie by�a to nami�tno��, nad kt�r� nie zdo�aliby zapanowa�, nawet gdyby chcieli.

Nie by�o nagiej t�sknoty.

Tylko spok�j.

Jak dobrze by�oby �y� w takim poczuciu wsp�lnoty.

Mattias w g��bi ducha czu� ogromne rozczarowanie, �e nie zezwolono im na �lub. Ze nie wolno im by�o zosta� m�em i �on�.

��Odpocznij, Rozo � powt�rzy�.

Wp�yn�li na fiord nad ranem, a mo�e noc jeszcze nie min�a. Tutaj trudno to stwierdzi�. Noc� �wiat�o by�o jasne jak w dzie�, mo�e nieco czerwie�sze. Tarcza s�o�ca ledwie musn�a powierzchni� morza, a ju� zacz�a si� wznosi�, jakby roze�miana, z powrotem na niebo, coraz wy�ej. �wieci�a te� coraz mocniej, jakby ze �miechem oddawa�a blask.

Teraz by�o popo�udnie.

Ju� od dawna mogli cieszy� oczy widokiem stromych g�r, rzucaj�cych si� w wody fiordu. Tylko na samym dole u ich podn�a ci�gn�� si� w�ski pasek ziemi. Na nim w�a�nie osiedlili si� ludzie. �eglarze widzieli ich �odzie w�r�d przybrze�nych kamieni. Widzieli sza�asy i chaty na zielonych pasmach l�du.

M�czyzna znalaz� j� przy relingu, na dziobie statku. W�a�ciwie nie mia� czasu na rozmow� z ni�, ale nie m�g� si� powstrzyma�.

Wci�� by�a pi�kn� kobiet�. Tej zimy sko�czy�a czterdzie�ci jeden lat. Nie mia�a za sob� �atwego �ycia. Uwa�ny obserwator zaraz spostrzeg�by delikatne zmarszczki wok� oczu i ust.

Lekkie pasma troski na czole.

Ale w�osy wci�� mia�a czarne, a oczy wci�� skrzy�y, si� jak w�giel.

Rozpu�ci�a w�ze� na karku i pozwoli�a wiatrowi bawi� si� do upojenia si�gaj�cymi jej do pasa w�osami.

Z daleka mo�na j� by�o wzi�� za m�od� dziewczyn�. Oczywi�cie z latami jej cia�o nabra�o bardziej okr�g�ych, bujniejszych kszta�t�w, ale schud�a po nag�ej �mierci m�a. Bardzo to prze�y�a.

Sta�a si� jakby kim� innym.

Nabra�a obco�ci.

Dopiero teraz, dopiero tutaj m�czyzna zda� sobie spraw�, co to jest. Wcze�niej nie potrafi� tego okre�li�.

Teraz u�wiadomi� sobie, kogo mu przypomina.

Kobiet�, kt�r� wzi�li na pok�ad w ow� zimow� noc, w�a�nie nad tym fiordem. Tyle lat temu.

Oleg domy�la� si�, �e ona r�wnie� to sobie przypomnia�a.

Wspomnienie powr�ci�o.

��By�a� tu ju� kiedy� � powiedzia� cicho, staj�c obok niej.

��Wiem � odpar�a.

Nie widzia� jej twarzy. Ciemne loki, kt�re zdawa�y si� �y� w�asnym �yciem, skrywa�y j� przed nim.

��Obieca�em Jewgienijowi, �e nigdy ci o tym nie powiem.

Dopiero teraz na niego spojrza�a. Oczy mia�a przepastnie czarne. Ale nie patrzy�y z wyrzutem. Najbardziej niesforne pasma w�os�w zatkn�a za uszy.

��Uwa�am, �e powiniene� dotrzyma� tej tajemnicy, Oleg. To ju� bez znaczenia. � U�miechn�a si� tym swoim u�miechem, kt�ry trafia� wprost do serc ludzi, kt�rzy przypadkiem znale�li si� blisko. � Pami�tam to, co jest do pami�tania. Nikt nie musi mi niczego wyja�nia�.

Zapatrzy�a si� na fiord. Na jego kraniec.

Oleg tak�e go sobie przypomnia�.

��Zawsze nienawidzi�am tych g�r � rzek�a cicho, niemal ze zdziwieniem. � A teraz mam takie uczucie, jakbym wraca�a do domu. Czy to nie dziwne?

Oleg nie odpowiedzia�. Nie da� rady. G�os nie chcia� go s�ucha�. Poczu�, �e przyczyni� si� do wyrz�dzenia jej wielkiej krzywdy, a by�o ju� za p�no, by prosi� o wybaczenie. Nawet gdyby wypowiedzia� te s�owa, ona tylko wbi�aby w niego te swoje ciemne bystre oczy, usta zmieni�yby si� w czerwony kwiat i spyta�yby: �Za co chcesz mnie przeprosi�?�

Nie m�g� tego zrobi�.

Zawsze r�ni�a si� od wszystkich innych kobiet, kt�re zna�. �a�owa�, �e nie ma z nimi Toni. Toni� mo�e by j� zrozumia�a.

Ale ona by�a jedyn� kobiet� na pok�adzie. Wprawdzie nikogo nie dziwi�o, �e kapitan zabiera w rejs �on�, ale za�oga raczej by si� nie zgodzi�a na zabranie dw�ch kobiet jednocze�nie.

Wp�ywali w fiord coraz g��biej, a jej do g�owy nap�ywa�o coraz wi�cej wspomnie�. Poznawa�a szczyty g�r, przypomina�a sobie ich nazwy. Wiedzia�a, jak si� nazywaj� wioski wzd�u� fiordu. Zna�a je wszystkie, po obu stronach.

Dop�yn�li do ko�ca fiordu. Rzucili kotwic� tak blisko brzegu, jak tylko zdo�ali.

Na kra�cu cypla dostrzeg�a chat� z drewnianych bali. Dobry Bo�e, jaka� ona male�ka!

Pami�ta�a jednak, jaka by�a przytulna. Widzia�a, jak zielona jest trawa otaczaj�ca dom. Zauwa�y�a wydeptan� br�zow� �cie�k�, prowadz�c� od zabudowa� na brzeg fiordu, do szopy i �odzi.

Widzia�a te�, �e z komina unosi si� dym. Lekka smu�ka wi�a si� ku niebu.

Podszed� do niej syn. Sp�dzi�a ca�y dzie� na pok�adzie. Nie rusza�a si� z miejsca, obserwuj�c, jak cypel stale si� zbli�a.

Najpierw tylko w wyobra�ni. Potem ju� widzia�a go na w�asne oczy.

Teraz niewiele mog�a zobaczy�, bo do oczu nap�yn�y �zy.

Poczu�a d�o� syna na ramieniu.

��To tutaj � o�wiadczy�a mocnym g�osem. � Spu��cie szalup� na wod�, Michai�! Jestem na miejscu!

Jej w�osy s� jak skrzyd�a kruka na wietrze. Zanim j� ujrza�am, nigdy nie mog�am dopatrzy� si� pi�kna w tych czarnych padlino�ernych ptakach, ale kiedy zobaczy�am, �e jej w�osy l�ni� tak samo jak krucze skrzyd�a, gdy zobaczy�am brwi wyginaj�ce si� �ukiem ku czo�u jak skrzyd�a kruka, wtedy to zrozumia�am. Kruk to pi�kny ptak.

��Czy to by�o takie proste? � pytam j�. Siedzi przede mn�, ci�ar cia�a spoczywa na r�ce, kt�r� podpiera si� w trawie. Jest m�oda i pi�kna. M�odsza ni� w tych urywkach prze�ytego �ycia, kt�re rozci�gn�a mi przed oczami niczym d�ug� tkanin�. Pozwoli�a, by delikatnie falowa�a na lekkim wietrze. Tam, gdzie ona, zawsze jest wiatr.

U�wiadomi�am to sobie dopiero w tej chwili. Rozumiem teraz, �e on jej towarzyszy. Otacza j� wiatr, �wiat�o i blask zorzy polarnej.

Zastanawiam si�, dlaczego to ona zosta�a wybrana. Jako ta zupe�nie pierwsza. Ciekawa jestem, jak zdo�a�a �y� ze wszystkimi tymi wspomnieniami, kt�re wraz z up�ywaj�cymi latami zebra�a w fa�dach sp�dnicy. �aska zapomnienia nie zosta�a jej ofiarowana raz na zawsze. Zanim zrezygnowa�a z �ycia, zd��y�a sobie przypomnie�. Zd��y�a to wszystko wch�on�� w siebie.

��Mog�a� tak po prostu wr�ci�? Wkroczy� w to, co by�o kiedy�?

Jej u�miech jest taki dobry. Przypomina u�miech babki Lei. Ciep�y, spokojny, ma w sobie pewno��. Ona wie, �e mie�ci si� w niej ca�y �wiat. Ma �wiadomo�� w�asnej si�y.

��Nic w �yciu nie jest proste, Rozo � m�wi.

Czuj� si� wr�cz g�upio, �e mam s�ucha� tej m�odej kobiety, kt�ra wygl�da na m�odsz� ode mnie. Bez sensu wydaje mi si�, �e mam korzysta� z jej �yciowej m�dro�ci. Ale wiem, �e nie zawsze to, co widz�, jest takie, jak mi si� wydaje.

Ona � i tamte pozosta�e � pokaza�y mi rozmaite zas�ony w �yciu. Pokaza�y mi, �e mo�na odsun�� je na boki. Pokaza�y mi, �e do prawdy mog� si� zbli�y� z r�nych stron.

��Zobacz! � m�wi.

Raija siedzia�a zwr�cona twarz� w stron� �adu. Podp�yn�li bli�ej, ale dom wcale si� przez to nie powi�kszy�. Zauwa�y�a, �e �ciany smo�owano ju� jaki�czas temu. Smuga dymu zmieni�a si� we wst��k�, kt�ra rozp�ywa�a si�, nim dotar�a do nieba.

Co czu�a?

Raija nie wiedzia�a.

Pewnego dnia by� mo�e zdo�a wydoby� to wspomnienie i nazwa� tkwi�ce w niej uczucia. Teraz nie mog�a tego zrobi�.

Oczy patrzy�y.

Uszy nas�uchiwa�y.

Znajome d�wi�ki. Oleg wios�owa�. Pi�ra wiose� uderza�y w wod�. R�wny rytm. Siedzia� odwr�cony twarz� do niej. Przytrzymywa� j� mocno spojrzeniem. Oleg lepiej rozumia� to, co czu�a, ni� ona sama.

Misza siedzia� za ni�, r�wnie� on wpatrzony by� w l�d. Raija cieszy�a si�, �e go nie widzi. Cieszy�a si�, �e syn nie mo�e zajrze� w g��b jej duszy.

Powinna przyp�yn�� tu sama. Ale Misza stanowi� cz�� ca�o�ci. Oleg r�wnie�. Oleg uczestniczy� we wszystkim od pocz�tku, a Misze ��czy�y � tym miejscem wi�zy krwi.

��d� zaszorowa�a o kamienie na dnie. G��bia tutaj ko�czy�a si� nagle. Byli na brzegu. Oleg wci�gn�� wios�a do �rodka, potem wyskoczy� do wody i wyci�gn�� ��dk� na brzeg.

Raija wsta�a. Zachwia�a si� i poczu�a, �e Michai� j� podtrzyma�. Unios�a sp�dnic�, wychodz�c z �odzi, ale stopy i tak zmoczy�a. Trudno, to nic nie szkodzi.

Zn�w wi�c tu sta�a. Dotyka�a stopami tej ziemi, do kt�rej nale�a�a � i nie nale�a�a.

Postacie przed domem. Obserwowa�a je ju� od jakiego� czasu. Dwie z nich jej oczy rozpozna�y, trzecia trzyma�a si� z ty�u. Sta�a na schodach, podczas gdy tamte dwie schodzi�y w d� po zboczu.

Antti r�wnie� wygl�da� jak ska�a. Reijo by� taki podobny do ojca. Za dawnych dni, w m�odo�ci, jego w�osy przypomina�y �an zbo�a w blasku s�o�ca. Teraz mia�y barw� ksi�ycowego srebra. By�y kr�tkie i g�ste. Oczy przywodzi�y na my�l zielone szlachetne kamienie. W tym wieku nie m�g� zachowa� takiego jak dawniej blasku w spojrzeniu, ale Raija wiedzia�a, �e wcale si� nie zmieni�o. Teraz wiedzia�a ju�, do czego mo�e je por�wnywa�. Reijo mia� oczy jak szmaragdy. Mia�a okazj� je ogl�da�, a jej usta pozna�y smak tego s�owa, kt�re rzadko d�wi�cza�o w�r�d �cian z drewnianych bali w Lyngen.

Nie chcia�a wierzy� w to, co widzi. By�a zawsze pewna, �e Matti zechce wr�ci� do domu. Do Finlandii. Matti zawsze mia� we krwi szum las�w Suomi.

Ale to naprawd� on szed� o dwa kroki przed Reijo. Szeroki w barach, w�ski w biodrach. Za chudy. Ojciec te� by� zbyt chudy. To dziwne, jak ojcowie od�ywaj� w swoich synach. Patrzy�a na nich, a widzia�a Anttiego i ojca.

Stopy pragn�y poczu� co� wi�cej ni� tylko kamienie. Wci�� mia�a lekki krok. Wci�� cieszy� j� wiatr we w�osach. Panowa�a taka cisza. Nikt si� nie odzywa�. Oleg i Misza ani drgn�li.

Matti i Reijo te� si� zatrzymali.

By�o tak cicho.

Raija o�ywi�a czas. Jej stopy dotkn�y piasku. Pow�drowa�y po soczystej trawie. Nie sz�y po �cie�ce. Popatrzy�a w te oczy, w kt�rych odbija�o si� jej spojrzenie. W u�miech, kt�ry by� jej u�miechem.

Obaj zacz�li kr�ci� g�owami. U�miechali si� poprzez czas, na pr�b�, zdziwieni, z niedowierzaniem. Poznali.

��Siostrzyczko! � wykrzykn�� Matti i otworzy� przed ni� obj�cia.

Nie musia�a nawet w nie wpada�, same j� otoczy�y. Matti mia� pier� szersz�, ni� pami�ta�a, mi�nie twarde, silne ramiona.

��Masz za d�ugie w�osy, ma�y Matti!

Zwichrzy�a mu je. �ciska�a go ze �miechem. �mia�a si� razem z nim, zbli�ali si� do siebie, pokonywali t� ogromn� odleg�o��, kt�ra ich dzieli�a.

Matti nie chcia� jej pu�ci�, ale nagle przypomnia� sobie o Reijo. Pu�ci� Raij�, odsun�� si� na bok o krok, nie zas�ania� jej ju� widoku.

Raij� przeszed� dreszcz. Wci�� mia�a przed sob� dalek� drog�.

Zrozumia�a, dlaczego Wasilij wyda� jej si� znajomy, gdy go zobaczy�a po raz pierwszy. To oczy Reijo dotar�y do niej poprzez Wasilija. Zielone, przejrzyste, zamy�lone, przenikliwe�

Takie g��bokie.

Pe�ne tajemnic, skrywaj�ce wszystkie odpowiedzi, kt�rych nigdy nie zdradzi� jej ani jeden, ani drugi, ani Reijo, ani Wasia.

Pozwoli�, by do niego podesz�a. Nie poruszy� nawet palcem, by jej dotkn��. Obejmowa� j� jedynie tym przejrzystym jasnym wzrokiem.

��Wiele czasu up�yn�o, Reijo � powiedzia�a.

Tak dawno ju� nie m�wi�a po fi�sku. Tylko w my�lach bawi�a si� s�owami, kt�re po �mierci Jewgienija odnalaz�a na powr�t we �nie.

��Tak, bardzo wiele.

��Wr�ci�am. Kiwn�� g�ow�.

��Widz�.

��To d�uga historia. Reijo przeczesa� w�osy palcami. Raija widzia�a ten gest ju� wcze�niej tysi�c razy. Przed oczami pojawi�y si� obrazy sprzed lat. Tak wiele pami�ta�a.

��Wi�kszo�� historii, kt�rych warto s�ucha�, jest d�uga � stwierdzi� Reijo. � A gdzie masz Jewgienija?

��On nie �yje � odpar�a Raija sztywno. � Umar� w zesz�ym roku, jesieni�. Nag�e.

Reijo pokiwa� g�ow�.

��Nie mam do niego urazy � westchn��. � On mnie ok�ama�. Wr�ci� tutaj i powiedzia�, �e nie �yjesz. Wiedzia�a� o tym?

Raija pokr�ci�a g�ow�.

��Masz tylko tego syna?

��Mia�am c�rk�. Raija nie chcia�a odkrywa� swego b�lu.

��Ona te� umar�a. To r�wnie� nale�y do mojej historii. Nie chc� jej opowiada� tutaj, Reijo. Chcia�abym, �eby� j� us�ysza�, ale nie chc� niszczy� ci �ycia.

Przez jego twarz przebieg� u�miech zarazem rozbawienia i goryczy. Rezygnacji.

��A ty nikogo sobie nie znalaz�e�? � spyta�a. Zabrzmia�o to jak krzyk, jak b�aganie o wybaczenie, jak wywar z zi� na najstraszniejsze b�le. � Mi�dzy nami chyba wiele by�o dobrego ciep�a, lecz jak�e ma�o nami�tno�ci! Tak ma�o wielkich uczu�! Du�o o tobie my�la�am od jesieni. Modli�am si� o to, aby� znalaz�kogo�, kogo m�g�by� mocno kocha�. Nie powiniene� by� sam, Reijo.

��Ona nie �yje - odpar� Reijo. Jego twarz pomrocznia�a z b�lu. Zdradza�a, jakwielk� prze�y� mi�o��.

��To r�wnie� d�uga historia, Raiju. Mamy czas na to, by wymieni� si� swoimi d�ugimi historiami? Czy statek tym razem zaczeka? Nosz� w sobie mn�stwo b�lu. Broni� si� przed nowym. Brak mi si�, by otworzy� si� na kolejne cierpienia. Nie chc�, by ktokolwiek zn�w mnie zrani�.

��A czy zrani� kogo�, wst�puj�c w progi twojego domu?

Reijo pokr�ci� g�ow�. Promienie s�o�ca igra�y z ksi�ycowym srebrem. Zmarszczki na twarzy Reijo by�y niczym osnowa jego historii. S�owa mia�y ople�� te �lady, wyryte przez �ycie. Jej s�owa i jej zmarszczki r�wnie� u�o�� si� w tkanin�.

��To nie by�o proste � m�wi ona do mnie. � �y�, to znaczy spotyka� ludzi, kt�rzy ci� otaczaj�. Nie chodzi wy��cznie o to, by kierowa� si� w�asnymi my�lami, w�asnymi t�sknotami. Czasami �ycie nabiera sensu dopiero wtedy, gdy zaczynasz co� znaczy� dla innych. Kiedy otwierasz drzwi i masz odwag� si� z nimi spotka�. Czasami przy �yciu utrzymuje ci� spokojna, cicha mi�o��, Rozo. Nie wszystko musi zgin�� w p�omieniach.

��Ja nie �yj� twoim �yciem! � broni� si�. Ona usi�uje wskaza� mi wszelkie podobie�stwa.

By�a daleko od swoich. Kocha�a kogo�, mia�a dwoje dzieci. Mia�a rodzin� w tym obcym kraju.

Tak samo jak ja.

I wr�ci�a. Do rodziny. Do brata i m�czyzny istniej�cego we wszystkich wspomnieniach z przesz�o�ci. Tak samo jak ja. Ale nie jeste�my takie same. Moje �ycie nie jest lustrzanym odbiciem jej �ycia!

��Nigdy nie skaza�abym nikogo na taki los � m�wi ona cicho. � Nigdy nie zgodzi�abym si�, by ktokolwiek odziedziczy� po mnie takie �ycie, jakie sama wiod�am. To nie jest mo�liwe, Rozo. Ale by� mo�e ze wszystkich, kt�re przysz�y po mnie, w�a�nie ty jeste� najbardziej do mnie podobna. Mo�e masz najwi�cej si�y. Mo�e pozna�a� najwi�cej tego b�lu, z kt�rym i ja musia�am si� zmaga�. Mo�e ciebie najbardziej kocham�

Ogarnia mnie niedowierzanie.

S�dzi�am, �e nie darzy mnie szczeg�ln� sympati�, �e w�a�nie dlatego utrzymuje mi�dzy nami taki dystans. �e jest ze mnie niezadowolona, rozczarowana.

Teraz od jej s��w robi mi si� cieplej.

��Pewnego dnia b�dziesz stara, Rozo � m�wi. � Pewnego dnia b�dziesz musia�a wyt�umaczy� si� ze swego �ycia, z wybor�w, kt�rych dokona�a�. Sama prze�y�am najtrudniejsze chwile, kiedy musia�am ofiarowa� swoje �ycie. By�am wtedy zupe�nie sama. Mam nadziej�, �e kiedy przyjdzie kolej na ciebie, znajdzie si� d�o�, kt�r� b�dziesz mog�a uj��

��By�a� z tat�. Z Wasilijem. Ze stryjem Aleksiejem. Michai� nie m�g� patrze� na matk�. Zawiesi� wzrokna szafce ze szklankami. Spojrza� na Naj�wi�tsz� Maryj� z Dzieci�tkiem na ikonie wisz�cej z prawej strony szafki. B��dzi� wzrokiem ponad g�ow� matki.

��Wysz�a� za m�� za tego Kallego. I za Reijo. No i by� jeszcze ten� Mikkal.

��By�o ich wi�cej. � Raija g�osem ostrym jak n� uci�a niepewny g�os syna. � Nie tak zn�w wielu, ale nie zamierzam ich wylicza�. Jeste� moim synem, ale nie mo�esz ��da� ode mnie ujawnienia wszystkich stron mojego �ycia. Co� zachowam dla siebie. Wymieni�am ci tych, kt�rzy zostawili po sobie �lad. Mo�e nigdy mnie nie zrozumiesz. Jeste� m�czyzn�, Misza, nigdy w pe�ni nie zrozumiesz kobiety. Ale jeste� te� moim synem. Jaka� cz�stka mnie istnieje r�wnie� w tobie, bez wzgl�du na to, czy tego chcesz, czy nie. Nie jestem taka jak inne matki. Zawsze by�am g��wnie sob�, mniej matk�, mniej �on�. By�am przede wszystkim Raij�.

��I to jego kocha�a� najmocniej? Tego, kt�ry mia� na imi� Mikkal?

Raija odszuka�a spojrzenie syna. Teraz dostrzega�a w nim podobie�stwo do Jewgienija. Dziwne, jak cz�owiek potrafi si� zmienia�. Kiedy sta� obok Idy, wyra�nie widzia�a, �e oboje s� przede wszystkim jej dzie�mi. Przewa�a�y w nich rysy rodu Alatalo.

��Kocha�am ich wszystkich � odpar�a. � Wype�niali rozmaite miejsca w moim sercu. Ka�dy z nich mia� w sobie co� szczeg�lnego. Nie byli podobni do siebie.

��Wasia by� podobny do Reijo! A wi�c Michai� r�wnie� zauwa�y� to samo, co ona.

��Mo�e i tak. Mo�e Wasilij w istocie by� podobny do Reijo.

Pogodzi�a si� z tym. Jej syn mia� bystre spojrzenie. Przyjemnie by�o to sobie u�wiadomi�. Raija to ceni�a. To mu mog�o pom�c w �yciu. �lepota bywa niebezpieczna.

��To jego najmocniej kocha�a�? � nie ust�powa� Misza. Nie popuszcza� tak �atwo. Chcia� wiedzie�, czy Mikkal by� najwa�niejszym cz�owiekiem w jej �yciu.

��Mo�e na siebie zas�ugiwali�my.

��Nie chc� sk�ada� ca�ego swojego �ycia w d�onie tylko jednego cz�owieka! � m�wi�.

Ona wie o mnie wszystko. Rozumie, dlaczego si� boj�. Nic nie zdo�am przed ni� ukry�.

��Wobec tego nie powinna� by�a wraca�!

��To wy mnie przyci�gn�y�cie � odpowiadam.

��Mog�a� si� temu oprze� � o�wiadcza z moc� i patrzy na mnie tym swoim spojrzeniem, czarnym jak w�giel.

��Tam mi by�o dobrze � przyznaj�, wracaj�c my�l� w przesz�o��. Za morze.

Do niego. Do Seamusa.

��By�am kochana� Wtedy ona wybucha �miechem. Ten �miech brzmi inaczej ni� m�j.

��Ty zawsze wierzy�a� w mi�o�� � u�miechn�� si� Reijo. W jego g�osie wyczuwa�o si� tchnienie letniego wiatru. � Jeste� taka doros�a, tyle przesz�a�. Do�wiadczy�a� wielkiego b�lu. Kocha�a� i by�a� kochana. A mimo wszystko wci�� wierzysz w to jedno jedyne, wielkie uczucie?

��Czy ono nie istnieje? � pytam. Ona potrz�sa g�ow�. Na ten widok przenika mnie dreszcz, mam wra�enie, jakby wzd�u� kr�gos�upa sp�ywa�a mi zimna woda z g�rskiego strumienia. Widzia�am si� w lustrze. Wiem, �e ten gest jest charakterystyczny r�wnie� dla mnie. Gdybym wpatrywa�a si� w ni� dostatecznie d�ugo, mog�abym zapomnie�, jaka ona jest pi�kna, a jaka brzydka i oszpecona jestem ja. Mog�abym zacz�� wierzy�, �e jeste�my jedn� i t� sam� osob�.

Moje spojrzenie j� mija. Trafia w niego. Stoi prosty, ubrany w sk�ry, z r�koma za�o�onymi na piersi. Brunatnoczarne w�osy otaczaj� szerok� mocn� twarz jak kaptur. Oczy ma w�skie, wiem, �e s� ��te. Widzia�am go ju� wcze�niej. Jeste�my starymi znajomymi. Strzeg� mnie przez ca�e moje �ycie. Kiedy nie mia�am nikogo innego, w�a�nie on by� przyjacielem, z kt�rym mog�am porozmawia�. Trudno o cierpliwsz� od niego osob�. On pilnuje dzieci, jeste�my jego stadem renifer�w. Czuwa nad wybranymi. Ma dobre podej�cie do dzieci. Nie wiedzia�am, kim on jest, dop�ki nie wys�a�a do mnie Natalii. Dop�ki nie zacz�li otwiera� przede mn� przesz�o�ci.

Ale �atwo zrozumie�, dlaczego go kocha�a. Dlaczego w�a�nie ich mi�o�� prze�y�a �mier�.

��A mimo wszystko kocha�am r�wnie� tych innych � m�wi ona do mnie ze smutkiem. � Ale do niego nale�a�am. Urodzi�am si�, by w�a�nie jego kocha�. Tak jak on urodzi� si� dla mnie.

��Niekt�rzy nigdy nie bior� �lubu drugi raz.

��A niekt�rzy dziel� inny rodzaj mi�o�ci z lud�mi, kt�rzy �yj� w tym samym czasie. W ci�gu ca�ego �ycia mo�na wiele znaczy� dla wielu innych, Rozo, a kiedy �ycie dobiega ko�ca, cz�owiek i tak trafia we w�a�ciwe drzwi. Nie mo�esz trwoni� dni. Te drzwi b�d� otwarte, kiedy nadejdzie tw�j czas. Ale do tej chwili musisz �y�.

Nie mam odwagi spyta�, czy w tych drzwiach b�dzie czeka� na mnie Seamus.

To nie mo�e by� Jens.

Palec sun�� wzd�u� linii jej twarzy. Obrysowa� szcz�k�. Nos. Brwi. Nasad� w�os�w. Usta.

Reijo z zamkni�tymi oczami delikatnie dotyka� jej palcem wskazuj�cym.

Sk�ra przy sk�rze.

Dotyka� Raiji i rozpoznawa� j� z zamkni�tymi oczami. Ale gdy je otworzy�, straci� pewno��, �e j� poznaje. W jej spojrzeniu czai� si� l�k, obcy tamtej Raiji, z kt�r� dzieli� �ycie. Tamta Raija mia�a w sobie wi�cej rado�ci. Nie skrywa�a figlarnego diablika, kt�ry, jak Reijo wiedzia�, mieszka� gdzie� na dnie tych ciemnych oczu. Teraz przes�ania�a je mg�a. Zakrywa�a.

Powiedzia�a, �e jest Raij�. Przede wszystkim Raija. I rzeczywi�cie, Reijo czu� j� pod palcami. Ale gdy otworzy� oczy, znalaz� te� inn� osob�.

Kogo�, kogo nie zna�.

Rais�.

Poczu�, jak bardzo wa�ne jest przywo�anie wspomnie�. Jak wa�ne wyci�gni�cie jej stamt�d, gdzie si� ukry�a. W czym sama si� zamkn�a. Musn�� jej mi�kkie wargi. By�y zbyt suche. Raija z tamtych czas�wpowiod�aby po nich koniuszkiem j�zyka. Uk�si�aby go w palec.

��Przypominam sobie, jak by�em tu razem z ojcem � powiedzia� z u�miechem. Wyci�gn�� kosmyk jej w�os�w, spl�t� go w palcach, szuka� czego� znajomego w jej oczach. � To musia�o by� tamtej jesieni, kiedy mia�a� pi�tna�cie lat. Wiedzia�em o Mikkalu i pami�tam, �e to bole�nie piek�o. Kallego potrafi�em jako� znie��. By�em na tyle g�upi, �e prawie uwierzy�em, i� Kristina pozwoli mi si� z tob� o�eni�. Nie uwa�a�em Kallego za rywala. By� blady i chudy, a ty wola�a� dra�ni� si� ze mn�.

U�miechn�� si� szeroko.

��Dobrze wiesz, jak by�o, Reijo! � Przyszed�em tutaj � ci�gn�� Reijo. � Siedzia�emtu, wyrywa�em traw�, przeklina�em i wiedzia�em, �e lubi� Mikkala. A �yczy�em mu �mierci. Mo�e jednym tchem �yczy�em te� �mierci Kallemu.

Reijo zaczerpn�� oddechu i wypl�ta� palce z w�os�w Raiji. Kosmyk w�os�w opad�.

��Trudniej teraz opowiada� ci o swoich marzeniach, Raiju. Kiedy� o nich rozmawiali�my. Z Helen� r�wnie� by�em bardzo blisko. Ale nikogo nie darzy�em takim zaufaniem jak ciebie. Nikt nie by� mi tak drogi.

��A o czym marzy� szesnastoletni Kesaniemi akurat w tym miejscu? � przerwa�a milczenie Raija. � Czy mia�o to zwi�zek ze mn�, skoro tak trudno o tym m�wi�?

Te s�owa uwolni�y �miech, rozwi�za�y j�zyki. Reijo otoczy� j� ramionami, przytuli� si� do jej policzka. Ze zdumieniem stwierdzi�, �e i ona odwa�y�a si� go obj��.

Mo�e sta�o si� to za spraw� s�o�ca, kt�re ukradkiem pos�a�o promyk w k�cik jej oczu, a mo�e to sama Raija o�mieli�a si� spojrze� na co�, co kiedy� nale�a�o do niej. Reijo nie wiedzia�. Wiedzia� tylko, �e teraz przypomina tamt� Raij�, kt�r� pami�ta�.

Ustami dotkn�� jej ust, nie by�y ju� suche. Mo�e zwil�y�a je akurat w chwili, gdy na ni� nie patrzy�? Reijo mia� ochot� zada� to pytanie, powstrzymywa� si�, ale i tak si� wyrwa�o:

��Kiedy zwil�y�a� wargi? Nie zauwa�y�em!

Raija zamkn�a oczy i wybuchn�a �miechem. Zrozumia�a, �e r�wnie� przed nim ods�oni�y si� drobne przeb�yski przesz�o�ci. Wspomnienia, kt�re w�a�ciwie nic nie znaczy�y.

��Czy nie mog� wci�� mie� przed tob� �adnych tajemnic? � spyta�a. � To niemo�liwe, �eby dwoje ludzi zna�o si� tak dobrze, aby nie pozosta�a mi�dzy nimi bodaj male�ka tajemnica. Ja w to wierz�, a ty mnie nie przekonasz, �e jest inaczej. Bez wzgl�du na to, jak bardzo b�dziesz si� stara�!

��By�y takie mi�kkie � powiedzia�. Spojrzenie zatrzyma�o si� na jej ustach. � Zawsze m�wili�my, �e masz takie gniewne usta, ale w my�lach w�a�nie ich pragn�li�my.

Zn�w powiedzia� to wtulony w jej wargi. D�oni� podtrzymywa� jej kark, drug� lekko unosi� brod�.

Raija trzyma�a go mocno. Palce wpi�y si� w nagie barki.

Poca�unek mia� smak ryby. Dymu. I s�odyczy.

Stanowi� mieszank� tych wszystkich smak�w. Kojarzy� si� z m�odo�ci�.

Raija zapatrzy�a si� w s�o�ce. Kiedy zamkn�a oczy, w tej ciemno�ci, nale��cej tylko do niej, pojawi�y si� rozta�czone kule �wiat�a. A przecie� nie mog�a zamyka� oczu! Nie chcia�a!

Musi zapami�ta�, jak niebieskie jest niebo! Musi zapami�ta�, jakie kszta�ty maj� chmury. Zapami�ta� lini� horyzontu. Zarys wzg�rza po drugiej stronie wody. Musi pami�ta�, jak ptaki skrzecz� i jak dla niej �piewaj�. Musi zapami�ta� g�os siewki, dobiegaj�cy gdzie� z oddali. W przekonaniu Raiji d�wi�k ten ni�s� przes�anie samotno�ci, jak gdyby �w ptak z g�rskiego p�askowy�u by� wieszczem.

Chcia�a zapami�ta� wszystko.

Chcia�a czu� wszystkimi zmys�ami.

Reijo wci�� trzyma� j� w obj�ciach, ale teraz odpoczywali. Poca�unek sfrun�� z ich warg. Wzni�s� si� na lekkich skrzyd�ach pod niebo.

Raija tuli�a go. Nie mog�a poj��, jak to mo�liwe, �e do tego wr�cili. Przecie� w saunie siedzieli razem, nie czuj�c po��dania. Patrzyli na siebie, lecz bez ��dzy.

Opiera�a g�ow� na jego ciep�ym ramieniu. Koszula powiewaj�ca na krzaczku kar�owatej brzozy sprawia�a wra�enie bezdomnej. Wymachiwa�a jednym r�kawem.

Dwie g�owy jedna przy drugiej. Policzek wtulony we w�osy. Mocno obj�ci. Palce splecione w u�cisku. Zamkni�ci w kr�gu ramion, w kr�gu cia�a.

��M�ody ch�opak Kesaniemi marzy� o tobie � powiedzia� cicho Reijo. � Chcia�em zabra� ci� tutaj.

My�la�em, �e b�dziemy tylko we dwoje. I chcia�em, by�my spali pod go�ym niebem, mia�o by� s�o�ce, ciep�o, pragn��em kocha� si� z tob� na trawie, obejmowa� mi�kko, robi� z tob� to, co robi� Mikkal. �eby� przesta�a za nim t�skni�. �eby� zrozumia�a, �e to ja jestem tym w�a�ciwym. Jak d�ugo takie ch�opi�ce marzenie mo�e trwa�?

Pomi�dzy jedn� chwil� blisko�ci a drug� pada�y s�owa. B�l, t�sknota i wspomnienia.

Potem ich cia�a spotka�y si� na zielonej trawie. Rozgrzane, nagie, rozpalone. Nie pozwalaj�ce si� oszuka�. Przyzwyczajone do dominowania.

Tak trudno im by�o si� podda�. Ale znale�li rytm, w kt�rym oboje byli zgodni. Taki, kt�ry obojgu sprawia� rado��. Taki, w kt�rym �adne z nich nie narzuca�o si� drugiemu.

Ich zabawa by�a wolno�ci�.

Poca�unki nie nios�y za sob� obietnic. M�wi�y tylko, kiedy jest dobrze, a kiedy nie. Wydawali z siebie ochryp�e d�wi�ki, nie b�d�ce ani s�owami, ani j�kami, jedynie oznakami rozkoszy.

Krzyk, kt�ry wyrwa� si� z ich ust, ni�s� si� r�wnie daleko jak wo�anie siewki, lecz w ich krzyku nie s�ycha� by�o samotno�ci.

Nie obdarzali si� pieszczotami. Byli tylko p�ci�, ustami i sk�r�. D�onie tylko przytrzymywa�y to drugie jak najbli�ej.

Po��czeni.

Ich krzyk na dwa g�osy poni�s� si� ku niebu, s�o�cu, ziemi i wodzie. I wszystkiemu temu, co dawa�o�ycie, i by�o niezb�dne, aby �y�. Spoceni le�eli na wilgotnej ziemi. Czuli zapach ziemi i mi�o�ci. Zapach ich cia�. Zapach ogniska. Sk�ra pachnia�a s�o�cem.

Zapachy i smak.

Poca�unki, kt�re mia�y zapach i smak.

Leniwe nasycenie we wszystkich cz�onkach. Nieustaj�cy dotyk r�k i d�oni. Ale muskali si� jedynie koniuszkami palc�w. Le�eli wyci�gni�ci, staraj�c si� przywr�ci� oddechowi spokojny rytm. Nasyceni, zaspokojeni.

Tacy sobie bliscy.

Nietrudno by�o nawet spojrze� sobie w oczy.

Przekr�cali g�owy i ju� siebie widzieli.

U�miechali si�.

U�miechali si� wargami i oczyma.

Wiem, �e kiedy otworz� oczy, zbudz� si�. Zobacz� Mattiasa, nie Raij�. Ale w cz�onkach czuj� mi�o��. Czuj� jej spok�j. Wiem, co pr�bowa�a mi powiedzie�.

Nie jeste�my jeszcze w domu.

��C z y mo�emy troch� podryfowa� z pr�dem? � pytam. Na twarzy Mattiasa pojawia si� wyraz zdziwienia, ale spe�nia moj� pro�b�.

Gdy Roza si� do niego odezwa�a, otacza�o j� inne �wiat�o. Mattias nie m�g� tego poj��, przecie� spa�a nie d�u�ej ni� godzin�. On w tym czasie napawa� si� cisz�. Rozkoszowa� si� widokiem Rozy, ale u�piona posta� nie zdradza�a �adnych tajemnic. Porusza�a si� we �nie, zmienia�a pozycj�, tak jak wszyscy robi�. Ka�dy jej ruch by� dla niego starym znajomym. Pami�ta� je. Co� w nim drgn�o. Z ka�dym nowym wspomnieniem, jakie w nim budzi�a, stawa�a si� dla Mattiasa coraz bardziej Roz�.

Coraz bardziej znajom�.

By�a coraz bardziej jego Roz�.

Sam musia� sobie przypomina�, �e Roz� zawsze otacza�a mg�a tajemnicy. Nigdy nie wystawia�a swego serca na �wiat�o dzienne. Tyle lat up�yn�o, odk�d wsp�lnie sp�dzali czas, �e ta �wiadomo�� si� od niego oddali�a.

Roza lekko dr�a�a, gdy podnosi�a si� z dna �odzi. Zdr�twia�a troch� od d�ugiego le�enia w jednej pozycji. Chocia� nie by�o zimno, to jednak wiatr ni�s� ze sob� ch��d, nieprzyjemny dla osoby pozostaj�cej w bezruchu. ��dka zako�ysa�a si�, gdy Roza powoli, niezgrabnie zacz�a si� przesuwa� w stron� Mattiasa. Nie m�g� powstrzyma� si� od �miechu na widok jej niezdarnych kanciastych ruch�w, a� nazbyt wyra�nie m�wi�y, �e Roza dawno ju� nie p�ywa�a �odzi�. Powiedzia� jej o tym rozbawiony. Wysun�� ku niej usta, na po�y �artem, a na po�y w ulotnym poca�unku, kt�ry m�g� przynie�� jej wiatr.

Roza skrzywi�a si� i poprzysi�g�a sobie, �e Mattias nie zobaczy, jak wpada na g�ow� do morza. Ale nie przeszkadza�o jej jego rozbawienie, skrywane pod zas�on� ciep�ego u�miechu. Na d�ugich w�osach, zwi�zanych na karku, nosi� czapk� z b�yszcz�cym daszkiem i przez moment skojarzy� jej si� z piratem z Karaib�w. Roza �a�owa�a, �e nie mo�e mu o tym powiedzie�. Ze nie mo�e mu zdradzi� wszystkich tych drobnych my�li bez szczeg�lnego znaczenia, kt�re od czasu do czasu lekkim zak�uciem przypomina�y jej o swojej obecno�ci. �a�owa�a, �e nie mo�e si� z nikim nimi podzieli�.

Nie, to nie tak, poprawi�a si� w my�lach. To nie chodzi o to, �e z nikim, czyli z ka�dym. Chcia�a si� nimi dzieli� z Mattiasem.

Raija pokaza�a jej, �e to mo�liwe. Kobieta, kt�ra �y�a przed stu laty, we �nie ukaza�a jej fragmenty swego �ycia i kaza�a dostrzec podobie�stwo. U�wiadomi�a Rozie, �e nie przysz�a na �wiat w rodzinie kobiet, kt�re rezygnuj�, napotkawszy pierwsz� przeszkod�.

W �y�ach Rozy p�yn�a ta sama krew. Krew Raiji. Gor�ca krew Alatalo. Przez sto lat wymiesza�a si� z ni� krew innych rodzin. Pot�nych rodzin.

W �y�ach Rozy p�yn�y te same soki. Raija twierdzi�a, �e Roza z nich wszystkich jest do niej najbardziej podobna. Czy to jest bez znaczenia?

��Obejmij mnie! � poprosi�a Roza i przytuli�a si� do Mattiasa. W ko�cu si� do niego przedosta�a. Pomimo chybotania uda�o jej si� przej�� such� nog�.

Mattias zdo�a� obj�� j� ramieniem okrytym samodzia�ow� kurtk�. U�cisn�� j� lekko, nie do ko�ca pewny, czego od niego oczekuje. Roza mia�a tak� zmienn� natur�. By�a jak letnia pogoda w ich cz�ci �wiata. W jednej chwili tylko s�o�ce, woda g�adka jak lustro, a ju� w nast�pnym momencie deszcz, czarne niskie chmury, kt�re zaraz ust�powa�y miejsca wiatrowi siek�cemu w spienione fale i rozcieraj�cemu s�l na wystaj�cych kamieniach.

Roza dotkn�a policzkiem r�kawa jego kurtki. Jednym tchem zaczerpn�a od niego mocy. Przy nim czu�a si� jak w domu. To by�o niezwyk�e uczucie. Nie wiedzia�a, czy jej si� podoba. Nie chcia�a si� od niego uzale�nia�. Nie �yczy�a sobie, by jaki� m�czyzna z�apa� lejce i kierowa� ni� tak, jakby by�a koniem albo wo�em. Nigdy nie ugnie karku przed m�czyzn�. Nigdy �adnemu nie ulegnie.

Nigdy wi�cej.

Ale Mattias dawa� jej bezpiecze�stwo. Pachnia� znajomo. We�n�, m�czyzn� i owym szczeg�lnym zapachem swojej sk�ry. Niczym przyprawa, kt�rej nazwy nie zna�a. Samodzia�owa kurtka i spodnie przesycone by�y potem i s�on� wod�.

�Bezpiecznie!� � rozleg� si� szept w my�lach Rozy, uwodzicielski i przekonuj�cy. Jak�e �atwo by�o da� si� uko�ysa� takiej piosence. Jak �atwo j� zaakceptowa�, otworzy� si� przed ni� i by� mo�e ryzykowa� utrat� samej siebie. Musia�a zachowa� trze�w� g�ow�.

Nigdy wi�cej nie b�dzie niczyj� w�asno�ci�.

Nigdy nie b�dzie niczyj� niewolnic�.

A ten g�os szepn�� jej, �e Mattias nigdy by do tego nie dopu�ci�. Nigdy by tego nie chcia�, by� na to zbyt silny. M�czy�ni tacy jak on pragn�li mie� u swego boku silne kobiety.

Warte tyle samo co oni.

Roza nie wiedzia�a, czy starczy jej �mia�o�ci, �eby w to uwierzy�. Nie by�a pewna, czy tacy m�czy�ni istniej� naprawd�. Czu�a si� troch� jak blu�nierca, �e przysz�a jej do g�owy taka my�l, chocia� by�a kobiet�. Ale wierzy�a w to. W g��bi duszy wierzy�a, �e m�czy�ni i kobiety maj� t� sam� warto��. Nie zna�a jednak nikogo, komu mog�aby o tym powiedzie�. Wi�kszo�� ludzi potraktowa�aby j� jak wariatk�.

Mo�e to i bez znaczenia, co sobie pomy�l�. I tak ju� raz na zawsze wyrobili sobie o niej opini�. Podczas jej nieobecno�ci nie zape�nili zajmowanego przez ni� wcze�niej miejsca. Czeka�o na ni�. Wkroczy�a na nie zaraz po powrocie. Nowa, dziwna, niebezpieczna my�l z jej strony i tak ju� niewiele j� odmieni w oczach ludzi. Wszyscy s� przekonani, �e dobrze wiedz�, kim jest.

Roza odetchn�a g��biej. Wdycha�a zapach Mattiasa. Wdycha�a poczucie bezpiecze�stwa albo to, co z nim myli�a.

Byli daleko od brzegu, lecz chocia� popycha� ich wiatr i ci�gn�y morskie pr�dy, nie oddalili si� zbytnio od szlaku. Mattias zwin�� �agiel, leciutko ko�ysali si� na drobnych zmarszczkach na powierzchni wody. Nikt opr�cz mew nie m�g� s�ysze� tego, co do siebie m�wili, a gdyby szarobia�y ptak nawet ochryp� od wrzasku, usi�uj�c przekaza� dalej zas�yszane wie�ci, to i tak �aden cz�owiek nie zas�u�y� na to, by go zrozumie�. Roza by�a bezpieczna.

��Uwa�a�am, �e powinnam ud�wign�� to sama � powiedzia�a, karmi�c si� ciep�em Mattiasa. Wargami muska�a kurtk� zakrywaj�c� jego pier�. Samodzia� tak przyjemnie �askota�. Chcia�a, by tak by�o. Chcia�a tak siedzie�. � Uwa�a�am, �e nie powinnam z nikim si� tym dzieli�, bo nie chodzi wy��cznie o moje �ycie. To dotyka tak wielu innych os�b, �e chocia� tutejsi ludzie nie znaj� tamtych, to uzna�am, �e nie mog� ich tak obna�a�.

��A teraz? � spyta� Mattias, delikatnie pocieraj�c brod� o jej w�osy. Nitki jedwabnej prz�dzy wpl�ta�y si� w zarost, zawis�y w powietrzu jak paj�czyna pomi�dzy nimi, gdy tylko lekko uni�s� g�ow�. Mattias u�miechn�� si� na ten widok. Ten �miech nale�a� tylko do niego, poniewa� ona tego nie widzia�a. Nie bardzo rozumia�, o czym Roza m�wi, do czego zmierza, ale nauczy� si�, �e w stosunkach z ni� nie trzeba si� zanadto spieszy�. Brakiem po�piechu okazywa�o si� jej szacunek.

��Chc� si� tym podzieli� z tob�.

��Dlaczego? � spyta�.

�wiat si� chybota�. �wiatem by� on i ona w tej �upince unosz�cej si� na wodzie. Pod nimi rozci�ga� si� zielononiebieski, g��boki fiord. Zmieni� si� w szerok� wielk� ram�, kt�ra ich otoczy�a. Male�ki obrazek, male�ki kawa�ek �wiata. Gdyby si� teraz wywr�cili, zdo�aliby dotrze� do brzegu, nawet gdyby nikt ich nie zauwa�y� i nie pospieszy� na ratunek. Ale wystarczy�oby, �eby fale bodaj odrobin� uros�y, a wiatr powia� ostrzej, a mo�liwo�� ocalenia znacznie by zmala�a.

Mattias nie wiedzia�, dlaczego akurat w tej chwili w jego g�owie pojawi�y si� takie my�li. Nie wiadomo, sk�d si� wzi�y. Ogarn�� go jaki� l�k, kt�rego nie zna�, gdy by� m�odszy. Kiedy� nie wiedzia�, co to strach. L�ki przysz�y powoli, z up�ywaj�cymi latami. Teraz zawsze liczy� si� z najgorszym. Rozgl�da� si� za mo�liwo�ciami wyj�cia na wypadek, gdyby najgorsze si� zdarzy�o. Gdyby nagle uderzy�o.

Ba� si�, �e j� straci.

Straci� Raiss�. Nie by�a to wi�c dla niego nowo��.

Od chwili, gdy wsiedli do �odzi, by� przekonany, �e ju� straci� Roz�. Teraz ta pewno�� si� zachwia�a, a niepewno�� nios�a ze sob� nadziej�.

��Wydaje mi si�, �e przeznaczone nam jest, aby�my byli razem, Mattiasie � powiedzia�a Roza po prostu.

Mattias s�ysza�, �e si� u�miechn�a. On te� mia� u�miech na twarzy, ale wci�� brakowa�o mu pewno�ci, g��bokiego przekonania. Wci�� pozostawa�a jedynie nadzieja.

��Wydaje mi si�, �e nasz czas ju� nadszed� � podj�a Roza. � �le by by�o zaczyna� od mg�y i tajemnic.

Mattias nie pyta�, co sk�oni�o j� do tak nag�ej zmiany zdania. Po zdecydowanej odmowie, jak� otrzymali u pastora, mia� wra�enie, �e Roza szuka wym�wek, by ca�kiem z nim zerwa�.

Pod powiekami Mattias widzia� obraz Natalii. Przestraszy� si�, �e nie potrafi stwierdzi�, czy widzi j� na w�asne oczy, czy mo�e patrzy oczami dziada. Oddech obcego, lecz mimo wszystko znajomego �miechu tkwi� mu w uszach. B�dzie si� musia� nauczy� z tym �y�, skoro przyjdzie mu dzieli� dni z Roz�.

Kobiety z przesz�o�ci.

Duchy. Cienie. Sny.

Mo�e wymaga�y ofiary w postaci m�czyzny. Mo�e w tym wszystkim w�a�nie o to chodzi�

��Kiedy Peder odszed� � zacz�a m�wi� Roza mocnym, pewnym g�osem � wyjecha� do Walii. Mo�e pami�tasz, cumowa� tu wtedy angielski statek. Nie musia� szuka� �adnych �cie�ek w�r�d zimnej nocy. Nie zostawi� �adnego �ladu, poniewa� wszed� na pok�ad tego statku. Morze nie przechowuje �adnych �lad�w. Morze zamyka si� wok� tego, co wie. W pewnym mie�cie w Walii, kt�re nazywa si� Swansea, przesta� by� Pederem Johansenem. Sta� si� Peterem Johnsonem�

��Spotka�a� go? � spyta� Mattias, leciutko odsuwaj�c j� od siebie. Wpatrywa� si� w jej niebieskie oczy, przejrzyste jak �r�dlana woda. Zdrowy policzek Rozy by� niemal r�wnie czerwony jak ten, poparzony przez ojca, gdy by�a jeszcze dzieckiem.

��Owszem, spotka�am Pedera � odpar�a Roza cicho, ca�y czas przytrzymuj�c Mattiasa wzrokiem. � Dlatego mam pewno��, �e on nie �yje. Nic nie stoi na przeszkodzie naszemu ma��e�stwu, ja o tym wiem. Nie ma �adnych przeszk�d, Mattias. Uczestniczy�am w szykowaniu go do trumny, ale nie mog� udowodni� tego �adnymi dokumentami. Jestem wdow� po nim. Ale nie ja jedna.

Mattias wtuli� policzek w jej w�osy.

��Jego historia splata si� z moj� � ci�gn�a Roza. M�wi�a troch� tak, jakby opowiada�a ba��. � Jego �ycie splot�o si� z moim, Mattiasie. Na nic si� nie zda�a jego ucieczka ode mnie i rozpoczynanie �ycia od nowa jako kto� inny, pod zmienionym nazwiskiem, w innym kraju. Na nic si� nie zda�o przep�yni�cie przez kilka m�rz. Los z��czy� nas ze sob�, jak gdyby wiod�a nas razem fala przyp�ywu. On i ja byli�my kawa�eczkami tego samego wraku, a morskie fale, przyp�ywy i odp�ywy zn�w wyrzuci�y nas razem na brzeg. Tak aby�my w pewnym sensie zn�w mogli by� cali, tak aby�my mogli si� pogodzi�. Wybaczy� sobie�

��Zacznij od samego pocz�tku, moja Rozo! � poprosi� Mattias, kt�ry za nic na �wiecie nie chcia�, aby omin�a go ta historia. Nie wierzy�, �e Roza jeszcze raz otworzy przed nim serce, je�li teraz nie b�dzie chcia� jej wys�ucha�. � Zacznij od tego, �e nie po�egna�em si� z tob�, kiedy wyjecha�a� z Kafjord. Od tego, �e rozstali�my si� w nieprzyja�ni. �a�owa�em tego � przyzna� i poczu� supe� w brzuchu na wspomnienie tamtych chwil. � �a�owa�em swojego gniewu. Tak cz�sto my�la�em, �e je�li nie dane nam b�dzie jeszcze raz si� spotka�, Rozo, kochanie, to b�dzie to ostatnia rzecz, jak� o mnie zapami�tasz. Ostatnia, jak� ja zapami�tam o tobie. To by�o gorzkie po�egnanie, moja kochana, cho� tak naprawd� wcale nim nie by�o.

��Wyjecha�am z Kafjord po to, aby urodzi� Davidowi Warrenowi syna, w kt�rego �y�ach p�yn�aby jego krew � oznajmi�a Roza.

Mattias milcza�.

Ju� w nast�pnym oddechu poprawi�a si�:

��Wyjecha�am z Kafjord, �eby da� Margaret Warren syna, w kt�rego �y�ach p�yn�aby krew Davida. Dosta� to dziecko, ale ono nie przysz�o na �wiat po to, aby prze�y�. Umar�o. Mo�e Margaret nie by�a pisana rola matki? Nic o tym nie wiem. Wzi�li do siebie mojego brata Andersa i zrobili z niego Andrew. Obieca�am mu syna, a da�am dw�ch. Po�wi�ci�am dziecko i brata. Tego rodzaju ofiary nie s� obce w mojej rodzinie, Mattiasie. Wiedzia�e� o tym?

Z roztargnieniem kiwn�� g�ow�.

��Pojecha�a� do Walii?

��Do Irlandii � wyja�ni�a Roza i przed oczami stan�a jej stajnia Franka O'Shaughnessy, anglika�skiego pastora z Kinsale, kt�ry okaza� si� kim� znacznie wi�cej ni� tylko pastorem. Ukaza�a jej si� twarz siostrze�ca pastora, Seamusa, tak jak wygl�da� w�wczas, kiedy jej oczy widzia�y go po raz pierwszy, w�a�nie w stajni Franka O'Shaughnessy. Jej g�os zabarwi� si� uczuciami, jakie ogarnia�y j� na my�l o Seamusie. Nawet Mattias to zauwa�y�.

��I tam pozna�am cz�owieka, kt�ry zosta� ojcem Lily. Kt�ry by� mi dro�szy ponad �ycie. Za kt�rym zawsze t�skni�am. Kt�rego zna�am, zanim jeszcze go spotka�am. On m�wi�, �e kocha� mnie przez ca�e swoje �ycie. �e wiedzia� o mnie, jeszcze zanim si� urodzi�. Twierdzi�, �e zawsze czeka�, a� si� zjawi�. Zostali�my sobie po�lubieni podczas bardzo osobliwej ceremonii �lubnej. Dla nas ona by�a wa�na, nawet je�li nie akceptowa� jej �aden ko�ci� ani Pan B�g. Dostali�my na to dokument. To by� tylko kawa�ek papieru. Ten m�czyzna by� bratem Fiony. Fiona po�lubi�a stolarza. Cz�owieka, kt�ry w pewnym sensie urodzi� si� w Swansea jako Peter Johnson. Tego, kt�rego my znali�my jako Pedera Johansena.

��Opowiadaj dalej! � zach�ci� j� Mattias, nie czuj�c nawet, w jak niewygodnej pozycji siedzi.

Roza opowiada�a.

O Irlandii.

O ub�stwie i niesprawiedliwo�ci, kt�ra szarpa�a dusz� tak, jak potrafi� rozszarpa� cia�o szpony dzikiego zwierz�cia.

O statkach.

O Afryce i Atlantyku, o strasznych klatkach dla ludzi.

O �ywym �adunku. O cia�ach, kt�re noc� wrzucano do morza, bo �ycie ju� z nich usz�o i przesta�y stanowi� jak�kolwiek warto��, daj�c� si� zamieni� na dolary.

O Georgii.

O pi�knie i okrucie�stwie w krajobrazie, upale i ludziach.

O b�lu, kt�ry szed� pod r�k� z najwi�ksz� z mo�liwych rado�ci�.

O niewolnikach.

O krzywdach.

O dwoisto�ci wszystkiego, co widzia�a wok� siebie.

O podziemnej organizacji.

O Seamusie.

O bezsensownych zab�jstwach.

O walce o w�adz�.

O krzywdzie, zdradach i o dw�ch twarzach, kt�re mieli chyba wszyscy tamtejsi ludzie. O t�sknocie. O Seamusie, Joem i Irlandii.

I o d�ugiej podr�y do domu.

Nie opowiadam ci o wszystkim. Obejmujesz mnie, jakbym by�a z najdelikatniejszego szk�a. I wierzysz mi, m�j drogi przyjacielu! M�j najlepszy przyjacielu!

Wierzysz mi, a ja nienawidz� si�, poniewa� przemilczam kawa�eczki siebie. Ale taka ju� jestem. Taka ju� moja natura.

Opowiadam ci du�o o tym, co wydarzy�o si� w Georgii. M�wi� du�o o Seamusie, o naszej mi�o�ci. Opowiadam ci o obietnicach, kt�re sobie sk�adali�my, ale ty ich nie rozumiesz. Nie rozumiesz powagi wypowiadanych s��w. Tego, co w nich bezdenne, bezgraniczne. Nie rozumiesz Seamusa, poniewa� nigdy go nie spotka�e�. Nigdy nie spotka�e� kogo�, kto by by� do niego podobny, i bez wzgl�du na to, ilu s��w u�yj�, nigdy nie zdo�am go opisa� w �aden sprawiedliwy spos�b. Nie da si� stworzy� idealnego obrazu Seamusa.

Wiem, �e on mia� swoje mroczne strony. Ukazano mi je w Irlandii. Zosta�am zmuszona do tego, by je zobaczy�. Ale to niczego nie zmieni�o w tym, co po��czy�o Seamusa i mnie. Seamus by� cz�owiekiem, niczym ponadto. Nigdy nie oczekiwa�am od niego, �e b�dzie bez skazy. Kocha�am go z uwagi na wszystko, czym by�. Pomimo wszystkiego, czym by�.

Kocha�am go.

Opowiadam ci wszystko, co jestem w stanie z siebie wydusi�. M�wi� r�wnie� o marzeniach, kt�re ona mi przedstawia. O tym, co stara mi si� powiedzie�, pokazuj�c mi swoje �ycie.

Opowiadam ci tyle, ile jestem w stanie powiedzie�, Mattiasie, m�j najdro�szy przyjacielu.

Wszystkiego odda� ci nie mog�.

Kiedy zacz�a marzn��, musia�a wsun�� si� pod okrycie Reijo. Przytuli�a si� do niego tak blisko, jak tylko mog�a. Potem r�wnie� ona zasn�a.

Zrobi�o si� cieplej. Zawsze by�o ciep�o, kiedy tu przybywa�a. Ledwie wyczuwa�a powiew wiatru. Ale s�o�ce czu�a. Wita�o j� ciep�e i �yczliwe.

Raija wiedzia�a, �e trawa pod stopami jest mi�kka. Nie rozumia�a, dlaczego chodzi w kumagach. O wiele przyjemniej by�oby dotyka� soczystej trawy bosymi stopami.

On tak cz�sto chodzi� boso.

Mikkal.

Szuka�a go.

Zm�czy�o j� to szukanie.

Zm�czy�o tak, �e musia�a przysi���. Jak dobrze m�c odpocz�� w trawie. Chcia�a si� na niej po�o�y�, popatrze� na niebo nad g�ow�. Chcia�a tu odpocz��.

Trawa by�a taka mi�kka�

Ale sen nie chcia� tutaj przyj��. S�o�ce piek�o sk�r�, nie pozwala�o zasn��. Trawa �askota�a j� w policzki. Nie dawa�a spokoju.

Gdzie on jest?

Gdzie jest Mikkal?

Nigdzie nie wida� by�o �adnej smu�ki dymu. Nie widzia�a jurt. Nie by�o �adnej siida, pe�nej �miechu, d�wi�k�w i ludzi, za kt�rymi t�skni�a.

Nie znalaz�a lav'vo, kt�re jej pokazywa�. Tego, kt�re, jak m�wi�, zbudowa� dla nich.

Dla niej.

Czy�by zab��dzi�a?

Czy to jakie� inne miejsce?

Dlaczego nie znalaz�a Mikkala? Gdzie on jest? Nie czeka� na ni�?

Raija zerwa�a si� na nogi i pu�ci�a biegiem. Wzywa�a go. Ochryple wykrzykiwa�a jego imi�. Krzycza�a, a� zabrak�o jej g�osu, ale nikt jej nie odpowiedzia�.

Nie by�o Mikkala.

M�wi� przecie�, �e b�dzie na ni� czeka�. Tak powiedzia�. Obieca� jej to�

��Jumala, Raiju! Ty ju� nie �pisz! Popatrz na mnie! Sp�jrz na mnie, Raiju!

Nie by� to g�os Mikkala, lecz Raija i tak us�ucha�a.

Pozna�a Reijo.

��Dlaczego tu jeste�? � spyta�a. Oczy mia�a szeroko otwarte. � Szuka�am Mikkala. Widzia�e� go? Mia� na mnie czeka�, ale go tam nie by�o. Odszed� gdzie�, chowa si� przede mn�. Musz� go szuka�. Musz� go odnale��. Musz� znale�� Mikkala.

Chcia�a si� wyrwa� z r�k Reijo, ale trzyma� j� za mocno. Z ca�ej si�y.

��Sp�jrz na mnie, do diab�a! Raiju, s�yszysz, co m�wi�?

Kiwn�a g�ow�. Nie musia� krzycze�, i tak go s�ysza�a. Obrzuci�a go spojrzeniem.

��Nie zimno ci? � spyta�a. Reijo rzeczywi�cie zmarz�. By�a noc, a on prawiedzwoni� z�bami. Ba� si� jednak j� pu�ci�. Nie wiedzia�, co jeszcze gotowa zrobi�, gdyby pozwoli� jej odej��. To by� sen, a on si� tego ba� i nie bardzo potrafi� to nazwa�. To by�o straszne.

��Nie �pisz, Raiju? S�yszysz mnie? Mo�esz ze mn� rozmawia�? Obudzi�a� si� ju�? Rozumiesz, co do ciebie m�wi�?

��Nie krzycz do mnie! Musz� znale�� Mikkala! Pu�� mnie, Reijo! P�jd� go szuka�!

Reijo uczepi� si� tej mo�liwo�ci.

��Ubior� si� i ci pomog�. Musisz na mnie zaczeka�, dobrze?

Kiwn�a g�ow�. Zdziwiona przygl�da�a mu si�, kiedy wysuwa� si� spod okrycia.

Reijo poczu� si� za�enowany. Ta Raija by�a o wiele bardziej obca od tej, kt�r� nazywa� Rais�. Spakowa� ich plecaki, zgasi� ognisko, zwin�� sk�ry i przymocowa� je do swojego worka. Ona przez ca�y czas �ledzi�a go wzrokiem. Takim samym, jaki mia�a w tych chwilach, gdy od nich si� oddala�a.

Reijo zastanawia� si�, czy w Rosji te� j� to nachodzi�o. Czy tam r�wnie� miewa�a takie spojrzenie na jawie?

��Spiesz� si� jak tylko mog� � t�umaczy�. Zachodzi� w g�ow�, co teraz mog� widzie� jej oczy.

Czy widzia�a go takim, jaki by� naprawd� w tej chwili, czy te� raczej jakby jego odbicie w krzywym zwierciadle? A mo�e tak, jak wygl�da� w innym czasie?

W przesz�o�ci albo w przysz�o�ci?

Wszystko by�o mo�liwe, gdy Raija ucieka�a od rzeczywisto�ci. Innej nazwy na to nie mia�.

Poznawa� po niej, �e jej zdaniem mitr�y zbyt du�o czasu. Nie zd��y� pozbiera� si� do ko�ca, gdy odesz�a.

Nic nie m�g� na to poradzi�. Nie zostawi przecie� niedogaszonego ogniska. Musia� po�wi�ci� na to tyle czasu, ile trzeba. Na szcz�cie ruszy�a dolin� wzd�u� rzeki. Razem r�wnie� pow�drowaliby t� drog�.

Ale nie po takiej stromi�nie.

Marsz utrudnia� mu plecak Raiji. Wprawdzie nie by� du�y ani ci�ki, ale oznacza� dodatkowy baga�, a ona porusza�a si� krokiem tak lekkim i bieg�a tak pr�dko, �e Reijo si� przerazi�. Czy zdo�a j� powstrzyma�?

��Mikkal! � rozleg� si� jej g�os. Krzycza�a przenikliwie jak siewka. � Mikkal!

Reijo spieszy� za ni�. Widzia� przed sob� jej sp�dnic� i niebiesk� chust� z zorz� polarn� ta�cz�c� na plecach.

��Mikkal! Nie odchod� ode mnie! Mikkal, mia�e� na mnie czeka�!

Reijo przeszed� dreszcz. Od �mierci Mikkala min�o ju� szesna�cie lat. Straszne by�o s�ucha� tego krzyku, kt�rym go przyzywa�a. Chocia� Raija pod wieloma wzgl�dami powr�ci�a ze �wiata �mierci, Reijo wiedzia�, �e w wypadku Mikkala to niemo�liwe.

Mikkal umar� naprawd�.

Czas p�yn�� i Raija w ko�cu poczu�a zm�czenie. Bardziej sz�a ni� bieg�a. I nie posuwa�a si� prost� �cie�k�. Szuka�a na o�lep, raz tu, raz tam. Dzi�ki temu Reijo mia� szans� si� do niej zbli�y�.

��Mikkal! Mikkal! Noc r�wnie� poblad�a. Nic nie odpowiada�o naten krzyk, wzywaj�cy umar�ego.

Raija, posuwaj�c si� naprz�d, p�oszy�a ma�e ptaszki. Nie zwraca�a na to uwagi. Nie s�ysza�a �wierkotu, kt�ry rozbrzmiewa� za jej plecami. Nie s�ysza�a ptasich krzyk�w, g�osz�cych niebezpiecze�stwo.

Czy w jakim� momencie powinien by� post�pi� inaczej? Niestety, na to pytanie Reijo nie znalaz� odpowiedzi. Zasn��. Ona te� spa�a. Wszystko wydawa�o si� takie dobre. Czu� spok�j. Mia� w sobie spok�j i nasycenie. Ledwie zauwa�y�, �e si� do niego przytuli�a.

A potem nagle rozdar�a noc krzykiem. Wzywa�a Mikkala.

Teraz krzycza�a zn�w:

��Mikkal!

Prawie j� dogoni�. Nie mia� poj�cia, sk�d ona czerpie si�y.

Reijo ba� si� o to, co mo�e si� sta�, gdy ona os�abnie. Z drugiej jednak strony l�ka� si�, �e jej si�y oka�� si� niespo�yte i b�dzie par�a naprz�d dot�d, a� on nie zdo�a dotrzyma� jej kroku. Przecie� mog�a tu zab��dzi�!

��Mikkal! Reijo mia� wra�enie, �e od jej krzyku niebo zarazp�knie na p�. W ko�cu i anio�om zrobi si� jej �al.

Nie zdziwi�by si�, gdyby Mikkal naprawd� wyszed� jej na spotkanie.

W tych jej krzykach tyle by�o rozpaczy.

Czu� si� za ni� odpowiedzialny. Nigdy nie o�mieli� si� jej o tym powiedzie�, bo tylko odwr�ci�aby si� do niego plecami i wcale by si� do niego nie odzywa�a.

Na Jumal�, przecie� ona za kilka tygodni ma wraca� do Rosji! Do tego czasu on jest za ni� odpowiedzialny. Oby tylko nic jej si� teraz nie sta�o!

Reijo bieg� naprz�d, a� w oczach mu pociemnia�o. Widzia�, jak Raija pada na kolana i zas�ania twarz d�o�mi. Rzuci� wtedy na ziemi� ca�y baga� i pu�ci� si� biegiem.

P�aka�a. Popatrzy�a na niego i zarzuci�a mu r�ce na szyj�. Wyp�akiwa�a oczy w jego kurtk�. Ca�a a� trz�s�a si� od p�aczu.

Reijo g�adzi� j� i pociesza�. W pewnej chwili popatrzy� w niebo i pos�a� w jego stron� podzi�kowanie bez s��w. Ten, do kt�rego by�o skierowane, i tak je wychwyci.

Raija wr�ci�a.

Nie wiem, dlaczego mi to pokaza�a. Mo�e to ostrze�enie.

Boj� si�.

Wydaje mi si�, �e potrzebuj� kogo�.

Wydaje mi si�, �e Mattias jest t� osob�. Tym, kt�ry ma dosy� si�y, aby �y� u mego boku a� do chwili, kiedy nie b�dzie ju� przed nami wi�cej dni. On oznacza rzeczywisto�� i bezpiecze�stwo. Ufam mu.

Oboje wiemy, czego mo�emy od siebie nawzajem wymaga�.

Tak jak Raija mia�a swego Reijo, tak ja mam swojego Mattiasa. Nie ��czy nas burzliwa nami�tno��, po��danie, kt�re spala�oby mnie od �rodka. Ale nie wszystko musi zgin�� w ogniu.

Tak mi si� wydaje.

Chc� tego.

I boj� si�.

Nie chc� straci� Seamusa.

Moje usta formuj� s�owa w j�zyku, kt�rego Mattias nie rozumie. Wypowiadam je szeptem:

��Nie opuszczaj mnie, ukochany!

��Nie mo�esz mi odebra� dziecka! Nie mo�esz mi odebra� Mattiego!

Liisa trzyma�a syna Mattiasa przed sob� jak tarcz�. Dziecko obudzi�o si� z popo�udniowej drzemki i zanosi�o si� teraz g�o�nym p�aczem, wyczuwaj�c nagi strach opiekunki.

��Nie pozwol� na to! � krzycza�a dalej �ona Olego przenikliwym g�osem, cofaj�c si� w stron� alkierza z ch�opcem mocno przyci�ni�tym do piersi. Nie czu�a, �e sprawia dziecku b�l.

Ma�y p�aka� z b�lu i ze strachu. Nikt wcze�niej tak si� z nim nie obchodzi�. Zawsze dotyka�y go lekkie d�onie, pe�ne mi�o�ci, troski, �agodno�ci. Liisa z czu�o�ci� tuli�a go do siebie, ojciec i wuj delikatnie go podnosili. Jego male�kie cia�ko nigdy nie zazna�o przemocy. Nikt nie krzycza� ponad jego g�ow�. Nikt nie wydawa� z siebie d�wi�k�w, kt�re wbija�y si� w uszy jak no�e, szarpa�y i rozrywa�y g�ow�.

Teraz Matti si� ba� i wrzeszcza� ile tchu w piersi.

��Nie mo�esz mi zabra� Mattiego!

��Mattias jest jego ojcem � stwierdzi� Ole ponuro i wyj�� ma�ego z obj�� Liisy.

Ch�opczyk nie przestawa� p�aka�, Ole musia� wi�c podnie�� g�os, by przekrzycze� przenikliwy p�acz dziecka.

��To nie jest twoje dziecko, Liiso! Zawsze wiedzia�a�, �e to nie jest tw�j syn. Nie udawaj. Zawsze wiedzia�a�, �e dzieciak pewnego dnia wr�ci do Mattiasa. Inna kolej rzeczy by�aby wbrew naturze.

Liisa z trudem chwyta�a oddech. Nie mog�a krzykn�� na m�a. Nie mog�a podnie�� na niego g�osu. To by�o Samuelsborg. To by� jego dom. To Ole by� panem tego domu. To on w tej rodzinie nosi� spodnie. Liisa ju� teraz to wiedzia�a, niewiele zreszt� czasu potrzebowa�a, by si� tego nauczy�.

��Tak go kocham � powiedzia�a cicho. Mattias niezgrabnie wzi�� z jej r�k wierzgaj�cego, pr꿹cego si� ch�opca. Swojego syna. Nie by� przyzwyczajony do trzymania go na r�kach. Ruchy go zdradza�y. Od dawna ju� nie czu� si� dobrze z dzieckiem w obj�ciach. Zreszt� przed Mattim nosi� jedynie Synneve. Nie nawyk� do dzieci. Tkwi� w nim poza tym l�k, wra�enie, �e syn go nie lubi.

Matti nie chcia�, �eby Mattias trzyma� go na r�kach.

Jak gdyby ch�opczyk wiedzia�, �e ma�o brakowa�o, a Mattias po znikni�ciu Raissy porzuci�by dziecko. Nie interesowa� si� synem. Chodzi�o mu jedynie o odnalezienie �ony. Nie by� w stanie wykrzesa� z siebie uczu� dla ma�ego, bezradnego cia�ka w ko�ysce. To Raiss� kocha�. Raissa zajmowa�a wszystkie jego my�li, w ka�dej minucie doby tkwi�a mu we krwi. L�k o to, co mog�o j� spotka�, nie pozwala� mu zasn��. Do Mattiasa nie dociera�o, �e jest odpowiedzialny r�wnie� za to dziecko.

Nie by� w stanie tego zrozumie�.

Matti umar�by, gdyby nie Liisa. To ona otoczy�a ma�ego ca�� swoj� trosk� i mi�o�ci�. Zaj�a si� ch�opczykiem, jakby by� jej rodzonym synem. Nie brakowa�o chwil, w kt�rych Mattias niemal got�w by� si� na to zgodzi�.

Zamierza� oznajmi� Liisie, �e mog� z Olem zosta� rodzicami jego syna. Przyj�� go do siebie tak naprawd�, a on zrezygnuje z wszelkich praw, z wszelkich roszcze� wobec ch�opca.

Wielokrotnie mia� takie o�wiadczenie na ko�cu j�zyka. Obraca� te s�owa w my�li. W g�owie uk�ada� d�ug�, pi�kn� przemow�. Za ka�dym razem jednak, gdy ju� chcia� j� wyg�osi�, odnosi� wra�enie, �e kto� k�adzie mu d�o� na ramieniu. Mattias czu� j�, jak gdyby rzeczywi�cie kto� go dotyka�, chocia� nigdy tej r�ki nie zobaczy�. Kto� sta� za nim, za jego plecami i wstrzymywa� go przed tym krokiem.

Sam t�umaczy� to ma��e�skimi k�opotami Olego i Liisy. Jaka� jego cz�stka nie chcia�a oddawa� im Mattiego, dop�ki w Samuelsborg panowa�a niezgoda.

Mattias nie wiedzia�, czy to prawdziwa przyczyna, ale wci�� mia� prawo nazywa� ch�opca swoim synem. By� jego ojcem i tak naprawd� nigdy go nie odda�. Teraz chcia� go odzyska�. To nie by�o wcale nierozs�dne ��danie. Pod wieloma wzgl�dami rozumia� Liis� i nadzieje, kt�re w sobie nosi�a, nadzieje, kt�re wi�za�a z Mattim, ale on ze swojej strony nigdy nie wypowiedzia� ani jednego s�owa, kt�re o�ywi�oby p�omie� jej t�sknoty. Nigdy nie powiedzia�, �e Liisa dostanie kiedy� ch�opca.

Wsp�czu� jej, ale Matti by� jego dzieckiem.

Tymczasem jego syn p�aka�. Nie lubi� go. Wyci�ga� r�czki do Liisy i nazywa� j� aiti.

Mam�.

Mattias ju� wcze�niej by� tego �wiadkiem, ale do tej pory nigdy si� nie przejmowa�. Tymczasem teraz zabola�o go, �e jego syn pierwsze s�owa wypowiedzia� po fi�sku.

��Zaopiekowa�a� si� nim, kiedy ja nie mog�em si� nim sam zaj��, Liiso � powiedzia�, ale g�osem na tyle wysokim i g�o�nym, aby Matti dalej si� go ba�. � Wspaniale si� o niego troszczy�a�. Nie mam s��w na wyra�enie ci swojej wdzi�czno�ci!

��Wolisz wi�c mi podzi�kowa�, zabieraj�c go ode mnie? � spyta�a Liisa. Policzki w okr�g�ej twarzy p�on�y, jasnoniebieskie oczy b�yszcza�y jak l�d. � Wobec tego ciesz� si�, �e nie potrafisz znale�� s��w, Mattiasie. Obawiam si�, �e mog�yby zapiec jeszcze bole�niej.

��To m�j syn!

��Diabelnie si� tym przejmowa�e� w ostatnim roku! � odci�a si� Liisa.

Celnie trafi�a.

��Dlaczego uwa�asz, �e teraz b�dziesz w stanie si� nim zaj��? � ci�gn�a wyzywaj�co. � Zamierzasz przesta� pi�? Zamierzasz przesta� si� zadawa� z upad�ymi kobietami? Wyszorujesz zapach zgnilizny w domu? Pozatykasz szpary w �cianach? Zdob�dziesz opa� przed nadej�ciem zimy? Zamierzasz co� zrobi� z ziemi�, kt�ra le�y od�ogiem? A mo�e my�lisz o znalezieniu sobie porz�dnej pracy, tak �eby� mia� do�� pieni�dzy i m�g� zadba� o rodzin�? Co, u diab�a, tak skutecznie ci� odmieni�o, Mattiasie Mattiassenie, �e nagle uwa�asz, �e jeste� w stanie zaj�� si� synkiem?

��Zamierzam zrobi� wszystko to, o czym m�wi�a� � rzek� Mattias spokojnie.

��S�ysza�am t� piosenk� ju� nie raz � odpar�a rozgoryczona Liisa, zerkaj�c na Olego. � I to nie tylko od ciebie, ojczulku. Ale do tej pory jeszcze nie by�am �wiadkiem takiego cudu i r�wnie� tym razem nie spodziewam si�, �e go zobacz�. Nie pozwol� ci zabra� ch�opca, dop�ki si� nie przekonam, �e niczego nie b�dzie mu u ciebie brakowa�o.

��Nie mo�esz zabroni� cz�owiekowi odebrania tego, co do niego nale�y � upomnia� j� Ole.

��Nie mog�? � rzuci�a Liisa wyzywaj�co, z wyra�n� drwin� w g�osie. � C�, chyba co wiecz�r ci w tym przeszkadzam, Ole Samuelsen!

��Akurat do tego nie potrzeba tak du�o si�y � odpar� z gorycz� Ole. � Bo ja nie pragn� ju� tego, co do mnie nale�y. Gorzej by by�o, gdybym tego po��da��

Liisa nie odpowiedzia�a.

��Nie b�dzie mu �le � rzek�a pocieszaj�co Roza.

Trzyma�a si� z ty�u. Uwa�a�a, �e nie powinna miesza� si� w to, co dotyczy�o bezpo�rednio �ycia Mattiasa. Na zewn�trz to nie by�a jej sprawa. To, co ona i on postanowili mi�dzy sob�, by�o przeznaczone jedynie dla ich uszu. Ale tu wrza�o tyle goryczy, i� uzna�a, �e musi przypomnie� wszystkim, kim s�.

��Nic dziwnego, �e tak m�wisz! � powiedzia�a gniewnie Liisa. � Musisz tak m�wi�. Ty i Mattias byli�cie zawsze�

Ugryz�a si� w j�zyk i przemilcza�a to, co zamierza�a wykrzycze�. Oczy jej si� zw�zi�y. Wolnym gestem z niezwyk�� staranno�ci� Liisa z�o�y�a r�ce na piersi. U�miechn�a si�. Na okr�g�ej twarzy pojawi� si� wyraz zrozumienia.

��Oczywi�cie! � pokiwa�a g�ow�. � Oczywi�cie, jak mog�am by� taka g�upia! Jak mog�am by� tak wyj�tkowo niedomy�lna! � Wybuchn�a �miechem, prawie opieraj�c si� o �cian�. �mia�a si�, a� �zy pociek�y jej po policzkach. � A ja ci� do tego zach�ca�am! Popchn�am ci� do niego. Chcia�am, �eby tak si� sta�o, ale nigdy nie s�dzi�am, �e odbierzesz mi Mattiego! � Z trudem prze�kn�a �lin�. � A wi�c �enisz si� z Roz�, Mattias. Dasz jej Mattiego w �lubnym podarunku? Niez�y posag, prawda? Ona nie potrzebuje Mattiego! Ma w�asne dziecko! Nie musi mi odbiera� mojego Mattiego! Ja nie mam innego dziecka. �adnego! Ty mo�esz jej da� jeszcze tuzin dzieciak�w, Mattias. Powiedz jej o tym! Ona bez k�opotu zachodzi w ci���. Wystarczy, �e sobie tego za�yczy. Dlaczego nie mia�aby urodzi� twoich syn�w? Ju� wcze�niej rodzi�a dzieci innym, prawda? Rodzi�a je po to, by je sprzeda�!

��Zamknij g�b�, Liiso! � rzuci� ostro Mattias.

��Niech m�wi � zaprotestowa�a Roza. � Ona tak my�li. Chc� wiedzie�, co my�li o mnie.

��Nie pozwol�, �eby to powiedzia�a � upiera� si� Mattias.

��Nie mo�ecie mnie powstrzyma� � triumfowa�a Liisa. � Roza nie potrzebuje Mattiego! Zr�b jej dziecko, a nie b�dzie chcia�a tego twojego syna, kt�ry przypomina jej Raiss�. Nie widzisz, jaki Matti jest do niej podobny? B�dziesz umia�a by� dla niego matk�, nie my�l�c jednocze�nie o Raissie, Rozo? Potrafisz by� �on� Mattiasa ze �wiadomo�ci�, �e to Raissa da�a mu pierworodnego i �e to j� kocha� bardziej ni� ciebie? �e zostawi� ci� dla niej�

��Matti to m�j syn i chc�, �eby by� ze mn� � oznajmi� Mattias.

Dziecko przesta�o wreszcie p�aka�. Mattias posadzi� sobie synka na ramieniu. Ma�y by� teraz spokojny, m�g� ogl�da� �wiat z g�ry, m�g� ci�gn�� za d�ugie, ciemne k�dziory ojca, Mattias mu tego nie broni�. Nie j�cza� te� tak jak Liisa.

��Uwa�aj, co bierzesz, Rozo! � przestrzeg�a Liisa. � I nie mam teraz wcale na my�li dziecka.

��Nie wezm� z nim �lubu � powiedzia�a Roza. � B�d� dba�a o jego dom, zajmowa�a si� jego dzieckiem. A w zamian dostan� dach nad g�ow� i jedzenie dla mnie i dla Lily.

��Dach nad g�ow� i wy�ywienie? � powt�rzy�a Liisa prze�miewczo.

��Dzi�ki temu wyprowadz� si� st�d � doda�a Roza.

��A wi�c b�dziesz jego gospodyni�? � spyta�a Liisa, �miej�c si� jeszcze g�o�niej ni� przedtem. � Ju� wcze�niej zdarzy�o ci si� by� gospodyni� � doda�a. � Za ka�dym razem niewiele dobrego z tego przysz�o.

��Ju� jutro mnie tu nie b�dzie � powiedzia�a Roza.

��Jutro?

��Teraz za p�no, �eby si� spakowa� � odrzek� Mattias kr�tko. � Prze�pi� si� w stodole.

��Mo�esz spa� z ni�. � Liisa niczego nie oszcz�dza�a. � Wszyscy wiemy, �e to nie b�dzie pierwszy raz. Wiemy te�, �e jak wr�cisz do domu, nie b�dziesz spa� w pustym ��ku. Dlaczego wi�c tutaj mieliby�my udawa�? Boisz si� okaza� szczero�� wobec bliskich, Mattias? Zamierzasz zabra� Mattiego do stodo�y?

��Roza si� nim zajmie � o�wiadczy� Mattias, chocia� wcze�niej tego nie uzgadniali.

Godziny, jakie sp�dzili unosz�c si� na wodach fiordu, wype�ni�y inne s�owa. Mattias wci�� nie m�g� do ko�ca przetrawi� historii, opowiedzianej przez Roz�. Nie wiedzia�, czy jej wierzy. Ale nie mie�ci�o mu si� te� w g�owie, by ktokolwiek potrafi� wymy�li� opowie�� cho�by troch� podobn� do tej, kt�r� Roza opowiedzia�a mu o swoim �yciu w ostatnich latach.

��Dop�ki Matti jest pod moim dachem, ja b�d� si� nim zajmowa� � upiera�a si� Liisa.

Roza pu�ci�a oko do Mattiasa i bez s�owa zabra�a ch�opczyka z r�k ojca. Uspokoi�a Mattiego, zdziwiony ch�opiec si�gn�� do wst��ki, kt�r� nosi�a we w�osach. Zerwa� j� z g�owy, Roza nie protestowa�a, pozwoli�a mu wzi�� j� do buzi. U�miecha�a si� do dziecka, �wiadoma, �e dla malca wci�� jest obca. R�wnie� niemowl�ta maj� prawo do szacunku.

Wiedzia�a, �e �atwo b�dzie pokocha� tego malca. Gor�co pragn�a, aby tak si� sta�o bez budzenia jednocze�nie niezgody pomi�dzy lud�mi, kt�rych uwa�a�a za swoich najbli�szych.

Bez s�owa przesz�a po zniszczonych, lecz wyszorowanych do bia�o�ci deskach pod�ogi. Na pod�odze le�a�y czyste szmaciane chodniki. Pojawi�y si�, odk�d Liisa zosta�a pani� na Samuelsborg. Wielki Samuel, ojciec Rozy, nigdy nie pochwala� takich rzeczy, twierdzi�, �e to zbytek. Matce Rozy i Olego, Nannie, nigdy nie pozwala� wype�ni� domu niepotrzebnymi ozdobami. Nie wiedzia�a nawet, �e za nimi t�skni, powszedni dzie� i tak by� dostatecznie ci�ki. Roza natomiast musia�a my�le� o przetrwaniu. Nie w g�owie jej by�y chodniki, nie mieli zreszt� dostatecznej ilo�ci zniszczonych ubra�, z kt�rych mo�na by by�o je utka�. A i te� brakowa�o jej zdolno�ci do tkania �adnych rzeczy przy krosnach. Ca�a r�czna robota, jak� wykonywa�a, musia�a si� do czego� przyda�. Oczywi�cie zawsze lubi�a to, co pi�kne, ale te� i zawsze trzyma�a si� od tego na pe�en szacunku dystans. Nigdy niczemu nie przygl�da�a si� z bliska. Przypatrywa�a si� temu, co pi�kne, jak przestraszony ptaszek. Serce wali�o jej mocno pod cienk� sk�r� na piersi za ka�dym razem, kiedy zbli�a�a si� do czego�, od czego bi�o promienne pi�kno. Roza je dostrzega�a, lecz zawsze by�a pewna, �e nie jest przeznaczone dla niej.

Teraz poda�a ch�opca Liisie, druga kobieta si� zawaha�a. W ko�cu wzi�a Mattiego na r�ce.

��Nie b�dziemy si� o niego k��ci� � o�wiadczy�a Roza.

��Ty nie masz do niego �adnego prawa!

��Ale Mattias je ma � odpar�a Roza cicho. Nie powiedzia�a nic ponad to, co ju� zosta�o powiedziane. Liisa ju� to wiedzia�a, lecz Roza rozumia�a, jak trudno jej jest si� z tym pogodzi�. Palcem pog�adzi�a ch�opczyka po w�osach. Nie poczu� tego, nie zwraca� na ni� uwagi, to Liisa by�a jego aiti, bezpiecznymi obj�ciami.

��Nigdy nie b�d� jego mam� � powiedzia�a Roza. � Jestem mam� Lily�

� i Michaela�

��Tobie b�dzie do tego najbli�ej, Liiso. On ci� nie zapomni. B�dziemy odwiedza� ciebie i Olego. Wy b�dziecie odwiedza� nas.

��To tak daleko! � poskar�y�a si� Liisa.

���odzi� to tylko jedna chwila � pochwali� si� Ole. � Ja nie potrafi� p�ywa� �odzi�! -.Wobec tego b�dziesz si� musia�a nauczy� � stwierdzi� bezlito�nie pi�kny brat Rozy. � Skoro tyle masz serca dla tego dzieciaka. Gorzej jest dr�czy� konia ci�arem nas obojga, babo. Ko� przynosi talary do tego domu, jedzenie na st�. A nie widz�, �eby� si� skar�y�a na jego widok�

��Mo�e to rzeczywi�cie nie tak bardzo daleko � usi�owa�a pociesza� si� Liisa. � Musicie go zabiera� ju� jutro?

Roza pomy�la�a, �e mogli jej da� wi�cej czasu. By�o miejsce na mi�osierdzie. Po obejrzeniu domu Mattiasa wiedzia�a, �e potrzebne tam jest gruntowne sprz�tanie, a trudno b�dzie wszystko wyszorowa� z dw�jk� dzieci pl�cz�cych si� pod nogami. Ale Mattias zdecydowa� za nich oboje.

��Jutro zabior� Roz� i jej dziecko. I Mattiego, Liiso. Nast�pnym razem przyjedziemy tylko z wizyt�.

P�niej d�ugo siedzieli we dwoje, Roza i Mattias. Przygl�da� si�, kiedy karmi�a piersi� Lily. Jeden k�cik ust delikatnie mu dr�a�.

��S� kobiety, kt�re pozwalaj� dzieciom ssa�, nawet kiedy te maj� kilka lat � rzuci� w powietrze. � Matti nigdy tego nie zazna�. Nigdy nie le�a� przy niczyjej piersi, opr�cz tych paru pierwszych tygodni, kt�re da�a mu Raissa. Kt�re da�a nam.

Nie prosi� jej, a Roza by�a mu za to wdzi�czna. Mo�e tak bardzo ba� si� odmowy, �e nie chcia� spyta�. Tak czy owak wiedzia�, �e go zrozumia�a. Bez wzgl�du na to, w jaki spos�b to powie, i tak b�dzie to oznacza� odrzucenie.

Poczu�a, jak �ciska jej si� serce.

Michael. Tego krzyku nie mog�a z siebie wypu�ci�. Nie powiedzia�a Mattiasowi o synku. Nie powiedzia�a o �adnym innym dziecku ni� Lily. Nie wiedzia�, �e na �wiecie istnieje jeszcze jedno dziecko, kt�re urodzi�a.

��Nie mog� przy�o�y� twojego synka do piersi � orzek�a, staraj�c si�, aby jej g�os zabrzmia� jak najspokojniej. Nigdy nie zdo�a mu wyt�umaczy� swojego b�lu, nie k�ami�c przy tym, a tego nie chcia�a.

��Nie powinienem by� o to prosi�.

��Przecie� nie prosi�e�.

��Oboje dobrze wiemy, �e tak by�o. Przepraszam, nie pomy�la�em. Oczywiste, �e musisz przede wszystkim my�le� o swojej malutkiej. Matti przyzwyczai� si� ju� do innego jedzenia. Dobrze znosi krowie mleko i owsiank�. Zaczyna by� ju� du�ym ch�opcem. Zapominam o tym. Nie mieszka� ze mn�, nie opiekowa�em si� nim. Liisa pod wieloma wzgl�dami ma racj�

Roza przy�o�y�a Lily do drugiej piersi, pozwoli�a j� ssa�. Czu�a, jak male�kie usteczka ufnie zaciskaj� si� na brodawce, i z oczu pop�yn�y jej �zy, gdy pomy�la�a o Michaelu.

Mattias �le to zrozumia�. Przykucn�� przed ni� i jej c�reczk�, koniuszkami palc�w ociera� �zy z twarzy Rozy. By� delikatny i czu�y, s�owa wypowiada� jedynie szeptem.

��Wybacz mi, kochana � prosi�. � Nie mia�em prawa pyta� ci� o to. Nie mia�em �adnego prawa, Rozo. Zapomnij. Tak bardzo ci� prosz�, nie p�acz!

Szukasz mnie, ukochany?

Szukasz mnie, Seamusie?

D�ugo ju� siedz� tu po ciemku. Wydaje mi si�, �e nikt nie s�ysza�, jak wykradam si� z domu. To Ole musia� naoliwi� zawiasy w drzwiach. Nie wychodzi� dzi� w nocy. Jest za jasno. I wci�� jeszcze jest lato. Musia�by te� przej�� przez kuchni�, �eby dotrze� do drzwi. A w kuchni �pi� ja i Lily.

Ze wzgl�du na Liis� mog�abym mo�e zosta� d�u�ej. Odk�d wr�ci�am, Ole jest spokojniejszy. Wydaje mi si�, �e si� wstydzi. Ale do mnie te� by si� przyzwyczai�. Zn�w zacz�oby si� to samo. Teraz trzyma si� w ryzach, poniewa� ja tu jestem. Ale ta skromno�� potrwa zaledwie przez chwil�. Wkr�tce zn�w nic by go nie powstrzyma�o.

Poznaj� w nim swoje w�asne mroczne t�sknoty.

Nie pr�buj� wcale nas t�umaczy�. Wiem, �e mo�na walczy� z ciemno�ci�, kt�r� ma si� w �rodku. Codziennie tocz� walk�. Po prostu t�umacz�. Niekt�rym �atwiej jest ust�pi�. Ca�y czas ust�powa�.

Przyjemno��.

Ty mnie tego nauczy�e�, Seamusie. Nauczy�e� mnie otwiera� oczy na przyjemno�ci. S�ucha� �lepego po��dania, kt�re w sobie mia�am. Zaton�� w krzyku, kt�rego nie wywo�a� b�l.

Czasami by�o to r�wnie� bolesne.

Poci�gn��e� mnie za sob�, a ja chcia�am za tob� i��. Albo to ja tak wyra�nie czu�am, dok�d zmierzam, popycha�am ci� przed sob�.

�adne z nas nigdy si� nie skar�y�o.

Nie mo�esz mnie nigdy opu�ci�, Seamusie! Przyrzek�e�. Obieca�e� mi to w dzie� �wi�tego Patryka, kiedy ods�onili�my przed sob� nasze serca. Dotrzyma�e� wszystkich obietnic. P�niej przysi�gali�my sobie kocha� si�, szanowa� i chroni� si� nawzajem, dop�ki �mier� nas nie roz��czy. Tej przysi�gi r�wnie� dotrzyma�e�. Wywi�za�e� si� ze wszystkich obietnic, jakie mi z�o�y�e�, Seamusie, ale nie przypuszcza�am, �e kiedykolwiek mi umrzesz. By� mo�e ty to wiedzia�e�, dlatego czuj� wdzi�czno��, dlatego p�acz� ze szcz�cia za ka�dym razem, gdy pokazujesz nam, �e jeszcze nas nie opu�ci�e�.

Nigdy nie mo�esz nas zostawi�!

Nigdy nie mo�esz zostawi� mnie, Seamusie!

Ona tego do�wiadczy�a. Prze�y�a to, �e on odwr�ci� si� do niej plecami i zostawi� sam�. Rozerwa�o j� to niemal na strz�py. Bliska by�a szale�stwa, gdy to odkry�a.

Kocham ci� tak, jak ona kocha�a jego. Nawet �mier� nas nie rozdziela tak do ko�ca. �mier� jest tylko przesuni�ciem w czasie. On czeka� na ni� w wieczno�ci, kt�rej nie da si� okre�li� miar� czasu. Czeka� na ni� cierpliwie, cierpliwie wytrzymywa�. Nie od niego zale�a�o okre�lenie dnia i godziny.

Ale ja ci�gle �yj�.

Musz� �y� dla Lily.

Jestem �ywa i chocia� wci�� ci� potrzebuj�, to nie ma ci� przy mnie, nie mog� si� na tobie wesprze�.

Nie opuszczaj mnie, nawet je�li ci si� to nie podoba. Nie odchod� ode mnie, nawet je�li zwi��� si� z innym. Na razie nie ��czy nas nic wi�cej.

Nie jeste�my kochankami.

Tym razem chc�, aby wszystko odby�o si� jak nale�y. Chc� wyj�� za niego za m��. Nie chc� dzieli� z nim ��ka ze �wiadomo�ci�, �e pope�niamy grzech. Mi�dzy nami tak nie jest.

Nie pozw�l, abym wzywa�a ci� krzykiem, ukochany! Nie dopu�� do tego, abym si� przed tob� czo�ga�a! Musz� wiedzie�, �e jeste� niedaleko�

Nie s�yszysz, jak tw�j m�� przychodzi, Rosi?

��Nikt nie porusza si� tak cicho jak ty, Seamusie.

Roza �mia�a si� i p�aka�a na przemian. Noc czerwienia�a pod niebem, kt�rego sklepienie zacz�o nabiera� intensywniejszej barwy b��kitu.

Ja dotrzymuj� swoich obietnic, m�j aniele. Wypowiedzia�em je z ca�� powag� i dotrzymam ich z powag� nie mniejsz�. Czuwam nad twoimi krokami i czuwam nad naszym dzieckiem. Lily jest bardziej bezpieczna, ni� si� tego spodziewasz�

��Wiem � odpar�a Roza. � Znam go. Nade mn� te� czuwa�.

On nie by} twoim ojcem.

��Kocham ci� � powiedzia�a. � T�skni� za tob�. Nie potrafi� bez ciebie �y�.

Nie mog� ci� przeprowadzi� przez granice. Poruszam si� pomi�dzy tym, co moje, a tym, co twoje, ale ty mo�esz dokona� wyboru wy��cznie spo�r�d tego, co widzisz wok� siebie.

��Ale ty mnie nie opu�cisz? � rzek�a b�agalnie. Nigdy ci� nie opuszcz�, najdro�sza! Kiedy Roza wraca�a do domu, krok mia�a o wiele l�ejszy.

Mattias siedzia�. Jedno z okienek w �cianie stodo�y by�o uchylone i przez nie zobaczy�, �e Roza wymyka si� z domu. Zaciekawi�o go, dok�d p�jdzie, i zdumia� si�, gdy schowa�a si� za kr�tk� �cian�, dzi�ki czemu m�g� j� obserwowa�.

W pierwszej chwili wydawa�o mu si�, �e na kogo� czeka. Takie sprawia�a wra�enie. �wiadczy�y o tym wszystkie jej gesty. Ale nikt nie przyszed�.

Siedzia�a na mi�kkiej ziemi i w roztargnieniu nazbiera�a bukiecik drobnych polnych kwiatk�w. Ca�e jej cia�o by�o napi�te jak wierzbowa witka w pe�nych zapa�u ch�opi�cych d�oniach.

W ko�cu si� rozlu�ni�a. U�miechn�a. M�wi�a do siebie, w powietrze, a Mattias, kt�ry nie spuszcza� z niej wzroku, odk�d tu przysz�a, nie pojmowa�, co si� dzieje.

Roza m�wi�a.

Prowadzi�a rozmow�.

Przysz�o mu do g�owy, �e mo�e rozmawia z kt�r�� z kobiet. Mo�e z Natali�.

W ko�cu jednak wypowiadane przez ni� s�owa dotar�y do jego �wiadomo�ci i zrozumia�, �e w taki spos�b rozmawia si� tylko z osob� bardzo drog� sercu. Tak rozmawia si� z kochankiem.

Z �on�.

Z m�em.

Roza wraca�a do domu du�o l�ejszym krokiem. Znikn�a za drzwiami Samuelsborg, ale Mattias przez ca�� noc �le spa�.

W koszmarach, kt�re go nawiedzi�y, porusza� si� po rozedrganym w upale bagnisku. Kto� go �ciga�, ale nie potrafi� powiedzie�, kto.

��Mikkal m�wi, �e na mnie czeka. �e ma tam jurt� dla nas. Widzia�am innych, kt�rych kocham. Nie pami�ta�am ich imion. By�o w nich co� bardzo znajomego, ale nie wiedzia�am, kim s�. Nie dotykali mnie. Usuwali si�. Zachowywali dystans. Ale wiedzia�am, �e si� o mnie troszcz�. Czu�am, �e mnie znaj�. Uczucia s� tam tak wyra�ne, otwarte, nikt ich nie skrywa. Tam wydaje si� to takie s�uszne. I Mikkal tam jest, twarz ma m�od� i jest taki silny. Czeka tam na mnie. Mnie sk�ra te� si� tam wyg�adza, Reijo. To bardzo dziwne�

Przejrzysta rzeka p�yn�a o kilka rzut�w kamieniem od nich. Jej szum wype�nia� dusz�, nad nimi wznosi�o si� szare niebo, ale wci�� jeszcze by�o wysokie. Chmury nie nios�y deszczu, pop�dzane wiatrem gna�y ku morzu. Niczym dach k�ad�y si� ponad g�rskimi p�askowy�ami, ponad faluj�cymi wzg�rzami, korytami rzek, jeziorami. Chcia�y nakry� ca�� t� w�sk� dolin�, od szczytu do szczytu. Na jaki� czas ca�kiem przes�oni� niebo.

��Coraz trudniej jest wraca� � wyzna�a Raija. Reijo prze�kn�� �lin�. Kiedy� ju� o tym wspomina�a. Teraz powt�rzy�a to z pe�n� powag�.

Opiera�a si� policzkiem o kolana. Siedzia�a, opl�t�szy je ramionami, patrzy�a na niego wyczekuj�co. Chcia�a zobaczy�, jak zareaguje na jej s�owa.

��Mam ochot� tam zosta� � doda�a. Wyrazi�a si� jeszcze ja�niej, na wszelki wypadek, gdyby jej nie zrozumia�. Gdyby nie chcia� jej zrozumie�. Wyra�niej nie mog�a ju� powiedzie�.

��Wiesz, co to oznacza? � powiedzia�. Ukroi� wi�cej mi�sa, ni� mia� ochot� zje��. Musia� znale�� jakie� zaj�cie dla r�k. Ale ta rozmowa i tak by�a niebezpieczna. Takich rzeczy nie powinno si� tyka�.

Raija kiwn�a g�ow�.

��On mnie dotkn���

��Liisa mnie nienawidzi � o�wiadczy�a Roza. Mattias pokr�ci� g�ow� i podni�s� z pieca garnek z gor�c� wod�. Wype�ni� do po�owy wiadro stoj�ce przed ni� i dola� zimnej wody ze studni na podw�rzu. Roza zanurzy�a w wodzie ry�ow� szczotk� i dalej szorowa�a. Zosta�a jeszcze pod�oga w kuchni. Sprz�tali, odk�d tu przyjechali. Utrzymuj�ca si� dobra pogoda by�a po ich stronie. Roza za��da�a wyniesienia wszystkich mebli na podw�rze. Kiedy izby sta�y puste, zabra�a si� do szorowania od sufitu do pod�ogi. Mattias musia� jej pom�c przy najci�szych robotach, zw�aszcza przy takich, do kt�rych sama by�a zbyt drobna.

��Szkoda, �e nie mam piasku � westchn�a Roza. � Nast�pnym razem, kiedy zejdziesz nad fiord, to przynie� kilka wiader. Nie ma nic lepszego do szorowania pod�ogi. Chyba nie sprz�ta�e� tu, odk�d wyjecha�a.

Owszem, sprz�ta�, ale nie tak dok�adnie jak Raissa. I nie tak dok�adnie jak Roza. Przeciera� szmat� pod�og� jedynie w tych miejscach, z kt�rych najcz�ciej korzysta�.

��Mog�a zatrzyma� Mattiego jeszcze przez kilka dni.

��Tak by�o najlepiej � upiera� si� Mattias. � Rana jest czysta, kiedy si� przetnie sk�r� ostrym no�em, nie wiedzia�a�? Im potrzeba w�asnych dzieci.

��Niekt�rzy nie mog� mie� dzieci.

��Matti to m�j syn i ja decyduj� o tym, co jest dla niego najlepsze.

Roza kiwn�a g�ow�. Szorowa�a. Naciska�a szczotk�, tar�a ni� drewno, a� b�yszcza�o �mietankow� biel�, jak� powinno mie�. Niekt�rzy m�wili, �e to ��ty kolor, ona nazywa�a go bia�ym. Deidre mia�a sukni� z jedwabiu w tym kolorze, jak �wie�o wyszorowana pod�oga. Wtedy Roza o tym nie pami�ta�a, ale teraz sukienka stan�a jej przed oczami.

Deidre i Adam.

Jak im si� wiedzie?

� Michael�

Podnios�a si� z wysi�kiem, cia�o skar�y�o si� po tylu godzinach pracy na kl�czkach. Mattias wyj�� jej szczotk� z r�k, wrzuci� do wiadra. Zachichota�, bo Roza drgn�a, gdy woda wychlapa�a si� przez wierzch.

��Kiedy wniesiemy meble do �rodka, to zostaniemy ju� tylko my � powiedzia�, czuj�c, �e Roza zmy�a tak�e wiele wspomnie� o Raissie. O dziwo, wcale mu to nie przeszkadza�o.

��Meble mo�esz ustawi� jak chcesz. Poprzednio to ona decydowa�a, jak maj� sta�.

��Mnie to nie przeszkadza. Chyba sta�y w dobrych miejscach. A jak ty my�lisz? � spyta�a Roza nieobecnym tonem. � Nie podoba�o ci si�?

Nigdy nie mia� powodu, �eby si� skar�y�.

��Dziwna z ciebie osoba � u�miechn�� si� Mattias i u�cisn�� j� za prawe rami�. Lepiej znosi�a dotyk po tej stronie, pami�ta�, �e z lew� stron� jej cia�a nale�y obchodzi� si� ostro�nie.

D�onie pami�ta�y jej kszta�ty. I wargi pami�ta�y. Wci�� potrafi� zamkn�� oczy i przypomnie� sobie jej smak. Nie wiedzia�, czy ona wci�� pragnie, �eby co� si� mi�dzy nimi wydarzy�o, czy te� pragnie trzyma� si� z daleka.

Czeka�.

��Ka�da inna kobieta pr�bowa�aby wszystko zmieni�. Ty nie jeste� bardzo zazdrosna, prawda?

Odpar�a mu s�owami, kt�re ju� zna�.

��Mi�dzy nami nie ma miejsca na takie uczucia, Mattiasie.

Odni�s� wra�enie, jakby twarz owion�� mu ch�odny powiew. Czu� si�, jakby zwr�cono mu uwag�, przywo�ano do porz�dku. U�wiadomi� sobie, �e w ci�gu tych lat, sp�dzonych gdzie� daleko za granic�, Roza niezwykle dojrza�a, nabra�a ostro�ci, kt�rej u niej nie pami�ta�, wiary we w�asn� si��.

Mattiasowi podoba�o si� to, lecz wprawia�o w przekl�t� niepewno��. Ale te� i czyni�o j� najbardziej ekscytuj�c� ze wszystkich kobiet, z jakimi si� zetkn��. Roza by�a �d�b�em, kt�re raczej si� z�amie, ani�eli ugnie.

��Masz sny? � spyta�a, tul�c si� do jego d�oni, kt�re rozciera�y jej zesztywnia�e barki. Mattias robi� to bez zastanowienia, nie wiedz�c w�a�ciwie, co czyni. � Czy one ci si� �ni�? � chcia�a wiedzie� Roza. � Wci�� z tob� rozmawiaj�? Widujesz czasem kt�r��? Czy �ni ci si� cudze �ycie, kt�re mog�oby by� twoje?

Spyta�, o czym mu nie powiedzia�a, lecz ona obr�ci�a to pytanie w �art. Ale brzmienie jej �miechu upewni�o Mattiasa, �e musi co� przed nim ukrywa�. Urazi�o go to, ale nie m�g� tego obr�ci� przeciwko niej. Musia� udawa�, �e niczego nie zrozumia�, bo tak bardzo stara�a si� zachowa� to dla siebie. Skrywa�a co� pod �miechem i �artami, kt�re zupe�nie do niej nie pasowa�y. Mattias zachodzi� w g�ow�, gdzie mog�a si� nauczy� takiego zachowania. Najbardziej lubi� jej szczero��, bezpo�rednio��.

��Ja �yj� swoim w�asnym �yciem � odpar� z niezachwian� pewno�ci�. � Inna sytuacja jest niemo�liwa, Rozo, niczego innego nie mo�esz sobie nawet wyobra�a�. A tu, w tej izbie, rozpocznie si� nasze wsp�lne �ycie.

Roza kiwn�a g�ow�. Zaakceptowa�a to.

Ale tak ma�o by�o w niej waleczno�ci, �e a� zaniepokoi�o to Mattiasa.

��Jeste� moj� gospodyni� � za�artowa� dobrodusznie.

��Mo�e mog�abym tego zapragn�� � przyzna�a w zamy�leniu. By�a w niebezpiecznym nastroju. W takim, w kt�rym woda dr�y leciutko pod powierzchni� g�adk� jak lustro, tu� przed nadci�gni�ciem sztormu. � Zapragn�� dostatecznie mocno, u�y� swoich mocy, u�y� ich tak, jak sama tego chc�. Inne to potrafi�y. Wydaje mi si�, �e babka Lea si� na tym zna. Mo�e powinnam j� odwiedzi�. B�aga�, by zechcia�a mnie tego nauczy�. Czasami wydaje mi si�, �e to potrafi�, Mattiasie. Czasami wydaje mi si�, �e to ja tym kieruj�, ale tak jest przez chwil�. Mog�abym za�yczy� sobie tego�

��Czego sobie za�yczy�? � dopytywa� si�.

��Za�yczy� sobie, aby pastor okaza� dobr� wol� � powiedzia�a. � Tak, abym mog�a mu opowiedzie� ca�� swoj� histori�. Mog�abym za�yczy� sobie dobrej woli lensmana i przekona� go, �eby mi uwierzy�. Zapragn�� tego na tyle mocno, by z moich �ycze� wyros�y dokumenty z piecz�ciami i podpisami. Z mojej woli. Uznaliby wtedy Pedera za zmar�ego�

Mattias wci�� nic nie m�wi�.

��Wtedy mog�abym by� kim� wi�cej ni� gospodyni� � u�miechn�a si� Roza z odrobin� niepewno�ci, jak gdyby pow�tpiewa�a w to, czego on naprawd� pragnie w tej kwestii.

Mattias pami�ta�, �e tak u�miecha�a si� m�oda Roza. Wspomina� j� z b�lem. Nigdy ju� nie b�dzie taka. To, co w niej nowe i swobodne, poci�ga�o go, kusi�o i przera�a�o na przemian.

��Gdyby� mia� wolno�� wyboru, Mattiasie � powiedzia�a Roza � gdyby� m�g� wybiera� naprawd� z w�asnej nieprzymuszonej woli, nie zwracaj�c uwagi na nic, absolutnie nic, co ci� otacza� Czy wci�� prosi�by� mnie o r�k�? Czy r�wnie� wtedy proponowa�by� mi ma��e�stwo?

Mattias bez namys�u kiwn�� g�ow�.

��Bez �adnych w�tpliwo�ci?

��Czy ty sama nie stwierdzi�a�, �e tak powinno teraz by�?

��To zupe�nie co� innego � odpar�a pr�dko. � Tu nie chodzi o nasz� wol�. S�dzi�am, �e zd��y�e� pozna� je ju� dostatecznie dobrze. Przecie� i ty mia�e� okazj� �y� z nimi przez kilka lat. Znasz �yczenia, jakie szepcz� ci do ucha, kiedy wydaje ci si�, �e ju� wreszcie ci� opu�ci�y. Pozwoli�y ci odpocz�� w tym czasie, kiedy mnie tu nie by�o?

��Tak � sk�ama�. Roza z�apa�a wiadro i d�wign�a je, zanim zd��y� j� powstrzyma�. Oczywi�cie nie opr�ni�a go tu� ko�o schod�w. Posz�a z nim a� na kraniec podw�rza. Mattias patrzy� za ni�. M�g�by zaproponowa� jej pomoc, ale ona i tak by odm�wi�a. Zamiast tego zacz�� nas�uchiwa� odg�os�w z wyszorowanego do bia�o�ci alkierza, ale tam wci�� by�o cicho. Od alkierza zacz�li sprz�tanie. Porz�dnie wywietrzyli, a potem wstawili tam ma�e dziecinne ��eczko, kt�re Mattias zbi� tej zimy. Zamy�la� zawie�� je do Kafjord dla Mattiego. Wstawili ko�ysk�. Teraz jego syn i c�rka Rozy spali spokojnie pod jego dachem.

Przy�apa� si� na snach na jawie. Wyobrazi� sobie dzieci jako doros�ych i zapragn��, aby si� polubi�y. Pokocha�y. Pobra�y�

��Do kr��set! � rozleg�o si� na podw�rzu. A gdy Mattias podni�s� g�ow�, zobaczy�, �e Roza le�y na ziemi, a ci�kie ocynkowane wiadro upad�o tu� przed ni�, ko�o jej g�owy. Szczere przekle�stwa i wierzgaj�ce nogi powiedzia�y mu natychmiast, �e nic z�ego si� nie sta�o, lecz i tak od razu do niej pobieg�.

��Musia�e� porozrzuca� wszystko, co posiadasz, po ca�ym podw�rzu? � sykn�a Roza, a Mattias zorientowa� si�, �e potkn�a si� o kij od szczotki, na kt�rym Raissa zwykle wiesza�a upran� we�n� do suszenia. W jaki� spos�b kij stoczy� si� po lekkim nachyleniu podw�rza i schowa� si� w trawie, ledwie w�r�d niej widoczny, a Roza nie zalicza�a si� do tych, kt�rzy przez ca�y czas uwa�nie patrz� pod nogi, bacz�c, gdzie st�paj�.

��Mog�a� uwa�a� � odpar�, pomagaj�c jej wsta�. Wyrwa�a si� z jego u�cisku, prawie jeszcze zanim si� wyprostowa�a. Mattias zachichota� w duchu, widz�c, �e w�ze� w�os�w si� rozpad�. Roza nigdy nie umia�a sobie poradzi� ze swoimi d�ugimi, ci�kimi w�osami. Dawa�y si� jedynie splata� w ciasne warkocze, kt�rych nienawidzi�a, bo bola�a j� od nich g�owa. Wola�a ju� raczej wygl�da� nieporz�dnie, jak niedba�a dziewczynka z w�osami stercz�cymi na wszystkie strony.

Dopiero gdy Mattias podni�s� wiadro, zauwa�y� na jego kraw�dzi �lad krwi. Zaraz pobieg� za Roz�. Ona z ca�ym dostoje�stwem, na jakie tylko by�o j� sta�, kroczy�a w stron� domu. Ale od czasu do czasu kroki jej by�y troch� niepewne.

��Uderzy�a� si�, Rozo!

��Wiem, do diab�a, �e si� uderzy�am. Potkn�am si� o jedn� z twoich ruchomo�ci, Mattiasie Mattiassenie! Jakim cudem uda�o ci si� zgromadzi� tyle rupieci!

Mattias nie zamierza� si� z ni� k��ci�. Zatrzyma� j� tylko zdecydowanie, wsun�� jej r�k� pod brod� i zmusi� do podniesienia g�owy, aby m�g� zobaczy� jej twarz. Spostrzeg� skaleczenie na czole, tu� przy lewej skroni. By�o takie d�ugie, �e przesz�y go ciarki. Ma�o brakowa�o� Gdyby by�o odrobin� g��bsze�

��Nie czujesz tego? � spyta�, koniuszkami palc�w dotykaj�c rany.

Roza odrobin� si� cofn�a.

Pokaza� jej krew.

Zdziwiona si�gn�a r�k� do rany. Poczu�a na palcach ciep�o i zobaczy�a, �e s� czerwone. I ze zdumieniem popatrzy�a na Mattiasa.

��Nie czujesz tego, Rozo?

��Troch� zapiek�o � powiedzia�a tylko. Nigdy wcze�niej nie przysz�o mu do g�owy, �e by� mo�e w lewym policzku Roza ma mniej czucia ni� gdzie indziej. Nigdy nie s�dzi�, �e okaleczenie z tej strony mo�e si�ga� g��biej, ni� mo�na to by�o dostrzec go�ym okiem.

��Musia�a� poczu�, �e uderzy�a� g�ow� o wiadro � delikatnie pchn�� j� przed sob�. � Albo masz twardsz� g�ow� ni� kiedykolwiek ci� o to podejrzewa�em.

��Troch� zapiek�o � powt�rzy�a. � Nie mog�am pu�ci� tego wiadra. Nie mog�am go ot, tak po prostu odrzuci�

Mattias przemy� ran� i zobaczy�, �e jej brzegi s� od siebie odsuni�te. �cisn�� je palcami. Roza le�a�a na plecach w zielonej trawie tu� przy domu. Zimna woda niewiele pomog�a, Mattias w�tpi�, by banda� do czego� si� przyda�.

��Rana jest g��boka � stwierdzi�.

��No to b�dziesz musia� j� zaszy� � odpar�a Roza. Mattias przyni�s� delikatne bawe�niane nici, kt�re zosta�y po Raissie. Opali� ig�y, parz�c sobie przy tym ko�ce palc�w, ale potraktowa� to jako co� w rodzaju pokuty. Przez to on r�wnie� zazna troch� b�lu.

��Przemyj� najpierw ran� spirytusem � oznajmi�, chocia� Roza r�wnie dobrze jak on wiedzia�a, co nale�y zrobi�. � A ty te� powinna� sobie �ykn��.

Pokr�ci�a g�ow� i zacisn�a usta.

Mattias wzruszy� ramionami. Nie chcia� opiera� si� jej woli. I zamiast tego nawl�k� nitk�.

Roza zamkn�a oczy, gdy uk�u� j� po raz pierwszy, i wcisn�a pi�ty w ziemi�. D�onie wyrywa�y k�py soczystej trawy.

Mattias sam zamkn�� oczy, dop�ki nie przeci�gn�� ig�y przez sk�r�, a gdy je otworzy�, ona ju� na niego patrzy�a. Pot p�yn�� mu z czo�a, niemal go o�lepiaj�c. Musia� obetrze� go r�kawem.

Roza te� si� poci�a, ale sk�r� mia�a ch�odn�, lepk�.

Mattias zawi�za� pierwszy szew. A r�ce mu dr�a�y tak, jakby od kilku tygodni pi�. Obci�� nitk� no�em, kt�ry r�wnie� zanurzy� w spirytusie i opali�, podobnie jak ig�y.

��Nast�pny szew! � nakaza�a stanowczo Roza, wypuszczaj�c powietrze jednocze�nie przez usta i przez nos. � Du�o ich ma by�? � niepewnym g�osem spyta�a po chwili.

��Pi�� � odpar� Mattias z nadziej� w g�osie. � No, mo�e sze��.

��No to szyj! I Mattias szy�. Roza zamyka�a oczy za ka�dym uk�uciem i otwiera�a je, gdy tylko czu�a, �e przez cia�o przesuwa si� nitka. Obserwowa�a jego r�ce, nitk�, n� i wszystkie uczucia, jakie malowa�y si� na jego twarzy. Niczego nie zdo�a� przed ni� ukry�.

Opr�cz tego pierwszego by�o jeszcze siedem szw�w. W czasie gdy Mattias szy�, spomi�dzy ust Rozy nie wydoby� si� �aden d�wi�k. P�niej r�wnie�. Za�o�y� jej opatrunek i umocowa� go jej przepask� na w�osy.

��Nie jestem mocny w szyciu � powiedzia� przepraszaj�cym tonem.

��Na szcz�cie to nie jest �adniejsza po�owa mojej twarzy � odpar�a Roza na po�y ze �miechem. � Nikt nie zwr�ci uwagi, nawet jak zostanie blizna, Mattiasie. A ty chyba nie wzi��e� mnie ze wzgl�du na moj� urod�?

��Nie umniejszaj si� � rzuci� ze z�o�ci�.

��Przecie� nie upad�am celowo!

��Mog�a� uwa�a�! Roze�mia�a si� i chocia� kr�ci�o jej si� w g�owie, usiad�a na schodach. Teraz czu�a ran�. Szwy ��cz�ce jej brzegi naci�ga�y sk�r�.

��B�dziesz musia� sam wszystko pownosi� � powiedzia�a, opieraj�c si� o �cian�. Szcz�cie, �e tam by�a, inaczej osun�aby si� na ziemi�. Teraz mog�a si� podeprze� i Mattias mo�e nie zauwa�y, jak bardzo jest zamroczona.

��Gdybym ci� nie zna� lepiej, m�g�bym pomy�le�, �e zrobi�a� to specjalnie, �eby si� wymiga� � burkn��, w g��bi ducha szcz�liwy, �e wszystko w sumie posz�o dobrze. R�ce wci�� mia� zakrwawione. Roza mia�a zakrwawiony policzek, krew sp�yn�a jej te� we w�osy i zlepi�a je.

��Wydaje mi si�, �e idzie deszcz � przestrzeg�a. � Musisz wnie�� meble pod dach, Mattiasie.

I rzeczywi�cie spad� deszcz.

Wcze�niej Mattias zd��y� pownosi� z powrotem wszystko to, co wynie�li. Wni�s� te� do �rodka Roz�. Nie by� pewien, czy zasn�a na schodach, czy zemdla�a. Ona sama twierdzi�a, �e tylko spa�a, ale oddycha�a tak wolno, �e Mattias przez moment by� w strachu, �e j� straci. Sam nie wiedzia�, co o tym my�le�. W dodatku Roza by�a zimna, przera�aj�co zimna.

Kiedy na powr�t otworzy�a oczy, dom Mattiasa wygl�da� tak jak zwykle, tylko o wiele czy�ciej. Wsz�dzie by�o posprz�tane, wszystkie sprz�ty znajdowa�y si� na w�a�ciwych miejscach. Roza usiad�a na ��ku, na kt�rym j� u�o�y�, blada i oszo�omiona. Z banda�em krzywo wisz�cym nad lewym okiem. Mattias u�miechn�� si�, widz�c j� tak�, i podpar�, by mog�a siedzie�. Nie by�o mowy o tym, �eby d�u�ej le�a�a.

Zreszt� chcia�a od razu wsta� i zacz�� chodzi�. Gdyby zawroty g�owy jej tego nie uniemo�liwi�y, zbuntowa�aby si� bez mrugni�cia okiem.

Dzieci si� przebudzi�y. Mattias wyj�� Lily z ko�yski, kt�r� zrobi� dla synka. Ogarn�o go dziwne uczucie, gdy podawa� dziecko Rozie. Malutka by�a taka doskona�a. Wyczuwa�, �e to niezwyk�e dziecko. Ta niezwyk�o�� przep�ywa�a mu w d�onie.

Poczu� zazdro��.

To powinno by� jego dziecko.

To on powinien da� �ycie tej dziewczyneczce, kt�ra mia�a by� nast�pnym ogniwem �a�cucha. T�, kt�ra odziedziczy wiedz�, b�ogos�awie�stwo i dar. Ten, kt�ry Roza nazywa�a przekle�stwem.

Niepor�wnanie s�absze uczucie ogarn�o go, gdy chwil� p�niej podni�s� z ��eczka synka i uwolni� go z przemoczonych pieluch. Pozwoli� ch�opcu chodzi� z go�� pup�. Matti mia� pulchne n�ki, pe�ne zapa�u, ale niepewne. Nie zra�a� si� jednak, chocia� kilka razy si� przewr�ci�. Zaraz wstawa� i maszerowa� dalej, ca�y czas szukaj�c czego�, ciekawski jak �asiczka mieszkaj�ca pod pod�og� szopy na drewno.

��Jakie� to pi�kne � stwierdzi� Mattias, czuj�c, �e gard�o mu si� sznuruje.

Wydawa�o mu si�, �e ju� kiedy� powiedzia� jej co� podobnego. By�o to wtedy, gdy siedzia�a z Synneve przy piersi. Lily ani troch� nie przypomina�a �wi�tej pami�ci male�kiej Synneve. Je�li ktokolwiek zostawa� anio�em, to z pewno�ci� musia�a nim zosta� ona.

��Matka i dziecko � wyja�ni�. � To takie pi�kne, Rozo. Okropnie mnie to wzrusza.

��Zamiast si� wzrusza�, podgrzej troch� mleka dla Mattiego � zaproponowa�a Roza. � Potrzebny mi jeste� jako osoba przydatna, a nie wzruszona, Mattias. Do diab�a, ale� mi si� kr�ci w g�owie! Co� ty za w�dk� wla� mi do rany? Sami j� p�dzili�cie? Pewien jeste�, �e wam si� uda�o?

��To by�a kupna w�dka � zapewni� Mattias i z�apa� synka, zanim Matti zd��y� wspi�� si� na ��ko. � Nie mo�emy przeszkadza� Rozie i Lily � o�wiadczy� Mattias i podrzuci� ch�opca wysoko pod sufit, a� Matti zacz�� p�aka�. W niczym nie pomog�o, �e Mattias zaraz zn�w pochwyci� go mocnymi d�o�mi. Matti dalej wrzeszcza�, n�kami kopa� i t�uk� w pier� ojca. Zaraz potem rozp�aka�a si� r�wnie� Lily. Popatrzy� z wyrzutem na swojego pulchnego synka i westchn�� z rezygnacj�.

��S�yszysz? � spyta� cicho. � Przez ciebie i ta ma�a ksi�niczka p�acze, a by�a spokojna jak anio�ek, dop�ki nie us�ysza�a twoich wrzask�w. A przecie� ty jeste� ch�opcem i w og�le. Musisz si� nauczy�, Matti, �e my, Mattiassenowie, rzadko p�aczemy!

Ch�opczyk przygl�da� mu si� szeroko otwartymi oczyma.

Mattias zdo�a� nam�wi� Roz�, by spa�a w jego ��ku. W�a�ciwie trudno by�o m�wi� o przekonywaniu. Roza nie mia�a wyboru. Nie by�a w stanie si� z niego podnie��. Zawroty g�owy jeszcze si� wzmog�y, przesta�a wyra�nie widzie�, przyzna�a si� do tego Mattiasowi, ale dopiero wtedy, gdy dok�adnie i stanowczo wypyta� j� o samopoczucie. By�a s�aba, przywi�d�a, musia�a le�e�. Ka�dy ruch pozbawia� j� si�.

��Straci�a� sporo krwi � stwierdzi� Mattias, lecz pod mask� udawanego spokoju martwi� si� bardziej, ni� chcia� jej to okaza�.

Owszem, Roza krwawi�a, ale nie by�o mowy o powa�nym krwotoku. Nie powinna tak od tego os�abn��. W dodatku nie ba�a si� widoku krwi, nie blad�a na wzmiank� o ranie. Przecie� patrzy�a mu w oczy, kiedy j� szy�.

Ig�a by�a czysta, rana by�a czysta, nawet r�ce natar� spirytusem przed przyst�pieniem do zabiegu. I to kupnym spirytusem, za kt�ry p�aci� pieni�dzmi i swoim potem. Nie przypuszcza� wi�c, �eby w ran� wdar� si� brud. Roza twierdzi�a jednak, �e rana boli j�, �e czuje w niej pulsowanie, �e to od tego kr�ci jej si� w g�owie. �e jest zamroczona, a wszystko wok� niej bez przerwy wiruje jak b�k, dziecinna zabawka.

Mattias spa� w drugim ko�cu ��ka, odsuni�ty mo�liwie najdalej, tak �e ma�o z niego nie spad�. W taki spos�b stara� si� jej pokaza�, �e nie chce przekroczy� linii, kt�re mi�dzy nimi rozci�gn�a. Jako dziecko grywa� z kolegami w no�e. Rysowali ko�o na twardej ubitej ziemi i przydzielali sobie mniej wi�cej jednakowe jej kawa�ki, potem rzucali no�em w cudz� ziemi�. Je�li n� wbi� si� ostrzem, szcz�ciarz m�g� wyznaczy� nowe granice, zdobywaj�c w ten spos�b wi�cej ziemi. Gdyby jego ��ko by�o takim ko�em, Roza bez w�tpienia wygra�aby najwi�kszy obszar. Jemu natomiast grozi�o wykluczenie z zabawy, zw�aszcza �e nie mia� ju� broni. Takie chyba by�y regu�y tamtej gry, o ile dobrze je pami�ta�.

Obudzi� si�, bo my�la�, �e dosz�a do siebie. Wyda�o mu si�, �e s�yszy jej g�os. Mia� wra�enie, �e m�wi do niego. Delikatnie odwr�ci� si� w jej stron�. Noc by�a jeszcze jasna, ledwie zmierzch.

Roza dalej spa�a. Widzia� j�, widzia�, jak jej pier� opada i si� unosi. Widzia� te� zarys jej twarzy, bo le�a�a na plecach.

Ale wci�� s�ysza� g�os. Kobiecy g�os.

��Nie b�dziesz go mia�a! � m�wi�. � Nie mo�esz wr�ci� i powiedzie�, �e oto przyszed� czas na was. Ze nale�ycie do siebie. To nieprawda. Nigdy nie by�o prawd�. On nigdy nie nale�a� do ciebie, Rozo. Nigdy go nie dostaniesz. Nie czujesz, jaka jeste� s�aba? Nie czujesz, �e si�y ci� opuszczaj�, �e robisz si� coraz ch�odniejsza? W�a�nie tego chcesz. Sama za tym t�sknisz, prawda? Tak naprawd� wcale nie chcesz Mattiasa. Chcesz przep�yn�� przez to morze, kt�re was dzieli. T�sknisz za tym drugim.

Mattiasowi wyda�o si�, �e ten kobiecy g�os wym�wi� s�owo �szoums�. Nic nie m�g� z tego poj��, lecz im si� stawa� przytomniejszy, tym wyra�niej �w g�os rozbrzmiewa�. Wreszcie go pozna�. Walczy� ze snem, przeciera� oczy, a� w ko�cu ca�kiem si� obudzi�. Mrugn�� kilka razy, �eby j� zobaczy�. Ten g�os rozlega� si� tak blisko. Musia�a by� gdzie� tutaj. Dostatecznie blisko, aby m�g� j� dostrzec. Niczego innego nie chcia�, tylko j� zobaczy�.

��Czujesz si� coraz gorzej. Mo�esz pozwoli�, by ci� unios�o ku niemu. Nic nie musisz robi�, tylko si� unosi�. Tam jest tak cudownie, nie ma �adnych udr�k, same rado�ci. On na ciebie czeka. Ma w sobie taki niepok�j. Ju� i tak d�ugo musia� czeka�, Rozo. A tu nic dla ciebie nie ma. Masz co�, co jest moje. To ci� ci�gnie na drug� stron�. To twoje �d�b�o, kt�re zaniesie ci� na drugi brzeg. A jego nigdy nie dostaniesz. Nigdy nie by� tw�j. By� m�j. Tylko m�j�

Mattias oprzytomnia�.

��Ty �yjesz � szepn�� i usiad� tak gwa�townie, �e zatrz�s�y si� i siennik, i dno ��ka, ale Roza si� nie obudzi�a. Dalej spa�a tak samo spokojnie.

W izbie opr�cz jego, Rozy i dzieci nie by�o nikogo. Nie by�o �adnej kobiety, kt�ra przemawia�aby d�wi�cznym g�osem i tonem, w kt�rym kry�y si� rozleg�e p�askowy�e i przepastne lasy.

Otar� pot z czo�a i popatrzy� na Roz�.

Wydawa�a mu si� zbyt spokojna. Banda� zsun�� si� z rany. Nawet w p�mroku Mattias widzia�, �e szew napuch�. Brzegi nabrzmia�y, zamiast �adnie si� z��czy�. Mattias poczu� �ciskanie w skroniach.

Si�gn�� po n�, kt�ry zawsze odpina� przed p�j�ciem spa� i k�ad� tu� przy ��ku. Chwyci� go w d�o� i usiad�. Potem ukl�kn�� nad Roz�, ale ona i tego nie poczu�a. Nawet nie drgn�a. Serce wali�o mu jak m�ot. Wyci�gn�� n� z pochwy.

Nie by�o czasu na zapalanie lamp. Zreszt� r�ce trz�s�y mu si� tak, �e nie by�by w stanie skrzesa� ognia. Nie �mia� nawet odsuwa� zas�on ze strachu, �e dzieci si� obudz�. A mo�e ba� si�, �e zobaczy j� za oknem.

Ale mo�e ona nie potrzebuje okien.

Mattias zacisn�� z�by i czubkiem no�a dotkn�� ma�ych szw�w, kt�re sam zak�ada� na ran� wcze�niej tego dnia. Bawe�niana nitka by�a tak cienka, �e paj�czyna w por�wnaniu z ni� wydawa�a si� sznurkiem. R�ce mu si� trz�s�y, na pocz�tku par� razy n� mu si� obsun��, ale po dw�ch razach by�o ju� �atwiej. Przecina� nitk� i ma�e kawa�ki wyci�ga� paznokciami. Teraz rana zia�a otworem, ale przyni�s� resztk� spirytusu i przemy� j� jeszcze raz. Roza tylko cichutko j�kn�a, chocia� musia�o j� zapiec piekielnym ogniem.

Ka�dy, najdrobniejszy nawet kawa�eczek nitki rzuci� do pieca. Rozgarn�� �ar tak, by zacz�o si� pali�. Patrzy� potem, jak ogie� przygasa, ale mia� pewno��, �e spali� wszystko. ��cznie ze szpulk�.

��Nie chcia�a� jej da� nawet kawa�ka nici, Raisso? � rzuci� w powietrze, ale dooko�a niego by� tylko wczesny poranek. Nikt mu nie odpowiedzia�. Nawet wiatr.

��Ona �pi tym swoim dziwnym snem. Nie wiem, czy wr�ci � powiedzia� ci�ko Reijo.

Siedzia�, trzymaj�c Raij� za r�k�, momentami zasypia� na siedz�co. Za ka�dym razem, gdy si� budzi�, Raija by�a tak samo zimna.

Ba� si�.

Zdarza�o si� to wiele razy wcze�niej, nie by�o rzecz� nieznan�. Mo�e �y�a ju� dostatecznie d�ugo. Zd��y�a zostawi� po sobie �lad.

Gdyby nie wr�ci�a, by� mo�e mia�oby to jaki� sens. Ale on by za ni� t�skni�. Teraz jeszcze bardziej, ni� gdy znikn�a szesna�cie lat temu.

Tym razem czeka�. Widzia�a go. Sta� nieruchomo i czeka�. Spogl�da� w jej stron�. Wiedzia�, �e ona przyjdzie.

C� innego mog�a zrobi�, ni� pobiec ku niemu? Do niego! Przecie� jej miejsce by�o przy nim.

Raija zgubi�a jeden rzemyk od kumag�w, lecz i tak bieg�a. Unosi�a si� w powietrzu. Wfrun�a w jego otwarte obj�cia.

��Wiedzia�e�, �e przyjd�? � spyta�a zdyszana, g�adz�c go po w�osach.

��Wzywa�em ci� � powiedzia�. � A potem po�a�owa�em, �e to zrobi�em.

���a�owa�e�? Musia�a mu si� przyjrze� uwa�nie, z tak wielk�powag� na ni� patrzy�. Oczy mu pociemnia�y, straci�y bursztynowy odcie�.

��Przecie� ja ci� szuka�am, Mikkalu. Nie s�ysza�e�, jak ci� wo�am? My�la�am, �e mnie opu�ci�e�! Nie wierzy�am, �e na mnie czekasz. A przecie� obiecywa�e�! Przyrzek�e�, �e b�dziesz czeka�. Kiedy� obieca�e�, �e b�dziesz nade mn� czuwa� przez ca�e moje �ycie. A nawet d�u�ej. Zawsze.

��Czuwam nad tob� � odpar� �agodnie. Odsun�� j� od siebie. Spogl�da� na ni� z czu�o�ci�.

U�miecha� si� tym swoim m�odzie�czym u�miechem. Tym, kt�ry pojawia� si� na jego twarzy, zanim zazna� ca�ej tej goryczy, nim zrozumia�, �e po�wi�ci� zbyt wiele.

��Ja r�wnie� na ciebie czekam, Ma�y Kruku. Powiedz mu, �eby tak ci� nie nazywa�. Jeste� moim Ma�ym Krukiem. Czekam na ciebie.

Pokaza� jej p�askowy�e. Te, po kt�rych tyle razy biega�a. Przypomina�y tamte p�askowy�e na p�nocnym wschodzie, gdzie �cigali si� jako dzieci.

Te tutaj by�y podobne.

Ale nie te same.

Stali razem. By�o lato. Zawsze by�o lato, kiedy tu przybywa�a. Nigdy nie go�ci�a tu w innej porze roku.

Raija nie chcia�a pyta�, czy nie znaj� tu jesieni. Czy nie ma tutaj tej niebieskawej jesieni, kt�r� tak kocha�a? Nie spyta�a o to. Z czasem i tak si� przekona.

G�adzi� jej twarz obydwiema d�o�mi. Delikatnie. Pie�ci� ka�dy rys twarzy. Jej nie pozwoli� si� dotkn��. Cofn�� si�, gdy unios�a r�ce.

��Czekam � powiedzia�. � Wci�� czekam. Jestem samotny, ale tu czas inaczej p�ynie.

Raija nie mog�a nic powiedzie�. Nie by�aby szczera, gdyby o�wiadczy�a, �e nie chce odej��. On o tym wiedzia�. Urazi�o go to, lecz zaakceptowa�.

��Przez jaki� czas nie b�dziesz tu przychodzi� � ci�gn��. - B�d� opiera� si� pokusie. Nie b�d� ci� wzywa�, nie b�d� ci� odwiedza�. Ty o tym nie my�l. Nie my�l o mnie. Wydaje mi si�, �e przybywanie tutaj przesta�o ju� by� dla ciebie dobre. Nie chc� ci� krzywdzi�. Musisz mie� spok�j, Ma�y Kruku, ale gdy nadejdzie czas, wtedy przyjd�. Moja jurta tam stoi. Czekam na ciebie.

Potem Raija us�ysza�a g�osy, w kt�rych rozpozna�a swoich najbli�szych. Obudzi�a si� i przypomnia�a sobie.

��Ten przekl�ty rzemie� od kumag�w! � poskar�y�a si�.

��O co ja si� potkn�am? � spyta�a Roza z podejrzliwo�ci� w g�osie, kiedy si� obudzi�a.

Mattias zd��y� ju� prze�y� ci�kie chwile z Lily i Mattim. Lily ca�kiem jasno da�a do zrozumienia, �e nie �yczy sobie krowiego mleka. Nie pomaga�o ani przemawianie s�odkim g�osem, ani s�odzenie mleka. Zaciska�a usteczka w p�czek i za nic nie chcia�a ich otworzy�.

��O kij od szczotki � odpar�.

��Nie o rzemie� od kumag�w?

��A sk�d wzi�aby� taki rzemie�? � roze�mia� si� zdziwiony. � Chyba ju� od dawna nie nosisz kumag�w, moja Rozo?

Podnios�a r�k� do skroni. Kiedy zorientowa�a si�, jak bardzo sk�ra jest nier�wna i jak szeroki jest strup, spojrza�a na niego pytaj�co.

��Nie mam lustra � odpar� i wyja�ni�: � Co� by�o nie tak z tym szwem. Napuch�a�, wygl�da�o to tak, jakby rana zropia�a. Zdj��em wi�c szwy, kiedy spa�a�.

��Co ci przysz�o na my�l? � spyta�a. � Ty nie spa�e�?

��Obudzi�em si�. Zobaczy�em, �e nie jest z tob� dobrze. Uzna�em, �e nie musz� ci� budzi�.

��Nic nie czu�am � powiedzia�a bardziej do siebie ni� do niego.

��Nic w tym dziwnego � odpar� Mattias lekko. � By�a� wyko�czona. Nigdy nie widzia�em, �eby jedna drobna kobieta tyle zrobi�a w jeden dzie�. Przecie� ma�o brakowa�o, a zacz�aby� szorowa� �ciany w oborze. No a tam mieszka tylko ko�.

��Potrzebujemy wi�cej zwierz�t.

��Ju� zaczynasz stawia� wymagania, kobieto? � spyta� Mattias i podni�s� j� tak, by mog�a siedzie�. Podpar� j� poduszkami i, o ile m�g� si� zorientowa�, wcale jej si� od tego nie pogorszy�o. Nie sprawia�a wra�enia ani zamroczonej, ani bardzo s�abej.

��Nie wiem, czy dalej b�d� chcia� si� z tob� �eni�, jak zaczniesz tak ci�gle ��da� jednego po drugim.

��Mattias, czy ja zemdla�am? � spyta�a.

��Na chwil� � odpar�. � A dlaczego pytasz?

��Bo mam wspomnienia, kt�re nie s� moimi wspomnieniami.

��To takie dziwne? � usi�owa� obr�ci� te s�owa w �art.

��Ona nie chce, �ebym dosta�a cokolwiek, co nale�a�o do niej.

Mattias ani s�owem nie wspomnia� o tym, co mu si� przy�ni�o albo co naprawd� us�ysza� tej nocy. Stwierdzi� jedynie, �e Roza tylko sobie co� wmawia.

Rana Rozy si� goi�a. W ich niewielkim domostwie zapanowa� spok�j. Nabrali zwyczaj�w, kt�re by�y tylko ich zwyczajami. Stali si� niemal rodzin�, chocia� Roza wzbrania�a si� przed wypowiedzeniem tego s�owa. Nie takie wi�zy ich ��czy�y.

Lato chyli�o si� ju� ku odej�ciu. Nadesz�a pora zbior�w. Mattias musia� wybra� si� na sianokosy, kt�rych wcale nie planowa�. Zamierza� zostawi� wi�kszo�� siana na polu, �eby tam z��k�o. Ko� nie potrzebowa� go a� tyle, ile rodzi�a ziemia, wi�c Mattias postanowi� przymkn�� oczy na grzech marnowania bo�ych dar�w.

Ale tak by�o, zanim zjawi�a si� Roza.

Kiedy tylko stan�a na nogi, jej s�owa nabra�y mocy zakl�cia, kt�re si� spe�ni�o. Wyszorowa�a r�wnie� obor�. Mattias nie m�g� jej powstrzyma�. By�o tam teraz tak czysto, �e ko� pierwszego wieczoru nie chcia� wej�� do �rodka. Musieli go na noc uwi�za� pod daszkiem stryszku na siano. Na szcz�cie by�a to jedna z niewielu ciep�ych nocy ko�ca lata, rozgrzane powietrze sta�o nieruchomo, ledwie ch�odzi�o sk�r�.

Do obory trafi�a jeszcze krowa i trzy owce, kt�re Roza sprowadzi�a do gospodarstwa w jaki� dziwny spos�b. Mattias wiedzia�, �e za nie zap�aci�a, ale nie mia� poj�cia czym. Nie wyda� na to ani grosza ze swoich pieni�dzy, tyle przynajmniej by�o pewne. Nie da�o si� unikn�� z�ych my�li na jej temat w p�niejszych dniach, cho� mia� �wiadomo��, �e to niesprawiedliwe z jego strony. Nikt nie wiedzia� tego lepiej od niego, ale przesz�o�� Rozy od czasu do czasu �opota�a na wietrze jak wystrz�piona firanka w otwartym oknie.

Jego zagroda o�ywi�a si�. Siano trafi�o pod dach, suche, pachn�ce. Zapach ten przywodzi� mu na my�l w�asne dzieci�stwo. Roza twierdzi�a, �e pachnie po prostu sianem i �e obora nie jest wcale miejscem bardziej niezwyk�ym ni� pozosta�e zabudowania wok� podw�rza.

Nie zrozumia� jej wtedy.

�yli pod tym samym dachem, lecz nie razem. Inaczej ni� chcia�y tego plotki. Ludzie wiedzieli albo uwa�ali, �e wiedz� swoje, i podawali sobie wie�ci z ust do ust w ca�ym rejonie Alta i Talvik. M�wiono o nich r�wnie� w Kvaenangen, a na p�nocy a� po Soroya. Plotki dotar�y r�wnie� do pastora, kt�ry nie chcia� da� im �lubu.

Nie z�o�y� im wizyty osobi�cie. Wys�a� w swojej sprawie lensmana.

Roza nie po raz pierwszy prze�y�a takie upokorzenie. To samo spotka�o j�, kiedy �y�a pod jednym dachem z Jensem. On si� z tego �mia�, zreszt� nie ponie�li �adnej kary.

Teraz by�a starsza.

Bardziej si� ba�a.

Nie pomog�o, �e Mattias urz�dzi� sobie stryszek nad stodo��. Sta�o tam ��ko, lampa wype�niona mniej wi�cej do po�owy olejem, kilka zmian ubrania dla m�czyzny jego wzrostu, miska do mycia na p�ce pod okienkiem w �cianie. Mattias chodzi� tam co rano i k�ad� si� na ��ku. Rzadko je za�ciela�. A lamp� zapala� na chwil�, zanim zszed� nakarmi� zwierz�ta. Izdebka wygl�da�a na zamieszkan�. Kurz te� nie le�a� grub� warstw�, bo Roza stara�a si� tam sprz�ta� co drugi dzie�.

Lensman wiedzia�, kim ona jest. Wiedzia�, kim by�a. Okolice Altafjordu i odchodz�cych od niego odn�g nie by�y na tyle rozleg�e, by kto� nie s�ysza� o Rozie.

��S�ysza�em, �e sprowadzi�e� sobie dziewk� do pomocy, Mattiasie Mattiassenie � powiedzia� lensman, ju� stoj�c na podw�rzu.

Dzie� by� pi�kny, li�cie zacz�y mocniej ��kn��, a troch� ju� opad�o. Niebo przyozdobi�o si� lekkimi niedu�ymi ob�oczkami. Uk�ada�y si� w przezroczyste pasy w�r�d blakn�cego b��kitu. Powietrzem o tej porze roku przyjemnie si� oddycha�o. Mia�o smak �r�dlanej wody. Ptaki ju� zacz�y zbiera� si� w gromady. Ich dzioby coraz cz�ciej zwraca�y si� ku po�udniu. Tylko sroki i gawrony spacerowa�y po podw�rzu, �wiadome, �e ju� nied�ugo b�d� mia�y du�o miejsca dla siebie, gdy tylko nadci�gn� pierwsze lodowate podmuchy znad Oceanu Arktycznego.

��Potrzebowa�em kogo�, kto by si� zaj�� moim synkiem, Mattim � odpar� Mattias. � Zbyt wcze�nie straci� matk�, a uwa�am, �e krew z krwi i ko�� z ko�ci trzeba mie� pod w�asnym dachem. Dostatecznie d�ugo ju� by� u obcych. Nie b�dzie si� wychowywa� w cudzym domu.

��S�ysza�em, �e szukasz te� �ony � ci�gn�� lensman, zerkaj�c ku domowi.

Mattias zas�ania� mu widok, a lensman mia� nadziej�, �e zobaczy Roz�. Mia� nadziej�, �e b�dzie m�g� si� przekona�, czy Roza b�yszczy tak jak kiedy�. Plotki jak fala zalewa�y ju� wsie. Nikt nie wiedzia�, gdzie ona si� podziewa�a. Statek, kt�rym przyp�yn�a, wyruszy� w rejs ze Swansea, tyle wi�kszo�� ludzi zdo�a�a ju� wy�ledzi�. P�nej jednak zawija� do wielu port�w. Mog�a wsi��� na pok�ad w ka�dym z miast. Ani s�owem nie zdradzi�a, jak sp�dzi�a te lata poza domem. Zdaniem wi�kszo�ci ludzi to wiele m�wi�o. Niemal wszyscy byli przekonani, �e Roza nie jest wolna od grzechu.

M�g� poprosi� o rozmow� z ni�, lecz tego nie zrobi�. Nikomu nie mo�e przyj�� do g�owy, �e co� go ku niej ci�gnie. A przecie� to tylko ciekawo��

��M�j syn potrzebuje matki � stwierdzi� Mattias. Lensman raczej mu nie uwierzy�, ale trudno by�o zaprotestowa� na takie o�wiadczenie. Nikt nie wierzy�, �e zwi�za� si� z Roz� ze wzgl�d�w praktycznych. Wszyscy uwa�ali, �e w jakimkolwiek zwi�zku z ni� chodzi�o wy��cznie o cia�o. I ��dz�. Mattias �a�owa�, �e ludzie jej nie znaj�. Mog�o si� okaza�, �e Roza jest o wiele bardziej ni� oni sami zm�czona t� cielesno�ci�, na kt�rej temat snuli fantazje.

��Czy to przypadek, �e na �on� upatrzy�e� sobie r�wnie� swoj� gospodyni�?

Mattias roze�mia� si�.

��Nie � odpar� i usiad� na schodach. Wci�� zagradza� drog� lensmanowi i zdawa� sobie z tego spraw�. Mia� r�wnie� �wiadomo��, �e Roza stoi tu� przy drzwiach i nas�uchuje. �ciana z jednej strony przy futrynie nie by�a ca�kiem szczelna. Przez szpar� dawa�o si� wr�cz wyjrze� i pods�uchiwanie tego, co m�wi�o si� na zewn�trz, nie sprawia�o najmniejszych trudno�ci.

��Przyznajesz wi�c, �e z ni� �yjesz?

��O, nie, o tym nie ma mowy � odpar� Mattias. � Chcia�em si� z ni� o�eni�, bo przez to obojgu nam by�oby �atwiej.

Ten drugi m�czyzna by� tylko troch� starszy od niego. M�g� mie� trzydzie�ci par� lat. Roze�mia� si� teraz drwi�co, s�ysz�c takie o�wiadczenie z ust Mattiasa, kilkakrotnie podni�s� i opu�ci� brwi.

Mattias wzruszy� ramionami, jak gdyby nic nie obchodzi�o go, co my�li tamten.

��By� czas, �e �yli�my w grzechu i ty o tym wiesz diabelnie dobrze, Perssen � powiedzia� Mattias z uraz�. � Wtedy nikt nie stuka� do naszych drzwi. Nikt si� nie zjawi� w Samuelsborg, �eby wybi� nam z g��w grzech i nakaza� stosowanie si� do nakaz�w Biblii. Nikt nie wypowiada� ukrytych gr�b o tym, co si� stanie z nami zar�wno tu, na ziemi, jak i w ogniu piekielnym, je�li nie przestaniemy sypia� w jednym ��ku. Dzielili�my wtedy �o�e i st�, a ludzie patrzyli na to przez palce.

��Dlatego s�dzi�e�, �e tym razem b�dzie tak samo? � spyta� przedstawiciel prawa.

��Tym razem dzielimy st� � odpar� Mattias. � To wszystko. Roza wr�ci�a do domu z dzieckiem, kt�re nie ma ojca. W Samuelsborg mieszka jej brat z �on�. Czy Roza mia�a si� domaga�, by przyj�li j� do siebie? U mnie w chacie jest du�o miejsca. Mam syna, kt�ry si� chowa bez matki, a Roz� znam. Mam do niej zaufanie. Mia�em do niej zaufania na tyle, by zaproponowa� jej ma��e�stwo. W imi� Bo�e, cz�owieku, nie mieli�my do�� czasu, �eby zapa�a� do siebie uczuciem!

��Kiedy� si� m�wi�o, �e Rozie Samuelsdatter wystarcza chwila, by przywi�za� do siebie m�czyzn� � rzek� lensman Perssen z namys�em i dos�ownie poczu� na sobie jej wzrok. Zrobi�o mu si� nieswojo, �e sam nie mo�e jej zobaczy�. Z tego, co wiedzia�, mog�a teraz rzuca� na niego urok, poniewa� o�mieli� si� tu przyby� i zadawa� pytania. Niemal �a�owa�, �e si� na to zdecydowa�. Zacz�� si� te� domy�la�, dlaczego pastor nie mia� ochoty si� tu wybra�. Z ca�� pewno�ci� kry�o si� za tym co� wi�cej ani�eli tylko niech�� do d�ugiej, niewygodnej podr�y.

��Ludzie du�o gadali o Rozie � powiedzia� Mattias twardo i przytrzyma� lensmana wzrokiem tak d�ugo, a� Perssen poczu� si� jeszcze bardziej nieswojo. � I ma�o co z tego by�o prawd� � doda�, staraj�c si� st�umi� uczucia, kt�re nim szarpa�y. � Ty jeste� �wiat�ym cz�owiekiem, Perssen, i na pewno to rozumiesz. Nie jeste� taki jak zwyczajni nieuczeni ludzie, kt�rzy za ka�dym w�g�em widz� duchy. Nie wierzysz w te opowie�ci i bajania, kt�rymi inni zabawiaj� si� wieczorami, kiedy nie ma co robi�. Cz�owiek taki jak ty wi�cej widzia� �wiata, jestem tego pewien. Pochlebstwa zwykle pomaga�y. Ka�dy chcia� by� inny, lepszy od wszystkich. To choroba dzieci�stwa, przed kt�r� nikt si� nie ustrzeg�. Mattias wiedzia�, �e jego r�wnie� dotkn�a, tak samo jak ka�dego innego.

��Ludzie powiadaj�, �e czarownica wr�ci�a � stwierdzi� Perssen.

��A co ty sam o tym s�dzisz?

��Gadaj�, �e nied�ugo b�d� si� dzia� r�ne rzeczy. Wok� niej zawsze co� si� dzieje. Mo�e pierwsz� rzecz� b�dzie to, �e stracisz dom, Mattiasie. Je�li chcesz co� w �yciu osi�gn��, nie ma sensu jej zatrzymywa�. Przypuszczam, �e ona i tak znajdzie do�� otwartych drzwi. Nie musi skazywa� na zatracenie takich porz�dnych ludzi jak ty.

Mattias s�ysza� ju� wiele okre�le�, jakimi go nazywano, lecz nikt nigdy nie nazwa� go porz�dnym cz�owiekiem.

��Ratuj si� z tego jak mo�esz, zanim ona zabierze ci wszystko! Zanim poch�onie ci� ca�ego!

��Chcia�bym, �eby� zobaczy�, gdzie sypiam � odpar� Mattias, wstaj�c. Ruszy� przed Perssenem ku stodole. Szed� d�ugimi, zdecydowanymi krokami.

Roza obserwowa�a to ze swego miejsca przy drzwiach, chocia� szpara ogranicza�a jej pole widzenia. Jens roze�mia�by si� temu cz�owiekowi w twarz, a potem by� mo�e zabi�by go w ciemnej szopie.

Dlaczego pomy�la�a o Jensie?

Serce zabi�o jej mocno, znieruchomia�o. Matti uczepi� si� jej sp�dnicy. Ma�e r�czki z ca�ej si�y zacisn�y si� na p��tnie. Obejmowa� j� za kolana i r�wnie� nazywa� ani. Wida� ka�da osoba w sp�dnicy pasowa�a mu na matk�. Nie chodzi�o wy��cznie o Liis�. Roza ucieszy�a si�, �e jej bratowa o tym nie wie. Ciekawa by�a, kogo Liisa ma teraz. Co jej zosta�o? Jaki sens nada�a codzienno�ci? Roza nienawidzi�a samej siebie za to, �e zabra�a jej ch�opca. Ale Mattias mia� prawo decydowa� o losach rodzonego syna.

Mattias nie wymy�li�by niczego bezsensownego. Mattias wcale nie przypomina� Jensa. Mattias by� rozs�dny. Lensman sam tak powiedzia�. Nazwa� Mattiasa porz�dnym cz�owiekiem.

Westchn�a z ulg�, gdy zobaczy�a, �e obaj zn�w wychodz� na �wiat�o, na zewn�trz. Wiedzia�a to przecie�, wiedzia�a, �e w Mattiasie nie ma z�a, ale potwierdzenie tego mia�o s�odki smak. Wspaniale by�o uzyska� tak� pewno��, bo na tym �wiecie ma�o czego mo�na by� pewnym.

Mattiego rozbola�y nogi od tak d�ugiego stania. Zako�ysa� si� i klapn�� na pup�. Na buzi odmalowa�o mu si� takie zdumienie, �e Roza natychmiast przy nim ukucn�a. Musia�a si� u�miechn�� na widok miny ch�opczyka. Usta u�o�y�y si� w k�eczko, a oczy zrobi�y si� okr�g�e jak kamyki w rzece.

��Nic z�ego si� nie stanie, jak kto� troszk� upadnie � powiedzia�a i wzi�a Mattiego na r�ce.

Ma�y z ca�� pewno�ci� powinien si� nauczy�, �e nie zawsze znajd� si� r�ce, kt�re pomog� mu wsta�, ale Roza nie mia�a serca, �eby go teraz zostawia�. Mo�e z cz�stego przytulania ma�ego cia�ka mimo wszystko wyniknie co� dobrego? Nie wierzy�a, �e u�ciski i czu�e s�owa mog� zaszkodzi�. To prawda, �e ma�y Matti ma wyrosn�� na m�czyzn�, ale na razie sk�r� mia� przecie� tak samo mi�kk� jak Lily, policzki tak samo okr�g�e i taki sam �al w spojrzeniu, gdy si� go zostawia�o, jaki pojawia� si� w oczach jej c�reczki. Nie potrafi�a si� przem�c i traktowa� ich r�nie.

�atwo dawa�o si� zapomnie�, �e jego matk� by�a Raissa. �atwo si� zapomina�o, �e urodzi�a go inna kobieta. Roza tak naprawd� nie uwa�a�a Raissy za wroga. Pragn�a j� lubi�, bo przecie� Mattias j� kocha�. To Raissa pokaza�a pazury, przejawi�a niech��. Nie podoba�a jej si� przyja�� Mattiasa z inn� kobiet�.

��P�jdziemy zobaczy�, co robi Lily? � spyta�a Roza, obracaj�c si� tanecznym krokiem, zapami�tanym z wielkich, pe�nych blasku sal w Georgii.

Ch�opczyk za�mia� si� do niej. W gardle mu zabulgota�o, r�czki zacisn�y si� na w�osach Rozy. Sprawi� jej b�l, ale pozwoli�a mu si� tak trzyma�.

��My�lisz, �e Lily ju� si� obudzi�a? � papla�a do niego, sun�c w ta�cu do drzwi alkierza. Lensman przesta� j� ju� obchodzi�. L�k, kt�ry w niej tkwi�, wyparowa�, gdy zobaczy�a, �e wychodz� razem z Mattiasem z szopy. Roza zaczyna�a wierzy�, �e Mattias oznacza bezpiecze�stwo, �e jest w stanie za�atwi� wszystko i uporz�dkowa�, je�li pojawi� si� jakie� trudno�ci. Zacz�a czu�, �e mo�e mu ufa� tak samo jak sobie. Takie uczucie istnia�o ju� kiedy� mi�dzy nimi. Mo�e nie by�o tak silne jak teraz, lecz istnia�o. A mo�e tylko Seamusowi tak ufa�a? Tylko jemu tak wierzy�a?

W dodatku stara�a si� intensywnie my�le�.

Od wielu dni i tygodni wyobra�a�a sobie martwego Pedera. Wiedz�, kt�r� mia�a o jego �mierci, stara�a si� przekaza� dalej. Usi�owa�a zasia� jej ziarno we wszystkim, co istnia�o dooko�a, lecz nie wiedzia�a, czy to mo�liwe. Nie wiedzia�a, czy trafi do w�a�ciwych ludzi. Do tych wa�nych. Nie wiedzia�a, czy nie wmawia sobie w�asnych zdolno�ci. Mo�e my�li nie potrafi� fruwa�?

��Jak s�dzisz, co robi Lily? � spyta�a Mattiego.

��Liii � powt�rzy� ch�opiec.

��No w�a�nie, Lily � u�miechn�a si� Roza i pog�adzi�a go po okr�g�ym policzku. � Jeste� bardzo m�dry, �e umiesz powt�rzy� jej imi�. Ona twojego nie potrafi powiedzie�, prawda?

Ch�opczyk patrzy� na ni� uwa�nie.

��Nie, ona nie umie powiedzie� Matti, a to przecie� wcale nie takie trudne. Ale to znaczy, �e ty jeste� bardzo m�drym ch�opczykiem.

Ma�y nie spuszcza� z niej oka.

Z ko�yski dobieg�o gruchanie. Gruchanie i gaworzenie. D�wi�ki, nie b�d�ce s�owami, przynajmniej dla nikogo innego opr�cz dziecka, kt�re zadowolone paluszkami usi�owa�o zbada� now� zabawk�.

Rozie z gard�a wyrwa� si� krzyk.

Nie zdawa�a sobie sprawy z tego, �e krzyczy. Nie mia�a �wiadomo�ci, �e puszcza Mattiego, dop�ki nie poczu�a, �e ch�opczyk szarpie j� za brzeg sp�dnicy. Wyrwa�a mu si� z irytacj� i odsun�a go. Ma�y te� zacz�� krzycze�. P�aka� g�o�niej, z wi�ksz� si�� i rozpacz� ni� kiedykolwiek dotychczas. A Roza czu�a wy��cznie l�k. Wyrwa�a b�yszcz�cy przedmiot z r�k c�reczki. Lily przez chwil� patrzy�a na ni� ze zdumieniem i zaraz te� uderzy�a w krzyk.

Rozie ze strachu pier� si� zasznurowa�a. Trzyma�a klejnot w jednej r�ce, za plecami. Drug� szybko i zbyt mocno podnios�a do g�ry r�czki dziewczynki. Lily mia�a sk�r� tak samo r�ow� i �liczn� jak wtedy, gdy Roza j� k�ad�a. Nic jej si� nie sta�o. Nigdzie nie znalaz�a �ladu krwi. Nie by�o si� czego ba�.

��Co tu si�, u diab�a, dzieje?

W drzwiach sta� Mattias, rozgl�daj�c si� niespokojnie. Patrzy� na Mattiego, kt�ry le�a� na brzuchu na pod�odze przy ��ku i zanosi� si� p�aczem. Na Lily, kt�rej buzia robi�a si� coraz czerwie�sza, wrzeszcz�c� pe�nym g�osem. I na Roz�, kt�ra sta�a sztywno przy ko�ysce z szale�stwem w oczach.

��Na mi�o�� bosk�, co tu si� wyprawia? � spyta� Mattias ju� �agodniej. � Diab�u dzi�kowa�, �e nie zacz�li�cie si� drze�, kiedy lensman tu by�! Mia�by o czym opowiada� po powrocie do wsi!

��Lily si� tym bawi�a � powiedzia�a Roza cicho, podaj�c mu to, co trzyma�a w prawej r�ce.

Mattias odebra� to od niej.

��Sk�d mog�a to wzi��? � spyta�a Roza lodowatym g�osem.

Jak gdyby on m�g� da� niemowl�ciu do zabawy srebrn� broszk�! Jak gdyby m�g� da� akurat t� broszk� dziecku Rozy!

��Nie pokaleczy�a si�?

Roza pokr�ci�a g�ow�, nie by�a w stanie doby� g�osu. Wzi�a swoje dziecko na r�ce. Tuli�a je w obj�ciach, staraj�c si� os�oni� zar�wno przed tym, co widzia�a, jak i przed tym, co by�o zakryte przed jej wzrokiem.

��Nic z tego nie rozumiem � rzek� bezradnie Mattias.

��To ta broszka � powiedzia�a Roza. � Jej broszka. Broszka Raissy.

Nie by�o to pytanie, lecz Mattias i tak skin�� g�ow�.

��Moja r�wnie� � doda�a Roza. I zn�w potwierdzi�.

��To niemo�liwe � odezwa� si� w ko�cu. � Ta broszka le�a�a w jej skrzynce. W skrzynce, kt�r� schowa�em do mojego kufra z ubraniem, Rozo. Ty o tym nie wiedzia�a��

��S�dzisz, �e sama da�am j� Lily do zabawy? � spyta�a ostro.

��Nie � odpar� Mattias, �ciskaj�c broszk� w d�oni. Nie wiedzia� ju�, co o tym wszystkim my�le�.

Mattias nie przypuszcza�, �e tyle po niej zosta�o. Sam zniszczy� wi�kszo�� tych rzeczy po jej odej�ciu. W czasie tych nagich dni, kiedy izby wzywa�y j� krzykiem, i tego dnia, kiedy uwierzy�, �e ona naprawd� nie �yje. Spali� jej ubrania. Rozbi� to, czego dotyka�a. Si�� wyrzuci� j� ze swego �ycia i ze swego domu.

Roza znalaz�a grzebienie i szpilki do w�os�w. Wyci�gn�a sk�d� przepaski i chustk�, w kt�rej Mattias wci�� wyczuwa� zapach Raissy. Tak mu si� przynajmniej wydawa�o, ale to oczywi�cie nieprawda, zapach nie mo�e si� tak d�ugo utrzyma� w kawa�ku p��tna. Nie mo�e prze�y� a� rok, wpleciony w nici z delikatnej we�ny. A je�li�

��Matti ma prawo dosta� co� po niej � wtr�ci� ostro�nie.

Polowanie na rzeczy Raissy trwa�o ca�y dzie�. Z pocz�tku Mattias uciek�, unika� tego, czego nie potrafi� nawet nazwa�. Mo�e to by�a ��dza zemsty, nienawi��, przemieszany z nimi l�k. Wci�� nie wiedzia�, co o tym wszystkim my�le�. Nie mia� poj�cia, co si� dzieje w g�owie Rozy. I nie wiedzia�, czy to ona sama wywo�a�a t� sytuacj�, czy sama j� zaplanowa�a.

�eby pozby� si� wszystkiego, co przypomina�o o Raissie.

Nigdy nie zauwa�y� u Rozy zazdro�ci, ale ona mia�a w sobie przecie� tyle przer�nych stron. Zreszt� tak bardzo mog�a si� zmieni� podczas tych lat, o kt�rych mu tylko opowiada�a.

Nadesz�a ju� nocna pora i zacz�o si� zmierzcha�. W domu zrobi�o si� tak ciemno, �e musieli zapali� lampy. Roza nawet na chwil� nie odpocz�a. Przegl�da�a wszystkie szafki, ka�d� p�k�, ka�d� szuflad�, kufer. Wszystkie sprz�ty, jakie mia� w domu. Przewr�ci�a wszystko do g�ry nogami i wi�kszo�� rzeczy od�o�y�a z powrotem. Zabra�a tylko to, co, jak wiedzia�a, nale�a�o do Raissy.

��On ma prawo wiedzie�, kim by�a � m�wi� Mattias. � B�dzie pyta�, gdy doro�nie na tyle, by zrozumie�. Chc�, �eby co� po niej zosta�o. Dla niego.

��Ja nie jestem zazdrosna � t�umaczy�a Roza. � Po prostu chroni� Lily, moje dziecko. Chroni� nas wszystkich, Mattiasie! Mo�e nie powinnam tu by�, mo�e powinnam st�d wyjecha�?

��Chyba nie traktujesz swoich s��w powa�nie � stwierdzi�.

��Ona nie chce, �ebym tu by�a � upiera�a si� Roza. � Jasno daje mi to do zrozumienia. Nie chce, �ebym dosta�a cokolwiek, co nale�a�o do niej. S�ysza�am j�. Ostrzega�a mnie. Nie jestem g�upia, Mattiasie!

Mattias wiedzia�, o czym Roza m�wi, lecz nigdy na �wiecie by si� do tego nie przyzna�. On te� s�ysza� Raiss�. On r�wnie� s�ysza� jej ostrze�enia. Tak jak Roza pozna� jej g�os. Wychwyci� brzmi�c� w nim powag�. Wyczu� pasj�, kt�r� tak dobrze pami�ta�.

Ale nie rozumia�, dlaczego mia�aby teraz tak mocno naciska�. Nie chcia�a zosta�, kiedy go mia�a. Kiedy do niej nale�a�y wszystkie jego szcz�liwe uczucia. Kiedy posiada�a wszystkie jego my�li w g�owie. Opu�ci�a jego i opu�ci�a dziecko. Nigdy by nie wr�ci�a, nawet gdyby nie wpad�a pod l�d.

To bez sensu, �e chcia�aby go posiada� teraz. Bezsensowna jest ta zazdro�� zza grobu. Martwi nie powinni po��da� �ywych.

A mo�e chodzi o co� innego?

Mo�e to wszystko tylko sobie wmawiaj�? Mo�e to nic innego jak tylko fantazja? Czy�by pozwoli� uwie�� si� czemu� innemu, o wiele bardziej niebezpiecznemu ni� to, co si� teraz dzia�o pod jego dachem?

Czy to Roza?

Czy wszystko mia�o sw�j pocz�tek w niej?

Czy to ona obraca�a jego my�lami, jak zechcia�a? To ona tworzy�a obrazy, kt�re ukazywa�y mu si�, gdy zamkn�� oczy? G�osy, kt�re s�ysza� w ciemno�ci przez sen? Czy to wszystko dzia�o si� za jej spraw�?

G�osy nie istnia�y, dop�ki jej nie spotka�.

Nie istnia�a Natalia.

Wspomnienia innego �ycia pojawi�y si� dopiero wtedy, gdy Roza wesz�a w jego dni, gdy zacz�a dzieli� z nim czas i przestrze�.

Czy zawsze chodzi�o tylko o Roz�?

Mattias nigdy nie wpad�by na taki pomys�, gdyby sama o tym nie wspomnia�a. Gdyby nie powiedzia�a, �e by� mo�e to potrafi, �e by� mo�e jest w stanie odwr�ci� czyje� my�li, zmieni� czyj�� opini�. Wtka� nowe obrazy w ludzkie fantazje.

Czy tak w�a�nie post�pi�a z nim?

��Mo�esz wybra�, co chcesz � odezwa�a si� Roza.

Zebra�a te troch� rzeczy, kt�re pozosta�y po Raissie, na kuchennym stole. Zrobi� si� z tego n�dzny, niewielki t�umoczek, a� Mattias poczu� si� nieswojo. Drobiazgi, �wiadectwo �ycia kobiety, grzebienie, szpilki, przybory do szycia. Druty do we�ny.

��Chc� zachowa� t� chustk� � powiedzia� dr��cym g�osem. � Jej portret. I broszk�.

Roza przesun�a te trzy rzeczy w jego stron�.

��Po cz�owieku, kt�ry by� ojcem Lily, zosta�o mi jeszcze mniej � rzuci�a twardo.

Mattias si� nie odezwa�. Oprawiony w ramki o��wkowy portret Raissy i broszk� zawin�� w chustk�. Obr�cony plecami do Rozy, umie�ci� zawini�tko w skrzynce, kt�ra kiedy� do niej nale�a�a. Ani s�owem nie wspomnia�, �e to by�a skrzynka Raissy. R�wnie dobrze mog�a zosta� zrobiona na modlitewnik albo na drobne m�skie narz�dzia, jak na ozdoby i tajemnice kobiety. W jej surowej formie nie by�o nic kobiecego, skrzynka nie mia�a �adnych ozd�b. Zamek by� prosty, ot, zwyk�y zamek. Klucz tak�e ze zwyk�ego �elaza. Skrzynka nie mia�a oku�, farba �uszczy�a si� na pokrywie i na bokach.

W�o�y� klucz do sk�rzanej sakiewki, znalaz� k�cik i na skrzynk�, i na sakiewk� na samym dnie w�asnego kufra z ubraniem. Jego pokrywa by�a na tyle ci�ka, �e �adne dziecko nie zdo�a�oby jej unie��. Nawet Roza mia�aby z tym k�opoty, pomy�la� nie bez ulgi.

��Co z oczu, to z serca � o�wiadczy� jej, lecz ona nie odpowiedzia�a na jego u�miech.

��Nie �miej si� ze mnie, Mattiasie! � poprosi�a.

��Wcale si� nie �miej� � odpar� i suchymi wargami poca�owa� j� lekko tu� nad blizn� przy skroni. Blizna zrobi�a si� tak nier�wna, jak si� tego obawia�, lecz Rozie zdawa�o si� to nie przeszkadza�.

��Zajrz� do owiec � oznajmi�, szykuj�c si� do ucieczki. � Z reszt� rzeczy zr�b, co zechcesz.

Poszed� do obory. Zaj�o mu to pi�� minut. Potem usiad� w przytulnym p�mroku na w�skim ��ku na stryszku. Opar� brod� na r�kach, zamkn�� oczy, bo w ciemno�ci m�g� si� doszuka� czego� w rodzaju porz�dku, jakiego� spokoju. Ale Mattias nie by� wcale pewien, czy znajdzie tam odpowiedzi. Wci�� pozostawa�y g��wnie pytania, pulsuj�ce blaskiem jak gwiazdy.

��Obud� si�! Wargi przy jej policzku. D�onie na ramionach.

Mocne palce. Pi�ci pokryte szorstk� sk�r�. Du�e, dobre d�onie na plecach.

��Obud� si�, kochana! Wznosi�a si� tak szybko. Wy�ania�a si� z wiatru.

To bola�o. By�o niczym przebijanie lodu na rzece w styczniu.

��Pozw�l mi zosta� � poprosi�a cichutko.

Reijo poca�owa� j� w czo�o. Odgarn�� w�osy do ty�u. Czu�, jak bardzo spoci�a si� pod koszul�. Serce wali�o mu ze strachu, kt�ry ostatnio tak �atwo si� w nim budzi�.

Mo�e zrodzi�y go mijaj�ce lata. Up�yn�o ju� troch� czasu, odk�d przesta� by� m�odym ch�opakiem.

I tyle straci�.

��Pozw�l mi tam zosta�, Reijo! Ustami szuka�a jego warg. To by� nami�tny poca�unek. S�ony od �ez. Od jej �ez i od jego.

Spodziewa� si�, �e us�yszy imi� Mikkala, nie w�asne. Czu�o�� wzros�a w nim jak g�ra. By�a chmur�.

G�adzi� j� po plecach, po w�osach, tuli� j� do swego ciep�a. Czu� si� r�wnie niespokojny i wystraszony jak ona, ale razem z ni� m�g� spojrze� temu w oczy.

Domy�la� si�, gdzie by�a.

��Nie �pisz ju�? � szepn�� w ko�cu. Trzyma� jej twarz w d�oniach.

Oczy Raiji by�y suche. Pewnie wi�c tylko wm�wi� sobie, �e p�aka�a. R�wnie� Raija nie mia�a na to �ez.

��To by� tylko sen � powiedzia� Reijo. By� mo�e pr�bowa� w ten spos�b przekona� samego siebie. � Spa�a�, Raiju, co� ci si� �ni�o. Wszystko jedno co. Tak czy owak to by� tylko sen.

Raija pokr�ci�a g�ow�. Popatrzy�a mu w oczy, jej spojrzenie wyra�a�o inn� pewno��. Ona tam by�a.

��On ma dosy� czekania � westchn�a cicho.

��To by� tylko sen!

Raija odpowiedzia�a mu na to swoim nowym spokojem. Tym, kt�rego wcze�niej w sobie nie mia�a. Rosja j� odmieni�a. Najgor�tszy ogie� zmieni� si� w co�, co mog�a trzyma� w r�kach i d�ugo obserwowa�. Wcze�niej tego nie potrafi�a.

��W Archangielsku � zacz�a, tul�c wargi do d�oni Reijo � tam tego chcia�am. Pragn�am uciec od wszystkiego. Po prostu znikn��. Mia�am nadziej�, �etrafi� tam, w to miejsce, gdzie jest on. Dla mnie to by�o co� w rodzaju nieba, Reijo. Najlepsze, na co mog�am liczy� w �yciu.

Zaczerpn�a oddechu i uprzedzi�a Reijo:

��To by� sen. W pewnym sensie. A jednocze�nie co� innego. Co� bardziej rzeczywistego. To by� Mikkal. Chcia�abym nie mie� tego daru�

��Jeste� tutaj � odpar� Reijo. � U nas. �yjesz. To jest rzeczywisto��, moja Raiju.

I zn�w wtedy to zobaczy�. T� wiedz� w jej oczach. Raija posiada�a wiedz�, jakiej on nigdy nie zdob�dzie. Do kt�rej nigdy nawet si� nie zbli�y.

��To takie dobre � powiedzia�a Raija. U�o�y�a si� wygodniej na jego ramieniu. Ciep�o jejoddechu grza�o Reijo w szyj�.

��Tyle czasu min�o, odk�d czu�am si� tak na swoim miejscu jak przy tobie. Tobie towarzyszy niezwyk�y spok�j, Reijo. Wydaje mi si� nawet, �e zaprzyja�ni�am si� z tutejszymi g�rami. Pogodzi�am si� z nimi.

��To by� tylko sen � powt�rzy� zak�opotany. Co innego m�g� jej powiedzie�? Musia� si� trzyma�tej prawdy. Musia� uczepi� si� tej rzeczywisto�ci, kt�r� widzia�, kt�rej cz�� stanowi�. Oczywi�cie, �e jej wierzy�, wierzy� w jej podr�e, ale by�y mu obce.

Musia� zatrzyma� j� tutaj. W tym �wiecie. W �wiecie, kt�ry nale�a� do nich.

��Nie chc� ci� straci�, moja Raiju � szepn��. Spogl�da� gdzie� ponad belki w suficie. � Nale�ymy teraz do siebie, Raiju. Ty i ja. My.

��Ja te� chc� zosta�.

W taki spos�b jeszcze mocniej wi�zali si� ze sob�. S�owami.

��Mikkal by� moim �yciem - powiedzia�a Raija cicho. � Stanowi� jakby cz�� mnie. Tacy byli�my sobie bliscy. Lecz wiele czasu up�yn�o. Chc� zosta� tutaj, Reijo. Tu, przy tobie�

Le�eli opleceni ramionami. Starali si� blisko�ci� odegna� strach. Czekali, a� wstanie dzie�.

Mattias nazywa� to snami na jawie. Nigdy wcze�niej nie widzia� ani tej kobiety, ani tego m�czyzny. Ale imiona by�y znajome. Nale�a�y do Rozy.

Czy wyczarowywa�a ich dla niego?

Czy wysnuwa�a ich z w�asnych my�li, kt�re przekazywa�a jemu?

Czy mia� w nich wierzy�?

Czy to ma by� pociecha?

A mo�e to on sam snu� ten sen? Mo�e naprawd� tak bardzo chcia� wiedzie�, �e kto� inny r�wnie� szarpa� si� z w�tpliwo�ciami i my�lami podobnymi do jego w�asnych?

Czy to si� dzia�o naprawd�, czy to tylko urojenia? U�uda fa�szywego z�ota, krusz�cego si� w palcach?

��Palicie? O tej porze? � Ole szarpni�ciem otworzy� drzwi, �ci�gaj�c na siebie ca�� uwag�, jak gdyby by� kr�lem, kt�ry nagle si� tu pojawi�.

Roza nie przeczu�a jego przybycia. Kl�cza�a akurat przy wielkim piecu w kuchni i na widok brata drgn�a przestraszona.

��A ja s�dzi�em, �e Mattias potrafi da� kobiecie do�� ciep�a � ci�gn�� Ole, kr�c�c jasn� g�ow�. � �wiat pragnie by� oszukiwany, Rozo, siostrzyczko. �wiat pragnie by� oszukiwany! � Rozejrza� si� doko�a. � A gdzie on jest? Tylko nie m�w mi, �e ju� go przegna�a�?

Roza upewni�a si�, �e ogie� si� dobrze rozpali�. Zamkn�a drzwiczki pieca i prze�kn�a �art Olego. Ole nie zawsze zastanawia� si� dostatecznie d�ugo nad tym, co m�wi�.

��Dlaczego nie zabra�e� Liisy? � spyta�a.

Ole bez skr�powania znalaz� sobie miejsce przy stole i rozsznurowa� sk�rzane buty, ci��y�y po d�ugim lecie, podczas kt�rego stopy mog�y zazna� wi�kszej swobody.

��Poniewa� nie jad� z domu � wyja�ni� bez cienia skr�powania. � Zaw�drowa�em w te okolice z �adunkiem dla Kopalni. Nie s�dzi�em, �e pope�ni� przest�pstwo, je�li przy okazji odwiedz� jedyn� siostr�. Musia�em sprawdzi�, czy rzeczywi�cie jest u was tak �le, jak m�wi� plotki.

Te s�owa do niej nie dotar�y. Nie wpu�ci�a ich do siebie. Zagrodzi�a si� przed nimi.

��Z tego, co mia�em okazj� zobaczy�, to nie ma �adnych upior�w wychylaj�cych si� zza w�g�a � ci�gn�� brat, �ci�gaj�c buty i we�niane skarpety. � Na podw�rzu nie by�o te� wida� �adnego obcego �wiat�a. Je�eli wi�c Mattias nie umar� i nie le�y w piwnicy na naw�z, to przypuszczam, �e wiedzie wam si� nie najgorzej.

Roza nie odpowiedzia�a.

��Spotka�em zreszt� po drodze lensmana. A w tej okolicy nie ma zbyt wielu zagr�d, kt�re m�g�by odwiedza�.

Milcza� przez chwil�, zanim doda�, tym razem o wiele powa�niej:

��R�wnie� z tego powodu chcia�em tu przyj��, Rozo. My�la�em, �e ci� ostrzeg�, ale najwidoczniej zjawi�em si� za p�no�

��Przed czym chcia�e� mnie ostrzec?

��Liisa rozmawia�a o was z pastorem. O tobie i o Mattiasie. M�wi�a, �e ze sob� �yjecie. Powt�rzy�a wszystkie babskie plotki o grzechu, o ha�bie i piekielnych m�kach.

Zawstydzony, ogl�da� w�asne d�onie, zanim podni�s� g�ow�. Jasna grzywka spad�a na czo�o. Oczy patrzy�y przepraszaj�co, a przecie� on niczemu nie by� winien.

��Ona jest na ciebie z�a, Rozo. Nigdy jej takiej nie widzia�em. Nie wiem, jak temu zaradzi�. Nie mam poj�cia, co robi�.

��Pr�bowa�e� okaza� jej troch� czu�o�ci? � spyta�a Roza sztywno.

��Teraz? � rzuci� ze zdumieniem i zadr�a�, jak gdyby my�l ta by�a mu wstr�tna. � My�lisz, �e mia�bym teraz ochot� okazywa� jej czu�o��? Kiedy jest taka z�o�liwa? Wydaje mi si� tylko odpychaj�ca, Rozo, bardziej ni� kiedykolwiek przedtem. Musia�em wyj�� z domu, �eby nie wdycha� tego jadu, kt�ry j� otacza. Pojecha�bym z �adunkiem nawet do Laksely, gdyby mnie o to poprosili!

Opar� si� o �cian� i obiema r�kami odgarn�� w�osy z twarzy. D�onie zmieni�y si� w gruby grzebie�. Zostawia�y ja�niejsze smugi na zakurzonych policzkach.

��Mo�e w�a�nie w tej chwili ona potrzebuje ci� najbardziej, braciszku � powiedzia�a Roza w zamy�leniu. � Teraz, kiedy tak si� zachowuje, najbardziej na to zas�uguje. Kiedy kto� czuje, �e nie jest kochany, potrafi by� wstr�tny. Mo�e za ma�o j� kochasz�

��Chcesz powiedzie�, �e to moja wina? � spyta� zdumiony i roze�mia� si� jej w twarz. Patrzy� tak szczerze, m�odo, po swojemu. � Ja nie zrzucam winy na Liis�, kiedy robi� co�, co nie do ko�ca jest w porz�dku, Rozo. S�ysza�a�, by tak kiedy� by�o? Dlaczego, w imi� Bo�e, mia�bym si� wini� o to, �e ona zachowuje si� jak wariatka?

��Wspomina�e� mi kiedy�, �e Liisa jest zimna. �e tak ma�o w sobie ma�

��To zupe�nie co innego � odpar�. � Nie wini� jej za to, do diab�a! M�wi� tylko, �e tak jest. �e lubi�bym by� w domu, gdyby moja baba mia�a w sobie wi�cej ognia.

Oddycha� g��boko. Opanowa� si�, nie mia� ochoty k��ci� si� z Roz�. I on, i Roza niewielu ludzi mogli nazwa� bliskimi. A oni zawsze byli sobie bliscy. Ole nie chcia�, �eby to si� rozpad�o.

��Ale do�� ju� o tym! Czy to dlatego lensman przyjecha�? Czy kto� tutaj trafi pod s�d i b�dzie musia� p�aci� grzywn�? Czy a� tyle z�ego wyrz�dzi�a swym gadaniem?

��Tym razem tylko przywo�ywa� nas do porz�dku � o�wiadczy�a Roza kr�tko. � Ale to zapewne nie koniec.

��A co wy zamierzacie z tym zrobi�?

��Nic � odrzek�a Roza, wzruszaj�c ramionami. � Pewnie ludzie przyjd� po rozum do g�owy i wszystko si� uspokoi. Znajdzie si� inny temat do gadania. Zobaczysz, ja i Mattias pr�dko si� im znudzimy. Chyba musimy pami�ta� o tym, �eby wybra� si� do ko�cio�a w niedziel�, przyzwoicie wygl�da�, zanadto si� do siebie nie zbli�a�.

Mia�a policzki zaczerwienione od ciep�a bij�cego z pieca. Rozgrza�a si� te� rozpalaniem ognia, um�czy�a si� przy tym, bo ogie� jakby si� jej opiera�. Jak gdyby przedmioty, kt�re chcia�a obr�ci� w popi�, �y�y w�asnym �yciem i mia�y w�asn� wol�.

��Nie sypiamy ze sob� � oznajmi�a.

��Wcale nie trzeba razem spa� � odpar� jej brat, m�wi�c z w�asnego do�wiadczenia. � Mnie nie obchodzi, co wy robicie, Rozo. To twoja sprawa i Mattiasa. Nie musisz mnie ok�amywa�, siostrzyczko. Nie interesuje mnie, jak �yjesz. Ja si� ju� niczego nie wstydz�. I nie wierz� w ka�d� bzdur�, kt�ra do mnie dociera.

��Nie �yjemy ze sob� tak, jak my�lisz � powt�rzy�a z uporem Roza. � Wa�ne jest dla mnie, �eby� w to uwierzy�.

Ich spojrzenia spotka�y si� na d�ugo.

��No dobrze � powiedzia� wreszcie Ole. � Wierz� ci, ale nie rozumiem, jakie to mo�e mie� znaczenie.

��Dla mnie to wa�ne � rzek�a Roza po prostu. � Chc�, �eby� to rozumia�. Chc�, �eby� wiedzia�, �e nie jestem t� sam� Roz�, kt�ra st�d wyje�d�a�a. Jestem twoj� siostr�, ale si� zmieni�am.

��A wi�c dobrze � powiedzia� Ole, nie protestuj�c d�u�ej.

Roza jednak poznawa�a po nim, �e nie do ko�ca j� rozumie.

��Co palisz? � spyta�.

��Rzeczy po Raissie � odpar�a.

��Zazdrosna?

��Boj� si�. Ole uni�s� brew.

��To znaczy, �e nie powinienem by� �artowa� o upiorach? � zdziwi� si� na po�y z powag�, na po�y rozbawiony.

��Nie wiem � powiedzia�a, ale brat wychwyci� w jej g�osie ton, �wiadcz�cy o tym, �e Roza naprawd� si� boi. Nie stara�a si� wcale wywo�a� wsp�czucia, w dodatku nigdy nie stara�a si� udawa� s�abszej, ni� by�a w rzeczywisto�ci. Nawet w chwilach, gdy wiele zyska�aby na tym, by sta� si� niewidzialn�, nie mog�a nie wychyla� si� do przodu. Jej up�r by� krzykliwy jak kolor wierzb�wki.

W g�owie Olego odezwa� si� g�os ojca.

Rallar � Roza�

Od dawna ju� nie my�la� o ojcu. Ale my�lenie o nim bardziej mu dokucza�o ni� niemy�lenie. Wola� nie wspomina� ani matki, ani ojca.

��Dziej� si� dziwne rzeczy � przyzna�a Roza. � I nie tylko ja je wyczuwam. Wydaje mi si�, �e dzieci rozumiej�. A przynajmniej Lily�

��Tw�j dzieciak jest za ma�y, �eby cokolwiek rozumie� � oburzy� si� Ole tonem gorzkim jak sok z mlecza.

��Mattias te� to wyczuwa.

��A wi�c on �yje? � za�artowa� Ole, wyra�nie nie chc�c, by zapanowa� nastr�j powagi. Z powag� nie potrafi� sobie radzi�.

��Jest w stodole.

Ole na bosaka przeszed� przez podw�rze. Zimna jesieni� ziemia ch�odzi�a bose stopy, tak d�ugo �ci�ni�te w we�nianych skarpetach i ci�kich sk�rzanych butach.

Znalaz� przyjaciela na stryszku na siano. Mattias siedzia� na pryczy przy kr�tszej �cianie. Nie zapala� lampy, jedyne �wiat�o wpada�o przez uchylone okienko, male�kie i umieszczone tak wysoko, �e prawie nie rozja�ni�o wn�trza.

��A wi�c moja siostra m�wi prawd�. Nie sypiacie razem � powiedzia� Ole, wchodz�c na g�r� przez otw�r w pod�odze. Nie zas�ania�a go �adna pokrywa, zaskoczy� wi�c Mattiasa.

��Dlaczego mia�bym ci� nie przekona�, skoro uda�o mi si� przekona� lensmana? � rzuci� Mattias.

��Co tu si� dzieje? � spyta� Ole, siadaj�c w nogach ��ka. Siennik wcale si� nie ugi��. � Opr�cz tego, �e zniszczysz sobie krzy� od spania na takim materacu. Ile starego siana tam wepchn��e�? Przecie� to twardsze ni� drewniany pie�!

��Nie wiem, co si� dzieje, Ole � powiedzia� Mattias ci�ko i westchn��. � Szczerze m�wi�c, w og�le nie wiem, co si� dzieje. Nie jestem w stanie zobaczy� tego wyra�nie, ale wydaje mi si�, �e �le zrobi�em, zabieraj�c je tutaj.

��Tylko dlatego, �e odwiedzi� was ten �otr lensman? � zdziwi� si� Ole. � Liisa si� o to zatroszczy�a.

Jest z�a jak osa i chce si� zem�ci�. I chocia� to moja baba, nie pozw�l, �eby tym razem wygra�a. Nie chc� tego, Mattias!

��Tu nikt niczego nie wygra i nikt niczego nie przegra, Ole. Tu nie ma sprzeczno�ci.

��Nie rozumiem, o czym ty m�wisz � westchn�� Ole.

��Sam prawie tego nie rozumiem. Nic si� ze sob� nie ��czy. Ju� nie wiem, kim ona jest. Nie wiem, co jest w stanie zrobi�.

��Roza?

��Tak, twoja siostra.

��To dziwna osoba � przyzna� Ole ze �miechem. � Ale nie jest czarownic�. Czy po moim o�wiadczeniu b�dzie ci l�ej?

Mattias pokr�ci� g�ow�.

��Nie w tym tkwi� moje w�tpliwo�ci, kolego. Nawet si� do nich nie zbli�y�e�.

Milcza� przez jaki� czas.

��Chc�, �eby� zabra� j� z dzie�mi do Samuelsborg.

��Z powrotem?

��Z powrotem. Na jaki� czas. Tak b�dzie najlepiej dla wszystkich. Dla plotkarzy. Dla niej. A przede wszystkim dla dzieci. I dla mnie. By� mo�e w tym czasie zdo�am rozgry�� to, czego nie rozumiem.

��Liisa uzna, �e wygra�a � stwierdzi� Ole i ta my�l by�a mu bardzo nie w smak.

��Mo�e dla Liisy te� tak b�dzie lepiej � powiedzia� Mattias. � Za bardzo si� pospieszyli�my.

��Nie chcesz, �eby Roza tu mieszka�a? � spyta� Ole podejrzliwie. � Wiesz, �e ona pali rzeczy Raissy?

��To tylko cz�stka tego, co tu si� dzieje � wyzna� Mattias. Kiedy si� martwi�, blizna na ogorza�ej twarzy odcina�a si� biel�, a zmarszczki na czole wyst�powa�y o wiele wyra�niej. � Wci�� chcia�bym, �eby Roza tu zosta�a, Ole. Wci�� j� chc�. Wci�� chcia�bym si� z ni� o�eni�. Wydaje mi si�, �e ona te� tego pragnie. Ale z Roz� nic nigdy nie by�o proste i to si� nie zmieni�o.

To akurat Ole potrafi� sobie bez trudu wyobrazi�.

��Tomas wr�ci� do Kopalni � obwie�ci�, jak gdyby ta wiadomo�� posiada�a moc zdoln� nak�oni� Mattiasa do zmiany zdania.

��Mo�e �atwiej jej b�dzie st�d odej��, gdy si� o tym dowie � odpar� Mattias, podnosz�c zamy�lon�, mroczn� twarz na Olego. � Ja m�wi� powa�nie. Chc�, �eby wr�ci�a do Kopalni. A� to si� sko�czy. Mam nadziej�, �e to nie potrwa d�ugo. Na Boga, naprawd� mam nadziej�, �e to nie potrwa d�ugo!

Protesty Rozy na nic si� nie zda�y, chocia� raz po raz powtarza�a, �e nie mo�e tego zrobi� Liisie. �e nie mo�e tak post�pi�. �e to z ich strony wstr�tne i nieludzkie. Ani Ole, ani Mattias jej nie s�uchali.

��Ona si� wczepi w Mattiego! � wr�y�a Roza z ponur� min�, ale �aden z nich si� nie ugi��. Wiedzieli, �e ma racj�, ale to i tak niczego nie zmienia�o.

��Tym razem b�dzie wierzy�, �e zostaniemy na sta�e. Ona zadusi to dziecko, Mattias! Czy ty nie widzisz, �e nasz powr�t b�dzie z�y pod ka�dym wzgl�dem?

���le b�dzie te�, je�li tu zostaniecie, Rozo. Dlatego wr�ci�a do Kafjord. Razem z dzie�mi przyjecha�a wozem Olego. Ludzie gapili si� na nich ze zdumieniem. Mattias zosta� w Altadalen. Na sam koniec Roza zawo�a�a jeszcze do niego, �e ma si� dobrze opiekowa� jej owcami i koniem. Jak gdyby kiedykolwiek zaniedbywa� byd�o!

Mattias zebra� po�ciel z ��ka w alkierzu i wywiesi� j� do wietrzenia. Nie by�o to to samo co gotowanie, ale te niezdarne poczynania mia�y �wiadczy�, �e nie czepia� si� Rozy.

Na wypadek, gdyby kto� go obserwowa�.

Kto�.

Raissa.

Po wyje�dzie Rozy i dzieci z jej bratem nie wyczuwa� niczyjej obecno�ci. Nie czu� �adnego spojrzenia na sk�rze. Czu� si� tylko samotny.

I nie wiedzia�, co o tym wszystkim my�le�.

��Lepiej by by�o, gdyby�cie od razu pomy�leli, co jest dobre dla ma�ego Mattiego! � m�wi�a Liisa. Twarz jej b�yszcza�a w poczuciu po�owicznie odniesionego zwyci�stwa. � Jak tak mo�na ci�ga� dzieciaka po ca�ym dystrykcie! Jego matka obraca�aby si� w grobie, gdyby wiedzia�a, co spotyka jej dziecko!

��Mattias potrzebowa� czasu i przestrzeni do namys�u � o�wiadczy� Ole kr�tko i wni�s� rzeczy Rozy do domu. � Zbyt wiele os�b zacz�o si� miesza� do jego �ycia i jego spraw. I jest w tym te� twoja wina, wiesz o tym, Liiso.

��Nie rozumiem, o czym m�wisz � odpar�a ostro jego �ona i ju� podnios�a Mattiego.

Ch�opiec uradowany, �e kto� go wzi�� na r�ce, oplata� r�czkami szyj� Liisy i nie przestawa� nazywa� jej a/n.

Roza mia�a r�ce zaj�te Lily. Bardzo chcia�a powiedzie� Liisie, �e nie jest wrogiem. �e nie chce odebra� jej Mattiego. Ale milcza�a. Wyczuwa�a, �e s�owa, kt�re mog� pa�� po takim o�wiadczeniu, mog� nie�� ze sob� z�o. A przecie� nie chcia�a wrogo�ci.

��Mimo wszystko chyba tak b�dzie najlepiej � stwierdzi� Ole i zatrzyma� si� tuz za Roz�. Po�o�y� jej r�k� na karku, po bratersku u�cisn��. � Nie wiem, jak to wytrzymam � powiedzia� cicho do siostry.

Obserwowa� Liis�, kt�ra uszcz�liwiona chodzi�a w k�ko z synem Mattiasa w ramionach. Ch�opczyk mia� p�tora roku, powinien mie� nogi na pod�odze, a nie w powietrzu, ale by� zadowolony, gdy si� go tak rozpieszcza�o. A Liisa uradowana z tej mo�liwo�ci.

��Ona ju� napomyka, �e zn�w zacznie pracowa� w The House � powiedzia� Ole �ciszonym g�osem. � Nie wiem, czy mi si� to podoba. Jestem przecie� w stanie j� utrzyma�. Moja �ona nie musi zmywa� cudzych brud�w ani nak�ada� bogaczom jedzenia na talerze.

��A teraz mo�e ch�tniej zostanie w domu? � spyta�a Roza.

Ole wzruszy� ramionami.

��Wcale nie dlatego do was przyjecha�em � o�wiadczy�, spodziewaj�c si�, �e mu uwierzy. � Wcale o tym nie my�la�em. Nie planowa�em upiec swojej pieczeni przy waszym ogniu. Przecie� nie mia�em poj�cia, �e Mattias od razu zechce ci� odes�a� do Kafjord! Nie s�dzi�em, �e ju� ma ciebie do��, siostrzyczko. Z tego, co ludzie gadaj�, to potrafisz z�apa� m�czyzn� w sid�a, a Mattias pragn��, �eby� go z�apa�a. Liczy�em wi�c, �e b�dzie przed tob� kl�cza� przynajmniej do Bo�ego Narodzenia.

��Potrafisz wyczu�, co ludzie my�l�, prawda? � spyta�a Roza, patrz�c na brata.

��Tak, nie�le sobie radz� z lud�mi � przyzna� Ole.

��Potrafisz to odgadn��, nawet nie przebywaj�c z tymi, o kt�rych chodzi.

��Mo�e czytam w ich g�owach? � zachichota� Ole. Podni�s� r�ce do g�ry w ge�cie obrony, zrobi� z nich tarcz� chroni�c� go przed jej niewypowiedzianymi oskar�eniami. � Nigdy w �yciu, Rozo, nigdy w �yciu!

Roza nie wiedzia�a. W jednej chwili zacz�a w�tpi� we wszystko i to j� przerazi�o.

Mattias usi�owa� przywo�a� m�czyzn� ze snu, tego, kt�ry obejmowa� t� niezwyk�� kobiet�. M�czyzn�, kt�ry mia� �mia�o�� zbli�y� si� do niej zar�wno jako m�ody ch�opak, jak i cz�owiek dojrza�y. Tego, kt�ry nie ba� si� duch�w, istniej�cych zar�wno w ich wspomnieniach, jak i w prze�ywanych wsp�lnie powszednich dniach.

Tego, kt�ry kocha� kobiet� podobn� do Rozy i bez zastrze�e� przyj�� j� do siebie, gdy wr�ci�a, chocia� los ich rozdzieli�.

Tego, kt�ry by� podobny do niego.

Mattias nie wierzy� ju�, �e Raissa wsta�a ze swego mokrego grobu i ostrzega�a Roz� przed zabraniem tego, co nale�a�o do niej. Im d�u�ej o tym my�la�, tym g�upsze mu si� to wydawa�o.

Zreszt� nie po raz pierwszy us�ysza� jej g�os we �nie. Teraz ze snami zaczyna�y miesza� si� wyrzuty sumienia, przez co sny sta�y si� jeszcze bardziej �ywe. Co� w nim szepta�o, �e Raissa nie chcia�aby, �eby to Roza wychowywa�a jej syna. Ten sam g�os m�wi�, �e nie chcia�aby, by dzieli� z Roz� �o�e.

Sama Roza r�wnie� zna�a Raiss�. A przynajmniej wiedzia�a, kto to taki. Te same uczucia mog�y pojawi� si� w jej my�lach. Tyle r�nych kwiat�w mog�o wyrosn�� z nieczystego sumienia.

Wci�� z pe�n� powag� pragn�� po�lubi� Roz�.

Chcia�, by zosta�a matk� dla jego syna. Chcia� by� ojcem jej c�rki. Pod tym wzgl�dem jego zamiary si� nie zmieni�y.

�atwiej by im by�o w jakim� obcym miejscu, gdzie nie dociera�yby do nich �adne plotki.

Siedzia� na schodach i przygl�da� si� swojemu kr�lestwu. Brzozy ros�y tu g�sto, za nimi rozci�ga� si� ciemniejsz� zieleni� iglasty las. Mia� �w zielony sp�achetek ziemi, kt�rego pragn��, a kiedy k�ad� si� w trawie, widzia� kawa�eczek nieba i chocia� zmienia�o si� ono z godziny na godzin�, z dnia na dzie�, to mia� pewno��, �e ten kawa�ek ziemi wci�� jest tym samym. Nale�a� do niego i z ka�d� minut�, jak� na nim sp�dza�, czyni� go jeszcze bardziej swoj� w�asno�ci�. Rozumia�, �e cz�owiek mo�e kocha� ziemi�.

Wydawa�o mu si�, �e nie potrafi zrezygnowa� z tego miejsca. Nawet z mi�o�ci. �adna kobieta nie rozdzieli go z t� ziemi�. Z Roz� nie ��czy�a go taka mi�o��. Ich zwi�zek by� czym� innym, czym�, co nie mia�o znajomej nazwy. Mattias w g��bi ducha wiedzia�, co to jest, ale nie potrafi� tego nazwa�.

Zastanawia� si�, na czym wspiera� si� tamten m�czyzna. W co wierzy�? Jak m�g� otoczy� swoj� kobiet� takim zaufaniem, �e wybra� j� zar�wno jako m�ody ch�opak, jak i dojrza�y m�czyzna?

��I to jest kobieta, kt�r� zamierzasz po�lubi�, Reijo Kesaniemi?

Pastor przygl�da� si� Raiji zmru�onymi oczyma. Widzia� niewysok� kobiet� o dziwnej, obcej urodzie.

��Tak, to ona - powiedzia� Reijo.

Sp�ywa� potem, ale sta� spokojnie jak kawaler, kt�ry o�wiadcza ojcu wybranki o swych powa�nych zamiarach.

��Widz�, �e to Rosjanka. T�umaczenie dokument�w zabra�o troch� czasu - wyja�ni� pastor. � Musia�y jecha� a� do Tromso, gdzie s� kupcy, kt�rzy znaj� cyrylic�. To alfabet zupe�nie inny ni� nasz. Zapewne sam to widzia�e�.

Reijo kiwn�� g�ow�.

��Dosz�y mnie dziwne plotki, �e ta Raisa Bykowa, do kt�rej zapa�a�e� tak wielkim uczuciem, jest bardzo podobna do twojej pierwszej �ony, tej, kt�ra znikn�a. Do Raiji.

S�owa te przez chwil� unosi�y si� w powietrzu. Reijo wiedzia�, �e nie mo�e przesadzi�. Ale nie przypuszcza�, �eby ktokolwiek przyszed� z tym do pastora.

Mieszka�cy wsi zachowali si� zgodnie z jego oczekiwaniami. Rzuci� przyn�t� i da� im czas na to, by si� o sprawie nagadali.

Lata nieobecno�ci Raiji zatar�y to, co j� od nich dzieli�o.

Wspomnienia z�agodnia�y.

Nabra�y jasno�ci.

Niekt�rzy mieli nieczyste sumienie. Reijo nie pochwala� ich, ale te� i si� do nich nie wtr�ca�.

Grupka wie�niak�w zjawi�a si� w domu na cyplu. Ogromne wra�enie zrobi�o na nich, �e Raija prawie zabi�a si� na ska�ach. Mo�e to te� troch� pomog�o. Nie ma tego z�ego, co by na dobre nie wysz�o! W ka�dym razie z najg��bsz� powag� twierdzili, �e rozumiej�, �e ona pragnie tu zosta�.

Twierdzili, �e b�dzie mile widziana.

By�a jedn� z nich.

Nie zdradz�, kim jest naprawd�.

Je�li Reijo pragnie, by w�adze uwa�a�y j� za Rais� Bykow� z Rosji, to nie jest takie wielkie przest�pstwo. Nie jest to w�a�ciwie �adne k�amstwo.

Reijo sta� przed pastorem i mia� nadziej�, �e wszyscy zachowali milczenie. Je�li nie, to ten przedstawiciel Boga przy�apie go na wielu k�amstwach.

��Mo�e i jest troch� podobna. � Reijo popatrzy� na Raij�. � Tyle czasu min�o. Pastor pewnie rozumie, �e wspomnienia ludzkie bledn�. Nawet ja nie potrafi� przywo�a� w pami�ci dok�adnie wszystkich jej rys�w. By�a bardzo pi�kna, czarnow�osa, ciemnooka. To zapewne nie przypadek, �e Raisa te� ma ciemn� cer� i w�osy. Kiedy cz�owiek ma ju� swoje lata, to chyba szuka tego samego, co podoba�o mu si� w m�odo�ci. Chcia�bym, �eby pastor og�osi� nasze zapowiedzi. Nie min�o wiele czasu od �mierci mojej drugiej �ony, ale m�j syn ma zaledwie rok, a ja si� wcale nie robi� m�odszy. Dobrze b�dzie mie� w domu kobiet�.

Pastor d�ugo mu si� przygl�da�. Ten Fin z drugiej strony fiordu m�wi� przekonuj�co. Pastor wiedzia�, �e Reijo cieszy si� powszechnym szacunkiem w gromadzie.

A kobieta by�a pi�kna. Pastor potrafi� sobie wyobrazi�, �e w gr� wchodz� uczucia. Dalej nie �mia� my�le�.

��Og�osz� zapowiedzi w najbli�sz� niedziel�, podczas kt�rej odb�dzie si� msza � o�wiadczy�, szeleszcz�c papierami. � Spodziewam si�, �e zobacz� waswtedy w ko�ciele. Dotyczy to r�wnie� twojego �wiadka i ca�ej twojej rodziny, Reijo Kesaniemi. Udziel� wam �lubu w porze jarmarku. B�d� w tym czasie po drugiej stronie fiordu.

Reijo podzi�kowa�.

Zap�aci�.

Kiedy wyszli, Raija wsun�a mu r�k� pod pach�. Cz�sto rozmawiali o jego drugiej �onie, Raija nigdy jej nie pozna�a. Pochowano j� tu, po tej stronie fiordu.

��Chc� zobaczy� gr�b Heleny - powiedzia�a.

��Mia�em zamiar ci go pokaza� � odpar� Reijo. D�ugo na ni� patrzy�.

��Ciesz� si�, �e zosta�a�.

W Krecie, osadzie u kra�ca w�skiego Kafjorden, gdzie Finowie zbudowali swoje niewielkie chaty z bali, zapanowa�o wielkie poruszenie, kiedy niedu�a wios�owa ��d� z dwoma doros�ymi m�czyznami i jednym ch�opcem przybi�a do brzegu ze swoim po�owem.

Jednym z doros�ych by� Ilkka. Mieszka� w Krecie, jego dom sta� tam od ponad dziesi�ciu lat. Ilkka tak d�ugo pracowa� w kopalni, �e sta� go by�o na budow� tego domu. W zasadzie nie brakowa�o w nim niczego, chocia� gromadka dzieci powi�ksza�a si� mniej wi�cej o jedno rocznie. Nie najgorzej �y�o si� w okolicach Kopalni i fiordu.

Drugi z m�czyzn by� ni�szy od Ilkki. Delikatnej budowy, szczup�y, w�osy mia� ciemne, spojrzenie po�yskuj�ce b��kitem. Sprawia� wra�enie, �e boi si� wody. Ale siedzia� na �aweczce, dop�ki Ilkka nie wyci�gn�� �odzi na brzeg na tyle, by nie odp�yn�a natychmiast. Wyskoczy� dopiero, gdy us�ysza� szorowanie piasku o dno. Ruchy mia� spr�yste, ludziom z Krety wystarczy�o jedno spojrzenie na niego, aby rozpoznali, �e to Lapo�czyk. Niekt�rzy z nich nawet go pami�tali. Pracowa� w wielu r�nych brygadach w kopalni. Najpierw z Wielkim Samuelem, by� przy nim nawet wtedy, gdy przegni�e stemple zawali�y si� i przygniot�o mu nogi. Lapo�czyk w jednym sezonie si� pojawia�, w innym znika�. Powiadano, �e nie znosi mroku, panuj�cego we wn�trzu g�ry. Ale ludzie przecie� wygaduj� tyle r�nych rzeczy.

Ilkka po fi�sku przywo�a� m�czyzn, kt�rzy stali przy w�asnych �odziach, wyci�gni�tych na przybrze�ne kamienie. Nie tylko on ch�tnie wyprawia� si� na fiord po drobne ryby dla rodziny. Zr�czny m�czyzna, mieszkaj�cy w pobli�u kt�rej� z odn�g fiordu, m�g� naprawd� zatroszczy� si� o bliskich.

Ale tym razem w �odzi nie by�o ryb, chocia� Ilkka wybra� si� wyci�gn�� sieci zastawione poprzedniego wieczoru po pracy. Dla zabawy wzi�� na fiord swojego dawnego koleg�, Tomasa, kt�ry zjawi� si� tu przejazdem. Tomas przysta� na to, chc�c zrobi� przyjemno�� ch�opcu, kt�rego ze sob� przyprowadzi�, bratankowi, wybieraj�cemu si� z wizyt� do rodziny ojca w okolicach Kautokeino. Tomas zabra� go sk�d� ze Szwecji, Ilkka nie bardzo pami�ta� sk�d. Wypili troch�, gdy wymieniali nowiny par� dni wcze�niej. Zb�dne szczeg�y umkn�y. Wszystko, co nieznane, ucieka�o tak pr�dko. Ale to, co znajome, l�ni�o wyra�nymi kolorami.

Teraz Ilkka �a�owa�, �e w og�le si� wyprawili. �a�owa�, �e poprzedniej nocy by� dostatecznie trze�wy na to, by zastawi� sieci.

Morze d�ugo skrywa�o w swym wn�trzu tajemnic�. Mog�o j� zatrzyma� jeszcze troch�. A przynajmniej komu innemu zrobi� przyjemno�� i pozwoli� j� odkry�.

��Du�o z�owi�e�, Ilkka? � dopytywali si� s�siedzi, t�ocz�c si� przy �odzi.

Trzej, kt�rzy wr�cili z morza, stali w milczeniu.

��Na Jumal�! � wykrzykn�� ten, kt�ry dotar� do nich pierwszy. Cofn�� si� i wpad� na cz�owieka stoj�cego za nim. Takie zachowanie obudzi�o ciekawo�� pozosta�ych. Przy �odzi zrobi�o si� t�oczno.

��No, nie jest to wielka ryba � stwierdzi� kto�. � I sie� zniszczy�e�!

��Musia� tam ju� le�e� od dawna � doda� kt�ry�. � Co, u czarta, on ma w pasie?

��To jaka� torba � powiedzia� ch�opiec, kt�ry wyskoczy� z �odzi. M�wi� po szwedzku, ale dziwnie. Inaczej ni� oni.

��Nie ruszaj tego, ch�opcze! � ostrzeg� Tomas, gdy m�ody si�gn�� r�k� do ciemnobr�zowej sk�ry w kszta�cie worka, opasuj�cego pozbawiony g�owy szkielet.

��Najlepiej b�dzie, jak lensman sobie to zobaczy � rzek� Ilkka. � I to mo�liwie najpr�dzej. Nie chc�, �eby trup d�ugo le�a� w mojej �odzi. To cia�o nie trafi�o do po�wi�conej ziemi, trudno powiedzie�, gdzie w��czy si� jego dusza. Nie potrzebuj� upior�w, kt�re b�d� dr�czy� mnie i moj� rodzin�! Ju� zmarnowa�em tak� dobr� sie�!

��Trzeba powiadomi� The House � uzna� jeden z s�siad�w, wsuwaj�c kciuki pod szelki.

��Przy odrobinie szcz�cia zastaniemy tam kt�rego� z ludzi lensmana. Anglicy lubi� mie� prawo w zasi�gu r�ki. Zdejm� ci ten ci�ar z bark�w, Ilkka.

Pojawi�y si� w�tpliwo�ci co do tego, kto powinien zanie�� wiadomo��, ale po wymianie zda� w�r�d m�czyzn Ilkka zdecydowa�:

��P�jd� sam, Tomas zostanie przy �odzi. Z pochylon� g�ow� ruszy� ku wp�ywaj�cemu do fiordu niewielkiemu strumieniowi, kt�ry ludzie z Krety musieli przekracza�, aby znale�� si� po norweskiej stronie. Tam znajdowa�a si� osada zwana Kopalni�, ko�ci� i kram. I wytworna bia�a siedziba dyrektora, The House. Ilkka tak powa�nie potraktowa� swoje zadanie, �e nie zdj�� nawet rybackich but�w.

Wie�� o znalezieniu ko�ciotrupa wyprzedzi�a Ilkk�. Podawano j� sobie z ust do ust w ca�ej Krecie, a w ka�dej chacie by�o du�o dzieci. Wszystkie by�y szybkie jak �asiczki, biega�y od chaty do chaty, nios�c t� nowin� coraz dalej.

Nad Kafjorden niecz�sto mia�y miejsce takie niezwyk�e wydarzenia. Tyle by�o pewne. A to dzisiejsze naprawd� do takich si� zalicza�o.

Dzieciaki mia�y koleg�w po obu stronach strumienia. Wprawdzie doro�li raczej trzymali si� swoich, z dzie�mi jednak by�o inaczej. Bawi�y si� najch�tniej z r�wnolatkami i nie bardzo je interesowa�o, jakim j�zykiem m�wi� przyjaciele. W�r�d dzieci kr��y�o wiele j�zyk�w, przerzuca�y si� z jednego na drugi bez chwili zastanowienia.

W taki spos�b nowina o pozbawionym g�owy szkielecie dotar�a do Samuelsborg, zanim Ilkka zd��y� zapuka� do drzwi The House. Ale te� i zwyczajnemu robotnikowi, jakim by� Ilkka, trudniej by�o zapuka� do drzwi dyrektora ni� dzieciakom z Krety pomkn�� do chat znajomych i nieznajomych.

��Fuj! � wzdrygn�a si� Liisa, zas�aniaj�c Mattiemu uszy, chocia� p�toraroczny ch�opczyk raczej nie rozumia� opowie�ci malca, kt�ry sta� w drzwiach.

��Tak czy owak chc� to zobaczy� � o�wiadczy� Ole i ju� mia� kurtk� w gar�ci.

��Ech, ci m�czy�ni! � prychn�a Liisa. � Gdy chodzi o co� podobnego, natychmiast si� zrywaj�. Wielkie nowiny, inne kobiety i rozrywki, za tym on zaraz pobiegnie, ale gdy ja go o co� prosz�

Roza nic nie powiedzia�a. Wprawdzie nie mia�a ochoty ogl�da� �adnych szkielet�w, lecz i ona ch�tnie umkn�aby od towarzystwa Liisy.

Ole musia� niemal przedziera� si� przez t�um. Znalaz�o si� wi�cej takich jak on, kt�rzy chcieli przynajmniej zerkn�� na ko�ci. I ju� g�o�no spekulowano, kto to mo�e by�.

��Do�� tu u nas by�o statk�w z zagranicy � stwierdzi� jeden z m�czyzn, spluwaj�c na bok. � Za burt� mog�y wypa�� dziesi�tki cudzoziemc�w, Anglik�w i innego �miecia, a �aden z nas nawet by si� o tym nie dowiedzia�. To nie musi by� nikt znajomy.

��Nie wygl�da te� na bardzo wysokiego.

��Ale to doros�y.

��I nie kobieta. Sp�jrzcie na r�ce! Takie wielkie d�onie!

Ole dotar� do �odzi. W spl�tanych k��bach sieci le�a�y ��toszare ko�ci, rzucone niemal na stos. Nie by�o w�tpliwo�ci, �e s� to szcz�tki ludzkie. Nie by�o te� w�tpliwo�ci, �e brak czaszki. Poza tym pozostawa�y jedynie domys�y.

Przeni�s� wzrok ze szkieletu na m�czyzn� stoj�cego najbli�ej przeciwleg�ej burty �odzi. Napotka� pogodne niebieskie oczy.

��Buorre beaivi, Tomas � powita� go Ole. � By�e� przy wyci�ganiu tego nieszcz�nika z fiordu?

��Ibmil addi - odpar� Lapo�czyk. � Niestety. Mo�e powinien by� tam spocz�� na wieki.

��Cz�stki jego albo jej ci�gle tam le�� � stwierdzi� Ole, u�miechaj�c si� krzywo.

��Gdyby Rallar � Roza nie wr�ci�a do domu, pewnie pr�dko by�my pomy�leli, �e to ona � rzuci� kto� z ty�u gromady, lecz �miech szybko ucich�, bo zar�wno Ole, jak i Tomas pos�ali w t�um w�ciek�e spojrzenia.

��To nie jest kobieta � o�wiadczy� zdecydowanie jeden ze starc�w. � Kto zreszt� s�ysza�, �eby jaka� kobieta tu zagin�a?

Nikt sobie nie przypomina�.

Gromada nie rusza�a si� z miejsca. Omawiano wydarzenia z dawnych dni. Przypominano sobie coraz to nowe, w miar� jak ten i �w sypn�� szczeg�ami i wspomnieniami.

��To znaczy, �e ona wr�ci�a? � spyta� Tomas, chocia� przecie� ju� s�ysza�.

��Tak � odpar� Ole.

��Jest u Mattiasa? Brat Rozy pokr�ci� g�ow�.

��Dzisiaj przywioz�em j� do domu. Nie wiem, co z tego wyniknie.

Tomas o nic wi�cej nie pyta�. Zbiera� si� na odwag�, �eby zajrze� do Mattiasa w Altadalen, by j� odwiedzi�. Zobaczy� si� z ni�, przekona� si�, jak potraktowa�y j� lata.

��Powiadaj�, �e wr�ci�a do domu z dzieckiem? Ole kiwn�� g�ow�.

��To �liczne male�stwo. Dziewczynka. Lily. Wkr�tce sko�czy rok. Nie jest podobna do Synneve. Podobna do Rozy. Do Rozy w dzieci�stwie.

Tomas potrafi� to sobie wyobrazi�. Sprawia�o mu to przyjemno��. Wiele razy �ni�y mu si� c�rki Rozy, jej nienarodzone c�rki. W my�lach by� ojcem ich wszystkich.

Nie spyta� teraz, kto jest ojcem tego dziecka. Na pewno zobaczy si� z Roz�. Je�li b�dzie ku temu sprzyjaj�ca atmosfera, zada to pytanie bezpo�rednio jej. Je�li nie, przemilczy.

Nie spyta� te�, co z�ego wydarzy�o si� mi�dzy Roz� a Mattiasem. Dop�ki Ole o niczym nie m�wi� sam, pozostawa�o to wy��cznie spraw� rodziny. Najbli�szych.

��To tw�j syn? � spyta� Ole, ruchem g�owy wskazuj�c na ch�opca, siedz�cego tu� przy Tomasie.

Lapo�czyk u�miechn�� si� lekko swoim charakterystycznym krzywym u�miechem, w kt�rym jeden k�cik ust podnosi� si� do g�ry, a drugi opada� w d�. Zmierzwi� jasn� czupryn� szczup�ego ch�opca. Ole napotka� par� szarych oczu.

��Nie, ojczulku � odpar� Tomas. � Nie mam syn�w. To najm�odszy ch�opak mojego brata ze Szwecji. Ma na imi� Ande. Zabra�em go ze sob�, �eby pozna� rodzin�, kt�ra mieszka tutaj. Zostanie u nas w Kautokeino do Wielkiej Nocy. Ch�opakowi nie zaszkodzi, jak posmakuje �ycia nie tylko w jednej jurcie.

��Przypuszczam, �e masz racj� � przyzna� Ole, zauwa�aj�c podobie�stwo pomi�dzy Tomasem a jego bratankiem. By�o tak du�e, �e ch�opiec z powodzeniem m�g� uchodzi� za jego rodzonego syna.

D�ugo musieli czeka� na powr�t Ilkki. Jego s�siad mia� racj�. Jeden z ludzi lensmana przypadkiem by� w The House, lecz poniewa� by�o to akurat w �rodku obiadu, Ilkka musia� czeka� ze swoj� spraw�. Teraz Ilkka dostojnym krokiem maszerowa� przed m�odym funkcjonariuszem, kt�ry wci�� usi�owa� zapi�� uparte g�rne guziki munduru.

��Zw�oki s� tu! � oznajmi� Ilkka, przedar�szy si� przez gromad� gapi�w.

Ole obszed� ��d� i stan�� obok Tomasa. W ten spos�b mia� doskona�y widok, a sam przy tym nie przeszkadza�.

Funkcjonariusz nie mia� ochoty dotyka� tego po�owu. Wi�kszo�� z obecnych to zauwa�y�a. A m�czy�ni nie mieli nic przeciwko temu, by wyj�� �adunek z �odzi, gdy m�ody cz�owiek ich o to poprosi�. Gromada przesun�a si� za sieci� ze szkieletem.

Funkcjonariusz pochyli� si� nad nim razem z Ilkka. To Ilcce przypad� zaszczyt uwolnienia szkieletu ze sk�rzanego worka, kt�ry owin�� si� wok� miednicy i �eber, lecz okaza�o si� to niemo�liwe bez u�ycia no�a.

Tomas zaofiarowa� si�, �e to zrobi. Przykucn�� i d�ugimi, szczup�ymi palcami mocowa� si� z mokr�, tward� sk�r�.

��To dobra sk�ra � o�wiadczy� kr�tko. � Wydaje mi si�, �e z �osia.

M�czy�ni popatrzyli na siebie porozumiewawczo, jak gdyby to im powiedzia�o, kim by� nieszcz�nik, kt�rego szcz�tki mieli przed sob�.

��To jest ci�kie � doda� Tomas.

By� bardzo ostro�ny. Odci�� worek, nie przesuwaj�c wi�cej ko�ci. Fakt, i� palcami nie raz dotkn�� tego, co kiedy� by�o cz�owiekiem, zdawa� si� nie sprawia� na nim �adnego wra�enia. Ole wiedzia� jednak, �e Tomas zawsze umia� skrywa� uczucia. Jedynie Roza potrafi�a przebi� si� przez jego pancerz.

Tomas wsun�� n� do pochwy i podni�s� w r�kach mokry brunatnoczarny t�umoczek. Ciek�a z niego woda. Poda� go przedstawicielowi w�adzy, kt�ry wyra�nie nie mia� ochoty go wzi��. Zamiast tego stara� si� znale�� klap� i wreszcie po kilku nieudanych pr�bach zdo�a� otworzy� torb�.

Wyci�gn�� na wierzch zardzewia�e narz�dzia. Przy niekt�rych wci�� zachowa�y si� drewniane r�koje�ci, z innych pozosta�y tylko dziwne no�yki, tak ma�e, �e a� trudno by�o sobie wyobrazi�, do czego mo�na ich u�y�.

Ole post�pi� o krok naprz�d.

��Dobry Bo�e! � westchn�� ze zdumieniem, a spos�b, w jaki wypowiedzia� te s�owa, sprawi�, �e wok� niego zrobi�o si� jeszcze cia�niej.

Przysun�� si� bli�ej, a ci, kt�rzy zagradzali mu drog�, rozst�pili si� na boki.

��Poznajesz to? � spyta� cz�owiek lensmana. Ole nie m�g� powiedzie�, �e tak jest, bo nigdy nie widzia� tych narz�dzi. Ale czu� je w d�oniach. Nie ogl�da� ich oczami, a tylko dotyka� koniuszkami palc�w w�wczas, gdy jego oczy pozostawa�y niewidome.

��To nie s� zwyczajne narz�dzia � ci�gn�� funkcjonariusz, przygl�daj�c si� Olemu spod oka.

��To d�uta do snycerki, do rze�bienia w drewnie � powiedzia� Ole i zwil�y� wargi.

Nie m�g� oderwa� wzroku od tych no�yk�w. Usi�owa� sobie przypomnie�, jakie dok�adnie s�owa pad�y w tamten jesienny wiecz�r, kiedy bezradny le�a� w ��ku przy kuchennej �cianie i s�ucha�, jak szwagier si� pakuje. Nie wierzy�, �eby te d�uta by�y w domu. Nigdy nie by�o o nich mowy.

��Wydaje mi si�, �e to narz�dzia mojego szwagra � o�wiadczy�.

W�r�d m�czyzn poni�s� si� pomruk. Nagle wielu sobie przypomnia�o.

��Pedera Johansena � doda� Ole. � To si� mo�e zgadza�. On przecie� znikn�� ju� dawno temu�

Do Samuelsborg zbli�a� si� niedu�y kondukt. Czterech m�czyzn i jeden szczup�y ch�opiec. Wi�ksza gromada zosta�a kawa�ek dalej, przy drodze wiod�cej na podw�rze. Zatrzymali si� na dystans, okazuj�c tym samym szacunek, lecz z wielkim zainteresowaniem przygl�dali si� zabudowaniom.

��Co si� zn�w sta�o? � zdziwi�a si� Liisa, wygl�daj�c przez okno w kuchni. � Dlaczego oni tu id�? Chyba nie po ciebie, Rozo?

��Ole ich prowadzi � odpar�a Roza i otworzy�a wej�ciowe drzwi, by lepiej ich widzie�.

��Nie wpuszczaj przeci�gu, bo dzieci si� poprzezi�biaj�! � z�aja�a j� Liisa. � Co to za ludzie, kt�rych tu ci�gnie? Jeden jest chyba w mundurze. Czy�by prowadzi� tu do domu lensmana? On przychodzi po ciebie, wspomnisz moje s�owa, Rozo!

Roza wysz�a na schody i zamkn�a drzwi, �eby Liisa by�a zadowolona. Wydawa�o si�, �e s�yszy, jak bratowa ze �rodka wci�� zwraca jej uwag�, ale pu�ci�a to mimo uszu.

Liisa mia�a racj�: jeden z nadchodz�cych ubrany by� w mundur z b�yszcz�cymi guzikami. Ale to nie by� Perssen, kt�ry wybra� si� do Altadalen, �eby nakaza� Mattiasowi odwr�cenie si� od grzechu i przyzwoite �ycie. Ten m�czyzna by� m�odszy, Roza go nie zna�a. Ale te� i przez kilka lat jej tu nie by�o, u�wiadomi�a sobie.

Pozna�a natomiast szczup��, spr�yst� jak wierzbowa witka posta� Tomasa. Szed� w sk�rzanej lapo�skiej kurcie, z go�� g�ow�. Ogorza�y, czarnow�osy, w szerokim pasie na biodrach. Teraz, gdy nie musia� zarabia� na chleb w kopalni, wygl�da� znacznie lepiej. Zala�a j� fala ciep�ej sympatii, gdy patrzy�a, jak Tomas zbli�a si� wraz z Olem i m�odym cz�owiekiem w mundurze. Ch�opiec z wahaniem kroczy� za tymi trzema, on r�wnie� nosi� lapo�sk� kurt�, ale w�skie ch�opi�ce biodra przepasane mia� jedynie sznurkiem.

Rozie przysz�o do g�owy, �e to mo�e by� syn To � masa, lecz odrzuci�a t� my�l natychmiast, gdy si� pojawi�a. Tomas nie mia� syn�w dziesi�cio � albo dwunastoletnich, a ten ch�opiec musia� by� co najmniej w tym wieku. Tomas powiedzia�by jej, gdyby mia� jakie� dziecko. Byli przecie� dobrymi przyjaci�mi, byli sobie tacy bliscy.

Ale jemu i tak tej blisko�ci by�o za ma�o.

�wiadomo�� tego piek�a, lecz Roza nie mog�a niczego zmieni�.

Rzeczywi�cie przyszli do niej.

��Ty jeste� Roza Samuelsdatter? � spyta� m�ody cz�owiek w mundurze.

Nawet z bliska Roza nie odnajdywa�a w nim nic znajomego. M�wi� j�zykiem mieszka�c�w tutejszych okolic, ale rysy twarzy pozostawa�y dla niej obce, nie mog�a si� domy�li�, z jakiej rodziny pochodzi.

��Tak, to moja siostra � wyja�ni� Ole i stan�� obok niej.

Obj�� j� za ramiona, a Roza dostrzeg�a powag�, maluj�c� si� na twarzach. Tylko ch�opiec mia� inn� min�, u niego mo�na si� by�o doszuka� podniecenia.

��Jestem Roza Samuelsdatter � odpar�a czystym g�osem. Potrafi�a m�wi� za siebie.

��Chcieliby�my, �eby� co� zobaczy�a � powiedzia� Ole, wierzy� bowiem, �e potrafi przekaza� siostrze z�e wie�ci delikatniej ni� inni. � I mo�e lepiej b�dzie, jak usi�dziesz.

��A to dlaczego? � spyta�a Roza i dalej sta�a. Nie rozumia�a rezygnacji w spojrzeniu Olego, nie pojmowa�a ukradkowych spojrze�, jakie wymienia� z Tomasem. Gdy popatrzy�a na Tomasa, w jego ciemnoniebieskich oczach b�ysn�o rozbawienie. K�cik ust delikatnie drgn��.

��Znale�li�my co� i chcieliby�my, �eby� to obejrza�a, Rozo Samuelsdatter � o�wiadczy� cz�owiek lensmana, usi�uj�c m�wi� r�wnie sztywno jak uczeni w ksi�gach, przybywaj�cy z po�udnia, posiadaj�cy wykszta�cenie, tytu�y i nazwiska, kt�re nie ko�czy�y si� na �sen� albo �datter�.

Wysun�� r�ce w prz�d i pokaza�, co w nich trzyma. Delikatnie u�o�y� to co� na g�rnym stopniu, tak by Roza musia�a usi��� bez wzgl�du na to, czy chcia�a tego, czy nie.

By�o to co� mokrego. Br�zowego, o�lizg�ego i mokrego. Pachnia�o morzem i wodorostami. Roza wci�� nic nie mog�a zrozumie�.

��Widzisz? � rzuci� Ole ponad jej g�ow�. Teraz r�wnie� on si� nachyli� i rozgarn�� kawa�ki tej dziwnej brunatnej rzeczy. Wygl�da�a na grub� sk�r�. Up�yn�a dobra chwila, zanim Roza zda�a sobie spraw�, �e naprawd� patrzy na jak�� rzecz ze sk�ry. Prawdopodobnie na worek, na niedu�y woreczek. Pewnie na taki, kt�ry zarzuca si� na rami�.

Ole wyj�� na wierzch drobne narz�dzia. Niemal na wskro� przegni�e drewniane r�koje�ci, zako�czone ma�ymi zardzewia�ymi no�ykami. Ale to nie by�y no�e. No�e wygl�daj� inaczej. Roza jednak bez najmniejszych w�tpliwo�ci wiedzia�a, �e tych narz�dzi mo�na u�y� do ci�cia.

Brat podsun�� je jej przed oczy. Trzyma� kilka naraz, u�o�onych jak rozpostarty wachlarz. Albo jak d�o�. J a k r�ka ko�ciotrupa. Zacz�a rozumie�, do c z e � go zmierzaj�.

��Poznajesz te no�e? � spyta� Ole. � Widzia�a� je ju� kiedy�? Co� ci przypominaj�?

Ma�o brakowa�o, a spyta�aby go, czy on ich nie pami�ta, czy wcze�niej ich nie widzia�. Nagle jednak u�wiadomi�a sobie, �e Ole rzeczywi�cie nigdy ich nie ogl�da�.

��To d�uta do rze�bienia w drewnie � powiedzia�a zdecydowanie. Tego przynajmniej by�a pewna.

��Ile zna�a� os�b, kt�re rze�bi�y w drewnie? � spyta� Ole z rezygnacj�.

��Mo�e w Kopalni jest ich wi�cej � odpar�a Roza. To nie by�a jej sprawa.

��To narz�dzia snycerza � o�wiadczy�a z moc�, patrz�c w oczy funkcjonariuszowi lensmana.

Ten nic nie odrzek�, tylko obr�ci� sk�rzany woreczek. Na tym, co kiedy� by�o klap�, mo�na by�o dostrzec jakie� kszta�ty. Cie� zag��bienia w sk�rze, jakby wypalono w niej albo odci�ni�to wz�r.

��Znasz to? � spyta�, podsuwaj�c jej cuchn�c� sk�r� pod sam nos.

Widzia�a wyra�nie du�e P. Druga litera by�a nieczytelna, lecz przy odrobinie fantazji mo�na by�o j� odczyta� jako J. Pe�ne zawijas�w J.

Ole nie wiedzia�, jak Peder pisa� swoje imi�. Ole nic nie wiedzia� o zawijasach i kr�cio�kach we wszystkich p�telkach liter Pedera.

��To jest P � powiedzia�a Roza.

��S�dzimy, �e te narz�dzia i ten worek nale�a�y do twojego m�a � oznajmi� funkcjonariusz. � Czy mo�esz potwierdzi�, �e posiada� podobne rzeczy?

��Tak � odpar�a Roza.

Peder przechowywa� swoje najcenniejsze narz�dzia w worku ze sk�ry �osia. To mog�a by� ta torba. By�a podobna. Wypali� swoje inicja�y w sk�rze. W obydwu literach by�y kr�te p�tle.

��Powinien tam r�wnie� widnie� rok, 1831 � doda�a bez zastanowienia. � Z ty�u. Sam uszy� ten worek w roku, w kt�rym sko�czy� pi�tna�cie lat. Powinno tam widnie� 1831.

M�czyzna w uniformie odwr�ci� worek. Wyg�adzi� go przed ni�, jego twarz nie by�a ju� taka sztywna i napi�ta. Roza zrozumia�a, �e mia� swoje w�tpliwo�ci a� do chwili, gdy ujawni�a t� informacj�. To jedno � rok, o kt�rym wiedzia�a � wystarczy�o, �eby go przekona�.

��Mo�emy odczyta� tu cyfry 831 � oznajmi�, przesuwaj�c palcem po �ladach. � I wiadomo, �e przed �semk� by�a jeszcze jedna cyfra. Zgadywali�my, �e to jedynka, ale ty o tym nie mog�a� wiedzie�. Ole westchn�� i z�apa� Roz� za r�k�.

��Zastanawiasz si� pewnie, sk�d mamy torb� Pedera i jego narz�dzia?

Roza milcza�a.

��Wyci�gn�li dzisiaj z morza szkielet � powiedzia� Ole, stoj�c przy niej jak ska�a. � Poszed�em to zobaczy�. Ta torba oplata�a si� wok� niego. Wydaje mi si�, �e mo�emy z ca�� pewno�ci� stwierdzi�, �e Peder nie �yje, Rozo.

Taki by� powa�ny ten jej brat. Nareszcie by� t� ska��, co do kt�rej Roza zawsze mia�a pewno��, �e mo�e ni� by�. Nareszcie pokazywa� tak� stron� swojej osoby, z kt�rej mog�a by� dumna.

A tymczasem wszystko to by�a �a�osna pomy�ka.

Jej milczenie uznali za przejaw wstrz�su. C� innego mogli pomy�le�?

��Nie musisz ogl�da� tego, co z niego zosta�o � o�wiadczy� Ole. � Chyba nie musi, prawda? � spyta�, spogl�daj�c na funkcjonariusza lensmana.

��Szcz�tk�w? � spyta� m�ody cz�owiek w mundurze w ko�cu, ale ucich�, gdy Ole zgromi� go jednym spojrzeniem. � Nie, na pewno nie � wyj�ka�. � Wydaje mi si�, �e to nie b�dzie konieczne, Rozo Samuelsdatter. Skoro ju� mo�emy z ca�� pewno�ci� ustali�, �e te narz�dzia i worek nale��� to znaczy nale�a�y do twojego m�a, Pedera Johansena, wydaje mi si�, �e nie jest rzecz� niezb�dn�, aby� ogl�da�a jego szcz�tki. To, co zosta�o z twojego m�a. � Chrz�kn��. � Tak czy owak rozpoznanie go by�oby niemo�liwe. Hm� w obecnym stanie. To by�oby jedynie z krzywd� dla ciebie. Prosz� mi wierzy�. Prosz� przyj�� moje kondolencje.

Roza kiwn�a g�ow�.

��Kiedy minie wstrz�s, mo�e b�dziemy mogli porozmawia� o tym, jak znikn�� Peder Johansen. Kiedy si� to sta�o. Takie rzeczy musz� spisa�. Lensmanowi nie podoba�oby si�, gdybym tego zaniedba�. Pewnie by si� tutaj zjawi� i zechcia� porozmawia� z tob� jeszcze raz. Albo przys�a�by mnie. Lepiej wi�c za�atwi� wszystko za pierwszym razem. Tak b�dzie najlepiej.

��Od razu � odpar�a Roza spokojnym g�osem.

��Od razu? � zdziwi� si� m�ody nieznajomy, ten z b�yszcz�cymi guzikami munduru.

��Jeste� pewna, �e to wytrzymasz? � spyta� Ole, troskliwie j� obejmuj�c.

��Wejdziemy do �rodka? Roza pokr�ci�a g�ow�.

��Od razu � powt�rzy�a z uporem. � I tutaj, na miejscu. Nie chc� niepokoi� Liisy. Nie chc� niepokoi� dzieci. Tutaj. Nie mam zbyt wiele do powiedzenia. Ty mo�esz opisa� to r�wnie dobrze jak ja. By�e� �wiadkiem jego odej�cia.

��To znaczy, �e widzia�e�, jak tw�j szwagier opuszcza dom? � spyta� z zainteresowaniem funkcjonariusz.

��Nie widzia�em, jak odchodzi� � powiedzia� Ole. � W tamtym czasie by�em �lepy. Straci�em wzrok podczas wypadku w kopalni.

��Ale teraz widzisz?

Tomas si� odwr�ci�. W�r�d tego wszystkiego mia� ochot� si� �mia�. To przypomina�o idiotyczne przedstawienia pokazywane podczas jarmarku. Sztuki teatralne, w kt�rych gesty i wydarzenia by�y tak przesadzone, �e za ka�dym razem, gdy mia�o si� co� sta�, publiczno�� wiedzia�a o tym ju� od dobrej chwili. I nikt nigdy si� nie zawi�d�.

��To by�o tylko tymczasowe � wyja�ni� Ole pr�dko. � Zdaniem doktora to prawdziwy cud, �e zn�w widz�. Szykowa�em si� ju� do �ycia w ciemno�ci. Odk�d odzyska�em wzrok, co dzie� dzi�kuj� Bogu, �e taki cud si� zdarzy�. Sam inaczej nie my�l�.

��A wi�c doktor ci� leczy�? Ole potakn��.

��M�j m�� Peder Johansen znikn�� w trzecim tygodniu sierpnia 1838 roku � powiedzia�a Roza.

To przynajmniej nie by�o k�amstwo. Wok� niej zapad�a cisza.

��Jesieni� w trzydziestym �smym? � upewni� si� funkcjonariusz.

Ole kiwn�� g�ow�.

��A wi�c sze�� lat temu � powiedzia� m�ody cz�owiek, jak gdyby nikt inny nie by� w stanie tego policzy�. � To si� mo�e zgadza� � doda�, chocia� absolutnie si� na tym nie zna�. � To, co le�y w morzu, cz�sto bywa odarte do czysta. � Sam do siebie pokiwa� g�ow�. � A tu ryby i kraby mia�y sze�� lat na ucztowanie.

Roza my�la�a o tym, �e oni naprawd� znale�li szkielet. Wy�apywa�a ukradkiem przemycane przez przedstawiciela prawa szczeg�y i usi�owa�a sobie wyobrazi�, jak mo�e �w szkielet wygl�da�. I zmusi�a si�, by my�le� o tym, �e kiedy� by� to cz�owiek. Cz�owiek, kt�rego kto� kocha�.

Ale nie Peder.

Przed oczami stan�o jej podziurawione cia�o Petera. Widzia�a go w kurtce Seamusa i pami�ta�a, �e cieszy�a si�, �e to nie on. P�aka�a z rado�ci, poniewa� Seamus wci�� �y�. Dlatego, �e cia�o Petera przyj�o strza�y przeznaczone dla m�czyzny, kt�rego kocha�a.

Peder nie uton�� w Kafjorden.

Peter umar�, kiedy przemycali na brzeg niewolnik�w na wschodnim wybrze�u tego olbrzymiego kraju, kt�ry ludzie tu na p�nocy znali jedynie jako Ameryk�.

Nie wiedzia�a, w jaki spos�b jego narz�dzia trafi�y do morza. Trudno by�o sobie wyobrazi�, �e je wyrzuci�. Peder kocha� te d�uta. Nie przesta� rze�bi� w drewnie r�wnie� po tym, jak zosta� Peterem Johnsonem. To nie mia�o sensu.

Mo�e wyrzuci� narz�dzia w gniewie, pragn�c rozliczy� si� ze wszystkim, kim by�? Mo�e je zgubi�? Roza nie chcia�a si� nad tym zastanawia�. Bez wzgl�du na to, co si� wtedy wydarzy�o, i tak nigdy nie uzyska odpowiedzi na swoje pytania.

��Czy on si� dok�d� wybiera�? � spyta� funkcjonariusz. � Czy zg�oszono jego zagini�cie? Poszukiwano go?

��Ludzie szukali go przez blisko rok � odpowiedzia� za zebranych Tomas. � Ja te� tu wtedy by�em � doda�. � My si� wszyscy znamy. Nie pozosta� ani jeden kamie�, kt�rego by nie przerzucono w poszukiwaniu Pedera Johansena. Tyle mog� powiedzie�. Ludzie dobrze znaj�cy teren przeszli wszystkimi �cie�kami, jakie tylko mo�na by�o sobie wyobrazi�. Przeszukiwano te� wtedy fiord. Nie znaleziono go.

��No c� � westchn�� policjant. � Fiord miewa swoje humory. Jest te� g��boki. S� tu silne pr�dy. Nic dziwnego, �e cia�o tak d�ugo nie wyp�ywa�o. Ale mamy wreszcie rozwi�zanie sprawy, kt�ra liczy ju� sobie sze�� lat. � U�miechn�� si�. � Przypuszczam, �e mimo wszystko troch� ci l�ej, kiedy wiesz ju� z ca�� pewno�ci�, co si� sta�o przed laty z twoim m�em, Rozo Samuelsdatter.

Roza nic nie powiedzia�a.

��Wszyscy zak�adali�my, �e on nie �yje � odpar� Ole za siostr�.

��Po tylu latach nieobecno�ci takie my�lenie jest chyba naturaln� rzecz� � stwierdzi� funkcjonariusz.

Roza �a�owa�a, �e nie mo�e powt�rzy� mu tego, co powiedzia� pastor, a tak�e jego zwierzchnik, lensman. �a�owa�a, �e nie mo�e si� z nich wszystkich �mia� i zagra� im na nosie. Zabrak�o jej jednak do tego odwagi.

Wci�� jeszcze to, co si� sta�o, mog�o si� obr�ci� przeciwko niej. W ka�dej chwili spodziewa�a si�, �e kto� mo�e odetchn�� g��biej i powiedzie�, �e wie, jak by�o naprawd�.

Ale nikt nic nie powiedzia�.

Cz�owiek lensmana odszed�.

Tomas zosta� razem z ch�opcem, kt�ry mia� jego rysy. Ch�opak ma�o si� odzywa�, wyra�nie jednak by�o wida�, �e si� przys�uchuje. Oczy rozgl�da�y si� bystro, z zainteresowaniem. Jej r�wnie� przygl�da� si� badawczo, lecz nie odwraca� oczu z obrzydzeniem. Rozie si� to spodoba�o. Zadawa�a sobie pytanie, czy Tomas opowiedzia� co� o niej temu m�odzieniaszkowi.

��Co to ma znaczy�? � wykrzykn�a Liisa moment po tym, jak cz�owiek lensmana opu�ci� podw�rze. Otworzy�a drzwi jak szerokie, ani troch� si� nie przejmuj�c przeci�giem, kt�ry m�g� dotrze� do Mattiego i Lily.

��Co to, na mi�o�� bosk�, ma znaczy�, Ole? Dlaczego ludzie lensmana do nas przychodz�? To ty ich tu �ci�gasz? Czy to ona? To ona, prawda? To Roza! Nie chc�, �eby tak by�o, Ole! Nie �ycz� sobie tego!

��Nie pods�uchiwa�a� pod drzwiami, Liiso? � spyta�a Roza cierpko, odwracaj�c si� od niej.

��Znale�li Pedera � oznajmi� Ole.

��Na Jumal�! Liisa przycisn�a r�ce do piersi, musia�a oprze� si� o futryn�.

��Wyci�gn�li go z fiordu � ci�gn�� Ole z min� wyra�aj�c� co� w rodzaju pe�nego satysfakcji okrucie�stwa. Oczy mu rozb�ys�y, gdy opowiada� �onie o niecodziennym wydarzeniu. Nie szcz�dzi� szczeg��w, kt�re mog�y podra�ni� fantazj�. � Ma�o co z niego zosta�o.

��Ale macie pewno��? � spyta�a�Liisa.

��Worek z narz�dziami okr�ci� si� wok� jego ko�ci � ci�gn�� bezlito�nie Ole. � Tomas musia� go odci��. W sk�rze by�y odci�ni�te jego inicja�y. No�e wci�� by�y w worku, porz�dnie go zasznurowa�. Po sze�ciu latach zosta�y jedynie narz�dzia. Ryby nie zdo�a�y strawi� no�y, Liiso�

��Przesta�! � poprosi�a Liisa. � Nie widzisz, �e to straszne dla twojej siostry?

��Ona ju� dawno przesta�a nosi� �a�ob� po Pederze � odpar� Ole kr�tko, zerkaj�c na Roz�.

��Nie ma powodu, �eby by� niedelikatnym � o�wiadczy�a jego �ona.

��To nic nie szkodzi � powiedzia�a Roza. � Ole i ja rozumiemy si� nawzajem. Jeste�my tej samej krwi. On ma racj� � podj�a cicho, przenosz�c wzrok od jednego do drugiego. � Ja ju� pogrzeba�am Pedera.

��Musisz wi�c z�y� si� z my�l�, �e trzeba to b�dzie zrobi� jeszcze raz, siostrzyczko � oznajmi� cierpko Ole. � B�dzie pogrzeb. Wielki pogrzeb. Ca�y ko�ci� wype�ni si� ciekawskimi. B�d� ci si� przygl�da� z tak� sam� ciekawo�ci� jak trumnie. Jestem got�w za�o�y� si� o ca�e Samuelsborg!

��Ja si� nie mam o co zak�ada� � odpar�a Roza.

��A poza wszystkim zgadzasz si� ze mn� � stwierdzi� jej brat. � Mamy pos�a� po Mattiasa, czy b�dziemy czeka�, a� dotr� do niego plotki i sam przyjedzie?

��A dlaczego mia�by przyje�d�a�?

��Na mi�o�� bosk�, Rozo! � westchn�� brat. � Mo�e nie zdajesz sobie z tego sprawy, ale jeste� teraz wdow�. To, co zosta�o ze zw�ok Pedera, wpad�o w sieci Ilkki Salmiego. Do tej chwili by�a� kobiet� zam�n�. Ludzie nie wiedzieli, gdzie jest tw�j m��, lecz tak czy owak pozostawa�a� jego �on�. Teraz wszyscy wiedz�, gdzie go szuka�. Wiedz�, �e nie �yje. Zosta�a� wdow�. I Mattias mia�by tu nie przybiec?

Roza westchn�a. Nie odpowiedzia�a.

��Nie chc� o tym my�le� � rzek�a w ko�cu. � Nie mam si�y o tym my�le�.

��Liisa zrobi co� do jedzenia � o�wiadczy� Ole. On o tym zdecydowa�, a Liisa natychmiast umkn�a do kuchni i zacz�a trzaska� garnkami.

��Ja i ten m�odzieniec tutaj � oznajmi� Ole, k�ad�c d�o� na ramieniu ch�opca � wybierzemy si� do wsi. Jeszcze raz obejdziemy chaty i zobaczymy, co si� dzieje. Dowiemy si�, dok�d zabieraj� Pedera. Co si� z nim stanie. Interesuje nas to, prawda, ch�opcze?

Bratanek Tomasa kiwn�� g�ow�.

��Mam na imi� Ande � przedstawi� si� i ch�tnie ruszy� w �lad za Olem.

Tomas wreszcie usiad� przy Rozie. Przygl�da� jej si� z boku tak samo jak wtedy, gdy spotkali si� po raz pierwszy. Siedzia� po jej �adnej stronie, ale nawet teraz nie przeszkadza�o mu, �e widzia� te� jej gorsz� stron�.

��Czy to dla ciebie szok? � spyta�.

��Tak � przyzna�a Roza.

��Tam na brzegu nikt o nim nie pami�ta� � powiedzia� Tomas. � To by�o tak dawno, �e go zapomnieli. Wszyscy uwa�ali, �e to musia� by� jaki� marynarz z kt�rego� ze statk�w, kt�re wp�ywa�y na ten fiord. Pijany marynarz, kt�ry potkn�� si� i przelecia� przez burt�. I za kt�rym nikt nie t�skni� na tyle, by wszczyna� poszukiwania.

Tak w�a�nie musia�o by�, pomy�la�a Roza. Pijany m�ody ch�opak w ciemnym fiordzie, daleko od domu. Plusk i nic wi�cej. To by�o wyja�nienie.

��Nigdy nie my�la�am, �e zostanie znaleziony � wyzna�a i to r�wnie� nie by�o k�amstwo. � On odszed�, Tomasie. Odszed�. Nigdy si� nie spodziewa�am, �e jeszcze kiedykolwiek go zobacz�. Nigdy nie s�dzi�am, �e go kiedy� znajd�. Nie my�la�am o nim. Ole ma co do tego racj�. Wcale nie my�la�am o Pederze. Ty o tym wiesz. Wszyscy o tym wiedz�. Rzuci�am si� wprost w ramiona Jensa. Nie nosi�am �a�oby po Pederze nawet przez jeden dzie�!

��S�dzi�a�, �e ci� opu�ci� � powiedzia� Tomas spokojnie, nie patrz�c na ni�.

Nie mia� ochoty broni� tego, �e wprost od Pedera posz�a do Jensa. Lepiej ni� wi�kszo�� ludzi pami�ta�, do czego to doprowadzi�o. W g��bi duszy wci�� by� z�y na Pedera za to, �e j� opu�ci�. Tak �atwo by�o po prostu odej��. Tak �atwo obr�ci� si� plecami od odpowiedzialno�ci. Tomas wci�� uwa�a�, �e tak w�a�nie post�pi� Peder. Nie traktowa� tego �agodniej, nawet maj�c �wiadomo��, �e m�� Rozy prawdopodobnie z kei skoczy� do fiordu.

�e zrobi� to celowo.

Tomas nie m�wi� o tym g�o�no, lecz przypuszcza�, �e nie jemu jednemu przysz�o to do g�owy. W dodatku dziwi� go spos�b, w jaki ta torba oplata�a si� wok� ko�ci. W pasie. Jak gdyby zosta�a przeznaczona na obci��nik.

Cieszy� si�, �e musieli j� odci��. Cieszy� si�, �e nie widzia�a tego ca�a wioska, tylko gromada m�czyzn. Gdyby nawet kt�ry� z nich mia� jakie� w�tpliwo�ci, wszyscy uznaj�, �e co� mu si� przywidzia�o. Niewiele kobiet by�o przy �odzi i z tego te� Tomas si� cieszy�. Kobiety maj� oczy na w�a�ciwym miejscu. Zauwa�y�yby co� takiego jak ten worek. Zastanawia�yby si� nad tym i gada�y.

A teraz Peder Johansen wreszcie spocznie w po�wi�conej ziemi. Od czasu jego znikni�cia min�o ju� tyle lat, �e ludzie z pewno�ci� nie zechc� zadawa� pyta�, chocia� chodzi�o o m�a Rozy Samuelsdatter.

��Zamierza�em przyj�� ci� powita� � powiedzia� Tomas cicho, nakrywaj�c jej r�k� d�oni�.

Nie przyci�gn�a jej do siebie. Nie cofn�a r�ki. D�o� Tomasa tak przyjemnie grza�a. Nios�a pociech�. Tomas by� jak brat.

��Nie s�dzi�em jednak, �e to si� w ten spos�b sko�czy.

��Ja te� nie � przyzna�a Roza.

Peder mia� gr�b w Georgii. Napisano na nim �Peter Johnson�. Teraz mia� mie� drugi gr�b w Kafjord. Tym razem Roza ubierze si� na czarno i b�dzie wdow� po nim.

My�la�a o tym, jak pr�bowa�a przekaza� innym wiedz� o jego �mierci. My�la�a o tym, ile si� jej to zabra�o.

Czy to by�a odpowied�? Czy w taki spos�b spe�ni�y si� jej �yczenia? Czy to si� zdarzy�o dlatego, �e ona potrzebowa�a cudu?

Tak wiele pyta� i �adnej odpowiedzi.

��Kim jest ten ch�opiec? � spyta�a.

��To syn Hendrika � odpar� Tomas. � M�j bratanek. Bystry ch�opak. Najm�odszy z syn�w Hendrika. By�em u nich w Jukkasjarvi w Szwecji. Mam par� r�k, kt�re czasem si� do czego� przydaj�. Zabieram teraz ch�opca do naszej rodziny tutaj. Musi dobrze pozna� sw�j r�d.

Milcza� przez chwil�, zanim doda�:

��Nie mia�bym nic przeciwko temu, �eby mie� syna takiego jak on.

��Ale zawsze by�e� bardzo wybredny co do tego, kogo wybra�by� na matk� swoich syn�w � u�miechn�a si� Roza.

��To mi bardzo utrudni�o spraw� � przyzna� Tomas i pu�ci� jej r�k�.

Wok� nich rozbrzmiewa� �piew, chocia� letni go�cie, w�drowne ptaki, zawr�ci�y ju� na po�udnie. Ale wr�ble te� mia�y w gard�ach piosenk�, mog�y teraz do woli stroszy� br�zowe pi�rka. Nie by�o ju� nikogo w b�yszcz�cym upierzeniu, kto zabiera�by im najlepsze ga��zie i �piewa� czy�ciej.

��S�ysza�em, �e masz ma�� c�reczk�?

��Ole dobrze powiedzia�, dawno ju� przesta�am nosi� �a�ob� po Pederze.

��I teraz jest Mattias? � spyta� Tomas z zasmucon� min�.

Roza milcza�a, d�ugo mu si� przygl�daj�c. Po raz kolejny pr�bowa�a si� zaznajomi� z jego twarz�, tak drog� sercu.

��My dwoje zawsze b�dziemy przyjaci�mi, Tomasie � powiedzia�a z moc�.

��Zawsze byli�my przyjaci�mi.

��To znaczy, �e masz przesta� mnie kocha�, m�j przyjacielu. To znaczy, �e masz sobie znale�� tak�, kt�ra mog�aby zosta� twoj� �on�. Kt�ra mog�aby da� ci tych wyt�sknionych syn�w. B�dziesz dobrym ojcem. Wiem o tym.

��A ja nie wiem. By� mo�e moja ga��� rodu zatrzyma si� na mnie.

��Nie chc�, �eby sta�o si� co� tak smutnego � o�wiadczy�a Roza.

��To wyjd� za mnie � poprosi� z �artobliwym b�yskiem w oku.

�artowa�, lecz gdyby Roza zechcia�a, mog�aby potraktowa� jego s�owa powa�nie. Oboje wiedzieli, jak jest naprawd�. Tomas zawsze j� kocha�.

��W�a�nie �wie�o zosta�am wdow� � powiedzia�a, udaj�c, �e j� to dziwi. � A ju� p�yn� propozycje ma��e�stwa. Co si� sta�o z moim dawnym niewinnym Kafjord?

Tomas roze�mia� si�.

��Nie wypada si� �mia� teraz, gdy go znale�li�my. Tak jak jest teraz�

��Trudno jest mi nosi� po nim �a�ob� � wyzna�a Roza. � To chyba wr�cz niemo�liwe.

��B�dziesz musia�a � stwierdzi� Tomas. � Wie� za��da tego od ciebie. Ludzie przyb�d� ca�ymi stadami i b�d� spodziewali si� �ez.

��Nie dam rady!

��Ty sobie dasz rad� ze wszystkim, co tylko sobie postanowisz � o�wiadczy� Tomas.

Mattias zjawi� si� dwa dni p�niej. Dotar�y do niego plotki. Roza wstrzyma�a Olego przed pos�aniem po niego z nowinami do Altadalen.

��To musi pozosta� w rodzinie � oznajmi�a.

Ole powt�rzy� to nie bez pewnej uciechy, kiedy Mattias jak burza wpad� do Samuelsborg i za��da�, by powiedzieli mu, gdzie jest Roza. Ole ugo�ci� przyjaciela brandy porz�dnego gatunku, nie t� tani�, kt�r� Anglicy importowali jedynie po to, by sprzedawa� j� dalej Rosjanom, najwyra�niej niewyznaj�cym si� na dobrej w�dce.

��Chcia�em po ciebie pos�a�, ale Roza powiedzia�a, �e to ma pozosta� w rodzinie � o�wiadczy� Ole.

Mattias nie zd��y� jeszcze spyta� o Mattiego, Liisa zwr�ci�a na to uwag�. Postanowi�a, �e wspomni o tym odpowiedniej osobie, je�li zn�w zacznie si� gadanie, �e ch�opczyk ma wr�ci� do ojca. Wyra�nie widzia�a, �e Mattiasowi nie zale�y na tym, co dla ch�opca dobre, ani te� po prostu tego nie wie. Ka�dy, kto ma oczy w g�owie, od razu si� zorientuje, �e Mattiemu najlepiej jest w Samuelsborg, u niej!

��Gdzie ona teraz jest? � dopytywa� si� Mattias, omiataj�c wzrokiem kuchni�. By�o w niej czysto i porz�dnie, jak zwykle. �wiadczy�o o tym, �e Liisa jest jedn� z najlepszych gospody� nad Kafjorden. Uwagi Mattiasa nie umkn�o, �e drzwi do alkierza s� zamkni�te.

��Tam jej nie ma, Mattias � rzek�a Liisa, kt�ra patrzy�a za jego wzrokiem. � Jest �rodek dnia, Mattias, a o tej porze ma�y Matti i malutka Lily �pi�. Zamykam wtedy drzwi do alkierza. I tak us�ysz�, kiedy b�d� mnie potrzebowali. Tak czy owak zawsze przy nich jestem, s�ucham i czuwam. Nie zostawiam ich tak jak�

��Milcz! � przerwa� jej Ole.

��� tak jak jego siostra � doko�czy�a mimo wszystko Liisa, zerkaj�c na m�a. � Nie wstydz� si� powiedzie� prawdy, Ole. Posz�a gdzie� lata� z tym Lapo�czykiem, Mattias. Z Tomasem. Je�li masz wobec niej powa�ne zamiary, to chyba musisz si� spieszy�, mo�e trzeba b�dzie ustawi� si� w kolejce. Nie tylko ty smalisz do niej cholewki. Chocia� on nie ma cholewek przy kumagach, prawda, Ole?

Ole wypchn�� Mattiasa na dw�r i sam wyszed� za nim. Zd��y� si� ju� przekona�, �e schody to najlepsze miejsce do siedzenia. Szkoda tylko, �e ju� zaczyna�o robi� si� zimno. Jeszcze par� tygodni i b�dzie musia� znosi� g�upie gadanie Liisy w kuchni.

��Zaraz mi powiesz, �e dla Rozy lepiej, �e jest tu Tomas � powiedzia� Mattias zaczepnie, wypiwszy �yk. Butelk� brandy postawi� mi�dzy nimi na srebrnoszarych deskach. Deszcz, wiatr i podeszwy licznych but�w zniszczy�y b�ysk tego drewna, z kt�rego Wielki Samuel zbudowa� schody, kiedy przyby� do Kafjord przed mniej wi�cej dwudziestu trzema laty. By� wtedy �wie�o upieczonym ma��onkiem, po�lubi� Nann� i nie mia� poj�cia, �e ju� nast�pnego lata zostanie ojcem prze�licznej dziewczynki. Najpi�kniejszej w ca�ym okr�gu.

Rozy.

Zar�wno Ole, jak i Mattias my�leli o Samuelu, siedz�c na tych schodach. Mieli st�d widok i na Kret�, i na strome ciemne ska�y, wyrastaj�ce wprost z morza tu� za nimi i na prawo, a tak�e na Kopalni� z ha�dami szlaki, na The House i ko�ci� wznosz�cy si� na Gabrielsnes z lewej strony.

��To by� dla niej szok � wyja�ni� Ole. � Tomas p�yn�� na tej �odzi, na kt�r� wci�gni�to sie� z ko��mi. To naturalne, �e tu zosta�. Przy niej. On umie z ni� rozmawia� w taki spos�b, w jaki ja nie potrafi�, Mattiasie.

Ole westchn�� z g��bi duszy.

��Do diaska, cieszy�em si� z tego, �e tu jest. To mnie odci��y�o. Ja i tak mam do��, niech si� B�g nade mn� zlituje, z t�, kt�r� wzi��em za �on�! Ona nie przestaje gada� i marudzi�, ca�y czas �widruje mi w g�owie. Na razie jeszcze mog� ucieka� z domu. Nie wiem, do czarta, co zrobi�, jak przyjdzie zima!

Zn�w westchn��.

��Zrobi�o si� o wiele trudniej, kiedy postanowi�e� zamieszka� we w�asnym domu, Mattias. Nie ma ju� �adnego schronienia dla nieszcz�nika, kt�ry mia�by ochot� prze�y� przygod�

��Musisz poszuka� jakiej� m�odej wdowy, kt�rej dom stoi daleko od ludzi � stwierdzi� Mattias. � Jak Roza to przyj�a? � spyta� ochryple.

��Lepiej ni� si� spodziewa�em � przyzna� Ole, zastanowiwszy si� chwil�. �ykn�� porz�dnie z butelki i zn�w si� nad tym zamy�li�. Doszed� do wniosku, �e mo�e powiedzie�, jak by�o naprawd�, chocia� nie by�o to pochlebne dla Rozy. Mattias i tak zna� j� dostatecznie dobrze, by to zrozumie�.

��Gdyby Liisa tak ma�o za mn� p�aka�a, kolego, to szczerze powiedziawszy, by�bym zawiedziony. A przecie� wiesz, jak si� mi�dzy nami uk�ada.

Mattias rozci�gn�� k�cik ust. Ole nie zauwa�y�, �e przyjaciel si� u�miecha. Odk�d dotar�y do niego nowiny o znalezieniu szcz�tk�w, zadawa� sobie pytanie, jak ona to przyj�a. Usi�owa� to sobie wyobra�a�, lecz bez �adnego rezultatu, wyobra�nia nie by�a jego najmocniejsz� stron�. Wci�� dziwi�o go, �e Roza zgodzi�a si� wzi�� udzia� w tej grze i pozwoli�a wszystkim my�le�, �e z fiordu wyci�gni�to szcz�tki Pedera.

Ta Roza, kt�r� zna�, posiada�a wi�kszy zmys� sprawiedliwo�ci. S�dzi�, �e podniesie dumnie g�ow�, popatrzy wszystkim w oczy i o�wiadczy, �e to nie mo�e by� jej m��.

��To znaczy, �e tylko zerkn�a na te ko�ci i z ca�� pewno�ci� o�wiadczy�a, �e to Peder?

Ole zachichota�.

��Do kro�set! Lubi�em Pedera. Peder Johansen nie mia� w sobie nic z�ego, opr�cz tego, �e moja siostra zawr�ci�a mu w g�owie i zakocha� si�, s�dz�c przy tym, �e ona jest lepsza ni� w rzeczywisto�ci.

��Zgadzam si� z tob� � przyzna� Mattias i wypi� kolejny �yk dla uczczenia tej prawdy.

By� to jednocze�nie toast za Pedera. Za jego �mier�.

��A mimo wszystko mnie to �mieszy � j�kn�� Ole, zdumiony w�asn� postaw�. � Roza nie widzia�a tych ko�ci. To zas�uga Tomasa. Upiera�a si�, �e chce je zobaczy�, ale on do tego nie dopu�ci�. Zgadzam si� z nim, nie ma co ogl�da�. Nie wiem, do diab�a, czy naprawd� do mnie dotrze, �e to Peder. To s� ko�ci. A ja ca�y czas mam wra�enie, �e on pojawi si� w jakim� innym miejscu. Jakbym mia� go kiedy� spotka�, w przysz�ym miesi�cu, w przysz�ym roku, a mo�e za dziesi�� lat. Podamy sobie r�ce, a potem go st�uk� za to, �e porzuci� moj� siostr�. Jakby nie mie�ci mi si� w g�owie, �e te ko�ci, ten szkielet, kt�ry widzia�em, to on. Wydaje mi si�, �e Roza te� nie mo�e tego poj��. Jakby mog�a?

Mattias tym razem nie przyzna� mu racji. Nie mia� poj�cia, jak Roza mo�e dalej odgrywa� t� gr�, w kt�r� najwyra�niej si� wpl�ta�a, gdy nadarzy�a si� okazja. Musia�a by� ogromnie zaskoczona, �e ludzie powi�zali znalezienie tych szcz�tk�w w�a�nie z Pederem.

��No to jak si� przekonali�cie, �e to on? Przecie� chyba nie podskoczy�, nie zagrzechota� ko��mi i nie wypowiedzia� swojego imienia ot, tak sobie?

��Oszala�e�, cz�owieku! � oburzy� si� Ole. � Ten szkielet mia� wok� cia�a omotan� torb� z narz�dziami Pedera.

Kr�tko opowiedzia�, jak znale�li przy bia�ych ko�ciach sk�rzany worek z d�utami snycerskimi.

��Wydaje mi si�, �e przywi�za� je sobie w pasie i skoczy� z kei jeszcze tego samego wieczoru, kiedy opu�ci� dom, ogarni�ty z�o�ci� i zazdro�ci� � stwierdzi� Ole. � Zastanawia�em si� nad tym i innego wyja�nienia nie znajduj�. By� z�y i przybity. Zobaczy� j� z Jensem, a oni nie zajmowali si� wyszywaniem krzy�ykami. W�ciek�bym si�, gdybym przy�apa� w takiej sytuacji Liis�, chocia� wiesz, jak jest mi�dzy nami.

Mattias kiwn�� g�ow�. To by�o zbyt nierzeczywiste. To by�o a� nadto dogodne.

��Rozmawia�e� o tym z Roz�?

��A jak my�lisz? � rzuci� z gniewem Ole. � Oszala�e�? Nie mog� przecie� powiedzie� jej czego� takiego. Jeszcze b�dzie mia�a wyrzuty sumienia i te odarte z cia�a ko�ci Pedera spoczn� za p�otem cmentarza. Nie, nie, takie rzeczy musz� pozosta� w rodzinie, jak m�wi moja siostra. Dop�ki jej samej nie przyjdzie to do g�owy, tak b�dzie najlepiej dla wszystkich.

Mattias zastanawia� si�, czy Roza my�li podobnie. Czy te� uwa�a, �e najlepiej dla wszystkich b�dzie, je�li zachowa milczenie i pozwoli, �eby wszystko dzia�o si� tak, jak si� samo u�o�y�o.

��Gdzie ona si� podziewa z tym Tomasem?

��Diab�a tam, �ebym wiedzia�! � odpowiedzia� Ole. � Ja ju� nie pytam. Nie mam �adnej w�adzy nad kobietami, kt�re mieszkaj� pod moim dachem. Moja baba robi to, co sama chce, a siostra zachowuje si� jeszcze bardziej nieodpowiedzialnie. Diabli wiedz�, na co wyro�nie ta jej c�rka! Moj� jedyn� nadziej� jest to, �e albo ty, albo Tomas zdejmiecie troch� ci�aru z moich bark�w i zatroszczycie si� o to, �eby zn�w wysz�a za m��. I to jak najszybciej. A wydaje mi si�, �e lepiej jej b�dzie w chacie ni� w jurcie� Mattias wolno si� podni�s�.

��Wci�� trzymasz ��d� przy kei dyrektora? � spyta�. Ole kiwn�� g�ow�.

��I �agiel jest za�o�ony?

��Zgadza si� � odpar� Ole.

��Masz ochot� pop�yn�� do Alta?

��Czego, u diab�a, chcesz szuka� w Alta?

��Musz� z�o�y� wizyt� na plebanii � oznajmi� Mattias, wznosz�c si� prawie do nieba. � S�dzi�em, �e ch�tnie skorzystasz z okazji, �eby wyrwa� si� cho� na troch� od swoich kobiet.

��Szykujemy si� do pogrzebu � rzek� Ole z powag� i spu�ci� g�ow�. � Ta odpowiedzialno�� r�wnie� spada na mnie. Jestem m�czyzn� w tej rodzinie. Nie mo�na pos�a� po babk� i dziadka. To za daleko. Zreszt� wszystko jedno, to bez znaczenia, czy przyjad�, czy nie. Obawiam si�, �e i tak b�dzie do�� ludzi. Najwi�ksze wydarzenie tego roku w Kafjord.

Mattias u�miechn�� si�, tym razem szeroko.

��Mo�e zrobimy z tego jeszcze huczniejsze wydarzenie � stwierdzi�. � Mog� pop�yn�� do Alta sam, ale my�la�em, �e wy�wiadcz� ci przys�ug�, prosz�c, by� mi towarzyszy�.

��Oczywi�cie, �e pop�yn� z tob�! Brat Rozy ju� si� nie waha�. Zerwa� si� na nogi, got�w do podr�y. Butelk� z brandy zatkn�� za koszul� na piersi, na wszelki wypadek, gdyby mieli co czci�, zanim wr�c� do domu. Tak przynajmniej powiedzia� Mattiasowi.

��Pami�tasz, jak si� spotkali�my? � spyta� Tomas, wyci�gaj�c r�k�, by Roza mog�a si� jej uchwyci�.

Dzi�ki temu �atwiej jej by�o pokonywa� ostatni odcinek. Oddycha�a teraz szybciej, nie przywyk�a do wspinania si� po ska�ach. W ostatnich latach cz�ciej je�dzi�a konno, ni� chodzi�a. Dosiadanie konia r�wnie� wymaga�o wysi�ku, lecz innego ni� zabawa w kozic� w�r�d wystaj�cych kamieni.

��By�o pi�kne lato, wiecz�r � przypomina�a sobie.

��Prawie noc � poprawi� j�. � S�o�ce grza�o w pi�ty podczas wspinaczki. Nie zdysza�a� si� tak jak teraz.

��A ty opowiada�e� ciekawsze historie � odci�a si� i usiad�a na wrzosie, kt�ry zaczyna� ju� marzn��.

Pora roku by�a naprawd� p�na. Mieli za sob� ju� kilka mro�nych nocy.

��Opowiada�e� o Maret, kt�ra znalaz�a wielk� kopalni�. To, co si� p�niej w ni� zmieni�o. Maret zadowoli�a si� kilkoma workami rosyjskiej �ytniej m�ki w zamian za te bogactwa. Opowiada�e� historie najlepiej ze wszystkich, kt�rych zna�am.

Tomas u�miechn�� si� ku niebu i do niej. Kiedy si� u�miecha�, zawsze udawa�o mu si� wygl�da� tajemniczo. Roza lubi�a ten wyraz jego twarzy. Wyg�adzi�a sp�dnic�, raduj�c si� widokiem Kopalni, Strommen i Kafjorden. Mog�a si�gn�� wzrokiem a� do zabudowa� Samuelsborg.

��Biedacy powinni zachowywa� swoje odkrycia dla siebie � powiedzia� ze �miechem.

��Ty by� tak post�pi�, gdyby� co� odkry�?

Tomas z powag� skin�� g�ow�.

��Nie pobieg�by� do tego czy innego bogacza i nie sprzeda�by� swojego odkrycia, �eby m�c przez d�ugi czas zapewni� byt sobie i swojej rodzinie?

Zn�w potwierdzi�.

��A ja j� rozumiem � powiedzia�a Roza, potrz�saj�c g�ow�. � Rozumiem Maret. Ta m�ka bardzo si� przyda�a rodzinie. Sam mi opowiada�e�, jak liczne potraficie mie� rodziny. Je�li zima owego roku by�a ci�ka, to wyobra�am sobie, jak wszyscy si� cieszyli, �e Maret kopn�a ten brunatny kamie� w�r�d ska�.

��W g�rach wok� Kafjord kryj� si� wielkie bogactwa � rzek� Tomas z powag�, niemal uroczy�cie, jak gdyby r�wnie� teraz zdradza� jej tajemnic�. � Wstyd i ha�ba, �e p�aci si� za nie kilkoma gar�ciami rosyjskiej m�ki. Tych skarb�w wystarczy na kilkaset lat, Rozo. Pewnego dnia mied� si� sko�czy, ale obiecuj� ci, �e to nie oznacza ko�ca skarb�w w Kafjord. Mied�, Rozo, to dopiero pocz�tek.

��Ach, tak? � spyta�a. � A co takiego odkry�e�? Czego to nie sprzedajesz za m�k�?

Tomas pokr�ci� g�ow�.

��B�d� o tym milcza� � powiedzia� � bo tylko w ten spos�b mo�na zachowa� tajemnic�.

Pozwoli�a mu na to. Tak wspaniale by�o m�c siedzie� razem z nim w�r�d ska� i mie� u st�p to wszystko, co jako dziecko nazywa�a swoim �wiatem. To by�o wspania�e, chocia� teraz wiedzia�a, �e �wiat jest niesko�czenie wiele wi�kszy. Wspania�e, chocia� zdo�a�a zobaczy� jego kawa�ki i wiedzia�a ju� teraz, �e jest o wiele wi�cej tego, czego jej oczy nigdy nie zobacz�.

��Dobrze tu z tob� siedzie�, Tomasie � wyzna�a szczerze. � Potrzymasz mnie za r�k�?

Wyci�gn�a do niego d�o�, a on uj�� j� z wahaniem. Na chwil� po�o�y� j� na kolanach. I kurtk�, i spodnie mia� z najmi�kszej sk�ry.

Rozie przypomnia�a si� torba Pedera z �osiej sk�ry. Nie mog�a poj��, sk�d si� wzi�a przytroczona do pasa bezimiennego topielca. Nie potrafi�a sobie tego wyja�ni� i to j� przera�a�o. Zdawa�a sobie spraw� z tego, �e nikt nigdy jej tego nie wyt�umaczy.

��Dobrze si� czujesz? � spyta� Tomas, wyrywaj�c j� z my�li, kt�re i tak donik�d nie prowadzi�y.

��Dobrze � odpar�a z westchnieniem. � Teraz wreszcie czuj� si� jak w domu.

��Te okolice naprawd� do mnie przemawiaj� � powiedzia�a Raija cicho, przesuwaj�c wzrokiem wzd�u� linii horyzontu.

��By�a� tu szcz�liwa? Ida siedzia�a z zamkni�tymi oczami. Twarz mia�ag�adk�, lecz g�os zdradza�, �e bardzo chcia�a si� tego dowiedzie�.

Spojrzenie Raiji szuka�o w�r�d brzozowych pni, szczup�ych wachlarzowatych bia�ych koron drzew. Pa�ce ga��zek wyci�ga�y si� w ciep�ym powietrzu ku niebu. Rozsadza�a je si�a �ycia. Up�r. Soki da�y �ycie i barw� nieprzeliczonym li�ciom w lesie.

To by�o �ycie.

��Tutaj Mikkal broni� mnie no�em przed takimjednym, kt�ry chcia� mi si� wedrze� pod sp�dnic�. Tu zrozumia�am, �e on i ja nigdy nie zdo�amy od siebie uciec. Tu zbudowali�my m�j dom. Tutaj razem z Reijo przeta�czyli�my p� nocy po�lubnej, a Kalle, pan miody, si� w�cieka�. Tu poczu�am b�le, gdy mia�a przyj�� na �wiat Maja. Tutaj razem z Anttim gasi�am ogie�, kt�ry wyrwa� si� spod kontroli. Tutaj mi powiedziano, �e Kalle zgin�� w Finnmark. Tu opiekowa�am si� trojgiem dzieci pozbawionych ojc�w i tu sypia�am z twoim ojcem, podczas gdy ca�a wie� nie rozmawia�a o niczym innym, tylko o tym, �e nie mamy �lubu i �yjemy w grzechu. Wszystko to prze�y�am tutaj, moja Ido. Wszystko. R�wnie� szcz�cie. Kocha�am, nienawidzi�am i p�aka�am tutaj. Bawi�am si�, biega�am i do ochrypni�cia krzycza�am ze strachu. Harowa�am. D�wiga�am wiadra z wod�, a� barki zdawa�y si� p�ka� z b�lu. P�uka�am ubrania w lodowatej wodzie w �rodku zimy. W pe�ni� lata k�pa�am si� w rzece. Brodzi�am po rzece razem z Kallem i Reijo, a moja przybrana matka rwa�a sobie w�osy z g�owy, przeklinaj�c chwil�, kiedy przyj�a pod sw�j dach to niepos�uszne fi�skie dziecko. To naprawd� wiele, Ido. Bardzo wiele. Tyle r�nych rodzaj�w mi�o�ci.

��I zawsze Mikkal?

��Mikkal by� jak ptak niebieski w moim �yciu � powiedzia�a Raija. � Jego pokocha�am pierwszego. By� jedynym, do kt�rego odwa�y�am si� mie� takie zaufanie. On mnie kocha�, pomimo tego wszystkiego, czym by�am i czym nie by�am! Dopiero o wiele p�niej zrozumia�am, �e matka i ojciec te� musielimnie kocha�, ale zbyt d�ugo wydawa�o mi si�, �e mnie zdradzili. Tymczasem podj�cie takiej decyzji wymaga wielkiej mi�o�ci. Oni mnie bardzo kochali. Inaczej nie mogliby mnie odda�. Trzeba rozumu i lat, aby to poj��. �a�uj�, �e sama nie mog� usprawiedliwia� si� w ten spos�b.

��Tam, na wschodzie, nie mia�a� zbyt wielu mo�liwo�ci wyboru.

Ida pogodzi�a si� z rzeczywisto�ci�. Rozgoryczenie nie min�o jak r�k� odj��, ale czu�a, �e powoli odp�ywa. Zmieni�o si� w czarnego ptaka pod wysokim niebem.

��Kogo kocha�a� najbardziej? Najmocniej? � Ida otworzy�a oczy. � Czy to Mikkal na zawsze pozostanie ci najbli�szy?

��Mog�abym zada� ci identyczne pytanie � u�miechn�a si� Raija. � Ty te� nie potrafi�aby� ich ze sob� por�wnywa�. Kocha�am ich wszystkich. Na sw�j spos�b. Na r�ne sposoby. Ale z Mikkalem by�am zwi�zana na wiele sposob�w. Wci�� jestem z nim zwi�zana. Tych wi�z�w nic nie zniszczy�o.

��Nawet �mier�? Raija pokr�ci�a g�ow�.

��Tatu� jest teraz szcz�liwy � stwierdzi�a Ida.

��Wiem. Ja te� jestem szcz�liwa. Z twoim ojcem �atwo by� szcz�liw�. Tak �atwo razem z nim znale�� szcz�cie. Reijo jest najstarszym z moich przyjaci�, kt�ry wci�� �yje. Gdyby moje �ycie by�o takie jak �ycie tu nad fiordem, to chcia�abym, aby moje powszednie dni wype�ni� Reijo.

��Nie po to przysz�a� na �wiat � o�wiadczy�a Idacierpko. � Nie po to si� urodzi�a�, by prze�ywa� powszednie dni. Nie urodzi�a� si� po to, �eby �y� nad tym fiordem.

��Czy ty nigdy nie t�sknisz, �eby si� st�d wydosta�? � spyta�a Raija zaciekawiona. � Czy wystarcza ci to, co masz?

Roza mia�a si� nigdy nie dowiedzie�, co odpowiedzia�a na to kobieta, kt�ra zosta�a matk� Natalii, obdarzonej d�wi�cznym �miechem. Niepos�usznej Natalii, kt�ra chadza�a w�asnymi �cie�kami i kocha�a m�czyzn� o imieniu Mattias, z kt�rym nigdy nie dane jej by�o �y�.

Roza rozpoznawa�a niepok�j, kr���cy w jej w�asnych �y�ach, lecz nie by� to �aden dow�d na to, �e wszystkie kobiety w jej rodzie t�skni�y za wydostaniem si� st�d, za widokiem trawy ziele�szej ni� ta, kt�r� mia�y wok� w�asnego domu.

Roza zmru�y�a oczy. W dole pod nimi, tu� przy Krecie, na jakiej� �odzi stawiano �agiel. Bia�e p��tno pi�knie odcina�o si� od ciemnej barwy fiordu i od g�r. Byli za daleko, �eby stwierdzi�, kto wyp�ywa, lecz Roza przy�apa�a si� na tym, �e pragn�aby wybra� si� z nimi. T�skni�a za morzem. T�skni�a za �eglug�.

��Wyjad�, gdy tylko on znajdzie si� w ziemi � powiedzia� Tomas i �cisn�� j� za r�k�, zanim j� pu�ci�.

Roza poczu�a si� odrzucona. Potem poczu�a si� g�upia. Wr�cz brzydka. Dobrze wiedzia�a, co Tomas prze�ywa, jak na ni� patrzy, od dawna nie by�o to mi�dzy nimi tajemnic�.

�le si� sta�o, �e poprosi�a, by wzi�� j� za r�k�.

Gdzie� z ty�u g�owy rozbrzmiewa� drwi�cy �miech. To nie m�g� by� Seamus. Wierzy�a, �e nie �mia�by si� ze szczero�ci przebijaj�cej z cichej, niesamolubnej mi�o�ci Tomasa.

��Do tego czasu musz� zosta� � doda� Tomas. � Przecie� bra�em udzia� w wyci�gni�ciu go z fiordu. Zna�em go. Odbi�oby si� na tobie, gdybym nie zosta� na pogrzeb.

Roza nie posuwa�a si� my�l� a� tak daleko.

��Przywyk�am do tego, �e ludzie gadaj� � powiedzia�a tylko, my�l�c, �e dawno ju� nie by�a nara�ona na deszcz spojrze� i uczucie, �e wszyscy co� o niej wiedz�.

W Georgii by�o inaczej.

��Jeszcze dwa dni � rzek�a tylko z czym� w rodzaju u�miechu. � Dwa dni to nied�ugo, Tomas. Wytrzymasz dwa dni. Wytrzepa�am ju� moje czarne ubranie, wyprasowa�am je i rozwiesi�am.

Mia�a ca�� wdowi� garderob�, uszyt� z najlepszych tkanin na jej wymiary. Krawcowe w Savannah bardzo si� stara�y, by mog�a odpowiednio wygl�da� r�wnie� jako m�oda wdowa z najwy�szych kr�g�w Georgii. Mia�a tyle czarnych ubra� w znakomitym gatunku, �e mog�aby przyzwoicie ubiera� si� w �a�ob� przez nast�pnych dziesi�� lat. Je�li oczywi�cie za bardzo by nie przyty�a. Jej stroje nie mia�y dostatecznie g��bokich zaszewek, by da�o si� je rozpu�ci�. Rodzina by�a tak zamo�na, �e tego rodzaju zabieg�w nie uwa�ano za konieczne. O'Connor�w sta� by�o na nowe ubrania, gdy ich kobietom nieco zaokr�gli�y si� kszta�ty.

T�skni�a za nimi.

Za Fion� i Joem. Za Adamem i Deidre. W my�lach powtarza�a ich imiona, przypomina�a sobie twarze i t�skni�a.

Za dzie�mi.

Za Michaelem.

T�skni�a za Michaelem a� do b�lu.

Bluzk� na piersiach mia�a mokr�, chocia� wy�o�y�a j� �ciereczkami. Poczu�a to wraz z b�lem. Wsta�a, otrzepa�a wrzosy i mech ze sp�dnicy. Tylko Liisa wypatrywa�aby podobnych �lad�w, lecz nawet ta �wiadomo�� nie powstrzyma�a jej od pr�b ukrycia, gdzie by�a. Liisa nie pyta�a, patrzy�a na ni� jedynie oczyma przypominaj�cymi spojrzenie matki, gdy usi�owa�a przywo�ywa� Roz� do porz�dku p� �ycia temu.

Teraz by�a doros�a. Nikomu nie musia�a si� opowiada�, a ju� najmniej �onie brata. Ale wci�� zachowywa�a si� jak szesnastolatka, kt�ra wymyka�a si� z domu, �eby spotka� si� z Jensem. �eby zosta� upokorzona, pobita i wykorzystana przez Jensa. Pi�knego, okrutnego Jensa, kt�rym dopiero teraz zaczyna�a uczy� si� gardzi�. Ale nienawidzi�a go ju� od chwili, kiedy zabra� jej Synneve i doprowadzi� do �mierci male�kiej c�reczki.

Piersi nabrzmiewa�y. Lily na pewno ju� si� przebudzi�a. Poczuje g��d. Liisa b�dzie marudzi�, �e Roza zostawi�a swoje dziecko. Liisa nie powstrzyma si� od wyrzeka� na Tomasa, nawet w jego obecno�ci, nawet gdy b�dzie wszystko s�ysza�.

��Nie p�jd� z tob� do Samuelsborg.

��Chodzi o Liis�? � spyta�a Roza.

Przekrzywi� ciemn� g�ow�.

��Musz� si� od ciebie uwolni�, Rozo. To boli, ale wprawiam si� w tym. �wicz�, �eby serce mi nie p�k�o, gdy b�d� odchodzi� naprawd�.

��Mnie nie warto kocha�.

M�wi�a to wiele razy wcze�niej, a on si� jej sprzeciwia�. To si� nigdy wi�cej nie powt�rzy.

Tomas bacznie si� jej przygl�da�. To prawdziwy cud m�c j� znowu zobaczy�. My�la� o tym ju� od chwili, gdy ujrza� j� na schodach przed Samuelsborg, gdy przyszli ze smutn� nowin�. Tak jak wszyscy inni, tak samo Tomas s�dzi�, �e Kafjord nigdy wi�cej nie zobaczy ju� Rozy Samuelsdatter.

Po c� mia�aby przyje�d�a� do Kafjord? Co mog�oby j� sk�oni� do powrotu? Przecie� tu, w�r�d tych g�r, nikt nie traktowa� jej ciep�o. A mimo wszystko uwa�a�a to miejsce za dom.

Marzenia o niej by�yby pi�kniejsze, gdyby nigdy nie wr�ci�a. Pozosta�aby w�wczas tajemnic�, zagadk�, a on m�g�by reszt� �ycia sp�dzi� na wyobra�aniu sobie, co si� z ni� sta�o. M�g�by dodawa� do tej historii nowe zako�czenie co wiecz�r, zanim sen by go z ni� rozdzieli�.

W pewnym sensie Tomas �a�owa�, �e Roza wr�ci�a.

Ale jego oczy za ni� t�skni�y. Szczerze brakowa�o mu czego� tak prostego i niem�drego, jak mo�liwo�� mu�ni�cia jej wzrokiem, popatrzenia jej w oczy, przyjrzenia jej si� szybko lub powoli.

Cieszy� si�, �e jeszcze raz zosta�a mu dana taka mo�liwo��, �e mo�e mie� jeszcze wi�cej wspomnie�, kt�rymi b�dzie �y�. �e mo�e zamieni� z ni� jeszcze kilka s��w. �e zn�w go dotkn�a. �e pozwoli�a musn�� si� ko�cami palc�w.

Przede wszystkim si� cieszy�, lecz by�a to rado�� przesycona smutkiem, uczucie spowite w mg��, podobn� troch� do we�nianki nad rozleg�ymi bagniskami.

��Ty wyjdziesz za m�� � powiedzia�. Roza nic nie odrzek�a.

��Nie b�dzie ju� wi�cej takich popo�udni jak to, sp�dzanych razem ze starym przyjacielem, Rozo. M�owie to wymagaj�ce stworzenia, czasami bywaj� bardzo zazdro�ni. Niekiedy bywaj� zazdro�ni r�wnie� o starych przyjaci� tej, kt�r� po�lubili.

��Nigdy nie wyjd� za takiego cz�owieka � zapewni�a go Roza. � Nie wiem, czy w og�le mam ochot� wychodzi� za m��. Zawsze by�am m�atk�. Mo�e powinnam przez jaki� czas obej�� si� bez m�a?

Roze�mia� si� z jej �artu.

��Ty i Liisa nie wytrzymacie d�ugo pod jednym dachem, moja najmilsza Rozo. Na twoim miejscu wyszed�bym za m�� ju� cho�by po to, by nie mieszka� razem z ni�. Wr��, �e powr�cisz do Altadalen szybciej, ni� to sobie wyobra�asz.

��Czy�by� wiedzia� co�, czego ja nie wiem? � spyta�a.

��Znam Mattiasa � odpar� Tomas. � Id� ju�, Rozo. To ty musisz odej�� ode mnie, bo ja na razie jeszcze tego nie potrafi�.

Mattias w powrotnej drodze troch� spa�. Ole zna� si� na morzu tak samo dobrze jak on. By�a noc, mrok wok� nich zg�stnia�, ale p�yn�li po znajomych wodach. Nie szukali usprawiedliwie�, aby nie dotrze� do Kafjord tej samej doby.

P�niej nazywa� to snem, lecz nikomu o tym nie wspomnia�.

Jaka� kobieta siedzia�a obok niego w �odzi. Trzyma�a go. Le�a� z g�ow� na jej kolanach. Jej r�ce lekko porusza�y si� na jego w�osach, uspokaja�y. Odsuwa�y ci�kie my�li. W pierwszej chwili s�dzi�, �e to Roza.

��Ty b�dziesz si�� Rozy � powiedzia�a i dopiero wtedy j� pozna�.

Natalia.

��Najwy�szy czas, aby� zosta� tym, kogo zawsze w tobie widzia�y�my, Mattias.

��Jej si��?

��Albo jej opok� � odpar�a czystym, przypominaj�cym dzwoneczek g�osem. � Roza zgromadzi�a wi�cej si�y, ni� kt�rakolwiek z nas przypuszcza�a, �e jej si� uda. Jest z nas najwa�niejsza. Dawno ju� tak nie by�o. Nie tak mia�o by�. To jej w�asna zas�uga.

��Najwa�niejsz�?

��I to na d�ugi czas. B�dzie pami�tana tak d�ugo, jak moja babka. R�ni� si� od siebie, lecz posiadaj� t� sam� si��. Widz� si� nawzajem jakby przez lustro.

��Ale Roza jest wci�� Roz�?

��Roza nie mo�e by� nikim innym, zawsze b�dzie Roz�. Ale przywi��e si� do Raiji, ja to czuj�. Ja j� straci�am. Ona si� zwraca do Raiji. To Raija do niej przemawia.

W uszach rozbrzmia� mu �miech, przypominaj�cy szmer strumienia.

��Najwyra�niej mog� rozmawia� tylko z tob�, Mattias. Moim zadaniem b�dzie przekonanie ci�, �e musisz zrozumie�, gdzie twoje miejsce. By� podj�� si� tego, co jest twoim zadaniem. Aby� by� tym, na kogo sobie ciebie upatrzy�y�my. By� by� tym, na kogo zosta�e� wybrany.

Mattias powt�rzy�:

��Na si�� Rozy.

Pogrzeb sta� si� wielkim wydarzeniem, tak jak si� tego obawiali. Pi�kny, ma�y ko�ci�ek z angielskimi �ukowatymi oknami wype�ni� si� a� po ostatnie miejsce. Ludzie t�oczyli si� pod �cianami i w przej�ciu. Wszyscy wyci�gali szyje, �eby zobaczy� wi�cej i dok�adniej.

Miejsca w �awce dla rodziny zaj�o niewiele os�b.

Roza siedzia�a wyprostowana, z podniesion� g�ow�, w skromnym czarnym stroju, kt�ry nosi�a, gdy Seamusa sk�adano w miejsce wiecznego spoczynku w Favourite. Nikt, kto siedzia� w tych ko�cielnych �awkach, nie rozumia�, jak pi�knym r�kodzie�em jest lekko rozkloszowana sp�dnica z obcis�ym �akietem. Nikt nie dostrzega�, z jak drogiego i wysokiej jako�ci materia�u go uszyto.

Ludzie widzieli jedynie Roz� w czerni. Dumn�, z podniesion� g�ow�. Z karkiem bardziej stromym ni� ska�y wyrastaj�ce z morza po przeciwnej stronie fiordu. Rude w�osy mia�a upi�te i wyj�tkowo �aden niesforny lok nie wymyka� si� spod szpilek. Ludzie niewiele widzieli poza ci�kim w�z�em w�os�w i bia�ym karkiem. Na g�owie Roza nosi�a niedu�y kapelusik z g�st� czarn� woalk�, zas�aniaj�c� jej twarz. Ukry�a zar�wno oszpecony policzek, jak i oczy.

Niejeden dozna� rozczarowania.

Przyszli, �eby j� ogl�da�, przekona� si�, co tak naprawd� czuje. Zobaczy�, jak to przyj�a. Peder zagin�� przed sze�cioma laty, a Roza Samuelsdatter w tym czasie nie zachowywa�a si� wcale jak zrozpaczona, opuszczona �ona.

By�a taka niepodobna do nich, taka niedost�pna. Pragn�li j� zrozumie�, wprost �linili si� do tego, a tymczasem ona zn�w si� od nich odgrodzi�a.

Ludzie mieli jeszcze d�ugo rozprawia� o jej czarnej woalce.

Obok niej siedzia� brat. Ole w garniturze prezentowa� si� do�� osobliwie, chocia� by�o mu w nim do twarzy. Jakby jeszcze wyprzystojnia�. Wygl�dem przypomina� przedstawiciela prawa. Mo�e by� nieco zbyt mocno zbudowany, ale przypomina� niemal osob� uczon�. Mia� �wie�o ostrzy�one w�osy, odgarni�te z twarzy, wygl�da� poci�gaj�co. I chocia� u jego boku siedzia�a �ona, niejedna z m�odych dziewcz�t t�sknie zerka�a na pi�knego jasnow�osego m�czyzn�, kt�ry z takim trudem trzyma� r�ce z�o�one na kolanach.

Liisa patrzy�a wprost przed siebie. Po prawej stronie mia�a ca�� parafi�. Wiedzia�a, �e �akiet zrobi� si� za ciasny, lecz usi�owa�a sobie wmawia�, �e i tak tego nikt nie zauwa�y. Ludzie i tak nie na ni� patrz�, uwaga obecnych w ko�ciele skupia�a si� na Rozie, a z jej strony wszystko by�o w porz�dku.

Liisa chcia�a, �eby to wszystko jak najpr�dzej si� sko�czy�o. �eby Peder jak najpr�dzej spocz�� w ziemi, tak aby mog�a st�d odej��. Liisa chcia�a wr�ci� na Samuelsborg, zdj�� czarne ubranie. Ona nie by�a w �a�obie. W�a�ciwie nie zna�a Pedera. By� tylko jedn� z wielu twarzy. W czasie gdy znikn��, ledwie zaczyna�a s�a� t�skne spojrzenia za Olem. Nie nale�a�a do rodziny. Uwa�a�a, �e w jej wypadku noszenie �a�oby po m�u Rozy to ob�uda.

Chcia�a wraca� do domu, s�ucha� weso�ego �miechu Mattiego. Teraz obojgiem dzieci zaj�a si� jedna z jej si�str. Przysz�a do Samuelsborg w roli nia�ki. Liisa mia�a do niej zaufanie, by�a pewna, �e jej ukochane dziecko miewa si� dobrze, ale zawsze t�skni�a za ch�opczykiem, gdy tylko na chwil� si� oddali�a. Wiedzia�a, �e to niew�a�ciwe, lecz tak naprawd� czu�a si� jego matk�.

Nie zd��y�a jeszcze spyta� Mattiasa, jak d�ugo ch�opcu b�dzie wolno u niej zosta�. Wielokrotnie ju� zamierza�a go o to zagadn��, zrezygnowa�a jednak. Lepiej od�o�y� to na p�niej, lepiej my�le�, w jaki spos�b zatrzyma� ch�opca jak najd�u�ej.

Na �awce za tymi trojgiem z Samuelsborg siedzieli Mattias i Tomas. Mattias w czarnym ubraniu, d�ugie br�zowoczarne w�osy mia� zaczesane do ty�u i zwi�zane na karku wst��k�. Niejedna z kobiet zblad�a na jego widok, szepcz�c, �e to skandaliczne. Zar�wno te zbyt d�ugie w�osy, jak i to, �e w og�le si� tu zjawi� i zaj�� miejsce tu� za plecami Rozy, kt�ra przecie� jest wdow� w �a�obie.

Jakby wdow� i jakby w �a�obie.

Tomas nie rzuca� si� w oczy tak jak Mattias. Ubrany w lapo�sk� kurtk�, nie budzi� w nikim sprzeciwu, zajmuj�c miejsce na przeznaczonej dla rodziny �awce. Ludzie uwa�ali, �e ma do tego wi�ksze prawo ni� Mattias. Przecie� w�a�nie on wyci�gn�� z wody to, co zosta�o z Pedera. Wielu wprawdzie poszeptywa�o, �e Ilkka r�wnie� zas�u�y� na zaj�cie miejsca obok Tomasa, o ile jednak ludzie wiedzieli, nikt z Samuelsborg mu tego nie zaproponowa�.

Mieszka�cy Samuelsborg nie po raz pierwszy pokazali, �e kieruj� si� w�asnym rozumem i traktuj� ludzi wedle uwa�ania. Zdarza�o si�, �e ten i �w z chichotem powiada�, �e twierdza Samuela jest r�wnie niedost�pna jak wszystkie inne twierdze.

Roza trzyma�a r�ce z�o�one na kolanach. Czu�a panuj�ce w ko�ciele napi�cie. By�o jak �ciana wznosz�ca si� przed ni�. S�dzi�a, �e zdo�a si� przed nim ukry�. To dlatego Ole i Liisa siedzieli z boku. Chronili j� przed spojrzeniami i ciekawo�ci� obcych �udzi. Ale w tej tarczy znajdowa�y si� p�kni�cia.

Tomas powiedzia� jej, �e ludzie spodziewaj� si� �ez. Gdy tak siedzia�a wpatrzona w trumn�, jego s�owa wyra�nie rozbrzmiewa�y jej w g�owie.

Ona ju� p�aka�a nad Pederem.

Odprowadzi�a go do grobu tak, jak przysta�o wdowie odprowadza� zmar�ego m�a. Ale w�wczas by�a przyjaci�k�, nie wdow�.

Roza zastanawia�a si�, kim by� ten, kt�rego szcz�tki mia�y spocz�� w grobie jako szcz�tki Pedera Johansena. Gdzie� by� mo�e siedzi jaka� matka, wci�� zadaj�ca sobie pytanie, gdzie mo�e by� jej syn. Mo�e czeka m�oda �ona albo inna kobieta, kt�ra kocha�a go, cho� nie ��czy�y ich �adne formalne zwi�zki.

Nigdy si� nie dowiedz�, co si� z nim sta�o. Zawsze pozostanie im niepewno��.

Czy to �le z jej strony?

Jej cia�o nagle si� spi�o. Ogarn�o j� przekonanie, �e tego nie przetrzyma. To jest z�e, B�g przecie� wie, �e ona k�amie. A siedz�c tutaj, przebrana za wdow� w �a�obie, tylko powtarza k�amstwo.

Roza odetchn�a g��biej. Nie s�ucha�a, co m�wi pastor. Duchowny mia� g�os mocny niczym g�ry znad fiordu. Pe�en tre�ci i mocy, lecz ona i tak nie s�ysza�a s��w. Nie dotyczy�y jej, chocia� m�wi�y o Pederze.

Zastanawia�a si�, kto mu opowiedzia� o Pederze. Ona z nim nie rozmawia�a, a to ona wiedzia�a, kim by�. Nikt nie zna� go tak, jak ona go zna�a, a nawet ona nie pozna�a jego prawdziwego nazwiska.

Przedstawia� si� jako Peder Johansen, ale w nazwisku mia� jeszcze co� wi�cej. Nazwisku jego ojca towarzyszy�a zawsze nazwa zagrody, rozleg�ych p�l. W�a�nie to nazwisko Peder zatar�, kiedy opu�ci� dom rodzinny, kiedy zrezygnowa� z dziedzictwa. By� mo�e �yje gdzie� jeszcze para starych rodzic�w, kt�rzy nigdy nie dowiedz� si�, jaki los spotka� syna, kt�remu dali na imi� Peder. Nie dowiedz� si�, �e jego r�d nie zgin�� wraz z nim.

�e mia� dzieci.

�e by� szcz�liwy.

Ona nie mo�e pozwoli�, aby to k�amstwo trwa�o.

Roza po�o�y�a d�onie na twardej �awce, chcia�a si� podeprze� tak, by mog�a wsta�. Musi wsta�, oznajmi� pastorowi i ca�ej parafii, �e s� w b��dzie. Kiedy wsta�a, zachwia�a si�. W ko�ciele od tylu cia� zrobi�o si� gor�co i chocia� jej str�j uszyto z przeznaczeniem na noszenie w cieplejszym klimacie, i tak pod cieniutk� we�enk� zacz�a si� poci�. Woalka te� nie przepuszcza�a powietrza.

Zachwia�a si�, lecz dalej sta�a.

W ko�ciele zapad�a cisza.

Pastor zdziwiony umilk�.

��Rozo � poprosi� Ole cicho, lecz dostatecznie g�o�no, aby us�yszeli go wszyscy a� do ostatniej �awki.

Ludzie z przej�cia wstrzymali oddechy.

��Rozo, usi�d�! � poprosi� znowu brat.

��To nie Peder tu le�y � o�wiadczy�a Roza, nie s�ysz�c westchnienia, kt�re przesz�o przez wszystkich zebranych parafian. � To nie Peder le�y w tej trumnie!

��Rozo � powt�rzy� Ole zdumiony. Teraz on r�wnie� wsta�. Obj�� j� za ramiona i poczu�, jaka jest sztywna. � Dosy� tego, Rozo, siadaj! Nie r�b wstydu ani sobie, ani Pederowi!

Nie odpowiedzia�a, popatrzy�a mu tylko zmieszana w oczy przez woalk�. Ole odwr�ci� si� do ty�u, szukaj�c pomocy u Mattiasa, kt�ry kiwn�� lekko g�ow� i z godno�ci� omin�� Tomasa i parafian. Na nikogo nawet nie spojrza�. Obszed� tylko trumn� dooko�a i stan�� po stronie Rozy. Ole pu�ci� siostr� natychmiast, gdy tylko Mattias si� do niej zbli�y�. A Mattias obj�� Roz� obydwoma ramionami i przytuli� do swojej piersi. Wysoki, ciemny, obejmowa� jej drobne, szczup�e cia�o. Ca�� swoj� postaw� �wiadczy� o tym, �e b�dzie jej broni� przed tym, co nast�pi.

��To nie jest Peder � powiedzia�a Roza cicho. Jej s�owa dotar�y jedynie do �awek najbardziej z przodu, ale natychmiast zosta�y powt�rzone, tak aby ci, kt�rzy mieli mniej szcz�cia, r�wnie� je us�yszeli.

��Cicho, kochana � poprosi� Mattias, delikatnie unosz�c jej woalk�.

Ci, kt�rzy siedzieli najbli�ej, wychylili si�, �eby lepiej widzie�.

Mattias dotkn�� palcami gruz�owatego policzka Rozy. Otar� jej �lady �ez. Powa�nie spojrza� jej w oczy, nic nie m�wi�c.

Ludzie wyczuwali dr�enie mi�dzy nimi. To napi�cie stawa�o si� wr�cz niezno�ne, niemal bola�o.

��Dasz rad�, Rozo � powiedzia� Mattias, opuszczaj�c jej woalk�, i zrobi� sobie miejsce na �awce. Usiad� obok niej, ale przez ca�y czas obejmowa� j� ramieniem przez plecy.

Wszyscy wiedzieli, �e nie siedzi tu jako brat czy przyjaciel rodziny. Wszyscy zdawali sobie spraw� z tego, kim by� dla Rozy kiedy�, a wi�kszo�� rozumia�a, �e ci�gle co� ich ��czy. Wszyscy jednak zaakceptowali jego obecno��.

Kiedy napi�cie troch� opad�o, Ole powolnym skinieniem g�owy da� znak pastorowi. Czu�, �e ko�nierzyk koszuli go ci�nie, w g�owie mu szumia�o. Ufa� jednak, �e Mattias sobie poradzi z Roz�. Powtarza� w duchu, �e teraz ju� chyba nic gorszego nie mo�e si� sta�. Nie �mia� jednak spojrze� na Liis�, domy�la� si�, �e o tym, co si� sta�o, b�dzie musia� wys�uchiwa� latami. Przecie� to jego siostra urz�dzi�a skandal na pogrzebie w�asnego m�a!

��Tego by�o ju� dla niej za du�o � wyja�nia� Ole zar�wno pastorowi, jak i wszystkim s�siadom, kt�rzy mieli ochot� go s�ucha� po tym, jak trumna ze szcz�tkami Pedera spocz�a w ziemi. � Liczyli�my si� z tym, �e on nie �yje. Ale dowiedzie� si� o tym� to by� dla niej szok.

Ludzie kiwali g�owami ze zrozumieniem, a jednocze�nie my�leli swoje. Ci, kt�rzy mieli najmniej opor�w, zadawali sobie �ciszonym g�osem pytanie, jakim szokiem by�oby dla Rozy Samuelsdatter, gdyby �wi�tej pami�ci Peder Johansen, pok�j jego nieszcz�snej duszy, pojawi� si� tak samo bez zapowiedzi, lecz �ywy.

��Zapewne wi�kszym wstrz�sem by�oby to dla samego Pedera � stwierdzili w ko�cu.

��Dla Mattiassena � dodawali, zerkaj�c ukradkiem na Mattiasa, wci�� obejmuj�cego kobiet�, kt�ra przed chwil� patrzy�a, jak do grobu sk�adaj� ziemskie szcz�tki jej m�a.

��Oni nie maj� wstydu � uzna�a jaka� starsza para, wychodz�c z ma�ego pi�knego cmentarza, po�o�onego na zboczu schodz�cym w stron� fiordu.

��Dos�ownie wystawiaj� sw�j grzech na pokaz � dodawali ci najbardziej ura�eni.

Mieli o czym m�wi�. W pierwszej chwili wydawa�o si�, �e si� rozczaruj�, a� do momentu, gdy Roza pokaza�a, �e nie potrafi zachowa� si� w�r�d ludzi. Od tej chwili dostali wi�cej, ni� mogli mie� na to nadziej�. Nikt nie pami�ta� pogrzebu cho�by w po�owie tak emocjonuj�cego jak ten.

��Teraz ju� wiemy, kim ona jest � m�wili ci, kt�rzy przewidzieli to z g�ry.

��Ona si� nie zmieni�a. To ta sama Roza. Rallar � Roza.

��Mattias Mattiassen jeszcze si� z ni� nabiedzi, ale te� i ma poj�cie, co takiego bierze na swoj� g�ow�.

Na dziedzi�cu ko�cio�a ucich�o.

Pozosta�o tylko pi�� os�b i pastor z grabarzem. Pi�cioro tych, kt�rzy siedzieli na �awkach przeznaczonych dla rodziny.

��Chc� zobaczy� r�wnie� gr�b Synneve � powiedzia�a Roza i Mattias j� tam zaprowadzi�.

Trawa pi�knie poros�a niedu�y czworobok, kt�ry wykopali z takim uporem w zmro�onej ziemi w samym �rodku najczarniejszej zimy. Nawet teraz, jesieni�, wida� by�o �lady �opat przebijaj�cych si� przez zmarzlin�.

Roza ukl�k�a przy ��kn�cych k�pach trawy. Niezgrabnie z�o�y�a r�ce i schyli�a g�ow�.

Mattias w ciszy sta� za ni�, oddaj�c jej t� chwil� tylko dla siebie. Domy�la� si�, �e Rozie wci�� ci�ko jest przychodzi� tu samej, a nie wiedzia�, czy ostatnio ktokolwiek zaproponowa�, �e b�dzie jej towarzyszy�. Nie wolno mu zapomina�, �e dla niej to wa�ne. Dla niego zreszt� r�wnie�. Przecie� kocha� to dziecko.

Kiedy Roza wsta�a, zaprowadzi� j� z powrotem do ko�cio�a i zatrzyma� si� dopiero w�wczas, gdy stan�li przed wej�ciem. Tam zdj�� jej z g�owy czarny kapelusz.

��Nie r�b tego � poprosi�a. Mattias �agodnie, ale zdecydowanie po�o�y� jej wskazuj�cy palec na ustach.

Roza milcza�a.

Mattias wyj�� szpilki przytrzymuj�ce w�ze� w�os�w na karku. Wyci�gn�� je po kolei, jedn� po drugiej, i zaraz roziskrzony miedzianorudy p�omie�, opad� na jej czarne �a�obne ubranie.

��Dlaczego to robisz? � spyta�a, lecz nie podnios�a nawet palca, �eby go powstrzyma�.

Mattias wrzuci� szpilki do odwr�conego do g�ry dnem kapelusza. U�miechn�� si� do niej lekko, z czu�o�ci�. Jego mocne d�ugie palce roztrzepa�y jej w�osy, tak aby rozwiewa�y si� jeszcze swobodniej.

��Chc�, �eby� by�a pi�kna � rzek� po prostu.

U�miechn�a si� z rezygnacj� tym swoim u�miechem, w kt�rym kry�a si� obrona i b�aganie. Mattias wiedzia�, �e prosi, by z niej nie drwi�.

��Ja nie �artuj� � powiedzia� cicho.

��Chc� wraca� do domu � szepn�a �a�o�nie. � Nie mo�emy wr�ci� do domu, Mattiasie?

��Ju� nied�ugo � odpar�. � Chc�, �eby� zaczeka�a na mnie jeszcze przez chwilk�.

��Dlaczego?

��Nie pytaj. Roza przysiad�a na schodach, zastanawiaj�c si� w duchu, czy kto� mo�e j� teraz zobaczy�. Je�li tak, dopiero ludzie b�d� mieli o czym gada�. Pewnie zachodz� w g�ow�, dlaczego siedzi na stopniach ko�cio�a po tym, jak jej m�a z�o�ono do grobu.

Jej m�a.

Czy k�amstwa zawsze b�d� stanowi� fundament jej �ycia?

Czy nigdy si� z nich nie wyswobodzi? Czy nigdy nie b�dzie �y�a bez �alu? Bez strachu, co mo�e si� ujawni�, je�li tylko kto� zechcia�by dostatecznie g��boko pogrzeba�?

To k�amstwo nigdy nie wyjdzie na jaw.

Zabierze je do swojego grobu.

Mattias te� b�dzie milcza�.

A nast�pne pokolenia uwierz� w to, co b�d� mog�y przeczyta� w ko�cielnej ksi�dze. I na krzy�u, na kt�rym widnieje nazwisko, nie b�d�ce niczym innym ni� tylko kilkoma nast�puj�cymi po sobie literami, pozbawionymi jakiegokolwiek sensu.

Mattias zrywa� kwiaty!

Biega� za p�otem cmentarza jak m�ody ch�opak i zrywa� resztki kwiat�w. Gdyby Roza nie czu�a si� tak s�abo, z pewno�ci� by si� �mia�a.

O tej porze roku nie bardzo mia� w czym wybiera�. By�y srebrzystobia�e pi�rka lubczyku, blakn�ca wierzb�wka, od czasu do czasu trafi� si� z�ocie�. Roza nie mog�a poj��, na co mu taki bukiet. W dodatku kwiatki wygl�da�y najlepiej tam, gdzie ros�y. Lubi�a kwiaty, lecz niekoniecznie musia�a je zrywa�. Powinny ja�nie� pod niebem tam, gdzie B�g w swej szczodro�ci je zasia�.

Mattias wr�ci� do niej. Roza odnios�a wra�enie, �e kroczy jak dumny kogut, a przecie� n�dzny bukiecik nie dawa� mu ku temu �adnych powod�w.

S�ysza�a uderzenia �opaty. Grabarz wype�nia� gr�b obcego. �opata wzdycha�a za ka�dym razem, gdy musia�a zag��bi� si� w piaszczyst� ziemi�.

��Na co ci te p�zwi�d�e kwiaty? � spyta�a z rezygnacj�, gdy Mattias po�o�y� je pomi�dzy nimi na schodach ko�cio�a.

Nie odpowiedzia�. U�miech czai� mu si� w k�cikach ust, gdy z uporem na twarzy wzi�� garstk� kwiatk�w i zacz�� je splata�.

Roza popatrzy�a na niego. Poczu�a, �e jesienny wiatr nabra� ostro�ci. Czeka�a ich pora mroku, a ona t�skni�a za ciep�em. Wspomnia�a jesie� w Favourite. Gor�co, cieple, czarne, aksamitne noce, roz�wietlone gwiazdozbiorami niepodobnymi do tych, kt�re mo�na zobaczy� tutaj.

Mattias zwi�za� dwa ko�ce paska z kwiat�w w taki spos�b, �e zrobi� si� z tego wianek.

To n�dzny wianek, pomy�la�a Roza, ale nie powiedzia�a mu o tym. Zrobi� to najlepiej jak umia�, a letnia pora najpi�kniejszych kwiat�w min�a. Zosta�y tylko te najbardziej uparte, najbardziej wytrzyma�e. Mattias podsun�� jej wianek. Jego piwne oczy spogl�da�y z powag�, lecz wyra�nie kry�a si� w nich r�wnie� nadzieja.

��Pokaza�e� mi ju�, �e potrafisz uple�� wianek � przyzna�a Roza. � Czy mo�emy teraz wr�ci� do domu? W�o�y� go jej na g�ow�.

��Dzi�kuj� � powiedzia�a, czuj�c si� niem�drze. To b�dzie po�ywka dla kolejnych plotek. Wdowa po Pederze siedzia�a z innym m�czyzn�, w dodatku z rozpuszczonymi w�osami i wiankiem na g�owie. Na ko�cielnych schodach, i to zanim gr�b jej m�a porz�dnie zasypano!

Roza nie przejmowa�a si� ludzkim gadaniem.

��Nie chc� ci� widzie� w woalce � powiedzia� Mattias cicho i delikatnie podci�gn�� j� w g�r�.

Kwiatki, kt�re nie zmie�ci�y si� do wianka, le�a�y u ich st�p.

��Ale chc�, �eby� mia�a �lubny wianek. Nie jest zbyt pi�kny, ale te� i p�niej nie b�dzie ta�c�w. Niewiele os�b b�dzie go ogl�da�. I pami�taj, zosta� upleciony z mi�o�ci.

��Co ty m�wisz? � szepn�a Roza poblad�a. Mattias poprowadzi� j� w g�r� po schodach ku szerokim niebieskim drzwiom. Opiera�a si�.

��Po tym, jak znale�li cia�o, po tym, jak wszyscy, r�wnie� ty, o�wiadczyli, �e to szcz�tki Pedera, zn�w wybra�em si� do pastora.

Rozie zakr�ci�o si� w g�owie, ale nie upad�a. Mattias j� podtrzyma�.

��Nie bardzo mu si� spodoba� ten pomys� � przyzna� Mattias szczerze, krzywi�c usta.

Roza �wietnie potrafi�a to sobie wyobrazi�.

��Ale uda�o mi si� go nam�wi�. To r�wnie� sobie wyobra�a�a.

��M�drze m�wi�em, pokaza�em te� sw�j czar, rozprawia�em r�wnie� o wszystkim, co przesz�a�, o tym, jak trudno ci mieszka� razem z bratem i jego �on�, a tak�e o tym, jak szczerze ci� kocham i pragn� poj�� za �on�. I �e z tego, co wiem, ty wci�� darzysz mnie uczuciem.

Roza wypu�ci�a powietrze przez nos, potem si� u�miechn�a i przypomnia�a sobie, �e w�a�nie w ten spos�b u�miecha� si� Seamus. Widzia�a ten jego u�miech nawet w ciemno�ci. Zastanowi�a si� przez moment, co te� ojciec pomy�la�by teraz.

��Pastor czeka na nas, moja Rozo. Czeka na nas, aby da� nam �lub.

Roza spu�ci�a g�ow�.

A wi�c to dzie� jej �lubu!

�adnemu z jej �lub�w nie towarzyszy�a wielka uroczysto��. Za pierwszym razem sta�a blada przed pastorem w tym ko�ciele, mia�a dziecko w brzuchu i ledwie zna�a pana m�odego. Peder o�eni� si� z ni� z dobroci i ze wsp�czucia. Dopiero potem j� pokocha�.

Za drugim razem sk�ada�a ma��e�sk� przysi�g� w stajni na po�udniowym wybrze�u Irlandii, w�r�d wichru i burzy. Konie porusza�y si� niespokojnie, pomieszczenie roz�wietla�a pojedyncza prosta lampa, a �wiadkiem na �lubie by�a pi�kna kobieta, z kt�r� jej narzeczony mia� dziecko.

Zar�wno Seamus, jak i ona wiedzieli, �e nie by�a to prawdziwa ceremonia. Zdawali sobie spraw� z tego, �e anio�owie rozgniewaj� si� na nich za to fa�szywe ma��e�stwo.

Ale tamten �lub zwi�za� j� z nim jak �aden inny.

Przysi�g, kt�re wtedy sk�ada�a, wci�� chcia�a dotrzyma�. A teraz to!

��Ole czeka w �rodku � oznajmi� Mattias. � Nie wiem, jak d�ugo Liisa wytrzyma, nie wiedz�c, co si� dzieje.

��Powiedzia�e� o tym mojemu bratu, a mnie nie? � spyta�a zdumiona.

��Przecie� tobie ju� wcze�niej si� o�wiadczy�em � rzuci� beztrosko. � Liczy�em, �e nie zmieni�a� zdania. Mia�em nadziej�, �e Tomas w ci�gu tych paru dni nie zd��y� zawr�ci� ci w g�owie. A mo�e jednak?

��Nie � odpar�a sztywno. � Ale wola�abym o tym wiedzie�.

��Teraz ju� wiesz � powiedzia� Mattias kr�tko. � Potrzebowa�em �wiadka, prawda? A kto si� bardziej nadaje do tej roli ni� tw�j rodzony brat?

Roza nie wiedzia�a.

I Mattias wprowadzi� j� do ch�odnego wn�trza ko�cio�a. Wszystkie d�wi�ki stawa�y si� wyra�niejsze, g�o�niejsze, gdy �wi�tynia by�a ju� prawie pusta. W �rodku pozostali tylko Ole i Liisa. Siedzieli z samego przodu. I Tomas w �awce po drugiej stronie �rodkowego przej�cia.

Roza zamkn�a oczy.

��Co to wszystko ma znaczy�? � spyta�a Liisa, a Roza po tonie jej g�osu pozna�a, �e nie po raz pierwszy zadawa�a to pytanie.

Mattias zamkn�� za nimi drzwi i poprowadzi� Roz� do o�tarza. Sz�a jak we �nie, ale s�ysza�a stukot obcas�w po posadzce.

Liisa odwr�ci�a si�. Twarz jej st�a�a. Zobaczy�a i zrozumia�a, lecz mimo wszystko nie mog�a tego poj��.

��To nie mo�e by� prawda! � stwierdzi�a wreszcie, przedziurawi�j�c nap�cznia�� uroczyst� cisz� w ko�ciele. � Ole, powiedz, �e to nieprawda! To nas o�mieszy w ca�ym dystrykcie! Ole, powstrzymaj j�!

��Milcz, kobieto! � nakaza� jej m�� i Liisa zamilk�a.

Tomas �ledzi� par� w czerni smutnymi niebieskimi oczami. Mia� ochot� powiedzie� Rozie, �e wywr�y� prawd�, lecz to nie by�o potrzebne. Cieszy� si�, �e Roza ma Mattiasa. Oczywi�cie by�a silna, lecz by� mo�e w niew�a�ciwy spos�b. By�a tak uparta, �e nie wiedzia�a, kiedy powinna ust�pi�. Potrzebowa�a kogo�, kto os�oni�by j� przed najstraszniejszymi wichrami. Tak� osob� by� Mattias.

Ale Tomas s�dzi�, �e nawet Mattias nie potrafi powstrzyma� wszystkich atak�w wichru, kt�re Roza b�dzie do siebie przyci�ga�. Da si� j� chroni� tylko przez pewien czas. Pr�dzej czy p�niej ods�oni si�, wystawi na pastw� wiatru, b�dzie si� opiera� ze wszystkich si�, a� w ko�cu si� z�amie.

Taka ju� by�a.

Ale przy Mattiasie nie b�dzie cierpie�. Tomas naprawd� si� cieszy�, �e Roza go ma.

Stan�li przed o�tarzem.

��Drodzy parafianie � rozpocz�� pastor � zebrali�my si� tu dzisiaj�

Nie by�o �adnej stypy dla uczczenia zmar�ego, nie by�o te� �adnej uczty, �eby uczci� �ywych. Kolejny raz za�adowali rzeczy Rozy, by powie�� je z powrotem do Altadalen. Tym razem mia�a jecha� wozem zaprz�onym w konia, nie �odzi�.

Liisa p�aka�a tak jak poprzednio. Przeklina�a po fi�sku i po norwesku nie tylko Roz�, lecz tak�e Olego i Mattiasa, kt�rzy trzymali stron� Rozy i wspierali j�.

��Wszystko mi zabieracie! � wrzeszcza�a za nimi, kiedy w�z zacz�� toczy� si� pod g�r�.

Prawdziwej nocy po�lubnej te� nie by�o. Rozpi�li brezent nad wozem i sp�dzili j� pod otwartym niebem, trzymaj�c mi�dzy sob� dzieci w cieple.

Ch��d nie przedostawa� si� pod we�niane koce i baranie sk�ry, kt�re Mattias przywi�z� ze sob�. Nie wiedzia�, czy taki powr�t planowa� ju� wtedy, gdy wyrusza� z domu.

��My�lisz o tym, �e to si� mo�e powt�rzy�? � spyta�a Roza szeptem, ledwie s�yszalnym. Nie chcia�a budzi� Mattiego i Lily. U�pione dzieci, le��ce mi�dzy nimi, oddycha�y r�wniutko, niemal jednym rytmem.

��Co? � spyta� samym tylko oddechem, lekko wsuwaj�c jej r�k� pod g�ow�.

��My�lisz, �e ona mo�e mie� co� przeciwko temu? � spyta�a Roza cicho. � Chodzi mi o Raiss� � doda�a.

Zupe�nie zbytecznie.

Kiedy Roza wyjecha�a do Kafjord, Mattias wybra� si� w g��b p�askowy�u. Dawno tam nie by�. Nie odczuwa� �adnej potrzeby, by stale odwiedza� to miejsce. Nie mia� ochoty by� tak blisko niej.

Nigdy nie by�o mu trudno odnale�� jezioro, jakby mia� w sobie kompas, kt�rego ig�a wskazywa�a mu drog�. Zawsze odnajdywa� w�a�ciwe miejsce. To, w kt�rym wpadli pod l�d. Sta� na brzegu, patrzy� i rozmawia� z ni�, tak jakby ona wci�� �y�a. Wyja�nia� jej, jak si� sprawy maj�. Raissa zawsze ceni�a rozs�dne t�umaczenia. Nosi�a w sobie mn�stwo magii i czar�w, a jednocze�nie by�a najrozs�dniejszym cz�owiekiem, jakiego zna�. Oczywi�cie mia�a w sobie wiele stron, kt�rych nigdy nie pozna�, zrozumia� to, kiedy wyjecha�a, ale rozmawia� z t� Raiss�, z kt�r� �y� i kt�r� kocha�.

Nigdy by tego nie zrobi�, gdyby nie chodzi�o o Roz�. To ona przekonywa�a go o istnieniu cieni i sn�w, kobiecych g�os�w, kt�re przemawia�y do niego, chocia� doko�a nie by�o �ywej duszy.

Teraz czu� si� bezpieczny.

��Wydaje mi si�, �e ona si� ju� z tym pogodzi�a � wyja�ni� i popatrzy� na szary brezent nad g�ow�. Zbiera�a si� na nim wilgo�. Noc musi by� kr�tka, bo inaczej przemokn� i przemarzn�. Rozchoruj� si�, zanim dotr� na miejsce.

Zanim dotr� do domu.

��Tu nie chodzi�o o nic innego, Rozo. Po prostu nie zd��y�a przywykn�� do my�li o nas. Teraz b�dzie inaczej.

Owce chodzi�y swobodnie, kiedy wr�cili. Mattias zostawi� drzwi do obory otwarte tak, by zwierz�ta mog�y wchodzi� i wychodzi� jak zechc�. W wielu miejscach na podw�rzu pouk�ada� siano w stosach, �eby nie by�y g�odne. Koryto na wod� wci�� do po�owy wype�nia�a woda.

��Mia�em si� przecie� opiekowa� twoimi owcami � u�miechn�� si�, gdy zobaczy� jej oczy okr�g�e ze zdziwienia.

��Ja o nich nie my�la�am � przyzna�a.

��Przecie� to ty je kupi�a� � przypomnia� Mattias. � Nie wiedzia�em, �e jeste� tak bogata, �e w og�le nie odczu�a� tego zakupu. A mo�e czego� nie wiem? Mo�e po�lubi�em zamo�n� wdow�?

Prychn�a do niego, nie odpowiedzia�a. Niech my�li, �e wygaduje bzdury. Jej drewniana skrzynka z mosi�nymi okuciami i du�� k��dk� nale�a�a tylko do niej, tak samo jak pieni�dze le��ce w �rodku.

To pieni�dze, kt�re zapewni� przysz�o�� Lily. To jej spadek po Seamusie. Roza nie k�ama�a, m�wi�c, �e tak niewiele jej zosta�o po ojcu Lily. Mia�a ma�o powszednich wspomnie�, nic, co mog�aby wzi�� w r�ce i szuka� w tym pociechy, zosta�y jej jednak wspomnienia chwil, kt�re troskliwie przechowywa�a, mia�a te� do�� pieni�dzy, aby jej dziecko mog�o wie�� beztroskie �ycie. To by�a jej tajemnica.

Nawet Mattiasowi nic do tego.

��Tym razem nie b�dziesz musia�a sprz�ta� � zachichota�, kiedy wni�s� wszystkie ich rzeczy i dzieci.

Roza sprawdzi�a, czy nigdzie nie ma kurzu, zanim zabra�a si� do rozpalania w piecu, �eby ciep�o mog�o jak najszybciej rozprzestrzeni� si� po domu, pustym przez kilka dni.

��Jeste� w domu, moja Rozo � powiedzia� Mattias i poca�owa� j� w czo�o. � Nie ma powodu do takiego smutku na twarzy, moja kochana. To jest teraz nasz dom. Tu jest teraz twoje miejsce. Witaj w domu!

Tak ma�o ju� dnia zosta�o, a ja wci�� szukam znak�w, �e ona tego nie chce. Wci�� szukam rzeczy, kt�re mog�y nale�e� do niej. Oczywi�cie niczego nie znajduj�, przecie� sama wszystko uprz�tn�am. To ja oczy�ci�am dom ze wszystkiego, co po niej pozosta�o.

Nie ma ju� nic warto�ciowego.

Tylko te trzy rzeczy, kt�re Mattias schowa�, a ich zniszczenia nie mog� ��da�.

Jest jeszcze Matti.

I Mattias.

On m�wi, �e moje miejsce jest teraz tutaj, a ja unosz� si� we �nie i czekam na to, �eby si� obudzi�. Unosz� si� w tym pi�knym domu w Altadalen, a on m�wi, �e ten dom nie jest ju� jego. �e to nasz dom. M�wi, �e jestem w domu.

Dom by� tam gdzie ty, Seamusie.

Domem by�y n�dzne chaty z kamienia albo torfu, jaskinia w nagiej skale. Stajnia, w kt�rej nas sobie po�lubiono. Statek. Ten straszny statek z klatkami dla ludzi, ca�ymi tygodniami p�yn�cy przez ocean.

Domem by�o Favourite. W�r�d najwi�kszej przestrzeni, jak� kiedykolwiek zdarzy�o mi si� widzie�. Nigdy nie s�dzi�am, �e pokocham te rozleg�e doliny, szerokie pola, faluj�ce jak olbrzymie morze. Wydawa�y mi si� takie dziwne, tak niepodobne do wszystkiego, co widzia�y moje oczy. Z pocz�tku uzna�am je za brzydkie. Kiedy zobaczy�am je po raz pierwszy, by�am bliska p�aczu.

P�niej sta�y si� moim domem.

Dlatego, �e ty tam by�e�, ukochany.

Nigdy nie marzy�am o bia�ym domu z kolumienkami i werandami. Ba�am si� pokoi, kt�re mia�y ma�e niebo pod sufitem. Ale ty marzy�e� o budowie takiego domu, a ja wiem, �e by�by r�wnie� moim domem, gdyby� ty w nim by�.

Przyzwyczai�abym si� do niego.

Do tego te� przywykn�.

Teraz to ja jestem tu pani�. Gospodyni�. Brzmi to tak, jakbym mia�a przy pasku klucze do wielkiego dworu, a tutaj nigdy tak nie b�dzie. Pola s� za ma�e. To tylko n�dzne sp�achetki ziemi w por�wnaniu z tym, co ty mia�e�. Nigdy nie zdo�am wyt�umaczy� Mattiasowi, jak nies�ychanie wielkie by�o Favourite. On nigdy tego nie pojmie.

Przyzwyczaj� si� do tego miejsca.

Ale ty mnie nigdy nie opuszczaj!

��Czasami wydaje mi si�, �e ona w�a�ciwie nie �y�a inaczej ni� ja � powiedzia�a Roza w nagi bark Mattiasa.

By� ju� wiecz�r, po raz pierwszy od bardzo dawna mieli spa� razem. Min�y ju� ca�e lata, odk�d zna�y si� ich cia�a.

��Kto? � spyta� Mattias i delikatnie zmieni� pozycj� tak, aby m�g� na ni� patrze�.

��Ona � odrzek�a Roza, jakby Mattias potrafi� zajrze� w jej najg��bsze my�li. � Moja praprababka. Babka Natalii, Raija.

Mattiasa zak�u�o w sercu, poniewa� to imi� tak bardzo przypomina�o mu imi� Raissy. Musi si� nauczy� broni� przed podobnymi reakcjami. Przecie� Roza nie po raz ostatni wspomina Raij�. �eni�c si� z Roz�, zyska� wielk� rodzin�. Rodzin� licz�c� wiele pokole� wstecz.

��Z pocz�tku wydawa�o mi si�, �e �yj� jej �yciem, ale tak nie jest.

Mattias my�la� o tym, co powiedzia�a Natalia. O patrzeniu przez lustro.

��Nasze losy po prostu uk�adaj� si� podobnie � ci�gn�a Roza. � Ona pokazuje mi, w jaki spos�b zdobywa�a w�asn� si��. Ja r�wnie� mog� to osi�gn��. Mog� by� taka jak ona.

�� Ty b�dziesz si�� Rozy�� Mattias zastanawia� si�, czy wkr�tce stanie si� zb�dny.

��Nie my�l o nich � poprosi� cicho i dotkn�� jej w�os�w w ciemno�ci.

To mia�o by� co� w rodzaju nocy po�lubnej. Co� w rodzaju ponownego odkrywania czego�, co by�o znajome, dr��ce i cudowne, co wywodzi�o si� z dawnych lat.

��Jeste�my tu i teraz, moja Rozo. �yjemy tu i teraz, rzu�my si� w to. Niech to nas otoczy. Nie my�lmy, nie rozmawiajmy, po prostu b�d�my razem. B�d�my razem wszyscy. Ty, ja i dzieci.

Urwa�. Czeka�, �e ona teraz co� powie, ale to nie nast�pi�o. Poczu� si� rozczarowany. Spodziewa� si�, �e Roza wyjdzie mu na spotkanie. Wcze�niej zawsze tak by�o mi�dzy nimi. My�leli tak podobnie.

��Stanowimy rodzin�, Rozo. Musimy si� postara�, �eby stworzy� j� razem. Nada� jej sens, tak samo jak �yciu i wszystkiemu temu, co przyjdzie. Wobec tego nie mo�emy tylko wpatrywa� si� w to, co by�o wcze�niej. Dla nas samych i dla innych musimy by� tutaj. Teraz. Inaczej nic nie b�dzie mia�o sensu.

Powiedzia� ju� wszystko, co mia� do powiedzenia.

Roza zarzuci�a mu r�ce na szyj�. Mattias nie do ko�ca wiedzia�, czy to on j� do siebie przyci�gn��, czy odwrotnie.

��Czy tyle zosta�o z twoich uwodzicielskich sztuczek, Mattiasie? � spyta�a.

Mrukn�� co�, ale nie by�a to odpowied�.

���al mi ciebie � szepn�a Roza, ca�uj�c go w k�cik ust. � Bardzo mi ci� �al � powt�rzy�a i poca�owa�a z tak� sam� czu�o�ci� drugi raz. � Tak mi ciebie �al, �e chyba musz� ci pokaza�, jak to nale�y robi� � doda�a i rozchyli�a mu usta j�zykiem.

��Zaczynam sobie przypomina� � odpar� w jej mi�kkie wargi. � Ale jeszcze nie ca�kiem � doda�.

Nie pozwoli�a mu zapomnie�. Z ca�ych si� stara�a si� od�wie�y� wspomnienia. Przy�o�y�a d�onie do jego policzk�w i zmusi�a, by si� podda�.

Cia�o mia� gor�ce, czu�a rytm jego serca i wargi, bawi�ce si� z jej ustami.

��Jak dobrze, �e mnie obejmujesz � szepn�� mi�dzy jednym poca�unkiem a drugim. � Jak dobrze, �e zn�w mnie dotykasz, Rozo!

S�ysza�a go, lecz go nie rozumia�a. Nie chcia�a wierzy� w to, co to mo�e znaczy�. To by� Mattias, zna�a go. By� za stary na przygody.

Przenikn�� go dreszcz, gdy czubkiem j�zyka powiod�a wzd�u� mocnej szyi, w kt�rej krew pulsowa�a gwa�townie tu� pod sk�r�. A kiedy jego d�onie nabra�y �mia�o�ci i pog�adzi�y jej skromn� nocn� koszul�, kciuki znalaz�y dow�d, �e j� r�wnie� ciesz� jego pieszczoty.

Mattias lubi�, gdy tak le�a�a na nim. Dobrze by�o znale�� si� w�r�d tego p�omiennie rudego wodospadu, jaki tworzy�y jej w�osy. Zamkn�li si� we dwoje w namiocie z rudego jedwabiu.

Wolno unosi� g�ow�, spojrzenie wype�ni�a mu t�sknota. Mroczna, l�ni�ca szuka�a jego oczu.

��Jeste� pi�kna � powiedzia� z g��bi serca i lekko ca�owa� jej usta tak d�ugo, jak na to pozwala�a.

Gdy si� z niego zsun�a jak samowolny ptak, pozwoli� na to, nie m�g� by� jej panem. Nie m�g� jej do niczego przymusi� i pragn��, by tak zosta�o.

Pragn��, by by�a wolna.

Za�mia� si� cicho, czuj�c, �e oddech jej przyspiesza. �e d�onie przesuwaj� si� wzd�u� cia�a. Jego d�onie uwielbia�y dotyka� jej sk�ry. Lubi� czu� pod r�kami spr�ysto�� cia�a. Lubi� jej ruchy, kt�re podnieca�y go, nape�nia�y t�sknot�. Przeszy� go dreszcz, gdy przesun�a si� na niego, przekona�a si�, �e jest got�w, i poprowadzi�a go ku w�asnemu ciep�u.

Serce wali�o mu tak, �e w uszach mu grzmia�o. S�ysza� szum wodospad�w, ci�gn�cych si� jak okiem si�gn��.

��Nie walcz ze mn�, Mattiasie � poskar�y� si� nad nim jej g�os. Jak gdyby on si� jej opiera�! Czy ona nic nie rozumie?

Poddawa� si� jej.

Usta chcia�y jej to przekaza�, pragn�� jej to powiedzie�. Chcia� jej oznajmi�, �e nie robi� nic z�ego, �e nale�� do siebie i �e wszystko jest takie, jak by� powinno. �e daje mu tyle rado�ci, tyle szcz�cia.

Ale tak dawno ju� nie kocha� si� z kobiet�.

Nie zdo�a� wydusi� z siebie tych s��w. Nie wydoby� si� z nich nawet krzyk ani nawet j�k.

�aden d�wi�k nie wydoby� si� z jego gard�a.

Mattias zapad� si� w dziwne �wiat�o.

Roza zdr�twia�a. Zatrzyma�a si� w p� ruchu i unios�a znad spoconego nagiego cia�a. Mattias skurczy� si� pod ni�, us�ysza�a zduszony oddech.

��Nie � szepn�a i ukl�k�a przed nim na ��ku. � Ach, nie, to si� nie mo�e sta�! To niemo�liwe!

Przy�o�y�a ucho do jego ust i poczu�a, �e panika ogarnia j� jak po�ar, gdy nie zdo�a�a wychwyci� jego oddechu. Trz�s�ce si� palce daremnie usi�owa�y odszuka� t�tnic� na szyi, przecie� wargi odnajdowa�y j� tak �atwo. Nie znalaz�a te� pulsu w nadgarstkach.

W p�mroku wyda�o jej si�, �e Mattias patrzy na ni� pustym szklanym wzrokiem, �e ma otwarte oczy, lecz bez �ycia.

��Nie � powiedzia�a, przyk�adaj�c wargi do jego ust. � Nie, Mattiasie! Nie mo�esz odej��!

Oddechem wt�acza�a w niego swoje w�asne �ycie, os�ania�a go w�asnym cia�em. Oddycha�a w jego otwarte usta, bo nie wiedzia�a, co innego mo�e zrobi�. Uciska�a mu pier�, jak gdyby chcia�a si� w ni� wedrze� i wyrwa� to serce, kt�re nie chcia�o bi�. Szala�a nad jego pozbawionym �ycia cia�em w bezdennej rozpaczy i nawet przez moment nie przysz�o jej na my�l, �e powinna si� podda�. �e nic nie mo�e na to poradzi�.

�wiat�o by�o wsz�dzie. Nie by�o ani �yczliwe, ani nieprzyjazne. Tylko �wiat�o. Ani zimne, ani ciep�e. By�o tylko �wiat�o. Nie wyczuwa� nic innego.

Nie wiedzia�, �e idzie. Nie mia� poj�cia, �e przesuwa stopy, dop�ki nie spojrza� na nie w d� i nie zrozumia�, �e si� porusza. Nie mia� poj�cia, czy to go gdzie� doprowadzi.

Wszystko wygl�da�o identycznie.

Unosi� si� w powietrzu.

Nie by�o �adnych kant�w, �adnych punkt�w, na kt�rych m�g�by zaczepi� wzrok. Nawigowa� na o�lep, kompas si� pot�uk�. Znajdowa� si� w morzu �wiat�a i by�o mu wszystko jedno, gdzie trafi. Mo�e tkwi� wci�� w jednym i tym samym miejscu.

�wiat�o nie odbiera�o mu zdolno�ci widzenia. Gdy wreszcie pojawi�o si� co�, na czym m�g� zatrzyma� wzrok, od razu to zauwa�y�. Dostrzeg� zarys cz�owieka. Gdy dostatecznie si� do niego zbli�y�, m�g� go ju� widzie� wyra�niej. To by� m�czyzna kr�pej budowy. Ciasne spodnie opina�y silne uda. Pod cholewami but�w do konnej jazdy pr�y�y si� �ydki. Sta� na szeroko rozstawionych nogach, pod koszul� zaznacza�y si� umi�nione barki. Mia� mocn� szyj�, a d�onie wyra�nie nawyk�y do ci�kiej pracy.

Na szczup�ej, w�skiej twarzy rysowa� si� wyraz powagi. Nos by� d�ugi, prosty, mo�e nieco za du�y. Rysy twarzy mog�y by� regularniejsze, lecz i bez tego kobiety w wi�kszo�ci by si� za nim ogl�da�y.

Nad nieco zbyt ostr� brod� wida� by�o zmys�owe usta. Nad w�skimi szarymi oczami brwi zawis�y jak dach. Kr�cone w�osy po�yskiwa�y w �wietle.

��Rosi � powiedzia� m�czyzna, a Mattias poprawi� na prawdziwe jej imi�:

��Roza. Tamten pokr�ci� g�ow�.

��Rosi � powt�rzy� z u�miechem. Przypomina� teraz ma�ego liska albo �asiczk� czy wiewi�rk�. Przednie z�by mia� odrobin� za d�ugie.

��Lily � rzek� m�czyzna, przyk�adaj�c praw� r�k� do piersi mniej wi�cej na wysoko�ci serca.

��Ja si� nimi opiekuj� � zapewni� Mattias. � B�d� si� o nie troszczy�. Roza jest moj� �on�. To oczywiste, �e b�d� si� opiekowa� moj� rodzin�!

Nie wiedzia�, czy tamten go zrozumia�. Nieznajomy w ka�dym razie zbli�y� si� o krok, podszed� tu� do Mattiasa. Stan�� tak blisko, �e Mattias poczu� bij�cy od niego zapach koni.

��My wife � powiedzia� m�czyzna. � My child. My family.

Z ka�dym wypowiedzianym s�owem dotyka� praw� r�k� serca.

Mattias pozna� ten j�zyk. Zrozumia� przynajmniej to ostatnie, to o rodzinie.

Gdy m�czyzna powt�rzy� te s�owa jeszcze raz, zacz�� si� domy�la� r�wnie�, co oznacza reszta.

��Twoja �ona, twoje dziecko � powt�rzy� Mattias blady. � Twoja rodzina�

B�l stawa� si� rzeczywisty, �wiat�o dooko�a zacz�o bledn�c, nie by�o ju� tak silne, �agodne i pe�ne �aski.

��Roza jest twoj� �on� � szepn�� Mattias, a posta� m�czyzny znikn�a mu sprzed oczu. Poczu� b�l rozsadzaj�cy pier� i wykrzycza� go a� do b�lu gard�a.

��Dzi�ki Bogu! � westchn�a Roza i dalej wdmuchiwa�a w niego �ycie, dop�ki nie nabra�a pewno�ci, �e oddycha sam. Dop�ki koniuszkami palc�w nie poczu�a, �e jego serce bije.

Przez ca�� noc le�a�a z policzkiem wtulonym w jego pier�. Mattias spa�, a ona nawet przez moment nie zmru�y�a oka, dop�ki nie zrobi�o si� jasno i nie wsta� dzie�.

Mattias dalej spa�.

��Mo�e powinni�my bardziej �y�, moja Raiju. Po prostu �y�. My dwoje widzieli�my ju� wi�kszo�� rzeczy. Nie ma sensu szuka� wszystkiego, tak ma�o czasu zosta�o tobie i mnie. Ta my�l boli.

��Obejmij mnie � poprosi�a.

Lecz mo�e w�a�ciwie to ona go obejmowa�a. Mieli obj�cia dla siebie.

Tyle by�o mi�dzy nimi czu�o�ci.

��To ty by�e� tym jednym wielkim przyjacielem w moim �yciu � powiedzia�a Raija.

Wyci�gn�a z pami�ci wr�b� Elle z najsmutniejszych chwil dzieci�stwa.

��Nigdy nie chcia�em by� dla ciebie tylko przyjacielem � u�miechn�� si� Reijo. - Urazi�aby� mnie tym, gdyby� powiedzia�a mi to wcze�niej. Kiedy� potrafi�em przez wiele dni czeka� na jeden tw�j u�miech. A teraz ciesz� si�, �e to m�wisz. Przyjaciel to s�owo, kt�re tak przyjemnie brzmi, moja Raiju.

Doro�li.

P�omienny ogie�, kt�rego oboje szukali, poparzy� ich bardziej, ni� ogrza�. Przytulna blisko�� mie�ci�a w sobie wi�cej ni� przeb�yski b�yskawic, od kt�rych zapala�y si� suche wrzosowiska podczas gwa�townych letnich burz.

��Dlaczego tyle czasu musi up�yn��, zanim cz�owiek czego� si� nauczy? � spyta� Reijo.

To by� czas na zadawanie pyta�, na kt�re �adne z nich nie potrafi�o udzieli� dobrej odpowiedzi.

��Bardziej ni� na czymkolwiek zale�y mi teraz na spokoju � powiedzia�a Raija. � Na tym, �eby�my byli blisko, �eby by�o spokojnie. Pragn� dobrego spokoju i chc� si� nim dzieli�. Z tob�. Chc� si� nim dzieli� z tymi, kt�rych nazywamy rodzin�. Chc� tkwi� przy tym, co jest nasze.

��Nasze� � Reijo pozwoli�, by to s�owo wysz�o z jego ust. � Nie wiem, czy kiedykolwiek zostaniesz tylko Raij� od Reijo, nawet je�li b�dziesz tego pr�bowa�, moja droga. Twego imienia nigdy nie ��czono z moim w taki spos�b.

��Jestem swoja w�asna.

U�miech Reijo przyfrun�� do niej. Wyczuwa� kolce, kt�re ku niemu kierowa�a. Takie jak na rozpostartej p�etwie karmazyna.

��Mikkal � Raija nigdy nie brzmia�o dobrze w moich uszach � powiedzia� ze spokojem.

��Bo to nigdy nie by�o naprawd� rzeczywiste.

Ale ramiona, kt�rymi go obejmowa�a, by�y rzeczywiste. Reijo �y� ju� zbyt d�ugo, �eby zastanawia� si� i dziwi�, dlaczego dziej� si� r�ne rzeczy. Nadci�ga�y r�ne chwile, a on wychodzi� im na spotkanie. Tylko to mia�o jakie� znaczenie. Uczestniczy�, by� przytomnym, czu� i prze�ywa�.

Poca�unki mia�y smak sierpniowych moroszek. Cienie stawa�y si� takie wyra�ne. Wszystko si� ze sob� ��czy�o.

Pier� go bola�a, gdy obudzi� si� tu� przed zapadni�ciem kolejnej nocy. Z trudem usiad�, bola� go ca�y lewy bok. Roza musia�a go podeprze�. Pierwsze �yki ciep�awej wody wypi� chciwie, lecz wi�cej mu nie dala.

Poca�owa�a go w czo�o, odgarn�wszy d�ug� grzywk�, tej samej d�ugo�ci co reszta w�os�w. Kiedy je rozpu�ci�, wygl�da� prawie jak dzikus.

��Nie wiedzia�am, �e taki z ciebie s�abeusz, m�j m�u � szepn�a mu do ucha.

Po�mia�a si� troch�.

��Oczywi�cie s�ysza�am, �e takie rzeczy si� dziej� � doda�a.

��Bajki o duchach � mrukn��. Roza kiwn�a g�ow� i skubn�a go za p�atek ucha.

��Nigdy w nie nie wierzy�am. Uwa�a�am, �e m�czy�ni to mocne istoty, kt�rym nie zaszkodzi troch� ciep�a i nami�tno�ci.

Mattias westchn�� z bezradno�ci i b�aga� o jeszcze troch� wody.

Roza poda�a mu kilka �yk�w, ale nie wi�cej. Chyba lepiej zaspokoi�by pragnienie, zlizuj�c ros� z trawy.

��Musisz odpocz��, Mattias � powiedzia�a Roza. Mia�a w oczach dziwny b�ysk. Mo�e pojawia si� on u kobiet, kt�re kochaj� m�czyzn� a� do �mierci. Mo�e pochlebi�o jej, �e serce mu stan�o od jej pieszczot.

��Musisz mie� spok�j, m�j m�u. Mattias got�w by� przysi�c, �e Roza nie jest tak powa�na jak powinna. Got�w by� si� za�o�y�, �e si� z tego pod�miewa.

��B�d� dla ciebie dobra. B�d� ci� dobrze traktowa�. Odpoczywaj. Zaczekam na ciebie, najdro�szy Mattiasie. Naprawd� mnie wystraszy�e��

��A dlaczego si� zl�k�a�? � szepn��. Gard�o mia� suche i obola�e. Nie pojmowa�, co jest tego przyczyn�. � Czy ty nie jeste� czarownic�, Rozo Samuelsdatter? Czy nie potrafisz robi� tego, o czym inni tylko marz�? Czy nie potrafisz wyrwa� cz�owieka z obj�� �mierci?

��Mo�e i dobrze si� sta�o, �e dzisiejszej nocy mia�e� za �on� czarownic�, Mattiasie Mattiassenie!

U�miechn�� si�.

��Mog�aby� by� nie�miertelna. Wdowa, panna m�oda i zn�w wdowa w ci�gu zaledwie kilku dni.

Roza si� nie u�miecha�a.

��Spodoba�oby ci si� to? � spyta�. Zamkn�� oczy i zsun�� si� po poduszkach. � Nie chcia�aby� by� nie�miertelna, Rosi?

��Co� ty powiedzia�? � szepn�a Roza przera�ona. Ale Mattias nie odpowiedzia�. Ju� zasn��.