<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?><FictionBook xmlns="http://www.gribuser.ru/xml/fictionbook/2.0" xmlns:l="http://www.w3.org/1999/xlink"><description><title-info><genre>det_history</genre><author><first-name>Steven</first-name><last-name>Saylor</last-name></author><book-title>Ostatnio Widziany W Massilii</book-title><annotation><p>Jest rok 49 p. n e., trwa krwawa wojna domowa mi�dzy Cezarem i sojusznikami Pompejusza. Gordianus Poszukiwacz, prywatny detektyw, tym razem pr�buje doj�� prawdy o losach w�asnego syna, Metona, kt�ry jako agent Cezara dzia�a� w Massilii (dzisiejsza Marsylia). W obl�onym porcie panuje g��d, MIASTO pustoszy �mier�, wstrz�saj� nim wzajemne intrygi i oskar�enia. Wir polityczny wci�ga te� Gordianusa mo�e on liczy� wy��cznie na sw�j spryt i na niejakiego Hieronimusa, cz�owieka wybranego przez kap�an�w Artemidy, na ofiar� za wybawienie miasta od zag�ady.</p></annotation><date/><coverpage><image l:href="#cover"/></coverpage><lang>pl</lang></title-info><document-info><author><first-name/><last-name/></author><program-used>Fiction Book Designer, fb2cut 2.5.4, fb2cut 2.6.2</program-used><date value="2012-07-22">22.07.2012</date><src-url/><src-ocr/><id>FBD-2E3A14-BFF0-5846-F7A5-FE7E-B60A-9F3812</id><version>1.0</version></document-info><publish-info/></description><body><image l:href="#cover"/><title><p>Steven Saylor</p><empty-line/><p>Ostatnio Widziany W Massilii</p></title><section><p>Ksi��ka w cyklu Roma Sub Rosa</p><p>Last Seen in Massilia</p><p>Przek�ad Janusz Szczepa�ski</p></section><section><epigraph><p><emphasis>Mojej siostrze, Gwyn</emphasis></p></epigraph><empty-line/><p><emphasis>Ubi tu es colere mores Massiliensis postulas?</emphasis></p></section><section><epigraph><p><emphasis>Nunc tu si vis subigitare me, probast occasio.</emphasis></p><p>Plaut, <emphasis>Casina </emphasis>(963-964)</p></epigraph><empty-line/></section><section><title><p>Rozdzia� I</p></title><p>��Czyste szale�stwo! � burkn��em pod nosem. � Przeczuwa�em, Dawusie, �e nie powinni�my zje�d�a� z drogi. To mi dopiero skr�t!</p><p>��Ale, te�ciu, s�ysza�e�, co m�wi� ten go�� w tawernie. Droga do Massilii jest niebezpieczna. Massylczycy tkwi� zamkni�ci w mie�cie, a wojska Cezara s� zbyt zaj�te obleganiem, by zawraca� sobie g�ow� patrolowaniem dr�g. Galijscy bandyci zupe�nie si� rozzuchwalili i napadaj� na ka�dego podr�nego.</p><p>��Przyda�by si� nam teraz jaki� galijski bandyta. Przynajmniej wskaza�by nam kierunek.</p><p>Topografia okolicy rzeczywi�cie mog�a przyprawi� o b�l g�owy. Stopniowo zapuszczali�my si� w d�ug� i w�sk� dolin�, kt�rej urwiste zbocza niedostrzegalnie ros�y po obu stronach jak z wolna unosz�ce g�owy kamienne olbrzymy, a teraz znale�li�my si� otoczeni zewsz�d niemal pionowymi �cianami bladych wapiennych ska�. �rodkiem doliny wi� si� strumyk, teraz, pod koniec d�ugiego i suchego lata, niemal doszcz�tnie wyschni�ty. Jego kamieniste brzegi porasta�y niskie drzewa. Nasze konie st�pa�y ostro�nie mi�dzy ostrymi kamieniami i poskr�canymi dziwacznie korzeniami grubo�ci m�skiego ramienia. Posuwali�my si� naprz�d bardzo powoli.</p><p>Tego ranka wcze�nie wyruszyli�my z tawerny i za rad� gospodarza szybko porzucili�my p�ask�, szerok�, precyzyjnie u�o�on� rzymsk� drog�. Powiedzia� nam, �e dop�ki b�dziemy si� trzyma� kierunku po�udniowego i jecha� po prostu w d�, ku morzu, nie mo�emy nie trafi� do Massilii. Zw�aszcza �e tylu wok� niej �o�nierzy Cezara. Teraz jednak, kiedy s�o�ce zaczyna�o si� chowa� za zachodni� �cian� doliny, powoli nabiera�em podejrzenia, �e facet zrobi� nam brzydki kawa�. Cienie mi�dzy g�azami robi�y si� coraz g��bsze, a korzenie drzew, dziko rozrzucone po skalistym pod�o�u, zdawa�y si� �y� w�asnym �yciem. Coraz cz�ciej mia�em wra�enie, �e k�tem oka widz� spl�tane gromady w�y wij�cych si� w�r�d ska�. Konie najwyra�niej mia�y to samo z�udzenie, gdy� raz po raz parska�y, wierzga�y, a nawet usi�owa�y atakowa� korzenie kopytami.</p><p>Nie wiedz�c, jakim sposobem znale�li�my si� w tej dolinie, tym bardziej nie potrafi�em powiedzie�, jak z niej wyjecha�. Pr�bowa�em si� zorientowa� w terenie (i w ten spos�b doda� sobie ducha) � s�o�ce znikn�o za urwiskiem po naszej prawej r�ce, dolina wi�c prowadzi nas na po�udnie. Jedziemy w d� strumyka, a zatem, prawdopodobnie, ku morzu. Na po�udnie i w stron� morza, czyli dok�adnie wed�ug wskaz�wek karczmarza. Ale gdzie, na Hades, jeste�my? Gdzie jest Massilia i obozuj�ca pod ni� armia Cezara? I jak mamy si� wydosta� z tego kamiennego jaru? Najwy�sze partie wschodniej �ciany w�wozu o�wietla�o teraz zachodz�ce s�o�ce, barwi�c ich kredow� biel krwist� czerwieni�. Odbity blask a� mnie o�lepia�. Kiedy przymkn��em oczy, cienie wok� nas wyda�y mi si� jeszcze g��bsze, a szemrz�ca po kamieniach woda przybra�a czarny kolor. Przez dolin� nios�o si� tchnienie ciep�ego wiatru. Obraz i d�wi�ki sta�y si� niepewne i nierzeczywiste; w szumie li�ci s�ysza�em ludzkie sapanie lub syk w�y. W�r�d ska� zacz�y majaczy� dziwne zjawy: wykrzywione twarze, poskr�cane cia�a, dziwaczne postacie, kt�re r�wnie szybko si� rozp�ywa�y. Pomimo ciep�ego powiewu poczu�em dreszcz. Jad�cy obok mnie Dawus pogwizdywa� melodi�, kt�r� poprzedniego wieczoru �piewa� w tawernie w�drowny galijski pie�niarz. Po raz kolejny w ci�gu dwudziestu jeden dni naszej podr�y z Rzymu zacz��em si� zastanawia�, czy m�j niewzruszony zi�� rzeczywi�cie nie czuje ani troch� strachu, czy po prostu brak mu wyobra�ni.</p><p>Nagle a� si� wzdrygn��em. Musia�em te� �ci�gn�� wodze i wyda� jaki� okrzyk, poniewa� m�j ko� stan�� jak wryty, a Dawus b�yskawicznie doby� miecza.</p><p>��Co si� sta�o, te�ciu?</p><p>��Nic� � Zamruga�em, z lekka oszo�omiony.</p><p>��Ale przecie��</p><p>��Nic si� nie sta�o. Tylko� � Patrzy�em w mrok zalegaj�cy mi�dzy g�azami i nisko zwisaj�cymi ga��ziami. Tam, w�r�d ulotnych zjaw i cieni, chyba ujrza�em prawdziw� ludzk� twarz i wpatrzone we mnie oczy. Oczy, kt�re rozpozna�em�</p><p>��Co tam widzia�e�, te�ciu?</p><p>��Wydawa�o mi si�, �e widz� cz�owieka.</p><p>Dawus wyt�y� wzrok, usi�uj�c przebi� ciemno��.</p><p>��Bandyt�? � spyta�.</p><p>��Nie. Kogo�, kogo kiedy� zna�em. Ale to by�oby� niemo�liwe.</p><p>��Kto to by�?</p><p>��Nazywa� si� Katylina.</p><p>��Ten buntownik? Ale przecie� go zabito tak dawno temu! By�em wtedy jeszcze ch�opcem.</p><p>��Nie tak znowu dawno, raptem trzyna�cie lat. � Westchn��em. � Ale masz racj�. Katylina zgin�� w bitwie. Sam widzia�em jego g�ow� zatkni�t� na tyce przed namiotem wodza, kt�ry go pokona�.</p><p>��No, to nie mog�e� go widzie� tu dzisiaj, prawda? � W g�osie Dawusa zabrzmia�a nutka niepewno�ci.</p><p>��Oczywi�cie, �e nie. Wieczorne �wiat�o, cienie li�ci na kamieniach, wyobra�nia starego cz�owieka� � Odchrz�kn��em. � Wiele o nim my�la�em przez ostatnie dni, kiedy zacz�li�my si� zbli�a� do celu. Widzisz, kiedy Katylina zdecydowa� si� uciec przed swymi wrogami z Rzymu, w�a�nie tu mia� si� uda� to znaczy, do Massilii. To jest koniec �wiata� w ka�dym razie dla rzymskich uchod�c�w� bezpieczna przysta� dla wszelkiej ma�ci zgorzknia�ych przegranych i intrygant�w� nieudacznik�w, kt�rych nadzieje obr�ci�y si� w Rzymie wniwecz. W Massilii s� witani z otwartymi r�kami, je�li maj� do�� z�ota, by si� wkupi�. Ale to nie dla Katyliny. W ko�cu postanowi� nie ucieka�. Stawi� czo�o przeciwnikom i straci� �ycie. � Zadr�a�em znowu. � Przekl�te miejsce! Same ska�y i skarla�e drzewka!</p><p>��A mi si� tu nawet podoba. � Dawus wzruszy� ramionami.</p><p>�cisn��em konia nogami i ruszyli�my. Magia godziny sprawi�a, �e otaczaj�cy nas mrok nie g�stnia�, lecz jakby zastyg�, ani ja�niejszy, ani ciemniejszy z up�ywem minut. Wjechali�my na pogranicze dnia i nocy, gdzie zjawy szepcz� i przemykaj� mi�dzy drzewami. Beztroskie pogwizdywanie Dawusa za moimi plecami w tej scenerii chyba najbardziej mnie wyprowadza�o z r�wnowagi. Byli�my jak dwaj �pi�cy, kt�rym �ni� si� zupe�nie inne sny.</p><p>��Te�ciu, popatrz przed siebie! To chyba jaka� �wi�tynia.</p><p>Dawus mia� racj�. Nagle wyjechali�my spomi�dzy st�oczonych g�az�w na szeroko otwart� p�kolist� przestrze�, niczym wielki kamienny amfiteatr. Strumie� skr�ci� gdzie� w prawo, a z zako�czonej nawisem �ciany s�czy� si� niewielki wodospad. Zreszt� na ca�ej p�aszczy�nie ska�y, poro�ni�tej mchem i paprociami, wida� by�o liczne mikroskopijne �r�de�ka. Teren by� tu p�aski; kiedy�, dawno temu, ziemi� wyr�wnano i zasadzono winoro�l. Przekrzywione tyczki tworzy�y r�wne rz�dy w sporych odst�pach, ale nie piel�gnowana winoro�l rozros�a si� w dziki g�szcz. Winnica otoczona by�a dziwnie wygl�daj�cym p�otem. Kiedy podjechali�my bli�ej, przekona�em si�, �e jest on zrobiony z ludzkich ko�ci zbitych ze sob� gwo�dziami i wkopanych w ziemi�. Niekt�re �ciemnia�y i skrusza�y, inne biela�y upiornie, nie naruszone przez czas. Bram� wyznacza�y dwa kamienne obeliski, zdobne w p�askorze�by przedstawiaj�ce sceny bitewne. Zwyci�scy �o�nierze nosili zbroje i grzebieniaste he�my greckich �eglarzy, pokonani Galowie mieli na sobie sk�rzane spodnie i he�my ze skrzyde�kami. Dr�ka prowadz�ca w g��b winnicy wy�o�ona by�a kamiennymi p�ytami, pop�kanymi teraz i przero�ni�tymi chwastami, i ko�czy�a si� u st�p niewielkiej okr�g�ej �wi�tyni nakrytej kopu��.</p><p>Niesamowito�� otoczenia podzia�a�a na mnie niemal parali�uj�co. Wszechobecny p�mrok zdawa� si� tu rozrzedza�, a �wi�tynka ja�nia�a czerwonawym odblaskiem, jak gdyby blady marmur si� nagle zarumieni�.</p><p>��Te�ciu, ja znam to miejsce! � Dawus z wra�enia a� sapn��.</p><p>��Sk�d mo�esz je zna�? Ze snu?</p><p>��Nie, z tawerny. To musi by� miejsce, o kt�rym on �piewa�.</p><p>��Kto?</p><p>��Ten w�drowny pie�niarz. Ty poszed�e� spa�, ale ja zosta�em, by go pos�ucha�. �piewa� o tej winnicy.</p><p>��Jak brzmia�y s�owa?</p><p>��Dawno temu jacy� Grecy przyp�yn�li w te strony, omijaj�c Itali� i Sycyli�. Za�o�yli miasto i nazwali je Massili�. Galowie z pocz�tku powitali ich przyja�nie, ale potem zacz�y si� niesnaski, potyczki, a wreszcie wojna. Jedna z bitew rozegra�a si� w w�skiej dolince, gdzie Massylczycy z�apali Gal�w w pu�apk� i wyr�n�li ich tysi�cami. Krew, kt�ra wsi�k�a w ziemi�, uczyni�a j� tak �yzn�, �e w jedn� noc wykie�kowa�a tu winoro�l. Z ko�ci poleg�ych zbudowano p�ot, a Galowie po dzi� dzie� �piewaj� pie�ni o tej masakrze. Przez ca�y dzie� gwizda�em t� w�a�nie melodi�, a teraz si� tu znale�li�my!</p><p>��A ta �wi�tynia?</p><p>��O niej nic nie by�o. Pewnie Massylczycy zbudowali j� p�niej.</p><p>��Zajrzymy do niej? Mo�e ofiara dla miejscowego b�stwa pomo�e nam znale�� wyj�cie z tego przekl�tego miejsca�</p><p>Zsiedli�my z koni i uwi�zali�my je do osadzonych w obeliskach �elaznych pier�cieni, po czym ruszyli�my dr�k� ku budowli. Wok� nas winne krzewy porusza�y si� na wietrze. Niebo nad nami mia�o kolor morskiej g��bi, prze�amany r�owymi i ��tymi pasmami. Dotarli�my do schod�w i spojrzeli�my w g�r�. Attyk� pokrywa�y p�askorze�by, ale farba na nich tak wyblak�a, �e trudno by�o w tym �wietle rozr�ni� szczeg�y. Drzwi z br�zu zastyg�y uchylone na za�niedzia�ych zawiasach, pozostawiaj�c w�sk� szczelin�; musia�em prze�lizn�� si� przez ni� bokiem, aby wej�� do �rodka. Dawus z racji swoich rozmiar�w mia� z tym nieco wi�cej k�opotu, ale i jemu si� uda�o.</p><p>Mimo �e w kopule wyci�te by�y niewielkie okna, w �wi�tyni panowa�a ciemno��, w kt�rej gin�y jej �ciany. Mia�em wra�enie, �e znalaz�em si� w mrocznej czelu�ci bez granic. Kiedy oczy przyzwyczai�y si� do tych warunk�w, moj� uwag� przyku� stoj�cy po�rodku cok�, na kt�rym co� ustawiono� jaki� niewyra�ny, nieznany kszta�t. Wyt�y�em wzrok i post�pi�em o krok bli�ej.</p><p>Czyja� r�ka schwyci�a mnie za rami�. Us�ysza�em �wist wyci�ganego z pochwy sztyletu. Wzdrygn��em si� zaskoczony, ale natychmiast poczu�em na uchu ciep�y oddech. To by� tylko Dawus.</p><p>��Co jest na tym cokole? � szepn��. � Cz�owiek czy�</p><p>Nie dziwi�em si� jego niepewno�ci. Bezkszta�tna posta� w niczym nie przypomina�a wyprostowanej figury boga. M�g� to by� cz�owiek na czworakach, obserwuj�cy ka�dy nasz ruch. Mog�a to by� sama Gorgona. Wyobra�nia zacz�a podsuwa� mi r�ne niesamowite obrazy.</p><p>W �wi�tyni da� si� nagle s�ysze� jaki� d�wi�k� parskni�cie? Syk? Nerwowy chichot? Dobiega� od strony wej�cia. Odwr�ci�em si� b�yskawicznie, ale ujrza�em tylko niewyra�n� sylwetk�. Przez chwil� mia�em wra�enie, �e widz� dwug�owego potwora o patykowatych odn�ach. W ko�cu dotar�o do mnie, co to za d�wi�k: by� to z trudem wstrzymywany �miech, a g�owy nale�a�y do dw�ch m�czyzn. S�dz�c po po�yskuj�cych he�mach i kolczugach, a zw�aszcza mieczach, musieli to by� �o�nierze. Stali �ci�ni�ci w przej�ciu i chichotali.</p><p>Dawus wysun�� si� przede mnie, �ciskaj�c miecz w r�ku, ale poci�gn��em go z powrotem w ty�. Jeden z obcych przem�wi�:</p><p>���adna, co?</p><p>��Kto� � Zaj�kn��em si�. � Co�</p><p>��Pos�uchaj tylko, Marku, ten stary m�wi po �acinie! � �o�nierz by� wyra�nie zdziwiony. � Nie jeste�cie wi�c Galami albo Massylczykami, kt�rym uda�o si� wy�lizn�� z saka?</p><p>Wzi��em g��boki oddech i wyprostowa�em si�, zanim odrzek�em:</p><p>��Jestem rzymskim obywatelem. Nazywam si� Gordianus.</p><p>�o�nierze przestali chichota� i odsun�li si� od siebie.</p><p>��A ten du�y to kto? Tw�j niewolnik?</p><p>��To m�j zi��. A kim wy jeste�cie?</p><p>Jeden z �o�nierzy napar� barkiem na drzwi i odchyli� je jeszcze troch�. Od zgrzytu zawias�w a� mi z�by zadzwoni�y. Jego towarzysz, kt�ry prowadzi� z nami ten dialog, za�o�y� r�ce na piersi i rzek� z wy�szo�ci�:</p><p>��Jeste�my �o�nierzami Cezara. To my tu jeste�my od zadawania pyta�. Czy to ci nie wystarczy, obywatelu Gordianusie?</p><p>��To zale�y. Znajomo�� waszych nazwisk mog�aby mi si� przyda�, kiedy nast�pnym razem b�d� rozmawia� z Gajuszem Juliuszem.</p><p>Ich twarze by�y prawie niewidoczne, ale po ciszy, kt�ra nast�pi�a po moich s�owach, domy�li�em si�, �e ich zaskoczy�em. Wiedzia�em, nad czym si� zastanawiaj�: czy naprawd� znam ich imperatora wystarczaj�co dobrze, by zwraca� si� do niego po imieniu? W ko�cu mog�em blefowa� albo i nie. Kiedy �wiat wywr�cony jest do g�ry nogami przez wojn� domow�, nie�atwo w�a�ciwie oceni� nieznajomego spotkanego w dziwnym miejscu� a z pewno�ci� nie ma zbyt wiele miejsc dziwniejszych ni� ta winnica i �wi�tynia. W ko�cu �o�nierz odchrz�kn�� i rzek�:</p><p>��Obywatelu Gordianusie, zacznijmy od tego, �e ten tw�j zi�� od�o�y bro�.</p><p>Skin��em g�ow� Dawusowi, kt�ry z oci�ganiem wsun�� miecz z powrotem do pochwy.</p><p>��On go nie wyci�gn�� na was � zapewni�em, ogl�daj�c si� przez rami� na ustawione na cokole dziwad�o. Teraz, kiedy przez drzwi wpada�o wi�cej �wiat�a, zarysy figury by�y wyra�niejsze, cho� wci�� zagadkowe.</p><p>��Ach, przestraszy� si� jej? � �o�nierz prychn�� wzgardliwie. � Nie ma si� co ba�, to tylko Artemida.</p><p>Zmarszczy�em brwi i baczniej przyjrza�em si� pos�gowi.</p><p>��Artemida jest bogini� �ow�w i dzikich ost�p�w � zauwa�y�em. � Zawsze ma z sob� �uk i biegnie z jeleniem. Jest te� pi�kna.</p><p>��W takim razie Massylczycy maj� dziwne poj�cie o pi�knie, bo to naprawd� jest �wi�tynia Artemidy, a to� co� na cokole, czymkolwiek to jest, przedstawia sam� bogini�. Uwierzy�by�, �e oni przytaszczyli to a� z Jonii, kiedy wyruszali stamt�d przed pi�ciuset laty? By�o to, zanim jeszcze Romulus i Remus ssali wilczyc�, w ka�dym razie wed�ug tutejszych.</p><p>��Chcesz mi wm�wi�, �e wyrze�bi� to Grek? Nie mog� w to uwierzy�.</p><p>��Wyrze�bi�? Czy ja co� m�wi�em o rze�bieniu? Nikt tego nie zrobi�, spad�o to wprost z nieba, ci�gn�c za sob� smug� ognia i dymu, jak twierdz� Massylczycy. Kap�ani o�wiadczyli, �e to w�a�nie Artemida. No, je�li spojrze� na to pod pewnym k�tem� � Pokr�ci� g�ow�. � Tak czy owak Massylczycy czcz� Artemid� ponad inne b�stwa, a ta tutaj nale�y wy��cznie do nich. Rze�bi� w drzewie miniaturowe kopie tego czego� i trzymaj� w domach, tak jak u Rzymian stoj� pos�gi Hermesa czy Apolla.</p><p>Spogl�daj�c na t� figur� z ukosa, dopatrzy�em si� w ko�cu formy, jak� mo�na by od biedy uzna� za kobiec�. By�y tam pe�ne, zwisaj�ce piersi� i to bynajmniej nie tylko dwie� oraz wyd�ty brzuch. Ktokolwiek j� stworzy�, nie wykaza� si� nawet cieniem wyrafinowania, a cho�by znajomo�ci rzemios�a. Wyobra�enie bogini by�o grubo ciosane, prymitywne.</p><p>��Sk�d to wszystko wiesz? � spyta�em.</p><p>�o�nierz dumnie wypi�� pier�.</p><p>��A wiem, ja i m�j towarzysz Marek, bo zostali�my tu postawieni na posterunku. Na czas obl�enia mamy pilnowa� tej winnicy i �wi�tyni przed rabusiami i bandytami� chocia� nie wyobra�am sobie, co mo�na by st�d ukra��, a sam widzisz, jak Massylczycy zapu�cili to miejsce. Ale Cezar nie �yczy sobie, aby po zako�czeniu obl�enia Pompejusz czy ktokolwiek inny m�g� mu zarzuci�, �e nie okaza� szacunku miejscowym �wi�tyniom. Cezar szanuje wszystkich bog�w� nawet kamienie, co spad�y z nieba.</p><p>��Bezbo�nik z ciebie, co? � spyta�em.</p><p>Wyszczerzy� z�by w zawadiackim u�miechu.</p><p>��Modl� si�, kiedy trzeba. Przed bitw� do Marsa, przed gr� w ko�ci do Wenus. Poza tym w�tpi�, aby bogowie po�wi�cali mi wiele uwagi.</p><p>O�mieli�em si� dotkn�� dziwacznego pos�gu. Zrobiony by� z ciemnego, nakrapianego kamienia, l�ni�cego i g�adkiego, gdzieniegdzie tylko szorstkiego i porowatego. Podczas jazdy przez dolin� zwidywa�y mi si� przer�ne fantomy, twory �wiat�a i cienia, ale �aden nie by� r�wnie dziwny.</p><p>��Ten kamie� z nieba ma swoj� nazw� � podsun�� �o�nierz. � Trzeba jednak by� Grekiem, �eby j� wym�wi�. Dla Rzymianina to�</p><p>��<emphasis>Xoanon.</emphasis></p><p>G�os dobieg� gdzie� z wn�trza �wi�tyni. Dziwne s�owo� je�li to w og�le by�o s�owo, a nie kichni�cie czy kaszlni�cie� rozleg�o si� w zamkni�tej przestrzeni dono�nym echem. �o�nierze byli tym r�wnie zaskoczeni jak ja.</p><p>Z cienia wysun�a si� zakapturzona posta�. Ten cz�owiek musia� ju� tu by�, kiedy weszli�my z Dawusem, ale go nie dostrzegli�my w mroku. Przem�wi� chrapliwym szeptem:</p><p>��Kamie� z nieba nazywa si� <emphasis>xoanon </emphasis>i tak te� Massylczycy m�wi� o rze�bionych w drewnie podobiznach Artemidy.</p><p>�o�nierze odetchn�li z wyra�n� ulg�.</p><p>��Ach, to tylko ty! � burkn�� ten rozmowniejszy. � Ju� my�la�em, �e� nie wiem co. Nastraszy�e� nas!</p><p>��Kim jeste�? � spyta�em nieznajomego, nie widz�c pod kapturem jego twarzy. � Mo�e kap�anem tej �wi�tyni?</p><p>��Kap�anem? � �o�nierz si� roze�mia�. � Widzia�e� kiedy� kap�ana w takich �achmanach?</p><p>Tajemniczy osobnik nie odezwa� si�; omin�� �o�nierza i wyszed� na zewn�trz. Legionista postuka� si� palcem w czo�o, daj�c mi do zrozumienia, �e mamy do czynienia z szale�cem. Zni�y� g�os i wyja�ni�:</p><p>��Przezwali�my go Rabidusem<sup>*</sup>. Nie, �eby by� niebezpieczny, po prostu ma �le w g�owie.</p><p>��On tu mieszka?</p><p>��Kto to wie? Pokaza� si� w obozie wkr�tce po rozpocz�ciu obl�enia. Dostali�my polecenie z wysokiego szczebla, �eby zostawi� go w spokoju. Porusza si� swobodnie wsz�dzie, gdzie chce. Co jaki� czas znika, a potem znowu si� pojawia. Nazywaj� go wr�bit�, cho� milczek z niego nies�ychany. Dziwak jakich ma�o, ale nieszkodliwy, jak si� zdaje.</p><p>��Jest Massylczykiem?</p><p>��Niewykluczone. Mo�e te� by� Galem, a kto wie, czy nie Rzymianinem. M�wi po �acinie, a z pewno�ci� wie niejedno o tutejszych sprawach, jak si� przed chwil� przekonali�cie. Jak on nazwa� ten g�az na cokole? � �o�nierz spr�bowa� powt�rzy� to s�owo, ale bezskutecznie. � A w og�le to mo�e st�d wyjdziemy? Robi si� tak ciemno, �e nied�ugo b�dziesz m�g� dotkn�� swego nosa, a nie zobaczysz d�oni.</p><p>Wyszli�my za �o�nierzami ze �wi�tyni. Wr�bita sta� za bram�, gdzie teraz uwi�zanych by�o pi�� koni.</p><p>��A wi�c, Gordianusie z Rzymu, jaki przywi�d� ci� tu interes?</p><p>��M�j g��wny interes to w tej chwili opu�ci� t� dolin�.</p><p>��No, z tym nie b�dzie k�opotu! � �o�nierz si� roze�mia�. � Razem z Markiem b�dziemy was eskortowa� do wyj�cia, a nawet dalej: a� do namiotu mojego dow�dcy. Skoro jeste� po imieniu z �Gajuszem Juliuszem�, to mo�e b�dzie ci �atwiej t�umaczy� si� przed oficerem. � Rzuci� mi spojrzenie spod oka. � Kimkolwiek jeste�, nie b�d� zaprzecza�, �e ciesz� si� z waszego przybycia. Nudno tutaj, z dala od akcji. Na pewno nie jeste�cie dwoma rabusiami? Albo szpiegami? �artuj�, �artuj�!</p><p>Odwi�zali�my konie, sprawdzili�my siod�a i popr�gi. Wr�bita porozmawia� chwil� z �o�nierzami, po czym kolega Marka zawo�a� do mnie przez rami�:</p><p>��Rabidus m�wi, �e chcia�by pojecha� kawa�ek z nami. Nie macie chyba nic przeciwko temu?</p><p>Popatrzy�em na zakapturzon� posta� i wzruszy�em ramionami. �o�nierze poprowadzili nas ku w�skiej szczelinie w skalnej �cianie, kt�ra by�a widoczna tylko z bliska i na wprost. By�em pewien, �e ani ja, ani Dawus nigdy by�my jej sami nie znale�li, nawet w bia�y dzie�. Kamienista �cie�ka wiod�a mi�dzy pionowymi ska�ami odleg�ymi od siebie zaledwie na wyci�gni�cie ramion. Panowa� tu niemal tak g�sty mrok jak wewn�trz �wi�tyni. M�j ko� zacz�� wierzga�, protestuj�c przeciw zmuszaniu go do poruszania si� po nier�wnym terenie w takiej ciemno�ci. W ko�cu pojawi�a si� przed nami pionowa kreska bladego �wiat�a, a jednocze�nie �cie�ka zacz�a raptownie opada�. Wynurzyli�my si� ze szczeliny na otwart� przestrze�, pozostawiaj�c za plecami wynios�e urwisko wapiennej ska�y. Przed nami majaczy� jednak g�sty las, r�wnie ponury i mroczny jak dolina, z kt�rej wyjechali�my.</p><p>��Jak mamy jecha� po nocy przez t� dzicz? � szepn�� do mnie Dawus. � Ten las musi si� ci�gn�� ca�ymi milami!</p><p>Zaskoczony us�ysza�em tu� obok siebie g�os wr�bity. My�la�em, �e jest w przedzie z �o�nierzami.</p><p>��Nic w tej okolicy nie jest tym, czym si� wydaje � szepn�� chrapliwie. � Nic!</p><p>Zanim zd��y�em si� odezwa�, dwaj legioni�ci zawr�cili konie, ustawiaj�c si� po naszych obu stronach i odsuwaj�c wr�bit� na bok. Czy�by naprawd� s�dzili, �e mo�emy pr�bowa� ucieczki w ten g��boki, ciemny las?</p><p>Okaza�o si� jednak, �e las nie jest ani taki g��boki, ani ciemny. Przedzierali�my si� przez mroczny g�szcz zaledwie chwil�, a potem nagle wyjechali�my na rozleg�� przesiek�. Resztki dziennego �wiat�a ukaza�y naszym oczom nie ko�cz�ce si� pole �ci�tych pni. Las zosta� po prostu wyci�ty. �o�nierz spostrzeg� moje zaskoczenie i za�mia� si�.</p><p>��To robota Cezara! � wyja�ni�. � Kiedy Massylczycy odm�wili mu otwarcia bram, rzuci� tylko okiem na mury miejskie i uzna�, �e trzeba atakowa� od strony morza. Tylko �e nie mieli�my okr�t�w! Cezar zdecydowa� wi�c zbudowa� flot� z dnia na dzie�. Do tego jednak potrzeba du�ych drzew: cyprys�w, jesion�w, d�b�w. Na tej skalistej ziemi nie ma ich za wiele i w�a�nie dlatego Massylczycy uznali ten las za �wi�ty i przez setki lat nigdy go nie tkn�li. M�wili, �e �yj� w nim bogowie, kt�rzy byli tam na d�ugo przed ich przybyciem, tak starzy i skryci w mroku, �e nawet Galowie nie znaj� ich imion. To by�o dzikie, wilgotne miejsce; ziemia pod stopami mi�kka jak py� od pr�chniej�cego przez wieki drewna, a w ga��ziach drzew wisia�y paj�czyny wielko�ci dom�w. Massylczycy budowali o�tarze, na kt�rych sk�adali nieznanym le�nym b�stwom ofiary z owiec i k�z, drzew za� nie �mieli tkn�� z obawy przed jak�� straszliw� bosk� zemst�. To jednak nie powstrzyma�o Cezara. O, nie! ��ci�� te drzewa�, rozkaza�, �i zbudowa� moje okr�ty!� Niestety, ludzie wyznaczeni do r�bania ulegli czarom. Znieruchomieli, nie mog�c uderzy� toporami. Stali, patrz�c po sobie, i dr�eli jak uczniaki! Ludzie, kt�rzy palili miasta, r�n�li Gal�w ca�ymi tysi�cami, wyp�oszyli z Italii samego Pompejusza, bali si� zaatakowa� las. Cezar by� w�ciek�y! Wyrwa� top�r jednemu z �o�nierzy, odepchn�� go z drogi i jak nie zacznie wali� w najwi�kszy d�b w okolicy! Wi�ry tylko �miga�y w powietrzu. Stary d�b trzeszcza� i j�cza�, a Cezar nie spocz��, p�ki drzewo nie run�o na ziemi�. Wtedy wszyscy na wy�cigi zacz�li r�ba�. Bali si�, �e Cezar mo�e si� rzuci� z toporem na nich! � zako�czy� ze �miechem.</p><p>Skin��em g�ow�. M�j wierzchowiec by� wyra�nie zadowolony, �e znalaz� si� daleko od w�skich kamienistych dolin, i bez trudu wybiera� drog� mi�dzy pniami.</p><p>��Ale je�eli ten las by� �wi�ty� � zacz��em z pow�tpiewaniem. � Zdawa�o mi si�, �e m�wi�e� co� o postanowieniu Cezara, by uszanowa� �wi�te miejsca Massylczyk�w.</p><p>��Kiedy mu to pasuje! � �o�nierz parskn�� z pogard�.</p><p>��Czy�by nie ba� si� �wi�tokradztwa?</p><p>��A czy by�o �wi�tokradztwem wyci�cie starego lasu pe�nego paj�k�w i pr�chna? Nie wiem. Mo�e wr�bita nam powie. Co ty na to, Rabidusie?</p><p>Wr�bita trzyma� si� w�asnego towarzystwa, jad�c w pewnej odleg�o�ci od nas. Odwr�ci� zakapturzon� g�ow� w stron� �o�nierza i rzek� wyt�onym, ochryp�ym szeptem:</p><p>��Wiem, po co ten Rzymianin tu przyjecha�.</p><p>��Co takiego? � spyta� odruchowo zaskoczony �o�nierz, ale wnet odzyska� kontenans. � No, to mi powiedz! Oszcz�dzisz nam trudu przy jego torturowaniu. �artuj�, �artuj�! No, wr�bito, gadaj, co wiesz.</p><p>��On przyby� szuka� syna.</p><p>Ten dziwny g�os, wydobywaj�cy si� gdzie� spod kaptura, zmrozi� mi krew w �y�ach. Poczu�em si�, jakby w piersiach za�opota�y mi skrzyde�ka. Mimowolnie wyszepta�em imi� mojego syna: �Meto!�</p><p>Wr�bita �ci�gn�� wodze i zawr�ci� w miejscu.</p><p>��Powiedz Rzymianinowi, �eby wraca� do domu. Nie ma tu �adnego interesu. W �aden spos�b nie mo�e pom�c swemu synowi.</p><p>To powiedziawszy, ruszy� st�pa tam, sk�d przyjechali�my, ku ocala�ej resztce lasu. �o�nierz si� skrzywi� i otrz�sn�� jak zmok�y pies.</p><p>��Ale� to dziwak! � powiedzia�. � Ca�e szcz�cie, �e sobie poszed�.</p><p>Dawus poci�gn�� mnie za r�kaw.</p><p>��Te�ciu, ten facet naprawd� musi by� wr�bit�. Sk�d by inaczej wiedzia�, �e�</p><p>Uciszy�em go gniewnym sykni�ciem. Przez moment chcia�em zawr�ci� konia i goni� zakapturzon� posta�, by si� przekona�, co jeszcze wie. Zdawa�em sobie jednak spraw�, �e dwaj �o�nierze mimo swego niew�tpliwego poczucia humoru nigdy by mi na to nie pozwolili. Byli�my, przynajmniej tymczasowo, ich wi�niami.</p><p>Po chwili znale�li�my si� na szczycie niewielkiego wzg�rza. �o�nierz zatrzyma� si� i wskaza� r�k� prosto przed siebie, na odleg�y grzbiet ja�niej�cy niezliczonymi ogniskami.</p><p>��Widzicie? To nasz ob�z. Dalej le�y Massilia, przyci�ni�ta do morza. Pr�dzej czy p�niej otworzy przed nami bramy, bo tak powiedzia� Cezar!</p><p>Obejrza�em si� przez rami�. Za nami morze �ci�tych pni biela�o w promieniach wschodz�cego ksi�yca. Wr�bita rozp�yn�� si� w mroku nocy.</p></section><section><title><p>Rozdzia� II</p></title><p>��Twierdzi, �e nazywa si� Gordianus i �e jest rzymskim obywatelem. Nazywa imperatora Gajuszem Juliuszem, jakby go zna� osobi�cie. Nie chce m�wi� nic wi�cej, chyba �e samemu Treboniuszowi. Co z nim robi�?</p><p>�o�nierz z doliny Artemidy przekaza� mnie centurionowi, centurion dow�dcy kohorty, a ten naradza� si� teraz ze swoim bezpo�rednim prze�o�onym. W obozie by�a pora kolacji. Z mojego miejsca, tu� u wej�cia do namiotu oficerskiego, widzia�em kolejk� �o�nierzy z miskami w r�kach, drepcz�cych naprz�d w jednostajnym, powolnym tempie. Na s�upie ustawionym przy najbli�szym skrzy�owaniu �cie�ek mi�dzy rz�dami namiot�w p�on�a pochodnia, o�wietlaj�c zm�czone, ale u�miechni�te twarze ludzi szcz�liwych, �e kolejny dzie� dobieg� ko�ca. Wielu z nich umazanych by�o ziemi�, a niekt�rzy wygl�dali, jakby tarzali si� w b�ocie. Dla prostych �o�nierzy obl�enie oznacza nie ko�cz�ce si� kopanie: jak nie okop�w, to latryn, jak nie sypanie sza�c�w, to dr��enie tuneli pod murami nieprzyjaciela. Od czo�a kolejki dobiega� t�py, rytmiczny stukot drewnianych �y�ek o miski. W nozdrzach poczu�em przelotny zapach jakiej� potrawy. Czy�by wieprzowina? Obaj z Dawusem zjedli�my tego dnia tylko po kawa�ku chleba od �niadania w tawernie. S�ysza�em, jak mojemu zi�ciowi kiszki marsza graj�.</p><p>Oficer mierzy� nas niech�tnym wzrokiem ze swego sk�adanego krzese�ka. Nasze pojawienie si� przeszkodzi�o mu w rozpocz�ciu kolacji.</p><p>��Doprawdy, dow�dco, czy to nie mog�o zaczeka� do rana?</p><p>��Ale co mieli�my z nimi robi� do tego czasu? Traktowa� ich jak honorowych go�ci czy jak wi�ni�w? A mo�e pu�ci� ich wolno i wyrzuci� z obozu? Pewnie, ten starszy wygl�da do�� nieszkodliwie, ale ten m�ody, pono� jego zi��</p><p>��Dow�dco kohorty, ty musisz naprawd� by� taki g�upi, na jakiego wygl�dasz, cho� wydawa�o mi si� to niemo�liwe. Chcesz uzale�nia� spos�b traktowania w��cz�g�w i intruz�w od ich wygl�du? To pierwszorz�dny pomys�, je�li chcesz dosta� no�em w plecy od jakiego� massylskiego szpiega!</p><p>��Nie jestem niczyim szpiegiem � wtr�ci�em, a m�j brzuch zawt�rowa� mi przeci�g�ym burczeniem.</p><p>��Jasne, �e nie! � warkn�� oficer. � Jeste� Rzymianinem i nazywasz si� Gordianus� jak twierdzisz. Dlaczego si� wa��sa�e� przy �wi�tyni Artemidy?</p><p>��Zmierzali�my do Massilii i zgubili�my drog�.</p><p>��Dlaczego zjechali�cie z go�ci�ca?</p><p>��Karczmarz ostrzeg� nas, �e grasuj� na nim bandyci. Za jego porad� spr�bowali�my pojecha� na skr�ty.</p><p>��A po co w og�le jedziecie do Massilii? Macie tam rodzin� czy interesy? A mo�e szukacie kogo� z obozu?</p><p>W odpowiedzi opu�ci�em tylko g�ow�.</p><p>��Tu w�a�nie si� zamyka! � Dow�dca kohorty wzni�s� r�ce w ge�cie rezygnacji. � Na pewno ma co� do ukrycia.</p><p>Oficer popatrzy� na mnie, przechylaj�c g�ow�.</p><p>��Czekajcie no� Gordianus? Ju� gdzie� s�ysza�em to imi�. Dow�dco kohorty, mo�ecie odmaszerowa�.</p><p>��S�ucham?</p><p>��Odmaszerowa�. Natychmiast, zanim kucharze wygarn� co lepsze k�ski z tej bryi, kt�r� dzisiaj serwuj�.</p><p>Odes�any zasalutowa� i odszed�, rzucaj�c mi jeszcze ostatnie podejrzliwe spojrzenie.</p><p>��Nie wiem, jak wy, ale ja jestem w�ciekle g�odny. � Oficer podni�s� si� z krzes�a. � Chod�cie za mn�.</p><p>��Dok�d? � spyta�em.</p><p>��M�wi�e�, �e chcesz rozmawia� z samym Cezarem, tak? A w ostateczno�ci z oficerem dowodz�cym obl�eniem? No to chod�cie. Gajusz Treboniusz nigdy nie opuszcza kolacji w swoim namiocie. � Klasn�� w d�onie i zatar� je energicznie. � Jak b�d� mia� szcz�cie, mo�e mnie zaprosi do towarzystwa.</p><empty-line/><p>Szcz�cie mu jednak nie dopisa�o. Gdy tylko nas zaanonsowa� Treboniuszowi, kt�rego zastali�my ogryzaj�cego wieprzow� nog�, zosta� bezceremonialnie odprawiony i odszed�, rzucaj�c jeszcze t�skne spojrzenie nie na mnie, lecz na smakowite mi�siwo.</p><p>Podobnie jak Marek Antoniusz, Treboniusz nale�a� do tej cz�ci m�odszego pokolenia, kt�ra uczepi�a si� Cezara jak ogon komety od wczesnych chwil jego kariery i teraz z determinacj� pod��a�a za nim ku chwale lub katastrofie. Na scenie politycznej asystowa� Cezarowi za czas�w jego trybunatu, pomagaj�c rozszerzy� jego w�adz� w Galii poza ustawowe ramy. Jako wojskowy s�u�y� te� tam pod jego sztandarem, t�umi�c op�r tubylc�w. Teraz, kiedy wybuch�a wojna domowa, raz jeszcze stan�� po stronie swego wodza; je�li za� ocenia� jego nastr�j po apetycie, zdawa� si� niczego nie �a�owa�: wieprzowa noga w jego r�ku ogryziona by�a do ko�ci.</p><p>Przypomina�em go sobie mgli�cie z jednej z moich wizyt u Metona. Przysz�a mi nagle na my�l scena z pobytu w Rawennie, kiedy to Meto powiedzia� mi mimochodem, �e Treboniusz kolekcjonuje co zjadliwsze cytaty z m�w Cycerona, kt�re potem publikuje na u�ytek przyjaci�. Ma zatem poczucie humoru, pomy�la�em, a w ka�dym razie ceni ironi�.</p><p>Spoziera� teraz na mnie z zaciekawieniem. Nie s�dzi�em, by mnie pami�ta�, ale zna� moje imi�.</p><p>��Jeste� ojcem Metona � powiedzia�, wyci�gaj�c spomi�dzy z�b�w w��kienko mi�sa.</p><p>��Zgadza si�.</p><p>��Nie jeste�cie podobni. Ach, ale przecie� ty go adoptowa�e�, prawda?</p><p>Skin��em g�ow�.</p><p>��A ten drugi?</p><p>��To m�j zi��.</p><p>��Kawa� ch�opa.</p><p>��Czuj� si� z nim bezpieczniej w podr�y.</p><p>��Powiedz mu, �eby wyszed� z namiotu.</p><p>Skin��em zn�w g�ow�, na co Dawus si� nachmurzy� i b�kn�� swoje: �Ale, te�ciu��</p><p>��By� mo�e ci ludzie mogliby zaprowadzi� Dawusa do jadalni oficerskiej � zasugerowa�em, wskazuj�c �o�nierzy siedz�cych lub stoj�cych tu i �wdzie w du�ym namiocie i spo�ywaj�cych kolacj�. � Wtedy nie b�dziemy musieli s�ucha� przez �cian�, jak mu burczy w brzuchu.</p><p>��Dobry pomys� � zgodzi� si� Treboniusz. � Wszyscy wychodzi�!</p><p>Nikt nie zakwestionowa� tego rozkazu i po chwili zostali�my w namiocie sami.</p><p>��Mia�em nadziej�, �e jeszcze zastan� tu Cezara � powiedzia�em.</p><p>��Tak, na pocz�tku by� tu. Poprosi� grzecznie Massylczyk�w o otwarcie bram, a oni si� oci�gali. Za��da� wi�c tego kategorycznie, to mu odm�wili wprost. Cezar zaplanowa� obl�enie, naradza� si� z in�ynierami co do metody zburzenia mur�w, nadzorowa� budow� okr�t�w, instruowa� oficer�w, przemawia� do �o�nierzy, a potem pospieszy� za�atwi� pilne sprawy w Hiszpanii. � Treboniusz u�miechn�� si� ponuro. � Ale kiedy ju� rozprawi si� z tamtejszymi legionami Pompejusza, wr�ci tutaj� a ja b�d� mia� zaszczyt odda� mu Massili� otwart� jak roz�upany orzech.</p><p>��W Rzymie s�ysza�em, �e Massylczycy chcieli po prostu zachowa� neutralno��.</p><p>��K�amstwo. Kiedy Pompejusz da� drapaka do Grecji, jego sojusznik Lucjusz Domicjusz Ahenobarbus przy�eglowa� tutaj, uprzedzaj�c Cezara. Przekona� Massylczyk�w, by zamkn�li przed nim bramy i wzi�li stron� Pompejusza, a ci g�upcy go pos�uchali.</p><p>��Lato ju� si� ko�czy � odpar�em, unosz�c brwi. � Bramy Massilii wci�� s� zawarte, a mury, jak s�dz�, nadal stoj�.</p><p>��Ale ju� nied�ugo. � Treboniusz zgrzytn�� z�bami. � Nie przyjecha�e� tu jednak z tak daleka, �eby mnie wypytywa� o szczeg�y operacji militarnych. Chcia�by� si� widzie� z Cezarem, co? Tak jak my wszyscy. B�dziesz si� musia� zadowoli� mn�, niestety. Czego chcesz, Gordianusie?</p><p>��Mojego syna Metona.</p><p>Nikt poza Treboniuszem nie m�g� s�ysze� mojej odpowiedzi. Widzia�em, jak zaciska szcz�ki, zanim si� odezwa�.</p><p>��Tw�j syn zdradzi� Cezara. Knu� jego zamordowanie jeszcze przed przekroczeniem Rubikonu. Wszystko wysz�o na jaw, kiedy Pompejusz uciek� z Italii i Cezar zaj�� Rzym. Wtedy widzieli�my go po raz ostatni. Je�li Meto przyby� do Massilii, zrobi� to na w�asn� r�k�. Je�li jest w mie�cie, nie zobaczysz si� z nim, dop�ki nie run� mury. A wtedy, je�eli go tam znajdziemy, zostanie aresztowany i sam Cezar go os�dzi.</p><p>Czy on wierzy� w to, co m�wi�? Czy�by nie zna� prawdy? Nawet ja sam da�em si� wprowadzi� w b��d i przez jaki� czas by�em przekonany, �e Meto istotnie zdradzi� Cezara. M�j Meto, kt�ry walczy� za Cezara w Galii, przepisywa� jego pami�tniki i dzieli� ze swym wodzem namiot! Prawda jednak okaza�a si� bardziej skomplikowana. Rzekoma zdrada by�a kunsztownie wymy�lonym podst�pem obliczonym na wywiedzenie w pole przeciwnik�w Cezara, zdobycie przez Metona ich zaufania i przedostanie si� do ich szereg�w. Meto nie by� zdrajc�, ale szpiegiem. Dlatego w�a�nie mia�em nadziej�, �e zastan� Cezara w obozie; tylko z nim mog�em m�wi� otwarcie. Co jednak wie Treboniusz? Je�li Cezar nie wtajemniczy� go w t� histori�, nie b�d� m�g� go przekona�. By�oby to nawet niebezpieczne, przede wszystkim dla Metona, je�li on jeszcze �yje�</p><p>Suchy ton i stalowe spojrzenie Treboniusza by�y jednoznaczne. On wierzy�, �e to, co powiedzia� o zdradzie Metona, jest prawd�. Ale m�g� te� tylko gra� przekonany, �e ja nic nie wiem o ca�ej sprawie. Czy obaj nie gramy, wiedz�c o podst�pie, ale wzbraniaj�c si� przed wyjawieniem sekretu drugiemu? Postanowi�em spr�bowa� poci�gn�� go za j�zyk.</p><p>��Treboniuszu, zanim Meto opu�ci� Rzym, widzia�em si� z nim i rozmawiali�my. Pomimo pozor�w nie wierz�, �e zdradzi� Cezara. Wiem, �e tak si� nie sta�o. Z pewno�ci� i ty to wiesz, skoro tak dobrze znasz mojego syna� i Cezara�</p><p>Pokr�ci� stanowczo g�ow�, a jego twarz przybra�a jeszcze surowszy wyraz.</p><p>��Pos�uchaj, Gordianusie, tw�j syn by� moim przyjacielem. Jego przej�cie na stron� wroga by�o jak n� wbity w plecy nie tylko Cezara, ale i w moje, i w plecy ka�dego �o�nierza, kt�ry walczy� pod jego rozkazami. A mimo to, cho� to dziwne, nie mog� powiedzie�, �e mam mu to za z�e. �yjemy w okropnych czasach. Rodziny s� rozdarte, brat zwraca si� przeciw bratu, m�� przeciw �onie, a nawet syn przeciw ojcu. Paskudna sprawa. Meto dokona� wyboru, niew�a�ciwego co prawda, ale o ile wiem, musia� kierowa� si� honorem. Jest teraz moim wrogiem, ale nie nienawidz� go. Ciebie te� nie wini� za post�pek syna. Mo�esz odej�� swobodnie. Ale je�li przyby�e� tu, by wraz z Metonem knu� spisek przeciw Cezarowi, obejd� si� z tob� tak samo ostro jak z ka�dym zdrajc�. Zawi�niesz na krzy�u.</p><p>No, to go poci�gn��em za j�zyk, pomy�la�em. Je�li Treboniusz zna prawd�, nie zamierza mi jej wyjawi�. Patrzy�em, jak atakuje resztki mi�sa uczepione jeszcze ko�ci. Po chwili zn�w zacz�� m�wi�.</p><p>��Dam ci rad�, Gordianusie. Prze�pij si� porz�dnie, a rano wr��, sk�d przyby�e�. Je�li Meto si� z tob� skontaktuje, powiedz mu, �e Cezar zetnie mu g�ow�. Je�li si� nie odezwie, czekaj na wie�ci. Wiem, �e to trudne, ale pr�dzej czy p�niej dowiesz si�, jaki los przypad� mu w udziale. Znasz to etruskie porzekad�o: kiedy raz zacznie si� �a�oba, nigdy si� nie sko�czy, wi�c nie ma sensu zaczyna� jej cho�by o godzin� wcze�niej ni� trzeba.</p><p>Odchrz�kn��em i odpar�em:</p><p>��W tym, widzisz, ca�y k�opot. W dniu przed moim wyjazdem z Rzymu dosta�em wiadomo�� od kogo� z Massilii, kt�ra m�wi�a, �e Meto zosta� zabity. Dlatego przyjecha�em a� tutaj: chc� sprawdzi� sam, czy m�j syn �yje� czy nie.</p><p>Treboniusz wyprostowa� si� na krze�le.</p><p>��Kto ci przys�a� t� wiadomo��?</p><p>��Nie by�a podpisana.</p><p>��Jak do ciebie dotar�a?</p><p>��Podrzucono j� na progu mego domu na Palatynie.</p><p>��Masz j� ze sob�?</p><p>��Tak.</p><p>Si�gn��em do mieszka u pasa i wyci�gn��em niewielki drewniany cylinder. Ma�ym palcem wyd�uba�em z niego rolk� pergaminu. Treboniusz wyrwa� mi j� z r�ki, jakbym by� pos�a�cem przynosz�cym mu pilne informacje, i zacz�� czyta� na g�os:</p><p>��Gordianusie, przesy�am ci smutn� wiadomo�� z Massilii. Tw�j syn Meto nie �yje. Wybacz mi t� obcesowo��, pisz� w po�piechu. Wiedz, �e Meto zgin�� wierny swojej sprawie, w s�u�bie Rzymowi. To by�a bohaterska �mier�. By� dzielnym m�odzie�cem, a cho� nie pad� w boju, odwa�nie odda� �ycie tu, w Massilii. � Treboniusz odda� mi li�cik. � I dostarczono ci to anonimowo?</p><p>��Tak.</p><p>��Nie wiesz zatem, czy naprawd� przesy�ka przysz�a z Massilii. R�wnie dobrze mo�e by� to jaka� mistyfikacja w wykonaniu kogo� w Rzymie.</p><p>��By� mo�e. Czy jednak mog�a zosta� wys�ana z Massilii?</p><p>��Chcesz zapyta�, czy jaki� massylski statek nie przedar� si� przez nasz� blokad�? Oficjalnie nie.</p><p>��A w rzeczywisto�ci?</p><p>��Mog�o si� wydarzy� par� takich� wypadk�w, zw�aszcza noc�. Massylczycy to doskonali �eglarze, a tutejsze wiatry sprzyjaj� wyp�ywaniu z portu po zachodzie s�o�ca. Okr�ty Cezara s� zakotwiczone u brzeg�w du�ych wysp le��cych tu� przy porcie, ale ma�y stateczek m�g� si� mi�dzy nimi prze�lizn�� w ciemno�ciach. Ale co z tego? Je�eli ta wiadomo�� pochodzi z Massilii, dlaczego autor jej nie podpisa�, skoro twierdzi, �e zna prawd�?</p><p>��Nie wiem. Od dnia, w kt�rym Cezar przekroczy� Rubikon, ka�dy nosi jak�� mask�. Intrygi, oszustwa� Tajemniczo�� dla samej tylko tajemnicy�</p><p>��Je�eli Meto nie �yje, to autor listu powinien ci przys�a� jak�� konkretn� pami�tk� po nim. Przynajmniej jego pier�cie� obywatela.</p><p>��Mo�e on uton�� i cia�a nie odnaleziono? A mo�e� � Ujrza�em w wyobra�ni p�omienie i poblad�em na my�l, jak� mi nasun�y. � My�lisz, �e si� nad tym nie g�owi�em, Treboniuszu? Budz� si� z my�l� o tym i z ni� zasypiam. Kto mi przys�a� t� wiadomo��, dlaczego, sk�d i czy to prawda, czy nie? Co si� sta�o z moim synem?</p><p>Patrzy�em na Treboniusza, czuj�c, jak zgryzota wyp�ywa mi na twarz. Je�li on wie, czy Meto �yje, czy nie, chyba powiedzia�by mi chocia� tyle, aby ukoi� cierpienie ojca? Jego ponura mina jednak nie zmieni�a si� ani na jot�, jakby by� pos�giem.</p><p>��Rozumiem tw�j dylemat � powiedzia�. � Niepewno�� to paskudne uczucie. Wsp�czuj� ci, ale pom�c nie mog�. Z jednej strony, je�li Meto �yje i jest w Massilii, to znaczy, �e zwi�za� si� z Domicjuszem i zdradzi� Cezara. Nie mo�esz si� przedosta� do miasta, by si� z nim zobaczy�, a nawet gdyby by� jaki� spos�b, nie pozwoli�bym ci na to. B�dziesz musia� zaczeka�, a� Massylczycy si� poddadz� albo a� zburzymy ich mury. Wtedy, je�li go tam zastaniemy� Naprawd� chcia�by� tu by�, gdy to si� stanie, i by� �wiadkiem ukarania go za zdrad�? Z drugiej strony, je�li Meto ju� nie �yje, i tak nie dasz rady przenikn�� przez mury, by si� dowiedzie�, jak to si� sta�o i kto ci przys�a� t� wiadomo��. Mog� ci obieca� jedno: kiedy zdob�dziemy Massili� i czego� si� dowiemy, dam ci o wszystkim zna�. Je�li sam Meto wpadnie nam w r�ce, napisz� ci, jak Cezar z nim post�pi. Nic wi�cej nie mog� dla ciebie zrobi�. Twoje zadanie jest wi�c zako�czone. Mo�esz wraca� do Rzymu ze �wiadomo�ci�, �e uczyni�e� wszystko, co mog�e�. Dopilnuj�, aby znalaz�o si� dla ciebie miejsce do spania na t� noc. Rano wyjedziesz z obozu. � Ostatnie s�owa Treboniusza zabrzmia�y wyra�nie rozkazuj�co. Przygl�da� si� przez chwil� ogryzionej ko�ci, kt�r� wci�� �ciska� w r�ku. � Ale gdzie� s� moje maniery! Musisz umiera� z g�odu, Gordianusie. Id� i przy��cz si� do twojego zi�cia w jadalni dla oficer�w. Sos nie jest taki z�y, jak wygl�da, naprawd�.</p><p>Wyszed�em z namiotu i pod��y�em za swoim nosem do owej jadalni. Cho� w brzuchu burcza�o mi coraz g�o�niej, zupe�nie straci�em apetyt.</p></section><section><title><p>Rozdzia� III</p></title><p>Przydzielono nam prycze w namiocie oficerskim stoj�cym niedaleko kwatery dow�dcy. Je�eli Treboniusz naprawd� wierzy� w zdrad� Metona, okaza� wielkoduszno��, przyjmuj�c tak go�cinnie jego ojca. By�o bardziej prawdopodobne, �e chce mnie po prostu mie� pod r�k� i upewni� si�, �e nast�pnego dnia rzeczywi�cie wyjad� z obozu. Le�a�em na swoim pos�aniu, nie mog�c zasn��, cho� dooko�a wszyscy spali, a tu� obok s�ysza�em delikatne pochrapywanie Dawusa. Mo�e i si� zdrzemn��em, bo trudno by�oby mi powiedzie�, czy obrazy jawi�ce mi si� przed oczyma to sen, czy twory mojej wyobra�ni. Widzia�em w�w�z, w kt�ry zab��dzili�my tego popo�udnia, p�ot zrobiony z ko�ci, mroczn� �wi�tyni� i przysadzisty zarys kamienia z nieba, po�wi�conego Artemidzie, wyci�ty las i wr�bit�, kt�ry wiedzia�, po co przyjecha�em� Gdzie ja si� znalaz�em? O �wicie, je�eli Treboniusz dopnie swego, b�d� musia� wyjecha�, nie dowiedziawszy si� niczego. W ko�cu odrzuci�em koc i po cichutku wyszed�em z namiotu. Ksi�yc w pe�ni wisia� nisko na zachodzie, rzucaj�c d�ugie, czarne cienie. O�wietlaj�ce obozowe alejki pochodnie ju� si� dopala�y. Szed�em przed siebie bez celu, stopniowo pn�c si� pod g�r�, a� wreszcie trafi�em na wyr�wnany placyk ko�o namiotu Treboniusza. By�em na szczycie wzg�rza, sk�d roztacza� si� widok na obl�one miasto. W ciemno�ci Massilia przypomina�a wielkiego potwora z grzebieniem ze wzg�rz na grzbiecie, kt�ry wype�zn�� z morza i pad� bez si� pyskiem w d�, a potem zosta� otoczony �cianami z wapienia, teraz l�ni�cymi niebieskawym blaskiem odbitych promieni ksi�yca. W za�omach mur�w pod wie�ami panowa�a najczarniejsza ciemno��, podkre�lana jeszcze pojedynczymi punktami ognia pochodni p�on�cych na blankach. Po obu stronach miasta otwiera�y si� ku morzu wci�te w l�d zatoki; wi�ksza z nich, po lewej stronie, stanowi�a port. G�adka powierzchnia wody by�a czarna jak noc i tylko pod ksi�ycem rozlewa�a si� plama srebra. Wyspy nieopodal portu, za kt�rymi sta�y na kotwicach okr�ty Cezara, majaczy�y niewyra�nymi, szarymi sylwetkami.</p><p>Pomi�dzy wzg�rzem, na kt�rym sta�em, a najbli�szym fragmentem muru miejskiego rozci�ga�a si� pogr��ona w ciemno�ci dolina. Mur wydawa� si� niepokoj�co bliski; wyra�nie widzia�em na nim dw�ch massylskich wartownik�w patroluj�cych blanki. W ich he�mach migota�y odbicia pomara�czowych p�omieni pochodni. Za nimi wznosi�o si� ciemne wzg�rze, grzebieniasta g�owa mojego morskiego potwora. Gdzie� w mrocznej czelu�ci zamkni�tej tymi murami zgin�� m�j syn, jakby po�kn�� go �w le��cy zwierz. A mo�e jeszcze �yje, wype�niaj�c swe przeznaczenie r�wnie ciemne jak ta noc?</p><p>Us�ysza�em czyje� kroki. Kto� stan�� niedaleko mnie. Wartownik, pomy�la�em, przyszed�, by mnie pos�a� z powrotem do namiotu. Kiedy jednak odwr�ci�em g�ow�, zobaczy�em niskiego cz�owieka w nocnej tunice; na tle rozja�nionego ksi�ycem nieba wyra�nie rysowa�a si� jego zgrabnie przyci�ta br�dka. Sta� na najwy�szym punkcie szczytu z za�o�onymi r�kami, wpatruj�c si� w roztaczaj�cy si� w dole widok.</p><p>��Te� nie mog�e� zasn��? � spyta�, nie patrz�c nawet w moj� stron�.</p><p>��Nie.</p><p>��Ja te�. Zbyt jestem podniecony my�l� o jutrze.</p><p>��A co ma by� jutro?</p><p>Odwr�ci� do mnie g�ow�, przygl�da� mi si� przez chwil�, po czym zmarszczy� czo�o.</p><p>��Czy ja ci� znam?</p><p>��Jestem go�ciem z Rzymu. Przyjecha�em dzi� wieczorem.</p><p>��Aha. My�la�em, �e jeste� kt�rym� z oficer�w Treboniusza.</p><p>Teraz ja mu si� przyjrza�em uwa�nie i u�miechn��em si�.</p><p>��Ale ja znam ciebie � oznajmi�em.</p><p>��Tak? W tej ciemno�ci nie mog� pozna�</p><p>��Spotkali�my si� w Brundyzjum przed paroma miesi�cami, w podobnych okoliczno�ciach. Cezar oblega� zamkni�tego w mie�cie Pompejusza, kt�ry desperacko chcia� odp�yn�� z Italii. Budowali�cie nadzwyczajne groble u wej�cia do portu, staraj�c si� go zamkn�� i uwi�zi� okr�ty nieprzyjaciela. Pokazywa�e� mi poszczeg�lne konstrukcje i wyja�nia�e� ca�� strategi�, Witruwiuszu.</p><p>M�czyzna zmarszczy� si� jeszcze bardziej, a po chwili szeroko otworzy� oczy.</p><p>��Oczywi�cie! Przyjecha�e� z Markiem Antoniuszem, tu� przed ca�ym rabanem. Gordianus, prawda? Tak, przypominam sobie. Ty jeste� ojcem tego Metona.</p><p>��Tak.</p><p>Zapad�o milczenie. Obaj patrzyli�my bez s��w na sk�pane w po�wiacie ksi�yca morze.</p><p>��Co wiesz o moim synu? � spyta�em w ko�cu.</p><p>��Nigdy nie mia�em okazji go pozna�. � Witruwiusz wzruszy� ramionami. � Jako budowniczy zawsze mia�em do czynienia z innymi oficerami Cezara. Znam go z widzenia, ma si� rozumie�. Widywa�em go, jak je�dzi� z imperatorem i notowa� teksty Cezara. To, zdaje si�, jego g��wna funkcja, pomoc przy pisaniu list�w i pami�tnik�w.</p><p>��Co jeszcze o nim wiesz? Musia�y by� jakie� plotki�</p><p>��Nigdy nie s�ucham obozowych plotek. � Witruwiusz parskn�� pogardliwie. � Jestem fachowcem, wierz� w to, co mog� zobaczy� i zmierzy�. Nie buduje si� most�w, opieraj�c si� na zas�yszanych informacjach z drugiej r�ki.</p><p>Skin��em g�ow� w zamy�leniu.</p><p>��Tw�j syn jest zatem w obozie? Przyjecha�e� go odwiedzi� a� z Rzymu? No, ale wtedy w tym samym celu przejecha�e� przez ca�� Itali� do Brundyzjum. Bogowie musieli ci� wyposa�y� w twardszy ty�ek ode mnie!</p><p>Zachowa�em wystudiowan� neutraln� min�. A wi�c Witruwiusz o niczym nie wie. Historia zdrady Metona nie wysz�a poza kr�g ludzi najbli�szych Cezara. Odetchn��em g��boko.</p><p>��Treboniusz mi m�wi�, �e nie da si� przedosta� do Massilii � rzuci�em, niby przypadkowo wplataj�c imi� dow�dcy.</p><p>In�ynier uni�s� brwi.</p><p>��To dobrze ufortyfikowane miasto. Mur okala je jednym nieprzerwanym ci�giem, tak�e wzd�u� morskiego brzegu i piaszczystej pla�y przy porcie. �ciany s� zrobione z pot�nych skalnych blok�w i wzmocnione wie�ami. Konstrukcja jest wyj�tkowo dobra. Bloki s� do siebie idealnie dopasowane i u�o�one bez zaprawy czy klamer spinaj�cych. W ni�szych partiach s� otwory strzelnicze, a u g�ry platformy dla machin bojowych czy katapult. To nie jaki� tam galijski fort zmajstrowany z drewnianych k��d, powiadam ci! Nigdy nie z�amiemy ich taranem ani katapultami.</p><p>��Ale mury mo�na jakim� sposobem zburzy�?</p><p>Witruwiusz si� u�miechn��.</p><p>��Co wiesz na temat prac obl�niczych, Gordianusie? Ten tw�j syn musia� nauczy� si� paru rzeczy podczas wojaczki z Cezarem na p�nocy i spisywania jego pami�tnik�w.</p><p>��Z moim synem rozmawiamy najcz�ciej o innych sprawach, kiedy si� spotykamy.</p><p>��Wobec tego ja ci opowiem o obleganiu twierdz. G��wn� cnot� oblegaj�cego jest cierpliwo�� i up�r. Je�li nie mo�esz si� przebi� przez fortyfikacje ani ich spali�, musisz podkopa� si� pod nie jak robak. W tym obl�eniu saperom przypadnie ca�a chwa�a. To oni ryj� nory pod murami Massilii. Podkop si� wystarczaj�co daleko, a b�dziesz mia� tunel prowadz�cy do miasta. Podkop si� odpowiednio g��boko i szeroko, a odcinek muru runie pod w�asnym ci�arem.</p><p>��Brzmi to a� nazbyt prosto.</p><p>��Bynajmniej! �eby zburzy� miasto, trzeba tyle samo ci�kiej pracy i przemy�lnego planowania, co przy jego budowaniu. We�my nasz� obecn� sytuacj�. Cezar wybra� to miejsce na ob�z, poniewa� po�o�one jest wysoko. Mo�esz st�d zobaczy� nie tylko miasto i morze, ale i post�py prac obl�niczych prowadzonych w dolinie pod nami. To tam dzieje si� prawdziwa akcja. Teraz jest zbyt ciemno, ale z nadej�ciem �witu b�dziesz m�g� zobaczy�, czego do tej pory dokonali�my. Pierwszym krokiem w ka�dym obl�eniu jest wykopanie transzei. Tak nazywamy g��boki r�w biegn�cy r�wnolegle do mur�w miasta, chroniony od g�ry os�onami. Dzi�ki temu mo�na bezpiecznie przerzuca� ludzi i sprz�t z jednego ko�ca na drugi. Nasza transzeja prowadzi przez ca�� t� dolin�, od portu po lewej a� do ma�ej zatoczki po prawej, z drugiego ko�ca miasta. Poza tym chroni te� ob�z od strony nieprzyjaciela; dzi�ki niej nie mo�e on nag�e wypa�� z bram i zaatakowa� nas. Poza tym przeszkadza ona w ewentualnym dostarczaniu �wie�ych zapas�w spoza naszych linii. To bardzo wa�ne, bo g��d jest s�abo�ci� ka�dego cz�owieka. � Zacz�� odlicza� na palcach, jakby cytuj�c list�: � Izolacja, pozbawienie dostaw, rozpacz, g��d� Nie ma tarana, kt�ry dor�wna�by sile tych czynnik�w. �eby jednak przeprowadzi� szturm, musisz podtoczy� wie�e obl�nicze i machiny bojowe pod same mury. Je�li teren nie jest r�wny� a tutaj z pewno�ci� nie jest� trzeba go wyr�wna�. Dlatego Cezar nakaza� zbudowanie pot�nego nasypu pod k�tem prostym do muru, co� w rodzaju wyniesionej grobli. Zanim mogli�my po�o�y� pod niego fundament, trzeba by�o si� sporo nakopa�! S�dz�c po zwa�ach przeniesionej ziemi, pomy�la�by�, �e budujemy egipsk� piramid�. Nasyp jest zbudowany g��wnie z k��d drewna spi�trzonych jedna na drugiej, ka�da warstwa u�o�ona prostopadle do poprzedniej, a wolne przestrzenie wype�nione s� �ci�le ziemi� i gruzem. W najg��bszym miejscu doliny ma osiemdziesi�t st�p wysoko�ci. Oczywi�cie przez ca�y czas, kiedy my tu kopali�my i budowali�my, Massylczycy nas ostrzeliwali. Ludzie Cezara nawykli do walk z Galami, kt�rzy nie dysponuj� niczym wi�kszym ni� dzidy, �uki i proce. Z Massylczykami to jednak zupe�nie inna zabawa. Z ca�� pewno�ci�, cho� nie lubi� tego przyznawa�, ich machiny s� lepsze od naszych, strzelaj� dalej i wi�kszymi pociskami. M�wi� tu o trzyip�metrowych oszczepach z be�tami, kt�re si� sypi� na ludzi zmagaj�cych si� z ci�kimi k�odami! Nasze zwyk�e os�ony i ruchome tarcze by�y zupe�nie nieprzydatne. Musieli�my zbudowa� �ciany wzd�u� ca�ego nasypu, �eby chroni� robotnik�w. Tak solidnych konstrukcji jeszcze nigdy nie stawia�em! To w�a�nie kocham w wojskowej in�ynierii. Zawsze jest jaki� nowy problem do rozwi�zania. Zbudowali�my je z najtwardszego drewna, jakie uda�o si� nam zdoby�, obili�my belkami grubymi na stop� i ca�o�� ob�o�yli�my ognioodporn� glin�. G�azy tocz� si� po nich jak grad. Wielkie oszczepy si� odbijaj�, jakby trafia�y w �elazo. Ale i tak od samego ha�asu z�by tam cz�owiekowi dzwoni�. Mo�esz mi wierzy�, sp�dzi�em tam sporo czasu, nadzoruj�c prace. Kiedy za� nasyp by� prawie uko�czony, zabrali�my si� do budowania wie�y obl�niczej na rolkach, wyposa�onej w taran zawieszony na dolnej platformie. Jest ju� gotowa, stoi na naszym ko�cu nasypu. Jutro potoczy si� ku murom i Massylczycy w �aden spos�b nie b�d� mogli jej zatrzyma�. Ludzie na g�rnej platformie s� chronieni konopnymi matami tak grubymi, �e �aden pocisk ich nie przebije. Kiedy wie�a oprze si� o mur, b�d� oni mogli ostrzeliwa� ka�dego, kto pr�bowa�by przeszkodzi� w operacji, podczas gdy za�oga dolnej platformy zacznie atakowa� mur taranem. Wiesz, jak� panik� budzi w obl�onym mie�cie g�uchy huk tarana? S�ycha� go b�dzie na ca�e mile!</p><p>Spojrza�em na rozpostart� u mych st�p dolin�. W�r�d szaroczarnych cieni mo�na by�o odr�ni� prost� lini� nasypu ci�gn�c� si� od miejsca, nad kt�rym stali�my, do mur�w Massilii. Na jego bli�szym ko�cu ciemnia�a masywna sylwetka wie�y bojowej.</p><p>��M�wi�e� przed chwil�, �e nie da si� zniszczy� mur�w tego miasta katapultami i taranami � zauwa�y�em.</p><p>��A m�wi�em� � Witruwiusz si� u�miechn��. � Naprawd� nie powinienem ju� nic powiedzie�.</p><p>��Czy�by taran mia� tylko odwr�ci� ich uwag�? � spyta�em, unosz�c brwi.</p><p>Duma z fortelu nie pozwoli�a mu zaprzeczy�.</p><p>��Jak powiedzia�em, ca�a chwa�a przypadnie saperom. Od pierwszego dnia obl�enia kopali jak szaleni. Stworzyli ca�y labirynt tuneli w pobli�u mur�w. Najd�u�szy z nich jest tam. � Wskaza� na lewo, mniej wi�cej w kierunku g��wnej bramy i le��cego za ni� portu. � Wed�ug naszych oblicze� kopacze powinni si� przebi� ju� jutro. W okamgnieniu b�dziemy mieli dost�p do wn�trza miasta. Tu� za kopaczami w tunelu czeka� b�d� �o�nierze, gotowi wybiec z tej dziury w ziemi jak mr�wki z naruszonego mrowiska. Zaatakuj� g��wn� bram� od �rodka. Massylczycy skoncentruj� si�y w innym punkcie, tam gdzie nasza wie�a z taranem b�dzie bi�a w mur. Atak na bram� od strony miasta zaskoczy ich zupe�nie. A gdy nasi ludzie j� otworz�, w�wczas sam Treboniusz poprowadzi szturm. Obl�enie si� sko�czy i Massylczykom nie pozostanie nic innego, jak tylko podda� si� i b�aga� o lito��.</p><p>��A Treboniusz im j� oka�e?</p><p>��Cezar rozkaza� zdoby� miasto i utrzyma� je do swego powrotu. Sam zamierza podyktowa� Massylczykom warunki.</p><p>��Nie dojdzie zatem do masakry ludno�ci?</p><p>��Nie. Chyba �e oka�� si� g�upcami i b�d� walczy� na �mier� i �ycie. Ma�o prawdopodobne� oni s� z ducha kupcami� ale kto ich tam wie? Albo te� gdyby�</p><p>��Co takiego?</p><p>��Gdyby nasi ludzie stracili panowanie nad sob��</p><p>Po jego nagle przygaszonym humorze domy�li�em si�, �e ju� bywa� �wiadkiem podobnych zdarze�. Meto opowiada� mi o miastach galijskich zburzonych i spl�drowanych przez rozszala�ych legionist�w. Wydawa�o si� niemo�liwe, aby to samo przytrafi�o si� Massilii, od stuleci sprzymierzonej z Rzymem, ale to w ko�cu jest wojna.</p><p>��Rozumiesz chyba teraz, dlaczego nie mog� spa� spokojnie, oczekuj�c jutra. � Witruwiusz zn�w si� u�miechn��.</p><p>Skin��em g�ow� z ponur� min�.</p><p>��My�la�em, �e spacer i �yk �wie�ego powietrza mi pomog� � odrzek�em. � Ale czuj�, �e teraz i ja nie zasn� ju� do rana.</p><p>Je�li Witruwiusz ma racj�, Massilia nazajutrz padnie. Dlaczego wi�c Treboniusz nalega� na m�j wyjazd? Czy wie o Metonie co�, czego ja nie wiem? Chce oszcz�dzi� mi widoku egzekucji syna? A mo�e nie chce, abym odkry�, �e ju� mu przypad� w udziale los jeszcze gorszy od �mierci? Moja przem�czona wyobra�nia zn�w zacz�a szale�.</p><p>��Wiesz co, Gordianusie? � zagadn�� Witruwiusz. � Obok namiotu Treboniusza widzia�em kilka sk�adanych krzese�. Przynios� je, to b�dziemy mogli usi��� tutaj razem i czeka� na wsch�d s�o�ca. Powspominamy sobie obl�enie Brundyzjum czy po prostu pogadamy o czymkolwiek. Musisz mie� nowiny z Rzymu. Nie umiem sobie wyobrazi�, jak tam teraz jest, kiedy przyjaciel Cezara Marek Antoniusz trzyma ster. Zapewne jedna wielka orgia. Zaczekaj chwil�.</p><p>Poszed� po krzes�a i wr�ci� z nimi szybko, przyni�s� te� par� koc�w. Rozmawiali�my o tym, czy Cezar ma szans� szybko rozprawi� si� ze swymi wrogami w Hiszpanii, o mo�liwo�ci zebrania przez Pompejusza na Wschodzie gro�nej si�y przeciwko Cezarowi, o z�ym prowadzeniu si� Antoniusza. Zapewni�em go, �e nastroje w Rzymie s� jak najdalsze od hulaszczych. Miasto, oszo�omione chaosem ostatnich miesi�cy i niepewne jutra, wstrzyma�o oddech i chodzi�o na palcach z okr�g�ymi oczami jak dziewica w puszczy. M�wili�my te� o s�ynnych wygna�cach z Rzymu, kt�rzy na przestrzeni lat osiedli w Massilii. Najbardziej os�awiony by� Gajusz Verres; jego zdzierstwo jako namiestnika Sycylii si�gn�o takich szczyt�w, �e Cycero postawi� go przed s�dem za malwersacje, doprowadzi� do skazania i przegna� do Massilii, co prawda wraz z zagrabion� fortun�. Reakcyjny przyw�dca rzymskiej bandy Milo uciek� tam, kiedy zosta� uznany za winnego �mierci radykalnego przyw�dcy innej bandy, Klodiusza. Jaki los go czeka, je�li Cezar zdob�dzie miasto? W Massilii jest wielu takich uchod�c�w i banit�w, w tym ludzie skazani za rozmaite przest�pstwa polityczne w ramach prowadzonej przez Pompejusza kampanii �oczyszczenia� senatu. Niekt�rzy bez w�tpienia mieli sumienia czarne jak noc, ale inni pope�nili po prostu b��d, wchodz�c w drog� Pompejuszowi i przeciwnikom Cezara, kt�rzy rz�dzili w senacie przez ostatnie lata. Musia�o by� tam nawet paru dawnych zwolennik�w Katyliny, buntownik�w, kt�rzy woleli uciec na wygnanie, zamiast pa�� w bitwie u boku swego wodza. Patrzy�em na ciemniej�ce w oddali mury miasta i zastanawia�em si�, czy Verres i Milo, i wszyscy inni �pi�. Jak to jest, by� Rzymianinem w Massilii, do kt�rej bram �omocze nowy w�adca Rzymu? Jedni musz� tam dr�e� z l�ku, inni z radosnego podniecenia.</p><p>Witruwiusz zapozna� mnie z przebiegiem obl�enia. Pierwsza powa�na potyczka rozegra�a si� na morzu. Z portu wysun�a si� zadziwiaj�co ma�a flota massylska, sk�adaj�ca si� z siedemnastu okr�t�w. Dwana�cie jednostek Cezara wyp�yn�o im na spotkanie zza wysp. Massylczycy obserwowali wydarzenia z mur�w, Rzymianie ze wzg�rza, na kt�rym w�a�nie siedzieli�my.</p><p>��Ale c� to by�a za flota! � powiedzia� z sarkazmem. � Okr�ty zbudowane pospiesznie ze �wie�ego drewna, ci�kie, g��boko zanurzone, obsadzone przez �o�nierzy, kt�rzy nigdy przedtem nie �eglowali. Nawet nie starali si� manewrowa�, tylko wpadli mi�dzy massylskie okr�ty, z�apali je hakami, rzucili si� na ich pok�ady i walczyli wr�cz, jakby ca�y atak odbywa� si� na suchym l�dzie. Morze zaczerwieni�o si� od krwi; a� st�d wida� by�o wielkie plamy ostro odcinaj�ce si� od b��kitu wody.</p><p>Z dalszej relacji wynika�o, �e bitwa potoczy�a si� bardzo �le dla Massylczyk�w. Dziewi�� z ich siedemnastu okr�t�w zosta�o zatopionych lub zdobytych, reszta ratowa�a si� ucieczk� do portu. Tylko silny wiatr od l�du, z jakiego s�ynie po�udniowe wybrze�e Galii, powstrzyma� flotyll� Cezara od po�cigu. Do�wiadczeni �eglarze massylscy potrafili przedrze� si� do portowej zatoki, manewruj�c pod wiatr. Niemniej wynik bitwy przes�dzi� o blokadzie Massilii, kt�ra teraz by�a odci�ta od �wiata zar�wno od strony l�du, jak i morza. Gdyby Pompejuszowi uda�o si� przys�a� obl�onym morskie posi�ki, mog�oby doj�� do kolejnego starcia flot, Witruwiusz by� jednak przekonany, �e konflikt znajdzie rozwi�zanie na l�dzie, nie na wodzie, i raczej wcze�niej ni� p�niej.</p><p>��Jutro � szepn��.</p><p>Ju� tego nie s�ysza�em, pogr��aj�c si� w niespokojnym �nie, otulony kocem, zbyt zm�czony, by mimo zmartwie� zachowa� przytomno�� cho�by jeszcze chwil�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� IV</p></title><p>Obudzi�em si� na godzin� przed wschodem s�o�ca. I noc, i m�j sen odchodzi�y ledwo zauwa�alnymi etapami, niech�tnie ust�puj�c �witowi. Z szaro�ci powoli wy�oni�a si� arena przysz�ego szturmu, opisana przez Witruwiusza. Siedzia�em na krze�le skulony i owini�ty kocem po czubek g�owy, patrz�c na mlecznobia�e mury Massilii, zar�owione z lekka rumie�cem przed�witu. Czarny potw�r, jakiego wyobra�a�em sobie noc�, nabra� g��bi i ostro�ci, zmieniaj�c si� w �a�cuch wzg�rz, na zboczach ciasno zabudowanych domami, ze szczytami ukoronowanymi sylwetkami �wi�ty� i cytadel. Morze zmieni�o barw� z czerni obsydianu na o�owianoniebiesk�, wyspy te� zarysowa�y si� wyra�niej.</p><p>Pode mn�, w dolinie, widnia�a przecinaj�ca stratowan� ziemi� wielka blizna transzei okalaj�cej miasto. Opisany przez Witruwiusza nasyp wygl�da� jak wysoka tama, a nieopodal stercza�a na nim wie�a obl�nicza. Nie dostrzeg�em nigdzie tuneli, o kt�rych m�wi� in�ynier, ale po lewej stronie, w rogu, gdzie l�dowy odcinek muru zakr�ca� ostro wzd�u� portu, zobaczy�em pot�ne baszty, mi�dzy kt�rymi znajdowa�a si� g��wna brama Massilii. Gdzie� w tamtej okolicy ludzie Cezara zamierzaj� si� przekopa� na drug� stron�. Powoli, ale nieub�aganie dojrzewa�a we mnie decyzja.</p><p>Mam wra�enie, �e za m�odu zawsze by�em metodyczny i ostro�ny, niech�tnie podejmowa�em dzia�ania, kt�re mog�y okaza� si� nieodwracalne. Jaka� w tym ironia losu, �e teraz, w latach z trudem zdobytej m�dro�ci, zacz��em kierowa� si� impulsem i podejmowa� szale�cze ryzyko. By� mo�e cz�owiek naprawd� powinien odwr�ci� si� plecami do w�asnego strachu i zaufa� bogom, �e zachowaj� go przy �yciu?</p><p>��Witruwiuszu� � szepn��em.</p><p>Poruszy� si� na krze�le, zamruga� i odchrz�kn��.</p><p>��S�ucham, Gordianusie?</p><p>��Gdzie zaczyna si� ten tunel? Ten, kt�rym dzisiaj przedrzecie si� do miasta?</p><p>Zn�w odchrz�kn�� i ziewn��.</p><p>��Tam, po lewej. Widzisz t� k�p� d�b�w w jarze wcinaj�cym si� we wzg�rze? Oczywi�cie wida� tylko ich wierzcho�ki. Tam w�a�nie jest wej�cie do tunelu, prawie dok�adnie naprzeciwko g��wnej bramy. Saperzy ju� tam pewnie s�, przygotowuj� sprz�t i ponownie sprawdzaj� obliczenia. �o�nierze maj�cy wzi�� udzia� w ataku zaczn� si� zbiera� za godzin�.</p><p>Skin��em g�ow�.</p><p>��Jak b�d� uzbrojeni?</p><p>��W kr�tkie miecze, he�my, lekkie zbroje. Nic ci�kiego, musz� si� swobodnie porusza�. Nie chcemy, by si� potykali lub nawzajem nadziewali si� na d�u�sz� bro�. Nie mog� te� by� zbyt obci��eni rynsztunkiem, kiedy przyjdzie im si� wspina� do wyj�cia.</p><p>��Czy wszyscy pochodz� z jakiej� konkretnej kohorty?</p><p>��Nie, to specjalni ochotnicy wybrani z r�nych kohort. Nie ka�dy cz�owiek nadaje si� do takiego zadania. Nie mo�na skutecznie wyszkoli� cz�owieka, aby si� nie ba� ciemno�ci i nie wpada� w panik� w ciasnej, zamkni�tej przestrzeni. Wsad� niekt�rych m�czyzn do tunelu, a cho�by byli nie wiem jak odwa�ni, dostan� biegunki ze strachu natychmiast, gdy za pierwszym zakr�tem strac� z oczu �wiat�o dzienne. Nie chcia�by� znale�� si� obok takiego go�cia w krytycznej chwili. Saperzy �wietnie si� czuj� pod ziemi�, oczywi�cie, ale oni s� od kopania, nie od walki. Trzeba wi�c znale�� wojownik�w, kt�rzy nie boj� si� nadepn�� na kilka d�d�ownic. Ochotnicy z grupy szturmowej �wiczyli w tunelach przez kilka ostatnich dni: jak nie�� zapalony knot, by nie zgas�, jak nie tratowa� koleg�w, kiedy zapadnie ciemno��, jakie sygna�y ka�� i�� naprz�d albo si� wycofywa� i tak dalej.</p><p>��Brzmi to skomplikowanie.</p><p>��Co� ty? � Witruwiusz prychn�� wzgardliwie. � To s� pro�ci ludzie, a wystarczy im kilka �wicze�, aby nie potykali si� o w�asne nogi.</p><p>��Pewnie masz racj� � powiedzia�em w zamy�leniu. � Ka�dy jako tako inteligentny facet nauczy�by si� tego w mig.</p><p>��Jasne. Ka�dy g�upi to potrafi, a je�li wydarzy si� co� bardzo z�ego, zginie tak samo szybko jak ci, kt�rzy odbyli specjalny trening.</p><p>Witruwiusz zawin�� si� szczelniej w koc, zamkn�� oczy i westchn��.</p><p>Na poszarpanej linii horyzontu po wschodniej stronie pokaza� si� czerwony blask. Wydosta�em si� z koca i oznajmi�em mu, �e sam b�dzie musia� kontemplowa� wsch�d. Nie odpowiedzia�. Wycofa�em si� wolno przy akompaniamencie jego cichego pochrapywania.</p><empty-line/><p>Uda�o mi si� dobudzi� Dawusa i �ci�gn�� go z pryczy bez alarmowania innych. Na p� �pi�cy i zdezorientowany kiwa� tylko g�ow�, kiedy wy�uszczy�em mu moje zamiary. Wiedzia�em od Metona, jak Cezar urz�dza swoje obozy i gdzie mo�na znale�� magazyn z zapasowym uzbrojeniem. Namiot, kt�rego szuka�em, sta� tu� za kwater� Treboniusza i nie by� strze�ony. Jak� kar� dow�dca uzna�by za odpowiedni� dla dw�ch intruz�w przy�apanych na kradzie�y broni podczas obl�enia? Stara�em si� odsun�� t� my�l, podczas gdy szukali�my czego� dla siebie w�r�d pogi�tych he�m�w, wyszczerbionych mieczy i pozbawionych pary nagolennik�w.</p><p>��O, ten pasuje idealnie, te�ciu. Nie wida� nawet �adnego uszkodzenia.</p><p>Podnios�em g�ow� i zobaczy�em, �e Dawus przymierza he�m.</p><p>��Nie, Dawusie, �le mnie zrozumia�e�. Moja wina, �e usi�owa�em ci wszystko wyja�ni�, kiedy jeszcze si� dobrze nie obudzi�e�. To ja id� przez tunel, nie ty.</p><p>��Ale ja id� z tob�, ma si� rozumie�.</p><p>��Nie ma takiej potrzeby. Je�li Witruwiusz si� nie myli, miasto zostanie zdobyte w kilka godzin. Mo�emy si� spotka� jutro, a niewykluczone, �e nawet dzi� wieczorem.</p><p>��A jak si� myli? Wiesz, co zawsze mawia� Meto. W bitwie nic nie idzie tak, jak planowano.</p><p>Przeci�gn��em palcem po t�pym, zardzewia�ym ostrzu miecza.</p><p>��Dawusie, pami�tasz scen� z dnia przed naszym wyjazdem z Rzymu? Twoja �ona� moja c�rka� by�a bardzo zdenerwowana.</p><p>��Nie bardziej ni� twoja �ona! Bethesda wr�cz szala�a. Od tych jej kl�tw w�osy mi stawa�y d�ba na g�owie, a ja nawet nie znam egipskiego!</p><p>��Owszem, i Diana, i Bethesda by�y bardzo zaniepokojone. Jednak owej nocy doszed�em z �on� do porozumienia. Zrozumia�a, dlaczego musz� tu przyjecha�, dlaczego nie mog� siedzie� bezczynnie w Rzymie, nie wiedz�c, czy Meto jeszcze �yje, czy nie. Z Dian� co prawda mi nie wysz�o.</p><p>��W ko�cu i ona zrozumia�a.</p><p>��Czy�by? Jeszcze j� s�ysz�: �Tato, co ty sobie my�lisz, �e zabierasz z sob� Dawusa? Czy� dopiero co nie w�drowa�e� a� do Brundyzjum i z powrotem, aby go wyrwa� ze szpon�w Pompejusza? A teraz zachciewa ci si� jecha� na kolejn� wojn� i zn�w wystawia� go na niebezpiecze�stwo!� Trzeba przyzna�, �e mia�a troch� racji.</p><p>��Te�ciu, przecie� nie m�g�by� podr�owa� samotnie. Go�� w twoim wieku�</p><p>��A ty przekona�e� o tym Dian�. Moje gratulacje, zi�ciu. Masz wi�kszy wp�yw na moj� c�rk�, ni� ja mia�em kiedykolwiek! Ale zanim odjechali�my, wymog�a na mnie przyrzeczenie, �e nie ka�� ci nadmiernie ryzykowa�, je�li da si� tego unikn��.</p><p>��A wi�c� chcesz powiedzie�, �e ta historia z tunelem mo�e by� niebezpieczna.</p><p>��Jasne, �e jest! Ludzie nie s� stworzeni do kopania nor, tak samo jak nie s� stworzeni do latania czy oddychania pod wod�. Poza tym nikt nie wita przyja�nie obcych �o�nierzy wynurzaj�cych si� nagle z dziury w ziemi.</p><p>��Mo�esz zgin��, te�ciu.</p><p>Przesun��em palcem po ostrzu innego miecza i sykn��em, skaleczywszy si�. Przy�o�y�em palec do ust i wessa�em cieniutk� stru�k� krwi.</p><p>��Mo�liwe � mrukn��em.</p><p>��No, to id� z tob�.</p><p>��Nie, Dawusie!</p><p>��Uzgodnili�my, �e jad�, by ci� chroni�. Do tej pory nie nadarzy�a si� okazja.</p><p>��Nie, Dawusie � powt�rzy�em. � Przyrzek�em twojej �onie, �e wr�cisz do domu ca�y i zdrowy.</p><p>��A ja przyrzek�em to samo twojej!</p><p>Popatrzyli�my po sobie i roze�mieli�my si� jednocze�nie.</p><p>��W takim razie musimy si� zastanowi�, kt�rej z nich boimy si� bardziej � powiedzia�em.</p><p>Od razu zakrzykn�li�my zgodnie:</p><p>��Bethesdy!</p><p>��No, dobrze � westchn��em. � Gdzie� tam widzia�em kolczug�, kt�ra pewnie by na ciebie pasowa�a�</p><empty-line/><p>Nasz rynsztunek wygl�da� przekonywuj�co przynajmniej dla kucharza, cho� co prawda nawet na nas nie spojrza�, kiedy podsuwali�my mu miski po polewk� z prosa. Zauwa�y� jednak r�nic� w naszym wygl�dzie: Dawus otrzyma� dwukrotnie wi�ksz� porcj� ode mnie. Zjedli�my pospiesznie i ruszyli�my w stron� tunelu. Ob�z, tak cichy i nieruchomy na godzin� przed �witem, teraz kipia� podekscytowaniem. Pos�a�cy uganiali si� tam i z powrotem, oficerowie wykrzykiwali rozkazy, �o�nierze szeptali mi�dzy sob�, formuj�c szeregi. Ka�dy chyba wyczuwa�, �e dzisiejszy dzie� b�dzie niezwyczajny.</p><p>Zeszli�my ze wzg�rza, trzymaj�c si� na lewo od miasta i transzei. Poni�ej, na wprost nas ujrza�em zakrzywion� fa�d� w zboczu, zacienion� wysokimi d�bami, tak jak j� opisa� Witruwiusz. W niewielkim zag��bieniu t�oczyli si� ju� ludzie w he�mach i lekkich zbrojach, widoczni w�r�d listowia. Na miejsce zaprowadzi�a nas dobrze wydeptana �cie�ka. �o�nierze posun�li si�, potr�caj�c si� wzajemnie, by zrobi� nam miejsce. Rzut oka na ich rynsztunek przekona� mnie, �e niewiele si� pomyli�em, dobieraj�c nasze uzbrojenie. Nie rzucali�my si� w oczy, przynajmniej pod tym wzgl�dem. M�czy�ni rozmawiali p�g�osem, a tu� za sob� us�ysza�em, jak kto� pyta:</p><p>��Ile on ma lat? Niecz�sto widzi si� siwe brody w oddzia�ach specjalnych.</p><p>Inny g�os go uciszy�:</p><p>��Zamkniesz ty si�? Musisz dra�ni� fatum akurat dzisiaj? A mo�e nie zale�y ci na doczekaniu w�asnej siwizny?</p><p>��Nie chcia�em go w ten spos�b obrazi� � t�umaczy� pierwszy.</p><p>��To sied� cicho. Skoro facet mo�e prze�y� tyle lat, walcz�c w armii Cezara, to znaczy, �e ma bog�w po swojej stronie.</p><p>Pierwszy z �o�nierzy burkn�� w odpowiedzi:</p><p>��A ten du�y obok niego? Nie pami�tam, abym go widzia� na �wiczeniach. My�la�em, �e do tego zadania specjalnie wybierano niskich kolesi�w, jak my. Ten wielki byk mo�e zaczopowa� tunel jak korek butelk�!</p><p>��Cisza tam! Sam w�dz nadchodzi! Zaczyna si�!</p><p>Na zboczu ukaza� si� Treboniusz w otoczeniu kilku oficer�w. Kroczy� w pe�nej gali, w grzebieniastym he�mie i rze�bionym napier�niku, po�yskuj�cym odbitymi promieniami s�o�ca, kt�rym uda�o si� przes�czy� przez li�cie. Poci�gn��em Dawusa za r�kaw tuniki.</p><p>��Pochyl g�ow� i zgarb si� troch�!</p><p>Treboniusz zacz�� przemow�, podnosz�c g�os tylko na tyle, aby s�yszano go w ca�ym zag��bieniu.</p><p>���o�nierze! Auspicje s� sprzyjaj�ce. Augurowie orzekli, �e dzi� jest dobry dzie� na bitw� Wi�cej ni� dobry! To dzie� pomy�lno�ci dla Cezara i jego armii. Dzisiaj, je�li bogowie pozwol�, otworz� si� przed nami bramy Massilii, a to dzi�ki waszemu wysi�kowi. Sprawicie Cezarowi wielk� rado��, a on was odpowiednio wynagrodzi. Powt�rz� wam jednak to, co m�wi�em od samego pocz�tku obl�enia: kiedy Massilia padnie, tylko sam Cezar zadecyduje o jej losie. Nie b�dzie �adnego pl�drowania, gwa�t�w ani podpalania! Wiem, �e wszyscy to dobrze rozumiecie. Pami�tajcie o tym, czego si� nauczyli�cie na �wiczeniach. Wykonujcie rozkazy swego dow�dcy. Operacja si� rozpoczyna. Bez wiwat�w! Cisza! Oszcz�d�cie g�osy na p�niej, kiedy b�dziecie mogli wyda� okrzyk zwyci�stwa z mur�w Massilii.</p><p>Treboniusz zasalutowa� nam, na co odpowiedzieli�my jak jeden m�� takim samym salutem.</p><p>��Za mn�! � zawo�a� jaki� oficer.</p><p>Wszyscy wok� nas ruszyli, ale nie mog�em si� zorientowa� dok�d. Dawus trzyma� si� mnie, staraj�c si� i�� w pochyleniu, by nie zwraca� na siebie uwagi swoim wzrostem. Pod��ali�my za innymi jak ziarenka piasku w klepsydrze. W zag��bieniu szybko si� rozlu�ni�o; ludzie znikali, jak gdyby ziemia ich po�yka�a. Nie by�o jakiego� ustalonego porz�dku � ka�dy po prostu wsuwa� si� do kolejki tak szybko i sprawnie, jak m�g�. Powoli przesuwa�em si� do przodu, a� wreszcie przede mn� wyros�o wej�cie do tunelu. Solidne belki obramowywa�y czarn� czelu�� gin�c� we wn�trzu g�ry. Zamar�em na mgnienie oka. Jakie� szale�stwo przywiod�o mnie do tego miejsca i tej chwili? Odwrotu jednak nie by�o. Treboniusz nas obserwowa�, Dawus popycha� mnie z ty�u.</p><p>��Bierz! � powiedzia� ten sam g�os, kt�ry wyda� rozkaz, by rusza�.</p><p>Wyci�gn��em r�k� i kto� wetkn�� mi w ni� zapalony knot.</p><p>��Pami�taj o �wiczeniach! � rzuci� oficer. � Nie daj mu zgasn��!</p><p>Ruszy�em przed siebie, pochylaj�c g�ow� i staraj�c si� trzyma� knot nieruchomo; zauwa�y�em, �e dr�� mi r�ce. By�em w tunelu. Z ty�u dobieg� mnie stukot i j�kni�cie; to he�m Dawusa uderzy� o nadpro�e.</p><p>Posuwali�my si� w r�wnym tempie. Tunel z pocz�tku by� poziomy, potem stopniowo zacz�� si� obni�a�. �ciany i strop wy�o�one by�y belkami. Na og� szeroko�� korytarza ledwo pozwala�a min�� si� dw�m ludziom; w paru miejscach, gdzie kopacze przebijali si� mi�dzy ska�ami, zw�a� si� jeszcze bardziej. Strop nigdzie nie by� do�� wysoko nawet dla mnie i musia�em i�� lekko schylony. Biedny Dawus praktycznie zgi�ty by� wp�.</p><p>Wkr�tce tunel zn�w si� wyr�wna�. Tempo marszu zmala�o, czasami kolumna nagle si� zatrzymywa�a, ludzie wpadali na siebie, knoty gas�y lub spada�y na ziemi�, ale zaraz je zn�w zapalano. Bez nich ciemno�� by�aby absolutna. Poruszali�my si� teraz kr�tkimi odcinkami. Powietrze zrobi�o si� wilgotne i ci�kie, dym gryz� w oczy. Obla� mnie zimny, lepki pot. Po jakim� czasie poczu�em, �e grunt pod nogami zaczyna si� ledwo dostrzegalnie wznosi�. Zn�w si� zatrzymali�my; czas mija�, a my stali�my w zupe�nym milczeniu. Sygna� do ruszenia nie nadchodzi� przez d�u�sz� chwil�, w ko�cu wi�c ludzie zacz�li szepta� mi�dzy sob�. Brzmia�o to jak syk s�uchany przez tub�. Od czasu do czasu s�ysza�em przyt�umiony �miech. Jakie to ponure dowcipy opowiadaj� sobie �o�nierze w takiej chwili? Poczucie humoru Metona bardzo si� zmieni�o przez lata wojaczki; jego �arty sta�y si� bardziej wulgarne i okrutne, kpi�ce i z bog�w, i z ludzi. �miejemy si� w twarz Marsowi, mawia�, gwi�d�emy na Hades. Czasami w obliczu nieuchronnej �mierci � w�asnej b�d� wroga � cz�owiekowi nie pozostaje nic innego, jak tylko krzycze� lub si� �mia�. Co by si� sta�o, gdyby jeden cz�owiek w tym tunelu wpad� w panik� i zacz�� krzycze�? Pomy�la�em o tym i poczu�em wdzi�czno�� za owe sporadyczne wybuchy rubasznego �miechu.</p><p>Od czo�a kolumny nadesz�y szepty. M�ody �o�nierz stoj�cy przede mn� odwr�ci� si� i powiedzia�:</p><p>��Tu zaczekamy, a� saperzy przebij� si� na drug� stron�. Podaj dalej.</p><p>Przekaza�em wiadomo�� Dawusowi. Kiedy zn�w si� odwr�ci�em, zobaczy�em, �e m�ody �o�nierz wci�� na mnie patrzy. Jego g�os wyda� mi si� znajomy; domy�li�em si�, �e to on w�a�nie rozmawia� o mnie przed wej�ciem. W migotliwym �wietle wygl�da� niemal na dziecko. Patrzy� na mnie badawczo, ale nie wrogo. Oczy mia� nienaturalnie rozszerzone i wygl�da� na zdenerwowanego. U�miechn��em si� do niego.</p><p>��Skoro ci� to ciekawi, to mam sze��dziesi�t jeden lat.</p><p>��S�ucham?</p><p>��S�ysza�em, jak zapyta�e� o to koleg�, zanim weszli�my do tunelu.</p><p>��Naprawd�? � Ch�opak wygl�da� na speszonego. � No, bo chyba m�g�by� by� moim dziadkiem. A mo�e nawet pra�</p><p>��Wystarczy, m�ody cz�owieku!</p><p>U�miechn�� si� krzywo.</p><p>��Mo�e to Fortuna postawi�a mnie dzi� obok ciebie! Marek m�wi, �e bogowie musz� ci� lubi�, skoro do�y�e� takiego wieku, zarabiaj�c na �ycie mieczem. Jak s�dzisz, mo�e odrobinka twojego szcz�cia przejdzie i na mnie?</p><p>��Nie jestem pewien, ile mi go jeszcze zosta�o � odpowiedzia�em mu z u�miechem.</p><p>Nagle w tunelu zadudni�o g�uche, wibruj�ce �buum!�, jak gdyby niedaleko uderzy� w ziemi� piorun. Poczu�em to w uszach, w stopach i z�bach. Po chwili rozleg� si� nast�pny huk, i jeszcze jeden.</p><p>��Co� co to jest? � G�os m�odzie�ca si� za�ama�. � Sk�d to dochodzi?</p><p>��To taran � wyja�ni�em, staraj�c si� m�wi� spokojnie. � Musimy by� pod samym murem.</p><p>�o�nierz odruchowo spojrza� w g�r�.</p><p>��Ostrzegali nas o tym. Nie s�dzi�em, �e to b�dzie tak�</p><p>Buum! Spomi�dzy belek stropowych posypa� si� piasek. Ch�opak schwyci� mnie za rami�.</p><p>��To daleko � uspokoi�em go. � Drgania �atwo si� przenosz� w kamieniu, wi�c wydaje si�, �e to znacznie bli�ej.</p><p>��Oczywi�cie. To daleko st�d � powt�rzy� machinalnie i pu�ci� mnie; jego u�cisk by� tak silny, �e zostawi� mi na sk�rze znaki po paznokciach.</p><p>Huk usta� na chwil�, potem zacz�o si� od nowa. Cz�� stropu tu� nad moj� g�ow� wydawa�a si� szczeg�lnie podatna na drgania; pocz�tkowo za ka�dym uderzeniem tarana piasek sypa� si� cienkimi stru�kami, potem grudkami, i w ko�cu spad�y na mnie spore bry�ki ziemi. M�j m�ody s�siad od czasu do czasu nie m�g� si� powstrzyma� i �apa� mnie za r�k�. Powietrze zrobi�o si� jeszcze bardziej wilgotne, przesycone zapachem ziemi i ple�ni oraz g�ste od dymu. Nasze knoty wypali�y si� do cna, dostali�my jednak nowe, przys�ane z zewn�trz. Od czo�a tunelu przekazywano teraz wiadra z ziemi� wykopan� przez saper�w.</p><p>��A m�wili, �e nie b�dziemy musieli brudzi� sobie r�czek � za�artowa� m�czyzna stoj�cy za Dawusem, co m�odzieniec przede mn� skwitowa� nerwowym �mieszkiem.</p><p>Zdawa�o mi si�, �e mijaj� ca�e godziny. Wreszcie saperzy zacz�li podawa� do ty�u swoje narz�dzia, a potem sami ruszyli ich �ladem. Min�li mnie bez problemu, ale przeci�ni�cie si� obok Dawusa okaza�o si� nie takie �atwe.</p><p>��Co ten wielkolud tutaj robi, na Hades? � burkn�� jeden z nich.</p><p>��To ju� nied�ugo, te�ciu, prawda? � Dawus szepn�� mi do ucha.</p><p>��Na to wygl�da.</p><p>Stara�em si� wzi�� w gar�� i przygotowa� na to, co mnie czeka po drugiej stronie. Nigdy nie by�em �o�nierzem, ale lata temu walczy�em wraz z Metonem w jego pierwszej bitwie. By�o to pod Pistori�, gdzie sko�czy� �ycie Katylina. Zaledwie przed paroma miesi�cami by�em �wiadkiem ostatnich godzin obl�enia Brundyzjum i o ma�y w�os sam tam nie zgin��em. Mia�em mgliste poj�cie o czekaj�cym nas niebezpiecze�stwie, ale jak ka�dy �o�nierz, wyobra�a�em sobie inny scenariusz. Mo�e wszystko p�jdzie g�adko. Zaskoczymy Massylczyk�w nie przygotowanych, ich uwaga b�dzie zwr�cona na bij�cy w mur taran, dok�adnie wed�ug planu Treboniusza. Nie napotkamy �adnego powa�niejszego oporu i otworzymy bram� prawie bez walki. Treboniusz odb�dzie triumfalny wjazd i obejdzie si� bez krwawych jatek. Massylczycy zrozumiej� beznadziejno�� dalszej walki i z�o�� bro�. My z Dawusem zrzucimy zbroje, znikniemy w jakim� zau�ku i b�dziemy przeszukiwa� miasto, a� znajdziemy Metona, ca�ego i zdrowego, i zdumionego naszym pojawieniem si�. Skoro miasto padnie, jego misja b�dzie zako�czona, odda si� w r�ce Treboniusza, przedstawi dowody swej lojalno�ci wobec Cezara i wszystko si� dobrze sko�czy.</p><p>Ilu ludzi w tym tunelu pociesza�o si� w tej chwili r�wnie optymistycznymi wizjami przysz�ych godzin?</p><p>Buum! Du�y, twardy kawa� ziemi uderzy� mnie w g�ow�, a� zatoczy�em si� na stoj�cego przede mn� m�odzie�ca. Dawus schwyci� mnie za rami� i pom�g� z�apa� r�wnowag�.</p><p>I wtedy od przodu nadlecia� inny d�wi�k. W niczym nie przypomina� �omotu tarana. By� to ci�g�y i z ka�d� chwil� narastaj�cy ryk.</p><p>Zad�wi�cza�o mi w uszach. Zdawa�o mi si�, �e s�ysz� krzyki, ale uton�y one w nieustaj�cym huku i w owym przejmuj�cym groz� nowym ha�asie. Poczu�em na twarzy uderzenie ch�odnego wiatru. Knot w moim r�ku zosta� gwa�townie zdmuchni�ty, podobnie jak wszystkie inne. Ogarn�a nas najczarniejsza ciemno��. Wiatr nie ustawa�, nios�c zapach wody.</p><p>Teraz ju� wyra�nie us�ysza�em ludzkie krzyki, dziwacznie zniekszta�cone w tunelu i zlewaj�ce si� w jeden monstrualny j�k, jak wrzawa na widowni cyrku. Rozleg� si� g�o�ny trzask �amanych belek.</p><p>Zrobi�o mi si� gor�co. Serce zacz�o mi wali� w piersi. Odruchowo napi��em wszystkie mi�nie, wiedz�c i tak, �e na nic si� to nie zda.</p><p>I wtedy uderzy�a w nas �ciana wody.</p></section><section><title><p>Rozdzia� V</p></title><p>W okamgnieniu, szybciej ni� my�l, m�ody �o�nierz zosta� rzucony na mnie jak g�az z katapulty, a� mi zapar�o dech w piersiach. A potem wszystko ju� by�o tylko chaosem, og�uszaj�cym rykiem. Zupe�nie, jakbym sta� na zapadni, kt�ra nagle si� otworzy�a, ale zamiast spa��, zosta�em podrzucony w g�r�. Co� mnie �cisn�o od ty�u i podnios�o. W jaki� spos�b znalaz�em si� przyci�ni�ty do stropu tunelu, w jakiej� pustej jamie ponad rw�cym nurtem, zwr�cony do niego twarz�. Ciemno�� nie by�a absolutna; gdzie� niedaleko wci�� migota� pojedynczy p�omyk.</p><p>Tu� pod sob� zobaczy�em ciemne, l�ni�ce oczy przera�onego m�odego �o�nierza. Przywar� do mnie mocno, ale woda b�yskawicznie go otoczy�a i zala�a. Stara�em si� go przytrzyma�, ale nap�r pr�du i niesionych nim cia� i od�amk�w drewna by� zbyt wielki. Co� uderzy�o go w g�ow� tak silnie, �e ca�y si� wstrz�sn��. Oczy uciek�y mu gdzie� pod szeroko otwarte powieki. Wy�lizn�� si� z mego u�cisku i znikn��, poch�oni�ty przez �ywio�.</p><p>W niewyja�niony spos�b unosi�em si� tu� ponad powierzchni� wody jak gigantyczna wa�ka. W ciemnym nurcie miga�y mi przed oczyma i znika�y czyje� r�ce, nogi, twarze, po�yskuj�ce miecze, fragmenty zbroi przeplatane niezliczonymi kawa�kami drewna. Rw�ca woda p�yn�a, zdawa�o si�, bez ko�ca. Stopniowo jednak nurt zwalnia�, a� wreszcie zatrzyma� si� zupe�nie. S�ycha� by�o bulgotanie, uderzenia drobnych fal o �ciany tunelu, niewyt�umaczone skrzypni�cia, trzaski, t�pni�cia. Us�ysza�em te� znowu � dziwnie odmieniony, ni�szy i przyt�umiony � odg�os tarana wci�� atakuj�cego mury Massilii.</p><p>Na ko�cu dotar� do mnie jeszcze jeden d�wi�k, tak bliski, �e zdawa� si� niemal wydobywa� ze mnie samego. To Dawus dysza� mi ci�ko w ucho niczym biegacz, kt�remu lada moment mo�e p�kn�� serce.</p><empty-line/><p>Najdziwniejsze by�o to, �e wci�� �y�em. Zacz��em rozumie�, co si� sta�o. Na moment przed uderzeniem wody Dawus obj�� mnie z ty�u jedn� r�k�. Fala zbi�a nas z n�g, ale on z�apa� si� belki stropowej i w ten spos�b pr�d obr�ci� nas w g�r�. Wibracja od tarana poruszy�a tyle ziemi, �e w stropie utworzy�a si� wyrwa. Dawus zapar� si� w niej �okciami i stopami, nie wypuszczaj�c mnie z obj�cia i jeszcze jakim� cudem zachowuj�c nie zgaszony knot. M�j zi�� ju� nieraz wykaza� si� wielk� si�� i nadzwyczajnym refleksem. Jednak�e tak szybkie i celowe dzia�anie w obliczu tak nag�ej i pot�nej katastrofy wyda�o mi si� ponad ludzkie mo�liwo�ci. Kt�ry z bog�w uzna� za stosowne uratowa� mnie tym razem?</p><p>Kiedy zdo�ali�my wreszcie z�apa� oddech, Dawus wyszepta�:</p><p>���yjemy� Nie mog� w to uwierzy�!</p><p>Ale jak d�ugo jeszcze, pomy�la�em, gapi�c si� na czarn�, m�tn� wod� pod nami.</p><p>��Dawusie, chyba mo�esz mnie ju� pu�ci�.</p><p>Zwolni� u�cisk i ostro�nie zsun��em si� do wody. Dotkn��em stopami dna. Kiedy stan��em na palcach i wyci�gn��em dobrze szyj�, mog�em utrzyma� brod� tu� nad powierzchni�. Nasza jama w stropie dawa�a jedyn� ucieczk� przed wod�. Znalaz�szy poziom r�wnowagi, potop pozostawi� nam t� odizolowan� resztk� powietrza.</p><p>Dawus powoli poszed� w moje �lady. Sztuka polega�a na tym, by utrzyma� p�on�cy jeszcze knot nad wod�. Wsuwaj�c si� w wod�, narobi� fal, kt�re zala�y mi nos. Parskn��em kilka razy, zamruga�em powiekami, a w chwil� potem Dawus ju� sta� pewnie na dnie, trzymaj�c nasze �r�d�o �wiat�a bezpiecznie w g�rze. Jego he�m dotyka� szczytu jamy.</p><p>Kiedy min�� szok wywo�any sam� katastrof�, a po nim euforia z powodu jej prze�ycia, zacz��em zdawa� sobie spraw�, w jakim straszliwym po�o�eniu si� znale�li�my. Umkn�li�my �mierci w nurcie tylko po to, by stan�� oko w oko z inn�, jeszcze okropniejsz�. Ludzie, kt�rych porwa� pr�d, przynajmniej zgin�li szybko, bez zrozumienia grozy sytuacji. Przekl��em siebie w my�lach. Po co tu laz�em? Wiedzia�em, �e to szale�stwo, od chwili gdy ujrza�em przed sob� wej�cie do tunelu. Dlaczego pozwoli�em Dawusowi i�� ze mn�? Uczyni�em sw� jedyn� c�rk� wdow�. Massilia ju� poch�on�a �ycie Metona, a teraz zabierze i nasze.</p><p>��M�j knot jest zamoczony od do�u � oznajmi� Dawus. � Ju� si� d�ugo nie popali.</p><p>To b�dzie jeszcze straszniejsze: ogarnie nas ostateczna ciemno��, zostaniemy �ywcem pogrzebani, jak pot�piona westalka bez nadziei na ratunek. Zorientowa�em si� nagle, �e usta�o dudnienie tarana. Wie�� o zalaniu tunelu i fiasku operacji musia�a dotrze� do Treboniusza. Dalsze atakowanie muru straci�o sens, wie�� obl�nicz� z pewno�ci� teraz odtocz� z powrotem. W �wiecie nad nami bitwa by�a sko�czona.</p><p>��Co si� sta�o, te�ciu? To znaczy, sk�d ta woda?</p><p>��Nie wiem. Massylczycy musieli si� dowiedzie� o tunelu albo si� po prostu czego� domy�lali. By� mo�e wykopali zbiornik pod murem, co� w rodzaju wewn�trznej fosy. Musieliby przepompowa� do niej wod� z portu, ale oni maj� in�ynier�w r�wnie sprytnych jak Witruwiusz. Kiedy saperzy w ko�cu si� przekopali na wylot, woda run�a do �rodka. Przypuszczam, �e wszyscy ludzie w tunelu zgin�li.</p><p>��Pr�cz nas.</p><p>��Zgadza si� � powiedzia�em ponuro.</p><p>��Co teraz zrobimy?</p><p>Umrzemy, pomy�la�em. Potem spojrza�em mu w oczy i otrz�sn��em si�. Dawus nie zada� tego pytania machinalnie. On oczekiwa� ode mnie rozwi�zania. Ba� si�, lecz nie wpada� w rozpacz. Naprawd� spodziewa� si�, �e prze�yje, bo przecie� jego stary i m�dry te�� co� wymy�li. Jego si�a i refleks uratowa�y mi �ycie, a teraz ja musz� odp�aci� mu si� tym samym.</p><p>��Jak d�ugo potrafisz nie oddycha�? � spyta�em.</p><p>��Nie wiem.</p><p>��Do�� d�ugo, by dop�yn�� st�d do wyj�cia z tunelu?</p><p>��B�dziemy p�ywa�?</p><p>��No, i�� si� raczej nie da.</p><p>��Z powrotem?</p><p>Pokr�ci�em g�ow�.</p><p>��Za daleko. Na pewno bli�ej jest do drugiego otworu, tego w Massilii.</p><p>��A je�li droga jest zablokowana? S�ysza�em, jak belki si� �ami�. Je�eli strop si� zawali��</p><p>��Je�eli natrafimy na przeszkod�, b�dziemy musieli jako� si� przecisn��.</p><p>Dawus pomy�la� nad tym przez chwil�, po czym kiwn�� g�ow�. Przyjrza�em si� jego idealnie wykrojonemu nosowi, jasnym oczom i solidnemu podbr�dkowi. Moja c�rka uzna�a go za przystojnego, nie zwa�aj�c na jego nieskomplikowany umys�, i tak oto bez mojej zgody zosta� ojcem mego wnuka. To dziwne, pomy�la�em, �e ze wszystkich twarzy na �wiecie akurat jego b�dzie ostatni�, jak� w �yciu zobacz�. A jeszcze dziwniejsze, �e oto stoj� przed perspektyw� utoni�cia w norze wyrytej pod ziemi�. Zawsze najbardziej si� ba�em �mierci w topieli, ale nigdy bym si� nie spodziewa�, �e tego dnia i w tym miejscu w�a�nie z ni� si� spotkam oko w oko. Jestem kiepskim p�ywakiem. Dawus mo�e ma si�� i odpowiednio pojemne p�uca, aby dop�yn�� do wyj�cia, ale ja?</p><p>��Kiedy spr�bujemy? � zapyta�.</p><p>Trudno b�dzie porzuci� wzgl�dnie bezpieczn� jam�, dop�ki jeszcze pali� si� b�dzie �wiat�o. Je�li jednak b�dziemy czeka� na jego dopalenie si�, w ciemno�ci mog� straci� poczucie kierunku, nie m�wi�c ju� o zimnej krwi.</p><p>��Jak przy usuwaniu ciernia� � zacytowa�em znane przys�owie.</p><p>��Najlepiej zrobi� to szybko � doko�czy� Dawus. � Pop�yn� pierwszy, bo mo�e naprawd� b�dzie jaka� przeszkoda.</p><p>��Dobry pomys� � przytakn��em. Gdybym to ja ruszy� na czele, a nie da�bym rady, tylko bym mu zablokowa� drog�. � Zdejmiemy teraz zbroje, s� za ci�kie. Daj, potrzymam knot, kiedy ty b�dziesz zdejmowa� swoj�. Odwr�� si�, pomog� ci przy paskach.</p><p>Kiedy sko�czy�, odda�em mu knot i sam si� zabra�em do odpinania sprz�czek. Najgorzej by�o z nagolennikami. Musia�em si�gn�� nisko, staraj�c si� trzyma� g�ow� nad wod�. Dawus pom�g� mi w tym wydatnie, przytrzymuj�c mnie w pionowej pozycji.</p><p>��A co z mieczami? � spyta�.</p><p>Dotkn��em odruchowo w�asnej broni.</p><p>��Zachowamy je, mog� si� przyda�, �eby si� przez co� przebi�.</p><p>Ju� sama my�l o tym przepe�ni�a mnie zgroz�.</p><p>��A he�my?</p><p>��Te� je zatrzymamy dla ochrony g��w. Kto wie, na co mo�emy natrafi�?</p><p>Skin�� g�ow�. P�omie� zaczyna� z wolna przygasa�. Poczu�em nagle, �e mam �ci�ni�te gard�o.</p><p>��Dawusie, niejedno razem przeszli�my � powiedzia�em. � W Brundyzjum uratowa�e� mi �ycie�</p><p>��My�la�em, �e ty mi je uratowa�e�! � Dawus si� u�miechn��.</p><p>Nie dla niego jakie� tam sentymentalne ostatnie po�egnania�</p><p>��Pogadamy o tym p�niej, kiedy ju� si� wydob�dziemy z tego ba�aganu. My�lisz, �e w massylskich tawernach jeszcze maj� wino czy te� zabrak�o ju� go na skutek blokady? Jestem spragniony.</p><p>Dawus jakby mnie nie s�ysza�. Zacisn�� szcz�ki i zmru�y� oczy.</p><p>��Jeste� got�w, te�ciu?</p><p>Usi�owa�em zrobi� g��boki wdech, ale pier� mia�em jak zakut� w �elazn� obr�cz. Z trudem prze�kn��em �lin�.</p><p>��Got�w � potwierdzi�em.</p><p>Dawus wr�czy� mi knot. Nasze oczy spotka�y si� na jedno mgnienie, potem on si� odwr�ci� i znikn�� pod wod�. Wci�gn��em powietrze i odrzuci�em knot. Rozleg� si� kr�tki syk i zapad�a ciemno�� tak czarna, jakiej jeszcze nie widzia�em. Zamkn��em oczy i zanurzy�em si�. Zagarnia�em wod� r�kami, odpycha�em si� nogami, walcz�c z ogarniaj�cym mnie wra�eniem, �e wp�ywam w niesko�czon� czarn� przestrze�. Po chwili pod palcami wyczu�em �cian� tunelu. Pop�yn��em na o�lep wzd�u� niej.</p><p>Co� zimnego otar�o mi si� o twarz, a potem prze�lizn�o w�owym ruchem po piersi i brzuchu. Chwyci�em to r�k� i chcia�em odepchn��, ale nagle znalaz�em si� w dziwnym u�cisku czego� i twardego, i mi�kkiego. Najpierw zdziwi�o mnie to, a w nast�pnej sekundzie przerazi�o; by�o to cia�o kt�rego� z �o�nierzy. Szarpn��em si� w ty�, ale zapl�ta�em si� w jego bezw�adnych ko�czynach. Zacz��em wierzga� i wymachiwa� r�kami jak w napadzie histerii, p�ki trup nie wypu�ci� mnie z obj��, a potem rzuci�em si� przed siebie szale�czym zrywem. Dalej droga by�a wolna. S�ysza�em �omot w�asnego serca, zdawa�o mi si�, �e zaraz p�kn� mi p�uca, ale p�yn��em prawie bez wysi�ku. Po jakim� czasie uspokoi�em si� troch�, a moje ruchy sta�y si� bardziej miarowe: wymach n�g, zagarni�cie ramionami, cykl za cyklem. Zacz��em my�le�, �e jednak mi si� uda.</p><p>Uderzy�em g�ow� w co� twardego. He�m uchroni� mnie przed urazem, ale si�a uderzenia lekko mnie zamroczy�a. R�k� wymaca�em przed sob� poszarpany kikut z�amanej belki stropowej, ostry jak dzida. Co b�dzie, je�li reszta drogi naje�ona jest takimi przeszkodami? Wyobrazi�em sobie Dawusa, o tyle wi�kszego ode mnie i dlatego jeszcze bardziej nara�onego, jak miota si� bezsilnie, nadziany na taki wystaj�cy ostry pal, krwawi, blokuje tunel i uniemo�liwia mi przeci�ni�cie si� naprz�d. Obraz by� tak �ywy, �e przez moment zapragn��em zawr�ci�. By�o to jednak niemo�liwe. W takich ciemno�ciach nigdy bym nie odnalaz� tej jamy z powietrzem, kt�ra nas uratowa�a. Zamar�em w bezruchu, boj�c si� i ruszy� naprz�d, i p�yn�� z powrotem. Przed oczyma zacz�y mi ta�czy� jaskrawe plamki �wiat�a, kt�re zmienia�y si� w ludzkie twarze, anonimowe oblicza otaczaj�cych mnie zewsz�d trup�w, bliskie i gin�ce w dali. Czas si� jakby zatrzyma�. Ci�nienie w mych p�ucach wypar�o jednak na dalszy plan wszystko inne, nawet panik�. Wymach n�g, zagarni�cie r�kami, wymach n�g� pop�yn��em przed siebie najszybciej, jak mog�em, nie zwa�aj�c ju� na �adne potencjalne zagro�enia. Porusza�em si� tak szybko, �e wkr�tce dogoni�em Dawusa; dowiedzia�em si� o tym, kiedy jego stopa w wymachu kopn�a mnie zdrowo w g�ow�, na szcz�cie wci�� zabezpieczon� he�mem. Z trudem opanowa�em nag�y impuls, by z�apa� go za nog� i poci�gn�� do ty�u, wyprzedzi� i gna� ku powierzchni.</p><p>Po nast�pnym zagarni�ciu zamiast poczu� jak zwykle �cian� pod palcami, trafi�em w pr�ni�. Tunelu ju� nie by�o. Otworzy�em oczy. W g�rze przed sob� ujrza�em s�abe, wodniste �wiat�o. Na jego tle zamajaczy�a mi zniekszta�cona sylwetka Dawusa. Zobaczy�em, �e si� zatrzymuje i odwraca, jak skrzyd�ostopy Merkury zawieszony w powietrzu. Wyci�gn�� do mnie r�k�. Poda�em mu swoj�, a on j� z�apa� mocnym chwytem.</p><p>Si�y opu�ci�y mnie doszcz�tnie i Dawus jako� to wyczu�. Poci�gn�� mnie za sob� ku rosn�cemu kr�gowi �wiat�a. Przez chwil� widzia�em �wiat nad wod� oczami ryby przygl�daj�cej mu si� ze stawu. Widziani poprzez wod� ludzie stoj�cy na brzegu i wpatrzeni w d� mieli wyd�u�one, faluj�ce kszta�ty. Ich jasne szaty migota�y jak wielobarwne p�omyki.</p><p>W chwil� p�niej wyp�yn��em na powierzchni�. Jaskrawe �wiat�o zak�u�o mnie w oczy. Wessa�em chciwie powietrze w bezg�o�nej odwrotno�ci krzyku. Przede mn� Dawus pad� g�rn� po�ow� cia�a na brzeg, chwytaj�c powietrze rozpaczliwymi haustami. Omin��em go i wype�z�em z wody, nie chc�c ani chwili d�u�ej mie� z ni� kontaktu. Przewr�ci�em si� na plecy i zamkn��em oczy, czuj�c na twarzy ciep�y dotyk s�o�ca.</p></section><section><title><p>Rozdzia� VI</p></title><p>Musia�em straci� przytomno��, ale tylko na chwil�. Powoli si� ockn��em, wynurzaj�c si� z nie�wiadomo�ci w kakofoni� g�os�w m�wi�cych po grecku. By�y to g�osy starych ludzi, przekrzykuj�cych si� wzajemnie. Z wolna z tego chaosu wy�owi�em k��tni� dw�ch m�czyzn.</p><p>��Ale sk�d, na Hades, wzi�li si� ci dwaj?</p><p>��M�wi� ci, �e musieli zrobi� podkop. Widzia�em, jak to si� sta�o: wielkie b�ble w fosie, potem dziwaczny ss�cy odg�os, a potem wir. Zobacz, jak bardzo woda opad�a!</p><p>��Niemo�liwe! Gdyby przekopali tunel i zbiornik go zala�, jak mogliby przep�yn�� pod taki pr�d? To nie ma sensu. Niesamowite, jak oni tak nagle wypadli z wody!</p><p>��A ty by� wsz�dzie szuka� wyt�umaczenia religijnego. Za chwil� powiesz, �e to Artemida ich wyplu�a. M�wi� ci, �e zrobili podkop pod murem!</p><p>��Nie wygl�daj� mi na saper�w, na �o�nierzy zreszt� te�.</p><p>��Och, nie wygl�daj�? S� w he�mach, prawda? M�wi� wam, powinni�my ich zabi�!</p><p>��Zamknij si�, ty stary durniu! Przeka�emy ich �o�nierzom, kiedy si� tu zjawi�.</p><p>��Po co czeka�? My�lisz �e oni by si� zawahali przed wymordowaniem grupki starych Massylczyk�w plotkuj�cych na rynku?</p><p>��Wygl�daj� na nieszkodliwych.</p><p>��Nieszkodliwych? Maj� miecze u boku, idioto! Hej, pom�cie mi zabra� im bro�. Zdejmijcie im te� he�my.</p><p>Poczu�em, �e kto� mnie potr�ca, i us�ysza�em dochodz�cy z bliska chlupot wody.</p><p>��O, ten starszy si� budzi. Otwiera oczy!</p><p>Zamruga�em i podnios�em wzrok. Zobaczy�em nad sob� kr�g wpatrzonych we mnie starc�w. Niekt�rzy cofn�li si�, zaniepokojeni. Ich wyra�na konsternacja roz�mieszy�a mnie. Poczucie, �e �yj�, dzia�a�o na mnie jak wino.</p><p>��K���cie si� na zdrowie � powiedzia�em, szukaj�c w pami�ci greckich zwrot�w. � Byle tylko nie przysz�o wam do g�owy wrzuci� mnie tam z powrotem!</p><p>Moja greka zapewne nieco zardzewia�a, a m�j akcent musia� brzmie� nieokrzesanie, ale to chyba nie usprawiedliwia�o ataku, jaki nast�pi� po moich s�owach. Najbardziej bojowo usposobiony starzec, ten, kt�ry upiera� si� przy zabiciu nas na miejscu, zacz�� mnie ok�ada� lask�. By� chudy i ko�cisty, ale mia� zadziwiaj�co wiele si�y. Zas�oni�em g�ow� r�kami, a on zacz�� celowo mierzy� w moje �okcie.</p><p>��St�jcie! Przesta� natychmiast! � krzykn�� jaki� m�czyzna, kt�rego do tej pory nie s�ysza�em. � Niewolnicy, powstrzyma� tego okropnego starucha!</p><p>Napastnik cofn�� si�, wymachuj�c lask�, by odp�dzi� dw�ch p�nagich olbrzym�w, kt�rzy nagle wyro�li nade mn�. Starzec by� wyra�nie roze�lony.</p><p>��B�d� przekl�ty, Ofiarowany! Je�li twoi niewolnicy tkn� mnie cho�by palcem, donios� na ciebie do Rady!</p><p>��Och, tak? Zapominasz, starcze, �e jestem nietykalny! � G�os przyby�ego by� wysoki, ostry i nieprzyjemny.</p><p>��Na razie! Ale co b�dzie p�niej? Co, Ofiarowany? Kiedy przyjdzie czas sko�czy� z tob�, przysi�gam, �e osobi�cie kopn� ci� w ty�ek i str�c� ze Ska�y Ofiarnej!</p><p>W�r�d starc�w rozleg�y si� st�umione okrzyki przestrachu.</p><p>��Kalamitosie, posun��e� si� za daleko! � oburzy� si� jego adwersarz. � Bogini�</p><p>��Artemida opu�ci�a Massili�, je�eli tego dot�d nie zauwa�y�e�. I dobrze zrobi�a, skoro to nieszcz�sne miasto sta�o si� takie bezbo�ne! Cezar �cisn�� nas w swej pi�ci, a jakie rozwi�zanie widzi Rada? Wyznaczy�a ofiar�, kt�ra ma wzi�� na siebie grzechy Massilii! I teraz my, g�oduj�cy obywatele, mo�emy sobie uschn��, podczas gdy ten strach na wr�ble tyje z ka�dym dniem! � Starzec nazwany Kalamitosem cisn�� sw� lask� na ziemi� z tak� si��, �e p�k�a na p�, po czym oddali� si�, kipi�c z gniewu.</p><p>��O, b�ogos�awiona Artemido! Stary dure� nic nie mo�e poradzi�, �e jest paskudny i ma fatalne maniery, ale po co zaraz blu�ni�?</p><p>Wykr�ci�em szyj�, by zobaczy� mego wybawc�, i przekona�em si�, �e jego g�os dochodzi ze stoj�cej opodal lektyki trzymanej przez tragarzy.</p><p>��Niewolnicy! � pad�a nowa komenda. � Podnie�� tych dw�ch ludzi i wsadzi� ich do lektyki obok mnie!</p><p>Niewolnicy zerkn�li na mnie z pow�tpiewaniem. Jeden z nich wzruszy� ramionami i rzek�:</p><p>��Panie, nie wiem, czy tragarze dadz� rad� nie�� was trzech. Ten du�y wygl�da na okropnie ci�kiego. Nie wiem nawet, czy jeszcze �yje.</p><p>Przewr�ci�em si� zaniepokojony na bok w stron� Dawusa. Le�a� na plecach bez ruchu, blady, z zamkni�tymi oczami. Ku mej nieopisanej uldze po chwili otworzy� je jednak i zakaszla�.</p><p>��Je�li to dla was za du�y ci�ar, to b�dziesz musia� pobiec do domu i sprowadzi� wi�cej niewolnik�w � powiedzia� m�j nieznany protektor g�osem jeszcze bardziej chropawym z irytacji.</p><p>��Zaczekaj, Ofiarowany!</p><p>Spokojniejszy z dw�ch starc�w, kt�rzy si� o mnie k��cili, post�pi� w nasz� stron�.</p><p>��Nie mo�esz tak odej�� z tymi lud�mi, jak gdyby nigdy nic. Przybyli tu spoza miasta. Ten tutaj m�wi� po grecku z rzymskim akcentem. Pomimo blu�nierstwa Kalamitos mia� racj� co do jednego: oni mog� by� niebezpieczni. Kto wie, czy nie s� nas�anymi zab�jcami albo szpiegami. Musimy przekaza� ich �o�nierzom.</p><p>��Nonsens! Czy� nie jestem Ofiarowanym, wybranym przez kap�an�w Artemidy i zatwierdzonym przez Wielk� Rad�? Przez ca�y czas trwania kryzysu wszystkie dary bog�w nale�� do mnie i mog� nimi dysponowa� wed�ug w�asnego uznania. To obejmuje tak�e ryby wyrzucone na brzeg� niniejszym wi�c zabieram te dwa rybska. Nie mam w�tpliwo�ci, �e wyrzuci�a je na ten uformowany ludzk� r�k� brzeg sama Artemida. Ten du�y wygl�da wr�cz na wieloryba!</p><p>��On zwariowa�! � mrukn�� jeden ze starc�w.</p><p>��Ale wed�ug prawa mo�e mie� racj� � zareplikowa� inny. � Dary bog�w istotnie nale�� do Ofiarowanego�</p><p>Podczas gdy starzy Massylczycy spierali si� mi�dzy sob�, silne r�ce niewolnik�w unios�y mnie z ziemi. Nie by�em w stanie ani im si� przeciwstawi�, ani pom�c. Ponie�li mnie jak martwego. Zerkaj�c raz po raz, stara�em si� zorientowa� w okolicy. Znajdowali�my si� w naro�niku miasta. Wysoko nad nami pi�trzy�y si� mury obronne, jak�e inaczej wygl�daj�ce tu ni� od zewn�trz: ci�gn�y si� wzd�u� nich platformy dla obro�c�w po��czone licznymi schodami, u ich podn�a za� zobaczy�em na p� opr�niony rezerwuar, z kt�rego si� wynurzyli�my. Niedaleko od nas dostrzeg�em odlan� z br�zu bram� otoczon� dwiema wie�ami � g��wny wjazd do miasta. Zaraz za ni� mur skr�ca� pod ostrym k�tem; po drugiej stronie musia� znajdowa� si� port, nad murem zobaczy�em bowiem szczyty maszt�w okr�towych.</p><p>Niewolnicy nie�li mnie w stron� lektyki, kt�ra sta�a na pustym, du�ym placu s�siaduj�cym z bram�. Okalaj�ce go budynki wygl�da�y na opuszczone, mia�y pozamykane okiennice, sklepy na parterach te� zamkni�te by�y na g�ucho. Opr�cz tragarzy nie by�o wida� �ywej duszy. Rozsun�y si� przede mn� zielone zas�ony, a po chwili spocz��em na mi�kkich, zielonych poduszkach. Naprzeciwko mnie rozparty wygodnie siedzia� m�j wybawca. Ubrany by� w zielony chiton w takim samym odcieniu jak poduszki i zas�ony lektyki. Stanowczo za wiele tej zieleni, pomy�la�em skonsternowany. Chude nogi nieznajomego wydawa�y si� za d�ugie; musia� zgi�� mocno kolana, �eby zrobi� mi miejsce. By� t�gi w pasie, ale twarz mia� wychud��. Okala�y j� jasne, nieco przerzedzone w�osy. W�ska, zbita w pasemka broda podkre�la�a ostro�� podbr�dka.</p><p>W chwil� potem nast�pna dw�jka niewolnik�w przyd�wiga�a Dawusa. Posun��em si� troch�, robi�c dla niego miejsce. Bez sprzeciwu pozwoli� si� u�o�y� obok mnie i rozgl�da� si� dooko�a przekrwionymi oczami. Nieznajomego zdawa� si� bawi� nasz widok. Jego cienkie wargi wykrzywi�y si� w u�miechu, a i w oczach pojawi�y si� weso�e ogniki.</p><p>��Witajcie w Massilii, kimkolwiek jeste�cie!</p><p>Klasn�� w r�ce i lektyka si� unios�a. Poczu�em, �e robi mi si� s�abo. Nieznajomy zauwa�y� to i rzek�:</p><p>��Nie przejmuj si� i zwymiotuj, je�li musisz. Postaraj si� zrobi� to na zewn�trz, ale jak ci si� nie uda, nie ma problemu. Je�li zabrudzisz par� poduszek, po prostu je wyrzuc�.</p><p>Z trudem prze�kn��em �lin�.</p><p>��Przejdzie mi � mrukn��em.</p><p>��Och, nie powstrzymuj si�! � doradzi�. � Cz�owiek nigdy nie powinien hamowa� naturalnych odruch�w swego cia�a. Tego si� przynajmniej nauczy�em przez ostatnie par� miesi�cy.</p><p>Dawus z wolna wr�ci� do siebie. Usiad� wyprostowany i zapyta�:</p><p>��Te�ciu, gdzie my jeste�my?</p><p>Odpowiedzia� za mnie nasz gospodarz.</p><p>��Jeste�cie w najpodlejszym mie�cie na �wiecie, m�ody cz�owieku, a przybyli�cie tu w najgorszym czasie w jego historii. Wiem co� o tym; tu si� urodzi�em i tu umr�. Zazna�em i dostatku, i biedy, rado�ci i goryczy. Szczerze m�wi�c, najwi�cej by�o biedy i goryczy. Teraz jednak, w swej ostatniej godzinie, moje miasto mi wybacza, a ja wybaczam jemu. Wymieniamy si� jedynymi rzeczami, jakie mamy do dania. Jego ostatnie bogactwa za moje ostatnie dni.</p><p>��Jeste� filozofem? � spyta� Dawus, marszcz�c czo�o.</p><p>M�czyzna si� roze�mia�, cho� w moich uszach zabrzmia�o to bardziej jak odg�os kosy tn�cej g�st� traw�.</p><p>��Nazywam si� Hieronimus � rzek�, jakby chcia� zmieni� temat. � A wy?</p><p>��Gordianus � przedstawi�em si� kr�tko.</p><p>��Ach, wi�c Rzymianin, jak podejrzewa� ten staruch.</p><p>��A to jest Dawus.</p><p>��Imi� jak dla niewolnika.</p><p>��Jest wyzwole�cem i moim zi�ciem. Dok�d nas zabierasz?</p><p>��Do mego grobu.</p><p>��Do grobu? � Otworzy�em szeroko oczy, pewien, �e zawodzi mnie moja greka.</p><p>��Tak powiedzia�em? Mia�em na my�li m�j dom oczywi�cie. Po��cie si� teraz spokojnie i odpoczywajcie. Ze mn� jeste�cie bezpieczni.</p><empty-line/><p>Od czasu do czasu udawa�o mi si� co� dojrze� przez szpar� mi�dzy zas�onami. Z pocz�tku jechali�my szerok� g��wn� ulic�. Nie widzia�em ani jednego otwartego sklepu, ulica te� by�a pusta jak wymi�t�, dzi�ki czemu posuwali�my si� w dobrym tempie. Potem skr�cili�my w labirynt mniejszych ulic, coraz w�szych i stopniowo pn�cych si� pod g�r�. Tragarze wprawnie utrzymywali lektyk� w poziomym po�o�eniu, ale trudno by�o nie odczu� ostrych zakr�t�w drogi wspinaj�cej si� zakosami po zboczu. Wreszcie lektyka zako�ysa�a si� lekko i stan�a.</p><p>��Jeste�my w domu! � obwie�ci� Hieronimus.</p><p>Z�o�y� swe odn�a i wysun�� si� z kabiny z leniw� gracj� przekarmionego patyczaka.</p><p>��Potrzebujecie pomocy przy wysiadaniu? � rzuci� do mnie przez rami�.</p><p>��Nie� � odpar�em, staj�c na ziemi na dr��cych nogach.</p><p>Dawus wysiad� zaraz za mn� i po�o�y� mi r�k� na ramieniu, aby podtrzyma� mnie czy siebie?</p><p>��Nie mam poj�cia, w jaki spos�b znale�li�cie si� w mie�cie, ale najwyra�niej by�o to dla was ci�kie prze�ycie. � Hieronimus obrzuci� nas badawczym spojrzeniem. � Co by wam pomog�o? Jedzenie? Wino? Ach, po waszych minach widz�, �e to drugie. Chod�cie wi�c, napijemy si� razem. I to nie �adnego miejscowego cienkusza! B�dziemy pili to samo, co pija si� w Rzymie. Chyba zosta�o mi jeszcze troch� dobrego falerna.</p><p>Dom by� zbudowany w stylu rzymskim. Mia� niewielki westybul i atrium otwieraj�ce si� na pozosta�� cz�� budynku. Jego w�a�ciciel musia� by� zamo�nym cz�owiekiem; �ciany pokryte by�y dobrej jako�ci farb�, a sadzawk� w atrium wy�o�ono efektown� mozaik� z Neptunem (a raczej, skoro byli�my w greckim mie�cie, Posejdonem). Za eleganck� jadalni� po�o�on� w samym sercu domu zobaczy�em ogr�d otoczony perystylem z czerwonymi i niebieskimi kolumnami.</p><p>��Usi�dziemy w ogrodzie? Nie, raczej na dachu � zasugerowa� Hieronimus. � Uwielbiam chwali� si� widokiem.</p><p>Poszli�my za nim po schodach na taras dachowy. Wysokie drzewa rosn�ce z trzech stron domu dawa�y cie� i poczucie prywatno�ci, ale od strony morza rozpo�ciera� si� niczym nie zak��cony i rzeczywi�cie wspania�y widok. Stwierdzi�em, �e posiad�o�� mie�ci si� na grzbiecie �a�cucha wzg�rz biegn�cego przez miasto. Tu� pod nami teren obni�a� si� raptownie, ukazuj�c g�st� mozaik� dach�w ni�ej po�o�onych domostw, tworz�cych gigantyczne stopnie opadaj�ce ku miejskim murom. Za murami rozci�ga�a si� b��kitna przestrze� morza, odci�ta na horyzoncie od lazuru nieba wa�em bia�ych, k��biastych chmur. Po lewej wida� by�o fragment portu i nier�wn� lini� skalistego brzegu. Naprzeciwko wylotu zatoki portowej stercza�y z wody wyspy, za kt�rymi sta�y na kotwicach okr�ty Cezara. Os�oniwszy oczy d�oni� przed jaskrawym s�o�cem, dostrzeg�em dzi�b jednego z nich wygl�daj�cy zza najdalszej z wysp. Okr�t widziany z tej odleg�o�ci by� zaledwie miniaturk�, ale w przejrzystym powietrzu wyra�nie by�o wida� rzucaj�ce d�ugie cienie sylwetki marynarzy.</p><p>��Tak, flota Cezara jest na posterunku. � Hieronimus pod��y� wzrokiem za moim spojrzeniem. � My�l�, �e si� schowali za wyspami, ale my ich widzimy, a kuku! � Zatrzepota� palcami w kokieteryjnym pozdrowieniu i roze�mia� si� z w�asnego �artu, jakby zdawa� sobie spraw�, �e taka dziecinada nie pasuje do wyrytych cierpieniem zmarszczek, jakimi pokryta by�a jego twarz. � Mieli�cie okazj� przygl�da� si� tej morskiej bitewce, kt�r� tu stoczono jaki� czas temu? Nie? Warto by�o to widzie�, powiadam wam. Ludzie obsiedli mury ca�ym t�umem, �eby j� obserwowa�, ale ja tu mia�em najlepszy punkt widokowy. Katapulty strzelaj�ce pociskami, ogie� trawi�cy pok�ady, krew w wodzie! Dziewi�� naszych okr�t�w straconych. Dziewi�� z siedemnastu� katastrofa! Jedne zatopione, inne zdobyte przez Cezara. C� to by�o za upokorzenie dla Massilii! Nie umiem wam opisa�, jak dobrze si� bawi�em. � Patrzy� przez chwil� ponuro na spokojny teraz szmat wody, na kt�rym rozegra�a si� bitwa, po czym odwr�ci� si� do mnie. � Ale obieca�em wam wino! Siadajcie tutaj. Te krzes�a s� zrobione z importowanego terebintu. Podobno nie powinno si� ich zostawia� na dworze, ale co mi tam!</p><p>Rozsiedli�my si� na nas�onecznionym tarasie i niewolnik przyni�s� wino. Pochwali�em gatunek, bez w�tpienia dobry falern. Hieronimus nalega�, bym pi� wi�cej, a ja wbrew zdrowemu rozs�dkowi przysta�em na to. Po drugim kubku Dawus zasn�� na siedz�co.</p><p>��Biedaczysko musia� by� wyczerpany � zauwa�y� gospodarz.</p><p>��Omal dzisiaj nie zgin�li�my.</p><p>��Dobrze, �e si� tak nie sta�o, bo inaczej musia�bym pi� sam.</p><p>Spojrza�em na niego bystro� w ka�dym razie na tyle, na ile potrafi�em po trzech kubkach nie rozcie�czonego falerna. Jak dot�d nie zada� ani jednego pytania o nas, nie zainteresowa� si�, kim jeste�my, jak si� dostali�my do miasta i po co tu przybywamy. Jego brak ciekawo�ci by� dla mnie zagadk�. By� mo�e, pomy�la�em, go�� jest po prostu cierpliwy i zwleka, pozwalaj�c mi doj�� do siebie.</p><p>��Dlaczego przyszed�e� nam z pomoc�? � spyta�em.</p><p>��G��wnie dlatego, by zrobi� na z�o�� tym staruchom, kt�rzy wysiaduj� na rynku. Tym, kt�rzy ci� kopali i dyskutowali o tobie jak o rybie, kt�r� trzeba wypatroszy�.</p><p>��Znasz ich?</p><p>U�miechn�� si� sm�tnie.</p><p>��Tak, zna�em ich przez ca�e �ycie. Kiedy by�em ch�opcem, oni byli m�ami w kwiecie wieku, bardzo pewnymi siebie, przekonanymi o w�asnej wa�no�ci. Teraz ja jestem m�czyzn�, a oni starcami, kt�rzy z braku lepszego zaj�cia snuj� si� po placu ca�ymi dniami, sypi�c oszczerstwami i obgaduj�c wszystkich innych. Teraz rynek jest zamkni�ty, w sklepach nie pozosta�o nic na sprzeda�, ale oni wci�� tu przy�a��, dzie� po dniu. � Zn�w si� u�miechn��. � Lubi� tu wpada� czasami tylko po to, aby ich dra�ni�.</p><p>��Dlaczego?</p><p>��Widzisz, oni �le mnie traktowali. Ja te� sp�dza�em kiedy� ca�e dnie na rynku� kiedy nie mia�em dachu nad g�ow�. Ten stary cymba� Kalamitos by� najgorszy. Odk�d zacz�y si� braki w zaopatrzeniu, zrobi� si� jeszcze wi�kszym dziwakiem. Ale mia�em uciech�, widz�c go tak zdenerwowanego, �e a� z�ama� swoj� lask�! Jak pomy�l�, ile razy ni� oberwa�em�</p><p>��Nie rozumiem. Kim ty jeste�? S�ysza�em, jak nazywaj� ci� ofiarowanym, a Kalamitos grozi�, �e na ciebie doniesie Radzie. Kim oni s�?</p><p>Hieronimus zapatrzy� si� ponuro w morze, a po d�ugiej chwili klasn�� w d�onie.</p><p>��S�u�ba! Je�li mam opowiada� historie, a m�j nowy przyjaciel Gordianus ma ich s�ucha�, to b�dzie nam potrzeba du�o wina.</p></section><section><title><p>Rozdzia� VII</p></title><p>��Co wiesz o Massilii? � zapyta� Hieronimus.</p><p>���e jest bardzo, bardzo daleko od Rzymu � odrzek�em, czuj�c nag�e uk�ucie t�sknoty. Pomy�la�em o Bethesdzie i Dianie, i o moim domu na Palatynie.</p><p>��Ale jeszcze zbyt blisko! Cezar wadzi si� z Pompejuszem, a Massilia obrywa ciosy. Pyta�em, co wiesz o samym mie�cie, jak jest zorganizowane, kto w nim rz�dzi?</p><p>��W�a�ciwie to nic nie wiem. To stara grecka kolonia, prawda? Miasto-pa�stwo. Istnieje od czas�w Hannibala.</p><p>��Jest o wiele starsze! Massilia by�a ju� ruchliwym portem, kiedy Romulus �y� w chacie nad Tybrem.</p><p>��Prastara historia. � Wzruszy�em ramionami. � Wiem, �e Massilia stan�a po stronie Rzymu w wojnie z Kartagin� i �e od tamtej pory oba miasta zawsze pozostawa�y w sojuszu. Wiem te�, �e nie macie kr�la. My�l�, �e miastem rz�dzi jaka� wybieralna instytucja. W ko�cu to wy, Grecy, wynale�li�cie demokracj�.</p><p>��Wynale�li�my i szybko zarzucili�my. Massili� rz�dzi timokracja. Wiesz, co to znaczy?</p><p>��Rz�dy bogatych. � Zaczyna�em czu� si� coraz pewniej w grece.</p><p>��Rz�dy bogatych dla bogatych. Arystokracja pieni�dza, a nie z urodzenia. Mo�na si� tego spodziewa� po mie�cie stworzonym przez kupc�w.</p><p>��W takim miejscu kiepsko jest by� biednym � zauwa�y�em.</p><p>��Ano, kiepsko. � Hieronimus utkwi� spojrzenie w swoim kubku. � Massili� rz�dzi Timouchoi, Wielka Rada, cia�o z�o�one z sze�ciuset cz�onk�w, kt�rzy piastuj� t� godno�� do�ywotnio. Wakaty powstaj� dopiero, gdy kto� z nich umiera, ale to oni sami nominuj� nowych kandydat�w i na nich g�osuj�.</p><p>��Instytucja samowystarczalna. � Skin��em g�ow� ze zrozumieniem. � Absolutna izolacja.</p><p>��O, tak, Wielka Rada wyznaje zasad� podzia�u na �nas� i �ich�. Tych, co nale�� do kr�gu, i tych spoza niego. Trzeba by� bogatym, �eby wej�� w jej poczet, ale pieni�dze to nie wszystko. Rodzina kandydata musi wykaza� si� posiadaniem massylskiego obywatelstwa od trzech pokole�, a on sam powinien mie� dzieci. Korzenie w przesz�o�ci, stawka na przysz�o��, a tu i teraz bardzo du�o z�ota.</p><p>��Jakie� to konserwatywne � zauwa�y�em. � Nic dziwnego, �e tutejszy system tak si� podoba Cyceronowi. Ale czy nie ma tu zgromadzenia ludowego jak w Rzymie, gdzie posp�lstwo mo�e doj�� do g�osu? Nie ma sposobu, aby zwykli ludzie mogli przynajmniej da� upust swojemu rozgoryczeniu?</p><p>Hieronimus pokr�ci� g�ow�.</p><p>��Massilia jest rz�dzona wy��cznie przez Rad�. Z sze�ciuset jej cz�onk�w wybierana jest Rada Pi�tnastu, kt�ra zajmuje si� og�ln� administracj�. Z tych pi�tnastu trzech odpowiada za codzienne sprawy miasta. Jeden z nich jest wybierany pierwszym timouchosem, co w du�ym przybli�eniu mo�e przypomina� wasz konsulat: g��wny urz�dnik miejski w czasie pokoju i najwy�szy dow�dca wojskowy w czasie wojny. Rada ustanawia prawa, utrzymuje porz�dek, organizuje rynki, ustala zasady pracy bank�w, prowadzi s�dy, najmuje zaci�ne wojska, wyposa�a flot�. Trzymaj� miasto w gar�ci w spos�b absolutny. � Jak gdyby dla zademonstrowania tego zacisn�� palce na swym kubku tak mocno, �e k�ykcie mu zbiela�y, a wyraz jego oczu mnie zaniepokoi�.</p><p>��A jakie jest twoje miejsce w tym schemacie? � spyta�em cicho.</p><p>��Kto� taki jak ja w og�le nie ma swojego miejsca. Och, teraz oczywi�cie mam. Jestem Ofiarowanym.</p><p>U�miechn�� si�, ale jego g�os by� pe�en goryczy. Zawo�a� znowu o wino i s�udzy przynie�li nowe flaszki falerna. Taka go�cinno�� w obl�onym mie�cie wyda�a mi si� przesadn� rozrzutno�ci�. Po chwili Hieronimus podj�� w�tek:</p><p>��Pozw�l, �e ci to wyja�ni�. M�j ojciec by� w Wielkiej Radzie. On pierwszy w naszej rodzinie wzni�s� si� tak wysoko. Zosta� nominowany tu� po moich narodzinach. Po kilku latach awansowa� do Pi�tnastki. By� jednym z najm�odszych jej cz�onk�w w historii. Musia� by� bardzo ambitnym cz�owiekiem, �eby tak szybko zaj�� tak daleko, wyprzedzaj�c ludzi z bogatszych i starszych od naszego rod�w. Jak sobie mo�esz wyobrazi�, byli w Radzie tacy, kt�rzy mu zazdro�cili i uwa�ali, �e przyw�aszczy� sobie godno�ci, kt�re im si� nale�a�y. By�em jego jedynym dzieckiem. Wychowywa�em si� w domu podobnym do tego, stoj�cym tu, na szczycie, w dzielnicy starych fortun. Widok z naszego dachu by� jeszcze pi�kniejszy ni� ten. A mo�e to tylko nostalgia tak go upi�kszy�a? Wida� by�o stamt�d ca�� Massili�, port wype�niony statkami, b��kitne morze a� po daleki horyzont� Wszystko to b�dzie twoje, powiedzia� mi kiedy� ojciec. Musia�em by� wtedy bardzo ma�y, pami�tam bowiem, �e podni�s� mnie, posadzi� sobie na ramionach i okr�ci� si� dooko�a. Wszystko to b�dzie twoje�</p><p>��Sk�d tw�j ojciec wzi�� pieni�dze? � spyta�em.</p><p>��Z handlu.</p><p>��Jakiego handlu?</p><p>��Wszelkie bogactwo w Massilii pochodzi z handlu niewolnikami i winem. Galowie przywo�� niewolnik�w rzek� Rodan na sprzeda� do Italii. Italskie statki dostarczaj� z Ostii i Neapolis wino dla Gal�w. To handel wymienny, a Massilia w nim po�redniczy, zapewnia statki i pobiera prowizj�. To podstawa ca�ej zamo�no�ci miasta. Nasz� fortun� zapocz�tkowa� m�j pradziadek, dziadek j� powi�kszy�, a ojciec pomno�y�. Posiada� wiele statk�w. A potem przysz�y z�e czasy. By�em jeszcze bardzo m�ody i niewiele wiedzia�em o interesach ojca. Powiedzia� mej matce, �e zosta� zdradzony przez innych, oszukany przez ludzi z timouchoi, kt�rych uwa�a� za swych przyjaci�. Musia� sprzedawa� statki jeden po drugim, by sp�aci� wierzycieli, ale to nie wystarczy�o. Potem sp�on�� doszcz�tnie nasz magazyn niedaleko portu. Wrogowie ojca oskar�yli go o celowe podpalenie dla zniszczenia ksi�g i uchylenia si� od sp�aty d�ug�w. Ojciec zaprzeczy�� � Hieronimus przerwa� na d�ug� chwil�. � Gdybym tylko by� cho� troch� starszy, zdolny zrozumie� to wszystko, co si� dzia�o! Nigdy ju� nie poznam prawdy. Nie dowiem si�, czy m�j ojciec rzeczywi�cie sam by� winien swej ruiny, czy to inni go zniszczyli. Nie zna� prawdy to bolesna rzecz.</p><p>��Co si� z nim sta�o?</p><p>��Zosta� zawieszony w prawach cz�onka Rady Pi�tnastu i timouchoi wszcz�li post�powanie w celu usuni�cia go.</p><p>��Wniesiono oskar�enie o przest�pstwo?</p><p>��Nie! By�o znacznie gorzej. On straci� wszystkie pieni�dze, nie rozumiesz? W Massilii nic nie jest wi�kszym skandalem. Co liczy si� najbardziej dla Rzymianina?</p><p>��Chyba jego godno��.</p><p>��No, to sobie wyobra� Rzymianina odartego z ca�ej godno�ci, a mo�e co� zrozumiesz. Bez fortuny cz�owiek jest tu niczym. Mie� bogactwo i je straci�, to si� mo�e przytrafi� tylko najgorszym z ludzi, komu� tak nikczemnemu, �e nie podoba� si� bogom. Takiego cz�owieka trzeba odtr�ci�, gardzi� nim, opluwa� go.</p><p>��Co si� wi�c sta�o z twoim ojcem?</p><p>��Mamy w Massilii pewne prawo. Wyobra�am sobie, �e zosta�o uchwalone w�a�nie dla takich jak on. Samob�jstwo jest zabronione, a na rodzin� samob�jcy nak�ada si� kar� chyba �e wcze�niej poprosi on Rad� o pozwolenie.</p><p>��Pozwolenie na odebranie sobie �ycia?</p><p>��Tak. M�j ojciec z�o�y� tak� pro�b�. Wielka Rada podesz�a do niej jak do kolejnego zwyk�ego interesu. Oszcz�dzi�o im to zak�opotania z powodu konieczno�ci wydalenia go. Zgody udzielono jednog�o�nie. Byli nawet tacy uprzejmi, �e dostarczyli mu dawk� cykuty. On jednak jej nie za�y�.</p><p>��Nie?</p><p>��Wybra� trudniejsz� drog�. Sp�jrz tam, gdzie l�d styka si� z morzem; widzisz t� skaln� iglic� wyrastaj�c� z muru miejskiego? Jest tak masywna, �e musieli j� omin��, buduj�c fortyfikacje.</p><p>Ska�a by�a zupe�nie naga, jej szczyt biela� na tle b��kitu nieba.</p><p>��Widz�.</p><p>��Jej oficjalna nazwa to Ska�a Ofiarna. Czasem ludzie m�wi� o niej Ska�a Samob�jc�w. Je�li jeste� do�� zwinny, mo�esz si� na ni� wspi�� ze szczytu muru. A kto� w naprawd� dobrej kondycji mo�e wdrapa� si� na ni� od samej podstawy, wcale nie korzystaj�c z muru. Nie jest taka stroma, jak si� wydaje, i daje sporo punkt�w oparcia. Kiedy ju� jednak dotrzesz na szczyt, jest to przera�aj�ce miejsce. Widok znad kraw�dzi przyprawia o zawr�t g�owy: d�uga, pionowa �ciana opadaj�ca wprost w morze. Kiedy wiatr wieje w plecy, ledwo mo�na si� tam utrzyma�.</p><p>��I tw�j ojciec stamt�d skoczy�?</p><p>��Pami�tam tamten ranek wyra�nie. Dzie� wcze�niej jego pro�ba zosta�a przyj�ta. Ubra� si� na czarno i wyszed� z domu bez s�owa. Moja matka p�aka�a i rwa�a w�osy z g�owy, ale nie pr�bowa�a i�� za nim. Wiedzia�em, dok�d zmierza. Wyszed�em na dach i patrzy�em. Widzia�em, jak dotar� do podstawy ska�y. Zebra� si� tam spory t�um, by obserwowa�, jak si� wspina. Z mojego miejsca wydawa� si� taki ma�y� czarna figurka pe�zn�ca po bia�ej skale. Kiedy dotar� na szczyt, nie zawaha� si�. Nawet si� nie zatrzyma�. Przekroczy� kraw�d� i znikn��. W jednej chwili tam by�, w nast�pnej ju� go nie widzia�em. Matka patrzy�a z okna pode mn�. Kiedy znikn��, krzykn�a.</p><p>��Straszne � powiedzia�em. Z wieloletniego przyzwyczajenia przesiewa�em w my�lach niejasne szczeg�y opowiadania. � Co si� sta�o z cykut�?</p><p>Ledwo zada�em to pytanie, a ju� sam si� domy�li�em.</p><p>��Na drugi dzie� wierzyciele przybyli, by nas wyrzuci� z domu. Matka nigdy by tego nie znios�a. Znale�li j� w ��ku, le��c� spokojnie jak we �nie. Z�ama�a prawo, wypijaj�c cykut� przeznaczon� dla ojca. Na dodatek zmiesza�a j� z winem, a kobietom prawo kategorycznie zabrania jego picia. Nikomu jednak nie zale�a�o, by j� o cokolwiek oskar�a�. Nie by�o ju� nic do skonfiskowania ani nikogo do ukarania poza mn�. My�l�, �e wed�ug nich zosta�em ju� dostatecznie ukarany za grzechy moich rodzic�w. � Westchn�� g��boko. � Czasami mam jej za z�e, �e ze mn� nie zosta�a. Jemu zreszt� te�. Ale nie mog� ich obwinia�. Ich �ycie straci�o sens.</p><p>��Jaki by� potem tw�j los?</p><p>��Przez jaki� czas przekazywali mnie sobie z niech�ci� krewni, ale dla wszystkich by�em przekl�ty. Nie chcieli mnie w swoich domach z obawy, by przekle�stwo nie dosi�g�o ich samych. Na pierwsz� oznak� k�opot�w� po�ar w kuchni, choroba dziecka, niepowodzenie w interesach� wyrzucali mnie, a� w ko�cu zabrak�o mi krewnych. Rozgl�da�em si� za prac�. M�j ojciec zapewni� mi dobrych nauczycieli. Zna�em filozofi�, matematyk�, �acin�. Wiedzia�em zapewne wi�cej o interesach, ni� mi si� wydawa�o, mimochodem ucz�c si� od ojca. Jednak nikt z timouchoi nie chcia� mnie zatrudni�. My�la�by�, �e kt�ry� z tych wygnanych Rzymian, kt�rzy co chwila zjawiaj� si� w Massilii, znalaz�by dla mnie zaj�cie, ale i oni nie chcieli mie� ze mn� nic wsp�lnego, boj�c si� zadrze� z Rad�. Od czasu do czasu udawa�o mi si� popracowa� jako najzwyklejszy robotnik. Nie jest to �atwe dla wolnego cz�owieka. Zbyt wielu jest wsz�dzie niewolnik�w, kt�rzy wykonaj� tak� sam� prac� za darmo. Nie mog� powiedzie�, by mi si� powiod�o w jakiejkolwiek dziedzinie poza utrzymaniem si� przy �yciu. By�y lata, �e i to ledwo mi si� udawa�o. Nosi�em wyrzucone przez innych �achmany, jad�em ich odpadki. Prze�kn��em wstyd i zacz��em �ebra�. Przez d�ugi czas nie mia�em dachu nad g�ow�. S�o�ce i wiatr wyprawi�y mi sk�r� jak garbarze; nawet mi si� to przyda�o, bo twarda sk�ra dobrze mi s�u�y�a, kiedy ludzie w rodzaju starego Kalamitosa ok�adali mnie lask�, nazywaj�c w��cz�g�, ladaco, paso�ytem, synem wykl�tego ojca i bezbo�nej matki.</p><p>��Czy ten Kalamitos nale�y do Rady?</p><p>��Na Artemid�, nie! �aden z tej bandy staruch�w nie jest bogaty. To r�wie�nicy mojego ojca, kt�rzy nigdy wiele nie znaczyli. Kiedy by�em ch�opcem, wszyscy oni p�on�li z ambicji i zazdro�ci wobec mojego ojca, a ju� zw�aszcza Kalamitos. Kiedy ojciec umar�, sprawia�o im wielk� przyjemno�� napawanie si� moim nieszcz�ciem i wy�adowywanie na mnie swoich �al�w. Nie ma wi�kszej pociechy dla n�dznik�w ni� to, �e mog� gardzi� kim� jeszcze n�dzniejszym od siebie.</p><p>S�o�ce ju� sta�o nisko i wiatr zacz�� si� wzmaga�. Otaczaj�ce nas drzewa dr�a�y i falowa�y pod jego podmuchem, a ich cienie powoli si� wyd�u�a�y.</p><p>��Straszna historia � powiedzia�em cicho.</p><p>��Po prostu prawdziwa.</p><p>��Opisa�e� Ska�� Ofiarn� tak dobrze� musia�e� chyba sam si� na ni� wspi��.</p><p>��I to kilkakrotnie. Za pierwszym razem z ciekawo�ci. Chcia�em zobaczy� to, co widzia� m�j ojciec, pozna� miejsce, gdzie zako�czy� �ycie.</p><p>��A potem?</p><p>��Aby p�j�� w jego �lady, kiedy chwila wydawa�a si� odpowiednia. Nigdy jednak nie us�ysza�em zewu.</p><p>��Zewu?</p><p>��Nie wiem, jak to inaczej wyt�umaczy�. Za ka�dym razem, kiedy tam w�azi�em, by�em zdecydowany skoczy�. Co mia�oby mnie trzyma� na tym pod�ym �wiecie? Kiedy jednak dociera�em na szczyt, co� by�o nie tak. Mo�e spodziewa�em si� us�ysze� g�osy ojca i matki, ale nigdy si� to nie zdarzy�o. Teraz jednak� ju� tak nied�ugo�</p><p>��Co mia� na my�li Kalamitos, nazywaj�c ci� Ofiarowanym?</p><p>Hieronimus u�miechn�� si� gorzko.</p><p>��To jeszcze jedna z naszych uroczych tradycji. W czasach wielkich nieszcz��, jak zaraza, g��d czy wojna, kap�ani Artemidy wybieraj� kogo� na ofiar�. Oczywi�cie musi to zatwierdzi� Wielka Rada. Najlepiej, by to by�o najn�dzniejsze stworzenie, jakie mog� znale��, jakie� �a�osne zero, na kt�rym nikomu nie zale�y. Kt� za� lepiej si� do tego nadaje, jak nie sierota po samob�jcach, istota najni�sza z najni�szych, irytuj�cy �ebrak z rynku, kt�rego ka�dy by si� rad pozby�? Jest troch� ceremonii; <emphasis>xoanon </emphasis>Artemidy unosi si� na chmurach kadzidlanego dymu, kap�ani zawodz� pie�ni i tak dalej. Ofiar� ubiera si� na zielono, a twarz zas�ania si� zielonym woalem. Bogini nie �yczy sobie jej widoku. Kap�ani potem oprowadzaj� wybranego w procesji przez miasto, ludzie zbieraj� si� na ulicach ubrani na czarno jak na pogrzebie, kobiety lamentuj�, ale na ko�cu drogi nie czeka gr�b, tylko wspania�y dom specjalnie przygotowany na jego przybycie. Niewolnicy go k�pi� i namaszczaj� oliw�, po czym ubieraj� w najlepsze szaty w tym w�a�nie odcieniu zieleni. To jest kolor Ofiarowanego. Kolejni niewolnicy us�uguj� mu przy stole, poj�c drogim winem i karmi�c najrozmaitszymi przysmakami. Mo�e si� swobodnie porusza� po mie�cie, ma te� do dyspozycji pi�kn� lektyk�, oczywi�cie zielon�. Jedyny problem w tym, �e w�a�ciwie m�g�by od razu po�o�y� si� w grobie. Nikt nie b�dzie z nim rozmawia�, a nawet na niego nie spojrzy. Nawet przydzieleni mu niewolnicy b�d� odwraca� wzrok i odzywa� si� tylko wtedy, gdy trzeba. Wszystkie te luksusy i przywileje to tylko pozory, fa�sz. Ofiarowany i �yje, i nie �yje. Nurza si� we wszelkich fizycznych przyjemno�ciach, ale czuje si� coraz bardziej samotny, coraz bardziej� nierzeczywisty. Rzek�by�, niewidzialny. C�, mo�e tego w�a�nie nale�y si� spodziewa�. Przez ca�y ten czas, je�li wierzy� kap�anom Artemidy, w jaki� mistyczny spos�b owa osoba przejmuje na siebie grzechy ca�ego miasta. No, z czym� takim ka�dy czu�by si� raczej nieswojo, prawda?</p><p>��I czym si� to wszystko ko�czy?</p><p>��Ach, jaki� ty niecierpliwy! Lepiej machn�� r�k� na przysz�o�� i �y� obecn� chwil�. Ale skoro ju� zapyta�e�� Nie wiem, jak to kap�ani okre�laj�, ale podejrzewam, �e ma tu co� do powiedzenia Rada Pi�tnastu� W odpowiednim momencie, kiedy ju� wszystkie grzechy uczepi�y si� rozpieszczonej, wzd�tej, nasyconej osoby Ofiarowanego, nadchodzi czas na inn� ceremoni�. Zn�w zapachnie kadzid�em, zabrzmi� pie�ni, ludzie ubior� si� na czarno, kobiety zap�acz� i zacznie si� procesja. Tym razem jednak sko�czy si� tam. � Wskaza� palcem na stercz�c� skaln� iglic�. � Na Skale Ofiarnej, albo te� Samob�jc�w. Nazwa chyba nie ma znaczenia. Tam si� zacz�a moja n�dza i tam te� si� zako�czy. � Wypu�ci� z p�uc d�ugie westchnienie, a potem si� lekko u�miechn��. � Na pewno si� zastanawiasz, m�j przyjacielu, czemu ci� o nic nie pytam, dlaczego nie wykazuj� najmniejszego zaciekawienia dwoma Rzymianami, kt�rzy ni st�d, ni zow�d wynurzyli si� z tej fosy wewn�trznej. Odpowiem ci: nie obchodzi mnie, kim jeste�cie i sk�d si� tu wzi�li�cie. Nie obchodzi mnie, czy waszym zadaniem jest zamordowanie pierwszego timouchosa, czy te� chcecie sprzeda� tajemnice Cezara tej zbieraninie rzymskich wygna�c�w, kt�rych morze wyrzuca na massylski brzeg. Po prostu ciesz� si� waszym towarzystwem! Nie wyobra�asz sobie, Gordianusie, ile dla mnie znaczy to, �e siedz� sobie na tarasie u schy�ku dnia, dziel�c ten wspania�y widok i to wspania�e wino z innym cz�owiekiem, rozkoszuj�c si� kulturaln� rozmow�. Nie czuj� si� ju� taki samotny i niewidzialny. Przez chwil� mam wra�enie, �e to wszystko dzieje si� naprawd�, nie jest tylko oszustwem.</p><p>By�em wyczerpany prze�yciami dnia, a opowiadanie Ofiarowanego wyprowadzi�o mnie z r�wnowagi. Zerkn��em na Dawusa, kt�ry pochrapywa� beztrosko, i poczu�em uk�ucie zazdro�ci. Podczas naszej rozmowy s�o�ce zd��y�o w�lizn�� si� za horyzont. Nadchodzi� zmrok. Granica nieba i morza rozmy�a si� i zatar�a, tu i �wdzie plamy srebrzystego �wiat�a ta�czy�y na powierzchni wody. Bli�ej nas cienie stawa�y si� g��bsze. Od nagrzanych kamiennych p�yt tarasu bi�o jeszcze ciep�o dnia, ale gdzie� z wierzcho�k�w drzew spada�y ju� ch�odniejsze podmuchy.</p><p>��Co to jest? � szepn�� nagle Hieronimus, pochylaj�c si� naprz�d. � Tam, na skale!</p><p>Nie wiadomo sk�d na zwr�conej ku nam �cianie Ska�y Ofiarnej, mniej wi�cej w po�owie jej wysoko�ci, pojawi�y si� dwie ludzkie sylwetki. Obie si� wspina�y; jedna mia�a znaczn� przewag�, ale druga systematycznie j� dogania�a.</p><p>��Czy�by to by�a kobieta?</p><p>Hieronimus m�wi� o pierwszej osobie, odzianej w obszerny ciemny p�aszcz, kt�ry �opocz�c na wietrze, ods�ania� co�, co musia�o by� kobiec� sukni�. Jej ruchy by�y niepewne i niezdarne, jakby by�a os�abiona czy zdezorientowana. To wahanie pozwala�o drugiemu, bo by� to z pewno�ci� m�czyzna, szybko si� do niej zbli�a�. Mia� na sobie �o�niersk� zbroj�, ale bez he�mu. Jego ciemne w�osy by�y kr�tko przystrzy�one, a obna�one r�ce i nogi wydawa�y si� ciemne na tle bia�ej ska�y i jego powiewaj�cej niebieskiej peleryny.</p><p>��Co si� dzieje? � Dawus ockn�� si� z drzemki i tar� oczy.</p><p>��On j� �ciga � szepn��em.</p><p>��Nie, raczej pr�buje j� powstrzyma� � zaprzeczy� Hieronimus.</p><p>Kapry�ne �wiat�o wieczoru p�ata�o moim zm�czonym oczom figle. Im d�u�ej wpatrywa�em si� w rozgrywaj�cy si� na skale dramat, tym trudniej mi by�o oceni� ruchy obojga wspinaj�cych si� ludzi. Lepiej ich widzia�em k�tem oka ni� na wprost.</p><p>Dawus pochyli� si� do przodu, nagle spi�ty i czujny.</p><p>��To mi wygl�da niebezpiecznie � powiedzia�.</p><p>Kobieta si� zatrzyma�a i spojrza�a w d�. M�czyzna by� ju� bardzo blisko, m�g�by prawie dosi�gn�� r�k� jej stopy.</p><p>��S�yszeli�cie? � spyta� szeptem Hieronimus.</p><p>��Co takiego? � Odwr�ci�em ku niemu g�ow�.</p><p>��Tak, ona krzykn�a � potwierdzi� Dawus.</p><p>��To mog�a by� mewa � zaoponowa�em.</p><p>Kobieta raptownie przyspieszy�a. Po chwili dotar�a na szczyt ska�y. Jej p�aszcz za�opota� w�ciekle wok� niej; wiatr musia� tam by� rzeczywi�cie silny. M�czy�nie ze�lizn�a si� stopa, przez chwil� walczy� o odzyskanie r�wnowagi, ale szybko znalaz� oparcie i pospieszy� za �cigan�. Na okamgnienie ich sylwetki stopi�y si� w jedn�. W nast�pnej chwili kobiety ju� tam nie by�o. M�czyzna zosta� sam, zarysowany wyra�nie na tle o�owianej powierzchni morza. Dawus a� j�kn��.</p><p>��Widzieli�cie to? On j� zepchn��!</p><p>��Nie! � zaprotestowa� gospodarz. � On pr�bowa� j� zatrzyma�. Kobieta sama skoczy�a!</p><p>Odleg�a figurka ukl�k�a nad urwiskiem, spogl�daj�c w d�. M�czyzna trwa� tak nieruchomo przez d�ugi czas, po czym podni�s� si� i ruszy� w drog� powrotn�. Nie schodzi� jednak t� sam� drog�, ale zboczy� w kierunku najbli�szego odcinka muru, stykaj�cego si� ze ska��. Gdy tylko znalaz� si� w odpowiedniej odleg�o�ci, zeskoczy� na g�rn� platform�. L�duj�c, potkn�� si� i chyba zrani�, kiedy bowiem wsta� i zacz�� biec, wyra�nie utyka� na lew� nog�. Na murze nie by�o nikogo; Massylczycy przerzucili wcze�niej ca�� za�og� na drug� stron� miasta, gdzie zagra�a� im taran Treboniusza. Kulej�c, dobieg� do najbli�szej wie�y i znikn�� w jej wn�trzu. Epizod zako�czy� si� r�wnie nagle, jak si� zacz��. Scena opustosza�a i nie by�o ju� nic do zobaczenia.</p><p>��Wielka Artemido! � wykrzykn�� Hieronimus. � I co o tym s�dzicie?</p><p>��On j� pchn�� � upiera� si� Dawus. � Wyra�nie to widzia�em. Te�ciu, ty wiesz, jak bystry mam wzrok. Kobieta pr�bowa�a si� go trzyma�, a on j� odepchn�� i spad�a z urwiska.</p><p>��Nie wiesz, o czym m�wisz � odpar� Hieronimus. � Spa�e�, kiedy opowiada�em twojemu te�ciowi o tej skale. Nazywaj� j� Ska�� Ofiarn� albo Samob�jc�w. On jej nie �ciga� po �cianie. Wspi�a si� tam, by si� zabi�, a on pr�bowa� j� powstrzyma�. I prawie mu si� uda�o� � Ostre linie wok� jego ust nagle zmi�k�y. Zakry� twarz d�o�mi i j�kn��: � Ojcze! Matko!</p><p>Dawus spojrza� na mnie, nic nie rozumiej�c. Jak mia�em mu wyja�ni� cierpienie Ofiarowanego? Od tego trudnego zadania wybawi�o mnie przybycie zdyszanego niewolnika, m�odego Gala o czerwonej twarzy i jasnych, zmierzwionych w�osach.</p><p>��Panie! � krzykn�� do Hieronimusa. � Na dole s� ludzie! Sam pierwszy timouchos, a z nim rzymski prokonsul! ��daj� widzenia si� z� twoimi go��mi! � Niewolnik rzuci� podejrzliwe spojrzenie na mnie i na Dawusa.</p><p>By�o to pierwsze i ostatnie ostrze�enie. W nast�pnej chwili us�yszeli�my tupot wielu n�g po schodach i na taras wysypa� si� oddzia� �o�nierzy z wyci�gni�tymi mieczami.</p></section><section><title><p>Rozdzia� VIII</p></title><p>Dawus zareagowa� b�yskawicznie. Zerwa� si� z krzes�a, poci�gn�� mnie, a� stan��em na nogach, po czym pchn�� na drugi koniec tarasu i stan�� przede mn� w obronnej postawie. Nie mia� przy sobie broni, wi�c tylko uni�s� w g�r� zaci�ni�te pi�ci. Jako niewolnik by� szkolony na ochroniarza; jego nauczyciel spisa� si� wyj�tkowo dobrze.</p><p>��Obejrzyj si�, te�ciu � szepn��. � Da si� jako� zeskoczy� z tego tarasu?</p><p>Wyjrza�em poza balustrad�. W dole na dziedzi�cu zobaczy�em innych �o�nierzy z dobytymi mieczami.</p><p>��Nie ma mowy � odpar�em, k�ad�c mu d�o� na ramieniu. � Cofnij si�, Dawusie, i daj spok�j z t� bojow� poz�, bo tylko ich prowokujesz. To my jeste�my tu intruzami. Musimy zda� si� na ich �ask�.</p><p>Wzi��em g��boki oddech. Hieronimus szczodrze cz�stowa� mnie winem, ale nie poda� nic do jedzenia, w g�owie wi�c nie�le mi szumia�o. �o�nierze nie atakowali nas; stan�li w szeregu i bacznie nas obserwowali. Mieczy nie schowali, ale trzymali je opuszczone. Nasz gospodarz wybuchn�� gniewem.</p><p>��Co wy tu robicie? To �wi�ta rezydencja Ofiarowanego! Nie wolno wam wchodzi� tu z broni�! Nie mo�ecie tu w og�le wchodzi� bez pozwolenia kap�an�w Artemidy!</p><p>��Jak �miesz wzywa� imienia bogini, ty bezbo�ny psie!</p><p>Gromki g�os nale�a� do cz�owieka, kt�ry niew�tpliwie dowodzi� �o�nierzami, a teraz wchodzi� schodami na taras. Mia� na sobie wspania�� zbroj�, b�yszcz�c� jak nowo wybita moneta, okryt� powiewaj�cym z ty�u jasnoniebieskim p�aszczem. Podobny odcie� mia� grzebie� z ko�skiego w�osia zdobi�cy jego he�m, kt�ry przybysz ni�s� pod pach�. Kiedy podszed� bli�ej, zauwa�y�em, �e niemal dok�adnie taki sam kolor maj� jego oczy. I one, i w�ski nos, i usta wydawa�y si� za ma�e przy tak wysokim czole i mocnej, szerokiej szcz�ce. D�ugie, siwe w�osy odrzucone mia� za uszy.</p><p>��Apollonides! � Hieronimus wycedzi� to imi� jak kl�tw�. Przez zaci�ni�te z�by doda� na m�j u�ytek: � pierwszy timouchos.</p><p>Za Apollonidesem na taras wszed� drugi m�czyzna w zbroi rzymskiego wodza. Z miedzianego dysku na jego piersi patrzy�a na mnie wyt�oczona lwia g�owa. Pozna�em go od razu, ale to nic dziwnego: wiedzia�em, �e przebywa w Massilii, i jego widok nie by� dla mnie niespodziank�. Pytanie, czy on rozpozna mnie? Spotkali�my si� tylko raz, przelotnie, i by�o to par� miesi�cy temu.</p><p>��Na wszystkich bog�w! � Lucjusz Domicjusz Ahenobarbus wspar� si� pod boki i wpatrywa� we mnie z niedowierzaniem. � Nie wierz� w�asnym oczom! To� to Gordianus Poszukiwacz! A kim jest ten wielkolud u twego boku?</p><p>��To m�j zi��, Dawus � odpowiedzia�em.</p><p>Domicjusz skin�� g�ow�, ci�gn�c si� w zamy�leniu za brod�.</p><p>��Kiedy to ci� ostatnio widzia�em? Nie m�w� w domu Cycerona w Formiach. W marcu. By�e� w drodze do Brundyzjum, a ja zmierza�em tutaj. Ha! Kiedy staruchy przesiaduj�ce na rynku powiedzia�y Apollonidesowi o dw�ch Rzymianach, kt�rzy wygramolili si� z wewn�trznej fosy, chcia� si� upewni�, czy to nie kt�ry� z moich ludzi, zanim ka�e im �ci�� g�owy. Dobrze, �e z nim tu przyszed�em! Kto by pomy�la��</p><p>Domicjusz nagle spochmurnia�. Czyta�em w jego twarzy, jakbym s�ysza� jego my�li. Przypomnia� sobie w ko�cu nie tylko moje imi� i to, �e jestem w jaki� spos�b zwi�zany z Cyceronem, ale te�, �e jestem ojcem Metona. Je�eli Meto przyby� do Massilii szuka� zatrudnienia u wrog�w Cezara, cho� potajemnie by� mu wierny, to w�a�nie Domicjuszowi musia� zaofiarowa� swe us�ugi. Czy dosz�o do ich spotkania? Co mi�dzy nimi zasz�o? Co on wie o losie mojego syna? I sk�d ta ponura mina?</p><p>��Kim jest ten cz�owiek? � zapyta� niecierpliwie Apollonides.</p><p>By�o jasne, �e obaj uwa�aj� si� za r�wnych sobie. Jeden by� naczelnym wodzem si� massylskich, drugi dow�dc� rzymskich wojsk lojalnych wobec Pompejusza i senatu.</p><p>��Nazywa si� Gordianus Poszukiwacz. To rzymski obywatel. Poznali�my si� niedawno. � Domicjusz zmru�y� powieki i wpatrywa� si� we mnie jak w odwr�con� do g�ry nogami map�.</p><p>��Lojalny wobec Cezara czy Pompejusza? � Apollonides patrzy� na mnie raczej jak na nieznanego zwierza. Jego pytanie zabrzmia�o jak: �Dziki czy oswojony?�</p><p>��To bardzo dobre pytanie � odrzek� Domicjusz.</p><p>��A jak on si� znalaz� w mie�cie?</p><p>��To te� dobre pytanie.</p><p>Teraz obaj patrzyli na mnie jednakowo. Z�o�y�em d�onie przed sob� i powiedzia�em powoli:</p><p>��Nie chcia�bym zmienia� tematu, ale w�a�nie byli�my �wiadkami czego� bardzo niepokoj�cego. O� tam. � Pokaza�em na Ska�� Ofiarn�.</p><p>��O czym ty m�wisz? � Spojrzenie Apollonidesa by�o godne Meduzy. � Odpowiadaj na pytanie! Jak si� dosta�e� do miasta?</p><p>��Kobieta i m�czyzna� s�dz�c po ubiorze, �o�nierz� przed chwil� wspi�li si� na t� skaln� iglic�. My trzej siedzieli�my tutaj i ich obserwowali�my. Jedno z nich skoczy�o ze ska�y, drugie uciek�o z powrotem na d�.</p><p>To zwr�ci�o jego uwag�.</p><p>��Co? Kto� skoczy� ze Ska�y Ofiarnej?</p><p>��Kobieta.</p><p>��Nikomu nie wolno wchodzi� na t� ska��. A samob�jstwo bez zezwolenia jest w Massilii surowo zabronione!</p><p>��Pewnie podobnie jak morderstwo � zauwa�y�em.</p><p>��Co takiego?</p><p>��On j� zepchn��! � wyja�ni� za mnie Dawus.</p><p>��W�a�ciwie to zdania na ten temat s� podzielone � doda�em.</p><p>Apollonides mierzy� nas spojrzeniem spod zmru�onych powiek, a potem kiwn�� na jednego z �o�nierzy.</p><p>��Ty tam, zabierz kilku ludzi i id�cie do Ska�y Ofiarnej. Nie wa�cie si� postawi� na niej stopy, ale zbadajcie dok�adnie ca�y teren dooko�a. Szukajcie oznak �wiadcz�cych, �e kto� m�g� si� na ni� wspi��. Popytajcie ludzi, dowiedzcie si�, czy ktokolwiek widzia� m�czyzn� i kobiet� wchodz�cych na g�r�.</p><p>��Kobieta mia�a na sobie ciemny p�aszcz � pospieszy�em z dodatkowymi informacjami. � M�czyzna by� w zbroi, ale bez he�mu. Mia� jasnoniebiesk� peleryn� podobn� do twojej, timouchosie.</p><p>��Jeden z moich oficer�w? � Apollonides by� wyra�nie zaszokowany. � Nie wierz� ci. Wymy�li�e� t� historyjk�, �eby unikn�� odpowiedzi na moje pytania!</p><p>��Nie, timouchosie.</p><p>��Pierwszy timouchosie! � poprawi� mnie z naciskiem.</p><p>Jego czerwona twarz ostro kontrastowa�a z jasnym b��kitem p�aszcza. Mia�em przed sob� wyczerpanego cz�owieka po ci�kim dniu, kt�remu nie pozosta� cho�by okruch cierpliwo�ci.</p><p>��Oczywi�cie, pierwszy timouchosie. Pyta�e�, jak si� tu znale�li�my. Ot� ludzie Treboniusza wykopali tunel pod murem. Mia� mie� wyj�cie niedaleko g��wnej bramy�</p><p>��Wiedzia�em! � Apollonides uderzy� pi�ci� w otwart� d�o�. � M�wi�em ci, Domicjuszu, �e ten taran dzi� rano mia� nas tylko zmyli�. Treboniusz dobrze wie, �e nie da rady zburzy� mur�w Massilii tak� zabawk�. Podczas gdy nasza uwaga by�a obr�cona na jego wie��, chcia� pos�a� tunelem mniejszy oddzia� i opanowa� bram�. Czy to chcia�e� powiedzie�, Gordianusie?</p><p>��Ni mniej, ni wi�cej, pierwszy timouchosie.</p><p>��Ten wir, o kt�rym mi meldowano, i spadek poziomu wody w fosie wewn�trznej� Widzisz, Domicjuszu? A ty m�wi�e�, �e to musia� by� tylko przeciek, powsta�y wskutek b��du w naszej konstrukcji!</p><p>Tym razem Domicjusz si� zaczerwieni�.</p><p>��Nie jestem budowniczym! Zasugerowa�em tylko tak� mo�liwo��.</p><p>��Tymczasem by�o tak, jak ja my�la�em. Treboniusz przez ca�y czas planowa� podkop. Wiedzia�em o tym! Dlatego w�a�nie wykopa�em t� fos� i napompowa�em do niej wody, aby zniweczy� t� pr�b�. I co? Zadzia�a�o! Powiedz mi, �e mam racj�, Gordianusie.</p><p>U�miechn�� si� do mnie promiennie. Sta�em si� nagle jego przyjacielem, przynosz�cym dobre wie�ci.</p><p>Poczu�em, �e gard�o mam �ci�ni�te. Z trudem prze�kn��em �lin�.</p><p>��W tunelu by�o pe�no �o�nierzy. Czekali na chwil�, kiedy saperzy przekopi� si� na wylot, by rzuci� si� do ataku. Trwa�o to d�ugie godziny. S�yszeli�my huk taranu bij�cego w mur� � Spu�ci�em g�ow�. � I nagle tunel zosta� zalany. Wa� wodny run�� do �rodka, znosz�c wszystko na swej drodze.</p><p>��Doskonale! � zakrzykn�� Apollonides. � Wszyscy ci �o�nierze sp�ukani tunelem jak szczury w rzymskim �cieku!</p><p>Domicjusz skrzywi� si� na te s�owa, ale nie odezwa� si� ani s�owem.</p><p>��A ty, Poszukiwaczu? Jak uda�o ci si� prze�y�?</p><p>��M�j zi�� wci�gn�� mnie do pustej przestrzeni, jaka si� utworzy�a w stropie. Odczekali�my, a� woda si� uspokoi, i wyp�yn�li�my na zewn�trz. O ile wiem, tylko my ocaleli�my.</p><p>��Bogowie musz� ci� lubi�, Poszukiwaczu. � Apollonides spojrza� z ukosa na Hieronimusa. � Nic dziwnego, �e ten n�dznik was zgarn�� do siebie. My�li, �e przyniesiecie mu szcz�cie.</p><p>��Nie masz prawa tu przebywa�! � krzykn�� nagle Hieronimus. � Dom Ofiarowanego jest �wi�ty! Twoja obecno�� to �wi�tokradztwo, Apollonidesie!</p><p>��Ty g�upcze! Nie wiesz, co m�wisz. Ja mam prawo wej�� do ka�dego domu, w kt�rym mog� si� chroni� wrogowie Massilii. � Apollonides zn�w wbi� we mnie wzrok. � Czy z takim w�a�nie przypadkiem mamy tu do czynienia, Gordianusie? Co robi�e� w tym tunelu z lud�mi Treboniusza, je�li nie bra�e� udzia�u w zbrojnej napa�ci na miasto?</p><p>��Popatrz na mnie, pierwszy timouchosie � odpar�em. � Jestem starym cz�owiekiem. Jaki ze mnie �o�nierz? Nie stoj� po niczyjej stronie, podobnie jak m�j zi�� Dawus. Przyjechali�my tu z Rzymu drog� l�dow�. W obozie Treboniusza sp�dzili�my jedn� noc. Chcia�em przedosta� si� do miasta i znalaz�em na to spos�b. Przebrali�my si� w skradziony rynsztunek i w�lizn�li�my mi�dzy �o�nierzy wyznaczonych do ataku. Treboniusz nic o tym nie wie. By�by w�ciek�y, gdyby si� dowiedzia�. Moje interesy w Massilii nie maj� nic wsp�lnego z wojn� ani polityk�. To sprawa osobista.</p><p>��A c� to za sprawa?</p><p>��M�j syn, Meto, by� ostatnio widziany w�a�nie tutaj. � Rzuci�em Domicjuszowi spojrzenie z ukosa, ale nie zareagowa�. � Przyjecha�em go odnale��.</p><p>��Zaginiony syn? � Ta idea zdawa�a si� trafia� Apollonidesowi do przekonania. � Co o tym s�dzisz, Domicjuszu? Ty znasz tego cz�owieka.</p><p>��Nie a� tak dobrze.</p><p>��Prokonsulu� � powiedzia�em, zwracaj�c si� do Domicjusza w oficjalny spos�b, wiedzia�em bowiem, jak jest czu�y na tym punkcie. Uwa�a�, �e to on, a nie Cezar, jest legalnie mianowanym przez senat namiestnikiem Galii. � Gdyby by� tutaj Cycero, r�czy�by za mnie. Obydwaj siedzieli�my przy jego stole w Formiach i spali�my pod jego dachem. Wiesz, �e kiedy� nazwa� mnie najuczciwszym cz�owiekiem w Rzymie?</p><p>Cytat by� dok�adny. Nie widzia�em potrzeby dodawa�, �e nie by� w zamierzeniu autora komplementem. Domicjusz podni�s� dumnie g�ow� i rzek�:</p><p>��Przejmuj� odpowiedzialno�� za tych dw�ch, Apollonidesie.</p><p>��Jeste� tego pewien?</p><p>��Tak. � Domicjusz zawaha� si� zaledwie przez mgnienie oka.</p><p>��Dobrze, sprawa za�atwiona. � Massylczyk ziewn��, ukazuj�c z�by trzonowe godne hipopotama znad Nilu. � Na Hypnosa, ale� jestem zm�czony! Czy ten paskudny dzie� nigdy si� nie sko�czy? Mia�em nadziej� na chwil� spokoju, ale teraz musz� i�� sprawdzi�, czy fosa jeszcze trzyma wod�.</p><p>Odwr�ci� si� do wyj�cia. Kilku �o�nierzy wypad�o z szeregu i ruszy�o przed nim na schody. Po paru krokach zatrzyma� si� i obejrza�.</p><p>��Ach, Gordianusie, je�eli twoja opowie�� jest prawdziwa, to zrobi�e� Treboniuszowi niez�y kawa�, przenikaj�c do jego oddzia�u specjalnego i wychodz�c �ywy z potopu. Nam te� si� uda�a taka sztuka. Wiesz, co si� sta�o z jego s�ynnym taranem? Z�owili�my go. Moim ludziom uda�o si� w ko�cu zarzuci� na jego g�owic� p�tl� i podci�gn�� go do g�ry. I bardzo dobrze� ca�e to dudnienie gra�o mi na nerwach. Trzeba by�o widzie� ich reakcj�! Treboniusz sta� ze swymi oficerami i in�ynierami na wzg�rzu, z kt�rego zawsze nas obserwuj�. Byli w�ciekli! Ten taran b�dzie wspania�ym trofeum. Kto wie, mo�e kiedy prze�amiemy obl�enie i przep�dzimy Treboniusza, ustawi� go na cokole na placu rynkowym� � Odwr�ci� si� i ruszy� ku schodom.</p><p>��Pierwszy timouchosie! � zawo�a�em za nim. � A ten� incydent na Skale Ofiarnej? �o�nierz i kobieta�</p><p>��To by�o morderstwo! � Dawus nie dawa� za wygran�.</p><p>��S�ysza�e�, jak wyprawi�em tam �o�nierzy � warkn�� Apollonides, zn�w przystaj�c. � Zajm� si� t� spraw�. To ju� ciebie nie dotyczy.</p><p>��S�ysza�em jednak, �e zakaza�e� im wchodzi� na ska��. Je�eli nie pozwolisz im nawet zbada� miejsca, gdzie�</p><p>��Nikomu nie wolno dotkn�� stop� Ska�y Ofiarnej! Tobie r�wnie�, Poszukiwaczu. � Poczu�em zn�w na sobie jego przenikliwe spojrzenie. � Kap�ani Artemidy po�wi�cili j� w tej samej ceremonii, w kt�rej naznaczono Ofiarowanego. Od tamtej chwili a� do dnia, w kt�rym wype�ni on swoje przeznaczenie, ska�a jest �wi�tym miejscem, zakazanym dla wszystkich ludzi. Pierwsz� osob�, kt�ra na ni� wst�pi, i to dopiero kiedy tak rozka�� kap�ani, b�dzie tw�j nowy przyjaciel Hieronimus. B�dzie to dla niego zarazem i ostatni raz. � Rzuci� naszemu gospodarzowi ironiczne spojrzenie i odwr�ci� si�, po czym szybko znikn�� nam z oczu, a za nim jego �o�nierze.</p><p>��Niez�y z niego go��, jak na Greka � mrukn�� Domicjusz.</p><p>��A gdzie s� twoi �o�nierze, prokonsulu? � zapyta� podejrzliwie Hieronimus.</p><p>��Moja ochrona czeka przed domem � wyja�ni� Domicjusz. � Apollonides nie pozwoli� mi ich tu wprowadzi�. Przynajmniej jest na tyle pobo�ny� do domu Ofiarowanego nie mog� wtargn�� uzbrojeni �o�nierze� cudzoziemscy. Ale nie martw si�. Zostan� na swoich miejscach, dop�ki nie wydam im innego rozkazu. Na Herkulesa, ale g��d mnie �ciska! Mo�e okaza�by� mi troch� go�cinno�ci�</p><p>Hieronimus patrzy� na niego ponuro przez d�ug� chwil�, po czym klasn�� w d�onie i poleci� niewolnikowi poda� jedzenie. Uczyniwszy to, wr�ci� z nad�san� min� do domu, zostawiaj�c nas na tarasie.</p><p>��Zjem tu o wiele lepiej ni� u Apollonidesa � zwierzy� mi si� Domicjusz. � Ten facet dostaje same najlepsze produkty. Specjalny kap�an tego pilnuje. W mie�cie panuje powszechny niedostatek, ale nigdy by� si� tego nie domy�li�, patrz�c, jak tucz� t� szczeg�ln� g�.</p><p>Na taras wniesiono lampy, a potem tace z jedzeniem oraz niskie, tr�jno�ne stoliki. Widok czekaj�cej mnie uczty przyprawi� mnie o zawr�t g�owy, taki poczu�em nagle g��d. By�y tam paruj�ce plastry wieprzowiny glazurowanej miodem i any�em, pasztet z ciel�cej grasicy i mi�kkiego sera, przyprawiona imbirem pasta z fasoli, zupa j�czmienna z koperkiem i cebul�, a na deser ciasteczka z moszczu posypane rodzynkami. Domicjusz poch�ania� jedzenie jak g�oduj�cy, wpychaj�c je do ust palcami, kt�re oblizywa� potem do czysta. Dawus, widz�c u niego takie maniery, nie stara� si� udawa� dystyngowanego i poszed� w jego �lady. G��d dawa� mi si� mocno we znaki, ale ledwo mog�em prze�kn�� cokolwiek, �ci�ni�ty nag�ym niepokojem o Metona. Co wie o nim Domicjusz? Parokrotnie pr�bowa�em nawi�za� do tego tematu, ale on nie zamierza� wdawa� si� w rozmow� przed nasyceniem si�. Jak� gr� ze mn� prowadzi?</p><p>Wreszcie opar� si� wygodnie na krze�le, poci�gn�� solidny �yk wina i rzek�:</p><p>��Najlepszy posi�ek od miesi�cy! Prawie wart przyjazdu tutaj, co?</p><p>��Przyjecha�em tu�</p><p>��Wiem, wiem. Nie dla jedzenia, ale by odszuka� swego syna.</p><p>��Znasz Metona? � spyta�em cicho.</p><p>��O, tak� � Domicjusz zamilk� i zacz�� g�adzi� sw� rud� brod�, wyra�nie czerpi�c satysfakcj� z mojej niepewno�ci. Sk�d u niego ten wyraz samozadowolenia? � Dlaczego tu go szukasz, Gordianusie?</p><p>��Otrzyma�em anonimowy list, rzekomo wys�any z Massilii. � Dotkn��em mieszka zawieszonego u pasa, wyczu�em palcami ma�� drewnian� rurk� i zada�em sobie w duchu pytanie, czy zamkni�ty w niej pergamin przetrwa� potop w tunelu. � Nadawca twierdzi, �e Meto� nie �yje. Mia� pono� umrze� w�a�nie tutaj.</p><p>��Anonimowy list? Ciekawe�</p><p>��Prosz� ci�, prokonsulu. Powiedz mi, co wiesz o moim synu.</p><p>Domicjusz z wolna podni�s� do ust kubek z winem, zanim odpowiedzia�:</p><p>��Meto przyjecha� tu kilka dni przed armi� Cezara. Powiedzia�, �e ma dosy� s�u�by pod jego rozkazami i chce przy��czy� si� do nas. Odnios�em si� do tego sceptycznie, ma si� rozumie�, ale go przyj��em. Zakaza�em mu opuszczania przydzielonej kwatery i dawa�em drobne zadania, oczywi�cie nic wa�nego ani tajnego. Obserwowa�em go. A potem przyp�yn�� statek od Pompejusza, ostatni, jakiemu si� to uda�o przed zablokowaniem portu przez okr�ty Cezara. Pompejusz przys�a� mi najr�niejsze wie�ci: o ledwo udanej ucieczce z Brundyzjum, o sytuacji w Dyrrachium, o morale senator�w, kt�rzy udali si� z nim na obczyzn�. No i o twoim synu. Powiedzia�, �e wpad�y mu w r�ce niepodwa�alne dowody� tak to w�a�nie uj��� �e Meto naprawd� zdradzi� Cezara i mo�na mu ufa�. To za�atwi�o spraw�. Ostatnim razem, kiedy zignorowa�em rad� Pompejusza, po�a�owa�em tego� cho� win� mo�na by�o obci��a� wiele os�b.</p><p>Domicjusz m�wi� o swym upokorzeniu w Italii, kiedy Pompejusz nalega� na�, by wycofa� si� zawczasu przed nadci�gni�ciem Cezara i po��czy� z nim swe si�y, on jednak upar� si�, by stawi� Cezarowi czo�o w Korfinium. Tam zosta� wzi�ty do niewoli, pr�bowa� � nieskutecznie � samob�jstwa, a potem zosta� przez Cezara zwolniony. Uciek� wtedy do Massilii na czele zbieraniny gladiator�w i z fortun� w skrzyniach � sze�cioma milionami sesterc�w ze skarbu rzymskiego.</p><p>��Jednak�e mimo zapewnie� Pompejusza nie mog�em si� wyzby� podejrze� wzgl�dem twojego przem�drza�ego synalka � ci�gn��. � Ostrzeg� mnie przed nim Milo. Pami�tasz chyba Tytusa Anniusza Milona, wygnanego przed paroma laty za zamordowanie Klodiusza na Via Appia?</p><p>��Oczywi�cie. Prowadzi�em �ledztwo w tej sprawie na zlecenie Pompejusza.</p><p>��Prawda! Zapomnia�em o tym. Czy przypadkiem� w jaki� spos�b nie obrazi�e� Milona?</p><p>��Nic mi o tym nie wiadomo.</p><p>��Nie? No, w ka�dym razie Milo raczej nie by� przyja�nie usposobiony wobec Metona. Podejrzewa� go od pierwszej chwili. Ch�opakowi �le z oczu patrzy, ostrzega� mnie. Pewnie nie zwraca�bym na niego uwagi� czy Milo kiedykolwiek by� znany ze zdrowego rozs�dku?� ale jego s�owa by�y echem moich w�asnych my�li. Obserwowa�em wi�c twojego syna dalej, ale nigdy go na niczym nie mog�em przy�apa�. A� wreszcie� � Domicjusz urwa�, odwr�ci� g�ow� i zapatrzy� si� na roztaczaj�c� si� przed nami panoram�, s�cz�c wino w milczeniu tak d�ugo, jakby zapomnia�, co chcia� powiedzie�.</p><p>��A� wreszcie� co? � spyta�em w ko�cu, staraj�c si� m�wi� spokojnie.</p><p>��Wiesz co? My�l�, �e Milo sam powinien ci to powiedzie�. Tak b�dzie chyba najlepiej. P�jdziemy do niego od razu. Mo�emy si� przechwala� wspania�� kolacj�, jak� w�a�nie zjedli�my, podczas gdy Milo musia� si� zadowoli� czerstwym chlebem i resztkami sosu rybnego, kt�ry przywi�z� z Rzymu.</p><p>Kiedy go pozna�em u Cycerona par� miesi�cy temu, uzna�em Domicjusza za pompatycznego i pr�nego cz�owieka. Teraz przekona�em si�, �e jest tak�e ma�ostkowy i z�o�liwy. Zdawa� si� rozkoszowa� moim niepokojem.</p><p>Po�egnali�my si� z Ofiarowanym. Hieronimus zaprosi� mnie i Dawusa na nocleg do siebie, ale ju� w chwili gdy obiecywa�em mu, �e z tego skorzystamy, nie wiedzia�em, czy m�wi� prawd�. Chocia� ju� dwa razy tego dnia o w�os unikn��em �mierci, nie by�o �adnego powodu, by s�dzi�, �e ju� mnie ona nie dopadnie. A czy dopad�a Metona? Domicjusz jak dot�d wykr�ca� si� od odpowiedzi, ale nie mog�em zapomnie� jego s��w: �Milo raczej nie by� przyja�nie usposobiony wobec Metona�. Dlaczego powiedzia� je w czasie przesz�ym?</p></section><section><title><p>Rozdzia� IX</p></title><p>Droga do domu Milona wiod�a przez dzielnic� du�ych, eleganckich dom�w. Ku memu zdumieniu niejeden z nich by� pokryty strzech� � dobitny znak, �e nie jeste�my w Rzymie, gdzie nawet biedota ma nad g�owami gliniane dach�wki. Ksi�yc �wieci� tak jasno, �e obywali�my si� bez pochodni. Odg�os marszowego kroku ochrony Domicjusza by� jedynym s�yszalnym d�wi�kiem w okolicy. W�skie uliczki Massilii, niemal puste za dnia, wieczorem by�y wr�cz jak wymar�e.</p><p>��Obowi�zuje stan wyj�tkowy � wyja�ni� Domicjusz. � Wydano �cis�y zakaz opuszczania dom�w po zmierzchu. Wolno to robi� tylko tym, kt�rzy wykonuj� zadania s�u�bowe. Ka�dego innego podejrzewa si� o z�e zamiary.</p><p>��Na przyk�ad o szpiegostwo? � spyta�em.</p><p>��Raczej o kradzie� albo czarnorynkowe interesy. � Domicjusz parskn�� pogardliwie. � Najwi�kszy strach budzi teraz w Apollonidesie nie Treboniusz ze swymi tunelami i taranami, ale g��d i zaraza. Ju� odczuwamy braki w zaopatrzeniu, a dop�ki trwa blokada, sytuacja mo�e si� tylko pogarsza�. Je�eli ludziom g��d zanadto dokuczy, gotowi w�ama� si� do miejskich spichrz�w. A wtedy odkryj�, jak �le sprawy si� maj� naprawd�. Rada boi si� buntu.</p><p>��W�adze nie zgromadzi�y dostatecznej ilo�ci zbo�a na wypadek obl�enia?</p><p>��Och, ilo�� nie stanowi problemu. Spichrze s� pe�ne ziarna, ale po�ow� zniszczy�a ple��. Zapasy awaryjne musz� by� wymieniane co jaki� czas. W wi�kszo�ci miast robi si� to z zasady co trzy lata. Apollonides za� nawet nie umie powiedzie�, kiedy po raz ostatni je uzupe�niono! Rada Pi�tnastu uwa�a�a to za zb�dn� rozrzutno��. Teraz to sknerstwo si� na nich m�ci, a ja zmuszony by�em ograniczy� moim ludziom racje o po�ow�.</p><p>Pami�ta�em, �e Domicjusz opu�ci� Itali� z sze�cioma milionami sesterc�w, sum� wystarczaj�c� na dotarcie do Massilii i wystawienie ca�ej armii galijskich najemnik�w, a jeszcze sporo by mu zosta�o. Jednak �adne skarby nie nakarmi� wojska, je�li nie ma gdzie kupi� za nie �ywno�ci.</p><p>��Nie zrozum mnie �le � kontynuowa�. � Apollonides to dobry cz�owiek, nie jest te� z�ym wodzem. Wie wszystko, co mo�na wiedzie� o okr�tach i machinach bojowych. Ale jak wszyscy Massylczycy jest w g��bi ducha kupcem, nieustannie liczy i szuka zysku. Ci Grecy s� sprytni, ale brak im szerszych horyzont�w. Nie s� podobni do nas, Rzymian. Nie ma w nich ognia, nie widz� �wiata jako ca�o�ci. Nigdy nie b�d� niczym wi�cej, jak tylko drobnymi graczami w wielkiej grze.</p><p>��Czy Apollonides ma dzieci? � spyta�em, przypominaj�c sobie, jak nagle z�agodnia�, kiedy wyja�ni�em, �e przyby�em do Massilii w poszukiwaniu syna.</p><p>��Naturalnie. Nikt nie mo�e wej�� w sk�ad timouchoi, je�li nie posiada potomstwa.</p><p>��Ach, tak. Ofiarowany mi to wyja�nia�.</p><p>��Jednak w wypadku Apollonidesa jest to raczej delikatna sprawa. Sam zobaczysz. A w�a�ciwie� nie zobaczysz. � Domicjusz u�miechn�� si�, jakby powiedzia� dobry dowcip.</p><p>��Nie rozumiem.</p><p>��Ma on tylko jedno dziecko, c�rk� imieniem Cydimacha. Jej brzydota jest legendarna. No, to co� wi�cej ni� zwyk�a brzydota. Ona jest wr�cz potworem. Okropie�stwo. Urodzi�a si� z zaj�cz� warg� i zdeformowan� twarz�, wygl�daj�c� jak bry�ka nadtopionego wosku. Jest �lepa na jedno oko i ma garb na plecach.</p><p>��Takim dzieciom na og� dyskretnie pozwala si� umrze� przy porodzie � zauwa�y�em.</p><p>��To prawda. Ale �ona Apollonidesa ju� dwa razy poroni�a, a jemu bardzo zale�a�o na zostaniu cz�onkiem Rady, do tego za� potrzebowa� potomstwa. I tak Cydimacha prze�y�a, a Apollonides zosta� wybrany do Rady przy pierwszym nadarzaj�cym si� wakacie.</p><p>��I ju� nie mia� wi�cej dzieci?</p><p>��Nie. Niekt�rzy m�wi�, �e por�d spowodowa� u jego �ony bezp�odno��, inni za� twierdz�, �e sam Apollonides ba� si� sp�odzi� kolejnego potwora. W ka�dym razie jego �ona umar�a przed kilkoma laty, a on nie o�eni� si� powt�rnie. Podobno prawdziwie kocha sw� c�rk� pomimo jej u�omno�ci.</p><p>��Widzia�e� j�?</p><p>��Apollonides jej nie ukrywa. Dziewczyna rzadko wychodzi z domu, ale siada do sto�u z go��mi. Kryje twarz za woalem i rzadko si� odzywa, a kiedy to robi, jej g�os jest zniekszta�cony, zapewne z powodu tej zaj�czej wargi. Przypadkiem widzia�em jednak jej twarz. Przechodzi�em przez ich ogr�d, a Cydimacha sta�a przy krzaku r�y i unios�a woal, by pow�cha� kwiaty. By� to widok, od kt�rego serce mo�e cz�owiekowi stan��.</p><p>��Albo si� z�ama�.</p><p>��Nie, Poszukiwaczu! � Domicjusz si� roze�mia�. � Serca �amie pi�kno, nie szpetota. Powiem ci jedno: ju� nigdy nie chcia�bym jej zobaczy�. Nie wiem, kt�re z nas by�o bardziej zdenerwowane. Dziewczyna uciek�a w pop�ochu, a ja zrobi�em to samo. � Pokr�ci� g�ow�. � Kto by pomy�la�, �e to stworzenie kiedykolwiek znajdzie m�a?</p><p>��Ona jest zam�na?</p><p>��Wesele odby�o si� tu� przed moim przybyciem do Massilii. M�odzieniec nazywa si� Zeno i jest przeciwie�stwem swej �ony. Jest po prostu niebywale przystojny. Nie, �ebym gustowa� w ch�opcach� chocia�, gdybym mia� wybiera� mi�dzy Zenonem a Cydimach�� � Zn�w si� roze�mia�. � S� tacy, kt�rzy twierdz�, �e to ma��e�stwo z mi�o�ci, ale ja k�ad� to na karb szczeg�lnego poczucia humoru Massylczyk�w. Zeno pochodzi ze skromnej, ale szanowanej rodziny. Oczywi�cie o�eni� si� z ni� dla pieni�dzy i pozycji. To jest jego droga do zostania timouchosem� je�li potrafi zap�odni� Cydimach�.</p><p>��Apollonides jest zadowolony z zi�cia?</p><p>��Nie s�dz�, aby wielu m�odzie�c�w z perspektywami chcia�o zaleca� si� do potwora, nawet gdy oznacza�oby to szans� wej�cia do rodziny pierwszego timouchosa. � Domicjusz wzruszy� ramionami. � W ka�dym razie ten maria� jako� si� sprawdza. Zeno i Cydimacha co dzie� zasiadaj� do wieczerzy po prawicy Apollonidesa. M�ody cz�owiek traktuje j� z wielkim szacunkiem. Czasami rozmawiaj� ze sob� po cichu i nawet si� �miej�. Gdybym nie wiedzia�, co kryje ten woal, m�g�bym s�dzi�, �e s� tak samo w sobie zakochani jak ka�da inna m�oda para.</p><empty-line/><p>U Milona drzwi otworzy�a nam galijska niewolnica o jasnych w�osach splecionych w warkocz, odziana nader sk�po nawet jak na taki ciep�y wiecz�r. Po grecku m�wi�a s�abo i z okropnym akcentem, ale by�o oczywiste, �e jej pan nie kupi� jej dla talentu lingwistycznego. Zapraszaj�c nasz� tr�jk� do westybulu, chichota�a bezustannie. Jedyne �wiat�o pochodzi�o z trzymanej przez ni� lampy oliwnej; poza domem Ofiarowanego paliwo by�o r�wnie sk�po wydzielane jak jedzenie. Oliwa by�a pod�ej jako�ci, lampa skwiercza�a i dymi�a, ale przynajmniej ostra wo� dymu pomaga�a ukry� od�r nie mytych cia�, jakim przesi�kni�te by�o wn�trze domu. Zamiast pobiec po swego pana, dziewczyna po prostu si� odwr�ci�a i zawo�a�a go.</p><p>��Spodziewa�em si�, �e drzwi otworzy nam ochroniarz � szepn��em do Domicjusza. � Pami�tam, �e Milo zabra� ze sob� spory oddzia� gladiator�w, udaj�c si� na wygnanie.</p><p>Domicjusz skin�� g�ow�.</p><p>��Odnaj�� wi�kszo�� swych ludzi Massylczykom jako zaci�nych �o�nierzy. Zatrzyma� sobie tylko jednego czy dw�ch do ochrony. Musz� gdzie� tu by�, pewnie r�wnie pijani jak ich pan. Obawiam si�, �e nasz drogi Milo troch� si� opu�ci�. By�oby pewnie inaczej, gdyby Fausta towarzyszy�a mu na wygnaniu. � M�wi� o �onie Milona, c�rce dawno zmar�ego dyktatora Sulli. � Ona przynajmniej dopilnowa�aby pozor�w. Ale Milo pozostawiony sam sobie�</p><p>Przerwa�o mu pojawienie si� wilka, o kt�rym mowa. Gospodarz przycz�apa� do westybulu z lamp� w jednej r�ce i ze srebrnym pucharem wina w drugiej, bosy i w przepasce biodrowej jedynie.</p><p>Min�y trzy lata, odk�d widzia�em Tytusa Anniusza Milona po raz ostatni. By�o to w Rzymie podczas jego procesu o zamordowanie przyw�dcy konkurencyjnej bandy, Klodiusza. Wbrew radom jego obro�cy, Cycerona, Milo nie podporz�dkowa� si� odwiecznej tradycji nakazuj�cej oskar�onemu stawa� przed s�dem zaniedbanemu i w �achmanach. Duma nie pozwala�a mu �ebra� o wsp�czucie. Arogancki do ko�ca, ku rozdra�nieniu swych przeciwnik�w pojawi� si� na rozprawie nienagannie wyszykowany.</p><p>Od tamtej pory jego wygl�d uleg� powa�nej zmianie. W�osy i broda mu posiwia�y i wymaga�y strzy�enia. Oczy mia� przekrwione, twarz zapuchni�t�, a sk�po�ci� ubioru przewy�sza� nawet sw� weso�� niewolnic�, ale du�o mniej przyjemnie by�o na niego patrze�. Byle jak na�o�ona przepaska biodrowa sprawia�a wra�enie, �e lada moment spadnie. Jego kr�pa sylwetka zapa�nika straci�a kszta�t niczym gliniana rze�ba rozmi�k�a od gor�ca i wilgoci. Nade wszystko jednak potrzebowa� k�pieli.</p><p>��Lucjusz Domicjusz? Drogi stary Rudobrody we w�asnej osobie! C� za zaszczyt! � Od�r wina w jego oddechu przy�mi� nawet ostr� wo� nie mytego cia�a. Milo odda� lamp� niewolnicy i klepn�� j� w ty�ek, co skwitowa�a chichotem. � Mam nadziej�, �e nie przyszli�cie tu w�szy� za kolacj�. Zjedli�my nasze dzienne racje ju� przed po�udniem. Kolacj� musimy wi�c wypi�, prawda, moja go��beczko? � Dziewczyna zanios�a si� �miechem. � Ale kog� to przyprowadzasz ze sob�, Rudobrody? Tego du�ego na pewno nie znam. Przystojny z niego osi�ek! Ale ten siwobrody� Na wielkiego Jowisza! � Oczy mu rozb�ys�y i przez mgnienie oka dojrza�em cie� dawnego, przebieg�ego Milona. � To� to ten pies, kt�ry w�szy� dla Cycerona� kiedy akurat nie gryz� go w r�k�. Gordianus Poszukiwacz! Co ty, na Hades, robisz w tej zapad�ej dziurze?</p><p>��Gordianus przyjecha� szuka� swego syna � wyja�ni� beznami�tnym g�osem Domicjusz. � Powiedzia�em mu, �e powinien zwr�ci� si� do ciebie.</p><p>��Syna? Ach, tak, masz na my�li� � Milo czkn�� g�o�no. � Metona.</p><p>��Tak. Gordianus otrzyma� pono� anonimow� wiadomo��, rzekomo z Massilii, o �mierci Metona. Przyjecha� wi�c a� tutaj, a nawet uda�o mu si� przedosta� za mury, wiele ryzykuj�c, poniewa� chce zna� ca�� prawd�.</p><p>��Prawda� � mrukn�� t�po Milo. � Prawda nigdy nie przynios�a mi nic dobrego.</p><p>��M�wmy o moim synu � wtr�ci�em niecierpliwie. � Co o nim wiesz?</p><p>��Meto� Tak, no c� � Milo unika� mego spojrzenia. � Smutna historia, bardzo smutna�</p><p>By�em kra�cowo wyczerpany i zdezorientowany, z dala od domu i ojczystych stron. Przyby�em do Massilii z jednego tylko powodu: aby si� dowiedzie�, jaki los spotka� mego syna. Domicjusz dra�ni� si� ze mn�, sugeruj�c, �e odpowied� zna Milo, ten za� nie m�g� wykrztusi� jednego pe�nego zdania.</p><p>��Prokonsulu � rzek�em przez zaci�ni�te z�by. � Dlaczego sam nie mo�esz mi tego powiedzie�?</p><p>Domicjusz wzruszy� ramionami.</p><p>��My�la�em, �e Milo zechce zatrzyma� ten przywilej dla siebie. Zazwyczaj taki z niego samochwa�a�</p><p>��Niech ci� Hades poch�onie! � Milo cisn�� pucharem o �cian�. Dawus zr�cznie uchyli� si� przed bryzgami wina, a Galijka wyda�a z siebie d�wi�k po�redni mi�dzy �miechem i krzykiem. � To nie w porz�dku, Rudobrody. Nie w porz�dku! Przyprowadzi� jego ojca do mego domu i drwi� z nas obu�</p><p>��Powiedz mu, Milonie. � Domicjusz by� niewzruszony. � Powiedz mu albo ja to zrobi�.</p><p>Milo zblad�, a na jego nagim ciele zobaczy�em warstewk� potu. Wzdrygn�� si� i z�apa� za gard�o.</p><p>��Hej, go��beczko, podaj mi dzban, szybko!</p><p>Rozchichotana blondyneczka odstawi�a lampy, przebieg�a przez pok�j i znikn�a nam z oczu, a potem zjawi�a si� znowu, nios�c wysokie naczynie z szerokim brzegiem. Milo opad� na kolana, z�apa� dzban za uszy i ha�a�liwie zwymiotowa�. Domicjusz skrzywi� si� z niesmakiem, Dawus za� chyba nawet nie zauwa�y� incydentu: jego uwag� przyku�a niepodzielnie niewolnica, kt�ra pochyli�a si� nad swym panem, niechc�cy ods�aniaj�c niewidoczne dot�d partie dolnej cz�ci cia�a. Sam Plaut nie wymy�li�by bardziej absurdalnej sceny, pomy�la�em. Chcia�o mi si� krzycze� z bezsilnej z�o�ci.</p><p>Dziewczyna wytar�a Milonowi brod� i nasz gospodarz z wolna wr�ci� do pozycji pionowej. Wygl�da� teraz na znacznie mniej pijanego, cho� do trze�wo�ci wci�� by�o mu daleko. Przedstawia� i�cie op�akany widok. Nie mog�em sobie odm�wi� satysfakcji i powiedzia�em:</p><p>��Szkoda, �e twoi s�dziowie nigdy ci� nie widzieli w takim stanie. By� mo�e do dzisiaj mieszka�by� w Rzymie!</p><p>��Co? � Milo zamruga� i rozejrza� si� dooko�a p�przytomnie.</p><p>��Meto � przypomnia�em mu ze znu�eniem. � Opowiadaj o Metonie.</p><p>��No, dobrze. � Milo zgarbi� si� i westchn��. � Przejd�my do gabinetu. Go��bko, daj mi lamp�.</p><p>W domu panowa� nieopisany nie�ad. Ubrania wala�y si� na pod�odze lub wisia�y na pos�gach, wsz�dzie pe�no by�o brudnych naczy�, rozwini�te zwoje pergaminu zwisa�y sm�tnie ze sto��w. W jednym z pokoj�w jaka� zwini�ta posta� le�a�a w rogu, chrapi�c dono�nie. By� to zapewne jeden z ochroniarzy. Najbardziej za� za�mieconym pomieszczeniem okaza� si� gabinet Milona. By�y tam dla nas cztery krzes�a, ale gospodarz musia� najpierw zgarn�� z nich kawa�ki papirusu, zgniecione ubrania (w tym wygl�daj�c� na kosztown�, ale obficie oblan� czerwonym winem tog�) i miaucz�cego kota. Wszystko wyl�dowa�o na pod�odze, a kot z obra�onym prychaniem uciek� na korytarz.</p><p>��Siadajcie � zaprosi� nas burkliwie. Naci�gn�� przez g�ow� pogniecion� tunik�, oszcz�dzaj�c nam wreszcie widoku swego spoconego, korpulentnego torsu. � Chcesz si� zatem dowiedzie�, co si� sta�o z twoim synem. � Milo westchn�� i odwr�ci� wzrok. � No c�, chyba nie ma powodu, by� nie m�g� us�ysze� tej ca�ej paskudnej historii�</p></section><section><title><p>Rozdzia� X</p></title><p><strong>��</strong>Powiedz mi, Gordianusie, czy masz cho� blade poj�cie, w co naprawd� gra� tw�j synalek przez ostatnie par� miesi�cy? � Zadaj�c mi pytanie, Milo jednocze�nie wyciera� brzegiem tuniki brod� z resztek wymiocin.</p><p>��Nie bardzo wiem, o co ci chodzi.</p><p>��Wiedzia�e� o jego ma�ej maskaradzie czy nie? O tej komedii, kt�rej pr�bowa�, podaj�c si� za zdrajc� sprawy Cezara?</p><p>Nawet nie mrugn��em, oddaj�c mu spojrzenie. K�amstwo w �ywe oczy nigdy nie przychodzi�o mi �atwo, ale s� subtelniejsze sposoby omijania prawdy.</p><p>��Wiem, �e Meto i Cezar rozstali si�, kiedy obaj ostatnio przebywali w Rzymie. To by�o w kwietniu, po tym, jak Cezar wypar� Pompejusza z Italii, a Domicjusz by� w drodze do Massilii. Kr��y�y plotki o spisku przeciwko Cezarowi, uknutym przez jego najbli�szych wsp�pracownik�w. Meto mia� bra� w nim udzia�. Zdaje si�, �e spisek zosta� wykryty i m�j syn nie mia� innego wyj�cia, jak tylko ucieka�.</p><p>Milo skin�� g�ow�.</p><p>��Meto chcia�, �eby wszyscy w to w�a�nie uwierzyli. By� mo�e i ciebie przekona�. � Uni�s� brwi i patrzy� na mnie bystro. W miar� jak jego upojenie ust�powa�o, do g�osu dochodzi� �w dawniejszy, znajomy Milo, pod�egacz mot�ochu, polityk nie boj�cy si� przemocy, awanturnicza i pozbawiona skruchy ofiara systemu prawnego r�wnie bezlitosnego jak on sam. Pomimo swej �a�osnej pozycji i fizycznego podupadni�cia wci�� jeszcze by� niebezpieczny. � Wierzy�e�, �e tw�j syn jest zdrajc�, Gordianusie?</p><p>Odpowiedzia�em, ostro�nie wa��c s�owa, �wiadomy, �e Domicjusz bacznie mnie obserwuje.</p><p>��Z pocz�tku wydawa�o mi si� niemo�liwe, by Meto m�g� si� zwr�ci� przeciwko Cezarowi. Mi�dzy nimi zawsze istnia�a wi�, byli sobie bliscy�</p><p>��Tak, te plotki te� wszyscy s�yszeli�my! � przerwa� mi Milo.</p><p>Jego ledwie st�umione czkni�cie przypomnia�o mi, �e wci�� jest bardziej pijany ni� trze�wy. Pu�ci�em t� uwag� mimo uszu i m�wi�em dalej:</p><p>��Widzisz, to w�a�nie ta ich blisko�� kaza�a mi uwierzy� w mo�liwo�� zdrady Metona. Blisko�� mo�e rodzi� pogard�, poufa�o�� potrafi zamieni� mi�o�� w nienawi��. Kog� naj�atwiej mo�e zrazi� pozbawiona skrupu��w ambicja Cezara, jego nieodpowiedzialne burzenie republiki, je�li nie cz�owieka, kt�ry dzieli� z nim namiot dzie� po dniu przez tyle lat, kt�ry pomaga� mu pisa� pami�tniki i mia� mo�liwo�� przekonania si�, jak pracuje jego umys�?</p><p>Tak w�a�nie rozumowa�em, kiedy � chwilowo � wierzy�em w zdrad� Metona.</p><p>��Je�li istotnie nie znasz prawdy, to szczerze ci wsp�czuj�. � Milo pokr�ci� g�ow�. � Nasz Rudobrody te� da� si� nabra�. Podobnie jak i sam Pompejusz. Ale nie ja. Ani przez chwil� w to nie uwierzy�em!</p><p>��Nareszcie samochwa�a bierze g�r� nad pijakiem � rzek� sucho Domicjusz.</p><p>Obaj m�czy�ni wymienili ch�odne spojrzenia.</p><p>��Ca�a ta gadka o przej�ciu Metona na drug� stron� to bujda � ci�gn�� Milo nie zbity z tropu. � Ja si� dobrze znam na ludziach. Nie zapominajcie, �e przez d�ugie lata rz�dzi�em ulicami Rzymu. To moja banda odwala�a brudn� robot� za Pompejusza, �eby on m�g� obnosi� si� z czystymi r�czkami. Zaprzyja�niony kandydat potrzebowa� dobrej widowni dla swego przem�wienia? Prosz� bardzo, moi ludzie stawiali si� ca�ymi kohortami. Bandziory Klodiusza napastuj� senatora na Forum? Moi ludzie w par� chwil zjawiali si� na miejscu i rozp�dzali towarzystwo. Trzeba by od�o�y� wybory na p�niej? Moi ludzie gotowi s� rozbi� par� �b�w przy urnach. Do�� mi by�o strzeli� palcami� � Milo usi�owa� zademonstrowa� �w gest, ale mu nie wysz�o.</p><p>��G�o�niejszy od twoich palc�w by� zapewne brz�k twoich monet � rzuci� ironicznie Domicjusz.</p><p>��Nie mo�na zosta� przyw�dc�, nie nauczywszy si� wprz�d ocenia� charakteru cz�owieka, szuka� trafiaj�cych do niego metod perswazji, poznawa� jego ograniczenia, wiedzie�, co zrobi, a czego nie� Jednym s�owem, w�azi� mu pod sk�r�. Dlatego od chwili kiedy go zobaczy�em tu, w Massilii, wiedzia�em, �e Meto nie jest zdrajc�. Nie by� na to do�� zagubiony, nie wygl�da� na kogo�, kto gra tylko na w�asny rachunek. A jaki mia� pow�d, by si� obr�ci� przeciwko Cezarowi? Ca�a ta twoja g�rnolotna gadanina o mi�o�ci zamienionej w nienawi�� nie jest warta funta krowiego �ajna, Gordianusie.</p><p>��Niekt�rzy ludzie bardziej kochaj� republik� ni� swojego imperatora � powiedzia�em cicho.</p><p>��Poka� mi takiego! � warkn��. � Poka� mi cho� jednego! � Rozkaszla� si�, a� pot wyst�pi� mu na czo�o. � Musz� si� napi� � doda� pod nosem.</p><p>Mnie by si� to te� przyda�o. W gardle mia�em tak sucho, �e ledwo mog�em prze�yka� �lin�.</p><p>��M�w dalej � wychrypia�em.</p><p>Milo odchyli� si� na krze�le, straci� r�wnowag� i o ma�o nie przewr�ci� si� wraz z nim na pod�og�. Domicjusz parskn�� kr�tkim �mieszkiem, Dawus przewr�ci� oczami. Milo jako� si� pozbiera� i podj�� w�tek, nie speszony.</p><p>��Postaw si� w mym po�o�eniu. W Rzymie wszystko mi si� rozsypa�o. M�j proces by� fars�. Banda Klodiusza spali�a gmach senatu! Nie pozwolili nawet Cyceronowi doko�czy� mowy obro�czej. Zakrzyczeli go, wrzeszcz�c i domagaj�c si� mojej g�owy. Wyrok by� z g�ry przes�dzony. Tylko jeden cz�owiek m�g� mnie uratowa� ale m�j drogi przyjaciel Gnejusz Pompejusz, sam Wielki, odwr�ci� si� do mnie piecami! Po wszystkim, co dla niego zrobi�em! � Podni�s� z pod�ogi rzucon� tam przepask� i wytar� ni� czo�o. � Nawet Fausta odm�wi�a udania si� ze mn� na wygnanie. Suka! Wysz�a za mnie, bo my�la�a, �e jestem wschodz�c� gwiazd�, a potem odskoczy�a szybciej ni� pch�a z ton�cego psa, kiedy sprawy zacz�y si� �le toczy�. No i tak wyl�dowa�em w Massilii, cz�owiek bez ojczyzny, bez rodziny i przyjaci�. Opuszczony i zapomniany. �Nie d�saj si�, Tytusie�, powiedzia� mi Cycero. �Massilia to cywilizowane miejsce, pe�ne kultury i wiedzy� z godnym podziwu rz�dem� cudownym klimatem� pysznym jedzeniem�. �atwo mu by�o gada�! On sam nigdy nie postawi� stopy w tym Hadesie na ziemi! M�g� sobie podziwia� Massili� z daleka, bycz�c si� w swojej willi na Palatynie albo w jednej z tych letnich posiad�o�ci na wsi. Ja te� mia�em wiejskie wille� � Zamkn�� na chwil� oczy z westchnieniem, po czym kontynuowa�: � Teraz ca�y �wiat stan�� na g�owie. Cezar i jego przest�pcza armia panuj� nad Rzymem. Pompejusz i senatorowie uciekli za morze. Nawet najstarsi sojusznicy Rzymu, ci �a�osni Massylczycy, nie s� bezpieczni. A co to oznacza dla mnie? Dla Milona, kt�ry by� zawsze lojalny, nawet gdy to szkodzi�o jego w�asnym interesom, a od kt�rego wszyscy przyjaciele, nawet Wielki, si� odwr�cili tylko dlatego, �e na Via Appia zdarzy� si� g�upi, g�upi wypadek! Kiedy wszystko upad�o w takie b�oto, pomy�la�by�, �e Pompejusz b�dzie got�w mnie przyj�� z powrotem i naprawi� nasze stosunki. Ale gdzie tam! Oto nadchodzi od niego list. � Tu Milo zacz�� niezwykle udatnie na�ladowa� najbardziej pompatyczny styl Pompejusza: � �Pozosta� w Massilii, m�j drogi Milonie. Nie ruszaj mi si� stamt�d! Tw�j wyrok jest nadal wa�ny i prawo musi by� przestrzegane. Wyb�r masz ten sam: wygnanie albo �mier�. To Cezar i jemu podobni optuj� za przyzwoleniem na powr�t do Rzymu politycznych wygna�c�w. Ja tego robi� nie mog�, nawet dla tak drogiego przyjaciela jak ty� zw�aszcza dla takiego dobrego przyjaciela! Pomimo obecnego kryzysu� a w�a�ciwie przez ten kryzys nie mo�e by� najmniejszego odst�pstwa od surowego majestatu rzymskiego prawa!� Czyli innymi s�owy, sied� sobie w Massilii, Milonie, i gnij!</p><p>W s�abym �wietle lampy dostrzeg�em w jego oczach l�ni�ce �zy. O, bogowie, oszcz�d�cie mi przedstawienia z p�acz�cym Milonem, zanios�em w duchu lakoniczne b�aganie. Po kr�tkim westchnieniu monolog rozpocz�� si� na nowo.</p><p>��Potrzebowa�em jakiego� sposobu, by wr�ci� do �ask Pompejusza, by wywrze� na nim wra�enie. Ba! �eby uczyni� go swym d�u�nikiem, jak si� da! Ale jak mia�em znale�� taki spos�b, tkwi�c tu, w Massilii, zaledwie z garstk� gladiator�w, i to ju� odnaj�tych Massylczykom? A potem wpad�em na my�l: gdyby tak wykry� niebezpiecznego szpiega? I to nie zwyczajnego, ale agenta umieszczonego w naszych szeregach przez samego Cezara, cz�owieka, kt�rego sam Pompejusz poleci� nam obdarzy� zaufaniem? To by�aby niema�a zas�uga! Pierwszy krok do rehabilitacji starego Milona. Najpierw musia�em sprawi�, by Meto mi zaufa�. To by�o naj�atwiejsze. Popatrz na mnie! Nie jestem �lepy, widz�, jak wygl�dam. Wiem, jak nisko upad�em. Ca�ymi dniami �a�� nago po domu �mierdz�cym potem i uryn�. Jestem Rzymianinem wygnanym z Rzymu, cz�owiekiem bez perspektyw, a nawet bez godno�ci. Zgorzknia�ym, zdesperowanym, idealnym kandydatem do wci�gni�cia w niebezpieczn� gr�. O tak, Meto przyszed� do mnie. Od razu mnie odszuka�. My�la� pewnie, �e jest wcieleniem subtelno�ci, ale czyta�em w jego my�lach, jakby je wykrzykiwa� na Forum. Biedny, stary, opuszczony przez wszystkich Milo� Powinien da� si� bez trudu przeci�gn�� na stron� Cezara, dojrza�y do wbicia staremu przyjacielowi Pompejuszowi no�a w plecy. Ja tylko pozwoli�em Metonowi si� uwodzi�. Powoli, ale skutecznie zyskiwa� moje zaufanie. Kiedy w ko�cu postanowi�em mu pokaza� list od Pompejusza, zrobi�em z tego ca�e przedstawienie. Przeczyta�em mu go, roni�c prawdziwe �zy; tego gra� nie musia�em. Reszta by�a ju� tylko kwesti� czasu. Czu�em, �e �w dzie� nadchodzi. Niczym rolnik wychwytuj�cy w suchym wietrze zapach deszczu, z g�ry wiedzia�em, kiedy Meto zrobi sw�j ruch. Sta�o si� to tu, w tym gabinecie. By�em got�w. Pu�apka by�a zastawiona. Widzisz ten drewniany parawan w rogu? Nasz tu obecny Domicjusz ukry� si� za nim. No, dalej�e, Rudobrody, dlaczego nie poka�esz go�ciom, jak tam sta�e� i pods�uchiwa�e�? Odegrajmy t� scen�.</p><p>��Ko�cz swoje opowiadanko! � warkn�� zagadni�ty.</p><p>��To pi�kny parawan, prawda? Chyba libijska robota, rze�biony w terebincie. Z�ocenia s� autentyczne. Nale�a� do ojca Fausty. Wyobra�cie sobie tylko, jakie zastosowanie musia� ten stary lis Sulla znajdowa� dla takiego parawanu! Zabra�em go z sob�, wyje�d�aj�c z Rzymu. Fausta chcia�a go zachowa� dla siebie, ale przemyci�em go pod jej nosem. Ciekawe, czy kiedykolwiek zauwa�y�a jego brak?</p><p>��Nie odbiegaj od tematu � szepn��em ochryple.</p><p>��Zako�czenie ci si� nie spodoba. � Milo spu�ci� oczy.</p><p>��M�w�e!</p><p>��Skoro si� domagasz� Musisz wiedzie�, �e Rudobrody mia� mnie za wariata. Powiedzia�, �e m�zg mi si� zwarzy� od nadmiaru kiepskiego massylskiego wina. Mylisz si� co do Metona, m�wi�. Mo�na mu ufa�, sam Pompejusz tak twierdzi. To, co Meto wie o Cezarze i jego sposobie my�lenia, wype�ni�oby ca�� ksi�g�. Jest dla nas bezcenny, powiada. Ha! Nie wbijaj tak we mnie �lepi�w, Rudzielcze. To ty si� upar�e�, �eby przyprowadzi� do mnie Gordianusa. Je�li od czasu do czasu wbij� ci szpileczk�, to trudno, przyjdzie ci to wytrzyma�. No wi�c Rudobrody stercza� sobie za parawanem i s�ucha�, a w tym sk�adziku obok gabinetu uda�o mu si� st�oczy� z dziesi�ciu wybranych �o�nierzy. Pewnie ci sami ludzie s� dzi� jego eskort�. Meto niczego nie podejrzewa�. W kt�rym� momencie Domicjusz zaszura� nog�. Meto zerkn�� na parawan, ale powiedzia�em, �e to szczur. I mia�em racj�! � Milo si� roze�mia�, a Domicjusz zmierzy� go zimnym spojrzeniem. � Rozmawiali�my sobie z Metonem, kr���c wok� tematu jak obw�chuj�ce si� psy. Go��beczka donosi�a nam wino, ja udawa�em podpitego� no, mo�e niezupe�nie udawa�em. Ale tak czy inaczej zagra�em sw� rol� niczym s�ynny aktor Roscjusz. By�em p�ywakiem, kt�ry balansuje na kraw�dzi ska�y i potrzebuje ledwie dmuchni�cia wiatru w plecy, by da� nurka w g��bin�; tch�rzem, kt�ry wydoby� z siebie resztki odwagi i wystarczy go lekko popchn��; kochankiem przepe�nionym uczuciem, kt�ry nie mo�e si� zdecydowa�, by jako pierwszy powiedzie� �kocham ci�. I tak sobie gaw�dzili�my z twoim synem, Rudobrody wierci� si� za parawanem i kto wie, czy za chwil� by nie kichn��. Napi�cie by�o niesamowite. My�l�, �e moja gra by�a przez to jeszcze bardziej przekonuj�ca. No i w ko�cu Meto wypowiedzia� swoj� kwesti�. Milonie, powiada, jeste� w Massilii jak wi�zie�. Domicjusz traktuje ci� jak niewolnika. Nie masz nadziei na pogodzenie si� z Pompejuszem. Desperackie czasy wymagaj� desperackich dzia�a�. By� mo�e powiniene� zastanowi� si� nad radykalnym posuni�ciem. Ja na to, �e nie wiem, dok�d mia�bym si� uda�. Po Massilii nast�pnym portem jest ju� tylko Hades. Meto pokr�ci� g�ow� i powiedzia�, �e jest jeszcze inne wyj�cie. Niby Cezar? � pytam. Ale Cezar mnie nigdy nie przyjmie. Za bardzo polega na klodianach, a ta zgraja natychmiast by si� obr�ci�a przeciwko niemu, gdyby mnie wzi�� do siebie. Cezar ju� nie potrzebuje klodian, powiada Meto. Jest ju� od nich wi�kszy. Jest wi�kszy od samego Rzymu. Mo�e zawiera� sojusze, z kim mu si� �ywnie podoba. Ty jednak go opu�ci�e�, skontrowa�em. Meto popatrzy� mi w oczy. Mo�e i nie, b�kn�� pod nosem. Ja na to, �e owszem, my�la�em o tym i wygl�da mi na to, �e nie mam innego wyboru. Potrzebuj� jednak po�rednika, kogo�, kto by mi pom�g� przej�� na drug� stron�. Powiedz mi, Metonie, pytam, czy ty jeste� tym kim�? Meto skin�� g�ow�. Dlaczego Rudobrody uzna� za stosowne urz�dzi� w tym momencie taki cyrk z przewracaniem parawanu, do dzisiaj nie mam poj�cia. Serce ma�o mi ustami nie wyskoczy�o. Meto w okamgnieniu by� na nogach i z wyci�gni�tym sztyletem. Zobaczy� Rudego, zobaczy� wyraz mej twarzy i wysypuj�cych si� ze sk�adziku �o�nierzy. Wszystko powinno si� zako�czy� natychmiast. Tymczasem� � Milo przerwa� i podni�s� kubek z winem.</p><p>��M�w dalej! � krzykn��em.</p><p>��Nie ma potrzeby podnosi� g�osu, Gordianusie. Niech Domicjusz ci opowie reszt�. Od tej chwili to jego historia.</p><p>Domicjusz popatrzy� na mnie ch�odno.</p><p>��Wyda�em swoim ludziom rozkaz pochwycenia Metona, a nie zabicia go. Dzia�ali zbyt ostro�nie.</p><p>��Zbyt niezgrabnie! � wtr�ci� Milo.</p><p>��Wszystko dzia�o si� bardzo szybko. Meto wypad� z pokoju, zanim moi ludzie mogli go schwyta�. Rozstawi�em jeszcze innych �o�nierzy, by pilnowali drzwi frontowych, ale on nas zaskoczy�. Pobieg� do ogrodu i wspi�� si� na dach, po czym zeskoczy� na boczn� alejk� i uciek� na ty�y domu. I tam mia�em swoich ludzi, ale uda�o mu si� przedrze�. �cigali go, on jednak by� szybszy. By�by im uciek�, ale jeden z �o�nierzy cisn�� za nim w��czni� i uda�o mu si� drasn�� go w biodro. To go troch� przyhamowa�o. Zdo�a� mimo to dopa�� muru miejskiego, tam gdzie biegnie on wzd�u� brzegu morza. Wspi�� si� na jego koron� niedaleko Ska�y Ofiarnej�</p><p>��Ska�y Ofiarnej! � powt�rzy�em odruchowo, przypominaj�c sobie �ywo, co tam widzia�em o zmierzchu.</p><p>��Nie by� tak szalony, by z niej skaka� � uprzedzi� mnie Domicjusz. � G�azy i przyb�j u jej st�p zabi�yby ka�dego. On pobieg� dalej, a� do zakr�tu, gdzie mur opada pionowo w g��bok� wod�. By� mo�e od pocz�tku by� to jego cel. M�g� zawczasu przeprowadzi� rozpoznanie, przygotowuj�c si� na tak� w�a�nie sytuacj�. Zapewne jest jaka� minimalna szansa, �e mo�na skoczy� z muru do wody i dop�yn�� a� do wysp, gdzie kotwicz� okr�ty Cezara. Meto m�g� tego dokona�.</p><p>��Ale�? � Serce wali�o mi w piersi jak taran Treboniusza.</p><p>��Ale tak si� nie sta�o. Moi ludzie deptali mu po pi�tach. Ju� go prawie mieli, kiedy skoczy�. Jeden z nich przysi�ga, �e przeszy� go strza�� z �uku w trakcie spadania, ale to mog� by� czcze przechwa�ki. M�g� go zabi� sam upadek. Znikn�� pod wod�, a kiedy zn�w si� wynurzy�, zosta� zasypany strza�ami. �o�nierze strzelali pod s�o�ce, kt�re roz�wietla�o morze, i niewiele widzieli, ale niekt�rzy kln� si� na wszystko, �e dostrzegli krew w wodzie. Wszyscy za� widzieli, jak pr�d unosi jego cia�o na otwarte wody. M�wi�, �e nie wymachiwa� nogami czy r�kami, jak by to robi� ka�dy przytomny cz�owiek. Unosi� si� po prostu na fali jak korek, a potem znikn�� pod powierzchni�. � Domicjusz rozpar� si� na krze�le, za�o�y� r�ce na piersi i wygl�da� na zadowolonego z siebie. � No i co, Gordianusie, czy to chcia�e� wiedzie�? Czy po to jecha�e� tu taki kawa� drogi? Tw�j syn zgin�� jak przest�pca, �cigany przez �o�nierzy legalnie mianowanego prokonsula Galii. Pewnie mo�e ci� pocieszy� to, �e pozosta� lojalny wobec swego imperatora, je�li nie wobec Rzymu.</p><p>Zdawa�o mi si�, �e ca�y �wiat skurczy� si� do tego brudnego, ciemnego pokoju. Twarz Milona pozostawa�a w cieniu i nie mog�em z niej nic wyczyta�. Domicjusz by� wyra�nie dumny z siebie. Nigdy nie podziela�em mi�o�ci swego syna do Cezara, ale jak�e ci dwaj wydawali mi si� mali w por�wnaniu z nim! Poczu�em �agodny dotyk czyjej� d�oni.</p><p>��Te�ciu, jeste� bardzo zm�czony. Chod�my ju� st�d. Ofiarowany obieca� nam nocleg.</p><p>Wsta�em bez s�owa i wyszed�em z gabinetu. Milo pospieszy� za nami, o ma�o si� nie przewracaj�c.</p><p>��Go��beczka odprowadzi was do wyj�cia � powiedzia�. � Po�l� z wami jednego z gladiator�w jako przewodnika. Obowi�zuje zakaz poruszania si� po mie�cie, ale w tej dzielnicy nikt was raczej nie zaczepi. Gdyby tak si� sta�o, powo�ajcie si� na Rudobrodego. � �ciszy� g�os i po�o�y� mi r�k� na ramieniu. � Gordianusie, nie sprawi�o mi przyjemno�ci zdemaskowanie prawdziwej roli twojego syna. Meto nie by� wobec mnie bardziej uczciwy ni� ja wobec niego. Cezar nigdy by mnie nie przyj�� do siebie. Nigdy! Meto pr�bowa� mnie oszuka� tak samo jak ja jego.</p><p>Chcia�em mu si� wyrwa�, ale Milo �cisn�� mnie mocniej i zni�aj�c g�os do szeptu, m�wi� dalej:</p><p>��Nie jestem z siebie dumny, Gordianusie. To, co zrobi�em, musia�em zrobi�.</p><p>Oczy mnie piek�y od �ez. Odrzuci�em jego r�k� i ruszy�em przed siebie. Spiesz�c do wyj�cia, us�ysza�em jeszcze za sob� g�os Domicjusza, pytaj�cego czterech �cian gabinetu:</p><p>��Ale kto wys�a� ten anonim, kt�ry �ci�gn�� Gordianusa do Massilii? Oto, co chcia�bym wiedzie�</p></section><section><title><p>Rozdzia� XI</p></title><p>Nie pami�tam, jak i kt�r�dy wr�cili�my sk�panymi w ksi�ycowej po�wiacie ulicami Massilii do domu Ofiarowanego. Hieronimus tylko rzuci� na mnie okiem i skin�� powa�nie g�ow�, m�wi�c cicho: �Ach, z�e wiadomo�ci, co?� Bez zb�dnych s��w zaprowadzi� nas do pokoju, gdzie sta�y przygotowane dwa ��ka. By�em pewien, �e z takim zam�tem w g�owie nie mam co marzy� o za�ni�ciu. Sen jednak przyszed� sam, szybki i g��boki, jak gdyby kto� poda� mi narkotyk. �ni�em; katapulty miota�y pociski, p�on�ce cia�a spada�y z wie� obl�niczych. Gdzie� z boku Witruwiusz beztrosko rozwodzi� si� nad zaletami rozmaitych narz�dzi do zadawania �mierci. Nagle przerwa� mu zakapturzony wr�bita, kt�ry poci�gn�� go za r�kaw i szepn�� do ucha: �Powiedz Rzymianinowi, �e nic tu po nim�. Min�� nas �o�nierz w b��kitnym p�aszczu, lekko utykaj�cy, kt�ry wkr�tce znikn�� w wielkiej dziurze w ziemi. Wzi��em Dawusa za r�k� i powiedzia�em mu, �e musimy i�� jego �ladem. Okaza�o si�, �e dziura prowadzi wprost do Hadesu. Ujrza�em pozbawion� tu�owia g�ow� lewituj�c� po�r�d gejzer�w pary i j�zyk�w ognia, z kikutem szyi pokrytym zakrzep�� krwi�. �Katylina!� � krzykn��em. G�owa b�ysn�a ironicznym u�miechem i znikn�a. Z k��b�w mg�y wychyn�a okutana w opo�cz� posta�, odrzuci�a woal skrywaj�cy jej g�ow� i ujrza�em przed sob� potwornie zniekszta�cony <emphasis>xoanon </emphasis>ze �wi�tyni Artemidy, cudem o�ywiony. �O�e� si� ze mn�� � powiedzia�. Odskoczy�em, przej�ty zgroz�. Nagle ca�y Hades zala�a woda. P�omienie zasycza�y i zgas�y, pr�d ni�s� ludzkie zw�oki, a po chwili wszystko ogarn�a nieprzenikniona ciemno��. Woda wci�� si� podnosi�a; wzi��em oddech i poczu�em w krtani i nozdrzach pal�cy dotyk soli. Odczu�em zarazem ulg� i strach, pomieszane z ogromnym smutkiem, kt�ry zdawa� si� mnie mia�d�y� jak wielki g�az. Czy �ni�em o w�asnej, czy o Metona �mierci? Obudzi�em si� z my�l�, �e nawet w snach m�j syn nie chce mi si� pokaza�. Nagle zorientowa�em si�, �e nade mn� stoi Dawus z zatroskan� min�, dotykaj�c lekko mego ramienia.</p><p>��Gdzie jeste�my? � spyta�em. S�owa zabrzmia�y jak rozpaczliwe �apanie oddechu. Musia�em szlocha� przez sen.</p><p>��W domu Ofiarowanego, w Massilii.</p><p>Zamruga�em kilka razy i kiwn��em g�ow�.</p><p>��Kt�ra jest godzina?</p><p>��Po zmierzchu.</p><p>��Przecie� by�o ju� po zmierzchu, kiedy k�adli�my si� spa�.</p><p>��Przespa�e� ca�y dzie�. By�o ci to potrzebne.</p><p>Usiad�em na ��ku i j�kn��em. Wszystkie stawy mia�em jak zardzewia�e, bola� mnie ka�dy mi�sie�. Wyczerpuj�ca podr�, dramat w zalanym tunelu i objawienia poprzedniego wieczoru wyssa�y ze mnie wszystkie si�y. Czu�em si� pusty jak trzcina.</p><p>��Musisz by� g�odny � stwierdzi� Dawus.</p><p>��Nie jestem.</p><p>��To prze�pij si� jeszcze.</p><p>��Niemo�liwe! � zaprzeczy�em, przypominaj�c sobie senne koszmary.</p><p>Tyle tylko pami�ta�em z minionego dnia, kiedy zn�w si� obudzi�em nast�pnego ranka.</p><empty-line/><p>Gdybym nie wiedzia�, �e jeste�my w samym �rodku obl�onego i zablokowanego od strony morza miasta, zagro�onego g�odem i zaraz�, nigdy bym si� tego nie domy�li�, widz�c �niadanie, jakie nam podano. Dostali�my zbo�ow� polewk� os�odzon� miodem i cz�stkami granatu, do tego daktyle nadziewane past� migda�ow� i tyle �wie�ych fig, ile mogli�my jeszcze zmie�ci� w �o��dkach. Wypocz�ty i najedzony, rozsiad�em si� samotnie na tarasie na dachu i z wolna zacz�o do mnie dociera�, w jakie k�opoty wpakowa�em i siebie, i Dawusa. Od chwili, kiedy przeczyta�em tajemniczy list donosz�cy o �mierci Metona, my�la�em tylko o konieczno�ci przyjazdu do Massilii i wykrycia prawdy, ani przez chwil� nie zastanawiaj�c si� co dalej. Zak�ada�em, �e zastan� syna �ywego, a w najgorszym razie dowiem si�, �e znikn��. Tymczasem anonimowa wiadomo�� si� sprawdzi�a. Meto nie �yje, a jego zw�oki zagin�y. Nie mia�em ju� nic do roboty w Massilii, ale za spraw� w�asnego uporu i pomys�owo�ci by�em w niej zamkni�ty jak w pu�apce. Czy to w tym celu bogowie mnie ocalili, kiedy woda zala�a tunel? Dzi�kowa�em im wtedy z ca�ej duszy, zapominaj�c, �e to oni zawsze �miej� si� ostatni.</p><p>W Rzymie m�g�bym przynajmniej dzieli� �al z Bethesd�, Dian� i moim starszym synem Ekonem, a sta�y rytm miejskiego �ycia da�by mi troch� zapomnienia. W Massilii nie mia�em �adnego zaj�cia poza rozpami�tywaniem tragedii. Nie mia�em tu przyjaci�. Milo na dobr� spraw� by� morderc� mojego syna. Domicjusz gardzi� mn�, a ja nim. Apollonides ignorowa� mnie jako niegodnego uwagi. Tylko Hieronimus by� dla mnie niezwykle go�cinny, ale nad jego g�ow� wisia�a czarna chmura �mierci, co tylko pog��bia�o moj� depresj�. Czu�em si� tak samo, jak musia� si� czu� niejeden rzymski wygnaniec �yj�cy w tym mie�cie: bezsilny, pozbawiony nadziei, odci�ty od wszystkiego, co czyni �ycie wartym zachodu. Nawet gdyby Hieronimus bez ko�ca u�ycza� mi dachu nad g�ow� i miejsca przy swym suto zastawionym stole, jak m�g�bym dalej �y� w takim stanie ducha, godzina po godzinie, dzie� po dniu?</p><p>Przez g�ow� przebiega�y mi rozliczne pretensje do samego siebie i ca�ego �wiata. Wini�em siebie za pomys� wyprawy do Massilii. Przeklina�em Milona za zastawienie pu�apki, kt�ra zabi�a Metona. Synowi wyrzuca�em, �e zgodzi� si� podj�� tak niebezpieczn� misj�, Cezara za� obci��a�em win� za niezliczone grzechy: za uwiedzenie Metona (w ka�dym tego s�owa znaczeniu, je�li wierzy� plotkom), za pos�anie go z idiotycznym, ale �miertelnie niebezpiecznym zadaniem, a nawet za samo przekroczenie Rubikonu. Jakiej trzeba pr�no�ci, by uwierzy�, �e w�asne przeznaczenie za�mi wszystko inne, �e ca�y �wiat zosta� stworzony po to, by dr�e� w cieniu jednego cz�owieka! Ile nieszcz�� ju� spowodowa�? Ilu jeszcze syn�w rzymskich rodzin zginie, zanim on uzna, �e zrobi� swoje? Meto kocha� tego cz�owieka i odda� za niego �ycie. Ju� za to tylko nienawidzi�em Gajusza Juliusza Cezara.</p><p>Wystarczy�o, bym przymkn�� oczy, a Meto stawa� przede mn� jak �ywy. I to nie w jednej postaci; widzia�em go jako ma�ego ch�opca w domu Krassusa w Bajach, gdzie si� urodzi� jako niewolnik i gdzie po raz pierwszy go spotka�em; krocz�cego dumnie, a zarazem niepewnie przez Forum Romanum w dniu szesnastych urodzin, kiedy po raz pierwszy na�o�y� m�sk� tog�; na nowo prze�ywa�em wstrz�s, jakim by� dla mnie jego widok w �o�nierskiej zbroi, w namiocie Katyliny przed bitw� pod Pistori�. By� inteligentnym, pi�knym i weso�ym dzieckiem, zawsze skorym do �miechu. Wyr�s� na silnego, przystojnego m�odzie�ca, dumnego ze swych ran i blizn. Za ka�dym razem, kiedy wraca� do domu po kolejnej kampanii w Galii, wita�em go z rado�ci� i ze strachem, szcz�liwy, �e �yje, przej�ty obaw�, �e ujrz� go okaleczonego. Bogowie jednak uznali za stosowne strzec go i przeprowadza� bezpiecznie przez wszystkie bitwy� do tej pory.</p><p>Cichy g�os gdzie� w mojej g�owie szepta�: �Ale cia�a Metona nigdy nie odnaleziono� mo�e jeszcze �yje� jakim� cudem� gdzie��� Nie chcia�em tego s�ucha�. Takie rojenia by�y zwyk�� oznak� s�abo�ci i mog�y prowadzi� tylko do rozczarowania i jeszcze wi�kszego cierpienia. I tak zatacza�em w my�lach kr�g za kr�giem, od �alu do gniewu, od s�odko-gorzkich wspomnie� do zw�tpienia, od z�udnych nadziei do twardego, zimnego rozumowania i zn�w do �alu, niczego nie rozwi�zuj�c i nie osi�gaj�c spokoju. Siedzia�em na tarasie Ofiarowanego, godzinami wpatruj�c si� w odleg�� Ska�� Ofiarn� i bezduszne, niewzruszone morze.</p><empty-line/><p>Tak min�� dzie� lub dwa, a mo�e trzy czy cztery, czy jeszcze wi�cej. Ten czas zatar� si� w mej pami�ci. I Dawus, i Hieronimus nie zak��cali na og� mojej samotno�ci. Od czasu do czasu podawano mi posi�ek, kt�ry zapewne zjada�em. Ka�dego wieczoru s�udzy przygotowywali mi ��ko i chyba w nim spa�em. Czu�em si� ot�pia�y i nieobecny, r�wnie bezcielesny jak widziana we �nie g�owa Katyliny.</p><p>Wreszcie kt�rego� ranka Hieronimus oznajmi�, �e mam go�cia. Kto� czeka� na mnie w atrium.</p><p>��Go�cia? � spyta�em, nie rozumiej�c.</p><p>��To galijski kupiec. Nazywa si� Arausio.</p><p>��Gal?</p><p>��Jest ich sporo w Massilii.</p><p>��Czego ode mnie chce?</p><p>��Nie chcia� mi powiedzie�.</p><p>��Jeste� pewien, �e chodzi mu o mnie?</p><p>��Pyta� o ciebie. Chyba nie ma w tym mie�cie drugiego Gordianusa Poszukiwacza?</p><p>��Ale jaki mo�e mie� do mnie interes?</p><p>��Jest tylko jeden spos�b, by si� tego dowiedzie�. � Ofiarowany uni�s� brwi i patrzy� na mnie z nadziej�, jak zm�czona matka na powracaj�ce do zdrowia po ci�kiej chorobie dziecko.</p><p>��No, to chyba b�d� go musia� przyj�� � powiedzia�em t�po.</p><p>��Zuch z ciebie! � Hieronimus klasn�� w d�onie i pos�a� niewolnika po go�cia.</p><p>Arausio okaza� si� m�czyzn� w �rednim wieku, z rzedn�cymi kasztanowymi w�osami, ogorza�� cer� i obwis�ym w�sem. Mia� na sobie zwyk�� bia�� tunik�, ale s�dz�c po dobrej roboty butach, musia� by� cz�owiekiem zamo�nym; jego z�oty �a�cuch na szyi i z�ote bransolety og�asza�y zreszt� ten stan wszem i wobec. Zachowywa� si� nerwowo i trzyma� z dala od Hieronimusa, kt�ry pozosta� ze mn� na tarasie, zrozumia�em, �e odczuwa przes�dny strach przed Ofiarowanym, jakby m�g� si� od niego zarazi� nieszcz�ciem. C� zatem go sk�oni�o do przyj�cia tutaj?</p><p>M�czyzna rozejrza� si� dooko�a. Nie wiem, czy nie by�o to z�udzenie, ale chyba si� wzdrygn�� na widok sylwetki Ska�y Ofiarnej.</p><p>��Nazywam si� Arausio � powiedzia�. � Czy to ciebie zw� Gordianusem Poszukiwaczem?</p><p>��To ja. Nie wiedzia�em, �e ktokolwiek w Massilii o mnie s�ysza�.</p><p>U�miechn�� si� do�� nieprzyjemnie.</p><p>��Och, my tu, na tym ko�cu �wiata, nie jeste�my a� tak nieokrzesani, jak ci si� mo�e wydaje. Massilia to nie Ateny czy Aleksandria, ale staramy si� nad��a� za wydarzeniami w wielkim �wiecie.</p><p>��Wybacz mi, nie chcia�em, by to tak zabrzmia�o�</p><p>��Nic nie szkodzi. Nawykli�my do tego, �e Rzymianie zadzieraj� przed nami nosa. Kim my w ko�cu jeste�my? Ot, siedlisko po�ledniejszego gatunku Grek�w i ledwo cywilizowanych Gal�w gdzie� przy drodze donik�d.</p><p>��Ja tego nie powiedzia�em.</p><p>��Nie m�w wi�c ju� nic na ten temat. � M�czyzna powstrzyma� mnie uniesion� d�oni�. � Powiem ci, jak� mam do ciebie spraw�, ty za� albo uznasz j� za godn� twojej uwagi, albo nie. Jak m�wi�em, nazywam si� Arausio i jestem kupcem.</p><p>��Wino czy niewolnicy? � spyta�em, a widz�c, �e Arausio uni�s� brwi ze zdziwienia, wyja�ni�em: � M�wiono mi, �e w Massilii si� handluje albo jednym, albo drugim.</p><p>��Prowadz� drobne interesy w obu dziedzinach. � Go�� wzruszy� ramionami. � M�j dziadek zwyk� mawia�, �e Rzymianie s� leniwi, a Galowie spragnieni, trzeba wi�c posy�a� jednym si�� robocz�, drugim napitek. Powodzi�o nam si� nie�le, ale nie a� tak� � Zatoczy� r�k� ko�o, wskazuj�c na urz�dzenie willi Hieronimusa. Ogarn�� spojrzeniem roztaczaj�cy si� st�d widok; zn�w zauwa�y�em, �e jego wzrok przyku�a na chwil� Ska�a Ofiarna, ale szybko odwr�ci� si� z powrotem. Odrzuci� nagle sw�j szorstki styl niczym tarcz�, kt�rej d�u�ej ju� nie m�g� d�wiga�. � Powiadaj�, �e� widzia�e� to � szepn��. � Obaj widzieli�cie. � �ypn�� okiem na Hieronimusa.</p><p>��Co mianowicie? � spyta�em, dobrze wiedz�c, �e m�g� mie� na my�li tylko jedno.</p><p>��Dziewczyn� kt�ra spad�a ze ska�y. � W jego g�osie pojawi�o si� wyra�ne napi�cie.</p><p>Hieronimus za�o�y� r�ce na piersi.</p><p>��Ona nie spad�a, tylko skoczy�a � poprawi� go.</p><p>��Zosta�a zepchni�ta! � Dawus, kt�ry do tej pory si� nie pokazywa�, stoj�c na schodach, poczu� si� w obowi�zku podej�� bli�ej i poda� swoj� wersj� zdarzenia.</p><p>Popatrzy�em na skaln� iglic�.</p><p>��Dziewczyna, powiadasz. Czemu nie kobieta? � spyta�em. � Wszyscy trzej widzieli�my posta� w kobiecej sukni pod opo�cz� z kapturem. Nie mogli�my st�d zobaczy� jej twarzy ani nawet okre�li� koloru jej w�os�w. By�a do�� silna, by si� wspi�� na ska��, ale sz�o jej to powoli. Mo�e by�a m�oda, a mo�e nie.</p><p>Arausio wysun�� szcz�k�, aby opanowa� jej dr�enie.</p><p>��My�l�, �e� wiem, kim ona mog�a by�.</p><p>Unios�em brwi. Hieronimus i Dawus przysun�li si� bli�ej. G�os Arausia nabrzmia� teraz gorycz�. Kupiec z wyra�nym trudem m�wi� dalej.</p><p>��On j� zwodzi�, s�yszycie? Do ostatniej chwili, do samego �lubu z tym potworem dawa� Rindel do zrozumienia, �e m�g�by wybra� j�.</p><p>��Rindel?</p><p>��Moja c�rka. Tak ma na imi�. A raczej mia�a.</p><p>��Kto j� zwodzi�?</p><p>��Zeno! Ten wszetecznik m�wi�, �e j� kocha. Ale jak ka�dy k�amliwy Grek, mia� na wzgl�dzie tylko w�asne korzy�ci.</p><p>Zeno? Gdzie ja ostatnio s�ysza�em to imi�? Od Domicjusza, przypomnia�em sobie, kiedy opowiada� mi histori� Apollonidesa i jego odra�aj�cej c�rki Cydimachy. M�odzieniec, kt�ry j� niedawno po�lubi�, nazywa� si� w�a�nie Zeno.</p><p>��Masz na my�li zi�cia pierwszego timouchosa? � upewni�em si�.</p><p>��Tego samego. My nie byli�my dla niego do�� dobr� parti�. Niewa�ne, �e m�g�bym kupi� i sprzeda� jego ojca, gdybym chcia�. Niewa�ne, �e Rindel by�a jedn� z najpi�kniejszych dziewcz�t w Massilii. Jeste�my Galami, nie Grekami, i nikt z naszej rodziny nigdy nie by� wybrany do Wielkiej Rady. W tym mie�cie stawia to nas zaledwie o stopie� wy�ej od barbarzy�c�w z puszczy. Mimo to Zeno m�g� po�lubi� Rindel. Ma��e�stwa grecko-galijskie nie s� niczym niezwyk�ym. Ale on uwa�a� si� za lepszego. Niech b�dzie przekl�ta ta jego ambicja! Dostrzeg� szans� wskoczenia na szczyt i chwyci� j� obiema r�kami, porzucaj�c moj� biedn� Rindel.</p><p>Z jednej strony, �ci�ni�ty �alem po Metonie, chcia�em tylko, �eby Gal wreszcie sobie poszed�. Z drugiej jednak poczu�em, jak budzi si� we mnie, cho� wbrew mojej woli, ciekawo��. Patrz�c na twarz Arausia �ci�gni�t� w grymasie b�lu, poczu�em te� przyp�yw wsp�czucia. Czy� obaj nie byli�my ojcami pogr��onymi w �a�obie po utraconych dzieciach? Je�li go dobrze zrozumia�em, jego c�rka i m�j syn zako�czyli �ycie niemal w tym samym miejscu, mo�e o kilkadziesi�t metr�w od siebie, pod tym samym murem, poch�oni�ci przez t� sam� bezlitosn� to�.</p><p>��Kocha�a go do szale�stwa � ci�gn�� Arausio. � Dlaczego by nie? Zeno jest przystojny i czaruj�cy. Ol�ni� j�. M�odzi nie umiej� dostrzec tego, co kryje si� pod powierzchni�. Kiedy m�wi�, �e odwzajemnia jej mi�o��, dziewczynie si� wydawa�o, �e wszystko ju� si� u�o�y�o. Znalaz�a swoje szcz�cie i nic nie mo�e go zburzy�. Nie powiem, abym sam nie by� z tego zadowolony. Zeno by� dobr� parti� i oboje do siebie pasowali. A potem on nagle przesta� do niej przychodzi�. I zanim si� zorientowali�my, zosta� m�em Cydimachy. To z�ama�o mojej Rindel serce. P�aka�a i rwa�a w�osy z g�owy. Zamkn�a si� w swojej komnacie, nie chcia�a je�� ani z nikim rozmawia�, nawet z matk�. A potem zacz�a si� wymyka� z domu, znikaj�c na ca�e godziny. By�em w�ciek�y, ale nic nie wsk�ra�em. Powiedzia�a, �e d�ugie samotne spacery jej pomagaj�. Wyobra�acie sobie? M�oda dziewczyna spaceruj�ca sama po ulicach w bia�y dzie�, bez �adnej eskorty! Ludzie pomy�l�, �e zwariowa�a�, powiedzia�em jej kiedy�. Kto wie, mo�e i tak by�o? Powinienem baczniej j� obserwowa�, ale przy takim chaosie� � Urwa� i tylko pokr�ci� g�ow�.</p><p>��Dlaczego my�lisz, �e to Rindel widzieli�my na Skale Ofiarnej? � spyta�em. � I sk�d w og�le o tym wiesz? Gdzie s�ysza�e�, �e byli�my �wiadkami tej sceny?</p><p>��Massilia to ma�e miasto, Gordianusie. Wszyscy o tym m�wi�. �Ofiarowany ma u siebie dw�ch Rzymian i nie uwierzysz, co we tr�jk� widzieli: m�czyzna goni� kobiet� wspinaj�c� si� na Ska�� Ofiarn�, a ona z niej skoczy�a. Jeden z tych Rzymian to niejaki Gordianus, zwany Poszukiwaczem, kt�ry prowadzi dochodzenia dla ludzi w rodzaju Cycerona i Pompejusza, wygrzebuje skandale i zagl�da ludziom pod prze�cierad�a�.</p><p>Niezupe�nie w taki spos�b opisa�bym sw�j zaw�d, ale i tak poczu�em przyp�yw dumy, �e moje imi� jest dostatecznie dobrze znane, by sta� si� po�ywk� dla plotek w mie�cie, w kt�rym nigdy przedtem nie by�em. Oczywi�cie i tak tubylc�w interesowa�oby wszystko, co dotyczy Ofiarowanego, a ka�da �mier� zwi�zana ze Ska�� Ofiarn� sta�aby si� przedmiotem spekulacji�</p><p>��A co do tego, dlaczego uwa�am, �e to musia�a by� Rindel� � G�os mu si� za�ama�. Arausio odchrz�kn�� z trudem i m�wi� dalej: � Tamtego ranka zn�w znikn�a z domu. Pomy�la�em, �e wybra�a si� na kolejny d�ugi spacer. Mia�em jednak inne zmartwienia. Tego dnia Rzymianie podtoczyli taran i obawiali�my si�, �e mury mog� run��. Wytrzyma�y jednak, jak si� okaza�o. Nasi �o�nierze nawet zdobyli ten taran. Ale Rindel� Rindel ju� nie wr�ci�a do domu. Zapad�a noc, a z ni� zakaz przebywania na ulicach, a jej wci�� nie by�o. Najpierw si� gniewa�em, potem martwi�em, a w ko�cu wpad�em w panik�. Pos�a�em niewolnik�w, by jej szukali. Jeden z nich wr�ci� z wie�ci� o dziewczynie, kt�r� widziano na Skale Samob�jc�w, �cigan� przez �o�nierza, a w�a�ciwie oficera w b��kitnym p�aszczu. � Arausio wbi� we mnie wzrok. � Czy to prawda? To w�a�nie widzieli�cie?</p><p>��Ten cz�owiek istotnie mia� na sobie b��kitn� peleryn� � potwierdzi�em. Pami�ta�em, jak trzepota�a na wietrze.</p><p>��Zeno! To musia� by� on. Wiedzia�em! Rindel musia�a go odszuka� i dosz�o do awantury. Zwodzi� j�, zdradzi�, z�ama� jej serce� zamiast z ni�, o�eni� si� z tym potworem. Kto wie, co Rindel mu powiedzia�a albo on jej? A sko�czy�o si� tak, �e zap�dzi� j� na ska��, a potem�</p><p>��Nikt nikogo tam nie zap�dza� � sprzeciwi� si� Hieronimus. � Kobieta, kt�r� widzieli�my, sama rwa�a do przodu, a on stara� si� j� dogoni�. To oczywiste, �e chcia� j� zatrzyma�. Tragedia w tym, �e mu si� to nie uda�o. Kobieta skoczy�a w przepa��.</p><p>��Nie, Arausio ma racj�! � odpar� Dawus. � Ona usi�owa�a mu uciec, ale on j� dogoni� i zepchn�� ze ska�y.</p><p>Kupiec spojrza� na mnie.</p><p>��A ty co powiesz na ten temat, Gordianusie?</p><p>I Hieronimus, i Dawus szukali u mnie poparcia. Popatrzy�em na Ska�� Ofiarn�, a po chwili odrzek�em:</p><p>��Nie jestem pewien. Obie wersje nie mog� jednak by� prawdziwe.</p><p>��To bardzo wa�ne! � Arausio a� si� pochyli� w moj� stron�. � Je�eli Zeno j� zepchn��, by�o to morderstwo. Ta bestia bez serca!</p><p>��Je�eli, powtarzam, kobiet� by�a Rindel, a m�czyzn� Zeno.</p><p>��To musieli by� oni! Rindel nie wr�ci�a do domu. Nie mog�a si� rozp�yn�� w powietrzu! Nie w tak ma�ym mie�cie jak Massilia i przy zamkni�tych wszystkich bramach. Wiem, �e to ona wesz�a na t� ska��. Po prostu wiem! A m�czyzn� na pewno by� Zeno w swojej oficerskiej b��kitnej pelerynie. Sam widzia�e�.</p><p>��Dobrze, przyjmijmy, �e to byli oni. Jedynymi �wiadkami incydentu byli�my tylko my trzej, a i tak mamy do czynienia z dwiema przeciwnymi jego interpretacjami, nie ma za� sposobu, by doj�� prawdy.</p><p>��Ale� jest! Kto� zna prawd� � upiera� si� Arausio. � Zeno!</p><p>Skin��em wolno g�ow�.</p><p>��Tak, je�li to Zenona widzieli�my, to tylko on sam mo�e nam powiedzie�, co zasz�o i dlaczego.</p><p>��Ale nigdy tego nie powie! Ok�ama� moj� c�rk�, m�wi�c jej o mi�o�ci. W tej sprawie na pewno te� b�dzie k�ama�!</p><p>��Chyba �e kto� go zmusi do m�wienia prawdy.</p><p>��Niby kto? Jego te��, pierwszy timouchos? Apollonides sprawuje w�adz� nad stra�� miejsk� i s�dami. Nie cofnie si� przed niczym, aby tylko ochroni� zi�cia i unikn�� skandalu. � Arausio spu�ci� g�ow�. � Skandal jednak b�dzie. Wie�� ju� si� roznios�a. Wszyscy wiedz�, �e kto� zgin�� na Skale Ofiarnej. Nikt nie zna imienia ofiary, ale i to wyjdzie na jaw. Podobno to by�a c�rka tego galijskiego kupca, powiedz�, ta, co si� nazywa�a Rindel. Wpad�a w sza�, kiedy Zeno j� porzuci�. Jej ojciec powinien by� to przewidzie�. I b�d� mieli racj�; powinienem by� j� zamkn��! Jak mog�a sprowadzi� tak� ha�b� na rodzin�! Nielegalne samob�jstwo, nie zatwierdzone przez Rad� obraza bog�w, i to akurat w chwili kiedy wa�� na szali losy miasta, decyduj� o tym, czy Massilia przetrwa, czy zginie! Jak mam to znie��? To mnie zrujnuje!</p><p>Moja sympatia dla niego raptownie zmala�a. Przyszed� do nas z�amany �alem po znikni�ciu c�rki, a teraz bardziej si� przejmowa� w�asn� reputacj�. Ofiarowany jednak zareagowa� inaczej. Dobrze wiedzia�, co znaczy publiczne upokorzenie i bankructwo w Massilii, jak czuje si� cz�owiek wyrzucony poza nawias spo�ecze�stwa za cudze grzechy. Patrzy� na Arausia ze �zami w oczach.</p><p>��I w�a�nie dlatego przychodz� do ciebie, Poszukiwaczu � podj�� kupiec. � Nie tylko z tego powodu, �e by�e� �wiadkiem tej tragedii, ale i dlatego, �e s�ysza�em, co o tobie m�wi�. Ty odkrywasz prawd�. Bogowie ci� do niej prowadz�. Ja prawd� znam: moja c�rka nie skoczy�a w przepa��, kto� j� musia� zepchn��. Nie potrafi� jednak tego udowodni�. Apollonides m�g�by wycisn�� prawd� z Zenona, ale nigdy tego nie zrobi. Mo�e jednak jest jaki� inny spos�b na jej wydobycie, a je�li jest, to nie kto inny, tylko ty mo�esz to zrobi�. Wymie� swoje honorarium. Sta� mnie na nie. � Dla potwierdzenia swych s��w zsun�� z przegubu jedn� ze swych grubych bransolet i wcisn�� mi do r�ki.</p><p>Z�otnik ozdobi� j� scenami �owieckimi. �ucznicy z psami zastygli w po�cigu za antylop�, a z g�ry patrzy�a na to Artemida, nie w dziwacznej postaci massylskiego <emphasis>xoanon, </emphasis>ale wyobra�ona tradycyjnie jako muskularna m�oda kobieta o d�ugich, pe�nych wdzi�ku ko�czynach, uzbrojona w �uk i strza�y. Bransoleta by�a przepi�knej roboty.</p><p>��Jak wygl�da�a twoja c�rka? � spyta�em cicho.</p><p>��Mia�a jasne w�osy. � Arausio u�miechn�� si� s�abo. � Splata�a je w warkocze, jak jej matka. Czasami sp�ywa�y lu�no na ramiona, kiedy indziej uk�ada�a je na g�owie w zwoje. B�yszcza�y wtedy jak z�ote sznury, nie mniej ni� ta bransoleta, kt�r� trzymasz. Sk�r� mia�a bia�� i delikatn� jak p�atki r�y, a oczy niebieskie jak morze przed po�udniem. Kiedy si� u�miecha�a� � Urwa� i wyda� z siebie dr��ce westchnienie. � Kiedy Rindel si� u�miecha�a, czu�em si�, jakbym le�a� w�r�d kwiat�w w ciep�y letni dzie�.</p><p>Skin��em g�ow�.</p><p>��I ja straci�em dziecko, Arausio.</p><p>��C�rk�? � Podni�s� na mnie oczy pe�ne �ez.</p><p>��Syna. Meto urodzi� si� niewolnikiem i nie jest z mojej krwi, ale adoptowa�em go i sta� si� Rzymianinem. By� weso�ym i psotnym ch�opcem, a przy tym nad wyraz inteligentnym. Z czasem spowa�nia� i przycich�, cz�sto si� zamy�la� i zamyka� w sobie, przynajmniej w mojej obecno�ci. Czasem nawet my�la�em, �e jest zbyt powa�ny i pow�ci�gliwy jak na sw�j wiek. Ale od czasu do czasu si� �mia� tak samo jak za swych ch�opi�cych lat. Ile bym da�, �eby zn�w us�ysze� jego �miech! Zabra�o go morze u st�p mur�w Massilii, tak jak twoj� c�rk�. Jecha�em tu a� z Rzymu, by go odnale��, ale kiedy przyby�em na miejsce, jego ju� nie by�o. Teraz ju� w �aden spos�b nie mog� mu pom�c�</p><p>��Pom� wi�c mojej c�rce! � zakrzykn�� Arausio. � Ocal jej dobre imi�! Pom� mi dowie��, �e nie skoczy�a ze Ska�y Ofiarnej. Udowodnij, �e to Zeno j� zamordowa�!</p><p>Dawus odchrz�kn�� i rzek�:</p><p>��Skoro ju� tu utkn�li�my, te�ciu� Te pieni�dze by si� nam przyda�y.</p><p>��Poza tym nie ulega w�tpliwo�ci, �e musisz si� czym� zaj��, Gordianusie � doda� Hieronimus. � Nie mo�esz tak dalej �y�, przesiaduj�c ponuro na tym tarasie od wschodu do zachodu s�o�ca.</p><p>Ich rady nie wywar�y na mnie �adnego wra�enia. Decyzj� podj��em ju� wcze�niej.</p><p>��Od chwili, kiedy ujrzeli�my t� scen� na skale, co� mi nie dawa�o spokoju � zacz��em powoli, staraj�c si� ostro�nie dobiera� s�owa, cho� przy tym temacie nie by�o to �atwe. � Ju� niejeden cz�owiek spad� z tej ska�y. Samob�jcy, ofiarowani� Czy ich cia� nigdy nie odnaleziono? Mo�na by s�dzi�, �e w ko�cu zostan� wyrzucone przez fale na brzeg.</p><p>My�la�em i o kobiecie, kt�rej upadek widzieli�my, i o Metonie.</p><p>��Moich rodzic�w nie odnaleziono � szepn�� Hieronimus, spu�ciwszy oczy.</p><p>Arausio odchrz�kn�� i powiedzia�:</p><p>��Pr�d bywa tam bardzo silny, w zale�no�ci od pory roku i dnia. Tak, zdarza�o si�, �e znajdowano na brzegu zw�oki, ale nigdy w porcie. Pr�d by na to nie pozwoli�. Topielc�w znajdowano o ca�e mile od Massilii, a najcz�ciej gin�li bez �ladu. Wybrze�e jest tu tak skaliste i poszarpane, �e cia�o �atwo mo�e zosta� rozerwane na ostrych kamieniach, zniesione do jakiej� niedost�pnej groty albo wessane do podwodnej jaskini, gdzie nawet oko boga go nie dojrzy.</p><p>��Po bitwie morskiej z Cezarem w wodzie musia�o by� pe�no trup�w � zauwa�y�em.</p><p>��Tak, ale �adnego nie wy�owili�my. Je�eli zosta�y wyrzucone na brzeg i mo�na je by�o spostrzec i wyci�gn��, robili to Rzymianie, nie my. To oni maj� w r�ku ca�e wybrze�e.</p><p>��A zatem, gdyby nawet woda odda�a cia�o tej kobiety�</p><p>��Tylko Rzymianie mogliby j� znale��. Tu, w Massilii, nawet by�my si� o tym nie dowiedzieli.</p><p>��Rozumiem. Musimy zatem porzuci� wszelk� nadziej�, �e uda si� nam j� zidentyfikowa�. � Moje my�li zn�w si� zwr�ci�y ku Metonowi. Co si� sta�o z jego cia�em? Gdyby Rzymianie je znale�li i rozpoznali, Treboniusz wiedzia�by o tym i chybaby mi powiedzia�. Wydawa�o si� najbardziej prawdopodobne, �e i Meto, i Rindel zostali zniesieni na otwarte morze, na zawsze zabrani przez Neptuna. Westchn��em ci�ko. � Musimy wi�c okre�li� jej to�samo�� w inny spos�b. Mo�emy zacz�� od rozwa�a� praktycznych. Na przyk�ad, co ta kobieta mia�a na sobie, kiedy j� widzieli�my? I czy takie samo ubranie nosi�a twoja c�rka, kiedy ostatni raz wychodzi�a z domu?</p><p>Hieronimus zapami�ta�, �e kobieta na skale ubrana by�a w ciemnoszar� opo�cz�. Dawus by� zdania, �e raczej niebiesk�. Mnie jej okrycie wydawa�o si� zielonkawe. O ile za� Arausio wiedzia�, nic z garderoby jego c�rki nie odpowiada�o tym opisom, jako �e Rindel preferowa�a jasne barwy, cho� pewno�ci co do tego nie mia�. Jego �ona i niewolnice mog�yby wi�cej na ten temat powiedzie�; by� mo�e jedna z nich albo pami�ta, albo wydedukuje drog� eliminacji, co w�a�ciwie Rindel mia�a na sobie tamtego feralnego ranka.</p><p>Rozmawiali�my jeszcze przez jaki� czas, ale Arausio by� wyczerpany i nie m�g� jasno my�le�. Poradzi�em mu, aby wraca� do siebie i postara� si� czego� dowiedzie� od domownik�w. Kiedy odszed�, zosta�em jeszcze na tarasie, bawi�c si� bezwiednie z�ot� bransolet� i kontempluj�c zmienn� gr� �wiat�a na Skale Ofiarnej i na powierzchni morza a� po horyzont. Nagle zauwa�y�em, �e Dawus przygl�da mi si� z ukosa, u�miechni�ty i z wyrazem ulgi na twarzy.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XII</p></title><p>To by� chyba m�j dzie� na przyjmowanie go�ci. Ledwo Arausio zd��y� wyj��, niewolnik przybieg� do Hieronimusa z wie�ci�, �e przyby�o dw�ch innych ludzi i chc� si� widzie� z Gordianusem Poszukiwaczem.</p><p>��Grecy czy Galowie? � spyta� gospodarz.</p><p>��To Rzymianie. Nazywaj� si� Publicjusz i Minucjusz.</p><p>Ofiarowany uni�s� brwi, spogl�daj�c na mnie pytaj�co.</p><p>��S�dzi�em, �e nie masz w Massilii znajomych, Gordianusie.</p><p>��Nie mam poj�cia, kim oni s� � odrzek�em. � Mo�e i oni przychodz� z pytaniem o incydent na Skale Ofiarnej.</p><p>��Mo�e. Przyjmiesz ich?</p><p>��Dlaczego nie?</p><p>Po chwili na taras weszli dwaj m�czy�ni, nieco ode mnie m�odsi. Wy�szy i �ysiej�cy okaza� si� Publicjuszem, Minucjusz za� by� niskiego wzrostu i mia� kr�cone w�osy. Nawet nie znaj�c ich imion, rozpozna�bym w nich Rzymian po stroju. W Massilii Grecy nosz� chitony do kolan albo udrapowane chlamidy, Galowie za� tuniki i czasami spodnie. Ci dwaj jednak mieli na sobie togi, jak gdyby udawali si� na oficjalne spotkanie na Forum Romanum; kt� za�, je�li nie Rzymianin, wk�ada�by tog� w ciep�y dzie� w obcym mie�cie, do tego obl�onym?</p><p>Togi moich go�ci wygl�da�y na �wie�o uprane i by�y nienagannie u�o�one. Przez g�ow� przemkn�o mi pytanie, czy pomagali sobie nawzajem je nak�ada�; czy tak daleko od Rzymu bowiem mo�na znale�� niewolnika, kt�ry by to potrafi�? Pomimo ich powa�nej postawy by�o w nich co� komicznego. Mogliby by� par� zadziwionych miejskim rozmachem rolnik�w, przyby�ych na Forum z petycj� do kt�rego� z urz�dnik�w. Wydawa�o mi si� absurdalne, zw�aszcza przy obecnym stanie rzeczy w Massilii, �e chcia�o im si� ubiera� tak oficjalnie tylko po to, by z�o�y� wizyt� Gordianusowi Poszukiwaczowi. Zachowywali si� r�wnie sztywno, jak wygl�dali: kiedy Hieronimus mnie przedstawi�, unie�li g�owy, celuj�c we mnie podbr�dkami i jednocze�nie oddali mi wojskowy salut, bij�c si� prawymi pi�ciami w piersi, a� zadudni�o. Najwyra�niej brali mnie za kogo� innego. Ju� mia�em powiedzie� co� w tym rodzaju, kiedy Publicjusz przem�wi�. Emocje wida� wzi�y g�r� nad godn� postaw�, tak �e a� zacz�� si� zacina�.</p><p>��Czy jeste�� to znaczy, czy ty naprawd� jeste� tym Gordianusem?</p><p>��Chyba tak � odrzek�em. � To nazwisko raczej nie jest cz�sto spotykane.</p><p>��Oczywi�cie, �e to on! � Jego ni�szy towarzysz szturchn�� go w bok. � Mo�e by� tylko jeden Gordianus Poszukiwacz.</p><p>��Kt� to wie? � powiedzia�em. � Niekt�rzy z filozof�w nauczaj�, �e ka�dy cz�owiek jest wyj�tkowy, ale s� i tacy, kt�rzy twierdz�, �e ka�dy z nas ma sw�j duplikat.</p><p>Publicjusz roze�mia� si� w g�os.</p><p>��I ten dowcip! Oczywi�cie, mog�em si� tego spodziewa�. S�yniesz ze sprytu i tak dalej. � Pokr�ci� g�ow�, patrz�c na mnie z rozja�nion� twarz�. � Nie mog� w to uwierzy�. Naprawd� widz� ci� we w�asnej osobie!</p><p>Oczy mu b�yszcza�y, jakby by� Jazonem, a ja z�otym runem. Pod tym p�omiennym spojrzeniem poczu�em si� nieswojo. Minucjusz zauwa�y� to i rzek�:</p><p>��Jeste� ostro�ny, Gordianusie. I s�usznie, w tym przekl�tym mie�cie� � Zni�y� g�os do scenicznego szeptu. � Wsz�dzie pe�no szpieg�w. I oszust�w.</p><p>��Oszust�w?</p><p>��Fa�szywc�w, samozwa�c�w, k�amc�w i �ajdak�w. Tych, kt�rzy zwodz� �atwowiernych.</p><p>��Opisujesz Massili� czy Rzym?</p><p>M�wi�em powa�nie, ale oni zn�w wzi�li moje s�owa za �art i zachichotali. Z kim�e oni mnie myl�? � pomy�la�em. Z jakim� popularnym komediantem? Z w�drownym filozofem ze stadkiem wyznawc�w?</p><p>��My�l�, obywatele, �e musicie szuka� jakiego� innego Gordianusa � skwitowa�em.</p><p>��Na pewno nie � zaprotestowa� Publicjusz. � Czy� nie ty jeste� ojcem Metona, bliskiego towarzysza Cezara?</p><p>Zesztywnia�em.</p><p>��Jestem nim � potwierdzi�em.</p><p>��Tym samym Gordianusem, kt�ry walczy� wraz ze swym synem Metonem, w�wczas ledwie doros�ym, pod sztandarem wielkiego Lucjusza Sergiusza Katyliny�</p><p>��Katyliny Wybawcy! � zaintonowa� Minucjusz z nag�ym zachwytem w g�osie, sk�adaj�c d�onie i kieruj�c wzrok ku niebu.</p><p>���w bitwie pod Pistori�?</p><p>��Tak � odrzek�em cicho. � By�em pod Pistori�� z Metonem. I z Katylin�. Ale to by�o tak dawno temu�</p><p>��Trzyna�cie lat min�o w styczniu � zauwa�y� Minucjusz. � Trzynastka to mistyczna liczba!</p><p>��Ty i tw�j syn jeste�cie jedynymi z wyznawc�w Katyliny, kt�rzy prze�yli t� bitw� � ci�gn�� Publicjusz. � Wszyscy pozostali zgin�li wraz z Wybawc�. Nic na tym �wiecie nie dzieje si� bez powodu. Wszyscy jeste�my cz�ci� boskiego planu. Bogowie wybrali ciebie, Gordianusie, i twego syna, aby�cie ponie�li w przysz�o�� pami�� ostatnich chwil Katyliny.</p><p>��Doprawdy? Wszystko, co pami�tam, to wiele zgie�ku, zamieszania, krzyk�w i morze krwi.</p><p>I strach, doda�em w duchu. Nigdy nie zazna�em takiego strachu jak wtedy, gdy rzymskie oddzia�y wys�ane przeciwko Katylinie zacz�y okr��a� nas pod tym miasteczkiem w p�nocnej Italii. By�em tam, w niedopasowanej zbroi, z mieczem w r�ku, z jednej tylko przyczyny: m�j syn, gnany krewkim entuzjazmem szesnastolatka, zdecydowa� si� z��czy� sw�j los z losem nieszcz�snego przyw�dcy przegranej sprawy, a skoro nie mog�em mu tego wyperswadowa�, by�em zdecydowany zgin�� wraz z nim. Okaza�o si� jednak, �e to Meto mnie ocali�, opuszczaj�c pole bitwy, aby wywlec mnie nieprzytomnego w bezpieczne miejsce; w ten spos�b tylko my dwaj ze wszystkich �o�nierzy Katyliny prze�yli�my t� masakr�. Nast�pnego dnia w obozie zwyci�zc�w ujrza�em g�ow� Katyliny zatkni�t� na tyce. By� on cz�owiekiem niezwykle czaruj�cym i dowcipnym, emanuj�cym zara�liw� zmys�owo�ci�. Nic nie mog�o dobitniej uzmys�owi� mi rozmiar�w jego kl�ski ni� ta martwa g�owa z otwartymi ustami i pustymi oczami. Wci�� jeszcze widuj� j� w nocnych koszmarach. Tak oto zako�czy�a si� batalia, do kt�rej prowadzi� Katylina swoich wyznawc�w. Tak sko�czy� cz�owiek, kt�rego ci dwaj ludzie, nie wiadomo dlaczego upierali si� zwa� Wielkim i Wybawc�.</p><p>��Pistoria! � zakrzykn�� Publicjusz, wymawiaj�c t� nazw� z namaszczeniem godnym �wi�tyni. � I ty tam by�e�, u boku samego Wybawcy! S�ysza�e� jego ostatnie s�owa?</p><p>��S�ysza�em mow�, jak� wyg�osi� do �o�nierzy.</p><p>By�a cierpka i pe�na ironii, wyzuta i ze strachu, i ze z�udze�. Katylina sta� w obliczu kl�ski z szeroko otwartymi oczami, do ko�ca przewrotnie arogancki.</p><p>��I by�e� �wiadkiem jego ostatnich chwil?</p><p>��Meto i ja byli�my niedaleko Katyliny, kiedy zacz�a si� bitwa. � Westchn��em na to wspomnienie. � Wbi� drzewce swojego sztandaru w ziemi� i tam walczy� do ko�ca. Widzia�em, jak sztandar pada�</p><p>��Orze� samego Mariusza! � Publicjusz a� sapn�� z wra�enia. � Powierzony zosta� Katylinie na przechowanie dla przysz�ego wybawcy!</p><p>Obaj m�czy�ni wznie�li r�ce i zacz�li skandowa�:</p><p>��Orli sztandar! Orli sztandar!</p><p>��Taak� � mrukn��em. Zaczyna�em czu� si� coraz bardziej nieswoj o w towarzystwie tych dw�ch �arliwych wyznawc�w nie�yj�cego bohatera. � Skoro byli�cie tak oddanymi stronnikami Katyliny, dlaczego i wy nie znale�li�cie si� pod Pistori�?</p><p>Tak jak skandowali unisono, tak jednocze�nie si� zarumienili. Publicjusz odchrz�kn�� i rzek�:</p><p>��My i jeszcze kilku innych przybyli�my do Massilii przed Katylin�, aby mu przygotowa� tu grunt. Niemal do samego ko�ca zamierza� on uciec w�a�nie tutaj, by p�niej triumfalnie powr�ci� do Rzymu. Ostatecznie jednak, niestety, nie m�g� opu�ci� kraju i ludu, kt�ry chcia� wybawi� od tyranii senatu. Katylina przed�o�y� m�cze�stwo nad wygnanie. Wyda� Rzymowi b�j pod Pistori� i tam pad�. To nam, garstce jego zwolennik�w w Massilii, przypad�o w udziale podtrzymywa� pami�� o nim.</p><p>��A tak�e p�omie� jego marzenia � doda� Minucjusz.</p><p>��A teraz bogowie przywiedli tu ciebie, Gordianusie Poszukiwaczu. I ciebie, i twojego syna! To mo�e by� tylko znak, �e wiara, kt�r� �yli�my przez te wszystkie lata, jest prawdziwa, �e bogowie spojrzeli na nas i dali nam swe b�ogos�awie�stwo.</p><p>��M�j syn� Sk�d wiedzieli�cie, �e tu by�?</p><p>��On sam nas odszuka�. Przyszed� oczywi�cie potajemnie. Kiedy wyjawi� nam, kim jest�</p><p>��Nie kto inny, lecz sam Meto, kt�ry walczy� u boku Katyliny pod Pistori�, kt�ry z Cezarem przekroczy� Rubikon!</p><p>��Nie mogli�my w to uwierzy�. By� to znak, ma si� rozumie�. Znak �aski bog�w�</p><p>��Jakiej �aski, ty g�upcze! � warkn��em. � M�j syn nie �yje!</p><p>Zapad�o pe�ne skr�powania milczenie. Moi dwaj go�cie popatrzyli na siebie z ukosa, nie odzywaj�c si�, ale daj�c sobie jakie� znaki ruchami brwi i stroj�c miny, jakby wiedli nad czym� niem� dysput�. Wreszcie Publicjusz wyst�pi� naprz�d i uj�� mnie za r�k�, zwisaj�c� bezw�adnie u boku.</p><p>��Chod� z nami, Gordianusie. Mamy ci co� do pokazania. I do powiedzenia.</p><p>��Powiedzcie mi wi�c tu i teraz.</p><p>Pokr�ci� z powag� g�ow�.</p><p>��Nie, nie tutaj. � Rzuci� okiem na Hieronimusa i szepn��: � To miejsce jest nieodpowiednie. � Mia� na my�li: �nieczyste�, z uwagi na osob� Ofiarowanego. � Chod�, Gordianusie. Musisz to zobaczy� i wys�ucha�, co chcemy ci powiedzie�.</p><p>Prze�kn��em z wysi�kiem �lin�. Odwiedziny galijskiego kupca odwr�ci�y moj� uwag�; zagadka, jak� mi przedstawi�, sprawi�a, �e otrz�sn��em si� na chwil� z w�asnego nieszcz�cia. To, co us�ysza�em od tych dw�ch sp�nionych wyznawc�w Katyliny, cisn�o mnie zn�w w �a�osn� przesz�o�� i w jeszcze bardziej nieszcz�liw� tera�niejszo��. C� mogli mi istotnego pokaza�? Co powiedzie�, o czym sam si� dot�d nie dowiedzia�em? Spojrza�em na Dawusa, kt�ry spostrzeg� moje niezdecydowanie i skomentowa� je wzruszeniem ramion, jakby m�wi�c �Dlaczego nie? Co mamy do stracenia, te�ciu, utkn�wszy tu, na ko�cu �wiata?�</p><p>��Niech b�dzie � powiedzia�em g�o�no. � P�jdziemy z Dawusem z wami.</p><p>��A dok�d to zabieracie moich go�ci? � wtr�ci� si� Hieronimus, kt�remu obaj Rzymianie r�wnie ma�o przypadli do gustu jak mnie.</p><p>��To musi pozosta� tajemnic�, Ofiarowany. � Publicjusz zadar� nos.</p><p>��Ale ja jestem ich gospodarzem, dlatego mam obowi�zek dba� o ich bezpiecze�stwo. Zanim opuszcz� m�j dom, musisz powiedzie� mi, dok�d si� udajecie.</p><p>Publicjusz i Minucjusz naradzali si� przez chwil� szeptem, w ko�cu ten pierwszy odwr�ci� si� do nas i rzek�:</p><p>��Chyba nic si� nie stanie, jak powiem to tobie. � Pogardliwie zaakcentowa� ostatnie s�owo. � Zabieramy Gordianusa do domu Gajusza Werresa.</p><empty-line/><p>Werres! To nazwisko by�o synonimem korupcji, bezgranicznej chciwo�ci, zdzierstw i najgorszego rodzaju b��d�w w rz�dzeniu. Id�c za naszymi dwoma przewodnikami przez ulice Massilii, zastanawia�em si�, co te� mo�e ��czy� te dwie zb��kane owieczki z trzody Katyliny z tym najbardziej os�awionym z rzymskich wygna�c�w.</p><p>To Cycero by� oskar�ycielem Gajusza Werresa na procesie, kt�ry odby� si� z g�r� dwadzie�cia lat temu. Chodzi�o o powa�ny skandal, dzi�ki kt�remu s�ynny orator wysun�� si� na pozycj� najznamienitszego adwokata w Rzymie, a kt�ry z�ama� karier� Werresa i zmusi� go do ucieczki do Massilii, zanim jeszcze s�d m�g� wyda� pot�piaj�cy go wyrok. Oskar�ono go o grabie� i ucisk ludu Sycylii podczas jego trzyletniej kadencji jako namiestnika tej wyspiarskiej prowincji. Rzymscy namiestnicy zawsze s�yn�li z wyzysku powierzonych sobie terytori�w i nape�niania w�asnych trzos�w kosztem lud�w, kt�rymi zarz�dzali, podczas gdy senat, kt�rego cz�onkowie jak jeden m�� �yj� nadziej�, �e kt�rego� pi�knego dnia b�d� mogli robi� to samo, patrzy� na to przez palce. Jak daleko musia� si� posun�� Gajusz Werres, �wiadczy ju� to, �e postawiono go za to przed s�dem.</p><p>Wed�ug Cycerona, kt�ry r�wnie� by� urz�dnikiem administracji pa�stwowej na Sycylii, Werres nie tylko �upi� miejscow� ludno�� i grabi� skarbce tamtejszych miejscowo�ci, ale na dodatek praktycznie ogo�oci� wysp� ze wszelkich dzie� sztuki. Jego zach�anny apetyt na nie graniczy� z mani�. Uwielbia� zw�aszcza wykonane technik� enkaustyczn� obrazy na drewnie, po cz�ci dlatego, �e �atwo je by�o transportowa�, i pieczo�owicie zgromadzi� kolekcj� najpi�kniejszych dzie�, jakie m�g� wydrze� z ka�dego obiektu publicznego i z ka�dego prywatnego zbioru na Sycylii. Najwi�ksz� jednak jego pasj� by�y pos�gi. Przed jego przybyciem ka�dy rynek, nawet w najubo�szym miasteczku, zdobi�a b�d� to statua jakiego� miejscowego bohatera, b�d� figura szczeg�lnie czczonego b�stwa. Po nastaniu rz�d�w Werresa wszystkie coko�y opustosza�y� z wyj�tkiem tych miejscowo�ci, w kt�rych zmusi� on lokalne w�adze do postawienia jego w�asnych pos�g�w, ka��c im za ten �przywilej� p�aci� niewyobra�alne sumy. Ktokolwiek o�mieli� si� mu sprzeciwi�, by� bezlito�nie karany. Poczynania Werresa bardziej przypomina�y pirack� napa�� ni� dzia�anie zarz�dcy prowincji.</p><p>Natychmiast po zako�czeniu trzyletniej kadencji i jego powrocie do Rzymu Sycylijczycy za��dali od senatu rekompensaty, a jednocze�nie zacz�li szuka� sposobu na postawienie przed s�dem cz�owieka, kt�ry ich obrabowa�. Cycero przyj�� spraw� i pomimo wszelkich kombinacji i matactw Werresa, a tak�e niech�ci senator�w do s�dzenia swego kolegi, wyspiarzom uda�o si� dopi�� swego. Dowody zebrane przeciw by�emu namiestnikowi, by�y tak obci��aj�ce, �e zmusi�y senat do dzia�ania. Proces jeszcze trwa�, kiedy Werres zdecydowa� si� raczej uciec z Rzymu, ni� stan�� w obliczu wyroku skazuj�cego. Ten koneser sztuki zapocz�tkowa� now� mod�, wybieraj�c na miejsce schronienia Massili�; w ci�gu dwudziestu lat politycznego chaosu, jaki potem nast�pi�, w jego �lady sz�a fala za fal� rzymskich wygna�c�w.</p><p>Wiedzia�em naturalnie, kim jest Gajusz Werres � kt� z Rzymian tego nie wie? � ale nigdy nie widzia�em go na oczy. Wiedzia�em te�, �e mieszka w Massilii, lecz nigdy mi przez my�l nie przesz�o, �e nasze �cie�ki si� skrzy�uj�. Ale te� od chwili kiedy wynurzyli�my si� z zalanego tunelu, nie wydarzy�o si� nic przewidywalnego lub oczekiwanego. Coraz cz�ciej mia�em wra�enie, �e Massilia to jaki� obcy �wiat, rz�dz�cy si� w�asnymi, szczeg�lnymi zasadami logiki, do kt�rych, chc�c nie chc�c, musz� si� dostosowa�.</p><p>Dom Werresa sta� w pobli�u willi Hieronimusa, gdzie� po drodze do domu Milona. Ograniczona murami Massilia jest niewielkim miastem, wi�c i modna w�r�d prominentnych osobisto�ci dzielnica nie by�a rozleg�a. Sam jednak dom zadziwi� mnie przepychem. W Rzymie my�li si�, �e banici �yj� w n�dzy i ruinie, a przynajmniej w skromnych warunkach. Okaza�o si� jednak, �e posiad�o�� Werresa jest jeszcze bardziej ostentacyjnie bogata ni� Ofiarowanego. Jej malowana na ��to i r�owo fasada z obramowanym kolumnami wej�ciem przyci�ga�a wzrok. Niewolnik wpu�ci� nas od razu; moi katylinarczycy najwyra�niej byli tu cz�stymi go��mi. Westybul by� wy�o�ony ��tym marmurem, poci�tym skr�conymi czerwonymi �y�kami i, jak w ka�dym rzymskim domu, mia� w �cianach nisze, w kt�rych sta�y popiersia przodk�w gospodarza. Tak mi si� w ka�dym razie zdawa�o na pierwszy rzut oka. Kiedy jednak moje oczy przyzwyczai�y si� do panuj�cego tu p�mroku, stwierdzi�em, �e nie s� to bynajmniej podobizny antenat�w Werresa, chyba �e chcia�by on wywodzi� swe pochodzenie od Peryklesa, Ajschylosa i Homera. W zarezerwowanych dla �wi�tych rodowych pami�tek niszach sta�y eksponaty z jego kolekcji pos�g�w!</p><p>Niewolnik poprowadzi� nas w g��b willi. Obrazy i rze�by by�y dos�ownie wsz�dzie. Wiele malowide� wisia�o na �cianach, ale sporo ich sta�o wci�ni�tych za coko�y pos�g�w, a gdzieniegdzie po prostu le�a�y w stosach. Jednak mimo swej liczby obrazy, nawet te naj�ywsze i najbarwniejsze � portrety, sceny bukoliczne, ilustracje do <emphasis>Iliady czy Odysei, </emphasis>erotyki � gin�y gdzie� w tle. W willi dominowa�y rze�by. Sta�y nie tylko w �ciennych niszach czy w zwyk�ych miejscach przed kolumnadami lub pod �ukami; w niekt�rych komnatach ca�e dziesi�tki, a mo�e i setki pos�g�w st�oczone by�y tak, �e pozostawa�o mi�dzy nimi tylko w�skie przej�cie. Nie mog�em si� dopatrzy� �adnej celowo�ci w ich ustawieniu: Diana z napi�tym �ukiem wbija�a �okie� w nos jakiego� anonimowego sycylijskiego notabla, mierz�c grotem wprost w g�ow� stoj�cego o par� st�p Jowisza, kt�rego surowe spojrzenie skierowane by�o na dwa naturalnej wielko�ci marmurowe jelenie wspinaj�ce si� na tylne nogi. Dom by� du�y, a pokoje przestronne, ale nie by� to pa�ac; takie nagromadzenie dzie� sztuki wymaga�oby za� w�a�nie kr�lewskiego pa�acu, aby je w�a�ciwie wyeksponowa�. Krocz�c tak przez korytarze i kolejne pokoje, nie mog�em si� oprze� wra�eniu, �e trafi�em na wielkie, t�oczne, ale z�owrogo milcz�ce przyj�cie, na kt�re sproszono przedziwn� mieszanin� go�ci z marmuru i br�zu: bog�w i zwierz�ta, umieraj�cych Gal�w i baraszkuj�cych satyr�w, nagich efeb�w i dawno zmar�ych poet�w. Takie traktowanie dzie� sztuki, a zw�aszcza podobizn bog�w, bez szacunku dla ich wyj�tkowej si�y i niepowtarzalno�ci by�o niemal �wi�tokradztwem. Zadr�a�em.</p><p>��Po c�, na Hades, mnie tu przyprowadzi�e�? � szepn��em do Publicjusza.</p><p>��Zaraz sam zobaczysz � odszepn��.</p><p>W ko�cu dotarli�my do po�o�onego po�rodku domu ogrodu. Z �awki podni�s� si� na powitanie m�czyzna niezwyk�ej tuszy, ubrany w czerwon� tunik�. Jego idealnie okr�g�� g�ow� okala� pier�cie� bia�ych w�os�w. Spomi�dzy fa�d t�uszczu na szyi wygl�da� sznur drobnych pere�ek i lapisowych paciork�w. Na palcach nieznajomego po�yskiwa�y liczne z�ote i srebrne sygnety, w�r�d kt�rych dostrzeg�em co�, co wygl�da�o na �elazny pier�cie� rzymskiego obywatela. Werres nie mia� prawa go nosi�. Wyrok s�du pozbawi� go obywatelstwa.</p><p>��Publicjuszu! Minucjuszu! Jak mi�o was znowu widzie�! Witajcie w moich progach.</p><p>��Przysi�gam na Artemid�, on jest za ka�dym razem coraz grubszy � mrukn�� Publicjusz pod nosem, po czym rzek� ju� g�o�niej: � Gajuszu Werresie! Jak uprzejmy jeste�, przyjmuj�c nas w swym domu. Przyprowadzamy z sob� dw�ch go�ci, kt�rzy dopiero co przybyli z Rzymu.</p><p>��Ach, Rzym� � Ptasie oczka Werresa zab�ys�y. � Tak bliski, a zarazem taki daleki! Ale kt�rego� dnia�</p><p>��Tak, kt�rego� dnia� � podchwyci� t�sknie Publicjusz. � I kto wie, czy ten dzie� nie jest ju� bliski, przy takim obrocie spraw. �wiat wywr�ci� si� do g�ry nogami.</p><p>��I wytrz�sn�� z siebie tych dw�ch � wszed� mu w s�owo Werres, mierz�c mnie i Dawusa badawczym spojrzeniem.</p><p>��Ach, tak! Pozw�l, �e ich przedstawi�. Gajuszu Werresie, to jest Gordianus, zwany Poszukiwaczem � Publicjusz wskaza� na mnie i doda� przyciszonym g�osem: � ojciec Metona.</p><p>Je�li spodziewa� si�, �e to wywrze wra�enie na Werresie, to si� rozczarowa�. Gospodarz obejrza� mnie od st�p do g��w, jakby ocenia� oferowany mu przedmiot. Ta niegrzeczno�� by�a niemal przyjemna po s�u�alczej przymilno�ci obu katylinarczyk�w.</p><p>��Kiedy ostatni raz by�em w Rzymie, uwa�ano ci� za go�czego psa Cycerona � burkn��, wypluwaj�c imi� oratora niczym przekle�stwo.</p><p>��Mo�liwe � odpar�em, mierz�c go zimnym spojrzeniem. � Jednak ju� dawno tam nie by�e�, Gajuszu Werresie. W ka�dym razie nie mia�em nic wsp�lnego z twoim procesem.</p><p>Werres skwitowa� to niewyra�nym mrukni�ciem. Obr�ci� uwag� na Dawusa i uni�s� brwi.</p><p>��A ten wielkolud?</p><p>��To m�j zi�� Dawus.</p><p>Werres za�o�y� r�ce na piersi i poci�gn�� si� za fa�d� na szyi.</p><p>��Model wart samego Myrona � orzek�. � Chcia�bym go zobaczy� nago. Ale w jakiej postaci? Jest za doros�y na Merkurego. Rysy ma za ma�o inteligentne, by uchodzi� za Apolla, nie do�� szorstkie jak na Wulkana ani wystarczaj�co zm�czone, by zrobi� z niego Herkulesa, cho� mo�e kiedy�� Nie, ju� wiem! Da� mu he�m i miecz, a by�by z niego Mars. Tak, zw�aszcza z t� gniewn� min��</p><p>Bior�c maluj�c� si� na twarzy Dawusa konsternacj� za oznak� z�o�ci, Publicjusz wtr�ci� szybko:</p><p>��Gordianus i Dawus przybyli do miasta zaledwie par� dni temu. By� to dzie�, w kt�rym taran�</p><p>��Tak, tak, wiem � przerwa� mu Werres. � Do tej pory ka�dy w Massilii s�ysza� ju� t� histori�. Dwaj Rzymianie przep�yn�li przez zalan� szczurz� nor� i zostali z�owieni przez Ofiarowanego, kt�ry ich teraz tuczy� cho� po co, nikt nie ma poj�cia, skoro on sam kt�rego� dnia stanie si� g��wnym daniem.</p><p>To zdawkowe blu�nierstwo wprawi�o obu katylinarczyk�w w zak�opotanie; Publicjusz zagryz� warg�, Minucjusz spu�ci� oczy. By�o oczywiste, �e z tej tr�jki to Werres ma najsilniejsz� osobowo��. By� tyranem i nim pozosta�, cho� jego kr�lestwo skurczy�o si� do czterech �cian jego w�asnej willi.</p><p>��No, dobra. Chyba si� domy�lam, po co przyszli�cie � ci�gn��. � Nie dla mojego Jowisza z Kyziko, rze�bionego w ko�ci s�oniowej, ani dla Apolla, kt�rego przywioz�em z Syrii. Nie pragniecie kontemplowa� pi�kna mojego efeskiego Aleksandra albo ucieszy� oka rzadkim widokiem miniatury Meduzy d�uta ucznia Praksytelesa. Wiecie, �e w�e na jej g�owie s� wyrze�bione z jednego kawa�ka karneolu? Niesamowicie misterna robota. Najwi�kszy jest nie grubszy od mojego ma�ego palca. Syrakuzanie ostrzegali mnie, �e na pewno si� po�ami�, gdybym o�mieli� si� cho� dotkn�� rze�by� Ale �aden nawet nie zosta� zadrapany, kiedy wysy�a�em Meduz� do Rzymu, a potem tu, do Massilii.</p><p>��To fascynuj�ce, Gajuszu Werresie � rzek� Publicjusz tonem wskazuj�cym na to, �e ju� nie raz s�ysza� t� histori�. � My jednak przyszli�my tu dzi� zobaczy� to jest, pokaza� Gordianusowi, aby m�g� raz jeszcze spojrze�</p><p>��Tak, tak, wiem, po co przyszli�cie. Zawsze po to samo.</p><p>Werres zawo�a� niewolnika, szepn�� mu co� na ucho i odprawi� go. Niewolnik wr�ci� po chwili ze skwiercz�c� lamp� oliwn� i wielkim kluczem z br�zu o licznych naci�ciach. Po co mu lampa, pomy�la�em, skoro s�o�ce jeszcze stoi wysoko? Werres wzi�� klucz i odes�a� s�ug�.</p><p>��Chod�cie za mn� � skin�� na nas.</p><p>Wyszli�my z ogrodu. D�ugi korytarz prowadzi� na ty�y domu, gdzie strome schody wiod�y do podziemi. Na dole przej�cie by�o tak w�skie, �e musieli�my i�� g�siego. Trzej miejscowi ruszyli przodem, Dawus za� za mn� na ko�cu. Pod�oga by�a nier�wna, a filuj�cy p�omie� za s�aby, by j� o�wietli�, wydobywa� za to z mroku g�ste welony paj�czyn nad naszymi g�owami. Miejscami sufit si� zapada�, tak �e Publicjusz i Dawus, najwy�si z nas, musieli si� schyla�. Wreszcie stan�li�my przed masywnymi drzwiami z br�zu. Rozleg� si� zgrzyt, kiedy Werres wsun�� klucz w zamek i zacz�� nim manipulowa�. Droga nie wymaga�a specjalnego wysi�ku, ale mimo to s�ysza�em, jak Publicjusz i Minucjusz ci�ko oddychaj�. W s�abym �wietle lampy zobaczy�em te�, �e obaj dr��. Dawus wzi�� mnie za rami� i szepn�� do ucha:</p><p>��Te�ciu, to mi si� nie podoba. Kto wie, co jest w tym pomieszczeniu? Mo�e wi�zienie, mo�e izba tortur albo�</p><p>Albo kryj�wka, pomy�la�em. Katylinarczycy m�wili o Metonie, o tym, �e ich odszuka� i odwiedzi�. Powiedzieli, �e maj� mi co� do pokazania, co�, co mog� ujrze� tylko w domu Werresa. Poczu�em nag�y przyp�yw irracjonalnego podniecenia i z�apa�em si� na tym, �e dysz� tak samo ci�ko jak pozostali.</p><p>Drzwi otworzy�y si� do wewn�trz, skrzypi�c zardzewia�ymi zawiasami. Werres wszed� do �rodka, zostawiaj�c nas w ciemno�ciach.</p><p>��No, wchod�cie � krzykn�� przez rami�.</p><p>Publicjusz i Minucjusz ruszyli naprz�d, wyra�nie dygocz�c. Dawus stanowczym ruchem zatrzyma� mnie i wszed� za nimi. Ja znalaz�em si� w tajemniczym pomieszczeniu ostatni.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XIII</p></title><p>Nie by�o ono ani wi�zieniem, ani izb� tortur, ale czym�, czego zgodnie z logik� mo�na by�o oczekiwa� za ci�kimi drzwiami z br�zu w podziemiach domu bogatego cz�owieka: skarbcem. Izb� wype�nia�y pysznie zdobione skrzynie z bi�uteri�, urny monet, ma�e pos��ki ze srebra i talizmany rze�bione w drogocennych kamieniach. �ciany obwieszone by�y star� broni� i militariami, jakie uwielbiaj� kolekcjonerzy. W�r�d tego rozgardiaszu by�o co�, co natychmiast przyci�gn�o m�j wzrok. Sta�o samotnie w odleg�ym rogu pomieszczenia, na niewielkiej przestrzeni wolnej od wszelkich innych przedmiot�w, aby by�o doskonale widoczne.</p><p>Rozpozna�em t� rzecz natychmiast. Poczu�em nag�e, bolesne uk�ucie nostalgii. Po raz pierwszy widzia�em j� w okoliczno�ciach podobnych do dzisiejszych: o�wietlon� nik�ym �wiat�em lampy w mrocznej przestrzeni. By�o to w kopalni na p�noc od Rzymu, gdzie Katylina urz�dzi� kryj�wk� dla siebie i najbli�szego kr�gu swych stronnik�w. Przedmiot �w by� wykonany z litego srebra i zatkni�ty na wysokim drzewcu, ozdobionym czerwono-z�otym proporcem. Przedstawia� or�a z wysoko uniesionym dziobem i rozpostartymi skrzyd�ami. Gdyby nie po�ysk srebra, m�g�by by� prawdziwym ptakiem, zastyg�ym w chwale.</p><p>��Orze� Katyliny! � szepn��em.</p><p>��Pami�tasz wi�c! � zakrzykn�� Publicjusz.</p><p>Jasne, �e pami�ta�em. Jak m�g�bym zapomnie�? Po raz ostatni widzia�em go padaj�cego na ziemi� pod Pistori�, w bitewnym chaosie, jak znaczy� miejsce, gdzie poleg� Katylina.</p><p>Publicjusz dotkn�� mego ramienia i szepn�� do ucha:</p><p>��To w�a�nie chcia� odnale�� tw�j syn. Na tym naprawd� polega�a jego misja w Massilii!</p><p>Patrzy�em na srebrnego or�a zafascynowany gr� �wiat�a i cienia na jego skrzyd�ach.</p><p>��Co ty m�wisz? Nie rozumiem.</p><p>��Przed Katylin� to Mariusz, mentor i bohater Cezara, ni�s� ten orli sztandar w kampanii przeciwko Teutonom i Cymbrom, tu, w Galii.</p><p>��To by�o bardzo dawno temu � powiedzia�em.</p><p>��Tak, jeszcze zanim Cezar si� urodzi�. Mariusz pokona� oba plemiona i powr�ci� triumfalnie do Rzymu ze sztandarem. Wiele lat p�niej gotowa� si�, by ponie�� go na kolejn� wojn�, przeciwko Mitrydatesowi na Wschodzie. W�wczas jednak Sulla, jego przyboczny, zwr�ci� si� przeciw niemu i rozp�ta� wojn� domow�. Zaatakowa� sam Rzym! W ko�cu Mariusz poleg�, a orli sztandar wpad� w krwawe r�ce jego przeciwnika. Sulla og�osi� si� dyktatorem, ale nied�ugo to trwa�o, poniewa� wkr�tce umar� toczony przez robactwo zrodzone w jego w�asnym ciele. Straszna �mier�, ale te� na tak� zas�ugiwa�. Bogowie os�dzili go sprawiedliwie. A potem� nikt w�a�ciwie nie wie, w jaki spos�b� sztandar trafi� do r�k Katyliny.</p><p>��Wybawcy! � zakrzykn�� Minucjusz, k�ad�c d�o� na sercu.</p><p>��Katylina przechowywa� go potajemnie przez wiele lat, czekaj�c na w�a�ciwy czas � doko�czy� Publicjusz.</p><p>Skin��em g�ow�.</p><p>��Cycero twierdzi�, �e Katylina trzyma� or�a Mariusza w ukrytej komnacie i oddawa� mu cze��, knuj�c swe zbrodnie.</p><p>��Zbrodniarzem by� w�a�nie Cycero! � krzykn�� wzburzony Publicjusz. � Taki cz�owiek nigdy by nie zrozumia� prawdziwej mocy tego sztandaru. Katylina trzyma� go w bezpiecznym miejscu, dop�ki nie nadesz�a chwila, by pod jego znakiem zn�w ruszy� do boju przeciwko tym samym si�om, z kt�rymi walczy� Mariusz: z ciemi�zcami s�abych, gorszycielami niewinnych, fa�szywymi lud�mi, jacy wype�niaj� senat i kpi� z cn�t, kt�re niegdy� uczyni�y Rzym wielkim!</p><p>Minucjusz podj�� w�tek, m�wi�c szybko i z trudem �api�c powietrze:</p><p>��W�a�ciwy czas jednak jeszcze nie nadszed�. Katylina dzia�a� przedwcze�nie i jego sprawa skazana by�a na kl�sk�. Tylko niewielu nas, kt�rzy uciekli�my do Massilii, pozosta�o, by sta� na stra�y jego pami�ci, bogowie za� jeszcze przez jaki� czas pozwolili w�om, kt�re zaw�adn�y senatem, utrzyma� sw� pot�g�. Mordercy Katyliny odci�li mu g�ow� i chwalili si� ni� jak trofeum� ale nigdy nie odnale�li orlego sztandaru! Gdyby im si� to uda�o, zniszczyliby go, stopili, zamienili w bezkszta�tn� bry�� i cisn�li w morze. Orze� jednak im si� wymkn��.</p><p>��Szukali�my go latami � powiedzia� Publicjusz. Odsun�� koleg� na bok i �api�c mnie za tunik�, przybli�y� twarz do mojej. � Wynajmowali�my agent�w, oferowali�my nagrody, w�drowali�my fa�szywymi tropami�</p><p>��Ci, kt�rzy pr�bowali nas oszuka� i wykorzysta�, po�a�owali tego! � wtr�ci� Minucjusz.</p><p>��Orze� jednak jakby si� pod ziemi� zapad�. Rozpaczali�my�</p><p>��Niekt�rzy z nas stracili nadziej�</p><p>��Bali�my si�, �e wr�g jednak znalaz� sztandar i go zniszczy�. � Publicjusz wci�gn�� g�o�no powietrze i podni�s� wzrok na srebrnego ptaka. � Tymczasem on przez wszystkie te lata by� tutaj! Tu, w Massilii, bezpieczny i nienaruszony w tym skarbcu! Ukryty pod ziemi�, w ciemno�ciach, za masywnymi drzwiami. Jak gdyby wiedzia�, gdzie ma si� spotka� ze swym nast�pnym w�a�cicielem.</p><p>Spojrza�em na or�a, a potem ponad ramionami obu katylinarczyk�w na Gajusza Werresa, kt�ry zacisn�� usta i si� nie odzywa�.</p><p>��A zatem to Werres jest waszym nowym przyw�dc�? � spyta�em.</p><p>��Wcale nie! � zakrzykn�� Publicjusz. � Werres jest tylko stra�nikiem sztandaru i ma go w swej pieczy dla prawdziwego w�a�ciciela. Gdzie�by znalaz�o si� dla tego or�a lepsze miejsce, przynajmniej tymczasowo, ni� to, zapomniane i bezpieczne?</p><p>��Kt� wi�c jest owym prawdziwym w�a�cicielem? � spyta�em.</p><p>��Przecie� to chyba oczywiste! Cezar, ma si� rozumie�. On doko�czy dzie�o zapocz�tkowane przez Mariusza i Katylin�. On rozwi��e senat; ju� zreszt� przep�dzi� tych niegodziwc�w na wygnanie! Cezar odrodzi pa�stwo rzymskie�</p><p>��Odrodzi �wiat! � zakrzykn�� Minucjusz.</p><p>��Takie jest jego przeznaczenie. I dokona tego pod tym oto sztandarem. Kiedy run� mury Massilii i miasto otworzy bramy przed Cezarem, i sam imperator wjedzie tu w chwale, orze� b�dzie na niego czeka�. My�lisz, �e to przypadek, i� pierwszym celem Cezara po zdobyciu Rzymu by�a Massilia? O, nie! Ju� do niego dotar�y pog�oski, �e w�a�nie tutaj si� znajduje sztandar Mariusza. Przyby� tu, by go odszuka�. Ale Rada stan�a po stronie Pompejusza i zamkn�li przed nim bramy. G�upcy! Aby odzyska�, co mu si� nale�y, Cezar zmuszony by� rozpocz�� obl�enie. Cz�owiek jego kalibru dysponuje jednak i subtelniejszymi narz�dziami od katapult i wie� bojowych. Przys�a� tu twego syna Metona, kt�ry walczy� niegdy� u boku Katyliny, aby pomiesza� szyki wrogom i szuka� zaginionego sztandaru.</p><p>��A teraz przybywasz ty � szepn�� Minucjusz. � Ty, ojciec Metona! Ty r�wnie� walczy�e� pod Pistori� wraz z Wybawc�. Kiedy Cezar powr�ci, by zaj�� Massili�, ty b�dziesz �wiadkiem chwili, w kt�rej obejmie w posiadanie orli sztandar. Widzisz, jak bogowie prowadz� wszystko ku kulminacji? Nici, kt�re prz�d� z naszych �miertelnych �ywot�w, uk�adaj� si� w dese� widoczny tylko z niebios. My tu, na ziemi, mo�emy si� go tylko domy�la�. � Pokr�ci� g�ow� z u�miechem zadziwienia nad tym splotem wydarze�.</p><p>W�skie pomieszczenie wyda�o mi si� nagle duszne i ciasne, a rozrzucone bez�adnie skarby r�wnie jarmarczne jak ci�ba pos�g�w w komnatach nad naszymi g�owami. Sam orli sztandar, kt�remu przez chwil� szczery entuzjazm obu akolit�w przyda� magicznego uroku, by� w ko�cu te� tylko przedmiotem, pi�knym i drogocennym, ale wykonanym ludzk� r�k� dla jak�e ludzkich cel�w, a teraz zepchni�tym do roli kolejnego w�r�d tysi�cy eksponat�w w posiadaniu bezwstydnego chciwca.</p><p>Pokr�ci�em g�ow�.</p><p>��A co mnie to wszystko obchodzi? M�j syn nie �yje.</p><p>Publicjusz i Minucjusz wymienili znacz�ce spojrzenia. Publicjusz odchrz�kn�� i rzek�:</p><p>��Ot� w tym si� mylisz, Gordianusie. Tw�j syn nie zgin��.</p><p>Wlepi�em w niego nagle ot�pia�y wzrok. K�tem oka zobaczy�em, �e orze� jakby si� poruszy�; z�udzenie wywo�ane gr� �wiat�a.</p><p>��Co powiedzia�e�?</p><p>��Meto �yje. Och, wszyscy� poza nami� my�l�, �e zgin��. Tylko my wiemy, �e tak si� nie sta�o. My go widzieli�my.</p><p>��Widzieli�cie Metona? �ywego? Gdzie? Kiedy?!</p><p>��Niejeden raz od chwili, kiedy to rzekomo uton��. � Minucjusz wzruszy� ramionami. � Przychodzi, kiedy si� tego najmniej spodziewamy. Cz�ci� jego zadania jest przygotowanie drogi Cezarowi, a do tego celu oczywi�cie srebrny orze� musi by� gotowy�</p><p>��Do Hadesu ze srebrnym or�em! � krzykn��em, przerywaj�c mu. Dawus z�apa� mnie za rami�. � Do Hadesu z Cezarem! Mo�e si� tam spotka� z Katylin�, nie dbam o to! Gdzie jest Meto? Kiedy mog� go zobaczy�?</p><p>Cofn�li si� obydwaj jak przed ciosem, spojrzeli na sztandar, po czym spu�cili oczy, jak gdyby wstydzili si�, �e przyprowadzili tu blu�nierc�.</p><p>��Wiele wycierpia�e�, Gordianusie � wycedzi� Publicjusz przez zaci�ni�te z�by. � Doceniamy twoje po�wi�cenie. Mimo to nie mo�e ono usprawiedliwia� bezbo�no�ci.</p><p>��Bezbo�no�ci? Przywiod�e� mnie do tego� do takiego� � Nie mog�em znale�� odpowiednich s��w, by opisa� dom Werresa. � I ty mnie oskar�asz o bezbo�no��? Chc� si�, widzie� z moim synem. Gdzie on jest?</p><p>��Nie wiemy � odrzek� potulnie Minucjusz. � Przychodzi do nas w wybranym tylko przez siebie czasie i miejscu. Podobnie jak Katylina�</p><p>��Co?</p><p>��O tak, na ulicach Massilii ca�kiem cz�sto widujemy Katylin�. � Minucjusz pokr�ci� g�ow�. � M�wisz, �e on jest w Hadesie, ale si� mylisz. Jego lemur nigdy nie spocz��, nigdy nie opu�ci� ziemi od bitwy pod Pistori�. Wybawca chcia� tu przyby� za �ycia, wi�c jego lemur zjawi� si� tu po �mierci. Przybiera czasami posta� wr�bity, skrywaj�c si� pod opo�cz� i kapturem, aby nikt nie widzia� jego twarzy ani rany po uci�tej g�owie�</p><p>Przypomnia� mi si� wieszczek nazwany przez �o�nierzy Rabidusem, kt�ry nie wiedzie� sk�d zjawi� si� w �wi�tyni z <emphasis>xoanon </emphasis>Artemidy i jecha� z nami a� po zniszczony las nieopodal Massilii. Zakapturzona posta� powiedzia�a mi: �Nic w tej okolicy nie jest tym, czym si� wydaje�, a nieco p�niej do eskortuj�cych nas �o�nierzy: �Wiem, po co ten Rzymianin tu przyjecha�. On przyby� szuka� syna. Powiedz Rzymianinowi, �eby wraca� do domu. Nie ma tu �adnego interesu. W �aden spos�b nie mo�e pom�c swemu synowi�.</p><p>Skarbiec wyda� mi si� nagle zimny jak grobowiec. Zadr�a�em i zacisn��em mocno z�by.</p><p>��A wi�c Meto przychodzi do was� � Gard�o jakby mi nagle spuch�o, s�owa z trudem wydobywa�y si� z krtani. � Meto przychodzi do was jako lemur. Tak jak Katylina?</p><p>Publicjusz wzruszy� ramionami. W jego g�osie nie by�o ju� gniewu.</p><p>��Kto to wie? Czy zreszt� ma to znaczenie? Meto odegra� sw� rol� w historii orlego sztandaru, tak jak wcze�niej Katylina. Tak jak mo�e i ty odegrasz swoj�, Gordianusie. Po co inaczej bogowie przywiedliby ci� do Massilii?</p><p>��No w�a�nie, po co? � mrukn��em.</p><p>Czu�em wewn�trzn� pustk�, podobnie jak w najgorszych chwilach w domu Ofiarowanego. Opu�ci�y mnie resztki gniewu, nadziei, a nawet pogardy, jak� �ywi�em dla tych minoderyjnych wyznawc�w dziwnego kultu. Spojrza�em na Werresa, kt�ry patrzy� na mnie z ironi�, ledwo wstrzymuj�c �miech. Zabrak�o mi energii nawet na to, by czu� do� odraz�. Nie pozosta�y we mnie �adne uczucia.</p><p>��Zabierz mnie st�d, Dawusie � szepn��em. � Musz� wyj�� na powietrze.</p><p>Wyszli�my z pomieszczenia, ale lamp� wci�� trzyma� Werres, a bez niej w korytarzu panowa�a zupe�na ciemno��. Przypomnia�o mi to zatopiony tunel; poczu�em, �e robi mi si� s�abo. Odczekali�my, a� gospodarz zamknie br�zowe drzwi, potem przycisn�li�my si� do �ciany, aby go przepu�ci�. Werres z trudem nas min�� i wysun�� si� na czo�o. Wymuszony kontakt fizyczny z jego oty�ym cia�em nape�ni� mnie wstr�tem. Zapach jego perfum, wymieszany z odorem potu i dymu z lampy, przyprawia� o md�o�ci.</p><p>Wdrapali�my si� po schodach do wn�trza domu i bez s�owa ruszyli�my do ogrodu i dalej, do westybulu. Przy drzwiach katylinarczycy zawahali si�. Ale nawet je�li mieli jeszcze co� do powiedzenia, nie by�em w nastroju do s�uchania.</p><p>��Nie musicie nas odprowadza� do domu Hieronimusa � powiedzia�em. � Sami tam trafimy.</p><p>��W takim razie po�egnamy si� z wami tutaj � odrzek� Minucjusz.</p><p>Kolejno u�cisn�li mi r�k�, patrz�c wymownie w oczy.</p><p>��B�d� silny, Gordianusie � rzek� Publicjusz. � Chwila naszego wybawienia jest bliska. �adne z pyta� nie pozostanie bez odpowiedzi.</p><p>Obaj ruszyli w swoj� drog�. Zachwia�em si�, ogarni�ty nag�� s�abo�ci�, i opar�em si� na Dawusie. Za sob� us�ysza�em �miech Werresa.</p><p>��Obydwaj s� kompletnymi wariatami oczywi�cie � zauwa�y�. � I nie s� w tym osamotnieni. W Massilii niema�o jest takich fanatyk�w, s�awi�cych Katylin� i jego tak zwan� wizj�. Nie do wiary, ale tak jest. Kompletni wariaci, co do jednego.</p><p>Odwr�ci�em si� i spojrza�em mu w oczy.</p><p>��A ty, Gajuszu Werresie? Jakiego s�owa u�y�by� do opisania siebie?</p><p>��Chyba zach�anny. � Werres wzruszy� ramionami. � I bystry, mam nadziej�. Kiedy dziesi�� lat temu jeden z moich znajomych zaproponowa� mi kupno tego srebrnego or�a, pomy�la�em, �e to mo�e by� niez�a inwestycja. To unikat, oczywi�cie, i cenny nabytek, ale nigdy bym nie przypuszcza�, �e kiedy� kupi� za niego powr�t do Rzymu.</p><p>��O czym ty m�wisz?</p><p>��Twoi dwaj przyjaciele mo�e i maj� siano w g�owach, ale w jednym si� nie myl�: Cezarowi rzeczywi�cie zale�y na tym sztandarze. Bynajmniej nie z jakich� mistycznych pobudek ani te� z powod�w politycznych. Wszyscy dawni stronnicy Mariusza i tak ju� przy nim stan�li. Nie, on chce go mie� z przyczyn sentymentalnych. Mariusz by� w ko�cu jego mentorem, a przy tym krewnym. Z Katylin� za� si� przyja�nili. Zawsze podejrzewa�em, �e Cezar otwarcie popar�by Katylin�, gdyby chwila by�a po temu odpowiednia.</p><p>��Ci dwaj uwa�aj�, �e Cezar zmierza� prosto do Massilii w�a�nie po ten sztandar.</p><p>Werres si� roze�mia�.</p><p>��Ka�dy, kto cho� troch� zna si� na mapach, wie, dlaczego Cezar si� tu zjawi�. Tak si� sk�ada, �e Massilia le�y na drodze do Hiszpanii, gdzie Cezar musi si� rozprawi� z wojskami Pompejusza, zanim b�dzie m�g� przedsi�wzi�� cokolwiek innego. Niemniej pragnie tego or�a� a ja akurat go mam. Z pewno�ci� taka zdobycz warta b�dzie rehabilitacji jednego nieszkodliwego wygna�ca�</p><p>��Oczekujesz, �e Cezar przywr�ci ci obywatelstwo w zamian za sztandar?</p><p>��To chyba uczciwa wymiana?</p><p>��A zatem tylko wykorzystujesz katylinarczyk�w?</p><p>��Tak samo jak oni maj� nadziej� wykorzysta� mnie. Budz� we mnie odraz�, zapewne z wzajemno�ci�. Jest jednak co�, co nas ��czy: t�sknota. Chcemy wr�ci� do Rzymu. Chcemy wr�ci� do domu.</p><p>��I ja tego chc�, Gajuszu Werresie � szepn��em.</p><empty-line/><p>Ruszyli�my z Dawusem w drog� powrotn�. W g�owie mia�em zam�t. Katylinarczycy z okrucie�stwem wzbudzili we mnie nadziej�, zdawkowo nadmieniaj�c, �e widzieli si� z Metonem po jego upadku do morza, a potem mi j� gwa�townie odebrali. Werres mia� racj�; s� wariatami. A mimo to� gdzie� w g��bi ducha uparcie si� trzyma�em nawet tych strz�pk�w wiary w to, �e Meto jakim� cudem prze�y�. Czy to dlatego, �e nie widzia�em jego zw�ok na w�asne oczy, nie umia�em przyj�� brutalnej prawdy o jego �mierci? Niepewno�� dawa�a miejsce w�tpliwo�ci, a ta z kolei dopuszcza�a nadziej�. Ale fa�szywa nadzieja rani dotkliwiej ni� rozpacz wynikaj�ca z pewno�ci.</p><p>Jak mia�em rozumie� wzmiank� o wizytach zakapturzonej zjawy, kt�ra wed�ug Publicjusza i Minucjusza by�a lemurem Katyliny, a mnie nieodparcie kojarzy�a si� z tajemniczym wieszczkiem nazwanym przez rzymskich stra�nik�w �wi�tyni w winnicy Rabidusem? Czy naprawd� mog�em spotka� w tej dziczy ducha Katyliny? Czy to on pr�bowa� mnie zawr�ci� z drogi do Massilii, wiedz�c, �e m�j syn ju� nie �yje?</p><p>W wyobra�ni raz za razem widzia�em, jak Meto spada z wysokiego muru w morsk� to�. Widok ten w ko�cu zacz�� si� nak�ada� na utrwalony w pami�ci incydent ze wspinaj�c� si� na Ska�� Ofiarn� kobiet�, kt�ra znikn�a nam z oczu, jakby j� kto� zepchn�� albo ona sama skoczy�a� a mo�e spad�a?</p><p>Szed�em ulicami Massilii w oszo�omieniu, ledwo dostrzegaj�c otoczenie, i zda�em si� zupe�nie na przewodnictwo Dawusa. W pewnej chwili dotkn�� mego ramienia i szepn�� mi do ucha:</p><p>��Te�ciu, nie jestem pewien, ale chyba kto� nas �ledzi.</p><p>A� podskoczy�em zaskoczony. Zamruga�em i rozejrza�em si� woko�o, po raz pierwszy zauwa�aj�c, �e na ulicach s� te� inni ludzie. By�o ich wi�cej, ni� s�dzi�em. Mimo obl�enia �ycie w Massilii toczy�o si� dalej.</p><p>��Kto� nas �ledzi? Dlaczego tak uwa�asz?</p><p>��Dwaj faceci s� stale jakie� sto krok�w za nami. W�a�nie obeszli�my dooko�a kilka dom�w, a oni wci�� tam s�.</p><p>Odwr�ci�em si� i stwierdzi�em, �e zn�w stoimy pod domem Werresa. By�em widocznie tak ot�pia�y, �e nie zdawa�em sobie sprawy, i� Dawus prowadzi mnie w k�ko.</p><p>��Czy oni si� do nas zbli�aj�? � spyta�em.</p><p>��Nie, raczej utrzymuj� sta�y dystans. My�l�, �e�</p><p>��No, m�w.</p><p>��My�l�, �e mogli nas �ledzi� ju� wcze�niej, od chwili, gdy opu�cili�my dom Ofiarowanego. Wtedy nie mia�em pewno�ci, ale to musz� by� ci sami ludzie.</p><p>��To pewnie agenci Wielkiej Rady. Chc� mie� oko na rzymskich go�ci Ofiarowanego. Je�eli w�adze trzymaj� nas pod obserwacj�, nic na to nie poradzimy. Rozpoznajesz kt�rego�? Mo�e widzia�e� ich w�r�d �o�nierzy Apollonidesa?</p><p>��Trzymaj� si� za daleko, �ebym m�g� si� im dobrze przyjrze�. � Dawus pokr�ci� g�ow� i zmarszczy� brwi. � A co, je�li oni nie s� nas�ani przez Rad�? Je�li to kto� inny kaza� nas �ledzi�?</p><p>��To mi si� wydaje nieprawdopodobne � odpar�em. Zaraz jednak pomy�la�em, �e jedno, czego si� w Massilii nauczy�em, to oczekiwa� nieoczekiwanego. Zerkn��em za siebie, staraj�c si�, by wygl�da�o to naturalnie. � Kt�rzy to?</p><p>��Teraz ich nie zobaczysz. Zeszli nam z widoku. Ale, te�ciu, czy nie widzieli�my ju� gdzie� tego tam?</p><p>Odwr�ci�em g�ow�, patrz�c tam, gdzie Dawus, w w�sk� boczn� uliczk�, gdzie przed zamkni�tym sklepem zebra�a si� grupa oko�o dwudziestu kobiet �ciskaj�cych w r�kach puste koszyki; szepta�y mi�dzy sob� i rzuca�y woko�o ukradkowe spojrzenia. By�o bole�nie oczywiste, �e przyci�gn�a je tu obietnica jakiego� czarnorynkowego spekulanta, kt�ry zobowi�za� si� dostarczy� w um�wione miejsce o um�wionej godzinie jakie� przemycone produkty. Co te� pomy�leliby o tym timouchoi?</p><p>��Widz� tam wiele kobiet, ale �adnego m�czyzny, Dawusie.</p><p>��Tam, nieco za nimi. Ma na g�owie kaptur. Przecie� to ten wr�bita, kt�rego widzieli�my w �wi�tyni!</p><p>Wci�gn��em g�o�no powietrze. Posta� by�a widoczna tylko przez chwil�, ale te� mia�em takie wra�enie. Lecz to przecie� niemo�liwe! Jak on m�g�by przedosta� si� za mury? Uzna�em, �e wyobra�nia p�ata nam figle. Katylinarczycy wspominali o zakapturzonym go�ciu i to nasun�o nam na my�l wr�bit�. Ten kto� najpewniej nie by� nawet m�czyzn�, ale po prostu jeszcze jedn� klientk� przemytnika, trzymaj�c� si� nieco na uboczu. Hmm�</p><p>Skr�ci�em w uliczk� i ruszy�em ku grupce kobiet. Dawus pod��y� za mn� bez s�owa. Czy posta� w kapturze nagle zadr�a�a, czy to kolejne psoty mojej wyobra�ni? Dawus z�apa� mnie za rami�. Usi�owa�em odtr�ci� jego d�o�, ale on �cisn�� mnie jeszcze mocniej.</p><p>��Te�ciu, oni zn�w s�! Ci dwaj, kt�rzy nas �ledzili. Z ty�u, za wr�bit�, na drugim ko�cu uliczki. Musieli p�j�� okr�n� drog�.</p><p>Teraz i ja ich zobaczy�em. Byli za daleko, abym m�g� widzie� rysy ich twarzy. Obaj mieli na sobie br�zowe chitony i niczym si� od siebie nie r�nili. Posta� w kapturze odwr�ci�a g�ow� i chyba r�wnie� ich spostrzeg�a, wyra�nie bowiem zadr�a�a. Stara�em si� przepchn�� mi�dzy st�oczonymi kobietami; moja mina musia�a je zaniepokoi�, poniewa� natychmiast wybuchn�y potokami greckich s��w wypowiadanych za szybko, bym je zrozumia�. W jednej chwili rozbieg�y si� jak sp�oszone ptaki, bior�c nas zapewne za agent�w Wielkiej Rady, kt�rzy przybyli zlikwidowa� ich nielegalny handelek.</p><p>Przez chwil� panowa�o zamieszanie, a potem w�ska uliczka nagle opustosza�a. Kobiety gdzie� znikn�y, podobnie jak dwaj m�czy�ni na jej drugim ko�cu. Nie by�o te� �ladu po tajemniczym osobniku w kapturze� je�li on rzeczywi�cie tam przedtem by�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XIV</p></title><p>Tej nocy przy�ni� mi si� dzie� togi Metona, kiedy sko�czy� szesna�cie lat i po raz pierwszy w�o�y� ten m�ski str�j, by paradowa� w nim na Forum Romanum. Poprzedniej nocy wpad� w panik� i da� si� sparali�owa� zw�tpieniu: jak ch�opiec, kt�ry si� urodzi� niewolnikiem, mo�e kiedykolwiek sta� si� prawdziwym Rzymianinem? Uspokoi�em go jednak i w ten pami�tny poranek moje serce rozpiera�a duma, kiedy patrzy�em, jak Meto kroczy przez Forum, obywatel mi�dzy obywatelami.</p><p>W dzisiejszym �nie wszystko by�o tak jak wtedy, tylko �e ani razu nie ujrza�em twarzy Metona. W jaki� dziwny spos�b w og�le go nie widzia�em; tam, gdzie powinien sta�, by�a pusta przestrze�, mgliste nic. Z kolei obraz Forum by� nawet �ywszy ni� w rzeczywisto�ci, nadzwyczaj realistyczny, kipi�cy �yciem, kolorami, d�wi�kami. Mijali�my wielkie �wi�tynie, przemierzali�my rozleg�e place. Wspi�li�my si� d�ugimi schodami na szczyt Kapitolu, napotykaj�c zmierzaj�c� na d� grup� senator�w, a w�r�d nich nie kogo innego, jak samego Cezara. Urodzony polityk, zawsze ch�tnie zabiegaj�cy o przychylno�� potencjalnych zwolennik�w, Cezar pogratulowa� Metonowi wej�cia w wiek m�ski, cho� ledwo na niego spojrza�. Czy to wtedy Meto spotka� go oko w oko po raz pierwszy? Tak musia�o by�. Kt� m�g� sobie wtedy wyobrazi�, jak zbli�y ich przeznaczenie?</p><p>Posta� Cezara w moim �nie by�a szczeg�lnie wyrazista. Jego twarz przypomina�a niemal w�asn� karykatur�; ko�ci policzkowe i wysokie czo�o by�y lekko przerysowane, oczy l�ni�y jak w gor�czce, w�skie usta rozci�gn�y si� w charakterystycznym u�miechu, jakby z sekretnego dowcipu, kt�ry Cezar dzieli tylko z bogami.</p><p>Senatorowie poszli w swoj� drog�, a nasz orszak pi�� si� w g�r�. Na szczycie Kapitolu m�j stary przyjaciel Rufus wypatrywa� auspicj�w, szukaj�c na niebie ptak�w, z kt�rych lotu m�g�by odczyta� bosk� wol�. Czekali�my d�ugo na pojawienie si� skrzydlatej wr�by, a� w ko�cu lotem b�yskawicy spad� z przestworzy orze� i wyl�dowa� u naszych st�p. Wielki ptak wbi� w nas spojrzenie, a my gapili�my si� na niego jak zaczarowani. Nigdy nie widzia�em or�a z tak bliska. M�g�bym wyci�gn�� r�k� i dotkn�� go, gdybym si� odwa�y�. Nagle zerwa� si� do lotu; rozleg� si� �opot mocarnych skrzyde� i po chwili ju� go nie by�o. C� to mog�o znaczy�? Orze� jest ulubie�cem Jowisza, najbardziej boskim w�r�d ptak�w. Wed�ug Rufusa jego pojawienie si� akurat w dniu togi Metona, zw�aszcza tak blisko nas, by�o najlepszym omenem, jaki sobie mo�na wyobrazi�. Ju� wtedy jednak czu�em nieokre�lony niepok�j. P�niej, kiedy Meto po raz pierwszy ujrza� orli sztandar Katyliny, wyda�o mu si� to kolejnym znakiem od bog�w, objawieniem ich woli i jego przeznaczenia. My�l�, �e to w�a�nie w tamtej chwili naprawd� sta� si� m�czyzn�, to znaczy nieodwracalnie wyzwoli� si� spod mojej w�adzy i ruszy� ku niebezpiecze�stwom, przed kt�rymi ju� nie mog�em go chroni�.</p><p>Nagle zosta�em przeniesiony, jak to bywa w snach, do zupe�nie innego miejsca. Znalaz�em si� w komorze pod will� Gajusza Werresa, w�r�d g�r b�yszcz�cych monet i wysadzanych klejnotami dzie� sztuki. Zdawa�o mi si�, �e i Meto tam jest, cho� wci�� niewidzialny. Srebrny orze� Katyliny patrzy� na nas, niesamowicie prawdziwy� i nagle o�y�! Wyda� przenikliwy pisk i zatrzepota� skrzyd�ami, usi�uj�c wzbi� si� do lotu w tej ciasnej izbie. Miota� si� jak oszala�y, jego dzi�b i szpony przecina�y powietrze jak sztylety. Zas�oni�em oczy. Sen zmieni� si� w koszmar pe�en krzyk�w, zamieszania i krwi.</p><empty-line/><p>I wtedy si� obudzi�em. Dawus potrz�sa� mnie �agodnie za rami�.</p><p>��Te�ciu, zbud� si�! Dzieje si� co� wa�nego!</p><p>��Co? � Potrz�sn��em g�ow�, zdezorientowany i niepewny, gdzie jestem.</p><p>��W nocy przyp�yn�� statek�</p><p>��Statek?</p><p>��Przedar� si� przez rzymsk� blokad� i przywi�z� wie�ci. Przybywaj� posi�ki, okr�ty pe�ne �o�nierzy wys�ane przez Pompejusza!</p><p>Senny koszmar nie chcia� odej��, oblepia� mnie jak paj�czyna. Usiad�em na ��ku, po omacku si�gn��em do dzbanka stoj�cego na stoliku i prysn��em sobie wod� na twarz. W izbie by�o mroczno, ale nie zupe�nie ciemno, wlewa� si� do niej nik�y poblask przed�witu. Przez mgnienie oka wydawa�o mi si� ponad wszelk� w�tpliwo�� �e jest tu Meto. Rozejrza�em si� i cho� go nie zobaczy�em, czu�em dziwn� pewno��, �e musi tu by�, cho� niewidzialny. Dawus spostrzeg�, �e zapatrzy�em si� w przestrze�, i swoim zwyczajem zmarszczy� brwi.</p><p>��Te�ciu, jeste� chory?</p><p>D�ugo milcza�em, zanim odrzek�em:</p><p>��Nie, Dawusie. Nie jestem chory. Czuj� tylko b�l w sercu�</p><p>To najwyra�niej go uspokoi�o.</p><p>��No, to lepiej wstawaj. Ca�e miasto nie �pi, cho� daleko do brzasku. Ludzie wyszli na ulice, obsiedli dachy i okna, krzycz� do siebie. Nie rozumiem po grecku, ale Hieronimus m�wi�</p><p>��Hieronimus m�wi, oby im burty przegni�y i Posejdon zabra� ich do siebie!</p><p>Nasz gospodarz sta� na progu z kwa�n� min�. Odkaszln��em i spyta�em:</p><p>��Czy to prawda, co m�wi Dawus? Jaki� statek zawin�� w nocy do portu?</p><p>��Szybki statek ��cznikowy. Najwyra�niej prze�lizn�� si� mi�dzy rzymskimi galerami niezauwa�ony. Zadziwiaj�ce, jak szybko wiadomo�� obieg�a miasto. Jak po�ar przerzucaj�cy si� z wiatrem z dachu na dach!</p><p>��I jeszcze jakie� okr�ty s� w drodze?</p><p>��Tak m�wi plotka. Jeden z dow�dc�w Pompejusza dotar� do massylskiego porciku, Taurois. To tylko kilka mil st�d. M�wi�, �e ma osiemna�cie okr�t�w� Si�a r�wna flocie Cezara. � Hieronimus westchn�� ponuro. � Chod�, Gordianusie. Ubierz si�, zjemy razem �niadanie.</p><p>Przetar�em oczy i zada�em sobie pytanie, kt�ry z dw�ch �wiat�w jest mniej pewny: ten, kt�ry opu�ci�em wraz z przebudzeniem, czy ten, w kt�rym si� ockn��em? Czy jeszcze kiedykolwiek wr�ci ten czas, kiedy rano wstawa�em z ��ka i wiedzia�em z cudown� a� do znudzenia pewno�ci�, co przyniesie ka�da kolejna godzina rozpoczynaj�cego si� dnia?</p><empty-line/><p>Do �niadania zasiedli�my na tarasie. W tym uprzywilejowanym miejscu, odosobnionym, daj�cym rozleg�y i daleki widok, mo�na si� by�o czu� odizolowanym od �wiata, ale wyczuwalne w mie�cie podekscytowanie dociera�o i tutaj. Z ulicy pod nami dolatywa�y urywki rozm�w przechodni�w spekuluj�cych na temat wielko�ci i jako�ci spodziewanych posi�k�w, wr�cych zag�ad� flocie Cezara i p�awi�cych si� w marzeniach o straszliwej zem�cie na oblegaj�cych. Kto� zad�� w r�g, a herold og�osi�, �e wszystkim niewolnikom nakazuje si� pozostanie w domach, sprawni obywatele za� z rozkazu Wielkiej Rady maj� si� niezw�ocznie stawi� w porcie. Z pobliskich �wi�ty� p�yn�y pochwalne hymny ku czci dziwacznego <emphasis>xoanon </emphasis>Artemidy i jej brata Aresa. U st�p nadmorskiego odcinka mur�w obronnych p�yn�a ludzka rzeka; m�czy�ni, kobiety, dzieci i starcy sun�li do baszt, wspinali si� kr�tymi schodami i wysypywali si� na koron� muru.</p><p>��Czy tak to wygl�da�o w dniu, kiedy massylska flota wyp�yn�a z portu, by si� zmierzy� z okr�tami Cezara? � spyta�em.</p><p>Hieronimus pod��y� wzrokiem za moim spojrzeniem i odrzek�:</p><p>��Tak samo. Wszyscy, kt�rzy nie mieli przydzielonych funkcji bojowych, zebrali si� na murze, by patrze� na bitw�. Jedni stali jak pos�gi i wpatrywali si� w morze, inni zbijali si� w ma�e grupki albo nerwowo chodzili tam i z powrotem, a wszystkich ��czy�y nadzieja i okropny strach, �e wszystko mo�e p�j�� jak najgorzej� co si� te� sta�o. � Na usta wype�z� mu s�aby ironiczny u�mieszek. � Widzisz? Niekt�rzy przytaszczyli koce, parasole, a nawet sk�adane krzes�a. Przyszli gotowi czeka� na murze przez ca�y dzie�. Ostatnim razem ci sami gapie przynie�li te� koszyki z jedzeniem. Patrzenie, jak ludzie si� nawzajem zabijaj�, to wyczerpuj�ce zaj�cie i mo�na przy nim zg�odnie� Dzi� jednak nie widz�, aby ktokolwiek mia� ze sob� �ywno��. Pewnie racje s� za ma�e. Jeszcze troch� chleba, Gordianusie? Skosztuj tych nadziewanych daktyli.</p><p>Na �cianie Ska�y Ofiarnej l�ni�y pierwsze promienie wschodz�cego s�o�ca. Mimo i� jej szczyt zapewni�by najlepszy widok na port i przyleg�y akwen, gapie skrz�tnie j� omijali.</p><p>��Wiesz co, Dawusie? Nasz�a mnie nag�a ochota przyjrze� si� z bliska Skale Ofiarnej � oznajmi�em.</p><p>��St�d mamy niez�y widok.</p><p>��Nie najgorszy, to prawda. Ale to mi nie wystarcza.</p><p>��Apollonides powiedzia�, �e nikt nie ma na ni� wst�pu � rzek� Dawus, nagle nachmurzony. � To �wi�te miejsce, zakazane, przynajmniej dop�ki Ofiarowany jeszcze� � Urwa� i odwr�ci� wzrok od Hieronimusa.</p><p>��A my pos�usznie trzymali�my si� od niej z daleka. � Skin��em g�ow�. � Do dzisiaj. Ka�dego innego dnia natychmiast zwr�ciliby�my na siebie uwag�, gdyby�my spr�bowali myszkowa� w jej pobli�u. Kazano by nam si� wynosi�, a mo�e i aresztowano by nas. Dzisiaj jednak, kiedy w�adze maj� inne problemy na g�owie, a na dodatek pe�no wsz�dzie ludzi, niewykluczone, �e uda nam si� to wykorzysta�. � W�o�y�em do ust kolejnego daktyla, rozkoszuj�c si� jego smakiem. � Najedz si� porz�dnie, Dawusie. Chyba niepr�dko zn�w co� wrzucimy na z�b� by�oby nietaktem bra� ze sob� jedzenie mi�dzy g�odnych.</p><empty-line/><p>Na ulicach nikt nie zwraca� na mnie uwagi, Dawus jednak przyci�ga� zdziwione spojrzenia. Poniewa� niewolnikom zakazano wychodzi� z dom�w, a wszyscy obywatele zdolni do noszenia broni zostali wezwani na nabrze�a portu, poza paroma �o�nierzami rozstawionymi tu i �wdzie dla pilnowania porz�dku w okolicy nie widzieli�my w�r�d zmierzaj�cych na mury kobiet, dzieci i starc�w ani jednego m�odego m�czyzny. Ze swymi szerokimi barami i niepo�lednim wzrostem m�j zi�� wyr�nia� si� w t�umie. Nikt jednak nam nie przeszkodzi� we wmieszaniu si� mi�dzy ludzi wchodz�cych do najbli�szej baszty, aby schodami dosta� si� na g�r�. By�a to w�a�nie ta baszta, w kt�rej po upadku kobiety ze Ska�y Ofiarnej znikn�� �w �o�nierz w jasnoniebieskiej pelerynie. Tymi schodami ucieka� z miejsca zbrodni, je�li rzeczywi�cie by�a to zbrodnia. Dzi� szli�my jego �ladami w przeciwnym kierunku i ka�dy stopie� przybli�a� nas do ska�y.</p><p>W po�owie drogi przystan��em dla z�apania oddechu, pozwalaj�c innym nas omija�.</p><p>��Nie wida� gdzie� naszych wczorajszych �cieni�? � spyta�em, spogl�daj�c w d�, w czelu�� baszty.</p><p>��Nic nie zauwa�y�em � stwierdzi� Dawus. � Ci dwaj wyr�nialiby si� w tym t�umie prawie tak samo jak ja.</p><p>Ruszyli�my dalej i wkr�tce wynurzyli�my si� z baszty na galeri� biegn�c� wzd�u� korony muru. Po prawej, w kierunku morza, ludzie t�oczyli si� w kilku szeregach, staraj�c si� zaj�� miejsca z jak najlepszym widokiem. Odwr�ci�em si� w przeciwn� stron�, ku �a�cuchowi wzg�rz g�sto nakrapianych dachami dom�w. Bezskutecznie wypatrywa�em willi Ofiarowanego, dop�ki Dawus mi jej nie wskaza�. Dopiero wtedy wyra�nie zobaczy�em zielon� sylwetk� Hieronimusa, siedz�cego wci�� na okolonym drzewami tarasie. Je�eli i on nas zobaczy�, nie da� tego po sobie pozna�. W dali, za konturem linii zabudowy miejskiej, widoczny by� szczyt g�ry, na kt�rej Treboniusz rozbi� ob�z i bez w�tpienia w tej chwili bacznie obserwowa� miasto i morze.</p><p>Patrz�c zn�w w stron� wody, widzia�em jedynie przeb�yski b��kitu pomi�dzy sylwetkami gapi�w. Dawus, kt�ry przewy�sza� wzrostem wi�kszo�� zgromadzonych, powiedzia� mi, �e widzi ca�y akwen od wej�cia do portu a� po stercz�ce z morza wyspy i jeszcze dalej. Na tylnej stronie galerii by�o do�� miejsca, aby�my mogli swobodnie i�� ku ogromniej�cej nad nami z ka�dym krokiem Skale Ofiarnej. Biel jej urwistych �cian by�a z�amana szarymi plamami i czarnymi smugami sp�ywaj�cymi wzd�u� wyrze�bionych przez wiatr i deszcze zmarszczek. Ska�a wyrasta�a ponad mur i by�a te� dalej wysuni�ta w morze, tworz�c wystaj�cy nawis niczym stewa ogromnego statku. Im bardziej si� do niej zbli�ali�my, tym rzadszy stawa� si� t�um gapi�w; odcinek muru przylegaj�cy do samej ska�y by� za� zupe�nie pusty. Nie w�tpi�em, �e Massylczycy stroni� od niej z przes�dnego strachu i szacunku dla jej �wi�to�ci, ale by�a te� bardziej prozaiczna przyczyna: od pewnego miejsca jej wystaj�cy masyw przes�ania� widok na wyspy, a zw�aszcza na wej�cie do portu.</p><p>Tam, gdzie mur styka� si� ze ska��, budowniczowie fachowo przyci�li kamienne bloki tak, by nie pozostawi� najmniejszej szczeliny. Wapienna maczuga g�rowa�a nad galeri�, na kt�rej stali�my, tworz�c przy tym nad ni� rodzaj p�ytkiej groty. Tamtego dnia widzieli�my, jak cz�owiek w niebieskiej pelerynie skoczy� ze ska�y; odnalaz�em teraz miejsce, gdzie musia� wyl�dowa�, i spojrza�em w g�r�. Wysoko�� na pewno nie by�a mniejsza ni� trzy metry, a mo�e i wi�cej. Przypomnia�em sobie, �e m�czyzna potkn�� si� przy l�dowaniu i potem utyka� na lew� nog�, biegn�c ku baszcie.</p><p>Na pierwszy rzut oka wydawa�o si�, �e trafili�my w �lepy zau�ek. Nie by�o innej drogi na ska�� oraz na dalszy odcinek muru, jak tylko wspinaczka przez nawis. Okaza�o si� jednak, �e nie jest to do ko�ca prawd�. Po lewej, od strony miasta, nawis raptownie si� cofa�; kto� wyku� tam prymitywne, p�ytkie stopnie, niekt�re zaledwie daj�ce oparcie dla palc�w st�p. �eby dosi�gn�� pierwszego z nich, trzeba by da� d�ugi krok ponad przepa�ci�, nast�pne za� by�y wykute bez�adnie wzd�u� wyra�nie okr�nej linii, raczej tam, gdzie si� da�o, a nie tam, gdzie by nale�a�o, bior�c pod uwag� zasi�g kroku przeci�tnego cz�owieka. Wspinaczka na szczyt ska�y po tych stopniach wymaga�aby sporo zwinno�ci i si�y, nie m�wi�c ju� o zimnej krwi i cierpliwo�ci; zapewne w�a�nie dlatego m�czyzna w niebieskiej pelerynie wola� je omin�� i zaryzykowa� bezpo�redni skok na mur. Dawus spojrza� na mnie i uni�s� brwi.</p><p>��Mam i�� pierwszy, te�ciu? �atwiej mi b�dzie dosi�gn�� tego pierwszego stopnia, a potem mog� ci poda� r�k�, gdyby� potrzebowa� pomocy.</p><p>��Gdybym potrzebowa�? Jeste� wielce taktowny, m�j zi�ciu. Nawet w twoim wieku zawaha�bym si� przed tym pierwszym krokiem. Pospiesz si�, p�ki nikt na nas nie patrzy.</p><p>Zerkn��em przez rami� w stron� gapi�w, a potem z zapartym tchem obserwowa�em, jak Dawus si�ga obiema r�kami przed siebie, chwyta si� skalnych wyst�p�w, stawia lew� stop� na pierwszym stopniu, po czym podci�ga si� i przez moment zawisa ponad przepa�ci� w rogu mi�dzy murem i �cian� ska�y. Zatrzyma� si�, sprawdzaj�c r�wnowag� i obliczaj�c w my�lach nast�pny ruch; przesun�� si� dalej, wci�� wisz�c nad otch�ani�, i wystawi� naprz�d praw� stop�, si�gaj�c do nast�pnego stopnia. Ten manewr na powr�t umie�ci� jego �rodek ci�ko�ci nad lit� ska��; us�ysza�em, jak oddycha z ulg�, zanim i ja zrobi�em to samo.</p><p>��Teraz ty � powiedzia�.</p><p>Wyci�gn�� do mnie r�k�. Gdyby by�a cho� troch� kr�tsza, nie mia�bym szans jej dosi�gn��. Jego u�cisk by� mocny. Woln� r�k� uczepi�em si� kraw�dzi skalnego zag��bienia nad moj� g�ow� i wystawi�em lew� stop� tak daleko jak mog�em. Stopie� by� tu� poza moim zasi�giem. Dopiero gdy Dawus poci�gn�� mnie mocno ku sobie, uda�o mi si� oprze� dobrze palce. Na�laduj�c go, podci�gn��em si� w g�r� i wysun��em nad przepa��. Poczu�em si� nagle s�abo i mia�em wra�enie, �e nie panuj� nad swoim cia�em.</p><p>��Spokojnie! � szepn�� Dawus. � Patrz na ska��, a nie w d�. Widzisz nast�pny stopie�?</p><p>��Widz�.</p><p>��Wcale nie jest tak daleko, jak to wygl�da.</p><p>��Nie bardzo mnie to pociesza�</p><p>Dawus nie rozlu�ni� u�cisku ani na chwil�. Podnios�em praw� stop�, szukaj�c niezdarnie nast�pnego oparcia, znalaz�em je i zn�w posun��em si� naprz�d. Przez mgnienie oka mia�em absolutn�, przyprawiaj�c� o md�o�ci pewno��, �e gdyby Dawus nie trzyma� mnie za r�k�, straci�bym r�wnowag� i spad� ze ska�y. Zerkn��em w d�. �ciana opada�a pionowo niemal do samej wody, ale w ko�cu musia�bym uderzy� albo o ni�, albo o mur� i dalej ju� odbija� si� jak pi�ka a� do ko�ca. Zamkn��em oczy i prze�kn��em �lin�.</p><p>W chwil� p�niej sta�em ju� pewnie na skale. Jeszcze jeden, stosunkowo �atwy krok i znalaz�em si� na nawisie, gdzie pod�o�e by�o znacznie mniej strome. Dopiero wtedy Dawus pu�ci� moj� d�o� i ruszy� przed siebie na czworakach, a ja pocz�apa�em za nim, z trudem uspokajaj�c oddech.</p><p>Ze Ska�y Ofiarnej roztacza� si� niczym nie przes�oni�ty widok we wszystkich kierunkach, ale sam szczyt by� nieco wkl�s�y, jak j�zyk zwini�ty w tr�bk�. Je�li zachowamy skulon� pozycj�, nikt ze zgromadzonych na murach po obu stronach ska�y gapi�w nie b�dzie m�g� nas spostrzec. Pozostawali�my widoczni tylko dla tych, kt�rzy mogli patrze� w t� stron� z dom�w na stokach massylskich wzg�rz. Kiedy si� odwr�ci�em, by popatrze� na will� Ofiarowanego, ujrza�em, �e Hieronimus stoi oparty r�kami o balustrad� tarasu, wpatruj�c si� w nas z napi�ciem.</p><p>Wysun��em g�ow� ponad przeciwleg�� kraw�d� ska�y, spogl�daj�c na mur po drugiej stronie. T�um by� tam jeszcze g�stszy ni� w miejscu, sk�d przyszli�my, ale cho� ska�a nie zas�ania�a widoku, ludzie trzymali si� od niej z daleka. Rozejrza�em si� za jak�� drog� zej�cia na tamt� stron�, ale by�a ona jeszcze mniej dost�pna. Nie wida� by�o nawet tak lichych punkt�w oparcia, z jakich my skorzystali�my. Nie podnosz�c si�, odwr�ci�em si� ku morzu i podpe�z�em do kraw�dzi, by spojrze� w d�. Ska�a tworzy�a tu p�k� wystaj�c� poza lini� mur�w i zako�czon� pionowym urwiskiem. Daleko w dole ujrza�em poszarpane skalne z�by, omywane przez spienione fale, po�yskuj�ce z�otem i morskim zielonkawym b��kitem w �agodnym �wietle poranka. Dawus przyczo�ga� si� do mnie i te� wyjrza� poza kraw�d�.</p><p>��I co my�lisz, Dawusie? Czy ktokolwiek m�g�by prze�y� upadek z tej ska�y?</p><p>��Niemo�liwe! Oczywi�cie, gdyby nie te kamienie�</p><p>Spojrza�em ponad jego plecami na miejsce, sk�d podobno skoczy� Meto. Mur opada� tam pionowo do wody; u jego podn�a nie by�o �adnych wystaj�cych ska�. Gdyby nie te kamienie� to co? Cz�owiek m�g�by uderzy� o powierzchni� wody i prze�y�? Nie by�o sensu snu� podobnych rozwa�a�, a jednak z�apa�em si� na tym, �e wpatruj� si� w zielon� to�, jak gdyby strzeg�a tajemnicy, kt�r� mo�na odkry�, je�li odpowiednio d�ugo i intensywnie b�dzie si� patrze�. Dawus nagle szturchn�� mnie w bok.</p><p>��Te�ciu, patrz!</p><p>Z portowego kana�u wychyn�a na otwarte wody massylska galera. Na jej pok�adzie t�oczyli si� �ucznicy i obs�uga katapult. Za ni� zobaczy�em nast�pny okr�t, i jeszcze jeden. Wios�a migota�y w s�o�cu, a na szczycie ka�dego masztu �opota�y na wietrze b��kitne proporce. Ka�dy kolejny okr�t witany by� g�o�nymi wiwatami zebranych na murach ludzi. Gapie wymachiwali r�kami, powiewali czym kto mia�, nawet kocami. Widziane z pok�ad�w galer mury Massilii musia�y przedstawia� o�ywiony spektakl ruchu i kolor�w.</p><p>��My�la�em, �e flota massylska zosta�a zniszczona � zdziwi� si� Dawus.</p><p>��Nie zniszczona, tylko okaleczona � sprostowa�em. � Zbyt os�abiona, by stawi� czo�o okr�tom Cezara. Nie w�tpi�, �e szkutnicy ci�ko harowali, by doprowadzi� do �adu te galery, kt�re przetrwa�y bitw�, a tak�e przy remoncie starych statk�w. Popatrz, tamten stateczek jest niewiele wi�kszy od �odzi rybackiej, ale wyposa�yli go w os�ony dla wio�larzy i zamontowali na nim katapult�.</p><p>Na morze wyp�ywa�o coraz wi�cej jednostek z b��kitnymi proporcami. Pierwsza z nich ju� z�o�y�a wios�a i postawi�a �agiel, robi�c przy tym zwrot w lewo, by z�apa� wiatr wiej�cy wzd�u� kana�u mi�dzy sta�ym l�dem i le��cymi dalej wyspami. Inne okr�ty robi�y to samo, zwinnie steruj�c przy brzegu, i znika�y nam z oczu za niskimi wzg�rzami po przeciwnej stronie portu.</p><p>��Dok�d oni p�yn�? � spyta� Dawus.</p><p>��Hieronimus m�wi�, �e flota z odsiecz� od Pompejusza zakotwiczy�a o kilka mil st�d, w miejscowo�ci Taurois. Massylczycy pewnie chc� si� z ni� po��czy�, aby wsp�lnie uderzy� na okr�ty Cezara.</p><p>��O wilku mowa� � Dawus wskaza� d�oni� na wyspy.</p><p>Z ukrytego za nimi kotwicowiska wyp�ywa�a galera za galer�. Flota Cezara stawia�a �agle, ruszaj�c w po�cig za Massylczykami. Dlaczego tak d�ugo z tym zwlekali? Wed�ug Hieronimusa statek z wiadomo�ci� od Pompejusza przyby� do portu, nie zwracaj�c na siebie uwagi. Nag�e pojawienie si� odremontowanej massylskiej flotylli chyba zaskoczy�o Rzymian i teraz pospiesznie starali si� nadrobi� stracony czas.</p><p>Ostatni massylski okr�t opu�ci� wody portowe i po�o�y� si� na kurs wzd�u� wybrze�a, zanim pierwsza jednostka Cezara zd��y�a si� wychyli� zza wysp i rozpocz�� po�cig. Nie mia�em w�tpliwo�ci, �e galery massylskie s� szybsze i obsadzone przez sprawniejsze za�ogi.</p><p>��Gdyby to by�y tylko regaty, Massylczycy wygraliby bez wysi�ku � zauwa�y� Dawus.</p><p>��Mog� mie� lepsze okr�ty i lepszych �eglarzy � przyzna�em. � Co si� jednak stanie, kiedy zawr�c� i podejm� walk�?</p><p>Zza naszych plec�w dobieg� czyj� g�os:</p><p>��Gdyby�my tylko my, Massylczycy, mieli swoj� Kasandr� jak Trojanie, �eby odpowiada�a na takie pytania!</p><p>Obaj a� podskoczyli�my. Nad nami, z r�kami na biodrach i rysuj�cy si� ciemno na tle roz�wietlonego nieba sta� Hieronimus.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XV</p></title><p>��Co ty tutaj robisz? � spyta�em, kiedy ju� och�on��em.</p><p>Hieronimus si� u�miechn��.</p><p>��My�l�, �e mam wi�ksze prawo tu przebywa� ni� ty, Gordianusie.</p><p>��Ale jak�</p><p>���atwiejsz� drog�, po skale od jej podn�a, tak samo jak ta kobieta i �o�nierz. Widzia�em was wcze�niej, jak si� bujacie nad przepa�ci�. Macie szcz�cie, �e obaj nie spadli�cie i nie skr�cili�cie sobie kark�w.</p><p>Us�ysza�em st�umione okrzyki, wyra�aj�ce zaskoczenie i niepok�j. Unios�em troch� g�ow�, by spojrze� nad kraw�dzi� na zgromadzonych ludzi.</p><p>��Spostrzegli ci�, Hieronimusie. Musieli ci� rozpozna� po zielonej szacie. Gapi� si� tu, pokazuj� ci� palcami, szepcz��</p><p>��I co z tego? Niech si� gapi�. My�l� pewnie, �e wlaz�em tu, by si� rzuci� w morze. O, to by si� im podoba�o! Ofiara flocie na szcz�cie. Ale ja nie mam zamiaru skaka�. By�oby to przedwczesne. To kap�ani Artemidy wybior� odpowiedni� chwil�. � Podszed� na skraj urwiska i spojrza� w d�. Obaj z Dawusem trzymali�my si� nisko, ale odsun�li�my si� na boki, �eby zrobi� mu wi�cej miejsca. � Dawno tu nie by�em. Przyznam, �e to dziwne uczucie.</p><p>W tej chwili uderzy� w nas niespodziewany, gwa�towny podmuch wiatru. Hieronimus si� zachwia�; obaj z Dawusem jednocze�nie wydali�my st�umione okrzyki i si�gn�li�my, by go z�apa� za nogi. Szybko jednak sam odzyska� r�wnowag�. B�ysk strachu w jego oczach ust�pi� weso�ym iskierkom; Hieronimus za�mia� si� nerwowo.</p><p>��Ach, ten nasz s�ynny wiatr! Wcze�nie dzi� si� zaczyna. Ciekawe, jak wp�ynie na przebieg bitwy?</p><p>��Siadaj, Hieronimusie! Niebezpiecznie teraz sta�.</p><p>��Tak, chyba usi�d�. Ale nie po�o�� si� jak wy. Nie mam powodu si� kry�. Wy zreszt� te� nie macie. Jeste�cie teraz ze mn�, z Ofiarowanym, a je�li Ofiarowany ma ochot� posiedzie� sobie z przyjaci�mi na swojej skale i patrze� na morze, czekaj�c na wie�ci o starciu, to kto mo�e mu tego zabroni�?</p><p>��Je�eli mnie pami�� nie myli, zabrania tego pierwszy timouchos, i to niedwuznacznie.</p><p>��Apollonides! � Ofiarowany parskn�� i machn�� r�k�, jakby rozkazy najwa�niejszego cz�owieka w Massilii znaczy�y nie wi�cej od brz�czenia muchy.</p><p>Obecno�� Hieronimusa na Skale Ofiarnej nie przestawa�a budzi� zainteresowania gapi�w na murach, ale wkr�tce zacz�o ono s�abn��, a w ko�cu ludziom znudzi�o si� szeptanie i pokazywanie palcami. Wiedzieli, �e Ska�a Ofiarna to �wi�te miejsce i �e nie wolno si� do niej zbli�a�, ale podejrzewa�em, i� niuanse tego religijnego prawa pozostawiaj� odpowiednim w�adzom. Je�eli Ofiarowany nagle pojawi� si� na skale, to zapewne tak w�a�nie mia�o by�. Przyj�li jego obecno�� jako cz�� dzisiejszego widowiska, kolejny rytua� zwi�zany z maj�c� si� odby� bitw�, niczym dobiegaj�ce ze wszystkich �wi�ty� �piewy, i zwr�cili uwag� na powr�t ku morzu.</p><p>A na morzu nie by�o nic do zobaczenia. Ostatni massylski okr�t znikn�� za horyzontem, �egluj�c wzd�u� brzegu na wsch�d, nie by�o te� �ladu po rzymskiej pogoni. Je�eli dojdzie do bitwy, odb�dzie si� ona gdzie indziej, zapewne pod owym Taurois, gdzie czeka�a flota Pompejusza. Widzom pozostawa�a tylko obserwacja pustego morza, a mimo to nikt si� nie kwapi� do opuszczenia z trudem zdobytego miejsca na murach. Pr�dzej czy p�niej musi si� pojawi� jaki� okr�t. Czy b�dzie ni�s� rzymsk�, czy massylsk� bander�? Ludzie patrzyli i czekali, mru��c oczy przed odbijanymi przez wod� o�lepiaj�cymi promieniami s�o�ca. Z ty�u dobiega� nieustanny �piew ze �wi�ty�, raz g�o�niej, raz ciszej, w zale�no�ci od kaprys�w wiatru; d�ugo nie zwraca�em na to uwagi, a potem nagle s�ysza�em go znowu i uzmys�awia�em sobie, �e nie milknie ani na chwil�. Pie�ni ku czci Artemidy, Aresa i ca�ej plejady innych bog�w rywalizowa�y o dost�p do uszu na Olimpie, czasem zderzaj�c si� ze sob� w ostrym dysonansie, a czasem zlewaj�c si� w przypadkowej harmonii o nieziemskim pi�knie. My za�, jak chyba wszyscy na murach, rozpocz�li�my dyskusj� na temat bie��cych i przysz�ych wydarze�.</p><p>��Na to w�a�nie czekali Apollonides i Wielka Rada, na przybycie tych okr�t�w Pompejusza � rzek� Hieronimus. � Je�eli blokada nie zostanie prze�amana, upadek miasta b�dzie tylko kwesti� czasu. Nawet gdyby Treboniuszowi nie uda�o si� przedrze� przez mury, to g��d wykona za niego ca�� robot�. A ju� si� zacz��. Wyobra� sobie, �e m�wi si� nawet o zmniejszeniu moich przydzia��w. Moich, Ofiarowanego! To �wiadczy, jak drastyczna jest sytuacja. � Na murze niedaleko od nas s�ycha� by�o nieustaj�cy p�acz dziecka, by� mo�e w�a�nie z g�odu. Hieronimus westchn��. � Widzia�e�, jak obie floty wyp�ywaj�, Gordianusie. Ile naliczy�e� massylskich galer?</p><p>��Osiemna�cie, do tego kilka mniejszych jednostek.</p><p>��A rzymskich?</p><p>��Te� osiemna�cie.</p><p>��Wie�� niesie, �e flota Pompejusza liczy tak�e osiemna�cie okr�t�w. Nie w�tpi�, �e kap�ani doszukaj� si� jakiego� mistycznego znaczenia w tych liczbach! Ale w praktyce oznacza to, �e po��czone si�y Pompejusza i nasze dwukrotnie przewy�szaj� flot� Cezara. Czysta przewaga, jak� doceni�by ka�dy gracz. Tylko �e ju� widzieli�my, co si� dzieje, kiedy massylskie galery walcz� z galerami Cezara, chocia� te ostatnie zosta�y zbudowane w po�piechu i obsadzone przez piechot�. Katastrofa dla Massilii! No, co prawda odsiecz od Pompejusza powinna zapewni� co najmniej wyr�wnanie si�� ale dlaczego jej dow�dca zakotwiczy� a� pod Taurois? Czemu nie przyp�yn�� prosto do Massilii, skoro zamierza prze�ama� blokad�? Co� mi nie gra z t� tak zwan� odsiecz�. Wiecie, co my�l�? Oni chyba s� w drodze do Hiszpanii, �eby do��czy� do tamtejszej floty Pompejusza, a ten przystanek nieopodal Massilii to tylko kurtuazyjna wizyta; chc� sprawdzi�, z kt�rej strony wiatr wieje i jakie niesie zapachy. Och, oczywi�cie udziel� pomocy� dop�ki nie b�dzie to zbyt du�y wysi�ek. Ale jak b�d� si� bi�, kiedy si� przekonaj�, z jakimi wojownikami maj� do czynienia, i gdy ich w�asna krew zacznie barwi� morze? Hej, co to jest?</p><p>Hieronimus wyci�gn�� z sakwy kolejny nadziewany daktyl, przyjrza� mu si� z niesmakiem i cisn�� w morze. Us�ysza�em cichy j�k Dawusa, a zaraz potem burczenie w jego brzuchu.</p><p>��Mo�e masz racj�, Hieronimusie � powiedzia�em. � Ale mo�esz si� te� myli�. Wyobra�am sobie inny scenariusz. B�dzie bitwa i okr�ty Cezara zostan� zniszczone. Dlaczego nie? Pompejusz ma r�wnie sprytnych oficer�w i bitne za�ogi. Blokada zostanie przerwana, Wielka Rada odzyska kontrol� nad morzem i wybrze�em. Statki handlowe b�d� mog�y swobodnie zawija� do Massilii. Miejskie spichrze zostan� uzupe�nione, koniec z g�odem. Dop�ki mury wytrzymaj�, b�dzie mo�na odpiera� ataki Treboniusza bez ko�ca. Albo jeszcze lepiej: je�li te osiemna�cie okr�t�w Pompejusza przywioz�o �o�nierzy, Domicjusz z Apollonidesem mogliby si� pokusi� o kontratak i zmusi� Treboniusza do wycofania si�, a nawet go rozbi�. Je�li Massilia zostanie bezpieczn� twierdz� Pompejusza, Cezar b�dzie mia� odci�t� drog� powrotn� do Italii. Mo�e zosta� w Hiszpanii jak w pu�apce. Pompejusz tymczasem m�g�by zebra� swoje si�y z Grecji i Azji, pop�yn�� z powrotem do Italii i zaatakowa� Marka Antoniusza�</p><p>��Mo�e� m�g�by� a co, je�li�? � Hieronimus pokr�ci� g�ow�. � We wszech�wiecie rz�dzonym przez kapry�nych bog�w wszystko jest mo�liwe. Ale zamknij oczy� Co s�yszysz? Dziecko p�acze, bo jest g�odne. To Apollonides i Rada s� za to odpowiedzialni. Kiedy Cezar zastuka� do naszych, bram, dokonali wyboru� kt�ry okaza� si� z�y. Wtedy trzeba by�o szuka� boskiej m�dro�ci! Teraz jest na to za p�no�</p><p>Tak sp�dzili�my ten d�ugi dzie�, rozprawiaj�c o polityce i o wojnie. Kiedy te tematy straci�y �wie�o��, podj�li�my inne: nasze ulubione greckie tragedie i rzymskie komedie, wzgl�dne zalety r�nych filozofii, por�wnanie prozy Cezara i Cycerona. Hieronimus by� zawo�anym adwersarzem. Po jakiejkolwiek stronie bym si� opowiedzia�, on wybiera� przeciwn� i najcz�ciej mnie pokonywa�. Jego przewaga polega�a na tym, �e najwyra�niej mia� ka�dy temat opanowany na �wie�o, jak ucze� poch�oni�ty studiami. Jako Ofiarowany m�g� zaspokaja� ka�d� swoj� potrzeb�, a jedn� z nich by�y ksi��ki, do kt�rych nie mia� dost�pu przez wszystkie �ebracze lata. Massilia s�yn�a ze swych akademii i ksi��ek tu nie brakowa�o. Dostarczono mu ich ca�y w�z; Hieronimus po�era� zawart� w nich wiedz� r�wnie �apczywie jak jedzenie.</p><p>Mija�y godziny. �piew z okolicznych �wi�ty� nie ustawa� ani na chwil�. Dawus nie wnosi� do konwersacji wiele, je�li nie liczy� burczenia w brzuchu. I ja poczu�em g��d, a raczej lekkie pobudzenie apetytu u dobrze od�ywionego cz�owieka, kt�ry nie jad� od kilku godzin. Jak to si� mia�o do stanu zebranych na murach ludzi? W obl�onym mie�cie ci, kt�rzy nie bior� czynnego udzia�u w walce, zawsze dostaj� mniejsze racje od swoich obro�c�w. G��d dopada najpierw kobiety, dzieci i starc�w, a oni w�a�nie najgorzej go znosz�. Ile ich jeszcze czeka wyrzecze�? Jak d�ugo zdolni b�d� je znosi�? Ten, kto naprawd� g�oduje, zjad�by wszystko, aby tylko nape�ni� �o��dek: drewniane wi�ry, kawa�ki wyprawionej sk�ry, a nawet ziemi�. G��d okrada swe ofiary z ostatnich resztek godno�ci, zanim odbierze im �ycie. Tych za�, kt�rzy prze�yj�, czeka nieuchronnie zaraza, potem poddanie si� oblegaj�cym, gwa�t, grabie�, niewolnictwo� Patrzy�em w morze r�wnie niespokojnie jak Massylczycy.</p><p>��Czy znasz paradoks <emphasis>enkekalymmenas? � </emphasis>zapyta� nagle Hieronimus.</p><p>Dawus zmarszczy� czo�o na d�wi�k d�ugiego greckiego s�owa.</p><p>��Paradoks zawoalowanej � przet�umaczy�em na jego u�ytek.</p><p>��Zgadza si� � potwierdzi� Hieronimus. � To idzie mniej wi�cej tak: Czy m�g�by� rozpozna� swoj� matk�, pyta kto�. No pewnie, pada odpowied�. A czy poznajesz t� zawoalowan� kobiet�? Nie. A przecie� to twoja matka. Dlatego mo�esz rozpozna� swoj� matk� i nie rozpozna� jej.</p><p>��Sk�d ci to przysz�o do g�owy? � spyta�em, marszcz�c brwi.</p><p>��Nie wiem. Z czego�, co ostatnio czyta�em� Arystoteles? Czy te� Platon?</p><p>��Nie widz� w tym sensu. � Dawus wygl�da� na g��boko zamy�lonego. � Mo�esz na�o�y� woal na kt�r�kolwiek z kobiet i sprawi�, �e dziecko jej nie pozna. Ale� niekoniecznie. � Uni�s� brwi, a w jego oczach pojawi� si� b�ysk zadowolenia z w�asnej przemy�lno�ci. � Dziecko mo�e rozpozna� na przyk�ad zapach jej perfum!</p><p>��Podejrzewam, Dawusie, �e �w woal jest metafor�.</p><p>��Paradoks jest epistemologiczn� alegori� � wtr�ci� Hieronimus, ale i to by�o dla Dawusa grek�.</p><p>Odchrz�kn��em, got�w dyskutowa� o paradoksie z czystej nudy.</p><p>��Sk�d wiemy to, co wiemy? � spyta�em. � Jak mo�emy by� pewni naszej wiedzy? I co w og�le znaczy �wiedzie� lub �zna�? Cz�sto m�wimy, �e �znamy� kogo�, podczas gdy w rzeczywisto�ci oznacza to tylko, �e wiemy, jak on wygl�da. Naprawd� zna� dan� rzecz, zna� jej istot�, to wiedza zupe�nie innego rodzaju.</p><p>Hieronimus pokr�ci� g�ow�.</p><p>��Nie o tym jednak m�wi ten paradoks. Rzecz w tym, �e mo�esz wiedzie� i zarazem nie wiedzie�. Mo�esz by� jednocze�nie w stanie wiedzy i niewiedzy na dany temat.</p><p>��Opisa�e� tylko stan �wiadomo�ci wi�kszo�ci ludzi wzgl�dem wi�kszo�ci rzeczy przez wi�kszo�� czasu. � Wzruszy�em ramionami.</p><p>��Patrzcie tam! � krzykn�� nagle Dawus.</p><p>Z kierunku Taurois, zza przyl�dka wyp�yn�� okr�t. Po b��kitnym proporcu na maszcie od razu poznali�my, �e to massylska galera. Widzowie wybuchn�li gromkimi wiwatami. Starzy m�czy�ni tupali nogami, dzieciaki piszcza�y rado�nie. Kobiety, stoj�ce od tylu godzin na s�o�cu, mdla�y. Chocia� statek by� jeszcze za daleko, by dostrzec i doceni� te gesty, wielu ludzi zacz�o zn�w wymachiwa� nad g�owami, czym kto m�g�.</p><p>Wiwaty narasta�y, w miar� jak galera zbli�a�a si� do portu. Nie p�yn�� za ni� jednak �aden inny okr�t i ludzie stopniowo zacz�li milkn��. Oczywi�cie jego samotne pojawienie si� nie musia�o oznacza� nic z�ego; m�g� to by� statek wys�any przodem z wiadomo�ci� o zwyci�stwie. A jednak by�o co� niepokoj�cego w sposobie, w jaki �eglowa�, nie sta�ym kursem, ale halsuj�c nieregularnie to w lewo, to w prawo. Kiedy podp�yn�� bli�ej, wyra�nie zobaczyli�my, �e powa�nie ucierpia� w bitwie. Ostroga na dziobie by�a rozbita, wielu wiose� brakowa�o albo zwisa�y sm�tnie, z�amane przy burcie, tak �e ich d�ugi rz�d nad lini� wodn� mia� tyle szczerb, ile u�miech �ebraka. Ocala�e wios�a porusza�y si� niesk�adnie, jak gdyby zabrak�o dobosza nadaj�cego zgodny rytm. Pok�ad przedstawia� op�akany widok. Katapulty by�y przewr�cone, cz�� desek po�amana, a wsz�dzie le�a�y nieruchome cia�a. �eglarze obs�uguj�cy �agiel nie machali r�kami do gapi�w na murze, ale pracowali ze spuszczonymi g�owami, nie patrz�c do g�ry. Zwr�ci�em uwag� na jedn� z postaci, oficera w jasnoniebieskiej pelerynie. Sta� samotnie na dziobie okr�tu, ale zamiast patrze� przed siebie, odwr�cony by� ty�em do miasta, jakby nie m�g� znie�� jego widoku.</p><p>Wiwaty ucich�y zupe�nie i nad portem zaleg�a ponura cisza. Wszystkie oczy zwr�ci�y si� na przyl�dek, czekaj�c na pojawienie si� nast�pnego statku. Kiedy jednak zauwa�yli�my go� a w�a�ciwie wiele statk�w, ca�� flotyll� p�yn�c� w porz�dnej formacji� nie by� to widok, jakiego ktokolwiek oczekiwa�. P�yn�y daleko od brzegu, za wyspami, ledwo widoczne z naszego miejsca, pe�n� pr�dko�ci� oddalaj�c si� na zach�d od miejsca bitwy i od Massilii.</p><p>��Dawusie, tak si� lubisz przechwala� swoim sokolim wzrokiem. Co widzisz? � spyta�em, cho� zna�em odpowied�.</p><p>��To nie s� massylskie okr�ty, bo nie wida� b��kitnych proporc�w. � Dawus wyt�a� wzrok, przys�aniaj�c oczy d�oni� przed s�onecznym blaskiem. � Nie s� to te� te z grubsza ciosane galery Cezara. Ale nie mam w�tpliwo�ci, �e to Rzymianie.</p><p>��Ile ich jest?</p><p>��Sporo. � Wzruszy� ramionami.</p><p>��Policz je dok�adnie.</p><p>Patrzy�em, jak porusza ustami.</p><p>��Osiemna�cie! � oznajmi� w ko�cu. � Osiemna�cie rzymskich galer.</p><p>��Tak zwana odsiecz Pompejusza! Wszystkie razem i nienaruszone. Odp�ywaj� do Hiszpanii. W og�le nie wzi�y udzia�u w bitwie! Musia�y si� czai� w oddali, obserwuj�c i czekaj�c. Gdyby flota massylska okaza�a si� godnym przeciwnikiem dla okr�t�w Cezara, z pewno�ci� przy��czy�yby si� do niej. A to musi oznacza�</p><p>Przerwa� mi odg�os tak dziwny, tak przepe�niony rozpacz�, �e zmrozi� mi krew w �y�ach. Okaleczony statek musia� dobi� do nabrze�a i za�oga przekaza�a ponure nowiny oczekuj�cym z niecierpliwo�ci� ludziom. J�k musia� w�a�nie tam mie� swoje �r�d�o, w�r�d pierwszych, kt�rzy dowiedzieli si� o losach swej floty. Wydali z siebie �a�osny skowyt, podchwycony przez nast�pnych i przekazywany coraz dalej, j�k b�d�cy nieartyku�owan� wie�ci�, a jednak bardziej druzgoc�c�, ni� mog�yby to wyrazi� jakiekolwiek s�owa. Rozprzestrzenia� si� na ca�e miasto niczym ogie� w lesie, przybieraj�c coraz bardziej na sile. Dotar� do pobo�nych w �wi�tyniach i ich rytmiczny �piew przeszed� raptownie w krzyki i p�acz. Dobieg� do oblepiaj�cych mury gapi�w i szed� ku nam fal� rozpaczy tak szybko i namacalnie, �e a� si� skuli�em, gdy wreszcie za�ama� si� nad nami jak grzywacz na rafie.</p><p>Ca�e miasto z��czy�o si� w tym zbiorowym lamencie. Nigdy w �yciu nie s�ysza�em czego� podobnego. Je�li bogowie maj� uszy, to i oni z pewno�ci� musieli to s�ysze�, ale z niebios nie nadesz�a �adna odpowied�. Nawet cz�owiek o twardym sercu mo�e poczu� lito��, s�ysz�c beczenie jagni�cia czy skomlenie psa. Czy bogowie a� tak si� r�ni� od �miertelnik�w, �e mog� s�ucha� krzyku rozpaczy ludnego miasta i nic nie czu�?</p><p>Ludzi na murze opanowa�o jakie� szale�stwo. Kobiety pada�y na kolana i rwa�y sobie w�osy z g��w. Jaki� starzec wspi�� si� na blanki i rzuci� w morze. Coraz wi�cej g��w zaczyna�o si� odwraca� w stron� Ska�y Ofiarnej, wskazywa� na Ofiarowanego i wykrzykiwa� przekle�stwa zbyt szybk� i wulgarn� grek�, abym m�g� wszystko zrozumie�.</p><p>��Na mnie ju� pora � mrukn�� Hieronimus.</p><p>G�os mia� spokojny, ale zauwa�y�em, �e poblad�. Wcze�niej zdj�� sanda�y, by wygodniej usi��� ze skrzy�owanymi nogami; teraz wsta� i zacz�� je zn�w nak�ada�. Nagle sykn�� z b�lu i si�gn�� pod stopy. Musia� na co� nadepn��.</p><p>���adna rzecz! � powiedzia� tylko, podni�s�szy �w przedmiot, b�yszcz�cy w s�o�cu, na wysoko�� oczu.</p><p>By� to srebrny pier�cie� z pojedynczym ciemnym, l�ni�cym kamieniem. S�dz�c po ma�ym rozmiarze, nale�a� pewnie do kobiety. Wsun�� go do mieszka z nadziewanymi daktylami. Chcia�em przyjrze� si� znalezisku bli�ej, ale Hieronimusowi wyra�nie si� spieszy�o. Z do�u dobiega�o coraz wi�cej przekle�stw pod jego adresem. T�um po obu stronach stopniowo zbli�a� si� do ska�y.</p><p>Okaza�o si�, �e droga w d� po skalnej �cianie jest �atwa w por�wnaniu z t�, kt�r� my si� wdrapali�my na szczyt. Zej�cie by�o zbyt szybkie na moje mo�liwo�ci, ale ani razu nie czu�em takiego niebezpiecze�stwa jak wtedy, gdy balansowa�em nad przepa�ci�, �ciskaj�c d�o� Dawusa. Zewsz�d dochodzi� nas nieustanny ludzki j�k. W miar� jak si� zsuwali�my ku ziemi, dobiega� coraz silniejszy i jakby nie z tego �wiata.</p><p>Ska�a u podn�a stawa�a si� bardziej stroma i musieli�my dalej schodzi� ty�em, pomagaj�c sobie r�kami. Kiedy byli�my ju� blisko ziemi, obejrza�em si� i z ulg� stwierdzi�em, �e okolica jest wyludniona. Obawia�em si�, �e rozw�cieczony t�um mo�e tu czeka� na Ofiarowanego. Ale gdzie jest jego zielona lektyka, kt�r� tu przyjecha�? Wygl�da�o na to, �e tragarze uciekli w panice.</p><p>I wtedy spostrzeg�em kogo� stoj�cego w cieniu pobliskiego budynku, niemal trac�c na ten widok r�wnowag�. �cisn��em Dawusa za rami�.</p><p>��Sp�jrz tam! � szepn��em. � Widzisz go?</p><p>��Gdzie? Kogo?</p><p>By�a to ta sama zakapturzona posta�, kt�r� najpierw spotkali�my za miastem, a p�niej w drodze powrotnej z domu Werresa.</p><p>��<emphasis>Enkekalymmenas� � </emphasis>szepn��em. � Zawoalowany.</p><p>Posta� wysun�a si� niepewnie z cienia i ruszy�a ku podstawie ska�y, jakby nam na spotkanie. Unios�a r�ce. Przez mgnienie oka zdawa�o mi si�, �e zamierza odrzuci� kaptur i pokaza� twarz. Nagle zesztywnia�a i obejrza�a si� przez rami�, po czym rzuci�a si� biegiem w przeciwn� stron� i znikn�a nam z oczu. W chwil� p�niej ujrza�em przyczyn� tej ucieczki. Z cienia wyszed� oddzia�ek �o�nierzy, maszeruj�cy wprost ku Skale Ofiarnej. Ich dow�dca da� znak, by si� zatrzymali, po czym za�o�y� r�ce na piersi i wbi� w nas z�e spojrzenie.</p><p>��Ofiarowany! Pierwszy timouchos otrzyma� meldunki, �e widziano ci� na Skale Ofiarnej. Bezprawnie wszed�e� w obr�b �wi�tego miejsca. Z rozkazu pierwszego timouchosa masz natychmiast je opu�ci�! To samo dotyczy twoich dw�ch towarzyszy.</p><p>��Co� podobnego! � odpar� Hieronimus, nieco zdyszany i nad�sany.</p><p>Ska�a u podn�a nie by�a ju� taka stroma, m�g� wi�c odwr�ci� si� przodem i zej�� na ziemi� z godno�ci�. Dawus zszed� za nim, zwalniaj�c nieco, by si� upewni�, �e i ja bezpiecznie znalaz�em si� na dole.</p><p>��No, to zeszli�my. Skoro wi�c wykona�e� swoje zadanie, mo�esz sobie i�� � warkn�� Hieronimus do oficera. � Chyba �e przyszed�e� odprowadzi� mnie bezpiecznie do domu. Moja lektyka gdzie� znikn�a, a t�um na murach wpada w nieprzyjemny nastr�j�</p><p>��Przyszed�em ci� odprowadzi�, ale nie do twojego domu � przerwa� mu oficer ze wzgardliwym u�miechem.</p><p>Ironia Hieronimusa nagle si� ulotni�a. Stoj�c za nim, ujrza�em, �e dr�� mu palce. Zacisn�� je w pi�ci, by to opanowa�, i zachwia� si� lekko, jakby oszo�omiony.</p><p>Je�li �o�nierze nie maj� go eskortowa� do domu, to dok�d? Massilia utraci�a sw� flot�, zosta�a zdradzona przez Pompejusza. Jej ludno�� ju� cierpia�a z g�odu i chor�b, a teraz czeka�a j� kapitulacja. Miasto jest starsze od Rzymu, swego odwiecznego sprzymierze�ca; starsze nawet od ich wsp�lnego wroga, Kartaginy. Ale Kartagina zosta�a zniszczona, zr�wnana z ziemi� tak dok�adnie, �e nie pozosta� nawet �lad po tym niegdy� wielkim mie�cie i jego dumnych mieszka�cach. Massilia mo�e podzieli� jej los. Do tej pory nadzieja spycha�a na dalszy plan t� okrutn� prawd�, ale teraz ju� nie by�o �adnej nadziei. Czy�by nadesz�a dla Ofiarowanego chwila, w kt�rej wype�ni si� jego los? Czy kap�ani Artemidy uznali, �e w�a�nie teraz, w najczarniejszej godzinie, ma on wzi�� na barki wszystkie grzechy nieszcz�snego miasta i unicestwi� je wraz z sob�? Czy ci �o�nierze maj� rozkaz pogna� go z powrotem na ska�� i zmusi� do skoku w przepa��, ju� nie jako �wi�tokradc�, ale zgodnie z jego przeznaczeniem, podczas gdy ca�a Massilia b�dzie go obserwowa� i przeklina� jego imi�?</p><p>Wstrzyma�em oddech. W ko�cu oficer przem�wi�:</p><p>��Masz nie wraca� do swego domu, Ofiarowany. Zabieram ci� natychmiast do pierwszego timouchosa. Mam te� rozkaz przyprowadzi� tych dw�ch. � Zmierzy� mnie i Dawusa z�owrogim spojrzeniem. � Ruszamy!</p><p>Potulnie poszli�my, gdzie nam kazano. �o�nierze dobyli mieczy i sformowali wok� nas kordon. Ruszyli�my szybkim tempem ku willi Apollonidesa.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XVI</p></title><p>Kiedy przemierzali�my massylsk� agor�, zacz��em w duchu dzi�kowa� bogom za nasz� zbrojn� eskort�. Ulice by�y zat�oczone. M�czy�ni i kobiety spieszyli w panice we wszystkich kierunkach, potr�caj�c si� i przepychaj�c. Hieronimusa rozpoznano natychmiast po zielonych szatach. Wok� nas podnios�y si� okrzyki: �Ofiarowany! Ofiarowany!�. Z pocz�tku Massylczycy zadowalali si� obrzucaniem nas obelgami i przekle�stwami, wygra�aniem pi�ciami i pluciem na ziemi�. Potem kilku przyczepi�o si� do nas, biegn�c po bokach, wymachuj�c r�koma i krzycz�c co� histerycznie. Ich twarze wykrzywia�a nienawi��. W kr�tkim czasie otoczy� nas rozw�cieczony t�um. Grupka pod�eganych przez ziomk�w, m�czyzn i kobiet, odwa�y�a si� zaatakowa� maszeruj�cy orszak. �o�nierze odpychali ich brutalnie, ale paru uda�o si� wcisn�� mi�dzy nich r�ce wyci�gni�te ku Ofiarowanemu. Nie mogli go dosi�gn��, musieli wi�c zadowoli� si� wulgarnymi gestami. Jeden wetkn�� nawet g�ow� do �rodka zwartego szyku i splun�� Hieronimusowi w twarz, zanim zosta� odrzucony z powrotem w t�um. Wreszcie dow�dca rozkaza� swoim ludziom u�y� w razie konieczno�ci mieczy. Kiedy kolejny m�czyzna rzuci� si� na jednego z �o�nierzy, b�ysn�a stal i rozleg� si� przera�liwy krzyk. Poczu�em na twarzy mokre, ciep�e krople. Przetar�em j� d�oni�; przez zakrwawione palce ujrza�em przelotnie rannego, jak pada w ty�, wyj�c z b�lu i �ciskaj�c rozci�te rami�. Po tym zaj�ciu t�um trzyma� si� od nas z daleka, ale za to polecia�y ku nam zaimprowizowane pociski: gar�cie �wiru, kamyki, od�amki bruku i rozbitych dach�wek, kawa�ki drewna, a nawet drobne przedmioty, jak gliniane garnuszki, kt�re rozbija�y si� z g�uchym trzaskiem, l�duj�c na tarczach i he�mach �o�nierzy. Ten twardy deszcz sta� si� wkr�tce tak g�sty, �e dow�dca rozkaza� sformowa� ��wia. W jednej chwili otoczy�a nas skorupa z uniesionych tarcz, spomi�dzy kt�rych wystawa�y ostrza mieczy. Zrobi�o si� ciemno. Potr�cano mnie ze wszystkich stron, nozdrza wype�ni� mi od�r �o�nierskiego potu. Stukot padaj�cych nieustannie na tarcze pocisk�w przypomina� gradow� burz�.</p><p>��Bezbo�ni g�upcy! Hipokryci! Idioci! � z�yma� si� Hieronimus, zaciskaj�c pi�ci. � Osoba Ofiarowanego jest �wi�ta! Zr�bcie mi co� teraz, a tylko �ci�gniecie na siebie przekle�stwo!</p><p>Jego krzyki gin�y w og�lnym ha�asie i wyciu t�umu. Na szcz�cie w ko�cu dotarli�my do celu. Dow�dca rzuci� kr�tki rozkaz i �o�nierze jeszcze bardziej zwarli szyk. Zorientowa�em si�, �e przechodzimy przez jak�� bram�. Po chwili zatrzasn�y si� za nami metalowe wrota, t�umi�c dochodz�ce z zewn�trz krzyki t�umu. Nasza eskorta rozst�pi�a si�. Stan�li�my na niewielkim, wysypanym �wirem dziedzi�cu. Rozlu�niony po tej drodze przez m�k� spojrza�em w niebo i przez kr�tki, osobliwy moment uderzy�o mnie jego pi�kno. S�o�ce ju� zasz�o i w zenicie panowa� kolor ciemnoniebieski, niemal granatowy, rozja�niaj�cy si� ku horyzontowi poprzez odcienie ultramaryny a� do nieprawdopodobnej pomara�czowej ��ci, poprzetykanej cienkimi pasmami zwiewnych chmur podbarwionych krwaw� czerwieni� zachodu.</p><p>Do rzeczywisto�ci przywo�a� mnie �omot ciskanych w bram� pocisk�w. T�um nie mia� zamiaru si� rozej��. �o�nierze starannie sprawdzili, czy belka rygluj�ca wrota dobrze spoczywa na swoim miejscu. Ich dow�dca, wyra�nie podenerwowany, ruszy� schodami na niski ganek eleganckiej willi. Drzwi wej�ciowe by�y otwarte, a na progu sta� wsparty pod boki Apollonides, mierz�c nas surowym spojrzeniem.</p><p>��Pierwszy timouchosie! � wyrecytowa� oficer, salutuj�c. � Jak rozkaza�e�, przyprowadzi�em Ofiarowanego i tych dw�ch, kt�rych widziano z nim na Skale Ofiarnej.</p><p>��Nie bardzo si� z tym spieszy�e�.</p><p>��Wybra�em najkr�tsz� drog�, pierwszy timouchosie. Marsz by� jednak� utrudniony.</p><p>��Natychmiast rozp�dzi� ten t�um.</p><p>��Pierwszy timouchosie� ten ha�as mo�e myli� Oni nie s� tak niebezpieczni. Brak im zupe�nie organizacji. S� g�o�ni, ale nie uzbrojeni�</p><p>��Tym �atwiej ci b�dzie ich rozproszy�.</p><p>Oficer zacisn�� z�by.</p><p>��S� podnieceni widokiem Ofiarowanego. Gdyby im da� troch� och�on��</p><p>��Natychmiast, powiedzia�em! Wezwij �ucznik�w. Rozlej troch� krwi, je�li b�dzie trzeba, ale ulice maj� by� oczyszczone, zrozumiano?</p><p>Oficer zasalutowa� tylko i odwr�ciwszy si� na pi�cie, odmaszerowa� na dziedziniec. Apollonides popatrzy� gniewnie na mnie i na Dawusa, po czym wbi� wzrok w Hieronimusa, kt�ry odwzajemni� mu si� ponurym spojrzeniem.</p><p>��Masz szcz�cie, �e jeszcze �yjesz � powiedzia� w ko�cu.</p><p>��Bogini mnie chroni � zareplikowa� Ofiarowany. G�os mia� spokojny, cho� ochryp�y od krzyku. � Moje przeznaczenie jest inne.</p><p>W b��kitnych oczach Apollonidesa pojawi� si� zimny b�ysk. Na wargi, zbyt ma�e przy jego masywnej szcz�ce, wype�z� ironiczny u�mieszek.</p><p>��Nazywaj to, jak chcesz. Twoje przeznaczenie i tak zaprowadzi ci� prosto do Hadesu. Pozdr�w tam ode mnie swoich rodzic�w, jak si� spotkacie.</p><p>Hieronimus zesztywnia� i przez chwil� my�la�em, �e rzuci si� na pierwszego timouchosa. Ten jednak, lepiej oceniaj�c swego przeciwnika ni� ja, ani drgn��.</p><p>��Czy to znaczy, �e jestem aresztowany? � zapyta� Hieronimus.</p><p>��Nie b�d� �mieszny � parskn�� Apollonides. � Sprowadzi�em ci� tu dla twojego w�asnego bezpiecze�stwa. Powiniene� mi by� wdzi�czny za t� troskliwo��.</p><p>��A moi przyjaciele? Czy ich aresztujesz?</p><p>��Nie jestem pewien. � Apollonides zwr�ci� na nas nieprzyjemne spojrzenie. � Jeszcze si� nie zdecydowa�em. Wyobra� sobie, �e mia�em dzisiaj inne sprawy do przemy�lenia. Na razie wszyscy trzej sp�dzicie tutaj noc, �ebym mia� was na oku.</p><empty-line/><p>Pierwszy timouchos odszed�, nie odezwawszy si� do nas ju� ani s�owem. Niewolnicy zaprowadzili nas do naszej kwatery. Po drodze przeszli�my przez ogr�d, gdzie trwa�y przygotowania do kolacji na wiele os�b. Uwija�a si� tam armia s�u�ebnych, nosz�c sofy, stoliki, przeno�ne lampy i stosy tac. Szykuje si� niez�a feta, cho� akurat dzisiaj nie bardzo jest co �wi�towa�, pomy�la�em.</p><p>Rozdzielono nas z Hieronimusem. Jemu wyznaczono osobn� komnat�, a nas obu poprowadzono tym samym korytarzem, ale w przeciwnym kierunku. Po chwili zeszli�my schodami na ni�szy poziom, gdzie korytarz by� w�szy i ni�szy, licho przy tym o�wietlony. Na jego ko�cu znajdowa�o si� ciasne pomieszczenie bez okien, kt�re nam przydzielono. Sta�y w nim dwie prycze, mi�dzy kt�rymi mog�em przej��, ale bokiem. Jedynym �r�d�em �wiat�a by�a zawieszona pod sufitem lampa, w kt�rej skwiercza�a pod�a oliwa. Natychmiast pad�em z d�ugim westchnieniem na swoj� prycz� i dopiero wtedy zda�em sobie spraw�, jak bardzo jestem zm�czony. Spa� jednak nie mog�em; ledwo przymkn��em powieki, jawi�y mi si� wykrzywione nienawi�ci� twarze prze�laduj�cych nas ludzi.</p><p>Poderwa�em si� do pozycji siedz�cej na odg�os zbli�aj�cych si� krok�w. W drzwiach stan�� Hieronimus. Ogarn�� wzrokiem nasz� sypialni� i powiedzia� tylko:</p><p>��Przytulnie tutaj.</p><p>��Przypuszczam, �e twoja izba jest nieco wi�ksza � odpar�em.</p><p>��Przedpok�j, sypialnia i trzeci pok�j z osobnym balkonem. Cokolwiek mniej oznacza�oby zniewag� dla bogini.</p><p>W migotliwym �wietle spostrzeg�em na jego palcu l�ni�cy przedmiot. By� to �w pier�cie� z czarnym kamieniem, kt�ry znalaz� na Skale Ofiarnej. Ca�kiem o nim zapomnia�em w ferworze wydarze�. Hieronimus zorientowa� si�, na co patrz�, i pomacha� palcem. Kamie� b�ysn�� odbitym czerwonawym �wiat�em lampy.</p><p>��Ciasno wchodzi, nawet na ma�y palec � powiedzia�. � Co o tym my�lisz, Gordianusie?</p><p>��To kobiecy pier�cionek, oczywi�cie. Chyba nigdy nie widzia�em takiego kamienia.</p><p>��Nie? No c�, chyba nigdzie poza Massili� nie jest tak ceniony, a to z powodu <emphasis>xoanon </emphasis>Artemidy. To od�amek kamienia, kt�ry spad� z nieba, tak samo jak pos�g bogini. Nie s� one pi�kne, czasami nawet szkaradne, ale ten jest do�� interesuj�cy. Jak widzisz, nie jest ca�y czarny, ale ma srebrzyste s�oje i b�yszczy jak polerowany marmur. Musi by� sporo wart.</p><p>��Czy taki pier�cionek Massylczyk da�by swojej ukochanej?</p><p>��Chyba tak, je�li on jest bogaty, a ona do�� pi�kna, by nosi� tak� eleganck� bi�uteri�.</p><p>Hieronimus z pewnym wysi�kiem �ci�gn�� pier�cie� z palca i poda� mi go.</p><p>��Sk�d on si� znalaz� na Skale Ofiarnej? � spyta�em. � Przekonali�my si� sami, jak trudno dosta� si� na szczyt. Nikt nie wybiera si� tam ot, tak sobie, zw�aszcza teraz, kiedy nikomu nie wolno wchodzi� na ska��. Sk�d ten pier�cie�?</p><p>��No, wiemy o dwojgu ludzi, kt�rzy tam niedawno byli. � Hieronimus zacisn�� usta. � Oficer w b��kitnej pelerynie i kobieta, kt�ra skoczy�a ze ska�y.</p><p>��Zosta�a zepchni�ta � poprawi� Dawus.</p><p>Skin��em g�ow�.</p><p>��Apollonides wyprawi� swoich ludzi, by rozejrzeli si� w pobli�u ska�y, ale wyra�nie zabroni� im si� na ni� wspina�. Musimy przyj��, �e szczyt nie by� przeszukiwany, a ten pier�cionek m�g� le�e� tam od niepami�tnych czas�w � powiedzia�em.</p><p>��By� mo�e � zgodzi� si� Hieronimus. � Ale i tak pozostaje pytanie o jego pochodzenie. Nie m�g� si� ze�lizn�� przypadkiem, chyba �e mia�a ona naprawd� bardzo szczup�e palce.</p><p>��Mo�e zdj�a go, zanim� zanim spad�a.</p><p>��Albo on go �ci�gn�� � wtr�ci� Dawus. � Widzieli�my, �e si� z sob� mocowali, pami�tacie? On go jej �ci�gn��, a potem upu�ci�, kiedy j� spycha� w przepa��.</p><p>��Kiedy skoczy�a. � Hieronimus ani my�la� da� si� odwie�� od w�asnej wersji wydarze�.</p><p>��Niezale�nie od tego, co si� tam zdarzy�o, je�eli pier�cie� nale�a� do tej kobiety� � Urwa�em, nie ko�cz�c my�li. � Nie masz nic przeciw temu, Hieronimusie, abym go na jaki� czas zatrzyma�?</p><p>��Mo�esz go cho�by wrzuci� za ni� w morze. Nie jest mi do niczego potrzebny. � Przy�o�y� d�o� do brzucha. � Jak s�dzicie, mo�emy si� spodziewa� jakiegokolwiek posi�ku?</p><p>Brzuch Dawusa natychmiast zawt�rowa� mu g�o�nym burczeniem. Jakby na dany znak za plecami Hieronimusa wyr�s� m�ody niewolnik.</p><p>��Kolacja podana w ogrodzie! � oznajmi�.</p><p>��Och, kolacja pod gwiazdami! Cudownie! � Hieronimus u�miechn�� si� do ch�opaka.</p><p>Mimo s�abego �wiat�a dostrzeg�em na twarzy niewolnika wyraz zaskoczenia. Oczy mu si� zaokr�gli�y, zaraz te� cofn�� si� i odwr�ci� wzrok.</p><p>��Nie� nie dla ciebie � wyj�ka�. � Przychodz� po dw�ch Rzymian.</p><p>��To gdzie ja mam je��? � warkn�� Hieronimus.</p><p>��W� twoim pokoju � odpar� niewolnik ledwo s�yszalnym szeptem, nie patrz�c na niego.</p><p>��No jasne. Co te� mi si� roi�o? Ofiarowany jada w samotno�ci�</p><empty-line/><p>Ogr�d by� niewiele lepiej o�wietlony od naszej kwatery. Oliwy brakowa�o w Massilii tak samo jak �ywno�ci. �wiat�o by�o tak liche, �e nie mog�em si� zorientowa�, ile os�b zebra�o si� na uczcie; oceni�em, �e oko�o pi��dziesi�ciu. Je�eli to ma by� oficjalna feta, kogo zaprosi�by pierwszy timouchos? Najczcigodniejszych spo�r�d cz�onk�w Wielkiej Rady, kap�an�w Artemidy i dow�dc�w wojskowych. Zapewne kilku wa�niejszych miejscowych Rzymian, no i bez w�tpienia wodza rzymskich si�. Ledwie to pomy�la�em, spostrzeg�em Domicjusza rozpartego na sofie z pucharem wina w d�oni. Niewolnik poprowadzi� nas w tamt� stron� i wskaza� pust� sof� tu� obok niego.</p><p>Domicjusz zmierzy� nas spojrzeniem przekrwionych oczu. Je�li ktokolwiek m�g� si� czu� w tym dniu zdradzony, to w�a�nie on. Podczas kampanii w Italii zlekcewa�y� rad� Pompejusza i zamkn�� si� w Korfinium, by stawi� op�r Cezarowi; zanim jednak rozpocz�o si� obl�enie, jego ludzie wydali go wrogowi i poddali miasto. Teraz, znowu obl�ony przez Cezara, rozpaczliwie wygl�da� odsieczy od Pompejusza� tymczasem wys�ane przeze� okr�ty omin�y Massili� i znikn�y za horyzontem.</p><p>��Ach, to ty, wichrzycielu! � J�zyk Domicjusza pl�ta� si� ju� nieco pod wp�ywem wina. � Pewnie zdajesz sobie spraw�, �e musia�em dobrze �wieci� dzi� za ciebie oczyma! Rzymianin� za kt�rego ja osobi�cie odpowiadam� pope�nia �wi�tokradztwo. Czego� ty tam szuka�, Poszukiwaczu?</p><p>��Chcieli�my z Dawusem popatrze� na wyp�ywaj�c� flot� � odrzek�em beznami�tnie. � Na murach by� niesamowity �cisk, a ze Ska�y Ofiarnej widok by� najlepszy.</p><p>��Wiedzia�e�, �e to zakazane.</p><p>��Czy mo�na oczekiwa� od przyjezdnego, �eby pami�ta� o ka�dym miejscowym obyczaju?</p><p>Domicjusz przyj�� ten wykr�t tak, jak na to zas�ugiwa�.</p><p>��Dla mnie mo�esz wdrapa� si� na t� ska�� i nasiusia� w morze. � Parskn�� z ironi�. � A jeszcze lepiej, skoczy� w nie samemu. To pewnie jedyny spos�b na wydostanie si� z tego parszywego miasta. � Podni�s� pusty puchar i jak spod ziemi wyr�s� przy nim niewolnik z dzbanem. � Zdaje si�, �e tylko to uda�o im si� zgromadzi� w dostatecznej ilo�ci� dobre italskie wino. I niewolnik�w do nalewania. C� to za n�dzna mie�cina!</p><p>Domicjusz nie pr�bowa� nawet zni�y� g�osu. Rozejrza�em si� woko�o. Go�cie wci�� przybywali, ale nastr�j by� pos�pny, a rozmowy przyciszone. Po tym wybuchu z�o�ci sporo g��w odwr�ci�o si� w nasz� stron�.</p><p>��Jak nie b�dziesz ostro�niejszy � mrukn��em � to w�asny j�zyk przyniesie ci wi�cej problem�w dyplomatycznych ni� ja przez ca�e �ycie.</p><p>��Jestem Rzymianinem, Gordianusie! � Domicjusz roze�mia� si� gorzko. � Nie znam ani manier, ani strachu. W taki w�a�nie spos�b uda�o nam si� podbi� �wiat. W ka�dym razie niekt�rym z nas. Ach, ale oto i kolejny wspania�y przegrany� Milonie! Tutaj!</p><p>Z t�umu cieni wychyn�� Tytus Anniusz Milo, r�wnie ponury i zm�czony jak Domicjusz. Opad� na sof� naprzeciw nas i strzeli� palcami; kiedy niewolnik przyni�s� wino, odm�wi�em. Nabiera�em przekonania, �e jest to jedna z tych nocy, kiedy warto mie� trze�w� g�ow�.</p><p>Ogr�d w kszta�cie kwadratu otoczony by� kolumnad�. Po�rodku sta�a sucha teraz fontanna z pos�giem Artemidy, tym razem w bardziej tradycyjnej postaci. Sofy ustawiono w wielokrotnie powt�rzon� podkow�, na zmian� skierowan� ku �rodkowi i na zewn�trz, przez co rz�dy przypomina�y co� w rodzaju meandru, jaki widuje si� na greckich chitonach. Dzi�ki temu go�cie byli zwr�ceni we wszystkich czterech kierunkach i nie by�o �adnego wyra�nego centrum. Ten uk�ad umo�liwia� te� s�uchanie rozm�w tocz�cych si� w pobli�u. Nasza najbli�sza okolica wydawa�a si� opanowana przez Rzymian. Zewsz�d dochodzi�y mnie urywki �aci�skich zda�. Nieopodal siedzia� Gajusz Werres; patrzy� na mnie, ogl�daj�c si� przez rami�, a napotkawszy moje spojrzenie, mia� czelno�� mrugn�� porozumiewawczo. Go�cie byli obojga p�ci, chocia� m�czyzn naliczy�em znacznie wi�cej. Rzuci�o mi si� w oczy, �e zgodnie z tutejszym obyczajem kobiety � w jaskrawym przeciwie�stwie do Rzymianek � powstrzymuj� si� od picia wina.</p><p>Apollonides ze swym orszakiem przyby� ostatni. Wszyscy obecni powstali (niekt�rzy, jak Milo i Domicjusz, do�� chwiejnie), by wyrazi� uszanowanie dla pierwszego timouchosa. Otaczali go m�czy�ni o ponurych twarzach; domy�li�em si�, �e to jego osobi�ci doradcy. W orszaku by�o te� dwoje m�odych ludzi. Wiele o nich s�ysza�em, a teraz wreszcie nadarzy�a si� okazja zobaczy� ich razem: jedyn� c�rk� Apollonidesa Cydimach� i jej m�a Zenona.</p><p>Dziewczyna mia�a na sobie obszern� sukni� z doskona�ego materia�u przetykanego z�otymi i srebrnymi ni�mi. Barwny woal, zakrywaj�cy szczelnie jej twarz, zrobiony by� chyba z jedwabiu. U innej kobiety takie wyszukane i kosztowne odzienie �wiadczy�oby tylko o bogactwie i uprzywilejowaniu, lecz na niej wygl�da�o jak przebranie maj�ce odwr�ci� uwag� patrz�cych od niekszta�tnej postaci, kt�r� skrywa�o. Nawet jej d�onie by�y niewidoczne; nie mog�c uchwyci� wzrokiem cho�by skrawka ludzkiego cia�a, odnosi�o si� wra�enie, �e do ogrodu wesz�o jakie� dziwaczne zwierz�, schowane w piramidzie tkaniny.</p><p>Cydimacha sz�a wolno, wyra�nie kulej�c. Reszta towarzystwa pilnowa�a si�, by nie pozostawi� jej w tyle. Ten widok niewielkiego orszaku prowadzonego przez najpot�niejszego cz�owieka w Massilii i powstrzymywanego w marszu przez kalekie stworzenie na ko�cu dziwnie dzia�a� mi na nerwy. Scena wydawa�a mi si� nie z tej ziemi; dopiero po chwili zda�em sobie spraw�, �e nigdy dot�d nie widzia�em tak zniekszta�conego cz�owieka w takich okoliczno�ciach: elegancko ubranego i zajmuj�cego honorowe miejsce na uczcie w�r�d mo�nych i wp�ywowych osobisto�ci. Takie kreatury widuje si� tylko okutane w �achmany, �pi�ce w rynsztokach i �ebrz�ce w co biedniejszych dzielnicach. Nikt nie wie, sk�d si� wzi�y i jak im si� udaje trwa� przy �yciu. Szacowne rzymskie rodziny nigdy nie pozwoli�yby prze�y� takiemu monstrum, a je�li tak, to ukry�yby je i nigdy nie pokaza�y go publicznie. Jednak osi�gni�cie godno�ci timouchosa wymaga posiadania potomstwa, a Cydimacha jest jedynym dzieckiem Apollonidesa. Nie m�g� si� jej wyrzec. Kto zreszt� wie, czy � jak twierdzi� Milo � on jej naprawd� nie kocha, jak ka�dy m�czyzna kocha�by jedyn� c�rk�. Pomy�la�em o Dianie, tak pi�knej i inteligentnej, i poczu�em lito�� dla Apollonidesa.</p><p>A ten m�ody cz�owiek id�cy obok Cydimachy, troskliwie podtrzymuj�cy jej rami�, cho� w niczym si� to nie przyczynia�o do wyr�wnania jej niepewnego kroku? M�wiono mi, �e Zeno jest przystojny; teraz si� przekona�em, �e to prawda. Mia� t� nieco pos�pn� urod�, jaka kojarzy si� z m�odymi, szalonymi poetami. Jego bujne czarne w�osy by�y w nie�adzie, a w oczach czai� si� strach. Zdj�� ju� zbroj�, ale zachowa� jasnob��kitny p�aszcz na ramionach. Co� w jego postawie poruszy�o m� pami��; nagle zda�em sobie spraw�, �e on w�a�nie musia� by� oficerem, kt�rego widzia�em na dziobie ocala�ej z dzisiejszego pogromu galery, odwr�conego ty�em do zebranych na murach gapi�w.</p><p>Zauwa�y�em u niego jeszcze co�. Przy kalekim chodzie jego ma��onki nie rzuca�o si� to w oczy od razu, ale Zeno r�wnie� lekko utyka�� na lew� nog�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XVII</p></title><p>Wiecz�r rozpocz�� si� bez �adnych m�w, a nawet bez kilku s��w powitania ze strony Apollonidesa. Gdyby wydarzenia dnia potoczy�y si� inaczej i Massilia odnios�aby chwalebne zwyci�stwo, ka�dy ch�tnie s�ucha�by oracji i toast�w w niesko�czono�� obracaj�cych na wszystkie strony to, co wszyscy i tak wiedz�. Przechwa�ki i triumfalne mowy by�yby nie tylko dozwolone, ale nawet wymagane. Teraz jednak niedosz�a feta zamieni�a si� w styp�, cho� nawet na stypie go�cie bywaj� weselsi. Zastanawia�o mnie, jak gospodarz zamierza urz�dzi� uczt�, skoro w mie�cie panuje g��d. Przemy�lno�� jego kucharzy okaza�a si� godna pochwa�y. Jeszcze nigdy nie widzia�em tak doskonale przyrz�dzonych i podanych potraw w tak male�kich porcjach i w tak du�ych odst�pach czasu. W ka�dych innych okoliczno�ciach wybuchn��bym �miechem, widz�c danie z�o�one z pojedynczej oliwki (i to niezbyt du�ej) ugarnirowanej listkiem kopru. Niewolnik poda� mi j� na malutkim srebrnym talerzyku, by� mo�e aby wydawa�a si� wi�ksza. Milo j�kn�� z cicha na ten widok i powiedzia�:</p><p>��I co s�dzisz o nowej kuchni massylskiej, Gordianusie? Jako� sobie nie wyobra�am, by si� przyj�a w Rzymie�</p><p>Nikt si� nie roze�mia�.</p><p>Sofa, kt�r� dzieli�em z Dawusem, ustawiona by�a tak, �e patrz�c ponad g�owami Domicjusza i Milona, widzia�em s�siedni� �podkow�, zaj�t� przez Apollonidesa i jego towarzystwo. Nie mog�em rozr�ni� ich rys�w, a tym bardziej odczytywa� wyraz�w ich twarzy, ale nawet ich ciemne sylwetki mog�y s�u�y� jako studium zniech�cenia. Kiedy chwilami wok� mnie milk� szmer �aciny, s�ysza�em urywki ich rozmowy. Z up�ywem czasu (i wina) coraz bardziej wybija� si� tam jeden silny, d�wi�czny g�os: m�odego Zenona.</p><p>Tymczasem Domicjusz i Milo wiedli be�kotliw� konwersacj� przepojon� uraz�. Dowiedzia�em si�, �e dow�dc� tak zwanej odsieczy by� niejaki Lucjusz Nazydiusz. Nazwisko to nic mi nie m�wi�o, by� on jednak znany obu rozm�wcom, kt�rzy mieli o nim jak najgorsze zdanie. Ani Domicjusz, ani Milo nie byli zaskoczeni tym, �e �w go�� nie kwapi� si� do bitwy, a potem wzi�� nogi za pas, kiedy sprawy zacz�y przyjmowa� niekorzystny dla Massylczyk�w obr�t. Ka�dy z nich odradza�by Pompejuszowi powierzenie tak wa�nej misji wa�koniowi w rodzaju Nazydiusza. Ta katastrofa by�a kolejn� w nie ko�cz�cym si� szeregu b��dnych decyzji Pompejusza. Gdyby tylko kt�ry� z nich dw�ch dowodzi� t� flotyll�� i tak dalej, i tak dalej. Od czasu do czasu albo Domicjusz, albo Milo usi�owa� mnie wci�gn�� do rozmowy. Odpowiada�em jednak p�g�bkiem, staraj�c si� nie uroni� niczego z konwersacji tocz�cej si� w gronie najbli�szych wsp�pracownik�w Apollonidesa. Dochodz�ce mnie urywki potwierdzi�y moje przypuszczenie, �e to Zeno dowodzi� okr�tem, kt�ry powr�ci� z wie�ciami o kl�sce. Kiedy podj�� on temat bitwy, siedz�cy wok� nas Rzymianie stopniowo milkli. Nawet Domicjusz i Milo przestali wyrzeka� na Pompejusza. Udawali, �e ich uwaga jest skierowana gdzie indziej, ale, jak wszyscy inni, zacz�li pods�uchiwa� Massylczyk�w.</p><p>��Oni nie walcz� jak zwykli ludzie � m�wi� Zeno.</p><p>��A na jakich to zasobach do�wiadczenia opierasz to spostrze�enie, zi�ciu? � przerwa� mu ostrym tonem Apollonides. � W ilu� to bitwach bra�e� udzia�?</p><p>��Bra�em udzia� w tej! Gdyby� tam by�, wiedzia�by�, co mam na my�li. By�o w nich co� niemal nadludzkiego. Zawsze s�yszy si� o bogach obserwuj�cych bitwy, podnosz�cych poleg�ych bohater�w, zagrzewaj�cych ich do boju� Dzisiaj jednak to chyba nie bogowie unosili si� nad wod�, inspiruj�c zwyci�skich Rzymian. To Cezar. Wykrzykiwali jego imi�, aby sobie wzajemnie dodawa� ducha, zawstydza� tch�rzy, przera�a� przeciwnika. Widzia�em dzi� rzeczy, w kt�re nigdy bym nie uwierzy�, rzeczy, o jakich m�wi� pie�ni. Straszliwe rzeczy�</p><p>Zawoalowana sylwetka Cydimachy przysun�a si� bli�ej do m�a, nie dotykaj�c go jednak, jakby chcia�a doda� mu otuchy przez sam� zmian� miejsca. Czy Apollonides, siedz�cy naprzeciwko m�odej pary, skrzywi� si�, czy tylko mi si� zdawa�o? Tkwi� na sofie sztywno wyprostowany, z r�koma za�o�onymi na piersiach. Zeno nie przerywa� swej relacji. M�wi� cicho, lecz wyra�nie. Czasem tylko, kiedy chryp� z emocji, prze�yka� �lin� i ci�gn��:</p><p>��Na co ja si� dzisiaj nie napatrzy�em! Krew, ogie�, �mier� Tych dw�ch Rzymian� podobnych do siebie jak dwie krople wody, pewnie bli�niak�w. Byli na galerze, kt�ra usi�owa�a zr�wna� si� z nami i podej�� do burty. Rzucali haki, ale nie dolatywa�y. Starali si� zmniejszy� dziel�c� nas odleg�o��, my jednak tak manewrowali�my, �eby im to uniemo�liwi�. By�o ich znacznie wi�cej od nas i z �atwo�ci� by nas pokonali. Nasz� jedyn� nadziej� by�o odsuni�cie si� tak daleko, by m�c u�y� katapult albo wykona� zwrot i uderzy� w nich ostrog�. Jednak rzymski kapitan gna� za nami jak pies za suk�. W pewnej chwili znale�li si� tak blisko, �e garstka ich �o�nierzy przeskoczy�a na nasz pok�ad. Tylko siedmiu czy o�miu, nie daliby rady opanowa� statku. Ale c� za odwaga, niemal szale�stwo! Zrobili to po prostu dla chwa�y. Gdyby Rzymianom uda�o si� w ko�cu nas dopa��, zarzuci� haki i wedrze� si� przez burt�, ci ludzie mogliby si� che�pi�, �e byli pierwsi. Dowodzili t� grupk� obaj bli�niacy. Widzia�em ich z tak bliska, �e mog� przysi�c, �e nie r�nili si� od siebie cho�by najmniejszym szczeg�em. To by�o niepokoj�ce jak senne widziad�o, jak jaki� znak zes�any przez bog�w, by nas zdezorientowa�. Zamieszanie w bitwie mo�e zabi� cz�owieka szybciej ni� cokolwiek. Chwilka niepewno�ci� mrugni�cie powiek�, rzut oka na jedn� twarz i na drug�, znowu mrugni�cie� i nie �yjesz! Ci dwaj byli m�odzi i przystojni, obydwaj szczerzyli z�by, krzyczeli i wymachiwali mieczami. Ale jeden nieostro�nie wyszed� za daleko przed swych towarzyszy, ods�aniaj�c boki. Kt�ry� z moich ludzi zaskoczy� go szybkim ciosem� odci�� mu czysto praw� d�o�, t� z mieczem. Rzymianin ani na moment nie przesta� si� u�miecha�! Nie, to niezupe�nie prawda. U�miech upiornie zamar� mu na twarzy. Krew trysn�a strumieniem z kikuta nadgarstka. Gapi� si� na ni� jak og�upia�y, ale wci�� z tym u�miechem szale�ca. Pomy�licie, to by� jego koniec. Ale on nawet si� nie zachwia�. I wiecie, co zrobi�? Schyli� si� i z�apa� miecz lew� r�k�. Prawa wci�� �ciska�a r�koje��! Nie do wiary, wiem, ale widzia�em to na w�asne oczy. Uda�o mu si� dobrze uj�� bro�, po czym wyprostowa� si� i walczy� dalej. Zas�ania� swego brata, chroni� go, zupe�nie nie zwracaj�c uwagi na niebezpiecze�stwo. Musia� wiedzie�, �e z nim koniec, �e nie prze�yje tak du�ego up�ywu krwi. Wymachiwa� r�kami jak wariat. W jednej dzier�y� miecz, z drugiej pulsuj�c� strug� la�a si� krew. Moi ludzie cofn�li si� przera�eni, ale uda�o mi si� ich poderwa� do walki i razem ruszyli�my na Rzymianina. Wzni�s� lewic� z mieczem wysoko nad g�ow�, celuj�c wprost we mnie. Przez mgnienie oka by�em pewien, �e zgin� nie uda�o mu si� jednak zada� tego ciosu. Kto� z moich zaszed� go z boku i obur�cznym ci�ciem odr�ba� mu i lewe rami� w samym �okciu. Zn�w krew! A jego widok� � Zeno urwa� w p� zdania i zamilk�.</p><p>Wszyscy w zasi�gu s�uchu zamarli w oczekiwaniu na dalsze s�owa. Cydimacha przysun�a si� jeszcze bli�ej na sofie, lecz nie dotyka�a m�a. Zeno zadr�a�, po czym wzi�� g��boki oddech i kontynuowa�:</p><p>��Okropno��! On jednak nie pad�; sta� prosto i przez zaci�ni�te z�by krzykn�� jedno, jedyne s�owo. Wiecie jakie? �Cezar!� Nie imi� swojej matki, nie imi� brata bli�niaka. Nie imi� boga lecz� Cezar! Brat mu zawt�rowa�, a potem pozostali, a� wreszcie wszyscy Rzymianie wykrzykiwali imi� swego wodza, jakby to by�o rzucane na nas przekle�stwo. Ju� ich mieli�my. Uda�o si� nam odbi� od rzymskiej galery i zostali osamotnieni. Tym razem to my mieli�my wielokrotn� przewag� i Rzymianie nie mieli �adnej nadziei. Ale ten ranny wci�� os�ania� swego brata. Raz jeszcze wrzasn��: �Cezar!� i rzuci� si� na nas, miotaj�c si� to w lewo, to w prawo, u�ywaj�c w�asnego korpusu jako broni. To by�o niesamowite, potworne, jak z najgorszego koszmaru. Przez chwil� uleg�em panice. Pomy�la�em, koniec z nami. Wi�cej nie trzeba. Je�li tych o�miu czy dziesi�ciu� je�eli s� tacy jak on� wybij� nas do nogi i opanuj� okr�t. To nie ludzie, to demony! Ale byli tylko lud�mi oczywi�cie i zgin�li jak ludzie. Mogli skoczy� w morze i stara� si� dop�yn�� do w�asnej galery, ratuj�c �ycie, ale oni twardo stawili nam czo�o i walczyli do ko�ca. Okaleczony Rzymianin w ko�cu upad�. Otrzyma� tyle cios�w, ale rany prawie nie krwawi�y� za du�o krwi ju� straci�. Twarz mia� bia�� jak p��tno i wci�� u�miecha� si� tym okropnym grymasem, kiedy oczy mu uciek�y w ty� i pad� bez �ycia na pok�ad. Jego brat krzykn�� �Cezar!� i rzuci� si� na nas oszala�y z rozpaczy, nie dbaj�c ju� o nic. Pchn��em go mieczem w brzuch, potem w gard�o. By�em wstrz��ni�ty, jak �atwo da� si� zabi�. Z pozosta�ymi posz�o trudniej. Za ka�dego z nich stracili�my dw�ch naszych. Nawet po �mierci, kiedy ju� ich wyrzucili�my za burt�, jeszcze nas zabijali. W�asn� krwi�! Pok�ad by� tak od niej �liski, �e jeden z moich ludzi� ten, kt�ry zada� pierwszy cios Rzymianinowi, odcinaj�c mu prawic� upad� i skr�ci� kark. Zmar� natychmiast, le��c na wznak i martwymi, szeroko otwartymi oczami wpatruj�c si� w niebo.</p><p>W ogrodzie zapanowa�a zupe�na cisza. Konwersacje usta�y nawet w najdalszych k�tach, a i niewolnicy roznosz�cy napoje przystawali w portyku, by s�ucha�. Artemida w wyschni�tej fontannie tak�e zdawa�a si� nadstawia� kamiennych uszu. Cydimacha zn�w przysun�a si� do m�a. Zeno pochyli� g�ow�, wyci�gn�� ku niej d�o� i dotkn�� delikatnie jej ramienia, jak gdyby to ona potrzebowa�a pociechy.</p><p>Apollonides siedzia� nieruchomo, �wiadomy nag�ej ciszy i wra�enia, jakie wywo�a�y na zebranych s�owa Zenona. Kiedy w ko�cu przem�wi�, z ust wydoby� mu si� tylko ochryp�y szept:</p><p>��Tak, to z�y dzie� dla Massilii.</p><p>��Z�y dzie�? � Zeno za�mia� si� gorzko. � To wszystko, co masz do powiedzenia, te�ciu? To nic w por�wnaniu do dni, kt�re nadejd�!</p><p>��Nie podno� g�osu, Zenonie.</p><p>��Dlaczego, pierwszy timouchosie? Czy�by� podejrzewa�, �e w�r�d nas s� szpiedzy?</p><p>��Zenonie!</p><p>��To wszystko twoja wina. Twoja i tych, kt�rzy g�osowali za opowiedzeniem si� po stronie Pompejusza przeciwko Cezarowi. Ostrzega�em was! M�wi�em, �e�</p><p>��Milcz, Zenonie! Ta sprawa by�a przedyskutowana we w�a�ciwym miejscu i czasie. Decyzja zosta�a podj�ta�</p><p>��Przez garstk� starych chciwych p�g��wk�w, kt�rzy nie zobaczyliby przysz�o�ci nawet, gdyby podesz�a i da�a im w pysk! Nie powinni�my zadziera� z Cezarem. Kiedy tu przyby�, obiecuj�c nam ochron� i prosz�c o pomoc, trzeba by�o otworzy� przed nim bramy i powita� jak przyjaciela.</p><p>��Nie! Massilia zawsze by�a wiernym sojusznikiem Rzymu. To si� nie zmieni�o i nigdy nie zmieni! A Rzym to Pompejusz i senat, nie Cezar! Cezar jest uzurpatorem, zdrajc��</p><p>��Cezar jest przysz�o�ci�, te�ciu! To w�a�nie do niej odwr�cili�cie si� plecami, gardz�c jego ofert�! Teraz Massilia nie ma ju� przysz�o�ci i wam to zawdzi�cza.</p><p>Cydimacha po�o�y�a d�o� na ramieniu Zenona. Albo chcia�a doda� mu ducha, albo powstrzyma� a mo�e jedno i drugie? Ten gest oddanej �ony rozz�o�ci� Apollonidesa.</p><p>��C�rko! Jak mo�esz spokojnie s�ucha� tego cz�owieka, kiedy w taki spos�b rozmawia z twoim ojcem?</p><p>Kobieta nie odpowiedzia�a. Przez my�l przemkn�o mi por�wnanie do niemej wyroczni: tajemniczej, niejasnej, tkwi�cej na tym �wiecie, ale nie w pe�ni do niego nale��cej. W md�ym �wietle pobliskiej lampy jej okryta materi� sylwetka rysowa�a si� nie do�� wyra�nie, ale bez w�tpienia wyra�a�a rozdarcie mi�dzy dwoma uczuciami i przejmuj�cy smutek. A mo�e tylko sobie to wyobra�a�em?</p><p>Zeno odsun�� jej r�k� � nie szorstko, �agodnie � i wsta� z sofy.</p><p>��Wiem jedno, te�ciu. Kiedy dzi� tam by�em, patrz�c, jak nasze okr�ty staj� w p�omieniach, �ami� si� i znikaj� pod wod�, nie s�ysza�em, �eby kto� krzycza� twoje imi� albo imi� Pompejusza ani te� �Za timouchoi!� S�ysza�em za to, jak ludzie krzycz� �Cezar!� To jego imi� mieli na ustach, kiedy nas zabijali i kiedy sami gin�li. I to ci ludzie wygrali bitw�. Spodziewam si�, �e b�d� krzyczeli to imi�, burz�c mury Massilii. �Cezar!� � us�yszymy w chwili, kiedy podetn� nam gard�a. �Cezar!� � zabrzmi w uszach naszych �on i c�rek, kiedy b�d� je obdziera� z szat, gwa�ci� i zabiera� w niewol�!</p><p>Tego by�o ju� za wiele dla wi�kszo�ci s�uchaj�cych. Rozleg�y si� pomruki, gniewne sapni�cia, okrzyki �Ha�ba! Hybris<sup>*</sup>!�</p><p>Nawet w panuj�cym w ogrodzie p�mroku wyra�nie widzia�em, �e Apollonides a� dygocze z w�ciek�o�ci.</p><p>��Odejd�! � wyszepta� ochryple.</p><p>��Czemu nie? � odpar� Zeno. � I tak straci�em apetyt na t� �a�osn� straw�. Idziemy, �ono.</p><p>Apollonides wbi� wzrok w Cydimach�, kt�ra przez chwil� si� waha�a, ale w ko�cu podnios�a si� z trudem i stan�a u boku m�a. Oboje powoli wyszli z ogrodu; Zeno, lekko kulej�c na lew� nog�, podtrzymywa� kalek� ma��onk�. Apollonides siedzia� wyprostowany, patrz�c gdzie� w przestrze�.</p><p>Po odej�ciu Zenona przyj�cie dziwnie si� o�ywi�o. Zewsz�d dobiega� szmer cichych rozm�w. Ludzie czuli potrzeb� albo ganienia m�odego oficera, albo poparcia jego argument�w; niewykluczone te�, �e chcieli po prostu papla� o byle czym, �eby wype�ni� t� nabrzmia�� zak�opotaniem cisz�.</p><p>��Zosta� tu � szepn��em do Dawusa.</p><p>Kiedy mija�em Milona, wskaza� gdzie� przez rami� i burkn�� za mn�, my�l�c, �e szukam toalety:</p><p>��Znajdziesz j� tam. Prymitywna w por�wnaniu z rzymskimi.</p><p>Ruszy�em okr�n� drog�, �eby nie da� pozna�, �e id� za Zenonem. Woko�o kr�ci�o si� do�� go�ci i s�u�by, tak �e nie zwraca�em niczyjej uwagi. M�oda para znikn�a za drzwiami w portyku, kt�re, jak si� przekona�em, prowadzi�y na d�ugi i szeroki korytarz. Szed�em szybko, zagl�daj�c do mijanych pokoj�w, ale nikogo nie spotka�em, dop�ki nie dotar�em na sam koniec. Korytarz otwiera� si� tam na kolejny dziedziniec, znacznie mniejszy i przytulniejszy od ogrodu, w kt�rym trwa�a uczta. S�dzi�em w pierwszej chwili, �e i tu nikogo nie ma, ale us�ysza�em czyje� szepty p�yn�ce z cienia pod kolumnad� po przeciwnej stronie. Wstrzyma�em oddech i zacz��em nas�uchiwa�, ale g�osy by�y za ciche, abym m�g� rozr�ni� s�owa. Jeden z nich z pewno�ci� nale�a� do m�czyzny i chyba by�a to sprzeczka, ale reszty mog�em si� tylko domy�la�. W ko�cu odchrz�kn��em i zawo�a�em cicho:</p><p>��Zenonie!</p><p>G�osy zamilk�y, a potem us�ysza�em jego g�os.</p><p>��Kto tam jest?</p><p>Wysun��em si� z cienia na s�ab� po�wiat�.</p><p>��Nazywam si� Gordianus.</p><p>Po chwili ciszy pad�o pytanie:</p><p>��Znamy si�?</p><p>��Nie. Jestem Rzymianinem, go�ciem twojego te�cia.</p><p>Nie by�o to w ko�cu nieprawd�.</p><p>��Czego chcesz?</p><p>Zeno wynurzy� si� spod portyku i ruszy� w moj� stron�, zatrzymuj�c si� po paru krokach. Zauwa�y�em, �e si�ga praw� r�k� do pasa, jakby po sztylet. Uderzy�a mnie ironia tej sytuacji. Oto wkr�tce kto� znajdzie tu moje zw�oki� Ile� to razy by�em wzywany, by docieka�, sk�d wzi�� si� trup na czyim� dziedzi�cu, wykry� morderc� i wyt�umaczy� sens tej zbrodni. Bogowie �miej� si� w ku�ak: Gordianus Poszukiwacz sko�czy� tak samo jak ci, nad kt�rych �mierci� g�owi� si� przez ca�e �ycie. Niewolnik natknie si� na moje bezw�adne cia�o, podniesie larum, przyj�cie u pierwszego timouchosa zostanie zak��cone. Kto� zauwa�y rany od sztyletu, to�samo�� ofiary b�dzie zagadk�, dop�ki Domicjusz, Milo, mo�e Dawus albo i sam Apollonides mnie nie rozpozna. P�niej jednak nie bardzo sobie wyobra�a�em, aby ktokolwiek po�wi�ci� wiele czasu na pr�b� rozwi�zania tej sprawy� z wyj�tkiem mo�e Dawusa, biedaczyska.</p><p>Chyba �e�</p><p>Przysz�a mi do g�owy najdziwniejsza z fantazji: Meto nadal �yje i jest w Massilii; to jego historia, nie moja. Moim przeznaczeniem jest zgin��, a jego � p�aka� po mnie i szuka� mordercy. Ja jestem zaledwie ofiar� w jego dramacie, b��dnie uwa�aj�c� si� za jego bohatera. Ta my�l by�a tak silna, �e poczu�em si� wyrwany z rzeczywisto�ci i rzucony w �wiat snu. Pad� na mnie pierwszy cie� skrzyde� �mierci. Chyba ka�dego to czasem nachodzi, zw�aszcza kiedy nadejdzie staro��. Zosta� lemurem, to w ko�cu nic innego, jak by� wykre�lon� z dramatu �wiata postaci�, o kt�rej m�wi si� ju� tylko w czasie przesz�ym, kt�ra mo�e jedynie obserwowa�, jak inni dalej ci�gn� w�tek sztuki o �yciu.</p><p>Zadr�a�em. Mo�e te� zachwia�em si� lekko, Zeno bowiem post�pi� ku mnie o krok, pytaj�c, czy si� �le czuj�.</p><p>��Bynajmniej � uda�o mi si� wykrztusi�. � Nie mog�em za to nie zauwa�y�, �e kulejesz na lew� nog�.</p><p>Dostrzeg�em, �e na moment zesztywnia�. Z poczucia winy czy po prostu urazi�a go bezpo�rednio�� obcego?</p><p>��To kontuzja z bitwy � odpowiedzia� w ko�cu.</p><p>��Z dzisiejszej? Czy te� cierpisz na to ju� od kilku dni?</p><p>Podszed� tak blisko, �e nawet w mroku widzia�em jego zmarszczone brwi.</p><p>��Co ci� upowa�nia do zadawania takich pyta�?</p><p>��W Rzymie nazywaj� mnie Poszukiwaczem. Nawet tutaj twoi wsp�obywatele o mnie s�yszeli. Jeden z nich, niejaki Arausio, przyszed� do mnie wczoraj, przepe�niony �alem po stracie c�rki. Mia�a na imi� Rindel.</p><p>Za jego plecami ujrza�em czyj�� posta� wy�aniaj�c� si� zza kolumny. Wci�� skrywa� j� panuj�cy w portyku g��boki mrok, ale nie mia�em �adnych w�tpliwo�ci: to Cydimacha.</p><p>��Czego chcesz? � powt�rzy� Zeno ostro, ale zni�aj�c g�os do szeptu. � Po co mi to m�wisz?</p><p>��Czy imi� Arausio co� dla ciebie znaczy? A Rindel?</p><p>Zn�w si�gn�� po sztylet. Poczu�em uk�ucie strachu, ale jego poruszenie mnie o�mieli�o.</p><p>��Pos�uchaj mnie, Zenonie. Arausio twierdzi, �e wie, co si� sta�o z jego c�rk�, ale nie ma pewno�ci�</p><p>��A co to ciebie obchodzi, Rzymianinie?</p><p>��Kiedy ojciec traci dziecko, musi pozna� prawd�. B�l niewiedzy nie daje mu spa�, zatruwa ka�dy jego oddech. Wierz mi, bo dobrze to znam. Arausio uwa�a, �e tylko ty mo�esz mu powiedzie� prawd� o losie jego c�rki. � Zerkn��em na sylwetk� Cydimachy, kt�ra pozostawa�a w cieniu. � Je�li nie masz nic do ukrycia, to dlaczego szepczemy, �eby twoja �ona nas nie s�ysza�a?</p><p>��Moja �ona� � To s�owo zdawa�o si� go d�awi�. � Moja �ona za nic nie odpowiada. Je�li o�mielisz si� cho�by wypowiedzie� jej imi�, to przysi�gam na Artemid�, �e zabij� ci� na miejscu!</p><p>On ju� dzisiaj zabija�, pomy�la�em. Nie w�tpi�em, �e mo�e to zrobi� jeszcze raz. Czy mia�em go jeszcze mocniej nacisn��? Gdy zobaczy, �e si�gam do mieszka, mo�e �le to zrozumie� i doby� sztyletu. Bardzo wolno unios�em r�k�, m�wi�c:</p><p>��Mam tu co�, co chc� ci pokaza�. Jest w mieszku przy pasie. Patrz, wyci�gam to teraz. Widzisz, co to jest?</p><p>Czemu nie ma tu wi�cej �wiat�a, �eby on m�g� dobrze si� przyjrze� pier�cionkowi, a ja jego twarzy? Pozna� go czy nie? Mrok zas�ania� jego rysy, ale us�ysza�em, �e z ust wydziera mu si� zduszony d�wi�k, odg�os ni to prze�ykania, ni �apania powietrza. Cofn�� si�. Niepok�j, a mo�e s�abo�� lewej nogi spowodowa�a, �e si� potkn��. Cydimacha rzuci�a si� do przodu, przyciskaj�c do siebie lu�ne szaty. Pewnie my�la�a, �e go uderzy�em.</p><p>Zeno obejrza� si� przez rami� i krzykn��: �Zosta� tam!� G�os za�ama� mu si� w urywanym szlochu. Odwr�ci� si� do mnie i wyci�gn�� sztylet. Ostrze zal�ni�o w �wietle gwiazd.</p><p>Mia� bystrzejszy s�uch ode mnie. Zesztywnia� nagle i opu�ci� uniesione rami�. Patrz�c na co� ponad moim ramieniem, cofn�� si� w cie� kolumnady. Obj�� jedn� r�k� Cydimach�, pochyli� si� i co� jej szepn�� do ucha. W nast�pnej chwili oboje znikli w ciemno�ci. Wzdrygn��em si� z zaskoczenia, kiedy za plecami us�ysza�em:</p><p>��Ach, tutaj jeste�, te�ciu!</p><p>Obok mnie stan�� Dawus. Serce bi�o mi mocno, �apczywie ch�on��em powietrze. Nie wiedzia�em, czy mam mu dzi�kowa�, czy przeklina�. Czy swoim pojawieniem si� zepsu� wszystko, bo Zeno m�g� si� podda�, czy uratowa� mi �ycie?</p><p>Westchn��em przeci�gle i zapatrzy�em si� w ciemn� kolumnad�, za kt�r� znikli zi�� i c�rka pierwszego timouchosa.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XVIII</p></title><p>��Po dzisiejszym dniu mamy pewno�� co do trzech rzeczy � powiedzia�em, podnosz�c d�o� do wyliczania. Gdyby w naszej klitce by�o do�� miejsca, ch�tnie zacz��bym po niej chodzi�. Zamiast tego usiad�em i opar�szy si� plecami o �cian�, machinalnie wybija�em rytm stop�. Dawus siedzia� naprzeciw mnie, podkurczaj�c d�ugie nogi. � Po pierwsze, Zeno rozpozna� pier�cionek. Jego reakcja by�a natychmiastowa i silna.</p><p>��To znaczy, �e istotnie nale�a� on do Rindel i jakim� cudem pozosta� na Skale Ofiarnej, kiedy Zeno j� zepchn��.</p><p>��Niekoniecznie. � Pokr�ci�em g�ow�. � Nie wiemy na pewno, czy by� w�asno�ci� Rindel. Ba! Nie wiemy nawet, czy to j�� i Zenona� widzieli�my wtedy na skale. No i wcale nie ma pewno�ci, mimo twego przekonania, �e t� kobiet� naprawd� zepchni�to.</p><p>��Ale� to musia� by� on! Widzieli�my dzisiaj, �e kuleje.</p><p>��Przyczyna mo�e by� zupe�nie inna. Powiedzia� mi, �e to z powodu rany odniesionej w bitwie.</p><p>Dawus prychn�� pogardliwie.</p><p>��Za�o�� si�, �e ta kontuzja przytrafi�a mu si� na d�ugo przed dzisiejszym wyp�yni�ciem. Nie powinno by� problemu ze sprawdzeniem; jego koledzy b�d� wiedzieli, od jak dawna utyka. Apollonides zreszt� te�.</p><p>��No, to sprawa za�atwiona. Ot, tak sobie przes�ucham pierwszego timouchosa i ju�. Ale masz racj�, �e takiego niedomagania Zeno nie m�g�by ukry� przed innymi oficerami. Warto by wiedzie�, od kiedy kuleje. � Podnios�em nast�pny palec. � Druga rzecz, jak� wiemy na pewno, to �e Zeno naprawd� kocha Cydimach�. Domicjusz mo�e sobie m�wi� o jej brzydocie i kalectwie, Arausio mo�e si� zaklina�, �e Zeno o�eni� si� z c�rk� pierwszego timouchosa wy��cznie dla kariery, ale tych dwoje ��czy prawdziwe uczucie. Widzia�e� ich dzisiaj? Jak ona przysun�a si� do niego, aby go uspokoi�? Jak on jej dotkn��, niby mimochodem, a jednak z czu�o�ci�? To nie by�a gra. Ja tam widzia�em m�czyzn� i kobiet�, kt�rzy dobrze si� ze sob� czuj� fizycznie i wzajemnie sobie ufaj�.</p><p>��M�g�by� powiedzie� to samo o je�d�cu i jego koniu. � Dawus znowu prychn��.</p><p>��Cydimacha jest kobiet�, Dawusie.</p><p>��Kobieta czy ko� Je�eli Zeno jest tak wyrachowany i ambitny, jak s�dzi Arausio, wyb�r �ony znaczy dla niego tyle samo, ile wyb�r zwierz�cia, na kt�rym je�dzi. Szuka tylko niezawodnego �rodka, by si� dosta� tam, gdzie chce. A o�enek z Cydimach� zaprowadzi� go prosto na szczyt. Teraz jednak, gdy ju� tam dotar�, musi j� znosi�; ma�o tego, je�eli chce zosta� cz�onkiem Wielkiej Rady, musi j� jeszcze zap�odni�. Nie ma wi�c innego wyj�cia, jak tylko gra� swoj� rol�, a ona jest mu za to wdzi�czna. Dlaczego nie mia�aby do niego s�odko grucha� i czule si� przysuwa�? On za� si� do niej przyzwyczai�. Cz�owiek mo�e si� przyzwyczai� prawie do wszystkiego na tym �wiecie. Powie ci to ka�dy, kto kiedykolwiek by� niewolnikiem. Zeno mo�e j� dotkn�� i nie wzdrygn�� si� i co z tego? Zw�aszcza �e ona si� tak szczelnie okrywa. Pewnie jest tak samo opakowana, kiedy si� kochaj�, a nasz Zeno po prostu zamyka oczka i my�li o cudnej Rindel.</p><p>��Co? Wyobra�a sobie mi�o�� z dziewczyn�, kt�r�, wed�ug ciebie, z zimn� krwi� str�ci� w przepa��?</p><p>��Z zimn� krwi�� nic doda�, nic uj��! Ca�y Zeno.</p><p>Pokr�ci�em g�ow�.</p><p>��Nie, to ma��e�stwo jest czym� wi�cej, ni� ci si� wydaje. Spos�b, w jaki si� dotykali, nawet sobie z tego nie zdaj�c sprawy� przypomnia� mi ciebie i Dian�. Tak, wy robicie to dok�adnie tak samo.</p><p>Dawus opu�ci� g�ow�. Przy jego dobrotliwo�ci �atwo by�o mi czasami zapomnie�, �e i on cierpi z powodu roz��ki, t�skni za domem. Odchrz�kn�� po chwili i rzek�:</p><p>��A co po trzecie? M�wi�e�, �e mamy pewno�� co do trzech rzeczy. Zeno rozpozna� pier�cionek i naprawd� kocha Cydimach�. Co jeszcze?</p><p>���e nie jest tch�rzem. Jego opowie�� zmrozi�a mi krew w �y�ach. Musia� by� �wiadkiem przera�aj�cych scen, ale nie straci� g�owy i przywi�d� swych ludzi bezpiecznie do domu. Nie zawaha� si� te� przeciwstawi� swemu te�ciowi. Zeno jest odwa�ny. Zadaj� sobie pytanie, czy taki cz�owiek m�g�by zepchn�� ze ska�y bezbronn� kobiet�?</p><p>Moje s�owa nie zrobi�y na Dawusie wra�enia. Za�o�y� r�ce na piersi i odpar�:</p><p>��Zrobi�by to, gdyby sprawia�a mu k�opoty. A wzgardzona, rozgniewana kobieta �atwo mo�e ich narobi� takiemu ambitnemu karierowiczowi.</p><p>��A zatem nie widzisz w Zenonie nic dobrego? Ani troch�?</p><p>��Ani troch�.</p><p>��Jeste� przekonany o swojej s�uszno�ci, co? � spyta�em cicho.</p><p>��Dlaczego nie? Zna�em ju� takich jak on. A ty nie? � Teraz to Dawus zabra� si� do wyliczania na palcach. � Czy Zeno kocha Cydimach�, nie wiem, ale na pewno udawanie uczucia mu si� op�aca, a wi�c udaje. Jest odwa�ny? Bez w�tpienia. Podziwiasz go za publiczne sprzeciwienie si� Apollonidesowi, ale nie bardzo by ci si� podoba�o, gdybym to ja okaza� ci r�wnie ma�o szacunku, co, te�ciu? Czy� wi�c taki wspania�y cz�owiek m�g�by z premedytacj� zabi� kobiet�, kt�r� kiedy� kocha�? Zeno jest przystojny i pochodzi z dobrego domu, czemu wi�c nie mia�by by� czaruj�cy i lubiany? Tym �atwiej uszed�by mu na sucho jaki� prawdziwie odra�aj�cy czyn, w rodzaju zepchni�cia dawnej i k�opotliwej kochanki z urwiska.</p><p>Zadowolony ze swych argument�w Dawus odchyli� g�ow� do ty�u, zamkn�� oczy i przeci�gn�� si�, ziewaj�c przy tym pot�nie. Czas i�� spa�, pomy�la�em. Zgasi�em lamp� i w pokoju zrobi�o si� tak ciemno, �e i z zamkni�tymi, i z otwartymi oczami widzia�em tylko nieprzeniknion� czer�. Czy�bym rzeczywi�cie tak mylnie oceni� charakter Zenona? Czu�em si� zm�czony i zdezorientowany, jak stary pies, kt�ry ju� nie mo�e polega� na swym nosie i kt�ry u schy�ku d�ugiego dnia w��cz�gi zab��dzi� gdzie� w polu, z dala od domu.</p><empty-line/><p>Kiedy nazajutrz rano otworzy�em oczy, nie wiedzia�em, czy obudzi�o mnie uczucie g�odu, czy ha�a�liwe burczenie w brzuchu. Jedyne �wiat�o wpada�o do pokoju przez drzwi z korytarza, kt�ry bynajmniej nie by� jasny. Do moich uszu dociera�y odleg�e g�osy, spieszne kroki i nieokre�lone pobrz�kiwania i stuki: zwyczajne d�wi�ki du�ego domostwa budz�cego si� ze snu. Przysz�o mi na my�l, �e moje zainteresowanie Zenonem i incydentem na Skale Ofiarnej to nic innego, jak pr�ba zaj�cia umys�u czym� innym ni� k�opoty, w jakich tkwili�my po uszy. Massilia sta�a w obliczu chaosu, a mo�e i zupe�nej destrukcji. Mo�na sobie sp�dza� dni na s�odkiej bezczynno�ci w�r�d wyg�d domu Ofiarowanego, ale perspektywa aresztu domowego (a mo�e czego� gorszego) u Apollonidesa wcale mi si� nie u�miecha�a. Zamiast �ama� sobie g�ow� nad grzechami zi�cia pierwszego timouchosa, powinienem by� przeznaczy� minion� noc na zabieganie o �aski Domicjusza; gdybym odpowiednio si� postara�, mo�e wzi��by mnie i Dawusa pod swoj� ochron�. Ta my�l przyprawi�a mnie o nudno�ci, wi�c odrzuci�em j� natychmiast i zacz��em si� przygl�da� pier�cionkowi, podnosz�c go do oczu, jakbym chcia� zajrze� w mroczn� g��bi� czarnego kamienia z nieba.</p><p>Dawus obudzi� si� z jeszcze g�o�niejszym burczeniem w brzuchu, co przypomnia�o mi o najpilniejszym problemie: znalezieniu czego� do jedzenia. Trudno oczekiwa�, aby Apollonides, maj�c tyle k�opot�w na g�owie, mia� si� jeszcze troszczy� o aprowizacj� dw�ch rzymskich go�ci r�wnie niepo��danych, jak niech�tnych. Pomy�la�em, �e warto by si� wybra� na poszukiwanie kuchni, cho� wspomnienie o tej ponurej parodii uczty nie pozwala�o mie� nadziei, �e cokolwiek z niej pozosta�o.</p><p>Dawus usiad� na ��ku, przeci�gn�� si� i ziewn��. Wbi� niezbyt jeszcze bystre spojrzenie w pier�cionek w moim r�ku. Zamruga� kilkakrotnie i przymkn�� oczy. Nozdrza mu si� poruszy�y, a kiedy odwr�ci� si� w stron� drzwi, i ja poczu�em wyra�n� wo� chleba.</p><p>Bochenek pojawi� si� pierwszy. Podtrzymuj�ca go d�o� by�a niewidoczna, zdawa�o si�, �e chleb lewituje, p�yn�c ku nam jak pachn�ca chmurka. Za nim pojawi�o si� �niade rami�, a w ko�cu ujrzeli�my u�miechni�t� twarz Hieronimusa.</p><p>��G�odni?</p><p>��Jak wilki! � przyzna�em bez ogr�dek. � Wyszed�em z uczty u Apollonidesa g�odniejszy, ni� na ni� przyby�em.</p><p>��To znaczy, �e jego zdolno�ci jako gospodarza s� takie same jak jego talenty wojskowe i przyw�dcze � stwierdzi� sucho Hieronimus. � Przynios�em te� co� do picia � doda�, pokazuj�c p�katy buk�ak z winem.</p><p>��Niech ci� bogowie b�ogos�awi� � mrukn��em bez zastanowienia.</p><p>��To akurat mi nie przys�uguje. Ale je�li chodzi o bardziej przyziemne b�ogos�awie�stwa, to m�j r�g obfito�ci jest wype�niony po brzegi. Wczoraj, kiedy wy przymierali�cie g�odem na bankiecie naszego gospodarza, ja raczy�em si� w samotno�ci� nie uwierzycie� nie jedn�, ale dwiema pieczonymi przepi�rkami z cudown� oliw� i sosem rybnym. Zostawi�bym co� dla was, ale przesiedzie� ca�y dzie� na tej skale, a potem paradowa� piechot� przez p� miasta to za ci�ka robota jak na takiego biedaka jak ja.</p><p>Przypomnia�em sobie, co prze�yli�my podczas tego przemarszu, i zupe�nie nie wiedzia�em, jak on mo�e dzi� sobie z tego �artowa�. Hieronimus tymczasem ci�gn��:</p><p>��Po przepi�rkach wniesiono barwen� w sosie migda�owym, potem jajka obtoczone w tartej sk�rce cytrynowej, po nich� ach, powiem po prostu, �e kap�ani Artemidy uparli si�, i� mam si� porz�dnie obje��. Im gorsze wie�ci nadchodzi�y na temat bitwy, tym wi�cej jad�a mi podawano. Czu�em si� jak g� tuczona na �wi�to. � Poklepa� si� po okr�g�ym brzuchu, nie pasuj�cym do reszty wysokiego i chudego cia�a. � Jak si� dzi� obudzi�em, by�em wci�� zbyt wypchany, by zmie�ci� cho�by jeden k�s czegokolwiek. Kiedy wi�c przyniesiono mi ten �wie�utki chlebu�, pomy�la�em o was.</p><p>Rozerwa�em p�aski bochenek na dwie po�owy i poda�em jedn� Dawusowi. Zmusi�em si�, by je�� ma�ymi porcjami. Dawus poch�on�� swoj� cz�� tak szybko, �e nie zauwa�y�em, czy w og�le u�y� z�b�w.</p><p>��Wolno ci zatem swobodnie porusza� si� po domu? � spyta�em.</p><p>��Nikt nie �mie mnie zatrzyma�. Niewolnicy pierzchaj� przede mn� jak jesienne li�cie przed Boreaszem. Oczywi�cie staram si� jak najmniej rzuca� w oczy. Nie mam zamiaru w�ciubia� nosa w sprawy rady wojennej ani nachodzi� nowo�e�c�w o ma�lanych oczach. W przeciwnym razie, gdyby Cezar wdar� si� w mury miasta albo Cydimacha porodzi�a wrzeszcz�cego potwora, Apollonides obarczy�by mnie win� za obie te katastrofy.</p><p>��Wr�cisz do swojej willi?</p><p>To pytanie nieco nadw�tli�o jego samozadowolenie; jego mina skojarzy�a mi si� z nag�ym podmuchem marszcz�cym lustrzan� dot�d powierzchni� jeziora.</p><p>��Obawiam si�, �e nie.</p><p>��Czy�by spotka�a ci� kara za zbezczeszczenie Ska�y Ofiarnej?</p><p>��Niezupe�nie. To nie kara, a raczej reperkusje, mo�na powiedzie�.</p><p>��Nie rozumiem.</p><p>��Przekona�em kap�an�w, �e mia�em niezaprzeczalne prawo wej�� wczoraj na ska��. Powiedzia�em, �e us�ysza�em wezwanie od Artemidy, bym si� tam uda� i wypatrywa� flotylli. C� mieli na to powiedzie�? Chyba uda�o mi si� nak�oni� ich te�, aby i wam wybaczyli to z�amanie tabu. Owszem, mogliby na kr�tko zrobi� wra�enie na t�umie, gdyby was obu ostentacyjnie ukarali� na przyk�ad spalili �ywcem albo powiesili g�owami w d� i darli sk�r� pasami jak z jeleni� ale zwr�ci�em im uwag�, �e wymierzanie okrutnych kar naszym rzymskim go�ciom mo�e si� okaza� kiepskim pomys�em, skoro, co si� wydaje nieuniknione, Massilia b�dzie rz�dzona przez Rzymian� je�li w og�le zostanie z niej cho�by kamie� na kamieniu. Je�li nie w tym roku, to w przysz�ym; je�li nie przez Cezara, to przez Pompejusza. A mo�e przez nich obu po kolei? Powiedzia�em kap�anom, �e jeste�cie przyjaci�mi jednego i drugiego i �e w dzisiejszych czasach przyja�� znaczy dla Rzymianina wi�cej od wi�z�w krwi.</p><p>��Innymi s�owy, ocali�e� nam �ycie, Hieronimusie.</p><p>��Przynajmniej tyle mog�em zrobi�. W ko�cu jestem wybawc�, czy� nie? Moja �mier� ma pono� w ostatnim momencie i w jaki� tajemniczy, mistyczny spos�b uratowa� Massili� przed wrogami. Tymczasem coraz bardziej wygl�da na to, �e kap�anom Artemidy nie uda si� dokona� takiej sztuki; gdyby za� nawet tak si� sta�o, mnie tu ju� nie b�dzie i nie b�d� m�g� tego sprawdzi�. Jedno, co na pewno mog� zrobi�, to sta� w tej norze i patrze�, jak moi dwaj przyjaciele, �ywi i w zasadzie zdrowi, poch�aniaj� chleb, kt�ry nie jest mi do niczego potrzebny. Czerpi� z tego przedziwn� przyjemno��.</p><p>��Jeszcze �aden chleb tak mi nie smakowa� jak ten � zapewni�em go cicho.</p><p>Hieronimus wzruszy� tylko ramionami.</p><p>��Powiedzia�e�, �e nie wr�cisz do willi. Dlaczego, skoro uda�o ci si� udobrucha� kap�an�w?</p><p>��Bo willa ju� nie istnieje.</p><p>Zamruga�em, nie rozumiej�c.</p><p>��Jak to, nie istnieje?</p><p>��Willi Ofiarowanego ju� nie ma. T�um spali� j� dzisiejszej nocy.</p><p>��Co?</p><p>��To si� sta�o p�n� noc�. Pewnie nic nie s�yszeli�cie w tej pieczarze, kt�r� wam przydzielono, ale nagle zabrzmia�y rogi obwieszczaj�ce alarm po�arowy. Wyrwa�y mnie z g��bokiego snu. �ni�a mi si� matka, ale to by� dobry sen, o dziwo. Potem te rogi� Wsta�em i wyszed�em na balkon. Nad moj� dzielnic� zobaczy�em czerwon� �un�. Podobno t�um zebra� si� wieczorem pod moim domem, ��daj�c, aby mnie natychmiast wyprowadzono i pognano na Ska�� Ofiarn�. Apollonides postawi� pod will� wart�, ale za s�ab�. T�umaczyli ludziom, �e nie ma mnie w domu, ale nikt im nie uwierzy�. Rozbito bram� i wdarto si� do willi. Poniewa� mnie tam rzeczywi�cie nie by�o, ludzie ogo�ocili j� ze wszystkiego, co da�o si� ukra��, a potem pod�o�yli ogie�. � Hieronimus pokr�ci� g�ow�. � Podpalanie domu w obl�onym mie�cie jest nie tylko powa�nym przest�pstwem, ale i niewyobra�aln� g�upot�. Gdyby ognia nie uda�o si� opanowa�, wiecie, co by si� dzia�o? Ludzie uwi�zieni w obr�bie mur�w, w porcie zaledwie par� statk�w, kt�rymi mo�na by uciec, rozruchy, grabie�e� los mo�e straszniejszy ni� cokolwiek, co mo�e nam zgotowa� Cezar! Na szcz�cie pokonani wartownicy zdo�ali wezwa� posi�ki i wszcz�� alarm po�arowy. Ludzie Apollonidesa ugasili ogie�. M�j dom zamieni� si� w zgliszcza, ale s�siednie ocala�y. W rezultacie zn�w jestem bezdomny� C� to za ironia losu! A w�r�d popio��w sterczy na tykach dwadzie�cia g��w rabusi�w, kt�rych �o�nierzom uda�o si� schwyta�. Ich bezg�owe zw�oki wrzucono do morza.</p><p>Resztka chleba w moich ustach jakby nagle sp�cznia�a.</p><p>��Hieronimusie, to straszne!</p><p>��Zgadzam si� z tob�. Ju� nie b�dziemy mogli zasi��� na moim pi�knym tarasie, patrze� na chmury nad morzem i s�cz�c falerna, wie�� dysput o paradoksach.</p><p>��Nie o to mi chodzi. Chcia�em powiedzie�</p><p>��Wiem, co chcia�e� powiedzie�, Gordianusie. � Ofiarowany westchn��. � Najgorsze, �e nie o�miel� si� cho�by na krok wyj�� z tego domu. Gdyby t�um zobaczy� moj� lektyk� lub moje zielone szaty� Nie mam zamiaru zosta� zrzucony ze Ska�y Ofiarnej. Kiedy nadejdzie czas, chc� pe�nego ceremonia�u. Kadzid�o, �piewy, <emphasis>et cetera, et cetera, </emphasis>jak to si� m�wi u was, w Rzymie. Nikt mnie nie b�dzie str�ca�. Sam skocz�, z w�asnej woli, jak ta biedna dziewczyna, kt�rej �mier� widzieli�my.</p><p>��Ona zosta�a zepchni�ta. � Szept Dawusa by� ledwo s�yszalny i Hieronimus nie zwr�ci� na niego najmniejszej uwagi.</p><p>��No i tkwi� w domu Apollonidesa jak w pu�apce. To ostatnie miejsce w Massilii, w kt�rym pragn��bym przebywa�, a i gospodarzowi m�j pobyt nie w smak. Bogini pewnie uwa�a, �e obaj jeste�my siebie warci. Kto wie, mo�e ta ponura dziewica Artemida ma jednak ociupin� poczucia humoru? � Za�o�y� r�ce na piersi i opar� si� o futryn�, taksuj�c wzrokiem nasz� n�dzn� klitk�. � Wygl�da na to, �e wczorajsze wypadki w efekcie wydatnie obni�y�y wasz status. Jedna lampka, dwa ��ka i jeden wsp�lny nocnik. Nie macie nawet drzwi ani cho�by zas�ony, kt�ra dawa�aby troch� prywatno�ci.</p><p>��Mog�o by� gorzej � zauwa�y�em. � Mogliby�my mie� drzwi z zamkiem. I tak nie jestem pewien, czy jeste�my wolni.</p><p>��Bior�c pod uwag� splot ostatnich wydarze�, my�l�, �e Apollonides ca�kiem o was zapomnia�. Ma pe�ne r�ce roboty i zapewne nawet o was nie pomy�li, dop�ki wasze �cie�ki zn�w si� nie skrzy�uj�. Ta kwatera jest sparta�ska, ale skoro i tak nie macie dok�d p�j��, radz� skorzysta� z go�ciny tak d�ugo jak si� da. Sied�cie tu cicho, dowiedzcie si�, gdzie opr�nia� ten wasz nocnik, no i zapewnijcie sobie sympati� niewolnik�w domowych. Rzu�cie par� aluzji, rozg�o�cie dyskretnie, �e jeste�cie przyjaci�mi Cezara, a wi�c osobami, kt�rym warto nadskakiwa�, cho� nie tak dobrymi, by kogo� podkusi�o zamordowa� was we �nie� a sami chod�cie sobie, gdzie chcecie, ale starajcie si� nie rzuca� zbytnio w oczy.</p><p>Skin��em g�ow� na znak przyj�cia dobrej rady.</p><p>��Najtrudniejsze b�dzie znalezienie jedzenia. S�ysza�em, jak Milo narzeka� wczoraj w rozmowie z Domicjuszem na nowe ograniczenia racji �ywno�ciowych. Ka�da porcja w ka�dym domu b�dzie jeszcze mniejsza.</p><p>��Poza moj�. Nie martw si� o jedzenie, Gordianusie. Dop�ki tu jestem, nie dam wam zgin�� z g�odu.</p><p>��Doprawdy, Hieronimusie, nie wiem, jak ci�</p><p>��To nie r�b tego, Gordianusie. Nie ma potrzeby. Teraz jednak musz� was opu�ci�. Ma si� odby� jaka� nu��ca ceremonia, kt�r� kap�ani Artemidy czuj� si� w obowi�zku odprawi� tego ranka w domu pierwszego timouchosa. Pewnie ku czci tych, kt�rzy zgin�li wczoraj na morzu. Z jakiego� nie znanego mi powodu mam si� tam pojawi� i stercze� gdzie� na dalszym planie. � Odwr�ci� si�, by odej��, ale co� sobie przypomnia�. Si�gn�� r�k� do zawieszonego u pasa woreczka i rzek�: � By�bym zapomnia�. Macie tu dwa gotowane jajka, jeszcze nie obrane. Mo�ecie je sobie zje�� na obiad�</p><empty-line/><p>Problem jedzenia by� rozwi�zany, przynajmniej chwilowo. Pozostawa�a jednak kwestia swobody ruch�w. Chod�cie sobie, gdzie chcecie, powiedzia� Hieronimus. Jak jednak mamy wyj�� z domu i potem wr�ci�? Poprzedniego wieczoru weszli�my na teren posesji Apollonidesa przez pilnie strze�on� bram�. Trudno si� spodziewa�, �e warta przepu�ci nas bez pozwolenia pierwszego timouchosa albo cho�by bez okazania jakich� dokument�w. Skorzysta�em wi�c z innej rady Ofiarowanego i odszuka�em m�odego niewolnika, kt�ry zaprowadzi� nas wczoraj na uczt�. Ch�opak przyj�� za pewnik, �e jeste�my go��mi jego pana, i to znaczniejszymi. Po naszym akcencie domy�li� si� te�, �e nie jeste�my miejscowymi i potrzebujemy przewodnika. Kiedy zapyta�em go o naj�atwiejszy spos�b wychodzenia na ulic�, bez wahania wskaza� furtk� dla niewolnik�w znajduj�c� si� w tylnej cz�ci muru pomi�dzy kuchni� a magazynami. Furtka by�a pilnowana, ale nie przez zbrojnych; sta� tam na posterunku stary niewolnik, kt�ry sp�dzi� na tym zaj�ciu wi�kszo�� �ycia. By� to prosty, gadatliwy cz�owiek, z kt�rym dobrze si� rozmawia�o, cho� z powodu braku uz�bienia nie�atwo go by�o zrozumie�. Musia�em cz�sto prosi� go o powt�rzenie jakiego� s�owa czy zdania, taktownie udaj�c, �e kiepsko znam grecki. Jak mi powiedzia�, stra� przy g��wnej bramie by�a czym� nowym. Wystawiono j� dopiero w wyniku wczorajszego chaosu. W zwyk�ych okoliczno�ciach willa pierwszego timouchosa nie wymaga wi�kszych �rodk�w bezpiecze�stwa ni� domy innych bogaczy, a mo�e mniej; kt�ry� z�odziej o�mieli�by si� okra�� najwa�niejszego obywatela miasta?</p><p>��Na og� to najbezpieczniejszy dom w ca�ej Massilii! � upiera� si� stary. � No, ale to nie znaczy, �e mo�emy tu wpuszcza� ka�dego, nie? Dlatego kiedy wr�cisz, zastukaj do furtki w ten spos�b. � Zademonstrowa� owo �has�o�, trzykrotnie kopi�c nog� w drzwi. � A zreszt�, dajmy temu spok�j. Krzyknij po prostu swoje imi�. Zapami�tam je. Jest dziwne nawet jak na Rzymianina. Nigdy takiego nie s�ysza�em. A uwa�aj na siebie w mie�cie. Zaczynaj� si� tam dzia� r�ne rzeczy. Co masz takiego wa�nego do za�atwienia, �e ci� to wygania z bezpiecznego domu? Wiem, wiem, to nie m�j interes�</p><p>Dawus pierwszy wysun�� si� przez furtk� na biegn�c� za murem w�sk� alejk�. Ruszy�em za nim, ale co� mi si� przypomnia�o i odwr�ci�em si� do od�wiernego.</p><p>��Znasz chyba zi�cia pierwszego timouchosa? � spyta�em.</p><p>��M�odego Zenona? Pewnie. U�ywa tego wej�cia codziennie. Zawsze si� spieszy, jakby nie umia� si� porusza� inaczej ni� biegiem. Tylko kiedy jest z �on�, zwalnia kroku i dostosowuje si� do jej tempa.</p><p>��Zeno wychodzi z Cydimach� do miasta?</p><p>��Jej lekarz nalega, �eby jak najcz�ciej odbywa�a d�ugie spacery, wi�c Zeno zawsze z ni� idzie. To wzruszaj�ce, jak on si� ni� czule opiekuje.</p><p>��Zauwa�y�em wczoraj, �e troch� utyka. Ma to od dziecka?</p><p>��Sk�d�e! To bardzo sprawny m�odzieniec. Jako ch�opiec wygra� wy�cigi w gimnazjum.</p><p>��Ach, wi�c pewnie ucierpia� we wczorajszej bitwie?</p><p>��Nie, nie, kuleje ju� jaki� czas. Ju� mu lepiej.</p><p>��Kiedy mu si� to przydarzy�o?</p><p>��Niech pomy�l� Ach, tak. To by�o tego dnia, kiedy ludzie Cezara pr�bowali zrobi� wy�om taranem. Co za szalony dzie�! Wszyscy biegali jak op�tani. Zeno musia� odnie�� kontuzj� podczas s�u�by na murach.</p><p>��Na pewno � przytakn��em i wyszed�em na uliczk�, by do��czy� do Dawusa, kt�ry czeka� na mnie z wypisanym na twarzy zadowoleniem z siebie.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XIX</p></title><p>��Dom Arausia? Niedaleko st�d. Skr�� w t� ulic� w lewo. Po chwili dojdziesz do domu z niebieskimi drzwiami. P�jd� alejk� biegn�c� obok niego, a na jej ko�cu natrafisz na �lepy zau�ek, zwany ulic� Mewi�. Wzi�o si� to od pewnej zwariowanej staruchy, kt�ra wyk�ada�a mewom ryby. W niekt�re dni przylatywa�o ich tam tak wiele, �e nie dawa�o si� mi�dzy nimi przej��. Paskudne stworzenia! W prawo odchodzi inna uliczka, pn�ca si� pod g�r�. Na szczycie znajdziesz dom Arausia. Zawsze sobie wyobra�a�am, jaki pi�kny widok musi si� stamt�d roztacza� na port�</p><p>Moja informatorka by�a m�od�, szczup�� i blad� kobiet�. M�wi�a po grecku z r�wnie silnym akcentem jak ja, z tym �e nie �aci�skim, lecz galijskim. Blond w�osy, dawno nie myte i domagaj�ce si� uczesania, zebrane mia�a do ty�u, zwi�zane na wysoko�ci karku sk�rzanym rzemykiem i puszczone lu�no na plecy. Nie nosi�a bi�uterii, ale paski jasnej sk�ry na kilku palcach wskazywa�y, �e zazwyczaj by�y tam pier�cionki. Czy bieda zmusi�a j� do ich sprzedania, czy te� ba�a si� je nosi� publicznie? W jej g�osie pobrzmiewa�a nutka histerii. Sprawia�a wra�enie zadowolonej, �e mo�e z kim� porozmawia�, cho�by tylko z dwoma obcymi pytaj�cymi o drog�.</p><p>��Ach, te mewska! Kiedy by�am ma�a, pomaga�am czasem mamie przynosi� jedzenie z rynku. W takim koszu jak ten� mo�e nawet w tym samym? Jest starszy ode mnie. Kt�rego� razu posz�y�my t� uliczk� i zrobi�y�my straszny b��d, bo mewy nas zaatakowa�y. Frun�y wprost na mnie i przewr�ci�y mnie, ukrad�y z kosza, co chcia�y, a reszt� rozrzuci�y na bruku. W koszu musia�y by� najr�niejsze produkty, oliwki, kapary, chleb, ale oczywi�cie to ryby przyci�gn�y je najbardziej�</p><p>Zerkn��em do koszyka, kt�ry trzyma�a przewieszony przez r�k�. Pa��k by� ze sk�ry, a wok� kraw�dzi widnia� galijski spiralny wz�r. Dzisiaj �adna mewa by jej nie napastowa�a: koszyk by� pusty.</p><p>��W uliczk� po lewej, powiadasz? Dzi�kuj�.</p><p>Skin��em na Dawusa i ruszyli�my dalej. W oczach kobiety b�ysn�� p�omyk szale�stwa.</p><p>��Widzisz, zi�ciu? M�wi�em, �e z �atwo�ci� odnajdziemy dom Arausia. Wystarczy popyta� miejscowych.</p><p>��Jasne. Ty ich pytasz co chwil�, a oni ka�� nam �azi� w k�ko.</p><p>��To przez te kr�te uliczki. Trudno si� zorientowa� w tym labiryncie. Sp�jrz tam. Czy to mo�e by� ten dom z niebieskimi drzwiami?</p><p>��One s� zielone, nie niebieskie.</p><p>��Tak my�lisz?</p><p>��I nie ma tam �adnej bocznej alejki.</p><p>��Faktycznie, nie ma�</p><p>Dawus wci�gn�� g�o�no powietrze. Nic dziwnego, �e si� z�o�ci, pomy�la�em, ale w tej samej chwili poj��em, �e chodzi o co� wi�cej.</p><p>��Mo�e od nich si� dowiemy, kt�r�dy i��? � spyta�.</p><p>��Od kogo?</p><p>��Tych dw�ch, kt�rzy nas �ledz�.</p><p>Opanowa�em ch�� obejrzenia si� i spyta�em:</p><p>��Ci sami co wtedy?</p><p>��Tak my�l�. Zdawa�o mi si�, �e mign�li mi przed oczami zaraz po wyj�ciu z willi. Teraz znowu ich widz�. To nie mo�e by� zbieg okoliczno�ci.</p><p>��Chyba �e akurat dwaj inni cudzoziemcy b��dz� po massylskich zau�kach w poszukiwaniu Arausia. Kto m�g� ich nas�a�? Komu zale�y na �ledzeniu nas? Z pewno�ci� nie Apollonidesowi. Sp�dzili�my noc pod jego dachem. Gdyby chcia� nas przypilnowa�, m�g� nas po prostu zatrzyma�, a nawet zamkn��. Ju� to, �e �azimy po tych uliczkach, �wiadczy, �e musia� o nas zapomnie�.</p><p>��Je�eli nie pozwoli� nam si� wymkn�� celowo, �eby sprawdzi�, dok�d p�jdziemy.</p><p>��A po c� mia�by to robi�? � Wzruszy�em ramionami.</p><p>��Mo�e wie, za czym w�szymy.</p><p>��Ale�, Dawusie, tego nawet ja sam nie wiem.</p><p>��Oczywi�cie, �e wiesz. Widzieli�my, jak zi�� Apollonidesa morduje niewinn� m�od� kobiet�, a teraz chcesz znale�� na to dowody. Sprawy tocz� si� ju� dostatecznie �le dla pierwszego timouchosa i bez skandalu ze zbrodni�.</p><p>��Zak�adasz, �e Apollonides wie, i� Zeno zabi� Rindel?</p><p>��M�g� przycisn�� zi�cia do muru i zmusi� do wyznania winy.</p><p>��Przyjmujesz te�, �e on wie, i� ja jestem zainteresowany t� spraw�.</p><p>��By�e� naocznym �wiadkiem. Sam mu powiedzia�e�, co� widzia�. A je�li kaza� obserwowa� dom Ofiarowanego, to wie, �e odwiedzi� ci� Arausio. A po co ojciec Rindel mia�by tam przychodzi�, je�li nie z pytaniami o �mier� c�rki?</p><p>��Za��my, �e si� nie mylisz, Dawusie. Dlaczego wi�c Apollonides po prostu mnie nie zamkn��? M�g� nawet uci�� mi g�ow�, by mie� mnie z g�owy?</p><p>��Dlatego, �e chce si� dowiedzie�, dok�d p�jdziesz, z kim b�dziesz rozmawia�. Chce sprawdzi�, kto jeszcze domy�la si� prawdy, aby i z nim si� rozprawi�. � Dawus postuka� si� w czo�o. � Sam wiesz, jak pracuje umys� takiego cz�owieka. Apollonides mo�e jest zaledwie szczupakiem w por�wnaniu z rekinami w rodzaju Cezara i Pompejusza, ale p�ywa w tych samych wodach. Jest w takim samym stopniu politykiem jak oni, a jego my�li biegn� identycznym torem. Wieczne knowania, intrygi, podpalanie i gaszenie po�ar�w, zgadywanie, co nast�pi, co kto wie, a przede wszystkim, jak to wszystko obr�ci� na swoj� korzy��. G�owa mnie boli od samego my�lenia o takich ludziach!</p><p>Zmarszczy�em brwi.</p><p>��Wed�ug ciebie jestem wi�c jak pies, kt�remu si� zdaje, �e poluje na w�asn� r�k�, a w rzeczywisto�ci Apollonides trzyma mnie na d�ugiej smyczy?</p><p>��Co� w tym rodzaju. � Tym razem to Dawus si� zmarszczy�; ten nadmiar metafor wyra�nie go zm�czy�.</p><p>��Widzisz teraz naszych prze�ladowc�w? � spyta�em.</p><p>��Nie � odpowiedzia�, obejrzawszy si� dyskretnie przez rami�.</p><p>��To dobrze, bo chyba znale�li�my �w dom z niebieskimi drzwiami i z boczn� alejk�. Je�li znajdziemy si� za rogiem dostatecznie szybko, mo�e uda si� nam ich zgubi�.</p><empty-line/><p>Informacje Galijki okaza�y si� dok�adne; pos�uguj�c si� jej wskaz�wkami, znale�li�my dom Arausia bez problemu. Najwyra�niej uda�o si� nam te� wy�lizn�� �ledz�cej nas dw�jce m�czyzn. Dawus wypatrywa� ich czujnie do ostatniej chwili, kiedy ja ju� stuka�em do drzwi, ale si� nie pojawili. Otworzy� nam sam Arausio. Meto kiedy� mi powiedzia�, �e w niekt�rych plemionach galijskich obyczaj, wynikaj�cy z odwiecznych zasad go�cinno�ci, nakazuje gospodarzowi wita� go�ci osobi�cie, a nie za po�rednictwem niewolnika. Arausio by� blady i wymizerowany. Od jego wizyty w domu Ofiarowanego up�yn�y zaledwie dwa dni, ale widzia�em wyra�nie, �e od tamtej pory co� si� w nim wypali�o. Trudy obl�enia i osobista tragedia go wyczerpa�y. Pozna� mnie od razu i twarz mu si� rozja�ni�a.</p><p>��Gordianusie! Martwi�em si� o ciebie. Powiadaj�, �e z willi Ofiarowanego zosta� tylko popi�. My�la�em, �e�</p><p>��Jestem w �wietnej formie, cho� mo�na powiedzie�, �e tylko cudem si� wywin��em �mierci.</p><p>��I przybywasz do mnie� z nowinami? O Rindel?</p><p>��Nie. Nie mam na razie �adnych nowin, tylko pytania.</p><p>Blask w jego oczach znowu zgas�.</p><p>��No, to wchod�cie�</p><p>By� to porz�dnie utrzymany dom, czysty i schludny, z wyeksponowanymi kilkoma kosztownymi dekoracjami �wiadcz�cymi o sukcesach gospodarza: w jednym rogu kolekcja srebrnych naczy�, kilka niewielkich greckich rze�b rozstawionych tu i �wdzie na piedesta�ach. Arausio mia� bardziej wyrafinowany gust, ni� si� spodziewa�em. Zaprowadzi� nas do pokoju, w kt�rym jaka� kobieta siedzia�a przy krosnach. Urz�dzenie wykonane by�o w nie znanym mi galijskim stylu. Pierwszy raz widzia�em te� dese� tkanego przez ni� materia�u. Zda�em sobie spraw�, jak niewiele wiem o Galach. Meto sp�dzi� w�r�d nich ca�e lata w s�u�bie Cezara, nauczy� si� ich plemiennych j�zyk�w i obyczaj�w, ale rzadko o tym opowiada�. Dlaczego nie by�em bardziej ciekawy, nie okazywa�em wi�kszego zainteresowania jego podr�ami? Meto zawsze gdzie� si� spieszy�, a i ja bywa�em zaj�ty; nigdy nie mieli�my do�� czasu, by naprawd� porozmawia�. Teraz ju� nigdy tego nie nadrobimy.</p><p>Kobieta przerwa�a prac� przy krosnach i podni�s�szy g�ow�, spojrza�a mi prosto w oczy. Zaniem�wi�em. By�a pi�kna, mia�a przenikliwe b��kitne oczy, jasne w�osy za� nosi�a tak, jak Arausio opisywa� w wypadku Rindel: splecione w warkocze jak sznury ze z�otej prz�dzy. Czy�by zaginiona c�rka wr�ci�a do domu? Ale przecie� Arausio z niepokojem pyta� o wie�ci; jego nastr�j by�by zupe�nie inny, gdyby Rindel si� odnalaz�a. Kobieta musia�a zatem by� jej matk�. Wcze�niej, patrz�c na czerwone policzki i obwis�y w�s Arausia, nie umia�em sobie wyobrazi� urody dziewczyny, kt�ra mog�aby zwabi� m�odzie�ca takiego jak Zeno. Je�eli jednak Rindel by�a podobna do matki� je�li cho� w po�owie dor�wnywa�a jej urod�� to nietrudno zrozumie�, dlaczego si� w niej zakocha�.</p><p>��To moja �ona � przedstawi� j� Arausio. � Te� ma na imi� Rindel. Nazwali�my c�rk� po matce. � U�miechn�� si� smutno. � Cz�sto by�o to powodem pomy�ek, zw�aszcza �e s� tak do siebie podobne, a moja �ona wygl�da na znacznie m�odsz�, ni� jest naprawd�. Czasami, kiedy byli�my mi�dzy obcymi, brano je za siostry, a mnie za ich ojca, chwal�cego si� dwiema pi�knymi c�rkami�</p><p>Kobieta wsta�a i przywita�a nas skinieniem g�owy. Usta mia�a mocno zaci�ni�te, a w jej oczach l�ni�y wezbrane nagle �zy.</p><p>��M�� m�wi, �e mo�ecie nam pom�c.</p><p>��By� mo�e, je�eli pomoc� nazwiemy odkrycie prawdy.</p><p>��Chcemy wiedzie�, co si� sta�o z Rindel. Musimy to wiedzie�.</p><p>��Rozumiem.</p><p>��M�� m�wi, �e mogli�cie j� widzie� w jej ostatnich chwilach.</p><p>��Widzieli�my kobiet� na Skale Ofiarnej. Niewykluczone, �e by�a to Rindel. Jak by�a ubrana, kiedy widzia�a� j� po raz ostatni?</p><p>��Arausio wspomina�, �e o to pytali�cie. My�la�am o tym i przejrza�am jej garderob�. Nie mam absolutnej pewno�ci, ale chyba mia�a na sobie prost� ��t� sukni�, nie jej najlepsz�, ale prawie now�.</p><p>��A p�aszcz? Taki z kapturem?</p><p>��Raczej nie. � Zmarszczy�a brwi.</p><p>��Kobieta, kt�r� widzieli�my, mia�a taki p�aszcz. Ciemny, mo�e zielony�</p><p>��Bardziej niebieski ni� zielony � wtr�ci� Dawus.</p><p>Kobieta kiwn�a g�ow�.</p><p>��Tak, Rindel ma co� podobnego. Ale jestem prawie pewna, �e� Zaczekajcie chwileczk�. � Wysz�a z pokoju i szybko wr�ci�a z przewieszonym przez rami� okryciem. � Jest tutaj. Znalaz�am go w jej rzeczach. Nie mog�a zatem mie� go na sobie, skoro� � Urwa�a, spu�ci�a oczy, ale zaraz zn�w spojrza�a na mnie. � Je�li kobieta, kt�r� widzieli�cie, nosi�a taki p�aszcz, to mo�e wcale nie by�a Rindel!</p><p>Arausio uj�� jej d�o� i u�cisn��, ale kiedy spojrza�a mu w oczy, odwr�ci� wzrok i zacz�� kr�ci� w�s.</p><p>���ono, nie wolno ci rozbudza� w sobie nadziei. Oboje wiemy, co si� sta�o z Rindel. To nie ma sensu�</p><p>��Mo�e to wam co� powie � przerwa�em, pokazuj�c im na otwartej d�oni pier�cie� z kamieniem z nieba.</p><p>Spojrzeli na niego ciekawie, ale si� nie odezwali.</p><p>��Czy nale�a� do waszej c�rki?</p><p>��Nigdy jej czego� takiego nie da�em � stwierdzi� Arausio.</p><p>��Nie wszystkie pier�cionki m�odych kobiet pochodz� od ich ojc�w � zauwa�y�em.</p><p>Zmarszczy� brwi na t� insynuacj�.</p><p>��Nigdy go u niej nie widzia�em.</p><p>��Ani ja � doda�a jego �ona. Kamie� zdawa� si� j� fascynowa�; nie mog�a oderwa� od niego oczu. � Dlaczego nam go pokazujesz? Sk�d si� wzi��?</p><p>��Znaleziono go wczoraj na szczycie Ska�y Ofiarnej.</p><p>Twarz Arausia wykrzywi� nag�y gniew.</p><p>��To on jej go da�! Pod�a �winia! My�la�, �e j� udobrucha� �e si� jej przypodoba i kupi jej milczenie� Za pier�cionek! Musia�a cisn�� mu go pod nogi z obrzydzeniem. I wtedy on�</p><p>Kobieta przycisn�a do ust zwini�t� w pi�� d�o� i zaszlocha�a. Arausio obj�� j� ramieniem i zadr�a�. Twarz mieni�a mu si� na przemian gniewem i rozpacz�.</p><empty-line/><p>Nie spieszy�o mi si� z powrotem do domu Apollonidesa, spacerowali�my wi�c bez celu po mie�cie. Dawus rozgl�da� si� czujnie, ale po �ledz�cych nas ludziach nie by�o ani �ladu.</p><p>��I co o tym my�lisz, Dawusie? Je�li to nie Rindel widzieli�my wtedy na skale, to mo�e nie by� to te� Zeno?</p><p>��O nie, to na pewno by� on. I Rindel.</p><p>��A co z tym p�aszczem?</p><p>��To drobny szczeg�. � Dawus wzruszy� ramionami. � Mo�e mia�a ich kilka, a jej matka si� myli. Albo te� Rindel zabra�a p�aszcz matki, a ona jeszcze tego nie zauwa�y�a.</p><p>��A pier�cie�? Zgadzasz si� z wersj� Arausia? Zeno chcia� jej go da� na pocieszenie, ona go odtr�ci�a, a on wtedy postanowi� j� zabi�.</p><p>��Niekoniecznie. My�l�, �e da� go jej ju� dawno, kiedy zostali kochankami.</p><p>��Ale jej rodzice nigdy go u niej nie widzieli.</p><p>��Bo trzyma�a to w tajemnicy. Pier�cionek by� sekretem zakochanych.</p><p>��Rozumiem. I dlatego ona demonstracyjnie zdj�a go na skale, �eby odwzajemni� mu wzgard�?</p><p>��Mo�liwe. Chyba �e� � Dawus zmarszczy� brwi. � My�l�, �e naprawd� by�o inaczej. To Zeno �ci�gn�� go si�� z jej palca. W�a�nie dlatego j� �ciga�: �eby odzyska� pier�cionek.</p><p>��Jaki mia�by w tym cel?</p><p>��Kto wie, jak taki cz�owiek my�li? Je�li pier�cie� by� symbolem przysi�gi, jak� z�o�y� Rindel, a potem z�ama�, to dop�ki pozostawa� w jej posiadaniu, zawsze przypomina�by mu w�asne k�amstwo i zdrad�. By� mo�e Rindel zagrozi�a, �e poka�e go Cydimasze, aby udowodni�, �e Zeno kocha w�a�nie j�, a nie swoj� kalek� �on�.</p><p>��A zatem odebranie jej pier�cienia nie tylko oznacza�o zerwanie z przesz�o�ci�, ale by�o te� usuni�ciem dowodu rzeczowego?</p><p>Dawus skin�� g�ow�.</p><p>��A kiedy ju� to zrobi�, �atwiej mu by�o zepchn�� j� w przepa�� i odej��, ani si� obejrzawszy.</p><p>��Cz�owiek, kt�rego opisujesz, to absolutny potw�r.</p><p>��Zgadza si�.</p><p>Wyszli�my zza rogu na kolejn� uliczk�. By�em tak pogr��ony w rozmy�laniach, �e nie zdawa�em sobie sprawy, gdzie jeste�my, i nawet ostra wo� spalenizny, jak� nagle poczu�em, nie zwr�ci�a mojej uwagi. W powietrzu unosi� si� te� jeszcze mniej przyjemny od�r popio�u zmoczonego morsk� wod�, a tak�e inny zapach, kt�ry stopniowo rozpozna�em jako pochodz�cy od krwi; nie �wie�ej, ale rozlanej kilka godzin wcze�niej. Znale�li�my si� przed ruinami domu Ofiarowanego.</p><p>Wsz�dzie pe�no by�o po�amanych, zw�glonych belek i pop�kanych dach�wek, kop dymi�cego popio�u i ka�u� czarnej wody. W ruinach spalonych dom�w zazwyczaj widzi si� resztki mebli i dekoracji � chocia�by metalowe kosze paleniskowe czy marmurowe pos�gi, kt�re przetrwa�yby po�ar � ale tu nie by�o ani �ladu niczego podobnego. Zanim willa stan�a w p�omieniach, zosta�a doszcz�tnie ograbiona przez rabusi�w. Zobaczyli�my za to co�, czego nie spotyka si� na og� przy takich katastrofach: w rozmi�k�ym gruncie tkwi�y drewniane, zakrwawione tyki, na kt�rych zatkni�to odci�te ludzkie g�owy. Us�ysza�em, �e Dawus liczy je po cichu.</p><p>��Osiemna�cie � szepn��.</p><p>W�r�d �ci�tych by�o tyle� kobiet, co m�czyzn. Niekt�rzy byli bardzo m�odzi, nieledwie dzieci. Rabusi�w najwyra�niej �cinano na miejscu, pod stopami mieli�my bowiem wielkie ka�u�e krwi. Tam, gdzie rozla�a si� cienk� warstw� na bruku, zakrzep�a ju� i sczernia�a, ale w zag��bieniach, gdzie by�o jej wi�cej, wygl�da�a na wci�� wilgotn�, zachowuj�c ciemnoczerwony kolor. Gdzieniegdzie zmiesza�a si� z wod�, barwi�c j� na purpurowo. W osiemnastu cia�ach mie�ci si� istne jezioro krwi.</p><p>Odwr�ci�em wzrok. Teraz by�em ju� got�w wraca� do domu Apollonidesa. W tej chwili rozleg� si� gwa�towny trzask, jakby uderzenie pioruna. Poczu�em, �e ziemia zadr�a�a mi pod nogami. Przechodnie zamarli w bezruchu, a uliczny gwar nagle umilk�. To nie m�g� by� piorun � niebo by�o b��kitne i bezchmurne.</p><p>��Trz�sienie ziemi? � spyta� szeptem Dawus.</p><p>Pokr�ci�em g�ow�. Odwr�ci�em si� w stron� g��wnej bramy miasta; w niebo wzbija� si� tam bia�y ob�ok, z ka�d� sekund� wy�szy i grubszy.</p><p>��Dym? Co� si� pali?</p><p>��To nie dym, Dawusie. To py�. Wielka chmura py�u. Co� run�o w gruzy.</p><p>��Ale co?</p><p>��Chod�my zobaczy� � odpar�em.</p><p>Nag�y podszept intuicji sprawi�, �e serce zabi�o mi szybciej. Wiedzia�em ju� dok�adnie, co si� sta�o.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XX</p></title><p>Apollonides my�la�, �e b�ysn�� sprytem, ka��c wykopa� t� wewn�trzn� fos� i nape�ni� j� wod�. Spodziewa� si�, �e Treboniusz spr�buje zrobi� tunel pod murem w okolicy bramy, i fosa mia�a by� na to rad�. Mia� racj�, jak obaj wiemy a� za dobrze. Kiedy saperzy si� przebili na wylot, woda zala�a tunel i oddzia� wys�any w celu opanowania bramy uton��.</p><p>Znale�li�my sobie miejsce poza t�umem gapi�w, kt�rzy wype�niali g��wny rynek Massilii. Stali�my zaledwie o kilka krok�w od punktu, w kt�rym wygramolili�my si� na brzeg po tym potopie, zostali�my zel�eni przez starego Kalamitosa i uratowani z obierzy przez Hieronimusa. Wydawa�o mi si� to takie odleg�e w czasie� Dzie� mia� si� ku ko�cowi. S�o�ce zni�a�o si� nad horyzontem, rzucaj�c d�ugie cienie. Niekt�rzy z gapi�w zawodzili �a�o�nie i rwali sobie w�osy. Inni zwiesili g�owy i szlochali albo stali w kamiennym milczeniu, patrz�c z szeroko otwartymi oczami i ustami na t� najnowsz� i najstraszniejsz� z serii katastrof, jakie ostatnio nawiedza�y ich miasto. Kordon �o�nierzy utrzymywa� t�um z dala od gor�czkowo pracuj�cych budowniczych, zapewniaj�c wolny dost�p do muru nadchodz�cym oddzia�kom �ucznik�w i brygadom robotnik�w. Ci za� przybywali tu ca�ymi setkami. Robotnicy odbierali rozkazy od in�ynier�w, �ucznik�w kierowano do najbli�szych bastion�w, gdzie mkn�li schodami w g�r�, by jak najszybciej zaj�� wyznaczone stanowiska na ju� zat�oczonych koronach mur�w.</p><p>Z wielkiej fosy nie pozosta�o nic poza trz�sawiskiem z b�ota i mu�u, w kt�rym brodzili ludzie usi�uj�cy naprawi� uszkodzenie. W powietrzu krzy�owa�y si� rzucane krzykiem rozkazy, robotnicy tworzyli linie, by podawa� w stron� ziej�cego w murze wy�omu po�amane belki i kawa�ki gruzu.</p><p>Wyrwa by�a najw�sza u szczytu i najszersza przy podstawie. Tam, gdzie zarwa�a si� drewniana galeria na koronie, cz�owiek o d�ugich nogach m�g�by przy odrobinie szcz�cia przeskoczy� z jednego ko�ca pomostu na drugi. Tu� poni�ej tego miejsca wyrwa si� gwa�townie rozszerza�a a� do fundament�w. Stos gruzu utworzony przez spadaj�ce wapienne bloki by� du�y, ale jednak za ma�y, by zawiera� wszystko, co spad�o. Nie trzeba by� Witruwiuszem, aby si� domy�li� istoty katastrofy. Z biegiem czasu w zalanym tunelu pod murem wytworzy� si� lej krasowy, kt�ry teraz w jednej chwili si� za�ama� i poci�gn�� za sob� fundament muru. Pozbawiony podparcia spory odcinek �ciany run��, a wi�kszo�� gruzu wpad�a do rozwartej w ziemi czelu�ci, tak �e na wierzchu pozosta�a jedynie g�rka kamiennych blok�w niewiele przewy�szaj�ca przeci�tnego m�czyzn�.</p><p>Wy�om w murach obronnych obl�onego miasta, cho�by najmniejszy, jest r�wnoznaczny z katastrof�. Kiedy raz powstanie, zawsze mo�e zosta� poszerzony. Gdy ju� jest dostatecznie szeroki, nie mo�na go ju� broni�. Je�eli si�y oblegaj�cych s� odpowiednio liczne � a te, kt�rymi dysponuje Treboniusz, wydawa�y mi si� a� nadto wystarczaj�ce � miasto musi w ko�cu skapitulowa�.</p><p>Najwi�ksz� ironi� by�o to, �e wy�om nie powsta� wskutek dzia�a� nieprzyjaciela. Owszem, Treboniusz wykopa� tunel, ale by� on za ma�y, by spowodowa� zniszczenie muru; nie to zreszt� by�o zamierzeniem Rzymian. Mur run�� przez pomys� Apollonidesa, �eby ten tunel zatopi�. Gdyby ju� po zalaniu Massylczycy osuszyli fos� i wype�nili wej�cie do tunelu ziemi� czy gruzem, by� mo�e zapobieg�oby to erozji ska�y wapiennej i powstaniu leja. Ale pierwszy timouchos nie tylko pozostawi� fos� nape�nion�; kaza� na dodatek codziennie dolewa� wody, poniewa� jej poziom stale opada�. Nie�wiadomie przyczyni� si� w ten spos�b do zawalenia si� tego odcinka muru.</p><p>Reakcj� Apollonidesa na katastrof� by�o polecenie jak najszybszego zasypania wy�omu. Podczas gdy in�ynierowie i robotnicy znosili porozrzucany gruz, �ucznicy na murze czuwali nad ich bezpiecze�stwem na wypadek ataku Rzymian. Jak dot�d Treboniusz nie podj�� �adnych dzia�a� zaczepnych, by� mo�e dlatego, �e Apollonides wywiesi� na murze w pobli�u wy�omu bia�� flag� jako znak gotowo�ci do pertraktacji.</p><p>W pewnej chwili Dawus poci�gn�� mnie za r�kaw, wskazuj�c na dwie sylwetki, kt�re wynurzy�y si� spomi�dzy st�oczonych wok� wy�omu �o�nierzy i zmierza�y w naszym kierunku. By� to sam pierwszy timouchos, za kt�rym pod��a� jego zi�� Zeno. Obaj mieli na sobie pe�ne zbroje, do pasa utyt�ani byli w b�ocie, a powy�ej pokryci bia�ym, kredowym py�em. Apollonides zapewne chcia� obejrze� wy�om z wi�kszej odleg�o�ci; podszed� a� do pilnuj�cego porz�dku kordonu, zaledwie o par� metr�w od nas, po czym odwr�ci� si� ku murowi. Zeno nie odst�powa� go na krok, narzekaj�c w g�os:</p><p>��Nigdy nie uda si� nam dostatecznie wype�ni� tej wyrwy. W ka�dym razie nie takim materia�em, kt�ry by wytrzyma� ciosy taranu. Nie damy rady. Je�li Treboniusz zacznie porz�dny szturm�</p><p>��Nie zacznie! � warkn�� Apollonides. � Nic nie zrobi, dop�ki trzymamy bia�� flag�. Do tej pory si� powstrzyma�.</p><p>��A dlaczego mia�by si� spieszy�? Mo�e ruszy� do szturmu jutro, mo�e i pojutrze. Ten wy�om mu nie ucieknie.</p><p>��Zgoda, mamy wy�om, ale na tyle w�ski, aby da�o si� go obroni�. � Apollonides m�wi� przez zaci�ni�te z�by, koncentruj�c wzrok na pracach budowniczych i nie patrz�c na zi�cia. � Nawet gdyby Treboniusz pos�a� do ataku ca�� swoj� armi�, nie uda�oby mu si� przerzuci� za mur do�� ludzi, by opanowali bram�. Nasi �ucznicy wybiliby ich po kolei, a� rzymskie trupy wype�ni�yby ca�y wy�om. A ci, kt�rzy przedarliby si� do �rodka po zwa�ach gruzu, utkn�liby w tym b�ocku jak muchy w miodzie, staj�c si� jeszcze �atwiejszym celem dla naszych strza�.</p><p>��A je�li wyrwa si� poszerzy?</p><p>��Do tego nie dojdzie!</p><p>��A niby dlaczego? Niekt�re z tych wystaj�cych blok�w po obu stronach wygl�daj�, jakby lada moment mia�y spa��.</p><p>��In�ynierowie podepr� je stemplami. Znaj� si� na swojej robocie.</p><p>��Tak samo jak znali si� na niej, nape�niaj�c t� fos�?</p><p>Apollonides w odpowiedzi zgrzytn�� tylko z�bami. Zeno jednak nie dawa� za wygran�.</p><p>��A co b�dzie, kiedy Treboniusz zdecyduje si� u�y� tarana? Sp�kane kraw�dzie wy�omu skrusz� si� jak kreda.</p><p>��Nie u�yje tarana, bo ja mu na to nie pozwol�!</p><p>Zeno za�mia� si� wzgardliwie.</p><p>��A jakim to sposobem zamierzasz mu w tym przeszkodzi�?</p><p>Apollonides zwr�ci� w ko�cu oczy na zi�cia.</p><p>��Przekonasz si�, Zenonie.</p><p>��Co masz na my�li?</p><p>Apollonides si� u�miechn��; uni�s� w g�r� po�liniony palec, a po chwili rzek�:</p><p>��Zrywa si� silny wiatr� i to ze wschodu, dzi�ki ci, Artemido! Wykorzystamy to do w�asnych cel�w.</p><p>��Jak?</p><p>��Wiatr przenosi ogie�. Ogie� trawi drewno. A z czego Rzymianie zrobili swoje sza�ce, machiny, wie�e obl�nicze czy tarany, jak nie z drewna?</p><p>Zeno g�o�no wci�gn�� powietrze.</p><p>��Co ty planujesz?</p><p>��Dlaczego mia�bym ci to zdradzi�, zi�ciu? Gdyby to od ciebie zale�a�o, ju� dawno by�my skapitulowali i otworzyli bramy. Nie wiem, czy nie zaczn� ci� podejrzewa� o szpiegostwo na rzecz Cezara, gdy b�dziesz tak ci�gle doradza� poddanie miasta.</p><p>��Jak �miesz tak o mnie m�wi�! Walczy�em z Rzymianami r�wnie dzielnie jak ka�dy Massylczyk. Na murach, na morzu�</p><p>��I wr�ci�e� wczoraj �ywy, podczas gdy tak wielu to si� nie uda�o.</p><p>Zeno spurpurowia� z gniewu. Pomy�la�em, �e got�w jest uderzy� swego te�cia, ale panowa� nad sob� i trzyma� zaci�ni�te pi�ci przy bokach.</p><p>��Wywiesili�my bia�� flag�, sygna� rozejmu. Treboniusz to respektuje, nie zaatakowa� wy�omu. Dop�ki ta flaga wisi na murze, nie mo�esz pos�a� ludzi, aby spalili rzymskie konstrukcje obl�nicze. Cezar nigdy by nie wybaczy� tak zdradzieckiego posuni�cia.</p><p>Dawus prychn�� cicho i szepn�� mi do ucha:</p><p>��Ma tupet, nie ma co! On m�wi o zdradzie!</p><p>��Jak my�lisz, po co pos�a�em wszystkich �ucznik�w na mury? � m�wi� Apollonides. � �eby chronili ludzi naprawiaj�cych wy�om przed rzymskim atakiem. Ale zapewni� te� oni os�on� naszym �o�nierzom, kiedy rozpoczniemy wypad w celu zniszczenia ich machin i umocnie�.</p><p>��To szale�stwo, te�ciu! Mur run��, obl�enie jest praktycznie zako�czone. Sam Cezar zjawi si� tu lada dzie�.</p><p>Nadstawi�em uszu. To by�a dla mnie nowo��.</p><p>��Nie wiemy tego na pewno � sprzeciwi� si� Apollonides. � To zwyk�a pog�oska.</p><p>��Powiedzia� mi o tym Lucjusz Nazydiusz, kiedy spotka�em si� z nim na jego okr�cie. Dow�dca floty Pompejusza�</p><p>��Floty, kt�ra odp�yn�a, nie ponosz�c najmniejszych strat! Floty tch�rzy, dowodzonej przez arcytch�rza!</p><p>��Niemniej Nazydiusz powiedzia� mi, �e Cezar ju� podobno wyjecha� z Hiszpanii. Us�ysza� t� wie�� od naszych w�asnych �o�nierzy z garnizonu w Taurois, gdzie flota stan�a na noc na kotwicach. Cezar rozbi� hiszpa�skie legiony Pompejusza, a niedobitk�w wcieli� do swej armii. Kieruje si� ca�� pr�dko�ci� do Massilii na czele ogromnych si�. Mo�e tu przyby� nawet jutro! Nie oprzemy si� mu, te�ciu. To koniec.</p><p>��Zamknij si�! Chcesz, �eby ta ho�ota ci� us�ysza�a i zacz�a szerzy� te szalone plotki?</p><p>Apollonides rozejrza� si� woko�o i nagle mnie spostrzeg�. Przez chwil� patrzy� oboj�tnie, jakby mnie nie pozna�, ale w nast�pnej sekundzie wrzasn�� do najbli�ej stoj�cych �o�nierzy, wskazuj�c nas palcem:</p><p>��Przyprowadzi� mi tu tych dw�ch!</p><p>Zanim zd��yli�my cokolwiek zrobi�, zostali�my brutalnie pochwyceni, wci�gni�ci za kordon i postawieni przed pierwszym timouchosem.</p><p>��Gordianus! Co ty tutaj robisz? Pods�uchujesz? Jednak jeste� szpiegiem! Razem z moim zdradzieckim zi�ciem, nie mam w�tpliwo�ci.</p><p>Zeno a� zadygota� z w�ciek�o�ci.</p><p>��Mo�e pods�uchuj�, ale nie jestem szpiegiem, pierwszy timouchosie � odpar�em, poprawiaj�c przekrzywion� tunik�.</p><p>��Powinienem kaza� was obu �ci�� na miejscu, jak tych rabusi�w w willi Ofiarowanego. Tak jest! A potem wystrzeli� wasze g�owy z katapulty do Treboniusza!</p><p>��Nie b�d� g�upcem, te�ciu! � Zeno nie przebiera� w s�owach. � Ten cz�owiek jest rzymskim obywatelem i znajomym samego Cezara, a �askawo�� Cezara jest teraz nasz� jedyn� nadziej�. Nawet je�li on jest szpiegiem, by�by� g�upi, gdyby� teraz go zabi� i jeszcze pyszni� si� jego �mierci�. Obrazi�by� tylko Cezara.</p><p>��Do Hadesu z Cezarem! Patrz, nadci�ga oddzia� wypadowy.</p><p>Na rynek wmaszerowa�a jednostka w sile mniej wi�cej kohorty, bez wysi�ku roztr�caj�c t�um na boki. �o�nierze mieli na sobie rynsztunek bojowy, w r�kach miecze i piki, ale te� pochodnie i wi�zki nasmo�owanego drewna. P�omienie pochodni wi�y si� i strzela�y na wci�� rosn�cym wietrze. Zeno pokr�ci� g�ow�.</p><p>��Te�ciu, nie r�b tego � prosi�. � Nie teraz, kiedy na murze �opocze bia�a flaga. Zanim Treboniusz przy�le jakiego� oficera do prowadzenia pertraktacji�</p><p>��Nie mamy o czym pertraktowa�! � krzykn�� Apollonides.</p><p>Odsun�� si� od nas, �eby przem�wi� do �o�nierzy z oddzia�u wypadowego, kt�rzy wype�nili teraz ca�y rynek r�wnymi szeregami. G�os mia� d�wi�czny, a postaw� przykuwa� uwag� wszystkich zebranych, kiedy przechadza� si� tam i z powrotem przed frontem oddzia�u w b��kitnej pelerynie �opocz�cej na wietrze. Patrz�c na niego, zrozumia�em, dlaczego w�a�nie on wybi� si� na najwa�niejszego spo�r�d wa�nych w tym mie�cie.</p><p>��Dzielni obywatele Massilii! Przez d�ugie miesi�ce znosili�my upokorzenia i trudy obl�enia naszego dumnego miasta przez rzymskiego parweniusza, przest�pc� i renegata. We w�asnym kraju uda�o mu si� to, czego nie m�g� dokona� Hannibal: zdoby� Rzym i zmusi� senat do udania si� na wygnanie. Na tym jednak nie poprzesta� w swych wyst�pkach. O�mieli� si� zast�pi� t� prastar� instytucj� wybranymi przez siebie uzurpatorami, aby ten nowy, fa�szywy senat m�g� podtrzymywa� liche pozory demokracji, debatuj�c nad jego dzia�aniami i og�aszaj�c, �e s� zgodne z prawem. Dop�ki on jest g�r�, dop�ty wszelka wolno�� w Rzymie b�dzie martwa! A gdyby m�g�, odebra�by j� i nam, Massylczykom! Ale to mu si� nie uda. Przeciwko niemu stan�� prawowity senat Rzymu i wszystkie wschodnie prowincje, na d�u�sz� met� nie mo�e wi�c liczy� na wygran�. Nam los wyznaczy� nieszcz�sn� rol� jego pierwszych ofiar, przeszkody na drodze jego szalonej ambicji. �o�nierze, widzicie przed sob� wy�om w murze� W murze, kt�ry nigdy jeszcze nie by� naruszony, kt�ry chroni� Massili� od setek lat. Niekt�rzy widz� w tym katastrof�. Ja uwa�am, �e to dla nas szansa! Teraz bowiem mamy wreszcie mo�liwo�� zadania ciosu. Wy�om nie jest wej�ciem dla wroga, ale wyj�ciem dla nas! Rzucimy si� na nich i zaskoczymy ich zupe�nie. Zniszczymy i spalimy ich konstrukcje saperskie, zamienimy ich tarany w popi�, ich sza�ce w morze ognia, ich wie�e w gigantyczne pochodnie, ostrzegaj�ce ich przyw�dc�-renegata: �Trzymaj si� z dala od Massilii!� �ucznicy na murach b�d� was os�ania�. Ale to nie b�dzie wasza jedyna os�ona. Prawdziw� tarcz� b�dzie wam s�uszno�� naszej sprawy. To, co dzi� zrobicie, b�dzie za Massili�, za waszych przodk�w, kt�rzy za�o�yli to dumne miasto przed ponad pi�ciuset laty, za tych, kt�rzy, pokolenie za pokoleniem, utrzymywali je wolnym, silnym i niezawis�ym na przek�r Galom, Kartaginie i samemu Rzymowi. Za Artemid� <emphasis>xoanon, </emphasis>kt�ra zst�pi�a z niebios i przeby�a morze wraz z naszymi praojcami, a potem czuwa�a nad wszystkim, co si� tutaj dzia�o. Artemida patrzy teraz na was, �o�nierze! Jej �uk jest napi�ty w waszej obronie, jej brat Ares b�dzie was strzeg� w boju. Tych, kt�rzy polegn�, podejmie z ziemi w swe kochaj�ce ramiona. Tych, kt�rzy pozostan� �ywi i z podniesionym czo�em, bogini okryje niezmiern� chwa��. A teraz id�cie! Id�cie i nie wracajcie, dop�ki ostatnia szczapa drewna za tymi murami nie zostanie poch�oni�ta przez p�omienie!</p><p>�o�nierze odpowiedzieli jak jeden m�� gromkim triumfalnym okrzykiem. Nawet w pos�pnym dot�d t�umie gapi�w serca wezbra�y otuch�. Jeden tylko Zeno zwiesi� g�ow� na piersi, zrezygnowany. In�ynierowie i robotnicy odsun�li si� od wy�omu. Na grz�skim gruncie u�o�ono deski, aby u�atwi� oddzia�owi przej�cie. Jeden po drugim �o�nierze znikali za murem, wznosz�c bojowe okrzyki i wymachuj�c pochodniami.</p><p>Zapada�a noc, ale nad Massili� niebo ja�nia�o, zamiast ciemnie�. P�on�ce drewniane konstrukcje Rzymian rzuca�y na nie jaskraw� �un�. Stoj�cy g�sto na koronie muru �ucznicy strzelali bez przerwy, jak w transie zak�adaj�c kolejne strza�y, napinaj�c ci�ciwy i zwalniaj�c je p�ynn� sekwencj� dobrze wytrenowanych ruch�w. Wyra�nie s�yszalny �wist setek strza� miesza� si� z dobiegaj�cym z przedpola bitewnym ha�asem, punktowanym co jaki� czas og�uszaj�cym trzaskiem wal�cych si� pomost�w czy wie� obl�niczych. Apollonides sam wspi�� si� na mur, �eby �ledzi� tok potyczki. Przechadza� si� tam i z powrotem, od czasu do czasu kiwa� g�ow� z aprobat�, wskazywa� co� w dole albo wydawa� polecenia podw�adnym.</p><p>Zeno zosta� na dole. On r�wnie� przechadza� si� nerwowo, z r�kami splecionymi na plecach, spogl�daj�c na przemian w stron� wy�omu, w g�r�, ku galerii muru, i na k��bi�cy si� niespokojnie t�um na rynku. Obydwaj zdawali si� nie pami�ta� o mnie i o Dawusie, pozwolono nam bowiem pozosta� wewn�trz kordonu. Wreszcie Apollonides wr�ci� na d� i ruszy� w naszym kierunku, dumnie wyprostowany. Tymczasem zd��y� ju� wzej�� ksi�yc, a niebo nad morzem rozb�ys�o s�abymi jeszcze ognikami gwiazd. Przeciwna strona horyzontu wci�� ja�nia�a pomara�czow� �un�; najwyra�niej wypad Massylczyk�w zako�czy� si� wielkim sukcesem. Kt� m�g�by powiedzie�, co zajdzie w ci�gu najbli�szych godzin? Pierwszy timouchos wydawa� si� zdolny do wszystkiego, tak�e do skr�cenia o g�ow� dw�ch nieszcz�snych Rzymian, mimo �mia�ego wstawiennictwa Zenona. Dlaczego on to zrobi�? Czy naprawd� jest szpiegiem Cezara, jak to drwi�co sugerowa� jego te��, czy te� zwyk�ym pragmatykiem, pogodzonym ju� z nieuchronno�ci� zwyci�stwa rzymskiego wodza? Rozmawia�em z Zenonem zaledwie raz � poprzedniego wieczoru � i w�wczas nie mia� poj�cia, kim jestem� albo udawa�, �e nie ma. W obliczu takiej niepewno�ci uzna�em, �e druga szansa konfrontacji z nim mo�e mi si� ju� nie trafi�. Wyci�gn��em pier�cionek i post�pi�em ku niemu. Zeno w tej chwili si� odwr�ci� i spostrzeg�, co trzymam w d�oni. Przez chwil� by� zdezorientowany, a potem zadr�a�, zupe�nie jak wczoraj. Zobaczy� nadchodz�cego te�cia.</p><p>��Schowaj to! � warkn��.</p><p>��Wi�c jednak znasz ten pier�cie�?</p><p>��Na Artemid�, schowaj go, zanim zobaczy go Apollonides!</p><p>��A c� by to mia�o za znaczenie? � spyta�em� i w tej samej chwili, patrz�c w szeroko otwarte oczy Zenona, zrozumia�em, jak mi si� zdawa�o, wszystko.</p><p>By�o ju� jednak za p�no. Apollonides ju� zobaczy�, �e pokaza�em Zenonowi co�, co wzbudzi�o jego �yw� reakcj�. Znalaz�szy si� bli�ej, spojrza� na pier�cie�, potem na zi�cia. Jego mina wyra�a�a najpierw lekkie zdziwienie, potem zdumienie, a wreszcie zupe�ny brak zrozumienia.</p><p>��Co to ma znaczy�, Gordianusie? � spyta�. � Sk�d masz pier�cionek mojej c�rki?</p><p>Porywisty wiatr od morza przenika� przez moj� cienk� tunik�. Poczu�em zimny dreszcz. Teraz wszystko jasne, pomy�la�em. Tak mi si� w ka�dym razie zdawa�o.</p><empty-line/><p>Rozdzia� XXI</p><p>��Pytam raz jeszcze, Poszukiwaczu. Sk�d masz pier�cie� mojej c�rki?</p><p>��Twojej c�rki?</p><p>��Przecie� m�wi� wyra�nie! Zeno da� go jej w dniu �lubu. Od tej pory nigdy go nie zdejmowa�a.</p><p>Nie odezwa�em si�. Apollonides zwr�ci� si� wi�c do Zenona, kt�ry unika� jego wzroku.</p><p>��Wyt�umacz mi to, Zenonie. To ty mu go da�e�? Dlaczego? Jako zap�at� dla szpiega czy �ap�wk�? Przecie� Cydimacha nigdy by nie pozwoli�a�</p><p>��Tw�j zi�� mi go nie da�, pierwszy timouchosie. Znalaz�em go.</p><p>��Znalaz�e�? Jak to znalaz�e�?</p><p>W g�osie Apollonidesa rozbrzmia�a nuta histerii. Pomy�la�em, �e i on, dzi�ki jakiemu� przyp�ywowi intuicji, zaczyna� pojmowa� prawd�. Podczas naszego pierwszego spotkania na tarasie Ofiarowanego, kiedy opowiedzia�em mu o incydencie na Skale Ofiarnej, nie wzi�� moich s��w powa�nie i oskar�y� mnie o k�amstwo. Kobieta, kt�ra spad�a ze ska�y, nic go nie obchodzi�a. Sk�d m�g� w�wczas wiedzie�, jaka jest prawda?</p><p>��Pierwszy timouchosie, chyba mog� to wyja�ni� � powiedzia�em. � Ale nie tutaj. W twoim domu i� w obecno�ci pewnych os�b.</p><p>Spodziewa�em si� wybuchu gniewu, ale Apollonides zupe�nie spu�ci� z tonu.</p><p>��Pewnych os�b? Jakich? � zapyta�.</p><p>Jego twarz sta�a si� niemal kredowobia�a. W migotliwej po�wiacie od szalej�cych za murem p�omieni wygl�da� jak martwa lalka z wosku. Szcz�ka mu opad�a, a brwi unios�y si�. Przypomina� mi teraz g�owy zatkni�te na tykach w�r�d ruin domu Hieronimusa.</p><empty-line/><p>Id�c do willi Apollonidesa, nie potrzebowali�my pochodni. Niebo wci�� ja�nia�o odblaskiem po�ar�w, zalewaj�c otwarte place Massilii czerwonawym �wiat�em i pogr��aj�c w nieprzeniknionym cieniu w�skie alejki i zau�ki. Kilku �o�nierzy zosta�o wcze�niej wys�anych z zadaniem sprowadzenia ludzi, kt�rych wymieni�em. Apollonides wyda� jeszcze rozkaz otoczenia nas szczelnym kordonem i potem ju� nie powiedzia� ani s�owa. Zeno r�wnie� szed� w milczeniu, a i ja, mimo �e Dawus parokrotnie pr�bowa� szeptem o co� mnie spyta�, odmawia�em mu przecz�cym ruchem g�owy i nie odzywa�em si�. Kluczyli�my tak ponuro massylskimi uliczkami, a� wreszcie stan�li�my przed domem pierwszego timouchosa. Wewn�trz zastali�my ju� �w pierwszy oddzia�ek, trzymaj�cy stra� przed drzwiami do pokoju Cydimachy i Zenona. Nieopodal stali Arausio i jego �ona Rindel, wystraszeni i niepewni.</p><p>��Pierwszy timouchosie! � odezwa� si� dr��cym g�osem Gal na nasz widok. � O co tu chodzi? Twoi �o�nierze wyci�gn�li nas z domu i przyprowadzili tutaj bez s�owa wyja�nienia. Czy jeste�my aresztowani? Widz�, �e jest z tob� Poszukiwacz. Czy�by oskar�y� mnie o znies�awienie ciebie i twojego zi�cia? To nieprawda, pierwszy timouchosie! Nie dawaj pos�uchu k�amliwej rzymskiej gadaninie! Miej lito�� cho� nad moj� �on��</p><p>��Milcz, kupcze! � przerwa� mu Apollonides i zwr�ci� si� do Zenona, nie patrz�c na niego. � Zi�ciu, otw�rz te drzwi.</p><p>��Sam je otw�rz � odpar� t�po Zeno.</p><p>��Nie zrobi� tego! To jest pok�j, w kt�rym dorasta�a moja c�rka. Odk�d po raz pierwszy ujrza�a swe odbicie w zwierciadle, prosi�a, abym nigdy nie wchodzi� nie zapowiedziany. Nie chcia�a, abym kiedykolwiek widzia� j� bez ubrania i bez woalu, nie chcia�a pokazywa� si� nawet swoim niewolnicom, a ja skrupulatnie szanowa�em jej prywatno��. Kiedy si� z ni� o�eni�e�, zacz�a dzieli� ten pok�j z tob�� i tylko z tob�. Od czas�w jej dzieci�stwa tylko ze dwa razy tam wszed�em, a absolutnie nigdy nie zrobi�em tego wbrew jej woli. Nawet nie dotkn��em tych drzwi. Nie zrobi� tego i dzisiaj. Ty je otworzysz.</p><p>Zeno sta� nieruchomo, wpatrzony w drzwi. Zerkn�� ukradkiem na Arausia i jego �on�, zagryz� warg�, po czym gorzko si� za�mia�. Oczy mu b�yszcza�y jak w gor�czce. Pokr�ci� g�ow� i wbi� we mnie wzgardliwe spojrzenie, w kt�rym by�a te� jednak lito��.</p><p>��Pami�taj, Poszukiwaczu, to przez ciebie. To ty, nikt inny, do tego doprowadzi�e�!</p><p>Powiedziawszy to, pchn�� drzwi do swego ma��e�skiego pokoju. Jeden po drugim weszli�my do �rodka: najpierw Zeno, potem Apollonides, ja z Dawusem i na ko�cu rodzice nieszcz�snej Rindel. Ich miny wyra�a�y kompletn� dezorientacj�. Po c�, na Artemid�, zostali wezwani do sypialni cz�owieka, kt�ry zdradzi� ich c�rk�, i potwora, dla kt�rego to uczyni�?</p><p>Tak, jak si� spodziewa�em, pok�j by� urz�dzony z przepychem. Wszystkie �ciany by�y obwieszone wspania�ymi tkaninami, nawet z lamp zwisa�y bogate ozdoby. Feeria barw, deseni i faktur wr�cz bi�a w oczy. Mo�na by pomy�le�, �e tak jak jego mieszkanka, ca�e pomieszczenie skryte by�o pod niezliczonymi warstwami woali.</p><p>W przeciwleg�ym rogu sta�a dobrze nam znana posta�, omotana w nieprzeniknion� tkanin�. Odwr�ci�a si� zaskoczona, kiedy weszli�my. Nic dziwnego, pomy�la�em, �e Zeno nie chcia�, aby zobaczy�a pier�cie� Cydimachy, kiedy zaatakowa�em go w ma�ym ogrodzie. Przez d�u�sz� chwil� nikt si� nie odzywa� ani nie porusza�.</p><p>��Pierwszy timouchosie � powiedzia�em cicho. � Czy chcesz�</p><p>��Nie! Ty to zrobisz, Poszukiwaczu. Odkryj j�.</p><p>Jego g�os by� ochryp�y i ledwie s�yszalny. Poczu�em nag�y przyp�yw wsp�czucia dla tego nieszcz�nika. Domy�li� si� prawdy jak i ja. Wie, co musia�o zaj�� owego dnia na Skale Ofiarnej. Kt�ry jednak ojciec mo�e przyj��, �e jego dziecko nie �yje, nie maj�c niezbitych na to dowod�w, cho�by i bolesnych? Tak by�o i ze mn�; nie umia�em do ko�ca pogodzi� si� z my�l� o �mierci Metona. Kiedy nie ma dowodu, zawsze istnieje jaka� iskierka nadziei. Apollonides m�g� si� jej trzyma� jeszcze przez chwil�. Kiedy woal zostanie �ci�gni�ty, nie b�dzie ju� nawet cienia w�tpliwo�ci. Widzia�em, jak zbiera si� w sobie na ten moment. Na twarzy mia� wypisane kra�cowe nieszcz�cie.</p><p>Powoli przeszed�em przez pok�j. Zgarbiona posta� w woalu zako�ysa�a si� w prz�d i w ty�, jakby spr�aj�c si� do ucieczki, ale ucieczka by�a niemo�liwa. Zbli�a�em si� nieub�aganie, a� us�ysza�em jej ci�ki oddech. Unios�em r�k�</p><p>Posta� zareagowa�a szybkim ruchem; schwyci�a mnie za nadgarstek, aby nie dopu�ci� do ods�oni�cia woalu. Patrzy�em zaskoczony na �ciskaj�c� mnie d�o�. Co� tu si� nie zgadza�o. To nie by�a� nie mog�a by� d�o� kobiety, kt�r� spodziewa�em si� znale�� pod okryciem. Powinna by� delikatna, g�adka, o jasnej sk�rze bez skazy, pi�kniejsza jeszcze od matki, kt�ra sta�a dr��ca u boku swego m�a. Ta r�ka by�a �niada, muskularna i pokryta czarnym ow�osieniem. Przecie� to nie mo�e by� Rindel, c�rka Arausia, kochanka Zenona! Serce wali�o mi jak szalone. Com ja uczyni�? Sk�d wzi��em ten wniosek, tak daleki od prawdy, i poci�gn��em za sob� tych wszystkich ludzi?</p><p>��Odkryj j�! � zawo�a� Apollonides p�aczliwie, nie mog�c znie�� napi�cia.</p><p>Nie mia�em wyboru. Przygotowa�em si� na szok, na wstyd i wstr�t, jakie musi wzbudzi� ods�oni�ta Cydimacha. W tej jednak chwili Zeno musia� tak�e dostrzec trzymaj�c� mnie d�o�. Wyda� z siebie dziwny, podobny do szczekni�cia �miech, nabrzmia�y rozpacz�, po czym krzykn��:</p><p>��Kochana! To ju� nic nie da. Poka� si� nam!</p><p>Co on chcia� przez to powiedzie�? Wyczu�em jakim� sz�stym zmys�em, �e Zeno nie zwraca si� do postaci w woalu, ale do kogo� innego. Po chwili jeden z kilim�w na �cianie zafalowa� i wysz�a zza niego smuk�a dziewczyna, wstrz�sana szlochem. Przebieg�a przez pok�j i wpad�a w ramiona zdumionych Arausia i Rindel starszej. Krzykn�li co� oboje rado�nie i zacz�li tuli� do siebie i ca�owa� odzyskan� c�rk�. Dziewczyna by�a jeszcze pi�kniejsza, ni� oczekiwa�em.</p><p>Apollonides, r�wnie zdezorientowany jak ja, patrzy� to na m�od� Rindel, to na posta� w woalu, po czym rozkaza� ponownie:</p><p>��Odkryj j�, Gordianusie!</p><p>Chcia�em si�gn�� do brzegu woalu, ale trzymaj�ca mnie r�ka by�a silna. Nie spodziewa�em si� tego i nie dawa�em sobie z ni� rady. Nagle �w kto� mnie pu�ci� i cofn�� si�, prostuj�c jednocze�nie plecy, jakby zrzuci� garb. Muskularna r�ka z�apa�a za woal i odrzuci�a go jednym szarpni�ciem.</p><p>Patrzy�em w oczy, kt�rych ju� nigdy nie mia�em ujrze�. Twarz stoj�cego przede mn� m�czyzny zafalowa�a i rozmy�a si� we �zach, jakie cisn�y mi si� pod powieki. Zamruga�em kilkakrotnie, przetar�em oczy i patrzy�em dalej.</p><p>��Meto! � szepn��em. Dalej nie mog�em m�wi�.</p><empty-line/><p>Na pi�trze willi, w skrzydle zwr�conym frontem do g��wnej bramy miejskiej, by�o pi�� s�siaduj�cych ze sob� niewielkich pokoik�w, do kt�rych wchodzi�o si� z tego samego korytarza. W jednym z nich siedzia�em sam na sam z Apollonidesem. W pokoju panowa� p�mrok, rozpraszany jedynie wpadaj�cym przez pojedyncze okno blaskiem przygasaj�cego ju� po�aru. Wida� st�d by�o odleg�y, czarny masyw muru obronnego, odcinaj�cy si� wyra�n� kresk� na tle czerwonawych p�omieni. W wielu miejscach ogie� ju� zgas�, dokonawszy dzie�a zniszczenia. Na murze czernia�y drobne sylwetki niestrudzenie czuwaj�cych �ucznik�w. Wyra�nie te� rysowa� si� wy�om, jak migotliwa, czerwona plama na czarnym pasie �ciany.</p><p>Apollonides siedzia� wpatrzony w ten widok za oknem. Z jego twarzy nie mog�em w tym s�abym �wietle nic odczyta�. Po d�ugim milczeniu przem�wi�:</p><p>��Sp�dzi�e� pod dachem Hieronimusa do�� czasu, aby zd��y� ci ze szczeg�ami opowiedzie� histori� swojej rodziny.</p><p>Po wstrz�sie, jaki obaj prze�yli�my, nie spodziewa�em si�, �e od takich s��w zacznie si� nasza rozmowa. Skin��em w odpowiedzi g�ow�, m�wi�c:</p><p>��Tak, s�ysza�em j�. Ale jego ojciec straci� fortun�</p><p>��Nie straci�. Odebrano mu j�. Nie dos�ownie, ale jednak odebrano, za pomoc� r�nych chytrych sztuczek. Jego konkurenci sprzymierzyli si�, �eby go zrujnowa�, i dopi�li swego. Hieronimus nigdy si� nie dowiedzia� dok�adnie, jak do tego dosz�o i kto za tym sta�. By� wtedy za m�ody, �eby to zrozumie�. Ja zreszt� te�.</p><p>��Co ty pr�bujesz mi powiedzie�, pierwszy timouchosie?</p><p>��Nie ponaglaj mnie, Poszukiwaczu! Pozw�l, �e sam wszystko opowiem tak, jak chc�.</p><p>Westchn��em. Po stwierdzeniu, �e pod woalem Cydimachy kry� si� Meto, Apollonides przej�� inicjatyw�. Jego �o�nierze wyprowadzili wszystkich z sypialni i odstawili do owych pi�ciu pokoik�w na pi�trze. Rozmieszczono nas � mnie, Zenona, Metona i Dawusa � pojedynczo niczym wi�ni�w w celach; por�wnanie tym trafniejsze, �e pod ka�dymi drzwiami stan�� wartownik. Tylko Rindel i jej rodzic�w umieszczono razem w jednym pomieszczeniu.</p><p>��To m�j ojciec wszystkim sterowa�. On zniszczy� ojca Hieronimusa i przej�� jego maj�tek. Wszystko, co nast�pi�o potem� samob�jstwo jego rodzic�w, n�dza sieroty� by�o efektem dzia�a� mojego ojca. Nigdy tego nie �a�owa�, a kiedy doros�em na tyle, by studiowa� rodzinne ksi�gi, i w ko�cu wykry�em prawd�, powiedzia� mi, �e i ja nie powinienem czu� si� winny. Interes to interes, m�wi�. Sukces �wiadczy o �asce bog�w, pora�ka jest oznak� ich nie�aski. To, �e zamys� powi�d� mu si� tak wspaniale, oznacza�o dla niego, �e ani on, ani ja nie mamy powodu do skruchy. M�j ojciec do�y� s�dziwego wieku i zmar� we w�asnym �o�u z czystym sumieniem. Kiedy jednak urodzi�a si� Cydimacha� � Apollonides westchn��. � W chwili, gdy j� po raz pierwszy zobaczy�em, moj� pierwsz� my�l� by�o: oto kara bog�w za to, co zrobi� m�j ojciec. Z jakiej innej przyczyny to niewinne dzieci� mia�oby przyj�� na �wiat tak okropnie zdeformowane? Powinienem wtedy pozby� si� jej, zanimby zd��y�a wzi�� kolejny oddech. Ka�dy ojciec zrobi�by to po prostu z mi�osierdzia. Ale ja mia�em w�asne, samolubne powody, �eby pozwoli� jej �y�. W nast�pnych latach cz�sto chorowa�a, ale prze�y�a. Ros�a� i z ka�dym rokiem stawa�a si� coraz szkaradniejsza. By�a dla mnie nieustaj�cym przypomnieniem o grzechu mego ojca. Nie mog�em jednak jej nienawidzi�. Filozofowie m�wi� nam, �e kocha� pi�kno i nie cierpie� brzydoty jest czym� naturalnym i w�a�ciwym. Mimo to, wbrew w�asnym oczekiwaniom pokocha�em j�. Znienawidzi�em za to Hieronimusa. Pozwoli�em sobie obci��y� go win� za wszystko: nie tylko za w�asne nieszcz�cie, lecz i za kalectwo mojej c�rki. Potrafisz to zrozumie�, Poszukiwaczu?</p><p>Nie odezwa�em si�, skin��em tylko g�ow�.</p><p>��Kiedy kap�ani Artemidy za��dali od Wielkiej Rady wyznaczenia Ofiarowanego, to ja sprawi�em, �e wyb�r pad� na Hieronimusa. S�dzi�em, �e poczynam sobie bardzo sprytnie, pozbywaj�c si� znienawidzonego wroga, nie kalaj�c jego krwi� w�asnych r�k, a przy tym w spos�b, kt�ry nie tylko nie obrazi bog�w, ale wr�cz b�dzie im mi�y! Wydawa�o mi si� s�uszne, �eby Hieronimus poszed� w �lady swego ojca, zmuszony rzuci� si� w przepa�� i znikn�� raz na zawsze z moich przepe�nionych poczuciem winy sn�w. Tymczasem to Cydimacha spad�a ze Ska�y Ofiarnej! Czy� bogowie mogliby dobitniej wyrazi� sw� wol�, ni� karz�c mnie jej �mierci� poniesion� w tym samym miejscu, gdzie sko�czy� �ycie ojciec Hieronimusa? M�j zawsze powtarza�, �e bogowie nas kochaj�. Oni jednak przez ca�y ten czas nami gardzili!</p><p>Jakie� to wszystko dziwne, pomy�la�em, ale i jak typowe dla bog�w z ich szczeg�lnym poczuciem humoru. Przyby�em do Massilii w poszukiwaniu utraconego syna, kt�rego wcale nie utraci�em, Apollonides za� straci� c�rk� i wcale o tym nie wiedzia�; na domiar z�ego obaj przekonali�my si� o tym w tej samej chwili i w tym samym miejscu.</p><p>��Kiedy na tarasie u Ofiarowanego powiedzia�e� mi, Poszukiwaczu, �e widzia�e� m�czyzn� i kobiet� na Skale Ofiarnej i �e kobieta z niej spad�a� jak�e by�em wynios�y, nieczu�y, nie�wiadomy� �e chodzi o moj� Cydimach�! � Urwa�, d�awiony szlochem. Min�a chwila, zanim m�g� m�wi� dalej. � Hieronimus powiedzia�, �e skoczy�a. Tw�j zi�� twierdzi, �e zosta�a zepchni�ta. Jak wi�c by�o, Poszukiwaczu?</p><p>��Nie wiem.</p><p>��Ale Zeno wie.</p><p>Poruszy�em si� niespokojnie i spyta�em:</p><p>��Zamierzasz wyda� go na tortury?</p><p>��Po co? Mam przecie� ciebie. Ty odkryjesz mi prawd�.</p><p>��Ja, pierwszy timouchosie?</p><p>��Chyba nie bez powodu nazywaj� ci� Poszukiwaczem? Domicjusz wszystko mi o tobie powiedzia�. Podobno masz nad lud�mi jak�� dziwn� moc, kt�ra ka�e im m�wi� ci prawd�. To dar, jaki dosta�e� od bog�w.</p><p>��Dar czy kl�twa?</p><p>��Nie obchodzi mnie to, chc� tylko, aby� wydoby� od Zenona, co naprawd� zasz�o na Skale Ofiarnej. Zr�b to dla mnie� a wtedy pozwol� ci rozmawia� z synem.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXII</p></title><p>W pokoiku, w kt�rym trzymano Zenona, te� by�o tylko jedno okno wychodz�ce na miejskie mury przy g��wnej bramie. By�o ono jednak zakratowane. Apollonides z pewno�ci� wzi�� to pod uwag�, wyznaczaj�c mu w�a�nie to pomieszczenie.</p><p>Je�eli istotnie posiadam jaki� szczeg�lny talent do wyci�gania od innych ludzi ich tajemnic, tym razem nie musia�em za bardzo z niego korzysta�. A mo�e jest tak, jak twierdzi� Apollonides: to nie ja potrafi� obna�a� ludzkie sekrety, lecz bogowie ka�� innym wyjawia� je w�a�nie mnie. Nie wiem, jak jest naprawd�; do�� �e Zeno nie mia� opor�w przed m�wieniem. Zacz�� nieco zaskakuj�co.</p><p>��Powinienem od razu kaza� ci� zabi� � rzek� wpatrzony w widok za oknem. � Wiedzia�em, �e by�e� �wiadkiem� zaj�cia na Skale Ofiarnej. Ty, tw�j zi�� i Ofiarowany. S�ysza�em, jak m�wi� o tym �o�nierze. Opowiadali, �e zostali wys�ani, aby przepytywa� ludzi w pobli�u ska�y w zwi�zku z waszymi relacjami. P�niej tego samego wieczoru spotka�em Apollonidesa. Napomkn�� mi o tym mimochodem. Spojrza� mi prosto w oczy i powiedzia� o jakim� bzdurnym meldunku Ofiarowanego, kt�ry rzekomo widzia� na Skale Ofiarnej oficera w b��kitnej pelerynie i kobiet�. My�la�em, �e serce wyskoczy mi przez gard�o. Ale on wcale mnie nie sprawdza�. Nie mia� o niczym poj�cia. Przy tylu sprawach na g�owie nawet nie podejrzewa�, �e co� mog�o si� wydarzy�.</p><p>��Ja my�la�em, �e to Rindel by�a z tob� na skale, tak bowiem s�dzi� Arausio. Ale to by�a Cydimacha.</p><p>��Tak.</p><p>��Ofiarowany uwa�a, �e ona skoczy�a w przepa��.</p><p>��Doprawdy?</p><p>��M�j zi�� ma na ten temat inne zdanie.</p><p>Przez d�ug� chwil� Zeno nie odpowiada�. Patrzy� przez okno i sta� tak nieruchomo, �e zdawa� si� nie oddycha�.</p><p>��Nie powinienem by� zakocha� si� w Rindel � powiedzia� wreszcie. � Nigdy tego nie chcia�em. Oczywi�cie po��da�em jej, ale to nie to samo. Nie mo�na jej nie po��da�. Ka�dy m�czyzna czu�by to samo. Widzia�e� j� dzisiaj.</p><p>��Zaledwie przez chwilk�.</p><p>��Ale do�� d�ug�, by zauwa�y�, jak jest pi�kna.</p><p>��Bardzo pi�kna.</p><p>��Nadzwyczajnie pi�kna � poprawi� mnie.</p><p>��Tak.</p><p>��Ale Rindel jest Galijk�, a jej ojciec nikim.</p><p>��On sam twierdzi, �e jest bogatszy od twojego te�cia.</p><p>Zeno zmarszczy� nos z niesmakiem.</p><p>��Arausio mo�e sobie mie� pieni�dze, ale nigdy nie zostanie timouchosem. Nie ten gatunek. Gdybym o�eni� si� z Rindel, nie by�bym nikim wi�cej, jak tylko zi�ciem bogatego Gala.</p><p>��I to by�oby takie straszne?</p><p>��Jeste� cudzoziemcem. � Parskn�� wzgardliwie. � Nie mo�esz tego zrozumie�.</p><p>��Pewnie masz racj�. Ale chyba potrafi� zrozumie�, �e zakocha�e� si� w Rindel wbrew sobie.</p><p>��Ju� si� prawie� pogodzi�em z tym o�enkiem. Ale potem� trafi�a si� inna okazja.</p><p>��Cydimacha?</p><p>��Pierwszy timouchos zaprosi� mnie na kolacj� w tej przekl�tej willi. Takie zaproszenie to wielki zaszczyt; tak przynajmniej my�la�em, dop�ki moi koledzy nie zacz�li si� ze mn� droczy�. Ty g�upcze, m�wili, nie rozumiesz, �e on zastawia sieci na zi�cia? Nie jeste� pierwszym potencjalnym kandydatem, kt�rego zaprasza. Wszystkich poprzednich� po�ar� ten potw�r! Uwa�aj, �eby nie wczepi�a w ciebie swoich szpon�w i k��w. Albo i gorzej: �eby nie zawlok�a ci� do ��ka! Mieli ze mnie sporo uciechy. Zacz��em si� ba� tej kolacji. Oczywi�cie okaza�o si�, �e posadzono mnie obok Cydimachy. Ma si� rozumie�, ukryta by�a pod tym swoim woalem. Z pocz�tku by�em nerwowy. Cydimacha z rzadka si� odzywa�a, ale kiedy to robi�a, przekonywa�em si�, �e jest nawet dowcipna. Po jakim� czasie pomy�la�em sobie: nie jest tak �le� Rozlu�ni�em si�, wi�cej jad�em i pi�em. Rozejrza�em si� po ogrodzie, zobaczy�em, jak oni �yj�. Zacz��em my�le�: czemu by nie?</p><p>��Bynajmniej nie jeste� pierwszym m�odzie�cem, kt�ry si� o�eni� dla kariery � wtr�ci�em cicho.</p><p>��Wcale nie by�o tak, �e brzydzi�em si� Cydimach�! Z czasem zacz��em j� lubi�. Nawet bardzo lubi�.</p><p>��A jej brzydota? Jej kalectwo?</p><p>��Poradzili�my sobie z tym. � Zeno u�miechn�� si� smutno. � Znasz wizerunek Artemidy <emphasis>xoanon. </emphasis>Ka�dy massylski ch�opiec jest nauczony go czci�, cho� jest taki dziwaczny. Powiedzia�em Cydimasze, �e jest moj� w�asn� Artemid� <emphasis>xoanon. </emphasis>Sprawi�o jej to ogromn� przyjemno��.</p><p>��A co z Rindel?</p><p>Westchn��.</p><p>��Gdy tylko zar�czy�em si� z Cydimacha, �lubowa�em sobie ju� nigdy nie spotka� si� z Rindel. Gdybym pr�bowa� jej si� wyt�umaczy�, nie wysz�oby z tego nic dobrego. Lepiej by�o z ni� od razu zerwa�, pozwoli�, aby my�la�a o mnie jak najgorzej, i w ko�cu zapomnia�a. Dotrzyma�bym tego przyrzeczenia, ale Rindel mi na to nie pozwoli�a. Dop�ki pozostawa�em w domu Apollonidesa, by�em od niej bezpieczny. Ale kiedy zacz�o si� obl�enie, moje obowi�zki zmusza�y mnie do kr�cenia si� po ca�ym mie�cie. Rindel mnie tropi�a jak �owca zwierzyn�.</p><p>��Artemida ze swym �ukiem� � mrukn��em.</p><p>��Czasami zostawa�em gdzie� sam. I wtedy nagle zjawia�a si� przede mn�, szepcz�c, kusz�c, ci�gn�c w jakie� zakamarki, m�wi�c, �e nie mo�e mnie zapomnie�, �e wci�� mnie pragnie, chocia� jestem m�em innej.</p><p>Kiwn��em g�ow�.</p><p>��Arausio m�wi� mi, �e Rindel znika�a z domu na d�ugie godziny. My�la�, �e chodzi na d�ugie bezmy�lne spacery, staraj�c si� leczy� ran� w sercu. Obawia� si�, �e dziewczyna straci zmys�y.</p><p>��A ona polowa�a na mnie. I po jakim� czasie� nasze spotkania przesta�y by� przypadkowe. Znale�li�my sobie miejsce, gdzie mogli�my si� widywa�. Gniazdko mi�o�ci. Zapomnia�em, jaka ona jest pi�kna. Powiedzia�e�: Artemida? Co tam Artemida! Ona jest jak wcielona Afrodyta! Kocha� si� z ni�� Jak mam ci to wyt�umaczy�, �eby� cho� troch� zacz�� rozumie�?</p><p>Westchn��em. Jak wszyscy m�odzi ludzie, Zeno uwa�a�, �e ekstaza jest jego w�asnym wynalazkiem.</p><p>��Po raz ostatni si� spotkali�my� w taki spos�b� w dniu, kiedy Rzymianie podtoczyli pod mur sw�j taran. Przez ca�e to zamieszanie sp�ni�em si�, ale ona na mnie czeka�a. By�o jak nigdy przedtem. Podekscytowanie na murach, poczucie grozy, jaka nad nami zawis�a, nieustanne dudnienie tarana� Nie umiem tego opisa�. Zupe�nie, jakby�my oboje mieli nowe cia�a, nowe zmys�y. By�a niewypowiedzianie pi�kna. Chcia�em tak le�e� w jej ramionach do ko�ca �wiata. I wtedy�</p><p>��Znalaz�a was Cydimacha.</p><p>��Tak. Podejrzewa�a mnie. �ledzi�a mnie i zasta�a nas�</p><p>��I co dalej?</p><p>��Histeria. Dla mnie zobaczy� je obie, w tym samym pokoju, jedn� przy drugiej� nag� Rindel i Cydimach� szczelnie okryt�, ale przecie� wiedzia�em, co kryje ten woal� Wydawa�o si� niemo�liwe, �e te dwa tak odmienne stworzenia s� z takiego samego cia�a. Moja �ona musia�a dostrzec moj� min�. Wyda�a z siebie krzyk, kt�ry zmrozi� mi krew w �y�ach. Wybieg�a z pokoju.</p><p>��My�la�em, �e jest kulawa.</p><p>��Nigdy nie s�dzi�em, �e potrafi tak szybko biec! Zw�aszcza �e� � Chcia� co� powiedzie�, ale si� powstrzyma�. � Narzuci�em ubranie i zbroj� Nie mog�em si� inaczej pokaza� na ulicy� Ruszy�em za ni�. My�la�em, �e ucieknie tutaj, do ojca, ale wtem zobaczy�em j� w oddali, jak biegnie w stron� morza. Rzuci�em si� w pogo�. Dogoni�em j� u st�p Ska�y Ofiarnej. Co sta�o si� potem, sam widzia�e�.</p><p>��A wi�c by�o tak, jak twierdzi� Hieronimus� � Powoli skin��em g�ow�. � Cydimacha chcia�a rzuci� si� ze ska�y, a ty �ciga�e� j�, �eby do tego nie dopu�ci�. � Czeka�em, �eby co� odpowiedzia�, on jednak milcza�, nie odrywaj�c oczu od okna. � A potem Rindel zaj�a miejsce twojej �ony. Maskarada. Szale�stwo�</p><p>��Ale si� uda�o! W ca�ym zamieszaniu tego dnia bez trudu przemyci�em j� do willi. Kiedy ju� znale�li�my si� bezpiecznie w pokoju Cydimachy, przebra�em j� w jej rzeczy, zakry�em woalem, pokaza�em, jak ma si� zgarbi�, jak porusza�. Kaza�em jej m�wi� ochryple i w og�le jak najrzadziej si� odzywa�.</p><p>��A Apollonides?</p><p>��Od rozpocz�cia obl�enia nie mia� czasu dla Cydimachy. Dla niego sprawa by�a prosta: dziewczyna ma m�a, on ju� za ni� nie odpowiada, za to ma na g�owie prowadzenie wojny. Wczoraj przy kolacji Rindel znalaz�a si� po raz pierwszy blisko niego. Siedzia�a cicho tu� przy mnie i Apollonides niczego nie podejrzewa�.</p><p>��Nie pomy�leli�cie o jej rodzicach?</p><p>��Rindel chcia�a pos�a� im wiadomo��, �e �yje i ma si� dobrze, ale uzna�em, �e to zbyt niebezpieczne.</p><p>��Pozwolili�cie zatem, �eby uznali j� za zmar��.</p><p>Gdyby tylko Arausio zna� prawd�, nigdy by do mnie nie przyszed�, a ja nie zajmowa�bym si� t� spraw�, nigdy bym nie us�ysza� o Rindel i nie pokaza�bym Zenonowi znalezionego na skale pier�cienia. Ich tajemnica sprowadzi�a na nich kl�sk�.</p><p>��Nie mogli�cie przecie� wiecznie udawa�. Chyba zdawa�e� sobie z tego spraw�?</p><p>��W obl�onym mie�cie cz�owiek szybko si� uczy �y� z dnia na dzie�. Zreszt� czas dzia�a� na nasz� korzy��. Gdyby Cezar zdoby� Massili�, wszystko uleg�oby zmianie. Kto wie, jak potoczy�yby si� nasze losy? Jedno jest pewne: Apollonides nie by�by ju� pierwszym timouchosem. By� mo�e nawet zosta�by zabity. Massilia ju� na zawsze straci�aby niepodleg�o��. W tym ca�a nadzieja, �e Cezar rozwi�za�by Wielk� Rad� i odda�by rz�dy jakiemu� rzymskiemu wodzowi. Potrzebowa�by jednak kogo�, kto zna miasto i tutejsze stosunki, by�by wobec niego lojalny i m�g�by prowadzi� administracj�, t�umi� op�r�</p><p>��Jednym s�owem, massylskiego s�u�alca. I w tej roli widzia�by� siebie?</p><p>Tak jak Zeno o�eni� si� dla kariery, got�w by� nazywa� Cezara swym panem.</p><p>��Czemu nie? Od pocz�tku argumentowa�em za otwarciem przed nim bram miasta. Nie powinni�my mu si� opiera�.</p><p>Skin��em g�ow� w zamy�leniu.</p><p>��A m�j syn Meto? Jak i kiedy go pozna�e�?</p><p>��Och, ju� wtedy, kiedy tylko przyby� do Massilii. � Zeno si� u�miechn��. � Tu� przed obl�eniem. Przedstawia� si� jako dezerter z bliskiego kr�gu Cezara. Od pocz�tku musia� wyczu�, �e jestem sympatykiem jego by�ego wodza. Nie czyni�em z tego tajemnicy. G�o�no protestowa�em, kiedy Rada g�osowa�a za opowiedzeniem si� po stronie Pompejusza. W�a�ciwie to nawet gardzi�em Metonem. Mia�em go za jeszcze g�upszego ni� m�j te��. Oto m�ody Rzymianin, kt�ry wyr�s� z niczego na towarzysza samego Cezara i z jakiego� powodu odrzuci� wszystko, wybieraj�c s�u�b� takim typom jak Milo i Domicjusz, czy nawet Pompejusz. C� za g�upiec! Oczywi�cie to on �mia� si� ostatni. Meto od pocz�tku by� agentem Cezara.</p><p>��I zwr�ci� si� do ciebie, �eby ci� zwerbowa� do jego s�u�by?</p><p>��Jeszcze nie wtedy. Nie mia�em poj�cia, kim jest naprawd�, dop�ki Milo go nie zdemaskowa� jako szpiega. Ludzie Domicjusza �cigali go a� do muru, on za� skoczy� w morze i rzekomo uton��. Wi�cej o nim nie my�la�em. Obl�enie trwa�o dalej, a� tu nast�pnego dnia po ataku taranem� w dzie� po �mierci Cydimachy� Meto zn�w si� zjawi� w mie�cie. A raczej nie Meto, ale obszarpany wieszczek, za kt�rego si� czasami przebiera�. Odszuka� mnie i zaryzykowa�, ods�aniaj�c si� przede mn�. Chcia�, �ebym pom�g� mu przenikn�� do tego domu. W zamian obieca� �ask� Cezara. I tak by�em ju� w �miertelnym niebezpiecze�stwie, skoro Cydimacha nie �y�a i Rindel si� pod ni� podszywa�a. Pomoc udzielona rzymskiemu szpiegowi narazi�aby mnie jeszcze bardziej, ale zarazem zdawa�o mi si�, �e to sami bogowie zsy�aj� mi Metona. Na d�u�sz� met� mog�em liczy� tylko na zdobycie przychylno�ci Cezara i oto otwiera�a si� przede mn� na to szansa. Kiedy ju� zdecydowa�em si� zaufa� Metonowi, opowiedzia�em mu wszystko, nawet o Cydimasze i o tym, jak Rindel zaj�a jej miejsce. Meto sam czasami po mistrzowsku wchodzi� w t� rol�. Uzna�, �e skoro Rindel to potrafi, to dlaczego nie on? W przebraniu m�g� swobodnie porusza� si� po ca�ym domostwie, a nawet wychodzi� do miasta, pod warunkiem �e mog�em mu, czyli Cydimasze, towarzyszy�. Tw�j syn jest urodzonym aktorem, Gordianusie. Gra� moj� �on� nawet bardziej przekonuj�co ni� Rindel, kt�ra zawsze przesadnie akcentowa�a jej utykanie. Meto by� doskona�y, ale te� wykorzystywa� to maksymalnie. Je�eli c�rka pierwszego timouchosa mia�a kaprys przesiadywa� pod drzwiami pokoju, gdzie akurat odbywa�a si� narada wojenna, kt� �mia�by jej tego zabroni�? Wr�cz przeciwnie; dzielni �o�nierze przemykali obok niej niczym myszy przed kotem. Nikt nie chcia� mie� do czynienia z zawoalowanym potworem!</p><p>��Ale� to szalone ryzyko! � wtr�ci�em, kr�c�c z zadziwienia g�ow�.</p><p>��Tak, ale zarazem genialne posuni�cie. Nigdy nie spotka�em odwa�niejszego cz�owieka ni� tw�j syn.</p><p>��Meto zrobi� z ciebie szpiega, Zenonie.</p><p>��Szpiega? By� mo�e. Ale nie zdrajc�! Przekonasz si�, �e w ostatecznym rachunku to ja zawsze chcia�em jak najlepiej dla Massilii, a nie Apollonides.</p><p>��Stan��e� po stronie Cezara, ale jednak wyp�yn��e� w morze walczy� z jego flot�.</p><p>��Nie mia�em wyboru. Musia�em dowodzi� tym okr�tem. Nie jestem tch�rzem i nigdy nie zdradzi�em mych towarzyszy. Tamtego dnia walczy�em tak d�ugo i za�arcie jak ka�dy inny Massylczyk.</p><p>��Czy�by? Nawet wiedz�c, �e je�li nie wr�cisz, twoja ukochana Rindel zostanie sama w domu Apollonidesa?</p><p>��Rindel nie by�a tam sama. Meto przyrzek� mi opiekowa� si� ni�. Gdybym wtedy zgin��, on by odprowadzi� j� potajemnie i bezpiecznie do rodzic�w, Apollonides za� nigdy by si� nie dowiedzia�, jak� gra�a rol�.</p><p>��Rozumiem. A sam Meto musia�by ju� zawsze gra� rol� zrozpaczonej wdowy, z pewno�ci� oniemia�ej z nieszcz�cia. Ile� tu k�amstw! � Przetar�em zm�czone oczy. � Meto zdemaskowa� si� przed tob�, okaza� ci zaufanie� a mnie? Mnie si� nawet nie pokaza�, nie da� cho�by jakiego� znaku, �e �yje. Pod Massili�, w �wi�tyni Artemidy <emphasis>xoanon, </emphasis>to jego spotka�em przebranego za wr�bit� Rabidusa, prawda? Oszuka� mnie.</p><p>Zeno wzruszy� ramionami.</p><p>��Je�li Meto uwa�a�, �e ujawnienie si� tobie stanowi zbyt du�e ryzyko, to wed�ug mnie powiniene� zaufa� jego ocenie sytuacji. Uda�o mu si� przetrwa� tyle czasu pomimo tak wielu niebezpiecze�stw, wi�c my�l�, �e wie, co robi.</p><p>��Oby tak by�o. � Pokr�ci�em g�ow� i wsta�em, zbieraj�c si� do odej�cia.</p><p>��Nie zapomnia�e� o czym�, Gordianusie?</p><p>��Chyba nie.</p><p>��Wcale mnie nie zapyta�e�, co zasz�o na Skale Ofiarnej.</p><p>��My�l�, �e ju� mi na to odpowiedzia�e�. �ciga�e� Cydimach� a� na szczyt. Przypuszczam, �e �ci�gn�a z palca pier�cionek� kt�ry da�e� jej w dniu �lubu� i cisn�a ci pod nogi. Taki gest odrzucenia ciebie przed odrzuceniem w�asnego �ycia. Mam racj�?</p><p>��Tak. Prawie.</p><p>��Jak to prawie?</p><p>��Cydimacha rzeczywi�cie zdj�a pier�cie� i rzuci�a go na ziemi�. Powinienem o tym pami�ta� i podnie�� go p�niej, ale wszystko zdarzy�o si� tak nagle� A potem rzuci�a si� ku kraw�dzi ska�y.</p><p>��Ale wywi�za�a si� mi�dzy wami jaka� walka, prawda? Wszyscy to widzieli�my.</p><p>��Tak. Jej szata i woal by�y tak lu�ne, �e trudno mi by�o j� dobrze uchwyci�. Pr�bowa�em jednak ca�y czas. Raz ju� mi si� uda�o j� z�apa� za skraj sukni�</p><p>��Ale ci si� wy�lizn�a z d�oni.</p><p>��Niezupe�nie. � G�os Zenona raptownie zmieni� ton, sta� si� ni�szy i powolniejszy. Wygl�da�o to tak, jak gdyby jaka� trzecia osoba wesz�a do naszego pokoju i przemawia�a jego ustami. � Cydimacha chcia�a umrze�. Jestem tego pewien. C� innego mog�a planowa�, wspinaj�c si� na t� przekl�t� ska��? Ona chcia�a umrze�, a ja j� uratowa�. Widzisz, ona by�a� by�y ju� pierwsze oznaki� nikt inny jeszcze o tym nie wiedzia�. Nie powiedzieli�my nawet jej ojcu.</p><p>��O czym ty m�wisz?</p><p>��Cydimacha nosi�a w �onie moje dziecko.</p><p>Omal si� nie zach�ysn��em, s�ysz�c t� rewelacj�. Nic dziwnego, �e stara� si� j� powstrzyma�! Mia�a urodzi� dziecko; jego przepustk� do szereg�w najwy�szych urz�dnik�w.</p><p>��Robi�em, co mog�em, �eby j� ratowa�, a ona walczy�a ze mn�, dop�ki jej wreszcie porz�dnie nie przytrzyma�em. Woal opad� i nagle zobaczy�em jej oczy. Zmieni�a zdanie. Chcia�a umrze�, a potem, w ostatniej chwili, zmieni�a zdanie�</p><p>��Ale by�o za p�no. Znalaz�a si� za daleko za kraw�dzi�.</p><p>��Nie! Nic nie rozumiesz. Jej woal opad�, ujrza�em jej oczy� i twarz. T� wstr�tn� twarz! Ona zmieni�a zdanie, ale ja te�. Teraz chcia�a �y�, a ja w tym samym momencie�</p><p>��Zdecydowa�e� si�</p><p>��Tak.</p><p>��Pchn��e� j�.</p><p>Jego g�os zdawa� si� dobiega� z g��bokiej studni.</p><p>��Tak. Popchn��em j�.</p><p>Westchn��em. Hieronimus mia� zatem racj� w pewnym stopniu. Dawus te�. Odkry�em wszystko, czego chcia� si� dowiedzie� Apollonides. W nagrod� b�d� m�g� si� zobaczy� z Metonem.</p><p>Zeno milcza� przez chwil�, a kiedy si� odezwa�, m�wi� ju� normalnym g�osem. Zako�czy� nasz� rozmow� tak samo, jak j� zacz��.</p><p>��Powinienem kaza� ci� zabi�. By�e� niebezpiecznym �wiadkiem. Meto jednak wcze�niej wyjawi� mi, kim jeste�: jego ojcem, kt�ry przyby� do Massilii, aby go szuka�. To komplikowa�o sprawy. Zawdzi�czasz mu �ycie, Gordianusie. Pozdr�w go ode mnie.</p><p>Obdarzy� mnie ironicznym u�miechem i odwr�ci� si� zn�w do okna.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXIII</p></title><p>Okno pokoju Metona tak�e wychodzi�o na uszkodzony mur obronny� i te� mia�o krat�. Kim trzeba by�, pomy�la�em, �eby budowa� dom z celami wi�ziennymi na pi�trze? Chyba w�a�nie Apollonidesem. Cz�owiekiem, kt�ry dorobi� si� godno�ci najwa�niejszego obywatela w niezale�nym mie�cie. Za oknem �una ju� przyblad�a, rozniecone przez Massylczyk�w po�ary dogasa�y, ale widziana pod tym k�tem wyrwa w murze by�a wci�� roz�wietlona, a jej poszarpane brzegi wydawa�y si� otoczone ognistym nimbem. Sam mur oraz sylwetki �ucznik�w by�y na tym tle zupe�nie czarne.</p><p>Kiedy w pokoju Cydimachy Meto zrzuci� z siebie woal, nie zakrzykn��em z rado�ci, nie pochwyci�em go w obj�cia. Dlaczego? Pewnie ta chwila by�a dla mnie zbyt wielkim wstrz�sem, pomy�la�em. Ale przecie� rodzice Rindel, r�wnie zaskoczeni i zaszokowani, natychmiast zacz�li tuli� c�rk� i roni� �zy szcz�cia. M�wi�em sobie, �e pow�ci�gn��em swoje uczucia, bo okoliczno�ci by�y tak dziwaczne, a obecno�� innych wp�yn�a na mnie parali�uj�co. Teraz jednak by�em z Metonem sam na sam. Dlaczego wi�c nie rzucam mu si� w obj�cia?</p><p>Dlaczego zreszt� to on nie chwyta mnie w ramiona i nie p�acze z rado�ci? Ach, w ko�cu nie ba� si� o mnie tak, jak ja o niego, rozumowa�em. Wiedzia�, gdzie si� obracam, od chwili kiedy przyby�em do �wi�tyni Artemidy pod miastem. Nie my�la�, �e mnie straci�, nie musia� si� obawia�, �e grozi mi wielkie niebezpiecze�stwo. Ale czy tak nie by�o? �mier� kr��y�a blisko mnie i na zdrowy rozum powinienem ju� nie �y�. Mog�em uton�� w zalanym tunelu. Kap�ani mogli mnie straci� za zbezczeszczenie Ska�y Ofiarnej. W ka�dej chwili Apollonides m�g� kaza� mnie zabi�. �ycie moje i Dawusa by�o w jakim� stopniu zagro�one od samego pocz�tku, od chwili kiedy wyruszyli�my z Rzymu. Co Meto mia� na ten temat do powiedzenia? Czy tak si� uodporni� na niebezpiecze�stwo, �e nie obchodzi�o go, co prze�ywa� jego ojciec?</p><p>Na m�j widok u�miechn�� si� szeroko, podszed� do mnie i po�o�y� mi d�onie na ramionach; nie obj�� mnie jednak. Zamiast tego cofn�� si� i si�gn�� po k��b tkaniny le��cy na pod�odze. Podni�s� go, szczerz�c z�by w zawadiackim u�miechu, jak robi� to w dzieci�stwie, kiedy mia� si� czym pochwali�. Zauwa�y�em, �e ubrany jest tylko w lekk� tunik�. To, co trzyma� w r�ku, by�o jego kostiumem, przebraniem, kt�re zmienia�o go w Cydimach�.</p><p>��Popatrz tylko, tato. Pomys�owe, co? Sam to uszy�em. Zadziwiaj�ce, co mo�na zrobi�, kiedy trzeba polega� tylko na w�asnej przemy�lno�ci. � Uni�s� kostium w g�r�, pokazuj�c, �e wszystkie te zwoje materia�u s� zszyte w jedn� ca�o��. � Zak�adam to przez g�ow� i w jednej chwili wszystko jest na swoim miejscu, nawet garb na plecach. �adnego upinania, wi�zania, bez obawy, �e woal mo�e si� zsun��. Raz jestem Cydimach�, a w nast�pnej minucie� � Szybkim ruchem wywr�ci� str�j na drug� stron� i strz�sn�� w powietrzu. � I oto masz Rabidusa, wr�bit�, kt�ry pojawia si� i znika, kiedy chce.</p><p>��Rzeczywi�cie, pomys�owe � powiedzia�em i zakaszla�em. W gardle mia�em zupe�nie sucho.</p><p>��Napij si� wina, tato. Nalej� ci, to dobry trunek. Falern, jak s�dz�.</p><p>��Dziwi� si�, �e Apollonides w og�le da� ci co� do picia, a c� dopiero dobre wino.</p><p>��Apollonides mo�e jest g�upcem, ale nawet on zacz�� rozumie�, �e zdobycie Massilii przez Cezara jest tylko kwesti� czasu, mo�e nawet godzin. Lepiej b�dzie dla niego, je�li przeka�e mu mnie ca�ego i zdrowego.</p><p>��Polegasz zatem na jego zmy�le politycznym? Apollonides jest jednak tak�e ojcem, kt�ry w�a�nie prze�y� okropny szok</p><p>��Tak jak i ty, tato! Za Cezara!</p><p>Meto stukn�� kubkiem w m�j kubek i u�miechn�� si� weso�o. Najwyra�niej nie dociera�a do niego okrutna r�nica mi�dzy uczuciami, jakie targa�y mn� i pierwszym timouchosem. Nigdy jeszcze nie widzia�em go w takim nastroju; by� niezwykle podniecony i upojony. To dlatego, �e nadchodzi Cezar, pomy�la�em. Ukochany mentor mojego syna nied�ugo tu si� zjawi i b�dzie wielce zadowolony z poczyna� swego pupila.</p><p>Dopi�em wino, rad z ciep�a, jakim mnie nape�ni�o. Meto kr��y� po pokoju, nie mog�c wytrzyma� na miejscu.</p><p>��Musisz mie� z tysi�c pyta�, tato. Niech pomy�l� Od czego tu zacz��?</p><p>��Nie jestem Cezarem, Metonie. Nie musisz sk�ada� mi raportu.</p><p>U�miechn�� si�, jakbym powiedzia� lichy dowcip, po czym m�wi� dalej, nie zwracaj�c uwagi na moje s�owa.</p><p>��No, dobrze. Jak si� dosta�em do Massilii i jak si� z niej wydosta�em? Wp�aw, ma si� rozumie�. Wyros�em nad morzem. Zawsze by�em dobrym p�ywakiem. Przep�yn�� przez tutejszy port, a nawet st�d do wysp to drobnostka.</p><p>��Ale pr�dy�</p><p>Skwitowa� to wzruszeniem ramion.</p><p>��Samotny cz�owiek, zw�aszcza w bezksi�ycow� noc, �atwo mo�e si� prze�lizn�� przez stra�e. Szybko si� zorientowa�em, kt�re odcinki portu s� najs�abiej strze�one, Massylczycy za� nie dbali o odpowiednie zabarykadowanie bram prowadz�cych na nabrze�a. Przenikanie do miasta i z powrotem nie by�o dla mnie �adnym wielkim wyzwaniem.</p><p>��Ale kiedy ludzie Domicjusza zap�dzili ci� na mur i zmusili, by� skoczy� w morze� Domicjusz by� przekonany, �e zgin��e�.</p><p>��Tak, upadek m�g� mnie zabi� gdybym nie wiedzia�, jak skaka�, albo gdybym uderzy� o ska��. Ale ja ucieka�em w stron� tego akurat miejsca, zawczasu bowiem zrobi�em zwiad i wiedzia�em, �e tam jest najbezpieczniej. By�o oczywiste, �e kt�rego� dnia mog� by� zmuszony do b�yskawicznej ucieczki, zaplanowa�em wi�c to z g�ry.</p><p>��Zranili ci� w��czni�.</p><p>��Zwyk�e dra�ni�cie.</p><p>��Strzelali do ciebie z �uk�w.</p><p>��I pud�owali. Nie ma mi�dzy nimi ani jednego porz�dnego �ucznika!</p><p>��Widzieli, jak bezw�adnie sp�ywasz z pr�dem.</p><p>��Nie ja, tylko moja tunika. Kiedy uderzy�em o wod�, wyd�a si� powietrzem. Zwi�za�em j�, �eby utrzyma�a si� na powierzchni troch� d�u�ej, a oni z daleka wzi�li to za cia�o. Ludzie widz� to, co chc� zobaczy�, a m�dry szpieg to wykorzystuje. Cezar mnie tego nauczy�. Ja w tym czasie p�yn��em pod wod� wzd�u� �ciany w stron� portu. Kiedy si� wreszcie wynurzy�em, oni ju� nie mieli poj�cia, gdzie mnie szuka�. S�o�ce �wieci�o im w oczy i nie patrzyli we w�a�ciwym kierunku. Nabra�em powietrza i zn�w zanurkowa�em. Przep�yn��em tak ca�� zatok� i dotar�em do przeciwleg�ego brzegu.</p><p>Wpatruj�c si� w osad na dnie kubka, spyta�em:</p><p>��Kto przys�a� mi t� anonimow� wiadomo�� o twojej �mierci? Domicjusz?</p><p>��Nie. Jestem prawie pewien, �e musia� to zrobi� Milo. S�dzi�em, �e uda mi si� przeci�gn�� go na stron� Cezara, ale si� mocno przeliczy�em. Milonowi brak wyobra�ni, by ujrze� przysz�o��. Umie tylko my�le� o tym, by wr�ci� do �ask Pompejusza. Dlatego omal przez niego nie zgin��em. Wykombinowa� sobie, �e b�dzie mia� u Wielkiego plus, demaskuj�c gro�nego szpiega. Milo jednak chcia� mnie uj�� �ywego i nigdy nie przyj�� do wiadomo�ci mojej �mierci z r�k ludzi Domicjusza. Podejrzewa�� i s�usznie� �e mam si� dobrze i jestem w Massilii. Chcia� mnie zn�w nakry�, a jaki spos�b by�by lepszy od zwabienia tu mego ojca? Wiedzia�, �e pr�dzej czy p�niej spr�buj� si� z tob� skontaktowa�. To jego ludzie �ledzili was za ka�dym razem, kiedy wychodzili�cie z willi Ofiarowanego. Nie wy ich jednak interesowali�cie; mieli nadziej�, �e mnie z�api�. Raz niemal im si� to uda�o. To by�o wtedy, gdy wyszli�cie od Gajusza Werresa i zatrzymali�cie si� na uliczce z nielegalnym ryneczkiem.</p><p>��Tak, widzieli�my ci� tam w twoim przebraniu wieszczka. Ale potem znikn��e�.</p><p>��Musia�em! Ludzie Milona wyro�li jak spod ziemi. Ma�o brakowa�o, a wpad�bym im w �apy.</p><p>Skin��em powoli g�ow�.</p><p>��W dniu bitwy morskiej te� si� pojawi�e�. Sta�e� u podn�a Ska�y Ofiarnej.</p><p>��Tak. Nie mog�em uwierzy�, �e mia�e� czelno�� tam si� wdrapa�! Obserwowa�em ci� ca�e godziny, w ka�dej chwili spodziewaj�c si�, �e �ci�gn� ci� stamt�d kap�ani Artemidy. Kiedy w ko�cu zacz�li�cie schodzi�, moj� pierwsz� my�l� by�o dopa�� was przed innymi i gdzie� was ukry� ale zn�w musia�em sam ucieka�. �o�nierze przybyli zabra� was do domu Apollonidesa. I dobrze si� sta�o! To by�o najbezpieczniejsze schronienie. T�um na ulicy rozszarpa�by was na strz�py razem z Ofiarowanym.</p><p>Nie by�em usatysfakcjonowany.</p><p>��Metonie, z pewno�ci� mog�e� jako� si� ze mn� skontaktowa�. Kiedy us�ysza�em od Domicjusza o twojej �mierci, prze�y�em� bardzo trudne chwile. Ca�ymi dniami nie rusza�em si� z domu Hieronimusa. Skoro nie mog�e� do mnie przyj�� sam, trzeba by�o chocia� przys�a� wiadomo��, jaki� zwyk�y znak �ycia! To, co czu�em�</p><p>��Wybacz, tato, ale to by�o po prostu zbyt niebezpieczne. Poza tym� szczerze m�wi�c, by�em zbyt zaj�ty. Nie masz poj�cia jak! � Zn�w si� u�miechn��, dumny z siebie. � Tego dnia, kiedy znale�li�cie si� z Dawusem w �wi�tyni Artemidy <emphasis>xoanon� </emphasis>je�li chcesz wiedzie�, zwyk�em tam zostawia� meldunki dla Treboniusza� Us�ysza�em dwa g�osy i ku memu zdumieniu pozna�em, �e to wy. Co, na Hades, robi tu m�j ojciec, pomy�la�em. No, najwyra�niej przyjecha�e� mnie szuka�. Mog�e� mi jednak tylko tym zaszkodzi�. Stara�em si� wi�c ci� odstraszy� i sk�oni� do powrotu do Rzymu.</p><p>��Nie zdejmuj�c przebrania? � Pozwoli�em sobie w ko�cu na okazanie odrobiny gniewu.</p><p>��Przecie� nie mog�em si� ujawni� przy tych dw�ch �o�nierzach! Rozpaplaliby to na ca�y ob�z, a kto wie, ilu szpieg�w maj� tam Massylczycy? O mojej misji wiedzia� tylko jeden Treboniusz. Zachowanie absolutnej tajemnicy by�o niezb�dne.</p><p>��Mog�e� jednak jako� da� mi zna�, Metonie!</p><p>��Nie, tato. � Westchn��. � My�la�em tylko o tym, �eby ci� odes�a� do Rzymu, gdzie by�by� bezpieczny. Od��czywszy si� od was po drodze do obozu, pojecha�em na skr�ty prosto do Treboniusza. Obieca� mi, �e naka�e ci odjazd. Nawet gdyby ci si� uda�o zosta�, w najgorszym razie, jak my�la�em, sp�dzi�by� reszt� obl�enia w obozie, naprzykrzaj�c si� dow�dcy. Nawet mi przez my�l nie przesz�o, �e mo�esz naprawd� znale�� spos�b na przedostanie si� za mury. A tymczasem jeste� tutaj. Musz� przyzna�, �e te� si� wykaza�e� przemy�lno�ci�. Niedaleko pada jab�ko od jab�oni, co? Mo�e Cezar powinien w�a�nie ciebie zatrudni� jako tajnego agenta!</p><p>Ten pomys� tak mnie rozgniewa�, �e nag�y grzmot, jaki rozleg� si� w tej chwili, przez mgnienie oka wydawa� mi si� manifestacj� mojego nastroju. Jednak i on, i wyra�ne dr�enie pod�ogi mia�y zupe�nie inn� przyczyn�. Meto rzuci� si� do okna.</p><p>��O, wielka Wenus! � zakrzykn��.</p><p>Nad murem� a w�a�ciwie nad miejscem, gdzie jeszcze przed chwil� sta�, unosi�y si� w niebo znane mi ju� k��by py�u. Wyrwa by�a teraz o wiele szersza. Po obu stronach pierwotnie powsta�ego leja krasowego musia�y zapa�� si� kolejne, poci�gaj�c w otch�a� ca�y u�o�ony tam gruz i ziemi� wraz ze stemplami podtrzymuj�cymi obie kraw�dzie wy�omu i wci�� tam pracuj�cymi budowniczymi. Na naszych oczach jedna z wie� pochyli�a si� z wolna i zapad�a si� z og�uszaj�cym �oskotem, w kt�rym uton�y krzyki gin�cych ludzi. Tam, gdzie jeszcze przed chwil� by�a stosunkowo niewielka wyrwa w murze, kt�r� przy nadzwyczajnym wysi�ku da�oby si� obroni�, zia�a teraz ogromna dziura, otwieraj�ca przed oblegaj�cymi ca�� przestrze� g��wnego rynku Massilii. Miasto straci�o sw� wspania�� os�on�.</p><p>W domu Apollonidesa rozleg�y si� krzyki, odg�osy bieganiny, a po chwili drzwi naszego pokoju otworzy�y si� gwa�townie i stan�� w nich pierwszy timouchos, patrz�c na nas z min� cz�owieka ca�kowicie oszo�omionego. M�j czas sam na sam z synem dobieg� ko�ca.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXIV</p></title><p>Apollonides rozkaza� mi opu�ci� pok�j. Wszed� do �rodka blady, z dr��cymi r�kami, w asy�cie kilku �o�nierzy, po czym drzwi zatrza�ni�to mi przed nosem. Jak si� mo�na by�o spodziewa�, po upadku muru Meto jako agent Cezara by� pierwsz� osob�, z kt�r� najwa�niejszy cz�owiek w Massilii chcia� rozmawia�. Ruszy�em korytarzem w stron� g��wnej cz�ci domu. Za rogiem natkn��em si� na grupk� zbrojnych, prowadz�cych szeptem gor�czkow� dyskusj�. Byli tak ni� zaj�ci, �e mnie nawet nie zauwa�yli, w ka�dym razie nie zareagowali, kiedy ich min��em. Szed�em dalej, b��dz�c po wielkim domu, dop�ki nie spotka�em Dawusa, kt�ry na m�j widok roze�mia� si� rado�nie i �cisn�� mnie tak mocno, �e nie mog�em oddycha�. Jego r�wnie� wypuszczono z celi i najwyra�niej o nim zapomniano. By�em zm�czony, zdezorientowany i nie mia�em poj�cia, co dalej robi�. Postanowi�em odszuka� Hieronimusa. Drzwi do jego apartamentu by�y otwarte. Weszli�my przez niewielki przedpok�j do sypialni; kolejne otwarte drzwi prowadzi�y do innego pokoju z balkonem wychodz�cym na ulic�. W ca�ym apartamencie nie by�o �ywego ducha, znikn�li nawet niewolnicy. Wyczerpany po�o�y�em si� na mi�kko wys�anym �o�u, aby przez chwil� odpocz��. Oczywi�cie od razu zasn��em. Dawus przez jaki� czas czuwa� w przedpokoju, ale i jego wreszcie pokona�o zm�czenie. Po�o�y� si� obok mnie i te� zapad� w mocny sen.</p><p>Obudzili�my si� o �wicie. W domu panowa�o og�lne zamieszanie. Nie by�o nikogo, kto panowa�by nad sytuacj�. S�u�ba wa��sa�a si� bez celu, nie maj�c od kogo przyjmowa� polece�. Kiedy jednak chcia�em wej�� do skrzyd�a, w kt�rym wieczorem by�em przes�uchiwany przez Apollonidesa, zatrzymali mnie dwaj stra�nicy; obaj mieli nieszcz�liwe miny. Spr�bowa�em perswazji, ale zakrzyczeli mnie, gro��c dobytymi mieczami. Zawr�ci�em wi�c, aby jeszcze raz poszuka� Hieronimusa, ale wygl�da�o na to, �e znikn�� bez �ladu. Trafiwszy do westybulu, stwierdzi�em, �e drzwi frontowe stoj� otworem. Wyszed�em na ganek i zobaczy�em, �e r�wnie� brama ogrodu jest otwarta i nikt jej nie pilnuje.</p><empty-line/><p>Mury Massilii nie chroni�y ju� miasta, ale przez ca�� d�ug� noc Rzymianie nie zaatakowali wy�omu. Wsta� nowy dzie�, lecz Treboniusz wci�� nie rusza� do szturmu. Tymczasem w nocy po mie�cie roznios�a si� plotka o bliskim przybyciu Cezara. Spodziewano si� go za dzie� za godzin� a w ko�cu lada chwila. Massili� wstrz�sa�y dreszcze paniki. W �wi�tyniach t�oczyli si� zap�akani wierni. Do�wiadczy�em ju� czego� podobnego w Brundyzjum, tamtejsza ludno�� czeka�a jednak na Cezara jak na wybawc�. Dla Massylczyk�w jego przybycie oznacza�o kl�sk�, zniszczenie i �mier�. Dobrze wiedzieli, jak post�powa� z ich s�siadami w Galii: spalone wsie, m�czy�ni wymordowani, kobiety gwa�cone, dzieci porwane do niewoli.</p><p>Na ulicach panoszy�y si� chaos i bezprawie. Co za szale�stwo ogarn�o trze�wy lud massylski, s�awny ze swych akademii, umi�owania porz�dku, niewzruszonego stoicyzmu? O Massylczykach m�wi si�, �e nade wszystko kochaj� pieni�dze i s� wcieleniem zwi�zanych z nimi cn�t: pilno�ci, bystro�ci i cierpliwo�ci. Tymczasem tego dnia widzia�em na ulicach zataczaj�cych si� pijak�w, krwawe b�jki, czyje� nagie zw�oki wisz�ce na drzewie, rozw�cieczony t�um �cigaj�cy cz�owieka w bogatych szatach bankiera i obrzucaj�cy go kamieniami. W ostatnich chwilach wspania�ego miasta cz�� jego obywateli zmieni�a si� w barbarzy�c�w, my�l�cych jedynie o ostatniej szansie zemsty na nieprzyjacio�ach. Massilia sama si� rozpada�a, zanim Cezar m�g� przy�o�y� do tego r�ki.</p><p>Zobaczy�em przed nami oddzia�ek gladiator�w maszeruj�cy w nasz� stron� i gestem da�em zna� Dawusowi, �eby�my si� na wszelki wypadek gdzie� schowali. Dow�dca jednak ju� nas spostrzeg�. Zatrzyma� swoich ludzi i ruszy� ku nam. By� to Domicjusz w pe�nym bojowym rynsztunku, z peleryn� odrzucon� na plecy, aby nie zas�ania�a miedzianego dysku z reliefem w kszta�cie lwiej g�owy na jego napier�niku. W tyle, za zbrojnymi, zobaczy�em niewolnik�w pchaj�cych w�zki pe�ne skrzy� i kufr�w. Domicjusz najwyra�niej zbiera� si� do opuszczenia Massilii tak samo, jak si� w niej zjawi�: z band� obszarpanych gladiator�w, swymi domowymi niewolnikami i resztk� z sze�ciu milion�w sesterc�w, kt�re wywi�z� z Rzymu. Podczas obl�enia Korfinium wola� pope�ni� samob�jstwo, ni� wpa�� w r�ce Cezara, lecz pr�ba si� nie powiod�a. Cezar darowa� mu wtedy �ycie i wolno��; teraz, kiedy Domicjusz raz jeszcze znalaz� si� w takiej sytuacji, najwyra�niej nie mia� ochoty na dramatyczne gesty i nie spodziewa� si�, �e jego wr�g zn�w oka�e si� r�wnie �askawy jak za pierwszym razem. Nie mog�em sobie odm�wi� ironicznego:</p><p>��Ju� odje�d�asz, Domicjuszu?</p><p>Rudobrody popatrzy� na mnie ze z�o�ci�.</p><p>��Podobno ten tw�j parszywy synalek jednak �yje � powiedzia�. � Milo mia� wi�c racj�.</p><p>��Owszem. Ale chocia� Meto si� urodzi� jako niewolnik, to nie pow�d, by� go nazywa� parszywym.</p><p>��Czy� wszyscy niewolnicy nie s� z definicji parszywcami?</p><p>��To samo mo�na by powiedzie� o rzymskich politykach.</p><p>Oczy mu rozb�ys�y gniewem. Zerkn��em nerwowo na jego gladiator�w i prze�kn��em �lin�, zastanawiaj�c si�, czy nie posun��em si� za daleko. Domicjusz jednak w nast�pnej chwili wybuchn�� �miechem.</p><p>��Jaki ojciec, taki syn, cho�by i adoptowany. Ale� wy macie tupet! Czasami �api� si� na tym, �e chcia�bym, aby� by� po naszej stronie.</p><p>��Sk�d przypuszczenie, �e jestem po innej?</p><p>��A nie jeste�?</p><p>Nie odpowiedzia�em. Spojrza�em na pi�trz�ce si� na w�zkach skrzynki.</p><p>��Pewnie trzymasz w porcie statek, co? � spyta�em.</p><p>��Nawet trzy. Apollonides chcia� je zasekwestrowa� i wys�a� przeciw flocie Cezara, ale kaza�em mu si� odczepi�. � Po�lini� palec i wyci�gn�� r�k� w g�r�, by sprawdzi� kierunek wiatru. � Od wczoraj wieje pomy�lny wiatr. M�j statek to d�uga, smuk�a pi�knotka, szybka jak delfin.</p><p>��Przyda jej si� to, �eby przedrze� si� przez blokad� � zauwa�y�em. Popatrzy�em na ciemniej�ce niebo. � Wygl�da na to, �e Eol mo�e przynie�� nam burzowe chmury.</p><p>��Ani blokada, ani sztorm nie zatrzyma mnie w tym ziemskim Hadesie!</p><p>��Cezar b�dzie niepocieszony. Jestem pewien, �e bardzo chce si� z tob� spotka�.</p><p>��Tak samo jak ja z nim. Ale nie tu i nie teraz. Kiedy indziej, w innej bitwie!</p><p>��A co z Milonem? Nie widz� go w twoim orszaku.</p><p>��Milo zostaje tu, gdzie jego miejsce. Jak b�dzie mia� szcz�cie, to po tym ca�ym zamieszaniu Pompejusz udzieli mu �askawego przebaczenia i zaprosi z powrotem do Rzymu, gdzie m�g�by si� zestarze� i rozty�, �owi�c rybki w Tybrze. Do tego czasu musi si� zadowoli� massylskimi barwenami. Do�� ju� tego gadania, Gordianusie. Zatrzyma�e� mnie ju� wystarczaj�co d�ugo!</p><p>I po chwili ju� go nie by�o, tylko w uszach jeszcze d�wi�cza� mi jego ostry g�os, jakim ponagla� swoich ludzi do szybszego marszu.</p><empty-line/><p>S�o�ce skry�o si� za ciemnymi chmurami, tak jak przepowiedzia�em. Po massylskich uliczkach d�� silny wiatr, w powietrzu pachnia�o deszczem. Mimo to Dawus zasugerowa�, aby�my weszli gdzie� wy�ej, sk�d mogliby�my widzie� wy�om w murze i obserwowa� poczynania Treboniusza. Kiedy tak maszerowali�my pod g�r�, szukaj�c dobrego miejsca, przed jedn� ze �wi�ty� natkn�li�my si� na spory t�um. Niekt�rzy z zebranych zawodzili �a�obne pie�ni, inni co� wykrzykiwali i ta�czyli w szalonym wirze, reszta sta�a po prostu nieruchomo, patrz�c na to wszystko z odraz� b�d� strachem. Wyszuka�em w�r�d nich cz�owieka zachowuj�cego si� w miar� spokojnie i trze�wego, aby zapyta� go, co si� dzieje.</p><p>��To Ofiarowany � wyja�ni�. � Kap�ani Artemidy przygotowuj� si� do wyprowadzenia go na Ska�� Ofiarn�.</p><p>Ruszy�em ku �wi�tyni, przepychaj�c si� przez t�um, w czym wydatnie pomaga� mi Dawus. W ko�cu dotarli�my do schod�w �wi�tynnych, gdzie sta�a znajoma zielona lektyka, na kt�rej teraz zamontowano czarno przybrane mary. Ze �wi�tyni wychodzi�a w�a�nie grupka kap�an�w w bia�ych szatach trzepocz�cych na wietrze. Ka�dy ni�s� mis� z kadzid�em i wej�cie zasnute by�o wij�cymi si� pasmami siwego dymu. Po chwili wysun�a si� z niego wysoka posta� w zielonej szacie. Twarz ukryta za zielonym woalem, co sprawia�o, �e ca�o�� przypomina�a owini�t� w li�� poczwark�. Chcia�em podej�� bli�ej, ale kordon �o�nierzy zagrodzi� mi drog�. Krzykn��em imi� Ofiarowanego. Hieronimus obejrza� si�, spostrzeg� mnie i nachyli� si� do jednego z kap�an�w, kt�ry zrobi� niezadowolon� min�, ale pos�usznie zbli�y� si� i kaza� mnie przepu�ci�. Pu�ci�em si� biegiem po schodach.</p><p>��Hieronimusie! � Stara�em si� nie podnosi� g�osu, ale mia�em z tym k�opot. � Co si� tu dzieje?</p><p>��Czy� to nie oczywiste?</p><p>��Nie widz� twojej twarzy. Ten woal�</p><p>��Ofiarowany chowa twarz za woalem w sw�j ostatni dzie�. Bogowie patrz� na nas, a widok przekl�tego oblicza Ofiarowanego tylko by ich obrazi�.</p><p>Zni�y�em g�os do chrapliwego szeptu.</p><p>��Hieronimusie, nie wolno ci si� na to godzi�! Od�� t� ceremoni� cho� na kr�tko! Cezar jest ju� w drodze. Pozosta�y zaledwie godziny, mo�e minuty�</p><p>��Od�o�y� ceremoni�? Ale dlaczego?</p><p>��Bo jest niepotrzebna. Obl�enie ju� si� praktycznie sko�czy�o. Twoja �mier� niczego nie zmieni. Nie mo�esz uratowa� miasta.</p><p>��Nie przed zdobyciem, to prawda. Mo�e jednak uratuj� je przed ostatecznym zburzeniem? Kto wie, jakie Cezar ma zamys�y? Po�wi�cenie Ofiarowanego mo�e jeszcze spowodowa�, �e zdobywca oka�e �askawo��.</p><p>��Cezar zrobi, co b�dzie chcia�, bez wzgl�du na to, co si� stanie z tob�!</p><p>��Sza! Nie m�w tego kap�anom, ani tym bardziej ludowi Massilii. Od miesi�cy mnie rozpieszczali i dostarczali wszelkich przyjemno�ci, przygotowuj�c do przej�cia w jednej chwili wszystkich ich grzech�w. Teraz wi�c chc� doprowadzi� dzie�o do ko�ca.</p><p>��Ale�</p><p>��Zamilcz, Gordianusie! Jestem spokojny. Wczoraj w nocy Apollonides wezwa� mnie do swego pokoju i wszystko mi powiedzia�.</p><p>��Wszystko?</p><p>Ofiarowany skin�� g�ow�.</p><p>��Wszystko. Wiem, �e tw�j syn �yje, i ciesz� si� wraz z tob�, Gordianusie. Apollonides wyzna� mi, �e to jego ojciec zrujnowa� mojego. Od dawna to podejrzewa�em. Powiedzia� mi te� o� Cydimasze. M�j ojciec skoczy� ze Ska�y Ofiarnej. C�rk� Apollonidesa z niej zepchni�to. Jego r�d jest sko�czony i cienie moich rodzic�w mog� czu� ukojenie.</p><p>��A ty, Hieronimusie?</p><p>��Ja? � Wiatr docisn�� woal do jego twarzy, tak �e wyra�nie widzia�em przez chwil� jego min�: wargi lekko wyd�te, brew uniesiona z ironi�. � Jestem Massylczykiem, Gordianusie, a Massylczycy nade wszystko szanuj� umowy. Kiedy zosta�em wyznaczony na Ofiarowanego, zawar�em z kap�anami Artemidy i z ludem Massilii rodzaj umowy. Zrobi�em to w pe�ni �wiadomie. Oni dotrzymali s�owa, kolej wi�c na mnie. Mam obowi�zek po�wi�ci� si� bez protest�w. Nie wszystkim Ofiarowanym to si� udaje. Niekt�rych trzeba by�o wi�za�, podawa� �rodki odurzaj�ce, a nawet stukn�� w �eb i pozbawi� przytomno�ci. Ale nie mnie! Ja p�jd� na spotkanie ze swym losem z podniesion� g�ow� i przyjm� go z dum�.</p><p>G�os uwi�z� mi w gardle. Zacz��em gor�czkowo szuka� s��w, kt�rymi m�g�bym go przekona�, czego�, co m�g�bym zrobi�, aby przerwa� t� fars�. Hieronimus po�o�y� mi d�o� na ramieniu i �cisn�� mocno.</p><p>��Gordianusie, wiem, �e nie traktujesz tej ceremonii powa�nie i nie wierzysz, �e mo�e odnie�� skutek.</p><p>��A ty wierzysz?</p><p>��Mo�e tak, a mo�e nie. Moje osobiste przemy�lenia niewiele tu znacz�. Ale nie jest wykluczone, �e Ofiarowany naprawd� mo�e wzi�� na siebie cudze grzechy i unicestwi� je wraz z sob�, pozwalaj�c tym, co prze�yj�, zacz�� wszystko od nowa. Od pierwszej chwili, kiedy ci� pozna�em, Gordianusie, wyczu�em, �e d�wigasz brzemi� winy. Masz na sumieniu jakie� z�o� jak�� zbrodni� pope�nion� by� mo�e dla ratowania twojego ukochanego syna. Mam racj�?</p><p>Nie odpowiedzia�em.</p><p>��Niewa�ne. Ja ci� rozgrzeszam! � Hieronimus nagle mnie pu�ci�. � I ju�. Jakikolwiek grzech ci� obci��a�, opu�ci� ci� i przeszed� na mnie. Wiesz co? Zdaje mi si�, �e naprawd� co� poczu�em.</p><p>Gard�o mia�em tak �ci�ni�te, �e ledwo mog�em z siebie wydoby� g�os.</p><p>��Hieronimusie�</p><p>��Id� ju�. Nadesz�a moja chwila!</p><p>Dwaj kap�ani schwycili mnie za ramiona, si�� sprowadzili ze schod�w i wypchn�li z powrotem w t�um, poza kordon �o�nierzy. Patrzy�em bezsilnie, jak Hieronimus powoli wchodzi po stopniach do lektyki i uk�ada si� na marach, z zamkni�tymi oczami i r�koma skrzy�owanymi na piersiach, jakby ju� by� trupem. T�um wok� mnie zafalowa�, �a�obne pienia si� nasili�y, kto� niedaleko miota� przekle�stwami, inni wykrzykiwali b�ogos�awie�stwa. Ludzie zacz�li ciska� czym� w mary, a ja a� si� wzdrygn��em zaniepokojony; szybko jednak stwierdzi�em, �e to nie kamienie, lecz ususzone kwiaty i zgniecione kawa�ki pergaminu z wypisanymi na nich imionami. Kap�ani wzi�li lektyk� na ramiona i ruszyli ulic�, os�aniani ze wszystkich stron przez �o�nierzy. Przed lektyk� i za ni� sz�y grupy innych kap�an�w, klaskaj�c w d�onie, �piewaj�c pie�ni i pal�c wonne kadzid�o.</p><p>Obaj z Dawusem pod��ali�my jaki� czas za procesj�. Zatrzymali�my si� w miejscu, gdzie uliczka zacz�a stromo schodzi� w d�, a z grzbietu wzg�rza roztacza� si� nie zak��cony niczym widok na Ska�� Ofiarn�. W dziwnym, ��tawym �wietle, jakie cz�sto ogarnia �wiat tu� przed burz�, obserwowali�my w milczeniu, jak poch�d schodzi zboczem ku morzu, przyci�gaj�c coraz wi�cej ludzi. Ponad st�oczonymi w dole domami dociera�o do nas echem wycie t�umu, przetykane kl�twami i b�ogos�awie�stwami.</p><p>U st�p Ska�y Ofiarnej procesja si� zatrzyma�a. �o�nierze utworzyli szpaler, kt�rym Hieronimus podszed� do szarobia�ej wapiennej �ciany i zacz�� samotn� wspinaczk� na szczyt. Ludzie stoj�cy najbli�ej rzucali za nim kwiatami i kulkami pergaminu. Na wierzcho�ku ska�y czekali ju� inni kap�ani; stali pod wzniesionym na t� okoliczno�� zielonym baldachimem pochyleni, by przeciwstawi� si� silnemu wichrowi. Ci, kt�rym przypad�o w udziale trzymanie dr��k�w baldachimu, mieli najtrudniejsze zadanie. Bia�e szaty i zielone p��tno trzepota�y i strzela�y na wietrze. W�r�d kap�an�w zobaczy�em posta� Apollonidesa; pozna�em go po grzywie siwych w�os�w i b��kitnej pelerynie, kt�r� si� szczelnie owin��. Ska�a i mury odcina�y si� matowym cieniem na tle rozmigotanej gry �wiat�a i cienia na falach, ozdobionych przez wicher bia�ymi czepcami piany.</p><p>Hieronimus si� nie spieszy�. Wspina� si� powoli, z namaszczeniem, jakby delektuj�c si� t� czynno�ci�. A mo�e zacz�y go nachodzi� w�tpliwo�ci? W ko�cu dotar� na wierzcho�ek. Wyr�nia� si� zieleni� stroju na tle bieli szat licznie tam zgromadzonych kap�an�w, ale w�a�nie z powodu panuj�cego tam t�oku nie widzia�em wyra�nie, co si� dzieje. Nie pomaga�y mi w tym tak�e �zy nap�ywaj�ce do oczu.</p><p>Na szczycie Ska�y Ofiarnej zn�w �piewano i palono znacznie wi�cej kadzid�a. Kapry�ny wiatr zdawa� si� bawi� dymem i zamiast roznie�� go na ca�� okolic�, k��bi� go wok� baldachimu. Kap�ani kaszleli i wymachiwali r�kami. Trudno oczekiwa�, by zapanowali nad wiatrem� ale przecie� ca�e to zamieszanie nie mog�o by� cz�ci� ceremonii.</p><p>��Dawusie, nie widz� dobrze. Mam �zy w oczach� od wiatru. Czy�by Hieronimus� z nimi walczy�?</p><p>Dawus zmru�y� oczy.</p><p>��Chyba tak! Otoczyli go w kr�g� trzymaj� go� maj� z tym jaki� k�opot. Musi nie�le si� im wyrywa�! A teraz� to Apollonides!</p><p>Dawus nie musia� ko�czy�. Mrugaj�c, aby pozby� si� �ez, patrzy�em z otwartymi z wra�enia ustami na scen� rozgrywaj�c� si� na skale i widzia�em jej fina� wyra�nie. Nie wierzy�em jednak w�asnym oczom. Jak przedtem Cydimacha, Hieronimus musia� w ostatniej chwili zmieni� zdanie. Jak inaczej wyt�umaczy� fakt, �e kap�ani nagle rzucili si� na niego, chwytaj�c go i unieruchamiaj�c? Sam Apollonides zdecydowanym ruchem podszed� do Ofiarowanego i z�apa� zielon� posta� w �elazny u�cisk. Obydwaj zatoczyli si�, zawirowali, ko�ysz�c na wszystkie strony jak w zapa�niczym zwarciu. Kap�ani odsun�li si� na boki i wyra�nie wida� by�o srebrzyst� grzyw� pierwszego timouchosa, rozwian� na wietrze. Jego peleryna to �opota�a mu za plecami, to owija�a si� wok� obydwu m�czyzn, a� w ko�cu zdawali si� zlewa� w jedno wij�ce si�, niebiesko-zielone stworzenie. Zwarci w u�cisku, potykaj�c si� i zataczaj�c, zbli�ali si� do urwiska. Na moment jakby zamarli w bezruchu na samej kraw�dzi, a w nast�pnej chwili ju� ich nie by�o. Dawus g�o�no wci�gn�� powietrze.</p><p>��Apollonides! Hieronimus poci�gn�� go za sob�!</p><p>Oszo�omiony pokr�ci�em g�ow�.</p><p>��A mo�e raczej to Apollonides skoczy�, zabieraj�c z sob� Hieronimusa?</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXV</p></title><p>Wiatr wci�� si� wzmaga�. Niebo poczernia�o, da� si� s�ysze� pierwszy grzmot i z chmur strzeli�a b�yskawica. Wr�cili�my biegiem do domu Apollonidesa. Deszcz lun��, kiedy dopadali�my ju� bramy posesji. Dom zastali�my tak, jak go zostawili�my, z drzwiami szeroko otwartymi i ze s�u�b� kr�c�c� si� wsz�dzie z wymalowan� na twarzach panik�. Skrzyd�o, w kt�rym po raz ostatni widzia�em Metona, wci�� by�o strze�one. �o�nierze zatrzymali nas i ani my�leli s�ucha� moich pr�b i gr�b. Gdzie jest Meto? Jaki uk�ad zawar� z Apollonidesem� o poddanie miasta? O w�asne �ycie?� i czy ta umowa cokolwiek znaczy teraz, kiedy pierwszego timouchosa ju� nie ma w�r�d �ywych? Je�eli Apollonides �wiadomie rzuci� si� w przepa��, to czy najpierw dokona� pomsty na wrogach? Raz jeszcze ogarn�a mnie trwoga o los syna. Je�li Meto �yje i jest wolny, dlaczego mnie dot�d nie odszuka�? Mog�em sobie oczywi�cie �atwo na to odpowiedzie�: jest teraz zbyt zaj�ty. Po �mierci Apollonidesa inni timouchoi b�d� musieli negocjowa� kapitulacj�. W tych ostatnich godzinach niepodleg�ej Massilii wszystkie knowania Metona zaczyna�y przynosi� owoce, i to one w�a�nie maj� dla niego pierwszorz�dne znaczenie. Dla ojca po prostu nie ma czasu. Dawus, praktyczny jak zawsze, zaofiarowa� si�, �e poszuka czego� do jedzenia. G��d bardzo mi dokucza�, ale nie mia�em na nic apetytu. Wyczerpany, dotar�em do pokoju, w kt�rym przej�ciowo zakwaterowano Hieronimusa. W sypialni pad�em jak d�ugi na mi�kkie poduszki, na kt�rych przespa�em poprzedni� noc. Nie obawia�em si�, �e ktokolwiek mi przeszkodzi. Kt�ry� z Massylczyk�w o�mieli�by si� zapu�ci� do komnat Ofiarowanego w pierwszych godzinach po jego �mierci, kiedy niespokojny lemur zmar�ego mo�e wci�� tu�a� si� po ziemi?</p><p>Ulewa b�bni�a o dach, grzmoty i wycie wichru nie ustawa�y, a teraz do��czy� do nich inny odg�os: �a�osne zawodzenie. Wie�ci o �mierci pana domu dotar�y do niewolnik�w, kt�rzy jeden po drugim przy��czali si� do lamentu po martwym przyw�dcy umieraj�cego miasta. Mimo to zasn��em niemal od razu. Mo�e to dobrze, a mo�e �le, ale Hypnos nie zes�a� mi �adnych sn�w.</p><empty-line/><p>Ockn��em si� z wra�eniem, �e kto� mnie obserwowa� we �nie i wyszed� z sypialni zaledwie przed chwil�. Uczucie by�o tak silne, �e poderwa�em si� i usiad�em na ��ku, rozbudzony w okamgnieniu. Pok�j by� pusty. To musia� by� Meto, pomy�la�em. Ale dlaczego mnie nie obudzi�? Mo�e jednak by� to tylko sen?</p><p>W chwil� potem do sypialni wszed� Dawus.</p><p>��No, nareszcie wsta�e�! Radz� si� pospieszy�, bo co� si� dzieje przy g��wnej bramie. Co� wa�nego.</p><p>Przetar�em oczy.</p><p>��Dawusie, czy by�e� tu przed chwil�? Patrzy�e� na mnie we �nie?</p><p>��Nie.</p><p>��A mo�e by� tu kto� inny?</p><p>Zmarszczy� brwi i po�o�y� d�onie na biodrach.</p><p>��Nie wiem. By�em w s�siednim pokoju i patrzy�em z balkonu, jak ludzie ci�gn� t�umnie do bramy. Tak, kto� m�g�by tu wej�� z przedpokoju i ja bym go nie zauwa�y�.</p><p>��Pada jeszcze? � spyta�em.</p><p>��Nie. Burza trwa�a ca�� noc, ale ju� przesz�a. Niebo jest czyste i �wieci s�o�ce. Hej, a co to takiego? � krzykn�� rado�nie i podbieg� do ma�ego tr�jno�nego stolika w rogu. � Figi! Ca�y stos fig! Wczoraj nie mog�em znale�� ani k�sa jedzenia. Ledwo zasn��em, taki by�em g�odny. No i popatrz! Ale� one pi�kne, takie ciemne i soczyste. A jaki zapach! Cz�stuj si�, te�ciu, a potem p�jdziemy pod bram�.</p><p>Dawus wgryz� si� w fig�, mrucz�c z zadowoleniem. Dopiero gdy wzi��em owoc do ust, zda�em sobie spraw�, jak jestem wyg�odzony. Czysta rozkosz jedzenia odsun�a na chwil� w cie� wszystko inne. Nigdy jeszcze nie jad�em tak doskona�ych fig.</p><p>�adnemu wyg�odnia�emu niewolnikowi nie mo�na by powierzy� zadania pozostawienia tak smakowitych owoc�w przy ��ku �pi�cego nieznajomego; ka�dy z nich po�ar�by je na miejscu. Uzna�em, �e musia� je przynie�� sam Meto. Tylko dlaczego mnie nie obudzi�? Dlaczego odszed�, nie zamieniwszy ze mn� ani s�owa?</p><empty-line/><p>U bramy miasta zebra� si� nieprzebrany t�um. Szpaler �o�nierzy z ustawionymi pionowo w��czniami trzyma� ludzi w ryzach, pilnuj�c, aby droga od bramy na �rodek rynku by�a zawsze wolna. Woko�o widzia�em ludzi zm�czonych, g�odnych i wyn�dznia�ych, ale o�ywionych w oczekiwaniu. Od miesi�cy �yli w strachu i w nadziei, a teraz wreszcie co� si� mia�o sta�. Czy nowy pan im wybaczy i zapewni po�ywienie? Czy te� okrutnie ich wymorduje? Ludzie zdawali si� nie dba� o to, jaki czeka ich los, byle tylko sko�czy�a si� ta niezno�na niepewno��.</p><p>Ka�dy t�um wydaje specyficzny odg�os. Ten brzmia� jak poro�ni�ta wysokimi trawami dzika ��ka w wietrzny dzie�, ko�ysz�ca si� i szumi�ca z cicha. Ludzie m�wili bezustannie, nerwowo, ale nigdy nie g�o�niej ni� szeptem. Przyciszone plotki to o nieuchronnej zag�adzie, to o wybawieniu przebiega�y przez to ludzkie mrowie niczym kapry�ne szkwa�y. Wraz ze wszystkimi patrzy�em jak urzeczony na bram�. Wielkie br�zowe wrota by�y nienaruszone, podobnie jak oba bastiony po lewej i prawej stronie, ale zaledwie o par� metr�w dalej zia�a wielka wyrwa w murze, z rozrzuconymi wsz�dzie stosami gruzu, w�r�d kt�rych najwi�kszym by�y ruiny zwalonej wie�y. Wygl�da�o to tak, jakby pot�na brama by�a tylko prowizoryczn� dekoracj�. W teatrze fasada mo�e mie� okna, drzwi i balkony, ale wiadomo, �e tylko udaje dom lub �wi�tyni�. Tak samo g��wna brama Massilii wydawa�a si� zaledwie udan� imitacj�. Jak� bowiem mo�e spe�nia� funkcj�, skoro tu� obok w murze jest wy�om dostatecznie wielki, by mog�o si� przeze� wedrze� stado szar�uj�cych s�oni?</p><p>A jednak oczy wszystkich zwr�cone by�y w�a�nie na bram�. Kiedy tr�bacze na bastionach zagrali fanfar� i wielkie wrota zacz�y si� z wolna otwiera�, na rynku zapad�a cisza. Przed miesi�cami t� sam� bram� zamkni�to przed Juliuszem Cezarem i od tamtej pory nie otworzy�a si� ani razu. Teraz, trzeszcz�c i skrzypi�c, powoli si� rozwiera�a, a� wreszcie stan�a otworem. Wok� mnie rozleg�y si� p�acze i westchnienia. Runi�cie muru by�o niewyobra�aln� katastrof�, ale otwarcie g��wnej bramy miasta przed wrogiem jest dla obl�onych czym� stokro� gorszym. Massilia nie zosta�a po prostu zwyci�ona. Dumne miasto, kt�re zachowa�o niepodleg�o�� przez pi�� wiek�w swego istnienia, teraz samo oddawa�o si� w r�ce zdobywcy.</p><p>Przez bram� wmaszerowali rzymscy legioni�ci. Nikt nie m�g� by� tym zaskoczony, a jednak t�um drgn�� i j�kn�� na ich widok. Tu i �wdzie kto� krzykn�� czy zap�aka�, kto� pad� zemdlony.</p><p>Pierwsi Rzymianie, kt�rzy weszli do miasta, rozeszli si� na boki i zaj�li miejsce �o�nierzy massylskich tworz�cych szpaler. Massylczycy rzucali w��cznie na ziemi� i wychodzili na zewn�trz, poddaj�c si�. Kolejne rz�dy legionist�w zast�powa�y coraz dalsze odcinki massylskiego kordonu. Ta ceremonialna wymiana trwa�a dop�ty, dop�ki ani jeden �o�nierz massylski nie pozosta� w obr�bie mur�w. Teraz to Rzymianie tworzyli szpaler, utrzymuj�c t�um na miejscu. Szeroka droga mi�dzy dwoma rz�dami zbrojnych zas�ana by�a porzuconymi w��czniami obro�c�w.</p><p>Tr�by zabrzmia�y znowu i przez bram� wjecha� konno Treboniusz w otoczeniu swych oficer�w. Rozpozna�em w�r�d nich Witruwiusza, kt�ry ci�gle ogl�da� si� przez rami� na wyrw� w murze, bardziej zainteresowany zniszczon� fortyfikacj� ni� obywatelami podbitego miasta. Kilka os�b wznios�o powitalne okrzyki, w kt�rych jednak nie by�o rado�ci. Ich niepewno�� wywo�a�a �miech innych. Atmosfera by�a napi�ta. Treboniusz jecha� szpalerem legionist�w z grymasem niech�ci na twarzy.</p><p>Je�eli ju� por�wna�em bram� Massilii do przesadnej dekoracji teatralnej, to przybycie Cezara by�o jak pojawienie si� <emphasis>deus ex machina. </emphasis>Gdyby sp�yn�� na ziemi� z nieba jak b�g na linach w kulminacyjnej scenie sztuki, nie m�g�by wywrze� bardziej piorunuj�cego wra�enia na zgromadzonych Massylczykach. Przez bram� wjecha� bia�y ogier, na kt�rym siedzia� je�dziec w z�otym napier�niku, l�ni�cym jak drugie s�o�ce. Czerwony p�aszcz zarzucony mia� na plecy. �ysiej�ca g�owa by�a ods�oni�ta; he�m z czerwonym grzebieniem tkwi� pod jego praw� r�k�, jakby przyby�y chcia� podkre�li�, �e nie obawia si� ukaza� swej twarzy ani ludziom, ani bogom. Co prawda bogowie mogli przymkn�� oczy na to, co si� dzia�o w Massilii przez ostatnie miesi�ce, ale czy� kto� m�g�by w�tpi�, �e teraz pilnie wszystko obserwuj�?</p><p>Cezar dojecha� na �rodek rynku, po czym z wolna obr�ci� koniem w miejscu, zakre�laj�c pe�en kr�g i przygl�daj�c si� zgromadzonej ludno�ci. W absolutnej ciszy stukot podk�w o bruk rozbrzmiewa� g�o�nym echem. Przepchn�li�my si� stopniowo prawie do samego kordonu legionist�w otaczaj�cych swego wodza, widzia�em wi�c wyra�nie jego twarz. Usta mia� jak zwykle mocno zaci�ni�te i ledwie mo�na by�o si� domy�la� na nich u�miechu. Patrzy� na t�um szeroko otwartymi oczami. Jego wystaj�cy podbr�dek i wyra�nie zaznaczone ko�ci policzkowe w zestawieniu z post�puj�c� �ysin� (na kt�rej punkcie, wed�ug Metona, by� do�� dra�liwy) nadawa�y mu surowy, ascetyczny wygl�d. Jakim� sposobem udawa�o mu si� wygl�da� zarazem na zadowolonego i ponurego; wyraz ca�kiem odpowiedni dla boga zjawiaj�cego si� pod koniec dramatu, aby og�osi� wol� niebios i przywr�ci� porz�dek w miejsce wywo�anego przez ludzi chaosu.</p><p>Cezar przem�wi� swobodnym, niemal konwersacyjnym tonem, ale dzi�ki wieloletniej praktyce na Forum i na bitewnych polach jego g�os dociera� do najdalszych zak�tk�w placu.</p><p>��Ludu Massilii! Przez wiele lat wy i ja byli�my najlepszymi przyjaci�mi. Tak, jak Massilia zawsze by�a sprzymierze�cem Rzymu, tak wy byli�cie moimi. A jednak kiedy przyby�em do was kilka miesi�cy temu, zamkn�li�cie przede mn� bramy. Przeci�li�cie wszelkie wi�zi, jakie nas ��czy�y. Stan�li�cie po stronie innego. Dzi� widzicie owoce swej decyzji. Wasz port opustosza�, waszych ojc�w i matki trapi zaraza, dzieci p�acz� z g�odu. Wasze pot�ne mury run�y, a bramy stoj� otworem wbrew waszej woli. Gdyby�cie udzielili mi wsparcia i przyja�ni, kiedy o to prosi�em, wynagrodzi�bym was szczodrze, a moje dzisiejsze przybycie sta�oby si� okazj� do wzajemnych podzi�kowa�. Tymczasem sta�o si� inaczej. Musz� wzi�� od was, czego mi potrzeba, ale moje warunki nie b�d� takie jak mi�dzy sprzymierze�cami. Kiedy przeje�d�a�em t�dy ostatnim razem, moja sytuacja by�a niepewna. Mia�em przed sob� d�ug� kampani� w Hiszpanii. Za sob� zostawi�em Rzym, nie wiedz�c, czy pod moj� nieobecno�� sprawy potocz� si� tam po mojej my�li. Mogli�cie wtedy ze mn� negocjowa� i uzyska� korzy�ci. O, tak, wiem, jak wy, Massylczycy, kochacie si� targowa�! Jakiekolwiek zawarliby�my w�wczas umowy, zosta�yby dzi� przeze mnie dotrzymane, za co r�cz� moj� czci� jako Rzymianina. Ale wy zamkn�li�cie przede mn� bramy i stali�cie si� moimi wrogami. Teraz, kiedy wr�ci�em, sytuacja jest zupe�nie inna. Si�y stawiaj�ce mi op�r w Hiszpanii zosta�y rozgromione. Ze Wschodu nadchodz� wie�ci, �e Pompejusz i jego b��dz�cy zwolennicy s� jeszcze bardziej niepewni i sparali�owani strachem ni� kiedykolwiek. A kiedy tego ranka przyjecha�em do obozu, pos�aniec z Rzymu przywi�z� nadzwyczajne wiadomo�ci. Aby wyprowadzi� pa�stwo z obecnego kryzysu, senat mianowa� mnie dyktatorem. Mam zaszczyt przekaza� wszystkim, �e pretor Marek Lepidus wybra� mnie na to dostojne stanowisko i kiedy wr�c� do Rzymu, zamierzam przyj�� je z woli ludu i zaprowadzi� porz�dek w mie�cie i w prowincjach. C� wi�c mam teraz zrobi� z Massili�? Kiedy mogli�cie mnie powita�, wzgardzili�cie mn�. Co wi�cej, udzielili�cie schronienia moim wrogom, a mnie og�osili�cie nieprzyjacielem. Kiedy wasz mur upad�, m�j zast�pca Treboniusz uszanowa� wywieszon� przez was bia�� flag� i powstrzyma� swe wojsko od natychmiastowego szturmu, a wy w zamian mieli�cie czelno�� wys�a� oddzia� wypadowy i spali� nasze konstrukcje obl�nicze. Gdyby na moim miejscu by� m�� bardziej m�ciwy, m�g�by wykorzysta� t� okazj� i tak ukara� wasze zdradzieckie miasto, aby s�u�y�o za wieczn� przestrog� dla innych. Gdyby Massili� spotka� los Troi czy Kartaginy, kt� �mia�by twierdzi�, �e post�pi�em z ni� niesprawiedliwie? Ja jednak nie jestem m�ciwy i widz� powody do �askawo�ci. W ostatniej chwili wasi przyw�dcy okazali rozs�dek. Kazali rzuci� bro� �o�nierzom i otworzyli przede mn� bram� miasta. W�o�yli mi do r�ki klucz od skarbca, aby Massilia mog�a wnie�� pe�ny wk�ad w moj� kampani� przywracania porz�dku. Nie widz� przeszk�d, aby Massilia i Rzym nie byli przyjaci�mi jak przedtem, chocia� ta przyja�� od dzisiaj musi mie� zupe�nie inne oblicze. Kiedy odjad� do Rzymu, a musz� to zrobi� prawie natychmiast, zostawi� tu garnizon z�o�ony z dw�ch legion�w, kt�ry dopilnuje ustanowionego przeze mnie porz�dku. Oka�� zatem Massilii sw� �ask�. Podj��em t� decyzj� nie dla wynagrodzenia zas�ug, cho� tak sp�nionych, i z ca�� pewno�ci� nie z szacunku dla waszych przyw�dc�w, kt�rzy �ci�gn�li na miasto ten smutny los. Nie! Sk�oni�o mnie do tego g��bokie i szczere uczucie, jakie �ywi� dla odwiecznej s�awy tego miejsca. Ja nie zamierzam zburzy� w jednej chwili tego, co Artemida chroni�a przez pi�� wiek�w. Dzi� Massilia mog�a przesta� istnie�. Zostanie jednak odrodzona!</p><p>Gdzie zacz�y si� wiwaty, nie mog�em si� zorientowa�. Podejrzewam, �e na znak Treboniusza pierwsze okrzyki wzni�s� kordon legionist�w, co stopniowo podj�li miejscowi; najpierw nie�mia�o, pojedynczo odzywa�y si� ciche oklaski i pomruki, rozprzestrzeniaj�ce si� coraz szerzej i przybieraj�ce na sile. Cezar w ko�cu darowa� im i ich dzieciom �ycie. Przysz�o�� Massilii � od dzisiaj zale�nej od Rzymu � nie b�dzie tym, czego si� spodziewali i pragn�li, ale Massylczycy byli wdzi�czni zdobywcy, �e ich miasto w og�le b�dzie mia�o przysz�o��. D�uga walka si� sko�czy�a i cho� nie przynios�a im nic poza przetrwaniem, to im wystarcza�o. Dlatego wiwatowali coraz g�o�niej, coraz bardziej �ywio�owo. Kto wie, pomy�la�em, mo�e po�wi�cenie Ofiarowanego rzeczywi�cie pomog�o, pomimo jego wyra�nego wycofania si� w ostatniej chwili. Massilia zosta�a uratowana.</p><p>W�r�d narastaj�cych wiwat�w i objaw�w rado�ci drobne zamieszanie nieopodal zwr�ci�o moj� uwag� na zbli�aj�c� si� do Cezara niewielk� procesj�. Wyci�gn��em szyj� i ponad g�owami ludzi ujrza�em ko�ysz�cego si� rytmicznie srebrnego or�a z powiewaj�cymi za nim czerwonymi proporcami. By� to sztandar Katyliny. Cezar te� go dostrzeg� i ruchem r�ki nakaza� �o�nierzom utworzy� przej�cie dla nadchodz�cych. Orze� wp�yn�� na �rodek placu, niesiony, jak si� tego spodziewa�em, przez Metona. M�j syn mia� teraz na sobie najlepsz� pe�n�, zbroj�, u�miecha� si� od ucha do ucha, patrz�c na Cezara z nieskrywanym uwielbieniem.</p><p>Oblicze imperatora pozosta�o surowe, ale oczy zal�ni�y mu nowym blaskiem, kiedy spocz�y na orlim sztandarze. Tylko zerkn�� na Metona, by odpowiedzie� na jego nabo�ne spojrzenie. Pozostali uczestnicy tego ma�ego pochodu nie zbli�yli si� do Cezara, pozostaj�c na zewn�trz kordonu. Zobaczy�em mi�dzy nimi Gajusza Werresa, kt�ry sta� z za�o�onymi na piersiach r�kami i przekrzywion� g�ow�, u�miechaj�c si� chytrze. Obok niego zauwa�y�em Publicjusza i Minucjusza, a tak�e wielu innych m�czyzn w togach, w kt�rych domy�li�em si� pozostaj�cych na wygnaniu katylinarczyk�w. Na widok Cezara wyci�gaj�cego r�k�, by przyj�� od Metona sztandar, omal nie pomdleli z ekstazy. Wymachiwali r�kami, krzyczeli, padali na kolana i p�akali ze szcz�cia.</p><p>Chc�c mie� lepszy widok na Metona, przecisn��em si� w tamt� stron�, a� wreszcie znalaz�em si� tu� za plecami �o�nierzy przy grupce katylinarczyk�w. To nie Meto mnie w ko�cu zauwa�y� � nie odrywa� bowiem oczu od Cezara � ale sam imperator. Kiedy wreszcie zn�w potoczy� spojrzeniem po otaczaj�cym t�umie, nasze oczy na chwil� si� spotka�y. Widzia� mnie wcze�niej zaledwie parokrotnie, ale rozpozna� od razu. Jego usta lekko si� wygi�y w namiastce u�miechu. Kiedy pochyli� si�, by odda� Metonowi sw�j he�m, zobaczy�em, �e co� szepce mu do ucha. Meto cofn�� si� o krok i spojrza� w moim kierunku, cho� nie jestem pewien, czy cokolwiek widzia�; wygl�da� jak oszo�omiony. Odszukanie mnie w t�umie zaj�o mu dobr� chwil�, a kiedy mnie spostrzeg�, ruszy� w stron� kordonu i kaza� �o�nierzom mnie przepu�ci�. Ci najpierw jednak zerkn�li na imperatora i dopiero kiedy on skin�� im g�ow�, rozst�pili si� przede mn�. Niech�tnie wyszed�em na otwart� przestrze� wok� Cezara, kt�ry nie zsiad� z wierzchowca, dzier��c w d�oni sztandar z or�em, niegdy� nale��cy do Mariusza. Co ta chwila dla niego znaczy�a? Cezar by� teraz zdobywc� Galii i Hiszpanii Uterior, i przewy�szy� nawet swego dawnego mentora, Mariusz bowiem nigdy nie dost�pi� godno�ci dyktatora Rzymu. Entuzjazm stoj�cych nieopodal katylinarczyk�w si�ga� zenitu, a dochodz�ce ze wszystkich stron wiwaty t�umu by�y og�uszaj�ce.</p><p>Kiedy podj��em decyzj� przedarcia si� do Massilii tunelem, dozna�em czego� w rodzaju objawienia: ot� z wiekiem stawa�em si� nie coraz mniej, ale coraz bardziej impulsywny, coraz mniej ostro�ny. Czy to dlatego, �e dzi�ki zebranemu przez ca�e �ycie do�wiadczeniu nie musia�em ju� d�ugo i uporczywie my�le� nad problemami, zanim zaczyna�em dzia�a�? Czy te� po prostu nie mia�em ju� cierpliwo�ci do powolnego rozumowania i strachliwego wahania, i zatoczywszy pe�ny kr�g, zacz��em post�powa� jak dziecko� i jak bogowie� kierowany czyst�, spontaniczn� reakcj�?</p><p>Nie zaplanowa�em tego, co uczyni�em na �rodku massylskiego rynku, w�r�d ryku t�umu i przed obliczem Cezara. Nigdy sobie nawet tej chwili nie wyobra�a�em. Meto podszed� do mnie. W jednej r�ce trzyma� he�m swego wodza, a drug� bezwiednie g�adzi� czerwono barwiony grzebie� z ko�skiego w�osia, jak mo�na by g�aska� kota. U�miechn�� si� weso�o, pokr�ci� g�ow� i rzek�, unosz�c brwi:</p><p>��Troch� to wszystko osza�amiaj�ce, co, tato?</p><p>Wpatrywa�em si� w niego bez s�owa, t�umi�c nag�� ch�� wytr�cenia mu z r�ki tego z�ocistego he�mu.</p><p>��Tato, kiedy to si� ju� sko�czy� kiedy wr�c� do domu�</p><p>��Do domu, Metonie? A gdzie jest tw�j dom? � Nie�wiadomie zacz��em krzycze�, pewnie dlatego, �eby mnie w og�le us�ysza� w tym zgie�ku.</p><p>Zmarszczy� brwi.</p><p>��Jak to gdzie? Tam, gdzie i tw�j, w Rzymie.</p><p>��Nie, Metonie! M�j dom nie jest twoim domem. Ju� nie.</p><p>Meto za�mia� si� nerwowo.</p><p>��Tato, co ty, na Hades�</p><p>��Kiedy to si� sko�czy, powiadasz. A kiedy to nast�pi, Metonie? Nigdy! I niby czemu mia�by� chcie�, �eby si� sko�czy�o? Przecie�, ty tym �yjesz! Sztuczki, k�amstwa, zdrady� dla ciebie to ju� nawet nie �rodki do osi�gni�cia jakiego� �wietlanego celu. One same sta�y si� celem!</p><p>��Tato, nie wiem, co�</p><p>��Najpierw zosta�e� �o�nierzem i tym tylko �y�e�, zabijaj�c Gal�w ku chwale Cezara. Palenie wiosek, zabieranie dzieci w niewol�, pozostawianie wd�w na pastw� g�odu� to mnie zawsze mierzi�o, cho� ani razu nie wyrzek�em krytycznej uwagi. Teraz znalaz�e� sobie nowe powo�anie: szpiegowanie dla Cezara, niszczenie innych podst�pem. To mierzi mnie jeszcze bardziej. � Podnios�em g�os, tak �e nawet Cezar mnie us�ysza� i zdziwiony spojrza� na nas z wysoko�ci siod�a.</p><p>��Tato, ja nic nie rozumiem. � Meto a� zszarza� na twarzy.</p><p>��Ja te� nie. Czy tak ci� wychowa�em? Czy nie przekaza�em ci nic z siebie?</p><p>��Ale� tato, ja wszystkiego si� nauczy�em od ciebie!</p><p>��Nie! Co znaczy dla mnie najwi�cej? Odkrywanie prawdy! Robi� to nawet wtedy, gdy to nie ma sensu, nawet wtedy, gdy jedynym zyskiem jest b�l. Robi� to, bo musz�. Ale ty, Metonie? Czym jest dla ciebie prawda? Ty nie mo�esz jej znie�� tak samo, jak ja nie cierpi� kr�tactwa. Jeste�my absolutnymi przeciwie�stwami. Nic dziwnego, �e znalaz�e� swoje miejsce na ziemi u boku kogo� takiego jak Cezar.</p><p>Meto zni�y� g�os.</p><p>��Tato, pom�wimy o tym p�niej.</p><p>��Nie b�dzie �adnego p�niej! To nasza ostatnia rozmowa, Metonie.</p><p>��Tato, jeste� zdenerwowany, bo ja� nie by�em tak otwarty, jak mog�em.</p><p>��Nie m�w do mnie jak polityk! Oszuka�e� mnie. Najpierw pozwoli�e� mi wierzy�, �e nale�ysz do spisku przeciwko Cezarowi�</p><p>��To rzeczywi�cie by�o godne po�a�owania, tato, ale nie mia�em wyboru�</p><p>��A potem �wieci�e� mi w oczy swoim przebraniem wr�bity, wiedz�c, �e nosz� w sercu �a�ob� po tobie!</p><p>Meto zadr�a�.</p><p>��Tato, kiedy to si� sko�czy� kiedy b�dziemy mogli porozmawia�</p><p>��Nie! Ju� nigdy wi�cej!</p><p>��Tato, przecie� jestem twoim synem!</p><p>��Nie, nie jeste�. � Wyrzucenie tych s��w sprawi�o, �e poczu�em w �rodku pustk� i ch��d, ale nie mog�em si� ju� powstrzyma�. � Od tej chwili nie jeste� moim synem, Metonie. Wyrzekam si� ciebie. Tu, przed twoim ukochanym imperatorem� przepraszam� przed dyktatorem� wyrzekam si� ciebie. Przestajesz mnie obchodzi�. Odbieram ci moje nazwisko. Je�eli potrzebujesz ojca, niech ci� Cezar adoptuje!</p><p>Meto wygl�da�, jakby dosta� m�otkiem w sam �rodek czo�a. Gdyby moim zamiarem by�o wprawienie go w os�upienie, nie uda�oby mi si� to lepiej. Jednak wyraz jego twarzy nie sprawi� mi najmniejszej przyjemno�ci. Nie mog�em d�u�ej na niego patrze�. Imperator zorientowa� si�, �e dzieje si� co� z�ego, zawo�a� Metona do siebie, ale on sta� jak wryty, nie zwracaj�c na nic uwagi.</p><p>T�um nie przestawa� wiwatowa�. Krzyki i �piewy zacz�y niejako �y� w�asnym �yciem. Ludzie krzyczeli dla samego krzyku, jakby chcieli w ten spos�b wy�adowa� ca�e nagromadzone napi�cie. W moich uszach brzmia�o to jak ryk wodospadu. Przepchn��em si� mi�dzy �o�nierzami i przez grup� rozradowanych katylinarczyk�w. Werres �mia� si� na ca�e gard�o, odchyliwszy g�ow� do ty�u. Publicjusz i Minucjusz usi�owali mnie z�apa� i poci�gn�� do radosnego ta�ca, ale wyrwa�em si� im i na o�lep par�em przez t�um. Dawus by� niedaleko. Nie widzia�em go, lecz czu�em jego obecno��; wiedzia�em, �e trzyma si� mnie, ale schodzi mi z oczu, niew�tpliwie zastanawiaj�c si�, co si� w�a�ciwie przed chwil� wydarzy�o. Ile� to razy wy�miewa�em w duchu jego prost� natur� i brak jakiejkolwiek przebieg�o�ci? Teraz jednak by� mi o wiele bli�szy od cz�owieka, kt�rego zostawi�em za sob�.</p></section><section><title><p>Rozdzia� XXVI</p></title><p>��No, dalej, wykrztu� to. Uwa�asz, �e pope�ni�em straszny b��d, prawda?</p><p>Dawus zmarszczy� brwi, ale nic nie odpowiedzia�. Stali�my przy burcie statku, patrz�c na znikaj�c� za ruf� Massili�. Widziane z pewnej odleg�o�ci od strony morza miasto, zamkni�te w swych wysokich murach, sprawia�o wra�enie ma�ego i ciasno st�oczonego. S�one bryzgi szczypa�y mnie w nozdrza. Mewy ko�owa�y nam nad g�owami, wydaj�c przenikliwe piski. Pok�ad rozbrzmiewa� komendami i odg�osami stawiania �agla, z do�u za� dochodzi�o skrzypienie wiose�. Statek p�yn�� pomi�dzy skalistym brzegiem a wyspami i Massilia wnet zgin�a nam z oczu. By�a to jedna z trzech jednostek, kt�re Domicjusz trzyma� w rezerwie jako �rodek ucieczki. On sam, �egluj�c ze sztormem, przedar� si� przez blokad�, ale dwa pozosta�e statki zosta�y zatrzymane i teraz zasili�y flot� Cezara. Ten, na kt�rym p�yn�li�my, wi�z� do Rzymu zdobyte skarby i wys�annik�w imperatora, kt�rym poruczone zosta�o zadanie przygotowania jego triumfalnego powrotu. To Treboniusz zaproponowa� mi miejsca dla mnie i Dawusa na pierwszym okr�cie wyp�ywaj�cym z Massilii do Italii. Wygl�da�o na to, �e szczodrobliwo�� Cezara obj�a i mnie, pomimo mojego zachowania na massylskim rynku. By� mo�e zrobi� to na pro�b� Metona, a najprawdopodobniej chcia� si� mnie po prostu jak najszybciej pozby�, zanim moja niepo��dana obecno�� jeszcze bardziej pogr��y morale jednego z jego najcenniejszych podkomendnych. Ja za� nie widzia�em powodu, by propozycji nie przyj��. Te� chcia�em jak najszybciej zostawi� Massili� za sob�, a nie u�miecha�a mi si� powrotna podr� t� sam� d�ug� i trudn� drog� l�dow�, zw�aszcza gdybym mia� dzieli� j� z legionami Cezara.</p><p>A co z sam� Massili�? Jaki los czeka to dumne miasto? Jedno by�o pewne: ju� nigdy nie b�dzie niepodleg�e. Co Rzym bierze w posiadanie, tego ju� nie wypuszcza z r�k. Wielka Rada zostanie zepchni�ta do roli zaledwie ceremonialnej, a mo�e nawet po prostu rozwi�zana. Z �atwo�ci� mog�em sobie wyobrazi� Massili� pod rz�dami Zenona jako marionetki Cezara, pos�usznie wype�niaj�cego rozkazy rzymskiego namiestnika. Co si� za� tyczy mieszkaj�cych tam rzymskich wygna�c�w, Cezar wykaza� si� wielkoduszno�ci� godn� dyktatora i u�askawi� ich wszystkich. Publicjusz i Minucjusz z kolegami b�d� mogli wr�ci� do Rzymu, ale akt �aski zawiera� dwa wyj�tki. Pomimo swych zas�ug jako stra�nika orlego sztandaru, Werres mia� pozosta� wygna�cem, podobnie jak Milo.</p><p>Westchn��em i podrzuci�em w r�ku ci�ki, wypchany mieszek wisz�cy u mego pasa. Cokolwiek bym s�dzi� o wynikach mojej wyprawy, nie ulega�o w�tpliwo�ci, �e wracam z niej bogatszy. Ju� wchodzi�em na statek, kiedy dopad� mnie Arausio i wym�g� na mnie przyj�cie honorarium za odkrycie prawdy o jego c�rce. Rindel wr�ci�a bezpiecznie do domu ojca. Apollonides uwolni� j� i jej rodzic�w, tak jak mnie i Dawusa. Dla mnie jednak fina�owa scena dramatu na Skale Ofiarnej wci�� pozostawa�a zagadk�. Czy Apollonides zamierza� wywrze� zemst� na Rindel i nie zrobi� tego tylko dlatego, �e Hieronimus poci�gn�� go za sob� w przepa��? A mo�e od pocz�tku zamierza� pope�ni� samob�jstwo i postanowi� zlitowa� si� nad dziewczyn�? Straciwszy w�asn� c�rk�, by� mo�e nie chcia� zada� tego samego b�lu Arausiowi. Tak czy owak, Rindel by�a teraz zamkni�ta w swoim pokoju, gdzie mia�a pozosta� na d�u�ej, jak o�wiadczy� jej ojciec, cho�by nie wiem jak rozpacza�a i rwa�a w�osy z g�owy, krzycz�c, �e kocha Zenona. �Ile zgryzot przysparzaj� nam dzieci!�, mrukn�� Arausio na odchodnym. Nie zaprzeczy�em.</p><p>Apollonides straci� Cydimach�. Arausio straci� Rindel, a potem ku swemu zdumieniu i rado�ci j� odzyska�. Ja straci�em Metona i te� go odzyska�em, ale tylko po to, by utraci� go na zawsze. Post�pi�em w�a�ciwie, powtarza�em sobie. Zrobi�em to, co musia�em. Dlaczego wi�c nie opuszcza�y mnie w�tpliwo�ci? Twierdzi�em, �e brzydz� si� wszelkim oszustwem. Czy sam si� nie oszukiwa�em?</p><p>Za ruf� zielone fale k��bi�y si�, wspina�y w g�r� i zapada�y si� znowu. Gdzie� pod nimi, w g��binach, spoczywa�y szcz�tki Cydimachy i jej nie narodzonego dziecka, Apollonidesa i Hieronimusa. Ofiarowany zachowywa� si� tak dostojnie na schodach �wi�tyni, by� tak pewny swojej decyzji, nieustraszony w obliczu �mierci. Co si� z nim sta�o potem? Na pewno na skale odby�a si� walka. Ale czy Hieronimus walczy�, by unikn�� swego losu, czy po to, by zabra� ze sob� Apollonidesa? Wydawa�o mi si� niesprawiedliwe, �e rozwi�za�em tajemnic� jednej �mierci na Skale Ofiarnej, a opuszczam Massili� bez wyja�nienia dw�ch kolejnych i z pierwsz� tak blisko zwi�zanych.</p><p>G�os, kt�ry dobieg� mnie z ty�u, sprawi�, �e w�osy stan�y mi d�ba.</p><p>��Smakowa�y wam figi, kt�re dla was zostawi�em?</p><p>Odwr�cili�my si� b�yskawicznie z Dawusem w tej samej chwili. Przez chwil� nie by�em zdolny do wypowiedzenia cho�by jednej sylaby.</p><p>��Hieronimus! � wykrztusi�em wreszcie.</p><p>Dawus za�mia� si� rado�nie i dopiero p�niej te� go zatka�o.</p><p>��Ale przecie�� widzieli�my, jak�</p><p>��Widzieli�cie, jak spadam ze ska�y wraz z Apollonidesem?</p><p>��Tak! � krzykn��em. � Widzia�em ci�. Dawus te�.</p><p>Hieronimus uni�s� brwi.</p><p>��Nigdy nie ufaj swoim oczom, Gordianusie. Ta historia z Cydimach� i Rindel powinna ci� tego nauczy�.</p><p>Wyci�gn��em r�ce i schwyci�em go za oba ramiona, aby si� przekona�, czy on naprawd� jest �ywy i zdrowy.</p><p>��Ale co si� sta�o, Hieronimusie? Co naprawd� widzieli�my?</p><p>��Wszystko posz�o zgodnie z planem Apollonidesa. Nadz�r nad ceremoni� ofiary mia� by� jego ostatnim aktem jako pierwszego timouchosa. Ja nic nie wiedzia�em. Nie mia�em poj�cia, co on knuje, dop�ki nie znalaz�em si� na Skale Ofiarnej. By�em gotowy na �mier�. Kiedy jednak wspi��em si� na szczyt, c� tam zobaczy�em? W zag��bieniu skalnym� pami�tacie je?� otoczonym przez kap�an�w le�a� kto� inny, te� od st�p do g��w spowity w ziele�. M�j sobowt�r! Apollonides kaza� mi sta� i si� nie rusza�. Kap�ani rzucili si� na mnie i w okamgnieniu wy�uskali z zielonych szat, ubieraj�c w przygotowane bia�e, po chwili wygl�da�em wi�c jak jeden z nich. Straci�em zupe�nie orientacj�. Wok� nas wirowa�y k��by dymu kadzide�. Apollonides sykn�� do mnie, �ebym siedzia� cicho, i wcisn�� mi do r�ki poka�ny mieszek monet. Zapewne wynik jego ostatniego skoku na miejski skarbiec. Je�li chc� �y�, powiedzia�, mam milcze�, nikomu si� nie pokazywa� i opu�ci� Massili� pierwszym lepszym statkiem. Miejsce mia� za�atwi� tw�j syn, Meto. Sta�em tam jak og�upia�y. Tymczasem kap�ani podnie�li tamtego drugiego na nogi i pr�bowali popycha� go w stron� urwiska. Musia� mie� zwi�zane r�ce pod szatami, ale i tak si� broni�, szarpi�c si� na wszystkie strony. Pewnie by� te� zakneblowany, nie wyda� z siebie bowiem ani jednego d�wi�ku, nawet wtedy, gdy Apollonides z�apa� go w sw�j u�cisk i obaj po kr�tkiej walce run�li w przepa��.</p><p>Dawus zmarszczy� brwi.</p><p>��Ale kim wobec tego by� ten cz�owiek w zieleni?</p><p>��Jak to, kto? � odrzek�em cicho. � Zeno.</p><p>Hieronimus skin�� g�ow�.</p><p>��Tak musia�o by�. Kiedy Apollonides postanowi� odebra� sobie �ycie� a kogo mog�oby to zdziwi� po odkryciu prawdy o Cydimasze i utracie miasta?� by� zdecydowany zg�adzi� te� Zenona. A nie znalaz�by innego r�wnie odpowiedniego miejsca jak Ska�a Ofiarna. Poniewa� Zeno zaj�� moje miejsce, kap�ani zgodzili si� mnie oszcz�dzi�. Trzeba wiele szcz�cia, �eby Ofiarowany znalaz� na swoje miejsce w�asnego Ofiarowanego! Noc sp�dzi�em w �wi�tyni Artemidy. By�by� zdumiony ilo�ci� jedzenia, jak� wci�� dysponuj� kap�ani! Stamt�d wzi�y si� wasze figi. Nast�pnego ranka, kiedy wszyscy zbierali si� przy bramie, pomy�la�em sobie, �e zakradn� si� do domu Apollonidesa i zabior� ze swojej kwatery par� osobistych drobiazg�w, dop�ki jest na to czas. Spodziewa�em si� zasta� dom opuszczony i tak te� by�o, je�li nie liczy� was dw�ch. Spa�e� jak niemowl�, Gordianusie. Nie �mia�em was budzi�. Nawet ty nie mog�e� si� dowiedzie�, �e nie umar�em.</p><p>��Oszukany po raz kolejny, tym razem dla mego dobra � mrukn��em pod nosem.</p><p>��Ale zostawi�em wam figi! Przynajmniej tyle mog�em zrobi�. � Westchn��, podszed� do burty i spojrza� w stron� Massilii. � Nigdy tam nie wr�c�. Przez ca�e �ycie nie by�em w �adnym innym mie�cie. Czy Rzym jest naprawd� tak cudowny, jak wszyscy m�wi�?</p><p>��Cudowny? � powt�rzy�em cicho.</p><p>Zanim tam dotrzemy, senat ju� na pewno zatwierdzi propozycj� wysuni�t� przez pretora Lepidusa. Kiedy Cezar przyb�dzie do miasta otoczony chwa��, nie wjedzie do niego jako zwyk�y prokonsul czy imperator, ale jako jego dyktator, pierwszy od czas�w Sulli.</p><p>��Tak, cudowny! � zakrzykn�� Hieronimus, obejmuj�c nas obu. � Poniewa� kiedy tam przyjad�, b�d� ju� mia� dw�ch wspania�ych przyjaci�!</p><p>U�miecha� si� szcz�liwy, �e �yje. Zdoby�em si� dla niego na s�aby u�miech. We tr�jk� stali�my zapatrzeni w fale i kr���ce nad nami mewy. Dzie� by� jasny i pogoda wy�mienita, ale ja czu�em si� jak �lepiec. Rozs�oneczniony �wiat dooko�a jawi� mi si� pe�en cieni. Ci, o kt�rych my�la�em, �e umarli, wr�cili do �ycia. Cz�owieka, kt�rego zna�em najlepiej na �wiecie, wcale nie zna�em. Wyra�nie widziane sceny nie m�wi�y prawdy, wszystko bowiem dzia�o si� w g�owach innych ludzi, gdzie �aden cz�owiek nie mo�e zajrze�. Nie wiedzia�em nawet, co tkwi we mnie samym! Czy to �wiat nosi� mask�, czy raczej ja mia�em na g�owie woal w�asnych iluzji?</p><p>Po jakim� czasie przeszli�my z rufy na dzi�b statku.</p><p>��Patrzcie, delfiny! � zakrzykn�� Dawus.</p><p>Jak rozbawione dzieciaki, delfiny skaka�y ponad fale i zanurza�y si� znowu, p�yn�c po obu stronach i przed dziobem niczym eskorta prowadz�ca nas do domu. Massilia i martwa przesz�o�� zosta�y za nami. Przed nami � Rzym i niepewna przysz�o��. </p><p><strong>OD AUTORA</strong></p><p>Massilia to �aci�ska nazwa miasta, kt�re jego greccy za�o�yciele nazwali Massali�, a dzi� Francuzi zw� Marsyli�. Nasza wiedza o tym staro�ytnym grodzie pochodzi ze wzmianek rozrzuconych po r�nych dzie�ach. Od Arystotelesa i Cycerona dowiadujemy si� co nieco o ustroju i rz�dzie miasta. Strabon wyja�nia zasady hierarchii timouchoi. Komentarz Serwiusza do <emphasis>Eneidy </emphasis>cytuje zaginiony fragment <emphasis>Satyryk </emphasis>Petroniusza, opisuj�cy tradycj� po�wi�cania Ofiarowanego. Waleriusz Maksymus opowiada o pewnych dziwnych obyczajach w rodzaju uznawania przez Massylczyk�w samob�jstwa, tylko pod warunkiem �e zosta�o oficjalnie zatwierdzone. Z <emphasis>�ywotu Mariusza </emphasis>Plutarcha pochodzi historia o winnicy ogrodzonej ko��mi zabitych Gal�w. <emphasis>Toxaris, czyli przyja�� </emphasis>Lukiana przytacza dziwn� opowie�� o Cydimasze, kt�r� tu wykorzysta�em we w�asnej, swobodnej interpretacji. Zebra�em te intryguj�ce urywki informacji i utka�em z nich w�tek powie�ci na osnowie punktu zwrotnego w historii Massilii, czyli obl�enia przez si�y Juliusza Cezara w 49 r. p.n.e.</p><p>Je�li chodzi o samo obl�enie, nasze dane s� bardziej konkretne, ale i tak denerwuj�co niedok�adne. G��wnym �r�d�em jest pami�tnik Cezara, <emphasis>O wojnie domowej, </emphasis>ale jako dzie�o pisane przez osob� zainteresowan�, nie jest on do ko�ca wiarygodny. Opowie�� epicka Lukana, <emphasis>Farsalia, </emphasis>podaje �ywy opis wyci�cia prastarego boru i krwawych bitew morskich, ale Lukan by� poet�, a nie historykiem. Informacje na temat obl�enia znajdziemy u Kasjusza Diona, a i Witruwiusz dorzuca kilka ciekawych szczeg��w. Brytyjski historyk T. Rice Holmes w popisowej syntezie godnej swego �krewnego� Sherlocka zebra� wszystkie te dane i poda� wiarygodn� rekonstrukcj� wydarze� w <emphasis>The Roman Republic and the Founder of the Empire </emphasis>(�Republika rzymska i za�o�yciel cesarstwa�, 1923). Jak jednak sam sm�tnie przyznaje, �historia obl�enia przysparza wielu trudno�ci, a jego chronologia jest mglista�.</p><p>Do niedawna dog��bne studia nad staro�ytn� Massili� mo�na by�o znale�� jedynie w wersji francuskiej: w dwutomowej pracy Michela Clerca <emphasis>Massalia </emphasis>(1927, 1929) i r�wnie� dwutomowym dziele J. P. Cleberta <emphasis>Provence Antique </emphasis>(�Prowansja antyczna�, 1966, 1970). Zmieni�o si� to w roku 1998, kiedy ukaza�a si� dowcipna i inteligentna praca A. Trevora Hodge�a <emphasis>Ancient Greek France </emphasis>(�Francja staro�ytnych Grek�w�). Nazywaj�c Massili� przed obl�eniem rzymskim oknem na Gali�, Hodge stwierdza: �[�] by�a idealnym o�rodkiem dzia�a� wywiadowczych, podobnym do Berlina w czasach zimnej wojny�. Starszym, ale wci�� u�ytecznym dzie�em angloj�zycznym jest te� <emphasis>The Romans on the Riviera and the Rhone </emphasis>(�Rzymianie na Riwierze i nad Rodanem�) W. H. Halla z roku 1898.</p><p>Nan Robkin podsun�a mi informacj� o badaniach A. Trevora Hodge�a na d�ugo przed wydaniem jego ksi��ki. Claudine Chalmers zaopatrzy�a mnie w odpowiednie strony z <emphasis>Guide de la Provence Myst�rieuse </emphasis>(�Przewodnik po tajemniczej Prowansji�). Claude�owi Cueniemu zawdzi�czam naprowadzenie na obrazy staro�ytnej Massilii w Mus�e des Docks Romains i Mus�e d�Histoire w Marsylii. Penni Kimmel czyta�a pierwsz� wersj� r�kopisu. Poza tym jak zawsze za��czam podzi�kowania dla Ricka Solomona; mojego wydawcy Keitha Kahli i mojego agenta Alana Nevinsa.</p><p>Dalszymi losami niekt�rych postaci historycznych, kt�re wyst�pi�y w powie�ci � jak Milo, Domicjusz, Treboniusz, by ju� nie wspomnie� o Cezarze � by� mo�e jeszcze si� zajm� w nast�pnych cz�ciach cyklu �Roma sub rosa�. Poniewa� jednak nie wydaje mi si�, aby drogi Gordianusa i Gajusza Werresa zn�w si� skrzy�owa�y, napomkn� tu, �e �w os�awiony kolekcjoner sztuki marnie sko�czy�. Sze�� lat po obl�eniu Massilii, wci�� jako wygnaniec, zosta� u�miercony na tym samym etapie proskrypcji zarz�dzonych przez Marka Antoniusza, kt�ry przeci�� ni� �ycia jego dawnej nemezis, Cycerona. Jaka zbrodnia Werresa spowodowa�a wpisanie go na list� proskrypcyjn�? Po prostu Markowi Antoniuszowi bardzo si� podoba�o jedno z jego bezprawnie zagarni�tych dzie� sztuki.</p></section><section><title><p>Steven Saylor</p></title><image l:href="#1"/><empty-line/><subtitle>***</subtitle><empty-line/><image l:href="#2"/></section></body><binary id="cover" content-type="image/jpeg">/9j/2wBDAAUDBAQEAwUEBAQFBQUGBwwIBwcHBw8LCwkMEQ8SEhEPERETFhwXExQaFRERGCEYGh0dHx8fExciJCIeJBweHx7/2wBDAQUFBQcGBw4ICA4eFBEUHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh7/wAARCAHxAUADASIAAhEBAxEB/8QAHQAAAgIDAQEBAAAAAAAAAAAABgcEBQADCAECCf/EAFoQAAEDAwIDAwgFBggJCgUFAAECAwQABQYREgcTISIxQQgUIzJCUVJhFTNicXIWJENTgYI0c3SRkqGishcYJTU2RGOxwSYnVGSDk7PC0dI3hJTi8EVGVWXx/8QAGgEAAgMBAQAAAAAAAAAAAAAAAgMAAQQFBv/EACkRAAICAgEDAwQDAQEAAAAAAAACAQMREiEEIjETMkEUQlFSBSMzYXH/2gAMAwEAAhEDEQA/AOjkKmpO50IWfkalGSpTYJdKVD4h3VXKUhtxKCApf2Fa1L/PHklPYI8NRXTk8qvJUZtKkjCb4JSEqCoTxSf3a5kvz3M4eRkcxKXC7F0FdJZ84pzELwHWlICIL3T92uXsieScNjctB7DkU60q9YjB0uijGwbw22/8KPLc9izo0H7tB6UON8K5bhTv0vh2j96imDcGZXElLobUFfQ6Nx/doSdl7+EstptWi/pskfdupQ7nASsOPf4TWXJbQCl2bQEeHZpi+TYvTGlNlW7atzQ/vUrYz7g4mR0Oubh9EaAn37aOvJ3khrGHg4SDzXNNPx0VU4YC9f6x6OhCiCvQVim07ewRpQ+bxHQAHuYjb7feKmM3m3OrS2Lm2Srw26CmanN+SxbSR2UOAqPenXpXsmK8QFR1pSutZ3OaFpxtzT4e6viUtZSGnWlpI9ts1UQFMnwpMhCgmXESpJ8U+FbgltpQIjLBPdtNakvjlFhL6wpXeT1qSwp9TQSHkBbXdu9qiZRZh1bbLoCfuUO6q6YhyQ4HIqhzPa66VPlzSI6nXGOeruKEHuqG29EktJUlh0AesnxFUnBG7j22vbey+FNvHvPxVLkpZkslO5KVJ7j4ioseZFekLSQQpHek96akJTHA5wWlKld272qZMjT7jslJRuCX/eo1qU8wmapt1tbR9lSe4VIaCnCdm0gesE+FevMuLR6FIUn3nvoMimkhyIxWNEA9/rVoVbVecpcKtw066d9SZDtxaKB5tze11PyqWzJ5rJXyFpCToQe+r2mCKqyUvKkgFCAVOanUnwTXy8l1TXVRSCNPvqzlXe3sXli06FU15G4BPclPzqPd51qt7Bdmbm0rO1Ke8k/Ki2kqa1IkZYjtcoJKhVpEl6tbWSCr4a+PMUcraN2p8a0OxQy4AlpxIPerWowHtLCRMaDH5yydPHSow8xcb9BJdQk96QK0pjtqZWEOrUD3lVbmW0ReWhC0kq79RValwxtDsR91KUuIWpPge+toRoolKkn9tRRFjk8wbW3vi8DXy0hEhJQ64kEHvSe+q1wHsWSC5s9TcNe+o70jQ7F6EDwqI0XGkEMSdUJV1Tr1ra6AUF0f10SqAzi28ouUFcO5m3uKCD/VSgthCsyxUklTQgjQfu01fKAfbVw1uDS2uXohRSv4qUVllhnLsTS+QErhd37tZ7F5Or0jf1mu7IR+S+auJGijLSEirS9LlN5hhTaU9UQNTp+Cqq8yIzeH5ggklK5ydF+6pVwkyHc/xHzdQKRA2gnx7FK+RsLtBNwCSpVsvQ0cSfpJRVr49mnBwWiLc4TWR0uAhYdCQfD0iqRmGOOIt94bQ6VKbuat3z7NNbg3MeZ4Z2VJd0RscOhPd6RVPp5kydWuEGU5ALqSXEIAA6aeNYGUtxwNOie7r3VWM3QMpA3BrcrQHdruFWLzzL0c9VJSfeK17YOdoRHU8h8lCtPw1bWp9IcSXAoK+Z6VFcgMLHMafWlf2vGoiHXWnC2tIXp7z30rBaTkk8QHknD78nVDilW949PDs1ytkyG43DeO4RqtxUWuk84ZQ7hd7WyhaHE293cNfs1zXmKScEtydDtHmuv30mxZ+Tq9F9xe2jnjiIhoKbDb1oTqoeHZoWjxArhlPcc3eivGgI8e1RVAhBHElpobgn6HSddfs0Ow/OTwruDbRCtLx1+7fS8GvjBaJaSriRD3KIBtw0/o0wvJ5jFzGX3FFIIedBB/FQE2lTvE6G2rRITbhp/Ro88ntZTjUj0Zd2yHQvT8VFV7hPU/5jDeiI8+LDJcWfdpqmtTFkkpkLD0RBJ6p06VMckxmkqd5Mlt4+0k6ivYN45agXJBPv3jrWg5JPt1vlNo2rXyh7knuqaxHccSppMw70+IGtQVTm31740xOh8CKlwpwQNXUpSE960+NTUh9PCVHBdLCFoT3hHeahNXFxcjbIiusoV3a1YmYlXNQHwG1DshXQ1SIlv210tykc5Dp6DXUgVarkBokmJmwypzlualHsjvqRbZjbhOxzQkHVIHWvG2Ig+pQlsLGvaHXWvWmFMJWpDCVuEaapoZXkOBH2e73GWVSLbdZrt/TflslpaiWvNR626jbCIyM+YuV7udyl+ZtzFxIUZtzYlO06LUKscCx53ErdcxP82kl2Y4+F7ANjaj4k/fVNb7FeMZu0tGJXFr6LuLypPmchGpjuEddh7tD31ekmndAZmXO+wFXRH0pLcTid0Q1K0UfTwnD0Cvw17bbxfvp+82W4XZwR7Y8bi1JD2q5TTifQITRrYceFutlyiz3vP37wlQuLy0/WuK7tPkKpsU4Vtx7lYbg5dnbn5gpxEsq7pKNfRo/cqpiZL2rg1wVX+05thdqm3CdzZ6ZEi4el9fs7kp/dqn4c5CxcZC1XK95C5Obuq2kMhJ5KkpV3E0xsjtpuGc2HJEXVlgWoOtSG3GvX39ndQrjeO5Xad8eHerSuE9PXLKikaqUpXcDVag7EHHrpZJuXXBGXXG4WjKkyiUtno3IbT6oTRLhrbPES2ryq7yXuUuS61CjtubEMJT2d34qj3THbpk0yI1lr0ENWyZ52h1pv0zgT6re6vuyY1ccbeuEfG7q21Z57qn1Q5yCosLV6wbUO5NTUvIa2Cxv260tw5F3kT1oKiHnjqooKuzUsxbg0z6IuH+0mq7G7e9bLY1DmTEzXkKKy8BtSCrw/ZWXFp9k+eefPNfLX0W2r1MrOS257+9xMmO8nl/pNnZrGZzayEhaXW1d4J0VWQp763Cp10BHwA6g1KBiPEKfjIR8OidCasojNuKeWEusEoHuNb0R4zaApobdVeNec+FHSe9HXTqalBUVTSdqinXr1qiESRFWfqtOp7xX25vTHCZDJWPs1IjupU4Qy8lXyrc8glvtqANRS9RS+UNEjyOG77zbiuWkHVJ++ktLcR+W+J8hKBtggDXx7NPTygWnm+GU4rSktqQogikM0wk5niKl66mJ3fu0izydTpIxURbsy65heXKdA0E0dgVauRw3muGpJVquGdAPDsVX3hjZheYOtuHrPA0q4cLxzTC3lAaJhka+/sUvA5X4K7Akr5F9AKApV0Vu1Pd2aanCZtauG1mSlUdQ2OdCe/0iqWeBNhELIX+UhQVdFBWp7uzTV4SR2HOHFj2BlG1DhGp7/SKplc8mXq/YXynExQ2ZVscQ4DqNBqE1ZRJ5moSFJKmNe89DWORnXS4pqUUgDoFnXSvhSHo0FReKFadQQO+thz2LSNc40hS0pIUfFHuqHdUOuJAjKQoeJPeKgXK2vR5BkpUlCz3KT3V8CQ8XENPbXHT3KRVvyDBX5VJmQ8avO6U4WnIjiBr7XZpHZYGmuHLILwJL8XQ+6nZl019jE7zFlR+eEwXCFfCdtJ69Wd26cP4UeOpCHVLiuaK8RWW9TqdIT2VKHEWLq+dFWVJ1/docswP+DWYCrfpd+392+jS02oHPYVxdcDkFNrDLh+1tqniYw/HwN62AlD8i6F9J/2e+lGjbQ3Sg21xQjr0UAbcnT+jRjwK2N4150hzQuPujafx1Gudk5WdNXlDqVxWrchlII71lOlWvCK0mLbX4j/1rTi3No8AV0aiL3zAxEPuri6clv7tap8ml5G26x9D2iNJXs9M677Pu/41bIi7DzuUvX4daFOItxnw7JHYtcSeJslzlhbPqpR7X7e7WnnOUgY/d7xkuTy48hi2phxvrJEfojm/CmrJOQX6FfnrBaOTNdjN89xxz1GE1XY8WklmxwrPchFbbUTJkN7NV+1uVUAR79h+dy76xAem2e8tp5jjfbWypP2fdQj2gu38gy36SfhLsVokO6p5T6Oja/lpWzHswv1xylGPvWu1rixwVSpSR0aPwCqzJc4dds8udBsMtTgIajrQ1oQo+OlV2PXNq2WxP0Za7o/OIU7Pdda7IWffU8hLWH8TKYM/iO7ho/6NzmnR6pUn1k1CtWRX2bOvKccbhOfR8nkGNJd9Mse1t91L25We+2m0WfLmH3pcyPO87Mdtvavtq7Sd3w1sy5ce+3Z292ax3Gz5GZbZVKZOxhxCVdtTnxVQOgdXi4XPPJM21WWOwiBBeAmSVqIQ4sD6kae41Wz+Itys9quDLloiibYn2ItxQntAMOHQOpPuFUuGPXPD7xeoziJFwtU2YZsOVHPUqV3oKffV1Y7TMn3nKL7d4DbbN/jphIjL7LiGwnooj361e0hMtZvRnE1+5T7AhiGm5NPoRG0PYVEUNxkfsFEOHzrrcMfuNyfiNRmWHHF28NdOahP6Q/eaTFpsmZou9qky4YacSFWaS6U9RDJ1S4D79OlPjdb4uOqt8CYp5DMQstJ9tXTTqKk5kWyoBVm4i3a6wMZculnYRFyF16O35t66HU+yr8VeZTd8txmzC5y7RZmvS8tmN67zivZTQziNgyTE4WOZNBtMu5p3rYuFtd7brG5StrzdXn07LmZ6/fL7i94VHtv+b4bTX9J1VQZKkkZjcIF7s7WaW+JDh3RpTnnHssOp/R1Hv2bSLU1Cvd1sPJtsq5ebt8vtb2vZcqTxkYfy7h/FXHs7wdcntOOR+V6ZsJVVnn1th3C6YxbXbfNFucQpuQ57DYUjand+9RZFk3Ocmt+MQbe8DvE2Y2ywj4kGq5F+vF/vd0Zx5ENyPbnxGdiyVaOufEtKfhoAuuI5Z+Rnmc7W5XC33RhiDy/W80Sr1qu82sarxkbdwslivNnysSmOXPH1EhCduvM/d3ULEVC9iZgp+55Jbn44C7W40xBS367y1J/u1sXkV9i5JjdkuJaEm6BbrriP9VDfrJoSumLX0ZbleVwRIg32DKbkxg59XNRt7aU1eOpl5lluGTzY51vbMOUzLLv6MqRt/o1C9Ajt9/vWSRpE6wR7Z9EJcLbbkn15ZTWtjKr4jKrDYLhCgwpU+G6/I19RG32aqeHirvheOOYbfMemv+YqWY02F20PtKVuT9xr262iTk3EfGp11sMgQvo10OeGxXs7lVCoUv3r6FcU4uJx22S05BVJckNHds+zRGTKbUlOvMb9lSqXzGMNWLjNEkWOC+3bfolfMdO4o5u7s9qjJ2SUtlCAtD/xJVRLAuwDOPy1q4dzkKJ1T1TSZWdeIGINNr1K4W5R93ZpvcXI9wmYPLhKIWt1JCDSwh488jNcbuBe9DEjct35HbSLvJv6R/6gcuqD+RGXJD3RM/Uj30URm0P5NhSFHRQgFX9itcrFHZWJZNAC9HpU3mNH3pogtFk1yvG5anAY8OEWnj7iE0qFGbcAlw59XIoXh9IH+6aa3CBlscMLJ9W4eW7/AOKugnG8ecsreRmS9pzZZfb7Pemi7hJcwzwzsgdY8HUfF+kNOrgzdR3LgKmdjUlAlNOck+NbLklHaVFS46z7qxM5mI3rIb5bKO7vr7F7tj7Whc1393dWngw5b8kCPn+JuDlrl93wnpUW45Thsk8wzEAj4T1oHRwAw39Hf5P/AH9a3eAOG+3kEn/v6ncaFrrULciumOz8Vm8i5p5zsZ1vv2r9WlQxluOM2y0sPTvSxtrDno/honPAfFlMdjLT/Oa1K8nzHVMapypNKZJk012JHyVDWf4oywEfShVovpo3W5fEnEVOKCrisDp3IqbD8nyyLWlByWOQB1ranyccfVqr8omQdde+hSqBmyObZPEjD34LSGLk+pwkDRSdBVxjuR2NqRKlfSKUlTY07Qqpe8njHPRreyNpTYPchWhreeAuFpf1/KCQkaaHR06UesCp0C9zNMbWT/lNTa/xVLj53jbRSly5AnToSaDW/J74f6K0vktR+Iu1qe8n3BUujZkLq+nql2i4j5EsqT8hzJz3EtgK7khaifBVRHM1xp0K5d5UkfCFULJ8nvh6pA33d/d8nq3N+Ttw8G4ovcoK/jaDj8lap+S7byvFUSVqM+OoK+FQrXMynFlx1Jiz+S5r10WBrQ7I8nvAihPKvchGnvdra15P3D86KkXt8n5PnrUjH4C7P2LL8o8YcbSDkTjZ9oFY0r2Xk2OloQmL8wWFDtFZqsm+T9w35Q23txtfzerSPJ84eLQN95eWPsu1OPwHskfcbLdllpiyFIaujRSeuoWKsneIEAAI+kmkLPQL3iqlvyduGyQVG6y0K93OqLL8n3h0pzRN5lJ1GmqnjRQq/A3aqQkh8R4TaUt3CdGdQDoHErGulTH8/wAQcf2c/ZoNeahY1oJi+T/gLagk39wIB0JU8anHyeuHKQVfT8np1Kg90q9W+IFN6P74CZfEGytqLjF/QhOnfr1NboXE2xuMemyJDCgfD2qBT5P3DoqBF/fUf4zpWJ8nrhzrvF/e6Hxcqas3wSZp/YZI4pWFLu43lpOg6an1q9RxXxVaDzbmhC9e4dQaWsryfuHz2pRfJCgB+sqsc8n7B0kbMheSj3Kc60UK34Fz6P7DkZ4oYKsKSq7NIWD36ipCuLGIpSQL4yraPeKTKPJ+wHlFZyNwq1/WmoM3gFggdPLyhxJI7uaaplb8E1pn7h2K4r8P3HUvu3hCXUj3io/+EnA3piZn0+jUHu1FJQcAcKKwPykUen6018K8n/CQABlKknX9YaHVo+BnpU/sPhXF/CkBSEXtpKde/fUtrinha9q/yijLRt6guVzdJ4DYmgqDeWOae4rrSrgViYSNMsdSr8dTX8QT0qf2OkHeJGCLSeTk0Zk69QV1quHEbAeWnbkcPmAdVBdc5OcCsXS2S7lhUP4yoLvBDG1A8nKOg97lT+z4gtaaG+4dOacSsDFtU4b2lYDuu1CQaXsfifga33HU3V1IDmuhbFCD3BGyKQUIy5KVd+i1DSq9zglAb1IzCHr36bhSWVjTWlKRgZSOL2Dhx4G7rCd36gVutnGLh2244VXp1PX/AKMKUp4Owtx25hASftLFalcHmwSBltsV/wBoKXqwU1VTyNm48WcClIlhq6vHntlHVnu/rqZw64jYJasKt8GdfS082lfM/DuVSSXwnSn/APdNsP7U1HXwuAOn5Q21X7U0XMEilG+46Wk8VcK5G2HkLDqPgWiq9zifgRa9LNaUv3NgVzo5wvSBoMjtp+ZUmoL/AA9cZOn01a9Pi5g/9aLafwCvSVfsdrm+PJY2HDbxr849Q1359Cxuwm7OD5R6Rw8pEq6ITewPtSK8PlCJc7Wl9UfsyKKLokzT0bwP1N8eVoRg13SP5PWuXeFlYP5D3r9kekWxx9kOH0b98b0+ORUpfHuURo9MvWn2X6P1IA+leR0tXbu0wm8I95DetSbfd50YLCcHvL7avexSS/w8K5QWZN35fu52hr6Z49SS4Esv3gAjv856UEPMB/TMO5+9ygrUYLdka9w5Ir7jXycpstu4DeTr3ENCkc5xzknoqVdVH+NqFN4+PMAlKr4oD3SNKv1JJ9M0HQCbpIbaLZwG8OH+JTUdN0fDmp4eXcH+JTXPJ8pWSjs7L4T/AC2vWvKVc3a8m+lQ/wCu0HrwF9G50T5/JW4HRhN6QoeHITW92+zFpATgN4UseJZTXOn+M0s9eTewR/12s/xm3CnXzW+fsm0PrRBPo3Og0XydzfSYDdVj+JTUj6YllWp4f3Xb8mU1zevylAs9It+T/wDPVoPlJSEL1abvxHznUXrR+So6Nv0OjJd2fLoJ4e3jb/EprVJuclxADWC3lofxKa56T5SsxSvSMXwD+W1s/wAZR5R0VHvZT/LauOpgv6J//DoWLeLmzF5bmA3Z758lNRpF/uSBojA7ukfDyE1z+jykn216Fm+q/wDna+HPKMcdOq2r4kfy2i+pQn0TnRDN+mqbBVw8uuvv5Ka+ZF6mlOquHd3cHzZTXO3+MSsA8pN+6f8AXaxXlIzFI28u+n7ptV9Sv5B+if8ATI/k3Z0IJPDu7JUf9imtca6SmHuYMFu4CvDkppD/AOMcpXQRr7/9dXivKMWB/B75r4fntX9QpU9E8/aPiffpCV9nAbwdf9gmo7WQyyvYrh5dSP4lNI9flGPqb7US9afyyox8oJRGoj30H+W1X1KlT0Dz9o+Dfkp138PbsPuYFVb1/YU4deH13T8+SKTH+MHPQSP8ugfOZXynygH1AqW1fFH3+eVf1Kz8hL0VqfYOGRemNyVJwu9fdyBWyVkyAyE/kFej8wwKTSvKAcIHob1/9YK8PH+V3JReU/fLq/qEL+ku/wDBp/lRFSO3gV3c+9mtasitajvOA3hB+TNKlfHV9xWq0XkfdJrS5xwkJXuQb0B85FD6yjvpHgZ83I7Wo9cCvSvvZqFIv1kCN35D3ts/Jml6rjbIX1Wq8afKRWpzjU937buR85FDN6hJ0zjAbyOyNtH/AJF3vU/9XqvlZNYEa/8AIu9FXzjUJHi9IIAE26A/N2tqeJkiSjcJ9x3H/amj9QpacBAMnxlxOruE3gK/k1R3shxJPfiF8ST7o1UL2eSz2E3GcFn3umvVZvc0tbjeJI097lBLB6k5+/4eof6KXcKT015FQDeMObf3DH7uFHvHIqEM8lKK0mfKBHXQ6daiOcQnt+okyis9PZqS3HkOK4/QspV6wYqIGP3ZIV3ksGoJvWFlWn0JcVJHvYNQ5Wez9QPOZBHiNE1DOcuuPHtywE94ATS9oz5GrXH6AWCddRVpbXHSNNKrEKCalxpnK8KVUxpgJ22kqabU2lBPu0q1j7tupit6ge6hWLc1oUhZQsgeGlXLeRp5R3RXOnyp84E6uXiGwqJuWw0kq7+yKiOQuzujvFIV0ICR0qEbwktJcfjPFJ9UBNaUZAUulSYbqEHu1TUFclg4yWglvcD99V1zShLSwop1A1rW5kbReJVFc6DqdlVNzu7TydG0q69+pqZ1CTJUyDq7WqvSrVetTLHbnbrd4tuj/XyXQ0j9tZLDYsbEFOivVQpX3CsJA6EEffTGz28RcTujmK4xDYZMLRuVKUnVb7mna/ZVXHy6NMx2fbbzYoMyW43pHlpb2uN/tpOZkY9cAcO6vARr30Y8MrxjNkemysjtP0rq2ER4p9VSjr30QJzThypQB4YsjU+v5yqrm7E+C66cqrZFieXXzq34GugOJbHDrDYtrkfkKZRukYSG9ZPYCaEGM04dGG+n/By0y8WVCO5zSrR32VUCXS8e0bb0aVv/AKCt6nuBrNCfA0zfJ5iWu6Z4u3XW3NTYzsdbhbX9n/8A2q6/ZymLcXm7fjdljtNulASWNdetFL4eVgGOnzX6jTwAemngRX0EK012q/momyvLBkFsjxHLHaoLjCt3OiM7FL/F76P/ACcrvDudyk4neYlvfM1kiI68115nw7qjOyLnAFVVVlnkTWmnpNPX9ta68NWWTQZNryCZAmNcqRHeU2tHu0qu76arZ5E2JidTCo6dxr5KiDpoaY3A+DCN5uV9vkETLRZ4a3H23O0gn2U/z0MyLwm5Za1OXAitsuPahhCNEhOvq0G/fK/gfNXYrZ8lAVJT4a15qFeBH7KePG+7WrFMlhRLLitla5kFt5alsbtVKHfQOeJD64UiK5jtlVzkbeZ5vopKvfrQpfLxnAVvTxXOAIA09nX514R89flR5wMtUC+cQ4tvuUXnxnW3N6P3TXvFrh9Owi6EpHPtrx/NpA69n4TV+vENrJI6N3r9RQDrANToATXhqVaJCod1jSUgKLbgVofGmsZFSG8kcgDvBFfPZ10pm+UY/FXllvjw7dFgobt7SyhhG1KisbtaWdDU/qLmR11cw2VLq2IDjYSEFZHvTRFBUsJDYZAH4aEbVcnYrvVKXEHxBq8i5GgKPoDoK1JiTEwSxGULbXzUNpdHqnSpVvcdaYUgMMOa95IoaTfSsEmO4N3qkIqVHyPa0UJhPuaesQ3R6qBk2XSE6+skx0NpA6kDrVAuEFbtqgnYfEdasV39Tyf4NISfElFVU2673/QsL006q06VGxBa5IE1tTZO4pNV4Urd0IANSZkxLzmqkkHurQ1pv0KdfnrSZwPWZPnSsYGr1ZVxjMfHXyfpq5S4p8OQ1upKwESbayyVarK0n7KyKv4kBuQ4PN48l4Dv7KjVxiULA4U3zp27XN9sJ3KS5G7qcGMZThrJQ81OmpSpHY2wgdK2KZLLJgUdytkRq2sqeRNbIV0CwRpVbJtsdLJfKnVM69NFbtDXS15yjD59tbanrkPtd+4wADStyS0YBKlKXFvt5hF49GmoZ2iiELbMyJO/chj9bQ6kfKmBnditTEcvQcjlvf7ORD2K/noCcG2kudBDXV5gF0asuZWu6P8A1UeQlaqpK+etZmnZcDVnA4OOmEyPp97LLF/lC03Iedc1nry93rBVKI9CR4ij7hlxQveEq5C/z6zu9HYTvVH7KI+KOJY5e8O/wi4UeSyHdLhE/VFVZqLWoiKZ9v5N91adQvq1+77hOnvr5XrX0e+vFVsbiO459U945fKNV/knCk6//pCKTYpu+Uao+ZYYn/8AqEUoR31n6X2m3r5/uGT5N3/xTi/yd/8Au0EZNGdF/ngNLOslz2T8Ro38mwlPFSIfEMPn+zWZBxSyVi/zeS3B9E8sdYqfipbzP1DYDhc9LEC5dYdaIDra0E/ENKl49c5NmvsK6xVlLsV0OJP3VLzLJ7jldzFxuSWEvBAToyjanT7qpq1R3GJnwN3yhrexPmWfO7aPza8xwt1Q7ku+NKHrr076dfDVaM14SXjCpJ1l2wedwye8fKl5w7x1V+zKJbFHSMwTIkqPsNt9VD+qstM65Wfg19VXD4sX5CXJT+SPC+1Y4DpOv3+UZ/4P0aaXUM/njf8AGj+9V5xHyD8osym3NI0jKPLjp+FtHRNUEE/njX8an/fTVjiRDtGy4Gj5SiHF5jAKUKI+jGe4fYpXqiSUDnrbfSPeRp2qfPHfOL5j14tVvtwjhv6Oac3OspWe6lllXEG+ZLaRarmI5aS4HNzTKUHWs/Su81Q2DR1sUxdJP4CkjNpRB0Itsn+7RnwlzW2361ucP83IVCeJFvlnvaXu+KgvgN0zSX7vo2T/AHaBHVFLyikkaLJGn30b1xY05JTc1SRgLOJ+B3HCsgcgSgVxNfzeSOqV/LX30JMg89A017Q6/tp88NMvtefY4OH+cbTJSNLfLV6x+zr8VKrPsSuuHZCu2TEnbvHKc09dG7s1dF0zOjeSdR08Snq1+0uuPP8Apq387bG/8Kl+O6mBx4/01ifO2Rv/AA6X9HRPYZOrXWyTzuqxsYDj2h9qq+iLBLVBm3IfSs6XDif9XY5q60xIhgngW+JykkBzXx0UdKsodtgvv8lJlqWRqUMqNEVvx/BlPtqjZBkzzTZ7TaoYAVTQxjJsKgK8wt7k1KmkjeRbwpf89aYgwO8nP91tIiFf5lOQ0OgKwoUJ3KLHRrykrQfxGut7zmmIuNvMPSbi8XO9K4I7NJrOhw4uSluuSr1EcSr61mKNP5qPEB0vLcCOX3kf16V8o+sTRJf4+EhJFqudy5o1+ta7K/8A0oaR9aisbe7JtPK3Q2nHJG1sa1rq9w1tC7htWNaigsXtgw7IZro2laW1kBRDhI0pkW/h3ckLaZau6dFAahDh1TVzgiFqBbQlBaQjVKRrrrTFx22xpLoStwqWjtuBCdNKeYrrYAWRwqmOwUri5ZJLqlbVMqWelQZfB+9RmC+ckU4Srby1unpTqfnxY5K2WklSBoEeJqtuFweYjJclxFxwVbzuOpIolYzRbByxxFxK+WTmc17zppvtvHeVEJ99LY9rUd+hrqTiIYcxiW9+jcY2Vy9KTypb6ANoCzpS7F5OhQ2y5NZNb4cZ+WXQw2VcpsuK09wqPVziWQzsZuap8BLSnVJUg81O5spPeKSxqjKzOSo18D0++mhw+kLsfCLLZksq80nhDEZs+qtz4qpPy0tTx583B7Q7L9/aSlf7tVGTZXc8hDaJgbbhx/qIbQ2tt/spHL8GmJSuJkH++vUg6j7xWfeNK2IVsdSogOICknT5UeJMysqzyNfyjuw3iKfhtDdKPWjziXnjWaxba27Z2oblubDLC2166t/Crp1oDpVEaJqaeqaGfMeBm+TUOZxSjjTuiuf7qCMqStvILr2Ffwpzw+0anYJlk7ELl9J29tpc3wccGtEkni5d5qi/MsNgdcJ6kxRuNVMMrZiOBiPU9Ort3C7DT3m3nCmyEeBNa6JcyzCblHmyJUOFFajbuW3Fa2AFVDulOWZMsoq+Aq4TZH+S/EC23gn0Bc5cge9pXZVTQ4uW6LgFpva7ZJS8/lbmrOn6ON6yqQY1FXGR5Jc7+IQuLxcEKOmO18kppN1MWdQt0Tz8minqVro9Nio7FbYv8Mj6frU/761dipFtd8ynMytqXC0sL2qHQ6U9pMiznkaflOIcbyizPFkpH0W12tOndSoYbclKcW2ypW3xA6UyrlxryKc023Oh2d8NjQB2Lv7FVNx4m3efaXrcxbrRCDvetmMEnSkUq6VwmDX1E02NtklcBUF7KrnoD0tMlf8AZpfO960+O4/76IsLzK74i9KetPJS7Kb5bilo3dnxAocWSuQon2jqabCTvImx+xY/U9bUplaVoUW1DqCO8GugsCyK1cUscTheSyBHvrGnmkw/pNvh+Kueq2x3H40luTGeU082dyVJOhBpd9EPA7peqameBkeUhG+j+IAjPdeVCabB9+1NLSrXKL9cskmMzLq/zn2mUtBXvA7qq6ZSuixArqX9R5Y8op4c2S63y6li2rQgJ03KWrQDWhXXpTi4KD/JY5TPLO/fvptcGOwJUcL7w5BQWspKH1K0CGnFHbV/Z+FMiFCL0vJnw+RoopcIUqj+yo6NKhqQleo3qUNARRTJixHLi0tbrSFJRo22s68ytPg5bXwIG68MpmmreROpPUhx5ahv+VA184a5OkPES0KTpr2Xz1rqHIm2LcRHLKV7zu0cO4IPypcZLLkPpkKTDCkIOgdQrT+qh2H0Wwcv3y1Trc6G57HJA8ddar2h6WmBxHdaeYcbPsL7dADX1nSlsb0naMnyQaIsF5n0ikbOmvfQ776LcBbUpwKHfuq6u6CP4HbjBCENAp6lJPSj+1mW7FSuE6ponQEoHWgvC0hnat9YSoJ6JHUGmFZYavNg+HHUFR6be4UyeIMFjZPZ0l0KaC2y4nTa46o9dakyZ7LrG1ppDpSkJG49DVrIgtMMR+dsUgjVWvUmqy62+K1HUpLYA13ADpQrHIjaBXZ7EbXDeedJS8r4O6uab12bpKSog6L6V1Pn2qrfIQ0jRBT00rlrIUbLxITt0O/qTRWybaCvq0sNkut9lGNaoin1pG5Z10Sge8nwqspqzI8jG+Btqct2rL9+lL86e8difVT+GsbvEHRrSZ8gg7hOQJe83aYZlSPBlh9K1f76oZ0KTBluxJjK2H2lFLjaxoUkeBrIsqTCmtTIT7jEhlQUlxKjqCPGt17ucy8XN24z3OZJeOq1+81ccAsQj/wqVFtsyVCkTIzKnGY5SHVD2d3dUQdeg69muhuEtps8TEThNx0TcsmhrkgnvbKR6IftobbPTjgZ0lPrv3HPdXCcdvJs5u6YDrkPxdbG5KfxHwqtuEV6BOfhSUFLrbim1DTuKToaMOE+czMSvYRJ9PZ5fopkdzqhaPw1cv25UGtM2+naA4110/oV9Dw/tUf8Y8RbsN8buVoHMstzG6I6nuT9igm2QZNwubNuip5jz6w2gDwNRLoZcwW9Eo2s+TIMGbOUpMOI8+UDcrlp12j3mt1ltc68XJu2QWeZNWvZytaNs6uUbFIScNx6QNzQ/wAqS2v06/1W74RQngzrrWa2d1k6OCY3p/SFAj8ZLlO6VyfOUY7d8amCHeYvmz5GvLJ7Q+8eFVB7/wBlM7ymiTxku2p9lH92lj4/u0dTzYsZ+QeorWh5VTACSABqTRPBwq5uxBNujjVoiH1HJZ27/uHjV5wpsMIWu75xemebb7QPRMH9M6r1U0HZLe7lf7m5OuEhTilHsp8ED3Ch2zOIDiuU8hFGwSFcyGbZmFjdd/V6qRqr96qTKsWv2MShGvEIsqPqLB1Qv8J8apknadUnQ+8U7uC+SRcvhHhzluj7Tw0t8s/WNH8VBY7VxkZSqXNqJBwdw07VFDPD/MHYDdxbszioS+6RvTs/n1qFmdjk4zkU6zydSuMToojTcKaF0eW35K9t2uuAquRHSre3hWj5JX06yzI3wLZ3CcqbaLyrO4ptPrltaV7f6JNUCgpCylQII6EGrnGsovOP3NudbrjKQtB0KC5qlSfcR40e8fLVBftuPZxa2g0L3G3yG2+4OpomtlbOfkGaPUrafwKesrwa1lNMh8r9RVPXg6zLiWJp1kc3/wBtItXqKHzrpLg404bLHba7HY2rplfkzXt2DZsSPzVCykL3HqmrmG275yG2ENhfUpCx6v3VW2SM4klYOxtPj76JocRNxurWxK0IS32lJPU02VOVsAeWruUVqQw4XJLm7clK1aD9lBVzmAQ3CUgOuac1tXXSmXk9uSlyWtTq3AD2AugO+xYrjQcCU7gntpSKuODVS2RG8TSh9TqtNqE91L1rqsK7qY3EZIEZbYTr16ml0kdoe4Uqw6FR86aDv1NGfD90hSQEeNBfdRdgqXFrShtWh3VKPJLfA9sVSX3m0tFB3eskn1aZNilupjqZStCi2dCn30tcVhq7BBLZOhK0+NMC2pfZcaKVDcT11FNg59oc3SGhGINzFFSXXVAA9+lC01a0wdzpJUBond7VGmQR3HcXiobiK3ggrUVdKDrulDsAN8watEka1PBmXkCMzITanO5ICO7xrlbLgPygkEdxOtdR5mXFxlnbuQUeFcwZqnZkjwA/ZS7Dp0FL407eFd6xzLsOPDjLZIglpzmW+X7j7qSZr1JKVBQJBHjWa1Yc6PT3NXnHyGfETh5fcJlH6QY50NR1akt9ULT4Ggo+/TpTi4PcRHX5LWH5Sn6UscxzzdKne2WirwT8qXnEOyjHs2ulmQ4NkZ8hGndpS6XbGrDuorSVhkk+cGsn01k1vtyOoedSp35Np6q/qohyTMS3xWRkEE6RoL6G4oB9ZpHSpnChdtsVkvOWXZl59rYqFGQz2VKWrv0NVZuPDUnccdv2vefzgVTd7zOC659NY5LvyiLM3BzGPe4qB5neoyZTencFkarFLE91PTI37ZnvAwP2WM81Ixh3TR06r5CqRfd31XSzLLMTHME62ImzZW7ZG9wgvkPJcck8NsmWOQ+guWmUrvZe+GocSxr4WxJl2vTQN6dJZtrJ936yl3YHXWr3Cda6Oc4bP56anlVSXjmtt1/6A3/updka2wq+JHVzFnTzY3ugTrq3HXnHnVla1ncSff76s8MO3L7Qf+tN/wB6qs1ZYr0yi0kf9Kb/ALwrU3tk59P+kBx5TI/53rr82Wf7qaWuvSmZ5TQ/527h82GP7qaWBNLoj+uBnWf7yO+6MebeSxb1Mf6zO1d/pUlPGn7gpTlvk53bHIw1nWw84D3j1qQSgQsgg6jvpfSeWX/pq65cLXYeaVaYrNdtmRW24M9HI8lC/wC1VXrVnisJ255FbbeyNXJElCP7VaftnJgox6sYGf5VjIOeQp/TWXBDjgHs9KlyVB/yVYw1B5Nyqi8pi7MTuIiYzJ1FsiohnT4kiiPHbk/bPJhlS2GG3Cbly/S+Fc6Vn0q2OxFivbZMCVt0ORcZzcOG2p191WiUjxpj8brnHi2zHsJhvh76FjbZDif1p7xXmA8T3bPkTD9ytdp82Poni1FShYHxpqNxrw5VgvTd5tZMyxXX84hyfxeyr51qseXtjcyxXMUM1YuazSsNZWk50GDvrprhC7yrJG/WLCd+yuZE+sPvrpPhs1y7VG5XwJp9PtMnUeRv2+Yy4000V8lZ7j76K8dDkS5J0eQkvDRW7xFCVlthWyFudpXQp0oxxaEfpB1yQ5oUo7O8a6UyeTkuxQ3tpyXcJLS+jbKiUe40rciUS/IcG9DY1CgBTPv6ZerqX20OArOxSFaa/fSyvXNjIcLvYJJ1A6ioPp5Exny+dHeOmnupaDUuhIGnvpj54HG4rqdNSD30uUK9Lr360q06tR860acN/rB+OgqizAXXfPOX8ftr9VNDX5Lt9p0Bi72iUJbRuWnqKObUlxx7V1WitNQBS7w1yUkp5raVkHTVPiKaWHttvyOY6lSCFdCfGtXuObc+oeXZqS1h8TajtLX2h7qEZTaO2H1FtQGoIpmZAhpWJtagqGvTbS3uj0ZlABJUrYelL8GSBZ5y6RDUlCwoJJOvvrmHN3EqyF1xQKVadRXTWYj0DjikhKdNdK5q4gIH5RPbR0IpdnJ1umzgoUp3KA17zRhk+A5DZRGfTDcmw5DCXUPMDd3p100oPq0tt/vdtGkK6ymx7ivWs7G+vHOAo4dYncTc2sgvSPoqzQF8955zsbtvspHvqgyme/l2Zyrg20S/OkaNtDv+VQrpeL1dU7bndpUpPuUvpUaDMlwJCZEKQth1PctJ6ihiMcjIeNdcDD4wxH8atWO4Vy1oXHZTIlIHRKnl93WlsT36/hqXcrncLm8HrjMdkuAaBSzqah6f+tEvbAu15lomBoeTlP5OZmzqa5sO8xlx5Gp6D7VCHETHH8XyqbbHyFJQ6eWsH1k+FUcSTKhvc6K840rTaCg6HSvZcqTNe5sp9x3QaArOtBpMWS/5GNcr0xUb7Ah1y9wmm/rOcNn89Nfyq47v5aW09/5g31/ZSebdW04lxtRStJ1BHeKlXa73S67PpC4SJXL9TnK3aVT0t6kNIdVy116MV+nWr7h/Ecm5laozXrrkp0/nqjrfb5T8GSJMZ51l5PqLbVtKT76a8S0TAim1K2iZHj5R+DZHc+I7lytVrlTGHWkBDjfxbaXauF+atQpE+XaHIcNhG5bz52pql/KzKif8/wBz/wC/VWq5ZDfpqPN513mykHvS46pSaz1121rCsa+osqsbaFLbhfmE7CcmbuUQ8xB9HIY8HGz61GmZ4ZbMt1yTh7KS6X/SO2onR5o/Cn4qUPj862xpMiM4HmH3GnR7aFEGmNVs+68C1vVavTZclz+RuUc7zf6BmBevwK20YWcReGTb1xkSY87KFNaRYzXbEPd7SvtUCnKMiLZZN8uBQemnOVVWVKUoqUolR7yT1qoWZnEgTYiRwbZMh+VKdlSXFOvOq3LUo6kmnPAgTH/Jak6NKWPpLmaE0lB061MF8ugieaefygx7LfMOlXbSzxGvwHTbCZZvkh93e3Tg4QZdb73Z3+HOWkfRcz+BvH/VnPZ7VJ7v9qsSSCCkkEeIq7k3jAum6K22nwFXEbC7ph94+j7g2ChXViRt1aWn37vChMDd61Eqs5yZdn+iH5/nUMdyJCd+lDiu2dU9KtMrGJKtbacnjWoOmtdJ8KZCTboDRB7bfZ9xrmtG4uI6aHdtroHAnWmoMDbzAuOgbQn2q1VmDqZ2gf8Abn0sx29AdVD+airDlPP3RKCnslJ0J8aALY5PIju8xlxrZqtI9ZNMPAFOvXRkBtQQlsntUw4rLiQVyeJJTdpO1Wo1J6eFLTIQSgl5Ona0++nZl6GmJkgtNlS1ntK8KT2WFlKHVdSN3jTNYgbQ8iO4kkNIdS2r1u+le0QHR0pm8SCh1DhCSnaKWKD2woDSs98HZoMo1wRtt5sN+pQTRjgjyGV7vXpVZdntHVjM0JKIkNBCyNAo0z7A5dGY7SI5Q4oeJ99KrFGFtuMTk9EJG4D5UcW66S3pCFNL5Ufdqkj31qU5tqjwvjsr8jI+5xDSye18qVaZylzXG0MKU4hJA39yvupg3zzp7B2G5rZShaujwoHkthqH2tXVo6NupoPMiVUB82YD8Bxxxe1wD1a5lz0kZE4CNOldI8REuLis6vBBUr0grnLiKkIyIhrVSdvZ+dBYdPpmgHPGsrKykxJpPNK9rK8qEPaypVut9wuJKYECVLUPBlsr0+/Tur24Wi6W5KTPgSYwXrsU42QlX7ahCJWV6hKlnahJUo9wHbXVo7jWRMxDKfsk9LSfW9AohP4hp0qEKqvRU5uyXtyL5w3Zri42r1FoiuFKv26V6cfyEHQ2C7A+7zNz/wBKryQr6yvtYKFdtJGzsrBHXdWtSFoVy1pIWjqsEeFWQ91+dea1YCw306aY/dNh6hXmjnX+zX0bBfh0/J+6bfi80c/9tQhWjvr2vrlP8lT3JPLSvlk+5Xur58ahDKypUq3XCKy0/KgSo7bv1ZW0pIX+Hp1r5mwJsIIMyHJjBwdhTrRSlX3E99QhHrK32y33C5vcm3QZEt34Wmyr+fSpNzsV6tzPNm2yUy34rU2oJH7RVEK+srPCsqyGVlZWVCGNgmQ2Aem4V0rwtDSIjC3EpUkNABQHjXNTSS462nqDvA1rpLh26hq2xmFKG5KBoPE0+vgzdR4GrFXEtyQttvc8ohSiT0NMLhiuXIu65zjhDbje1LRGm37qVzbblz09EWUtjpqeqjTC4czJyLqm2KAS62wVFau5Io8HJ8yV2YPXdN1med7W0btGgPa++lFmsl5t0tPAKTrqVp7k0wcll3VU6SokykhejqT/AMKAb0wj0jhJW1rqWT3j76PkbSooc8K3I7nMSE6jpSxA9IEnppTRz4cyI6SdAnupVblc3Xx1pFp1KGPN5OoPT5UZYEpKXE9NKENAokgUX4IjR1JJ1FDWoVntHLiTjUeMNqVpJOq9Paph43KiAuOOhMQEaICvGl9jLbriQprtJSOgoxtbDMiKA6rrr1J8KYvkw2e0bmUznl8PIoQd+vdS+cZmm1oLclbqlI7Q8EqotyuLMXw+tvm52a/10DOPXE7wthyOltHa+FSqisJyCWZy3mo+lxZ1Lfa9H2tv31zrxAd5t75v2a6TyRn8xdBOnN68z31zXxB/z+54AdKkm2ooKyvNa9rOazKnYxaXL5kdtszK9r0+S3HbP2lK2j/fUDxq7wG7s2DPLHepA1ahTW3lfcFA1CDF483EYjkbnDLFEiBbbOA1Lea7Dkx/Z6RxSvh+zVJwiyx2PmETH8g/ytjt0kIjS47/ALAX2QtPuKatfKosy2eLE7JkKL9pv4E6DKH1biFJ7Sd3xUKcIcel5PxHtMCPqW/OUSJb56BttPaKle4VCDW4eYAjH+OeaYlCEd+52+1yjZA9t9Iso3Nq/FtVSofv+b4nkEgTHbrAmHVuVGlhWjmvZV2VUQ8asscyDjVfMqxiRJ3QXNGpTHwNdnm/h6Ue8NuITvFy2XTBeJduh3NSLa9Jg3fkbZEVTad2ql+IqEFTa8+zKVebRFN+ltsMyY7bTSOjaUlQ6baY3lN5rlNj48z/AKIvUhpthMdxtCB2QrYNTtpH2JW3JrUlPcJbQ/timV5WCyOOd4JH+rs/3BUICuMH8oM5evl4TqzHKrlPGnQ7e1/XRh5R8KDOu9k4iWlgMWvJ4KJC209zbyOytP7NB/PUTHomPWLhh5xkr06PJyN1HK82H+rN/wDrRXBj47mHk/33E8ckz5FwsDv0vFalNJT6D9LtqFgTiPEDMLhnePplX2TyUyY7CWOZ2eXrRT5QecZZYOPV8Ra71KSxGfTtY39j1R00pU4JqM2sQ8RcGf71GHlPK/5+cnXp/rI/u1Cgm4K3TGV4XlQzSA47ar1OZalSmh24hUo7Vj97SgDitgd34fZAmFOUzKgyWxIgT46tzMpo+qpB8fuqfj7SlcAcic0JBvMcf1URcKM4s91tX+DDiP2sefGlumHq5anj6qkq+GoQpeKdxnz+GHD7nyHXSmLI/wDFVt/qos8phT86y8LIiFAF3Hmx+1S6o/KIxOZg9txHGJzzUh2LFeKX2jqh1CnlKQofukVYeUFI82i8LJClHazj7ZP7q6hDdx304ZRbPw5xtIgOogtTLvMaGjst5addCr4R7qAcBzW72C+sS5LpuUJawiTCk9tt1snQjQ0wPKzQb5fLNxGtmsmyXy2tguga8p5A2raV8KulKfELNPyLIIVntUdx6ZJfQ22gDoAT1Kj4AVCBX5QWFx8J4guRLcP8lT4zc+D9ltwahP7NKXulNnyqMhh3viY1Atz4fiWS3MWwOD2ltg7/AO0TSnqEMrw17XhqEPWNQ62QrqHBqP210Lw+b3wY8jeCrXoa5+t7e+cy0e9bg1rozDLaluDFS25oB1KffTkUzXeORm2zlmYxIeQXVpT3p8KYfCyS2vIFJba3AoO5094peWkghCWzsV3aHxpgcLmlt5I41IG1XLOm3uNWc2fIJ8SJ7a71KESS2ppLmh2eFK+7h6Q/NeVIcbSkdlKfao24kRAi7XBmGpIC3fSFPhS8vXnkeKtkgr3DsLTVw0j61gWfEDzprmc36r8fa3Ut/wBL+9TIzfVwcz6z499Lg9XTp8VRzbVHkxI0OndR1gzIXtHcaBUd+7vo3wtakbVg6/Kqq5Ct9o48dfbZbCUahXckimFZoyBDGobXu6qpcYotpSUuyGlIB7gKP7K4ShbbbfJ3eqVeNWq8mFvaNTJFKRgVvMcdps6KPyoAuDiXW3C2dxI7VMPIlCPwvYAG5wnYTSylpMa2F9v8Kv21euBKgrkCS7GVu6Np6VzhxIaDV8UfWQT0rpO9nZbnR6w261zlxOSE3UJPQnrQsa6QQr0VmnSspTG496V6RrXlfTCHX3Q0y0pxaugSkak0JAnsWe361WcWVfmtztXhFntc1Kfw+6ts7Pbw7bl223sxLRCdSUvIgN8pTifhKu/ShXzSU4ssiLIKk94DStR+7XgZkOqMZMZ8kd+jSj/ZqELXDcnvWJXF6bZ3mAp9pTLzb7KXUOIPeCD31bzeI16dgyrfBjQbTFmdJAgs8ta0/Bv9bb8taFBHkFJfEZ8gd55StBWKjyEgPKjPgK7iWlaGoQ22ua/brjHuEXaH47hdbUoa6KT3VaZtl19zO8/TGRPtSZh6KcQjl7k+7pVQiBcVJCUwpaknuKWlV8PsSI42SW1sD/atqFQhd5Tlt9yWFaol0kMqatTHm8UIZSnY37q+sHzTIsKnSZ2OykRpEmOqM6pbYXubV6yevvqjjRZEjXzeO+/p38pG6t5tl1//AI2X/wDTuf8AtqyGy1XmXbb23eoqGkzWn+eyrb2EK+6pmaZNecwvjt7vr7b05711obCAf2Cqx+NNZQ0iRFlMa+ohbCgHD9mtUhuRHdJktLjqPqtuBQUKohf2/NMihYXJw5mU0mzSXuc81yU7lK/F30N+PSvpIUs9kFWnfpWVCFvkGS3q/W+3Q7tMMpFtZ5EUuDXY38NSsvzPIctjW6NfJLL7VtjiPDCWUpKEDuGooedBSAdNNRqN1YylSiAASfANioQIsYzO/wCPRHIEWX5xbnerkKUOYyVfFt8Kmu8Rb61Dci2ZiBZ0PI2vORIyUuq/f9ahYRJJkcoQZpOnq8k7/wCatKtWztVqg+4jrUIfKlKWoqUoqUTqSfGvdK2LaWxopbSmdeoURprXx+2oQyvCaw91eVCEy0dbtFIHc4K6bwZhBtzDhBUSDp8q5ksJ1vUVIOvpBXS2FOum3tFK+WEg9ffWmox9V/wYVvQ1HbQtWi3R1AVTC4SlEi9yJKlEENkbTS0t0pTxbS9GLgAHbHhTK4ZOoTeHPN0hadnU+6rnyc9u2ANz6Ihq5zylHbU6R08aW92UhbZjvaJcCSQB3018o83FzmPvKW5udURp3ClHe/TyHnEoGuhAV41OAqWlhUZ0hRbkBvqoUskkhwpR1JpmZopRS8vXapHRQ99LRZ0WdBoe/WlWnTo4MGmvSjfh81zHk706daBQVddKPuHS1bddNVD3+FSvgK32jmx5hO5O46jT1TRhGSyXWkq7AT7SfCgzHCt5KAtQH2hRtY2CpakoGungfGmSuZOc7cDTvKG5WBRkmWopB7jS/mhSQpoAKTt9aj29wuXgsVIWd+mqtooId3sp0W1uG3sE+NFqZ4bIDZK0owVrKkhPvPhXPPFFCvpRDmoUCOhFdCZk6jzdaXGj2u8J8K524lbk3NCddEk9PuoWk6FHgFfCsrzwrBSGNx7V/wAPckk4jmFtyGIErXDeS4psjUOI17af6OtD+vWvTppQkOjspvX5B+Ubbs3jqRJx3Jw1J1KewWnPXT94VVdlNtncI8hzrIy6lQngxLIt0a+cNv8AaU6j7k1ExCI/xS8n9WJxUecZDikrzqAgesqI56w19wNFudWGFxGxbGJ0a4mbEwVYtOQLcP6JPa5n4eztqEFxkF5mYjwNgYulSBMyZXn01xQ7aGvZT+2rfjrIkJ4IcJwgpSo257UgdT26WHES/ryPK59zU3pFWnZCbHqobHqgfdTB43kngzwoSSdPo53+/RELvizkF1jeT9wvMaYuOXmn+a60kIcc2ns7lULcNMqbyPI4OJcQUC52W5uJi85zTnQ1q7KFpc/FUzi+4f8AAJwpB7hHkf3qGOCWKzMp4j2ZhkFqPGlJlSpSvq2GW+0pR/moSEq4zsn4PZjkuJ2SeGXeamPJe26lYSrc2U+71qNOCd2zfK75NvOR5RLjYtYmzKvEhWgStKe5APitXuoWz1mTxY8oG6oxYKeF1uHKjnT9Gns71fZ7NWnHPJbPZbFB4R4fJQmzWxYVd5KPWnzR0KifFIqyFFxY4nXTPuIrV/SlMK3tSAm3xQBow2k/3qvvK+cW7xgdLiRykWyMtCUjTwFKeE06HYji2VoS4+lCSoaA9aanlStPSeN64bOq3XYkVlsd/gKshI8nCLZIElT+RxQprJF/QsTX9EVJ6u0rcwtMjHcpulhljSRAlOx1/h1pj5o3gkSbbbS9kd1jyLC2EOiNG3DnespSVfiqX5TsO3Xh+wcRrGCbffbcA86fX85aTtVv+0qqIEtpxzEM84VYthgSLdmogOSbXLcKQiajmK9Er7Xw0jozF5xnNGoc6OuBcYMxtDjSk6KQdfGifiMpyDasDdi7oyhZw6FN9P0qu0lVMKxSLTx6tUWPcJDFv4kWvQtOkaIuzKVeqr/aVZCqvfE26Yb5SErI1tpejcxtqXG2DRbJSnclKaj8SeHEZHFAXiLPD+G3dr6YanDtgNK7Sm/xbuzQRxrQpPE27odG11taW1o/V7UhO3+qj1Vyk/4mrDBkEkZLytSOuzZ6u74aEgueJ+aS83yD6QeSluMwgR4TIGnLZT6ooXrK90qEMNeV9V5UITbAUi9RSU6ekHWumcVbDjbad27qN2nurmO0pP0lH0/WA10lg0wpl+bq2o7KSFGtFcmHqUGpbYjIZCklSNBoBRzw/QiPMXtCQVtEUv4slzUNpWleg8KMME2oum5ZUpSkHQe6jlcnMfgFMhU01OlNNSXEoUs9ml5e2UtbihandVd9Mq/28vzJCj2O0epHfS3vkdSEPJDii4FdB76LQfQ0ChzltLjTgAII7zSydIBO0daanEBYEdfZ2p076VSiSSNKRadOg+aMsFAaUFSElaV+AoPo5wMK5YWlIWpHgaquQr/kbmJx0MsAlwsp8SqmfirrbDIWl5Dg8Fa0pcWkKlXBqO6sFChqpKqY0Vi2JS00+8psKOgCDTlfSTnXrtWOC6SwMSYXz2wjTuNLy4Sy48Esp6kdk+Aq+uDsdnEWEo9KwOm7XXSgZ1iW/IU624XIyh3DptqM+TPUoOZaktNOl1W9YB3DwrnriU4lye0UIKdO+uiMqdYhxXuarckjoT1Nc88R06z23U+qrqkGlsdGoERXo7q8r0d1Jk2mGvK+q+0tuKRvEVRQO9QaVpVELfCctv8Ahk6TOx6aYsiTGXGcUBrq2rvFfVky++WfH71ZIEtbUS9JQmakH6wJJI/3mqblubN/LWGT+k5atP568Lbm3fy1ln9Zy1afz1CGoddAez86KcmzS/5Dj9msVwdimFZkcuEER0hSE+7Whpba2/rEKGvcFDSvUgk6J1X9sezUIHD/ABRv03HrVj91t9mnW60fwJpcT6v9uvWq+bnuTSLQbRHlMW2Ar6xqAzyeYPtFPfQtXmjx15QJ0Gp08BUIFvDTiBkPD2ZLm44YiJUpvlLdfZDhCOuoGvdrU9fFW9LUVKsGKlROpJtLdAOvXQ+7vr60I0BBGqdQTVakCzKuIV/yRy3fSEe1NN246xm4sQNtp/r61vn8SMnm5vEzR9yEq9xQgNu+ao2Db3ao026/soNbQ644lpltTq1HQBI11+6pMi23CMkGVBlRgrXap1ogE1ZD6vE6TdZz86WW/OZDinHlITt3qV3nT51dfl5kC8GZwl91h2xsO85tnl+kC/eDQ7b4cua4URWHZCh38tBVpX1PgTIawmVHeYJ7t7ZTQkL3MM4vWVW63QLo3C5Nsa5MMNM7eWj3fOqS0z5lquUe5W99ceXHcDjTiDoUqB1BrUptxCQpaFJB7iQoa1im3EpC1NqSk9xIVoaIhOyS8T8hvcq9XV7nTpSt7zmnrK99Wf5c3/8AID8ht8X6F5/nHL83Tu5nxa0ND/76+1NuISCttSQe2CRprUIaz6or099eqbcSkKU2pKT3EhQFeDSoQw91eV9V5pUIS7PqbnHGvUrFdAYlFnvJS8psctsjUjvIrn+xqCbxGUrqC4K6VwpwoaRo4FJWR2adXODJ1HIb2ltuQ/55HS40dNvXuNH+ALbF3dd87QVNt9EmlpOnPx0paHYTrqAmjzDY8Jsc1fYLzG4rJp0Mc66OD5yiSlyQ+Q4noe4UrsqltBKlBJBHiKLr4iGoqchyFuqPede+l3kylyHFoiL0cT3pNMacFU1yLHPFqfjuFXQadBSwAO49fGmVmRUhhxTvrEdRS1VoVEJPeetZreDr0HigNOh60Y4aFuI0QrQadRQckDXQ0YYQk8xO3XWhr4DsG/ibMd6O06ygpcSOm4dVUX2W1SHFpeJSXQvXVR6JoPx1biWEBDnh2tw0KaMrbPcgMBCGPOCoa6qPQ00wMobyI8Vi0BCHl7j21NH1aojOiclwMKR206KRt6V8T7m2mEyh0hDq07VaHWvhCmUwG47i22xoeoT1VV7ZgTC4BnLm0ybSttppLh7htPdSD4lpLc5CFFBKU7SNaeOQR21tu+ZreaA6kk9DSH4hl8TDvKQSfW076CfBppBWsrzSvazm8+ad3kx3lq4ov/Cu6OILV+hr+j1EDVuUlO5G0/apJAdal2S5v2S9Q7vE6SYL6Xmle4pVqKhB18LXJuQ8NM24TSm0/TENBm2pBHpCtpW1TSapbp9KzWcT4SQHk9g864nTq28vtKSpXwoTTFuSIFk4u2bjxH9Bis6K3cHuV+vV2XY6fteND3EuzDh7dsqzjvGRDbj7mvg/2nFfsT2ahAA47ZYrKMy2R0o+irWymDBbSNOalHRSv2q1qx8mBuxflrNeyYAWlMFxuQst7uWHPR7v2bqVyhuJSo6k9aMsCCk4BnMlOoIhxkBI+byahCBxRxOXheaXXHHyVCO4DHX4ONK6pUPf0pm8KMatbXBfPLnNRrfH7ah2ID3tRt41P71TY9vj8XeGlkvUhwJu2JHze8vE9XYKfVWfedelecJbuMic4qKaa2sLx5TbDQ7kMtrGzSiIIuw21+8XqJa4ySp2S4ECnFxrtVmufCyw5HjURLDdhdVZJu313Cn1XVffQxwdjW+IzeMuvk1yBCgxDFjuoY1K33OgAH2RR9wdj4dc7RkvD23ZLcp7mRRC4w09F5YVIR1SdfnVEB3gJYp11w7Obhj0ZMjJIcRBiMnqtCN3pFNp+KglrOMriMTrbMujzrUv0clqWnqP3VerUHGrzkOFX5y62KfIt0+EstuONHuOumh/bTnGW2vjDw1yUZXYoEfJbPF89i3uIzy+ad3qO1ZCmiWq8QvJotd7wqK8tUq6vN3uVFa1fa2/Vp+LbS0vGYX+5403j10mOyYzEjnILvVafDTWrLh1xDzXhzrIx2eWI0onnxXk8xh/T4k+NHPGSRjmbcK4HEiLY2LBffP/AKOntROjEns7t6U1RDd5QEgvcHuFyVBKVLtzrhIGmpBNecb5LquAnClBUhKVQXNSBoT26hcdHuZwl4XNlHX6KeUD8txr64zlI4HcKEL10EF4/wBqoQTayhAIbVroCdad3lFuOK4acK0koSfoVSyQNOu40kFNLU07sbO0DcTp4U4fKHeC+HvC5AB1VYSR/TNUQncbZSnOAvC0uNoSp2O6twgdXNqvapH+NOLjN/8ABXhP7vM3/wDxDSeqEPa9rKyoSCTZVpTcmtyuzu6GugcMeefbaZ0SgbRos1z5byRNYSG9/aHSn/hqmlMsNqaVzNo0TTkM9wwrMyyX+S9zXfb5/wAFElmtqnpB9GfNuX6NGu3fQ5bHVhO5KghY6bdOzV5ZZi25rjrji3Xkp7CB6tMOdZElVe4DbSSqS8hSkHRsNjTSgzIXo7JDDjgS4OpKz30QZNczKafkS44ZSlfTarvoRlyIyjIk6IcQUd6067aLbkbUutYvs0eCuZv29R0FLNevO0AAGtMDPExw2S2VKWKXqdiVlS9xUT3Uq3k20HmnTs0aYSFI5aqDRoGj9/SjXB9pWjeeoHQUNfIdw28dbSqO6XUEqI7PWi+0+ctsJUhpDje3QhQ7qB8fLyin0Suh0PWmHbXkJt6UqSpBBpxhaSVJiNvMMJeO0d5IFQXre4wp0l1Sx+j3VcOIck29TziyEJ6JTt61AMpTsba8hICVafPSgmMQKVgbu6UNQVKUslXUFJrn/iSpRufK0AAJroG6hlcd5YUpQ3HQUguJqQbiVjXv66Vc+DVUB9ZXyDXtZjaZWEKPjWV5199QgQTMuvcrBoeGuyibTDlKkstfCo15kuXXvI7fZ7fd5PnEazxzHhoI9RJ7/wDcKoRXtQh87TrvoksmaXO0YzdcdixYCoVz289S2dXTt7u1Q7WVCEu3XWfbos2NAlPR2pzRYkIQvRLjZPqkeNX+CZxfsLjXJmyiBpc4/m0ovx9+9v4e+hWsqECCRmN0ewdGIFiEm3NyfOUEM9sK++oOIX+4YvksHILWpCZkJwONFadQDVYK9qEDZriXeBeb3PkW+1SW771uEd2PqhSvjT8KvnUO7ZvLkWR6yW63W+z22QQqQ1Eb0W8R4FXu+VC3TTr3189fHuqEC2yZrJjWVuyT7TbrjbmCpbCZbXba3fa91Q8qy+55BGiwXksRbdE3GPCjI2Mo1+z76Hq9qECPLM3vOS2Cy2W4JiiNZ2eTFCG9NqavDxTvLmP2mxy7XZJcK1I5cVEiNu2p93fS+r0d1VMkC++cQ7lcbDJsjNnscCLJPpDGibVn97WomY5pdcpstltVwaitx7Mx5vFDLe3Rv3UOAE9ANf1fxUR2DD7xdFRlLZDDUhW1Ku9X81HCkyeZNm96yDGbNj08RhCs+4RUtt7dutDYSonokn7hTtxXhtajfGYX+cB+lcX4K+6j+DYcSt7U6a1Gtz0dh3zVslPe576vUHY5YMeQPq47zn/ZKrwsSP0sd5v/ALJVdduWdhM9s3KMIrIh72VNtahSvDStuSW/HLC7ZoNwdiPzrh1WlYG5Ovq9PnV4IrHI1md5FxadUNOvjT6xK6xZIaca9gev8VG+S8KcYuKOXdrZ5k8odlbZ5X9VBNw4S33HvTY9c/OY/glY10H30SiLK8/IxLI+iRywsHYFaKTpV5CQtqc6qKEK07kGkzGyO52d8W67w5UFz2yv1V/aBpnYVfWSlzmHVwjpTODn2w0fJCyBgrWpbkdCNvZ6UGXy3BURTjb60buzoKP7kpUoqS2vX30D3tYjvltCNR41NeRtTduRW5c1pzdV6KSKXyySrQjqfGmFnLqQVJPee80vSVJcI7/dS7TbQYAkDvosw7etwbKEhoFEKo3wPaDqBQ1B3DTxcSIzKeWdx7jRjbnSyscxBWg9SmhmxPJbQhZRtT8qKLe4XZPMa7h4GneDnv3BJPkAWkIDyA2T2EBPq1Wym2/otfLbAX4Ee1U0PqEfc6kdT3FNaHkKcbUULSB4A1YteASu6uQwQvs7hrSJ4mJ2TCU9rU7qe+TOtNRzr1c9lP2qQHEKY09I0/S69v7NLNVIKda961iSrTXadPur3UVnyb9Tys0r2sqyjKysrKhDKysrKhDKysrKhDKysrKhDKysrKhDK81rDXlQhh1V2ttbYzDzyg2y2VLc7x8NfLQfdIbQiiSHBUw+UQ17pY+tHuooBYIbNi7Frt8bzjR27TnByNfVQPFQq1Lt5hzrnEhktORW/wA319ZZ8VCo2MQJyLQmHOkoDTLurCx6yaLLPZESrym6zea660QGVD1l1oFNySfJyeKrhdLHcJ3JmS4xDUl33qrzF8Vfxm6uWnJFuz7O+8BIcQv6hxR6Ko3cslpDDUxyE8HfewNqqP42OMzrc00053oT9YO0uqwBsVlgZkMYvKtMyUJbNtmpZjSVdTyldwoR4r8OLdkJC3FPtXJnq1I17XZpuxcWe825I+q3p/pJrc/YHR6R384coC4kGWEPP4DbVzv4Y1GSlbrvxJ7O6hnh0zfoke52S9vtS2oznMjOew8wr2T+GjS7MS3X9JQ0jNo2IR7NQeaIh81i6dtHbT8VWWDPmLd3MyzZHakyQ2Vcp4dymv8A1oBynGZ+GyvpWxvy5lo/V/pWU05GovNKkg8pYHaV7zUB2K/tWSnesdFIPiKm4ErkXmO5VGnwkOtuIbPtoqpnONyC5I9dC1e1Wzifj8jFlDI7EwTbj/DI+n1Cvi+6qVN7ZukEOjQL2f0lUwTrgAs1SvnvpUdUadDQEU6kEq7jTFzZCkNq6bkkd9LlRHMOg6a0FpqoPFCjHCXeUPq+ZQgrvorxHm81rzX0bm/trpK+Q7fZI3sUfacjNLIVqeu1VMLHWDK3EpSEK6DSlxj0ttlI6B54dnaKOrXc2oISl3c0ojdpWnBz7AxnMMtwuQUpQr30C5ReGoCS868hISnce1oBWzI8vjtwS5oVJ9+tLCzXVu+XpU6YyZcVsO8qH8Z9nWo1kZJR0zNHBmYy8qnx/wAxtUvlO7dJB7CO1Q3euG+RWVSbtk5iGISnfy3N+9Xw0Z3G/cT/AMn4cG5Y4GYMlSUBwOJ6BKvVV8NNTH7Bj97iswZrCJLbat5juJcKVOfZc7jSM7HbrpVfAEIxhH5CJuRi2mCwdOa7Ka6o+HbVVeOHvD+5YtcZcRyfCuEdILjy2/RK/DR5kvCt/IuIkOwpu0sW1yH5xIj+ceiCfZTpXl7xqPEmKtciCE47adjUWeZfqyfZ2p9rSgGKpyxfLLKhIMuMiQ7BSoJElxv/AHVVA66/Km9xTfymRDfst1tnOjQ3Ok9kfwhXsq20nka69fGqE2LiD7rK8HfXtQUZWVlZUIZWVlZUIZWVlZUIZWVlZUIZWd50HfWVMssTzq4NN+5zXfUIXFri/Rtu870dMs/o/g/dpiYjZ2IEBsnRyc76br8Rqjw9Dsyfdbk8Oa416OjexRG5/LcH1lHsQtLZbUIgpedQFqUroKP8NtCHFpW4jTZ1SKGUwHHFspS5sKB6tMPF7bPEbek+kCdaJYM1jhJCgBuIVyE6AHp0q1iqQWkchWqQahwJP5qth5wOFPfXlmcdW6vRAS2lVGpmfwGliWXW1BCdTroayW2lO5CWxu1qug3liEwpbQ1JOmlb5E5UplCmkELJ1NLeOTRW3aaXbcgtKLiAsmhq42SM5MC0sAn3ijqI2pxWx7xHdVY5DS1KW4QQAaTvg0gF5uY0tQ0OgPdXq0KDhG0EK99EuQwfSoUhITu661S3OFubSEkhQ8RRqwtoK1UJyQ6bQ8GjGn9h7ej1krrmXiNjL3DzMnrSfSWx9xXmp+FXurqZ/wBAiM66dA36p91BfHnExlWMXhLIHnbG2XEcA7W7b6tOVsArXk5iy19C4mqHgrp3a0Ap+sJI061ZuSwuGUOEl9B0INV7iipSVBPWpYwda6nxrRPiDvKHpXetC9X2MfXf3PsUC+SW+yRp4ipxq4MvvpUUBvTrV3ecuTGVsYaK9Rt3KOmlVGPrUYKPOnULAOm8d9CmZS4pCW0oLoLugC1aa0beDMq7OGSbXBvtquz+Q3AW163dt5vm7HTGV6qkp9qqe1YTkIiwmbbJ50F70jL0b1+0rspVUGBbZf0WxccgjSHg2dG2nI29ZR+KmFcrLfMiiJkxbmxiWPMtctnmt9XF/ZT6yqRnk7FVeq4LTAsajx8kgWSVfJ91unL5s+LL+oaV7P4qLLxk13iGdHgW525x2HfNoEC37fTrT6zqlfCKBku3qQQ8l5mbfLc1yhPiBWs0fC8n/wA1HvD/ABMmPyskaehzHdx5fM9RKvW7VEsZCkzDpMu4ZGJbolxUuxdnKT1V95NVPEzFoV5vHMlXCQ8zFY0itDsgL96vtU5bam0WC0cptKRyG+W3q1uJHzPvquynG2bla/pVO11LrGqBytunzP2qKVEpac0G25jCy+DjcG4CRBLvo5Lu3049pKk/DSu4u2aFZM9nxbe604wdFnl+qlZ70j7qeuUTIuK5bbsoTHLzsbcxo3uXv3fZ99IPihCurWSvS7nCLLk889pH2ftfP5UiYGWcLkEwOtbBXzpXtH5MhhrK8r2qIZWVlZVkMrK8r2oQyvNa9ryoUeo6USYwx+auv/i/FQyrvo+sXIZsgZ6fB+8qpkNVDKwMsw8TjcnvcQpb3xblfHRNhwDUPmc30m2g23y0tJREd9aO3qqirCCp7fMe9QjRFL25CZOwNrPHQqeFdVO7O8mjuwu+aW10qlAajtAGlgiRKYlJfZaccLidEgVZN3G8mPy49mdJA7ZJ760+DEyh5b7lCAcKuatzbohaRUWNc0R5Di3Jjyz4ADuoRayLIobKVycXlFru3NpqArI7iJuqbDNO7tabetHDTAPpxIeSXQuTzlTHEBxPQadaK8VyaIW0RXHy4loaFenVNKGXk06SwlYx64JKToVbDV3hM+QtbjqLHLaCu9S099A4SoPy2PQZpSWZmqz8u+pUu1upaUtQJA60E4zcVRHkuCG6UA+Ke6mEq+wnYwU4l5G4dxTWWeB1SlBcIyn4uuik6VUvxN7a29FEkaVfOSWHVKTzgEnuFQlsJCdpUVknooK7qkMGyAa5HQS4w+rcG17W0+5Sq+7u21DV5o6AtL6AHE+8ivu9Optb/nTzeridx0+JXhVREdM9Tk6S4S+dFbD7NW9hFU4p4xWL8neJd6gAaNqfLzX4V9of76ENaeHldW4NZfaZwPSRF5f9CkfpTFYh500q+xcenT1qiGp8KIMWa1kJ60VUi7RiMnbFQnZqkDv91UFrs8/LM2agW8FRjbn+W363Zq/R6C3uMBzVTnhVFjGezcHuNxcs0ZDV0f0SmURorafCmuD0s85LPJc14hYXrjd4DBdHpGuYNVt7viqLw94kKF9acyt1VwY26biN3JT8KE/EqmPiFrhzB9IZLYjc7i+1zFSHe2pbtTLZhUG0SmXsixpkS1TEy2tnsNezp8S6zLGx02qx8jX4WXLGrpbnrlY23VyD9WJLWxaE/t9atvGearDLKxdno70x87PRt+stP2a0Y0mUm+S5y3Qme3s5QASNgpl3SFbsjtDUeZGD74+LurUsGWWOdMy8oC/Wy1AMcPJduZda+smDX96gPhfkvEjLMwS6b7NYtssqYb9Z1lG72dvvro3KsNev1t+iZqRyWe5z11bPhSmoeI4xFsF2hwQwPNGnOfyx2Du/DS2QasgrxHu+K4hbpmNZFcx5/Ha3R5PK+uVXLfES63ya4wxdHQIhRzWBy/Z8Ka3lwMM/4RIE0a6Ot/2aQUuY9IDaHHFrQ2jagKVrpS3KZjQNCNRXnUd9YkajpW9qM48OlVLxEcilrextUNNfJBJ0qc3EKPWFfCmNFa0veB79NYvkjEEHaR0rANDoKkJaCk6a6mvkx3AdqU61cWSBNMt4I6u/TWvojQdK2qjOIGq06VqVoPGi2kWySvkyvKyvaLkFdD5qwXMcMNEdvsbfa99V9YKFpD2wNDH5hnW99TRU5IZjjd7qM8OeXOZjttIA2pHM++lnw6TNbbuTiFbGlNeqe+mjwniIiW16XMkhIccG35ClL5GWPwMdhK3G2m+rfTTXxr7ZYuTkpoNNvlv1d56VHtrbM+8ic1LU+0jspSnuBr25sPG4l2Te3ozQ9VCTppWxfBz2bkP7V9KRo4ZcacLWmocV1TW3JGZSWY10ipCFJGi1JT0VQRY7nuK0O3x+W34NJPQ0RXe/NRMOMnzlXJCtvLPs0UvBUZC6DcFTLFtdbZ5hT2dqBrUKzIuaWiGUb0KV11HdVPYrqw9YWpTL+idhJUKuMIvDEy2aCSVEPEGhzsXyoT292UgEvRFJ0+XfRPa7rFmNpiqZG7u2lNCrMyRIfC1SA017iaN7WuJ5slbZYKgnqsaamksg2pyrvVqQlCyzHQT36+6qJot6lsqI076IrkzvUJLEhS92uqAelC0lpRlJCUL1UrrSvBoKu5KU+044tOqW1gJJoQcKYNxI11ZlJUkK8UmjiSkSly4rKfRo2pSft0G8Uopt0iAWSC62NHVDuSaB4DqOevK0PPYx17Xr6T9xNIVFNbylJAOS2+CJHOlNx98j4UKV7NKpFPQU6nmtEOKqQJHbG0D2qHKvMYYdelFJX2Ne+mVibJ4GGwyH4CwHNyfA0EIkwYOYIl3q3uT4bfrMpXt3UxLdBKoaWUDYCPXoEzaC3Gu7anejZ9dXw0yz4EUtzIaJ4o3C4qdnj/JNqab82aai9tcP4Vdr1qc9ru+OX+NZn/ylN9fg2384bb7/AOb31yJE1VK8wS/6J1xOn2009/J/xGNAy56MLiRkR2Fr9RsV6yVJrOp1VbI4sefgsmWp7z1l1BTo252+x+KmJabnE84ajyJZDOmuie+h+wKiJnzosrkvFl3kNNoR66lUX3SzR7PGF4kBn0Uf6r2Nvw1pi0S1efko8tvCtH2LOH2mtPrG+2s/ZT8NI7Jc9znErnGvLvD9xu3Mn00tbinFuI+3Rhn3Ee9SM3ZsvD2xplSvN981v1UIT4dqgDMs34uIKfpVNmes7X8Kg255Li0I/wBpQOweAY8oDOcd4o8heLxH0TwOY9r4J2+rSHILh0PQjpTGyO42+TKnZVZLb5jCdc5ZaFADBbenAK9Va+ulZxlleWiDbbYDshYGzQURJYYYbSz0SurFpUCHDC1aBYoZyC5NyFhbGoUn3UictODt+nX0qRJOuEZewKUegqsWkKPaBGlWFknJlRVIfUNyR41qdcRqpJA01odZQZ/Xeu0waEMo6EHrUvalCN2o1Fa2w34d9bi2FKAIOlCzYkbVVqpWXB/mp27agpQN3VOoq5Uy2kuDTUVGU2E9yaajYg5vV0S7FapA3dK2NsaipfmKlpCk1IjR9iwldM3EL0OCqkR9i9DXz932as7yxsaDgrIkHWyuTfQ6mQlFMVuDJ1FPptgMuG3poE5p38G+jG33+22HWVcCHeQjYhj41VSYrbXmLFPfaj7dp6pQfXV7xSuurk564r86TJbf5mg3J02/tpSQLskP8h4uXx14s2lpqAgeKaCLrk19vD5emXN51Q8EmovmBPNJ+qbqH91P2M2pYQr3e4Z1j3SQj96jWFxGya6441iqW3Zkp2WHGig9V/Z0pdUa8EGHn+Kli6fpRUIx0Lgtn4hQceP0pYX2klP6NaVezSQynNcktK1WuBdiz1XzOv2vVr9DY6wrGC42OUENaGuA/KHwRWJ5y7KR2rdOJfYc+NR9mhaBitsCUfiHnLrzUUZK8dD2Sp07BXQvDBrP5llEtWb22StY15CXu0K5ejMJYfQ44ypbWupTp311fwEkWmVZ0NxLQ3u0G4hPaodoL0aCysXEfJrfdBabtbJkSW2dNT6jifiTTctshySY8uXOCnF9SnWh++4OzkpZL77oLX8Hke2j7KqIYOLfR1vaSt9Tx7wug1LJMht4MuoYKUqcXqTQTfLcbxIbUX/Rxdxc5h7K/tUXXhbzcjzZtJO5HRQoDzi4MQJFusRkch2f36+3pS2YJTkXjtAno4g3CdOYLTE074zjfaQtP4qBB3V035UFnZY4V2hQHWFMI107O1Xw1zHWmthbH1r8qJcNIUok+B6ihnWr3GHeW4scwNq9lR8abWIsjgbFocUtCG0e6o+TWqPNZPM79lUVtvrkJratYcdPtCppu11dikx7DP8ASNlZUtG0BHxa05sfJkhXz2gDi9q/5dxIfgJCa6Sx/iDjmI5JMnxbXHkyZgEXzr3LT2dqaTXDS3vP3SLepI0dkzUsMfh9pVM3DsKstmzt8qjzrhOalLditO/Udr/zCsjeTu9MvYO+M/dMnDVxas7luDCtyXG06b1p99WtzuMfL7U5aDeQy72m5Leu9SE/ioM4j3K+zLZbbBHhfRbtzGxuQ+6raj4uymtfC/GFQ8YU+1JiPTY0h0Hqre/9rr61QNlDew8M8Mxm272V+eNyvrJPN9Kv96k/xLxXFWHr+7AbMWR5urSWwfSbvtUWY3MyQXKRikRuFJB1c1lSUjkJ+zQjFtE68qvNqTIht2mNI2XG4iRzl7v1bSU1bWNHu5IqgJwhwyObHc2LgfO/OIZcbcR6m34dvgqk7l1rRZbuoNegbUvs6094eNx05iziab5Oj2p1r+Feotxf6qlFxrt0iz5s9anXua2wgbD99XIt0hfAGPS3nU6OOKJrWCnb176wp0GtfJFCuInwZmd3XuY2xXFNL0HTdRXa7SH43MJCiaEQTppp1q/x25rjp2KJV8qRcdX+Nuw2JnguE2pLZBV31OatujKlkAjSt9qDkx/QIJBq4XBkNxnBtrLMnq4VcYA5ENPMVu8TX07bUKR1OnuqxdadaKea13mo8+ahtYRs7qJZkReiLOQbU8qJLUhR6VlldL93IKuhqFeXUvylbTpXtm0buLSQTqa0Qsa5k8617fUKqlpfgDG5Y9YHrUBrX6EY79PPRrRRdrVuhhw+uPV+dD9ufZ+jZlrf8F747n+0qVTmCfydWjZHJjL7bkNUdgsNJPUFR6JT76pMqxhu4Osz4vnc9la9inkI0aH7agcML1Cj2dlNwTzUJXtWPdTos16s0a1m3xFJcbdVuR9mjQ5LtqJCfZ4rNtehoiqSlKfAd5pZux1tOaKSrUHQpIrrWRarW+patiUuKG5QI6GlvmdmtbZO2GlTrh1AApmmoMttIjiHOug0ANNryV7U5P4lR3ljRKO7WomO4NvTInSzs5h9GCOmlHfCF2Jj2XoWsBCD2Rp3k0O+COuYO1bZGUqwyEpWNAik9xHwuJnGMPWl3ledxu2x9mmThl+iT7FP5az0RUC1gEocH6RdEwutsHIn+Ci7MyOWlhtRZPXee+nTwust4tMVAbtUdgEaFY6a0wsqxxbMgvNLQlXed3jXzZZy0rTFlOJASNE6ChxBb2sXEFclx1tpK0b9NBRS0zeUN7ZHJU1t6VAtCbegoUpxor3d9EZmNFG0lChrpVNBaMBV3joMouLQtPL7XZrlLypmLuOIFgIfPmk90ebaeuhW6upcxfAkuNtO8ttaNq1+zSZu9iuue8W7LcG4LrOP2LVPOcT67x8EilZ2NKsUflTSUwuAsO1TNDJelIW2feE1yGD0p+eWTk5uOWQsVjK1YtaFFfzUaQdPRcCGPut8RwqkNJQHS6fAdpVOeRwPQJ/JKZzX2Nwo3wXArXjkg8m0Ml7l+jkSBvVvp3tGrVsLPhTaTDuMvz+ATfOWkx48hvs8o+1to/Vj72RuLiOxJ6ZSU7kts9hlSh8VWEX6aj3O8XxwQy6zH2SJa9q1IT4pou4dXy6XSym9rguW1r6uOfbcT8W2l7mtalXwA8zE4UD6NtL0pETara8412+UtXuqx43SPoO1RchtsnzBUMCM06f9Z+2n4lUTZoh+121i+2OOJjVtk8+Q2r619avVTQu/hdwvcqbk3Fhkx22tDFtXN9HHCv8AzUDQM34xggQsuMvGUZrdfpE3zHNObq1+ZTYqvVSn4VVJTxet/wBEvSsM+lgFHmqjOxU/m/v2ufKirO8am5/jcC3YzcraxjbA9M1EdGrjKfZP2qvMOw7FrbhZ8wjxpM/TRuLzdiNnxKoY8YBlf7NwTyC68McsjRY8e5SHUGKJkyU09yHyfaFYvKMbxyTAsuBWVVqYVv8AO7hMPoT8Pa+L7VCeOYTb8kyW4Xmy2YQGrO7ym4jRV+cPe06pKv0YqVnlyvU9P5Fv4gyJktpf52BvR2f1afiooC1Bji7cxBcEiFKmybvcTy2nVupLLaUq7W3b7VC+X4BkSYiblmsjzK6XIINv17fnAV7NNzHOFNggY5AzXHzJuOyB2mZQ1Ql9KvSI/FV/lP0LxBRbBIt76bxEa0hhzds/FV+BLLuclXfHbvbJJYfiOLO4JQpA1CtfdVauPJR68N5P7prr+w2R5Re3RQp2N4kaoQr4k0RJwZFyHnktSXNnqeiSlNEI9L/pwyrsntodT94oix/zDprXY0nh9a3o6hJtsN5C/WCmBS04icAYojuXPFnvNnP+jr7SVKoHXaDX0v8AS23kD7FJDo5TTQ/HU3zJZf7b6iKCbBMn4/d3bVdUKYktq0UhXhTHgLQ+xzkFKq5jpKnsunvS6CCqCy62d6Paqou2OsOO9kdFd9GbcYKSUnxqG5DXovcru7qFWmRtlCsKHKrGxbkFbY60MwHFJnIWo6BJpl5zDXIi7hStdSUuKHuNbqmloxJ5P+QqWm2GrGJ56iVECmg/IURtII7KKDeYYtyWtbBfQ4ratBph4PEUu0iVLdCWEjeWUjqqg3MoElVweucWK4ISjqkp9mpW/dJp/kl26dSyvUV2Dy3EJ5TcttJ2e6qp6/vx1FtqUpKWlCpfnzl/jtsuOELhRySr30JuK3vHoNCetEqnBsYbmP8AEIT2hCWtXN7KRrTHsljiSGfOZywXthIWfCuX4j6481Dza9pSvUaU4Gs8ahY+H5DhLmwAI99PV9DGy5DbO7uzCt7bDgajR21ev8dD/AKwy8hy1yc8C+0XfRfJNBGOXOfnmcMflDcmY8Bne519Tan2aenD/L7BizDojvsOvSXOjjfqoTUYkHReLwFxoVwZTFbALRHQVXWpxFvbRzglISSdfdVTivFKzLbcSq4R3HHE6KANEqBZb/HcajklJRqVJPcaF2rKVZYtGrsJKW2ZzCHmXBrzdO4VR5HZGEym5tv7bC+gPjrS/wAMza4YffpmKZo2VQXV6QZpHQD76a/oFW4OQZAdZUNzatdQaitguV4ApcqRbkPLSVpWOgTWhnK5kbR199RdV0Toe6qDiVcLhFuAWgKIPrADvoRsDcyVcg7JfWElWoTr0pDvyOivtGfIuDE+Yy5OXqz2luq+yaGOJHFPHMMxBUlufzFutrXboTXe8fiV7hW693K1wn4rdxWGIr4UknXTsprkTKZz2U5xcrxrqwHeXGHghpPhR1Rs2AW7QVvcy4Xm8zLvcHC7Klul1xR8SarutXt8a5X1XsVRVodMC1bY/SfJY4YHc1KlOe4eomg+VBnvReXDabB17NMHzEuukcxe0d6qhuoSJvKYaSB7NDudStsC/wAUw6My9c2pMRzZId1fBPZWqrHIo3It25DO8N9GG2/W/CKOeW2HNO5fxVX3KDr6Yej+P7f4aAYLHJXL4iy2zHvMfpD85adkkfqvhV800NcSuINzY4j/AEFbbIzd4VxZQGrdyt/se1RvdYF9t2ZW1XmJl2GV/DOZI2Oo+1UGdY7Q5xDl3TGYMv6ekQloTLLv1J9lSU/2KsCQWvvD6/Y7jNqzS3wJOKbpXKn2lt7ehzd7SausC4Z3iXiUS4yMgNuaenKDHXtoSr4lVC4dZdmuWcRDFz88ldh1bDT3o2y97P4qIMC4nyky7vhVwxndNZl81htrtjZvqoKiSjsGJSMY44Xa03a4vBhxtL8cg9H0eO5XvopyvJrHb7rarLjKfpG/w3FyYrWmuz4lK+zQxxBzaWriTIYzS1qtVrdt6Ay6B1bX9pSfVodwXF4c2/nMsWyOZKmRT4rTv5Xtdn3UYSzkkYnI4j22bIeVJnWqPeJZcdixtq24a9/aWptVF2Px7pIzD6LcvouXo19Q2lH4qmIGS3m9vR0wWvRj0kiZ2OelXsooo4d4IqwyXZKmeUT9vmOIoIbJG7YyXOHWpTFpXDkI03K6nSjm245CbiJ5iQ4D3VUQ1IbS5EUoFRHQ0U2NxCYyGFElQHjVmN3jwVV5szceItTTQCVCge6NBuM5ubSSO4U1XkoltFKwSAe6hLKrLH83MoBSUpPUUlo+YNNNkt2ucs8eMGTd2hdYbfKmNp3IPxilZgN4cYDkOSoodSrbtPfrXWOVRWV291S+2QPRp91crcTraixZZGuATy0Pn0uncaBliYOxRc9LjFYJUBtGpI6V4pC1IVuT3VpxR/zuC2sHU7asn0ukFOg6isc8SekqshkyLnNFoaZcKfXpdwpKI8FbbrTTzbgVzQr1kq8NKa+Y2xJhLUeq6UaC2xLfiOsJUHVpSlR9lVaq+YOF/Irh8h75w1b8BSjkLjOSEpAdV3EGhm/s8iFoGJzT2n1rTvoXP3a23C4y3I0O1Sm3ZSoxJcZ8FJ8NKFrnIUZLohqeDP6s+H2aZWpi63qO3GCwwl3ZdXm1J0L7JCtah3K2utrXIGnLJKRWi0PrauDTyiQBqjWiJ+C7KwCVM3Erjydf2a075OFM7Lgo7bEUdju0bWAT+2vluNcL3M3soJ67dRXsaQsoSwxqVSCAR7qY+CsWuyWV2RNWAtKumvjVPOCa9uCiyTFTYsS5zGrjrm3VYoHDjyWtjb7qf3qa12ymz3iIqEz1OnapYXWOGZpZa6BR7FGrCjyJcpcGUHmJKm/20/eEfELiher5bIEGEoWhrYJDnm+xO34t1La0YQ7AvtqcnSWn4rxCwsdpJrr/AAezRolqaQ1vDYAWEJ7KTQFt2h5Pxu1ZbAEO6spdGzVKx3oPvFCrdtyHCZCYiXF3GxKOgc8WRVymf9EuJececQ2T0A8B86JrZe7bdmjFLiXkvDbs8DVPwCjZgXWYvMSkpcbUFt7eyr30MYtH23TavRQ6kD3UR53b5FrlOQYyUlpStWyfYqqs7ZiMrf1QuQ72STSvk0TPaJjyvLgp2ZjsBKin6xfQ+zSvsUNh6Q7DeLrXLj+j5fxUbeUWfpbiZEha/wAFhp5n4jQ0LU/Bt3OH1bn/AHv4q2VmG5vAIZKlSJWxR7NU+oq2yNLqX9jh1NVFEz7yFV7T9SWJAeSspQnQJ00r2JES5J38sBRT0qutqyrnJ02q3USWlDnK0KAV6dKyZOm0aFFOZUX1J26JPjW9iIpDQC9NR1TVjIiEJ9INSTU1xlsNJ3IO5DfSjlwWs4Kx62264QmvpCJzHfYoWzPhjY5r/wBPLamx5kX6tyM7s9Wj0toebQlfSsuTCDZ3GkSCKuJgXFr7YyJC6Ysw7ypM1ibcPW5iGu95SviVUaJj0iO69KsMV5M3kNIj+ej0q0p+KmjGZ0U0zz/R/wD5pVslIbeDm8Lq9zS9n/AVteNJlIeuuUoYuc2WEjllr0Te32UprTGwC2QiTGSyxzdyV8vsbk/DTEca5riVlzUAeNaJLSdo0qsiFsmPAIxoEaK3y47AS6ynTWpjL7gRooA19stJbkOc3d21Ea1Cnupb2hs9AetErBa7GFxsFKiDrp0FE9vc84jjV1SFhHZoYijmneNNqRqa2ZDd0xcTkyULLSg2UoUO8GlS4XohREuPIQtL6isoHZ08aq7zdm5UDzZxHrHTWlvwxyybPZXGnFTimtRuPjVxLkvvKU02FEBepPjVQsyGqKpouKUCY81MZTtQ3uT8hXP/AB/sjs/H3piGtgZc1QrTwp35BGkuRHXHlO80p7RA7/lS/wCIM2HJs30Y24JDnI7bXwmi1NaNnkV/Cq5qlW5tC0jcnorSjpbCirUagaUquFDqGLrLhglBS4ddadTUbey24pwFOlY7Fweg6CzgGLvBW6ytJ1PY60l8ptTjORpQlrXmnprXRUpEZKVOlwBOmhFL3JrfHfnIeQnetC+zpQIxq6mj1gEjQ57nJuTzgcfQeVsQO5s++qzJcfYVNUuK4G1OKHoSdDp76Y8a2PswjcWE86KtWklKRtV091DOZQ4s6xx7qpK2XUuKQDr2gnw1p6vzwcjqekX08SLifEMJ8IS4FkDX9tGGDzxNst0siwCXWNR+KhVKWIrjzklRcX6qdffU7C7kzAyVhYR6JwbFfea1fB5ll1fBuxtlk5BEYVtCkoKFa/FXznkpS5wiRntGm+iwD3mskhMPMXnACkKUSj76op6tZ0t5zUkr7P31SxkBm5wb7RMMJ9xaEdSKjy3HZClvPAjU143sTovdWLedUogAbaPUVsWdhk3jzplVr58zzY6tt+tsrpbhtxZvzCEovmG3dsaAB2PH3JrmnHMhnWN3fEUBTn4c8dno8mJAfgj0vo+Y6vsooH5BHLcc5XeY7qYNsuTykNlbm5ogqoN4NXy/nMXvP25DLLiyWkOE+jT7qauHXhhxrzt19pa3RoFADShyZdEt5qgNMJSXV6FaEajd7qHA1ZD/ADJRfabdX30JXBxqPDZceWEJ13knwCavL9PE2Y3ET4DrSR8pS83KJYojLLvmzUx/zYfFt8ar3Rgi9ouJsxGS5nd7+Eb0SHtjHySnX/1rfPdEdHm7xOqU9KsMGtrUSBqWub7PY9moN7Ql2S8VkICjoitqzqcmWzMC3ykASyvcdCNdDVDVxkanFTnQ4QrlHTQVT0LG2vwfp9YEIWvRYJBTrr86JrM0tMlS1KPZT2RQrbpIYlqSnuV6ooztqxsBUO2U9KwS2DsXLwbm22XloCgQoHrU4MsgEbd1aG0IUnU9FVv0UHQodE6UxZyc1p5PGozCV8wDTs6aGqnJSpmIlLQCfGrwnUEEVQ3Al+6mOpJISnupjeA6vcD0KCpybz+UpRWOpq5UlpuQljaBoOutfFwliC1rvDenQCoaVh2Q0t1ZPNHQ0tXzwamXaS0Kloc0SRt18ayYAsaczQ6eFUF6m3OEXDC5TvL7fIfqfZr07KebTOgOxHlI3DrubFFsDoR5npG0nd1SrVWlUksRkRZLilElPeKs7g8/GS4GmwtSu1Qrc7gVvSmVpCCtIGlXsaa6iwE9iFDeU4vaOWdKUnEjPOZb27ey+lDfUr+WlSuLeTsWKwrWt/0m0p261yw/frxkk9bEZfRWv81KiMyOnGDqbye5LuQwnJ8FxKkNPFDh99PqJBisIQvYkqX3k1yl5GOQm2NXWxPEBwOa7a6hVJL0TaOygnoR4VrVcwc6yZyWV7htmLubjtuISgHu7zXNXEW0MWi5XB9ttTbkl3cXD3JHuFdPQygWYRiSoa7d9KTjFbGW7YVuAOshzaPeVUPmMj6Le/U40xS4uW/L5DaPaeUac0O4zHWGx+Z+p2FLoHt/DTIL1xdbt1h8Dz5Mtf1UZr2lKp94Uzw2vUudFx19++myjlXJrmdtz3yGPs1mavY309atU5mBfMSHYnpn2x/2H/trcp6zX0fmstpM9r1AfRKXRnntxxHFMhgRrjhHOx+b24t3Zl+v/wDcn4aFOJWGxrclmU0+LjYLh1hXFB7YV8LivZVSGplYydHpv5Oux9Z4MtbfOSqNJQgrdSoEnoPvpf321OM225Wp5velvtNrT460X4yxLhvKacWt9lBBQXOqkg1r4jSI8JUVRUgeeL2ls9CoUCZ+DoWaxHcc23MjmDb3n1q1REavpCT17wr51LyFCWr3IQjTZrqB7qhxErXMbSjp17q6Kx2nhb52sLSU755GIl9JDXRB94qqWd3ZPh41OuqwmVvX0WgabffVek6do+J7qpeBb+SS1FU8AEpOnv0rW7HLe5I11HhRbYLrbI1oHPYHMI76GpMpt2Y64gaJKugoYeQ9SdYsUu13eUllgNJPUa9acXD3gfbZyG13iVJdec8Gjpsod4VZraITgjXHbHA6b1da6MwW5WuU82ph1laFDVKgrTdQ7kY247wxZsNuUi3yHtmvQLVUpm1RYThdcTqtk7kq+dHbMlly0SHFqaRylanU+FLm7XU3OauNDOkdtWqlIod4B7z79LKVq1+m7K1/ZpR+U87/AJZxOztdeXzHjTftbo5zbSHdi93wUh+OtzZufGeM019VDhbEfio6J2yVZOpNtyG2ICEbXAFJ69aoL6gIDhYWvuout8YLg9tQ6p6daFr2zymnkp6kV0IXg4avlxX5R/C/t+3VFrRHl/M0b0oboG8nUo9h+keOSostLDnM0WaNIBeCmypZ2pV0SPGhDFsJjxXCr6Se5hHQadBRxasfW2wNLi4tQPeRWLTJ1bLp+ScqchpSQpKupqW1KS4oDu17q1KtSltjc8CR8q+24brT6Adqh4H3VIrwZJaJBux5RIlZlKsstlDTTaN7ZQPW++t9qmGbd5Cj3I7CKvzbmNSoJGvtHShmFAet82Qr4+2iiaJ+Rlev2my8ssrXojqtKtVJNVj0tHOHMbJCToFH2a+rncVB4hSdpHer31Hs61TnefJTsSFdlB7l0n5NyJ2hFJ82ehI1bStazoD7qjKmOKHICUaM9PnVRIvLceW5HcWlO06JAPjVYzfG2Lsov9QrxB76rz5JFSR4LtbK1JdW6pDTK+9azppSnzDLGoypz6Ex3WYXZbdQrUqNWPFHJESLQ82zNLbKTpoDoSfdXLeXZExam5EWM46tx467CrUa1No8GhYmCbxNvb+SXduyxAVFadxA8KIsYwZNlsrc4pCXANVfOvng1jYU7KvNz0ckOI1Tr7NHWY3aBb8IW6VAFGo6nvrSq8Ge2cxkTHCO8ItfFK4lx3lF5w7TXXNovvOtrO1QUnb2j76/PxFydZyFVxQrTV7cT8ta6g4V5Y3MgsLUsqQkDTr31cTiTIsQ0nUVlloEELWdXCNdDQzxJtwuFiKVpKjGPOVt8ak4zcoz0Rpl7shfquHwq5vkaOmzym0LW5vRoCkd9Nheci14bg5n8pK93PEcLh4njjSmJd5jCbdpbXZccb7kta/DW/hpiisXtMPh/jK1RcovNqFzyG6tDV5iIvqGWvnp30QcS8Wd4g48bey4ljLbJFUltj1TNj94Qn7YoS4RZdcMoXGt0aQmz8U8ZjqjwhKHYuUdP6Bz7QqsAOF99wWFgNptWF3yVIv+EZPJ82CJY/OLdNUnsrbV9pRoJ4XW+94bmMrhveJP0vjc2UYMhp7ryvgdb+1TAveR5MvHGuIvEq3BpVrcWzarKyN4blerzn/uqixN+34Zji+KObydFrcMmEyfrJjyvV2p+GgYdSwK4tJES437G3HebItclyMVnxQn1f8AjS04q3v6QmNRw/r5ghK1/irSxkr7d7Xc0nnXO6Kedd/Er1d1D+RyY1mlFWom3V/q78DdZ4rnY6l38gvpTEA9cIkh51b4jhsKOp3nQ1FYKGXirmHcPCvmfKlS1B2VILu7wR3V8tDe6kbQhI7/AH1p14OKzbEufIbkqaJa0O3qaghO8gd2hrc+yUAq3dPCtIUAAQNNKWscgN4NrqVNHkhXZrVXqlAjUnrXzR65KZjz9tFWB3+72uVrCffMRo+k/DVZh9hcyO7otbBLTqx3qFdT8POF9ox6wLTKaZkSFo0WVdaXY2AlNOD53IzmCm2IcVGhoPpAT9ZR1KhMR7KY8dKWkJPTQUm+HcdNnz+Xb2m0x2Q5069BTqyQqdaajx9SD623xrKobRqVdrjyVStHH9XHDsBT4JrmfjM4P8M8puK8G1sq5YUfV3e+usbVCRb3xywSXBqSrwFchcf4EyNxKukmUyW25J3MrA7Onvp9S4mQI7lLt3IrrZWAm5xytv8AXs9tP9VQpmVMSGy4H+Zu9ig2wZFdbO+E21XMa8Y7w3p/rph2nHcT4nQ+RiyhYctDXWA99RNP+zV7Kq1+oZPpo+ReXxYkLK0nbr7NUh7/APdVpkVouuPXR213mE7EltdFIcGlVX/4mh2GqkL4P1Fssov6IYClaeNGlsWpqPtcT1HWoGMWrzWMVOMNoWo99TLzJbgQXZKk+r0099L1NDvsT0OJX1B0rTcZSIkdT61dlIrVDcaeiMOL0bU4jcE1ruZYdaTGUoK3d4qRwLWDTFvEN9HY5iwrqPCpfJbknmFKkp07qpkWxth5TkV07Seu/uFfFzuc63lIjMOSVr6dn1RUl8eR/pfoSLnY25LKlNqSlYHZ3UMrg3KMC25HKka6haamrul+TObblxdGHe5Se8URwZsZxJQtQJT0OtTSG8BwzJ7hM32NKRLcmJZWhaTqd3caBb1fZIjOrQhxLiFaqXp0FdNzbfa7g7ynShYUnqkCgzO4uP2+wyWmoTBTpt0KepNU1URBpq6mtp4OTsku13ugefLbimUjRCQO8++hPHcFuVyyJiXdFAgq3bCO8e6nzks2zwozUVltgFTeq0gdxoQZv8Rh9TzYCdidNT4UtEU0tZHwEVmEC3pejt6AlJSDSO41Xp1J+jEPKLalHoDRhZ71LvVwlTYqSiHGUQfnStzNxN7zhuOwrUa6EftpscGd+O0GmrTPcY5wb3NkaKHyo74M5AIspy2SlbUg6Io+sOKMqtLyyjQIbCT99J/MrbKxnI1PxdUoJ11oxNlE1dx3JwuyCFJtUdMprclKtqtfCmE/LShCtquiTrt+VcRcLOKpsym2pbmraxod/v8AfTWuvGy3x4SHHLghLik7Rt660atlciLYy3aFvFVS3Li1dLUHW7g0vVl5v100rbnkuGX68JvmU8NcmTlkL+FTLTub5q0+q7+KstnGG7sXh6ZarC7eFSYimGknspUpVMOLm2avW56PNwFUSbKaa9G2+lRRtTUiMiLHKa8cebMUJeTw6yWR50OVKZltaomJT7avtVzzxoyzL8xv6bxe7XJttsZTy7dCWgttR2/hTT3v/GC9Y32Z/DqQ292eXqE7UbaG8rzAcYbNDx6RYZdoaYcMp2e4EhCNqfVTU1A9X/gg7bOFsS6pZ3vFvRs/BVGtTjjqnXFlalHUk1JmNltx/Yd7Id2tq+OsjteP9ih0wMa3Yi7SAdBofE++t7Te1JWo9n4akOoSlv763R2W246luHcCO/3Upm+C64PmUlDjbe0+HdVcruPTuNSVubEEAE69xrSTub69DUUOw117XhrKZgSEnDu9R7HfkypMtxoJHQ7a6SxniDbZFvU4y+X0JRqsjqa5JHfTSwd+FarE9NP6Qf2qy3QOr5CO2+eX/iU9PiShHjhzVxA8a6Hh7EoZbWk9QAlRrlnhref+URkAK0eX1QPCussdaiz7bHcWQsp06qPdS1JfJ9TyUu8tsdvZSj422GHecAnh4aSImjrS/d7/APhTqmtJTI56e/bpSk4vO+Y4TeXD4tKTTk90Co8HI8CU5CkszGtN7SgQD400smw9V5x6PxAw1l1tSdFymGP9XWPEad1KY9dfnXR3kpS7lGhyIk1vn2t8bdnxg08HbBRWLiFYc/tLOJ8V2m3HNA3Bv7I9NHV7l/FVNnvAfMsdkJXC0u1ufHMZfZ6gj2asPKN4ZOY/exf7TFLtreO5xofozVx5O3GoWU/kVnEgyMae+rdJ1ch/cqiByd8W2VzG9gI3JGnyFfb7SXWimU2lbYOpFRo20SOQ0pDYV66fHWt88TEwlBpCVq7tvvFKUbjMmp+VykltlCEugdgjuAqmiMSlyzLcUCCf66qbw3fy6AygMNK6FR76ILHIUxDRFkFKinqVe+rHSusG25R47jiYrvnCQrrtRWuE82XH4TYWC2nsaip70ppILgc3gDQDxNUpvQ5akoBac10Gqeppe0FLDlY5dro0Vb7a6tCF6Fau6vqCI777q21LYOm5RPcTUiXK5kbY5rr41F3FuEtzQ8seNNUbmY8nzLkS2UoSk6pI01FAuYw7vcIDzaXdrSDqCaKLbd22mnH5Z3bOgSaFM2yBgxlrbd2AdSijaBtYqbxi3KSuXImbins6fOozOLQvoKVzHDy+XuJ+dVeSZizNuKYbC+zu5ivurXlOVpj408ltwJStvWlRgY0MQbjeIeN4U8xDZGwoVSp4afn+cNyH+7tLrRk2SvTo/I16VqwBc76a5dujOSZC0Hakeqn7R+6rju4FNZ/YsHRrF2iW+1EOuik/xRki9S0RrdHfkLX+rRrpRjjFlYTI84yOf51yxry9fRbv+NF5ymyxLe0wzeoNkP6NDYSn+1V118AdZ1ezYEXbeH01Nuan3V7laf6v2ubtplYNPxU43dp0HEmWmbcyloSnv+kq/FW7Jp1jMd0/lnbnnf6VB/8AhBg2WM9jbkSNebc64ZPOY9bmVoVdTA1gVcJLu5aMw+nb1GEtbSOg7KWmU/Ftp62zOcMevn5RswJjtycb+vcPT91Pw1zRjGSWPI73EhvzRY7d5wn83/SvK+0r3UxLlbTHkuzBLYiQvCQt1O1H7tVDGewIeKtxtOQFqc/+aTG/q2m/UKaBcqkNYpgJyF4IeNx3xWIyhtXorxrbK4lcMMaHnHm07Jbuz+t+opM8Ss3uee5Ei5XJCG2Whtjxm+iGm/lTmsz8A11Y+QfllTcCKkjRK0a18xtUHUnpV/k1uS25a4QHVTetRbtBYjo5QPWl2V9kjPUxJAZ2OuK1P3CrNEVK7fsSe2e8VSI9cFJ0q7irTo20VabvarA50K4IWjaUKbKQdvhVbIbISo66pP8AVVtc2ClxQaPUd599QC25oemoPeKtGCsQi1lX1qw2/XJhx2LEKtg10176o3kusvuMPNltxs6KSe8GnQ+TM1ePk+amO3CUmMhkOEISnTQVrg8lCipR3VKskF663dpgNEtrXpQMGoXcMYclDqZiwQhZ7Cj411fgE0m2RSodtsBI0pYW7GY0G3xUOIG1pI7IHjTO4fRfNISio+srVGvhWVYmbRl2sQFkkkbkAaknXrSc8oBCk8ProCOmh1NN+4LQpCVBejhHWkt5TEvk4NJSl3aHtElJ8a0wkxBmWVOT2+7SusvI8UycZcbOh16H5Vyc33V1v5HkJP5AT5viXdE0wFxzZXboV/jvRZUdt1l1G0o0rjjjLwmn4mp+7QWObaObs5g7Xa+GuxrVzDN0719O1Q95Q1heu2D3CxWkct6dtLg9js/DTVkQrDylfWRv21Zxvqv3ayspKmoqLn6iv4xFRbl/BF/uf3qysqmNFhBPrfu1Ws/5w/frKylr5Dq9pZM/whX3Vrm/5gk/fWVlOUthdTv4I5+OlzxA+qk/grKyiYZQIeF/nwfhVW3Mv9HlfeKysrPJpsFlL9umHwG/z/cv5Cr+/WVlMX2nNf8A2CW+/wAAa/k6/wDfShyH+FH8P/GsrKZ8Ga33lUe+pETvFZWVCz0+uj+No1zH/Rtj8Cayso6/kQ/mAGa7jU+B/Dh/GCsrKqApDPLv9I7f/Jao7r/D/wBlZWVst9pmKD9NV3E+rTWVlci46tB9L9R3+Nr5Z+tH8ZWVlBBoY6BwT+CI/k9c85l/pRd/5RWVlNrE2lQ36h+6jfhZ/nZv8SaysqWi0OoWf4KPwpopx/6j9tZWUpfJLfaSZX1qP3qQHlVf6OsfysVlZT1FHOR/8tdi+SH/APCJ/wDlKqyso5F2DZxv+GO1Nu/+dnf4msrKJRB//9k=</binary>
<binary id="1" content-type="image/jpeg">/9j/2wBDAAUDBAQEAwUEBAQFBQUGBwwIBwcHBw8LCwkMEQ8SEhEPERETFhwXExQaFRERGCEYGh0dHx8fExciJCIeJBweHx7/2wBDAQUFBQcGBw4ICA4eFBEUHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh7/wAARCAFAARIDASIAAhEBAxEB/8QAHQAAAQQDAQEAAAAAAAAAAAAABAMFBgcAAQIICf/EAFcQAAIBAgMEBwQGBAoHBAkFAAIDAQAEBRESBhMhIhQxMkFCUVIHI2FiCBUkM3FyQ4GCoRY0U1RjkZKissElRHOxwtHSJlWDkxc1NkVWdbPi8Cc3ZGWj/8QAGgEAAgMBAQAAAAAAAAAAAAAAAgMAAQQFBv/EAD4RAAIBAwIDBQIMAwkBAAAAAAECAAMREiExBCLwBRMyQVFCYRQjUmJxcoGRkrGywTOh0SQ0U4KiwtLh8UP/2gAMAwEAAhEDEQA/APNd1ht4oZ93On+qKa7tDM8tHGPKpcBmQnO+mIgvHxGkyg3sKDtwuIjvDlitPdIYvvJEFkS5jKCkon8KcUNeWcxMGflPXUlBeGbshYndtjqgozmk2WVmwimSiC08NPAqnwT0aUvE2jWm9MB1HB/r4TTlaXma4HUMwfHj1xSOIYO0WxKXAQz4SnOhhs7oT0ZcPlrHV4ZR7M3UuNYbNJJguKttMetb/wDkGaj/AC16Y9i6rMNqbkv0U2hPX4uavJEGwJy4h4a9QfRTxbpBXucZusbLR+zqHIq5vFUuZQJ0KPEFqNQGXniTUqw/JKFsbK/vPzUhZAKlJt1vGNP3paNUz+ai/v499w/xFSLo0Mi6GUDC+MnJ6Yn89NnNziz1MynJXvNfdzaqRYqD3cgqA3gfeTw5apf2p/STwzZu4dh+xdgnF8T3mTLmeW3/AGfjVIbU+072k7ZpzxXHiFX83tw0D/doxS98k9lTiuylhcPRfYpYOduv0jR7dMlttFsteJ3CtosNHd80yLcpKfKvE/QrmffOYUs7fORdql7RN6D/AHRCZZ6sxnOM/Kmd3aXae7rEDuEDNsxTgKNQyvJhSP4Ubud0nettPkDXXh/Cto9p8JfvLK9vsOIZzJ8MnTEeWVWdsn9ITaXCriLDauyVidl/OEcrgpbU7yp6Dbh1ud3D9G7zjPIOFPtpb7i14fbEt/pNB/NTF7Ptsdn9p7drcDfF2uY+6b98kvmqUotJVCRQMkGrOBz6qUzSxFNyh3uf5P7v1B8tDvs/ff8A4RaqL6Gts73dZcvP6i09mnAEgPHLw5UsU2G8ha0abHBUjDJZGUs7orqyQmwvRUA5GUTpinReUZgJZl/urQpHUJlGZ59qal2x1lZRjusI1wbGDBuI9UH6PjUJ2jsybfLa3MpEtLc/HFWfeaIDTJzxnOJHzqF7TiRm5kDESscxjzmiUhTGZFltIPiiPe2pZFEHG7XPlVY3SY3eDhBZ5XV3B1dihTeWgJntCUmucurjVOvUMjhhFnGV/d510KJvlEVNo7bKqgMTgxjINwZfr01NNoFt/gtdnGU7ywWc/wBVRPBxlNyc5csWx5f2anu0iMtgXOiNMxhqJn9cVk4s/EG/oY+gOZZyuwBi1QySiZEJHT1dmtbjo86rflYBZxl+FPgo0pSMcZ3IT/dpCbTfgYjOmSjLOe6nqIq1o14thAYpbTfWf8Yjg5Idcl5jUdydZv4xPAOx6qlFxb4rhFxF6iM8oynR1EPnFEXEIxNG+TutDPvF94F/01olQXDbtL7IGSPCOsTofEtitk8V4zadEaH805f2qStkNtbwxkcsvCdExiP6Tq/Y7Q0MkYv/AESbM/8Axbcf1VlSfOynj/w1lSVlPAC3s0F93ln39qtlenBFEbzq/XTvg2B2WJ7Q3mGpdd2m6hrPCWvR1034DhQY7fTZ2l4u3bIEYa+ooGONLFdhjrtD7mCuxG3/AJK4z+WuAxK3/k5/8SlCwm9jCHYwp6buwtfdsNbNJ6vy03Rx7qcKoPlFYR7Vd20qHS0i9XnRttdJ3sTrmRy6p66YlCal7xqTAC7MnGWdFJLIYnIfxqzWbzlClbaPSsvvF5c/L+qrx+iWYhthj4at3/oaf8Q15/tQHzGr3+iAk37fY8Ge8/0NP+IaXUqfFtGKus9HYcTTBpFOQkemWM7o8VeX/pH+1wsWunbKbJ3DowdTN3eXK55nn6R+WrA+lbt67A8LTsTg7mqxG+9/e3Cu2CvT+1Xn7ZjY+8uCWTswt5nMRmlIRDRSxsIw4Bh5sbp3Mln31LlYNdSvcoCWtjtNGOEVPtntj7bDl72ZgpqVpsba3V7tcB+UaFq86VHghbmlXWmw+LNNZTzjHXq6qd7TYttu45fACM9UR1VYBa4Vu5LKM+qK4gPd83HjwzmkNWM0LwdNZFj2ZtXTJMKRIRyy7pprvNjF7tk28wcHHEZ6qnZadOnLPOeNbtgEpy0aQiaT37CG3DU5TOCsxnZHaD63we8urG9t50hHhP5Zr2F7DvadhvtAwYwJXQsbs4jptrPd8w/LVBbY4Uq6npMK1+Ev+dMODnfbIbTxjuFSSbpUhM5dlnqH8layFrrYzk1qHdG09x9/o5aCv3Nid0rx6ef0037DbTWe1ey9njdlGQvDnVPaWfeM/GjmMCbkMh54PmpRmYQyyYpsSYjqZnpnLurprhEoCOvqzmk1p3dzDQ93GWbIjvmkMXkgAZXGcxEmQ+UedQ3wkXxTm4bOnd5ZRUWxVxRLkkMEeXLn305ne763TpnVBZzBRTLcKIr0veTrkc858NUqjzhE62EbsMyG8QLOECcjPCqodHMoJDPTi9yMR5RNW5azliMDwKZKJz/VVW4xrXfGWmBL63bw/VW2ju0W+0cLROWoI4TCCCJ/VU+2tGB9lcxITJTa2qs/PjlUIt4mSyHjBRlM/Cp9tcH/AOnNmqInnuLMI/8AMrLx+vDm3yTH0jZlj8207MhlM7oYmZ4ZcKGanIIHXmXfOWURTpflIPIY08QjOhSEi0KLKYZlmM1oXQRAgOy+N4Pjtq64sJacokrdpmGUCwesaTu8JwiLnOZ3HaneWzdBVEulYVbYU7Bwtpza1oXq7Y2e5LV2yLzH0UhYtxZDLy3vEpvbfde6axoieoeysSn1D6q5dHtam17m/NjLuR5SWWuHxi9rLof77qVvP0gD4qa34PiKpYuLSfd8ufaEqFvMTuuhW84bbb6+T7xVra6sj9Si+an/AGe2ouJtt/iAqTPkvVutXp/NXUWqx8WsBTaMXQ3/AM2P+qsqYfwltP5qP9VZTu8MLlngr2fgX/pFxSNWcdFvO/4U2+yMI/hhbROcx0F/H9mKfNgZXHtDxWBtkCXRbziBTJ9nymmb2TTH8LbeOMfYXx/diuXUP8b6B+86FP2PpMj1oe6wvFhZECm9CdMR3kJZ13slYhi21mH2olMDMmxsT5AOdL7VDh82+DBh0EA9GnXM95zPGjfZkETtW1oTHurMyifx4T+6tNV7US0zU1HeKsQwISxjEMVt9eubhDblQ+TAnq/qo3ZeFs2e2iJixPo9uuVFMdmZmhPZdH/asY/lbe5z/HjR2ywR/BzaoOqBWAz/AGqCqbZj6P1Q6Y8LfWi2Fpt2bK3l45US1FwsRLyzjjV2fQqCA252lupGJBWGaij4Z1SuFZjsNiURxgr1Uz/VVq/RtY/D7Tb7ELVkiasJEB/XPGip3GQ68ot/CILtEgtrfaJjGOznMMvT/YUPAak+GWy08gDSuxmHhZ7Hqy7VxMnM0da2pjzQNLqPOrwqC1jFLdZMZqyyjOnSEiQZGEzGVZa28zAxlxp6WjUgRGImaQtzOheMc2sHyzGURXI2kbzKQ5akwYSZxBQE1y6wYhfMvPPhnRYyZiRtlmGjRASPfwrSreRjSK8/OJp5ekYKIiJicuukkW0EcNI+WO+llZTsIyDZAwtZhrzjjHpobH8AXdKtGqiQNc5jq8X41OMKwabkiII3ZkXAZ8vOirvDIRbsXeBvBz7Q99OpN7M5tfm3jJ7HL9+z21MYZP8AEL09BwHZBncVXIDDm5PhmcFzVS77TKdQqyYqc/d9rSPiq09h8Vssawjf21zvmyEg7PwlFaXWc4rJQlkmvh1xHNQ+KNRbxDWTJRMwMFHdNKOZC7USieMcJypsx41Rhm8mRkZmJke6JpJtFJfKxgBr3GJBcGUwkuDQju8iru5VIpe2QDRIzlEdUx6vxoMbkpCAZEaRjLPvox9szopmREuJXxR5/EaCpkbWkGxkcsYEcQtynqLPhFV9tKqFX7hnqDGM8i+YantuUS62LqneaeFQ7blcRi17Md2KqjL9iukv8SU200lcASiGeEGHCPzVPtq9TNgsLjuZidqGU/7eoJaLLeIGeuWDOUfmqaY40nbI4CEeLGlRlPyurFxmlJ4dM6yZYmYa5CF9c0EcF0hRRHYjOjsQ0NvCgYymOugGDM5xqn8a1BYu8iGMQ1WJ3E299Ck9bezrA/5Ng+VQdVrIWMytsoKLqGmMN5AhnXn6gqV7WWhHtljAuiZw66hTGZcony+Iu3XUYbcKwiLdmH2w2sBOoJjnLPs5fJXmq1B04lSw9dflfNx87xd9I23drcW17YXNrid8iydwcpX6Tw+79P5vRRMovsJxB8ue6YyOYX2wQPp+Yi9daC1tm24jcS6HeE2ToDV6py7U0DcvuFbS3OGWxXz8rbexlOQmXdC67KJVZQ1RcZNPKRk9t0wcxOP3wzE9UIHKKyn3XH/wtYx8JQWdZV97K7qeZtgf/wB1cU/2N7/gpm9kv/tXa5/zd3+GaUwbaKyw3a9+0HQm71wvjceH3nzUHsxf2WA7QpvXdKYoIkOGnVzedCaTCm6+qg/nOklRC9PXzjQveOTdwQwQWu8MfhGrLKnP2aMle1aUxlAvtnjPxnRwri3dglrgeLq6bvr65y3I/DVnNNeH3f1didvfK7aW6oj4d8U6ove0iszry1FaO3svj/taBTwhdtckefhz4zR2yrIZsttUYz94IMz/AGqasMeGGXWL3i28LlLE2sx3a5406bIrley20KtEa3Wy4VHrmJ5qXXQtkR839UZSbdfrQ3DOGwN/1ZxeLmf6qtP2CxKtkfaFJFEEzD1AP65qsMKS6dg8QVCok5v1jHxirc9kOGOVs5t/b6edFgiT/GZo6bAMQfX+kjLyGSzBlAWB24hGUpjKYo5KwNozM8fOm7DrgBA1zywURNH2JBr1FwiOOXnWSr/EadThm5I9WKBkNeVPGHoWK4YfnTLYundTE8KcrW4ZOagjPhTKU0sZJYfa2462FBSXYEeqmrGLveREFALHvierKk7DeuEoiBklxmc92VDYjdWlisbi9iHic5AFa94rw7xouCKJKQmZX3T3ZUjvYiRKAmZ+XqmKjW0vtAiyvm2SMJMmTHD0xFN2H45f4g5U6Ct4meIx1ZVmeid5O+SWts1fQ/GAEZ5CVxifOpjjqLc8PlSsoaa+E+qq22acpNyo3ZzMhmEx3VLrnEwNGozyYEdXqj4Uk8oyiai5PaQbEzi3u9zbt0uDknPx03BiOIWEYujD39DS3Sy4Yr709I+Gl9tilF/F5CtJM5uHhom3iLOzTnud6UEe7nt/NppjVchJQoLnrJ97NtorrEsNmwvpgzgIJLZniwfj8adrySjDLpJjEwmdQlPePlNV3sNJ4di1mDYkPea1ce0qe+asS+nJ94sTmVyqc8+ofjNNQKwuJn7RoCnWsPOIWc28WYtOZlhjxrLC/MntVcERogeE58Y/Ck5AeiojVlqjjP4UShQ9CuSBQgU5a8/LzGjdSRpOZ+0Z3p50zH8rz+kx9UVDPaKP+k70+6cTSVTNmYStPWiT1BPpqI+0Ufv2edykq1JLM5sf4/bn80VJWM3myeyX/wA6/wBzDqNWPVbn36oqSmvd7JbJf/Ov97DrFx38Lr1hpvJ22ftbyPOefLOKGKIk564GKLJUsvGLI4AZzLOkHrKIGCKCEo7q27xF5F9rhenHumod0SOgh3eHVzFTRd3CE9DzmZSrV9oz/S6eUS/6Kle1/SItbK4hEOtI1LvfXp8NQzHITcWyRvH2iYY3f3Br5Q9I/l4VzXVWq4MJXleIYmlF9idm+Uy5k2/IyGcll8xD4qZzi7udpLjFEkwNExZ2slOQkIdZl6Ke7qbi3tHb+3QiwV1Ojk6SY9nm9P8AvoHE8ZwhsIwptveMm+WQXGXdI+KY7WXy09dZIBL8Rzn/ANcF8QkdM/h8Kyhej2kcIO5yj+nCsoe7p+kmPvnjrr7c6fhWTMTHLw+NPtvY21ntLieENRFwEHKls8hHjMfrpKbW0ZhNvdDaiJGAsLj2Y3mmf3U/OaTTjAyIiR1xJ5zlwjqru/wtypiGbqc7gUH8jNOdOLVITtDY24I3QdLXqH5c4ik9oEvHEr68lf2eMV3cx80zMf7qoPzK0HGBlY3NviTrAkq3yT0sGOrhETNOFpZ3JMhMB74QlkjBcJHKYnL+unEFEzbjaEzzmV2lwchPq3eUTReCKFtvs8wMpK5wy5TnPXrHKc5oW4i4jFpcxg1jbviGEAnBKgZZx6o7pq/vou2LLx+2mFNVcFLbDLPPmI9UTFUxhZheY3Ntloh2Hipsx6xHPP8AdV5fRDcwNsNoXFvSZ9XiZTnw4F/yoVe5kZcFM6NXRL2bVv38cuj5adLTlLX30d7WMM+pts4fut2q6RvM/T8tNUMmF646sqzVBlzes38M1lj0LkqUTXthSx6ymjMB2jwSJytvtvzhVb3Npe48ndXl7Npar1a2dldDDi+zezdxa2Q303rGM0BMM3XNTlW0e1S8ui3xWIvZdbrLS4NBZzTXtC0hDnWEyqOEHUNttoFoeo129ypRzBRvJqT7SXKri3XdInXErzKCoWap7ceFDSE4/uYlSbC26Ze3P6TtaCnsiI1XtxjOLuxtVi0StLqLwre8tIj36f6TKrIt0OUlcpu91c5lofHd5U7YLbCqWvm3Q27uPvLx8amtp6NfcRFSne2LRl2VXtThrGCLwu7Qi0r3s84xU3wW5cT4TegqXZyQl3xNC2aFKKW3JFM5+GlZuVxdAUKEl6+B9+VZa5sI/urtePOKWgX1tE5aTCZkM46ypnJJ3thbv3Iw5EFEZdcFFP2E3m+e/UyCiBiQ4dmm3Di6Nb4pJM1FcP8Adzl2KQu0FWxqRfZ58393gzvc6lNyZ/sp8P8AXU6uOab+Y7wIZ+NQ3ZK3ROPWfR9z9l1dJ/N6qmt1EBn8wEUfGtVE6Gc/tFsqqznDbdhW9s1q4kSnPiXAYovGHKN27GZkRjqgchmfxpvQ9o4bb2xr1rKcwnLmmK1cXh3CREzhe6LgEdU/jTd1tOb5wC/IRICieQZ6qintBgegNnwxCJ/vVJcQKeYsonIeMVGNuDh2D3EzlBbhBf35rVT3+6RtYLh5DCYIY7IZ/vqWXAxOzmy4APAcWCf1zE1E4gV28ZRlyRH76ld62E4Ns5l+jxlecfs1l7QN6P3fqjKB1k/VpjfkUcdXCaD084xn350bcagVkHGJnjNAkXHOK0iJMbtt8/4Kw6N97u4Hgv8AzqAYniuEvRc3f2zoszEHE2/Ocl2i0+KNXJVlY/cXI7MmyzUbLgWDp0dcf8/w76guImNzbrmU4e2+s7mc1KkI5BDV7sviVZaqc5lFtIze0GW22BvRuZW5YLK1kzyEjmMoGQ+FRC4vRxTEbK9m5hN4FvAP0jpg2d8RHnXF3iX1irAxvrlj7tDDMhz1SYZzkMl5x50aZKw7DLdtuhb7tpi2VN4zC85zynzrRTTultF35YfFrgWXFF2U989CLj/erKl4Y1g0hEzhmFZzH84Ksqs6nrM+funh9WIquNqX4m4ptgY42GP8mJDmMViLlSsHhBHOsFSsY/a1RQOVh/3tZfvrXR09X1or1/NQmn751MotjbLZuIDe2lxrbBLmI8tOWf8AupbGsQtLzDLmUuzdcXy7rR5SOcFTe61Rly31vNIDax4XW01QXw+6VlvJLdNtkbSXF8Nwpib0jQek+Oklxx/ronZl6ouMAsjZ/FbS5G4KJ6pKJy/yqKpw1+qZFlpMTHCddONph91A64O14eTONA9LyjFbmkqwIkHiGzzsyguijD+PizKOP6squL6LRuZt5tEu3KN4OFxK4z4Z64j/AHVReG2tzDoKZVI8OyWeVXh9FZkWntPxgiXE/wChZiBie372IzqYYSzzKZOvbXjX1tcxgU2HvsPj+O7zxF2h01FMJuDucK0hytWW7OPkqee0vCktxZt6mOFxHIfi1fGoVhKRTc9IONKzjdnH9JSSTliZ004dO4FVNo07Uzd4jc2uBYahrEmH2g/Dp76anezVbcVvrnNtpgt2CpO0nTzSPZ5i5h/ZqwLO1VHvY1wxpc2jxUpKykpkjkp+NGr4xncrU3jTfWDbhcDct6QZRzH6BHwxW7NlxcYbp7fgp9dAMtxDLnIdNMtgoBhgeMS01TazVSW81hm9RLERGsI7Ql3U+xnOWVp4PBTHdtNErfI6wjskP/FXSMdxVV9bqYqLdbz01QhY3kkTb3UT7u3Ngl8OqkXIyLOYnVE9XlWgxrFrJktG5BihiZIYiuSx2yv8p3sA4uGWXWVC3MJeQXSSfB7W3t8DO+niwjgco8q2yzbdLO2tRWvfMEoIoqNJxUkWlsqZLcsYWeXqqVbONFkgvVJ6YmZmeusyCxmGvy80P2Jwp2FTd7/ok5+jmJXzTTncNkhMsu7OK4Hcx75vfq/MP5qNbbJGxIt58Y/LNblFpxKlQ1DcwS0YZ4epUtIl7vLOI4jFIuKzNUJt0QUiPGe8irqz6M1i0GMnOvKdBZTponEimzAloCNGrgWnszUQ2a0S0YtItYQznkzl/Co7trawNjiYjOcBZJj/AP0Kn94GpU6S6i15/CortXdlCtoo1ZrjC0Mz/wDEOttLVjIdp0YQNuATlwEeNPuKSRWGDL1Ry48oP7o1HEXS7hAac+Oin+957e0MY+72lTl/ZGsnGf3c/Z+qMo+KWLdsmWSITkMHlMUNOcdXnXT5+0Nz4TJZxWpiJgZieM1r2iYJj6On7L4zYzMp3luW795o/slXn/aGytF3FpguBy/EJuF+9ne6tcj/AIa9EGre2j7Rvjt2zB+LVVTYzss262aXi2FPcOJXGd2yz6lRHZY6f+mk1ai07ZSYyF7H2/T03sXSQSyGLt0LWWUBGnmif+dbx65t7bFCAWGp6T3UzMcu7jqyp+2Jwm2batiSg0pGWndFORHHVqn4VXF3f4ljuIXRiEsYoo36wjOd3E8px8KbvUtFtypJB/CCf+58Mn9sqyhot70Ygd7ZcOHYrKCVhKmO1w64xa+6Pb20IVjKrePdcmWktX7ND/V9vJ5Tho5KXee9/lN2REJfl01E4h3ih/64muvtOeX23NX5uQfy+is/we2zTs/C1O6XjniibULnCVhZKEWXJLLKO2PDjW8XsMNVtDhOHqslaGX5KMdRc3vIyz/VTKUXJuhkLupJcQyC0lw/5UOUXpvh8xe73eZrPOcxP5aZhbz9Ynv/AJnyZMJ2fwCMOsnvsMt6FzDYzLX7suUhrcYFhFvYdJjD537U3HeXhZyl/ZqKRGI97ryZjV6uQS7VG2zb/q3uI8NQdRc/y6aAUai+F7Rvwmmf/nJts3s/Z/UtpeuVvJahBnx7ZEyRL+5pq0vo6KRZe2G6suvOyehfyZTBVSGEtvcvddK3a+wHhEqtr6NxS32w4Nqzhu4uNefa1afHVBLVWyb0gVKlNlBC4z0VjSAu9Vu4c41Zz8s+VV1d23RpxG0n7M23YLU599WTcu+0znHXMQU+dMW3GGjiFsvElBruLXgYj+lHyq6i+cdwVfuwabeFpCcKudZzGufUQ/Gnm2DeFBQPDqmmcNxa4rvomNyyNH4FT5bOAALTGcVm2nWo8sTxM9wolj95PV8KY8GfZ2VzO/bvd54/QVLFF46LrEp/t+EBphuVWwYY423JdLicgTPWefUVPVMoFSsFkg2gxcdO5sYSplz94zwIAe0X5qjc3g3dzksmTbQHI/RSKVPZadGvMTX0TTm4J7RnHUNOmzOyNzjEWicEsCNDPcMvW8AMvy0SgA23MrKqBl4VjS7aVdpcNGPtS7fu16defl66Dtsem8ulWm8Wpmevq5g+WpvjWzuzWwdmvEriYxPGW+7t/RB/l+Wo/guDDNlruhhl9nvzefiZUaqE0IiFD1+ZWkmu1wpFqie+ddP2zF3KrlUF3zwppf8AaTt3COelWRfCu7V+6Jc5ZaCrET7Uc65S0GL16mQUSMFnNHLehCnwwc4ajOZ+NM+DsWy3S2Dmd6nTIfNW2tYQQMjmYllI/LW9KeWs86648kc8Mu7BFhZMfGbkjq1T8a62mep6ZFccgrzGY+NNVpYvfZJbok0sHifpiicSuFaujIjkRbZkcd81EoKlRGlY6RnxKY6OExHEx41AsdIowjaYIniODTl/aqfX86rdZTGUSPCoDjgZrx8M+BYKz901rpjngt4LTnA5li7eIiOuJ/dUoUX+irWJmY/7Tp/w1FtncgtUNiJy0xP+VSoOOEWs5xH/AGlVP92sPH/3Zuvaj6HjliXGUvZGfHPOuA1TnOfVWnZQ1mUZzry/VWtfPGcZRPXWtheZoraqZLR3nJrjSVUrtBcY7fba3lsM4ilNsHQ17z9Igu0JD2cs+zV12x5OFnXpnPLzqrpwl6Ns73pEv6Wu5J9vvJ7AF/ijKgfU3liI7VdA2Y9nTUTuU3GIarRa95y6NPMVVfgGBYpZyu46Qi1wOdJyzeibpH+iiOunT20bQ4Vi+Jbjct3tr7i3Z2o+YS+PzVGdmsRw1FqrCym2td55yR6C7WqS+bs6aoxDHKTH6q2enjrZ/brKh78VRLjno8hmU8u96uPVWU74P75ebesrXDsTsOgJm9vYz6OSY8RBuuzqoW1xAI2gvX/WMabqw+85j3hafutX41H95b/92L/t1uGW8f8Au1f9usPcDXXedb4a/L82P11i9vO0puTewgbmxDflkXu5E+A/urjGMZsDvcJu0XUShWJy5w83u8+aS/dTIbg/ma/10gbg7rO1/XR9wJfwlpKBxjC5w1yo2ijpmpst90Xv416h0/2io+y2lwmL66vH3kK9+Br4SWsRn+1noqBquuOfQcO/8mjlXfD+I4d/5P8A91IfhFe0YO0ai7SWYFiFvusQX06FKO5Yy3XzDrFviqxvY/dqvPbbg1xbt1rIzicvVuyzqobK7n+bWH/lVYHslxA0+0vZpgAgNd6Kp3Y6e15/1VoWlY3iH4gPTwAnqu6GYvGEQ8uURlS1paNecgiI0iGopnqjjS1+MxfPVERM7yYGjrRTbY9zwiTVGupV30mcNyAGav8AYHZbFD6S22A2yGnMDziJy66pK8RiWAbRXeD3cbw7Tkj1GrwlFXjhc3TFshU9Xz1F/atgzr/DE49YI3t7Yfe/06vEP7NINOwj+G4kq+plX7R9NnZ9u5a3ooAJh+b5qhOEnZWN5E7S2L7u0bI+8X4Pln4VYibrpViyFxrW8Pu6CuLRXQwW1XuwD0UfeWnWWkHOslVpi/srw8bPoUJc77+33i+wXiEs/wDiojFPaELrjoGz1vF037xa1K0As/VVbjh2HpIDG3M5bxCJ8VONnc3adYWgLs8+BTPWNMps3lYSfBeGtd2ZzEMSs724xHfYzvW3W83x+nV8Ip8wlMivdzIbr0+KucKXCv45d7xnNznRVqxAtziQ3Mz2u+ksus0NU0jjcqhNqEIjiYddNMM13ECUcoTmVPu1xRh2B2r54ZlpGajNkRwknzxk6RWSxxiKD5Jecbb+0PFvZ59Q4tuU4jgF1cdExG3/AEqe8WCX4Vb2y2MYRjGEzj2BO31piEfZz/k+XmEvSVUb7W7VWJeyzFLMo94jTcL/ADDn/wA6hP0b9vbnZNDcOvZbOGlpi4t2fodXLqD481dvgKaVaFk0I8vWcXtBe7rE+s9f7G3DCs12rB1LkZCR7qZN3usQxAezkEgIz1Z077KN0rSuewEZhMdZUljduKGmHVNx74pnriKEqMFMz3MYL2ZK10ekahGKBB3WKL9WCXOf6oqc3Y+7KI7xqGviP4SXlvPfgV7n/ZoV3le6NmypweCJmZmZlYfvmpYH/s/bFlGc7QW8/wBdQ7ZCJjZ6yKZ7SBn91S4ObDMOTHfj6P3DnWTjR/Z2jKXjliuMZe0c8suH66RkpmSmZ/ClTScubqHrLOKwrZ2rgPVWoxM5TPH+7US25dNliWKXveu1M1s9BEOkal5L92QwGmZph2hw9GL4+qwvt9KL+2FDN3y82nVp1UO4knlwcAxabu2tXzEve3lg5zGZLv1emjdt9n/qDai4wiWw0EaOeOzV/Y97L8JKLXo03SkAPMIzma4Hvy9NV77ccHczbiPq+wmRZYwdxOXZYPbKs1KtkYlUxkJm1PPqj/zayn6w2O2gvbG3vLfCrs0vULVl5iURMT/VNZW7vI2ecrfDIbab3pMrkHnblEj2TEdUT/lXKLATtbJ9xczAXNu14xA9lgeD/OisNID2SxWLwtbAdDRMS6zLrrVjO82YaEjk2wuZPjPWLByn/dWEMdPt/abMUgr7BM4aq6i7lpMRLgHT2picpD/OkrWzC5w+/uNcgViEFEZdvVwpx1COyVosEwTBuTECguqJ76HwESanFLWYylliUxOf8nOqrybG/wA4/rghVBjcFg6bBF4/dRaNkP0nPp1ZFy09xhdknF02f2pmd9ud5yiJoLsl+em7j/ApW+++6Rubf5OXOadcRdnOzuJxx3oK3nyEktNSq0LGF4dY2fR7t0b1k2Nw0DX4jHqEqkuye4RtDsrejEwzpyjN/h1QXEaZMNmUbU4jaOjhcno/Jq5hoyxfeLwfD4t+3a3puL5ShkZF+qNVQGMCz2teTneG7zbP9midZnb6dca/TqoG43V7u7yzdvV3AKMD8Jcvao6LVg22vdK1+rOmMJlmrSD6eYjMzBjqORLjP66UVmLDkpnLLl1FXQWphiIyS1BIjpzEuE/qrSbQ4bcTC1HOXWRdX6qAckkqT2q4f/BnE7PF7ZDlWd+wt4uOwhvqH4FSOzd3ZX4GtpyyNOcTE8Tp29vuLIwL2Z2dvcbkpxPEhQtjPB3lVXDLLFg32FsFbhnPcyXCRmgJ7sANsZ06Aasl18Qk4OxhRQ9k6WQU6Az7I91NkNb0nJSfees/3U77O4vgO1VucXRxZYkAxBBM8C09dd4jhbYepUJ3sM+7Z81GKNmDjaPp8Xrg+8DdYSegn8THvLlpzwUZu8QiygFiCy1Z6c86QiyvE3GWMT0ZUaT4e9Ix/D1UXb4w2xtZtsCw/ojp1xN7c9egvT6aKyJ4zI1Z6mlPeJe0B8Pxe0wdDt7Fl9+fhNk+Gm2YHkiIyzrOhDZgIzObCnm1dv8AXXWJjuk8nIdY2+MYtNFFe7FpGvaC/Xs9eYYr/WuJ/sVT+yEPvNo7u3+6Wy3bkzlL9mrWxoYast5Oou+q82RRKMcvLzfK3cs0W7/5Fc/L4tVdvsgWYzkdqbrLt9kftQfhHszffbR2TbyMGukWByv70EFwEizqf2/tH2Kx/LoOPKQ6f0dz7o/73hrzzaKTbewPak3T72+2nt0MDtFkP/HVcYi5R4yx0S5jYPXo/oJ5dJeVdVuCSqxYzjrUKz3K8Flbw23MXZ9s1zvR/dUDbnG29wqf+5L/AP8ApjXnCMbx7Aph2CYjcWjOjiwPtOrm1dw/8NSSPaXtVY/6aK4tMQvJtjUhbF6jMGcrNXlWVuzKo21jF4gektbY8dezeGl//FGpRZlrxLC7b/8Auw/+mNUXs/7VkYYizs7/AAqGqANG8t/AIdoiq5djsZwjHMewm9wzEEXKm3u8ymcj+7HtVye0eFqU6Nm08P8AJlmmiyky3jJklmZxA6yyrkpnLPezE6aTKACcmxMZmWVcTIxGRTEcvCjiooRL5Ocu1TDj990LFof07oiehNf/ABZh84lpEuH9WmnoyjII1xnqoPaPoxYI2bjqm3JCuOWtnaoavKpaQ6gRttcfknTbxj33Vxm2eif0QkQ6v2tX92q92uuXXONWcljl9vZtR90q0LqIS1F8uY1Lba4waMRstL07u8Ni25dhihSP/Fqqr8fbh+IY6cuxfEd6mxsVRuhPkgtW+/aoOHbU6RMfbLaDHEWaEYfebXdDWsQt/cfo4jIf3ZVlNunaKOGHtxXocfxf/Z+H92VZXQ74ekz3nlrDnptbC4tWIa2HMWerLLLROeX66yMSFT8UNYrTb36yXIEcZrCer8a9U2nsC9l1v/7nxdvPo95dlNO1r7HvZjb73/sNbN94P8YcTa5pIM6YeeQLDFFWlsKZVauCW7wSLrz0aIoO3xu3w+5a7UrVKjUIzGcZGOkq9xI9mXs3T/FNgcC/WLP+qpBhWBbOYWjdWWyOzIr16dPQBKfx41GBXcS+8ngG1xt1wLYTuJjwLWmS0cuXLTlh+H4tcWq7W1wnEnoDjAhZsn/hr37ahh8HA/UmDqzLT7izWP8AlTyvEHpMVpXbqXPctURQg2kyvPA1pgO2l202xs3tBLGEJlJ2TBzIeqezUos/Z37R32DFJ2TxLJgaAziFcxfjXtD6xxCPe9KGP1dqkLu5fccM7OOz6tNQkwspG9k/sGyuF2P3V4qxVaXNv29DRHmqW7Mfa0XNq79HppvtkZyqZ+rN1OvRu+Xs+Iqa9stsdmtgsPm82jxeLULledulU/aX/gNEymoCo84Mmu578/ec/NlTFtljOz+xuHOxvaHaFGFBKxgyKc5n8o9c15321+kJjmO2rbXZmx+obPXu33jLgW3c5+nwjVJYs+5xC439+28vWdI0H0lpGzeeEublj9muhR7Ire3pM7VQNpZPt924R7QtmrScJwq8TgOFYrO7ubjTrvXkPV8vCmTYrFenYOGf5Py05bPWEYr9H7aPpcK6VaY8Dzj0FKy5hqD7Lu+qhXatli2P1HujDw07tDhClFgi7TR2fxAWpZvOT1AgOIE3PIZ7MR51YGELa5ClziN7u9eoB33ZKq5AhZbjEdc9RfGpLsni2U9FdPY7Fef1UaTu8reKWlh2H24WxTBb4y4kZ9c003vF+7jjlSdlipiuJAoZMRp0UnvYgyM4LV4c6hTON8MBvZM7jhrkvnLKkMWZ7k9HbrpUmy73s65jyAdVRXb3ay2wQegwUNxGQItwudWQx4ip9Hh3qGywKlVaaXMZtuccsbOG2CZnpbQ1sy8Cvj+bs1GbZXQrbdcN2GmQfHaSsurUPn/hpkRmV26/ub2bq7nT7+eXWBeHT36fVR19dJOyK0s82NvJhQMX6iLTxn9qvYcNwS8OmJaeT4niGrNkZLNs4+rPYlszaxcPT9c41c3zG+ZL5ViX4z31Xbd/m0m8Z/1hD+UdM9Y6qsT6RVzOEbbYNsll9h2WwNFvLI/SMOOYtPiKq1l6SuePuZX5v5XD+v8ASVsot8Xf1md95uXpvLlW9flaxyGzmLR6VzXd07K4U0XKgf072atW87xGfmDTy0hJRES5qFM7WR+A/wA4+fzUPDIXOd43dxuNG7PsfmGrOni0g3vtCJzkt97pVr2/cL0iH/PVTnZXd/aw2QORZyst91Opume6PKm2Fb7ewnhutIe81e+1dQiPy13O+zVBPbw1bg16Va/WJVXcZeMSZ+ksrZ72zbdYPbxFji31jaxp91iK9Y6fFpKrD2e+kdE5RtLsmIRvPvbZhCf9ma81TqicrKZgF/ynMID3DI0thz71Vw1yU5tnSb13HgLq3g+eqsVTgqB9mMWoZ7g2N9pGxe1tz/ovFki6dOVtdcjfy+VOm3UYsrZ+XWGHpfd2zNa1s8HLpIq8RbP3528tuA6Kid4IZxqJoN+X/qr0h7KvbA6bezwbbTJ1o37PGI56T+XeD6fnrk8XwFRUITWaFqAw7CrXbgrrAky+wwrfQ8IzSPu9I6qbCwr2mXyrZz9qbJSrm5FYbq2HWGfZL+7V82pYXK7M87Ejkzm2nPXExp5tJflpowK92bt8OfitmMyq5ust5Kury0+kYrz4rY+UNafvnn7ELnFra/uLZmJ4w01NICPq1TEzGeXxrK9PfWODzx3mHcfmGsro5r7vvi+6X0jHiVlFrbmRMlkldwMzl1xXOIYZCSbInryuQgMvDExR1xiJyk5hSpA7qInPurt+IRqOCAJGbgeMfCK5qs2TTTYRhuFzvmLyjUos4+bKnS1shdhttcEUxDWc0RHZoB+vpJnERmZ5/qmafMPvlos0gRr++05VqqZYrBiBYaKb21XElMMMs+HVWpsZViClTJSvQzOfKj/rNQPCGSMsEi18OqaQtsUFttJFlMkLNc5cYikaxk3FjGrKU8NwOj81cMssPtGvuLtUW6VGPvWzkGn81Rz2je1DZ3YLC1uxMmNv3qibWxCM2M/V3RXlD2o+0nabbrEc8TxEkYbvCywq3nJQK9RF4q28JwFXibMdF9YqpVCy4dtPbps3hCbyw2ZsfrzErZhrK57NoGrz9VebdqMaxDaHa7EMbxy+m8uuUDJgcILwivyigyuN7K02W67GgPCqflM/yVtITpliry0l3bmMiHQPeOfy16fhOBpUVsBMrVi01G5cLt5O8bPIYM5CAR64Ga6tVRKNw2eltzHXxER0/m9VNC25pWmd7ul8mfiDm5v26V6QlPXMw3t24LR98PdWsMHAIinWXT7KkIn2J+1RKd9nbSlq13Hg0gQl+qqmuP8A1dZzm3NixfnvNRafTl+erb+jwqMVsNv9nRfdXU3OBy3J/jMesRqqlFbBbwqS3bgCJZveExERp0D+X1UlU+OqH7YT7CF4Lf4rayxYsXdW7sjNxdhY981KYx/CblCmqvY3sBqEDDSzd+qoBiT2Dhl24etnV4eX8tTPYtvszf7MMSjHHEraXm3LI1f2fw8NZOJ7P4djcWX6v7zXR46slw2ssTZPaa1vU7xbd4Hrp9ucRHTvibulBzGZnyiNed8BxO7wJqbtUzk2RzQzs7r4VNPaLjb8R2WThqJ3lqw9+zXyHuh6q51TseqtdaXytp0aXalNqTOfEsU2p9oTrjfWGyiHJhc5dN8TC+XyqBtw6GNeu7Arlqo13ISzm3veYT+NcW7oTarsrF7YVrE0D4S1dofxrdmSzWSbZj33mGTrBsDzbrv4ePjXoaPBUqA5B11/l984tbimrNdoQ1sD733ty2Lf3e88Sp4EuB/4qc9kEuxrb3ZnBIHedNvlCg+zkIlqL/DTPbvT0iXOc3dRpPpDO0fmv+3Vg/RhsYxP2xoxG4idxgli7E/zF4RpvEVMEapaJT0g/wBIi9HE/bxtFd5xuAO3tom38ZCOXN+uq2N0Xtzk0d72sj9GnxjPzUVj9zON7QYliU5q+ssSfcqUz9ARH2i0+HurndpbENSniq4I/s/g+YvlptGmVRVXW0F31iCxi6MIYmVmQmLVtiMpOOoY+bypS01LVbASuI5reuci3Yxx0lH41u3ayL0yXbEy4XGbkQGYnq6nBPmNdtJVvlcXFlDxiCN+6mdYSPURz81CrHzlGZiDuVNw0mSby1Jvl9oC6tED3BlQtsq7Mt60YuyKSAsxkZER46pjzmuDt0mmCbqN5wI5CydIQXGJjLqiO+nebeYhwLeUMC23g4mR8k6e1On49VHYtKvaN5EwpG2uIiblxZQ7LTvBmOOc+ddXy7MLZYybN44oEd8ZRK8uEzq7opcBaxFxFsEgCVwYrZGoJZE+Ge7OtXm8uYem2hkm5QzAycTkPjkfwnuqFRqBLWbR0iUdEXNyLYYJnCeJpOOGuS7wmKfLS7n6zaqVoJaSiTiWay3cRzfqnypgO9Wc2+M2xkyQHo90sWSJnHVBSHwoq1aNpic3qbQTKFxLCZMRBwM+D5su6aTUQvZWhh8Z6R+jvtTbNxI9iMWDoyRiT2ffM691J9pQ/N4qtUNlNsbTZINm7LaqygpRKZvzso3plPj09nOvHMHbXMYfdjfLST3lcWbI1AVqQ806vI69j+wXbUtuPZvYY08DC7DO2uBLxGvhJ/r/AMq8b2twS0/jsZtp1L6Qew9l1pbWNvbHiT2EpQhJ5FGqYjLOsqyM59Jf1VlcX4a3+Gv4Yzu/fIVCZNbB0FE73Mc6zEFtUjMhyEnjE5UpDDjKRcMxMca7g4dkLGQUBlMRHnW5EO8bhB2TkwR8oraIBYCLQEi16s65KecpLLPTSowErGJDMo6qaxMrGJtY+QEpje6NXCOGcT1VVftq9rwbCOtcBwEodjrVTm1/ZtdXhn56lHtd22R7P9jrzGYTvb046PZL7OtpeMfyV4u2sm+fcdIv71d5duZ0hj55y1F6i766XAcGtVg7eAxNZ8Rbznd9iOIYldzfX9+69cyWvY985tgvh8KGz31uqYm6bPLvA5dWnu5f8VIIhOlSlb5be8F8pCPp1ej5qyUb4ru8s03doqFiGvsnqnw16FQp2MwtO5FrhOEAt9s7UMMEuQimefTHdMedLMvoffCKrtkvLSORBA7wAjqz9VDwxvvZIlSAiIrcU5Cv1Bpjv+NLMFJMZbuANCxGNDJ065LqYPfGVaaRINxKeFYhbuvbaXC0CuIKIgY5D0z656qbFiAtNEy4yiDiRmJkQn8e7LzpzWu2Kz3M67ha2FBalyJzIxwiY74jzrtrpZJA887VoLFoqmObV5RHGZqsRnkJXlLM+h3Mj7SNpBTPurrAmdIz7YcM+X1VVMXWlFwuEalC8yl085jkWfD83pqzPo3YqhPtwwM2uVCChtmt8cpuLTlpIfKoVtxglxh21W0GHT9n6Ji7pVnzn29XMI+GdVZ1W1ZvoA/OMY3AgUzGJ2u6TG9YxfP8/pppw+HDMtdEWqj1e87ZAQ+HT66cjS+3M7l0LXKmROSuZEq7XL+anraa9wrFcbucS2cwr6otLm2A2W9z73ct6zIZ8qeaeLAxeUYQesrQGOZBMGYa0iKZEgn9Hp786ObeXd7ZWoFbKQ8jJVs0+SFD1xBfLSPRitri4W6YYsBgoIjjISnuGe/5a6vLML50hJwaBCDk2TqgB79X4d9OWgzhSF8MHvAunrBLU7ZaWwoz4zqcpXEGHE91FIurq5YVutK+lXBQgFKHmE57OqKHRMmAW1gKrobeZBhAnQM6uyWfxoldoZYiUW7hnFAGGtlM6coHuGe8hoXZcLDeTzvH/bLZDHNj7+zs8dt9y2/UDMp5teXiAfl8VSTYGVYT7B/aFtG2bwrrGCThCTROWg/EEZeHjNRbavH9pNoVoxHaK5+tX2Kd0xU/orbtCWr1VK8clmE/R52IwVgiiMYuXYs2becpAOOTZ093GKRVNSoqrU3b9odMBSbSuQH6vGInEN/uo3ctXHPzD2R/51uIR0v7R0KHqV7rdatFwHpEfVS1tHCy6Tcbp/HdbpQ+9/kyL01xa/aNSbj79v8Aq3jWY+kvCM1rKxWU3cINajkrt5AtJRESOgkl1AuPOgUAxDDvmxIPXAQckyAHKPUHiiKWJ1vNomHi1+sScxZROoZjhwnzikbYRmbZxWi7nIcmTcRJFGniMZ/hVNa8imLqSO8fO+Xbzr06EjzvCeMnl3RXcAMO0sMLgiUTVQTdI9HnhmUd34Uo8FhZrYu5AWvKDt3jzEZFP3X5YpB29Rcn9ZrULrlm616Y3ZGMcnD+Tz66bcAQSNYjAP3VrFkJrfCwUuAOJCCLqAvj3cazD0XgzIAvo0QchdW7h50sieJCXlnxpezEGAyzi3FeIOYW8toCRI464MfP4Urf2qptBG2uWX0NKJtoJukpKI5oKPxpIQuSyw74icJuSb0nesSMsaKbkljEEemfDPdM0lezCyVbvtsgJhDpOOYSnszn50QyUFJiU2IJlWd1nOYg2I6iLzz6qbrp9yoSXEkN3u4JwPVJ6piOEx+Ed9MqWpgFpS80kmxrWzh14F46Pq/lQdw/nmCLw1dv0LsajC9qcf2Te+JS1YstTYzmPRwnSPlzVQm6ajZyLcLhXSd4F5L7fvLuWWfpp/2a2guNk9vcE2iwyz3y1tA5ZE+9NTfvBIa5/F0DVRlHtD7o+k1p9Cd5WUxWu1mA3Fsq4XdBINCDGfOJjOKyvC/DaA0v/IzoayMCEapnXwoidazCVzEzQsAOjKTroiEXhETMxT9IeZijOE83HhlWJJhMkCdkMRnM+gawuHZ482VQ/wBr+Nns97NcVvA4XF3psbb/AMTPV+4aNaZqMFHnBZp569t21z9rPaDcNtHt+rLX3GHwHVp7JFGr1T4qro+KFInj7vwer/OjLkpvibaFn9mAglHKR8Pm9Hy0NG5S9MJT7rmMN/2gEh4Z/rr2NCmKSBB5Tls2RvALiX7noeat1u+vvAvmKnG5t4gIG5l29jLdsz98wy7OofTTdKsrrddad2QMPPUOrznzmlrO2l/WjPe/erlus9HhEe/UFPpyNMfaMtVXLYJAqXERcgqct3HhkfVSTlHJnEEckvdkTLiNShmfL005mhjbVbUED7NTJWreDwExjmie+YGgGGg71cpeG6uuaHsicmTHWJD8O6jvY5QTrNKvRZdMupMxkCyasB5hmOpgz30UbGLsSda2SRWRDJk3ixElPaP8aFtklLF3EaVhGYCzraIZ9uQ8s6MsJZ0pt4xrYOByYx2UBMZ9og8UT3UCrz6+cj7aRywm++qtpcGv0utFNtsSSYMtux2tJF+Sp/8ASjsOhe1y5xWNyrpY29ws47D9QjBa/l5e1VXXKocq5BLssphO7XyG4B5iYIl2ezVu/SKdL37K7RW24mxu9lFqU1vHeTHaVq7I5UNRfjVb5WX53h+wVlWQ00oK8M1waN5bPBJZLWo55YH4VpkFMTciq4vI+6hQcJIMuLInviKSiWOaDLSUE5kwO8kfvTy59QdQj5VopWIzLbklzokuhQekeXtDq7gmnMCDjeALQmUXQYcdq6y38LyJJwcai+eJ8WQ0rhtk7G8RGywhD23GW+GBGc3D1ZkPdEUHYrib+1urffksJ3gC2dBiZekfRHVUg2N2zxHY7amNoLabRl0epLElHPontDMemajAtcCD7437QYFiGCX82WKb9VzrE0ijKBaE9ZZ98Vxb24xZGQ4gsrGRbIFo96ks+IRPdTh7QNoT2qxluK4sFuJpAE2kDnC0B2s4iOvPqoC6t1zupc1cW75k5WESEmQjmUfhTaah7FvKUxPlAhRcvKVSq9uL5oJVFtE5SzjlGr1RwqxvpBTbr20w7ZuyWTVYBgyrR1umdKlSQ654906p402ewvCFY37VtlrVrCzRdndG5jM53Sh1xGflxpl2sv2bSbV4zjLXNW3FLo7i1VPBLIguG8L08KyEZVFTrm6aNHKLxph1wiYGX2KIV7xTeZ28LT9xq9Vats0xrs3fd3BZ9IjdFp8Q6vOuFXL3vtU3FvuYi4JgI16YMvCzV3DS0xEHOWIw5X+tJaoj5/5Ufw9VakdXW4iGveN43K4uzdkQ2ktiGGoNJLmeoSH8MuNLJWGmcSfZtYt7ZlpLPNg6O+B7h6s5pS3TcfWKrkLbdsJbFTda4lbPmOJ78uqtWJmw5ud+uSNHRz0DM77zAsuyM+dLUFd+vxQtpqAgkpcq5vLVhJJZKNfII+HRPn81L4Yq45hWsVXZrnK1idZOPLrznzpPES5oEm3fR7kRXFuY+8UseyGXiifVS29vknrLo6JSqIknlrMxL05dUjTE5fi+uuvZg28+uuvOaQ5e4JUiLGRbzcgnL7QowniJT5DWsYXb3FqQXG5gTWAJYYcwCXNJau+ZnhlSluTkkEC0LxQRKrhghplio6tRfHzoYXrVZRDGCcQomoT+jbEl3T6hqMCVxqS/O4mlrFgLi5skvuGrlSECnROoe8/LKOMTSNlusQxG2thdeboh3e+lekxmJ45z4oz7q7K5uFHczdm1c3CBJYGXvWRPVx7o+NL4FbPfulTDjVLhFq9eT7mB5plfp0/voQ9MMFEPEkTWItB+Jla3C7YwE4XGXuxcrLjl89bv139jiiGjalEqt4C1YssokM+IyXiKg0hb3ONzbMuGMWTSYVs0M2JznONJ+r4UViZiu7hibRgJgiNjZbrhYTGUFl4ZrMv6evkxjGWVYbWIixt4nF7kZ3Q8vROrhHCsquoVGXBqz+bWzm+NZWa3zT/P+sue6BDKeYeuu5EBZETHGjZwu8Aucer41wdk+C3hZcK8ndZ1sYHPZnm0/GqK+lXjGWNYFgMTvotbYruV9jQ8i91qq9xVrIdBTOZZca8q+3bEIxX204+pPvoi3Wj5QIR7Q10OyUVq92G0zcS10x9ZXXvc1XIN03+8mZRERpCPHOffXNyxZgWpMyoczBEDAyJ+HOfLvpFJy4FitfLxgwgJ30jHaiC7omk3xpf0i1MTTupAHREnufIi857q9UHx+rOceaJtRNyha32i7XryKT0ibPXH4/5UijJpOjcYlaSNv7xkeA9X+Citzv7bPO73UaQz9enr5vDqrtttEDEPl+9Yz3XvffPaXZFg+LL1VSC939JGHlNWznw82HIrElRIvZw6PMdYnHVqLrpfEAFjsrudUXOgBUK/4wM9Rxl2Sz4UJodbC9M2oiJOhdwTGZgDY/SEPkNGMhjJaz6ykLiTApLRoTER5T5l3Uai6wDvAoaJRk10rIzm3OT4MEA644eVKJZbmi0kkG9hToGWzx0Z8vHyoW4dbm99wTIGDMRuhgMjVPhkZ78/FW/cMuDu5XdykiHXMcvCO8Y8qU1XMXHlDC23h5D0jOJjJztPRbtTOdfyl6RirSa+cX+itY3GmSuNjsaO16T1hk0uZpD6Y1dVVRCI+r983pdqW4I4Z+iBZFylp76uD2KqvcR9mXtE2CmYXid3h/1haq7GZwOXL/ZGl8UcQKnyY2nrpKjFgMZCmoBT5kpuAmdIuAOyQH3kXlS9yNvDgtAiEsXkyIYG8jOeIqIvMqSQ0jwrSlDGhbgDTUwM4RqnmEZ8UR50o1jBHTazkqGE4cuM6cuDPxGtLqDTvfWK1vNm1gOG4XYvgVAGl9zHAc58GXX+FEPVcJct0EjEt3nvGLmNchPGSOe7LqypGb7O7343EEozAwBc6o6uMRE9U6qVukMkybc2yTzgzZAHu923ug4jtfhT8gwLL5QPpidvqtnJY5ygWudatIwcXEemZ84jupGFHZL0ky7Gwuc2Iu7g4zRETnMlHdBTwrEBarkyG3uD1ZM3TFzASUcCIY7oiuGQmb4jJ2g2zEbmedbOOUBGf+6s5JuF9Ya2Mtb2DANtebc4taOSl2G7NtuFpIeS2Ms4iNXfEjFVXapceGKtYhF3h62kFwvfaTZ1lkHkMVZvs91YV7E/aHtB9XmXTWrwNCCLr4xnOflzVWxqUgAXIWVwCYgZcE5ZmccoT+FL4dSzO3s+X+n/AJmG3l11tOt4zEbWQ03bTaK7Y7YeSVDHYAppNlrb4g2Yh92EwB26mrjnko/1cy9NddKytQXD7gr1BTDztY1G6I6yKPliuLkyhlxdEFwu2Bq7jNE8Gr7iKO6Zmn2yp954uuv9sVsbRdM7+wkLUwVv2Qppp5oWA9ooEvEUZVtxuFEs6e23aCyVBrTEQwfDqGPFFJsKBuikRAlOzaiRnIZaf6PPyy762Vs1RgpVoMo4SvS/nB8doPj8KbUYPt9XrGUNJuIf0i5VaXnS2rWpPGNROGC7IVq2b0nK3VvkKtbo2boFdg/CIl6a6iLzo8odb3Wa7ji9fbsxLxQVae1XR+G6Xu/sqGHqJolq7RD51MsfatK3nWq5YYi4rUkJOWCQzyg6OuJ9cfChbiV9DuQDDTkN9EELetMz1kPlE+VEwo4a0bW5Sw5XENVA5A8JjLIPSWfXNc47DLu1K2ZOtCpAblsnoIpmOQfmgfPvqMgqEsVtIOUbwHD0HfQxbAuIFgEk2sDPdAPVC/Oni2deFaNxCLZF2taYCbdRaWoXHLqz8yoA78mqtzXc6SWcg1Ulpgh05a/ln/fWMYE2AlNm8msbupYudBAOWcF88UoYKCwa0LWFbJOhUHcSjJS4k1hPb3kdkY9VNcFNwqcrdyomVsZd3HaMtXEdPkVOS1XdtbYilM71txplG81aT9eim+2vFtuobaxN0pjFaEZFw9QTQvUsbSCWCEY1IRMbHWkxlw98NZWQzAMozxO8ie+PKsrF8M+f+n+kb3fu6/FPaxFe9bTGJjhQzCKFt3jIksuFAhdXElmy3bMZZRM+dE7x02W+OyEYz08e+vD3CztFo0vvlYXhNxiruqyUxxj6suqvFe0eINxy4uMXl+6usTuZ0e40ln2oH4Dl/er0d9JPEysfZQzDRZuzxm7C0Mo6934q8x4n0gVxYxNo3dboIns6Fj4Rr1PY9Eikah9rSc3iG1tA1RF40U5naLdJpBWrVMFHd8InzrGAx5mtF30cxDTJFOgGLHrXE9+fnW7e5JjC3pAm4NxQbRDjCe+JjwzQ0LtJw7UdwMWyXwS1snUCxmezE9eqeuu3VIYLibTKt/OasAV0m5tzByra4GDG1OchUQxn+1NLbmyBS3h0i3Vyk65gt4ca5yjTHfXGgZdLhuyRdkUwEvD7QYfl6ssuqaKkHJIyw67tXlKtITM6YAI7pjvLOr1BNxlKOsGfDbS5bZPQoBlZB0lbNeYdrSReqjsvtH2e57g+zM5/c+H9r/DQwuXbj9XrTKOj86kDzy9hdcwRcSGuotFR9nYvEUZcjiHgdswuzED3Lmiux8JvBsBOSS7Jd5Ao3K9YdLPmaHzHQ9jDnTvlubvNxoZuO/5S+WnYkw619zOcfxS4Zb6Q0aR7Ome1QwwLLeHPfdMaqdxO74FpL7rl8VRqSowIkveILSUP3E2ougVk16TbyLUU5LgT8vlqbewrGZ2f9reBOuHRFo5k2hshWpbBdylzeYxwqJHaL3soQxqiGd5bSyOR0iWc7z4RNJKu3721cy3MDt7knKGS0r1xOcNzjsjM91A9IOHD+3+Hrq1oatb7JJdusEfsn7QMawdFzy2zmAtbVa97B8yxWPyc1RVL1Z/Yo38z1/ytsXp/KU1cX0jLXp+PbPbXdJjc49gcb1StOsJGOZol4e0PGqqgbiJm4joKZban75XZ0D4SH1d1K4f4xVeRuXSc3EPRbDEW6Jz1b2Vf6mZeH5qw7S637otLpPSCSSj3vGXgBZ8seqtYT7+ekKza7k91PAF6fEwfF+NdGcRcw7D3oRbBdyZ72Mzj1kE+kq0Y5QGnRzcdG6F1z/q67zlMFeLUXfShsmzt977mcPnn0LjiDfCsS/GhilypbbzLV7thZAHPcaW+nzovDU73G8P2cmJb9ZXdulb5+6P3g6igZpr1LPn1f0g20tLH9qNi/AtgNhdixRDXLT9a4h73nY15col81VeUPiUb+xhvI1/Q7ftGPhIvgNTz6SeJE72zYza5+4CzXY2u5Vr7MdkvSVQeLtSM/ezakqB9+HNn/R5T4aw8JiKQud//AH9o+rqYn7srZU2JJfcaoi1O2OAnMpzIS+XPOiWsC3udSpbbgRCoHFmxYtniRT5j3UONis3CxtuFndOgpcm1DNal5ZjET8a6UV/9naSJiGBMMslTlEqy4Qv5q3ZsPPrrrlERhEYt274li/kc/o7kuPn4DmZj5cequfsGgJ3ss3nupuM83KiPHEeeVF2i1tVIvQEtOCzmZ96konjq+P8AvoffrK4ZdLOSydMBCrf3glllBflil4orK1vF/wBdf5jLiiZm3tphs3i+ms19I8JoHxF8a2i4aj7fwtG70Ft3vLoAuz2vFPXqpIb60ne26Wum3Y8Qfds+6BfXyj66xiEWkxdEoZblu9zcwTBcqesv2Ypi8h09mCwvMthtd8SbYhC13rDkSLJsZemfTM1q+uoGbWDYTCA4aagXqieE5RBd8x5Utdbxu8UqLW8erRCZCNA5jHGT8p+FAXmbcOW1w3FrhhN3hgqOe3fA8DH5S40qo1RTiJaWnWEti9BdzLRV0VeZ3LFzEoic+WfPVS97b3bIUOJLljTSEids6AiAgZyGPKZiuN7fbhEjIitEdk4iSaBDy8vinjnQhDhoo0bllwsNKzuIORMpz4siPl6qF/Di8L3iHGDwVFuNgcS6PdQTc2gM9oCPuOaJwsLtmJpb0yE3cBr6vdAr0/7WsNU3B5W16IgnLTARmpzR857yovZTC9ziLn9alv0A+7uBMQLzL5/TQsuAvCXmk3RjCxQsZubachiM5sx8qyo8/auxB7B+rjLSUxnAFx41lYMRNk9sPxBhQUlECOWRj6ZoNuJMZbgqZiRHgP40AwjJpzMTEF++aTt1iTZg26Znsx8a8YqqN5p1lAfSoxfPafB8H6RwsbPfs9Os/D+bhVTXG5m2Sm84TJlu2H2jL5y9dSX2936cU9q+0cy7dZXCkW7GcyuUfD5VGy++hLkxPOOQbzk7WZMEvycte14SnakiznvvI0TJsb583MXCmAzO4AeO8iZ5Z1d4lRZAxomZJt7hSzJogA5FEFHCcu8R86IxlLRtWn0hgOY6EiuV6iz8IZd4xHfTUJOdwlhW0kwgY8eG7VHaCI8Wc91adgoYQMgNoe67KRh0jD92ADeuOcwEuoZAuuPwowbZcqe+zsLbU8IHQJ5ytYcTIfIp86QW7fmG7YEi4YSiZVpJoj4iX/nSeGMaUOt9zKQQ2N4xf3h6vAM92flTicCSDaLJvFouERDklKfe/wAVBXPuw7QoH0513dMa1c3A291NupATGUaCuNM8c58xoiLi2m1dbvt4US9bItl8jLQxLSP5tHarbTm0DfOVc6QCIuD1a1Q8uuY+E+VNAsJV4i8kC+XJGOjvMDWJr5UumOAlPlPfNbuVFq6PE2CE9+9brPX2tQkPhPw1xcpmZkZuQFr4gGraWW/HumB7p8qzLD7cdxbxnvWdHapv3zA/kh+IeqlLix5hDizkNYDrNirZ4A6OkhvuQoLjIiXWOU8eFIkYXPSLFoXUnKxtSs0xEAsJnl498fNXQW4W1mUDYDCiYJwMHky3COXdzHfn16q09gxbPFjRi6mINO6nU24znTAZ+Qx3Ue18uuujaDvtLW2pw+x2r+jXs1j4xczebNX04U0APPQrVlGv5coH+uq1JIXiconLpL9w9lnydnwwM1Zn0fbywxXF9pvZzi65nBdq7CCsmGW71uWHGPhOcF/Zqr8TW3C8WvLG6RMNs3Eq51L1Aq4jz8s/V3ZUnhm7vO/SnoiMqplaC3Ig2139/wBNc2Jy4N0Ho/R/m8VH3872z6KOIJhKtPRxYOmIIR1AovPl4UI+zlW6UNxarXlm9bJ1+9/lB/o6XhueFgjSD0RJS45HVMFlzNHz0lwpqtixWLtlHXF9ids8KwG0x7FMPba4RdH7u8/S2zC9Q9rTTv7GMOjEPa7sqjEEdPg7mbprv5vuBIuUfzaeNPePe1jE9sNgrfZe+tkqF2S2YgvUJuBfiIP0XDTRHsCXZ2Vjt5t9v7W2tMMw1tlbeMwN0ZD/AH6xVFqUeHLOLXjUIdyRINthdOv9qtoMUK8yTe4k07c0aTJxD9wXyxnTQub4rjEJxT6tObe3BBr7OckXg9U+quejMWU2v2sORZXnZ06iLV/VRF5CE2u+ei3XZq51KV9+Es7JCXi5u6uhi45G8uvq/deJNtxEQsxXN3rZoWMSNzboZ1N6hgJ9GXGsuZhMy4OlbiUQy2Wgs3WzB8X5SpS6ssTtt9AoSm5BIJYm3CTJgyHNM+UxFI2arUjt2AV/cQWpKWzMLlqhHgE/lKoVb06663g5TLlpk9sOtxTNzaC1YBOZy2IjiU985Z0qTWjdmgQbzpG3KIKBEp06ogS88+1QBXRrFCGXolK2yxV2oM0kyI05Z+muLbd3Swsos8yTmW7ayYWo8+LJn5u6p34Zgtutf+X5S8SIXbPc6FOncOale8lW60chdr4cPDQ0I3JJu7Uj3bS36kXLR1KGO0X5ijw0kf1bdk3dJvErjTvJ9BauA8fD6aVmHvuruOERGWV03nPm5SUyqpnJlMh2i6XruGS/7uJPOGxlvd3PaZMR150jjSiUIWY6HzJcrD1RAh3Hn3lHlNKPNVtiNyy6TJsRGlYpGAMh7so8qDv12kAi4nWISUQRLPWEn183w/CozXDdddcxkWF2gaLORWwwkBlouV1lI9RTn2Zmh7d0uWl8Nid4e76XOmJURdqJjLlGPOsdcJUTInS9rSjo0CEwvKeGUF8vXxomxh7Utt1EO8ZO7c+C93rHqEhy4yVC/Mbdddawofazb29x+gtXtZ0dnRfuUcvKfzU4YfGGow+W9CXO8Ad+HMIGfq/Eaa44E0Sw+Nzu95nbdhbi8JFTtibYVhSYdeNS1cF0ha43o6f5Qi8ipdVuYCGi6RHO+LmjaOziJ4/xpf8A01lRibbCInLpjP6orKR8T00rWe6JYQgBx/epa2lSdb2dShJxfgPMVJDkICExn+amD2mYlGA+zXHcQa3dya+jrPyJnLXjaQyYCdWeVtpW/XV9f3z2quoub6X+LTp/N8tDYYSsraWladGUZ7sDkSEF6eJZUk/fqbuW3EYjao0sehcaBBYeEi7tOr9qtSlKsQXI/V8sZ/R6VQrtatX92vdU0xunqAZyi3nBZjNCmMXcg+NMjdLPlmJLuHzoW9tYW9ui4FYqgZIWDHbmcxiCpyuFpWAms+jlu4mFMnUAF3HJeXwoJiugsG5fuiSRS0mLCS1xA5TMD5fGqp8pYLvL2gayuVuMtUS+IlprKNDOMxMiM+kqcYuXHcm16reLM4koJTchAymMoy8486FuUOuh36riBFeiLXWXv3AUcBnyiJpBAnZyCyUlQQ8QaJ80yyJzKCnqgZ86JDgAW3lHmjnqRdqm4Nq2MDIbW4UOprM+0Zx6p+NKMG8SzNBGhapldnJxAqb1at5HcXlNctyfdKYp1tZ3BtM1sTyrJY9rex83dlXS0rGzW5VrKBi8lbVkyS6RBcdEZ9me8ZqwQQWMoi2k2qVXFzcwdmIGTYSVi6cyAZy97r+HlXF01hXrmIEiNZ5KQS9MMSHWYn3RHXXbHuFaTuBFKJY23lLIzaQ+Ejn91Jm/dXMG3IUKXu3yRZwuPTI+HOnufCTtAVLRS7mSjVFs9CJaG93n31wA8pKEfFmVKTNt0XP7mfvEqXp39uerSOr1ULh725KU+9bvOY1sBmrcF4WVkRb3Uy/3Kn8kWrY/Sc3vHlSvFCKxwPEsRwR1pjQw9V9ZFFxvYZyLMj1auX+9Vg/SUtbecewXbbDrlGnabCVteqFe7uH6dM6fmyqtWTfBDVALwFZ6MzEYW4fJnDtemrU2WUO3nsIxrZ8rbd4nse+bmxB3bG0OMyL9cTNZeLbw1PT942lrcSpSKwQ6E2C3XE6hQ1Rh71gT1rg/CPzUsP2KOWJVC2N3ff0Jg8wjp8UUhFxN6edsF3EwIjarEclNWPaiZ76MsMg1Oem6tJXphe75wMyH/eVaaS626/r9xiGe81bv3sMe5cJK5tJOJFekzZHWOXcM55ZVad7CMD+jRgtnaK3J7V4zO+OCgcwCNUT+AzwqpnXJpUlDru2Y+3kmgxeeRMjKYEi8/hVi+0ixSv2U+zHABQIXR2NzfzcMZOlRMnPmik8QcqgDDLX8l8P0bfzjE5aemn/sgZHafWAkRA1zmEDtIZQ3XHLJBPDLvnKk0hbyLF2tkG/WyETMFmMwPWcZ9U5cRyrcuW20Ibu8VbMlQCASOZW0R1GM98F1VoI0FZNZeo3oNhRhMaS1zHLq8h6qePFfHrrrKL+2cTdqC4ysLi8OAmSRD4md+BcCic+OvvrgHvC2B82xxb5BptR4OmBnOWjPhiKJ04iZuO5K1Y5DhNic9JQWeUEBemkBK4G8uBO7GGwJr1BGrXJcYX+Wml8DlJbLScWttb3Nqp7oeiW65iP9WMPWOrhl6q6tjuHgKn3CLSA0A3fjq38B2TH4VlzErGHLc7csXuOjdokI6+Xzgq3DZcaFdCbcEvSxMvjR9nX2lR8apNNRtI2s435X5n0xJBDD6KYsZEGLOvLTPWPXlWlzb3NgIuMZkXmu4U9ekogYyAeHfI1lyo4+3XFsm9knDdBpLUeko5RyjxDSZNmZYxDXBatLOXsGJET7zynjll10bN8Xr11/v8WMrDM9df8Am15yTbVQWwrlTGDGsSMJz5eBTE+RR/XXCWoC9BKo6P0kc1matQL+SY+Pl3V0UWVzekmX3UEZTK12sxkMj6c/jXIw7pNvcEubt4AyTSrgZjMZavzRWVX1tCEy4Fo65C5NtkEZMU4IIgGJ5o/5RRdmKOlCSStWL0SQw2ZiCnwiIx1FFDWLWRYZm0QGZgolies/DEzS+qEyTbcej3gDBi3OJWJlwKc++iVMWyEK8OhLwWpFxbC2FZQMkeYHnwIZjxMGlsUul26lIw8W3ywbrImBol4xwlbO+RHypCztH256EwpiQKGMAT1EJZ8zUzPakq52ifFzi+rdkQrBaUvFmUC44mYzjz9VKdcjn7UJNdIz3GG45L2TAYbESU8BeOXX3fCsrT7fFt8fuGdqezbxl193wrKZ3FL5H+n/AKk7s+v857wFYr4d0dXxqpPpOYxuMBwjZnP3t1cdMZ2exHZ/v1bkhLFRGfHw15l+kJf2mIe1Zu9326wu3G0jL9MJ8f8AfXjezlzrBvSdGq2krm8uPtU28RKHK+93ivvQLtaR8RUnaPRh/wBn4yhqt5FsyNGsNWrSwi/yonExi4fv4bd7yx5+r3vxGPhSUw5M9GKHTmvpnvmj6uof2eGmvZAWnLaLsCAtTR0Rr1gEt4TE7kT6s47/AMKBvEFal9YKi8V0hYqsd6WczOfvdceEPKnFaV2lu4LGBaozkFFBzmspHUQnPw7qCg8rWFhJ2yWZpuLi5LMBAuOQz6qDHFmtvCG2sRtlxcNawDG3i+LJEvjVOoOE8OuBy6q4YlN+gFWaABLWQsCkZkd4PXEx1znXAb+yuxcuVsgZyh7BynPLkOPhSqN/L3ydywLlaiuwXqhY6yHLe590U1QGUZbyhvpMtyg074oRYqXcSm4iQ3jRnv0x6YogLSekOi/tbxrzA2N1XEaCGMt04Rjv7qb7QpTbTeHcMVcwuPtZjkOouuJHzKikZgTwvbYVmRZMnjEkXDSsJ8ioKRABLbSnBvO8QmAhyyi5atwCbbTLgsYymY19xT11qyuHbvJK13KzI5G6b2TieGhnqIIrqDmEXFyuWrSLpmQaWc27Yy5MvFW72LhAamXSikWwZdHX/GNXXOnwyPfRvfJWPhkvpNsS9r7SyUizubVlxmNx2BuVD/hiube3jUmLDKylmvhPY3Orm5v8Nd4barOxNQzLFMgrcn3E6BgSnPl+OdDGtZMJiphdmwiXL3856RjLl+GqqK8oEkWmVRao6Oidyppratv6QSLw6uyXLU79hu1v8G/aLg+J3hbrDbi4ZhN+u56zUeekj84GZiKr98ETmRejcHdNHpLFdIGF5eBg5dkvhSTFSKWGEt1PAJcvecpTp7Or1UNVA9JgYatiZK/ars/cbH7f4lhgjlhuFyNxa6z1FKmFqEh/Nzf1UwYZKihsk+bXesaxejUOgvCWnuj5qtb2h3z9tvY3sZt6DdzfYWw8Gxa5b1gUdXL4v/uqq/s0I37Sa3ee4hB9s9X3sT+3SeEZqqXYy6ihTCSRcYmdvhSEDeXN6arTcwqBVDSL70Z7y01OvpKSk/ard7PpaJ2OG4VbIQsWR7rSOlnCPFwoT2B4eV97W9n7TfldpsGNxHfPjSaQUHVId+XVUUxrFrjHdo8axm8Fa3YvfG5ZwrIh0lkuIn5po2XOtytsv6tB9u/4hB8NLWCAVsi3QcC0jyZG/YObAGI5BKO8o4ZUrbwVycYi3DEsuAVvTB7NPTWzGWqf3ZjXOJG+IWdyprYt53l4KDiNLCjKBmfMa3CrpF2WuyW2YAhm4c/UvVlnBTHhIf31oVLuQ/hX3ddcsD6J3aGzooTB6riyIxlMBGsJPxTPfA5zAjSSIuFLWxOJCl1tJjvYRp1hn2m/hEzwpJor6LbMi3YZEWdxcFnDAfE5izLvAqVaeJagQahC8cRSm0CMzeXUUnHpyplOr3hJHswG5Zk212lhiu5TcXSrXRLH5SAh8o9xUhcXFhc25WdncMAt4sx6SuZJI+OZnvifKsQyLpFxcMwxUQN0Klwt3MBDwgPmjzmuZTIC9jL02YcDNQwIwR6/EPnpiqL2OI8MvG4vCrmQAjuEhFuLXClJonMlf0gj350JNsld1LVm+SiZhiFjvBlfewi8P4UrcXD8Pa65m7hG5AW2rDXqLRPCQnynymunblc3Voq3m2AJXcLEG5E4J4kM/j31dSmG0O0gJXaBJNhikrK2OUZe6YPh0+c93xmkWGxDDibbORDVrz0l18SifTRxXDkuaMAKiUcb8ZLiYHGc5DQctyuZaK4acjALAs51c3ZrOQb+K8IbbRZYoO+WssLJqWFvI3rJEZDLhH9dEW4BAPatBXKwiI6LJxpGRnOTH5Y/fSdtLTa5dxBxbww2bkT6py4FHlA9Wnvrq2tLwwG3AlouXozUsAyK6iZ4wU+HOP6qtLFtVvL+2PKdSsQXKlqYbJXcCRFA9Bg88oX5jTPeMddMHXKUOJu7knBlmfGMyy7i86LRbWgYeUIw81rgoEJluu4jTGZAP6+qmgmPC5lpW1yFzkOm7V70o1T1OHq6uFLZsBn5SKb6ROcafbTNtqxL3XJwny4VlF/V13PHXgM5/wBPNZWj4PxvyGibL6rPc8F0cjuM/dKGXnydgVDnXjbEMUnF8aucTfF3Nq103sbjnPTJePyr037XsULCPZrjN0MzLHANtBxOUhqnrryngDpU+Y3zm6NXSM/dEf4fCvNdlram3vtOnxB51E7xJLILdx0v3mp5h0j06ebLy5qC90Nym8cmbq1Y/fMZcfoy8JUbdSlSNzdunOZGIuOzyl2YIv5OmrEs4jcYm7hGoDYvV2v0f5a79rTJeGWbd7N0sHO0xLJI5DTKI7yKPm7ordpcKKOkOIGWluqIaJhHuwmMtWXqnuihQJwSLjvRFwgE3MivMZznl4+KfxoyEXH1qZXNu4It3Bk5MDMnM9UNH/8AMqAXAF5LRucNyDbeWuuW28xLbWWRO8Ieod5EdQx5UKUXPKpCrdw6y0mC4kWT49UF1ZUfLAO3ad8DtWqV3BQ3IcteY6cuuhbjUdu3VES43zOcR4aJzkpsJQ0MCtJkmQs0sHRBuGZyyiQnPSwe4c5p2s5dcGCLq2lkqzc9kv7MzHWEd88eqmfod3a3FndttDRaXiyNT2TOlodU5R38acMIb74C6LdXU78jtiPliCy58/6uEUHDtTcEDrr6sZVUiGWwpyXiojKGgGtN1K53eYzpIZX3llXd1q3W8tXbpYB0m33ZxEmZT2pHuCuCW62vDxF6pc2TiSldzmMCfeI+qO+h3Bbw00ysOiFydNIJyAI6xKPKn3shUaRVrmLEFgy5UTFXLJae8ARZxzHiUkPVSMRKoNwA5TtUipyY1iUTOekB6o+NcyNuVycr382wFqIVDyo7oES6yikbRSps0tG3uAjeOBRS/TpCI5piPVNARdrQvKKiBhNwrSN8cv3bd2MDLJ8Mjn4a1xG5ZHRyhrGDkxf3WrV4/wCS40bgOGoHodzMzepdnu5/m4aS0iXzdov2aUw6XMQtMC27lgN9/wDojWPZOjK8ob1g5WMs/wBiqI2h2X2z9m9ziMb7HVdKw2Lr+dK+8iCHteGq2VbXCk4jhr8K/wBJIbleLZwanSWmZz/fSqsRdaOssatd9a3mHoB6912bd+r/APP7VWb7XG2+0+zuAe1a2wvol3in+j8XBXam4HlEvwpAHdcQGOzdD7408yE+kQ9gq7iX+0S/t7W4vscw7CJi0y7bN+OkR/u1Wlui6hBJO10nZ67NaWtLMz7TNWr7soq4vYRtNbbGYJtbthicOdYKurbDFbtX2pjtXNzVXPtAx3+Fm3GJbSNFVkOJXGiLa38ahHlLV6vVQUiTXYez6/8AUhFqarI8y8C/XLEPBbjMFKEh1RwjmIi8MVwlo3CtRruCFStzutzphpastGrx8M540uiL+9cEpshszbBSJREblyhjs59/HvpS5K+XZ3DE3i7i4SIEctyBU58o6I7yHPrinioXHNFWtFTm5vCABvZcxQyCmaYlbRictB+cgNNSlTOJQpjb24hLpIZCNBlHyn/lThcqmzdfIUhSTggkcj1I1yOkjifOeuhd2pe/QFw8l24xcW8w2CGJiMjnX6vIa0MMioMWNJxdW5SCFyiJupI1W8qLKdYzz7we6PjWKFyjukme6RI6LqbcdUpXPiie8c6y1trUVgZxfEqMmXDc9LohkcAgu+POsfNwoYSbbYbTLcE5J6Zy691Pnn50J5TaHFRAGPk5uX7xipEmmrg4R+7nT3R8aQeVyx60Nm0DFYEg3eefSOHVq6oCim72dHRnihzlwNqhp5rBXiAj75nuihblEXlqSl2ZNt5GHZBGmbJYzkURPXNSvcriJFYDedJNNyYXFpZLaq3TkqGxnqy7QB5Fn30FaOOXjBLHVORZ+nKe6e+jrh90d9u5JUktkMEldsxkcs4GPFlxmhAgFzdXUPWDErkZVwIWAWUSQ+mY76S/rCAhCVb27uBuZBKTKHCpUZ72Y6t4VLzF6Iwm1ZF082zF5avn3gHEZrgPOMu+hwFt1IsUgWKhWhRGzSsZju+Oc0auMWRMOG3FhWQyC2QUSYNKcyHPrLhwiKJTcXgmB67RGH7l6Y0aC1sXJC0I/lPm011GTveMuG7uNLnnbzvdY/yjP+muClMRv1oh0oX95LNLe16PPPw1rDVI0zMplNz/AEfJvi1dk/KMqtfdt10Pm2kE3I4xM5i/D5ju9zWUVrb4bK6y7uNZR24f/GH4oNqvu+4S+/pS36U7M4Dg8XG6m6vN43d6RIxjs801Rkb3JsOiGptnkFu9DJ3pl6c+1pq0fpTXFjG1+Doe/dNjCSn7vWHEo1FNVTa791ym8RYudDEdv7oD0+L8Mq4vZy/2dZtrbxY07wdzKfHzstOYQZPZ7XjHTSRRBWf2jfOcxXvLWY53+Le6vT8tLTP29fTkuS5pmFuuOVUjA8BL8tAW9zcdGUi3nfv3UrUv5BL3nN4f1111GPN7XrMhg0Wg3boPfodvxF5TLNyE5RxHKe+O6KINxL0KkT1iJayRG8kQKO2c+ryigyG3uEoliLZtuKmMYwhmByGco0+RUvJvtBuSYbZXBAd3boy0AMxyHqjtF8KBTTsLw2Bi9wUPt7cAsLxtxbDoEgt9IpHLl3seoqa70JtbJjN48ruGaZiY7ElHcPpjzp2tHpeLryN4y1t1EbzS4t7cHPZIh8x8qa8T1MUqWOiWG1HV2oEiynjQ8RUampwkpqHOsnP0gLJyP4G2beEW2zKpYu3jl1a9U/v5tVQBT5EN/wC7bvfd7vwgJdWQ1cn0srfoOP7LXkRumzga0f7Tn9NUoG+Tc7h/umr9/wCpQVyOzG/swf6f1Gaa+5SPVrDQtRK1CSUACJsthiGB55UL0ZCbvquC/nML+5YHqLT/AHqz3bVmy2uIJoMCBBQTGjy0+vV4qKtukb9098H7zof3Rr08y9Nd1FzmUtjBGscGIQpaxsWodriAZqnRMd3hmaV6NB3CkiCkXUuBYsmdUgOeoiLujPvrhCQK6SV4wYXcDEyBjoES6hmJ8qJsOhzazJ2auiwxnS4huqSEeGfwme6qVbHGD74YVvAbmJ3z4br3cb0U849otPiHTSRbi2iyuLcpRH3i7bt7zm9PhGK6Upos6Nerm8cA7tc6OLRGeUVF4fzUor3gQxBP3DzNgDIcAIeBr1+nw0xZTRPD2qtoUxRxcCyTfbM0jkZeKCH0+VWPsikXfRm2mtrcrlSMKxtF2MnxasS5pP4ddV0qG2sPCMPSmTvBJsaY0JnuhU/8NWp7D7DFNqvZ37RNiLRGm4xW3U1TGTmyMzgRAvLKK5/FHGkrfJ1/KPQ3JPrG3bbXhXsh2N2euXqG6xm8fjt2Dh06NP3GvL1ZzUAxAkz0RMOjD5uWaw3mo9yv4fApqb+325O824xixQa5/g9hNjh8smMgiRHmmM/jUJuA1DdSp7d0w1cQ06i5fT4eNa+FwFG7+1r98VUvfScW9vakojdcXUmmGru1byFrAZ4iS8+Fd4XYOHQ+bKbhqoFihu3DMRHZgojvjjnNLPm1cuxC5dbSJtgHgXOLt3GYlpjiPxoKxjC2MQu5tyJs6nAKW6soz6pnvGZy4U2oqqFBgKZu6WIEEqQTBUZiJJbEg4Y7eUeLjSbUbpUXCvq8SKIK7mS5HQU5BoCPT4opTFBSFulw4h0dyyMrWAVGhTp/RzFJEdrYvcdkkF3SViwVOiJgDyzZpjv1T1UtyVNzL0M7FbguDjDruyW1tifRmCWnTATzREecxwpHemu8SkBi3XECyzXbxnBs080zP9dYNmhL3NtbETM1wO7bPv1RPWyB+NZbXdvDjl7ULRdRlGgsnKkOpYD6immLdGsDiJDzTlluldrCi3oBwuTieYllM/fR+WiBhymvuLq7dcFnDzuI4ESZ4QOXl30jF1qRYisroWwlts24kObWXHczH4Ukx6Vrtrtjt3kvo7255sgZ4Ech5R1VEYI91l4ZCbKHjvlvYOti99BIDds1TPEQmerl4ULMqkVFb20tJWe7jRMEI58d56qIcLXLG5VvjI4iSFxZjoH9JE90591BvA4WKAxaJ1wZTmWQzMTnln/lWetym8NdY52EE8mtexPR5j3KlxkBx6o8i7/1UrhygWiLixA7tY3JELZKReQ6cuz1aoLjnQmHrt3YQ66EZCZgoiGH7sSjLPL4DFEliCg1TC1XcrKRXKWZJCNORTBd/CpS05jBaJdIR0fspvX2ltvFMUovd82onspeNxm59xbzihT7y5m1/i2gh5fylHlQSbhyUqs9OSVr43C+XfERcslSgX+8uLvfW7VRc+4XC+wOnxaY65oka63ltpCh2ZuJGJjFSiMurpEVlNxX9uJSP8FRnKcs+kTWUfe8P838TSrH3/dP/9k=</binary>
<binary id="2" content-type="image/jpeg">/9j/2wBDAAUDBAQEAwUEBAQFBQUGBwwIBwcHBw8LCwkMEQ8SEhEPERETFhwXExQaFRERGCEYGh0dHx8fExciJCIeJBweHx7/2wBDAQUFBQcGBw4ICA4eFBEUHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh7/wAARCADvAT8DASIAAhEBAxEB/8QAHAAAAQUBAQEAAAAAAAAAAAAABQIDBAYHAQAI/8QARRAAAgEDAgMFBgMFBgQFBQAAAQIDAAQRBRIGEyEiMTJBUQcUI0JSYTNicRUkQ3KBFjSCkZKxCGOhohdTVMHRNUSD0uH/xAAbAQACAwEBAQAAAAAAAAAAAAACAwABBAUGB//EACkRAAICAgIBBAMAAgMBAAAAAAACAQMREgQhMQUTIkEUMlEVMyNCUmH/2gAMAwEAAhEDEQA/ALk3Q11a43U0pR0rxecnocYPGvACvEda7g0MhZPEYOa5npXW7q9gVWSxAJzS8+te6ZpLGhK6kV+lePd30jqa9+hqFnjjypS0g5PcKWvQZJoMBnm6LuA7jXLrAUHGMikM+8M2cJnpXJSYZVjduYHHQVpqo2EvZqRDIr9pf9deLMyc9G3/AJfKpaaalygeHoX8JbwDHrTXIuEfKxbZPp+Wtaens8ZkQ3KhPJGiYSW7SFjle9alaasd08EbTbIiOyB5Go93byROvIZYgx5jBvp+mlzy21iLY22ZWaQSY9PtXSr9MTPZjs5rfQWjslaGSUyMVV9qA+tRrqDfMUgQthckE/N61Le+ikl5CwkBnDHrXdTWKXVI7VQLdVTcx3dTWz/GV4FfnvBH5JhjVSBvf5sVGlaH3qO2jCsEbL4HnTt5qdtG0l6khcRLthib5/vUzhGKCa3a9uljTedzMx7vtUX02uJ7Fzy5C9hpjpatJLGJAxBT7VI91klu/cYreFItu5iR1Y08upwyEW9mPD1L56KKIpLaxw+8hiXboz//ABRtwqseAPzJK+1gy281rHFFIT3HzqFqNhFaPEjtGpKdVVs9fvVtnjtnvQ1nHKdy4347JqG+l2Ujyh2VZG6MSM4rByvTdjbTy4UqUsbfMgx5FRSo4yjZXI+5qz3GhBLiO2lcy2e3JaM9aYn0552MMEUbQr0Q5wf61yrPT2U3LyoYCZJ768FqXy1YYNxuZPxKj4RmJRdynwVhtr1NKNsdRcCvedez0rqdTWfGAjyEelLIFcIxXSelXPYUSeApVcRq6asKJO7q5g1wA5p7bgVXguWGwDXcH1rteBq8lR2AyK8K7317zrYZT1dFePQUktVYyXqKfGKb65pW7NJPSg1LPZpt+411nAFcPU1NJK+J2M9PFS4ztbwgsfM0wVYPjGF9aXG8O4pM5kz3Y8qL2pJso6kM0qGTckiIcMF+WuDa8jRSREBRlTnoKciQRSII2kaOfqzAdl6MWNtaTzRjlBM9Njnx1v4vDljJbcig63toRBvt3bmFsNH5H707aWjxvJIFilZOqlj1H6UVh0bfczpay8qRl3IretAtZl92t2srldk6dpJUPz/evQ1cfQ5NlwlYrVLg3EEzc9uo9C3oaZGoNvjSUiEB+rfS3/xQPV2ngxehmKzri5UeZ9VoNqmpvLNb21vIFd1wd38Qen61phREtks/EdztlCSyxyM77dyf71XtY1ZbQkyAMDhVwev60E1fUQLNIyJY7iNuyT5rQbU75xEsskWQ46Ox7j6VOvonZeoNZh55kZiivhVJbqRSNR1RI7+KU3ZYFtp696VSrC/EkMcsiRM5PdnwkVMlAmv7eW5lEXTcFHdmihogqVkslxdxTXUk0ZC2kKYUk9xo5pOoJfWltE0saQoMsM4zVG7Pvvu5kC27Nn9RS77UkCPFaHZDGcdB1ahz/CdGl2/EWn2DMuwMjjHT5qXba9PfHFusajuVS3ZWsystQE8DW8m9n706d1ENLeWcGzt2ZWY9oZ605Zn+Fawajp+r36RsLq6RFU5XDdCKPaLrMMsjRLGqxnq7HrurKrXNjcS5vVnPhMbeFatGjMUxHyQFkHSQGrnElyaRbXDS28xZoY9p+GIxkkfeg17G6wbhcHmM+dsa9aj6bqbWsQM88cMIbYWx1o3zWMsbu0EsMhxG8J7X9az2VrZ0GlsqVe6sru1n7vhyJ232VB2SYM2OwrbavtxCPeMXnMli/hvVcubeWX3/AOLjH+nbXn+V6bDNssHXq5f/AKA0fzV1cf1pycc2HmRS/DCePw1GVzj81cCynU3rZLDpYGu9DTQ/WulsedBgaPoK6ajrIPqrpkX6qrGCQPAjNPbhtqGJF+qlrKn1VCx/PTupOetNPMg+emGuY8+OqyWQg4rxcYoA/ENoOokSmzxJaH+KldGK5MnZYlOR1pLdKrUnFVopwJUpD8WWhH4qVPbcZGSz7umBSd3TOKqg4ttT/ESkLxfaGTDSxgA+tT2mCLTJ+f5vDTnM5g2czDp8rJVRl4l3TD922b37CpU1dZ/eOVzY5dn1v2V/L/NTq6W+zPYxZLGMT3oildghGTg4zUiK3STUZrZDGm/pl+5aG6VqguZ3iuQYrUDEfw+0D+tTEvFSLEMsdwit4yPiZ9K61XChv2ObZyXjpSdLYalZpmK6W4a3bLJtxGF+1LtZYEuRewywuxOZWkbIH2FCtU1wRgG2Zg6fioTnf9qqus6yjI80cCQxP1kiY4z+ldKupa+oML2PPclul4quraHlW8c55vjUHIFAdf1sSQqWj3EnvYeGqgeIJLgNb2F3EpYYO87Tiqzc39xZq6TM7Hd2SZMgmnxkFZLbezy8qeRLl5UkHWPPhoE06ysqiRotow7B8MKDf2iJizeW43g9hkb/AHqLLfw3TSMA8TebetAxYTubuSRyGkZwYxtY+dc1C7320yNFlxGOzQe4uWO0I5xH0xTeqyBytxzHVpMKRQxMBaEvTJ7eeCW1nyk+NyyfTTyzrJdKrSFoo17R+qq4twLe+IVtwYYINKguHW3mlLgKpwBmi2grUsyaiJIzLP2Ag2xp5mu2t3dXFzGAmdn8M0DS5SEidxzpGHhPcteg1WQSblO1icFqkOXgvVlcw297LLK45hTHTyqXBfxQgBEKZH4g86pFtdGF+ax3k+LJ76PabeNNGsalRJnKg0fQJZYb2WW8S3Rgkk3Riy4xViWSeBERr8Mi9Gw/hNUWC9zkSN8QNuBFTdJvzdXToybJG+odGFXko0nSdZnkYxA+/RBdpB+arJw7f2lg2Ft3ErjO0npHWYaddxpOiWkM8MkXiZuik1aorm5SCC/miVw3QlW76oHU0iC5nSEXLxy5PQdcgCps1qot2nSXnb17SE9arFteX1tbGKRlAbooY5OPtRDQ58PJGsqSlRkiU4J+wom+XkLeU8ADWba60+WZk3xwuuUjA3DNUy/4rWy7Goyxp0wrZ/8Aatlv7e+udPdYESOVh2Ny9FFZpxvw3DqemTRvpcN9dRDs3MQwFb7iuRy/TYs+SnR4/Mx5KhPx/poPZuTN96iz+0G3x2Zhj0qo3PDur2cJ95kspJPngSPdsqo6zZTRZ96i92k+Tsdll9a51npqwdmu5JNVk9osOPxKjP7RoM/i1jE9u8W0m5LK64Dr1FeihP8AEyqUj/HrI3ZVNhPtMgz+LSH9psWezNisfCHPZXNJaCVm8FV/jFC92s1i49pYP8Qmobe0shumazQW8oPhrxt2J69KOPT1gnvVk08QagRjmtTf7cvz/GeoMqbQRURpNrY610loVvBz25KqEn1a/Zvxmrh1O+xnntQ3f55NJdzjvo/xoJ+WpP8A2neMf7w9ORXt27bef078kUKibDeZ6UasobaaLEkro23yFV+NBPy1C1hxbe29qTHcnmp3OVyVo9wzxnOBG2Ivev8AmR7k/mqvaXpljegQyc8Fe+SEZD1YdC4Uu4TzxcQS2knjgc/L96YlcmVuSkl64Q4s98gmlmvnd922WJQAn9KsljqSvu22iKpPcnVmrPdO0KNJUjs5bOKPPXD5Y/0oo8V5HPHG0jq0Z7JRsHHrTU3XyYrNG8BHWbxnuAYbR4VDY3u3iP3qk8S3l/DcAy4BLdy9pf1qz6m7xxAXDFmbqM91VS9RluhymyWHXJzgelW98L5GVUK3krt9dKwEkeRt7uvWh0t+jsAwZj/NRS90h5ZS0K5wMgIOlR4uDtXu2Cw20haTqoA60S8utvsjcSVA73hEpzgDNPC5L4KirBp/BN5NdjTtQgNrMR05hxVgT2Y6paLDvjxk9lx1Whs5CL9kXjyUmMSTW/ZZg6vn+lLu90sCyln7JrR9H4JnebtptKnEgxT11wM0aOSQYh1ApH5yDPxJMj1CGSN4S2QX65qOj4bYVLnd1Ga0PVeDLqUowRnTPePKqnqfD9zaNIyxOvxNq/enV8hXE2UygIkvZmVH6Yz1xS47kb9yHd17qYexuIZJFdChHUZ86jDcpHXpnLAU+HUVqHIJpnb4jEAnqBRizn5aCRWI64Vs91VqG5kADDG2pHvyyQmKPIKndRQ0A6l6stQhluI5JYydo2sFXGaJ3F6zyA2qe7mIjBfzFUe21U715TqpC9rJqfa6r+8IVujJ5ncvQ/ai2JqaBpuoNHIReXbPKSOS23sZ9DRhNRu5xJZXdwC4OU5Q7IrPn1lLm5FsqtyWwWVR3H7UatZoo2SW3NyUTqwPnRZANO069vbSCGNZGupCud0h6AVZNH1BbtIybYQBTlpge41lcQmchoJHKMfnbuqx8OS3DXZhN0gt0GHQnoDRR/JANU0DWIp2aMXc07bsbwOg+1SEupIb6RIbFCZDgsnUn7kVUuHXmt7lsuGtwcsU7qPkovKu7XekpfLMjZbH6Ucd9QV4KFx5w4bWbUHs7qaK9mQspUYU1hnEOg6rDGlkxnuLyUbzuXs/519Y8W3EN1HbXoaG8TG2WNRhlqncXW0DSLeJdw+58vby3TDKf1pFlOTTRdqfM0+nXNqYzeWYLQNgxN2Vphk587vhVH0L8tXDX7A3upzG9gmlHa+JH9P1baB2EAknktIrvEX/AJhSsGmsnWvthl6BsVsmeo6097svzd1Trn3KwuBEjteMB23U4UUPEys7NhRn7U+NTm7WjTQRbvOuG3TPlTpZN3izSHZc+Emq6B2YFajEEaQr5mgs47VWDUCGHT1oFcjDMPvWamJ0Ht5GflFcbupSo22uSI1aChMZKmjFnO5h2IqYPiI76Gxxse9BRnTy6xnESoPIhapnLjsVzL9INsIm93PcVTuqfos2o2QMXOKc761xSbCW4lD2a3bIknh+xqdY2eqiePm/E+pC47VDvqLmqfoJaNqOp6c8e60kIRs7/WrFFxJaTySPJp11A5bLPI/So2lzTrGsd5pzSord6VYre2jvAUax56S9OW8ZBA+xqs95GRGsdEeaTTtVh5kIJ3jGGOMmocWg3E8kSQKGcHG0N5frU7+z1naxvDbR3MUqtkRSZKj+tWXg/TjazvcMd3TCoBnrWXktpG0Gzi4aew5wnw1pehW4NxDDNKRneflNFr2XTR1WCIEecYoVfmYw8y6/d7dPL5jTFlHq11DjS9IubiN/nPZ3Vy61ttzjs2WPWv7CNalsdSgzfRQSyHwyqO1TfD+pS2Aa2kkE8I8K/MKXLDcWxMOoaRPZk9xZe+ol9pBZFuI2MRHc3nT7ElRKOhZUMcjrcwFOao7S48qmRWFjdwyYUHcu4p96odpeTW94scc8hfuPTvFWCLVJkInQlWUbR96y5jyOw8ziQ4mlaQYbSQL8JiUliz51Gn4b4ekjnjNoRtbKjNDkupJYzt6MrZPXzqXD1bcZdz46jNPh8Rkzt8m1kG6j7MeHNXmIV1idR1b1rPNd9jLm4c6U4MYPUetayw5ZBjY9e/rUyC+KDby8j1py3Tj4gRWs+T5w1D2YaxpcT7LdmZvICqzf8O31krC5tWDH5iO6vsS3eO4wZo1A8s1D1zhHSNZg2zRKCfQUCc1kn5DI4lcnxr+zrmOVuw2D81eDPEhihPVOrNW08ccA3Fg55EZMHlt86zbUtEmtZAghdC/fkVvr5Mt2JbjKDtMvZVAcvgjzHnRuHXrlYuVG4Im6E5oGLGWNZSVKoOhJ6Zph3ihaNYe3jqcnuratmxito/ho0OtPbxRxPeRgr4dp7RFHeH9esY2ImRrm4J+G7fL+tZU8gl5ZBkZsYVgnWrPw7JqvuoiKRuqnvIwcVc2YEe1sa/pWsSTaijzuhmA7CxeE/rVk0vUQlzJL21kPhCeEGsx4ckNjN2GUIerMx7qsCcTaHDehZbnG4dWVugNV78T5HpxDQo3j0+SVI4invBzIF7QH60i+szebLd54QAhMEsvcD+aqlpnFWktKgmuJhDnG4DpmjeoWsN1a++W2qg9coAcg/b9afXelngW/HauOyscS6Xa6bpUt1qEyzXXUBLfwyVk1+NPnhZJZJLLcd0UZGSprR9TuDby9JWYtnMUy9M+tU/WtP1KXTzc3Ngs24kLJEMbvtS7M56HJ+hTBAjjZJGVI7pCuN1M8raxGFK+VWG300TFhqF0kWB2Fd+g/ShaJbieSN2yqnCsPOhlRSMQmHQDGKQ0bFsVJmjIxju8qQclqilAzU4HhZs+RoFeNiSr/AMSaY5R2UedUDVYXjnwfI1g4XIi2sL3Isn4jQk9Favdpn6bmPoKfshKThIifvtzWkcH8NanNid4LOztP/US+J/5VrUEZ9Y27b2a5KKT4Uxmrnwzwzc62wgsILmSQ9OyjbR/lV0n1P2d6Kwhur1tU1HdnlW0QH+Zqwab7Tma39203RG0uFegkRcO36moSQBbexLXjLE2pajpml2+QeY0x3/6a0K24Q4L06FDNBPxDewoBiNgiN/nQ7T9R1C++LPbJJJI2VMj5ajdst83abT7eYDvHN2mh2B1yPafqtzFcci24ItYIPocggf1oq+oIyojyWlkR4YkQNg/rTEFunuxY2U0bE9dsualWWn2lxIFS0kiIGW5wwT+lDLZ6G5+pIBuYFfBvrS43HtIUG6iOj21vehkt41jKt2xjHT9ajfsSCQyGSyWHr2XY4z96t/AWhlIysigRu3Qg5JpTxDfGQ4yncGZe0jjPhzgzTTqU1v8AtLUzJy7K2Pdu+qqpwdae2H2g8u/tuLbPTIX3nl2ZULAPzU5/xaacLbjnRBAvKgw3xPzfTWL22ralpZlWxv7m2SUbJRDJt3/lNbK0iv8A+inRniYicGuDjfjbgy8mtte1jTOKtNiOLmDOZXX6lb1rRrCS11fSrTUtHk5+n3kYltg3fH6rXypprtcm7nuTHbe7p8DKfjtW0f8AD9qyPY6vw0GxLFH+0LdPox3r/tSuQsWRAdW6znJd5NLkkcyeHHh6VxdNnQIY5urHtVYxyzaRyPIBkVG2I53Qvnr1rz0+dDsJ+uSPp2mMTsZBu3ZzT+sW9vp0RmmPxJPwoh4nohFItpbcySMkbc5qge13iUcG8NHW7hopte1TsaVb5/u4+rbXSopzk5r2YD72etTHfN+ztJi+T3iXtVIt9F1/8Sw1PTb9fnEEo3V85cL6Pp3EdvecR8fcX3rmP8O2Erc12/lpPN0Gx1KKXQrzVLT6/wB5bw10V4sR9mX3WPouLUpYLn3bUrSSzm+l+oolDdSxy/E2IH+es14U9ofKubTQuMl/aWnXP921XzH5WrVLaJVlFi2CD+GfqWsHK9OsxGDXxeZ8vkO3KR6hYPDKACPPFZzxHw1bxyPLseQ47IIrQbmKe3kyqsWHlSLi3kuIQXRSxrBSliTiTZa6N3B858R8N3ErM1ykioDlY0qrT6O8EoZ4eX6Bu819JapoYlZgigSetUnXOEDdhg8ErH6xXRRmUy5hujLYZFhwoYA93WilrIXKRTzEKPCyH/en73g028rO/OQD6h3VDt4Gs52RfLuLDvpy2bQK9nE5LBYSSwTiCSbmRd4JHl6Uah0GxvG97tIkUt4hIOmarFshEmVnLlxnb9NTdMvbpQbaUyEhvDnGax8jZfB0KUhowPubnT5kheJ4wzbVUruRj6/arvofCOqaDdW2q3uuI9hdJuNpn5vt6VE0nV7EQta3exw43EYyVb/2qxWFy97p0Ns0PvNsGO097K3lTPTGxGAPUliV6BvF+owi1FzJa75kGAyLnH61mV/ql7qV2LFL6VN/dvGxI60jUXzL7jcyC2kLESCQYDDyxWf8U2tzFqTLK8ZhhG5OWM5FdR9s9HJSfiV66tbiKUmeVZUi8DOOjVEUPLNvIjDN4UWntSZy5jRWVR3KXzXraNrZVnuEVSfAp7zV5FjV4jxlItuSOjY8qZZOW2N3aPWpEkzqm09ZH6ufSobEl899Qss3FF/FbQMD6edZZqNyJ7pmQ+flWm8cWzXEBMce/p5Vmc9hcxuTs5fXzrh+kyrVCk1SQrw9ePYRtcTTsGHdkdSaLf2p1nVAFV1kReih+4f0qvaTp0N9qAiubt4d3TmSHs1e9P0C6tCvuN3AiL053KyzfcetdbED/ckj6Lw9q+DcqLW3gZcsYog8po1YpPEnLgiuZVHVnnHUf4asvB/D+rX97G9lGJY175zC4/6Vs2jcLNDbpJf2EMsr9AyKFY/0NMldhU2mHaU+o3coSBbyWMLgusJjC/1qy6Hw5rkhYIbl4X6nM+c/51sK8Mz7NmlvGg/iRysoI/ypq60vVbaOPdpsk0QOOYvVB/lU9gv3irx6LfXkEVu2n8tlUupWQGi2i2WsWuj3sk+JJHZURCcdBTlkZ+ZtvoBbonY3xgrRm6sBBpNrNa3MwVizljJnuoWoLS4YhiMkMfOt5CoPh9KuXDYS3dXXKoR4fSgFo0q26W5Vmbzep0872ao6t/Q1l5MarsaK/wDl6Kl/xAcApxvpQtVkEVxbvzYX9Gr5M4x4B414YveXqmkzXkJ8FzaDmK1feDXVnqkWJ49vTpQC/wBN1mGQ/s9l5HkCM1UXQWtTQfEWm6XqV4RDFo19L/y0tm8VaF7GOCeMdP8AalDquqaTPZad7uwJk6b1b5a+mLTTNalOdRv0hi+iNRupOtzwifkw/hWw/m7VLbkxH0P9uxvIGvYra3Ea8ny7qYhhQw80YAz3VC1XUFd1cvkAd9StLmSeAKM99cuZ77Opidej19eWGm6TLqOsycizt+3KH86+NfaNxtLx37RbrWJSVsgdlon0qK+3Z9Bs9dseTefFi2bDA/heqNxX/wAO/s31eMzaYt5w9eD5lfehP5q7XDsiEwcTk1zv0fK3XmJg9v6qlWacmw2SRcy95u/3jOOz9OP/AO1qes/8PfG+nSF9Eks9atR5JJtc/pTekewz2gXUv73Z22nQDxyTy9Vp6fGMB+4uMSU3SNS1aTVLPQ7exOo+8lQIAN+PzV9UcM8I6pp4tLU6lzJbeNTIPRvpqF7LfZ/pXAvWzUanrUv/ANzIOka/lrUdKiGnwGOWXNzJ23f81XZfqsyZ665lswVvVbULAY5Tlz50PtrfaQNxIFF9XVZHO7Jx5imdMRVJTG7d5muE1m9m0HSVdasSDruKONSQoGe80Bv4YGcAxlvuDVq1blrE0RO77AVXmCbsLA+fU10m7XJiiclR1dbNB2rO4b74qtajd6KrhJrGaX13Cr9qkN3Mj7YnYAdDVM1HS9ZlBKQBxnuYYrLmVN9fyAF23B0kqyQiSzmXvwM0Nv8ARRc3IurDVN6n5R0NEbrR9Qjd2u9NVFPcVIJNQE0iQzq8QuIm8ge6pLZ8GxFhSLLBqVpcFIZ8lkwd/QgVe+DbLWm0wsFR1GNna7Q+9V63ivVjhj1WF7uDO3OzElXDQYRGxl01mt0Awwds1r4VeflJk5t+w9f6ddSH3m5ntUmiIyCu4sKqGvLIJGD2jymV8IuOya0qKTTjZLzW2XB7pMZDmg/Ea2j2e+KzlnvEGRIhwqn9K6TV57OTFmDILnTprQ842nMlT/Sn89DJIZnuGknlXLHO8tmrlxBZahJAJZrblxyBlf8ANtqsNYW81jM8t1sVCrKPpzQYAj5Au7R4N/X/AEtUNZNtO6giDsdX/NUJiTVlmrzxQybuYnT1qr8UfsGKblydjCdta0G70RhpLylzs9aynX7TT4DLNqPM5Y+RPFK1eV4F2z5MfHX3G1J+hXfCbqjtohlYfO57AHqasdz7WNE0dVh0vTFvpYht3GMcmP8AT1rINU1i61FBDEpsLXu5cQ8vzVEtYLdo2aa4dUXvVT1b+lejzCnT/FY1a69ufE2qQPbTRSwwHpttXxXbLi24vYYxqeq6lGv8KOWasr9/WL4Np+7j/ueubyZe8ybqnuQF+K33BuFnxFGWhxqOsH/8u3/urReHeMYrSfAuNUti/e/MzFXzFw/+159Qig0+WXmfIifNW3+znh/jK5uRDGsUVnF/eLxuzEn5dvnRw4h6ZXybvovF0l5BEGkF1F8jyR+OrcBZaraxYHKH2qkcP22kKIRc3Al5X+Crdomq6WBJDZX1s8KLt5aHw1oicmbYct9CS3YyxyySfkPlQziuN7cxqY8I3efSrELiIS4LMC3dUPiO1a80eRo1Lyp1UUjlU+4msDOPdrYVC2vJMgqGwvrRUaldyqqxRp/Maq1p75IwAVtyntrRZRerjlxdk15ZlsWdDv8AwhQjNfSck+D/ABVWNWmZUVB/Wpep39hYalb6ZPdxte3PhhQ5ZqE6lzFvXRgcCtC1ZC2wAdacLGERdoFEuFbjnQcpcAr51Jg02C8IcHmH6aRaPY2t5Jb45Liqur/g+t4x2G9E1BoLopJ4c91WyFY54pGPRSO6s/DF3aSHxA1ZbDUcW4jkOHxWZX9voVZXt8ieNFjnkDwXclq4+in00SxU5uru4uW899Q4NSWPLFiv3pT3rSsCsxINbF5jTBi/H+QQe4tLOPlWcaoPPHfQyWZ3clXOD615pApLMKjM5MoZWGD5VmsuaR6rrIto1kZRuJB76mWtqVYlAAgHfSLaAhgww2fKiiJyIG3LtY9wrTwqs+TJfbnqAFqW4KTsAHqRQi8uyYRGkCtjvajN6GOWkDOPSofuyshUAAt5Gup14MkFb1CW63ctVaMH0qt6zYakzF3u3EfoDV/lsmxmTJFDNQsQ8DsbfOO45rNZSzGpbtZMz1O1DQKJZJ2bPTDUzZ2yJ25GuCV7uuaut3p0Cw75e1+XFRIrSySM4j2FvMmhr47D55PQEiu1iLsXeRs4AIqdpN3pjTvKXe1kUdpSuQ9O3MPLjJWFWUnczhe6lwMrqgGzp9S9K6lS6RiDBZdsT49LtnRLizaSRG7W4DO0/pSpbLaQRdPCfmGzINOq19Dy5bGWKIZ2uidVYUQv/wBqrC6QW6XCquWSPq5rXX8ujIxVOIeFm1T3aaa6326nuVu+qNqHAttZ3dzIl1y492WRhkmtYS4v1i2LYbzt3ctlx19apXEtxCt6X1IcppFxJtbpj0oJXUZTGxmGo6bLDk3XK9x+Qp4v0qt3gEVySEfA6dqrNxaZ44TFaHlWP8I99Uw2k8v8RpP5G3f51heZydmnjJK4Pp68nVdK8goXp+tfPftDlaW7leU4O44/St41i0eLTwrP2CKwf2n7UmAUZya8h6a8zbB5/wBO/coDHr1rnNKjFObQw699I2YPUdK9RK4PUa5PbvibWGPvVg4a0ie+nMdgryTbti7E3MzegFR+F+HtV4kv/dtLtiwXq8j9lVX1zWuaFruh+zbQZYNDUavr0o2T3pH4Ev0rTYgS8wpbuDOC04K0sahxIbKXUZeoiQ9tF/Mak6nx+LfMstxCLP8A9NZfF7X83hrDdd1jX9eaW41XVmjz5fT9VR7rTdYvuSumWNwbTs/Eg8J/NTN5+oMn46v/ALJNaf2rxLJ7mbb3uRuqB5uqr9qt3BvGd1eXEclnpkUEfcjGPdhvvWL8O8GXiOHm0m8E5PZbknA/rWl6LbatpzqjxMjIPhxbtqf1NWrN9ib661/Q3rhniubVcQS2iLeK3ay9W6zuC4xuHf1WsJ4Y1uXUZoLSKF4mD5a5CYzWqaPdJcSbBIQY8An1rUrZOfYmo5c2XumvZiHwpKe1GSMahBakgHZvou4R9p2+Hw1RuObqSx1uCdSQNm2uXyaFhswb+NZmTMuJ7fWNK41l1zTxExuTyHuJI97QN8u1an+1zj7VeC7XTBPpEN5dy2yPfHHg/lq5W/EOl450cAluvv8AV9VCuK9G0XjIhtTvQI38f1fy0iuMJC/w2mbeyPXdZ409ocOr6YJ7PQbbcbmOTu/1VcuLLqOW/kNs23rUnUNa0vQ9G/s/w9ZQ2tt5mPxmhGlCTUZnMcW80LKX7mqlg4UklmiSFwXx6VZpNLkaTfjB8qe4O0yGwjWMpmVvGT8tWExBZjzPAPD96yzV9he8VhdPnMgBjO31pxrfkZOzDGj08h6qi9//AEoHdXEr3BjC7lFI9qfstr4UjytIRy8dD509YRMDgrnNSYrXmqN4IxRCC2WPDA1qp4sz+xmbkibfcpw/SlXUzyDardBXZwm7vqDczpH2QetdGurTwYZfb9ht3kBwzdBTTXK5xmmmuMNgjvqHPdKj42ZrRoK2klvNG3hWot0857DMNirioz3Ui+FagyXsh7bsdrNijyTY7dJBJlZwoH60I1DT7KYhYb6ONPTdU6e5iIEtwYT5YzUE2uj3G5N8YkHXxVepNyE8GrWEJkit1uIu5GXru/WnLS8y6nUtO5RHXfjsn9akz6brojQ6VqUSInUjOc/apcGqPE0cWtWkag9HfHZH3rVUsC2mRFvBp8bLPZySB/oHcKmO684TTSIrfWO8VFu7yKGIyRR206wtgyxv5UNjuLG6h51lfSCXtB4nJ29aYAWMyWxBuLmWWRwOpDd4oLqGn8DXttcS6ra3TxDriXr1+1RpYbprb4d4hgVcgqviqBLf6v8As7nzWyTFOzGipkMv3onUNG1kG6//AGXRQ2g6BbXqpFh4phkMKos+tJgW7adoumupJHLTJA9KN8S6hLZQC43pYGfoQq5IHpWVarcr71KyMkkeejeeawWK30dSi5Yg+lNZtWktcAZJGcVgXtU0qQSGdchc4xX0VYyxzxFwd0hHdWY+0yxSe0mwnXNfP/TL49yDj1N7NkHz/JayP+GCx9AKMcJaPqF7qGXkghtEx7xLIudq/ap8GnSXRkM8vutrB43+ah+uarZy/uWlz+6afF3p/Fm/MzV7tYg6f5Vk/Za7njGZRNofDtjDaacOhl37ZZm+qhUM9rcGO3vNTjt5AT2I+iqvk2fLFU6fUrhVZbdtkeOyKipcMLRngXZKfxGpmoGxsOmT8NwD9znGozR+DmfJ/hq0aTxHbDoJtQhl/h4t1VN1fPFhMbbDw7kcfNVn0jXNZkgaJLgfYk0clM0n0ppuoQvMA3FDWxcYk57gj+gqxaXotvMTnia1nAOcMBhq+VbVdUmkjW1t2upie07Er/lVz0DTtRWUS69qCxx47FrFMeYf1IqhX7eD6o0+0WKPl2nuE59IXFFrGOaI/G93U/SvirEuEl1iBgNFtRa2fnPK5L1qfDV5cHEc4a6PzS47qJexVqFz05hcPiRtqDvobxvp0NzBEidQOhY+dEIlzp7zQbW2HtdaD6hrMNxBKgTO3vYnuNDZXkut9TPtT04Qq0cMDhx2SV9KEvw9qE7RlZGKr39atuoTq86sJtufJfOnrDkTFtzNkHoFPfWX2x/vsVew4QcyiS4k5h8lq58PcPJaIs4hIlB6LRO2MMZXdHtIHQ0asby2jQNIw+1T24gkWORlRnkbCcth4j6087EoCR0WlzSpIhbuK0Pu7qYEbVxGe/70p6u8he6PRzpcSOuOW4/60r3ODZuRcv501aqnRydw82pm51JYZSisBj/rVLUv2DZZJKVF2EjyrglVGG/IFDptR3Y2gLUK51JmB7WdlPiMCNwnqV1GELIc4qu3t4oPNLY+1Nz6gZIHi3BXPaWgFxdhzmRwWjO5hUD2CU2rxvDuY7RQq91Dl9ebs3ruTd81C01fTLiYmY7YqqmrahNcEiwuOdaDc+/6GXxLTYgpVyGdX4xggjlzdRwugOFB7T1m+te1DUo4ZSrtAMER7u41S+IjPLdtfOkrS83sNnpiqxPqk5urhJAJIW6bJB4f0qRk0rWqwW//AMStWmd0ub6SIhe5PC1dX2g6hGuYZFkdOoIPU1n1zdyMrQyQosTdEZe8VBLXFrOVADIfCwpyVZF5WJNW0n2q6zpN7bXdvcMVLfEhc5Na5pfth0W7b3fiW1jjtblRtnTqc18rCWK7DRXziFm/CZPFn71PiuLhbZLa7VWlh/Dbv6epp6RKimaD6h1q3traI3+lXj+7yJnsvlTQWLiRI7d4s/EYhAAR1NZZwPxLf2Y5DTkwxx7Ez9P0mj8Rtufz7WJOXP8AJ+b6hRiDSLHiC9j2Wz3kXPVekY8Mgq16ZdzGOzD3kdpFM3xUHaJ+32rHtMkguBFJNuZF6hk70q02iSR3lvf892jYY5Y65HrTYFt2aPLYaVfSyiS2szAW2l3XcQPtVV4p9kmiazc8rSM2LjqzleyRUuC9K6IBp9zC07y4CHxD9al21zO0RtZru6huwctuPZxV4WSIzIM8H3nvNlG2BtCdKH8U6f7xFJhR2u8U37MiDoMTyNjsUQkliuLqTEhwDjFfI0xXbEyHfXhj5548jaK590VcRq3WqHdRneSvTFan7VbXkam7KeyzVmd5hXwK99xHi2qGNlf64IXaKdomnYU3kDazD+bFKgZFfLQq4Hq1ToNZhh7I062OPWtahjSx2CNzHcRgfLuzRrTNVgtZENtbNcA/KEzUS3121JxLodl+SrDbatZWuDtEcnzugVahYZtptU93ihFvL+8+nZVF+mrXw1od7HBDPp0UNr1+IbmTa1UHVeLmgVjZEyO3zE1BtOJdZvot0t8RJ/5Wxdv+WKqWArr2N7t9b0jh26I1LiGW/umbdFaR9I1PoRVg0jiubVSUS7XToA2XjDgmb7favm2zfWtSvGgjsWvTcDtFBl1/xVrXDOhx6Fa2t3xS0NtvTbFZo/xHHrn1oqrJbyOupRfB9DcOalytHxtBSVsCMnqoofxbpkykTWbbFdckDuY0C4X1K4u0hKwCC2Xqit4iPvWguUntk3quMdAa046MH6yY/ee/xXG6SF4uWvQDzpmDWbiw+HtfON4Pqa1a8sbaROsak/egMvD0LxMXVGJfC476zwuZNCsuCpf2vYRKskpB7j0qf/a2FCivIJOmQfSiDcMwM7IREevXIr0XCtkQd8asfUDuq/bmC/jgbsuMg5ETSY3nNWbT9bhu8AlSD0wKBDhbTiEeVThO7FFtP0nTNNc3MOei9Ax86B1kVquR+6kkjRokLIrd59aHXVtsiJeYuD176lxS+9SvIz4jVemT0oJq1+JN0S4VF7iDSsZA8DXOmikaNXOO/B8hUcXiSxyLG7GRW6ZoZe3YjyAxYnzqA18FfchBlHy5q9SeQ3cTQzSlobpcMcJk9aq3GF89haSXif3mM/FjPhwO6l3yQ2cbajbSdh87lY/ht6iqNxxxEt9pkMckbSQTviWVfPbV6SWkqVjiDjVuW6BFRriQFQO6EHvNVvRuJXh4pkubO6aGxU7JFfulPqKAcQapY3Vy6x9YYiUCjxNnuoHbyKlzEWfmpF3x/T+tMRJHbKHeINWdLyXkagZLZ5Cdv0Gq/cTNIdxOQx6tTW5ixMmAXYnbTiQ70Iz078U5agWsgTMvwwGz1FPdJYOUeoK95rl0C8ShF6ovU/alCNOUjsG7K5GfOm4wJ2gZiVRMkbqjHZtyPKiemtJFb+7c3cg8hQ+EYdmRVbIz+lE9KhkXmnkEvjIqwQvpQjaXbJuWJ0w+e8VZrG/cWNnzHZZIX2AAdGT71V7MSMzc2Ntits3DvajFqX54VWJWLoFx0xRYKLbbSWy3LM1mYZ+8RKejfpVqsVjuo42huZi8Yyq4/DPoappurKe9spNsylTliP4Qo5J73b3jvaXJxKMgqOjj7/ejyCxbl5N1fvF+FINrvInZ2tRG81CV8e9fvEfyHZ2qqemyzn4N38OOR+x9W76s1YpdRtLUxWJ+KETsvUFGf8H8ZmHS1RXAwuAM1Y+F9XkuJpZJWHaOcZrCNFlaNWJyKt2jarLDKcSEdPWvBcj01XaGOxyKOwh7X7lJbwKgHQ+VZHczOJ2BFXjimeS5mM0jZqi3i/vJ+5r0fFRaqYQUqyeYhkpgjringvYpvbhq0Bj0MgjwBRK1bmSgtQkDcRiiVicSDNQhLmi/iSycvZ4KncK6U2o36W9rZSvIxBaWUdFQnxUxiSUczHh+ZvlouTe2Oi+52Nxg3PbuJPB2aCf6HR22C9XPE9lwtbLYcOW2+dV2teSDHX9POiHB9/fNdJd6tLDOccyJpRvlB/KPIVldpLBEm5b17pt2CzHIH6UYtpeItSvY9N4bjlmkl7MkwXqR9JPy0Kv/AA2vSs+TctJ4hXkYvGki5kvw98nxX/wr4a1S2mvv7OC8ihPK/wC7bWN+zfgbS+GxI+r3J1jVx8STr2IPys35a0V+PY5LedYX3QQp8SQdBt+gL5VrhujkclcuS4uI8lsmuw69kH9aCXGl/tSwivBF7rLId/I3+BfqqFNp2oWk0mPicj59/ZpUCty8x6vaupAJZsZJIpyPV7WM+Powxisuu77U4WzLHIdx6FaQupXsjlBFIxxkCq2aS9oNOm1u1Eb5m2lD0HrVe1jiDnAwwkttOSRVZgXVryPmORCvmGrjRPbNuR8k+LNSIYraA/FqM8sQheTlRr5Z76iXmo2kQfqGY+E5oXNMzFckbQOtBLxOTI+EYOe0FJq5QVvke1vXECMrjBBxgVXxqjc1HkcJtOep6sKTfXce+UzRrvUbhms71rV2mvTdE7grYVVPSrRdhql7k4tI0OOSeD4UlxL/AD7fq21mOva7nTzYzT8qKTc8f/61H1LXJ/2zzbw4tPd231WtTMt91z8SM/D/ADxUa14CB625hK7O0rDo/wB6dhO0kH8Vxhmp2zYtE6KMxBuxSdizuDB4icEVoyC0Hkh5rbs+Cn7MoJWB86TY/DuHjfvPRx6VJEVvDMyg5CjIapkAZul6sR0V+ziuzo7fDY5CphD6VIu+XLKqjs7F3H713ksyBVPaxuqEIscDIwKjp50VtLdpMyx3DKwXAGe+nvdo5bQKvSXGWApqxiZp2tmidWC5UirIGFlmuLeCURKqJ2ZCvfmi1lyfddpLCSM7iB8wodYRmKIKifDfqxHnUyCGArLM8kx5Yyyr6UfksPaSLHn+73MjpDKcR9O0fvRePUZIJ/2aih4VOLedRnr96BRXmnSOkKEucYjfHVPy1ZNJkhsHGpi26wjDRt1VqsAJm7uIZoA1u4ZEKSKD0k+9SNNuo4CuLNgoB6yrkj7VFk1eLUWmntrRngDB2UnrEf8A4p/U9Zu7nUjbwWrvOI1O6Jcgir8kPndLkxqy0Q029IPWhFxgStUi1PXpXmpqluz1FyroH7ubnxkmqpf4FyasYzy6rmp/3k1vXpcHH2ywyzHFNEnNOL1FJfpRwWKjOKm2Tdqh48ql2ZO+p5KDEt1JyeXzHT/B4aaeaW6AHO+Hv8fy0m5/utDrJMZjkPYegb9R3HX/AJCz6SuiWVyLuUTXcx/Dj+TfWjpq+pWPJ4d0QQ6RLdbDe3id6bv4a1l/DsBl1CLk3WcFXf8ALVyQjSdRu9b4hYTXUn93swe1/M1Kg6DqX6Bta1GY6Hw4DHZp2Z7t+iyvVyjj0Hhq1sodTnW9vYvDHGewknqaxtuNr2GzfUDmBVXEEUfRCfU0D07iq4ursTTSNLK53THOQPtWnc51lGsH0bacTftDV1trUB7jvlx4P607PrlvJqi2EcqzvI211j6qjetYTwZr9+L7Udbu5eRbzfu6QoeuO7NXDhjUYLS9ki0oF0tF5tyW6s+aOOznNV2aJr9y9pLbkoGDt2gK9LdDslUyB2j0/wClVl9Snm1CCynBYy9Uz8tWlIIbW5QXkwBUAqvrVeQSXte4RLkIe2uNv00O1K329eTuOOholDqEbXBtoJA+89CPKlakYmCpu+JnBqC27KXdMoBIBV1G9jUC7nLEEjqVzn7Ud1C13MWA7ztIquarIlpZm8lHZgRgy+p8qn2RVKTx/q8VlaSRP2Wm7OKyzVdS95uobOyTG0jOfM1N411aTWtRmcygGPqq/aqvEC1zHMHPMx5U5UHR8R/WLvn3M0YA8XfXWRYo4FQbiTlvtUaS3J1J8fMM1Otgnu4aU5z0GO+meC/I0siwvISMKO7FeuYVEUZh3IT2j96buIyJDywSNvnUzsz2Ak5nL2Jg1PII1cx7X7JzvHUinYFCxBJB3eGk2pZ7aZHG0oex+lO7WaJATlh1U1ZRyR22NsjyR5U947eJeoc99dwyu0qkeHtCpdjGZYQQm9h1FQg5ZwyFkhkyvTvqdFbzdtAAyQ9d3nTaRXjwiQJtB7J/LUmGbYd6q6MxCyDHSpBCdpJc3i20m3mMmcnuFGtnu9uTPGUZV+GqeZoPHHCRIzy7ZyQFIqwaVFILlRMweFh1YnJWmQWN20Jjt3flpzEAaEkYz9jR+znW+k/uvIYriaJvC5x3iodxaXC2iNaSx3iPJtWL5v1qVb3V3HIIVsj8FiSXHUdPKoAEuHb2PR9YKT20c8UnRuvUDHdU2S+uLO49/wBLCW0SZGxuviNDI+VJcw3q2TtcKpGw9A33pcIVhJNBC0rYAkhdvCftU8gnzxIdzMTUu06VFA3E1Lsu/FcFOoPX3r8QvF+FQDVo8zdO+j8bDl0E1bsy7qennBwP+xACkCm2BNPA5zSCe+mhiMHpUuzB5gpheoqTbDDioQIXGRb0NjOJulFJ8GBqFRjfcKi+LNDZI/jf7CxaPfCzt/8AmyDe/wAuykFjcGWec5+u4J7X8tQbxfi5+hNv81Nc38Pv5afJ9VZpaYOtqv0SdRu7i7kB38qNeion00U0y1nih22K8ppRmS4fyWh3Ot0mRo7IY+pu+o97cXE7OGlYRfSe6rqnsy839AnBrloTHpVn/cLbt8z5nl+ZjWheztr2C7iaY+62ktu3vEnM+X5ayPQ0j5005I93TuX1ZqtdrxIfd5RAYvdZOXAn1bq2HE8mx/tcXt1CbREnAkHMA+X7mpOu6zDPdyBm7DARvIP/AGrL7HUb7TLSVreRUuXcBh39KmazxDPJIkVrbqVEYEy+nqRVwL1NFttbsdI2rz/iKuI5Ae/7GrBw/fQX0ZlkuWkm72H0j7ViOmSWd/KJkmeaKIYC5+b71fuGL+1ttpjVwzjD9e8+gq8k1L87JLgxgZY7s1k/tt1JLGI20bFN8ZLY861DS7kXMCbk2Mo3Yr519tWq++8QSoz4SM7celRfIOpncpHvCTDJJbz8xXLj4VySq7crgD9admEZlRgcnHQUjDT3pdjtBwqCtMFD5jBRZQO1nFdQFCm1c4bJFdRgdy9+KXBCDhwxz3kVeC8jcrRtukJKknG2vWmTbnuIz1rwDc7JwRilWKBy48O6r1IJgZl3q/iP+1PRyLGOYinag864qtHJuIyDT6sVU5jwJDhQfSq8lDloRzk5iFkcbiftU2FJHxHattkLZUfao1sGaN0HfEOv6VIjl5durxjMyHJx6VRAtp5uXtWtHHYPbkI+U1NQS222O7KvGe2GUeXkDUCwdo5lc5KMcEDz/WjEMJubxFRsvjPKHcB5VZDtyY72JLnkCI52MV/3qZoiwKrwLckSB+yGPVqXCiqyJJCUzkSY7t3lUSezFvM9zLgqT5HtLTAQvDbS6dcR3ZuZPeg7jkkdy+tTX1W41q+t5LZCkyIQ2RgOBUC5t5Xv7ONZt6FD8dmycfeivDepQwzyW12doiR8NGnUj1oJkgRS8jaNbW8xb3MQ3Yzg7aIppwmCX9ixhZowCc9GFCNRjXWHaSKUNLy0eOZlx2R8po7Yx6bfgoGNrNGihsyYRv0o4IfMSDrT9t2XpkeKnoTk1wVPXX/qFLfLKaEa5Ra0ztNC9cUdc1prPP8A/YFr1A6fLXD3AUpVIA6/LSQhJ76uQjyd9SYWO6o8SnfjNSYhiXvoiwoOtuxND4yEuA6+KiDdLbFDAfj5HlS7ZwmTRxv9hJPjzXK9XaxnaFRjp1r04JjxSgOlel8FOpkx8tfiCYZWindQSFHePuKJcMNCYbq05P4i5j/p81C7j4BPzZqXw+Pdr7A/iI1a1OIWqW+5twsxJ5UWET6Xan727h91u2WEqssoKk99R/2HdpYpNIf3aDrs3+Jqgw3cwfEeHA8QfuqyFh0S4dLR1giLsT0xVj0HdHfC0tc3D3L79x7Kp981XNKuZEntreFRCGO5yvnT2q8R+83UmlWcUgRSuSH27qgDGr6rra6fp1xDb3I5sUeyZs186cSSyXd/IZeuT8taJxdK1tpIiGd9wm+Vs1m112yj/wCGmVi2IzIilAnmK5EiBVnf5DTlwi03L/8AT+Z9LU8sWpjSZ0xhuhFLhZklXPcxqJlZLjcSdwXrUmAFYcOckdoVYsfI2OCRS4FXe7K3zA16J98qh1yu2n7ONBc9odlqhDs0Y5D9sbkPQCuIeY0aEdpvM+VSkt1mWVgu3zyDSw6RoCIwXUdM1RBUE1osjxBcyqu3cPOnmjgn922yNC5O18ik2s9tHZPNLagSKckip8QWaBGjC4ftAkd1QhxLm2LNaxlm2nG5u8mrFYWCzMkTXUUMoXJYnqfQUJj023tQ0l1liw7BXyNesneQjCjsH4hJ6moCGNOtRLaXEi3eJY5drK/dn1ojeaI127xSsA6RblMZ6OahWelvfwM9tJykLYkz5mp+oaTeafcwxtdONqZbae+iINcPyye6FTgrAn01M0iSGO5jyOXntOny1GhsI7XU4NTTmcrzTfUw3Md1exx2o+BI/wA47SihKCfOhinuYvwvk/LLGfSmtOmtIY+Xegy2MfZPy/y12KKT8PCGZOyrV7mXVpM8ZEac7t926rCP/9k=</binary>
</FictionBook>