Eberhard Mock 4

Kapitan Wac�aw Baniak opiera� swe ci�kie cia�o o okienny parapet, dmucha� z irytacj� w zakurzone li�cie paprotki i patrzy� t�po, jak drobiny py�u wiruj� w s�o�cu.

Potem zwr�ci� przekrwione od niewyspania oczy na zalan� s�o�cem ulic� ��kow�, gdzie sta�y trzy mercedesy � bezpieczne pod czujnym okiem dw�ch wartownik�w w mundurach KBW.

Na pustym placu, gdzie niegdy� �pyszni�a si� per�a �ydowskiej architektury� � jak si� wyrazi� pewien wsp�pracuj�cy z Baniakiem autochton � czyli ogromna synagoga, podpalona przez hitlerowc�w w Noc Kryszta�ow�, kilku ch�opc�w zamiast siedzie� w szkole strzela�o do siebie z drewnianych karabin�w.

Baniaka irytowa�y ich wrzaski, bo ur�ga�y powadze miejsca i instytucji, kt�r� reprezentowa�.

Je�li ju� kto� m�g�by w tym miejscu krzycze�, to na pewno nie ci smarkacze, lecz powinni wy� wrogowie w�adzy ludowej, kt�rymi kapitan Baniak zape�nia� kazamaty dawnej siedziby gestapo przy staromiejskiej fosie.

My�l o synagodze i �ydach nie pomaga�a mu bynajmniej w leczeniu kaca, jaki sprowokowa� wczoraj w restauracji �U Fonsia� trzema setkami w�dki i kt�ry utrwali� w swym apartamencie przy placu Powsta�c�w �l�skich, w czym dzielnie sekundowa� mu jego szofer i dwie sprowadzone przez niego dworcowe dziewczyny.

�ydzi kojarzyli mu si� przede wszystkim ze zwierzchnikiem, majorem Antonim Fridmanem.

To w�a�nie on wsadzi� dzi� rano do gabinetu Baniaka sw� d�ug� g�ow� i poleci� mu zaj�� si� spraw�, kt�rej rozwi�zanie przekracza�o mo�liwo�ci umys�owe i zdobycze edukacyjne Baniaka, te bowiem ogranicza�y si� do szko�y podstawowej i dziewi�ciomiesi�cznego kursu dla oficer�w politycznych.

Fridman, absolwent prawa na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, lubi� dr�czy� Baniaka s�owami, kt�rych ten nie rozumia�.

Rzucaj�c dzi� na jego biurko akta pewnej sprawy, o kt�rej wyrazi� si�, �e �nie mo�na jej od�o�y� �ad Kalendas Graecas�, wystawia� j�zyk z rado�ci, a jego blisko osadzone oczy biega�y jak kulki.

Baniak splun�� w k�t pokoju i obcasem wtar� �lin� w wypastowane deski pod�ogi.

Wiedzia� doskonale, �e b�yskotliwy awans zawdzi�cza� nie swej inteligencji czy skromnemu wykszta�ceniu, lecz uporowi, pokorze i umiej�tno�ci trzymania j�zyka za z�bami.

Nawet w najwi�kszym upojeniu alkoholowym nie m�wi� o niczym innym ni� o swoim ukochanym Uhowie nad Narwi�, gdzie zaci�ga� dziewczyny do stodo�y, za co dostawa� od ojca po pysku, oraz o pewnej Maryni, kt�ra muskularnymi nogami ubija�a kapust� w beczkach.

Nade wszystko za� wiedzia�, �e �wietlan� przysz�o�� otworzy� przed nim stary frontowszczyk, kapitan Anatolij Klemiato, kt�ry wypatrzy� go w�r�d gorliwych bia�ostockich milicjant�w, pochwali� jego le�n� przesz�o��, uwie�czon� wsp�prac� z partyzantk� radzieck�, osi�gni�cia w sporcie i w strzelaniu, a potem skierowa� na zako�czony matur� kurs dla politruk�w.

Kapitanowi Klemiato odwdzi�czy� si� Baniak bezwzgl�dn� walk� z reakcj� na Bia�ostocczy�nie, co jego dobroczy�ca doceni�, chwal�c przed swymi zwierzchnikami prostot� dzia�a� swojego pupila: �Wot Wacia Baniak, ma�adiec. Dla niewo ka�dyj, kto do wojny sda� egzamin na attiestat z rie�osti, eto rieakcjonier�.

Szcz�cie Baniaka w rodzinnych stronach trwa�o kilka lat, natomiast we wroc�awskim UB, dok�d trafi� za swym pryncypa�em � szybko si� sko�czy�o.

Kapitan Klemiato wyjecha� do bratnich Niemiec, rz�dzonych przez towarzysza Ulbrichta, a na jego miejsce przyby� major Fridman, kt�ry tylko czeka� na okazj�, aby pozby� si� niedouczonego podw�adnego i przyj�� na jego miejsce swego przyjaciela, dawnego towarzysza z KPP, Edwarda Marczuka.

Teczka, kt�r� teraz Baniak obraca� w zrogowacia�ych od p�uga palcach, by�a w jego rozumieniu tak� w�a�nie szykan� ze strony Fridmana, mia�a ona wykaza� niekompetencj� Baniaka i przygotowa� grunt do okazania serca Marczukowi.

Baniak po raz kolejny przejrza� zawarto�� teczki i po raz kolejny zmoczy� pod�og� g�st� �lin�.

Poza kr�tk� notatk� o znalezieniu zw�ok i raportem medyka s�dowego le�a�a tam zapisana o��wkiem kartka, kt�rej tre�� by�a kapitanowi nieznana, mimo �e sformu�owano j� w j�zyku, kt�ry wielokrotnie s�ysza� w ko�ci�ku w Uhowie, a mianowicie po �acinie.

Czaszka p�ka�a mu od my�li, �e to kolejna zasadzka Fridmana.

Widzia� ju� oczyma wyobra�ni, jak major zaleca mu poszerzenie wiedzy og�lnej i szydzi z ignorancji przy jego w�asnej sekretarce, pannie Jadzi Weso�owskiej, o kt�rej wzgl�dy Baniak nadaremnie si� ubiega�, podczas gdy Fridman zdoby� je po kilku kr�tkotrwa�ych i stanowczych atakach, kt�rych precyzji m�g�by mu pozazdro�ci� genera� W�adimir G�uzdowski � zdobywca twierdzy Wroc�aw.

Kapitan podszed� zn�w do okna, spojrza� na pusty plac po synagodze i przypomnia� sobie �adn� formu�� autochtona (�pyszni�a si� per�a �ydowskiej architektury�), kt�rej u�y� zreszt� kiedy� na przyj�ciu w prezydium Miejskiej Rady Narodowej, wywo�uj�c szydercze szepty majora Fridmana, s�czone w kszta�tne uszka panny Jadzi.

I nagle Baniaka ol�ni�o.

Przesta�y go irytowa� wrzaski dzieciarni, kt�ra k��ci�a si�, kto ma w zabawie by� �Niemcem�, a kto �Polakiem�.

Trudny wyraz �autochton�, kt�ry w roku 1950 by� we Wroc�awiu na porz�dku dziennym i musia� natychmiast zosta� przyswojony przez mniej �wiat�ych przedstawicieli nowej w�adzy, skierowa� my�li kapitana ku innemu urodzonemu we Wroc�awiu p� � Niemcowi, kt�rego nienawidzi� ju� tylko za to, �e ten poprzedza� swoje nazwisko �wie�o otrzymanym tytu�em doktora.

Baniak splun�� jeszcze raz, tym razem u�y�niaj�c ziemi� w doniczce z paprotk�, i otworzy� drzwi do sekretariatu. Panna Jadzia poprawi�a mistern� fryzur� a la Ingrid Bergman i popatrzy�a wyczekuj�co na swojego szefa. Lubi� to spojrzenie pe�ne pokory i gotowo�ci do dzia�ania.

Rzuci� kr�tko i szorstko: � Wys�a� dw�ch ludzi po cywilnemu na Uniwersytet po Manfreda Hartnera. Maj� go tu przyprowadzi�. Jak najszybciej! I przynie�� mi jego teczk�! Te� jak najszybciej! No, rusza� si�!

��Po doktora Manfreda Hartnera, tego doktora, kt�ry ju� kiedy� u nas by�? � upewni�a si� panna Jadzia.

��To nie sanacja! � wrzasn��. � Za sanacji to by�y doktory i profesory! Tera s� wszyscy r�wni!

Ujrza� niepok�j w oczach panny Jadzi. Wyszed� z sekretariatu, napawaj�c si� swoj� w�adz� oraz my�l� o mocarnych nogach Maryni.

Kapitan Baniak sko�czy� czyta� teczk� personaln� Manfreda Hartnera, kiedy panna Jadzia poinformowa�a go o przybyciu tego�. Baniak odpowiedzia�, �e przyjmie go p�niej, i wyszed� z gabinetu bezpo�rednio na korytarz.

Min�wszy aresztant�w popychanych przez prostych, szczerych ch�opak�w z mazowieckich wsi, zszed� na �niadanie do kantyny. Tam zjad� zup� pomidorow� i p�ucka na kwa�no. Oba puste talerze wytar� dok�adnie chlebem i dopiero teraz wypi� szklank� herbaty i setk� w�dki. Poczu�, �e kac odchodzi, uda� si� do swojego gabinetu, w��czy� radio i wys�ucha� hejna�u z wie�y ko�cio�a Mariackiego w Krakowie.

Kroki chodz�cego po wie�y stra�nika i kolejne frazy hejna�u u�pi�y go i dopiero przeb�j Marii Koterbskiej �Mkn� po szynach niebieskie tramwaje� wyrwa� kapitana z p�ytkiego snu, podczas kt�rego p�ywa� w rozlewiskach Narwi.

Po przebudzeniu zapi�� mundur, przejecha� po nim szczotk�, zapi�� mocno pas, nie przyjmuj�c do wiadomo�ci rosn�cego brzucha, i otworzy� drzwi do sekretariatu.

��Wej�� � rzuci� kr�tko do �ysiej�cego szatyna, kt�ry siedzia� na krze�le i przegl�da� notatki zapisane w nieznanym Baniakowi alfabecie.

Kapitan usiad� za biurkiem, a szatynowi wskaza� jedyne krzes�o w tym pomieszczeniu. Wyj�� papiero�nic� i przysun�� j� swojemu rozm�wcy do nosa. Kiedy ten odm�wi�, Baniak poczu� wzbieraj�cy gniew. Ten szwabski skurwysyn, pomy�la�, gardzi moimi cygaretami.

��Nazwisko i imi�? � powiedzia�, ledwo t�umi�c gniew.

��Doktor Manfred Hartner � odpowiedzia� przes�uchiwany najczystsz� polszczyzn�, bez �ladu niemieckiego �r�.

��Zaw�d?

��Nauczyciel akademicki.

��Gdzie pracuje?

��Uniwersytet Wroc�awski, Instytut Filologii Klasycznej.

��Czego uczy?

��Greki staro�ytnej. A �ci�le m�wi�c, dialektu attyckiego.

��Nie wym�drza� si� � sykn�� Baniak. � Pochodzenie?

��Inteligenckie.

Ojciec Leo Hartner, dyrektor Biblioteki Uniwersyteckiej we Wroc�awiu, matk� moj� jest Polka, Teresa z Jankiewicz�w, pani domu.

��Pani domu � powt�rzy� Baniak zajadle i zada� dotkliwy cios: � Jeste� zatem p� � Szwabem, czyli p� hitlerowcem, co? Prawda, Szkopie?

��To, �e jestem p� � Niemcem � powiedzia� jeszcze ciszej Hartner � nie znaczy, �e jestem hitlerowcem. S�yszy pan kapitan, jak m�wi� po polsku? Czuj� si� wroc�awianinem i w tym mie�cie chc� �y�, mieszka� i pracowa�.

��Zostaniesz tu, jak ci na to pozwolimy � przerwa� mu Baniak. � A przede wszystkim wtedy dostaniesz pozwole�stwo, kiedy zmienisz to faszystowskie imi�, rozumiesz? Na przyk�ad na �Marcin�. �adne imi�, co, Marcinku?

��Nie doczekawszy si� reakcji, warkn��: � Data urodzenia?

��16 wrze�nia 1923 roku.

��Co robi�e� podczas wojny?

��W roku 1942 zda�em matur� we wroc�awskim Gimnazjum �w. Macieja. � Hartner wyj�� z portfela �yciorys i odczytywa� wa�ne daty ze swojego �ycia: � We wrze�niu tego� roku zosta�em zmobilizowany i walczy�em w oddzia�ach Afrika Korps. 13 maja 1943 po kapitulacji w Afryce P�nocnej trafi�em do angielskiej niewoli. Od lipca 1943 do 16 maja 1945 przebywa�em w r�nych obozach jenieckich na Bliskim Wschodzie. W maju 1945 zosta�em zwolniony z obozu w Bejrucie i wr�ci�em do Wroc�awia. W listopadzie tego� roku wst�pi�em na polski Uniwersytet Wroc�awski, gdzie podj��em studia filologii klasycznej.

Prac� magistersk� napisa�em w zesz�ym roku, a doktorat obroni�em przed miesi�cem.

��Masz szybkie tempo.

��Za magisterium uznano moj� prac� maturaln� z gimnazjum. Doktorat napisa�em pod kierunkiem profesora Wiktora Steffena. Praca nosi �aci�ski tytu�.

��No dobra � przerwa� Baniak. � Dla mnie jest wa�ne, �e znasz �acin�. Przet�umacz mi to, tu na miejscu. � Rzuci� mu kartk� z teczki od Fridmana. � I nie pr�buj zmy�la�, je�li chcesz rzeczywi�cie pozosta� w piastowskim Wroc�awiu i pracowa� dla socjalistycznego pa�stwa. Masz tera okazj� co� dla niego zrobi�.

Hartner spojrza� na kartk� i po kilku sekundach powiedzia�: � To jest Kazanie na G�rze w wersji �aci�skiej z Ewangelii chyba wed�ug �wi�tego Mateusza, �B�ogos�awieni ubodzy w duchu, b�ogos�awieni cisi� �et cetera.

��Przedstaw mi to t�umaczenie na pi�mie � mrukn�� Baniak, poirytowany tym, �e wykszta�ceni ludzie tak wiele m�wi� po �acinie, co wed�ug niego zbli�a�o ich do klech�w i przez to oddala�o od prawdziwego, materialistycznego obrazu �wiata.

��Nie przet�umacz� tak, jak jest w polskim przek�adzie Biblii. Ale przet�umacz� to dos�ownie.

��To t�umacz i nie gadaj!

Hartner zanurzy� stal�wk� w atramencie i zaskrzypia� ni� po papierze kiepskiej jako�ci. Pi�kna kaligrafia deformowa�a si� w granatowych rozlewiskach, stal�wka potyka�a si� o kawa�eczki drewna wystaj�ce z szorstkiej powierzchni, by w ko�cu przebi� n�dzny papier i postawi� rozgwiazd� o atramentowych brzegach, tam gdzie powinna by� ostatnia kropka.

Baniak niecierpliwie zagl�da� Partnerowi przez rami� i odczytywa� biblijne b�ogos�awie�stwa, jakimi Chrystus obdarzy� na G�rze sw�j lud: �B�ogos�awieni ubodzy w duchu, poniewa� ich jest kr�lestwo niebios, b�ogos�awieni �agodni, poniewa� oni wezm� ziemi� w posiadanie, b�ogos�awieni, kt�rzy p�acz�, poniewa� oni b�d� pocieszeni, b�ogos�awieni, kt�rzy s� g�odni i spragnieni sprawiedliwo�ci, poniewa� oni b�d� nasyceni, b�ogos�awieni mi�osierni, poniewa� oni sami doznaj� mi�osierdzia, b�ogos�awieni czystego serca, poniewa� oni b�d� widzie� Boga, b�ogos�awieni czyni�cy pok�j, poniewa� b�d� nazwani synami Bo�ymi, b�ogos�awieni, kt�rzy cierpi� prze�ladowanie z powodu sprawiedliwo�ci, poniewa� ich jest kr�lestwo niebios, b�ogos�awieni jeste�cie, kiedy b�d� wam z�orzeczy� i was prze�ladowa�, i przeciwko wam m�wi� wszystko z�e, k�ami�c z powodu mnie�.

Baniak przesta� rusza� ustami, co � jak si� domy�li� Hartner � oznacza�o koniec lektury.

��Dzi�kuj� wam, Hartner. � Kapitan przeszed� z �ty� na �wy�, co mia�o by� dla naukowca nie lada wyr�nieniem.

��To wszystko? � zapyta� z rado�ci�, wyobra�aj�c sobie zdumienie Fridmana, kiedy ten ujrzy przek�ad �aci�skiego tekstu.

��Niestety, nie wszystko � Hartner potar� d�oni� �ysiej�c� potylic�.

��Tu jest jeszcze tekst pisany t� sam� r�k�, jednak do�� niedbale i chyba w du�ym po�piechu. Dlatego jest trudno czytelny. � Filolog odchyli� si� wraz z krzes�em i spojrza� uwa�nie na swego rozm�wc�.

��Obywatelu kapitanie, je�li pan chce, abym to dok�adnie przet�umaczy�, musz� zna� kontekst i okoliczno�ci.

Baniak zapatrzy� si� w okno, sk�d ju� raz zst�pi�o na niego natchnienie.

Teraz jednak nie szuka� inspiracji do podj�cia w�a�ciwej decyzji, wiedzia�, jak ma post�pi�, czyta� ju� w aktach Hartnera o jego chorobliwej niech�ci opuszczania prapolskiego miasta nad Odr� i zna� spos�b na z�amanie jego opor�w przed wsp�prac� z UB.

Wystarczy�o jedno jego s�owo, jeden telefon do w�a�ciwego cz�owieka, urz�duj�cego kilka korytarzy dalej, by Hartner znalaz� si� w miejscu � w przekonaniu Baniaka � dla siebie odpowiednim, a mianowicie na Syberii, gdzie niemieccy je�cy wojenni pracowali przy wyr�bie tajgi.

Nie o to chodzi�o Baniakowi, kiedy wytrzeszcza� oczy na poniemieck� kamienic�, w kt�rej niegdy� mie�ci�o si� towarzystwo kredytowe, o czym informowa� wytarty napis �Credit � Anstalt�, przebijaj�cy spod �uszcz�cej si� farby, kapitan UB my�la� tylko o jednym: co oznacza s�owo �kontekst�.

W ko�cu nie wytrzyma� i wrzasn�� do Hartnera: � Przesta�cie mi tu pierdoli� za uszami i m�wcie, co chcecie wiedzie�!

Ale ju�!

��Co to za list? Gdzie go znaleziono? Musz� to wszystko wiedzie�, zanim przet�umacz� to ostatnie zdanie.

To zdanie mo�e by� kluczowe.

��Wisz, co ci zrobi�, Marcinku, jak pi�niesz s�owo na temat tego, co tera ci powiem? � Baniak poci�gn�� nosem, zamkn�� okno i rozsiad� si� wygodnie. � Wyjedziesz st�d daleko, oj, daleko.

��Nie pisn� s�owa � Hartner przypomnia� sobie ojca, z kt�rym w latach trzydziestych spacerowa� po wroc�awskim Rynku i kt�ry obiecywa� wsp�lne piwo w �Piwnicy �widnickiej�, kiedy Manfred osi�gnie pe�noletno��.

��Dobra, poznasz to, co tu jest � Baniak stukn�� mocno palcem w teczk�.

��Zapalisz? � wyci�gn�� w kierunku Hartnera papiero�nic�, w kt�rej tkwi�y za gumk� papierosy �G�rnik�.

Filolog pomy�la� o �Piwnicy �widnickiej�, gdzie kiedy� usi�dzie przy stole, zam�wi piwo, a duch jego ojca b�dzie szybowa� nad sto�ami. Wtedy wzniesie symboliczny toast. Cz�ciowo wypije, a kilka kropel uleje pod st� � uczyni tak, jak czasem robi� ojciec, kiedy wypija� za spok�j duszy dziadka zak�utego na Saharze przez Tuareg�w. Aby to jednak zrobi�, musi pozosta� w tym zrujnowanym mie�cie. Spojrza� w przekrwione oczy Baniaka i tym razem nie odm�wi� papierosa.

Przez pod�og� mieszkania Mock�w na Zwingerplatz przebieg� kr�tki dreszcz. By�a to delikatna wibracja, wywo�ana charakterystycznymi detonacjami pocisk�w miotanych z Schweidnitzer Vorstadt przez nebelwerfery w kierunku po�udnia, sk�d azjatyckie hordy wciska�y si� do twierdzy Breslau.

Eberhard Mock postawi� stop� na pod�odze i poczu� t� wibracj�. Zinterpretowa� j� jako jeden z ostatnich spazm�w gin�cego miasta. Przez chwil� kiwa� si� na ��ku w ty� i prz�d, wbijaj�c wzrok w gmach Teatru Miejskiego, widoczny za szarym prostok�tem okna.

Niebo nad teatrem przecinane by�o nieustannie smugami katiusz i salwami haubic z dalekiej Grabschener Strasse.

Podni�s� si� ci�ko i suwaj�c niezgrabnie kapciami po zakurzonej pod�odze, ruszy� do �azienki.

Tam, opieraj�c si� obiema r�kami o �cian�, sta� nad muszl� i bez u�ycia d�oni uwalnia� organizm od p�ynnych toksyn, kt�re zgromadzi�y si� w nim w ci�gu nocy.

Jak zwykle z niech�ci� i smutkiem ws�uchiwa� Si w rzadkie pluski i starcze ciurkania i jak zwykle z nostalgi� wspomina� noc, kiedy przed czterdziestu laty wraz z innymi studentami sta� na Werderbrucke i wysokim, rz�sistym strumieniem oddawa� Odrze nadmiar piwa, jakie wpompowa� w siebie z okazji zdanego egzaminu z historii staro�ytnej.

Moja m�odo�� przepad�a, my�la�, podci�gaj�c kalesony, i umar�a wraz profesorem Cichoriusem, kt�ry bardzo wnikliwie pyta� mnie wtedy o marsz Dziesi�ciu Tysi�cy pod wodz� Ksenofonta, umar�a wraz ze zgliszczami knajpy Kundla, gdzie pili�my po egzaminie, wraz z moj� drog� �on� Sophie, kt�ra gdzie� w�druje � od ��ka do ��ka, a nawet wraz z moj� twarz�, kt�r� osmali�a p�on�ca papa podczas jednego z ci�kich bombardowa� Hamburga p� roku temu.

Zdj�� z twarzy aksamitn� czarn� mask� i przyjrza� si� swojemu obliczu w lustrze przeci�tym przez p�koliste p�kni�cie, jakie pojawi�o si� na nim po wczorajszym wybuchu na defiladowym Schlossplatz.

Bacznie zlustrowa� powierzchni� szk�a.

Dr�a�o w regularnych interwa�ach.

Przez szum wody us�ysza� trzy wybuchy w oddali.

Przesun�� palcami po bia�o � czerwonych bliznach, kt�re charakteryzowa�y si� niezwyk�� regularno�ci�: ich linie wychodzi�y z miejsca, gdzie szpakowaty sztywny zarost brody zmienia� si� w ca�kiem siw� lini� w�s�w, jak wachlarz obejmowa�y policzki, by zbiec si� zn�w przy nasadzie nosa, wypaliwszy po drodze brwi i rz�sy przy wy�upiastych oczach.

Spojrza� na oczy, kt�rych barwa stawa�a si� coraz bardziej wodnista i nieokre�lona, i na siwe w�osy, kt�re oplata�y g�ow� faluj�c�, lecz coraz rzadsz� siatk�.

Kolejne trzy wybuchy. Bardzo bliskie.

W otwartych drzwiach ujrza� swoj� �on� Karen.

Spodziewa� si�, �e w jej oczach po raz tysi�czny dojrzy rado��, jak� dzisiaj rano objawi�a na wie��, �e jej Ebi wybroni� j� przed obowi�zkiem pracy przy budowaniu barykad i rozbi�rce dom�w.

Ujrza� jednak zupe�nie co� innego. Cie� obrzydzenia. Rzadko widywa�a go bez maski.

��Kto� wali w drzwi, Ebbo � powiedzia�a Karen.

W chwili zdenerwowania nieby�a w stanie ukry� skandynawskiego akcentu.

Bia�ka jej ma�ych oczu by�y prawie niewidoczne.

Pomarszczone oczodo�y wype�nione by�y wielkimi �renicami i niebieskimi niegdy� t�cz�wkami.

��Boj� si� spojrze� przez wizjer, Ebbo. Mo�e to Ruscy.

��Nie, to nie Ruscy.

Nie mieszkamy przecie� na linii frontu.

��W�o�y� mask�, szlafmyc� i owin�� si� szlafrokiem jak zbroj�.

Podszed� do drzwi, zabieraj�c po drodze walthera w kaburze, kt�ry zawsze wisia� w przedpokoju.

Kiedy przy�o�y� oko do wizjera, drzwiami wstrz�sn�y kolejne uderzenia.

Otworzy� drzwi i powiedzia� do Karen: � Nie b�j si�, ten cz�owiek ci� nie zgwa�ci.

W odr�nieniu od Russ�w nie siada na wszystko, co si� rusza.

��Zobaczy� �zy pojawiaj�ce si� w oczach Karen i krzykn��, kiedy ju� ucieka�a do zwolnionej przez niego �azienki.

��Naprawd� nie chcia�em ci� teraz urazi�!

��Teraz?

Powiedzia�e�: teraz? � zapyta� stary m�czyzna stoj�cy na progu.

By� ubrany w wytarty kolejarski szyneli czapk� ze z�amanym daszkiem.

Czu� by�o od niego alkohol.

��Tymnie, gnoju jeden, dwadzie�cia lat temu obrazi�e�, kiedy zaniecha�e� �ledztwa w sprawie �mierci mojego Erwina!

��B�d� dok�adny, jeszcze nie min�o dwadzie�cia lat � mrukn�� Eberhard Mock, wpuszczaj�c do mieszkania swojego starszego brata Franza.

Marta Goczoll, stara s�u��ca Mock�w, z niech�ci� rozpakowywa�a na polecenie swego chlebodawcy pud�o z porcelanow� zastaw� mannheimsk�.

Jeszcze wczoraj wieczorem owija�a w paku�y fili�anki i wk�ada�a je do kartonowego pud�a na rozkaz swej chlebodawczyni.

Mogliby si� w ko�cu um�wi�, my�la�a z rozdra�nieniem, co zrobi� z t� porcelan�.

A tak pakuj, cz�owieku, wieczorem, kiedy pani p�acze, �e trzeba ucieka�, rozpakowuj rano, kiedy pan chce kawy! I id� jeszcze do pracy! A jak�e!

S�u��ca Marta postawi�a przed panem i przed jego bratem fili�anki z charakterystycznym czerwonym stemplem R.P.M. Nape�ni�a je pachn�c� kaw� zbo�ow�.

Na ma�ym talerzyku u�o�y�a karmelowe cukierki, kt�re wczoraj usma�y�a z mleka i cukru. M�czy�ni siedzieli naprzeciw siebie i nie odzywali si� ani s�owem. Marta Goczoll my�la�a, �e to z jej powodu.

Zacz�o j� to bawi� i postanowi�a troch� dokuczy� panu Eberhardowi za to, �e wczoraj wieczorem i dzi� rano tak oschle potraktowa� pani�, natrz�sa� si� z jej l�k�w i � cho� b�aga�a go, �eby opu�cili miasto � rozpakowywa� wci�� pudla czekaj�ce na przeprowadzk�, wyci�ga� z nich wci�� inne przedmioty: a to szachownic�, na kt�rej rozstawia� figury i gra� nimi sam ze sob�, a to album ze zdj�ciami, z kt�rych wycina� fotografowanych i pali� w piecu, a to w ko�cu ukochane przez pani� porcelanowe figurki, kt�re ustawia� na kredensie, ich sta�ym miejscu � gdzie, jak mawia�, mia�y sta� po wieczne czasy, cho�by ca�e miasto zala�a bolszewicka barbaria.

Stara s�u��ca dokucza�a zatem panu, poruszaj�c si� powoli po�r�d pude� i kufr�w w jadalni, wycieraj�c bez ko�ca chusteczk� wyimaginowane krople kawy sp�ywaj�ce z dzi�bka dzbanka i wci�� zmieniaj�c jedne �y�eczki na inne, kt�re � wed�ug niej � by�y bardziej odpowiednie do tej zastawy.

Czeka�a, kiedy pan si� zdenerwuje i ka�e jej wynosi� si� do kuchni, lecz to nie nast�powa�o.

Nagle przypomnia�a sobie o obowi�zku pracy, jaki zosta� przed kilkoma dniami na�o�ony na mieszka�c�w miasta.

Przeklinaj�c po cichu zarz�dzenia nowego komendanta twierdzy Generalleutnanta Niehoffa, uda�a si� do kuchni, sk�d zaraz mia�a wyruszy� do swej codziennej pracy � rozbierania go�ymi r�kami zboru Lutra przy Kaiserstrasse.

Nie mog�a przebole�, �e musi sprz�ta� pozosta�o�ci przepi�knych kamienic, kt�re barbarzy�skim rozkazem zosta�y zr�wnane z ziemi�, aby powsta�o lotnisko w �rodku miasta.

Pan zas�oni� twarz mask� i wpatrywa� si� w obrus, podobnie jak jego brat � ale ten ostatni nie mia� �adnej maski.

A przyda�aby mu si�, pomy�la�a s�u��ca, patrz�c przez drzwi kuchenne na ogorza�� twarz Franza Mocka, pooran� bruzdami od ci�kiej pracy i alkoholu.

Marta mia�a zrobi� swej pani jakie� �niadanie, kt�re by ukoi�o cho� na chwil� jej sko�atane nerwy.

Kiedy znalaz�a si� w kuchni, wyj�a z lnianego worka kupiony wczoraj razowy chleb, ukroi�a kromk� i rozsmarowa�a na niej �y�k� ulubionej przez pani� marmolady z pigwy � niezbyt grubo, tak jak pani lubi. Nas�uchiwa�a przy tym, czy bracia Mock zacz�li w ko�cu rozmawia�. Marta Goczoll my�la�a, �e milczeli w�a�nie z jej powodu. Myli�a si�.

Pierwszy przerwa� milczenie Eberhard:

��Dlaczego mi ubli�asz w moim w�asnym domu?

��Nie przeprosz� ci�. � Franz zapali� papierosa i nape�ni� pok�j �mierdz�cym dymem. � Nie czujesz si� obra�ony. Gdyby tak by�o, to by� mnie nie wpu�ci�.

��Wpu�ci�em ci�, bo jeste� moim bratem. Odwiedzasz mnie po wielu latach z obelg� na ustach.

��Jeste� przede wszystkim bohaterem, Ebi. � Franz zdusi� papierosa w zrogowacia�ych palcach i schowa� niedopa�ek do wewn�trznej kieszeni kolejarskiego szynela. � Czujesz si� bohaterem, Ebi?

��Daj cygareta i przesta� chrzani� � powiedzia� cicho Eberhard.

Franz nie zastosowa� si� do �adnego z polece� swojego m�odszego brata. Wyj�� z p�aszcza starannie z�o�ony wycinek �Schlesische Tageszeitung� i zacz�� czyta�, cz�sto si� przy tym zacinaj�c: �Hauptmann � und � Polizei � Hauptsturmf�hrer, 62 � letni Eberhard Mock, s�ynny w latach dwudziestych i trzydziestych dyrektor kryminalny Prezydium Policji w Breslau, wykaza� si� wielkim bohaterstwem podczas barbarzy�skiego nalotu bombowego na Drezno w lutym br.

Jako pacjent lecz�cy ci�kie oparzenia twarzy w jednym z drezde�skich szpitali uratowa� z p�on�cego budynku szpitalnego pann� Elfriede Bennert, c�rk� ordynatora, doktora Ernesta Bennerta.

Sam przy tym odni�s� znaczne obra�enia cielesne. SS � Brigadef�hrer Walter Schellenberg, w zast�pstwie F�hrera, osobi�cie odznaczy� Hauptmann � und � Hauptsturmf�hrera Mocka krzy�em za zas�ugi wojenne. Wobec zaistnia�ej sytuacji trybuna� ludowy w Breslau postanowi� zako�czy� post�powanie wobec kapitana Eberharda Mockaw zwi�zku ze spraw� Roberta z roku 1927.

Decyzj� s�du nale�y uzna� za jak najs�uszniejsz�. Bohaterski �o�nierz niemiecki, ratuj�cy �ycie m�odej niemieckiej dziewczynie, wynosz�cy j� na w�asnych r�kach w�r�d ognia i rzezi, zas�uguje na najwy�sze uznanie i zwolnienie z dawno przebrzmia�ych, zawinionych lub niezawinionych oskar�e�.

Franz przesta� czyta� i ponowi� pytanie:

��Czujesz si� jak bohater, Ebi?

��Tak.

Eberhard poci�gn�� �yk znakomitej kawy zbo�owej Seeliga, a potem powoli zdj�� z twarzy mask� i rzuci� j� na st�. � Zawsze przy porannym goleniu czuj� si� jak bohater.

��Przecie� si� nie golisz, zapu�ci�e� brod�. � Twarz Eberharda wyda�a si� Franzowi podobna do twarzy pewnego samob�jcy rozjechanego przez poci�g kilka tygodni temu: wy�upiaste oczy i usta rozci�gni�te w�r�d blizn.

��Wygl�dasz jak prawdziwy bohater. Jak dzielny podr�nik z Afryki. Szkoda, �e nie czyta�a tego artyku�u moja Irmgard. Tak ci� lubi�a, Ebi. Mo�e nawet bardziej ni� mnie. M�wi�a zawsze: �Szkoda mi Ebiego, �e nie znalaz� sobie dobrej kobiety, taki ch�op na schwa�. �Mo�e sama �a�owa�a, �e nie ma takiego m�a jak ty. Chocia� teraz pewnie by nie chcia�a na ciebie patrze�. Patrz� na ciebie jeszcze kobiety tak jak kiedy�? U�miechaj� si� jeszcze do ciebie?

W twierdzy Breslau auta i doro�ki zosta�y w ogromnej mierze zast�pione przez riksze. W dobie wojennego kryzysu paliwowego by� to niezast�piony �rodek lokomocji � sprawnie i szybko porusza�y si� po ulicach zablokowanych cz�ciowo przez g�ry gruzu lub kolumny wojsk.

Poza tym rikszarze, weterani przenosz�cy rozkazy i meldunki pomi�dzy pu�kami, byli � w odr�nieniu od doro�karskich koni � ca�kowicie zoboj�tniali na wybuchy pocisk�w, chmury kurzu, kamienne nawisy ruin i lamenty rannych, kt�rzy siedzieli na kraw�nikach i czekali godzinami na patrole sanitarne. Riksze, zwykle przerobione dwuko�owe i dwudyszlowe w�zki, by�y przeznaczone dla jednego, ewentualnie dw�ch pasa�er�w: dla matek z dzie�mi, par narzeczonych czy te� dla t�gich niewiast z ma�ymi pieskami.

Eberhard i Franz Mockowie, dwaj pot�nie zbudowani m�czy�ni, ledwo mie�cili si� na siedzisku, por�cze wciska�y im si� bole�nie w biodra, a kolana prawie ociera�y si� o zakurzone b�otniki.

Te niewygody zdawa�y si� wcale nie przeszkadza� Eberhardowi, kt�ry co chwila podnosi� do oczu kartk� otrzyman� od brata i usi�owa� wywnioskowa� z niej cokolwiek o autorze tekstu.

Wi�cej si� dowiedzia� raczej o samej maszynie dopisania i niekt�rych jej czcionkach. Ma�a litera �t� przypomina�a prawos�awny krzy�, poniewa� podwojona by�a jej poprzeczka, zar�wno du�e, jak i ma�e �o� sk�ada�y si� z dw�ch okr�g�w przesuni�tych o p� milimetra, a �r� chwia�o si� raz w jedn�, raz w drug� stron�. Te osobliwo�ci czcionki maszynowej niczego jednak nie m�wi�y o autorze dziwnego tekstu, kt�ry dzi� w nocy zaniepokoi� Franza Mocka i sprawi�, �e odwiedzi� swojego od lat niewidzianego brata.

Tekst by� kr�tki i brzmia�: �Przeszukaj mieszkanie nr 7 na Viktoriastrasse 43. Jest tam co�, co pomo�e ci odnale�� morderc� twojego syna. �piesz si�, dop�ki nie weszli tam Rosjanie�.

Eberhard pow�cha� kartk� i niczego nie wyczu� poza s�ab� woni� st�chlizny � ledwie wyczuwalnym zapachem dusznego gabinetu, brudnego magazynu, a mo�e zaszczurzonego sk�adu materia��w pi�miennych?

Franz patrzy� na brata ze zdumieniem, kiedy ten podni�s� kartk� do ust, jakby chcia� j� poliza�. Nie uczyni� jednak tego, poniewa� riksza szarpn�a, omijaj�c grup� wychudzonych niewolnik�w z literami �P� naszytymi na r�kawach, i zatrzyma�a si� na miejscu podanym przez Eberharda � pod wiaduktem na H�fchenstrasse.

Obok nich przemaszerowa�a kolumna Volkssturmu, sk�adaj�ca si� z nastoletnich ch�opc�w, z ich oczu wyziera�a odwaga i pewno�� siebie. Franz wysiad�, Eberhard zap�aci� rikszarzowi, a ten z ulg� popeda�owa� w stron� dworca. Bracia przygl�dali si� dzielnym obro�com twierdzy Breslau. Ch�opcy ustawili si� w dwuszeregu przed swoim dow�dc�, niewysokim porucznikiem, i z werw� zacz�li odlicza�. Porucznik s�ucha� w roztargnieniu ich kr�tkich szcz�kni�� i wodzi� zm�czonym wzrokiem po filarach wiaduktu.

Nagle jego wzrok zatrzyma� si� na Eberhardzie Mocku. W jego oczach nie by�o ju� znu�enia � pojawi� si� b�ysk rozpoznania. Ruchem r�ki wezwa� swojego zast�pc�, wyda� mu kilka polece� i spr�ystym ku�tykaniem zbli�y� si� do Mock�w.

��Witam serdecznie, Herr Kriminaldirektor � zakrzykn�� porucznik, wyci�gaj�c d�o� na powitanie.

��Witam pana, panie poruczniku. � Eberhard u�ciska� mocno jego prawic�.

��Panowie si� poznaj�. To m�j brat Franz Mock, a to pan porucznik Bruno Springs.

��Ju� pan wygl�da znacznie lepiej, Herr Kriminaldirektor. � Springs przyjrza� si� poparzonej twarzy Mocka.

��Lepiej ni� cztery miesi�ce temu.

��Pan porucznik � wyt�umaczy� Eberhard bratu � widzia� mnie tu� po moim wypadku w Hamburgu. Spotkali�my si� w szpitalu w Dre�nie i powspominali�my z przyjemno�ci� dawne czasy, kiedy razem pracowali�my na Schuhbrucke.

��Ale wie pan co, Herr Kriminaldirektor? � Springs jeszcze raz u�y� starego tytu�u Mocka. � Teraz u�wiadomi�em sobie, �e pracowali�my te� w nowym budynku prezydium nad fos�, ale bardzo kr�tko, bo pan zmieni� firm� nied�ugo po sprawie Marietty von der Malten.

��Stare dzieje, poruczniku Springs. Teraz sprowadza mnie do pana r�wnie� pewna dawna sprawa. Chyba niezupe�nie zako�czona.

��Sk�d pan wiedzia�, gdzie mnie znale��? � zdumia� si� Springs.

��Czyta�em wczoraj w naszej frontowej gazecie, �e pa�scy ludzie pomagali gasi� po�ar laboratorium dentystycznego przy Sadowastrasse. Szuka�em wi�c pana w tych okolicach � wyja�ni� Mock. � Musz� skorzysta� z pa�skiej znajomo�ci podziemnego Breslau. No co ci� tak zdziwi�o, Franz? � zwr�ci� si� do brata.

��Na Viktoriastrasse mo�emy dosta� si� tylko kana�ami i piwnicami. Od wczoraj albo przedwczoraj ulica jest pod okupacj�. � pochyli� si� do zaro�ni�tego ucha Franza i t�umi�c wstr�t przed woni� przetrawionej w�dki, szepn��: � Pami�tasz to zdanie z kartki ��piesz si�, dop�ki nie weszli tam Rosjanie�? Napisano je najp�niej przedwczoraj. Kto� nie mia� aktualnych danych z linii frontu. Tak, Franz, idziemy na front.

Jeden z ch�opc�w Springsa szed� przodem i o�wietla� drog� latark�.

W podziemne korytarze weszli przy parowozowni i po dziesi�ciu minutach marszu � najpierw przez szereg niewielkich hal fabrycznych, a potem d�ugim, prostym tunelem, o�wietlonym brudno��tymi �ar�wkami oplecionymi kaga�cami drutu � dotarli do pot�nych drzwi.

Ich przewodnik nacisn�� dzwonek, rozsun�a si� zasuwa i w betonie drzwi pojawi�o si� za zakratowanym okienkiem nieufne oko wartownika. Oko sta�o si� bardziej ufne pod wp�ywem sta�ej przepustki. Druk z podpisem nowego komendanta twierdzy Niehoffa otwiera� wej�cie do podziemnego �wiata Breslau.

By� mroczny i pe�en kurzu, wzbijanego butami �o�nierzy i ko�ami motocykli, kt�re je�dzi�y szerokimi tunelami i znika�y w bocznych ulicach podziemia. Przewodnik od Springsa ch�on�� to wszystko z najwy�sz� ciekawo�ci� poszukiwacza przyg�d, lecz wkr�tce zwyci�y�a obowi�zkowo�� �o�nierza Volkssturmu i ch�opak, poprawiaj�c przestarza�e w�oskie caracano, wr�ci� do swych naziemnych obowi�zk�w.

Wartownik zostawi� ich samych, by po chwili zjawi� si� w towarzystwie nieogolonego porucznika Wehrmachtu w przysypanym tynkiem mundurze, obok niego drepta� gruby adiutant z lamp� naftow�.

��Nazwisko? � porucznik by� nieufny, podobnie jak przed chwil� jego podw�adny.

��Kapitan Eberhard Mock � us�ysza� w odpowiedzi i zobaczy� legitymacj� policyjn�. � A to m�j brat Franz Mock.

Porucznik kaza� adiutantowi wysoko podnie�� lamp�. Przez d�ug� chwil� lustrowa� elegancki str�j Eberharda: wypastowane lakierki, nienagannie skrojony dwurz�dowy garnitur z granatowej we�ny przetykanej srebrnymi pr��kami, bia�� koszul� i krawat koloru wina, kt�remu towarzyszy�a tr�jk�tna chustka tej�e barwy, zatkni�ta w kieszonce.

Spod kapelusza patrzy�y na niego wy�upiaste oczy, kt�re by�y jedynymi �ywymi punktami w wypalonych martwych fa�ach sk�ry.

��Porucznik Georg Lehnert � przedstawi� si� oficer. � Czyta�em o panu, panie kapitanie. Te blizny to straszne pami�tki po pa�skim bohaterskim wyczynie w Dre�nie, czy tak?

��Niezupe�nie. Poparzy�a mnie papa podczas bombardowania Hamburga � odpowiedzia� zm�czonym g�osem Eberhard.

Tylko w tym tygodniu kilkunastu jego rozm�wc�w zwr�ci�o uwag� na poparzenia. A bywa�o ich wi�cej.

��Natomiast zdarzenie, o kt�rym pan m�wi, rzeczywi�cie nast�pi�o przed miesi�cem podczas bombardowania Drezna.

��Dlaczego jest pan bez munduru, kapitanie? � zapyta� wprost Lehnert, kt�rego mocno irytowa�a diamentowa szpilka w krawacie Mocka.

��Pozwoli mi pan przej��, poruczniku, czy b�dzie mnie pan jeszcze pyta� o moj� sztuczn� szcz�k�? � Mock wyj�� papiero�nic� i z u�miechem pocz�stowa� Lehnerta.

��Mam do spe�nienia wa�n� misj� na Viktoriastrasse. Zostawi�em tam co� bardzo wa�nego, co w �adnym wypadku nie mo�e wpa�� w r�ce wroga. Jestem oficerem policji.

��Poniewa� ma pan wa�n� przepustk�, mo�e pan porusza� si� swobodnie po obszarze b�d�cym pod moim dow�dztwem � Lehnert uda�, �e nie dostrzega pojednawczego gestu Mocka, i nie wzi�� papierosa.

��Musz� jednak pana ostrzec, �e niekt�re korytarze prowadz�ce do piwnic po drugiej stronie frontu zosta�y przez nas zasypane, inne � zabetonowane, a jeszcze inne � zaminowane.

O ile pami�tam, przej�cie na Viktoriastrasse jest obsadzone przez pluton spadochroniarzy z 26. pu�ku, uzbrojonych w sturmgewehry. Prosz� ustali� z nimi has�o, �eby pana nie zabili podczas powrotu.

��Jak tam doj��, panie poruczniku? � to pytanie zada� Franz. Mru�y� oczy od kurzu, a na j�zyku czu� kamienny smak cementu. Gdzie� niedaleko obraca�o si� z hukiem wrzeciono betoniarki.

��Podziemne korytarze s� dok�adnie pod ulicami. � W Lehnercie wi�ksz� podejrzliwo�� ni� elegancja Eberharda wzbudza�o niechlujstwo Franza. � Zna pan Wroc�aw, trafi pan wsz�dzie � wskaza� g�ow� na tabliczk� z napisem �Sadowastr.�, umocowan� na �rodku �ciany korytarza. � Takie tablice s� wsz�dzie. Gorzej b�dzie z trafieniem do w�a�ciwej piwnicy. Ale na razie podziemne miasto jest ca�kowicie w naszym w�adaniu. Wsz�dzie s� nasi ludzie. Oni panom wska�� drog� do w�a�ciwej piwnicy.

Nad nimi zadudni�o i m�czy�ni na podziemnej ulicy odnie�li wra�enie, �e zatrz�s� si� sufit. Eberhard zaci�gn�� si� mocno papierosem i sam ju� nie wiedzia�, czy wci�ga do p�uc tytoniowy dym, czy te� cementowy py�. Ze zgroz� zauwa�y�, �e warstwa takiego py�u pokrywa jego garnitur. Przejecha� d�oni� po materiale i z w�ciek�o�ci� stwierdzi�, �e wtar� kurz w struktur� we�ny.

��Pozwoli pan zauwa�y�, kapitanie � u�miechn�� si� kwa�no Lehnert � �e pana str�j nie jest najodpowiedniejszy do poruszania si� po podziemiach Breslau.

Dlatego zapyta�em o mundur.

Eberhard pojrza� na sw�j zakurzony garnitur i noski but�w od Andritschkego, kt�re przed sekund� straci�y sw�j blask. Nie wiadomo dlaczego przypomnia� sobie lata gimnazjalne i s�owa nauczyciela gimnastyki, by�ego atlety Dietera Czypionki. Kiedy po lekcji ch�opcy rzucali si� na siebie, aby wyr�wna� sportowe rachunki, Czypionka, sam nienagannie ubrany, z w�sami pachn�cymi pomad�, wchodzi� do szatni cuchn�cej gum� i smrodem hormon�w, rozdziela� walcz�cych ch�opc�w i � nawet si� nie krzywi�c � mawia�: � Panowie, d�entelmen nawet w tym smrodzie powinien pozosta� d�entelmenem�.

Eberhard powt�rzy� Lehnertowi s�owa Czypionki, zamieniaj�c s�owo �panowie� na �panie Poruczniku�, a �smr�d� na �piek�o�.

Z�y z powodu zabrudzonego garnituru, nawet nie zauwa�y�, �e do grona d�entelmen�w zaliczy� jedynie siebie.

Franz, wyra�nie poirytowany pr�n� � wed�ug niego � gadanin�, nawet tego nie zauwa�y�, a porucznik Lehnert skrzywi� si� tylko i powiedzia� co� szybko wartownikowi, czego obaj bracia nie dos�yszeli z powodu ostrzegawczych okrzyk�w sanitariuszy, kt�rzy nie�li kogo� na noszach.

Wartownik zazgrzyta� wielkim ko�em, odcinaj�c wej�cie, przez kt�re si� tutaj przedostali.

Lehnert wskaza� na stoj�cy kilka krok�w od nich motocykl z�ndapp z bocznym w�zkiem:

��Mog� panu po�yczy� m�j motor, kapitanie. � Lehnert konsekwentnie u�ywa� stopnia wojskowego, nie policyjnego. � Szybciej pan dojedzie.

��Dzi�kuj�, panie poruczniku. � Mockowi nie dawa�o spokoju s�owo �d�entelmen� i posta� Czypionki.

Zobaczy� swojego nauczyciela gimnastyki: jego stercz�ce w�sy, �ys� g�ow�, zmia�d�one ma��owiny uszne i maniery angielskiego lorda. Powiedzia� w zamy�leniu: � Profesor Czypionka rzek�by: �Przepraszam za swoj� arogancj�.

��Nie rozumiem, kto by to powiedzia�?

��Kto� nie z tego �wiata. � Mock usiad� na kanapie motocykla, przekr�ci� kluczyk na baku i kopni�ciem uruchomi� silnik. � Kto� ze �wiata zmar�ych. Z P�l Elizejskich. Wie pan, dlaczego zawsze poza domem chodz� w garniturze? Po prostu okazuj� cze�� temu miastu. Tak jak do obiadu zawsze siadam w krawacie, okazuj�c cze�� Temu, kt�ry mi daje po�ywienie. G�upi nawyk. Tutaj powinno si� chodzi� w zwierz�cych sk�rach i z maczugami.

Franz z trudem wgramoli� si� do w�zka i podzi�kowa� Lehnertowi, zdejmuj�c na chwil� kolejarsk� czapk� z kanciastej g�owy.

Porucznik nie zauwa�y� tego. My�la� o starym elegancie, kt�ry zawsze okazywa� szacunek miastu Breslau, niezale�nie od tego, w jakiej formie ono istnieje, niezale�nie od tego, kto nim w�ada, niewa�ne, w jakiej b�dzie ono postaci: prawdziwej, podziemnej czy urojonej. My�la� r�wnie� o swojej c�rce, kt�ra kilka tygodni temu w niedalekim Ohlau sta�a si� zdobycz� wojenn� ludzi z mongolsk� fa�d� na czole. Mia�a tyle samo lat, ile dziewczyna uratowana w Dre�nie przez kapitana Mocka.

Do podziemnego Hohenzollemplatz, sk�d mia� prowadzi� tunel do piwnicy domu przy Viktoriastrasse 43, dojechali po dziesi�ciu minutach jazdy w og�uszaj�cym huku silnika, zwielokrotnionym przez puste korytarze.

Nagle ujrzeli prowizoryczny szlaban i nieprzyjazne twarze w he�mach Wehrmachtu.

Zakurzony garnitur Mocka i fotografia w legitymacji policyjnej, niewiele przypominaj�ca pierwowz�r, wywar�y na dow�dcy plutonu kapralu Hellmigu zdecydowanie mniejsze wra�enie ni� przepustka wystawiona przez kapitana Springs�.

Mock � ku irytacji Hellmiga nienawidz�cego obcych j�zyk�w � jako has�o i odzew poda� �aci�sk� maksym� dum spiro spero. *

Napisa� j� w�glem na �cianie korytarza, aby ka�dy wartownik m�g� j� przeczyta�, zanim naci�nie spust. Potem przez bardzo niskie, grube stalowe drzwi przeszli lini� frontu. Trzask odrzwi by� jak wybuch bomby, jak ko�cowy akord, jak huk wi�ziennej bramy.

Eberhard poczu� uk�ucie l�ku, kiedy zda� sobie spraw� z tego, �e s� na ziemi wroga. Przerazi�a go cisza, kt�r� zak��ca� �widruj�cy cienki pisk.

Zapali� latark� i obejrza� dok�adnie betonowe �ciany schronu, w kt�rym si� znajdowali. Opr�cz drzwi by� w tym pomieszczeniu zwyk�y w�az.

Franz na znak Eberharda pokr�ci� zardzewia�ym ko�owrotem, odchyli� grub� stalow� pokryw� w�azu i po chwili poczuli ruch powietrza, kt�re nios�o ze sob� zapach st�chlizny, szczurzych odchod�w i smr�d rozk�adaj�cego si� cia�a ludzkiego, przypominaj�cy wo� przysma�onej marchwi po��czon� z siarkowodorowym odorem gaz�w gnilnych.

Eberhard wszed� na wrogi teren, przeci�� smug� �wiat�a ciemno�� piwnicy i ujrza� wzd�ty gazami brzuch le��cego na plecach �o�nierza niemieckiego.

Sprawne oko d�ugoletniego policjanta natychmiast dojrza�o krew oblepiaj�c� dziur� w g�owie, kawa�ki metalu tkwi�ce w piersi i w udach, po�amane paznokcie i zryty tynk �ciany.

��Sp�ni� si� pewnie podczas odwrotu � szepn�� Eberhard do brata, prze�kn�wszy �lin�. � Jego ludzie ju� zamkn�li w�az, a on drapa� �cian�, dop�ki go nie dosi�gn�� ruski granat.

Franz nie s�ucha�, zaj�ty oczyszczaniem swego zalkoholizowanego organizmu z resztek w�dki. Kiedy wyda� ju� ostatnie kaszlni�cie, splun�� siarczy�cie i spojrza� na brata przekrwionymi oczami.

��Scheisse, co tu si� sta�o?

��Tak wygl�da front, nie widzia�e� nigdy trupa? � zapyta� Eberhard i o�wietli� napis cyrylic� na �cianie. Pod napisem by�a strza�ka wskazuj�ca niewielkie wzniesienie w klepisku piwnicy.

��Uwa�aj, tu mogli zakopa� miny. Ruscy pisz� swoim alfabetem. To dla nas jak szyfr. Wiedz� o tym.

Podszed� do drzwi jednej z piwnic. Wisia�y na jednym zawiasie.

��Chod�, pom� mi. � Wskaza� drzwi.

��U�o�ymy je jak barier�, �eby�my nie wpadli na miny, kiedy b�dziemy wraca�.

Zrobili to, ci�ko oddychaj�c.

Eberhard przeskoczy� cia�o, p�osz�c kilka szczur�w. Jeden z nich otar� si� o nogawk� spodni Franza, kt�ry a� podskoczy� z odrazy. Eberhard o�wietli� ma�e stworzenie i przyjrza� mu si� uwa�nie.

��Okr�t �Breslau� jeszcze nie tonie, skoro na nim pozosta�e� � powiedzia� cicho do szczura.

Ruszyli przed siebie, �wiec�c pod nogi.

Na klepisku roi�o si� od pche�, gdzieniegdzie zapiszcza� szczur, z jakich� otwartych drzwi spl�drowanej piwnicy wylecia� ze �wistem nietoperz i znikn�� w ciemno�ciach. Eberhard szczeg�lnie uwa�nie szuka� wzg�rk�w na klepisku i rosyjskich napis�w na �cianach.

O�wietla� poza tym wn�trza piwnic i wch�ania� zapach kompot�w wylewaj�cych si� z rozbitych s�oik�w, wo� sfermentowanego wina i przegni�ych work�w. Potykali si� o deski, stare ko�a rower�w i fragmenty mebli. W ko�cu doszli do ko�ca korytarza.

Eberhard zgasi� latark� i po chwili jego oczy przyzwyczai�y si� do ciemno�ci.

Nie by�a ona zreszt� absolutna.

W nieokre�lonej oddali czer� piwnicy z�amana by�a blad� po�wiat�, kt�ra wycina�a z ciemno�ci kilkana�cie r�wnoleg�ych kresek.

Eberhard zorientowa� si� po kilku sekundach, �e s� to kraw�dzie stopni, na kt�rych za�amywa�o si� �wiat�o padaj�ce ze szczytu schod�w.

��Jest wyj�cie z piwnicy � szepn�� do brata i ruszy� ku po�wiacie.

Po chwili obaj stali przy wej�ciu do piwnicy i nas�uchiwali odg�os�w z klatki schodowej. S�yszeli jedynie szelest gazet poruszanych przeci�giem i trzaskanie okna na jakim� niskim p�pi�trze.

Eberhard otworzy� drzwi i znale�li si� na kr�tych schodach, prowadz�cych na parter budynku.

Pokonali je, przykleiwszy si� prawie do �ciany.

Na parterze kamienicy fruwa�y p�achty �Schlesische Tageszeitung�. Ogromne tytu�y apelowa�y do niemieckiego patriotyzmu i domaga�y si� ostatecznego odp�dzenia bolszewik�w spod bastionu europejskiej cywilizacji.

Weszli na drewniane schody, po kt�rych ta�czy�y plamy �wiat�a ze �wietlika wie�cz�cego dach kamienicy. Opieraj�c si� o chybotliw� por�cz, wspi�li si� na pierwsze pi�tro. Nagle zn�w trzasn�o okno pchni�te p�dem przeci�gu. Uderzenie by�o tym razem tak silne, �e jedna z szybek p�k�a i jej okruchy pofrun�y z �a�osnym brz�czeniem w czelu�� szybu wentylacyjnego.

Na klatk� schodow� wdar�o si� w�ciek�e ujadanie sfory ps�w. Bracia Mock zastygli w oczekiwaniu. Nic si� nie wydarzy�o. Psy szczeka�y pod kamienic�, gazety zsuwa�y si� po schodach z �agodnym szmerem.

Mieszkanie numer 7 by�o otwarte na o�cie�.

Na drzwiach wej�ciowych krzywe, wymalowane bia�� Ole�nic� litery oznajmia�y: �Uwaga, tyfus�, i straszy�y trzema wykrzyknikami.

Eberhard si� nie przestraszy�. Wszed� do �rodka. By� w za�mieconym przedpokoju.

Rozsypana kasza gryczana zachrz�ci�a mu pod butami. Drzwi do czterech pomieszcze� by�y pozamykane.

Wiedzia�, �e najbezpieczniej b�dzie wej�� do pokoju naprzeciwko, poniewa� stamt�d zn�w b�dzie m�g� kontrolowa� ca�y przedpok�j. Szeptem kaza� Franzowi pozosta� w drzwiach wej�ciowych, a sam ruszy� ci�kim truchtem naprz�d, z przera�liwym trzaskiem mia�d��c po drodze ziarna kaszy.

Wpad� na drzwi lewym ramieniem i znalaz� si� w ma�ym pokoju, kt�rego okno wychodzi�o na zalan� s�o�cem ulic�. Pok�j by� pozbawiony sprz�t�w. Jedynie firanka trzepota�a na wietrze wiej�cym z rozbitego okna.

Eberhard zblad� i wyszed� z pokoju.

��Nie wchod� tutaj � powiedzia� dr��cym g�osem.

Franz nie pos�ucha� go i ruszy� w stron� pokoju. Depta� z w�ciek�o�ci� kasz� gryczan�, odpycha� r�k� brata, przedziera� si� przez zasieki jego ramion. �Tam jest co�, co pomo�e ci znale�� morderc� twojego syna� � przekonywa� autor listu.

W tym pokoju jest co�, co pomo�e mi znale�� morderc� Erwina, my�la� Franz i napiera� swym ci�kim, kolejarskim, spracowanym ramieniem na drzwi blokowane przez Eberharda.

Ten popchn�� mocno brata w przeciwn� stron�, wszed� z powrotem do pokoju i zamkn�� si� od wewn�trz na klucz, kt�ry tkwi� w zamku.

Pok�j by� pozbawiony sprz�t�w. Ale nie by� pusty. Jedna z firanek trzepota�a na wietrze. Natomiast druga oplata�a jak�� le��c� na pod�odze posta�.

��Otwieraj, sukinsynu!

��Franz podni�s� g�os i za�omota� w drzwi.

Eberhard pochyli� si� i � wbrew zaleceniom naukowej kryminalistyki � zacz�� zsuwa� firank� z postaci. Nie by�o to �atwe, poniewa� by�a ona przyklejona w dw�ch miejscach galaret� krwi.

��To nie by� tw�j syn, tylko m�j, otwieraj! � Franz tym razem kopn�� w drzwi. � Musz� wiedzie�, co tam jest!

W g�rnej cz�ci firanki krew tworzy�a okr�g o �rednicy oko�o czterech centymetr�w. By�o to w miejscu, gdzie przykryta tiulem posta� mog�a mie� usta.

Wygl�da�o to tak, jakby uszminkowano komu� usta krwi�, nast�pnie otworzono je na o�cie� i naci�gni�to le��cemu firank� na g�ow� � wi�niowoczarne �o� odbite na bieli p�prze�roczystego materia�u.

��Jak nie otworzysz, to rozpierdol� te drzwi � Franz zrozumia�, �e krzyki mog� zwabi� Rosjan, i m�wi� spokojnie. Z jego p�uc dobywa�a si� jaka� gruba, nigdy wcze�niej przez Eberharda nies�yszana nuta.

Zsuwa� powoli firank� z cia�a. Plama krwi zastyg�a r�wnie� w miejscu, gdzie powinno si� ko�czy� przedrami�. Czu�, jak pulsuje mu szyja. Nie wytrzyma� i � nie dbaj�c o integralno�� miejsca zbrodni � zdar� ca�� firank� z cia�a.

��Wchodz� � powiedzia� Franz i run�� na drzwi.

Z futryny posypa�o si� troch� gruzu i chmurka tynku sp�yn�a wprost na marynark� Eberharda. Eberhard otrzepa� si� i przyjrza� le��cej postaci.

By�a to istota p�ci �e�skiej, naga od pasa w d�. Od pasa w g�r� owija� j� zbyt du�y, czarny mundur SS. Zdobi�y go kolorowe cekiny.

��Otwieraj, prosz� ci�, Ebi � szepta� Franz do dziurki od klucza.

Istota zamiast ust mia�a krwaw� miazg�. Obok jej g�owy le�a�a butelka z rozbit� szyjk�. Na szyjce zasycha�y plamy krwi. Wiosenny wiatr dmuchn�� w okno, istota poruszy�a r�k�, do kt�rej przed chwil� by�a przyklejona krwi� firanka.

Uczyni�a ruch, jakby chcia�a pomacha� Eberhardowi.

Nie mog�a tego jednak uczyni�. By�o to niemo�liwe z jednego powodu � nie mia�a czym macha�, jej d�o� zosta�a uci�ta.

Franz run�� na drzwi i wpad� do pokoju w aureoli kurzu.

Kobieta by�aby lekka dla braci Mock, gdyby mieli oni dwadzie�cia lat mniej.

Poniewa� jednak byli w wieku, kt�ry Marcin Luter uzna�by za schy�kowy, ci��y�a im niezno�nie. Transportowanie jej tylko odrobin� u�atwia�y prowizoryczne nosze, sporz�dzone napr�dce z zas�on wisz�cych w drugim pokoju.

Zwi�zali je u ko�c�w w pot�ne w�z�y, kt�re teraz z trudem przyciskali obiema r�kami do obojczyk�w.

Nie mogli na niczym zawiesi� tego nosid�a, na �adnym dr�gu czy kiju � w mieszkaniu nie by�o niczego opr�cz zas�on, firanek i tapet. Ogo�ocono je nawet z muszli klozetowej.

Franz szed� z przodu, jego brat � z tylu, a pomi�dzy nimi zakrwawiona kobieta hu�ta�a si� jak w ko�ysce. Przez materia� �ciek�a druga � jak zauwa�y� Eberhard � kropla krwi. Mocno zaci�ni�ty nad nadgarstkiem kobiety jedwabny krawat od Amelunga, kt�ry mia� zapobiec wykrwawieniu, nie spe�nia�, jak wida�, swojego zadania.

Kiedy znale�li si� na schodach do piwnicy, Eberhard po�o�y� cia�o pod drzwiami i ci�ko, z lekkim sykiem wci�ga� powietrze do swych p�uc perforowanych przez tyto� od prawie pi��dziesi�ciu lat. Nie przestaj�c �wista� i dysze�, ruszy� do g�ry i nie reagowa� na nerwowe szepty brata, kt�ry nie rozumia�, po co Eberhard wraca.

Kiedy by� na poziomie parteru kamienicy, lekko pchn�� oszklone wahad�owe drzwi, prowadz�ce do wej�cia g��wnego.

Rozko�ysa�y si� oba skrzyd�a.

Przez szpar�, kt�ra pojawia�a si� w coraz kr�tszych interwa�ach, dostrzega� jedynie bram� otwart� na ulic� i kunsztown� mozaik�, wzorem starorzymskich dom�w, przedstawiaj�c� szarpi�cego si� na smyczy psa i napis Cave canem.

Wszed� do przedsionka i zlustrowa� uwa�nie list� lokator�w. Przez chwil� powtarza� sobie cicho jedno z nazwisk.

Nagle us�ysza� mi�kkie d�wi�ki rosyjskiej mowy i stukot but�w na trotuarze.

Rzuci� si� na zimne p�ytki pod�ogi dok�adnie w tym momencie, kiedy w bramie pojawi� si� rosyjski patrol.

Eberhard, modl�c si� o �ask� milczenia dla Franza, poczu� na swym policzku �lisk� ma�.

Zamkn�� oczy i usi�owa� spi�� ka�dy sw�j mi�sie�, by udawa� rigor mortis.

Rosyjscy �o�nierze min�li bram� kamienicy i odstukali sw�j marsz w oddali.

Eberhard podni�s� si� z ka�u�y oleju i ze zgroz� obserwowa� ciemne, t�uste plamy, kt�re znaczy�y marynark� i pr��kowan� popelinow� koszul�.

Cicho min�� wahad�owe drzwi i zatrzyma� si� gwa�townie. Drzwi jednego z mieszka� na parterze otwar�y si� od przeci�gu. Mock podszed� do nich i przez chwil� lustrowa� przedpok�j zawalony krzes�ami, a tak�e obrusami wywleczonymi z otwartej na o�cie� szafy. Na �rodku przedpokoju sta�a maszyna do szycia marki �Singer�.

Zamykaj�c drzwi od mieszkania, zauwa�y� na nich mosi�n� tabliczk� �Us�ugi krawieckie. Alfred Uber�, i zszed� na piwniczne schody.

Franz pochyla� si� nad kobiet� i coraz natarczywiej udawa� jej jedno pytanie:

��Co ty wiesz o moim synu Erwinie Mocku? M�w wszystko, kurwo jedna!

Eberhard zni�y� si� do brata i ze zgroz� zauwa�y�, �e Franz �ciska jej policzki w swych s�katych palcach. Kobieta by�a jeszcze bardzo m�oda. Z jej okaleczonych ust, �ci�ni�tych przez Franza w w�ski ryjek, nie dobywa�o si� jednak nic opr�cz krwi i �liny.

Eberhard odsun�� si� pod �cian� i zada� cios z g�ry, trafiaj�c obcasem podzelowanym blaszk� w �rodek kolejarskiej czapki. Franz stoczy� si� z kilku schodk�w i uderzy� g�ow� o �cian�. Spod z�amanego daszka wyp�yn�a stru�ka krwi.

Eberhard podszed� do brata, podni�s� go z kolan i wyszepta� mu do ucha kilka zda� tonem tak s�odkim, jakby s�czy� mi�osne zakl�cia:

��Ta kobieta zosta�a zgwa�cona przez Ruskich, a do ust wepchni�to jej obt�uczon� butelk�. Nie nazywaj jej kurw�, bo ci� zabij�. Idziesz zemn� czy nie, ty �wi�ski ryju?

��Id� � szepn�� Franz i chwyci� za sw�j w�ze� ko�yski.

A� do stanowiska porucznika Lehnerta nigdzie nie napotkali sanitariuszy, mimo �e wzywali ich przez radiostacj� ju� z punktu stra�niczego kaprala Hellmiga. Eberhard prowadzi� bardzo wolno motocykl i rozgl�da� si� doko�a. Za nim siedzia� Franz, a w w�zku le�a�a zwini�ta w k��bek dziewczyna, opatulona �mierdz�cym smarami kolejarskim szynelem.

W podziemnym mie�cie b�yska�y brudno��te latarnie na �cianach i palniki acetylenowe. W ich �wietle Eberhard zauwa�y� dreszcze przebiegaj�ce przez twarz dziewczyny. Doda� gazu i zastanawiaj�c si�, jak dalece star� nosek swojego eleganckiego w�oskiego buta, wrzuci� trzeci bieg.

Nie zwa�aj�c na zasad� prawego, kt�ra jako jedyna z zasad ruchu drogowego dzia�a�a w podziemnym Breslau, p�dzi� przez Sadowastrasse ku stanowisku porucznika Lehnert, gdzie przed godzin� widzia� sanitariuszy. Teraz w tym miejscu nie by�o nikogo poza wartownikiem.

Eberhard zatrzyma� motocykl, sypi�c spod k� ob�oki kurzu.

��Wzywaj lekarza! � krzykn�� do wartownika.

��To rozkaz! � wrzasn��, widz�c jego nieskoordynowane ruchy.

Bracia wynie�li w ko�ysce dziewczyn� i u�o�yli j� na plecach, zakrywaj�c jej pudenda zas�on�. Opaska uciskowa z krawata lepi�a si� od krwi. Dziewczyna zaj�cza�a i podnios�a powieki. Wpatrywa�a si� przez chwil� w Eberharda.

Pod jej delikatn� i cienk� sk�r� przebieg� kolejny dreszcz. �renice rozszerzy�y si� gwa�townie. P�uca ci�ko pracowa�y, pompuj�c b�belki krwi do jej ust. Krew coraz w�szym strumieniem zasila�a �y�y. Na cia�o wyst�pi�y czerwone plamy. Zwieracz odbytu si� rozlu�ni�. Zdrowa d�o� dziewczyny chcia�a zacisn�� si� na �okciu Eberharda. Ten poczu� jedynie lekkie mu�ni�cie � jakby pieszczot�. B�belki krwi p�ka�y na wargach, szorstkich i suchych, serce przestawa�o pracowa�. Pochyli� si� nad dziewczyn�. Z jego wy�upiastego oka sp�yn�a �za.

Kiedy dziewczyna umiera�a, kapitan Eberhard Mock po raz pierwszy dzisiaj nie my�la�o swojej zniszczonej garderobie.

Mock bez po�egnania rozsta� si� z bratem kr�tko po wyj�ciu na powierzchni�. Nie chcia� na niego patrze�, nie zainteresowa� si� tym, dlaczego brat idzie w kierunku ko�cio�a Zbawiciela. Patrzy� przez chwil�, jak zgarbiony starzec Franz Mock szura starymi sztybletami po zapiaszczonej kostce ulicy i sunie kamiennym kanionem, w�r�d wysokich kamienic Gustav � Freytag � Strasse.

Spojrza� na zamordowan� dziewczyn�, kt�r� jego brat nazwa� �kurw��. Jej szczup�e go�e nogi wysuwa�y si� z ko�yski, cekiny munduru l�ni�y w s�o�cu. Mock splun�� gorzk� nikotynow� �lin� i usiad� na kraw�niku obok cia�a dziewczyny. Mimo niesmaku zapali� ostatniego papierosa, kt�ry tkwi� w z�otej papiero�nicy, i zamy�li� si� g��boko.

Spokoju nie dawa�y mu dwa pytania, kt�re jak natarczywe osy k�u�y jego m�zg. Gdyby nie one, dawno ju� by zg�osi� �mier� �dziewczyny z cekinami� odpowiednim s�u�bom, kt�re � podobnie jak Mock � zaklasyfikowa�yby to zab�jstwo jako kolejny bestialski mord Rosjan, a sam Mock ca�� spraw� od�o�y�by w swej pami�ci ad acta.

Gdyby nie te dwa pytania, wr�ci�by do domu, wypi� szklank� wina, podr�czy� si� z �on�, odda� dozorczyni ubranie do czyszczenia, a sam zszed�by do piwnicy, by przywita� si� ze swoimi jedynymi przyjaci�mi.

Jednak te dwa pytania dr�czy�y go nieustannie i kaza�y mu siedzie� na brudnym kraw�niku obok zamordowanej zbrukanej dziewczyny. Rozumia� doskonale, dlaczego Rosjanie przebrali dziewczyn� w mundur SS. Ta psychologiczna kompensacja by�a dla niego jasna jak s�o�ce. Akt gwa�tu jest aktem podporz�dkowania i zwyci�stwa gwa�c�cego nad gwa�conym. To dlatego kryminali�ci poprzez gwa�t rytualny podporz�dkowuj� sobie innych wi�ni�w, kt�rzy od momentu najwi�kszego poni�enia, jakim jest przyj�cie spermy gwa�ciciela i odegranie roli kobiety, s�u�� gwa�cicielowi nie tylko zreszt� seksualnie.

Mock o tym wszystkim wiedzia�, poniewa� ciemne sprawy wi�ziennictwa pozna� w ci�gu prawie trzydziestu lat pracy w policji r�wnie dobrze, jak reakcje swoich dwu �on, kilkunastu kochanek i kilkudziesi�ciu prostytutek, z kt�rymi zawar� bli�sz� znajomo��.

Motyw gwa�tu na wrogu by� zatem dla Mocka zrozumia�y, przebranie kobiety z wrogiego plemienia w najbardziej znienawidzony mundur, a potem zgwa�cenie jej w tym�e mundurze by�o symbolicznym aktem podporz�dkowania sobie wroga i zapowiedzi� zwyci�stwa nad nim.

Nie m�g� jednak zrozumie�, dlaczego gwa�ciciele znad Wo�gi, do niedawna zwyk�e mu�yki, dla kt�rych niczym dziwnym nie by�o � wed�ug niemieckich wyobra�e� � wych�do�enie �wini w chlewiku, dlaczego ci barbarzy�cy pracowicie przyszyli � i tu Mock odchyli� materia� zas�ony i policzy� � oko�o dwudziestu cekin�w do munduru SS?

Czy�by takie wyrafinowanie godne Kaliguli mog�o sta� si� udzia�em niepi�miennych debili, kt�rzy pragn�li sp�kowa� wszystko jedno z kim � z koz�, koby��, kobiet� czy ze zwini�tym w rulon p�aszczem? Mogli oni nosi� ze sob� taki wyszywany cekinami mundur i przebiera� we� ka�d� z�apan� Niemk�, ale w tym wypadku po dokonaniu gwa�tu zdj�liby mundur z dziewczyny, by go u�y� przy nast�pnej okazji.

Dlaczego mundur by� wyszyty cekinami?

To by�o pierwsze pytanie dr�cz�ce Mocka.

Zrabowanie wszystkiego, co da�o si� wynie�� z mieszkania, poza zas�onami i firankami, by�o ca�kowicie zrozumia�e dla Mocka jako konsekwencja wojny.

Zdobywanie �up�w wojennych by�o i przyczyn�, i skutkiem wi�kszo�ci wojen �wiata.

Dlaczego jednak mieszkanie numer 7 zosta�o kompletnie ograbione, a w zak�adzie krawieckim na parterze Rosjanie nie zainteresowali si� ani meblami, ani maszyn� do szycia?

To by�o drugie pytanie, kt�re Mockowi nie dawa�o spokoju.

Przypomnia� sobie przed�miertne spojrzenie dziewczyny. Gdyby mog�a wydoby� ze swych zmaltretowanych ust co� wi�cej ni� krwawe b�belki �liny, pewnie kaza�aby Mockowi przyrzec, �e z�apie morderc�, zmusi�aby go do z�o�enia obietnicy na zbawienie swojej duszy, �e b�dzie przez ca�e swoje �ycie szuka� kilku Rosjan, o kt�rych nic nie wiadomo poza tym, �e lubi� cekiny.

Mock cieszy� si� w gruncie rzeczy, �e dziewczyna nie mog�a mu nic powiedzie�, �e umar�a w ciszy, poniewa� � gdyby mu kaza�a � z�o�y�by uroczyst� obietnic�, kt�r� by p�niej z�ama�, zreszt� nie pierwsz� i nie ostatni� w swoim �yciu.

��Tak, zrobili to Ruscy � powiedzia� do siebie. � Co z tego, �e wyszyli mundur cekinami, co z tego, �e obrabowali w�a�nie to mieszkanie, a zak�adu krawca Ubera nie, co z tego, do jasnej cholery?

To byli Ruscy. Bolszewicy i barbarzy�cy. Koniec kropka.

Koniec �ledztwa.

U wylotu Br�derstrasse pojawi�a si� furmanka.

Ci�ko zeskoczy� z niej gruby kapral, w kt�rym Mock rozpozna� adiutanta porucznika Lehnerta.

��Sprowadzi�em dla pana kapitana furmank� � powiedzia� kapral zasapanym g�osem. � Na rozkaz porucznika Lehnerta. Mam panu pom�c wnie�� na ni� cia�o, a furman ma towarzyszy� panu a� do odwo�ania. Jest op�acony.

��Dzi�kuj�, kapralu.

��Prochotta.

��Bardzo panu dzi�kuj�, kapralu Prochotta. � Mock wsta� i z przyzwyczajenia otrzepa� r�kawy marynarki. � Nie pami�tam, �ebym dzi� po raz drugi widzia� porucznika Lehnerta.

��Przyszli�my z porucznikom Lehnertem, kiedy ta dziewczyna ju� nie �y�a. By� pan wtedy. � Prochotta szuka� w�a�ciwego s�owa � nieobecny duchem. Nawet pan nie s�ysza� chyba wskaz�wki porucznika Lehnerta, gdzie nale�y szuka� jej krewnych. Mam j� panu powt�rzy�?

���adnie pan to powiedzia�, kapralu. � Mock pochyli� si� nad cia�em, r�ce i nogi dziewczyny u�o�y� tak, aby nie wystawa�y poza obr�b nosid�a, chwyci� za jeden w�ze� i poleci� wzrokiem Prochotcie, by uczyni� to samo.

��Wszystko s�ysza�em. Prosz� podzi�kowa� ode mnie panu porucznikowi.

Ponie�li cia�o kilkana�cie metr�w, a potem rozko�ysali je i wrzucili z g�uchym stukotem na furmank�.

Zaro�ni�ty siw� szczecin� furman z daleka �mierdzia� alkoholem.

Mock spojrza� na niego i przypomnia� sobie scen� z sz�stej ksi�gi Eneidy Wergiliusza.

Na po�egnanie kiwn�� g�ow� kapralowi Prochotcie, potem chwyci� si� burty furmanki, stop� opar� na kole i odbi� si� od ziemi. Wybi� si� tak mocno, �e omal nie wyl�dowa� na le��cych na pod�odze zw�okach. Usiad� na desce opartej o burty wozu. Kiedy wo�nica odwr�ci� si� do niego z pytaniem: �Dok�d jedziemy? Na kt�ry cmentarz? �, Mock wyrecytowa� Wergiliuszowy opis przewo�nika dusz Charona:

Wo�nica strzeli� z bata i furmanka powoli ruszy�a przed siebie. Wo�nica niczemu si� nie dziwi�.

Wo�nica Otto Taraba uzna� swojego klienta za zupe�nego wariata, kiedy ten najpierw kaza� mu jecha� na Zwingerplatz, gdzie znikn�� w jednej z bram, by po kilkunastu minutach pojawi� si� w b�yszcz�cych oficerkach i w nienagannie dopasowanym mundurze policyjnym. Otworzy� papiero�nic� i pocz�stowa� Tarab� nieznanym mu dot�d gatunkiem tytoniu, kt�ry niewiele mia� wsp�lnego z tym, czym Taraba codziennie n�ka� swe p�uca.

Nast�pny adres brzmia� � ob�z zbiorczy na Bergstrasse. Dojechali tam po trzech kwadransach. Mock legitymowa� si� przed dow�dcami kolejnych patroli �andarmerii polowej. Dojazd na Bergstrasse trwa� tak d�ugo, bo �aden z oficer�w i podoficer�w, przed kt�rymi Mock musia� si� t�umaczy�, nie s�ysza� o jego wyczynie opisywanym szeroko przez pras�, a poparzona twarz kapitana okazywa�a si� w takich momentach nie przepustk�, lecz wzbudzaj�c� podejrzliwo�� przeszkod�.

Nie u�atwia�y te� podr�y kolejne alarmy przeciwlotnicze, podczas kt�rych Mock i jego przewo�nik kryli si� pod wozem, stary ko� za� � ku zdziwieniu ich obu � reagowa� na wycie syren, huk samolot�w i wybuchy bomb r�wnie oboj�tnie, jak przewo�ony przez niego �adunek.

Po omini�ciu barykad i stanowisk obronnych, kt�rych nie brakowa�o zw�aszcza w okolicach Dworca Fryburskiego, furmanka zajecha�a wreszcie w boczn� uliczk�; po prawej stronie bieg� wysoki mur fabryki maszyn Lindnera. Po przeciwnej stronie, w dawnym azylu dla bezdomnych, znajdowa� si� ob�z zbiorczy. Prowadzi�a do niego brama zwie�czona napisem �Arbeit macht frei�. Mock wylegitymowa� si� przed znanymi mu z widzenia policjantami i zg�osi� ch�� rozmowy z ich dow�dc�.

Bez zb�dnej zw�oki zosta� wpuszczony za bram�. Na du�ym placu apelowym rozejrza� si� doko�a. Kilkana�cie drewnianych barak�w sta�o wok� brudnej sadzawki, obok kt�rej dwaj sztubowi rozmawiali cicho po polsku i oczyszczali jaki� siennik z wszy i pluskiew.

Robactwo p�ywa�o po powierzchni wody i Mock mia� wra�enie, �e sadzawka o�y�a.

Wyobrazi� sobie, �e pluskwy dostaj� si� do stoj�cej obok studni. Z niesmakiem odwr�ci� wzroki zlustrowa� osobliwy schron obok sadzawki. By� to wykopany w ziemi d�, przykryty wiklinowymi koszami tworz�cymi jakby dach.

Je�li przed czym� ten schron m�g� os�ania�, to jedynie przed od�amkami. Kiedy zapada�a cisza, wyra�nie by�o s�ycha� d�wi�ki rosyjskiej mowy, dobiegaj�ce z megafon�w ustawionych dwa kilometry dalej, za torami kolejowymi przy klasztorze El�bietanek.

Byli na linii frontu.

Obserwacje i refleksje Mocka przerwa� m�ody policjant w mundurze ozdobionym pagonami z dystynkcjami podporucznika.

��Podporucznik Hermann Schmoll, adiutant komendanta Gnerlicha � przedstawi� si�, trzaskaj�c obcasami i wyrzucaj�c w g�r� prawe rami�.

��W czym mog� pom�c, kapitanie?

��Tu b�dziemy rozmawiali? � zapyta� Mock, odpowiadaj�c hitlerowskim pozdrowieniem.

��Niestety nie mog� pana zaprosi� do baraku komendanta, poniewa� ma on wa�nych go�ci, a pan nie by� um�wiony.

��Porucznik Schmoll wyra�nie si� zak�opota�.

��Mo�e usi�dziemy w gabinecie lekarskim? Albo mo�e w wartowni? Jak pan kapitan wie, nasz ob�z jest bardzo ma�y. Nie ma tu odpowiednich pomieszcze�. Ju� wiem! � klasn�� w d�onie. � Porozmawiamy w baraku sanitarnym.

��Ma�y i niegro�ny ob�z zbiorczy, co, poruczniku? � ironizowa� Mock. � Trzymacie tu jedynie kilku Polak�w z powstania w Warszawie.

��O skazanych mo�e pana poinformowa� tylko komendant. � Schmoll wyd�� policzki.

��Nie zosta�em upowa�niony do udzielania takich informacji. Prosz�. � Uczyni� nieokre�lony ruch r�k�. � Chod�my do baraku.

Poszli bez s�owa wzd�u� drut�w kolczastych.

Nad barakiem, do kt�rego si� zbli�yli, powiewa�a bia�a flaga z czerwonym krzy�em. �wietny drogowskaz dla bomb, pomy�la� Mock. Wypiel�gnowany trawnik doko�a baraku kojarzy�by si� Mockowi raczej z sanatorium, gdyby nie kolczaste druty klatki, w kt�rych rzuca�y si� w�ciekle owczarki niemieckie.

W tym�e baraku � jak g�osi�a przymocowana do� tablica � mie�ci�a si� siedziba komendantury obozu.

Obok sta�a wartownia, obsadzona kilkoma policjantami. Do nozdrzy Mocka dosz�a przenikliwa, cuchn�ca wo�. To z otwartych barak�w zion�o ekskrementami i wilgotnym, zaczadzonym powietrzem. Opr�cz pi�trowych prycz wewn�trz znajdowa� si� tam drewniany st�, �awki i ma�y �elazny piec.

Mock odwr�ci� wzrok i wszed� za swym przewodnikiem do baraku z czerwonym krzy�em. W niewielkiej klitce sta� ma�y st�, dwa krzes�a i policjant, kt�ry nudzi� si� w k�cie.

Schmoll natychmiast go odprawi�.

Na �cianie wisia� oprawiony w ramy plakat wzywaj�cy do zaciemniania okien. O szyby bi�a ga��zka zaschni�tego czarnego bzu. W oknie mign�� jaki� m�czyzna ubrany w szary garnitur i kapelusz tego� koloru.

��B�d� m�wi� kr�tko. � Mock opar� brod� na pi�ci. � Dzi� na moich r�kach zmar�a m�oda dziewczyna. Musz� o jej �mierci powiadomi� kogo�, kto jest osadzony w tym obozie.

��Ju� panu m�wi�em, kapitanie � Schmoll za�o�y� nog� na nog� � �e nie udzielam informacji.

��Ja wcale nie ��dam od pana informacji � powiedzia� spokojnie Mock.

��Ja tylko chc� si� zobaczy� z wi�niark� Gertrud� von Mogmitz. Ka�dy w Breslau wie, �e hrabina siedzi w tym obozie.

Porucznik zamy�li� si�. Jego d�ugie, wypiel�gnowane palce zagra�y na blacie sto�u fragment etiudy Brahmsa.

��Nie mo�e si� pan widzie� z osadzon� von Mogmitz � powiedzia� melodyjnym g�osem Schmoll. � Wszelkie decyzje dotycz�ce tej osadzonej podejmuje osobi�cie pan komendant SS � Obersturmbahnf�hrer Hans Gnerlich. To zrozumia�e. Jest ona wyj�tkowo niebezpieczna.

��To id�, kretynie, do twojego Pana Boga i powiedz mu, �e w mieszkaniu R�digera i Gertrudy von Mogmitz na Viktoriastrasse znalaz�em zgwa�con� przez Ruskich dziewczyn� � Mock s�owa te cedzi� bardzo wolno. � I �e ta dziewczyna zmar�a mi po godzinie na r�kach. Potem j� tutaj wioz�em przez ca�e miasto. Rusz zatem dupsko i przeka� komendantowi te oto s�owa: albo mi pozwoli na identyfikacj� zw�ok, czyli na rozmow� z hrabin� von Mogmitz, albo zostawi� wam trupa w sadzawce na �rodku placu apelowego.

Schmoll nad�sa� si� i wyszed� bez s�owa. Poszed� w kierunku drzwi z szyldem �Komendantura obozu�.

Mock odetchn��.

Wiedzia�, �e nie zrealizowa�by swojej gro�by. Chwytaj�c ludzi w kleszcze szanta�u, nigdy wcze�niej nie blefowa�. Ale wszystko si� zmienia�o i psu�o.

Nawet jego s�ynne imad�o szanta�u � ulubiona metoda post�powania z lud�mi w ci�gu trzydziestu lat pracy w policji � w obozie Breslau � Bergstrasse nie dzia�a�o.

Przez p� godziny nikt Mocka nie wyprosi� z pokoju widze�, a zatem by�o wielce prawdopodobne, �e Schmoll wystraszy� si� gro�by, cho� by�a nierealna, i postanowi� ca�� spraw� zreferowa� szefowi. By�o te� bardzo mo�liwe, �e ba� si� narazi� wysokiemu funkcjonariuszowi kripo, by�o nie by�o � starszemu rang� oficerowi.

Mock spacerowa� po pokoju i w ko�cu tak go zirytowa� plakat, na kt�rym kostucha siedz�ca na nieprzyjacielskim samolocie z g�ry razi�a bomb� o�wietlony dom, �e wyszed� z baraku.

Furman, kt�ry go tu przywi�z�, znudzi� si� czekaniem, przyci�gn�� furmank� blisko bramy, wyprz�g� konia i pozwoli� mu wyjada� obrok z worka.

Mock doskonale widzia� zielony plusz zas�on spowijaj�cych cia�o dziewczyny. Mija�y minuty, dopala�y si� kolejne papierosy, wo�nica drzema� na ko�le, obudzone wiosennym s�o�cem muchy zlatywa�y si� do cia�a dziewczyny, a katiusze znaczy�y niebo swoimi ogonami. W oddali, mniej wi�cej nad Prezydium Policji przy miejskiej fosie, wykwit�a ogromna kita czarnego dymu.

Ciekawe, w co trafili, zastanowi� si� Mock i wpad� na osobliwy pomys�: dlaczego jeszcze nikt nie zorganizowa� zak�ad�w � co zostanie najpierw zniszczone, a co p�niej, kt�ra kobieta zostanie najpierw zgwa�cona, a kt�ra p�niej, czy Breslau padnie w marcu czy w kwietniu?

Nagle do Mocka podszed� m�czyzna w szarym garniturze, ten sam, kt�rego kapitan zauwa�y� podczas rozmowy ze Schmollem. Oko�o czterdziestki, g�adko ogolony, krawat �le dobrany, rejestrowa� Mock, garnitur z dobrej we�ny, ani stra�nik, ani wi�zie�, zatem kto?

��Profesor filozofii Rudolf Brendel � powiedzia� cicho m�czyzna, jakby czyta� w my�lach Mocka.

��Niech pan wejdzie z powrotem do baraku, wyprosi stamt�d stra�nika, uchyli okno na dziedziniec i stanie obok. Jestem przyjacielem hrabiny Gertrudy von Mogmitz.

��Wreszcie � szepn�� do siebie Mock � wreszcie kto�, kto by� mo�e zidentyfikuje zmar��, zanim zlec� si� do niej wszystkie muchy z Breslau.

Zrobi� tak, jak mu poleci� dziwny rozm�wca, i po chwili stra�nik obdarzony przez Mocka papierosem �mi� go spokojnie w drewnianej wyg�dce za barakiem, a sam Mock sta� w pokoju widze� przy ledwo uchylonym oknie i uwa�nie s�ucha� tego, co m�wi� mu profesor filozofii Rudolf Brendel, kt�ry wlaz� mi�dzy rabaty okalaj�ce barak.

��S�ysza�em od Schmolla, �e chce pan si� widzie� z hrabin�. To niemo�liwe. Mo�e pan si� widzie� tylko ze mn�.

��Nie chc� rozmawia� z panem, lecz z hrabin�. Dlaczego mia�bym rozmawia� z panem? Ona jest Moj�eszem, a pan Aaronem? � Mock czu� si� osobliwie, kieruj�c pytania do �ciany.

��Jestem jej przyjacielem � zza okna dobieg�a szybka odpowied�. � I jedynym cz�owiekiem, kt�ry jest ��cznikiem pomi�dzy ni� a �wiatem zewn�trznym. A pan kim jest, kapitanie, i czego pan chce od hrabiny?

Mock, zanim odpowiedzia�, zamy�li� si� g��boko. Trwa�o to d�u�sz� chwil�. Nie mia� najmniejszych w�tpliwo�ci, �e rozmawia z szale�cem. Po co mu ta rozmowa?

Co jest tak wa�ne, aby traci� cennego papierosa na rzecz stra�nika z pokoju widze� � czerwonog�bego prostaka(s�dz�c po wymowie � z Zag��bia Ruhry), kt�ry trzyma teraz ostatniego z zapasu astor�w mi�dzy kciukiem a palcem wskazuj�cymi dmucha w kiblu niczym parow�z?

Identyfikacja, pomy�la�, chc� j� zidentyfikowa� lub odda� do bezimiennej mogi�y.

Nie chc� wi�cej widzie� jej rozerwanych ust, zaschni�tej krwi na �onie i �ci�gien wystaj�cych z odci�tego przegubu. Rozmawiam z tym wariatem, bo jest to jedyna osoba, kt�ra w og�le chce rozmawia� ze mn� w tej sprawie.

��Identyfikacja zw�ok � powiedzia� Mock. � Oto, co mnie tutaj sprowadza.

��Co ma z tym wsp�lnego hrabina?

��Zw�oki znalaz�em w jej mieszkaniu na Viktoriastrasse � upro�ci� znacznie Mock.

��M�czyzna? Kobieta? W jakim wieku? � zza okna dobieg�y szybkie pytania.

��M�oda kobieta, oko�o dwudziestu lat.

Zapad�a cisza.

�adnej reakcji Brendla.

Mock wychyli� g�ow� przez okienko. Nikt nie sta� ju� w�r�d krzew�w i rabatek. Mock drgn��. Kto� dotkn�� jego ramienia. Profesor Brendel by� w pokoju widze� i patrzy� na niego przera�onym wzrokiem. Jego twarz pokrywa�y chorobliwe wypieki.

��Mo�e mi j� pan pokaza�? � zapyta� Brendel.

Wo�nica Otto Taraba le�a� na swoim wozie, obok trupa, i kurzy� najta�szy tyto�, napawaj�c si� ciep�em wiosennego popo�udnia. Podobnie jak jego stara koby�a ca�kowicie zoboj�tnia� na wszystko, co przera�a�o ostatnich mieszka�c�w twierdzy Breslau � w Rosjanach widzia� jedynie tych, kt�rzy dadz� mu wi�cej zarobi�, produkuj�c wi�ksz� liczb� zabitych, swoich rodak�w za�, gin�cych na obrze�ach miasta, przelicza� wy��cznie na w�dk� i tyto� � bo tylko tak� zap�at� uwa�a� za najpewniejsz� w trudnych dzisiejszych czasach.

Obecny kurs by� wyj�tkowy, bo Taraba podj�� si� go, otrzymawszy normalne honorarium � w jednostkach monetarnych. Do pe�ni szcz�cia brakowa�o mu jeszcze dwudziestu flaszek bimbru i dlatego stawa� si� mniej wybredny w kwestii zap�aty.

Kiedy ju� osi�gnie liczb� czterdziestu butelek, po�o�y si� na swym starym wozie i b�dzie pi� wiele dni, przerywaj�c t� b�og� czynno�� podrzucaniem obroku starej kobyle. Wtedy ju� mu b�dzie wszystko jedno. Przed laty ustali�, �e wakacje s� wtedy, gdy w jego stajni zgromadzi si� czterdzie�ci flaszek w�dki, co nie by�o wcale �atwe, zwa�ywszy na bie��ce zu�ycie.

Zobaczywszy, �e jego pasa�er zbli�a si� do zasiek�w z jakim� cudakiem w szarym garniturze, wo�nica Taraba podni�s� si� nieufnie z wozu i gryz�c w z�bach trawk�, przygl�da� si� wojskowemu ze spalon� g�b�, kt�ry wykonywa� jakie� gwa�towne ruchy.

Byli ko�o dwudziestu metr�w od wozu.

��Co jest? � krzykn�� Taraba.

��Ods�o� i poka� jej twarz temu panu � odkrzykn�� stary oficer.

Taraba wymaca� g�ow� trupa i zdj�� z niej zas�on�.

Potem chwyci� dziewczyn� za w�osy i wyci�gn�� g�ow� poza kraw�d� wozu.

Cudak w szarym garniturze opar� si� gwa�townie o budk� wartownicz�, stary oficer machn�� r�k�, wo�nica upu�ci� trupa z powrotem na deski swego karawanu, po�o�y� si� na wozie obok trupa i zacz�� kontemplowa� osobliwe d�wi�ki rosyjskiej mowy, kt�re � wzmocnione megafonami � dobieg�y bardzo wyra�nie zza linii frontu.

Profesor Brendel opiera� si� dalej o budk� stra�nicz�. Twarz mia� prawie tak szar� jak ubranie. Oddycha� szybko i gwa�townie.

��Kto to jest? � zapyta� spokojnie Mock.

��Panna Berta Flogner, siostrzenica hrabiny, sierota � Brendel w ko�cu zaczerpn�� tchu.

��Ukochana przez ni� jak prawdziwa c�rka, kt�rej B�g jej odm�wi� w swej nieodgadnionej m�dro�ci.

Mock odetchn��. Zmar�a zosta�a zidentyfikowana. Teraz ju� czas do domu, do �ony, do �eberek p�ywaj�cych w sosie pomidorowym, do cudownego aromatu astor�w, kt�re by�y produkowane w Berlinie i kosztowa�y w zwi�zku z tym krocie na czarnym rynku. Teraz tylko zrzuci� to bezw�adne cia�o w py� placu apelowego i odjecha� st�d na Zwingerplatz, a tam wypi� kilka kieliszk�w gda�skiego goldwassera i odwiedzi� w piwnicy ma�ych przyjaci�.

Niewa�ne, kim jest ten wariat w szarym garniturze i co tu robi, niewa�ne, kim jest tajemnicza hrabina, kt�r� Schmoll okre�li� jako �osob� nadzwyczaj niebezpieczn��, wa�ne jest tylko to, �e pann� Bert� Flogner zgwa�cili i zabili Ruscy, oraz to, �e zosta�a zidentyfikowana.

Mock zostawi� p�acz�cego pod �cian� profesora Brendla (ruszy� wzd�u� baraku z czerwonym krzy�em. Chcia� wej�� na plac apelowy, by uda� si� do wartowni, lecz wewn�trzna brama, odcinaj�ca baraki wi�ni�w od baraku komendanta, by�a zamkni�ta.

Stra�nik nie kwapi� si� wcale z otwieraniem i patrzy� gdzie� ponad g�ow� Mocka.

Dobieg�y go tylko kr�tkie, urywane s�owa:

��Chcia� si� pan ze mn� widzie�, kapitanie Mock. Czym mog� panu s�u�y�? Obergruppenf�hrer SS Hans Gnerlich do us�ug. Pan nie musi si� przedstawia�.

M�czyzna wypowiadaj�cy te s�owa by� pot�nie zbudowany. Czarny mundur SS le�a� na nim jak na manekinie. Wysuni�ta szcz�ka ocieniona by�a smug� mocnego zarostu. Ma�e, g��boko osadzone oczy b�yszcza�y pod szpakowat� strzech� w�os�w wymykaj�cych si� spod czapki. Szpicruta wygina�a si� na b�yszcz�cej cholewie oficerek. Owczarek niemiecki warowa� grzecznie u st�p pana.

Obok swego szefa sta� porucznik Schmoll, wbija� wzrok w swoje buty i by� r�wnie grzeczny jak pies komendanta.

��To zaszczyt, �e pan sam si� pofatygowa�. Chcia�em zidentyfikowa� cia�o m�odej dziewczyny, panie komendancie. � Mock poczu� zniech�cenie na my�l, �e musi ju� po raz trzeci opowiada� wypadki dzisiejszego dnia.

��Znalaz�em j� zgwa�con� w mieszkaniu na Viktoriastrasse. �y�a jeszcze godzin�.

��To ciekawe, co pan m�wi, Hauptsturmf�hrer � powiedzia� Gnerlich. � Ale pozwol� sobie zauwa�y�, �e Viktoriastrasse znajduje si� bodaj od soboty w r�kach rosyjskich. Jak pan tam si� dosta�? Czy�by nowy komendant twierdzy wyda� sta�� przepustk� oficerowi zawieszonemu w obowi�zkach?

��Jestem rosyjskim szpiegiem � odpar� Mock.

Gnerlich roze�mia� si� g�o�no. Jego pies i adiutant poruszyli si� niespokojnie.

���wietny dowcip, Hauptsturmf�hrer! Przedni �art! � wykrzykn�� Gnerlich i doda� jadowitym tonem: � Rozumiem, �e wy�si oficerowie SS i policji czasami zapl�cz� si� za lini� wroga, ale prosz� mi jeszcze powiedzie�, czemu zawdzi�czam pa�sk� wizyt�?

��Nazwiska w�a�cicieli mieszkania sprawdzi�em na li�cie lokator�w. R�diger i Gertruda von Mogmitz. Jak ka�dy mieszkaniec Breslau, znam losy genera�a von Mogmitz i jego ma��onki. Wiem, co si� sta�o z genera�em i z jego �on� po zamachu na F�hrera. Nie by�em jednak dobrze poinformowany. Wiedzia�em, �e hrabina von Mogmitz przebywa w jakim� obozie w Breslau, ale nie wiedzia�em, �e na Bergstrasse. O tym dowiedzia�em si� dzisiaj ca�kiem przypadkowo od pewnego oficera, kt�ry by� �wiadkiem �mierci jej siostrzenicy.

��Sk�d pan wie, �e zgwa�cona to jej siostrzenica?

��Powiedzia� mi to ten oto pan � Mock wskaza� g�ow� na Brendla, kt�ry wynurzy� si� spo�r�d krzew�w okalaj�cych barak medyczny.

��Jak si� dowiedzia�em, jest on przyjacielem hrabiny.

��Szmaty, nie hrabiny! � wrzasn�� Gnerlich. � Ostatniej szmaty, bo jak inaczej mo�na nazwa� zdrajczyni� ojczyzny? Od pana s�ysz� tylko te przekl�te tytu�y! Genera�, hrabia, hrabina. Nie wie pan, �e ten pod�y zdrajca zosta� przed rozstrzelaniem zdegradowany do stopnia szeregowca, a ta w�ciek�a suka by�a angielskim szpiegiem, ostatnim wycieruchem w sypialniach lord�w? M�wmy zatem o szeregowcu von Mogmitz i kurwie von Mogmitz.

��Milcz, chamie! � Brendel mia� r�wnie mocny g�os jak Gnerlich. � I nie wa� si� powiedzie� z�ego s�owa o pani hrabinie, famulusie, marny kamerdynerze! Czemu nie szczeka�e� kiedy� tak zajadle, ty �winio? Co, nie wiedzia� Pan? � zwr�ci� si� do Mocka. � Ten cham by� kamerdynerem von Mogmitz�w w ich maj�tku w Kanthen. Nie raz i nie dwa podawa�e� mi, kmiocie, konfitury i legumin�. K�ania�e� si� w pas i krzywi�e� si� w u�miechu.

��Dziwi pana jego zachowanie, kapitanie Mock? � Gnerlich roze�mia� si� drwi�co. � Mnie nie dziwi, bo go ju� d�ugo znam. To wariat, ale wariat, kt�rego nie mog� odda� do eutanazji ani nawet obi� po pysku szpicrut�. Musz� go tolerowa�, kapitanie Mock, dop�ki ogranicza si� do s��w. A dlaczego? Przedstawi� si� panu jako Rudolf Brendel, profesor filozofii, prawda? Dlaczego nie powiedzia� po prostu �profesor Brendel�? Bo m�g�by go pan pomyli� z jego ojcem, Rudolfem Brendlem starszym, profesorem fizyki i in�ynierem, tw�rc� nowego pocisku przeciwpancernego z utwardzanym rdzeniem uranowym. Musz� go znosi�, kiedy tu si� kr�ci, kiedy mnie obra�a. Czekam na jeden tylko jego wrogi gest d�oni�, na pr�b� ataku. Wtedy go zabij�. Bo ja tu rz�dz�. A on jedynie mo�e przebywa� za t� bram�, w baraku sanitarnym. Nie ma prawa wst�pu na teren obozu, tam ja rz�dz�.

Pokaza� panu, jak rz�dz�?

��Wiem, �e pan tu rz�dzi � powiedzia� Mock zm�czonym tonem.

��Pan profesor Brendel junior zidentyfikowa� zw�oki. Ja swoje zadanie spe�ni�em. Prosz� mi pozwoli� opu�ci� pa�skie kr�lestwo, komendancie.

Gnerlich nie s�ucha� Mocka. Da� znak porucznikowi Schmollowi, a ten pobieg� w stron� bramy prowadz�cej do obozu. Gnerlich uderza� nerwowo szpicrut� o ziemi�, pies zata�czy� wok� swojego pana i przysiad� nerwowo obok l�ni�cych oficerek.

W�ochaty ogon wzbija� ob�oczki kurzu.

Gnerlich u�miecha� si� szeroko do Mocka, u�miecha� si� do Brendla, u�miecha� si� r�wnie� do czterech �o�nierzy i swojego adiutanta, kt�rzy ci�gn�li po piaszczystym podw�rzu wyrywaj�c� si� i krzycz�c� kobiet� w brudnej sukience, u�miecha� si� do kr�pej stra�niczki, kt�ra kopniakiem przepchn�a wi�niark� przez bram�, u�miechn�� si� nawet do psa, gdy ten rzuci� si� wi�niarce do gard�a.

��Oto pani hrabina. � Gnerlich odda� Schmollowi psa i swoj� czapk�.

Jego d�ugie szpakowate w�osy zje�y�y si� na ciemieniu.

��Powiedzia�e�, Mock, �e albo z ni� pogadasz, albo zostawisz nam trupa w sadzawce, co? Gadaj zatem! Tylko nie wiem, czy ona co� ci powie.

M�wi�c to, wymierzy� kobiecie cios nog� w brzuch. Hrabina zwin�a si� na ziemi, chwytaj�c si� za podbrzusze. Zlepione w�osy ca�kiem zas�oni�y jej twarz. Gnerlich �wisn�� szpicrut�.

Mock nie zauwa�y�, gdzie trafi�.

Brendel ruszy� na Gnerlicha z w�ciek�ym wrzaskiem.

��Nie r�b tego � j�kn�a kobieta i odgarn�a w�osy z czo�a. � Rudi, b�agam, niech pan tego nie robi! On tylko na to czeka, �eby pana zabi�.

Brendel zatrzyma� si�, opad� na kolana i zacisn�� pi�ci. �o�nierze skierowali w jego stron� swoje mauzery. Brendel �ka� ca�� piersi�. Gnerlich spojrza� na Mocka i u�miechn�� si�.

��Widzisz, kto tu rz�dzi, Mock? � powiedzia� i naskoczy� na le��c� kobiet� obiema nogami.

Obcasy oficerek zadudni�y po jej �ebrach. Gnerlich potkn�� si� i omal nie przewr�ci�. Dla utrzymania r�wnowagi podpar� si� d�oni�. Wolno zacisn�� pi��.

W jego r�kawiczce znalaz�a si� gar�� piasku. Pochyli� si� nad hrabin� von Mogmitz i podni�s� j� za w�osy. W szeroko otwarte oczy i usta sypn�� piaskiem.

Szrama na czole po uderzeniu szpicrut� zrobi�a si� szara od py�u.

��Masz, kurwo jedna. � Gnerlich schyli� si�, by znowu nabra� piasku. � Lubisz to, co? No �ryj, kurwo jedna!

Mock zamkn�� oczy i zobaczy� swojego brata Franza, jak szepcze w�ciekle do zgwa�conej dziewczyny: �M�w wszystko, kurwo jedna�. Zobaczy� te� sw�j podbity blaszk� obcas � jak trafia Franza w �rodek g�owy. Zobaczy� poszarpane �ci�gna Berty Flogner, zobaczy� te� sw�j krawat od Amelunga nasi�kaj�cy krwi�, poczu� ostatni� pieszczot� zdrowej r�ki panny Flogner i ruszy� na Gnerlicha.

Seria z karabinu maszynowego osadzi�a go na miejscu.

Stan�� i patrzy� w oczy Gnerlicha. Nied�ugo je widzia�. Po pierwszym zadanym ciosie zobaczy� niebo nad Breslau. Drugie uderzenie sprawi�o, �e poraniona twarz kapitana zanurzy�a si� w suchej warstwie piachu. K�tem oka dostrzeg�, jak kr�pa stra�niczka czule i troskliwie ociera z potu twarz Gnerlicha.

��Widzisz, Mock, kto tu rz�dzi? � Gnerlich odgoni� stra�niczk� jak natr�tn� much�. � Ju� nie ty. Zosta�e� zawieszony w obowi�zkach, staruchu. Jeste� nikim w tym mie�cie. Won z tego miasta! Ono ju� nie twoje! Zostaw nam trupa na placu, a moje psy b�d� mia�y �arcie.

Mock le�a� w pyle, hrabina von Mogmitz gryz�a ziemi�, Gnerlich glancowa� buty, Brendel p�aka�, a zza drut�w patrzy� na nich pijany wo�nica Taraba.

Doktor Lasarius mia� ponad siedemdziesi�t lat, z kt�rych dziesi�� przepracowa� jako lekarz kontraktowy w Kamerunie, a prawie czterdzie�ci � jako medyk sekcyjny w Instytucie Lekarsko � S�dowym przy Auenstrasse. Przez te wszystkie lata do�� cz�sto widywa� na swoim stole trupy zgwa�conych kobiet. Jednak tak makabrycznego gwa�tu jeszcze nie widzia�. Dzisiejszego popo�udnia po ogl�dzinach wielokrotnie zgwa�conej ofiary zbieg�y si� w jego umy�le najgorsze afryka�skie i rodzime wspomnienia.

Kobieta le��ca na jego stole rozdarta by�a prawie na p�. To by� akcent rodzimy, gestapowski. Akcentem afryka�skim by�y natomiast r�wnoleg�e rany, jakie widywa� w Kamerunie u ofiar cz�onk�w sekty �ludzi � lampart�w�. Rany pokrywa�y ca�y bok ofiary.

Lasarius poprawi� gumowy fartuch i wsun�� do pochwy zmar�ej metalowy wziernik.

Nast�pnie podkr�ci� ma�� �rub�, kt�ra umo�liwi�a mu badanie. Pochyli� si� nad ofiar�. Wewn�trz jej cia�a co� zamigota�o. Szczypcami wyj�� kawa�ek zielonego szk�a. Pokr�ci� jeszcze raz �rub�, aby umo�liwi� sobie dok�adniejsze badanie.

��Gawlitzek! � krzykn�� do swojego pomocnika. � Dawaj tu wi�kszy wziernik!

I rozetnij j� dok�adnie, do samego podbrzusza, rozumiesz?

��Robi si�, panie doktorze � mrukn�� stary pomocnik i przydrepta� z podobnym tr�jk�tem, lecz wi�kszym. Potem poci�gn�� no�em po sk�rze � ku wzg�rkowi �onowemu.

Lasarius pochyli� popstrzon� br�zowymi plamami �ysin� nad kobiet�, a swe naznaczone bielmem odczynnik�w d�onie zanurzy� tam, sk�d � jak by to napisa� poeta � ju� nie wyjdzie �aden prorok. Pod metalem szczypiec poczu� jaki� twardy przedmiot Serce zabi�o mu mocno. Podkr�ci� wziernik i wsun�� szczypce g��biej.

Ze�lizgiwa�y si� po jakim� g�adkim przedmiocie. Po chwili lekko zazgrzyta�y i na czym� si� zacisn�y. Wysun�� je i spojrza� na przedmiot, kt�ry uchwyci�. Doktor Siegfried Lasarius widzia� ju� niejedno w Kamerunie i w Breslau. Czego� takiego jednak nie widzia�. W pochwie kobiety znajdowa�a si� zakrwawiona szyjka butelki z porcelanowym zamkni�ciem. Jej poszarpane brzegi pokryte by�y drobnymi skrzepami.

Lasarius wsta� i podj�� decyzj�, kt�ra by�a dla znaj�cego go od lat krojczego Gawlitzka czym� kuriozalnym, czym�, w nigdy si� jeszcze � jak daleko si�ga� Gawlitzek pami�ci� nie wydarzy�o w Instytucie Lekarsko � S�dowym. Jeszcze nigdy bowiem doktor Lasarius nie zostawi� sekcji zw�ok do nast�pnego dnia.

Doktor, ci�ko oddychaj�c, powiedzia�:

��Doko�czymy jutro, Gawlitzek. �le si� poczu�em. Id� do domu!

��Tak jest, doktorze. Do widzenia � mrukn�� Gawlitzek i wyszed� z prosektorium.

Lasarius narzuci� na zw�oki podgumowane prze�cierad�o i r�wnie� opu�ci� swoje miejsce pracy. R�ce umy� dok�adnie myd�em marsylskim, a potem odkazi� je spirytusem. Zamkn�� prosektorium na klucz, kt�ry rzuci� dw�m dy�urnym siedz�cym przy wej�ciu g��wnym. Sam uda� si� wolno po schodach do swojego gabinetu. Przez szpary w drzwiach wciska� si� sw�d dymu z komina pobliskiego krematorium.

Usiad� przy ogromnym biurku i ci�ko oddycha�. Po chwili w jego odbarwionych palcach znalaz�a si� ma�a kartka z numerem telefonu.

Lasarius wykr�ci� ten numer i kiedy us�ysza� m�ski g�os, powiedzia�:

��Sta�o si�, Sturmbahnf�hrer. Znowu sta�o si� to, o czym pan m�wi�.

��Prosz� milcze�, doktorze. Prosz� pami�ta� o swojej c�rce.

Kapitan Mock i profesor Brendel siedzieli w jednej z ostatnich czynnych w Breslau knajp, kt�ra oficjalnie by�a bunkrem przeciwlotniczym. By�a to piwnica restauracji �Schlesierland� przy Gartenstrasse.

Jej prawny w�a�ciciel, przedwojenny restaurator Artur Bittner, oraz jego cichy wsp�lnik, dow�dca jednego z batalion�w Volkssturmu Heinz Frank, nieszczeg�lnie dbali o ostatnich klient�w, kt�rzy byli na tyle zamo�ni, aby kapitulacji twierdzy Breslau doczeka� w stanie kompletnego upojenia, i na tyle ustosunkowani, aby nie przejmowa� si� patriotycznym obowi�zkiem pracy. Byli w�r�d nich oficerowie po cywilnemu, kt�rzy chcieli tu odpocz�� od wydawania bezcelowych rozkaz�w, wojenne wdowy i niewdowy, tak zwane narzeczone z twierdzy Breslau, kt�re swymi wdzi�kami wywin�y si� od styczniowej ewakuacji i teraz dzi�ki nim zdobywa�y przywilej niepracowania lub misk� zupy dla chorego dziecka, w�a�ciciele firm pogrzebowych i duchowni bez oznak swego duchowie�stwa. Ci ostatni topili w trunkach rozterki teologiczne i podejmowali wszystkie tematy opr�cz filozoficznych i politycznych.

Go�cie t�oczyli si� w ciasnej, zadymionej piwnicy i wodzili pijanym wzrokiem po sobie. Najcz�ciej w milczeniu s�uchali wojennych ballad �piewanych z akompaniamentem rozstrojonego akordeonu albo na migi ustalali ceny wdzi�k�w narzeczonych z twierdzy Breslau.

W�a�ciciele knajpy, nie maj�c prawie w og�le konkurencji, niedbali ani o jako�� podawanych trunk�w, ani o uprzejmo�� obs�ugi.

Kapitan Mock i profesor Brendel raczyli si� nader obficie wytrawnym likierem zio�owym �Rubezahl� i zagryzali mocno naczosnkowanym pasztetem z zaj�ca. Mog�o to �wiadczy� o wielkiej przenikliwo�ci masarza, kt�ry chcia� sw�j towar sprzedawa� jak najd�u�ej i wyt�umi� dzi�ki tym przyprawom inne wonie, niemi�e dla kupuj�cych.

Obaj m�czy�ni, poni�eni dzi� dotkliwie przez Gnerlicha, nie zwracali specjalnej uwagi ani na posi�ek, ani na kelnera, kt�ry poda� im zak�ski z tak� si��, �e kawa�ek pasztetu stoczy� si� z p�miska na poplamiony piwem obrus. Siedzieli w milczeniu i �aden z nich nie wiedzia�, jak najdelikatniej zada� drugiemu pytania, kt�re ka�dego z nich bardzo nurtowa�y.

Po oddaniu cia�a Berty Flogner w bardzo ostatnio spracowane r�ce medyka s�dowego, dobrze znanego Mockowi doktora Lasariusa, spojrzeli po sobie jakby na komend� � zacisn�li mocno z�by.

W g�owie Mocka a� hucza�o od pyta� i w�tpliwo�ci, lecz zda� sobie spraw�, �e � stawiaj�c je � wejdzie zbyt g��boko w spraw�, kt�ra by�a bardzo prosta i zako�czy�a si� wraz z identyfikacj� zw�ok.

Profesor Brendel pierwszy przerwa� milczenie.

��Dlaczego pozwoli� pan tak sob� poniewiera�?

��Jestem katolikiem � u�miechn�� si� Mock drwi�co, kiedy st�umi� ju� w sobie ch�� zrugania ciekawskiego profesora.

��Kiedy mnie uderzy� w jeden policzek, nadstawi�em drugi.

Na profesorze Brendlu odpowied� ta wywar�a ogromne wra�enie. Opar� r�ce na ramionach kapitana i wyszepta�:

��Naprawd� pan tak uwa�a? To cudownie! My�la�em, �e dzi� ju� nikt nie traktuje literalnie wskaz�wek Biblii. Musimy o tym koniecznie porozmawia�.

��Tutaj b�dziemy o tym rozmawia�? � zapyta� Mock i rozejrza� si� znacz�co doko�a.

Dzielne hordy obro�c�w twierdzy obraca�y w perzyn� kamienice przy Kaiserstrasse.

W Auenstrasse wdziera� si� czarny, lepki ob�ok sadzy.

��Szybko, chod�my z powrotem do prosektorium. To najlepsze miejsce na takie rozmowy.

��Znam lepsze � powiedzia� wtedy Mock.

W tym lepszym miejscu siedzieli teraz bez s�owa i s�uchali rzewnej akordeonowej opowie�ci Annemarie, kt�ra by�a c�rk� ca�ego batalionu i nie lubi�a oficera, bo dziewcz�tom obiecywa� zbyt wiele.

Akordeonista przerwa�, aby napi� si� w�dki.

Profesor Brendel i kapitan Mock poszli w jego �lady.

��Niech mi pan wreszcie powie, kapitanie � profesor wytar� usta serwetk� i wypi� resztk� likieru, nie pozostawiaj�c na brzegu szklanki nawet kropelki; pi� ten likier jak najlepsze bordeaux � dlaczego jest pan zawieszony w czynno�ciach s�u�bowych? Mo�e to z powodu nieprzejednania, niezgody na z�o?

��Drogi profesorze! � Mock powiedzia� to po chwili, kiedy upewni� si�, �e Brendel nie drwi z niego.

��Nasza niezgoda na z�o jest nic niewarta. Nawet m�j dzisiejszy wo�nica, kt�ry widzia� niezgod� na z�o, jutro o niej zapomni.

��Nasz nar�d sk�ada si� nie tylko z zapijaczonych jednostek o moralno�ci ameby � powiedzia� �arliwie profesor.

��Ale r�wnie� z ludzi honoru takich jak pan, kt�ry rzuca si� na pomoc maltretowanej kobiecie, i � nie pochlebiaj�c sobie � z takich jak ja, kt�rzy zamiast ucieka� z obl�onej twierdzy, staraj� si� ocali� przed �mierci� najbardziej warto�ciowego cz�owieka, jakiego znam � hrabin� Gertrud� von Mogmitz.

��Jak pan j� ocali? Przecie� wystarczy jedno s�owo Gnerlicha, a w�a�ciwie jeden ma�y ruch palca na cynglu, a nast�pnego dnia jego psy b�d� mia�y sporo nowego �arcia.

��To straszne, co pan m�wi, kapitanie. � Brendel schowa� twarz w d�onie.

��Ale Gnerlich jej nie zabije.

Jej �mier� by�aby jego ko�cem.

M�j ojciec, kt�ry jest zaprzyja�niony z von Mogmitzami od ponad �wier�wiecza, zniszczy�by Gnerlicha.

Ona zginie tylko wtedy, gdy s�d ska�e j� na �mier�.

A czy s�d wojenny mo�e skaza� na �mier� kogo�, kogo jedyn� win� jest pomaganie polskim robotnikom i bycie �on� znanego antyfaszysty, uczestnika spisku na Hitlera?

��Niestety. Mo�e. Ale mam do pana pytanie. Dlaczego pa�ski ojciec nie interweniuje, kiedy Gnerlich j� tak upokarza? � Mock zda� sobie spraw�, �e nie pot�piaj�c przeciwnik�w Hitlera, ods�ania si�.

��Mo�e pan tego nie zrozumie� � Brendel spojrza� na Mocka mi�dzy palcami. � Ona sobie tego nie �yczy.

��Rzeczywi�cie nie rozumiem � Mock m�wi� teraz g�o�niej, aby jego s�owa dotar�y do profesora poprzez �piew akordeonisty, kt�ry z kolei informowa� go�ci lokalu o �mierci, kt�ra we Flandrii je�dzi na czarnym jak w�giel koniu.

��Ale niech�e pan rozwinie my�l! Mo�e nie jestem taki t�py.

��Jak�e o t�pocie mo�e m�wi� s�ynny oficer �ledczy! � krzykn�� Profesor. � Ona podziwia pana.

��Za moje �ledztwa? � Mock trzasn�� palcami na kelnera. � Przecie� nie mo�e ich zna�!

��Nie, panie kapitanie, ona podziwia pana za postaw� w jakiej� niedawnej g�o�nej sprawie. Niech si� pan nie gniewa, ale zapomnia�em, o jak� spraw� chodzi.

��To jest to � Mock, trzymaj�c papierosa w k�ciku ust, odbiera� od kelnera dwie �wiartki likieru i p�misek z w�t�ym �ledziem � o co pan pyta�, profesorze, na ulicy. Dlaczego pozwoli�em Gnerlichowi na takie zachowanie? Bo jestem starym, s�abym cz�owiekiem, a ta kanalia jest ode mnie blisko dwadzie�cia lat m�odsza.

��Ale� drogi panie kapitanie! � przerwa� Brendel. � Przecie� tu nie chodzi o sil� fizyczn�! Jak on mo�e poni�a� starszego i tak znanego cz�owieka jak pan?

��Je�li nie b�dzie mi pan przerywa� � u�miechn�� si� Mock � to panu wszystko wyt�umacz�. Jestem w stanie zawieszenia. De facto jestem cywilem, a widzia� pan, jak post�puje Gnerlich z cywilami. Mam go poda� do s�du i oskar�y� o pobicie?

��Ach, ju� przypominam sobie � profesor wychyli� kolejn� szklaneczk� likieru i troch� be�kota�. � Jest pan zawieszony z powodu tej sprawy, o kt�rej zapomnia�em.

��Tak, tak zwanej sprawy Roberta � potwierdzi� Mock i zamilk�. By� na siebie z�y, �e zaufa� temu dystraktowi.

��Wiem, ju� wiem! � krzykn�� Brendel.

��Ciszej, profesorze, ciszej � zniecierpliwi� si� Mock.

��Ona w�a�nie podziwia pana za pa�skie zachowanie w sprawie Roberta � wyszepta� profesor Brendel. � To by� jaki� zboczeniec, gwa�ciciel ma�ych dziewczynek, a pan go unicestwi�.

��Tego mi nie udowodniono.

��Ale ona jest przekonana, �e tak by�o, i uwa�a pa�ski czyn.

��To tylko hipoteza.

���pa�ski hipotetyczny czyn za co� wspania�ego! Za zgodny z Ewangeli�! Pami�ta pan ten fragment Kazania na G�rze: �B�ogos�awieni, kt�rzy �akn� i pragn� sprawiedliwo�ci�? Ona twierdzi, �e pan �akn�� i pragn�� sprawiedliwo�ci, bo ten zboczeniec m�g� zosta� uniewinniony, a pan do tego nie dopu�ci�.

��A ona �yje zgodnie z Ewangeli�? � Mock postanowi� skierowa� t� rozmow� na inne tory.

��Oczywi�cie! � profesor rozla� reszt� �wiartki do dw�ch szklanek. � Ewangelia jest dla niej jedynym drogowskazem! A najbardziej Kazanie na G�rze. Wskaz�wki w nim zawarte traktuje literalnie. Dlatego, zanim trafi�a do tego psychopaty Gnerlicha, rozda�a ca�y sw�j maj�tek ubogim. �B�ogos�awieni ubodzy.�

��A naprawd� Gnerlich by� jej kamerdynerem?

��Naprawd�. � Profesor uderzy� si� w piersi. � Jedynym ich kamerdynerem, jak si�gam pami�ci�. Von Mogmitzowie bardzo dobrze traktowali s�u�b�. By� prawie domownikiem, a na pewno przyjacielem domu. Tak, wiem to z ca�� pewno�ci�.

U von Mogmitz�w bywa�em od dziecka. Zna�em pana hrabiego starszego. Z hrabi� m�odszym by�em na ty. A ten cham us�ugiwa� mi. Odbija sobie teraz.

��Lata upokorze�? � domy�li� si� Mock.

��Ale� sk�d! � krzykn�� profesor, coraz bardziej pijany. � Czy w takim chrze�cija�skim domu kto� mo�e kogo� upokarza�? � Podpar� g�ow� pi�ci�. � Nie wiem, co si� obudzi�o w tej bestii. Zerwa� ze swoimi chlebodawcami wst�pi� do partii. Od pocz�tku wojny s�u�y� w oddzia�ach wartowniczych SS w Buchenwaldzie. Potem zg�osi� si� do dywizji SS � Totenkopf walcz�cej najpierw we Francji, a Potem na froncie wschodnim. Zyskiwa� awans za awansem. By� ci�ko ranny i ewakuowany. Po wyleczeniu zosta� zast�pc� komendanta obozu w Gross Rosen. I kiedy nagle w sierpniu 1944 zaproponowano mu niebywa�y awans na dow�dc� tego� w�a�nie obozu, on � prosz� sobie wyobrazi�! � odm�wi�. Poprosi� o funkcj� policyjn�, szczeg�lnie by� zainteresowany stanowiskiem komendanta obozu na Bergstrasse. Akurat wtedy, gdy trafi�a tam pani hrabina. Przeni�s� si�, aby dr�czy� t� �wi�t� kobiet�. Pijmy, panie kapitanie. � Podni�s� szklank�. � Po nas cho�by potop!

��A fe, nie�adnie, profesorze. � Mock u�miechn�� si� drwi�co. � To zawo�anie godne osiemnastowiecznych rozpustnic, nie chrze�cijanina literalnie pojmuj�cego Bibli�. Ja panu powiem inaczej. Pijmy, po nas na pewno potop!

Mock rozejrza� si� dooko�a. Wielu go�ci nadstawia�o ciekawie uszu, a Brendel krzycza� zbyt g�o�no. Zmiana tematu niczego nie dawa�a. Najwidoczniej hrabina Gertruda von Mogmitz by�a obsesj� profesora. Mock wsta� od sto�u i podszed� do baru z nieheblowanych desek. Siedz�ca przy nim samotna kobieta spojrza�a na niego i odwr�ci�a si� z odraz�. Kapitan nie przej�� si� tym zbytnio i smakowicie obejrza� jej wydatne piersi i pe�ne biodra. Poczu�, �e i na niego dzia�a wiosna. Wiosna w twierdzy Breslau.

Eberhard Mock dojecha� na Zwingerplatz riksz�, kt�r� zam�wi� dla niego barman ze �Schlesierland�, wy�wiadczaj�c mu tym niewiarygodn� wprost �ask�. Jeszcze wi�ksz� �ask� wy�wiadczy� mu rikszarz, odwo��c pijanego profesora Brendla na Borsigstrasse i pomagaj�c odtransportowa� go do mieszkania na pierwszym pi�trze.

Rikszarzowi asystowa� przy tym str� kamienicy, kt�ry wykazywa� wiele wsp�czucia dla pijanego profesora, zna� go od dziecka i nazywa� �nasz ma�y Rudi�.

��Od �mierci matki i siostry cz�sto pije � mrukn�� str�, �cieraj�c z brody �ma�ego Rudiego� skutki zmieszania likieru z pasztetem.

Mock us�ysza� to jak przez mg�� i szybko pogr��y� t� informacj� we mgle w�asnej niepami�ci. Nie wypytywa� str�a o okoliczno�ci �mierci rodziny profesora, poniewa� mia� do�� �zawych i mro��cych krew w �y�ach historii o mordowaniu nieszcz�snych Niemc�w przez zawszonych czerwonoarmist�w, nie chcia� wi�cej s�ysze� o dzielnych psach (oczywi�cie owczarkach niemieckich!), kt�re odwdzi�czaj�c si� za mi�o�� ma�ych dziewczynek, rzuca�y si� do garde� gwa�cicielom z czerwon� gwiazd� na czapce, po czym gin�y przeszyte seri� z pepesz, irytowa�y go kolejne okropno�ci wojny, tak jak irytowa�y go podobne do siebie bli�niaczo naloty, wysokie wycie syren i tupot n�g na piwnicznych schodach.

To wszystko go denerwowa�o, poniewa� utraci�o walor sensacji i sta�o si� r�wnie banalne jak codzienne wypr�nianie, a � poza tym � mia�o posmak czego�, co Mock w swej zdeprawowanej sprawiedliwo�ci� duszy odczuwa� jako s�uszn� kar�, w�a�ciw� zap�at� za zamkni�cie na zawsze dobrotliwych oczu jego przedwojennego dentysty, doktora Zuckermanna.

Pe�ne wsp�czucia s�owa str�a Mock zatopi� natychmiast w odm�tach niepami�ci, bo nie chcia� zastanawia� si� po raz kolejny nad sensem sprawiedliwo�ci czy niesprawiedliwo�ci dziejowej, jakiej ofiar� pad�a dzisiaj Berta Flogner, nie chcia� po raz setny sobie wmawia�, �e �mier� jest prost� antytez� �ycia, a jej brak uniemo�liwia�by osi�gni�cie syntezy krystalicznego, logicznego pi�kna, o jakim marzy� na pocz�tku XIX wieku m�drzec z Berlina.

Mock sta� p�pijany w drzwiach mieszkania profesora Brendla i � obserwuj�c kurz zbity w lataj�ce kule i sko�tunion� po�ciel � w tym starokawalerskim zaduchu zapomina� szybko o s�owach str�a, bo gdyby je zapami�ta�, musia�by przyzna�, �e cierpienie rodzaju ludzkiego nie jest wcale warunkiem koniecznym istnienia boskiej symfonii �wiata, czyli potrzebnym jej dysonansem, lecz jest kakofonicznym zgrzytem, b��dem nie do wybaczenia, tak jak przera�liwym zaprzeczeniem ludzkiej anatomii jest przegub, z kt�rego wystaj� �y�y i �ci�gna � jak druty z przerwanego kabla.

Mock nie chcia� widzie� ani odczuwa� �mierci najlepszego z mo�liwych �wiat�w � wilgotnego i malarycznego �wiata nadodrza�skiej metropolii. Pobudzony widokiem pe�nych piersi i kr�g�ych bioder, chcia� jedynie odprawia� odwieczny rytua�. Chcia� go odprawi� w swym domu z w�asn� �on�. Wspi�� si� zatem na swoje trzecie pi�tro, otworzy� drzwi i stan�� w drzwiach kuchni, kt�rej okna zas�oni�te by�y czarnym papierem. W w�t�ym blasku �wieczki Mock widzia� zap�akane oczy �ony i jej widelec d�ubi�cy w stosikach zasma�anej kapusty, pokrywaj�cej kupiony na kartki wieprzowy sznycel.

Zza drzwi bezokiennej s�u�b�wki dobiega�o pochrapywanie s�u��cej Marty. Podszed� do Karen i � ci�ko st�kaj�c � wzi�� j� na r�ce. Nie s�ucha� protest�w �ony, zrazu zdecydowanych, potem coraz s�abszych, i zanurzy� si� wraz z ni� w ciemno�� sypialni. �miej�c si� jak nastolatek, po�o�y� j� delikatnie na ��ku. On rozpina� mundur i koszul�, ona mocowa�a si� z paskiem od szlafroka, on �ci�ga� kalesony, ona odrzuci�a daleko szlafrok, on zbli�y� si� do niej, ona u�o�y�a si� wygodnie na plecach, on spojrza� w d�, ona czeka�a w napi�ciu, on przekl�� cicho alkohol i swoje kapry�ne i niepos�uszne membrum uirile, ona ze zdziwieniem obserwowa�a go, jak podchodzi do okna.

Zastuka�y pineski po pod�odze, czarny papier ze szmerem osun�� si� na parapet.

�wiat�o ksi�yca, kt�rego tak pragn�� Mock, kt�re jak s�dzi�, wydob�dzie z mroku pon�tne kobiece cia�o i obdarzy go na powr�t m�skimi si�ami, �lizga�o si� po du�ych, obwis�ych piersiach, zsuwaj�cych si� pod pachy, i po za�amaniach t�uszczu na brzuchu.

Karen spojrza�a z niech�ci� na m�a � blada po�wiata wydobywa�a z ciemno�ci zabli�nione kratery oparze� i ow�osione m�skie cycki opadaj�ce na wyd�ty brzuch.

Obydwoje zamkn�li jednocze�nie oczy.

��Za�� mask�, kochanie � Karen powiedzia�a to najdelikatniej, jak umia�a. � I zas�o� okno. Wiesz, �e ods�anianie go mo�e sprawi� nam spore k�opoty. I chod� do mnie.

Mock spe�ni� tylko dwie pierwsze pro�by swojej �ony, po czym wyszed� z mieszkania. Zszed� do piwnicy, gdzie ju� z daleka popiskiwali do niego z klatek jego prawdziwi przyjaciele.

Mock wypi� ostatni �yk kawy i rozgryz� ostatniego cukierka karmelowego produkcji Marty Goczoll. Siedzieli z �on� w salonie i patrzyli na siebie bez s�owa. Mock trzyma� w dw�ch palcach porcelanow� fili�ank�, natomiast Karen poobijany emaliowany kubek, kt�ry by� bardziej odpowiedni w tych okoliczno�ciach. Obydwoje wpatrywali si� w kupion� dzi� na czarnym rynku puszk� kawy �Machwitz�, na kt�rej u�miechali si� trzej Murzyni w sp�dniczkach.

Naczynia, z kt�rych pa�stwo Mock pili brunatny p�yn, mia�y znaczenie symboliczne. Fili�anka Eberharda m�wi�a: nic si� nie zmienia, bombardowanie Breslau ma charakter epizodyczny i nied�ugo wszystko wr�ci do normy, dlatego zachowajmy ci�g�o�� i pijmy kaw� jak dawniej z fili�anek; kubek Karen j�cza�: jest wojna, Breslau upada i nied�ugo skapituluje, przysz�o�� jest niepewna, a wszystko wok� tymczasowe, nie mo�na zatem pi� kawy z fili�anek, trzeba pi� z kubk�w jak podczas biwaku i w�dr�wki, kt�rej koniec jest niepewny i nieznany.

Naczynia toczy�y mi�dzy sob� za�art� dyskusj� w odr�nieniu od pa�stwa Mock�w, kt�rzy wpatrywali si� w puszk� i milczeli ci�ko za zaci�ni�tymi szcz�kami.

Cisz� przerwa� dzwonek u drzwi. Z kuchni dobieg�y kroki s�u��cej Marty.

Szcz�k zamka. Przyt�umione g�osy. Pukanie do drzwi salonu.

��Wej��! � krzykn�� Mock.

Marta wesz�a do pokoju i poda�a mu wizyt�wk� na srebrnej tacy.

Mock przeczyta� �Prof. Dr. hab. Dr.h.c. Rudolf Brendel� i powiedzia� do Marty:

��Prosz� poprosi� pana profesora za chwil� do mojego gabinetu.

Marta wysz�a, wyszed� i Mock, a Karen siedzia�a przy stole, wbijaj�c gniewny wzrok w tac�, kt�r� przecie� wczoraj kaza�a schowa� do jednego z kartonowych pude�.

Profesor Brendel ledwie u�cisn�� d�o� Mocka i opad� na fotel. Przecz�cym ruchem g�owy odrzuca� propozycje otrzymania kawy, herbaty, papierosa i cygara. Wygl�da� na ci�ko skacowanego. Jego oczy gin�y w opuchliznach, z ust wydobywa� si� nie�wie�y oddech, a sztywne w�osy stercza�y na boki. Szary garnitur by� wygnieciony, krawat krzywo zawi�zany, a rondo kapelusza za�amywa�o si� w kilku miejscach.

Mock wygl�da�by r�wnie� nieszczeg�lnie, gdyby jego oblicze nie by�o w po�owie zas�oni�te aksamitn� mask�.

Albo b�dzie mnie przeprasza� za wczorajsze zachowanie, my�la� Mock, albo dzi�kowa� za opiek�, albo cytowa� biblijne frazy.

�adne z przypuszcze� Mocka si� nie sprawdzi�o.

��Dosta�em dzi� rano wiadomo��, panie kapitanie � powiedzia� wolno Brendel � od zaufanego cz�owieka z obozu. Dzi� rano przesta�a m�wi�. By�em u niej. To prawda. Nie m�wi.

��Kto? Hrabina von Mogmitz? � Mock po raz drugi nie wykaza� si� przenikliwo�ci�.

��Tak.

��Profesor nie mia� si�y komentowa� g�upiego pytania Mocka.

��Ona. Przesta�a m�wi�. Otwiera usta i nie mo�e wyrzec ani s�owa. Tak si� nieraz dzieje pod wp�ywem szoku.

��Mo�e spe�ni si� kolejne b�ogos�awie�stwo? � Mock u�miechn�� si� szeroko. � Czy� nie jest w Biblii powiedziane: �B�ogos�awieni cisi�?

��Tak, to zosta�o powiedziane przez Chrystusa w Kazaniu na G�rze, kapitanie. � Profesor Brendel by� bardzo powa�ny. � Chod�my. Musz� by� przy niej ca�y czas.

Teraz, kiedy nie m�wi, jestem jej jeszcze bardziej potrzebny. Zabieram pana. Na dole stoi motocykl.

��Popieram pana zamiar. Ma pan kolejne b�ogos�awie�stwo. � Mock wykona� znak krzy�a i wsta�. � Krzy�yk na drog�, profesorze!

��Ona chce si� z panem widzie�. � Profesor siedzia� nieporuszony. � Koniecznie! Takie wyrazi�a �yczenie.

��Odpowied� brzmi: nie � powiedzia� Mock kr�tko.

��Ona b�aga, kapitanie. Musi pan pom�c tej nieszcz�snej kobiecie.

��Nie musz� i nie pomog�. Nie mam ochoty by� zn�w spoliczkowany przez Gnerlicha. Ja swoje zadanie wykona�em.

��A jakie by�o to pa�skie zadanie? Przywiezienie zw�ok panny Flogner? Tylko na tym mia�oby polega� pa�skie zadanie? Czy pan jest grabarzem, kapitanie? Jakie zadanie mia� pan na my�li?

��Mia�em na my�li moje dawne policyjne obowi�zki � mrukn�� Mock, czuj�c, �e przegrywa w dyskusji.

��Stwierdzi�em, �e sprawcami gwa�tu i okaleczenia Berty Flogner byli Rosjanie.

Na tym si� moja rola ko�czy. Nikt podczas wojny nie jest wstanie uj�� sprawc�w i odda� ich w r�ce sprawiedliwo�ci.

��Prosz�, kapitanie. Ta �wi�ta kobieta sta�a si� niema. � Profesor przechyli� si� przez biurko Mocka i chwyci� go za wy�ogi bon�urki. � By� mo�e nie powie ju� nigdy ani s�owa. Nie wiem, czego chce od pana, ale mo�e jest to co�, co ukoi jej sko�atane nerwy i pomo�e odzyska� panowanie nad sob�, tak�e nad swoim j�zykiem.

Pan w tej sytuacji nie jest ju� policjantem, pan jest zapewne jedynym cz�owiekiem, kt�ry mo�e przywr�ci� jej mow�. Dzi�ki panu hrabina b�dzie mog�a dalej czyni� dobro.

��Mo�e je r�wnie� czyni� jako niemowa. � Mock chwyci� profesora za przeguby i odsun�� od siebie. � Ale dobrze ju�, dobrze, jedziemy. Tylko si� ubior�.

Profesor a� podskoczy� z rado�ci. Pewnie by si� mniej cieszy�, gdyby pozna� pow�d, dla kt�rego Mock zgodzi� si� spotka� po raz drugi z hrabin� Gertrud� von Mogmitz. Aby nie czu� poalkoholowego i kacowego smrodu, jaki dobywa� si� z ust profesora Brendla, Mock zgodzi�by si� dzisiejszego po�udnia na spotkanie ze wszystkimi naraz bandytami i mordercami, kt�rymi zape�nia� przez lata niemieckie wi�zienia.

Mock i Brendel siedzieli w pokoju widze� ju� cztery godziny.

Mock opar� r�ce na brzuchu i kr�ci� m�ynka palcami. Brendel wpatrywa� si� w niego b�agalnym wzrokiem, prosz�c bez s��w o cierpliwo��. Zaschni�te baldachimy czarnego bzu smaga�y p�kni�t� szyb� okna. Stra�nik drzema� na sto�ku. Zapada� zmierzch.

Zegar wybija� kolejne godziny. Sekundnik na eleganckim zegarku Mocka marki �Schaffhausen� kr�ci� si� po swojej ma�ej tarczy. Mock kr�ci� m�ynka palcami. Brendel wpatrywa� si� w niego b�agalnie. Mock jeszcze raz pokr�ci� kciukami, Brendel jeszcze raz spojrza�. Wtedy Mock wsta� tak gwa�townie, �e upad�o krzes�o, na kt�rym siedzia�, stra�nik obudzi� si� i chwyci� walthera, Brendel zawo�a�: �B�agam, kapitanie�, Mock skierowa� si� ku drzwiom, ga��zki czarnego bzu wali�y w szyb�, Mock w�o�y� p�aszcz, drzwi otworzy�y si�, do pokoju widze� wesz�a kr�pa stra�niczka, kt�ra wczoraj troskliwie ociera�a z potu twarz komendanta, Mock zatrzyma� si�, dwie inne stra�niczki posadzi�y na krze�le hrabin� Gertrud� von Mogmitz, Mock oniemia� na jej widok, Brendel rzuci� si� ca�owa� jej d�onie, Mock zakry� twarz mask�, by pani hrabiny nie brzydzi� widok jego twarzy, kr�pa stra�niczka u�miechn�a si� krzywo i opu�ci�a pok�j widze�.

Hrabina von Mogmitz by�a pi�kn� trzydziestokilkuletni� blondynk�. Jej w�osy zwi�zane by�y grubym sznurem. Ubrana by�a dzisiaj w skromn�, szar� sukienk�, si�gaj�c� jej kszta�tnych kolan, kt�rych widok przypomnia� Mockowi o tym, �e wczoraj chcia� celebrowa� �wi�to wiosny.

Wyraz jej twarzy skierowa� jednak jego my�li zupe�nie w inn� stron�. Jej du�e szare oczy wype�nione by�y �zami. Mi�nie twarzy straci�y napi�cie i policzki lekko opada�y ku brodzie. Dr��ce usta przypomina�y siny znak niesko�czono�ci.

Hrabina von Mogmitz by�a personifikacj� cierpienia. Mock zapomnia� o �wi�cie wiosny. Jego my�li sta�y si� gorzkie i filozoficzne.

��W�a�nie przywie�li�my j� z pogrzebu � powiedzia�a stra�niczka i doda�a tonem usprawiedliwienia: � Dlatego panowie musieli czeka� tak d�ugo.

��Bardzo to wspania�omy�lne ze strony komendanta � zauwa�y� sucho Mock � �e pozwoli� hrabinie na po�egnanie swej siostrzenicy.

��Komendant jest wyznawc� prawdziwej pragerma�skiej religii � powiedzia�a stra�niczka i u�miechn�a si� do Mocka � w kt�rej niezwykle wa�ny jest kult zmar�ych. To dlatego.

��To by si� nie zgadza�o, panno Hellner � Brendel kl�cza� u st�p hrabiny von Mogmitz i patrzy� ze w�ciek�o�ci� na stra�niczk�. � Ten cham nie do ko�ca jest pos�uszny zasadom religii pragerma�skiej. Ona przecie� zaleca uprzejmie traktowa� go�ci, nie tak jak wczoraj.

Twarz Hellner zmieni�a si� nie do poznania. Wykrzywi� j� grymas, kt�ry sprawi�, �e stra�niczka sta�a si� odra�aj�ca jak jej my�li. Zacisn�a z�by, a sk�ra na twarzy napi�a si�, by za chwil� zn�w pokry� si� sieci� zmarszczek. Wygl�da�o to, jakby przez jej blade, upstrzone w�grami oblicze przebieg�y kr�tkie fale, jakby pod sk�r� przemieszcza�y si� ma�e insekty.

��Zgodzi� si� przecie� na wasze odwiedziny, mimo �e wczoraj go zdenerwowali�cie. Macie szcz�cie, �e teraz go nie ma � powiedzia�a z zaci�ni�tymi z�bami i wzi�a pot�ny zamach.

Szpicruta trzasn�a o blat sto�u.

��Macie pi�� minut. � Na stole po�o�y�a d�o� z rozcapierzonymi palcami o poogryzanych paznokciach, Mock poczu� od niej wo� potu i w�dki. � Pi��, rozumiecie?

Hellner wysz�a, Mock usiad� na krze�le i przygl�da� si� hrabinie. Ta u�miechn�a si� do Mocka przez �zy zamkn�a nagle oczy. Spod d�ugich rz�s wyp�ywa�y powoli s�one, ci�kie krople. Wszystko to odbywa�o si� cicho i bezszelestnie, bez szlochu i �kania. Ta rozpacz by�a jak p�acz bohater�w Homerowych � wynios�a i heroiczna, bez udzia�u nosa. Mocka a� kusi�o, by obetrze� jej �zy. Nie musia� tego jednak robi�. Nagle Gertruda von Mogmitz przesta�a p�aka�. Otworzy�a usta. Doby� si� z nich nieokre�lony j�k.

Brendel szybko podsun�� jej kartk� z monogramem R.B. i czarne wieczne pi�ro z zakr�can� skuwk�.

Zacz�a stenografowa�. By�o w tym co� pospolitego. Mock przypomnia� sobie jedn� ze swoich dawnych kochanek, Ingrid, kt�ra by�a stenografk�. Dziewczyna ta kocha�a r�owe sukienki, trwa�� ondulacj� i skoczn� muzyk�, a mo�na by�o jej zaimponowa� kotletem wieprzowymi kuflem piwa. Mock, kt�remu stenografowanie kojarzy�o si� z t� w�a�nie nieskomplikowan� dziewczyn�, uwa�a� t� czynno�� za co� r�wnie p�askiego i banalnego, jak prasowanie i gotowanie. Teraz jednak, patrz�c na hrabin�, na jej wysmuk�e palce, zaczerniaj�ce papier kolistymi i kanciastymi liniami, nobilitowa� w swym umy�le stenografowanie i stawia� je na r�wni z polowaniem lub ta�czeniem walca.

W jego wspomnieniach rumiana, weso�a twarz Ingrid stawa�a si� zadumana i uduchowiona, jej spocone d�onie i kr�tkie palce z krwistoczerwonymi paznokciami zmienia�y si� w d�ugie i wiotkie r�cz�ta o wypiel�gnowanych paznokciach, pokrytych eleganckim czerwonym lakierem. Por�wnania Ingrid z hrabin�, kt�re w g�owie Mocka dokonywa�y si� automatycznie i bez udzia�u jego woli, by�y sprz�one zwrotnie.

Bo oto skomplikowane uk�ady cielesne i wyuzdane praktyki, kt�rym oddawa� si� z rumian� stenografk�, pojawi�y si� zn�w przed jego oczami, lecz g��wnej roli nie odgrywa�a ju� w nich owa ochocza i szybko si� czerwieni�ca dziewczyna.

W jego rozbuchanej wyobra�ni pojawi�o si� smuk�e trzydziestokilkuletnie cia�o i blond w�osy, a piersi, kt�re skaka�y teraz przed jego twarz�, zmieni�y si� z niewielkich i stercz�cych w dojrza�e i s�odkie jak gruszki klapsy. Mock, mimo swoich sze��dziesi�ciu dw�ch lat, czu� w l�d�wiach delikatny powiew wiosny.

Profesor Brendel zacz�� t�umaczy� stenograficzny zapis, Mock zawstydzi� si� swoich my�li i zamieni� si� w s�uch.

��B�agam pana, niech pan znajdzie morderc� mojej Berty � duka� Brendel, wydzielaj�c wo� pod�ego bimbru i spr�chnia�ych z�b�w.

��Przecie� pan jest sprawiedliwy. Ostatni sprawiedliwy w Sodomie. Powiedziano: �B�ogos�awieni, kt�rzy �akn� i pragn� sprawiedliwo�ci, albowiem oni b�d� nasyceni�. A pan niczego tak nie pragnie jak sprawiedliwo�ci.

Mock patrzy� w oczy hrabiny, teraz nie zakryte b�on� �ez, lecz jasne i czyste jak woda w g�rskim jeziorze. Mia�y w sobie uleg�o��, oddanie i ciemne obietnice, od kt�rych Mockowi zrobi�o si� gor�co.

Potrz�sn�� g�ow� i spojrza� na zegarek. By� to bardzo skuteczny spos�b na opanowanie my�li. Kapitan, z natury niecierpliwy i pedantycznie punktualny, poczu� pal�ce zdenerwowanie. Oto kolejny zmarnowany dzie�, po�wi�cony wariatowi i wariatce, kt�rzy ��daj� od niego odszukania rosyjskiego �o�nierza. Pewnie mam go przyprowadzi� przed jej oblicze, a wcze�niej mam si� z tym Ruskiem zameldowa� u komendanta Gnerlicha i prosi� o pozwolenie na wej�cie na teren obozu!

Chyba powinienem w ci�gu kilku dni nauczy� si� rosyjskiego, przej�� na stron� wroga i wtopi� si� w t�um �o�nierzy, przeprowadzi� dyskretne �ledztwo, wytropi� morderc�, a potem wzi�� go za ucho i kana�ami dostarczy� na niemieck� stron�, tak?

Mock spojrza� na zegarek i si� w�ciek�. Pilnowa� si� wysi�kiem woli, by tego nie powiedzie�, przywo�ywa� wci�� krzywd�, jak� �wiat wyrz�dzi� szlachetnej arystokratce, patrzy� na jej smutne, a jednocze�nie prosz�ce oczy. Punktualny i akuratny Mock bole�nie odczuwa� strat� dzisiejszego popo�udnia, mo�e nie tak dotkliwie, jak hrabina von Mogmitz �mier� swojej siostrzenicy, ale r�wnie destrukcyjnie.

Rozpaczliwie stara� si� zachowa� proporcje w swych por�wnaniach, lecz demon niecierpliwo�ci zn�w si� zaktywizowa� i krzycza�: �Straci�e� cztery godziny, d�emper didisti� Mock uderzy� r�k� w st� i powiedzia� bardzo wolno, czuj�c, jak lodowaty ton mrozi mu wargi:

��Hrabino, przyjecha� do mnie profesor Brendel wcze�nie rano. Przekaza� mi pro�b� o znalezienie mordercy panny Flogner. Kiedy si� opiera�em, przekonywa� mnie argumentami biblijnymi oraz swym � tu pochyli� si� do ucha hrabiny, szepcz�c: � smrodliwym oddechem. Przyjecha�em tutaj � m�wi� dalej g�o�no � bo uleg�em pani rozpaczy i cierpieniu. Jestem stary i mi�kki jak kr�tko gotowane jajo. Ulegam nieszcz�ciu innych.

���Zw�aszcza pi�knych kobiet�, podpowiedzia� mu w my�li z�owieszczy demon.

��I niekiedy podejmuj� nieracjonalne dzia�ania. Nigdy jednak nie uczyni�bym czego� tak g�upiego i bezsensownego, jak szukanie rosyjskich gwa�cicieli, poniewa� musia�bym zaaresztowa� ca�� Armi� Czerwon�, prosz� mnie zrozumie�!

��Prosz� � powiedzia� Brendel, podsuwaj�c Mockowi jaki� drukowany tekst i odczytuj�c dalsze stenograficzne znaki, kt�re hrabina stawia�a podczas d�ugiej wypowiedzi kapitana.

��Prosz�, niech pan to przeczyta i zrozumie, dlaczego ona tak bardzo wierzy, �e pan znajdzie morderc�w jej siostrzenicy.

Mock spojrza� na nieznany mu tekst. By� to wyk�ad inauguracyjny na rok akademicki 1944 � 1945 na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Erlangen. Wyk�ad opatrzony by� tytu�em Samos�d w prawie niemieckim. Mock zacz�� cicho czyta� urywek zakre�lony kopiowym o��wkiem:

���A oto inny przyk�ad samos�du i jego konsekwencji. W roku 1927 dokonano w Breslau napadu na furgon aresztancki przewo��cy czterdziestodwuletniego szlifierza Klausa Roberta, oskar�onego o zgwa�cenie i zamordowanie dziesi�cioletniej Adeli G.

Napastnicy sterroryzowali stra�nik�w i porwali aresztowanego. Kilka miesi�cy p�niej wy�owiono z Odry cia�o wykastrowanego K. Roberta. �ledztwo umorzono p� roku p�niej z braku jakichkolwiek post�p�w.

W roku 1944 brat zabitego SS � Obergruppenf�hrer Adolf Robert, chc�c oczy�ci� pami�� swojego brata z zarzutu morderstwa i zboczenia, wni�s� o ponowne wszcz�cie �ledztwa w umorzonej sprawie.

G��wnym podejrzanym o zorganizowanie porwania i o zamordowanie K. Roberta zosta� Hauptmann und Polizei � Hauptsturmf�hrer Eberhard Mock, w roku 1927 zast�pca szefa Komisji Morderstw Prezydium Policji w Breslau. Zeznania �wiadk�w, uczestnik�w napadu na furgon aresztancki, obci��y�y kapitana Mocka.

Zosta� on zawieszony w czynno�ciach s�u�bowych i oddany do dyspozycji prokuratora Volkstribunal w Breslau.

Niezale�nie od tego, kto by� sprawc� tego samos�du, mamy tu do czynienia z motywem �samotnego m�ciciela�, wyra�nie kontrastuj�cy z motywem linczu, kt�ry teraz om�wimy.�

Mock przesta� czyta� i s�ucha� dalej t�umaczenia stenograficznych notatek:

��Pan jest samotnym m�cicielem, jedynym sprawiedliwym. Musi pan znale�� morderc�w mojej Berty. Niech si� pan nade mn� ulituje. Niech pan zabije morderc�, tak jak pan zabi� zbocze�ca Roberta. Czy�bym by�a za ma�o mi�osierna, by dost�pi� pa�skiego mi�osierdzia?

Teraz przesadzi�a, pomy�la� Mock, por�wna�a mnie do Boga. Poczu� w ustach niesmak. Wsta�, by si� po�egna�. Wtedy hrabina ukl�k�a przednim i z�o�y�a r�ce jak do modlitwy. Wznosi�a ku niemu jasnoszare oczy i sk�ada�a usta do jakich� niewypowiedzianych s��w. Jej pe�ne wargi nie by�y ju� sine. B�agalne nieme inkantacje sprawi�y, �e nap�yn�a do nich krew. Z konopnego sznurka wysun�y si� pasma jasnych w�os�w.

Mock nie m�g� oderwa� wzroku od kl�cz�cej u jego st�p kobiety z potarganymi w�osami. Przez moment widzia� swe kr�tkie, grube palce, jak w�lizguj� si� w jej w�osy i przyci�gaj� jej g�ow� ku sobie. Poczu� si� nieswojo.

Demon niecierpliwo�ci gdzie� znikn��, a zamiast niego w jego g�owie i l�d�wiach budzi� si� zupe�nie inny demon.

Mock odp�dzi� go cichym przekle�stwem i odwr�ci� si�, by odej��. Hrabina podj�a go pod kolana, a jej w�osy jeszcze bardziej si� wzburzy�y. Hrabina zastyg�a, a Mock skuli� si� i obci�gn�� mundur, aby cho� troch� ukry� swe prawdziwe uczucia wobec hrabiny Gertrudy von Mogmitz.

��Dobrze � powiedzia� g�o�no i odetchn�� z ulg�, kiedy hrabina go pu�ci�a. � Znajd� tego bydlaka i rzuc� pani do st�p. Rozpoczynam �ledztwo.

Wtedy wesz�a stra�niczka Hellner, oznajmiaj�c koniec widzenia, bez s�owa chwyci�a hrabin� zaszyj� i poci�gn�a j� ku sobie. Mockowi zdawa�o si�, �e sadyzm sprawia ospowatej stra�niczce perwersyjn� przyjemno��. Wszystko by�o grzeszne i nieprzyzwoite. Nawet ruch d�oni profesora Brendla, gdy ten przesuwa� po stole kluczyki do motocykla, oznajmiaj�c Mockowi, �e on sam tu zostaje, a motocykl bardziej si� przyda kapitanowi w czasie zadeklarowanego �ledztwa, nawet ten ruch d�oni wyda� mu si� lubie�ny.

Siadaj�c na motocykl, czu� wci�� z�o�liwego demona w opi�tych i zbyt ciasnych na biodrach spodniach od munduru.

Wtedy run�� g�sty wiosenny deszcz.

Mock wystawi� twarz ku niebu, grzmi�cemu bombami, i uspokoi� my�li. Zapi�� a� pod szyj� sk�rzany p�aszcz, poprawi� gogle, a na czapk� na�o�y� ceratow� os�on� przed deszczem.

Motocykl z�ndapp by� niesforny i zarzuca� nieco na �liskiej nawierzchni Markischestrasse. Kapitan opanowa� go szybciej ni� swoje my�li. Te te� wr�ci�y do normy w�a�ciwej jego wiekowi. Eberhard Mock zdusi� w ko�cu demona i poczu� nieokre�lony smutek, spowodowany nie wyrzutami sumienia, kt�re m�wi�yby mu: �Stary lubie�niku, przed tob� b�agalnie kl�cza�a nieszcz�liwa kobieta, a ty roi�e� sobie dzik� z ni� rozpust�, ta nieszcz�liwa kobieta prosi�a ci� o znalezienie mordercy najbli�szej jej istoty, a ty zgodzi�e� si�, wyobra�aj�c sobie, �e rozpusta b�dzie podzi�kowaniem z jej strony�.

G�os sumienia wcale nie szepta� Mockowi: �Ty kanalio, ju� w momencie sk�adania obietnicy wiedzia�e�, �e jej nie dotrzymasz � jak zwykle, jak zwykle.� G�os sumienia m�wi� zupe�nie co� innego.

Na Freiburgerstrasse niebo chlusn�o bombami. W kamienicy, w kt�rej znajdowa�a si� doskonale znana Mockowi agencja detektywistyczna Theodora Borka, wybuch� gaz i rozsadzi� �ebra domu. Okna p�k�y, a na baku motocykla, za kt�rym ukry� si� kapitan, rozprysn�o si� szk�o i drzazgi z okien, tworz�c swoist� ostr� mgie�k�.

Kamienica zawala�a si� powoli i majestatycznie, rury sycza�y i plu�y wok� wod�, kafle w piecach odrywa�y si� od swoich fug, spr�yny przebija�y powierzchni� tapczan�w, kominy strzela�y sadz�, a kurz podnosi� si� z ziemi bia�ymi i czarnymi smugami.

Mock wskoczy� na motocykl i smagany po pi�tach u�amkami cegie� ruszy� prosto w stron� wi�zienia i nowego gmachu Prezydium Policji.

Skacz�c przez tory tramwajowe obok gmachu s�du, nie odczuwa� ju� najmniejszych wyrzut�w sumienia. Pojawi�y si� one jednak znowu, kiedy ruszy� szybko w stron� �l�skiego Muzeum Sztuk Pi�knych. Ko�o neoklasycystycznego gmachu zatrzyma� z�ndappa pod m�odymi kasztanami, kt�rych bezlistnymi ga��mi szarpa� porywisty wiatr.

Postanowi� przeczeka� deszcz, kt�ry w�a�nie przybra� na sile. Podprowadzi� motocykl pod schody i sam ukry� si� w podcieniach muzeum. Przywar� plecami do drzwi i wbrew zaleceniom obrony przeciwlotniczej zapali� papierosa. Tytoniowy dym zaciemni� p�uca i rozja�ni� umys�. Mock potrafi� ju� zdefiniowa� sw�j smutek i niepok�j.

Nie by�y to wyrzuty sumienia cz�owieka zacnego, kt�ry zamieni� si� w starego po��dliwego satyra, ani wyrzuty sumienia m�a honoru przekszta�caj�cego si� w oszusta, kt�ry sk�ada obietnice r�wnie �atwo, jak je �amie. By�y to wyrzuty sumienia policjanta, kt�remu kilkakrotnie zdarzy�o si� niewinnego cz�owieka uzna� za morderc�.

G�os sumienia by� skrzecz�cy i zrz�dliwy jak g�os jego nie�yj�cego ju� d�ugoletniego szefa, Heinricha M�hlhausa. Stary policjant Mock s�ucha� tego g�osu i czu� � mimo przenikliwego zimna � rumie�ce wstydu. G�os ten �mia� si� szyderczo: �Ej�e, gwiazdo policji, wspania�y go�czy psie, kt�ry nie porzucasz nawet najl�ejszego tropu, czy�by� straci� w�ch na staro��? Czy naprawd� my�lisz, stary idioto, �e Bert� Flogner zgwa�cili Ruscy? Cekiny na mundurze wskazuj� niby na Ruskich, tak? Dziwni by to byli Ruscy, kt�rzy ogo�ocili mieszkanie von Mogmitz�w, natomiast oszcz�dzili meble i maszyn� do szycia krawca Ubera! A kto zawiadomi� twojego brata Franza o jakiej� tajemnicy mieszkania von Mogmitz�w?

Czy to by� te� jaki� Rusek, kt�rego ruszy�o sumienie? Rusek, kt�ry zgwa�ci�, wbi� w dziewczyn� butelk�, a potem napisa� list do Franza? Rusek, kt�ry zna� spraw� twojego bratanka Erwina sprzed prawie dwudziestu lat Mo�esz mi wm�wi� wszystko, ale nie to, �e Bert� Flogner zgwa�cili Ruscy!�

Mocka pali�y ze wstydu ju� nie tylko policzki, pali�o go ca�e cia�o. Odwr�ci� si� do drzwi muzeum i uderzy� w nie z ca�ej si�y.

Huk, kt�ry us�ysza� w pustej przestrzeni gmachu, nie uspokoi� go.

Zacz�� wali� w odrzwia obiema r�kami, a wraz z narastaniem b�lu pi�ci i nadgarstk�w wygasa� p�omie� wstydu. Czu�, �e zwyci�a kolejnego dzi� demona. Opar� twarz o drzwi i triumfowa� w my�lach nad kolejn� besti�.

Wtedy straci� r�wnowag� i wpad� do muzeum prosto pod nogi wystraszonego kustosza, kt�ry w�a�ciwie zareagowa� na dobijanie si� do drzwi.

Muzealnik Erich Klamke patrzy� ze zdziwieniem, jak oficer w sk�rzanym p�aszczu motocyklowym podnosi si� z posadzki i m�wi do niego z u�miechem:

��Czy pan wie, �e Bert� Flogner zgwa�cili i zamordowali Ruscy? To byli Ruscy! Na pewno Ruscy!

��Pom�dlmy si� za jej dusz� � odpar� stary kustosz, a z jego oblicza nie schodzi� wyraz bezgranicznego zdziwienia.

Le�eli w ciszy i w absolutnej ciemno�ci.

Przez czarny papier w oknach nie przenika�a najl�ejsza nawet po�wiata.

Szyby nie dr�a�y, pod�oga nie wibrowa�a, w mie�cie Breslau panowa� nocny spok�j.

O obl�eniu przypomina�a jedynie lekka wo� spalenizny, kt�ra wciska�a si� przez okienne szpary.

��Jak�e si� ciesz�, Ebi, �e podj��e� w ko�cu decyzj�, o kt�r� tak d�ugo ci� prosi�am � szepn�a Karen i przytuli�a si� do m�a nagim ciep�ym cia�em. � Jestem pewna, �e nam si� uda. To �wietny plan. Odlecie� st�d jako ranni.

��Wiesz, Karen. � Mock obj�� �on� za szyj� i po�o�y� jej g�ow� na swojej piersi. Wiedzia�, jak bardzo zawsze lubi�a dotyk jego szorstkich w�os�w.

W ciemno�ci kry�a si� siwizna, oty�o��, poparzenia i rozst�py ich cia�, ciemno�� by�a b�ogos�awie�stwem dla celebracji, jakiej dzi� oddali si� z pasj� ma��onkowie Mock.

��Jestem uparty i nie wie leci zawsze m�wi�em o swojej pracy, prawda?

��Tak. � Karen poca�owa�a go w pier�, lekko przy tym gryz�c. � Niewiele.

��A teraz co� ci powiem. � Mock pog�aska� �on� po ramieniu, kt�re by�o g�adkie jak zawsze, jak przed wojn�.

��Dzisiaj zamkn��em ostatni� spraw�, kt�ra nie dawa�a mi spokoju.

Tylko ta sprawa zatrzymywa�a mnie w Breslau.

��Nie mog� uwierzy� w�asnemu szcz�ciu! � Karen zawsze wykazywa�a sk�onno�� do patosu.

��Tak. Tylko to mnie tu trzyma�o. � Mock usiad� na tapczanie i zacz�� szuka� po omacku nocnego stolika i papiero�nicy.

��Id� zapakowa� wszystkie fili�anki i twoje szachy.

��Po szele�cie jedwabiu domy�li� si�, �e Karen w�o�y�a szlafrok.

��A potem przyjd� do ciebie i sp�dzimy jedn� z ostatnich nocy w Breslau.

S�ysza�, jak Karen krz�ta si� po salonie, jak dzwoni� fili�anki otulane paku�ami i gazetami, potem z jego gabinetu dobieg� stukot figur zsuwanych do wn�trza szachownicy. Ju� ogarnia� go sen, kiedy z przedpokoju da� si� s�ysze� przera�liwy krzyk �ony.

Wsta�, dzi�kuj�c Bogu za ten okrzyk, kt�ry go obudzi� i nie pozwoli� usn�� z papierosem w ustach. Karen dalej krzycza�a, Mock zdusi� papierosa w popielniczce, do krzyku �ony do��czy�a si� s�u��ca, Mock trz�s�cymi si� d�o�mi zapali� �wiec�, wci�gn�� spodnie i bez maski i kapci wyskoczy� do przedpokoju.

Kiedy zobaczy� pow�d krzyku obu kobiet, przesta� dzi�kowa� Bogu. W migotaniu �wieczek wida� by�o uci�t� d�o�. Kto� przez szpar� na listy wcisn�� szczup�� dziewcz�c� d�o�.

Karen przesta�a krzycze� i patrzy�a na m�a. Wiedzia�a, �e ta noc nie b�dzie ostatni� noc� w Breslau, wiedzia�a, �e jej uparty m�� nie spocznie, dop�ki nie ujmie sprawcy, kt�ry podrzuca mu uci�te dziewcz�ce d�onie, wiedzia�a, �e teraz � kiedy na niego spojrzy � zobaczy nieruchome ciemne oczy: bezlitosne i beznami�tne, jak zwykle.

Spojrza�a i niczego nie mog�a rozpozna�. Zd��y� za�o�y� mask�.

Podszed� do uci�tej d�oni i zawin�� j� w czysty bia�y r�cznik kuchenny z napisem Erwache und lache.

Ci�ko sapi�c, usiad� w swoim gabinecie. S�u��ca Marta wymkn�a si� do s�u�b�wki.

Karen usiad�a naprzeciwko m�a na fotelu, w kt�rym spoczywa� profesor Brendel.

Znienawidzi�a dzi� tego �mierdz�cego w�dk� filozofa za to, �e zabra� jej m�a na ca�y dzie�.

Eberhard patrzy� gdzie� w bok, gdy powiedzia�:

��Czy dzisiaj obiecywa�em ci, �e wyjedziemy jak najszybciej z Breslau?

��Tak powiedzia�e� w ��ku, po tym jak si� kochali�my � szepn�a z nadziej� w g�osie Karen.

��Dotrzymasz s�owa?

��Nie. � Wsta� i przycisn�� j� mocno do piersi.

Czu� na r�kach i twarzy drapanie jej paznokci, czu� jej �zy na swojej piersi, czu� b�l i smutek, chcia� i musia� odczuwa� jej �ali sw�j �al.

Mock nie dzi�kowa� ju� Bogu za nic.

Na cmentarzu �w. Wawrzy�ca przy Auenstrasse czterej na czarno ubrani m�czy�ni wciskali podeszwy trzewik�w w gliniasty, rozmi�kczony deszczem grunt. Dwaj z nich wciskali je mocniej, poniewa� pracowali fizycznie. Mieli tr�jk�tne kapelusze, a na ich d�ugich p�aszczach marszczy�y si� brudnawe �aboty.

Doktor Lasarius i kapitan Mock stali nieco dalej i obserwowali bez s�owa odkopywanie �wie�o usypanej mogi�y, obok kt�rej le�a� krzy� z napisem �Berta Flogner 1928 � 1945 R.I.P.�.

Wiatr ch�osta� deszczem po cmentarnych topolach, po sk�rzanym p�aszczu kapitana Mocka, po starym meloniku doktora Lasariusa, la� si� po niedalekim spadzistym dachu kaplicy cmentarnej, zadudni� w ko�cu o drewnian� trumn�, kt�ra w czasach, gdy ludzi chowano w workach, by�a prawdziwym luksusem.

Dwaj grabarze wydobyli trumn� z grobu.

Jeden z nich ze zgrzytem wbi� ma�� saperk� w szpar� mi�dzy wiekiem trumny a jej g��wn� cz�ci�, zwan� potocznie le�ank�. Jeden z grabarzy wyci�gn�� gwo�dzie z wieka, a drugi przesun�� je po le�ance tak, �e ods�oni�o ono g�rn� i doln� cz�� cia�a nieboszczki.

Mock i Lasarius zbli�yli si� do trumny. Deszcz la� si� po sinej twarzy Berty Flogner, ws�cza� w jej ma��owiny, na kt�rych nask�rek by� podeschni�ty, a sk�ra zielonosina, ch�osta� po jej kwiecistej sukience z perkalu i po lewej d�oni o sczernia�ych paznokciach. Lasarius uj�� jej praw� r�k� i podci�gn�� r�kaw. Mock wyj�� z kieszeni niewielkie zawini�tko i po raz drugi tego dnia je rozwin��.

Lasarius wyci�gn�� z kuchennego r�cznika uci�t� d�o� i przy�o�y� j� do przegubu.

Po kilku sekundach spojrza� na Mocka i kiwn�� g�ow�. Z ronda melonika sp�yn�a woda do trumny.

��Pasuje, to jej d�o� � powiedzia� Lasarius, po�o�y� uci�t� d�o� w trumnie obok g�owy dziewczyny i podszed� do Mocka.

��Ma pan cygaro, Herr Kriminaldirektor?

��Niestety, mam tylko papierosy. � Mock zdumia� si�, s�yszawszy sw�j ostatni policyjny tytu�, kt�ry otrzyma�, gdy w roku 1934 zosta� szefem Komisji Morderstw Prezydium Policji w Breslau. � Ale mam te� co� lepszego w w�zku motocykla.

Rozmi�k�� od deszczu alej� w�r�d wi�z�w ruszyli noga za nog�.

��Hej! � krzykn�� jeden z grabarzy. � A nasza zap�ata?

Mock zawr�ci� i wr�czy� grabarzowi dwie butelki w�dki oraz owini�t� w gazet� gar�� papieros�w. Grabarz przekaza� cz�� zap�aty koledze. Ten ze zdwojon� energi� zacz�� zasuwa� wieko trumny. Potem chwyci� m�otek. Wzi�� zamach, ale nie uderzy�.

Jego r�ka by�a unieruchomiona.

Stary kapitan o spalonej twarzy trzyma� j� w silnym u�cisku.

��Co zrobi�e� z d�oni�, kt�r� ci da�em? � zapyta�, nie puszczaj�c r�ki grabarza.

��Nic � odrzek� grabarz i wyrwa� si� z obj�� Mocka. � Jest tam, w �rodku.

��Debilu � powiedzia� cicho Mock.

��A ty chcia�by�, �eby twoja �apa, kiedy ci j� odetn�, le�a�a gdzie� ko�o twojej mordy zamiast na swoim miejscu?

��Mamy j� przyklei�? � zapyta� drugi grabarz i zbli�y� si� ze z�ym b�yskiem w oku.

Mock podszed� do trumny i zrzuci� wieko wprost do brunatnej ka�u�y, z kt�rej posz�a fontanna. Podci�gn�� prawy r�kaw zmar�ej i przy�o�y� d�o� do przegubu, a potem przedar� kuchenny r�cznik.

��Pom� mi jeden z drugim � rzuci�.

Kiedy grabarze zbli�yli si� do trumny, u�ci�li�: � Jeden trzyma d�o�, drugi rami�, a ja wi���.

Zrobili tak, jak rozkaza�. Kiedy sko�czy� ten prosty zabieg ostatecznej chirurgii plastycznej, spojrza� na nich przeci�gle i powiedzia�:

��To jest cz�owiek! Skoro cz�owiek ma r�ce, nogi i g�ow�, to wszystkie te cz�ci musz� by� na swoim miejscu, rozumiecie, g��by? T� dziewczyn� kto� kocha�, ona te� kogo� kocha�a, kto� �ciska� na powitanie t� uci�t� d�o�, kt�r� wy chcieli�cie rzuci� byle gdzie � spojrza� na grabarzy, kt�rzy w milczeniu i w os�upieniu s�uchali wywodu, i �ciszy� g�os: � I chocia� to wszystko jest przesz�o�ci�, chocia� od momentu, kiedy kto� wkopa� w ni� butelk�, jest ju� tylko bezw�adnym cia�em, to jednak temu cia�u nale�y si� szacunek, rozumiecie?

Nos ma by� przy twarzy, a g�owa przy szyi, skurwysyny!

Mock podszed� do Lasariusa, a grabarze stukali m�otkami w wieko trumny.

Uj�� doktora pod rami� i ruszyli alejami wi�z�w w stron� cmentarnej bramy.

��Jak pan to powiedzia�, Herr Kriminaldirektor? � sapn�� Lasarius.

��Nie dos�ysza�em. Kto� zrobi� jej co� butelk�?

��Tak, doktorze. Kto� j� zgwa�ci� i wepchn�� do pochwy butelk�. Powiedzia�em �wkopa��, ale nie mam ca�kowitej pewno�ci, �e tak w�a�nie by�o.

Na p�kolistym podje�dzie za cmentarn� bram� sta� motocykl Mocka. Kapitan zbli�y� si� do niego i wyj�� z w�zka kamionkow� butelk�.

��To dla pana, doktorze. � Mock poda� mu butelk�. � Przepraszam za tak wczesn� pobudk�.

��Jestem starym cz�owiekiem i w�a�ciwie powinienem ju� od dawna le�e� na swoim stole sekcyjnym � u�miechn�� si� Lasarius i schowa� butelk� za pazuch�.

��Wie pan co? Ch�tnie po�o�y�bym si� tam i rozkroi� od p�pka do gard�a. Ch�tnie bym zrobi� autopsj� samemu sobie. Ciekaw jestem, co bym zobaczy�? Poc�tkowane od nikotyny p�uca? Za�o�one cholesterolem t�tnice? Obrzmia�e krwi� �y�y?

Mock wsun�� r�kawiczki na d�onie i uruchomi� silnik. Lasarius usiad� z ty�u i obj�� mocno Mocka.

Ruszyli. Mimo �e do prosektorium by�o niedaleko, jechali do�� d�ugo. Na rozkaz jakiego� kapitana Mock musia� skr�ci� w Sternstrasse, a potem jecha� wolno, krztusz�c si� od spalin, jakie wydziela�a ma�a przyczepa jad�cego przednim samochodu.

By� to tak zwany gazogenerator, w kt�rym spalano drewno, wykorzystuj�c uwolnion� w ten spos�b energi� do nap�dzania pojazdu. Wydajno�� tego urz�dzenia by�a niewielka, silniki szybko si� zu�ywa�y, a opary zatruwa�y wszystko doko�a.

I w�a�nie wtedy, w�r�d spalin, doktor Lasarius opar� brod� na ramieniu Mocka i zacz�� g�o�no krzycze� mu do ucha. Kapitan us�ysza�o gwa�tach i morderstwach polskich robotnic przymusowych z obozu zorganizowanego w szkole przy Clausewitzstrasse. Us�ysza� o ostatniej ofierze, siedemnastoletniej Zofii Grzybowskiej, kt�ra mia�a w pochwie obt�uczon� butelk� po piwie, us�ysza� r�wnie� o gestapowcu, kt�ry zakaza� Lasariusowi m�wienia komukolwiek o przypadku Grzybowskiej.

Mock nie pami�ta� prawie wcale objazdu, kt�rym wi�z� starego medyka do jego prosektorium na Auenstrasse, nie pami�ta� spalin gazogeneratora, kt�re wdziera�y mu si� do gard�a, w g�owie natomiast utkwi�o mu mocno, co mia�o spotka� Lasariusa, gdyby ten komukolwiek wyjawi�, �e jaki� SS � Sturmbahnf�hrer kaza� mu milcze�, je�liby na st� w prosektorium trafi�a jakakolwiek zgwa�cona Polka.

Mock dowiedzia� si� r�wnie�, dlaczego stary medyk postanowi� o wszystkim opowiedzie� i dlaczego chcia� si� po�o�y� na w�asnym stole sekcyjnym.

C�rka Lasariusa Irmina, kt�ra pope�ni�a zbrodni� zha�bienia rasy, wyszed�szy za jednego z asystent�w swojego ojca, doktora Heinricha Goldmanna, umar�a wraz ze swoim m�em tydzie� temu w obozie Gross Rosen, o czym wczoraj wieczorem powiadomi� jej ojca oficjalny list.

Mock siedzia� okrakiem na motocyklu, obie nogi wbi� w ziemi� i kiwa� si� na boki. Wpatrywa� si� w ceglane budynki uniwersyteckiego kompleksu medycznego i pr�bowa� zebra� my�li. Wnioski musia� wyci�ga� tylko na podstawie tego, co Lasarius wykrzycza� mu do ucha podczas porannej eskapady do miasta. Gdy znale�li si� na Auenstrasse w�r�d czerwonych budynk�w kliniki uniwersyteckiej, stary medyk przesta� reagowa� na pytania Mocka dotycz�ce przypadku Zofii Grzybowskiej i innych zgwa�conych polskich robotnic. Nie chcia� nawet powt�rzy� nazwiska gestapowca, kt�ry mu grozi� �mierci� c�rki.

Nie znaczy to wcale, �e doktor Lasarius nic nie m�wi�. �ciskaj�c mocno kamionkow� butelk� za pazuch�, pocz�apa� w stron� prosektorium i g�osi� przy tym pochwa�� �ydowskiego geniuszu swojego asystenta Heinricha Goldmanna oraz powtarza�, �e pragnie wiecznego odpoczywania na sekcyjnym stole. Poza tym wzywa�y go � jak twierdzi� � wa�ne obowi�zki.

��Nie mam czasu � m�wi� doktor. � Musz� doko�czy� wczorajsz� sekcj� tej Polki.

Podczas sekcji zw�ok, przy kt�rej Mock mu asystowa� i notowa� wielko�� organ�w wewn�trznych, Lasarius nie odezwa� si� ju� ani s�owem na temat morderstw Polek.

Mock kiwa� si� teraz na boki na nowoczesnym motocyklu i zbiera� informacje uzyskane przez Lasariusa. Od jakiego� czasu trafia�y na jego st� sekcyjny zgwa�cone i zamordowane Polki pracuj�ce w fabryce Famo. O ka�dym takim przypadku doktor mia� informowa� oficera gestapo. Gestapowiec ten wymusi� na Lasariusie � pod gro�b� zamordowania jego c�rki osadzonej wraz m�em �ydowskiego pochodzenia w obozie Gross Rosen � zakaz m�wienia o tym komukolwiek. Wczoraj na stole w prosektorium pojawi�a si� jeszcze jedna Polka, Zofia Grzybowska, kt�rej rany Mock widzia� dzi� podczas sekcji. Bestialstwo, z jakim potraktowano m�od� Polk�, znieczuli�o Lasariusa na gro�by gestapowca, a wiadomo�� o �mierci c�rki uczyni�a je nieaktualnymi.

To wszystko, co Mock wiedzia�. Nie wiedzia� za� najwa�niejszego.

Huk silnika podczas jazdy zag�uszy� nazwisko gestapowca, wykrzyczane przez doktora. Kiedy Mock zapyta� go o nie raz jeszcze po zaparkowaniu motocykla, Lasarius uda�, �e nie s�yszy pytania.

Mo�e mu przesz�o, pomy�la� Mock, zsiad� z motocykla, postawi� go na ruchomej stopce i skierowa� si� w stron� niewielkiego budynku prosektorium. Mo�e ju� wypi� �wiartk�, uspokoi� si� i poda mi nazwisko tego bydlaka, my�la� Mock, wchodz�c do dy�urki.

Mo�e go jako� przekonam, zastanawia� si� nad argumentacj�, gdy szed� wykafelkowanym korytarzem. Otwieraj�c drzwi do sali sekcyjnej, mia� nadziej�, �e by� mo�e min�o mu ju� psychiczne odr�twienie.

Pierwsze i ostatnie przypuszczenie Mocka si� sprawdzi�y. Na stole sekcyjnym le�a� nagi doktor Lasarius, a obok niego opr�niona butelka. Oczy mia� wytrzeszczone i utkwione w suficie. Trzy niesforne pasma w�os�w oplataj�ce jego �ysiej�c� czaszk� by�y wilgotne. W z�bach zaciska� zwini�t� w rulon kartk� papieru.

Mock si�gn�� do kuwety po wydezynfekowane szczypce, wyj�� nimi kartk� i przeczyta� r�wne pismo Lasariusa: �Cyjankali�.

Do sali wszed� m�ody asystent.

��Co to jest? � zapyta� przera�ony. � Przed chwil� rozleg� si� przeszywaj�cy krzyk. Przedtem stary pi�.

��To nie jest �aden stary. To jest najwybitniejszy medyk s�dowy, jakiego zna�em � powiedzia� Mock i poda� asystentowi kartk�.

��A tutaj ma pan gotowy wynik autopsji. Nadzwyczaj ciekawa sytuacja, m�ody cz�owieku. Theoriacum praxi comparata.

Powiedziawszy to, Mock opu�ci� prosektorium. Szed� w stron� motocykla i nie reagowa� na pozdrowienia starych pracownik�w Instytutu Lekarsko � S�dowego, kt�rzy znali go jeszcze z dawnych policyjnych czas�w, a kt�rych pami�� zosta�a od�wie�ona w zwi�zku z jego ostatnim wyczynem w Dre�nie.

My�la� o trzech wilgotnych, rzadkich pasmach w�os�w, przyklejonych do czaszki doktora. Pami�ta� je doskonale z czas�w, kiedy w roku 1919 z nieod��cznym cygarem w ustach Lasarius pochyla� si� nad czterema m�skimi prostytutkami znalezionymi na nadodrza�skich ��kach. By� duszny poranek, Mock mia� kaca z�o�liwego, a doktor Lasarius wachlowa� si� staromodnym cylindrem i jak zwykle wyg�asza� cyniczne uwagi na temat swoich zimnych podopiecznych.

Pami�ta� rzedniej�ce pasma tych w�os�w na czaszce patomorfologa, kiedy w roku 1927 wyci�gali wsp�lnie zarobaczonego trupa muzyka z grobowca, w kt�rym go zamurowa� morderca przypinaj�cy do kamizelek swych ofiar kartki z kalendarza. Nie m�g� zapomnie� kropel potu, kt�ry wykwita�y na czaszce Lasariusa mi�dzy trzema wilgotnymi, starannie zaczesanymi pasmami w�os�w � wiosn� 1933 roku, kiedy w wagonie salonowym poci�gu relacji Berlin � Breslau obaj patrzyli na rozdarty brzuch siedemnastoletniej Marietty von der Malten, w kt�rym na swych wysokich odn�ach porusza�y si� wstr�tne stworzenia � jedne z najstarszych na naszej planecie, chyba przez pomy�k� stworzone przez Boga na pocz�tku �wiata.

Dzisiejszego ponurego poranka widzia� po raz ostatni te trzy rzadkie pasma, misternie przyklejone na czubku g�owy, zakrywaj�ce jak listek figowy bezwstydne p�aszczyzny go�ej sk�ry. Te pasma by�y dla Mocka drogowskazem w dzia�aniu i pi�tnem ha�by, gdyby to dzia�anie porzuci�, by�y sennym koszmarem, kt�ry nie pozwala wybudzonemu ze snu przewr�ci� si� na drugi bok i smacznie zasn��, by�y tropem dla policyjnych ps�w. Zaczesk� doktora Lasariusa trzeba umie�ci� w herbie Breslau, pomy�la� Mocki postanowi� � tak jak stary medyk � ju� nigdy nie opuszcza� swego miasta.

W swym mieszkaniu na Zwingerplatz Mock nie spodziewa� si� �adnych zmian.

Kiedy p�pijany, ci�ko sapi�c, wchodzi� po schodach, wyobra�a� sobie, �e Karen � jak zwykle ponura � czyta star�, dobr� niemieck� literatur�, wzrusza si� dziejami Effi Briest i ws�uchuje si� w wycie wichru z noweli Schimmelreiter Theodora Storma. Stara s�u��ca Marta przygotowuje ju� pewnie wypchanego boczkiem ba�anta, kt�rego zdobycie kosztowa�o Mocka dodatkow� kartk� �ywno�ciow�. Zaraz usi�dzie w przedpokoju na taborecie, zrzuci oficerki i mundur, a potem poprosi s�u��c� o przygotowanie k�pieli.

Wszystko wok� b�dzie si� trz�s�o od rosyjskich bomb � wtedy mo�e i woda w wannie si� rozko�ysze, a on sam z zamkni�tymi oczami b�dzie dryfowa� na powierzchni oceanu?

Mock otworzy� drzwi i usiad� ci�ko na taborecie. Zdj�� g�r� munduru i w�o�y� bon�urk� na przepocon� koszul�. Karen wysz�a do przedpokoju. By�a nienagannie ubrana � w kremowym kostiumie i jedwabnych po�czochach. Makija� i spi�trzona fryzura odejmowa�y jej lat. Mockowi wyda�a si� nadzwyczaj pi�kna. Nagle zmartwia� i przypomnia� sobie s�owa jakiego� poety: �W chwili po�egnania wszystko jest inne i niezwyczajne�. Podszed� do �ony, mocno j� przytuli� i poca�owa�.

Nie odda�a mu u�cisku ani poca�unku, ale nie wyrywa�a si� i sta�a przy nim z opuszczonymi r�kami.

��Kochana Karen � zacz�� szybko m�wi� do jej ma�ej i nieco odstaj�cej ma��owiny. � Chyba nie chcesz odej��. Nie ma ju� dok�d odej��, mo�na st�d tylko odfrun��. I odlecimy samolotem obydwoje, zobaczysz, mam jeszcze swoje kontakty i mo�liwo�ci, ale pami�taj, tylko sko�cz� to cholerne �ledztwo, w�a�nie wpad�em na trop, kt�ry mnie doprowadzi do mordercy, nie wypuszcz� tego tropu z r�k, ju� nikt nie podrzuci nam niczego pod drzwi ani do domu, uwierz mi, Karen, wszystko b�dzie dobrze, nie chcesz chyba teraz odej��.

��Ja dla ciebie nie istniej� � powiedzia�a wolno Karen. � Dopiero teraz jeste� czu�y i troskliwy, kiedy czujesz, �e chc� ci� zostawi�.

��Poczekaj, Karen, nie opowiadaj g�upot. � Mock wzi�� j� pod r�k� i ruszy� w stron� salonu. � Chod�, porozmawiamy.

��Nigdy mnie nie ceni�e�. � Karen wyrwa�a mu si� z r�k � Uwa�a�e� mnie zawsze za du��, mleczn� i g�upi� krow�.

��Nieprawda � sk�ama�, lecz dalej ju� nie k�ama�. � Nie m�wi�em ci o swojej pracy, bo chcia�em ci� chroni� przed �wiatem, o kt�rym nie masz poj�cia.

Karen podesz�a do drzwi gabinetu Mocka i otworzy�a je na o�cie�.

��Ten �wiat wdar� si� do naszego domu, Ebi � powiedzia�a. � Zobacz, on tu jest.

Mock stan�� w progu swojego gabinetu.

Jeszcze przed chwil� by� pewien, �e w mieszkaniu na Zwingerplatz nie czeka go �adne novum, �e nie zaskoczy go niczym ta od dawna oswojona przestrze�. Nic nie jest godne naszego zaufania, pomy�la� Mock, patrz�c na swojego brata Franza, kt�ry siedzia� na pod�odze w brudnym kolejarskim szynelu, w szczerym u�miechu pokazywa� znaczne braki w uz�bieniu i rozsiewa� wok� siebie md�y zaduch.

Franz Mock mia� na r�kach kajdanki. Obok niego siedzia� na fotelu sanitariusz w kitlu.

��Dzi�ki Bogu, �e doczeka�em si� pana, Hauptsturmf�hrer. � Sanitariusz trzasn�� obcasami i si� przedstawi�: � Kapral Godfried Haberstroh.

��Oddaj� panu brata oraz list od SS � Sturmbahnf�hrera Ericha Krausa z RuSHA, prosz� pokwitowa� odbi�r brata. � Po tych s�owach Haberstroh rozku� Franza i utkwi� wzrok w barokowych z�oto � zielonych wzorach tapety.

Mock podszed� do brata i przyjrza� mu si� dok�adnie. Franz wci�� si� u�miecha� i wci�� �mierdzia�. Eberhard usiad� za biurkiem i roz�o�y� list podpisany przez SS � Sturmbahnf�hrera Ericha Krausa, szefa RuSHA w Breslau, do kt�rego nale�a�o �ostateczne rozwi�zanie kwestii �ydowskiej�. Kraus by� r�wnie� odpowiedzialny za kontakty ze s�u�b� medyczn� w sprawach eutanazji. Dokument by� ozdobiony u g�ry piecz�ci� z or�em trzymaj�cym w szponach indogerma�ski znak szcz�cia.

���Dnia 16 marca o godz. �smej minut dwadzie�cia wieczorem br. patrol porz�dkowy pod dow�dztwem kaprala Nageduscha natkn�� si� na Tauentzienstr. 141 na ob. Franz Mock, lat 67, emerytowany kolejarz, zamieszka�y Breslau, Nicolaistrasse 7� � czyta� Mock g�o�no, by s�ysza�a go stoj�ca w drzwiach Karen.

��Co za osobliwa sk�adnia! � mrukn�� do siebie i kontynuowa�: � �Zachowanie Mocka ur�ga�o wszelkim normom przyzwoito�ci i wobec tego zosta� on odprowadzony przez patrol na najbli�szy posterunek rewiru XIV Sicherheitspolizei na Feldstrasse 40. Komendant, Kriminalwachtmeister Mundry, zgodnie z instrukcj� RDT 1425/934, przekaza� Mocka podleg�ej mi plac�wce.

Uzna�em, �e, wbrew sugestiom Mundrego, Mock nie wykazuje oznak choroby umys�owej, lecz jest w stanie upojenia alkoholowego, i wobec tego postanowi�em go przekaza� pod opiek� jego brata, Eberharda Mocka, lat 62, zamieszka�y Zwingerplatz l, co zleci�em kapralowi Haberstroh.

Pokwitowanie odbioru.�

Mock podpisa� dokument i odda� go kapralowi.

��Ten dokument jest dla mnie, a identyczna kopia dla pana kapitana � powiedzia� Haberstroh, poda� Mockowi dokument, odmeldowa� si� i ruszy� do przedpokoju.

��Nie u�ywajcie pleonazm�w, kapralu � krzykn�� za nim Mock.

��Identyczna kopia � przedrze�nia� m�odego sanitariusza.

��A poza tym � mrukn�� do siebie � wcale nie jest identyczna.

U do�u kartki widnia�y odr�czne gryzmo�y, kt�re Mock odczyta� ju� cicho, tak cicho, aby tego nie us�ysza�a Karen:

�Pa�ski brat jest ob��kany. Tylko ze wzgl�du na dawn� znajomo�� nie przekaza�em go do eutanazji.

SS � Sturmbahnf�hrer Erich Kraus�.

Mock spojrza� w zamy�leniu na brata, kt�ry wci�� si� u�miecha� i nieodmiennie �mierdzia�. Smr�d ten jednak nie by� odorem alkoholu. Franz wydziela� wo� podobn� tej, jak� kilka miesi�cy temu czu� Eberhard, kiedy wtargn�� do oddzia�u psychiatrycznego drezde�skiego szpitala i z mieszkania ordynatora wyni�s� szesnastoletni� Elfried� Bennert � wo� niemytego cia�a, odizolowanego odpowietrza grubym, nieprzepuszczalnym we�nianym materia�em.

���ydzi to zrobili, Ebi. � Franz u�miecha� si� od ucha do ucha. � To zrobili �ydzi.

��Co zrobili �ydzi?

���ydzi s� mordercami. � Franz podrapa� si� po siwej szczecinie brody. � Mordercami mojego Erwina.

Eberhard musia� przyzna� racj� Mundremu i Krausowi. Jego brat oszala�.

���ydzi nas morduj� � ci�gn�� niezra�ony Franz. � Oni nas wszystkich wymorduj�.

Tego ju� Eberhard nie m�g� ju� znie��. I to nie tylko dlatego, �e zobaczy� nagle maski po�miertne dobrotliwego doktora Moritza Zuckermanna i jednego ze swoich najlepszych policjant�w, rabinowego syna Heinza Kleinfelda, nie tylko z tego powodu, �e ujrza� siebie bij�cego dziesi�� lat temu Mosesa Hirschberga podczas przes�uchania, to nie wyrzuty sumienia ani smutne wspomnienia nim targa�y, lecz poczu� bole�nie obelg� rzucon� jego w�asnemu rozumowi, lepk� plwocin� g�upoty. Nie przyjmowa� do wiadomo�ci, �e przed nim siedzi chory cz�owiek, w swoim bracie ujrza� nie godne mi�osierdzia indywiduum, ale zakutego propagandzist�, kt�ry got�w by�by skoczy� w ogie� dla obrony jednego przecinka w pismach Wodza.

��To my ich wymordowali�my, idioto � powiedzia� Eberhard. � I ju� ich nie ma w Breslau i w Niemczech. Tylko ich znaki pozosta�y.

��Nie ma, h�, h�, nie ma! � przedrze�nia� go Franz.

��A kto zabi� t� dziewczyn�, tam gdzie byli�my? Te� �yd!

��Co ty bredzisz? � Eberhard czu�, �e traci panowanie nad sob�.

��A sk�d ten �yd si� niby wzi��? Co ty bredzisz, idioto?

��Sam jeste� idiot�. � Franz przesta� si� �mia� i wbi� w brata swe oczy, okr�g�e i czarne jak u ma�py. � Tak powiedzia�a mi ona.

O Erwinie nic. Ale o gwa�cie tak. Kto to zrobi�. Powiedzia�a, �e �yd. A ma�o to jest �yd�w u Ruskich?

Mock poczu� przez chwil� ulg�. Jego brat nie�wiadomie mu pom�g�. Na kr�tko obdarzy� go nadziej�, �e cekiny, cz�ciowe ogo�ocenie kamienicy i przymierzanie na cmentarzu d�oni trupa do jego przegubu to koszmar i wytw�r chorej wyobra�ni.

Mo�e to rzeczywi�cie rosyjski �yd, na przyk�ad oficer enkawudzista, my�la� Mock i trzyma� si� tej my�li gor�czkowo.

Ta my�l to requiem dla jego wyimaginowanych policyjnych obowi�zk�w, to przepustka umo�liwiaj�ca opuszczenie twierdzy, to obietnica wsp�lnego starzenia si� wraz z Karen. My�l ta by�a tak nierealna jak mg�a, jak mg�a si� te� rozwia�a, pozostawiaj�c jasne, zimne i krystaliczne implikacje.

��To nie byli Ruscy, Franz � powiedzia� wolno. � To byli Niemcy.

��Jak �miesz! � wykrzykn�� Franz i wsta� z pod�ogi. � Jak �miesz, ty �winio! Ty �ydowska gnido! Ty gnido jedna!

W umy�le Mocka wci�� zaz�bia�y si� ogniwa �a�cucha przyczynowo � skutkowego.

Ani na chwil� nie przesta� logicznie my�le�.

Ciosy, kt�re zadawa� swojemu bratu, by�y ciosami mi�o�ci i mi�osierdzia � jak lodowata woda tn�ca cia�a szale�c�w w �elaznych klatkach szpitali.

Eberhard uruchomi� swoje stawy i bi� tylko �okciami i kolanami.

Kolano w krocze, �okie� w nos, kucni�cie, �okie� w twarz, zaj�cie od ty�u, kolano w plecy. Eberhard sapa�, Franz krwawi�, Eberhard ukl�kn�� przy nim i otar� r�kawem bon�urki krew z nosa brata.

��Marto, nagotuj wody na k�piel � krzykn��, nie patrz�c stron� drzwi, i spojrza� ze zgroz� na powalany krwi� r�kaw.

��Zostajesz u mnie, bracie, �eby� nie robi� wi�cej g�upot.

Uni�s� wzrok do g�ry w stron� Karen. Jej ju� jednak nie by�o. W drzwiach sta�a tylko Marta z czystym bia�ym r�cznikiem.

SS � Sturmbahnf�hrer Erich Kraus urz�dowa� w budynku Prezydium Policji przy Schweidnitzer Stadtgraben, gdzie mie�ci�o si� mn�stwo mniejszych i wi�kszych wydzia��w, decernat�w i kom�rek zglajchszaltowanej policji niemieckiej, w�r�d nich wydzia� Rassen � und � Siedlungshauptamtder SS w Breslau, kt�remu podlega�y decyzje w sprawie os�b pochodzenia �ydowskiego oraz chorych psychicznie.

Mock zajecha� od strony Museumplatz, przy kt�rym dymi�y wyrwy w neoklasycystycznym gmachu �l�skiego Muzeum Sztuk Pi�knych, gdzie jeszcze niedawno chowa� si� przed deszczem.

Mocka najbardziej irytowa�y zniszczenia figury konia, na kt�rym siedzia� cesarz Fryderyk III. Dumnie wzniesione ko�skie nogi pokaleczone by�y od�amkami, a szlachetny �uk grzywy zosta� przeci�ty.

Na sk�rzanym p�aszczu motocyklisty osiada�a sadza z pi�ropusza, kt�ry unosi� si� nad Urz�dem Telefonicznymi Telegraficznym. Mock przy�pieszy�, chc�c unikn�� zasypania przez sadz�, skr�ci� w Anger i zaparkowa� na chodniku przed wej�ciem do wydzia�u RuSHA w Breslau, kierowanego przez jego dawnego i obecnego wroga Ericha Krausa.

Otrzepuj�c p�aszcz z sadzy, wszed� do �rodka i natychmiast poczu� na sobie spojrzenie dw�ch par oczu. Jedna z nich nale�a�a do starego portiera Oskara Handkego, kt�rego Mock zna� prawie trzydzie�ci lat, druga za� do m�odego stra�nika o t�pej twarzy pewnego siebie zdobywcy �wiata i kobiet, kt�rego Mock ani nie zna�, ani zna� nie chcia�.

Odpowiedziawszy na pozdrowienia Handkego, sta� obok dy�urki i patrzy�, jak portier przepisuje jego dane z legitymacji policyjnej do oprawionego w wi�niowe sukno zeszytu z napisem �Marzec 1945�. Portier Handke podni�s� s�uchawk� i zaanonsowa� komu� Hauptsturmf�hrera Eberharda Mocka z V departamentu RuSHA.

On w tym czasie podziwia� pedanteri� wpis�w do zeszytu: ka�dy interesant wydzia�u Rassen � und � Siedlungshauptamt der SS w Breslau by� opatrzony dwiema liczbami przedzielonymi uko�nikiem, z kt�rych pierwsza oznacza�a � jak si� domy�li� Mock � wizyt� liczon� od pocz�tku bie��cego miesi�ca, druga � od pocz�tku bie��cego roku.

On otrzyma� przepustk� z numerem 21/167 oraz tak� oto wskaz�wk� od Handkego:

��Pok�j numer 227, SS � Sturmbahnf�hrer Erach Kraus przyjmie pana dyrektora kryminalnego za kwadrans.

��Dzi�kuj�, panie Handke. � Mock odbywa� dzi� drug� podr� sentymentaln� do czas�w, kiedy nazywano go �dyrektorem kryminalnym�, w zamierzch�e lata, kiedy gorzkie my�li i poczucie beznadziei nie wype�nia�y mu dwudziestu czterech godzin na dob�. Nie idealizuj tych czas�w, my�la� Mock, mijaj�c stra�nika o twarzy toreadora, to by�y te� czasy, kiedy mia�e� do czynienia z bydlakiem, do kt�rego teraz idziesz.

Przypomnia� sobie triumfuj�cy u�miech by�ego komendanta policji w Frankenstein, kiedy w 1934 roku pojawi� si� w tym gmachu jako szef gestapo w Breslau. Pami�ta� jego niez�omne zasady moralne, nienawi�� do �yd�w, S�owian, teatru, filharmonii, alkoholu i m��w zdradzaj�cych swe �ony. Nie m�g� zapomnie� wymy�lnego sadyzmu, jakim si� odznacza�, torturuj�c ��d�ami owad�w jego m�odego przyjaciela Herberta Anwaldta, z kt�rym prowadzili tajne �ledztwo w sprawie morderstwa Marietty von der Malten, nade wszystko za� Mock nie m�g� sobie wyobrazi�, �e Erach Kraus robi co� dla niego bezinteresownie.

Id�c d�ugim korytarzem, nabiera� coraz wi�kszej pewno�ci, �e Kraus, puszczaj�c wolno brata, kt�ry wczoraj najwyra�niej cierpia� na jakie� zaburzenie umys�owe, obliguje jego samego do okazania wdzi�czno�ci. Siad�szy pod pokojem 227, analizowa� wszystkie punkty swojego planu, kt�ry by� manewrem wyprzedzaj�cym: on sam chcia� Krausowi dzisiaj podzi�kowa�, nie czekaj�c na ��danie sp�aty d�ugu wdzi�czno�ci.

Adiutant, z kt�rego butnej twarzy m�g�by bra� przyk�ad stra�nik na dole, obejrza� dok�adnie przepustk� Mocka i pokaza� mu bez s�owa otwarte drzwi z napisem �Rassen � und Siedlungshauptamt der SS Abteilung in Breslau�.

Mock, nie zwracaj�c najmniejszej uwagi na impertynencj� adiutanta, stan�� w drzwiach i patrzy� z pokor� oraz wdzi�czno�ci� na niewysok� posta� w czarnym mundurze SS, siedz�c� za ogromnym, l�ni�cym biurkiem z wielk� bakelitow� popielnic�.

Kraus pomarszczy� si� i skurczy� wraz z up�ywem lat jak stare jab�ko.

��Heil Hitler! � wrzasn�� Mock i wystrzeli� rami� do g�ry, trzaskaj�c obcasami.

��Heil Hitler! � odwrzasn�� Kraus, podskakuj�c za biurkiem w hitlerowskim pozdrowieniu.

��Prosz� siada�, panie kapitanie.

��Dzi�kuj�. � Mock usadowi� si� na twardym stoiku naprzeciw biurka.

Kraus patrzy� uwa�nie na poparzon� twarz Mocka, na jego sk�rzany p�aszcz pokryty t�ust� sadz�. Zmru�y� oczy w jakiej� namiastce u�miechu. Ale usta ani drgn�y, nawet wtedy, gdy budynek zatrz�s� si� od wybuchu. Zaj�cza�a szyba, kt�ra wypad�a na bruk wewn�trznego dziedzi�ca. Potem zaleg�a cisza przerywana szmerem sypi�cego si� tynku. Kraus najwyra�niej nie mia� zamiaru przerywa� milczenia.

��Dzi�kuj�, panie, SS � Sturmbahnf�hrer, za ocalenie mojego brata � powiedzia� Mock, patrz�c nie�mia�o na Krausa. � Rzeczywi�cie mia� pan racj�. M�j brat by� pijany.

��Jest pan bohaterem, kapitanie � powiedzia� Kraus, b�bni�c paznokciami po stole. � Jak�e m�g�bym odda� do eutanazji brata bohatera z Drezna?

��Tak. Ju� Eurypides wiedzia�, �e wino sprowadza na cz�owieka szale�stwo. Trudno czasem odr�ni� cz�owieka pijanego od szalonego.

��Wprost przeciwnie. � Kraus przesta� b�bni�. � Bardzo �atwo. Wystarczy pow�cha�. Ja pow�cha�em pa�skiego brata. �mierdzia� tylko swoim g�wnem. Nie alkoholem. Zatem by� pijany czy szalony, co, kapitanie?

��M�j brat jest alkoholikiem w stanie abstynencji. � Mock by� przygotowany na to pytanie.

��Wie pan, co wyrabiaj� alkoholicy, kiedy odstawi� alkohol i nie za�ywaj� �adnych lek�w?

��Nie wiem. � G�os Krausa sta� si� poirytowany. � Natomiast wiem, co uczyni�by ka�dy na moim miejscu, kiedy ujrza�by takiego obesra�ca jak pa�ski brat. Odda�by go do eutanazji, rozumie pan!

��Jestem bardzo zobowi�zany, panie SS � Sturmbahnf�hrer. � Mock by� przygotowany na obelgi oraz na lekcewa��ce pomijanie jego stopnia wojskowego.

��I chcia�bym si� teraz panu odwdzi�czy�.

��Jak? � Kraus obcina� szczypczykami koniec cygara i udawa� ca�kowit� oboj�tno��.

��Zbrodnia zha�bienia rasy. � szepn�� Mock i umilk� znacz�co.

��No jest taka zbrodnia � mrukn�� Kraus, wypuszczaj�c k��b dymu. � Zechce pan doko�czy� zdanie, czy b�dzie pan rozmawia� ze mn� jak ostatnio pa�ski brat?

��Wysoki oficer gestapo � Mock w jednej chwili odgad� po zwrocie �zechce pan�, �e Kraus na chwil� zrezygnowa� z dalszego upokarzania rozm�wcy � gwa�ci polskie robotnice z fabryki Famo. Wiem to z ca�� pewno�ci� i mog� o wszystkim panu powiedzie�. Bardzo �atwo go pan znajdzie. Nie pami�tam dobrze jego nazwiska. � I nagle Mock dozna� cz�ciowego ol�nienia.

��Brzmi ono podobnie jak nazwisko poety Heinego. Zatrzymanie go wyd�u�y�oby list� pa�skich wielkich sukces�w jako szefa tego tak potrzebnego nam Niemcom wydzia�u. Da�oby nam wszystkim pewno��, �e nawet w trudnych dniach dekadenckie postawy s� t�pione z ca�� surowo�ci�.

Kraus wsta� i okr��y� dwukrotnie ci�kie biurko. Nagle zatrzyma� si� przed Mockiem. �mia�y si� ju� nie tylko jego oczy, �mia�y si� r�wnie� usta. Ca�a pomarszczona g�owa kiwa�a si�, rozja�niona przyjacielskim u�miechem.

��Dlaczego pan siedzi na tym twardym taborecie, kapitanie Mock? � powiedzia�, ukazuj�c mocne, zdrowe z�by, mi�dzy kt�rymi tkwi�y w��kna jakiego� mi�sa. � Tutaj siedz� aresztanci i przes�uchiwani. Dlaczego nie usi�dzie panna fotelu pod palm�? Dlaczego nie zapali pan cygara, kapitanie?

Willy Reimann, adiutant SS � Sturmbahnf�hrera Krausa, patrzy� na zegarek i odlicza� ju� minuty do ko�ca dnia pracy. Czeka� z ut�sknieniem na moment, kiedy wreszcie uwolni si� od �w�ciek�ego psa Krausa�, jak nazywa� w my�lach swojego szefa.

Najbardziej Reimanna irytowa�y sytuacje, wcale nierzadkie, kiedy Kraus wylewa� na niego kub�y przekle�stw za co�, co wcze�niej kaza� mu zrobi�. Pewnego razu wyzwa� go od ostatnich idiot�w za wyrzucenie listu jakiej� niewiasty, kt�ra donios�a, �e jej s�siad jest krypto � �ydem. Kraus twierdzi�, �e kobieta nachodzi�a go ju� wielokrotnie i nie ma poj�cia, jak wygl�da �yd. Kiedy okaza�o si�, �e jest to �ona siostrze�ca burmistrza, Kraus wpad� w sza� i obsobaczy� Reimanna, �e nie prowadzi nale�ycie korespondencji wydzia�u. Kiedy on si� broni�, powo�uj�c si� na rozkaz, Kraus go spoliczkowa�.

Adiutant obawia� si�, �e podobna sytuacja mo�e nast�pi� i dzisiaj, kiedy zjawi� si� u Krausa ten dziwny kapitan z poparzon� twarz�. Reimann zastosowa� si� do rozkaz�w szefa i potraktowa� przybysza bardzo ch�odno, pokazuj�c mu palcem otwarte drzwi gabinetu. Po pi�ciu minutach Kraus wypad� do sekretariatu i nakaza� adiutantowi przygotowa� dwie fili�anki prawdziwej kawy.

Ju� wtedy rzuca� gniewne spojrzenia. Reimann czu�, �e b�dzie mia� dzisiaj zepsuty humor.

Teraz, po prawie p�godzinnej pogaw�dce, Kraus otworzy� drzwi i �egna� si� wylewnie z go�ciem.

��Willy � powiedzia� do adiutanta osch�ym tonem � za godzin� chc� widzie� na moim biurku wykaz wszystkich pracownik�w gestapo w Breslau. Potem mo�esz i�� do koszar. Jutro rano na twoim biurku znajdziesz t� sam� list� z podkre�lonymi nazwiskami. Napiszesz list do szefa gestapo z pro�b� o przys�anie do mnie na rozmow� ludzi nosz�cych podkre�lone przeze mnie nazwiska. � Kraus spojrza� na Reimanna przeci�gle i wrzasn��: � Zrozumia�e� rozkaz, idioto jeden? Czy znowu go zrozumiesz opacznie, jak dzisiaj, kiedy ci kaza�em bardzo grzecznie potraktowa� pana kapitana Mocka? Przepro� pana kapitana za sw� arogancj�, ale ju�!

��Przepraszam � b�kn�� Reimann.

Nie pomyli� si�. Zna� dobrze swojego szefa.

Kapral Hellmig cieszy� si�, �e dzi� po raz ostatni pilnuje przej�cia na Viktoriastrasse. Blisko�� linii frontu wzbudza�a w nim niejasny l�k. Nie by� to nawet strach przed dostaniem si� do niewoli, przed nieludzkimi syberyjskimi temperaturami czy przed kul� w ty� g�owy. Hellmig ba� si� nieokre�lonego potwora, kt�ry czyha� przy wej�ciu do przekl�tej piwnicy.

Jawi� mu si� on jako wampir czy wilko�ak ukryty w piwnicznej ciemno�ci, �ywi�cy si� szczurami i padlin�. Kapral wspomina� opowie�ci, jakie snuli szeptem weterani z frontu wschodniego, rekonwalescenci, kt�rzy tak jak Hellmig leczyli rany w Karlsbadzie.

S�ysza� o sko�nych oczach barbarzy�c�w, o ich pogardzie dla �mierci oraz o dr�cz�cych ich chorobach i insektach. Ba� si� tamtych jak d�umy, jak nieokie�znanej zarazy � zreszt� g��boko wierzy�, �e s� oni jej nosicielami. Dlatego obserwowa� uwa�nie ka�dego szczura, kt�ry bieg� tunelem od �ruskiej strony�, od Viktoriastrasse � czy aby nie s�ania si�, czy nie pluje krwi� i czy nie zwija si� w m�czarniach.

Poniewa� nie dane mu by�o widzie� u gryzoni objaw�w choroby, przeklina� sw�j w�asny strach przed wyimaginowan� d�um� i strzela� ze z�o�ci do ma�ych stworze�, ignoruj�c nie�mia�e g�osy podw�adnych o konieczno�ci oszcz�dzania amunicji.

Teraz zrobi� to samo. Widz�c przemykaj�cego si� szczura, wypali�.

Przez chwil� rykoszet gwizda� i �wista� po �cianach. Szczur uszed� z �yciem, co jeszcze bardziej rozsierdzi�o Hellmiga. Wymierzy� ponownie, lecz nie strzeli�.

Kto� po�o�y� mu r�k� na ramieniu. Ci�k� i nieprzyjazn�. Kapral wzdrygn�� si�, odwr�ci� i ujrza� czarn� mask�, ledwie zas�aniaj�c� spalone, poorane oblicze.

Hellmig krzykn��. Wydawa�o mu si�, �e to w�a�nie wampir z jego l�k�w.

��Nie�adnie, kapralu, tak strzela� do po�ytecznych stworze� � powiedzia� stary. � Nie zdajecie sobie nawet sprawy, jakie one m�dre. A teraz do rzeczy.

Poznajecie mnie, kapralu?

Przedwczoraj rano, has�o: Dum spiro.

��� spermo � odpowiedzia� kapral.

��Spero, kapralu Hellmig � u�miechn�� si� Mock. � Jak by�em w waszym wieku, te� my�la�em tylko o jednym. Poznajecie mnie?

��Tak, poznaj�, panie kapitanie. � Hellmig patrzy� na Mocka z niepokojem cz�owieka, kt�rego zwierzchnik przy�apa� na marnowaniu amunicji.

��Mam do was kilka pyta�. � Mock spojrza� w g�r�, w stron� tunelu, sk�d z sufitu sypn�y smugi kurzu.

��Czy w ostatnich dniach kto� opr�cz mnie przedostawa� si� na rosyjsk� stron�?

��Tak � odpar� Hellmig i zacz�� wyt�a� pami��. Cieszy� si�, �e ten wysoki oficer kripo nie robi mu �adnych uwag na temat rozrzutno�ci, z jak� strzela� do szczur�w. Chcia� jak najlepiej i jak najdok�adniej opisa� tych ludzi. � W �rod� 14 marca zacz��em s�u�b� tutaj. Wieczorem tego dnia przyjecha� jaki� kibelwagen. Kierowa� nim oficer w mundurze SS. Po mojemu podporucznik. � SS � Obersturmf�hrer. � Mock czu� si� jak przed laty, gdy wpada� na trop, gdy czu� wo� strachu u zwierzyny, gdy w poszukiwaniu przest�pc�w przenika� wzrokiem wyobra�ni �ciany dom�w.

��By� sam?

��Nie, obok niego siedzia� jego adiutant.

��Jak wygl�da�?

��Nie przygl�da�em mu si� dok�adnie. Wydawa�o mi si�, �e spa�.

��Spa�?

��Tak wygl�da�. Siedzia� bez ruchu na przednim siedzeniu, obok kierowcy, tego SS � Obersturmf�hrera, i mia� zamkni�te oczy.

��Mo�ecie poda� mi jak�� cech� tego adiutanta? Du�y, ma�y, gruby, �ysy, rudy?

��Ma�y, skulony. W p�aszczu przeciwdeszczowym i kapturze. Spa�.

��Dobrze, kapralu. � Mocka ogarn�a taka niecierpliwo��, �e poczu� sw�dzenie plec�w. � A teraz przedstawcie mi ca�� sytuacj�. Po kolei. O kt�rej przyjechali?

Co m�wili? Czy wydawali wam jakie� polecenia? Co mu odpowiadali�cie? M�wcie wszystko!

��Dobrze. � Trzy zmarszczki na czole by�y znakiem intensywnej pracy m�zgu.

��Przyjechali wieczorem. Zacz��em s�u�b�. Ten SS � Obersturmf�hrer by� nieprzyjemny. Nie taki jak pan. Dar� si�, wydawa� rozkazy, nie pokaza� �adnych dokument�w, a kiedy je chcia�em zobaczy�.

��Po kolei, kapralu. � Mock wyj�� papierosy. � M�wcie po kolei, bo przestan� by� taki przyjemny, zw�aszcza �e nie lubi� szczurob�jc�w � gro�b� sw� z�agodzi� u�miechem i poda� kapralowi ogie�.

��Przyjechali wieczorem. Ten Obersturmf�hrer krzykn��, �e jedzie na rusk� stron�. Kiedy go ostrzeg�em, �e tam niebezpiecznie, wydar� si� na mnie, �e jestem od s�uchania jak dupa� � Hellmig si� zawaha�.

��Powt�rzcie ka�de jego s�owo, cho�by wulgarne. � Mock wypu�ci� ku sufitowi k��b dymu.

���e jestem od s�uchania jak dupa od srania � powiedzia� Hellmig z wyra�nym niesmakiem. � Nast�pnie za��da� has�a i odzewu.

Poda�em mu, potem ruszy�.

��Jakie by�o has�o?

��Nasze zwyk�e. Has�o: �Wzg�rze Liebicha�, odzew: �Cukrownia�.

��Dobrze. Podali�cie mu has�o i co dalej? � Mock spojrza� na ma�y ruchomy cie� pod �cian�.

��Powt�rzy� je i zajecha� pod wej�cie do schronu. Nie tak jak pan. Pan wtedy zostawi� motocykl i poszed� na piechot� z tym drugim panem. � Hellmig przerwa� i spojrza� zn�w na cie� szczura.

��M�w o nim, nie o mnie! I skup si�! � Mock czu� wzbieraj�c� irytacj�.

��Dobrze. � Hellmig zdusi� wypalonego do po�owy papierosa, a reszt� schowa� za ucho. � Podjecha� do w�azu i nic wi�cej nie widzia�em. S�ysza�em tylko huk drzwi.

��Obaj wyszli z kibelwagena? � zapyta� Mock.

��Nie widzia�em. Z mojej pozycji �le wida�. �ar�wka nad w�azem do schronu nie pali�a si� tak jak teraz.

��Po jakim czasie wr�cili? � Mock spojrza� na �ar�wk�, kt�ra wygl�da�a jak odwr�cona czaszka.

��Wr�ci� tylko ten esesman. Tamten zgin��.

��Opowiadajcie po kolei. � Mock czu�, �e traci cierpliwo��. Z wiekiem stawa� si� coraz bardziej niecierpliwy. Kiedy� podczas ca�onocnego przes�uchania m�g� wychwytywa� subtelne sprzeczno�ci, bawi� si� zarzucaniem delikatnej sieci synonim�w, �apa� za s�owa, teraz ch�tnie wali�by batem po tej t�pej mordzie.

��Z w�azu wynurzy� si� SS � Obersturmf�hrer, tak? Wszed� pod plandek�, tak?

Podjecha� do waszego stanowiska, tak? By� tylko on? Tak w�a�nie by�o, kapralu?

��Tak, tak by�o � odrzek� Hellmig. � Podjecha� do nas. By� sam. Powiedzia�, �e jego adiutant nast�pi� na min� i �e nie ma czego po nim zbiera�.

��Czy co� wyda�o ci si� dziwne? � zapyta� Mock. Zadawa� to pytanie zawsze na ko�cu. Uwa�a� je za najwa�niejszy fragment przes�uchania.

��Co� by�o niezrozumia�e, co� zaskakuj�ce?

��Wszystko � odpowiedzia� Hellmig. � Wszystko by�o dziwne. Od pocz�tku do ko�ca.

��A co w tym wszystkim by�o najdziwniejsze?

��To, �e by�o mu weso�o.

��Kiedy i komu? � Mocka zasw�dzia�y plecy, jakby maszerowa�a po nich kolumna mr�wek.

��Temu esesmanowi by�o weso�o � mrukn�� kapral. � A kiedy? Wtedy kiedy m�wi�, �e tamtego rozszarpa�a mina. Wtedy suszy� z�by. A jeszcze.

��Jeszcze co? � zapyta� Mock.

��Sam adiutant by� bardzo dziwny. Jaki� taki.

��Jaki?

��Jak peda�. Chyba umalowany. Nie wiem zreszt�.

Mock zgasi� papierosa o �cian� tunelu. Wiedzia�, �e to, co zaraz zrobi�, b�dzie trudne dla kaprala Hellmiga, kt�ry � jak mo�na by�o wnioskowa� z jego m�odego wieku i szczerych reakcji � niedawno znalaz� si� w armii i by� mo�e jeszcze nie strzela� do �adnych istot �ywych poza szczurami.

By� mo�e kapral Hellmig nigdy nie widzia� trupa, nie czu� trupiego smrodu.

A teraz zobaczy trupa poszatkowanego kawa�kami metalu, cia�o wzd�te od gaz�w, otoczone wianuszkiem swych ulubionych gryzoni. Spojrzy, w twarz zmar�ego i nie dojrzy oczu, tylko dwie dziury wyszarpane ostrymi z�bkami ma�ych zwierz�t. Jak zachowa si� kapral Hellmig � to by�o jasne. Ale co powie, kiedy ju� wyrzuci z siebie ca�� zjedzon� dzi� zup�? Co wtedy powie m�ody kapral? Kogo rozpozna w gnij�cym ciele? Czy ma�ego, skulonego, sennego i umalowanego adiutanta tajemniczego SS � Obersturmf�hrera?

��Idziemy � powiedzia� Mock. � We�miemy tego trupa. �aden niemiecki �o�nierz nie mo�e tam zgni�. Musi zosta� pochowany.

��Nie dam rady � Hellmig by� przera�ony. � Nie mog�. Nigdy nikogo nie grzeba�em.

��Idziemy � powt�rzy� Mock. � Wszyscy jeste�my grabarzami.

Poszli i wszystko posz�o tak, jak to przewidzia� Mock. Nawet pom�g� kapralowi w wypompowaniu z siebie kilku mena�ek zupy. Wszystko z jednym wyj�tkiem. Trup mia� oczy zachowane w nienaruszonym stanie. Hellmig zapewnia� i bi� si� w piersi, �e nigdy wcze�niej nie widzia� tej twarzy. Zaklina�, �e na pewno nie by� to adiutant esesmana.

Kibelwagen i ci�ar�wka wype�niona �o�nierzami zatrzyma�y si� z piskiem opon.

Kapral Werner Prochotta z trudem wygramoli� si� spod plandeki i ruszy� stron� posterunku przy podziemnej Viktoriastrasse. Ko�o zasiek�w z drutu kolczastego k��bili si� ludzie. Obiektem ich zainteresowania by� stary kolejarz, kt�ry sprawia� wra�enie pijanego. Sta� w�r�d �o�nierzy i be�kota� co�, pokazuj�c palcem na wielki w�az do bunkra, o�wietlony s�ab� �ar�wk�. Prochotta zbli�y� si� do zgromadzenia i rzek� do jednego z �o�nierzy:

��Gdzie jest dow�dca tego posterunku? � Dono�ny g�os Prochotty zagrzmia� w pauzie pomi�dzy dwiema be�kotliwymi wypowiedziami kolejarza.

��Jestem jego zmiennikiem.

Wszyscy �o�nierze odwr�cili si� do Prochotty. Ich twarze by�y z�e i napi�te w jakim� oczekiwaniu. Spo�r�d nich wyszed� m�ody cz�owiek bez czapki.

��Kapral J�rgen Hellmig � powiedzia�. � Jestem dow�dc�.

��Kapral Werner Prochotta � przedstawi� si� przyby�y.

��Jestem pana zmiennikiem, a tam � wskaza� d�oni� na grup� �o�nierzy siedz�cych na ci�ar�wce � s� moi ludzie.

��Prosz� o rozkaz i przepustk� � Hellmig w�o�y� czapk� i spojrza� wrogo na swojego zmiennika.

Wiedzia�, �e podobne uczucia targaj� jego lud�mi. Siedzieli tutaj przez tydzie� na rubie�y Wielkich Niemiec, mieli poczucie, �e broni� cywilizacji, �e s� potrzebni ojczy�nie, nawet jeden z nich u�o�y� pie�� o podziemnym bastionie Breslau, kt�ry pr�dzej zostanie zasypany, ni� si� podda, a teraz przychodzi jaki� bubek i ka�e im i�� zn�w pod rozkazy znerwicowanego kapitana Springsa. Hellmig czu� przez chwil�, �e nie mo�e �y� bez tego, czego tak si� ba� i co chcia� jak najszybciej zostawi� za sob�.

Jutro zamiast oddechu gro�nego potwora, kt�ry czai� si� za betonowymi drzwiami bunkra, b�dzie czu� smr�d palonej gumy i rozlanej benzyny, a zamiast napi�tego oczekiwania � md�� i nijak� rutyn� obs�ugi s�ynnych kruppowskich armat 8, 8. Hellmig nigdy nie s�dzi�, �e mo�na uzale�ni� si� od strachu.

��Dobrze, dzi�kuj� � powiedzia�, przygl�daj�c si� pulchnemu, g�adko ogolonemu obliczu kaprala Prochotty w kenkarcie.

��Wracamy na powierzchni�! � powiedzia� do swoich ludzi, kt�rzy wlepiali nieprzyjazny wzrok w zeskakuj�cych z ci�ar�wki koleg�w.

��Chwileczk�. � T�usty Prochotta w swoim czystym, odprasowanym mundurze i z r�wnym przedzia�kiem we w�osach sprawia� na Hellmigu wra�enie prymusa.

��Teraz ja poprosz� pana o kenkart�. Wszystko musi by� zgodne z przepisami. Trzeba to wpisa� do ksi�gi raport�w. Kapitan Springs zarz�dzi� prowadzenie od dzi� ksi�gi raport�w.

��Ju� panu daj� � Hellmig w�o�y� r�k� do kieszeni, zmieni� si� na twarzy, zacz�� gor�czkowo przeszukiwa� kieszenie. � O cholera, nie mam.

��Spojrza� na Prochott� roztargnionym wzrokiem. � Musia�em j� zgubi�, jak rzyga�em.

��Patrz, J�rgen! � krzykn�� jeden z ludzi Hellmiga. � Ucieka. Patrz, jak szybko zapierdala!

��Kto? Szczur? � zapyta� Hellmig, wci�� szukaj�c dokument�w.

��Nie. Ten stary kolejarz � powiedzia� Prochotta, wyci�gn�� pistolet i wymierzy�, przymykaj�c jedno oko. � To mo�e by� ruski szpieg!

��Nie strzelaj! � wrzasn�� Hellmigi podbi� r�k� Prochotty.

Kula trafi�a ko�o �ar�wki o�wietlaj�cej w�az.

���apa� go!

Ludzie Hellmiga rzucili si� w po�cig za kolejarzem. Nie zd��yli. By� ju� za daleko. Trzasn�� w�az do bunkra. �o�nierze zatrzymali si� i spojrzeli na swego dow�dc�.

��Zostawi� go! � krzykn�� Hellmig. � To zbyt niebezpieczne! Tam s� miny!

Kapral Hellmig pami�ta� rosyjskie ostrze�enia na �cianach, kt�re wczoraj pokazywa� mu Mock. Stary o nich jednak zapomnia� i sta� si� ofiar� z�o�on� wilko�akowi, mitycznemu potworowi, kt�ry czyha� za pot�nymi drzwiami bunkra.

Bestia po�kn�a starego kolejarza i wypu�ci�a z paszczy ogie� i dym, kt�re buchn�y przez otwarty w�az do bunkra, a potem wyrwa�y z zawias�w pot�ne drzwi.

Oddech bestii potoczy� je kilka metr�w, a potem sadz� pokry� wszystko � w��cznie ze �wie�o odprasowanym mundurem kaprala Prochotty.

Corneliusa Wirtha i Heinricha Zupitz� nazywano �szczurami z Breslau�.

To okre�lenie, jakkolwiek niespecjalnie podoba�o si� im samym, dobrze charakteryzowa�o ich dzia�alno��.

�wiat podziemnego, nielegalnego handlu w Breslau by� przestrzeni�, nad kt�r� panowali wraz z dow�dcami oddzia��w wojskowych poruszaj�cych si� podziemnymi tunelami i wraz z kierownikami wydzia��w fabryk zbrojeniowych, kt�re w podziemiach mia�y swe magazyny i dla kt�rych tunele Breslau by�y dogodnymi drogami transportu.

Przestrze� t� kontrolowali ze swojego nowoczesnego mieszkania przy Dahnstrasse 37, a � �ci�le m�wi�c � z ma�ego bunkra wykopanego w ogrodzie. Mia� on dobre po��czenie z korytarzem prowadz�cym do pododrza�skiego labiryntu tuneli, kt�re ��czy�y si� z wielk� arteri�, dochodz�c� do budowanego w�a�nie lotniska na Kaiserstrasse.

Z tej �y�y komunikacyjnej raz na jaki� czas skr�ca�y motocykle w pl�tanin� �le oznakowanych korytarzy z wykwitami plam wilgoci na �cianach. Tymi korytarzami co jaki� czas w�drowali adiutanci z podziemnych oddzia��w oraz kierownicy zmiany z tajnych fabryk zbrojeniowych.

Z niepokojem szli wilgotnymi korytarzami, nas�uchuj�c szumu w�d podziemnych. Ich niepok�j wzmaga� si�, kiedy w pewnym momencie napotykali ogromnego niemow�, Heinricha Zupitz�, kt�ry prowadzi� ich do ma�ego bunkra w ogrodzie swojego pryncypa�a Wirtha. Uspokajali si� dopiero, kiedy stary Cornelius Wirth, kiwaj�c g�ow�, akceptowa� ich rozliczenia ze sprzeda�y syntetycznej benzyny, produkowanej w zak�adach w Policz i transportowanej jeszcze do niedawna Odr�. Popyt na ten towar by� ogromny, zw�aszcza w�r�d opuszczaj�cych Breslau bogaczy. Mogli oni �atwo kupi� cho�by najwi�ksz� ci�ar�wk�, lecz rygorystyczne ograniczenia sprzeda�y benzyny, kt�ra by�a przeznaczona wy��cznie na potrzeby wojska, sprawia�y, �e wype�nione wszelkim dobrem i dzie�ami sztuki samochody sta�y bezu�yteczne na podjazdach ich pa�ac�w.

Wtedy pojawiali si� ludzie Wirtha i Zupitzy z kanistrami, i bogacze, pozbywszy si� cz�ci rodowej bi�uterii czy zrabowanych dzie� sztuki, odje�d�ali w stron� mitycznej Szwajcarii. Po zaci�ni�ciu kleszczy obl�enia w lutym benzyna przesta�a by� towarem tak bardzo po��danym, bo ju� i tak nikt nie m�g� wyjecha� z miasta. Wtedy Wirth i Zupitza zacz�li handlowa� czekolad� i francuskim koniakiem, kt�rego zapasy przezornie starannie gromadzili przez ca�� wojn�. Adiutanci oficer�w i podw�adni kierownik�w fabryk � po�rednik�w i pan�w podziemia � zainkasowawszy trzydzie�ci procent zysku, wracali, ochraniani przez pot�nego niemow�, a w kieszeniach czuli ci�ar z�ota i ameryka�skich dolar�w.

Wirth wraca� z ogrodu do domu i czu� na sobie wzrok genera�a Curta Queissnera, kt�ry sta� na balkonie i puszcza� dym z hawa�skiego cygara.

Siadali w wykuszu jadalni i s�uchaj�c sygnaturki w pobliskim klasztorze, rozliczali si� co do centa. Genera� Queissner inkasowa� czterdzie�ci procent zysku, trzydzie�ci procent zasila�o sejf Wirtha, ukryty w �cianie podkuchennym oknem, kt�rym awangardowy architekt ozdobi� r�g budynku.

Genera� �egna� Wirtha kiwni�ciem g�owy, nigdy nie kalaj�c si� dotkni�ciem r�ki kryminalisty, za jakiego go uwa�a�, i odje�d�a� ze swym adiutantem do niedalekiej willi na Mozartstrasse, gdzie urz�dza� bizantyjskie uczty i rzymskie orgie. Ten proceder kwit� od o�miu miesi�cy.

W po�owie roku 1944 genera� Queissner przegrywa� w pokera do Corneliusa Wirtha w jednym z podziemnych kasyn dwadzie�cia tysi�cy marek i zaproponowa� rozdanie va banque. Wtedy na szali postawi� informacje handlowe, wycenione przez siebie na powy�sz� kwot�. Wirth przysta� na sum� podan� przez genera�a. Kiedy Queissner pokazywa� cztery kr�le, Wirth roz�o�y� karet� as�w, zapewniaj�c sobie tym samym pewn� i bezpieczn� egzystencj� w nadodrza�skiej metropolii.

Mimo kilku aresztowa�, kilku skrytob�jstw i nad planowego rozszerzania listy p�ac, wszyscy byli zadowoleni � od pozbywaj�cych si� ostatnich oszcz�dno�ci zamo�nych mieszka�c�w Breslau, poprzez podziemnych komiwoja�er�w i skorumpowanych w�adc�w podziemnego �wiata, a na Wircie i jego stra�niku Zupitzy sko�czywszy.

Nies�usznie zatem tylko ci ostatni byli nazywani �szczurami z Breslau�. Oni � w odr�nieniu od trybik�w uruchomionej przez siebie handlowej maszynerii � prawie wcale nie zapuszczali si� pod powierzchni�. Mieli jednak wiele wsp�lnego ze szczurami. Byli ostro�ni, przebiegli, przenikliwi, inteligentni i �miertelnie niebezpieczni.

Mockowi ich przezwisko si� podoba�o. Zna� ich od czasu, kiedy by� asystentem kryminalnym i jedynym jego zmartwieniem by�o dopilnowanie, aby prostytutki regularnie przechodzi�y badania wenerologiczne, oraz karcenie alfons�w, gdy ci im to uniemo�liwiali. W tym odleg�ych czasach, tu� po pierwszej wojnie, pozna� Wirtha i Zupitz�. Dzie� ten zalicza� do najszcz�liwszych w swoim �yciu.

Mock zyska� bowiem sta�ych i lojalnych wsp�pracownik�w, kt�rzy mu wiernie s�u�yli ponad dwie dekady, przekazuj�c wa�ne informacje ze �wiata przest�pczego, dyscyplinuj�c niewygodnych dla Mocka herszt�w podziemia i wykonuj�c wiele jego zlece�, kt�rych samodzielne przeprowadzenie by�oby dla ka�dego policjanta bardzo ryzykowne. Nie robili tego zreszt� zupe�nie dobrowolnie. Mock musia� si� nieco postara�, aby ich przekona� do wsp�pracy.

Tak zatem �yli w symbiozie � Wirth i Zupitza pracowali dla Mocka, a on przymyka� oko na ich interesy, kt�re niekiedy oznacza�y krwawe rozprawy z konkurencj�. By�y to jednak sytuacje niezwykle rzadkie, poniewa� Breslau nigdy nie by�o miastem grzechu i wyst�pku na miar� Chicago.

Parkuj�c teraz motocykl na Dahnstrasse 37 przed okaza�ym domostwem Wirtha, kt�re przypomina�o jedno ze skrzyde� swastyki, wspomina� Mock dawne dzieje. To w ich magazynach przetrzymywa� ludzi, by ich uchroni� przed szale�cem �ami�cym r�ce, tak �e ko�ci przebija�y p�uca, a stary M�hlhaus, jego szef, udawa�, �e nie wie o niczym. To w ich piwnicach bezprawnie zamkn�� podejrzanych i � poddaj�c ich dotkliwym eksperymentom � sprawdzaj, kt�ry z nich mo�e by� �morderc� z kalendarza�.

To oni sprawiedliwie os�dzili w roku 1927 pedofila Klausa Roberta. To oni w ko�cu porwali w roku 1934 pewnego gestapowca sadyst�, kt�rego posadzili na fotelu dentystycznymi zadziwili go swoim sadyzmem. Tak by�o, my�la� Mock, byli�my sobie potrzebni, teraz oni s� mi potrzebni, lecz ja im nie. Czy bandyci s� sentymentalni, czy raczej wyrachowani? Czy pomog� mi bezwarunkowo, czy b�d� wa�y� wy�wiadczane sobie nawzajem dobrodziejstwa?

Nacisn�� dzwonek przy bramce prowadz�cej na posesj�. U szczytu schod�w pojawi� si� ogromny ochroniarz Zupitza. Podszed� do parkanu i przyjrza� si� przybyszowi. Ten czu� si� nieco upokorzony tym, �e musia� zdj�� czapk� i mask�, by stra�nik m�g� go obejrze�. Zupitza u�miechn�� si� i wpu�ci� Mocka do �rodka.

W mieszkaniu wskaza� drog� na prawo, do kuchni, a potem strome schodki prowadz�ce do przyziemia.

Mock zszed� po schodkach i zasta� Corneliusa Wirtha w ma�ej spi�arni w�r�d p�ek z winami. Kiedy zobaczy� Mocka, u�miechn�� si� i si�gn�� po jedno ze swoich najlepszych win � znakomitego re�skiego hattenheimera, rocznik 1936.

W wydziale RuSHA zadzwoni� telefon. Adiutant Wilty Reimann od�o�y� �Schlesische Tageszeitung�, kt�ra dumnie oznajmia�a o pojawieniu si� na ulicach Breslau prawdziwego bicza na bolszewik�w � poci�gu pancernego �Poersel�. Reimann wysila� wyobra�ni�, chc�c zrozumie� militarny sens sprowadzenia poci�gu pancernego.

Telefon dzwoni�.

Reimann potrz�sn�� g�ow�, pogodziwszy si� ze swoj� niewiedz�, i podni�s� s�uchawk�.

��Gabinet szefa RuSHA, oddzia� Breslau, s�ucham � powiedzia�.

��M�wi kapitan Eberhard Mock � us�ysza� nieco zasapany g�os starego cz�owieka. � Dzwoni� w terminie ustalonym przez pana SS � Sturmbahnf�hrera Ericha Krausa.

��Czy mog� si� z nim po��czy�?

��Niestety nie � Reimann wykonywa� dok�adnie polecenia Krausa, kt�rego zreszt� pyta� kilkakrotnie, wys�uchuj�c w zamian dotkliwych obelg.

��Mam tylko przekaza� panu jego s�owa. Prosz� chwil� poczeka�. � Wyj�� z szuflady biurka kartk� zabazgran� przez Krausa.

��Uwaga, czytam: �Panie kapitanie, uj��em sprawc� Rassenschande z gestapo i zajm� si� nim osobi�cie. Dzi�kuj� panu kapitanowi za pomoc i prosz� o uznanie sprawy za zamkni�t�. Heil Hitler!� To wszystko, kapitanie.

��Dzi�kuj� i do widzenia. � Reimann us�ysza� w s�uchawce rozbawiony nieco g�os.

��A nie m�wi�em? � powiedzia� g�os, odk�adaj�c s�uchawk�.

Reimann zrobi� to samo i przez chwil� zastanawia� si�, co te� mog�o rozbawi� Mocka i co mia�o znaczy� to triumfalne: �A nie m�wi�em?� Gdyby zna� Mocka lepiej, wiedzia�by, �e tak brzmi zawo�anie bitewne, �e stary kapitan wyda� rozkaz do ataku. Wiedzia�by, �e �miech kapitana jest �miechem nerwowym, niecierpliwym i z�owr�bnym. Gdyby lepiej zna� Mocka, wiedzia�by, �e by� on przygotowany na tak� odpowied�. Nie zna� go jednak i nie mia� poj�cia, �e Mockowi jest bardzo dobrze znana tajna formu�a, trawestacja s�ynnego has�a proletariuszy: �Esesmani wszystkich formacji, ��czcie si�.

Chloroacetofenon jest �rodkiem niebezpiecznym dla ludzkich oczu. Kiedy si� do nich dostanie, powoduje �zawienie i pieczenie tak gwa�towne, �e cz�owiek marzy o wiadrze wody, do kt�rego m�g�by wsadzi� g�ow�. Pod wp�ywem chloroacetofenonu nast�puje gwa�towny skurcz oskrzeli i zaniewidzenie. Cz�owiek nie traci wtedy �wiadomo�ci, ale mo�na z nim zrobi� wszystko.

Warstewka tego proszku le�a�a w zgi�ciu ksi��eczki �o�du wystawionej na nazwisko J�rgen Hellmig. Stary portier Oskar Handke patrzy� na zdj�cie zamieszczone w dokumencie i przeciera� oczy ze zdumienia. Dla starego policyjnego portiera by�o oczywiste, �e do kenkarty wklejono zdj�cie innego cz�owieka. Jeden rzut oka wystarczy�, by Handke stwierdzi�, �e stoj�cy przed nim stary �o�nierz nie m�g� si� urodzi� w roku 1920, jak widnia�o w kenkarcie.

Handle spojrza� na stra�nika stoj�cego u szczytu schod�w z min� toreadora i si�gn�� d�oni� do guzika alarmowego zamontowanego pod pulpitem. Nie zd��y� jednak go wcisn��. Stary �o�nierz stoj�cy w oknie portierni pochyli� si� i dmuchn��.

Do oczu portiera dotar� suchy podmuch. Handle pr�bowa� przetrze� oczy, ale poczu�, �e r�ce odmawiaj� mu pos�usze�stwa. Jego cia�o skr�ci�o si� i run�o na pod�og� portierni.

Stra�nik by� w tym czasie zaj�ty podziwianiem pot�nej budowy cia�a drugiego �o�nierza, kt�ry opar� sw� stop� na najwy�szym stopniu schod�w i czy�ci� chusteczk� zakurzony wysoki but kawaleryjski.

Kiedy stra�nik zobaczy�, co si� dzieje, si�gn�� po schmeissera. Wtedy pot�ny mi�o�nik czystych but�w machn�� chusteczk� w kierunku jego twarzy. Chusteczka rozpostar�a si�, uwalniaj�c chmur� bia�ych kryszta�k�w. Nogi toreadora si� rozesz�y, jakby zrobi� szpagat. G�ow� uderzy� o posadzk�. Wyda� z siebie �a�osny skrzek, a potem charkot.

Pot�ny �o�nierz wdar� si� do dy�urki i wyj�� spod lady oprawiony na wi�niowo zeszyt przepustek z napisem �Marzec 1945�. Poda� go staremu i obaj opu�cili boczn� klatk� schodow�.

Ca�a akcja trwa�a trzy minuty. Nikt w tym czasie nie wszed� do budynku tym bocznym wej�ciem od Anger. Przed up�ywem nast�pnych trzech minut zeszyt raport�w znalaz� si� w r�kach siedz�cego w w�zku motocyklowym m�czyzny, kt�rego twarz zakrywa� wci�ni�ty na czo�o kapelusz oraz postawiony ko�nierz p�aszcza. Kiedy olbrzym uruchamia� silnik, a jego towarzysz siada� na tylnym siedzeniu, zakapeluszony m�czyzna przebiega� wzrokiem zapisy w zeszycie raport�w z ostatniego tygodnia.

Kiedy motocykl ruszy�, pasa�er w w�zku wykrzykn�� co� w nieznanym jego towarzyszom j�zyku i stuka� z rado�ci� w jedno z nazwisk interesant�w, kt�rzy odwiedzili w ci�gu ostatnich siedmiu dni wydzia� RuSHA w Breslau.

Nazwisko to by�o bardzo podobne do tego, jakie nosi� znienawidzony przez nazist�w poeta Heine.

W mie�cie panowa�a cisza.

Niebo zmywa�o po kolejnym dniu obl�enia kurz i sadz�. Lekki deszcz, niesiony zmiennymi podmuchami wiatru, zacina� z ukosa.

SS � Hauptscharf�hrer Hans Heide wyszed� ze swojej kwatery przy Bischofstrasse. Po jego przeciwdeszczowym p�aszczu natychmiast sp�yn�y krople wody. Takie same krople �cieka�y po tapecie w kuchni mieszkania po przeciwnej stronie ulicy, gdzie dzisiaj wybuch bomby burz�cej odklei� od budynku �cian� frontow�.

Run�a w gruzy, bezwstydnie ods�aniaj�c wn�trza. Ca�y budynek sta� si� podobny do gigantycznego domku dla lalek w kt�rym r�ne kolory �cian tworzy�y wstrz�saj�c� dla estety kakofarbi�. Uko�ny deszcz ci�� zatem po �cianach kuchni i pokoj�w, co niekt�rym mieszka�com zdawa�o si� nie przeszkadza�. Jeden z nich na widok Heidego odstawi� czajnik z kuchenki i przeszed� do innego pomieszczenia, z ulicy niewidocznego. Nast�pnie zbieg� po schodach i stan�� w bramie, wbijaj�c wzrok w plecy id�cego esesmana.

Ten szed� do�� szybko w stron� Neumarkt. Min�� restauracj� �Gauhaus� i wbieg� w Langeholzgasse. Cz�owiek ze zniszczonej kamienicy chy�kiem ruszy� za nim przez podcienia Deutsche Bank. Tam sta� pot�nie zbudowany m�czyzna z papierosem w ustach. Przywitali si� wzrokiem i zamienili rolami.

Olbrzym ruszy� za Heidem, a jego towarzysz stan�� na rogu i z d�o�mi na kolanach ci�ko oddycha� jak po d�ugim biegu. Na Neumarkt Heine rozejrza� si� i na Langeholzgasse zobaczy� w oddali du�ego m�czyzn�, kt�ry w�a�nie si� pochyli�, by zawi�za� sznurowad�a.

Heide stan�� obok fontanny z Neptunem i zapali� papierosa. Du�y wyprostowa� si� i znikn�� na Kupferschmiedestrasse. Esesman dopali� papierosa i dok�adnie zlustrowa� plac � Wolno zszed� po schodach prowadz�cych pod powierzchni� placu, a potem nagle wybieg�.

Plac by� pusty. Heide zn�w zszed� na d�, uspokojony zab�bni� w drzwi prowadz�ce do podziemia. Otworzy� mu stra�nik w wi�niowym mundurze nieistniej�cej formacji wojskowej. Na piersi stra�nika dynda�y osobliwe medale, na kt�rych wygrawerowane by�y usta. Pagony by�y ozdobione spinkami w kszta�cie kobiecych cia�. Stra�nik powita� Heinego kiwni�ciem g�owy i wpu�ci� go bez s�owa.

Pod powierzchni� Neumarkt zbudowano w 1944 roku sie� schron�w powi�zan� z gmachem Rz�du �l�skiego i pa�acem Hatzfeld�w. Pod��czono kanalizacj�, doprowadzono wod� i gaz oraz zaopatrzono je w szyby wentylacyjne. Niekt�re z tych pomieszcze� by�y obszernymi salami z wianuszkiem mniejszych salek. Pod placem by�o kilka takich �uk�ad�w planetarnych�. Projekt natchn�� kapitana Ottona von Schebitza, nadzoruj�cego budow� schron�w na Neumarkt, my�l� o zorganizowaniu w jednym z nich luksusowego puffu dla wy�szych oficer�w. Pod�ogi ob�o�ono grubymi dywanami, a �ciany obklejono tapet� z�otego koloru. Umeblowanie tworzy�y niskie sofy.

Wkr�tce pojawi�y si� kobiety, kt�re von Schebitz �ci�gn�� z innych burdeli w Breslau obietnic� sowitych zarobk�w i obcowania z lepszym towarzystwem. Do sta�ych bywalc�w nale�a� pewien kapitan. Jego ulubion� dziewczyn� by�a Klara Mesletzky. Ta dwudziestotrzyletnia blondynka, kt�r� von Schebitz wyci�gn�� z burdelu dla robotnik�w cudzoziemskich, zainteresowanie kapitana uzna�a za niezwyk�� nobilitacj�. Kapitan, mimo swojego wieku, odznacza� si� nieprzeci�tnym wigorem i wielk� delikatno�ci�. Nie zadawa� zb�dnych pyta� i nie szafowa� pocieszeniami. Ociera� �zy z policzk�w i milcza� wsp�czuj�co.

T�skni�ca Klara czeka�a na niego dwa razy w tygodniu z roz�o�onymi nogami i odlicza�a minuty do godziny dziewi�tej, bo o tej zwykle si� pojawia�.

Od p� roku kapitan nie pojawi� si� ani razu. Pogodzi�a si� ju� z my�l� o jego �mierci.

Tym wi�ksz� rado�� odczuwa�a dzisiaj, kiedy � le��c u jego boku w g��wnej sali � przytula�a si� do niego po raz pierwszy od wielu miesi�cy i wci�ga�a znany jej delikatny zapach korzennej wody kolo�skiej od Welzla. Aksamitna maska skrywaj�ca twarz kapitana stanowi�a dla niej nie lada zagadk�, ale powstrzymywa�a ciekawo��, bo wiedzia�a, �e jej ulubiony klient nie lubi nieoczekiwanych pyta�. Spod materia�u wymyka�y si� jednak pod�u�ne r�owe blizny i one zaspokaja�y cz�ciowo jej ciekawo��. Maska zreszt� wcale jej nie przeszkadza�a, poniewa� widzia�a to, co najbardziej lubi�a w jego twarzy � du�e, zielono � piwne, nieco ironiczne oczy.

Teraz te oczy, ani rozbawione, ani zdenerwowane, by�y skoncentrowane na esesmanie, kt�ry w rozpi�tym mundurze i bez czapki le�a� rozparty na sofie naprzeciwko. Esesman wybucha� co chwila grubym, zachrypni�tym �miechem. Bawi�a go najwidoczniej pantomimiczna scenka, jak� odgrywa�y przed nim dwie dziewczyny.

Dzier�y�y w r�kach drewniane mauzery i strzela�y do siebie, wydaj�c przy tym odg�osy, kt�re Mockowi bardziej kojarzy�y si� z uchodzeniem powietrza z przebitej d�tki ni� ze strza�ami karabinowymi.

Esesman nie by� jednak wybredny i bawi� si� znakomicie. Zanosi� si� �miechem, kiedy jedna z kobiet unios�a drewniany granat, a jej kszta�tna pier� dr�a�a w rozpi�ciu czarnej koszuli. Kapitana co� zaintrygowa�o w tej scence. Si�gn�� do kieszeni i za�o�y� na nos binokle.

��Wiesz co, Klaro � przem�wi� do le��cej obok dziewczyny �agodnym g�osem i wskaza� oczami na dzielnie walcz�ce obro�czynie twierdzy.

��Mam coraz gorszy wzrok. Powiedz mi, kochana, czy ten oficer to wasz sta�y go��?

��Tak � odpowiedzia�a Klara. � Od trzech miesi�cy przychodzi prawie codziennie.

��A te dziewczyny maj� na sobie tylko czarne koszule? � zada� ponownie pytanie.

��To nie s� koszule, panie kapitanie � u�miechn�a si� Klara. � To s� mundury SS. Tak, Monika i Frieda maj� na sobie tylko kurtki mundurowe.

��Rozumiem. � W g�osie kapitana Klara wyczu�a nut� zniecierpliwienia.

��A co jest na tych mundurach? To, co si� �wieci.

��To cekiny � odpowiedzia�a dziewczyna. � Hauptscharf�hrer Heide lubi dziewczyny w mundurach z cekinami.

Klara Mesletzky by�a bardzo rozczarowana dzisiejszym zachowaniem kapitana. Ju� my�la�a, �e wr�c� dawne czasy, kiedy ulubiony klient prawi� jej komplementy i uczy� j� gry w szachy.

Sp�dzali wtedy ze sob� ca�e wieczory i noce, a Klara chwilami �apa�a si� na my�li, �e chyba jest zakochana w tym starszym d�entelmenie o kanciastej twarzy i nienagannych manierach. Odrzuca�a jednak szybko t� my�l, pami�taj�c o przestrogach do�wiadczonych kole�anek, kt�re m�wi�y, �e prostytutka mo�e zakocha� si� wsz�dzie i w ka�dym � tylko nie w burdelu i nie w swoim kliencie. Pami�ta�a o tym i teraz, kiedy kl�cza�a przed esesmanem i czu�a jego twarde palce na swoich uszach.

Robi�a to, co umia�a najlepiej, bo zosta�a hojnie op�acona przez swojego kapitana. Na jego to rozkaz kwadrans temu podesz�a do wygodnie rozpartego na sofie mi�o�nika mundur�w z cekinami i oznajmi�a mu, �e jest gotowa dla niego zrobi� wszystko i �e w�a�ciciel puffu ju� za to wszystko zap�aci�. Hauptscharf�hrer Hans Heine zna� dobrze majora Ottona von Schebitza i jego zasad�, �e najlepsi stali klienci powinni by� raz na jaki� czas honorowani darmowymi us�ugami.

Klara na wyra�ne polecenie swojego kapitana w masce nie zamkn�a na klucz drzwi odsepare. Nie s�dzi�a, �e jej sta�y klient b�dzie si� przygl�da� przez szpar� w drzwiach. On nie by� taki. Co� tu nie gra�o.

Esesman nawet nie zauwa�y�, �e dziewczyna nie przekr�ci�a klucza w zamku. Zrzuci� spodnie i wychwalaj�c w duchu niez�omne pryncypia majora, trzyma� teraz mocno nieco odstaj�ce uszy dziewczyny i przy�piesza� jej ruchy. To, co nagle poczu� w oczach, tonie by� py� rajskich kwiat�w. �zy, kt�re wytrysn�y mu na policzki, nie by�y �zami wywo�anymi orgazmem, a parali�, kt�ry go ogarn�� i rzuci� o pod�og�, nie by� mi�osnym spazmem. Heide podrygiwa� na pod�odze, jakby wykonywa� ruchy frykcyjne, a jego rozd�te p�uca ju� nie chwyta�y powietrza.

Przera�ona dziewczyna patrzy�a, jak jej kapitan zawija esesmana w dywan. Przedtem wbi� strzykawk� w ow�osione udo esesmana, a potem usiad� na osobliwym pakunku, otrzepa� r�kaw z bia�ych kryszta�k�w i u�miechn�� si� do Klary.

��By�a� bardzo dzielna � powiedzia�. � A jeszcze dzielniejsza b�dziesz, je�li nie powiesz nikomu o tym, co si� tu zdarzy�o.

Twoje kole�anki zajmuj� si� ju� innymi go��mi i nie wiedz�, co si� dzieje z Hauptscharf�hrerem. A my posiedzimy tutaj wsp�lnie jeszcze par� chwil. Nie musisz dzi� pracowa�. Zdrzemnij si�, kochanie, mia�a� ci�ki wiecz�r.

Kapitan wzi�� j� na r�ce i po�o�y� na sofie, otuli� kocemi pog�aska� po policzku. Jego dwukolorowe oczy by�y bardzo dobrotliwe.

��By�a� bardzo dzielna � powiedzia�. � Jak si� obudzisz, zajrzyj pod poduszk�. Tam b�dzie co� dla dziecka. Od �wi�tego Miko�aja.

Dwaj stra�nicy puffu w podziemiach Neumarkt, Drieschner i Jagode, smakowali ameryka�sk� whisky, kt�r� im zap�aci� ma�y staruszek o w�skiej, lisiej twarzy.

Zap�ata by�a bardzo hojna, ale zdecydowanie uzasadniona. Stra�nicy mocno naraziliby si� swojemu szefowi, majorowi von Schebitzowi, gdyby dokona� on dzisiaj inspekcji w swoim lokalu i odkry�, �e przebywa w nim kto�, kto nie jest oficerem, lecz przemytnikiem.

Bo w�a�nie tak obaj stra�nicy okre�lili profesj� cz�owieka o lisiej twarzy, kiedy spojrzeli na jego nienaganny garnitur z angielskiej we�ny, sygnet na ma�ym palcu, a nade wszystko, kiedy otrzymali cztery butelki ameryka�skiej whisky jako zap�at�. Nie dziwili si� zatem, �e ten przemytnik pragnie nobilitacji i chce pozna�, jak si� wyrazi�, �oficerskie kurwy�. Nie dziwi�o ich r�wnie�, �e tego samego pragnie jego milcz�cy kolega o wygl�dzie wo�u.

��Ka�dy by chcia� je pozna�, co, Jagode? � zarechota� Drieschner i otworzy� butelk�. � No to po ca�ym!

Stra�nicy wypili z jednej szklanki, odmierzywszy wcze�niej pude�kiem zapa�ek poziom p�ynu. Staruszek o lisiej twarzy znikn�� wraz ze swoim koleg� w dalszych salach puffu.

Wiecz�r toczy� si� wolno, jak zwykle w dzie� powszedni. Czasami zadr�a� sufit, jak zwykle w tych czasach. Mija�y godziny. Do puffu wszed� jaki� oficer i kupi� jak wi�kszo�� klient�w bilet na jedn� godzin�. Drieschner, wpisuj�c sum� do raportu kasowego, zauwa�y�, �e cyfry zje�d�aj� w d�, przekraczaj� granic� rubryki, a potem powi�kszaj� si� i dziwnie p�czniej�. Drieschner pochyli� g�ow� i zobaczy�, jak Jagode wlewa kolejk� do szklanki i pyta:

��No to co, Helmut, po ca�ym?

Ostatnie, co stra�nik Drieschner zapami�ta� z tego wieczoru, to by�a szyjka butelki, z kt�rej wylewa� si� z�oty p�yn. Jagode nie m�g� trafi� do szklanki. La� po blacie sto�u i po raporcie kasowym.

W ogo�oconym mieszkaniu na Viktoriastrasse blask palonego przez Rosjan ogniska pe�za� po �cianach i po suficie. Mock sta� przyklejony do �ciany przy oknie i uwa�nie przygl�da� si� sze�ciu rosyjskim �o�nierzom, kt�rzy rozgrzewali si� �piewem i gorza�k� popijan� z mena�ek. T�skne i s�odkie melodie p�yn�y w germa�skiej przestrzeni, wlatywa�y do niemieckich mieszka� i snu�y si� po niemieckich ulicach. Mock spojrza� na trzyman� w r�ku czapk� kolejarsk� swojego brata, kt�r� znalaz� w piwnicy. Rosyjskie dumki by�y requiem dla jego brata, kiedy tydzie� temu uni�s� si� do Walhalli.

Mock da� znak swoim ludziom. Wirth i Zupitza u�o�yli Heidego na pod�odze pokoju, w kt�rym zgwa�cono Bert� Flogner. Wirth wyci�gn�� kajdanki. Szcz�kn�y kluczyki.

Lewy przegub Heidego i rama okna, kt�re straci�o w wyniku przeci�gu szyb�, zosta�y po��czone. Cia�o gestapowca wisia�o tylko na przykutym do okna ramieniu.

Jego stawy zareagowa�y b�lem. Najpierw ogarn�� on nadgarstek, a potem obojczyk.

Heide obudzi� si� i mruga� powiekami, chc�c wytworzy� cho�by cie� podmuchu, kt�ry by zmi�t� z jego powiek drobinki py�u. W ko�cu otworzy� oczy i spojrza� na swoich prze�ladowc�w. Mock, Wirth i Zupitza, ci dwaj uzbrojeni w schmeissery, kucali pod �cian� i byli niewidoczni z ulicy. Mock zbli�y� si� do Heidego na czworakach i u�miechn�� si� do niego.

��Powiedz mi, Hans � szepn�� � co robisz, �eby ci by�o ca�kiem dobrze?

Wystarcza ci zwyk�e ruchanie?

Heide chcia� co� powiedzie�, ale uniemo�liwi� mu to banda�. Chcia� go zerwa� z ust, ale jego r�ka tkwi�a w �elaznym u�cisku Zupitzy. Patrzy� z przera�eniem, jak Mock podsuwa mu pod nos szyjk� st�uczonej butelki.

��Wsadzasz wtedy dziewczynie butelk� � szepta� Mock. � I wtedy jest ci ca�kiem dobrze, co, �wi�ski ryju? Wtedy jest ju� mokro, co?

Heide rzuci� si� gwa�townie. Jego r�ka trzasn�a ostrzegawczo. Zamkn�� oczy i osun�� si� na pod�og�. Przed upadkiem uchroni� go �a�cuch kajdanek. Rama okna r�wnie� zareagowa�a na zmian� pozycji esesmana i uderzy�a o �cian�, czyni�c spory huk.

Rosjanie na zewn�trz przestali �piewa�. Zapad�a cisza.

Mock da� zna� Zupitzy i ten chlasn�� Heidego po twarzy otwart� d�oni�. Mock wyszepta� co�, co zwerbalizowa�o ponure przeczucia gestapowca:

��To nie jest s�d, skurwysynu, to jest wykonanie wyroku! Nazywam si� Eberhard Mock. Nie zapomnij mojego nazwiska w piekle!

Rosjanie, zaalarmowani hukiem okiennej ramy, g�o�no si� naradzali. W ko�cu Niemcy us�yszeli szuranie ich but�w po bruku ulicy. Mock wzi�� od Wirtha schmeissera i stan�� w oknie. Kiedy naciska� spust, ujrza� otwarte ze zdumienia oczy Rosjan. Huk strza��w wstrz�sn�� kamienic�. Dymi�ce �uski skaka�y po pod�odze. Mock sta� mocno na nogach i widzia� wyra�nie ob�oki kurzu na bruku, odpryski kamienia i krew rozlewaj�c� si� pod nogawk� jednego z rosyjskich �o�nierzy. Wtedy z sufitu run�y kawa�ki cegie� i strzykn�y smugi tynku.

��W nogi! � krzykn�� Mock i wszyscy trzej wyskoczyli z pokoju. � W piwnicy uwa�a� na miny!

Kroki Wirtha i Zupitzy zadudni�y na schodach. Mock stan�� w drzwiach mieszkania, by po raz ostatni spojrze� na Hauptscharf�hrera Hansa Heidego, kt�ry miota� si�, przykuty do okiennej ramy. Mock rzuci� si� w �lad za swoimi lud�mi. Kiedy zbiega� do piwnicy, fala uderzeniowa po wybuchu granatu wysadzi�a oszklone wahad�owe drzwi i ostre kryszta�ki sypn�y po schodach i po p�aszczu Mocka.

Zbieg� do piwnicy. Za sob� s�ysza� kroki i g�o�ne krzyki. Kiedy ju� by� w bezpiecznej ciemno�ci podziemi, w�r�d znanych nieprzyjemnych woni i przyjaznych d�wi�k�w szczurzego popiskiwania, poczu� silny podmuch, kt�ry rzuci� nim na odleg�o�� kilku metr�w. Uderzy� plecami o �cian� i osun�� si� na klepisko. Obok g�owy przelecia�y mu fragmenty drzwi do piwnicy. Sykn�� z b�lu, kiedy poczu� na swojej zniszczonej twarzy ostre uk�ucia. Drzazgi wbija�y si� w naci�gni�t� sk�r�. Na usznych ma��owinach poczu� ciep�e strumyki. Podni�s� si� i ruszy�, kulej�c, w stron� swej ojczyzny. Min�� wzd�te cia�o trupa, min�� mi�kkie placki, jakie zosta�y po jego bracie, i stan�� w drzwiach schronu, w kt�rym b�yska�y ju� zaniepokojone oczy Wirtha i Zupitzy.

Po chwili by� w swoim Breslau, ociera� krew z uszu, wyjmowa� drzazgi z brody i usi�owa� odp�dzi� natarczyw� my�l, �e podczas ucieczki zgubi� gdzie� czapk� kolejarsk� � jedyn� pami�tk� po swoim zmar�ym bracie.

Tym wyrzutem sumienia zosta�a wzbudzona inna jeszcze my�l: nie zd��y� zapyta� Heidego o list, kt�ry otrzyma� Franz. Jestem roztargniony, powiedzia� cicho do siebie, sprawiedliwo�� jest �lepa i roztargniona.

Karen naci�a sk�r� kaszanki i na talerz wyp�yn�a brunatna, g�sta lawa, a na jej powierzchni p�ywa�y kostki t�uszczu i kulki kaszy. Widelec przycisn�� kromk� razowego chleba, kt�ra wci�gn�a jak bibu�a lepki wyciek z kaszanki. Mock odkroi� dr��ce bia�ko jajka sadzonego, posypa� je pieprzem, sol� i start� na proszek gorczyc�. Potem lekkim ruchem no�a przedar� powierzchni� ��tka, a ono pop�yn�o w�sk� smug�, kt�ra zakr�ci�a obok �semki kiszonego og�rka. �ykn�� kawy zbo�owej, kt�ra zaprawiona by�� gorycz� cykorii i sacharyn�.

Przy stole pa�stwa Mock�w jedynie nap�j �niadaniowy tr�ci� dzi� gorycz�. Oboje czuli jeszcze s�odycz wczesnego poranka, kiedy Eberhard przyszed� o pi�tej do domu i obudzi� sw� �on� tak, jak ona najbardziej lubi�a.

Karen po raz kolejny, nie wiadomo ju� kt�ry w ich pi�tnastoletnim po�yciu, uwierzy�a swojemu m�owi, kiedy zapewnia� j� po mi�osnych euforiach, �e w�a�nie zako�czy� spraw�, kt�r� ostatnio prowadzi�, i �e dzi� uda si� do szpitala Wszystkich �wi�tych.

Tam spotka si� z zaprzyja�nionym lekarzem, kt�ry sprawi, �e ci�ko ranne ma��e�stwo Mock znajdzie si� w szpitalnych ��kach. Potem jeden z samolot�w l�duj�cych w Gandau, zabieraj�cy prominentnych rannych, zabierze ma��e�stwo Mock z obl�onego miasta. Nast�pnie znajd� si� w Kopenhadze, gdzie Karen mia�a liczn� rodzin�.

��Dzi� porozmawiam z doktorem Bo�kiem. On wszystko za�atwi. Zanim do niego pojad� � Mock prze�kn�� kawa�ek chleba, kt�rego szorstkie kraw�dzie oblane by�y polew� z ��tka i kaszanki � musz� odwiedzi� hrabin� von Mogmitz. Wczoraj w sprawiedliwe r�ce odda�em morderc� jej siostrzenicy. Wr�c� na obiad ko�o sz�stej.

��Dobrze. � Karen odsun�a talerz, zapali�a papierosa i dmuchn�a dymem, nie zaci�gaj�c si�, co jej m�� zawsze nazywa� marnotrawstwem.

��Wiesz, �e w Kopenhadze jest wspania�y dom koncertowy? Tam b�dziemy chodzi� wieczorami. Ty w�o�ysz frak, a ja �ososiow� sukienk�. Wszyscy m�wi�, �e mi w niej do twarzy.

��A kt�ra to jest? � Mock r�wnie� zapali�, lecz bez marnotrawstwa. Po jedzeniu jego organizm chciwie wci�ga� nikotyn� ka�d� swoj� tkank�.

��No ta, kt�r� przywioz�e� mi w prezencie z Pary�a.

��Ach, m�wisz o pomara�czowej! � Zidentyfikowa� z u�miechem sukni�, kupion� w salonie Coco Chanel. � No tak, rzeczywi�cie ci w niej do twarzy.

��No nie, no co ja mam zrobi� z tym typem? � �miech Karen rozla� si� po jadalni.

���ososiowa to nie pomara�czowa! To zupe�nie inny kolor!

��Niech ci b�dzie. � Mock poprawi� mask� i jedwabny fular, kt�ry wykwita� mu w rozpi�ciu koszuli. � A co jeszcze b�dziemy robi� w Kopenhadze?

��Latem b�dziemy chodzi� na pla�� w Amager. � G�os Karen stawa� si� coraz bardziej rozmarzony, kiedy my�lami wraca�a do swojego rodzinnego miasta, z kt�rego wyjecha�a kiedy� na studia do Berlina i Breslau.

��A zim� b�dziemy podziwia� szron na li�ciach w ogrodach Tivoli. Ty mo�esz wr�ci� do swoich zainteresowa� j�zykoznawczych z czas�w m�odo�ci. Kiedy� m�wi�e� mi, �e o tym marzysz. Biblioteki naukowe w moim mie�cie s� znakomite. Wyobra�asz sobie emerytur� w czytelni uniwersytetu? Tam gdzie unosi si� duch Raska? Ci�gle przecie� marzysz, aby studiowa� zagadnienia ligwistyczne.

��Ja ju� niczego nie pami�tam. � Mock zdusi� papierosa i zamy�li� si�. � Kiedy� interesowa�y mnie na przyk�ad jakie� zmiany samog�osek w �aci�skich sylabach. A teraz ju� nawet nie wiem, o jakie zmiany chodzi�o.

��Wszystko sobie przypomnisz � Karen zn�w wpad�a w patetyczny ton. � Nigdy nie zapominamy czego�, co niegdy� kochali�my. Ja na przyk�ad. � Umilk�a.

��Co chcia�a� powiedzie�? � Mock nie lubi� patosu i obawia� si�, �e zaraz padnie jakie� wyznanie. � Doko�cz, prosz�.

��Ja na przyk�ad � powt�rzy�a Karen � nie zapomn� nigdy twojego u�miechu w dniu �lubu. By� szczery i radosny, cho� nieco ironiczny. Ten u�miech wiele obiecywa�.

��Daj spok�j, stare dzieje. � Mock czu� si�, jakby najad� si� cukru i popi� go miodem. � Musz� ju� i��.

��Nie udawaj innego, ni� jeste�. � Karen chwyci�a m�a za r�kaw bon�urki i przytuli�a si� do silnej d�oni ozdobionej sygnetem. � Przecie� wiem, jaki jeste� niepewny i rozedrgany wewn�trznie. Nie musisz przede mn� ubiera� si� w jakie� obce kostiumy. W�a�nie dlatego jeste� tak kochany, �e masz w sobie t� wra�liwo��. Nie mog�abym �y� z typem o subtelno�ci goryla. A twoja wra�liwo�� jest prawie niewie�cia.

Mock wyrwa� d�o� z jej r�k. Sygnet zostawi� na sk�rze jej twarzy czerwony �lad. Sykn�a z b�lu i spojrza�a na m�a ura�onym wzrokiem. Obla�a go fala wsp�czucia. Pochyli� si� nad ni� i pog�aska� jej g�ste w�osy, pokryte drog� przedwojenn� farb�, kt�rej zapasy wyprzedawali za astronomiczne sumy spadkobiercy s�ynnego zak�adu kosmetycznego Margarete von Wallenberg.

��Ju� nic nam nie przeszkadza w wyje�dzie st�d � powiedzia�, g�aszcz�c jej w�osy. � Nawet m�j brat Franz.

��No tak, ju� nie ma go tydzie�. A co si� z nim sta�o? Nie �yje? � zapyta�a Karen, nie pr�buj�c nawet ukry� rado�ci w g�osie.

��Nie ma go, i koniec! � odpowiedzia� Mock, wychodz�c z jadalni. Ku swojemu zadowoleniu nie czu� ju� w ustach pos�odzonego obficie miodu.

Rosyjskie bombowce petlakow spada�y dzi� na miasto ca�ymi stadami. Mock, widz�c z okna dym od strony Dworca Fryburskiego, uzna�, �e najbezpieczniej by�oby znale�� podziemne po��czenie z Bergstrasse. Wyplu� �lin� o smaku sadzy, kt�ra pokrywa�a jego j�zyk, odpali� motocykl i ruszy� w stron� Blucherplatz. Motocykl wpada� w szyny tramwajowe, kt�re bieg�y �rodkiem Schweidnitzerstrasse. Ze sklepowych wystaw, zza rozbitych szyb wylatywa�y i furkota�y na wietrze firanki.

Czeka�y na brygady Hitlerjugend. Ich zadaniem by�o zrywanie firan, kt�re � wedle dow�dztwa twierdzy � mog�y kojarzy� si� mieszka�com z bia�ymi flagami kapitulacji. Mock dojecha� do budynku starej gie�dy, gdzie musia� si� raz na tydzie� meldowa� w oddziale �andarmerii polowej Festung Breslau. Kapral o twarzy poparzonej fosforem o nic nie pyta� i przybi� piecz�tk� z tak� si��, �e omal nie przedziurawi� papieru. Po przekazaniu przepustki uprawniaj�cej do wszelkich podr�y � i naziemnych, i podziemnych � Mock i adiutant popatrzyli w milczeniu na siebie. Potem adiutant obja�ni� Mockowi, jak si� dosta� na Bergstrasse, i zasalutowa� ponuro.

Mock post�powa� zgodnie z sugestiami adiutanta. Najpierw wjecha� do schronu pod budynkiem starej gie�dy i skierowa� si� wzd�u� tor�w kolejowych, kt�re ��czy�y Blucherplatz z jednej strony z Dworcem G��wnym, z drugiej za� � z bunkrem przy Striegauerplatz.

W t� w�a�nie stron� pojecha� Mock i po kwadransie dotar� do bunkra. Trwa�y tam gor�czkowe prace. �o�nierze niemieccy wesp� z robotnikami cudzoziemskimi � s�dz�c po mowie, Polakami � wy�adowywali jakie� pud�a z wielkiej ci�ar�wki i ustawiali je na rampie. Kolejka w�skotorowa dymi�a par� i w�glowymi spalinami tak obficie, jakby zaraz mia�a ruszy� w podr� doko�a �wiata.

Motocykl Mocka mija� kolejne wagony, a� w ko�cu dotar� do miejsca, gdzie by�o rozwidlenie: tory kolejowe sz�y gdzie� � jak s�dzi� � w kierunku Deutsch Lissa, natomiast w lewo odchodzi� ciemny tunel. Nad rozwidleniem, pod sufitem, wisia�a na stalowych prz�s�ach o�wietlona dy�urka, z niej na powierzchni� miasta prowadzi�y stalowe schodki. Podobnymi mo�na by�o zej�� do tunelu.

Mock us�ysza� zwielokrotnione przez g�o�nik: �Sta�!� i prawie zrobi�o mu si� ciep�o od wielkiej plamy �wiat�a, jaka na nim spocz�a. Opu�ci� ko�nierz p�aszcza, zdj�� gogle i spojrza� w g�r�. Jeden z wartownik�w trzyma� w r�kach megafon, drugi za� � reflektor.

��Prosz� o nazwisko, kapitanie � mocny g�os obija� si� o �ciany.

��Eberhard Mock � krzykn�� kapitan.

��Prosz� poczeka�!

�wietlne ko�o zsun�o si� nieco z jego twarzy. Mock w�o�y� binokle. Widzia� teraz wyra�nie, jak jeden ze stra�nik�w uruchamia korb� radiostacji. Rozmawia� z kim� przez chwil�, poczym zdj�� s�uchawki.

��Szerokiej drogi, panie kapitanie � us�ysza� pot�ne pozdrowienie.

��Ca�y czas prosto i po chwili dojedzie pan do podziemnych magazyn�w fabryki Lindnera.

�wietliste ko�o ze�lizgn�o si� ca�kiem z Mocka i podskoczy�o nieco wy�ej, skr�ci�o w lewo i zgin�o w ciemnym tunelu, prowadz�cym w stron� fosy. Kapitan w�o�y� mask�, nast�pnie gogle, wyci�gn�� r�k� na znak podzi�kowania i kopn�� w rozrusznik.

Motocykl wystartowa�, rozcinaj�c swym reflektorem ciemno�� tunelu. Kierowca niewiele widzia�, poniewa� snop �wiat�a gdzie� zanika�. Wiedzia� z ca�� pewno�ci�, �e �ciany s� zbudowane z cegie�, a szeroko�� tunelu pozwalana mini�cie si� dw�ch kibel wagen�w. Czu� te� najpierw cichy szmer mokrego piasku na dnie tunelu, potem za� ca�kiem wyra�ne chlupotanie wody.

Mi�dzy postawiony ko�nierz p�aszcza i kark dosta�a si� kropla wody, sp�yn�a wzd�u� kr�gos�upa. Mock zadr�a�, a motocyklem troch� zarzuci�o. W oddali zamigota�y jakie� �wiat�a.

Mock zatrzyma� si�.

Wody na dnie tunelu by�o znacznie mniej, z sufitu ju� nie kapa�o. Przejecha�em pod jakim� kana�em, pomy�la�, i zbli�am si� do fabryki Lindnera.

Nie myli� si�. Za chwil� znalaz� si� jakby na podziemnym rondzie, na kt�rym zamiast kieruj�cego ruchem policjanta siedzia� na z�ndappie gruby sier�ant w he�mie. Kiedy zobaczy� Mocka, podni�s� r�k�, nakazuj�c mu zatrzymanie si�. Po ujrzeniu dystynkcji zatrzymanego nie ��da� nawet dokument�w. Owalnym ruchem r�ki zach�ci� do dalszej jazdy.

��Do fabryki Lindnera to t�dy? � zapyta� Mock, spogl�daj�c na pierwsz� w lewo.

��Nie � sapn�� gruby sier�ant � Druga w lewo!

Mock podzi�kowa� mu i ruszy�.

Podziemne Breslau nape�nia�o go pewno�ci� i spokojem. Jego proste ulice by�y jak promienie racjonalizmu, jego skrzy�owania by�y w projekcjach Mocka jak starcia koncepcji my�lowych, kt�re ze wspania�� tolerancj� odchodzi�y � ka�da w swoj� stron�.

Ronda, przez kt�re przeje�d�a�, by�y jak filozoficzne systemy, uformowane w najdoskonalszy kszta�t kulisty � porz�dkowa�y chaos ruchu i wprowadza�y sens w rozga��zienia i w�tpliwo�ci. Umys� Mocka tworzy� wraz z ordo subterraneus jeden wielki monistyczny organizm � o strukturze przejrzystej i sprawiedliwym porz�dku.

Mock skr�ci� z szerokiego tunelu w ostatni w�ski odcinek, prowadz�cy do zak�ad�w Lindnera. D�ugo�ci oko�o dwustu metr�w, bardzo niewygodny, by� w�a�ciwie tunelem kolejowym, po jego dnie bieg�y szyny. Motor potyka� si� zatem nieustannie o podk�ady kolejowe, a organy wewn�trzne Mocka wpad�y w tak� wibracj�, �e omal nie zwymiotowa�.

Przejecha� w ko�cu i zatrzyma� z ulg� maszyn� na ko�cu tunelu. Dwaj wartownicy w opancerzonej dy�urce u�miechn�li si� na widok st�a�ej twarzy Mocka � najwyra�niej nie po raz pierwszy zetkn�li si� z tak� reakcj�.

��Czy przed wjazdem do tunelu kolejowego pali� si� znak zakazu wjazdu? � zapyta� jeden z wartownik�w, przegl�daj�c legitymacj� Mocka.

��Nic si� na pali�o � wyszepta� kapitan.

��Znowu si� zepsu�o, Kurt. � Wartownik straci� humor. � Napraw to w ko�cu, do jasnej cholery! Kto tu jest elektrykiem?

��Tak jest, panie poruczniku! � odpowiedzia� zrugany Kurt.

��Przepraszam, kapitanie, �e si� unios�em � sumitowa� si� dow�dca posterunku. � Ale jest to bardzo niebezpieczne. �wiat�o si� nie pali to ludzie wje�d�aj� do tunelu tak jak pan. A gdyby z naprzeciwka jecha�a ta rozp�dzona drezyna, to co by by�o? � Wskaza� r�k� maszyn� stoj�c� za posterunkiem.

��Ma to by� naprawione do �smej wiecz�r, rozumiesz, baranie! � wrzasn�� zn�w do Kurta.

��Wtedy komendant obozu wraca do domu drezyn� � doda�, widz�c zdziwione spojrzenie Mocka.

��Bardzo prosz�, panie kapitanie, za drezyn� jest winda, kt�r� pan mo�e pojecha� razem z motorem.

Mock, sko�owany podskakiwaniem na podk�adach kolejowych oraz szybk� jak karabin maszynowy wymow� porucznika, machn�� r�k� w podzi�kowaniu i ruszy� dalej. Za drezyn� wjecha� do windy i zgasi� silnik. �o�nierz obs�uguj�cy wind� zakr�ci� korb� i uruchomi� silnik. Po kr�tkiej chwili Mock znalaz� si� w jednej z hal fabrycznych. Przejecha� przez hal� do wyj�cia.

Musia� przystan��, poniewa� porazi�o go s�o�ce. Ju� z daleka widzia� bram� fabryki, a za ni� ob�z. Poszed� w jego kierunku. Mock chcia� zostawi� motor przed bram�, ale wartownik podni�s� szlaban, pokazuj�c mu drog� pomi�dzy drutami prowadz�c� do baraku, gdzie mie�ci� si� pok�j widze�, punkt medyczny i komendantura obozu.

Mock by� zdziwiony uprzejmym i nieregulaminowym zachowaniem wartownika, kt�ry nawet nie za��da� legitymacji i nie wyda� �adnej przepustki. W ko�cu wpu�ci� mnie tylko mi�dzy druty, pomy�la�, parkuj�c motocykl ko�o krzew�w czarnego bzu okalaj�cych barak. Jeste� za bardzo podejrzliwy i pedantyczny; my�lisz, �e wszyscy s� tacy ja ty? �wiat by zwariowa�, gdyby by� zaludniony indywiduami typu Mock. Chcesz, aby jakie� drobne niezgodno�ci z twoimi wyobra�eniami o w�a�ciwym dzia�aniu innych zepsu�y ci wspania�� chwil�, w kt�rej przeka�esz tej nieszcz�snej kobiecie wiadomo�� o sprawiedliwej zem�cie � rozkoszy bog�w?

��Drogi profesorze! � krzykn�� na widok Brendla. � Oddaj� panu motor z serdecznymi podzi�kowaniami! Nie b�dzie mi ju� potrzebny! Dzi� w nocy Rosjanie wymierzyli kar� mordercy panny Flogner! Z�apali go na Viktoriastrasse w mundurze SS! Rzuci�em go bolszewickim bestiom na po�arcie. � Mock szed� w stron� profesora z wyci�gni�tymi r�kami, jakby go chcia� u�ciska�.

��Jak pan my�li, co mu mogli zrobi�? Albo jego dusza ju� sma�y si� w smole, albo jego cia�o marznie na Syberii! Tertium non datur, profesorze!

��Mia�a aksamitn� dziurk�. � Zza plec�w profesora wynurzy� si� komendant Gnerlich.

Mock nie dos�ysza� i wpatrywa� si� w dw�ch m�czyzn, z kt�rych pierwszy, ubrany w poplamiony szary garnitur, kucn�� pod �cian� baraku, ma�� twarz wtuli� w otwarte d�onie, a drugi, w opi�tym na pot�nej klatce piersiowej czarnym mundurze SS, sta� na szeroko rozstawionych nogach i u�miecha� si�, pokazuj�c bia�e, r�wne z�by. Ma�e, mocno wci�ni�te w g�ow� oczy by�y okolone szarymi obw�dkami i rzuca�y ironiczne b�yski. Mock na widok komendanta zesztywnia�.

��Mia�a aksamitn� ciasn� dziurk� � powt�rzy� Gnerlich i to ju� wyra�nie dotar�o do Mocka. � �liczn� cipk�, kt�ra by�a zwarta jak pier�cionek.

Mock poczu� niesmak w ustach.

Gnerlich przewr�ci� oczami i wystawi� j�zyk. Potem chwyci� si� za krocze i zacz�� ci�ko dysze�.

��Och, jaka s�odka by�a ta ma�a Flogner! � sapa�, udaj�c ruchy frykcyjne.

Mock spojrza� na Brendla, szukaj�c odpowiedzi na jedno straszne pytanie. �zy filozofa by�y odpowiedzi�.

��Dow�dca posterunku przy Viktoriastrasse. � Gnerlich przesta� udawa� seksualn� ekstaz�; teraz mi�dzy czarnymi r�kawiczkami pr�y�a si� szpicruta � powiedzia� ci o esesmanie i jego zaspanym adiutancie. Tym adiutantem by�a s�odka Berta, ma�a Bertu�. A kto by� esesmanem? No kto nim by�, Mock? Czy naprawd� ten, kt�rego zostawi�e� Ruskom?

Mock u�wiadomi� sobie, �e nie mo�e wr�ci� do domu. Przecie� tam czeka na niego Karen. Siedzi teraz na spakowanych pudlach i kartonach i patrzy wyczekuj�co w drzwi wej�ciowe.

Kogo ujrzy Karen w drzwiach? Swojego m�a, dzielnego pogromc� morderc�w, kt�ry w poczuciu dobrze spe�nionego obowi�zku powie jej: �No to po wszystkim, Karen. Jedziemy do Kopenhagi, b�dziemy tam podziwia� morze i szron na li�ciach�?

Nie, ujrzy starego nieudacznika, kt�ry powie: �Jeszcze nie zamkn��em tej sprawy, Karen. Nigdy nie b�dzie sprawiedliwo�ci. Ka�dy policjant jest skazany na wieczne niespe�nienie�.

Mocka zak�u�o w piersiach. Poczu� gor�cy kartofel w prze�yku, kt�ry wolno, parz�c rur� pokarmow�, przedostawa� si� do brzucha. To nie by� zawa� serca. To by� gniew. Gniew na cz�owieka, kt�ry mu nie pozwala wraca� do domu. Otworzy� usta i czu�, jak p�uca t�ocz� powietrze, kt�re gwa�townie rozrywa wi�zad�a g�osowe.

Ryk Mocka wstrz�sn�� obozem na Bergstrasse. Rzuci� si� na Gnerlicha, trzymaj�c gogle w prawej r�ce.

Chcia� je wbi� w szyj� komendanta. Ten �mia� si� i obraca�, unikaj�c bezradnych, niecelnych cios�w starego cz�owieka.

��M�oda by�a lepsza od starej � �mia� si� Gnerlich. � Stara ma dup� jak cholewa, a m�oda jak obr�czk�!

Mock zaatakowa� podkutym butem gole� Gnerlicha. Ten uskoczy� przed ciosem i �miej�c si�, wo�a�: � Uciekaj z tego miasta, dziadek. I nie skacz tak, bo b�dzie ci� musia�a odebra� st�d piel�gniarka!

Mocka ol�ni�o. Trzeba usun�� przeszkod�, kt�ra odgradza go od domu i od Karen, wci�� godnej mi�o�ci i ofiary. Si�gn�� do kabury. Wtedy Gnerlich warkn�� jak zwierz� i machn�� nog�. Mock mia� wra�enie, �e jego gole� wyskakuje ze stawu. B�l wykr�ci� mu stop�. Pochyli� si� ku ziemi. Drugi but Gnerlicha spad� mu na kark i rozp�aszczy� go w pyle pod barakiem.

���pij, dziadu, i nie gadaj po �acinie! � krzykn�� Gnerlich, machn�� jeszcze raz nog� i pozbawi� Mocka przytomno�ci.

Mock ockn�� si� na twardej pryczy w obozowej izolatce. Poruszy� g�ow� i omal nie straci� znowu przytomno�ci. G�uchy b�l promieniowa� od ucha do potylicy. Dotkn�� twarzy. Maska by�a na swoim miejscu. Opuszkami palc�w wyczu� dwie nowe cienkie blizny na policzku.

��To od szpicruty � powiedzia� cicho profesor Brendel. � Po jego kopniaku straci� pan przytomno��, a ten bydlak ci�� jeszcze pana dwukrotnie szpicrut�.

��Mo�e to nieprawda. � Mock podni�s� si� na pryczy i poczu� si� tak, jakby kto� odkr�ca� mu m�zgoczaszk�. Zbiera� gor�czkowo my�li. � Mo�e jej nie zgwa�ci�, lecz tylko tak m�wi, �eby dr�czy� hrabin�.

��Nie wiem � policzki Brendla zadr�a�y. � Niczego ju� nie wiem.

Kto� si� poruszy� gwa�townie w rogu izolatki. Ubrana w podart� sukienk� posta� po�o�y�a na kolanie kawa�ek kartonu i rysowa�a na nim linie i ko�a. Na jej twarz wysypa�y si� jasne w�osy. D�o� z ma�� ran� � jakby po przypaleniu papierosem � porusza�a si� szybko, pewnie i bez wahania. Stra�niczka Waltraut Hellner poruszy�a si� niespokojnie w drzwiach izolatki, ale zaraz wr�ci�a do poprzedniej pozycji.

Mock wsta� z pryczy, odwr�ci� si� do �ciany, wyg�adzi� mundur, d�o�mi chwyci� si� za skronie, a potem poprawi� sw�j ci�ki pas. W kaburze nie by�o broni. Potem wolno odkr�ci� obola�e cia�o.

Hrabina Gertruda von Mogmitz patrzy�a na niego okiem spokojnym. W wyci�gni�tej, poparzonej niedopa�kiem d�oni dzier�y�a kawa�ek kartonu.

��Niech pan go zabije � profesor odczytywa� stenograficzny zapis, a Mock i hrabina patrzyli na siebie, nie mru��c oczu. � Niech pan zabije morderc� mojego dziecka. �B�ogos�awieni, kt�rzy �akn� i pragn� sprawiedliwo�ci, albowiem oni b�d� nasyceni�.

��Panie kapitanie, niech pan to zrobi � Brendel m�wi� teraz od siebie. � Niech pan zatrzyma m�j motocykl.

Hrabina wyci�gn�a ku Mockowi drug� d�o�, w kt�rej tkwi�a po��k�a fotografia. Hellner b�yskawicznie skoczy�a i wyrwa�a zdj�cie, przedzieraj�c je na p�. Mocno popchn�a hrabin� na �cian�.

��M�wi�am ci, �e nie wolno niczego podawa� odwiedzaj�cym! � krzykn�a. � Chcesz dosta� zakaz widze�?

Gertruda von Mogmitz osun�a si� na kolana i cofn�a w k�t pokoju.

Mock czu� w piersiach gor�cy kartofel.

��To tylko stara fotografia, szanowna pani Hellner � powiedzia� spokojnie profesor Brendel. � �aden gryps.

Hellner przenosi�a wzrok z jednej osoby na drug�. By�a w wieku hrabiny von Mogmitz, lecz wygl�da�a znacznie starzej. Jej oczy mia�y ponury i zm�czony wyraz, a twarz rozorana by�a przez nikotyn� i nieprzespane noce. Wok� ust rysowa�y si� strza�ki zmarszczek, a wok� oczu � paj�cza siatka ma�ych sk�rnych rozst�p�w.

Mock widzia� ju� ludzi o podobnym wyrazie twarzy, lecz nie pami�ta� gdzie. Hellner prychn�a pogardliwie, rzuci�a na ziemi� przedart� fotografi� i wr�ci�a do swej pozycji znudzonej kariatydy. Mock uni�s� po��wki zdj�cia i dopasowa� jej do siebie.

Na tle jakiego� pomnika z rybakiem nios�cym sie�, za kt�rym widnia� pi�kny osiemnastowieczny budynek z ob�ym, opadaj�cym na obie strony dachem, sta� znany Mockowi z gazetowych fotografii genera� R�diger von Mogmitz, a obok niego trzymaj�ca go pod rami� jego �ona. Po obu stronach hrabiostwa sta�a s�u�ba � t�ga, m�oda dziewczyna w czepku na g�owie i kamerdyner w nienagannie le��cym na nim mundurze.

SS � Obersturmbahnf�hrer Hans Gnerlich by� stworzony do munduru.

Mock spojrza� na skulon� w k�cie hrabin� von Mogmitz i zrozumia� jej ciemne spojrzenie. M�wi�o ono: �Zapami�taj t� twarz na zawsze!�, �Policjant jest skazany na wieczne niespe�nienie�. Strzeli� butami i � krzywi�c si� z b�lu przenikaj�cego gole� � uk�oni� si� hrabinie. Wiedzia�, gdzie ma p�j�� i co ma zrobi�.

Nikt go nie powstrzyma od powrotu do domu, do Karen. �aden kamerdyner ani �aden esesman.

Mijaj�c stra�niczk� Waltraut Hellner, spojrza� jej g��boko w oczy. Poczu� lekki zapach alkoholu. Ju� sobie przypomnia�, sk�d zna ten wyraz twarzy. Cz�sto widywa� go u samego siebie, kiedy rano opiera� r�ce o lustro w �azience i wystawia� opuchni�ty j�zyk, pokryty bia�ym, suchym nalotem. Patrzy� wtedy w swoje oczy i przyrzeka�: ju� nigdy ani kropli alkoholu.

Mock jecha� korytarzami i tunelami podziemnego miasta, a jego my�li diametralnie si� r�ni�y od tych, kt�re mu towarzyszy�y w drodze na Bergstrasse. Ulice pod powierzchni� by�y rozrzucone chaotycznie, ich skrzy�owania � gro�ne i nieodwo�alne, a ronda niczego nie regulowa�y i nie porz�dkowa�y � by�y jak wiatraki kr�c�ce si� beznadziejnie na swych osiach.

My�li Mocka by�y mroczne jak korytarze, kt�rymi si� porusza�, kt�re rozdziela�y si� i znika�y w s�abym blasku latar� oraz p�omieni palnik�w acetylenowych.

Mia� do�� chaosu. Postanowi� wprowadzi� porz�dek chocia� w sw�j wewn�trzny �wiat. Po pierwsze, m�wi� do siebie, musz� zidentyfikowa� wyrzuty sumienia, po drugie. Nie wiedzia�, czym jest to �drugie�.

By�a to jaka� �liska, ciemna my�l, wymykaj�ca si� i logice, i intuicji.

Mock zatrzyma� motor gdzie� pod fos� miejsk�, w zimnym i wilgotnym tunelu.

Zsiad� z pojazdu. Plecami opar� si� o �cian� i zapali� papierosa, kt�ry zdecydowanie wzmocni� jego b�l g�owy. Zgasi� papierosa, a niedopa�ek schowa� do z�otej papiero�nicy.

Najpierw wyrzuty sumienia, pomy�la�. Zastosowa� dawn� metod�. Zamkn�� oczy, przypomina� sobie minione prze�ycia i czeka�, kiedy nast�pi �cisk przepony � niezawodna reakcja wewn�trznej rany. �cisk nie nast�pi�, kiedy ujrza� przera�one oczy Heidego przykutego do ramy okiennej, nie bola�o r�wnie�, kiedy z r�k wypada�a mu przepocona czapka brata, nie czu� nic, kiedy widzia� pe�ne �ez oczy Karen. Mi�nie przepony zwar�y si� dotkliwie, kiedy ujrza� siebie z gor�cym kartoflem w prze�yku, patrz�cym na pchni�cie, jakie zada�a hrabinie von Mogmitz stra�niczka Hellner. Po zdobyciu tej cennej informacji od swojego eudajmona Mock zapali� niedopa�ek, ignoruj�c b�l g�owy.

Papieros rozja�nia� mu umys�. Cz�steczki nikotyny przy�piesza�y ruchy neuron�w. Nagle uchwyci� �lisk� my�l, kt�ra przedtem si� wymyka�a kleszczom jego rozpoznania. Nie rozumiem, powiedzia� do siebie, dlaczego Gnerlich si� przyzna� i dlaczego dopiero teraz. Dlaczego zwleka� z tym do momentu, a� znajd� rzekomego morderc� � Heidego? Czy�by Gnerlich by� wyrafinowanym sadyst�, kt�ry dr�czy ludzi wtedy, gdy im si� zdaje, �e sko�czy�a si� ich m�ka, kiedy zamkn�li w swym �yciu jak�� wa�n� kart�, kiedy byli o w�os od jakiej� zmiany na lepsze?

Takie post�powanie esesmana nie by�oby niczym dziwnym, sam stosowa�em t� metod� wobec przes�uchiwanych. Wypuszcza�em podejrzanego z aresztu, �ledzi�em go i po kilku dniach wolno�ci, kiedy podejrzany zakosztowa� ju� alkoholu, normalnego jad�a i kobiecego cia�a, spada�em na niego jak jastrz�b i zamyka�em w ciemnicy w towarzystwie robak�w i paj�k�w, przed kt�rymi nie m�g� si� nawet broni�.

Mock przypomnia� sobie nagle jednego z takich podejrzanych, kt�ry nie wytrzyma� psychicznych tortur i umar� na zawa� serca w tej ciemnicy. Zamkn�� oczy i zn�w ujrza� jego pokryte wszami cia�o na klepisku, na kt�rym skaka�y roje pche�. G�owa rozbola�a go tak mocno, �e przycisn�� d�onie do skroni i zastyg� nieruchomo, kucaj�c na dnie tunelu. Min�o kilka minut, zanim rozwia� si� obraz trupa w ciemnicy, robactwa i paj�k�w.

��Po co ty o tym my�lisz? � zapyta� sam siebie, a jego dono�ny g�os odbija� si� od �cian.

��Zabi�e� jednego skurwysyna, zabij drugiego, potem wr�� do domu, zabierz Karen i opu�� miasto, dop�ki to mo�liwe! To wszystko! Nie jeste� pewien, czy Gnerlich zabi� Bert� Flogner? No i co z tego? Zabij go!

Hrabina przestanie cierpie�, a ty wyjedziesz st�d w poczuciu dobrze spe�nionego obowi�zku! Sko�czysz swoje cholerne, ostatnie w �yciu �ledztwo. A potem ju� tylko Kopenhaga, filharmonia, szron na drzewach i powr�t do m�odzie�czych fascynacji naukowych! Na twojej drodze stoi jedna kanalia, kt�rej zabicie jest przys�ug� wy�wiadczon� ludzko�ci. To tak jak zabicie zbocze�ca Roberta. To wszystko � rykn�� w�ciek�y. � Rozumiesz, kurwa? To wszystko!

Wsiad� na motocykl, zapu�ci� silnik i ruszy� gwa�townie, bryzgaj�c mokrym szlamem spod k�.

Echo w tunelu powtarza�o uparcie i krzepi�co: �To wszystko! �Ulice sta�y si� proste i uporz�dkowane, a g�owa przesta�a go bole�.

W czasie obl�enia twierdzy Breslau Cornelius Wirth zainteresowa� si� dzie�ami sztuki, masowo wyprzedawanymi przez bogaczy � zar�wno przedwojennych, jak i tych, kt�rzy ukradli po�ydowskie mienie. Ludzie ci, pozbywaj�c si� pami�tek swoich i cudzych, zdobywali w ten spos�b �rodki na opuszczenie miasta.

Kiedy 16 lutego Breslau dosta�o si� w pier�cie� obl�enia, arystokraci i bogacze przestali wyprzedawa� cenne przedmioty i pogodzili si� z my�l�, �e zgin� wraz z nimi pod ceglanymi ruinami �l�skiej metropolii. Do tego czasu Wirth zgromadzi� wspania�� kolekcj�. Na �cianach jego salonu wisia�y barokowe obrazy �l�skich mistrz�w i osiemnastowieczne grafiki przedstawiaj�ce sceny mitologiczne.

Obrazy koi�y nerwy Wirtha i pozwala�y mu zapomnie� o przejmuj�cym, ostrym d�wi�ku, jaki wyprodukowa� jego m�zg na wie�� o zamkni�ciu kleszczy obl�enia wok� miasta. Zgrzytliwy d�wi�k d�ugo obija� si� pod sklepieniem czaszki.

Wtedy Wirth, przyzwyczajony do morskich przestrzeni i �r�dl�dowych rozlewisk, kt�re by�y od zawsze jego naturalnym �rodowiskiem, us�ysza� � tak dobrze mu znany! � g�o�ny trzask sztaby w drzwiach celi, wtedy Wirth, kt�ry od dziesi�cioleci kontrolowa� przemyt na morskich i �r�dl�dowych szlakach, us�ysza� zgrzyt klapki wizjera i chrapliwy oddech z przepalonych p�uc stra�nika zagl�daj�cego przez wi�zienne lipo. Miasto Breslau znalaz�o si� w celi, a wraz z nim � on sam.

Jedynie portrety pyzatych ch�op�w i dumnych arystokrat�w, kt�re tworzyli pracowici rzemie�lnicy z warsztatu Willmanna, oraz przedstawienia zbrojnych konflikt�w ludzi, bog�w i centaur�w przenosi�y na chwil� my�li Wirtha w krain� u�udy i fantazmat�w.

Teraz, w porze poobiedniej drzemki, r�wnie� ulecia�yby one w niebo i buja�y na barokowych ob�okach ozdobionych hebrajskim tetragramem, gdyby nie jeden cz�owiek � Eberhard Mock.

To on �ci�gn�� je z eterycznych rejon�w i zanurzy� z powrotem w brudzie, ruinie i woni spalenizny.

��Min�y te czasy, panie Mock � mrukn�� Wirth, ponuro patrz�c na sw�j wypiel�gnowany ogr�d � kiedy by�em na ka�de pa�skie zawo�anie.

Prawd� powiedziawszy to, poczu� g��bok� wewn�trzn� satysfakcj�. Wreszcie przesta� odczuwa� strach przed wszechw�adnym niegdy� policjantem. Wreszcie si� od niego uniezale�ni�. Wczorajsza akcja by�a ostatni� przys�ug�, jak� mu wy�wiadczy�.

Kiedy ju� zostawili esesmana na pastw� �o�nierzy z czerwon� gwiazd� na czapce, Wirth u�wiadomi� sobie, �e ten wrak cz�owieka o twarzy spalonej ognist� pap�, o r�kach usianych w�trobianymi plamami jest tylko n�dznym petentem, kt�rego on sam mo�e w�a�ciwie przyjmowa� w przedpokoju, a stamt�d wykopa� na ulic�.

Ju� teraz przesta� by� pokornym i pos�usznym s�ug�, poniewa� po raz pierwszy w �yciu o�mieli� si� powiedzie� do swojego niegdy� pot�nego patrona nie �panie komisarzu�, nie �panie radco� ani �panie kapitanie�, lecz po prostu �panie Mock� � u�y� tej samej formy, jakiej u�ywa� wobec swojego krawca i wobec piekarza na rogu, do kt�rych m�wi� �panie Friesel� i �panie Johnsdorf�.

Patrzy� z nieco pogardliwym u�miechem na Mocka, kt�ry przechadza� si� od grafiki do grafiki i co� m�wi�.

Wirth skupi� si� i us�ysza�:

��� napisane? � Mock wskaza� palcem na jedn� z grafik.

Przedstawia�a ona zamy�lonego cz�owieka, siedz�cego na brzegu wzburzonego morza.

��To po �acinie. Przet�umacz� ci. To znaczy: �Przyjemnie jest siedzie� na brzegu niespokojnego morza i obserwowa� burz�. Ty te�, Wirth, obserwujesz.

S�owa Mocka zgin�y w g�uchej irytacji, kt�ra jak wata oblepi�a uszy Wirtha. Ju� mia� do�� tego wym�drzania si�, kt�re go zawsze upokarza�o, tych �aci�skich sentencji, kt�re zawsze by�y g�upio oczywiste, tych subtelnych aluzyj, kt�rych nie rozumia�. Mia� do�� arystokrat�w sprzedaj�cych mu pami�tki rodzinne z minami pe�nymi godno�ci i pogardy. Mia� do�� r�wnie� Mocka, kt�ry by� takim bandyt� jak on sam, ale udawa�, �e jest kim� lepszym. Wczoraj pomog�em ci, my�la�, nie wiem dlaczego. Nie wiem, co mnie sk�oni�o. Ale dzisiaj nic mnie nie sk�ania, dzisiaj wykopi� ci� z mojego domu.

��� szacunku. � Mock podszed� do kredensu i bez pytania nala� dwa kieliszki koniaku. � Ka�dy potrzebuje szacunku. Wiem, �e nie czu�e� si� nigdy przeze mnie szanowany.

��Zamknij mord� � wysycza� Wirth. � By�em ci pos�uszny w dawnym Breslau. Ale tego Breslau ju� nie ma.

A teraz wyno� si� st�d!

��Nie ma nic bardziej poni�aj�cego � m�wi� Mock, nie zwracaj�c najmniejszej uwagi na ostre s�owa � jak jednostronny bruderszaft, jak jednostronne tykanie. Ja do pana przez lata m�wi�em na �ty�, a pan mnie tytu�owa� i honorowa� w mowie. Tak nie mo�e by� d�u�ej.

Mock postawi� dwa wype�nione w jednej trzeciej kieliszki na stoliku obok Wirtha.

��Mam zaszczyt � powiedzia� � zaproponowa� panu przej�cie na ty.

Wirth mia� chaos w g�owie, kiedy tr�ca� si� kieliszkiem ze swoim dawnym opiekunem. Bursztynowy p�yn rozgrzewa� ju� jego w�tpia, a Mock dalej kontemplowa� dzie�a sztuki. Mija�y minuty, bucza�y wybuchy.

Nic si� nie zmieni�o, a jednak zmieni�o si� wszystko.

Umar� stary bandyta Wirth i urodzi� si� pan Cornelius, znawca dzie� sztuki i mi�o�nik baroku. Pan Cornelius, gdyby zechcia�, m�g�by teraz podj�� subteln� dyskusj� na temat przepychu w sztuce barokowej ze swoim przyjacielem Eberhardem. T� dyskusj� przesunie jednak na p�niej, bo teraz jego przyjaciel Eberhard zwraca si� do niego z wa�n� pro�b�. Mija�y minuty, strzela�y w niebo s�upy dymu.

��Dobrze, Eberhardzie � powiedzia� Cornelius. � A teraz powiedz mi, prosz�, kto to jest i jak mamy to zrobi�.

Major Wiaczes�aw Komarenko wystartowa� z pola pod Kanthen i po chwili znalaz� si� nad wiosk� Opperau, o kt�rej wiedzia�, �e jest typow� miejscowo�ci� letniskow�, gdzie latem wypoczywali zamo�ni mieszka�cy Breslau. Z zainteresowaniem przygl�da� si� niezbyt okaza�ym jednopi�trowym domom, kompleksowi sportowemu z basenem, kt�ry teraz zamiast wod� by� wype�niony zardzewia�ym �elastwem, oraz pi�knemu pa�acykowi, stoj�cemu na rogu g��wnej ulicy w�r�d starych drzew.

Stra�nik obozu na Bergstrasse podni�s� szlaban i kibelwagen przejecha� przez bram�. SS � Obersturmbahnf�hrer Hans Gnerlich siedzia� wygodnie rozparty na tylnym siedzeniu pod plandek�.

Opr�cz kierowcy towarzyszy� mu jeden tylko �o�nierz z odbezpieczonym karabinem.

�o�nierz wodzi� wzrokiem na wszystkie strony, a najcz�ciej wbija� go w niebo, sk�d dochodzi�y gniewne pomruki rosyjskich kukuru�nik�w.

Samoch�d wolno przejecha� w poprzek ulic� i znalaz� si� na terenie fabryki Lindnera.

Heinrich Zupitza siedzia� w opancerzonej wartowni i wpatrywa� si� w �ar�wk� sygnalizacyjn� pod sufitem str��wki. Jak si� dowiedzia� od dw�ch �o�nierzy, kt�rzy teraz le�eli zwi�zani na pod�odze wartowni, �ar�wka zapala�a si� wtedy, gdy rusza�a winda. Teraz kabina windy tkwi�a w g�rnym po�o�eniu, a obs�uguj�cy j� �o�nierz czeka� na bardzo wa�nego pasa�era, kt�ry punktualnie o �smej mia� zjecha� w d�.

Petlakow wlecia� ju� w przestrze� powietrzn� twierdzy Breslau. Sun�� nad bezlistn� g�stwin� drzew du�ego parku ze stawem, nad kt�rym sta� pi�kny, reprezentacyjny budynek. Majora Komarenk� ogarn�a z�o�� na faszyst�w, kt�rych ogromne gmachy by�y alegori� pychy i patosu, i w pewnej chwili zapragn�� spu�ci� jedn� ze swoich pi��dziesi�ciokilogramowych bomb wprost na przesuwaj�cy si� pod nim budynek. Przezwyci�y� ten nag�y impuls i kln�c na samego siebie, min�� wielki park i skierowa� si� na p�nocny zach�d.

Po kilku minutach dostrzeg� cel.

Auto wioz�ce Gnerlicha wjecha�o do hali fabrycznej. Zatrzyma�o si� na jej ko�cu obok jakby wyrastaj�cej z ziemi wielkiej blaszanej budy. Buda ta by�a przystankiem ko�cowym windy zje�d�aj�cej pod powierzchni� fabryki. Esesman po�egna� kierowc� hitlerowskim b�ogos�awie�stwem i wszed� do windy w towarzystwie �o�nierza z odbezpieczonym schmeisserem. �o�nierz obs�uguj�cy wind� trzasn�� obcasami, wzni�s� d�o� i zakr�ci� ko�owrotem. Ko�owr�t uruchomi� ma�e dynamo, kt�re przekaza�o pr�d do stalowych sznur�w windy. Sieci� podtynkowych przewod�w pr�d dotar� do �ar�wki w wartowni.

Zupitza, widz�c zapalaj�c� si� �ar�wk�, schyli� si� i podni�s� z pod�ogi pancerfaust � tak lekko, jakby to by�a aluminiowa rurka. Wymierzy� bro� w �rodkow� cz�� szybu windy. Zgra� szczerbink� z g�owic� i czeka�.

Tunel, kt�rym porusza�a si� drezyna, by� �lepy. U jego ko�ca znajdowa� si� wlot innego korytarza, kt�ry tworzy� k�t prosty z tunelem. Mock wiedzia� doskonale, �e drezyna doje�d�a�a do miejsca, gdzie tory kolejowe si� ko�czy�y, tam stawa�a, a pasa�erowie wysiadali i szli dalej owym prostopad�ym korytarzem.

Niekiedy na pasa�er�w czeka� jaki� pojazd.

Dzisiaj na Gnerlicha czeka� motocykl.

Kierowca nie siedzia� jednak na kanapie pojazdu, lecz le�a� obok niego, gryz�c knebel.

Eberhard Mock i Cornelius Wirth kucn�li przy �lepej �cianie i wpatrywali si� w ciemno��.

Stamt�d mia� nadjecha� drezyn� Heinrich Zupitza, wioz�cy trupa komendanta Gnerlicha.

Bombowiec petlakow, pilotowany przez majora Wiaczes�awa Komarenk�, znalaz� si� nad fabryk�.

Zarycza�y spusty bomb. Artyleria przeciwlotnicza zostawia�a w powietrzu bia�e ob�oki, kt�re otacza�y samolot majora Komarenki jak barokowe ornamenty. Major da� znak i jego kad�ub sta� si� l�ejszy o dwie�cie kilogram�w. Bombowiec odlecia�, robi�c miejsce swojemu nast�pcy. Bomby wyrwa�y dziur� w kilkupi�trowych halach. Ogie� i dym, uwolnione przez bomby, prawie poliza�y podwozia rosyjskich samolot�w.

Zupitza widzia� ju� kabin� windy zje�d�aj�c� z g�ry. M�g� teraz �atwo trafi� granatem, ale by� cierpliwy. Czeka�, a� kabina dojedzie do po�owy szybu i zwolni. Kiedy to si� sta�o, zatrz�s�a si� ziemia, stalowe liny napr�y�y si� i p�k�y. Zupitza wystrzeli�, pocisk run�� w stron� szybu jak z�owrogi szersze� i trafi� w szyb windy � w miejsce, gdzie ona powinna si� w�a�nie znajdowa�. Ona by�a jednak ni�ej, lecia�a ju� w stron� ziemi. Szyb, wartownia i drezyna widoczne by�y bardzo wyra�nie w�r�d iskier sypi�cych si� spod windy. Nieoczekiwanie kabina zazgrzyta�a przera�liwie. Zadzia�a� mechanizm blokuj�cy. Winda zatrzyma�a si� dwa metry nad ziemi�. Od g�ry szybu buchn�y dym i kurz, kt�re natychmiast wype�ni�y ca�y podziemny tunel.

Zupitza zszed� po omacku, d�wigaj�c drugi pancerfaust. Nic nie widzia�. Dymi kurz dostawa�y si� do oczu. Zupitza wymierzy� po raz drugi w miejsce, gdzie powinna znajdowa� si� winda, i wystrzeli�. Us�ysza� j�k blachy i poczu�, jak jej kawa�ki przelecia�y mu obok ucha. Wykona� swoje zadanie. Rozsadzi� wind�, Gnerlich nie �yje. Zbli�y� si� do drezyny i poruszy� wajch�. W jej mechanizmie zazgrzyta�y kawa�ki gruzu. Kiedy rusza�, zdawa�o mu si�, �e kto� wskakuje na drezyn�. Wyci�gn�� pistolet i strzeli� w kierunku, z kt�rego dochodzi� ten odg�os.

Trz�sienie ziemi, kurz i dym wype�ni�y tunel. Mock i Wirth za�o�yli gogle. Pod stopami poczuli dr�enie. Mock przy�o�y� policzek do szyn. Drgania by�y bardzo wyra�ne.

��Jedzie! � krzykn�� do Wirtha. � Ju� po wszystkim!

Obaj ruszyli naprzeciw drezyny. Po kilkudziesi�ciu metrach przystan�li i zapalili latarki. Zacz�li nimi gwa�townie porusza�. Tak si� um�wili z Zupitz�. Ten na widok latarek mia� zwolni� i si� zatrzyma�, aby nie uderzy� o �cian� zamykaj�c� �lepy tor. Dr�enie by�o coraz wyra�niejsze. Powoli zamienia�o si� w dudnienie. Huk stawa� si� nie do zniesienia.

��Co jest! � krzykn�� Wirth. � Czemu si� nie zatrzymuje?

To by�o ostatnie, co powiedzia�, a mo�e ostatnie, co pomy�la�. Drezyna wynurzy�a si� z ob�ok�w dymu.

O�wietla�a j� ma�a lampa naftowa umocowana na burcie. Obaj uskoczyli przed piekieln� machin� i przylgn�li do �cian. Wirth poczu� potworne przyci�ganie, kt�remu nie m�g� si� oprze�. Potem us�ysza� zgrzyt i mlaskanie. Us�ysza� to, cho� �adnym zmys�em nie powinien ju� niczego percypowa�. Nie m�g� przecie� widzie� ani s�ysze�, �e kawa�ki jego cia�a rozpryskuj� si� po �cianach, a ko�czyny �ami� pod ko�ami drezyny.

Mock te� poczu� to przyci�ganie wieczno�ci, ale mu si� nie podda�. Burta drezyny rozora�a jego sk�rzany p�aszcz na plecach. Poczu� silne uderzenie w kr�gos�up i upad� na tory. Za drezyn�. Poparzon� twarz pali�y iskry. Le�a� na torach. Mi�dzy palcami przecieka�a mu mi�kka, lepka i ciep�a galareta nieznanego pochodzenia. Po�o�y� policzek na drgaj�cej szynie. Snopy iskier sypa�y si� za drezyn�, kt�ra hamowa�a. Mock niczego wi�cej nie widzia� z powodu �mierdz�cej mg�y, sk�adaj�cej si� z sadzy i dymu, kt�r� przeci�g wessa� w tunele podziemnego miasta. Nie mia� czym oddycha�. Zacisn�� palce na nosie i nie otwiera� ust. Wci�� drga�y mu przed oczami sylwetki dw�ch ludzi na drezynie: roze�miany komendant Gnerlich trzymaj�cy nog� na zakrwawionym ciele Zupitzy. Kiedy Mock u�wiadomi� sobie tre�� swego widzenia, postanowi� wi�cej nie walczy�. Oderwa� palce od nosa i zaczerpn�� g��boko powietrza. W jego p�uca wtargn�a ognista sadza. A potem us�ysza� huk drezyny rozbijaj�cej si� o �lep� �cian�.

Mock otworzy� oczy i zobaczy� nier�wny, wybielony wapnem sufit. Wra�enie nier�wno�ci powodowa�y deski, kt�re zachodzi�y jedna na drug�. Sufit z desek, pomy�la� Mock, gdzie mo�e by� taki sufit?

��Jest pan w baraku medycznym obozu na Bergstrasse, kapitanie � us�ysza� g�os profesora Brendla. � Czuwam przy panu. Niech pan spokojnie le�y, a ja wszystko opowiem.

Mock nie zastosowa� si� do wskaz�wek profesora. Najpierw poruszy� ko�czynami. B�l, jaki poczu�, nie by� eksplozj� cierpienia � raczej �agodnym sygna�em zm�czonych mi�ni. To by� znak, �e ko�ci s� ca�e. Uni�s� g�ow�, by obejrze� ewentualne siniaki. Wtedy si� zacz�o. Krew wyp�yn�a z nosa i wdar�a si� do ust, a stamt�d do p�uc. Przynios�a ze sob� cz�steczki sadzy. Pierwsze rozrywaj�ce kaszlni�cie odrzuci�o go z powrotem na prycz�. Drugie targn�o �o��dkiem. Kurczowo chwyci� si� brzegu pryczy i zwymiotowa� do stoj�cego obok wiadra. Torsje miota�y nim jak w epileptycznych paroksyzmach.

Na skroniach czu� delikatne d�onie. Kto� przytrzymywa� go za g�ow� i pilnowa�, aby znajdowa�a si� zawsze nad wiadrem. Te zimne d�onie by�y dla niego cudownym ukojeniem, pieszczot� anio�a. Opad� zn�w na plecy i poczu� dotkliwy b�l kr�gos�upa. Zacisn�� powieki i czeka�, a� wszystkie narz�dy wewn�trzne wr�c� na swoje miejsce. Znowu poczu� na czole dotkni�cie. Nie chcia� otwiera� oczu, poniewa� obawia� si�, �e opiekuj�ca si� nim istota jest tylko tworem jego wyobra�ni, zjaw�, kt�ra zniknie, gdy on wraz z otwarciem oczu wr�ci do rzeczywisto�ci.

Ciekawo�� zwyci�y�a, otworzy� oczy, a zjawa si� nie ulotni�a.

Hrabina Gertruda von Mogmitz ociera�a mu czo�o. Mia�a na sobie wci�� t� sam� szar� sukienk�. Jej jasne w�osy bez �ladu siwizny zwi�zane by�y z ty�u w ko�ski ogon. Cierpienie obrysowa�o mocno jej usta i nada�o r�owe zabarwienie powiekom. Granatowy siniec na skroni podkre�la� biel jej sk�ry. Skutki dzia�ania b�lu zosta�y jednak z�agodzone przez lekki u�miech � troch� drwi�cy i nieobecny. Pi�kne szaroniebieskie oczy by�y ciep�e i wilgotne. Hrabina otar�a chusteczk� usta Mocka i odsun�a si� z krzes�em. Chcia� j� powstrzyma�, przytuli� do siebie i poca�owa�, ale nie pozwoli�a mu na to my�l, kt�ra brutalnie wtargn�a w jego umys�. Zda� sobie spraw�, �e nie ma maski na twarzy. Ty stary satyrze, m�wi�a ta my�l, chcesz obdarzy� t� cudown� istot� swym starczym, obwis�ym cia�em, chcesz skala� jej usta zarzyganym oddechem?

��Latine loqui possumus? *- us�ysza� g�os Brendla. � Dlaczego? � zapyta� po niemiecku, nie mog�c sobie przypomnie� �adnego �aci�skiego s��wka.

��Ne custos nostra capiat, quid dicamus. ** � Brendel poruszy� g�ow�. � Quae elementis humanitatis non imbuta sit. *** Mock zn�w podni�s� g�ow� i zn�w poczu� md�o�ci. Zdo�a� jednak zlustrowa� wn�trze baraku. Hrabina siedzia�a na krze�le, profesor Brendel sta� obok niej w pomi�tym garniturze, a stra�niczka Waltraut Hellner drzema�a, p�le��c na kozetce, kt�ra sta�a naprzeciwko pryczy Mocka. Drzwi by�y otwarte. Zimno, kt�re wia�o z korytarza baraku, przej�o Mocka dreszczami.

Hrabina otuli�a go kocem i poprawi�a mu pod g�ow� szorstki worek wype�niony s�om�.

��Niech pan m�wi wolno i prostymi zdaniami. � Ogromny, opuchni�ty j�zyk przeszkadza� mu w m�wieniu. � Ale najpierw prosz� pi�.

Hrabina von Mogmitz podnios�a jego g�ow� i napoi�a go wod�. Ka�dy �yk by� jak pieszczota, jak poca�unek.

Mock wiele by da�, aby trzyma� tak swoj� gor�c�, udr�czon� czaszk� w zgi�ciu jej r�ki, gdzie m�g� kontemplowa� dotyk jej jedwabnej sk�ry, a poruszaj�c g�ow� � nawet dotkn�� jej kszta�tnych piersi.

��Praefectus vivit, quamquam vulneratus et pede aegrotus est. **** � Us�ysza� Mock i poczu� przyp�yw md�o�ci.

Odwr�ci� si� na bok i zn�w jego g�owa znalaz�a si� w ch�odnych, delikatnych d�oniach hrabiny. Jego w�tpia zatrz�s�y si�, ale tym razem w wiadrze znalaz�o si� jedynie ciemne pasmo �liny.

��Nemo praeter te et praefectum vivus est. Aer per lucamin muro a machina factam influit et tibi saluti fuit. Postquamper exploratores inuentus es et nobis reportatus. *****

Mock opad� na prycz�, a hrabina otar�a jego zroszone potem czo�o. Wiadomo�� o �mierci Wirtha i Zupitzy zosta�a zneutralizowana przez �acin�.

J�zyk jego studi�w, kt�ry pe�ni� teraz funkcj� j�zyka tajnego, by� filtrem, przez kt�ry nie przedostawa�y si� obrazy przesz�o�ci.

Skupiaj�c si� na zrozumieniu szyku lucam a machina factam oraz podw�jnego datiwu tibi saluti, Mock nie dopuszcza�, aby w jego umy�le pojawi�y si� wspomnienia nieroz��cznych przyjaci�, Kastora i Polluksa z Breslau, kt�rzy wiernie mu s�u�yli przez lata i kt�rzy przez niego polegli w podziemiach miasta.

��To byli zwykli bandyci. � J�zyk Mocka ju� sprawniej si� porusza� w spieczonych ustach. Patrz�c na zdumionego Brendla, przypomnia� sobie jeden wyraz z �aciny ko�cielnej.

��Latrones sine conscientia. *

Zamkn�� oczy i nagle poczu� �zy pod powiekami. Zacisn�� powieki tak mocno, �e zabola�y go oczy. Nie pomog�o. �zy wyp�yn�y na policzki i pociek�y wypalonymi kanionami zeszpeconej twarzy. Nie zap�aka� po �mierci swojej matki, nie uroni� �zy po �mierci swojego ojca ani brata. P�aka� w �yciu tylko dwa razy: po tym, jak odesz�a od niego jego pierwsza �ona Sophie, i teraz � po �mierci Wirtha i Zupitzy.

Poczu� d�o� hrabiny na swojej twarzy. Otworzy� oczy. Nie by�o w nich �ladu �ez.

���adnie � u�miechn�� si� do niej. � Jestem ju� na wskro� zepsuty. P�acz� tylko za kurwami i bandytami.

Hrabina drgn�a i spojrza�a na Brendla. Zacz�a gestykulowa� gwa�townie. Mock poczu� si� jak na przedstawieniu teatralnym, podczas kt�rego jeden aktor odgrywa pantomimiczne scenki, a drugi t�umaczy jego gesty. Nie m�wi� ju� niczego, co nie by�oby przeznaczone dla uszu stra�niczki, tote� przeszed� na niemiecki.

��Nie p�acz za nikim! � Hrabina podnios�a pi��, a profesor Brendel tak w�a�nie s�ownie zinterpretowa� jej gest.

��Wszyscy spotkamy si� w domu Ojca! � To Brendel ju� przeczyta� z kartki zapisanej stenograficznymi znakami. � Wszyscy, ale my najp�niej w tym mie�cie. Ty i ja znajdziemy si� w domu Ojca p�niej ni� wszyscy w tym mie�cie, my ocalejemy z tego piek�a!

Mock wystraszy� si�, �e hrabina oszala�a. Jej oczy jednak by�y spokojne. Ich spojrzenie by�o pokrzepiaj�ce i pewne. Przenios�o si� ono teraz na profesora. Sta�o si� zdecydowane i nakazuj�ce. Mock podda� si� r�wnie� temu nakazowi, cho� w jego umy�le t�uk�y si� natarczywie dwa logiczne pytania: Dlaczego inni zgin�, a hrabina i on sam mieliby ocale�? Dlaczego do tych ocala�ych hrabina nie zaliczy�a profesora Brendla? Nie pyta� jednak o nic, bo s�dzi�, �e wzrok hrabiny m�wi: �Wyt�umacz mu wszystko, Brendel!� Nie pomyli� si�.

��Ja znam jej rozumowanie, kapitanie � powiedzia� profesor Brendel, pos�uszny niememu nakazowi.

��Ona ocaleje, poniewa� spe�nia wszystkie warunki, jakie postawi� B�g przed swymi wiernymi w Kazaniu na G�rze. Jest uboga w duchu, to znaczy ma w sobie dzieci�ctwo bo�e. Wie pan, co to znaczy, kapitanie?

��Nie wiem � wykrztusi� Mock.

��Prosz� o cierpliwo��. Wszystko panu wyt�umacz�. � Brendel wpatrywa� si� z podziwem w jasne oczy hrabiny. � Hrabina ocenia w spos�b aksjologicznie jednoznaczny jak dziecko. Ono pyta rodzic�w: �On jest dobry czy z�y? �Rodzice odpowiadaj� jednoznacznie. Nie ma �wiat�ocienia. Ojciec nie odpowie: �On jest troch� dobry, troch� z�y�. Hrabina pyta Boga jak Jego dziecko. A B�g odpowiada poprzez Bibli�. To po pierwsze. � Brendel zaczerpn�� tchu i podni�s� palec ku g�rze.

��A po drugie, sk�d dziecko wie, �e epistemologicznym walorem wypowiedzi ojca jest prawda?

��Nie wiem, sk�d wie � westchn�� Mock. � Ale mam do pana pro�b�. Niech pan oszcz�dzi m�j sko�atany m�zgi m�wi ja�niej.

��Dobrze � u�miechn�� si� Brendel przyja�nie, jakby Mock by� dociekliwym, ale nieco t�pym studentem.

��A zatem, sk�d dziecko wie, �e ojciec ma racj�? Odpowied� jest prosta: bo dziecko ufa swojemu ojcu. Tak i hrabina. Ona ufa Bogu. Jest zatem uboga w duchu. Id�my dalej. �B�ogos�awieni, kt�rzy cierpi�, poniewa� oni b�d� pocieszeni. �Hrabina cierpi � to jest jasne dla ka�dego. Uwa�a�a Bert� za w�asne dziecko. A oto nieszcz�sna dziewczyna sta�a si� ofiar� camificis horribilis, qui bis castris prae est. * Poza tym ten camifex nieustannie comitem nostram per torment acmciat. ** M�ci si� za lata swojej s�u�by.

��Nie zrozumia�em � powiedzia� coraz bardziej zaintrygowany Mock. � Nie znam s��wek camifex ani tormentum.

��Camifex to to samo, co cruciator, kat, a tormentum todolor corporisam datore factus *** � Brendel spojrza� zaniepokojony na stra�niczk�, kt�ra zacz�a si� przys�uchiwa� ich rozmowie.

��Prosz� m�wi� dalej, to bardzo ciekawe. � Mock a� si� opar� na �okciu.

��A teraz dalej. �B�ogos�awieni cisi.� Hrabina nie m�wi. Straszne cierpienie odebra�o jej g�os.

Kolejne b�ogos�awie�stwo dotyczy spragnionych sprawiedliwo�ci: �B�ogos�awieni, kt�rzy �akniecie i pragniecie sprawiedliwo�ci.�

��Tak � przerwa� Mock profesorowi. � �e ona �aknie i pragnie sprawiedliwo�ci, to oczywiste.

Da�a mi maginem cruciatoris ****, �eby mi zawsze przypomina�o de necessitat eultionis. *****

��M�wi� tak, �ebym rozumia�a! � wrzasn�a stra�niczka. � Bo inaczej rozgoni� was wszystkich! Co to za spisek?

��Trzeba si� by�o uczy�, moja dobra kobieto � powiedzia� Brendel.

��Kto nie umie po �acinie.

��Dobrze, dobrze � przerwa� Mock i u�miechn�� si� pojednawczo do stra�niczki.

Wiedzia�, �e dalsza cz�� wypowiedzi Brendla brzmi: �musi pasa� �winie�, i ba� si�, �e mo�e to rozsierdzi� �dobr� kobiet�.

��Ju� b�dziemy m�wi� tylko po niemiecku. Ale nie mog� zagwarantowa�, �e wszystkie s�owa b�d� pani znane.

��Te� mi paskuda z ryjem jak kalafior � powiedzia�a stra�niczka, patrz�c na Mocka. � I taki si� jeszcze wym�drza tutaj.

Usiad�a na kozetce i wbi�a w Mocka swe ma�e ciemne oczy, wroga i skupiona.

��Sko�czyli�my na �z�aknionych sprawiedliwo�ci�. � Brendel uzna� zachowanie stra�niczki za pozwolenie na kontynuacj� wyk�adu. � Dalej s� �mi�osierni�. Hrabina okazywa�a swe mi�osierdzie uci�nionym, o czym pan chyba wie.

��Oczywi�cie, wiem. � Mock na darmo pr�bowa� sobie przypomnie� kolejne b�ogos�awie�stwa. � G�o�no by�o o pomocy, jakiej udziela�a pani hrabina ci�arnym polskim robotnicom z obozu pracy w Breslau � Burgweidei z Clausewitzstrasse. W swoim maj�tku urz�dzi�a nawet ochronk�, do kt�rej przyjmowa�a dzieci, kt�re tam si� urodzi�y. Pami�tam, �e o tym czyta�em w artykule, nadzwyczaj napastliwym wobec pani hrabiny.

��To by�o pewnie po sprawie z jej m�em � powiedzia� Brendel. � Czy tak, pani hrabino?

Hrabina kiwn�a g�ow� i pisa�a co� gor�czkowo. By�a pi�kna w swym zapami�taniu. Mock poczu� ciep�y przyp�yw lito�ci, kiedy spojrza� na jej d�onie, pokryte such�, cienk� sk�r�.

Brendel rzuci� okiem na tajemnicze zapisy, wygl�daj�ce jak odr�czne inskrypcje z rzymskich katakumb, i powiedzia�:

��Tak, tak, oczywi�cie, pani hrabino. Zaraz o tym powiem. Zgadzam si� z pani�, oczywi�cie.

��Ile jest tych b�ogos�awie�stw �na G�rze�? � przerwa� Mock profesorowi. � Ju� wszystkiego zapomnia�em. I z �aciny, i z religii.

��Dziewi�� � profesor cicho policzy� wszystkie, kt�re dot�d wymieni�. � Wymieni�em pi��. Jeszcze cztery, a mianowicie ludzie �czystego serca�, �ci, kt�rzy wprowadzaj� pok�j�, �kt�rzy cierpi� prze�ladowanie z powodu sprawiedliwo�ci� i ci, kt�rym ur�gaj� z powodu ich mi�o�ci do Boga. Tego ostatniego dok�adnie nie pami�tam, nie potrafi� go przytoczy� z pami�ci.

��Niewa�ne � powiedzia� Mock i zwr�ci� si� wprost do Gertrudy von Mogmitz. � I tak wszystko si� zgadza, mo�e opr�cz tego ostatniego. Kto pani� hrabin� prze�laduje z powodu jej mi�o�ci do Boga?

Hrabina zacisn�a usta, wskaza�a na drzwi, a potem co� napisa�a.

��Camifex � powiedzia� Brendel.

��Est cultor doctrinae paganae, non Christianae. *

��Do�� tego! Mia�e� nie gada� po �acinie! � wrzasn�a stra�niczka do Brendla i wyjrza�a na korytarz. � Heinz, zabieramy t� ksi�n�!

Brendel nie pr�bowa� protestowa�. Do izolatki wszed� wysoki stra�nik z karabinem. Hrabina wsta�a, u�miechn�a si� do Mocka, a potem po prostu pomacha�a mu r�k�. Ten gest by�by bardziej odpowiedni podczas rozstania przyjaci� � po sko�czonym spacerze, po udanym pikniku, po obejrzeniu filmu. Tak �egnaj� si� pi�kne kobiety w pergoli obok Jahrhunderthalle, a s�o�ce pod�wietla ich bia�e zwiewne sukienki.

Kobiety te przekrzywiaj� lekko g�owy i spod kapelusza wysy�aj� rozbawione u�miechy.

Potem odchodz�, stukaj�c obcasami, a m�czyzna zostaje sam � w korytarzu z li�ci.

Mock zamkn�� oczy i usn��, napawaj�c si� �wietlnymi refleksami s�o�ca palonymi w li�ciastym dachu, jasnymi punktami.

Mock poczu� nacisk na przedrami�. Ciep�a g�owa Karen le�a�a w zgi�ciu jego �okcia. Przez r�k� przebieg� mu dreszcz odr�twienia. Podni�s� si� ci�ko i zabola�ego w kr�gos�upie. Woln� d�o� zatopi� w g�stych w�osach �ony i uni�s� nieco jej g�ow�. Uzyskawszy troch� wolnej przestrzeni, wyci�gn�� r�k�. Spojrza� na zmarszczki wok� oczu Karen i poczu� gorycz w gardle. Pewnie znowu si� rozp�acze. Pochyli� si� i poca�owa� j� wszyj�. K�tem oka zauwa�y� skorka wychodz�cego z jej ucha. Zamiast obrzydzenia ogarn�o go zaciekawienie. Dlaczego �szczypawka� to po niemiecku �uszny robak�, a po �acinie forficula auricularia, �no�yczki uszne�? Czy�by naprawd� przegryza� b�benki? Z ucha Karen wyszed� drugi robak i przebieg� pr�dko po ramieniu Mocka, wyginaj�c si� na boki. Mock poczu� �askotanie pod pach�, a potem bolesne uk�ucie. Zerwa� si� i usiad� na ��ku.

G�owa Karen opad�a na poduszk�. Z jej uszu wyp�ywa� ��ty, g�sty p�yn, a zanurzone w nim sk�rki wznosi�y swe c�gi na odw�okach. Mock wrzasn�� przera�liwie i uj�� w d�onie g�ow� �ony, nie zwa�aj�c nask�rki, kt�rego zpe�za�y si� w g�stych w�oskach pokrywaj�cych jego przedramiona. Us�ysza� lekki trzask. G�owa Karen oderwa�a si�, a z szyi buchn�� ciemny dym. Mock zakrztusi� si� w�asn� �lin� i poczu� �askotanie na twarzy. Sk�rek wbi� c�gi w k�cik jego oka, czyje� palce rozci�ga�y jego dolne i g�rne powieki, palce delikatne, przyzwyczajone do pi�ra.

Bruzdy zatroskanej twarzy profesora Brendla by�y podcienione szaro�ci�. Rozci�gn�y si� i prawie zanik�y pod wp�ywem u�miechu.

���ni�y si� panu jakie� koszmary, kapitanie � powiedzia� Brendel. � Chce pan wymiotowa�?

Mock pokr�ci� przecz�co g�ow� i zebra� si�y. Usiad� na twardej pryczy i czu� wirowanie w g�owie. Wydawa�o mu si�, �e jaka� mi�kka, ciep�a substancja wype�nia czaszk� i zatyka wszystkie jej otwory.

��Pami�ta pan, co m�wi�em po �acinie? � zapyta� profesor.

Mock kiwn�� g�ow� i zwl�k� si� z kozetki. Szorstka koszula nocna lepi�a si� do sk�ry, zaschni�te owoce czarnego bzu bi�y w szyb�, pod�oga dr�a�a od niedalekich wybuch�w.

��Kto mnie przebra� w koszul� nocn�? � M�wi�c to, kapitan wyobrazi� sobie swoje t�gie, starcze cia�o, kt�rego dotyka hrabina von Mogmitz, i poczu� obrzydzenie do samego siebie. � I po co?

��Pa�ski mundur jest brudny i porwany � odpowiedzia� Brendel. � Uleg� zniszczeniu pod czas pa�skiego bohaterskiego czynu.

��Poda� Mockowi paczk� zawini�t� w gazet�.

��Tutaj ma pan ubranie jednego z wi�ni�w, po�ycza je panu zast�pca komendanta Helmut Gerstberger.

Prosz� si� przebra�, ja poczekam pod drzwiami.

Brendel wyszed�, a Mock dr��cymi r�kami rozerwa� paczk�.

Wsun�� cienkie, wykrzywione nogi w szerokie nogawki.

Zapinaj�c spodnie na liczne guziki, u�wiadomi� sobie sens ostatniej wypowiedzi profesora.

Wirowanie w g�owie ust�pi�o, a ciep�a i lepka substancja w jego czaszce st�a�a.

Pytania, kt�re gwa�townie mu si� nasuwa�y, postawi�y go na nogi.

Zagadki przyczynowo � skutkowe zawsze potrafi�y reanimowa� jego m�zg � niezale�nie od tego, czy by� obola�y od alkoholu, czy od uderze�.

��Jak to? � zawo�a�, zapinaj�c pasek. � Dlaczego ten Gerstberger jest taki dla mnie �askaw?

��Powiem wi�cej � dolecia� zza drzwi g�os Brendla. � Zast�pca komendanta podstawi� pod bram� sw�j motocykl z kierowc�. Zawiezie on pana do domu.

Mojego motoru nie mo�na na razie wydoby� spod ziemi.

��Nie odpowiedzia� mi pan na pytanie, profesorze.

��Mock z trudem upora� si� z tasiemkami, kt�re zamiast spinek s�u�y�y do wi�zania r�kaw�w koszuli.

��Nazywa pana bohaterem z Drezna. � G�os zza drzwi by� bardzo powa�ny.

��Rozumiem.

��Mock przymierzy� marynark� i potar� skronie palcami.

Wszystko wraca�o do r�wnowagi � jedynie lekki b�l g�owy i kwa�ny niesmak w ustach przypomina� Mockowi o minionych sensacjach.

Wi���c jaki� stary krawat, na kt�ry w innych okoliczno�ciach nawet by nie spojrza�, us�ysza� lekki szmer � taki jak ten, kt�ry wyda�o z siebie cia�o Karen, gdy jej g�owa odrywa�a si� od szyi.

Usiad� i poczu� �zy nap�ywaj�ce mu do oczu.

Wiele by da�, aby wzi�� teraz Karen w ramiona; teraz � kiedy ona siedzi bezradnie przed toaletk� i ogl�da przebijaj�ce przez farb� pasma siwizny, teraz � kiedy po kryjomu p�acze za swoim zaginionym dob� temu m�em; w�a�nie teraz � kiedy za nic nie chce si� przyzna� do chwili s�abo�ci i wykonuje swe zwyk�e czynno�ci kosmetyczne.

To udawanie nie potrwa d�ugo, za chwil� �r�ce �zy zaczn� ��obi� �ci�ni�te gard�o, za chwil� Karen rzuci si� na ��ko i wybuchnie, za chwil� b�dzie wznosi� w�r�d �ka� mod�y do Boga i zagniewanego nieba, aby zrzuci�o bomby na kamienic� przy Zwingerplatz i pogrzeba�o pod ruinami jej nieodwzajemnion� mi�o��.

Mock wiele by da�, aby wzi�� teraz Karen w ramiona.

Dzieli�o go od niej tylko kilka krok�w do motocykla i nieca�e dwa kwadranse jazdy przez dymi�ce miasto, potem j� uspokoi i przeprosi, a potem odlec� st�d do Kopenhagi.

Zabije Gnerlicha kiedy indziej, po wojnie, i rzuci wtedy jego g�ow� jak trofeum pod nogi �wi�tej kobiety � Gertrudy hrabiny von Mogmitz.

Brendel, s�ysz�c trzask desek na pryczy, zaniepokoi� si� i wszed� do izolatki. Mock natychmiast przy�o�y� r�ce do oczu. Ostatnie krople �ez wciera� twardymi palcami w delikatn� b�on� poparze� pokrywaj�c� jego twarz. Chyba zauwa�y�, �e p�acz�, pomy�la�. Gdy oderw� r�ce od twarzy, zobaczy �lady �ez.

Kiedy Mock by� studentem, ogarnia�a go cz�sto niepoj�ta weso�o��. Wystarczy�o, �e po��czy� w my�lach jakie� dwa zdarzenia � odleg�e i nie maj�ce ze sob� nic wsp�lnego � i natychmiast wybucha� �miechem, kt�ry musia� t�umi�, krztusz�c si� i chowaj�c g�ow� pod �awk�. P� biedy, je�li pusty �miech ogarnia� go na wyk�adzie �agodnego profesora archeologii Richarda F�rstera. Niestety � raz zwijaj�cego si� ze �miechu studenta Eberharda Mocka dotkn�o surowe spojrzenie profesora Eduarda Nordena. Student zdawa� sobie spraw�, �e je�li si� natychmiast nie uspokoi, narazi si�, na straszne skutki gniewu profesora. G�upawy weso�ek zacz�� wi�c rozmy�la� o rzeczach smutnych i ostatecznych � wyobrazi� sobie �mier� swoich rodzic�w i min� lekarza chor�b p�ciowych informuj�cego go o zaka�eniu syfilitycznym. Weso�o�� min�a, profesor Norden wr�ci� do Plautowych anapest�w i bakchej�w, a student Mock pozna� jeszcze jedn� mo�liwo�� obrony w sytuacjach trudnych.

Tak te� teraz, kiedy jego s�abo�� mog�a zosta� odkryta przez Brendla, na sil� zmieni� ton swoich my�li � z czu�ego i melancholijnego na gniewny i z�owrogi. Wzbudzi� w sobie z�o�� na Karen. Karen jest taka s�odka i przesadnie patetyczna, my�la�, jej wypowiedzi s� g�upie i pe�ne truizm�w � jak zachwyty pensjonarki. Brakuje jeszcze, �eby podskakiwa�a w wystudiowanej egzaltacji i wola�a ze swoim skandynawskim akcentem: �Och, Ebi, jaki �wiat jest pi�kny!� albo �Brawo, brawo, jak to �licznie uj��e�!� Oderwa� d�onie od twarzy i spojrza� na zaniepokojonego Brendla. Wsta� i wyszed� z nim z baraku sanitarnego.

Niebo dr�a�o od eksplozji. Znad Grabschener Strasse ci�gn�a fala czarnego dymu. Mock nie widzia� jednak tego wszystkiego. Nie dostrzega� ani dymu, ani zasiek�w obozu, ani budki wartowniczej, ani zatroskanego profesora, kt�ry pomaga� mu wsi��� do w�zka bocznego. Przed oczami mia� pogardliwie wygi�te usta swojej �ony; oto Karen rozmawia z przyjaci�k�; opisuje jej swojego szwagra Franza; m�wi o nim �ten kolejarz� i prycha, rozpylaj�c wok� cz�steczki �liny, identycznej jak ta, kt�r� toczyli z ust arystokraci germa�skiego �wiata � jej przodkowie, dumni wikingowie.

C� innego ni� pogard� mog�a czu� ta nordycka ksi�niczka wobec prostego mieszka�ca Altstadt, zakazanej dzielnicy Breslau? Nienawidzi�a go i gardzi�a nim, my�la� Mock, ta egzaltowana idiotka, absolwentka filozofii, nie maj�ca poj�cia o zdecydowanych wyborach uczciwego umys�u, o sercu na d�oni, o prostej rozpaczy, o jasnych, atawistycznych pryncypiach.

Brendel otuli� kapitana siedz�cego w motocyklowym koszu jakim� p�aszczem pachn�cym naftalin� i usiad� za kierowc�. Motocykl ruszy�. Przejechali pod wiaduktem kolejowym na Markischestrasse i znale�li si� na Friedrich � Wilhelm � Strasse. Wi�ksz� cz�� ulicy zajmowa�y po�amane sto�y, szafy bez drzwi i �elazne ��ka. Brendel lawirowa� mi�dzy stosami wyrzuconych mebli a trupami koni le��cymi na skraju ulicy. Jakie� Brennkommando polewa�o benzyn� i spirytusem kamienic� na rogu.

Mock tego wszystkiego nie widzia� ani nie czu�. Do jego nozdrzy dociera� teraz zapach �Paradiso� � ulubionych perfum Karen. Wracaj� z filharmonii. Jest letni wiecz�r 1937 roku. W silniku adlera zabrak�o oleju. Jedziemy taks�wk�! Ludzie czekaj� na postoju. Ju� nasza kolej. Taks�wka podje�d�a. Nadbiegaj� trzej m�odzie�cy. Odpychaj� Mocka. Wskakuj� bez kolejki. Jeden z nich u�miecha si� do Karen. Taks�wka odje�d�a, a Mock, nap�cznia�y z furii, szuka na pr�no pistoletu.

U�miechn�a si� wtedy do tego skurwysyna w mundurze kadeta, my�li teraz Mock, nie zwracaj�c uwagi na ostr� wo� dobywaj�c� si� z wiader niesionych przez dw�ch sanitariuszy.

��Strasznie �mierdzi ten �rodek na poparzenia fosforem � wrzeszcza� Brendel, przekrzykuj�c �oskot wal�cych si� mur�w. � Sama woda z mielonym wapnem tak nie �mierdzi.

Huk by� tak silny, �e oderwa� na chwil� my�li kapitana od �ony, kt�r� usi�owa� sam sobie zohydzi�. Spojrza� na profesora Brendla. Ten u�miechn�� si� w chmurze py�u.

��Nietzsche powiedzia� w Tako rzecze Zaratustra: �B�d�cie twardzi!�

��S�ucham? � Mock uzna�, �e si� przes�ysza�.

��Powiedzia�em tylko, �e te kamienice by�y pokryte ��t� farb�. � Mock rzeczywi�cie si� przes�ysza�. � A teraz wszystkie s� czarne.

Mock umilk� i zastanawia� si�, w jakim stanie b�dzie jego �ona Karen, kiedy j� za chwil� ujrzy: b�dzie p�aka�a czy u�miechnie si� drwi�co? A mo�e u�miechnie si� przyja�nie i �obuzersko � jak do tego przystojnego m�odzie�ca w mundurze kadeta, kt�ry odtr�ci� w kolejce do taks�wki jej purpurowego ze z�o�ci, t�giego m�a?

��Nietzsche powiedzia�: �Idziesz do kobiet? Nie zapomnij bicza!�

Mock tym razem nie spojrza� na profesora i nie prosi�o powt�rzenie. Pewnie by si� okaza�o, �e znowu si� przes�ysza�.

Doje�d�ali do K�nigsplatz. Brendel przystan��, aby przepu�ci� kolumn� starszych m�czyzn, kt�rzy d�wigali na ramionach zardzewia�e karabiny. Szli noga za nog�, a nad nimi wznosi�y si� dwa pomniki Herkulesa walcz�cego z lwem nemejskim. Brendel zanurzy� si� w pl�tanin� ma�ych uliczek Altstadt i po dziesi�ciu minutach parkowa� pod kamienic� na Zwingerplatz.

Mock wyszed� z kosza i narzuci� p�aszcz na ramiona. Jego my�li by�y tak zaj�te osob� Karen, �e nawet nie podzi�kowa� profesorowi Brendlowi za opiek�, ba! � za uratowanie �ycia. Kiedy profesor chcia� go wzi�� pod r�k� i wprowadzi� do bramy, odprawi� go ruchem d�oni jak natr�tnego domokr��c�.

Wchodzi� powoli po schodach. Drzwi od mieszkania by�y otwarte.

Sta�a w nich Gertruda hrabina von Mogmitz. Mock pad� przed ni� na kolana. Obj�a d�o�mi jego g�ow�. Poczu�, �e si� trz�sie. Niemo�liwe, �eby hrabina mia�a tak t�uste, trz�s�ce si� cia�o, pomy�la� Mock i us�ysza� g�os Karen:

��My�la�am, �e nie �yjesz, kochany � wyszepta�a w�r�d �ez.

Mock wsta� z kolan. Jego oczy by�y czarne i nieruchome � jak u ma�py.

��Obiecywa�em ci, �e wyjedziemy st�d, prawda? � powiedzia� �agodnym tonem.

��O tak, to prawda! � wykrzykn�a Karen emfatycznie, a potem zrozumia�a.

Przez �lizgaj�ce si� po policzkach �zy patrzy�a w nieruchome oczy m�a. Wiedzia�a, co zaraz us�yszy, wiedzia�a, co oznacza ten �agodny ton: on zwiastuje jej przysz�o�� pod ruinami tego miasta. Intuicja jej nigdy nie zawiod�a. Teraz te�.

Mock siedzia� nieruchomo przy stole kuchennymi stuka� paznokciami w cerat�. Stara� si� wybija� taki sam rytm jak buty Karen na schodach, po tym gdy wybieg�a z mieszkania. W wystukiwanych taktach pojawi�y si� nowe barwy. Jaki� dajmonion kierowa� palcami Mocka tak sprawnie, �e do trzaskania obcas�w do��czy�o si� �kanie i wybuchy p�aczu.

Z d�wi�k�w powsta�y obrazy, kt�re jego m�zg zarejestrowa� przed opuszczeniem przez Karen mieszkania. Najwa�niejsza by�a jej twarz. U�wiadomi� sobie, �e patrzy na niego wzrokiem, jakiego jeszcze nigdy u niej nie widzia�. Nie by� gro�ny, zbola�y ani z�owrogi. By� po prostu nieznany. Mock poczu�, jak podnosi mu si� przepona. Przesta� b�bni� palcami o st�. Zda� sobie nagle spraw�, �e nie za�atwi� jej zwolnienia z pracy i zgubi� jej kart� pracy. Ten brak by� karany �mierci�.

��Wr�ci, wr�ci � uspokaja� sam siebie. � Dok�d mo�e p�j�� bez Arbeitskarte der Festung Breslau? Wr�ci za kwadrans, najdalej za godzin�! O, nawet znacznie szybciej. Ju� ko�acze do drzwi.

Wyszed� do przedpokoju, sk�d dochodzi�o ko�atanie. Zbli�aj�c si� do drzwi wej�ciowych, uk�ada� sobie w my�lach przeprosiny. Najwy�ej kupi� jej perfumy �Paradiso�. Otworzy� drzwi i spojrza� na cz�owieka stoj�cego w progu. On na pewno nie u�ywa� �adnych perfum.

��Zostawi� pan w w�zku fotografi� Gnerlicha � powiedzia� profesor Brendel, podaj�c mu przedarte na p� zdj�cie.

��Prosz� wej��, profesorze � Mock otworzy� szeroko drzwi. � Napijemy si� w�dki.

Kiedy woda zacz�a wlewa� mu si� do nosa, ockn�� si� i krzykn�� z przera�enia. Le�a� w zimnej wodzie wype�niaj�cej wann�. Szarpn�y nim dreszcze. Gwa�townie wsta�, a woda, wzburzona tym ruchem, przela�a si� przez kr�tsz� kraw�d� wanny. Wychodz�c, po�lizgn�� si� i nie z�apa� r�wnowagi. Punkt ci�ko�ci znalaz� si� za nim. Zatrzepota� r�kami i chwyci� si� wisz�cego na wieszaku r�cznika. Urwa� tasiemk� i klasn�� ci�ko po�ladkami o mokre p�ytki pod�ogi. B�l plec�w przypomnia� mu o poprzeczce rozp�dzonej drezyny, kt�ra rozerwa�a mu p�aszcz i omal nie zgruchota�a kr�gos�upa.

Usi�owa� prze�kn�� �lin�, ale mu si� to nie uda�o. Wysuszone alkoholem �linianki nie pracowa�y w�a�ciwie.

Chrz�kn�� i wytoczy� g�st� flegm� z przepalonych p�uc.

��Marto! � zawo�a�, okrywaj�c swoje pudenda r�cznikiem. � Marto, pom� mi, nie mog� wsta�!

Nikt nie przyszed�. Zamkn�� oczy i usi�owa� przypomnie� sobie wypadki dzisiejszego dnia. Karen wysz�a z mieszkania, Marty nie by�o, profesor Brendel przyszed�, wypili trzy butelki w�dki.

Profesor pi� powoli, on sam � zach�annie. Kiedy Brendel wypija� jedn� szklank�, Mock ko�czy� drug�. Kiedy profesor wyja�nia� zawi�o�ci Kazania na G�rze, kapitan stawia� jakie� be�kotliwe pytania. Kiedy Brendel przestrzega� go przed czym�, Mock �mia� si� pogardliwie. Tyle tylko pami�ta�, tyle tylko mu zosta�o w rozsypanej mozaice dzisiejszego popo�udnia. Z trudem wsta�, odkr�ci� kran i otworzywszy zaschni�te usta, wpu�ci� w nie porywisty strumie� wody. G�owa p�ka�a mu od toksyn, kt�rymi wczoraj i dzisiaj nape�ni� sw�j organizm � dobrowolnie i wbrew sobie.

Kiedy podni�s� g�ow� znad umywalki, krew szybko odp�yn�a z m�zgu i zobaczy� przed oczami wiruj�ce b�yski � jak p�atki z�ota w gda�skiej nalewce goldwasser. Nie dopu�ci� do omdlenia. Zanurzy� g�ow� w lodowatej wodzie wype�niaj�cej wann�. Po kilkunastu sekundach wynurzy� g�ow� i zakr�ci� ni�, otrz�saj�c z wody resztki w�os�w.

Na p�ce nad umywalk� znalaz� grzebie�. Nie patrz�c w lustro, przyczesa� w�osy, w�o�y� zapasow� mask�, szlafrok i wyszed� z �azienki. Wiedzia�, �e pal�cy �o��dkowy kac nie pu�ci go do rana. Wiedzia�, �e prze�yje t� noc tylko dzi�ki ksi��kom, kt�re czyta� zach�annie i bez wi�kszego zrozumienia. Uda� si� do gabinetu, gdzie ju� oczyma wyobra�ni widzia� stary sk�rzany fotel, kt�ry rozwala� si� zapraszaj�co na �rodku pomieszczenia.

Rzeczywisto�� go nie zawiod�a. Ko�o fotela sta� stolik do cygar. Zamiast nich le�a� tam list skre�lony r�wnym pismem profesora Brendla. Mock spojrza� na list i zacz�� go czyta� � jak zwykle na kacu � bez wi�kszej koncentracji. Wraz z ka�dym czytanym zdaniem skupienie ros�o.

Po przeczytaniu listu profesora Brendla Mock postanowi� wypr�bowa� Opatrzno��. Wywody filozofa, cho� jasne i zrozumia�e, wcale nie przekona�y kapitana. Wcale nie by� pewien, czy sformu�owanie �piszcie� jest mocniejsze od �trzeba pisa�. Ponadto, je�li �trzeba pisa� nie zak�ada istnienia odbiorcy komunikatu j�zykowego, to komunikat ten skierowany jest do wszystkich i do nikogo. Je�li za� skierowany jest do nikogo, to nikt nie musi post�powa� zgodnie z zaleceniami Chrystusa. Zatem b�ogos�awie�stwo nie dotyczy zar�wno tych, kt�rzy post�puj� zgodnie z zaleceniem, jak tych, kt�rzy mu si� przeciwstawiaj�.

W takim razie hrabina nigdy nie jest b�ogos�awiona, a jej post�powanie mog�oby by� diametralnie r�ne. Ona i tak nie zdaje sobie z tego sprawy, poniewa� wierzy literalnie w zalecenia Pisma. Oczywi�cie to wszystko nie dotyczy ��akn�cych sprawiedliwo�ci�. Tu musi by� minimum dw�ch odbiorc�w. Wystarczy zatem, �e znajdzie si� dw�ch ludzi, kt�rzy ��akn� sprawiedliwo�ci�, i oni ocalej� z miasta Breslau. Poza tym passus Mateusza wcale nie m�wi o ocaleniu, lecz tylko o b�ogos�awie�stwie. Przecie� �by� b�ogos�awionym� wcale nie znaczy �ocale� z Breslau�. To, �e wierzy w to hrabina, mo�na jeszcze wyt�umaczy� jej religijn� afektacj�, ale �e wierzy w to profesor filozofii, jest zupe�nie niezrozumia�e.

Jedno by�o pewne. Zamach na Gnerlicha zosta� udaremniony przez bombardowanie na Bergstrasse. Czy by� to przypadek? Mock nie wierzy� w przypadek. Podobnie jak profesor Brendel by� determinist�. Mock postanowi� zabi� teraz Gnerlicha, czyli wypr�bowa� Opatrzno��.

Mock zamkn�� mieszkanie na klucz. Schodz�c po schodach, sprawdzi�, czy ma pistolet w kieszeni. W my�lach prowokowa� Boga: no i co mi zrobisz, �eby mnie powstrzyma�? Nic mi nie przeszkodzi w zabiciu Gnerlicha. Wejd� do sali szpitalnej i strzel� mu w �eb. Wpuszcz� mnie do szpitala. Nikt nie b�dzie mnie podejrzewa�. Nie powstrzymasz mnie przed zabiciem bestii.

Pierwsz� przeszkod� na tej drodze cnoty by� dziesi�cioletni syn str�a Arthur Gr�nig. Ch�opiec wyszed� ze str��wki na parterze, uk�oni� si� starszemu panu i wyci�gn�� ku niemu r�k�. W d�oni dzier�y� ma�y pakunek. By� to lniany worek zaci�gany na sznurek. Ch�opiec nosi� w nim zwykle str�j gimnastyczny.

Teraz w worku by�o jakie� �ywe stworzenie. Mock kiwn�� g�ow� na Arthura i wr�ci� do swojego mieszkania. Ch�opiec podrepta� za nim.

��Niech pan zobaczy � powiedzia� ch�opiec. � Jaki du�y.

Mock nie odezwa� si� ani s�owem. Schowa� do kieszeni latark� i woreczek z suchym chlebem. Potem si�gn�� do szafki i wyj�� z niej ma�� paczuszk�, w kt�rej gromadzi� cukierki wysma�ane przez Mart� z cukru i mleka. Wr�czy� j� ch�opcu.

Nale�a�o mu si�, w ko�cu ma�y Arthur jest bo�ym pos�a�cem, kt�ry ma uniemo�liwi� zabicie bestii i utrzymywa� jego samego w wiecznym i tak potrzebnym napi�ciu �z�aknionego sprawiedliwo�ci�.

Syn str�a zab�bni� nogami na schodach, Mock schodzi� znacznie wolniej, Arthur Gr�nig wpad� do mieszkania swojego ojca, kapitan zszed� do swojej piwnicy.

W ma�ym pomieszczeniu s�ycha� by�o �a�osne popiskiwania. Dochodzi�y one z k�ta piwnicy, z klatki przykrytej kocem. Zdar� koc i zobaczy� trzy szczury, kt�re wspina�y si� na szczeble klatki i wita�y zaniepokojone swojego opiekuna. Jeden z nich mia� wygryzion� sier��, a jego cia�o pokrywa�y rany.

��Twoje dni s� policzone, biedaku � powiedzia� do niego Mock ze wsp�czuciem. � Nied�ugo ci� ze�r� twoi koledzy. A teraz zobaczymy, jak zareagujecie na nowego.

M�wi�c to, otworzy� klap� w klatce i wytrz�sn�� szczura z�owionego przez Arthura Gr�niga. Zwierz�ta by�y zdezorientowane i zaskoczone. Podchodzi�y do nowego szczura i obw�chiwa�y go. Jedynie poraniony szczur nie zbli�a� si� do niego i z daleka prycha� z widoczn� z�o�ci�.

Mock wrzuci� do klatki suchy chleb i przypatrywa� si� przez chwil� gryzoniom. � Jeste�cie moimi jedynymi przyjaci�mi w twierdzy Breslau � powiedzia� do nich. � A teraz jeste�cie w dodatku narz�dziami w r�kach Boga. Macie mnie powstrzyma� przed zabiciem bestii. Jeste�cie b�ogos�awione.

Mock przykry� klatk� i wyszed� z piwnicy na podw�rze. Znalaz� si� mi�dzy murem odgradzaj�cym ko�ci� Bo�ego Cia�a od oficyn zamieszkiwanych niegdy� przez lumpenproletariat. Teraz gnie�dzi�y si� tam �ony i dzieci �otrzyk�w i rzezimieszk�w. Ich samych ju� dawno nie by�o � zgin�li na wojnie lub karczowali syberyjskie lasy.

Tym bardziej Mock si� zdziwi�, gdy ujrza� trzy jasne punkty �arz�cych si� papieros�w. Dwa punkty poruszy�y si� gwa�townie, a jeden rozsypa� si� iskrami. Ciemne sylwetki ruszy�y w stron� Mocka. Ten poczu� wzrastaj�c� satysfakcj�. Dobrze rozumiem dzia�ania Boga, pomy�la�, powstrzymuje mnie przed zabiciem Gnerlicha. Najpierw szczury, teraz cioto bandyci. Ale nawet oni mnie nie powstrzymaj�. �e s� narz�dziami w r�ku Boga, to pewne. Bo sk�d si� wzi�li w czasie, kiedy ka�dy m�czyzna w Breslau nosi mundur i broni twierdzy? S� narz�dziami w r�ku Boga, nie mog� ich zabi�, poniewa� bym Go urazi�.

Wystarczy, �e ich postrasz�. Kiedy Mock widzia� ju� z�owrogo u�miechni�te twarze pod daszkami cyklist�wek, wyj�� pistolet i strzeli� bez ostrze�enia ponad g�owami boskich narz�dzi. Papierosy zasycza�y w ka�u�ach, a m�czy�ni rozbiegli si� i znikn�li w ciemno�ciach. Rozp�yn�li si�, pomy�la� Mock, wszak s� wys�annikami Boga, czyli anio�ami.

Przeszed� przez podw�rko nie niepokojony ju� przez nikogo i znalaz� si� naprzeciwko Teatru Miejskiego. Szybkim krokiem przeszed� przez Schweidnitzerstrasse, min�� Prezydium Policji i dotar� do wiaduktu kolejowego. Tu natkn�� si� na pierwsze barykady.

Wspinaj�c si� na g�r� barykady, potkn�� si� i dla z�apania r�wnowagi opar� r�k� na czym� zimnym i �liskim. By� to czarny granit z fragmentami napisu �Nasz najukocha�szy m�� i ojciec. �Na moim grobie, pomy�la�, nie b�dzie mowy ani o ojcu, ani o m�u. B�dzie napis �Pies go�czy Mock�.

Po zej�ciu z barykady dostrzeg� grup� ludzi, kt�rzy stali w kolejce do studzienki kanalizacyjnej obok ko�cio�a Jezuit�w przy Gabitzstrasse. Ludzie ci zachowywali si� osobliwie. W r�kach trzymali pokrywki od garnk�w i uderzali nimi, wywo�uj�c straszliw� metaliczn� kakofoni�. By�a to odpowied� na ryk rosyjskich megafon�w nadaj�cych muzyk� taneczn�.

Zbli�a� si� do linii frontu.

Zacz�� wypatrywa� niewypa��w w jasnym �wietle ksi�yca, kt�ry wynurzy� si� w�a�nie zza chmur. Te niewypa�y mog�y by� pozostawione przez anio�y, aby udaremni� mu przedostanie si� do szpitala, w kt�rym bestia nied�ugo wyda swe ostatnie smrodliwe tchnienie. Przedziera� si� przez gruzy i sapa� ci�ko.

Nie zwraca� jednak na to uwagi. Zastanawia� si� g��boko nad nowym okre�leniem wys�annik�w Boga, kt�rzy mieli mu przeszkodzi� w s�odkiej zem�cie.

�Anio�owie� to niew�a�ciwy wyraz. Anio�owie s� bytami �wiadomymi swego pos�annictwa, a szczury i bandyci z ca�� pewno�ci� nie zdawali sobie sprawy ze swoich w�a�ciwych zada�. Nazwijmy ich wszystkich nie �anio�ami�, lecz �emanacjami�. Ko�o szko�y na Schwerinstrasse zszed� z gruz�w i omal nie nadzia� si� na karabin jednej takiej emanacji. M�ody ch�opak w zbyt du�ym he�mie opiera� luf� karabinu o pier� Mocka i podejrzliwie si� przygl�da� eleganckiemu starszemu cz�owiekowi w masce.

��Przepustk� prosz� � warkn�� �o�nierz.

��Ju� panu daj� � odpowiedzia� Mock i si�gn�� do wewn�trznej kieszeni p�aszcza po pistolet.

Wartownik Geogr. Kittlaus by� nerwowy z natury. Ju� w swojej rodzinnej Turyngii, w ma�ej wiosce ko�o Zeulenroda uchodzi� za nerwusa. W�cieka� si�, kiedy krowy wchodzi�y w szkod�, i ok�ada� je p�niej dr�giem w oborze. Kiedy� �winia wypad�a z chlewa i parobek Kittlaus dosta� zadanie, aby j� z powrotem do� zagoni�. Uda�o mu si� to dopiero po godzinie. Kiedy ju� by�a w chlewie, wy�adowa� na �wini swoj� z�o��. W ko�cu wyrwa� koryto i wzni�s� je nad g�ow� zwierz�cia. Wtedy ono ruszy�o na parobka i uciek�o mi�dzy jego nogami, powalaj�c go w gn�j. �wini� znaleziono po tygodniu, a Kittlausa po dw�ch tygodniach. Sta� w lesie i kopa� ze z�o�ci w drzewo.

Ta cecha jego charakteru uleg�a znacznemu spot�gowaniu w twierdzy Breslau, pod rosyjskimi bombami.

Teraz, widz�c szpiega w masce, nacisn�� spust. Georg Kittlaus by� nerwowy z natury.

Doktor Willy Sch�tzl, chirurg w szpitalu przej�ciowym przy Rehdigerplatz, nie spa� od trzydziestu godzin.

Czu� piasek pod powiekami i s�ania� si� na nogach, kiedy wbija� wzrok w pl�tanin� tkanek w mi�niu piersiowym wi�kszym i stara� si� trafi� p�set� w sp�aszczony o��w, kt�ry tkwi� niezbyt g��boko, w cz�ci obojczykowej mi�nia. P�seta ze�lizgiwa�a si� z o�owiu i narusza�a uszkodzone tkanki.

Wtedy w ranie przelewa�y si� niewielkie fale krwi i wyp�ywa�y na cia�o pacjenta. Doktor Sch�tzl od�o�y� narz�dzie i kiwn�� g�ow� na piel�gniarza, kt�ry znak ten zrozumia� natychmiast.

Poda� doktorowi szklank� w�dki i patrzy�, jak jego grdyka lekko si� porusza. Sch�tzl zanurzy� p�set� w spirytusie.

Kiedy poczu� dzia�anie alkoholu i niewielki zawr�t g�owy, wcisn�� narz�dzie w krwisty befsztyk rany i bezb��dnie uchwyci� o��w.

Z satysfakcj� �ciska� mocno kawa�ek metalu. W lewej d�oni wci�� trzyma� szklank�. Wiedzia�, �e kula ju� mu si� nie wymknie. Wyci�gn�� j� pewnie i wyrzuci� do miednicy. Zad�wi�cza�a obt�uczona blacha, kiedy wpada�a do niej kula, p�seta i pusta szklanka.

Doktor Sch�tzl usiad� ci�ko na krze�le i zaci�gn�� si� papierosem, kt�rego piel�gniarz w�o�y� mu w usta i zapali�. Oczy mu si� zamyka�y, piel�gniarz wyj�� papierosa z jego ust i sam chciwie si� nim zaci�ga�. Obraz ten doktor Sch�tzl widzia� w p�nie i nie by� pewien, czy bezczelno�� piel�gniarza nie jest wytworem jego w�asnej imaginacji. Tym bardziej nie by� pewien realno�ci nast�pnej wizji.

Oto operowany pacjent, starszy m�czyzna z poparzon� twarz�, ockn�� si� z narkozy i zapyta� go dudni�cym g�osem:

��Jest pan emanacj� Boga, doktorze?

��Takiego komplementu jeszcze dot�d nie s�ysza�em � mrukn�� doktor i zasn��.

Oczy Mocka otworzy�y si� i napotka�y bia�y sufit z kilkoma zaciekami. Ga�ki oczne przesun�y si� w lewo i w prawo. Zarejestrowa�y banda�e, fiolki i br�zowe lamperie. Nagle sta�y si� nieruchome. Nie mog�y si� oderwa� od innych oczu � b��kitnych i wilgotnych.

��Ju� po operacji � powiedzia�a melodyjnym austriackim akcentem w�a�cicielka b��kitnych oczu. � Ju� po wszystkim. Chce pan mo�e pi�?

Mock nie odpowiedzia�. Chcia� teraz tylko jednego. Nie pragn�� ani je��, ani pi�, ani � jak mawia� cesarz Klaudiusz � oddawa� d�ugu naturze. Marzy� o swojej masce, kt�ra by zakrywa�a jego twarz przed spojrzeniami �licznej jak sen piel�gniarki.

Podni�s� lew� d�o�, aby dotkn�� swej twarzy. Jednak zamiast aksamitnego dotkni�cia karnawa�owej maski poczu� przeszywaj�cy b�l w piersi. P�uca zareagowa�y wstrzymaniem oddechu, gruczo�y potowe wypchn�y du�e krople, g�owa opad�a w kolein� poduszki.

��Niech pan le�y spokojnie � powiedzia�a siostra i otar�a mu pot z twarzy.

Mock, poczuwszy jej d�onie na swojej twarzy, nie mia� ju� �adnych z�udze� co do posiadania maski. Zamkn�� oczy, aby nie widzie� obrzydzenia na twarzy piel�gniarki.

��Gdzie ja jestem? � A� si� zdziwi�, s�ysz�c sw�j zwyk�y tubalny g�os zamiast w�t�ego zachrypni�tego rz�enia, kt�rego si� spodziewa�. � I jak d�ugo tu b�d�?

��W szpitalu polowym przy Rehdigerplatz � odpowiedzia�a siostra. � Przeszed� pan ma�� operacj�. Wyjdzie pan za tydzie�. Do wesela si� zagoi.

A zatem trafi�em do tego szpitala, w kt�rym le�y Gnerlich, pomy�la� Mock, do kt�rego w�a�nie szed�em, kiedy mnie postrzelono.

To jest kolejny znak. Im bli�ej bestii jeste�, tym bardziej �akniesz sprawiedliwo�ci. W szpitalnej sali wibrowa�y jeszcze wysokie nuty g�osu piel�gniarki. Niekt�re z nich by�y naznaczone rozbawieniem.

Otworzy� oczy i zobaczy� jej u�miech. Pomacha�a mu r�k� i odwr�ci�a si� do wyj�cia. Nie mia� w�tpliwo�ci, �e istota ta by�a anio�em, nie zwyk�� bo�� emanacj�.

��Siostro! � zawo�a� tak g�o�no, �e chorzy le��cy po jego bokach poruszyli si� gwa�townie. � Mam do siostry wielk� pro�b�.

��Tak, s�ucham � dziewczyna spojrza�a na niego bardzo powa�nie. Obawia�a si�, �e ten starszy pan, na kt�rym wywar�a niema�e wra�enie, zacznie j� emablowa�, b�aznowa� i opowiada� g�upie dowcipy, jak ci frontowcy z drugiego pi�tra, kt�rzy na jej widok wk�adali r�ce pod ko�dry.

Poparzone oblicze pacjenta by�o onie�mielone i spokojne, a oczy patrzy�y prosto i uczciwie.

��Czy siostra mog�aby przynie�� mi Bibli�?

Dzie� Zmartwychwstania by� przepi�kny i s�oneczny. Rosyjskie bombowce nadlecia�y z po�udnia.

Kilka z nich, maj�c w pogardzie artyleri� przeciwlotnicz� na Dworcu G��wnym, ruszy�o w stron� Wzg�rza Liebicha. Kiedy ju� tam by�y, bombardierzy czynili sw� powinno��. Wynios�a wie�a zosta�a trafiona w po�owie swej wysoko�ci. Z serca budowli trysn�y od�amki cegie�, a za nimi pojawi�y si� spirale dymu. P�aski dach na �rodku budynku p�k� na p� i zacz�� zsuwa� si� do �rodka wraz z dzia�em przeciwlotniczym flakvierling i jego trzyoosobow� obs�ug�. Cia�a �o�nierzy poszarpane od�amkami wpad�y do �rodka bezw�adnie i u�o�y�y si� na pod�odze czwartego pi�tra.

Wszyscy trzej obro�cy twierdzy le�eli � jakby si� um�wili, jakby to by�a musztra � na brzuchu, a ich otwarte usta oddawa�y krew w r�wnych falach. Po chwili krew straci�a swoj� barw�, pokry�a si� bia�ym kurzem. Wie�a i dach budowli kry�y si� w fontannach dymu, kurzu i sadzy.

Jedynie lekkie dr�enie dociera�o do sztabu genera�a G�ntera von Rodewalda, kt�ry by� zast�pc� Oberbefehlshabera der SS und Polizei. Sztab mie�ci� si� cztery pi�tra pod bombardowanym w�a�nie budynkiem. Genera� poczu� wibracje g�r betonu nad sob� i zrobi�o mu si� nieswojo. Zacz�� si� kr�ci� na krze�le.

Obawa przed zawaleniem si� betonowych bry� nie by�a powodem nerwowego zachowania von Rodewalda. Pow�d, ukryty w jego kalesonach, piek� i sw�dzia�. Musia�em si� zarazi� od tej dziwki, my�la� von Rodewald i przeklina� zimn� deszczow� niedziel� przed dwoma tygodniami, kiedy zosta� zaproszony do przepi�knej willi genera�a Curta Oueissnera na Wilhelmsruh.

Zebrali si� tam wy�si oficerowie SS i Wehrmachtu, aby uczci� rocznic� zerwania traktatu wersalskiego. SS � Sturmbahnf�hrer Erich Kraus, szef wydzia�u RuSHA w Breslau, sta� na �rodku willi genera�a Oueissnera i wznosi� toast wod� � jak F�hrer. Kiedy ten t�py moralista, gestapowski Katon, wyszed�, wielu odetchn�o.

Wtedy wszystko si� zacz�o. Zrazu elegancko i gustownie. Re�skie i mozelskie wino, nie jakie� n�dzne piwo Haasego, dobre dla plebsu. Kawior i pokrojony szczupak na stole. Indyki i delikatna dziczyzna obklejona serem z zatopionymi w nim kurkami. Dziewcz�ta podaj�ce do sto�u mia�y na sobie jedynie fartuszki pokoj�wek, inne � oficerki i bluzy mundurowe. A potem wino, wino, wino, ma��e i muszle, a potem ma��e i muszelki dziewcz�t rozpartych na stole, a potem szczupak ugniatany po�ladkami. O kurwa, pomy�la� von Rodewald, by�em na dworze Nerona.

Genera� pokr�ci� si� przez chwil� na swoim fotelu i zda� sobie spraw�, �e jego rozm�wczyni wcale nie przerywa, a on nie zarejestrowa� ani s�owa. Powinna napisa� raport, pomy�la� zirytowany, a nie klekota� tu jak katarynka. Ja mam to wszystko zapami�ta�?

��Przepraszam, panno Junggebauer, zamy�li�em si�. Prosz�, niech pani jeszcze raz mi wszystko opowie � powiedzia� delikatnie.

Nie m�g� przecie� zmusza� do pisania raport�w i naciska� zbyt mocno tej pi�knej i delikatnej istoty, kt�ra z papierosem w d�oni siedzia�a pod generalsk� palm�.

��Bardzo prosz�, panie generale � u�miechn�a si� dziewczyna. � Kapitan Eberhard Mock robi na wsp�pacjentach wra�enie wariata i maniaka religijnego. Nieustannie zam�cza ich cytatami z Biblii.

Ten debil Kraus si� myli, von Rodewald szybko zapisywa� swoje refleksje, Mock jest wariatem, nie gro�nym szpiegiem.

��� Czyta Bibli� po grecku, po �acinie i po niemiecku � szczebiota�a dziewczyna. � Szczeg�lnie interesuj� go b�ogos�awie�stwa na G�rze. Wie pan, generale, �b�ogos�awieni cisi� i tak dalej.

Podkre�li� w tym passusie.

��Dobra, dobra � przerwa� jej von Rodewald, czuj�c przepe�niony p�cherz. Nie chcia� go jednak opr�nia�, bo ba� si� b�lu, jaki nast�pi przy oddawaniu moczu.

��To nieistotne. Co jeszcze robi?

��Ju� si� czuje znacznie lepiej. Rana goi si� na nim jak na. U nas w Tyrolu m�wimy �jak na psie� � rozm�wczyni przerwa�a i spojrza�a bezradnie na genera�a.

Ten si� u�miechn�� i macha� r�k�, co mia�o znaczy�: �no dalej, dalej!�

��Przebywa cz�sto w bibliotece szpitalnej, kt�ra jest dawn� bibliotek� szkoln�. Korzysta tam ze szkolnych s�ownik�w greckich i �aci�skich, t�umaczy fragmenty Biblii. � Dziewczyna zgasi�a papierosa. � Rozmawia z pacjentem, panem Karlem Pacholleckiem, kt�ry opiekuje si� bibliotek�.

��I dowiedzia�a si� pani czego� od tego bibliotekarza?

��Pan Pacholleck by� w cywilu nauczycielem religii. Chyba mu si� troch� podobam. � Dziewczyna u�miechn�a si� nie�mia�o i z�o�y�a nogi tak, �e tworzy�y jakby przek�tn�.

��Mock dowiedzia� si� o jego profesji i zam�cza� go pytaniami o t�umaczenie Lutra. Chodzi�o mu o to, czy Luter by� kompetentnym t�umaczem, czy te� nie. Pacholleck odes�a� go do jakiego� profesora. O, tu mam jego nazwisko. � Wyj�a z torebki ma�� karteczk�.

��Do profesora Knoppa, kt�ry pono� jest w Breslau i s�u�y, jak wszyscy cywile, w Volkssturmie. Mock pyta� go r�wnie� o tych, kt�rzy przed nim po�yczali Bibli�, zainteresowa� si� zw�aszcza pacjentem Hansem Gnerlichem, kt�ry robi� notatki na marginesie Biblii niemieckiej. Te notatki bardzo zreszt� rozgniewa�y pana Pachollecka. Nie omieszka� o nich Mockowi powiedzie�, krytykuj�c wandalno�� Gnerlicha.

��Wandalizm, panno Junggebauer � u�miechn�� si� genera� wyrozumiale. � Co to za Gnerlich? � To nazwisko wyda�o mu si� znajome.

��SS � Obersturmbahnf�hrer Hans Gnerlich jest komendantem obozu zbiorczego na Bergstrasse. Podczas bombardowania przez bolszewik�w fabryki na Bergstrasse zosta� przysypany w tunelu. W szpitalu jest od tygodnia. Jest pot�uczony i ma z�aman� nog�. Nic powa�nego, nie b�dzie kalek�. Stale s� przy nim dwaj stra�nicy.

��Dlaczego?

��Tak sobie za�yczy�. Nie musi si� przed nikim t�umaczy�.

��Nie prosi� o pozwolenie dow�dcy szpitala?

��Nie mamy dow�dcy. Przecie� to szpital dora�ny. Na samej linii frontu. Zza �cian s�yszymy �piewy bolszewik�w. Szefem jest doktor Sch�tzl. � Zak�opotanie zago�ci�o na jej twarzy; przypomina�a piln� uczennic�, kt�ra zapomnia�a przyswoi� sobie jakiej� informacji. � Mog� z nim porozmawia� i zapyta� o szczeg�y tej sprawy.

��Niewa�ne � mrukn�� von Rodewald i �cisn�� uda, aby zdusi� kie�kuj�cego trypra. � I co zrobi� Mock, jak dowiedzia� si� o notatkach tego komendanta obozu?

��Kr�ci� si� par� razy ko�o jego separatki, a� wzbudzi� podejrzenia stra�nik�w. Ci chcieli go wylegitymowa�, ale nie pozwoli� na to. By�a wielka awantura na korytarzu. Mock wydziera� si� na stra�nik�w i grozi�, �e ich wyko�czy i wy�le na front wschodni. � Dziewczyna zacisn�a wargi; ca�a jej twarz wyra�a�a siln� koncentracj�.

��To zainteresowanie Mocka Gnerlichem wydaje mi si� podejrzane.

��Panno Junggebauer � von Rodewald u�miechn�� si� z wy�szo�ci� � nie widzi pani, �e Mock zwariowa�? Ju� dawno nie mo�emy nikogo wysy�a� na front wschodni. Mock �yje czasem przesz�ym. To charakterystyczne dla chorych umys�owo. A zainteresowanie Gnerlichem to szukanie bratniej duszy. Mock sprawdzi�, kto czyta Bibli�, od bibliotekarza dowiedzia� si�, �e ten komendant robi� notatki. To by �wiadczy�o o ogromnym zainteresowaniu komendanta Bibli�. Mock chcia� z nim nawi�za� kontakt i dyskutowa� o �wi�tej Ksi�dze. I tyle. To wszystko.

��To nie wszystko, generale. � Panna Junggebauer spos�pnia�a.

��Poprosi� mnie, abym uda�a si� do domu, w kt�rym mieszka, to niedaleko, na Zwingerplatz, i kaza�a przyj�� do szpitala jego dziesi�cioletniemu s�siadowi. Ch�opiec nazywa si� Arthur Gr�nig. Poprosi� go o karmienie szczur�w.

��Szczur�w? � Von Rodewald uszczypn�� si� pod biurkiem w sprawc� swoich katuszy.

��Tak, ch�opiec powiedzia� mi, �e Mock trzyma w swej piwnicy szczury i bardzo je lubi.

��No dobrze, i co dalej?

��Mock przesta� studiowa� Bibli� i zabra� si� dopisania jakiego�, jak twierdzi, traktatu teologicznego. Nasz szpital mie�ci si� w szkole. Szko�a ma bibliotek�. Mock siedzi w tej bibliotece nad s�ownikami i pisze ten traktat. Chyba po �acinie.

��No nie m�wi�em pani, �e mamy do czynienia z wariatem? � von Rodewald zawy� z rado�ci. � I co z tym traktatem? Ju� go napisa�? A co z tym ch�opakiem?

��I tutaj musz� si� uderzy� w piersi. � Do oczu dziewczyny nap�yn�y �zy, lecz ku rozczarowaniu genera�a nie przy�o�y�a d�oni do kszta�tnego biustu.

��Dzisiaj zn�w przyszed� ten ch�opak. Mock przekaza� mu fragmenty swojego traktatu. On je zabra� i znikn��. Nie mog�am tak po prostu odebra� tych notatek dziecku, tym bardziej �e ten ma�y �obuziak jest bardzo szybki i najzwyczajniej w �wiecie mi uciek�.

��Niech si� pani nie przejmuje, panno Junggebauer, Mock to ewidentny wariat. Hoduje szczury, pisze po �acinie, cytuje Bibli�. Taki raport ka�� wys�a� Krausowi. � Von Rodewald wsta� i podszed� do swej rozm�wczyni. Uj�� j� za d�o� i poca�owa�.

��Wykona�a pani �wietn� robot�. Gratuluj�.

Genera� von Rodewald nie odrywa� ust od jej wiotkiej d�oni.

��Musi by� pani bardzo pon�tna w piel�gniarskim fartuszku, zw�aszcza kiedy nie ma pani nic pod spodem.

Profesor Ulrich Knopp by� niewysokim cz�owiekiem o pot�nej �ysej czaszce. Sprawia�a ona wra�enie kopu�y wysklepionej nad w�sk� twarz�, zako�czon� niewielk� siw� br�dk�. Mimo szpetoty, �ysiny i mizernego wzrostu profesor Knopp zjednywa� sobie ludzi �yczliwym spojrzeniem. �aden ze student�w nie uskar�a� si� nigdy na z�o�liwo�� tego profesora, �adna ze studentek nie do�wiadczy�a z jego strony lekcewa�enia, co by�o nierzadkie w zmaskulinizowanym �wiecie uniwersytetu, nawet �adna sprz�taczka nie odczu�a jego pogardy i irytacji, kiedy si� t�uk�a z wiadrem po korytarzu seminarium teologii ewangelickiej przy Schuhbrucke albo kiedy prosi�a go o podniesienie n�g, aby zmy� pod�og� w jego gabinecie. Profesor, zdaj�c sobie spraw�, �e jego sta�a obecno�� w gabinecie uniemo�liwia personelowi porz�dkowemu wykonywanie swoich obowi�zk�w, nie reagowa� w�wczas gwa�townie, tak jak zrobi�aby to wi�kszo�� jego koleg�w, lecz podnosi� swe kr�tkie nogi i, nie przestaj�c przy tym my�le� o krytyce dogmatyki maryjnej Piusa X albo o problemie perychorezy w pismach Melitona z Sardes.

Profesor Knopp ws�awi� si� w �wiecie naukowym r�wnie� badaniami nad transmisj� tekstu biblijnego, a zw�aszcza nad zniekszta�ceniami dokonanymi przez t�umaczy Biblii. W tych kwestiach profesor wpada� w polemiczn� pasj�, przy czym jego konfesja wp�ywa�a � wed�ug licznych krytyk�w � na jednostronno�� s�d�w. Knopp ods�dza� od czci i wiary przek�ad Biblii pi�ra �wi�tego Hieronima, czepiaj�c si� na przyk�ad �miodu le�nego�, kt�ry spo�ywa� na pustyni Jan Chrzciciel (�Gdzie by� w ko�cu ten Jan Chrzciciel? � wo�a� na wyk�adach. � W lesie czy na pustyni?�), ale oczywiste b��dy Lutra (na przyk�ad �jednoro�ec� zamiast �baw�) zaciekle usprawiedliwia� i przewrotnie uzasadnia�.

Mia� bardzo ostre pi�ro, lecz nadzwyczaj �agodny j�zyk. Ze swoimi najwi�kszymi adwersarzami spiera� si� zajadle na �amach czasopism naukowych, lecz w kontaktach bezpo�rednich nabiera� wody w usta i wszystko relatywizowa�. Pisa� do dziekana d�ugie i kunsztowne listy, informuj�ce o najdrobniejszym studenckim wyst�pku, za kt�ry uwa�a� na przyk�ad dwuminutowe sp�nienie albo ziewni�cie, lecz kiedy skruszony winowajca przeprasza� go za sw�j niecny czyn, profesor natychmiast si� rozpromienia�, list niszczy� lub nakazywa� swojemu asystentowi od�o�enie go ad acta. Pami�� mia� fotograficzn�, lecz wybi�rcz�.

Na przyk�ad liczby i wyrazy pospolite wpada�y mu do umys�u raz na zawsze i w ka�dej chwili mog�y by� stamt�d przywo�ane. Wystarczy�o jedno spojrzenie cho�by na rachunek w restauracji po zjedzeniu sutego obiadu przez wszystkich cz�onk�w Rady Wydzia�u � i m�g� natychmiast powt�rzy� zamieszczone tam ceny i pozycje. Potrafi� to samo uczyni� w rok po spo�yciu owego obiadu.

Nie dotyczy�o to nazwisk mniej znanych nowo�ytnych uczonych. Szybko wylatywa�y mu one z g�owy, cz�sto przekr�ca� je i przypisywa� niew�a�ciwym osobom. P� biedy, je�li pochwali� nie tego, co trzeba. Gorzej, je�li zajadle krytykowa� niew�a�ciwego uczonego. Dlatego jego asystent Klaus Forelle mia� zawsze przy sobie spis nowo�ytnych teolog�w i na polecenie profesora natychmiast przywo�ywa� w�a�ciwe nazwisko.

Nie m�g� jednak teraz poprosi� o pomoc swojego asystenta. Klaus Forelle ju� od dw�ch lat spoczywa� wraz ze swoj� list� w b�otach Charkowa i daremne wysi�ki pami�ci profesora wy�miewa� teraz pewnie z jednej ze sfer niebia�skich. Profesor Knopp, w�ciek�y na wojn�, na feldmarsza�ka von Mansteina, pod kt�rym walczy� Forelle, na Hitlera i na ca�y �wiat, siedzia� na stosie gruz�w gospody Reimera przy Schwertstrasse i na pr�no pr�bowa� sobie przypomnie� nazwisko jednego z teolog�w katolickich, o kt�rym wiedzia� tylko tyle, �e zajmowa� si� te� geologi� i paleontologi�. Brak tego nazwiska nie pozwala� mu si� skupi� na dalszej pracy, poniewa� napawa� go zw�tpieniem w si�y w�asnego umys�u. Je�li kto� nie pami�ta jednego z najbardziej kontrowersyjnych teolog�w wsp�czesnych, to nie powinien w og�le zajmowa� si� teologi�, pomy�la� i rozgoryczony od�o�y� stos czystych kartek oraz pi�ro do wielkiego kartonu, kt�ry niedawno znowu przetrz�sa� w poszukiwaniu listy Forellego.

Wiedzia�, �e jej brak zmienia go i kszta�tuje na nowo. Z grzecznego interlokutora stawa� si� szorstkim grubianinem, kt�ry si� denerwuje z byle powodu. Czu� wzbieraj�c� irytacj�. Zapali� papierosa i spojrza� z roztargnieniem na otaczaj�cy go �wiat ruin i dym�w.

Robert Kutzner, jego by�y student, wyj�tkowy t�pak zreszt�, wydawa� ostrym tonem polecenia cz�onkom brygady buduj�cej barykad�. Ci wykonywali rozkazy Kutznera we wrogim milczeniu i z w�ciek�o�ci� rzucali kos� spojrzenia na krzepkiego starca, kt�ry cieszy� si� szczeg�lnymi wzgl�dami ich dow�dcy i � zamiast pracowa� tak jak oni � bazgra� co� ca�ymi dniami na kartkach. Teraz starzec nic nie pisa�, lecz w zamy�leniu opiera� �okcie na prowizorycznym biurku z cegie�, a spo�r�d jego sinych od zimna palc�w wysnuwa� si� w m�tnym powietrzu dym z papierosa.

Kutzner okrzykiem �przerwa �niadaniowa!� poprawi� im humor. Usiedli i rozwin�li t�uste od smalcu pergaminy. Jedz�c, patrzyli bezmy�lnie na innego starca, kt�ry wspina� si� po gruzach fabryki wyrob�w kartonowych Bredelli ku protegowanemu porucznika Kutznera. Starzec ten by� ubrany w wytworny p�aszcz z aksamitnymi wy�ogami i kapelusz z szerokim rondem. Jego r�ka spoczywa�a na temblaku, a twarz zakrywa�a maska. Robotnicy prze�ykali ostatnie k�sy, zapalali papierosy, tracili zainteresowanie oboma starcami, zak�adali r�kawiczki i przeklinali sw�j los.

Profesor Knopp te� przeklina� sw�j los, a w�a�ciwie swoj� pami��. Humoru nie poprawi� mu r�wnie� cz�owiek w masce na twarzy, kt�ry stan�� przed nim i nic nie m�wi�, jakby nie chc�c mu przerywa� rozmy�la�.

��Kim pan jest i czego pan chce? � zapyta� szorstko.

��Nazywam si� Eberhard Mock � przedstawi� si� m�czyzna i uchyli� kapelusza. � Czy pan profesor mo�e mi udzieli� konsultacji biblistycznej?

Profesor Knopp zamy�li� si�. Jego rozm�wca sprawia� wra�enie cz�owieka wykszta�conego. �wiadczy�a o tym po pierwsze jaka� potrzeba poznawcza z zakresu Biblii, po drugie za� � dob�r s�ownictwa, jakiego u�ywa�. Jego oczy by�y bystre i powa�ne. Zapytam go, pomy�la� profesor Knopp, co mi szkodzi.

��Czy pan zna si� na filozofii? � zapyta�. � Mo�e pan wie, jak si� nazywa.

��Nie � przerwa� mu zapytany. � Znam si� tylko na �mierci. Jestem emerytowanym policjantem.

��To szkoda � mrukn�� zniech�cony profesor i zacz�� przerzuca� w kartonowym pudle bibliograficzne fiszki.

Wiedzia�, �e dzia�anie to jest bezskuteczne, ale wszystko by�o lepsze ni� rozmowa z tym ponurakiem, kt�ry zna� si� tylko na �mierci.

��Chodzi mi o kompetencje j�zykowe Marcina Lutra. � M�czyzna wyj�� z kieszeni ogromn� p�acht� plakatu z napisem �Wr�g pods�uchuje�, roz�o�y� j� na stosie cegie� i usiad� na niej ci�ko. � Czy by� dobrym t�umaczem? Zna� dobrze j�zyki, z kt�rych t�umaczy�?

��Oczywi�cie! � wykrzykn�� profesor. � By� znakomitym t�umaczem!

��Czy zatem m�g� pope�ni� ewidentny b��d, na przyk�ad przet�umaczy� greck� lub �aci�sk� trzeci� osob� pluralis jako niemieck� drug� pluralis.

��Takiego b��du by nie pope�ni� nawet kiepski maturzysta!

��Czyli, je�liby taka niezgodno�� istnia�a, mo�na by s�dzi�, �e jest to �wiadomy zabieg t�umacza? Czy tak?

Profesor Knopp �achn�� si� z irytacj�. Cz�sto s�ysza� podobne pytania. I mia� wynotowane z lutera�skiej Biblii chyba wszystkie niezgodno�ci pomi�dzy orygina�em a przek�adem. A mo�e ten dziwny policjant przychodzi do niego z jeszcze innym, jakim� nieznanym dot�d problemem? Wyszukiwanie problem�w jest zawsze najwi�ksz� bol�czk� uczonych.

Poczu� podniecenie my�liwego, kt�ry wpada na trop i na razie wyczuwa jedynie s�aby zapach zwierzyny, na razie s�yszy jedynie delikatny pomruk w�r�d ko�atek nagonki, lecz za chwil� na polanie, przed muszk� jego strzelby, pojawi si� majestatyczne zwierz�.

��Mo�na by tak to uj�� � powiedzia� po chwili � �e gramatyczna niezgodno�� mi�dzy orygina�em a niemieckim przek�adem jest przez t�umacza przemy�lana i uzasadniona.

Czy chodzi panu o jakie� konkretne miejsce?

��Tak, chodzi mi o Kazanie na G�rze. �wi�ty Mateusz, pi�ty rozdzia�, wers sz�sty.

Profesor Knopp ju� dalej nie s�ucha�. Oto majestatyczny zwierz znika w kniejach, a wok� s�ycha� tylko prostackie wrzaski nagonki i trzaskanie ko�atek. Nie pojawi� si� �aden nowy problem, a trop by� stary i od dawna zbadany.

��Czy wy wszyscy powariowali�cie? � wykrzykn�� teolog. � Czy to nie wszystko jedno �b�ogos�awieni, kt�rzy �akn�� i �b�ogos�awieni, kt�rzy �akniecie�? Czy mo�na czyni� Lutrowi zarzut z powodu takiego drobiazgu? A teraz prosz� mi nie przeszkadza�. Koniec audiencji!

Profesor Knopp wr�ci� do poszukiwa� listy Forellego. Jego rozm�wca wsta� i spojrza� na niego ironicznie.

��A pan, profesorze, te� jest Marcinem Lutrem? Te� myli pan liczby?

��Nie rozumiem. � Knopp przerwa� przetrz�sanie pud�a. Irytacja ust�pi�a miejsca zaciekawieniu.

��Co takiego pomyli�em?

��Powiedzia� pan: �Czy wy wszyscy zwariowali�cie?�. A ja nie jestem �wy�.

Nie rozmawia z panem dw�ch Mock�w, tylko jeden.

Powinien pan zapyta�: �Czy pan zwariowa�?�

��Ma pan racj�. � Profesor u�miechn�� si� przyja�nie.

Uwielbia� gry s�owne i ceni� ludzi, kt�rzy je uprawiali.

��Musz� si� przed panem usprawiedliwi�, aby pan nie pomy�la�, �e stary Knopp jest znerwicowanym idiot�.

Ot� m�wi�c �wy�, mia�em na my�li pana i jeszcze kogo� innego, kto kilka miesi�cy temu by� u mnie i podobnie jak pan pyta� mnie o passus 5, 6 z Ewangelii Mateusza.

��Kto to by�? � pad�o szybkie pytanie.

��Jaki� m�czyzna ko�o czterdziestki. Przychodzi� do mojego gabinetu kilkakrotnie z listami. Listy te pisa�a jaka� kobieta i sk�ada�y si� one zawsze z serii pyta� o Bibli�. Pytania by�y wnikliwe i niekiedy trudne. Udziela�em odpowiedzi temu m�czy�nie, a on skrupulatnie je zapisywa�, by potem przekaza� owej kobiecie. Podczas ostatniej wizyty m�czyzna przekaza� mi list, kt�ry dotyczy� wy��cznie problemu przez pana zasygnalizowanego.

��Jak si� nazywa� ten m�czyzna?

��Nie pami�tam. Mam kiepsk� pami�� do nazwisk. � Profesor Knopp nagle przypomnia� sobie, �e �w teolog i paleontolog by� Francuzem i pochodzi� ze szlacheckiej rodziny. Niestety, nazwiska nadal nie pami�ta�.

��Mo�e Rudolf Brendel?

��S�ucham? Tak, tak. � odpowiedzia� profesor, przeszukuj�c szufladki pami�ci, by wpa�� na trop Francuza, kt�ry, co zn�w sobie przypomnia�, by� przez ortodoksj� katolick� uznany prawie za heretyka.

��Profesorze! � powiedzia� z naciskiem starszy elegant � To wa�ne!

��No dobrze. � Oczy Knoppa sta�y si� powa�ne i skupione. � Jeszcze raz niech pan powie to nazwisko!

��Brendel. Rudolf Brendel.

��Tak, to by�o chyba �Brendel� � odpar� profesor.

��Tak, na pewno Brendel. Tak my�la�em. � Poszukiwacz nie�cis�o�ci translatorskich wsta�, uk�oni� si� na po�egnanie i nasun�� na g�ow� kapelusz. � Znam go.

��Teilhard de Chardin! � krzykn�� profesor.

��Ju� wiem, jezuita Teilhardde Chardin!

��To nie Rudolf Brendel?

��Przepraszam pana � u�miechn�� si� rozpromieniony Knopp. � W�a�nie sobie przypomnia�em nazwisko, kt�re nie dawa�o mi od wczoraj spokoju! Ale� drogi panie. Panie.

��Mock.

��Tak. Drogi panie Mack, przepraszam, �e by�em szorstki wobec pana. Powiedzia� pan chyba ostatnio �znam go�, to znaczy, �e pan zna tego, co przychodzi� do mnie po biblistyczn� ekspertyz�?

Czy tak?

��Tak, znam go.

��To dobrze. � Profesor zdj�� czapk� i ociera� z potu l�ni�c� kopu�� �ysiny. � Nie musz� mej ekspertyzy powtarza� przed panem. Wie pan, bardzo nie lubi� m�wi� dwa razy tego samego. Mo�e pan swojego znajomego zapyta� o t� interpretacj� Lutrowej niby � pomy�ki. On panu wszystko dok�adnie powie. Bardzo uwa�nie notowa�.

��Dobrze, zapytam go o to.

��Tak jest. � Knopp tryska� rado�ci�. � Teilhard de Chardin! A teraz, m�j drogi panie, porozmawiajmy o innych sprawach. To doprawdy niezwyk�e, �e podczas agonii miasta � rozejrza� si� doko�a boja�liwie � przychodzi kto� do mnie i pyta o zagadnienia translatorskie w Biblii.

��Jeszcze bardziej dziwne jest to, �e pan profesor siedzi tu na zgliszczach miasta i robi notatki. Pisze pan jak�� ksi��k�?

��O tak! Ko�cz� monografi� na temat biblijnej symboliki zwierz�t. � Zn�w rozejrza� si� doko�a.

��Pierwsza cz�� o zwierz�tach rzeczywistych ju� jest po recenzjach i le�y u Hahna w Hanowerze. Wydawca czeka na drug� cz�� o stworach fantastycznych. W�a�nie j� ko�cz�. Jest w tym oto pudle. Wie pan co. � twarz profesora Knoppa wyra�a�a obaw�. � boj� si�, �e za kilka dni to miasto zawali si� ca�kiem i pogrzebie pod swoimi ruinami pana, mnie i m�j r�kopis. Nikt nigdy nie pozna mojej interpretacji bazyliszka.

��Nie wiem, co panu odpowiedzie�.

��A kto ma wiedzie�, jak nie pan, specjalista od �mierci?

Mock siedzia� w swej piwnicy i obserwowa� szczury w klatce. Po tym, jak usun�� zew�ok jednego z nich, zagryzionego przez wsp�braci, zwierz�ta sta�y si� jakby nieobecne duchem. M�oda szczurzyca tkwi�a nieruchomo na tylnych �apach i wpatrywa�a si� w �cian� niewidz�cym wzrokiem.

Zaniepokoi� si�. Przypomnia� sobie pewnego psa, kt�ry niegdy� widywa� duchy w obskurnym domu w Tschantsch.

Mo�e ze szczurami jest podobnie? � pomy�la�.

Nie zd��y� nawet podj�� pr�by odpowiedzi na to osobliwe pytanie, gdy us�ysza� kroki, kt�re zadudni�y na schodach do piwnicy. Mock skr�ci� lamp� naftow� i wyj�� walthera. Kroki sta�y si� niepewne i zatrzyma�y si� pod jego drzwiami.

��Kapitanie Mock, jest pan tam? � W ciemno�ci rozleg� si� ch�opi�cy g�os przed mutacj�.

��Tak � odsapn�� Mock i zapali� knot lampy. � Wchod�, Arthur!

Ma�y Gr�nig w�lizgn�� si� do �rodka. � Mam dla pana list. � Zbli�y� si� do klatki i przyjrza� z ciekawo�ci� innej czerwonookiej samicy, kt�ra chcia�a wykra�� jednego z ma�ych szczurk�w z gniazda swej kole�anki.

��Moja siostra powiedzia�a, �e nigdy w �yciu nie dotkn�aby szczura. �e s� wstr�tne.

��Te� tak uwa�asz? � zapyta� Mock, otwieraj�c kopert�.

List na szcz�cie by� napisany po niemiecku i Mock nie musia� i�� z nim na g�r�, do swojego gabinetu, by mozoli� si� tam z ci�kim, dwutomowym s�ownikiem �aci�skim Georgesa.

��A bo ja wiem. � szepn�� ch�opiec i ukucn�� przy klatce.

Mock le�a� na ��ku w sypialni i usi�owa� zasn��. Mimo obezw�adniaj�cego zm�czenia wci�� mu si� to nie udawa�o. Dobrze zna� przyczyny swej bezsenno�ci: w jego ciele odzywa�y si� jakie� nieznane i utajone dot�d b�le, a rak strachu o Karen rozrasta� si� i ka�dego dnia obejmowa� kolejne cz�ci m�zgu. Nikt jej nigdzie nie widzia�.

Ka�dy kr�ci� g�ow�, przypatruj�c si� fotografii, na kt�rej u�miechni�ta kobieta w letniej sukience sta�a na tarasie domku japo�skiego w Scheitnig � Park i unosi�a kciukiem �a�cuszek, prezentuj�c do obiektywu pi�kny wisiorek: kr�cili g�owami sanitariusze, cz�onkowie komand podpalaj�cych domy i �o�nierze pilnuj�cy lotniska w Gandau, nie widzieli jej m�odzi volkssturmowcy ani nawet cudzoziemscy robotnicy, przemierzaj�cy codziennie pozosta�o�ci dawnego wielkiego Breslau. W �adnym bunkrze i w �adnym schronienie by�o nikogo, kto by widzia� t� kobiet� o szcz�liwym promiennym u�miechu, spot�gowanym z�otym �a�cuszkiem i porcj� niedzielnych lod�w u Andersa.

�aden z tych ludzi nie widzia� r�wnie� s�u��cej Mock�w, Marty Goczoll, lecz tutaj niekt�re g�osy przynosi�y Mockowi nadziej�. Zawsze nast�powa� jednak bolesny zaw�d, czemu zreszt� kapitan wcale si� nie dziwi� � w ko�cu nie dysponowa� fotografi� Marty, a jego ustnemu opisowi mog�y odpowiada� tysi�ce kobiet. Min�y ju� prawie dwa tygodnie od czasu, kiedy na�adowa� si� do niej nienawi�ci�, a potem eksplodowa� trucizn� w przedpokoju ich wsp�lnego mieszkania.

Wr�ci, wr�ci, no bo gdzie p�jdzie? � m�wi� codziennie do siebie i coraz mniej w to wierzy�. Nigdy ju� nie wr�ci � podpowiada� mu z�y bo�ek wyrzut�w sumienia i uruchamia� w jego organizmie �a�cuchy b�lu. Zaczyna�o si� zwykle od rany postrza�owej, kt�ra promieniowa�a na ca�e piersi. B�l przeszywa� mi�nie piersiowe i si�ga� do oskrzeli. Potem d�awi� �o��dek i p�cherz, by w ko�cu szarpn�� prostat�.

Mock ledwie oddycha� i stara� si� rozs�dnie i logicznie my�le� o swojej rych�ej �mierci. To eschatologiczne rozpami�tywanie obraca�o si� wok� jednej my�li Konfucjusza, by�o nieustann� interpretacj� jego zdania: �C� takiego mo�emy wiedzie� o �mierci, je�li �ycia dobrze nie znamy?� Kiedy pr�bowa� roz�o�y� na czynniki pierwsze poj�cie ��ycie�, us�ysza� gwa�towne walenie w drzwi.

Wsta� i ledwo do nich doszed�. Przez wizjer ujrza� ma�ego ch�opca w kaszkiecie na g�owie. Nie zna� go.

Otworzy� drzwi z trzaskiem.

��Artur przys�a� mnie do pana � wysapa� ch�opak. � On sam musi by� na posterunku. Idziemy! Szybko! W szkole!

Mock zapomnia� o bezsenno�ci, o Karen i poczu�, �e rozpala si� jego nienawi�� do Gnerlicha. Jak �yciodajna energia wype�ni�a cia�o Mocka i szybko zagasi�a ogniska b�lu. Wbieg� do swojego pokoju, wcisn�� si� w spodnie i w star� koszul�. Na plecy narzuci� ciep�� kurtk�, kt�rej zwykle u�ywa� podczas g�rskich wycieczek, a na g�ow� stary kapelusz. Wbi� si� szybko w buty, a na udzie poczu� pewne, ci�kie dotkni�cie walthera. Zbieg� wraz z ch�opcem ze schod�w z wdzi�kiem s�onia i o nic nie pyta� swojego przewodnika.

Znale�li si� na podw�rku dawnej �ydowskiej szko�y ludowej, w kt�rej gmachu Mock by� jeszcze niedawno, a Gnerlich le�a� do tej pory. Zza linii frontu oddalonej o kilkadziesi�t metr�w dochodzi�y �piewy i nieliczne strza�y strzelc�w wyborowych. Mock szed� powoli i ostro�nie.

��Niech si� pan nie boi � powiedzia� cicho ma�y cicerone. � To nasza buda z Arthurem. Znamy tu wszystko. A tu palimy cygarety � doda� grubym g�osem.

Pot�na bry�a sali gimnastycznej by�a s�abo widoczna w ciemno�ci. Jeszcze s�abiej by�y widoczne ma�e okienka szatni. Jedno z nich by�o otwarte na o�cie�. Ch�opiec podskoczy�, chwyci� si� brzegu okna, podci�gn�� jak ma�pa i znikn�� w budynku. Za chwil� z okna wy�lizgn�a si� gruba lina z w�z�ami, podobna tej, kt�ra wisia�a u powa�y sali gimnastycznej w gimnazjum w Waldenburgu i po kt�rej ponad pi��dziesi�t lat temu m�ody Eberhard potrafi� si� wspi�� pod sufit w ci�gu trzydziestu sekund.

Teraz zaj�o mu to oko�o pi�ciu minut, chocia� lina nie wisia�a swobodnie jak wtedy, lecz opiera�a si� o �cian�, a odleg�o�� by�a pi�� razy mniejsza. Zreszt� gdyby nie te u�atwienia, to wcale by si� nie dosta� do wn�trza szatni. Zanim to jednak nast�pi�o, spada� kilkakrotnie z liny, tar� noskami but�w o ceglan� �cian� i zagryza� z�by z b�lu, kiedy musia� si� chwyci� ramy okna lew� r�k�, kt�r� biceps i mi�sie� naramienny ��czy� z poszarpanym o�owiem mi�niem piersiowym.

Kiedy w ko�cu spad� na materace u�o�one pod oknem w szatni gimnastycznej, zrobi�o mu si� s�abo. W miejscu tym panowa� najbardziej znienawidzony przez Mocka smr�d � od�r skarpet, gumy i spoconych ch�opi�cych cia�. Ten smr�d nie dawa� si� nigdy wywietrzy�, zalega� i teraz. Mock prze�kn�� �lin� i md�o�ci ust�pi�y.

Rana piersi szarpa�a go pulsuj�cym b�lem. Po kilku minutach Jego amplituda znacznie si� zmniejszy�a. Po omacku Mock wyci�gn�� d�o� i trafi� na g�ow� kt�rego� z ch�opc�w.

��No co jest? � Przybli�y� g�ow� do ucha ch�opca. Poczu�, �e jest ono rozpalone. Nie zdziwi� si� wcale. By�a to dla dzielnicowych �obuziak�w �wietna przygoda.

��Tutaj � szepn�� Arthur Gr�nig i poci�gn�� Mocka za r�k�.

Ten us�ysza� delikatny szmer i do wn�trza szatni wpad� promie� po�wiaty.

��To drzwiczki do wykopywania pi�ek. Prowadz� do magazynu � szepta� ma�y Arthur, a jego policzek zion�� gor�c� �un�.

Kolega Arthura uchyli� drzwiczki z lekkim zgrzytem. Z magazynku dochodzi�y odg�osy jak z sali gimnastycznej � okrzyki i oklaski. Mock po�o�y� si� na pod�odze szatni i wsun�� oko w szpar� �wiat�a.

Nie by�y to odg�osy sportowc�w. Krzycza�y kobiety, a m�czy�ni klaskali udami i brzuchami o ich cia�a.

Kiedy Mock zrozumia�, na jaki widok narazi� ch�opc�w, zn�w zrobi�o mu si� niedobrze. My�l o deprawacji nieletnich wycisn�a mu ros� na czo�o. To mali ulicznicy, pociesza� go jaki� g�os, i ju� nied�ugo obaj poznaj� osobi�cie �tajemnic� przekazywania �ycia�. Poza tym niewiele wida� przez t� dziur�. Aby zag�uszy� wyrzuty sumienia, jeszcze raz przypad� do ziemi i zerkn�� do magazynku. Niestety, przez dziur� by�o wida� wszystko, co mog�o uniemo�liwi� sen dorastaj�cemu ch�opcu.

Na pod�odze bezokiennego pomieszczenia sta�y dwa du�e �wieczniki. W ich �wietle �wieci�y si� b�yszcz�ce cia�a. Piersi kobiet ko�ysa�y si� nad pod�og�. Palce st�p zaciska�y si� nerwowo. Rozrzucone mokre w�osy wci�ga�y kurz pod�ogi. Piszcza� parkiet pocierany przez po�ladki. Przez drzwiczki wlewa�a si� wo� potu.

Mock zwr�ci� uwag� na jednego z uczestnik�w orgii. R�ni� si� od pozosta�ych i strojem, i zachowaniem. Nie by� nagi � jego cia�o by�o szczelnie okryte bordowym pikowanym szlafrokiem. Siedzia� nieporuszony pod �cian�, w najdalszym k�cie pokoju. By� bardzo skoncentrowany. Obserwowa� p�otwarte usta kobiet, wst��ki �liny, zaci�ni�te szcz�ki m�czyzn, faluj�cy pod sk�r� t�uszcz, wypieki na policzkach. Nas�uchiwa� warkni��, pisk�w i rz�enia.

Nagle jedna z kobiet bez pary przesta�a si� zajmowa� sama sob� i podpe�z�a do niego. U�miechaj�c si�, rozwi�za�a mu pasek od szlafroka. M�czyzna wzi�� zamach i uderzy� j� w twarz. Potem chwyci� j� za w�osy i poci�gn�� w k�t pokoju. Nie chodzi�, nie pe�za�, lecz przesuwa� si� po�ladkami po pod�odze, pow��cz�c nog�. Kobieta po�o�y�a si� na brzuchu, a m�czyzna przycisn�� j� swym ci�arem. Rozejrza� si� podejrzliwie. Wszyscy byli zaj�ci. Dopiero wtedy rozchyli� po�y szlafroka i przykry� si� nim jak ko�dr�.

Mock przyjrza� si� jego zagipsowanej nodze. Zna� i kobiet�, i m�czyzn�. Byli to Waltraut Hellner i SS � Obersturmbahnf�hrer Hans Gnerlich.

Uczestnicy orgii uk�adali na parkiecie swoje utrudzone cia�a. Pan zalega� obok �liskiej pani, pani wsuwa�a g�ow� pod mokr� pach� pana. Gnerlich, pow��cz�c chor� nog�, podchodzi� do le��cych i podawa� im jakie� pastylki. Po�ykali je z u�miechem. On sam nie za�y� tego specyfiku.

Po chwili parkiet zn�w zapiszcza�. Le��cy ludzie zacz�li wykr�ca� ko�czyny. Najpierw cztery osoby dotkn�y si� czubkami g��w, potem rozprostowa�y nogi, a ramiona przycisn�y do tu�owia. Utworzyli w ten spos�b krzy�, kt�rego centrum stanowi�y ich g�owy. Kolejne cztery osoby tak u�o�y�y wyprostowane cia�a, �e tworzy�y one z tymi ju� le��cymi k�ty proste. Powsta�a swastyka. Kto� zaintonowa� pie�� w nieznanym j�zyku. Wznios�y j� ku g�rze fa�szuj�ce gard�a. Gnerlich nie �piewa�. Jego twarz wykr�ca� grymas b�lu. Wsta�, deformuj�c swastyk� z le��cych cia�, opar� si� o lask� i ku�tykaj�c wyszed� z magazynku.

Arthur Gr�nig by� troch� przera�ony i troch� z�y na kapitana Mocka. To drugie negatywne uczucie bra�o si� st�d, �e kapitan swym pot�nym cia�em uniemo�liwi� mu ogl�danie osobliwego i fascynuj�cego zarazem spektaklu. Przera�a�y go natomiast �wiece, nie s�yszane nigdy wcze�niej modlitwy do jakiego� boga, kt�rego imienia ju� zapomnia�, dzika w�ciek�o��, z jak� rzucili si� na siebie, i ta be�kotliwa pie�� w nieznanym mu j�zyku. Nie widzia� jeszcze ludzkiej rui. Nie widzia� samic k�ad�cych si� na samice i samc�w gwa�townie walcz�cych ze sob� o dost�p do ich cia�.

Kobiece cia�o zna� na tyle, na ile pozwala�y nieprzyzwoite poczt�wki i ukradkowe podgl�danie matki w k�pieli. Jedynie odg�osy sapania i wycia by�y mu znajome. To one czasami dochodzi�y z bram i podw�rek, gdzie s�u��ce znika�y w towarzystwie feldfebli. Przypomnia�a mu si� wizja pot�pie�czego wycia, jak� czasami odmalowywa� przed nim ojciec, dozorca kamienicy. Najcz�ciej ostrzega� niesfornego potomka: �Je�li jeszcze raz to zrobisz, to b�dzie p�acz i zgrzytanie z�b�w�. Te s�owa ch�opiec s�ysza� te� wtedy, gdy ojciec z�apa� go na podgl�daniu matki w k�pieli. Mimo i� ta niecna czynno�� nie by�o ostatni� w jego �yciu, nie dosi�g�a go nigdy okrutna kara, poniewa� nie by�o kata � jego ojciec zgin�� w Warszawie podczas pacyfikacji getta.

Obecno�� teraz, w tym miejscu, innego doros�ego m�czyzny zaniepokoi�a go zatem niezwykle.

��Dam wam jeszcze pistolet i karabin. � Szept Mocka uspokoi� ch�opca. � Je�li.

Niestety, g�os kapitana uton�� w pozbawionych rytmu i melodii dzikich inkantacjach.

��Co? � zapyta� g�o�niej Gr�nig.

Mock powt�rzy� cicho, lecz z takim naciskiem, �e obaj jego pomocnicy wyra�nie us�yszeli. Spojrzeli po sobie i kiwn�li g�owami.

��No jazda, Kartofel � szepn�� Gr�nig do kolegi. � Zasuwamy!

�wiece przygasa�y, pie�� zamiera�a, resztki swastyki traci�y swoj� oczywisto��. Nadzy ludzie zwijali si� w k��bki, kolana podsuwali pod brody, a ramiona pod ci�kie g�owy. Za chwil� o�ywi�y si� ich zm�czone usta i gard�a. Pogr��ali si� w ramionach starogerma�skiego bo�ka snu, pomy�la� Mock, o ile takowy istnia�. On sam wola� Morfeusza, nale��cego do znanego mu �wiata, zaludnionego przez �agodne b�stwa, rubaszne satyry i p�oche nimfy.

Kiedy zorientowa� si�, �e w pomieszczeniu obok wszyscy zasn�li, wyj�� pasek ze szlufek i otworzy� na o�cie� drzwiczki magazynku. Z trzepocz�cym ze strachu sercem i z zablokowanym gard�em wsun�� si� na czworakach do �rodka. �mierdzia�o tam jak w pawilonie z gadami w zoo. Nie tylko zreszt� wo� przypomina�a mu ogr�d zoologiczny, w kt�rym dzielni obro�cy twierdzy rozstrzeliwali zwierz�ta. Odg�osy �pi�cych by�y r�wnie� nieludzkie: warkoty, duszenie si�, soczyste bekni�cia. Pod powiekami le��cych ludzi przesuwa�y si� gwa�townie ga�ki oczne.

Mock, wycieraj�c r�kawami i nogawkami parkiet, dotar� w ko�cu do masywnego cia�a Waltraut Hellner.

Podni�s� jej powieki. Ga�ki oczne kobiety porusza�y si� z niezwyk�� pr�dko�ci� � jakby wok� nich kr�ci�o si� rozszala�e ko�o fotoplastykonu. Mock przechyli� jej g�ow� i uczyni� co�, co niegdy� przychodzi�o mu z wielk� �atwo�ci�. Wymierzy� cios nasad� d�oni i trafi� w szyj�. Hellner rozlu�ni�a si�, a jej oczy przesta�y si� porusza�.

Mock w�o�y� jej obie stopy w p�tl� paska i zacisn��. Potem ci�ko dysz�c, wpe�z� w otw�r, kt�rym tu si� dosta�, ca�y czas ci�gn�c za pasek. Cia�o stra�niczki przesuwa�o si� do�� szybko po parkiecie. Mock, ju� w magazynku, u�o�y� si� na pod�odze tak, �e drzwiczki by�y mi�dzy jego nogami. Stopami zapar� si� o �cian�.

Zm�czone mi�nie pracowa�y dzi�ki temu r�wnomiernie. Po kilkunastu sekundach nogi Hellner i jej biodra znalaz�y si� w magazynku. Nie mo�na by�o tego powiedzie� o r�kach. Prawa gdzie� si� zaklinowa�a, o co� zahaczy�a.

Mock z obrzydzeniem po�o�y� si� obok kobiety i zgi�� jej r�ce, a potem obie zarzuci� na jej rozlewaj�ce si� na boki piersi. Wci�gn�� j� do magazynku i zamkn�� drzwiczki. Ci�ko oddycha�. Wspi�� si� na g�r� materac�w i spojrza� za okno. U�miechn�� si�. Zobaczy� to, co chcia�. Ch�opcy nie�li na dr�gu owini�ty kocem pakunek.

Mock przytaska� z toalety s�siaduj�cej z magazynkiem p� wiadra wody. Wymaca� w ciemno�ci twarz Waltraut Hellner. Potem wychlusta� w to miejsce prawie wszystko. Latark� o�wietli� twarz kobiety, a potem jej ca�e cia�o. W jej ustach tkwi�o oddarte i zgniecione rondo jego w�asnego kapelusza. Ten knebel by� przyci�ni�ty p�tl� paska. Kobieta le�a�a na stosie materac�w. Sznury przywi�zane do okna i do starej skrzyni gimnastycznej mocno trzyma�y stopy i nadgarstki. Jej cia�o rozpi�te by�o na planie litery X.

Biodra okrywa�a koszula Mocka z zawi�zanymi w w�z�y r�kawami i dok�adnie pozapinanymi guzikami. Koszula tworzy�a swoist� sp�dnic�.

Mock wyla� na twarz Hellner resztk� wody i spojrza� w jej otwieraj�ce si� powoli oczy. Kiedy zamiast zaspania dostrzeg� w nich przestrach, uni�s� mocno jej g�ow�, tak �eby mog�a dok�adnie widzie� to, co powinna. Trzymaj�c j� jedn� r�k� za szyj�, drug� o�wietli� stoj�cy ko�o niej przedmiot. By�a to drewniana klatka, w kt�rej rzuca�y si� zdezorientowane szczury.

���adn� ci za�o�y�em sp�dnic�? Podoba ci si�? � zapyta� Mock. � Ruszaj g�ow� na �tak� i na �nie�.

Hellner skin�a g�ow�.

��Dobrze � powiedzia� Mock. � A teraz pos�uchaj uwa�nie. Widzia�a� klatk� ze szczurami?

Stra�niczka potwierdzi�a, a jej oczy zrobi�y si� okr�g�e z przera�enia.

��Je�li b�dziesz niepos�uszna, wcisn� t� klatk� pod twoj� sp�dnic� i po�ami� jej szczebelki. Szczury s� rozdra�nione. � Uni�s� klatk� i o�wietli� j�. Nie k�ama�. � Niekt�re spr�buj� przegry�� koszul�, aby si� wydosta�, inne wbij� si� w twoje cia�o. W najbardziej mi�kkie miejsce. Wejd� dok�adnie tam, gdzie przed chwil� by� przystojny komendant. Tyle �e nie b�d� tak mi�e jak on.

Spod knebla zacz�a wydostawa� si� spieniona �lina.

��B�dziesz pos�uszna?

Skini�cie g�ow�. �lina zacz�a sp�ywa� k�cikami ust.

��B�dziesz krzycze�?

G�owa przesun�a si� z boku na bok. Hellner zacz�a si� dusi�, a jej oczy pokrywa�y si� bielmem.

��To dobrze, �e nie b�dziesz krzycze� � powiedzia� Mock i wyj�� kobiecie knebel. Postawi� klatk� na jej brzuchu i o�wietli� j�.

Czerwone oczy zwierz�t jarzy�y si� piekielnie. Ma�e z�by wystawa�y spod w�s�w. Szczury by�y jak skamienia�e. Gotowe do skoku. Gotowe na wszystko.

Hellner sapa�a ci�ko. By� to jedyny odg�os wydobywaj�cy si� z jej ust. Oczy powoli si� rozja�nia�y.

��M�w cicho, dobrze?

��Tak � sapn�a.

��Dlaczego Gnerlich by� ubrany? Dlaczego nie chcia� pokaza� swojego kutasa?

��Jest chory. Ma gor�czk�. By�o mu zimno � powiedzia�a stra�niczka.

Pot sp�ywaj�cy z jej czo�a �wiadczy�, �e nie doznawa�a ona teraz takich uczu� jak Gnerlich.

Mock znowu wcisn�� jej w usta resztki kapelusza. Potem wsta� i uni�s� o�wietlon� przez siebie klatk�. Poruszy� ni� kilkakrotnie w g�r� i w d�, a potem na boki. Szczury wpada�y na siebie, zatacza�y si� i traci�y r�wnowag�. Kr�c�c si� w k�ko, biczowa�y si� twardymi ogonami. Ich pisk przechodzi� w zupe�nie inny odg�os. Z klatki rozlega� si� cienki syk. Szczury sycza�y jak w�e. Mock tak manewrowa� latark�, �eby o�wietla�a ona i klatk� ze szczurami, i jego poparzon� twarz.

��My�lisz, �e mam w sobie odrobin� lito�ci dla ciebie i dla twojego kochanka? � Mock sycza� jak szczur. � My�lisz, �e zawaham si� przed w�o�eniem tej klatki pod twoj� sp�dnic�? Gdy b�d� j� tam wk�ada� i gdy b�d� �ama� szczebelki, wiesz, co b�d� widzia�? Przystojnego komendanta, prawdziwego Casanov�, kt�ry gwa�ci m�od� dziewczyn�, Bert� Flogner. B�d� go widzia�, jak wkopuje butelk� w siostrzenic� hrabiny von Mogmitz. � Policzy� do trzech w my�li, aby wyt�umi� w sobie w�ciek�o��, kt�ra go rozsadza�a.

��Pomy�l przez chwil�. Ja nie chc� ci zrobi� krzywdy. Ja musz� wiedzie� wszystko o Gnerlichu. Ale ty nie opowiadaj mi bajek o jego gor�czce i chorobie. Powiesz mi, dlaczego nie pokazuje kutasa, czy mam jeszcze bardziej rozdra�ni� te szczury?

Hellner zadygota�a i zacz�a rzuca� g�ow� w prz�d i w ty�. Uderza�a brod� o obojczyk, a ciemieniem o materac. To znaczy�o �tak, powiem�.

Mock z obrzydzeniem si�gn�� do jej za�linionych ust i wyj�� knebel. Zacz�a szybko oddycha�, jej pier� porusza�a si� gwa�townie, a usta wyplu�y jeden wyraz:

��Ki�a.

Mock z powrotem j� zakneblowa� i poczu�, �e traci cierpliwo��. W pomieszczeniu obok spali ludzie, kt�rzy w ka�dej chwili mogli si� obudzi�. W szpitalu polowym by�o mn�stwo stra�nik�w, kt�rzy w ka�dej chwili mogli ujrze� md�e �wiat�o w okienku przy sali gimnastycznej i si�gn�� po swoje schmeissery.

��M�wi� do pani po raz ostatni � powiedzia� wolno i dobitnie. � Musz� si� pani zwierzy�. Rozrywaj� mnie jakie� ukryte choroby, b�l postrzelonej piersi, t�sknota za �on�, wyrzuty sumienia i ��dza mordu. A pani mnie ju� m�czy. Marnuje pani m�j czas. Ja si� boj�. Tu mo�e zaraz kto� przyj��. A pani mnie ok�amuje. Przed chwil� ochoczo oddawa�a si� pani Gnerlichowi, a teraz uzasadnia pani jego wstydliwo�� ki��. Tak bardzo chcia�a pani mie� ki��? Chcia�a pani krzycze� jak Maupassant: �Alleluja, mam kr�lewski syfilis�? A mo�e w waszej sekcie ludzie przekazuj� sobie kr�lewsk� chorob�, co? Mo�e to jaki� dar? � Mock sapn�� i otar� czo�o.

��Ju� wi�cej si� do pani nie odezw�, panno Hellner. Pani mnie oszukuje.

Powiesi� sobie latark� na szyi i uj�� obur�cz klatk�. Zacz�� j� wpycha� pod prowizoryczn� sp�dnic� le��cej kobiety. Klatka by�a zbyt du�a, musia� rozpi�� kilka guzik�w koszuli. Chc�c nie chc�c, musia� w�o�y� r�k� pod jej sp�dnic�. Niegdy� ow�osione nogi kobiet dzia�a�y na Mocka jak antyafrodyzjak. Teraz nim wstrz�sn�y. Hellner walczy�a i usi�owa�a zacisn�� uda. To rozw�cieczy�o Mocka. Wsta� i wzi�� zamach nog�, aby g��biej umie�ci� klatk� pod sp�dnic�. Nie kopn�� jednak. Kobiet� rzuca�y silne spazmy. Pi�tami bi�a w materac, nadgarstki tar�a gruba, szorstka lina, g�owa wali�a na boki, a przera�one szczury piszcza�y pod sp�dnic�. Mock wiedzia�, �e niczego ju� nie wyci�gnie od kobiety, kt�r� teraz targa�a albo padaczka, albo agonia. Nie m�g� jej zostawi� w�r�d �ywych. Si�gn�� do kieszeni. Nie by�o w niej pistoletu marki walther. Unosi� go teraz jako dumne trofeum maty Arthur Gr�nig. Mock ukucn�� ko�o jej g�owy i o�wietli� latark� siniak, kt�ry pozosta� po jego poprzednim uderzeniu. Tam powinien uderzy�. Jeszcze raz. Tym razem mocniej. Nie uderzy�.

Nie m�g� tego zrobi�, poniewa� na niego patrzy�a. Waltraut Hellner nie spuszcza�a z niego wzroku, mimo �e jej korpusem miota�y jakie� patologiczne si�y. Mock zrozumia� jej wzrok. Widzia� ten wzroku niezliczonej liczby bandyt�w, kt�rzy nie mogli ju� go znie��. Nie mogli na niego patrze�, brzydzili si� nim i nienawidzili go tak bardzo, �e mieli tylko dwa wyj�cia: albo go zabi�, albo powiedzie� prawd�. Si�gn�� do jej jamy ustnej i wyrzuci� knebel.

��Jest obrzezany � szepn�a.

Mock nie zastanawia� si� nad us�yszan� informacj�. Nie roztrz�sa� r�wnie� swojego b�lu, odej�cia Karen, ostatniego spojrzenia zmaltretowanej Berty Flogner, heroizmu Gertrudy von Mogmitz. Jego my�li nie zaprz�ta� starannie wyprasowany mundur komendanta Gnerlicha ani deprawacja ma�ych �obuz�w z Zwingerplatz. M�zg rozsadza�a mu jedynie my�l o zepsutej, lecz w gruncie rzeczy niewinnej stra�niczce Waltraut Hellner i o w�asnym okrucie�stwie. Patrzy� na le��c� istot� i wmawia� sobie, �e w ko�cu musia� kiedy� utraci� niewinno��, jak� w jego mniemaniu by�o �ci�ni�cie jakiejkolwiek kobiety imad�em strachu.

Rozwi�za� p�ta, wyj�� knebel i pog�aska� po mokrych w�osach. Skuli�a si� na stercie zakurzonych materac�w jak dziecko. Nie m�wi�a, nie krzycza�a. Zamkn�a oczy. Mock zdj�� kurtk� i przykry� ni� torturowane cia�o. Potem wyni�s� klatk� ze szczurami do ubikacji i wr�ci� do magazynku. Hellner wci�� le�a�a bez s�owa.

Mock wspi�� si� na gimnastyczny kozio� i znalaz� si� na parapecie. Z trudem zsun�� si� z okna i ruszy� powoli wzd�u� p�otu okalaj�cego boisko. Nad miastem gra�y �organy Stalina�, a przyczepione do latar� g�o�niki, zwane �harfami Goebbelsa�, podtrzymywa�y obro�c�w na duchu. Rozpocz�� si� kolejny szturm twierdzy Breslau.

Mock siedzia� w kuchni swojego mieszkania i zastanawia� si�, kiedy przyjdzie jaki� volkssturmista i rozstrzela go za niewykonanie rozkazu.

Mimo wyra�nych zalece� w�adz nie mia� najmniejszego zamiaru przenosi� si� do piwnicy jak wszyscy mieszka�cy kamienicy przy Zwingerplatz l.

Siedzia� zatem w swojej kuchni i kroi� star�, czerstw� bu�k�, kt�r� znalaz� w spi�arce w lnianym worku.

N� z trzaskiem przecina� skostnia�� sk�rk� i sypa� okruchami po stole.

Kiedy przed Mockiem le�a�y ju� ma�e kromki, przysun�� ku sobie czark� wype�nion� oliw�.

Macza� w niej chleb, nast�pnie posypywa� go sol� i rozgniata� swoimi w�asnymi i niew�asnymi z�bami.

Po odej�ciu Karen i znikni�ciu s�u��cej oliwa i czerstwa bu�ka by�y ostatnimi jadalnymi produktami w jego domu.

Brak s�u��cej by� widoczny wsz�dzie. �wiadczy�o o nim przenikliwe zimno, przed kt�rym Mock broni� si�, nak�adaj�c na d�onie r�kawiczki bez palc�w, a na g�ow� kapelusz. Na pod�odze porusza�y si� puchate kule kurzu, na parapetach i na ramach obraz�w osiada� bia�y py�, a powierzchnia zlewu by�a �liska od �le sp�ukanego t�uszczu. A� wstyd przyjmowa� go�ci, pomy�la� Mock, nawet tych wyimaginowanych. Nie mo�na przecie� w takim chlewie rozmawia� z �agodnymi i przyjaznymi widmami z przesz�o�ci.

Odwiedzi�y go dzisiaj trzy nie�yj�ce postaci. Wszystkie one by�y na Mocka oburzone. Jak mo�esz, m�wi� jego dawny dentysta, doktor Moritz Zuckermann, my�le� o tak pod�ym czynie, jak zadenuncjowanie Gnerlicha jako �yda. Nie przypominasz sobie naznaczania sklepowych witryn gwiazd� Dawida i ludzi z napisem ��yd� na piersi i plecach, kt�rzy chodzili doko�a ratusza z g�owami ku ziemi? Naprawd� nie pami�tasz starego cz�owieka z siw� brod�, kt�ry na Wallstrasse sta� ze spuszczonymi spodniami, a ch�opcy w mundurach Hitlerjugend szydzili z jego pomarszczonego przyrodzenia? A teraz ty chcesz zadenuncjowa� � zgoda, bydlaka i sadyst� � staj�c si� podobnym do tych wszystkich zbrodniarzy? Do tych, kt�rzy wys�ali mnie do Auschwitz?

Heinz Kleinfeld, jego d�ugoletni pracownik, jeden z najlepszych detektyw�w w Komisji Morderstw, nie u�ywa� argument�w emocjonalnych. Jego argumentacja by�a, jak zawsze, bardzo logiczna. Sk�d masz pewno��, �e ta kobieta w sytuacji prawie agonalnej m�wi�a prawd�? Wiem, zaraz mi powiesz, �e opierasz si� na swoim niezawodnym instynkcie. Ale czy ty rzeczywi�cie masz wci�� ten instynkt? Nie zapominaj, �e przez prawie dziesi�� lat by�e� w Abwehrze i dopiero niedawno wr�ci�e� do policji. W tym czasie nikogo nie przes�uchiwa�e�, nie m�wi�c ju� o tym, �e nikogo nie wk�ada�e� w swoje s�ynne niegdy� imad�o. Jeste� jedynie policyjnym pasibrzuchem w stanie zawieszenia, jeste� jak pies my�liwski, kt�ry si� zestarza� na wygodnym tapczanie. Masz jeszcze w�ch? Po drugie, sk�d pewno��, �e to nie skutek jakiego� zabiegu? Jest taka przypad�o�� ch�opi�ca, kt�r� medycy lecz� operacyjnie � wycinaj�c nadmiar sk�ry na przyrodzeniu. Mo�e Gnerlich przeszed� tak� operacj�. Musisz to sprawdzi�. Ale czy ty masz na to czas? Czy ty masz w og�le mo�liwo�� sprawdzenia tego? Chcesz Gnerlicha przes�ucha� i �cisn�� mu jaja w imadle? Lepiej zajmij si� szukaniem swojej �ony. Tu mo�e jeszcze co� wsk�rasz, zanim wejd� do tego miasta Rosjanie i roz�aduj� w kobiecych cia�ach swe frontowe frustracje. Tak�e w ciele twojej �ony, oni si� niespecjalnie przejmuj� wiekiem kobiet.

Trzecia osoba, kt�ra go dzi� odwiedzi�a, nazywa�a si� Lea Friedlander. By�a pi�kn� m�od� dziewczyn�, kt�ra zosta�a poddana ponad dziesi�� lat temu narkotycznym operacjom, a potem, zdeprawowana i pozbawiona jakiejkolwiek opieki, by�a bohaterk� film�w pornograficznych. Mock temu nie zapobieg�.

Ona nic nie m�wi�a, tylko patrzy�a mu w oczy. Bez u�miechu, bardzo uwa�nie.

��Do cholery jasnej! � rykn�� Mock i trzasn�� w st� otwart� d�oni�. � Wczoraj straci�em niewinno��! Torturowa�em niewinn� kobiet�! Nie jestem ju� niewinny! Cel u�wi�ca �rodki! A moim celem jest zniszczenie Gnerlicha. Musz� tylko zdoby� dowody! A potem p�jd� do von Rodewalda i Gnerlich sko�czy na latarni! I zrobi� to, czy to si� wam podoba, czy nie!

Widma rozp�yn�y si� w jasnym powietrzu po�udnia. Mock wsta�, poszed� do �azienki, przyci�� tam brod� i umy� proszkiem z�by. Potem przymierzy� krawat do jednego z ostatnich czystych garnitur�w. Be�owy jedwabny krawat z br�zowymi rombami doskonale pasowa� do ciemnobr�zowego garnituru w szerokie jasne pr��ki. Ubra� si�, przejrza� w lustrze, nasun�� mask� na twarz, w�o�y� kapelusz, a na ramiona narzuci� jasny p�aszcz z wielb��dziej we�ny.

Si�gn�� po zapasowy pistolet i zakl��.

��Szlag by to trafi� � powiedzia� do siebie. � Wczoraj mia�em dwa pistolety, a dzi� nie mam �adnego. Ale niewa�ne. Nale�a�o si� tym ch�opcom.

Potrz�sn�� g�ow�. Pistolet nie by� mu potrzebny. Dzisiaj jego broni� b�d� pieni�dze, koniak od Wirtha i czekolada od Pohla. Tym wszystkim napcha� teczk�, zamkn�� mieszkanie i zszed� na ulic�, nuc�c patetyczny fragment Tannhausera.

Mock, korzystaj�c ze swej d�ugoletniej znajomo�ci z w�a�cicielem zak�adu fryzjerskiego Paulem Altstadtem, siedzia� w fryzjerskim fotelu, pali� papierosa i obserwowa� ju� to drzemi�cego w drugim fotelu mistrza grzebienia, ju� to przez lekko uchylon� kotar� w oknie spowity ciemno�ciami salon fotograficzny �Photo � Waage�, znajduj�cy si� po drugiej stronie Gartenstrasse. By� to zak�ad tak znany i s�ynny, �e klienci musieli si� zapisywa� z tygodniowym wyprzedzeniem, aby by� dopuszczonymi przed mistrzyni� obiektywu Elise Dom albo � w wypadku mniej zamo�nych � przed obiektyw jej licznych czeladnik�w. Zbiorowa fotografia rodziny von Mogmitz, kt�ra w dw�ch cz�ciach le�a�a przed Mockiem, by�a z pewno�ci� wykonana r�k� w�a�cicielki atelier.

Wszystkie obecne na niej postaci, ustawione na tle jakiego� pa�acyku, mia�y �agodny i przyjazny wyraz twarzy: i starszy pan hrabia R�diger von Mogmitz siedz�cy na pi�knym barokowym fotelu, i jego syn, nie�yj�cy ju� R�diger junior, opieraj�cy d�o� na ojcowskim ramieniu. U�miecha�a si� r�wnie� synowa starszego pana hrabiego, pi�kna Gertruda von Mogmitz, a w jej �lady posz�o dwoje s�u��cych, kt�rzy stali nieco ni�ej � na schodach pa�acu. Przystojny kamerdyner Hans Gnerlich r�ce opu�ci� wzd�u� szw�w i spogl�da� zamy�lonym wzrokiem w obiektyw mistrzyni.

Jedynie czterdziestokilkuletnia s�u��ca mia�a zak�opotany wyraz twarzy, jakby pierwszy raz widzia�a fotografa. To w�a�nie ona by�a obiektem wielkiego zainteresowania Mocka. Stanowi�a jedyny punkt zaczepienia w do�� trudnej sytuacji, w kt�rej si� znalaz�. W tej chwili pewnie szukaj� go ludzie Gnerlicha, i to by� mo�e z nakazem aresztowania. Komendant nie mia�by trudno�ci, aby przekona� wiceszefa SS i policji von Rodewalda, �e Mock prze�laduje jego samego, �e torturuje jego wsp�pracownic� i �e stoi prawdopodobnie za zamachem na jego �ycie.

Mock zdawa� sobie spraw�, �e w razie s�uszno�ci tych obaw ma niewiele czasu na zdobycie dowod�w �ydowskiego pochodzenia Gnerlicha i na dostarczenie ich von Rodewaldowi. Z ca�ych si� pragn�� rozmowy z profesorem Brendlem, kt�ra by� mo�e naprowadzi�aby go na ten �ydowski trop. Po przes�uchaniu stra�niczki Waltraut Hellner nie ulega w�tpliwo�ci, �e ka�dy obozowy stra�nik ma w g�owie rozkaz, aby zatrzyma� starego m�czyzn� z poparzon� twarz�, kt�ry chcia�by dosta� si� do obozu na Bergstrasse. Jest rzecz� pewn�, �e po rozmowie z Hellner zast�pca komendanta Gerstberger, cz�owiek �yczliwy Mockowi, zmieni� nastawienie.

Z ca�� pewno�ci� ludzie Gnerlicha, poinformowani o przyja�ni ��cz�cej jego samego z Brendlem, stoj� ju� pod domem filozofa i czekaj� cierpliwie na prze�ladowc� ich komendanta. Jedynym sprzymierze�cem Mocka by�o w tej sytuacji obl�enie, kt�re wzywa�o mieszka�c�w Breslau, a zw�aszcza �o�nierzy Gnerlicha, do spe�niania zupe�nie innych obowi�zk�w ni� �ciganie jakiego� starego kaleki.

Mock mia� jeszcze jednego potencjalnego sprzymierze�ca.

��Jedynie ty mi pozosta�a� � powiedzia� cicho, wpatruj�c si� w miejsce na fotografii, gdzie powinna sta� s�u��ca.

Nie widzia� jej dobrze w bladym �wietle lampki gazowej stoj�cej na barze.

��Jedynie ty mo�esz mi co� powiedzie� o pochodzeniu Gnerlicha. A do ciebie dotr� przez fotografa, bo jak�eby inaczej?

Spojrza� zn�w na zak�ad fotograficzny i skl�� cicho samego siebie. W zamy�leniu nie zauwa�y�, �e zapali�o si� w nim w�t�e �wiat�o. Jestem ju� stary, pomy�la� o sobie z politowaniem i w�ciek�o�ci�, wszystko umyka mojej uwadze. Schowa� zdj�cie do portfela, w�o�y� p�aszcz i kapelusz, uk�oni� si� drzemi�cemu panu Altstadtowi i wyszed� z lokalu. Pan Altstadt jednak nie zag��bi� si� ca�kiem we �nie. Dogoni� go na ulicy.

��Co jest? � u�miechn�� si� Mock. � Chce mnie pan ogoli�? A mo�e zrobi� mi trwa�� ondulacj�?

��Nie o to chodzi, panie �adny � odpowiedzia� stary fryzjer. � Zostawi� pan co� pod sto�em, wiolenczel� czy co�.

��Dzi�kuj� � Mock wr�ci� i wyci�gn�� spod sto�u pod�u�ny futera�. Potem wyszed� z lokalu ze s�owami �do widzenia�, na kt�re nie otrzyma� odpowiedzi.

Fryzjer myli� si�. To nie by�a wiolonczela.

Fotograf nie chcia� wpu�ci� Mocka za pr�g swojego zak�adu.

Nie wzbudza�a w nim zaufania maska, kt�r� p�ny go�� mia� na twarzy, irytowa�o go jego natr�ctwo i niepokoi�o du�e pud�o, o kt�rym fotograf � w odr�nieniu od fryzjera � doskonale wiedzia�, co si� w nim znajduje. Dopiero banknotem dwudziestomarkowym Mock przekona� fotografa, �e jest solidnym, cho� p�nym klientem.

Wtedy zosta� wpuszczony do atelier, kt�re by�o zarzucone r�nymi planszami z t�em: jedno przedstawia�o g�ry w oddali i jezioro, inne le�n� polan� z nied�wiadkiem o �agodnych oczach, a jeszcze inne � romantyczny pejza� ze wzburzonym morzem na planie dalszym i zamy�lonym w�drowcem na bli�szym. Czeladnik pani Dom utyka� na jedn� nog�, mia� brudn� garderob�, by� niechlujny i nieogolony. Mock nijak nie m�g� sobie wyobrazi�, �e do tego atelier mieszka�cy Breslau i �l�ska zapisywali si� na sesj� fotograficzn� z tygodniowym wyprzedzeniem.

Powiesi� p�aszcz i kapelusz na wieszaku i zacz�� przeszukiwa� kieszenie.

��Wybiera pan jakie� t�o czy robimy bez t�a? � zapyta� fotograf.

��Chcia�bym rozmawia� z szefow�. � zacz�� Mock, lecz natychmiast mu przerwano.

��Pani Dom ju� nie ma w Breslau. � Fotograf zacz�� ustawia� statyw.

��A ja nazywam si� Max Hanusch i kupi�em t� bud� przed rokiem, kiedy zwolnili mnie z wojska.

Mam sztuczn� nog� � powiedzia� nienaturalnie szybko.

��Niech si� pan nie obawia � powiedzia� spokojnie Mock, rozczesuj�c ma�ym grzebykiem w�osy, mocno przyklepane przez kapelusz. � Mimo maski na twarzy nie jestem tajnym agentem, kt�ry �ciga dezerter�w wymiguj�cych si� od zaszczytnej s�u�by budowania barykad. To chyba pan robi przez ca�y dzie�, prawda? Czeka�em na pana od po�udnia.

��Tak, wykonuj� w�a�nie t� zaszczytn� s�u�b�. � Ironia Mocka najwyra�niej nie podoba�a si� Hanuschowi. � No to z jakim t�em robimy?

Mock usiad� na fotelu, za kt�rym jarzy�a si� w porannym s�o�cu le�na polana i u�miecha� si� �agodny nied�wiadek.

��Panie Hanusch, zap�aci�em panu dwadzie�cia marek, a zap�ac� jeszcze wi�cej. Ale nie za fotografi�.

��A za co? � przerwa� mu fotograf.

��Za dwie rzeczy. � Mock zn�w przyczesa� w�osy. � Pierwsza z nich to informacja o klientach pani Dom.

Na pewno s�ynna na ca�y �l�sk pana poprzedniczka bardzo porz�dnie prowadzi�a papiery. Niekt�rzy wybitni fotografowie mieli spisy nazwisk fotografowanych os�b. Mo�e czyni�a tak te� pani Elise Dom?

��A druga sprawa? � Fotograf ze zdenerwowania nie m�g� skr�ci� papierosa.

��Nocleg � powiedzia� kr�tko Mock. � Chc� u pana przenocowa�. Prosz� mi wynaj�� na dwie noce swoje atelier.

��Ile pan p�aci?

��A ile pan ��da?

��Sto marek.

��Osiemdziesi�t marek i dziesi�� paczek laurens�w, aby nie musia� pan kr�ci� w palcach. Jako� to panu nie wychodzi.

��Dobrze � powiedzia� Hanusch, patrz�c, jak Mock wyci�ga z teczki blaszane z�ote pude�ka, wype�nione wiesbade�skimi papierosami.

��Ale pod jednym warunkiem. �e pod moim dachem nie b�dzie tej broni. � Wskaza� na pud�o, kt�re p� godziny wcze�niej fryzjer wzi�� za futera� od wiolonczeli.

��Nie mog� spe�ni� tego warunku � Mock u�miechn�� si� mi�o. � Ale mog� uczyni� co� innego. Mog� zapomnie� o mojej propozycji, otworzy� ten futera� i wyj�� co� z niego. Co�, czego si� boisz. Wtedy zaczn� wydawa� rozkazy, a ty stracisz pieni�dze i papierosy. Znajd� to, czego szukam, lub nie znajd� tego, i wyjd�. Zostawi� ci� zdenerwowanego. W nerwach cz�owiek ch�tnie by sobie zapali� dobrego papierosa. A ty nie b�dziesz mia� dobrych papieros�w. Ani pieni�dzy na ca�� mas� dobrych papieros�w.

No co, Hanusch � Mock wci�� si� u�miecha� � zapalimy fajk� pokoju czy te� masz zamiar dalej si� ze mn� droczy�? Zrobisz to, o co ci� prosz�, czy dalej b�dziesz mi dokucza�?

��Dobra. � Fotograf po�o�y� d�onie na laurensach. By� wci�� zdenerwowany.

��Ale u mnie nie ma wyg�d. B�dzie pan musia� spa� na tamtej kanapie. � Wskaza� na star� kanap� do zdj�� rodzinnych.

��Bardzo wygodna. � Mock usiad� na swoim pos�aniu i wyj�� z portfela przedarte zdj�cie rodzinne. Odwr�ci� je i wolno przeczyta�: � 4 maja 1932 roku, Kanthen. Tam wykonano to zdj�cie. Mo�e pan sprawdzi� w rejestrze t� dat�?

��Najpierw pieni�dze � powiedzia� fotograf wci�� nieco zal�knionym tonem.

Mock po�o�y� przed nim cztery banknoty dziesi�ciomarkowe. Fotograf uda� si� na zaplecze i przyni�s� stamt�d segregator z dat� 1932.

��Tu s� wszystkie kwity � powiedzia� Hanusch. � Pani Dom by�a bardzo dok�adna. Niedawno chcia�em wyrzuci� te wszystkie stare segregatory. A tutaj, patrz, dzi� si� przyda�y. � Si�gn�� po paczk� papieros�w.

��Mog�?

��S� pa�skie � powiedzia� Mock i zacz�� przegl�da� kwity i notatki.

Wszystkie one by�y pisane r�cznie i wystawia�y dobre �wiadectwo zmys�owi organizacyjnemu w�a�cicielki. By�y tam polecenia zap�aty, monity, terminy sesji fotograficznych, a nawet uwagi o pracy czeladnik�w. Za pewn� skarg�, kt�rej nadawca �ali� si� pani Dom, �e jeden z jej czeladnik�w nienaturalnie poszerzy� twarz i korpus fotografowanego, Mock znalaz� to, czego szuka�. Jak s�usznie przewidzia�, fotografi� rodziny von Mogmitz wykona�a sama mistrzyni. Na rachunku widnia�a notatka, kt�ra zelektryzowa�a Mocka. By�a to informacja dla czeladnika, zapisana okr�g�ym kobiecym pismem �Paul, 6 maja odbi�r kamerdyner Hans Bresler, je�li si� nie wylegitymuje, sprawdzi�, czy to ten sam co na zdj�ciu. Je�li nie, nie wydawa�, jak ostatnio�.

Mock usiad� z segregatorem na kanapie, nie zwa�aj�c na smug� kurzu, jak� ten pozostawi� na r�kawie marynarki. Bresler, Bresler, powtarza� w my�lach, sk�d ja znam to nazwisko? Po kilkunastu sekundach u�wiadomi� sobie, �e powtarzanie nazwisko �Bresler�, lecz �Breslauer�. Zamkn�� oczy i przeni�s� si� w czasie o czterdzie�ci lat. Oto siedzi w piwiarni ze swoim koleg�, studentem Horstem Paetzoldem. Paetzold jest ju� mocno pijany, podrzuca czapk� pod sam sufit i �apie j� bardzo zgrabnie. Nagle powa�nieje i przypomina sobie, �e za dwa dni zdaj� egzamin z literatury u profesora Eduarda Nordena.

��Ciekaw jestem, jakie pytania wymy�li nam ten stary �yd � m�wi Paetzold.

��O jakim ty m�wisz �ydzie? � Mock patrzy zdumiony na koleg�. � Sk�d wiesz, �e Norden jest �ydem?

��Z nazwiska. � Paetzold troch� be�koce i zezuje na g�rskie pejza�e ozdabiaj�ce �ciany. � Nazwisko wskazuje, �e jego rodzina pochodzi�a z P�nocy. �ydzi maj� przecie� nazwiska od miejsc, sk�d pochodz�. Na przyk�ad rodzina sprzedawcy cygar Glatzera na pewno pochodzi�a z Glatzu, a mojego znajomego Israela Hamburgera z Hamburga. A co powiesz o Georgu Breslauerze? On jest prawdziwym mieszka�cem Breslau � ironizowa� Paetzold.

Mock powr�ci� do fotograficznego atelier za spraw� Hanuscha, kt�ry go o co� pyta�. W ko�cu pytanie Hanuscha przedosta�o si� za gruby filtr trzech wyraz�w, kt�re hucza�y w g�owie Mocka: �Bresler � Breslauer � obrzezanie�.

��Drogi panie � w g�osie fotografa s�ycha� by�o lekk� irytacj�. � No s�yszy mnie pan? Ja jestem uczciwym fotografem, a pan zap�aci� mi przecie� za zdj�cie. No, dalej, kt�re t�o pan wybiera?

��To z nied�wiadkiem � odpar� Mock z u�miechem. � Wszeteczne niewiasty zwykle nazywaj� mnie �misiem�.

Kierownik Urz�du Stanu Cywilnego, doktor Klaus Rewe, oraz jeden z jego podw�adnych nale�eli do tych nielicznych wybra�c�w, kt�rzy nie musieli spe�nia� obywatelskiego obowi�zku budowania barykad.

Nie oznacza to oczywi�cie, �e siedzieli bezczynnie w biurze na K�nigplatz i gry�li ze znudzenia o��wki.

Jeszcze pod koniec minionego roku dwoili si� i troili, aby wnie�� do ewidencji raporty ksi�y i pastor�w informuj�ce ich o kolejnych ma��e�stwach.

Urlopowani �o�nierze nie sp�dzali bezczynnie czasu w Breslau.

Kierowani przeczuciami ostatecznymi, nie tylko rzucali si� w wir �ycia i usi�owali zerwa� wianki z g��w piel�gniarek, s�u��cych i kelnerek, lecz r�wnie� o�wiadczali si� i z poznanymi tydzie� wcze�niej wybrankami serca stawali przed o�tarzem.

Potem wracali na front, gdzie toczy�a ich t�sknota za �pann� m�od� z Breslau� i z�era�a zazdro��, kt�ra � nawiasem m�wi�c � nie by�a ca�kiem bezzasadna.

O ile zatem liczba zawieranych ma��e�stw, jeszcze przed kilkoma miesi�cami wielka, teraz gwa�townie spad�a do punktu zero, o tyle produkcja trup�w w twierdzy Breslau osi�ga�a stan maksymalny i nie pozwala�a doktorowi Rewemu i jego pracownikowi na s�odkie lenistwo.

Ten przyjemny stan by� niemo�liwy jeszcze z trzech powod�w.

Pierwsz� przyczyn� by�o uparte ostrzeliwanie Nikolaivorstadt przez Rosjan.

Od dw�ch tygodni artyleria bolszewicka na Grabschener Strasse nasili�a kanonad�, powoduj�c dr�enie pod�ogi w budynku urz�du i dr�enie serca jego kierownika.

Po drugie tajny rozkaz gauleitera Hankego zobligowa� kierownika Urz�du Stanu Cywilnego do inwentaryzacji archiwum i kopiowania wszystkich akt�w zgonu od roku 1942.

Tym zajmowa� si� i teraz doktor Rewe.

Przepisywa� swym r�wnym pismem, kt�remu zawdzi�cza� b�yskotliw� karier� urz�dnicz�, akt zgonu dozorcy Konrada Gr�niga z Zwingerplatz.

W�a�nie wbija� piecz�tk� ��mier� wojenna� w odpowiedni� rubryk� aktu zgonu, kiedy us�ysza� pukanie do drzwi.

Krzykn��: �Prosz� wej��!�, i zobaczy� na klamce d�o� swojego sekretarza i wsp�pracownika, pana Richarda Falkenhaina.

Zza nik�ej postaci urz�dnika wynurzy�a si� t�ga posta� m�czyzny w masce i kapeluszu. M�czyzna ten d�wiga� jakie� du�e pud�o, kt�re przypomina�o futera� od wiolonczeli, lecz by�o od niego znacznie w�sze.

��Witam pana, drogi doktorze. � Przyby�y wyci�gn�� d�o� na powitanie. � Ile� to ju� lat nie mia�em przyjemno�ci pana widzie�!

��Witam pana. � Rewe, �ciskaj�c r�k� m�czyzny, przypomnia� sobie natychmiast jego nazwisko, a nade wszystko adres.

Taki sam jak ten, kt�ry mia� chwil� wcze�niej przed oczami.

Te dwie informacje, nazwisko i adres, pojawia�y si� w jego m�zgu po trzydziestu latach pracy natychmiast i automatycznie.

��Witam pana serdecznie, panie radco kryminalny. Nie widzieli�my si� dok�adnie jedena�cie lat. Prosz�, prosz�, niech pan radca kryminalny spocznie! Kiedy� cz�sto pan u mnie bywa�. Moje archiwum by�o czasami pa�skim drugim domem. Czym mog� s�u�y� dzisiaj?

��Tak, doktorze. � Mock przerzuci� p�aszcz przez oparcie sk�rzanego fotela i opad� na�, powoduj�c swym masywnym cia�em lekki syk powietrza. By� bardzo niewyspany. � To jedena�cie lat. Du�o si� w tym czasie zmieni�o. Ale my si� wcale nie zmienili�my! Pan wygl�da tak jak przed laty, a ja. nie zmieni�em si� wewn�trznie, psychicznie.

��Ja natomiast zmieni�em si� wewn�trznie � powiedzia� Rewe i obiema r�kami przycisn�� do skroni resztki siwych w�os�w.

Zapad�o milczenie. Rewe nie mia� zamiaru wyja�nia� swej wewn�trznej metamorfozy, a Mock � s�ucha� kolejnej opowie�ci o �o�nierskiej �mierci na polu chwa�y albo pod zgliszczami Breslau.

��Ale z pewno�ci� zachowa� pan swoj� s�ynn� pami�� i swoj� s�ynn� dyskrecj� � powiedzia� kapitan. � Zapyta� pan, czym mo�e s�u�y� dzisiaj. Tym samym co zawsze, m�j drogi doktorze! Swoj� pami�ci�, swoj� dyskrecj� i swoim archiwum.

��S�ucham pana, panie. panie. � Rewe postuka� paznokciami o brzeg swojego biurka, by ukry� zak�opotanie spowodowane nieznajomo�ci� szar�y swojego rozm�wcy.

��Dorobi�em si� tytu�u kapitana � powiedzia� Mock i za�o�y� nog� na nog�, �wiec�c wypastowanym trzewikiem.

��A zatem w czym mog� panu kapitanowi pom�c?

��To urz�dowe zadanie, doktorze Rewe � powiedzia� twardo Mock.

��Cho� ja sam nie wygl�dam bez munduru zbyt urz�dowo. A zreszt� po co ja to m�wi�. � Ton jego g�osu z�agodnia�.

��Pan wszystkie moje pro�by spe�nia� z jednakow� dyskrecj�, niezale�nie od tego, jakie one by�y. Poza tym pana znakiem firmowym by�a zawsze dok�adno�� i precyzja.

��S�ucham pana kapitana � powt�rzy� Rewe beznami�tnym g�osem, jakby te komplementy nie zrobi�y na nim wi�kszego wra�enia, co zreszt� nieco zaniepokoi�o Mocka.

��Chcia�bym prosi� o wszystkie dost�pne w pa�skim urz�dzie informacje na temat os�b nosz�cych nazwisko Gnerlich i Bresler. � Kapitan przygl�da� si� nieufnie swojemu rozm�wcy. � By�bym wdzi�czny za wszystko, co jest w aktach i w ksi�gach adresowych.

��To wymaga kilku godzin pracy � zas�pi� si� Rewe. � Nie wiem, czy uda mi si� zrobi� to dzisiaj. Wie pan, kapitanie, jeste�my tu tylko we dw�ch z Falkenhainem.

��Ale� drogi doktorze � u�miechn�� si� Mock. � Dzisiaj czy jutro. Co za r�nica? Przecie� jeszcze nie umieramy, jeszcze twierdza niezdobyta. Jestem przekonany, �e lepiej si� b�dzie panu pracowa�o z dobrym papierosem w ustach. � M�wi�c to, u�o�y� r�wno dziesi�� paczek laurens�w na biurku Rewego.

��Niech pan to zabierze, kapitanie. � Ton g�osu kierownika zabrz�cza� nieprzyjemnie.

��Nie potrzebuj� tego. Prosz� przyj�� jutro rano. To wszystko. � Rewe wsta�.

��Dobrze, panie doktorze � Mock zsun�� z powrotem papierosy do teczki.

��Jutro przyjdzie po pa�sk� ekspertyz� m�j pos�aniec. To dziesi�cioletni ch�opiec nazwiskiem Arthur Gr�nig. Ach, i wie pan co? On zabierze r�wnie� to pud�o. � Postawi� futera� na ziemi. � Ja wiem, �e pa�skie biuro to nie przechowalnia baga�u, ale prosz� mi wybaczy�, za stary jestem na d�wiganie tego �elastwa.

Czy mog�?

��Do widzenia panu. � Rewe skin�� g�ow� i nie wyci�gn�� r�ki na po�egnanie. � Jutro niech ten ch�opiec przyjdzie rano.

Kiedy Mock podchodzi� do drzwi, us�ysza� jeszcze cichy g�os Rewego. Odwr�ci� si� i spojrza� na urz�dnika w zar�kawkach, sztywno stoj�cego przy biurku. Nag�y huk szarpn�� budynkiem. Z fosy wzbi�y si� fontanny wody. Mock ukucn��, odruchowo zas�aniaj�c g�ow� ramieniem. Z sufitu posypa�y si� stru�ki py�u. Na jednej ze �cian zjecha�a w d� sucha warstwa tynku. Rewe wci�� sta� wyprostowany.

��Nie dos�ysza�em, co pan powiedzia�, doktorze � mrukn�� Mock i uwa�nie zlustrowa� stan swojego garnituru.

��Powiedzia�em, �e u mnie, w odr�nieniu od pana, nast�pi�a du�a wewn�trzna zmiana. � Rewe patrzy� na Mocka nieruchomymi oczami i czu� wod� wzbieraj�c� w p�ucach. � Rak oskrzeli jest chyba znaczn� zmian� wewn�trzn�, nie s�dzi pan?

To by� trzeci pow�d uniemo�liwiaj�cy Rewemu s�odkie lenistwo w ostatnich dniach istnienia twierdzy Breslau.

Mock czu� niezno�ny b�l w plecach. Powierzchnia kanapy urozmaicona by�a wieloma rozpadlinami, kt�re zosta�y wyt�oczone przez siedzenia fotografuj�cych si� ludzi. Co gorsza, w kanapowych dolinach kry� si� najwi�kszy nieprzyjaciel snu � pluskwy. Te p�askie stworzenia o czerwonawych prze�roczystych grzbietach Mock uzna� za swoich osobistych perfidnych wrog�w, poniewa� ich ataki nast�powa�y kilkakrotnie � i to zawsze wtedy, gdy znajdowa� si� na granicy jawy i snu.

Ju� udawa�o mu si� wyt�umi� wszystkie wyrzuty sumienia, ju� przestawa� widzie� zap�akan� twarz Karen i dobrotliwe spojrzenie doktora Zuckermanna, ju� rozmywa� si� obraz ma�ego Artura Gr�niga, z p�on�cymi policzkami przygl�daj�cego si� orgii, ju� s�ysza� jakie� g�osy, kt�re od dzieci�stwa by�y zwiastunami snu, gdy nagle podrywa� go piek�cy b�l, powodowany przez wydzielin� pluskwich przyssawek.

Podskakiwa� wtedy do g�ry i zapala� lamp� naftow�, mimo z�orzecze� Hanuscha dochodz�cych z pokoju obok: �A m�wi�em, �e u mnie �adne wygody�. Po chwili z�orzeczenia milk�y, a w�a�ciciel salonu uspokaja� si�, przypominaj�c sobie cen�, jak� jegomo�� p�aci za zapluskwiony pok�j. Mock przeszukiwa� wtedy koc i w�asn� bielizn�, wytrzepywa� z p�tuzina pluskiew na pod�og�, gdzie je wygniata�, kln�c w�ciekle.

Ich cia�a p�ka�y, wypuszczaj�c smrodliwe opary, a Mock miota� si� po atelier w poszukiwaniu jakich� naczy�, kt�re m�g�by nape�ni� wod� i wstawi� do nich nogi kanapy, by chocia� odci�� pluskwom drog� od do�u. Nie znajdowa� jednak �adnych naczy� i zn�w si� k�ad� na kanapie, wystawiaj�c sw�j m�zg na k�sanie erynii, a cia�o na ci�cia pluskiew. Nad ranem zwyci�y� wszystko sen, podobny do ci�kiego odurzenia. Kapitan obudzi� si� po prawie nieprzespanej nocy i podrapa� po za�amaniach cia�a, rozrywaj�c cienkie strupy.

Siedzia� przez dwa kwadranse na kanapie w bieli�nianym kombinezonie i przy wt�rze w�asnych przekle�stw wciska� jak�� star� linijk� za kombinezon, aby si� podrapa�.

Hanusch pewnie ju� dawno jest przy budowaniu barykad, my�la� z niech�ci� o swoim gospodarzu, ciekaw jestem, czy jego te� gryz� pluskwy.

Wsta�, zwiedzi� ca�y salon fotograficzny i znalaz� w ko�cu miejsce, kt�rego usilnie szuka�. Oddaj�c mocz w ciasnym pomieszczeniu, poczu� klaustrofobiczny nap�r �cian. Wydawa�o mu si�, �e o�y�y. Uczucie to zosta�o spot�gowane jasnymi odblaskami, kt�re pojawi�y si� na �cianach ubikacji. B�yski te dostawa�y si� przez ma�e okienko ubikacji wychodz�ce na podw�rze.

Mock bole�nie wycisn�� z siebie ostatnie wydzieliny i wyjrza� na zewn�trz. Kamienica po drugiej stronie podw�rka, w kt�rej mie�ci� si� hotel, b�yszcza�a w ogniu.

Nagle nad podw�rkiem zapad�a ciemno��. Podmuch niedalekiego wybuchu odrzuci� go od okna. Pocisk uderzy� w podw�rko, w sam �rodek piaskownicy. Fontanna piasku wznios�a si� ku g�rze, a jego ma�y strumie� zabrz�cza� po szybach. Nast�pny wybuch by� tak blisko, �e omal nie rozsadzi� Mockowi b�benk�w.

Kapitan chwyci� si� za uszy i usiad� na zamkni�tej muszli klozetowej. Po raz pierwszy od czasu rozpocz�cia �ledztwa w sprawie morderstwa Berty Flogner poczu� parali� strachu. Jednocze�nie z tym uczuciem ogarn�y go na powr�t religijne my�li i deterministyczne spekulacje. By� pewien, �e teraz, kiedy zbli�a� si� do celu, B�g zn�w mu przeszkodzi w jego osi�gni�ciu. Motywacja Jego post�powania jest oczywista, my�la�, ja musz� wci�� ��akn�� sprawiedliwo�ci�, czyli nie mo�e sta� si� jej zado��. Co jednak, je�li Stw�rca postanowi� przeszkodzi� mi ostatecznie w tym ��aknieniu�?

Odrzuci� t� my�l i wyjrza� przez okno. Jego eschatologiczne intuicje by�y potwierdzane przez zjawiska zewn�trzne: budynek dr�a� w posadach, dymi�cy gruz �cieli� si� po podw�rku, a tynk na suficie toalety przeci�y dwie uko�ne rysy. Na ten widok Mock wybieg� z ubikacji do atelier i � poruszaj�c si� prawie po omacku � pad� na zapluskwion� kanap�. R�ce rozpostar� na oparciu kanapy, a g�ow� odrzuci� do ty�u, napinaj�c bole�nie mi�nie szyi. Otwartymi ustami wci�ga� g�o�no powietrze. W jego ciele wybucha�y ma�e eksplozje b�lu. Plecy kto� wkr�ca� mu zaostrzon� rur�. Oddech sprawia� coraz wi�ksz� trudno��.

Pomy�la� o doktorze Rewem i o raku oskrzeli. Nagle trzasn�a migawka aparatu fotograficznego i p�mrok atelier zosta� rozdarty bia�ym b�yskiem. Kapitan podni�s� g�ow� tak gwa�townie, �e omal nie zemdla� od wirowania.

��Fajne to � za�mia� si� Arthur Gr�nig i rozpocz�� ca�� seri� trzask�w. Lampa b�yskowa utrwala�a w pami�ci ch�opca zabawne obrazy. Oto kapitan Mock z otwartymi od gniewu ustami, oto trz�sie mu si� brzuch w bieli�nianym kombinezonie, oto w�ciek�y staruch grozi mu pi�ci�.

G�rne �wiat�o przerwa�o zabawy Gr�niga. W�ciek�y Mock chwyci� go za ucho i zobaczy� pogardliwy u�miech. Zdawszy sobie spraw� z niedostatk�w swojej garderoby i aparycji, opanowa� si�, pu�ci� ma�ego Arthura i pog�aska� go po sztywnych od brudu w�osach.

��Poczekaj tutaj � mrukn��, widz�c, �e ch�opiec trzyma w r�kach brunatn� kopert� z nadrukiem i z or�em trzymaj�cym w szponach znak wiecznej szcz�liwo�ci. � Przebior� si� i zaraz do ciebie przyjd�.

��Tylko szybko, bo musz� wyj�� � powiedzia� ch�opiec przedmutacyjnym g�osem.

Mock spogl�da� na Arthura przez d�u�sz� chwil�. Zna� go jako nie�mia�e dziecko, kt�re w�r�d �mietnik�w i kom�rek podw�rka zmienia�o si� w honornego �obuziaka. Zawsze jednak ma�y Gr�nig z atencj� k�ania� si� Mockowi, okazuj�c mu � jak prawie wszyscy mieszka�cy kwarta�u kamienic � szacunek i lekk� boja��. Nigdy nie widzia� mnie w kalesonach, wyt�umaczy� sobie w my�li osobliwe zachowanie dziecka, w kalesonach ka�dy wygl�da na odartego z godno�ci, jak ten stary �yd na Wallstrasse, kt�rego przyrodzenie budzi�o niepohamowan� weso�o�� w m�odych, zdrowych ch�opakach z Hitlerjugend.

Mock spojrza� jeszcze raz w oboj�tne oczy ch�opca i wszed� do ciemni fotograficznej, kt�ra � wida� to by�o po brudnej po�cieli � s�u�y�a Hanuschowi jako sypialnia. Ubra� si� do�� szybko i wyszed� po chwili nienagannie ubrany w sw�j ciemnobr�zowy garnitur. Widok, kt�ry zobaczy�, zdumia� go i roz�mieszy�.

Ma�y Arthur Gr�nig sta� przed aparatem fotograficznym ubrany w jak�� star� kamizelk�. Na g�owie mia� kapelusz Mocka. Jego biodra opina� pas z dwiema kaburami, z kt�rych stercza�y dwa walthery. W d�oni dzier�y� w�yk spustowy. Co chwila wyjmowa� z kieszeni pistolet i strzela� na niby w stron� obiektywu.

��Niez�y z ciebie kowboj! � Mock u�miechn�� si� wymuszenie. � Dzi�kuj� ci za za�atwienie mojej sprawy. Bro�, jak widz�, zabra�e� z Urz�du Stanu Cywilnego.

��Tak, zabra�em � powiedzia� ch�opiec i si�gn�� po sw�j p�aszcz i kaszkiet. Kapelusz Mocka rzuci� na kanap�.

��Musz� ju� i��!

��Poczekaj. � Mock po�o�y� r�k� na ramieniu ch�opca. � Co si� z tob� dzieje? Czemu si� tak zachowujesz? Czy co� si� sta�o? W domu wszystko w porz�dku?

��Nic si� nie sta�o � ch�opiec pogardliwie str�ci� r�k� m�czyzny z ramienia i skierowa� si� do wyj�cia.

��Sta�! � Mocka ogarn�a furia.

Chwyci� Gr�niga za ko�nierz i uni�s� nad ziemi�. Ch�opiec wyci�gn�� r�ce ku g�rze i wy�lizgn�� si� Mockowi, zostawiaj�c w jego r�kach sw�j p�aszcz z podart� podszewk�. Si�gn�� do kabury wyj�� pistolet. Nie zd��y� jednak wystrzeli�. Mock zareagowa� szybko i instynktownie. Chwyci� ch�opca za nadgarstek i wykr�ci� mu r�k� tak, �e znalaz�a si� ona za jego plecami. Pistolet uderzy� z hukiem w pod�og�. Drugi walther by� po kilku sekundach w wolnej d�oni Mocka.

Trzymaj�c wci�� Gr�niga w bolesnym u�cisku, poprowadzi� go do sypialni Hanuscha i tam popchn�� na po��k�� ko�dr� bez poszwy. Ch�opiec le�a� twarz� w po�cieli i nie odwraca� g�owy. Mock zapali� �wiat�o i rozejrza� si� po ciemni. Ogl�daj�c si� za siebie, wr�ci� do atelier i schowa� oba pistolety do futera�u z karabinem. Futera� po�o�y� na kanapie, a potem zn�w wszed� do ciemni.

Chcia� zada� Gr�nigowi pytanie, kt�re nie mia�o nic wsp�lnego z tymi, kt�re przed chwil� ch�opiec us�ysza�. By�o to pytanie natury porz�dkowej, a wynika�o ono z zaburzonego naturalnego stanu rzeczy � tak jakby zapyta� rowerzyst�, dlaczego peda�uje tylko jedn� nog�, albo gracza w bilard � dlaczego jedna z kul jest sze�cianem. Stan�� w drzwiach, chwyci� si� futryny i spojrza� w rozjarzone nienawi�ci� oczy.

��Dlaczego masz dwa pistolety? � zapyta�.

��Ten drugi jest Kartofla � odpowiedzia� ch�opiec.

��Kartofel ci go da�?

��Nie � mrukn�� ch�opiec i u�miechn�� si� triumfalnie. � Wygra�em go od Kartofla w pojedynku.

��A jak wygl�da� ten pojedynek?

��Normalnie.

��A co si� sta�o z Kartoflem? � W gardle Mocka podnosi� si� poziom ��ci.

��Zgin�� w pojedynku.

��Zabi�e� go? � Mock zacz�� si� d�awi�.

��Zgin�� w pojedynku.

Mock sta� w drzwiach ciemni, zas�aniaj�c swym cia�em padaj�ce z atelier �wiat�o, przez co nie widzia� twarzy ch�opca. Kamienica zadr�a�a w posadach i zaskrzypia�a framuga. Aby poskromi� rozsadzaj�c� go furi�, Mock zastosowa� niezawodny �rodek: jak zawsze przywo�a� przed oczy stare stronice, na kt�rych w r�wnych rz�dach maszerowa�a �aci�ska antykwa.

Bomby bi�y w miasto Breslau, dziesi�cioletni morderca siedzia� gotowy do ataku jak m�ody skorpion, a Eberhard Mock powtarza� cicho kunsztowne, rozbudowane Cycero�skie frazy. Surowy i ascetyczny d�wi�k �aci�skich wyraz�w, wi���cych si� na mocy precyzyjnych praw sk�adniowych w ogniwa i �a�cuchy, uspokoi� Mocka i oczy�ci� z gniewu jego umys�.

��Idziemy � powiedzia� do zab�jcy.

Ch�opiec wsta� i poczu� na karku siln� d�o�. Mock ucapi� go jak psa, przygi�� jego g�ow� ku ziemi i poprowadzi� ku wyj�ciu przez zakamarki salonu. Znale�li si� na Teichstrasse. Wali�y rosyjskie haubice. Ulica spowita by�a kurzem. W czarnych ob�okach b�yska�y ��te p�omienie. Pod �ukowatym sklepieniem hotelu Jaschkego k��bi�y si� kule dymu. Jaka� krzycz�ca kobieta pcha�a dzieci�cy w�zek, podskakuj�cy na kamieniach. Policjant o czarnej osmalonej twarzy wali� pa�k� po szybach okien na parterze i po piwnicznych okienkach.

Mock sta� wraz z ch�opcem nieruchomo w bocznym wej�ciu do zak�adu fotograficznego. Spojrza� na policjanta, kt�ry wygania� ludzi do piwnic i sklepu z po�czochami. Mock chcia� do niego podej�� i przekaza� mu morderc�. Nie zd��y�. Huk wybuchu wstrz�sn�� ulic�. Szyby wypad�y i przez chwil� ich kawa�ki zawis�y obok mur�w. Potem spad�y, tn�c powietrze. Policjant rzuci� si� w bram� i znikn�� w jej czelu�ciach. Na �rodku ulicy dzieci�cy w�zek wyci�ga� ko�a ku zagniewanemu niebu.

Mock przycisn�� Gr�niga do ziemi i kopn�� z ca�ej si�y w chudy po�ladek. Ch�opak run�� do przodu i pad� ca�ym cia�em w py� ulicy. Odwr�ci� g�ow� i spojrza� na Mocka oboj�tnie. Nad ulic� wybuch�y bomby fosforowe i lun�y z nieba jasnym �wiat�em.

��To piek�o wok� jest twoim miejscem � powiedzia� Mock, zdaj�c sobie spraw�, �e ch�opiec go nie us�yszy. � Id� do piek�a!

Odwr�ci� si� i wszed� przez rozbit� witryn� do sklepu z po�czochami. Wzi�� kilka par, a potem wr�ci� do atelier �Photo � Waage�. Zatrzyma� si� gwa�townie. Odni�s� wra�enie, �e osoby widoczne na fotografiach w pozbawionej szyb witrynie u�miechaj� si� do niego szyderczo. Najweselej �mia� si� pewien m�ody �o�nierz z papierosem w k�ciku ust.

��Ja ju� nie mam si�y z tym wszystkim walczy� � powiedzia� Mock do �miej�cego si� �o�nierza i widz�c jego ca�kowit� oboj�tno��, zacytowa� Freuda: � Dziecinie s� z�o�liwe. Dzieci s� z�e.

Doktor Klaus Rewe by� cz�owiekiem dok�adnym. Ze swojego archiwum wynotowa� wszystkich Gnerlichowi wszystkich Bresler�w. Ka�da z os�b nosz�ca to nazwisko zosta�a uj�ta na osobnej fiszce, na kt�rej wypisana by�a data urodzenia, niekiedy data �mierci oraz adres zamieszkania. Poni�ej tych danych doktor Rewe odnotowa� karalno�� lub niekaralno�� nosicieli tych nazwisk. Wszystkie fiszki os�b spokrewnionych by�y ze sob� spi�te mosi�nymi spinaczami. Do familijnych plik�w do��czone by�y wi�ksze kartonowe karty z wykresem drzewa genealogicznego os�b uj�tych na fiszkach. Rewe jak zwykle wykona� kawa� dobrej roboty.

Mock narzuci� na ramiona p�aszcz, �eby oszuka� zimno, i zapali� papierosa, �eby zabi� trawi�cy go g��d. Ignoruj�c dym i sadz�, kt�re opada�y na rozbit� witryn�, usiad� za kontuarem, przy kt�rym pracownicy pani Dom przez ca�e lata przyjmowali klient�w. Studiowanie fiszek rozpocz�� od Gnerlich�w, kt�rych by�o zdecydowanie mniej. Po kilku sekundach znalaz� wszystko, co pozwoli�o mu odpowiedzie� na wi�kszo�� zadawanych sobie pyta�.

Przed nim le�a�a fiszka, na kt�rej doktor Rewe zapisa� nast�puj�ce informacje: �Gertruda Gnerlich � panie�skie nazwisko Gertrudy von Mogmitz, wyznanie protestanckie, ur. 3 XII 1910, Oppeln, �ona genera�a R�digera von Mogmitz, wyznanie protestanckie, ur.1897, Kanthen pod Breslau�.

Obok le�a�a fiszka, kt�ra wyja�nia�a prawie wszystkie jego w�tpliwo�ci: �Dnia 5 IV 1934 roku Hans Bresler, wyznanie rzymskokatolickie, ur.7 XI 1903, Breslau, zmieni� nazwisko na Hans Gnerlich.

�wiadkiem potwierdzaj�cym prawdziwo�� poprzednich i obecnych danych s� ni�ej podpisani, doktor Werner Sussmann, kierownik Urz�du Stanu Cywilnego, i Irma Potempa, s�u��ca w domu von Mogmitz�w, zameldowana Breslau, Adalbertstr.

��Wyznanie rzymskokatolickie. Akurat. � Mock mrukn�� do siebie z pow�tpiewaniem i spojrza� na jedno z trzech drzew genealogicznych rodu Bresler�w, kt�re obejmowa�o jedn� ma�� i bezpotomn� ga��zk� z nazwiskiem �Hans Bresler, 1903 � �.

Okna skromnej kamienicy przy Adalbertstrasse 37 wychodzi�y na Ogr�d Botaniczny.

Rosyjscy naje�d�cy niewiele dot�d uwagi po�wi�cali katedrze i ogrodowi, tote� obl�enie nie mia�o do tej pory wielkiego wp�ywu ani na spokojny sen �l�skich ksi���t w kryptach katedry �w.

Jana Chrzciciela, ani na dywany przebi�nieg�w i krokus�w, �ciel�ce si� wok� pomnika Linneusza w Ogrodzie Botanicznym.

Nie dr�a�y r�wnie� w posadach okoliczne kamienice, kt�rych bramy ozdobione by�y w du�ej mierze maso�skimi symbolami cyrkla i kielni.

Tylko artyleria przeciwlotnicza w ogrodach arcybiskupich �ci�gn�a na siebie gniew i��w.

W jednej w okolicznych kamienic umiera�a na suchoty sze��dziesi�cioletnia Irma Potempa.

Jej siwa g�owa spoczywa�a na wysokim wezg�owiu, jej wyschni�te r�ce zaciska�y si� kurczowo na poszwie ko�dry, jej oczy wbite by�y nieruchomo w dwie wie�e katedry, z kt�rych jedna by�a nieco uszkodzona.

Teraz �renice kobiety przesun�y si� z okna na drzwi, w kt�rych sta�a jej c�rka Elsa z jakim� nieznanym starszym cz�owiekiem.

M�czyzna ten by� elegancko ubrany, troch� w stylu jej zmar�ego pryncypa�a, hrabiego R�digera von Mogmitz seniora.

Zaniepokoi�a j� nieco maska na jego twarzy, r�ka na temblaku, kapelusz wci�ni�ty na czo�o i postawiony wysoko ko�nierz jasnego p�aszcza.

Przypomina� jej gestapowskiego szpicla, z t� r�nic�, �e ci ostatni znajdowali szczeg�lne upodobanie w p�aszczach sk�rzanych, nie za� we�nianych jak ten, kt�ry otula� ramiona przybysza.

Ten niepok�j szybko wyt�umi�y fale b�lu oblewaj�ce jej klatk� piersiow�.

��Mamo � powiedzia�a Elsa � to jest kapitan Eberhard Mock, przyjaciel profesora Rudolfa Brendla.

Chcia�by z tob� porozmawia�.

��A niby o czym? � wyszepta�a chora.

��Nie b�d� owija� w bawe�n� � tubalny g�os tchn�� spokojem i pewno�ci� siebie. � Jestem wysokim funkcjonariuszem policji kryminalnej.

��Wiedzia�am, wiedzia�am � mimo b�lu starsza pani u�miechn�a si� triumfalnie. � Od razu to po panu pozna�.

��Doprawdy? � Mock uda� zdziwienie. � Musz� zaaresztowa� Hansa Gnerlicha vel Breslera za potworn� zbrodni�.

Potempa przerwa�a mu gwa�townym sapni�ciem. Jej p�uca zagra�y jak przedziurawione miechy. Na czo�o wyst�pi� pot, r�ce zacisn�y si� na ko�drze jak szpony ptaka, a oczy wr�ci�y do kontemplowania widoku katedralnych wie�.

��Mamo � szepn�a �agodnie Elsa � pan kapitan chce si� tylko czego� dowiedzie� o Breslerze. Aby go przymkn��. Aresztowa� tego z�ego cz�owieka. Przecie� zawsze tego chcia�a�.

Zapad�a cisza.

Irma Potempa nie reagowa�a na s�owa c�rki i zatopi�a si� w rozmy�laniach o swojej chorobie. Najbardziej interesowa�a j� cykliczno�� b�lu i interwa�y tego cyklu. Czeka�a z niepokojem na nadej�cie cierpienia, na oddech gru�licy, kt�ra szarpa�a jej oskrzelami, nie pozwala�a oddycha�, �lin� barwi�a krwi� i op�ucn� nape�nia�a �mierdz�c� wod�.

��Hans Gnerlich vel Bresler zamordowa� pann� Bert� Flogner. � Mock rzuci� na oparcie ��ka p�aszcz i kapelusz, po czym usiad� na brzegu krzes�a i obserwowa� chor�. � Musi za to ponie�� kar�. C�rka m�wi�a, �e nie znosi pani Breslera � Gnerlicha i �e mo�e pani mi pom�c go ukara�.

��Ukarze go B�g. � Chora najwyra�niej dozna�a ataku b�lu; jej sp�kane wargi pociera�y si� wzajemnie, wywo�uj�c lekki szelest. � A w�a�ciwie. Nie B�g, tylko Szatan. Niech si� pan uda do piek�a, tam panu powiedz� o Hansie Breslerze. Tam niech pan idzie.

Jej g�owa g��biej osun�a si� w rozpadlin� poduszki. Zamkn�a oczy. Mock oczekiwa� charakterystycznego odrzucenia g�owy, ostatniego westchnienia, nag�ego st�enia �renic, poca�unku �mierci. C�rka pochyli�a si� nad matk� i uj�a jej twarz w swoje d�onie. Irma Potempa �y�a i oddycha�a ze �wistem.

Elsa odwr�ci�a si� do Mocka.

��Prosz� ju� nas zostawi� � powiedzia�a sucho. � Prosz� wyj��!

Wsta�, zarzuci� na siebie p�aszcz i kapelusz i wyszed� z pokoju, zamykaj�c mocno drzwi. C�rka da�a matce pi�, pod�o�ywszy pod fili�ank� zwini�t� d�o�, aby w ni� z�apa� uciekaj�ce krople. Kiedy us�ysza�a jej spokojny oddech, uprz�tn�a stolik, usuwaj�c z niego talerzyki z resztkami jedzenia i fili�anki zat�uszczone bulionem. Potem poustawia�a r�wno na kredensie figurki tancerek z porcelany mi�nie�skiej, kt�re matka � z dnia na dzie� coraz bardziej zdziecinnia�a � kaza�a sobie przynosi� do ��ka.

Omiot�a wzrokiem pok�j i nie znalaz�szy nawet cienia brudu i kurzu � ani na ramach portretu �lubnego jej rodzic�w, ani na b�yszcz�cej politurze kredensu, ani na wypastowanej pod�odze � wysz�a do przedpokoju.

Stamt�d uda�a si� do kuchni.

Usiad�a przy stole, opar�a brod� na nadgarstkach i zapatrzy�a si� w szczyty kamienic przebijaj�ce przez ogo�ocone z li�ci ga��zie drzew Ogrodu Botanicznego.

Wczesnowiosenny pejza� za oknem nie uspokoi� nerw�w zszarganych przez kapitana, kt�ry zaniepokoi� jej matk�.

Jeszcze czu�a w kuchni, gdzie wcze�niej z nim rozmawia�a, zapach jego perfum.

Ogarn�a j� irytacja.

��A to si� wyperfumowa�, stary skurwysyn � powiedzia�a w nadziei, �e przekle�stwa przynios� jej chwilow� ulg� i �e cho� przez moment nie b�dzie musia�a udawa� cierpi�tnicy, z �agodnym u�miechem piel�gnuj�cej chor� matk�.

��Kto by pomy�la�. Taki stary kutas. Wstr�tny, poparzony, gruby, a tak si� perfumuje.

��Stary, ale jary � us�ysza�a i a� podskoczy�a ze strachu.

Mock blokowa� swym masywnym cia�em kuchenne drzwi.

��Jak pan �mie! � wrzasn�a przera�ona. � Przecie� kaza�am panu wyj��!

��A ja wr�ci�em. Zapomnia�em grzebienia. � Mock wszed� do kuchni, zamkn�� drzwi, opar� si� o nie i zapali� papierosa.

��I rano nie b�d� m�g� rozczesa� mojej bujnej czupryny � m�wi�c to, zdj�� kapelusz i zademonstrowa� rzadk� siw� siatk� oplataj�c� mu g�ow�.

Mock zacz�� si� rozgl�da� za popielniczk�.

Elsa postawi�a j� na stole.

��No prosz�, niech pan siada � u�miechn�a si� do starszego m�czyzny. � Bawi mnie pan. Nawet kto� taki jak pan jest odmian� w tym kieracie. Dostan� papierosa?

��Bardzo prosz�. � Mock wyj�� z teczki dwie pary jedwabnych po�czoch i przesun�� je w stron� kobiety.

��Dzi�kuj�. � Elsa sprawnie wsun�a po�czochy do szuflady kuchennego sto�u, nie okazuj�c najmniejszego zdziwienia.

Kiedy pracowa�a jako piel�gniarka, cz�sto wyra�ano jej wdzi�czno�� w taki w�a�nie spos�b.

��Kilka spraw mnie niepokoi. � Mock straci� ch�� dalszego dowcipkowania. � Pani mama odmawia wsp�pracy i zezna�, co mnie w og�le nie dziwi. Jest w ko�cu ci�ko chora. A mo�e pani mnie wesprze. Pewnie jeszcze do niedawna mieszka�y panie w Kanthen u hrabiostwa von Mogmitz�w.

��S�ucham pana. � Elsa trzyma�a papierosa w wyprostowanych palcach, czekaj�c na ogie�.

��Po pierwsze. � Mock trzasn�� gazow� zapalniczk� przed jej papierosem. � Niech mi pani powie wszystko o Hansie Breslerze � Gnerlichu. Wszystko, o czym pani wie i o czym m�wi�a pani mama.

��Dobrze. � Niezbyt urodziwa twarz Elsy Potempy by�a skupiona i powa�na. � Najpierw o sobie. Mieszka�am u von Mogmitz�w od urodzenia do pi�tnastego roku �ycia, kiedy to zosta�am oddana do szko�y piel�gniarskiej w Breslau. Wtedy zmar� m�j ojciec, stajenny u von Mogmitz�w. Potem by�am w szkolnym internacie przez cztery lata. Po szkole pracowa�am osiem lat w szpitalu �w. Agnieszki. Dopiero niedawno poprosi�am o urlop, aby m�c si� opiekowa� chor� matk�.

��Bardzo prosz� o Gnerlichu. � Mock z�o�y� r�ce b�agalnie.

��Dobrze. Ale� si� rozgada�am. � Elsa zgani�a sam� siebie. � Kamerdynera Hansa Breslera pozna�am jako dziecko. Zawsze wydawa� mi si� sympatyczny. Cz�stowa� mnie cukierkami, uczy� je�dzi� na kucyku. By� bardzo mi�y. Ale moja mama go nie znosi�a. Trzyma�a mnie od niego z daleka. Kiedy� dosta�am po �apach, jak wzi�am czekoladki. Poniewa� by�am bardzo �akoma, przychodzi�am po kryjomu do jego pokoju.

��Nie zrobi� pani niczego z�ego? � przerwa� jej zaniepokojony g�os Mocka.

��Nie, nigdy � u�miechn�a si� Elsa Potempa. � Niczego z�ego. Lubi�am Hansa. By� wtedy przed trzydziestk�. Opalony i przystojny. Ale moja mama nie znosi�a go, i wie pan co? Dzisiaj, po latach.

Przypuszczam, �e mama mnie oddala do szko�y z internatem, �ebym by�a troch� dalej. My�l�, �e podkochiwa�am si� w Hansie.

��Ale dlaczego pani matka go nie znosi�a? Przecie� by�a �wiadkiem przy zmianie jego nazwiska? A zreszt�, dlaczego on w og�le zmieni� nazwisko? Mo�e pani wie co� na ten temat?

��Powoli. Du�o pyta�. � Elsa zn�w si� u�miechn�a. � Ze wszystkim by� pan taki pr�dki?

��Dlaczego od razu �by��? � Mock podchwyci� rozbawiony ton Elsy. � My�li pani, �e ma racj� ludowe przys�owie, kt�re m�wi: �Po kopie ju� po ch�opie�?

��Ja tam nie wiem.

��Mog� pani udowodni�, �e przys�owia nie zawsze s� m�dro�ci� narod�w.

��No nie. Jaki ostry! Ale si� rozkokosi�! � roze�mia�a si� Elsa. � Tylko �e ja nie mam strzykawki, aby da� panu p�niej glukoz�.

��Niewa�ne jest �p�niej�, wa�ne jest �teraz�. � Mock �artowa�, ale Elsa wyczu�a w jego g�osie jaki� fa�sz, jakie� zniecierpliwienie.

��No dobrze, dobrze. Do�� tych g�upich �art�w. Niech pan powt�rzy jeszcze raz pytania � odpar�a surowo.

��W�tpi�, �eby moje odpowiedzi na co� si� przyda�y, ale zawsze co�. No niech pan pyta!

��Dlaczego Bresler zmieni� nazwisko? � zapyta� Mock.

��Matka mi opowiada�a, �e Hans nienawidzi� �yd�w. Mia� obsesj� na ich punkcie. Mo�e dlatego, �e kiedy� go wzi�li za �yda. Pewnego razu go�ci� w Kanthen jaki� genera�. By�am wtedy bardzo ma�a. Mia�am mo�e pi�� lat. Jest to jedno z najwcze�niejszych moich wspomnie�. Wie pan, ciekawe, jak ma�o pami�tamy z dzieci�stwa.

��No dobrze � przerwa� jej Mock. � I co z tym genera�em? Co si� sta�o?

��Genera� podczas wizyty okazywa� Hansowi wielkie zainteresowanie. Noc� wymkn�am si� do pokoju Hansa, maj�c nadziej� na kilka cukierk�w. W pokoju by�a wielka awantura. Pijany genera� w samej bieli�nie biega� za Hansem i usi�owa� go z�apa�. No wie pan, za co. Krzycza� przy tym: �Poka� mi, �ydku Breslauer, swoje obrzezanie�. Hans, w�ciek�y, uciek� przed nim na korytarz i obudzi� ca�y dom. Na drugi dzie� genera� wyjecha�, a Hans postanowi� zmieni� nazwisko.

��Bresler by� �ydem?

��Nie, nie by� � Elsa zarumieni�a si� nieoczekiwanie i gwa�townie umilk�a.

��Ale by� obrzezany, co? � Mock nie ust�powa�.

��A sk�d mog� niby wiedzie�, co? � Elsa podnios�a g�os. � Ju� mam do�� tej rozmowy! Wyno� si� pan!

��Wyrzuca mnie pani, a ja i tak wr�c�. � Mock u�miechn�� si� nienaturalnie. � Po sztuczn� szcz�k�. Musz� czym� gry�� moje cztery m�ode kochanki. One to lubi�.

��Nudne s� te pa�skie dowcipy � mrukn�a i powoli si� uspokaja�a.

��Nie interesuje mnie, sk�d pani wie o obrzezaniu Breslera � powiedzia� Mock bardzo �agodnie. � Pewnie widzia�a go pani w k�pieli w Sadkow, prawda? Bawi�a si� pani latem na brzegu stawu, a on si� k�pa� nago, my�l�c, �e nikt go nie widzi. Tak by�o, prawda, panno Potempa?

��Tak by�o � odpowiedzia�a Elsa bez u�miechu.

��Czy Bresler kiedykolwiek m�wi� o swoim obrzezaniu? Czy je wyja�nia�? Na przyk�ad wtedy w Sadkow, gdy go pani ujrza�a. Czy jako� to t�umaczy�?

��Tak. Wyt�umaczy� to operacj� stulejki, jak� przeszed� w dzieci�stwie.

��Dzi�kuj� pani za to wyja�nienie. � Mock po�o�y� na stole jeszcze jedn� par� po�czoch. � Wiem, jak trudno by�o pani to wyzna�. A teraz jeszcze jedno pytanie. Dlaczego pani matka nienawidzi�a Breslera?

��To jest bardzo dziwne, wie pan. � Elsa w zamy�leniu wsuwa�a do szuflady prezent. � Kiedy pyta�am o to mam�, zawsze reagowa�a gniewem i nigdy nie odpowiada�a jasno. Tylko raz powiedzia�a co� g�upiego.

��Co powiedzia�a? � W g�osie Mocka by�o napi�cie. � To bardzo wa�ne, nawet je�li jest to co� g�upiego.

��Wie pan co? Moja mama cz�sto mi czego� zabrania�a. Tak g�upio zabrania�a. Na przyk�ad nie pozwala�a mi si� k�pa� w Sadkow, straszy�a mnie, �e tam p�ywaj� gryz�ce karpie. Albo kiedy chcia�am si� bawi� w stodole, zabrania�a, m�wi�c, �e tam jest wielkolud, kt�ry mnie po�knie. Albo.

��I co� podobnego powiedzia�a, gdy j� pani zapyta�a, dlaczego nienawidzi Breslera? Czy tak?

��Tak. � Elsa przewraca�a w pami�ci kartki swojego dziennika, kt�ry zgin�� podczas po�aru hotelu piel�gniarskiego przy szpitalu �w. Agnieszki, w kt�rym mieszka�a.

��Tak w�a�nie by�o. Zapyta�am j�, dlaczego tak bardzo nienawidzi Hansa. A ona mi odpowiedzia�a, �e Hans jest z�y, bo bije pani�.

��Jak� pani�? � Przez zakryt� twarz Mocka przebieg�y dreszcze.

��Jak to jak�? � Elsa zn�w by�a zdenerwowana ca�� t� rozmow�.

��Nasz� pani�. Hrabin� Gertrud� von Mogmitz. Taka by�a jej odpowied�. Uzna�am, �e jest r�wnie prawdziwa, jak opowie�� o mi�so�ernych karpiach i wielkoludzie w stodole. Nie s�dzi pan, �e tak jest?

��Raczej tak. � Mock wsta� od sto�u i po�o�y� d�o� na d�oni m�odej kobiety o ciemnych, przet�uszczonych w�osach i tr�dzikowatej cerze. Jej r�ka drgn�a z obrzydzenia.

��Dzi�kuj� pani za wszystko. Do widzenia.

Panna Elsa Potempa nie odpowiedzia�a. W jej g�owie otwiera�y si� teraz widok�wki z Kanthen: czyste stawy, wilgotne lasy i pola, nad kt�rymi nieruchomo sta�y dymy ognisk i paj�czyny mg�y. Poczu�a �zy pod powiekami. Kuchenne drzwi trzasn�y mocno.

Wyszed�, pomy�la�a, i unios�a wzrok. Pomyli�a si�. Mock nie wyszed�. Sta� w drzwiach i obraca� sw�j kapelusz, przesuwaj�c jednostajnie palcami po rondzie. Wydawa�o si� jej, �e dostrzega w jego oczach jaki� nieokre�lony smutek.

��Ostatnie pytanie, panno Potempa � powiedzia�. � Naprawd� ostatnie. Mog�?

��Tak, prosz� � odrzek�a machinalnie.

��Przed wej�ciem do pokoju chorej pani Potempy powiedzia�em pani, �e Berta Flogner zosta�a zgwa�cona i zamordowana. Przyj�a to pani oboj�tnie. Podobnie zachowa�a si� pani matka. �adna z pa� si� nie zmartwi�a ani nie zapyta�a o okoliczno�ci �mierci panny Flogner. Zadajemy cz�sto tylko kurtuazyjne pytania, gdy kto� nas poinformuje o czyjej� �mierci: jak to si� sta�o, kiedy to si� sta�o i tak dalej. Przecie� panie j� zna�y! Ani pani, ani pani matka nie mia�y ani s�owa ubolewania. Dlaczego? To jest moje pytanie.

Elsa Potempa wsta�a tak gwa�townie, �e krzes�o zako�ysa�o si� i run�o z hukiem na pod�og�, wywo�uj�c niewielk� wibracj� brudnych naczy� na kuchni. Podesz�a do Mocka i owion�a go swym zgni�ym i przesyconym tytoniem oddechem.

��To by�a ma�a dziwka, rozumiesz? Dlatego. A teraz spierdalaj st�d w ko�cu!

Mock bez s�owa wykona� polecenie.

Zast�pca Oberbefehlshabera der SS und Polizei in Breslau, genera� von Rodewald, siedzia� w swojej kwaterze, w bunkrze na czwartym poziomie pod ziemi� na Wzg�rzu Liebicha, i rozpami�tywa� noc z pann� Junggebauer. Rozsadza�o go poczucie pewno�ci siebie, syte przekonanie, �e pieni�dze wydane na prezenty i na korumpowanie ordynatora szpitala, by przeni�s� �liczn� siostr� na inne stanowisko, przynios�y s�odki owoc spe�nienia. Panna Junggebauer nie by�a �atwym �upem; dopiero po d�u�szym czasie prze�ama�a zawstydzenie i pozwoli�a von Rodewaldowi na zdobywanie kolejnych bastion�w swojego cia�a. W ko�cu genera�, poczynaj�c sobie nader dzielnie, zdoby� ostatni� twierdz�, prawdziw� Festung Breslau jej wstydu.

Kiedy rozpami�tywa� swoje nocne wyczyny, przysz�a mu do g�owy zas�yszana gdzie� my�l o �wietnym seksualnym dopasowaniu m�czyzny w �rednim wieku i m�odej kobiety. R�nica wieku w takim zwi�zku, my�la�, skr�caj�c papierosa, jest czym� wspania�ym. M�czyzna taki jak ja, pi��dziesi�cioparolatek, przekonywa� sam siebie, nie jest ju� kr�tkodystansowcem i mo�e da� m�odej kobiecie wiele rado�ci. Przy takiej na przyk�ad nienasyconej trzydziestolatce dosta�bym chyba zawa�u, a to przemi�e dziewcz� Junggebauer szybko i grzecznie usn�o, umo�liwiaj�c wojownikowi zas�u�ony odpoczynek.

Von Rodewald przeci�gn�� si�, a� trzasn�y stawy, i zagwizda� pocz�tek Lili Marlene. Ta melodia, �piewana przez zdrajczyni� Dietrich, niespecjalnie si� spodoba�a SS � Sturmbahnf�hrerowi Erichowi Krausowi, kt�ry siedzia� na fotelu pod palm�, pali� papierosa w bursztynowej cygarniczce i przegl�da� po raz setny raport o Mocku, sporz�dzony przez ludzi von Rodewalda.

Do pokoju wszed� adiutant genera�a, porucznik Heine M�rting, kt�rego szara twarz i podkr��one oczy mog�y wskazywa�, �e w nocy oddawa� si� podobnym rozrywkom jak jego szef.

Wyrzuci� prawe rami� ku g�rze i zameldowa�, �e oto punktualnie si� stawi� kapitan Eberhard Mock, przywieziony bezpiecznie, cho� nie bez trudno�ci, przez motocyklist� Jirgla.

��Prosi� � mrukn�� von Rodewald jak stary kocur.

W pokoju zjawi� si� cz�owiek, o kt�rego religijnej i biblijnej obsesji Kraus w�a�nie czyta�.

Czysty i �wie�o wyprasowany mundur Mocka okryty by� sk�rzanym p�aszczem, jego oczy � motocyklowymi goglami, a d�onie � nieco sfatygowanymi r�kawiczkami.

W pokoju rozszed� si� zapach wody kolo�skiej �Royal� i wo� przepalonego oddechu.

��Heil Hitler! � wrzasn�� Mock i wyci�gn�� d�o� ku sufitowi, ponad kt�rym nurkowa�y rosyjskie i�y, zasypuj�c dzi� bombami kamienice przy Taschenstrasse. � Melduj� si� na rozkaz pana genera�a.

��Heil Hitler! � odpowiedzieli r�wnocze�nie Kraus i von Rodewald, ale dalsze s�owa nale�a�y ju� do zast�pcy namiestnika Himmlera w Breslau. � Prosz� usi���, kapitanie! Papierosa? Mam nile � zaproponowa� genera�, nie zwa�aj�c na kwa�n� min� Krausa.

��Ch�tnie. � Mock zapali� i rozsiad� si� w fotelu.

��Kapitanie � powiedzia� von Rodewald bez wst�p�w � czy ma pan mi co� do powiedzenia na temat swoich ostatnich poczyna�?

��Nie mam nic do powiedzenia, panie generale � odpar� Mock.

��Wci�� jestem zawieszony w obowi�zkach i od dw�ch miesi�cy dzia�am jako cz�owiek prywatny, nie jako oficer kripo.

��Ma pan na sobie mundur policyjny, kapitanie � warkn�� Kraus.

��Nie rozumiem, panie generale � powiedzia� dobitnie Mock do von Rodewalda � jaka jest rola pana SS � Sturmbahnf�hrera Ericha Krausa w mojej sprawie. Prosz� o pozwolenie nieuwzgl�dniania pyta� SS � Sturmbahnf�hrera Krausa, kt�ry nie jest moim zwierzchnikiem i nie mo�e mi wydawa� �adnych polece�.

��SS � Sturmbahnf�hrer Kraus, jak pan wie � tym razem warcza� von Rodewald � jest naczelnikiem wydzia�u RuSHAw Breslau. I do jego dyspozycji przekazuje si� osoby chore psychicznie. A takie podejrzenie zachodzi w pana wypadku. Spotkali�my si� tutaj z SS � Sturmbahnf�hrerem Krausem, aby oceni� stan pa�skiego zdrowia psychicznego.

��Z ca�ym szacunkiem, panie generale � Mock zgasi� papierosa � ale kt�ry z pan�w jest lekarzem psychiatr�?

��Ja mam tu raport, Mock � wycedzi� wolno Kraus � z kt�rego wynika, �e jest pan ogarni�ty mani� religijn�, �e nieustannie czyta� pan w szpitalu Bibli�, �e pisa� pan po �acinie jaki� traktat o cierpieniu. To wszystko s� zachowania cz�owieka chorego psychicznie. Wystarczy jeden m�j telefon, a wyl�duje pan w zupe�nie innym miejscu!

��Czy to prawda, panie generale? � zapyta� Mock. � Czy SS � Sturmbahnf�hrer Kraus ma tak� mo�liwo��? Czy najpierw pan musi wyrazi� zgod� na odstawienie mnie do szpitala wariat�w? Kto jest w ko�cu moim zwierzchnikiem?

��Tak, najpierw ja musz� wyrazi� zgod�. � W g�osie von Rodewald pojawi� si� ledwo t�umiony gniew. � I wyra��, je�li mi pan zaraz nie wyt�umaczy swojego religijnego sza�u.

��Rozumiem. � Mock by� rozlu�niony i swobodny. � Ju� to czyni�. Czy pana dziwi, generale, �e w cz�owieku, kt�ry jest odsuni�ty od obowi�zk�w s�u�bowych, pojawia si� uczucie depresji i zniech�cenia? A czy to z kolei nie mo�e powodowa� naporu my�li ostatecznych? A co lepiej odpowiada na pytania eschatologiczne ni� Biblia? St�d moje zachowanie. Nie mam nic wi�cej do dodania.

��Wspaniale pan to wyja�ni�, Mock. � wysycza� Kraus.

��Kapitanie Mock � przerwa� mu von Rodewald.

��Nie chc� upomina� oficera SS r�wnego mi stopniem, ale zawieszenie kapitana Mocka w obowi�zkach s�u�bowych nie uniewa�nia jego szar�y.

��Tak. Kapitanie Mock � Kraus m�wi� z zaci�ni�tymi z�bami. � Pytania eschatologiczne. Tak. Bardzo �adnie. � Nagle podskoczy� w fotelu. � A jak pan wyja�ni swoje niedawne zachowanie wobec stra�niczki obozu na Bergstrasse, sier�ant Waltraut Hellner?

��Nie s�ysza�em o tym � powiedzia� zdumiony von Rodewald, zwracaj�c si� do Krausa. � To jaka� �wie�a sprawa, panie SS � Sturmbahnf�hrer?

��Bardzo �wie�a. � Triumf rozja�ni� oblicze Krausa. � Pa�ski kapitan Mock torturowa� t� stra�niczk�.

��Czy to prawda, kapitanie? � zapyta� von Rodewald.

��To nie by�y tortury, lecz zabawa seksualna, panie generale � odpowiedzia� Mock.

��I bardzo w�tpi�, aby ta stra�niczka oficjalnie mnie oskar�y�a o cokolwiek.

��Ach, zabawa seksualna � powt�rzy� von Rodewaldi w my�lach ujrza� swoje w�asne ubieg�onocne zabawy z pann� Junggebauer. � A dlaczego w�tpi pan, kapitanie, aby ta stra�niczka podtrzyma�a oskar�enie?

��Poniewa� wysz�yby w�wczas na jaw okoliczno�ci, w jakich si� z ni� zabawia�em � odpar� Mock.

��No wie pan, kapitanie! � wykrzykn�� Kraus. � Czy nie zdaje pan sobie sprawy z ohydy tych poczyna�? W pa�skim wieku, na pa�skim stanowisku torturowa� kobiet�! To wstr�tne! To nie licuje z godno�ci� niemieckiego oficera!

��To by�a zabawa, panie generale. � Mock zwraca� si� wy��cznie do von Rodewalda. � Poza tym ona nic nie powie. Wspomina�em ju� o pewnych okoliczno�ciach. Chc� panowie je pozna�?

��Nie! � krzykn�� Kraus. � One nie zmieniaj� faktu, �e pan torturowa� t� kobiet�!

��A w�a�nie, �e tak � odpowiedzia� von Rodewald. � Trzeba pozna� dobrze ca�� spraw�. Swoj�, miejmy nadziej�, chwilow�, aberracj� religijn� ju� pan wyja�ni�, kapitanie. A teraz czas na te okoliczno�ci, o kt�rych pan m�wi�.

��Stra�niczka Hellner uczestniczy�a w orgii seksualnej � Mock stara� si� m�wi� kr�tko i rzeczowo � kt�ra odbywa�a si� w sali gimnastycznej dawnej szko�y �ydowskiej przy Rehdigerplatz. Obecnie jest tam szpital polowy. Le�a�em w nim. P�nym wieczorem dnia 6 kwietnia nie mog�em zasn�� z b�lu i poszed�em do tego szpitala po lekarstwo przeciwb�lowe. Nie spotka�em oddzia�owej. Powiedziano mi, �e widziano j� gdzie� ko�o sali gimnastycznej.

��Kto tak powiedzia�? � Kraus by� bardzo podejrzliwy.

��Nie wiem. Jaki� �o�nierz z obanda�owan� g�ow�. � Mock za�o�y� nog� na nog�, wysoko machaj�c l�ni�c� cholew�.

��Poszed�em zatem do sali gimnastycznej. Znam dobrze t� szko��.

��Sk�d? � Kraus nie ust�powa�.

��Mieszka�em kiedy� niedaleko. Poza tym, jako by�y wysoki funkcjonariusz policji, by�em kilkakrotnie tam zapraszany na pogadanki dla m�odzie�y.

��Wr��my do rzeczy, kapitanie. � Von Rodewald by� bardzo zainteresowany. � Co z t� orgi�?

��Uda�em si� do sali gimnastycznej w poszukiwaniu oddzia�owej � kontynuowa� Mock.

��Kiedy tam dochodzi�em, us�ysza�em odg�osy orgii.

��Jakie to by�y odg�osy? Dok�adnie! � Von Rodewald stuka� nerwowo palcami o blat biurka, a Kraus krzywi� si� pogardliwie.

��Sapanie i krzyki orgazmu. Przez szpar� w drzwiach przygl�da�em si� orgii. Opr�cz Hellner uczestniczy�o w niej siedem os�b. Czterech m�czyzn i cztery kobiety. W�r�d uczestnik�w by� komendant obozu na Bergstrasse, SS � Obersturmbahnf�hrer Hans Gnerlich. Kobiety chyba rekrutowa�y si� z personelu szpitala.

Genera� trzasn�� otwart� d�oni� o blat biurka, a� podskoczy� ka�amarz i zagrzechota�y ko�ciane obsadki w kuflu z nadrukiem �Festiwal Piwa Breslau 1935�. Mock przerwa� i spojrza� na swojego szefa ze zdumieniem. Podobne uczucie pojawi�o si� we wzroku Krausa, kt�ry porzuci� studiowanie raportu. Von Rodewald nie m�g� sprzed oczu odp�dzi� pewnego widoku: oto �liczna panna Junggebauer kl�czy na parkiecie sali gimnastycznej, oto idzie na czworakach, a za ni� kuca jaki� podniecony satyr. Nie potrafi� zebra� my�li, nie wiedzia�, jakiej u�y� aluzji, by wypyta� Mocka o uczestnik�w orgii. Gor�ce szpilki k�u�y go po skroniach. Oczywi�cie, m�g� wypyta� Mocka, kiedy ten b�dzie wychodzi� albo przy jakiej� innej okazji � dzi�, jutro lub kiedykolwiek. Nie wytrzymam, my�la�, je�li tego nie uczyni� zaraz, teraz, ju�!

��Mam do pana pytanie, kapitanie � m�wi�c to, genera� instynktownie zakry� praw� d�oni� swoj� �lubn� obr�czk�. � Czy w orgii uczestniczy�a siostra Ros� Junggebauer?

Kraus spojrza� surowo na genera�a i � zobaczywszy jego pomieszanie � dmuchn�� z w�ciek�o�ci� dymem, str�caj�c z li�ci palmy ob�ok kurzu.

��Ale� sk�d, panie generale � odpowiedzia� Mock bez chwili wahania. � Takie cudowne zjawisko jak siostra Ros�? W orgiach uczestnicz� dziwki albo stare raszple.

��Id�my dalej. � Von Rodewalda a� rozsadza�a duma. � Co dalej z t� orgi�?

��Orgia si� sko�czy�a. � Mock zapali� nowego papierosa. � Gnerlich dal wszystkim jaki� narkotyk, a sam wyszed� z magazynku.

��Nie natkn�� si� na podgl�dacza, czyli na pana kapitana? � Kraus za wszelk� cen� pr�bowa� z�apa� Mocka na k�amstwie.

��Zd��y�em si� ukry�.

��Gdzie?

��W s�siednim pomieszczeniu.

��Co to za pomieszczenie?

��Szatnia m�ska i prysznice.

��Sk�d pan wie, �e akurat m�ska?

��Ju� panu m�wi�em, panie SS � Sturmbahnf�hrer, �e znam dobrze t� szko��.

��Czy mo�emy kontynuowa� przes�uchanie w sprawie tej Hellner, czy b�dzie pan jeszcze wypytywa� o dzia�anie natrysk�w? � Von Rodewald zwr�ci� si� do Krausa i widz�c jego niech�tne skini�cie g�ow�, zada� nast�pne pytanie:

��Wszyscy wzi�li jakie� narkotyki i co dalej?

��Usn�li. Wtedy ja. � Mock spojrza� nerwowo na Krausa. � Kr�puj� si�. To sprawy bardzo intymne.

��Darujcie sobie relacj� o waszych zboczeniach. � Kraus wsta� i zacz�� chodzi� po schronie. � Nie musimy tego s�ucha�.

��Dochodzimy do owych tortur � powiedzia� von Rodewald. � M�wcie, kapitanie Mock, co by�o dalej.

��Obudzi�em Hellner i poszli�my we dwoje do m�skiej szatni. Tam po�o�y�em j� na stercie materac�w.

��Tak po prostu z panem posz�a? � zdumia� si� genera�. � Znali�cie si� wcze�niej?

��Tak � odpar� kapitan. � By�a moj� d�ugoletni� kochank�. W�tpi pan, generale, �e moj� oszpecon� twarz� mog� si� interesowa� kobiety? Zapewniam pana, �e nie twarz je interesuje.

��No tak � genera� u�miechn�� si� szeroko. � Ch�op mo�e nie mie� r�ki ani nogi, byleby nie by� kalek�.

��M�wcie, Mock, o szczurach! � wrzasn�� Kraus.

��Kapitanie Mock � poprawi� go von Rodewald. � Jakie szczury? Co znowu? Prosz� natychmiast mi to wyja�ni�!

��W szatni by�a klatka ze szczurami � powiedzia� Mock. � Waltraut lubi by� straszona, lubi si� ba�. Wi�c j� troch� postraszy�em szczurami, ot i wszystko. To by�a nasza zabawa.

��Robi pan z nas idiot�w, kapitanie? � Tym razem zareagowa� genera�. � Sk�d klatka ze szczurami w szatni gimnastycznej?

��Nie mam poj�cia, kto je �apa� i po co, panie generale � odpowiedzia� Mock bez zaj�kni�cia. � Ale wiem jedno. Nikt z personelu szpitalnego nie przyzna si� do hodowania szczur�w w szatni gimnastycznej. Jak panowie �wietnie wiedz�, przepisy sanitarne i epidemiologiczne zabraniaj� hodowania wszelkich gryzoni.

��Ma pan jeszcze jakie� pytania, panie SS � Sturmbahnf�hrer? � von Rodewald zwr�ci� si� do Krausa.

��Bo ja nie. � Kraus milcza�.

��No to ko�czymy, panowie. Kapitanie, prosz� nas zostawi� samych! Zaraz podejm� decyzj� w pa�skiej sprawie.

��Mam jedno pytanie. � Kraus wyd�uba� zapa�k� resztki papierosa, kt�re si� przyklei�y do cygarnicy. � Dlaczego pana nie by�o przez dwa dni w domu? Ukrywa� si� pan?

��Tak � odpar� kr�tko Mock.

��Przed kim i dlaczego? � Von Rodewald by� nieco poirytowany, �e nie mo�e zako�czy� tej dra�ni�cej go rozmowy.

��Przed komendantem Hansem Gnerlichem � odrzek� kapitan. � Waltraut Hellner jest jego kochank� i m�g� by� zazdrosny. M�g� si� m�ci�. Wie pan, to chyba bardzo boli, gdy ukochana kobieta zdradza z takim pokrak� jak ja. Poza tym z Gnerlichem mam od dawna na pie�ku.

��Poruszy� pan, kapitanie, dwa ciekawe w�tki. � Kraus powoli wraca� do r�wnowagi. � Zaczn� od pierwszego. Jak to, si� m�ci�? Sk�d komendant Gnerlich m�g� wiedzie�, �e jego kochanka zdradzi�a go, jak to pan uj��, z takim pokrak�?

��Musz� si� zastanowi� przez chwil�, jak nie urazi� surowych zasad moralnych pana SS � Sturmbahnf�hrera � powiedzia� Mock po chwili namys�u. � Ujm� to tak: komendant Gnerlich jest bardzo zazdrosny, a panna Hellner mia�a na ciele rozmaite �lady po naszej erotycznej zabawie.

Komendant zna r�ne metody, kt�re mog� zmusi� cz�owieka do przyznania si� do winy. Zreszt� terminowa� przez kilka lat w gestapo u pana SS � Sturmbahnf�hrera Krausa. Pr�dzej czy p�niej panna Hellner przyzna�aby si� do zdrady. Wtedy by�bym w bardzo nieweso�ej sytuacji. Wola�em si� ukry�. A teraz drugi w�tek, panie SS � Sturmbahnf�hrer.

��Prosz� nie kierowa� t� rozmow�, kapitanie. � Kraus za�o�y� r�ce za plecy i zn�w rozpocz�� spacer w ciasnym bunkrze. � To ja pana przes�uchuj�, a nie odwrotnie. Dlaczego ma pan z Gnerlichem na pie�ku?

��Bo odkry�em jego prawdziwe pochodzenie � wycedzi� Mock. � On jest �ydem i nazywa� si� kiedy� Bresler, kt�re to nazwisko jest urobione od �Breslauer�. To za� jest typowym nazwiskiem �ydowskim.

Na wszystko mam dowody.

��No to chyba ma pan kolejn� spraw�, panie SS � Sturmbahnf�hrer. Mamy �yda w szeregach SS, i to w�r�d pana by�ych wsp�pracownik�w. �adnie, �adnie. � powiedzia� von Rodewald.

��Zaraz, zaraz. � Gestapowiec nie ust�powa�. � Jakie� to niby dowody?

��Podczas orgii widzia�em jego przyrodzenie � Mock dalej cedzi�. � Jest obrzezany. Dow�d jest zatem w jego spodniach. Poza tym mam wyci�g z Urz�du Stanu Cywilnego o zmianie nazwiska Bresler na Gnerlich.

Zapad�a cisza.

Kraus zagryza� wargi ze w�ciek�o�ci, von Rodewald rozmy�la� o wiernej i �licznej pannie Junggebauer, a Mock szuka� na szorstkich, szarych �cianach bunkra jakiego� oparcia dla oczu.

��O tym, kto jest �ydem � Kraus m�wi� cicho, ale jego g�os dr�a� od furii � decyduj� w tym mie�cie ja, rozumiecie panowie, tylko ja!

��Dzi�kujemy panu, kapitanie Mock � powiedzia� znu�ony von Rodewald. � Chyba �e pan SS � Sturmbahnf�hrer ma jeszcze jakie� pytania.

Kraus nawet nie raczy� pokr�ci� g�ow�. Genera� da� znak Mockowi. Ten uk�oni� si� i wyszed� do sekretariatu, gdzie zasypia� nad kubkiem herbaty znu�ony nocnym �yciem adiutant von Rodewalda.

��Nie widz� w Mocku ani choroby psychicznej � powiedzia� genera� � ani �adnej innej winy. Przywracam go do czynnej s�u�by. To skandal, �e taki wnikliwy i inteligentny oficer tak d�ugo pozostawa� bez zada�.

��Poniesie pan odpowiedzialno�� za swoj� decyzj�. � Kraus podni�s� si� z fotela, opar� zaci�ni�te pi�ci na blacie biurka i wpatrywa� si� w swojego rozm�wc� w�ciek�ym wzrokiem.

��Grozi mi pan? � Von Rodewald bez trudu wytrzyma� jego wzrok. � Niech pan lepiej pomy�li o swoich zaniedbaniach. Nie wiem, czy szef gestapo w Breslau, SS � Obersturmbahnf�hrer Scharpwinkel, pochwali�by pa�skie butne zapewnienie �Kto jest �ydem, decyduj� ja�. Co wolno F�hrerowi, tego nie wolno Sturmbahnf�hrerowi. A o dalszych losach Mocka decyduj� ja. I tylko ja!

Von Rodewald otworzy� drzwi i wezwa� Mocka. Ten stan�� na baczno�� na �rodku pokoju.

��Oto moja decyzja � powiedzia� dobitnie genera�. � Wraca pan do dawnych obowi�zk�w. Prosz� si� jutro zameldowa� u mnie o �smej rano. Dostanie pan nowy mundur. Ten prosz� zostawi� u M�rtinga.

Zostanie pan skoszarowany i oddany do mojej dyspozycji.

M�rting! � krzykn�� do adiutanta. � Prosz� do mnie! Podyktuj� ci pismo w sprawie kapitana Mocka. � Spojrza� na swoich rozm�wc�w. � �egnam pan�w!

Obaj wykonali przepisowe �Heil Hitler!� i wyszli z kwatery von Rodewalda. Genera� przez chwil� stuka� o��wkiem o biurko, u�miechaj�c si� szelmowsko. Nagle o��wek zamiast w blat stukn�� w czo�o genera�a. Von Rodewald wsta� i rzuci� si� do pokoju adiutanta.

��Natychmiast wo�a� do mnie Mocka! � krzykn��. � Mo�e jeszcze nie zd��y� wyj��.

��Tak jest � mrukn�� zaspany M�rting, zakr�ci� korb� telefonu, a jego g�os sta� si� pot�ny.

��Wezwa� kapitana Mocka! Genera� von Rodewald chce si� z nim widzie�! No to zatrzyma� go na bramie! Wykona�!

Po chwili Mock zapuka� do kwatery swojego szefa.

��Wej��! � krzykn�� von Rodewald i widz�c swojego podw�adnego, u�miechn�� si� filuternie.

��Wie pan co? � Podszed� do Mocka i klepn�� go przyja�nie w rami�. � W pa�skim wieku takie fiku � miku. Ho, ho, ho. No prosz�. � zagwizda�.

��Jako� nie chce mi si� jeszcze umiera� � Mock te� si� u�miechn��.

��To dobrze, Mock � powiedzia� von Rodewald i plasn�� w czo�o otwart� d�oni�.

��Przez te pa�skie opisy orgii zapomnia�em o bardzo wa�nej sprawie.

��Tak, s�ucham. � Mock wci�� si� u�miecha�.

��Niech pan si� ju� nie obawia Gnerlicha � powiedzia� genera�. � Decyzj� gauleitera Hankego ob�z na Bergstrasse zosta� wczoraj ewakuowany. Wi�niowie cudzoziemscy s� w Burgweide, nielicznych Niemc�w w��czono do prac w twierdzy. Gnerlich przesta� by� komendantem i zosta� dow�dc� jednego z batalion�w liniowych. Mo�e si� pan teraz spokojnie zaj�� swoj� Hellner. O ile jej gdzie� nie odkomenderowano. Wiceszef SS i policji u�miechn�� si� �obuzersko i ze zdziwieniem obserwowa�, jak u�miech znika z ust Eberharda Mocka.

Mocka dr�czy�o sumienie i odbywa� swoj� podr� sentymentaln� do kamienicy, w kt�rej kiedy� mieszka�.

Wspina� si� po schodach bardzo powoli, pr�buj�c ka�dym krokiem trwa�o�ci drewnianej konstrukcji.

Kamienica przy Rehdigerplatz dr�a�a od niedalekich eksplozyj, przez wybite okna na klatce schodowej wgryza� si� kurz i wpada�y placki sadzy.

Schody trzeszcza�y jednakowo i niezmiennie � jak zawsze. Od dwudziestu czterech lat stopnie wydawa�y te same d�wi�ki, lecz dzisiaj wyczulona imaginacja Mocka odr�nia�a je precyzyjnie. Oficerki Mocka wybi�y na najni�szym stopniu dwusylabowe imi� jego pierwszej �ony.

�Sophie� � zad�wi�cza� stopie�. Mock przystan�� i spojrza� na brudn� �cian�. To do niej przyciska� niespe�na dwadzie�cia lat temu swoj� przepi�kn� �on�, a ona obejmowa�a go w pasie udami. To wtedy jego s�siad, adwokat doktor Fritz Patschkowsky, wychodz�c na spacer ze swoim szpicem, sp�oszy� kochank�w. Teraz dzia�acz spod znaku �Rod�a� Fryderyk Paczkowski powi�ksza w niebie zast�p Polak�w, a �ona Eberharda zyskuje w coraz brudniejszych ��kach szlify weteranki.

Kolejny stopie� wyskrzypia� nazwisko �Anwaldt�. W pustej rurze klatki schodowej rozleg�o si� rz�enie pijanego policjanta Herberta Anwaldta, kt�ry opiera� si� na ramieniu starszego przyjaciela. W przeci�gu studni schod�w wzmaga� si� be�kot m�odego berli�czyka, kt�rego pi��dziesi�cioletni Mock wl�k� po schodach. Anwaldt przebywa w szpitalu psychiatrycznym w Dre�nie, a rami�, na kt�rym si� wtedy � w lipcu 1934 roku � wspiera�, teraz by�o przestrzelone i pulsowa�o b�lem.

Nast�pne stopnie stuka�y jednostajnie �Karen, Karen�. Mock zn�w przystan��, poniewa� nie m�g� znie�� tego d�wi�ku. Aby zwi�kszy� dawk� cierpienia, przywo�ywa� sceny poca�unk�w na p�pi�trze, kiedy wracali z niedzielnych spacer�w, dra�ni� sw�j m�zg widokiem jej bia�ego od ksi�yca cia�a, kt�re obejmowa� tak zach�annie, �e prawie odbiera� jej dech. A teraz Karen nie ma. Zagin�a lub zgin�a, podobnie jak s�u��ca Marta Goczoll. On sam jest przyczyn� jej �mierci, poniewa� wzgardzi� jej pragnieniem bezpiecze�stwa, �cigaj�c uparcie zbrodniarza, aby go zabi�. Zemsta go przeros�a, zemsta nieudana, zemsta beznadziejna. Po trupie Karen w�ciekle i zapami�tale zmierza� ku zag�adzie, straciwszy ju� wszystko, nawet cel swojej gonitwy.

Nie ma Gnerlicha, nie ma obozu na Bergstrasse, niema celu, do kt�rego powinien d��y�.

Czu� si� podle, poniewa� s�dzi�, �e jego rozpacz z powodu Karen jest zbyt p�ytka i nieautentyczna.

Wiedzia�, sk�d si� bierze to destrukcyjne uczucie.

Kolejny stopie� schod�w te� o tym wiedzia�, trzeszcz�c trzysylabowo: �Gertruda, Gertruda�. Hrabina von Mogmitz pokazywa�a mu drog�. Jej dobrowolne szlachetne poddanie si� cierpieniu i jej godno�� � jeszcze mocniejsza przez to, �e zbrukana � by�y dla niego �wiat�em w�r�d ciemnych w�tpliwo�ci. Jak�e musia� nienawidzi� jej oprawca Bresler, kt�ry przyj�� jej panie�skie nazwisko! Pewnie si� w niej kiedy� kocha� nieszcz�liwie i dziko, czego dowodem by�o naznaczenie si� do ko�ca �ycia, napi�tnowanie si� jej mianem � jak krwawym tatua�em. Potem j� upokarza� i gwa�ci�, lecz nie m�g� upokorzy� jej wznios�ego ducha. Ona by�a �wiat�em. Mock przywo�ywa� wci�� cierpienie, aby nie podda� si� my�lom o Gertrudzie. To przez ciebie, m�wi� do niej w my�lach, zostawi�em Karen, to twoja wina, �e da�em si� ponie�� jakim� mrzonkom o b�ogos�awie�stwach i ocaleniu.

Karen, Karen, powtarza�, chc�c zag�uszy� trzysylabowe trzaskanie schod�w, mo�e Karen jest w ich dawnym mieszkaniu? Nikogo nie by�o opr�cz go��bi, kt�re uwi�y sobie gniazdo w sienniku.

Mock porzuci� swe dawne, puste teraz mieszkanie i powl�k� si� noga za nog� do swojego nowego mieszkania na Zwingerplatz. Nie reagowa� na ryk torped, kt�re startowa�y z w�zk�w ustawionych na Rehdigerplatz, ani na trzask pancerfaust�w. Oboj�tnie kroczy� po Augustastrasse, nie przejmuj�c si� wcale kulami rosyjskich strzelc�w wyborowych. Z ca�kowitym spokojem wszed� w piwnice, kt�rymi uda� si� do centrum miasta � do swojego nowego mieszkania.

Mo�e tam b�dzie Karen?

Za p� godziny Mock otworzy� drzwi kluczem i wszed� do wyzi�bionego mieszkania. Karen nie by�o. By� za to kto� ca�kiem inny.

Pierwszy cios rzuci� Mockiem o �cian�. Poczu� silne pieczenie na policzku i ciep�y wysi�k na g�rnej wardze.

Upadaj�c pod lustro, schowa� g�ow� w ramiona i zamkn�� oczy. Kamienica zadr�a�a w posadach. Ze �ciany zsun�o si� lustro, uderzy�o o pod�og� i p�k�o na p�. Kolejny cios nadszed� z g�ry. Mock mia� wra�enie, �e zosta� uderzony hakiem.

Jaki� metalowy czub przebi� filcowy kapelusz i zanurzy� si� w nask�rku ciemienia Mocka. Ten poczu�, jak kto� chwyta go za ko�nierz p�aszcza i wlecze do jego gabinetu. Poniewa� p�aszcz przy tym naci�gni�to mu na g�ow�, Mock niczego nie widzia�. Strzyg� oczami na boki, ale � ku swojemu przera�eniu � zobaczy� jedynie plam� krwi rozlewaj�c� si� na aksamitnych wy�ogach ko�nierza. Po chwili poczu� na policzku ch��d parkietu.

By� w gabinecie. Po jego nerkach i �ebrach zadudni�y buty. Za oknem wybuch wstrz�sn�� drzewami na skwerze. Do uszu Mocka dotar�y suche trzaski spadaj�cych ga��zi. Us�ysza� r�wnie� pisk but�w na parkiecie. Ciosy obraca�y go na wszystkie strony. Le��c na brzuchu, wzni�s� oczy i zobaczy� swoich oprawc�w.

Waltraut Hellner podnios�a pogrzebacz, Hans Gnerlich naci�gn�� p�aszcz na ramiona Mocka, unieruchamiaj�c go w tym kaftanie bezpiecze�stwa. Obydwoje byli ubrani w polowe panterki Waffen SS. Okienna rama wykrzywi�a si� w romb i wysypa�a z siebie okruchy szk�a wprost na g�ow� Mocka. Kto� zdar� mu mask�, a potem wcisn�� jego twarz w szk�o. Kapitan zacisn�� powieki. Poczu�, jak kilka szklanych okruch�w wci�ga wraz z oddechem do nosa. Rozerwana �luz�wka zareagowa�a krwawym katarem, kt�ry bezlito�nie barwi� teraz garnitur i koszul�. Co� go zdziwi�o � w gabinecie panowa�o ciep�o.

Przewr�ci� si� na bok i skamienia� ze zgrozy. Waltraut Hellner rozgrzewa�a w piecu pogrzebacz. Ogie� liza� obwolut� siedemnastowiecznego dzie�a M�ot na czarownice i trzaska� spo�r�d ��tych kart osiemnastowiecznego wydania Makbeta.

Gnerlich chwyci� Mocka za ramiona i posadzi� na krze�le. Nast�pnie uczyni� z marynark� to samo, co wcze�niej z p�aszczem � zablokowa� ni� zwi�zanego jeszcze �ci�lej. Potem szarpn�� za koszul� i rozdar� j� na piersi, na wysoko�ci rany postrza�owej. Hellner wyci�gn�a z pieca rozpalony do czerwono�ci pogrzebacz i przesun�a nim przed twarz� Mocka. Kratery jego twarzy, kt�rymi p�yn�y teraz ma�e strumyki krwi zmieszanej z potem, zareagowa�y gwa�townie. Delikatna r�owa b�ona poruszy�a si� jak membrana g�o�nika.

��Czego chcecie? � wyszepta� Mock.

��Do�wiadczy� ci� � powiedzia�a Hellner i dotkn�a rozpalonym pr�tem twarzy Mocka. Sw�d palonej sk�ry przypomnia� Mockowi o bombardowaniu Hamburga i Drezna.

B�l rozla� si� w stron� nosa i oka. Mockowi zdawa�o si�, �e rozkruszaj� si� chrz�stki nosowe, a oko zostaje wysadzone z oczodo�u. Wiatr wdar� si� przez rozbite okno gabinetu i zaszele�ci� rozrzuconymi po pod�odze ksi��kami. Paroksyzm b�lu wdar� si� w spojenia ko�ci czaszki i szarpn�� szcz�kami Mocka. Podmuch uni�s� lotne kulki kurzu.

Zazgrzyta� z�bami i zamkn�� oczy. W poszarpane otwory po szybach wdar� si� czarny, t�usty dym. P�yty kostne czerepu Mocka poprzedzielane by�y p�on�cymi ogniskami.

��Masz teraz na mordzie wypalony znak zapytania � u�miechn�a si� Hellner. � To znami� pasuje do ciebie.

Przecie� jeste� �ledczy. Ci�gle o co� pytasz. Chcesz zobaczy�, jak to jest wzi�� kogo� na tortury?

Mock widzia� rozpalony pogrzebacz zbli�aj�cy si� do rany postrza�owej. �wietlisty pomara�czowy czubek dotkn�� opatrunku i nad ramieniem Mocka wzni�s� si� niebieskawy dymek. Potem ju� nie by�o dymu, nie by�o sw�du, nie by�o gabinetu, rozbitych okien i p�on�cych starodruk�w. Nawet Rosjanie przestali bombardowa� Breslau. Potem by�a ju� tylko g�ucha i pusta studnia b�lu.

Poczu� na twarzy lodowaty podmuch wiatru. Jego szyja le�a�a na parapecie kuchennym. Za okno wystawa�a tylko g�owa. Poruszy� ni� i zobaczy� d�o� ozdobion� pier�cionkiem. D�o� dzier�y�a kank� na mleko. Z kanki zamiast mleka wylewa�y si� strugi zimnej wody. Rzadkie siwe w�osy Mocka zlepia�y si� w mokre pasma.

Szarpn�� ca�ym cia�em. Nie m�g� si� ruszy�. Kto� go ca�ym ci�arem przyciska� do parapetu.

��Ockn�� si�. � Us�ysza� g�os Gnerlicha, a potem poczu� na karku jego ci�k� r�k�.

Upad� bezw�adnie na czarno � bia�e kafelki pod�ogi. Kilka mocnych kopni�� roz�o�y�o go w kuchni na p�ask.

Sk�ra twarzy kurczy�a si� mimowolnie. Z rany postrza�owej, rozerwanej pogrzebaczem, wyp�ywa�a limfa. Nie m�g� si� ju� broni� przed powietrzem, kt�re nagromadzi�o si� w p�ucach.

Zacz�� j�cze�. Kana�y �zowe wezbra�y s�on� ciecz�. Mock rozp�aka� si� z b�lu.

��No prosz�, jakie s�odkie bobo. � Waltraut Hellner pochyli�a si� nad Mockiem.

��Pop�aka�o si� bobo? Nie szkodzi. Zaraz osuszymy �ezki. Przysypiemy je czym�.

Hellner stan�a w rozkroku nad twarz� torturowanego. Wci�� si� u�miecha�a. W d�oni trzyma�a jaki� ma�y, po�yskliwy szklany przedmiot. Z chrz�stem odkr�ci�a dekielek.

Potem ukl�k�a i unieruchomi�a g�ow� Mocka mi�dzy kolanami, obdarzaj�c jego pokaleczone nozdrza woni� swoich pachwin. Nie m�g� si� ruszy�. Zrozumia�, �e usiad� na nim Gnerlich.

Cierpi� dla ciebie, Karen, my�la�, B�g mnie ukara� za cierpienie, jakie ci zada�em, b�agam Ci�, Bo�e, ze�lij na mnie jeszcze wi�kszy b�l, niech odkupi� swoj� win� wobec Karen, niech cierpi� tak jak Gertruda. Hellner opar�a kciuk na oczodole le��cego i nie pozwoli�a mu zamkn�� lewego oka. Potem sypn�a sol� w otwarte oko i w wypalone znami�.

Krzyk Mocka by� krzykiem dzi�kczynienia. B�g go wys�ucha�.

Mock obudzi� si� w lodowatej wodzie. Na brzegu wanny siedzia�a Waltraut Hellner i burzy�a wysmuk�ymi palcami powierzchni� wody. Gnerlich sta� nieco dalej i przygl�da� si� oboj�tnie ca�ej scenie.

��Och, jaki mi�y widok � powiedzia� Gnerlich. � Starszy pan w wannie, a obok niego jego opiekunka, piel�gniarka, anio� mi�osierdzia.

��Nie jestem piel�gniark� tego starucha, Hans � warkn�a Hellner.

��I nigdy nie b�d�. Mog� mu jedynie zamkn�� oczy po raz ostatni. � Po chwili jej usta rozci�gn�y si� w s�odkim u�miechu.

��I co, bobasie, chcesz k�piel z piank�? � m�wi�c to, wysypa�a do wanny szufelk� jakiego� proszku.

Mock z przera�eniem zauwa�y� le��c� obok wielk� puszk� �ugu, u�ywanego przez s�u��c� Mart� do czyszczenia urz�dze� sanitarnych. Spojrza� na wod� w wannie i czeka� na pieczenie cia�a. Na razie nie czu� niczego opr�cz dreszczy zimna i obrzydzenia na widok swego pomarszczonego przyrodzenia.

��Czego ode mnie chcesz? � zapyta� stra�niczki. � Powiem wszystko i jeszcze b�d� �a�owa�, �e tak ma�o wiem.

��Patrz, Hans, na tego starucha. � Hellner spojrza�a na Gnerlicha.

��Wci�� gada i gada. I jeszcze jaki dowcipny. Zaraz zepsujemy mu nastr�j. � Zn�w spojrza�a na Mocka.

��Za ma�o pianki w k�pieli, bobasie? � Nie, nie! � wrzasn�� Mock. � Jest tyle, ile trzeba!

��Wszystko mi zaraz powiesz � warkn�a grubym, m�skim g�osem. � Tak jak ja ci wszystko powiedzia�am, wtedy przy szczurach.

��Co to znaczy wszystko? � Gnerlich poci�gn�� Hellner za w�osy, zmuszaj�c j�, aby na niego spojrza�a. � Co mu powiedzia�a�, Trauti? Czy o tym te�?

W �azience zaleg�a cisza, przerywana jedynie monotonnym kapaniem wody do wanny i �wistem �organ�w Stalina� za oknami. Gnerlich, trzymaj�c j� wci�� za w�osy, opar� si� o �cian� w pozie dandysa, a Hellner wpatrywa�a si� w niego z niepokojem.

��Tak, Hans � teraz g�os stra�niczki by� pe�en b�lu � o tym te�. Zmusi� mnie, przyk�ada� mi szczury. Ale przecie� z nim ko�czymy. On ju� nic nikomu nie powie.

��Ale najpierw nam wszystko powie, prawda, Trauti? � Gnerlich pog�aska� j� po g�owie. � Komu i co na mnie naszczeka�.

��S�ysza�e�, skurwysynu? � warkn�a Hellner do Mocka i ku jego przera�eniu unios�a do g�ry puszk�.

��Twoja s�u��ca zgromadzi�a troch� �ugu. Zapobiegliwa kobieta. M�w, komu i co powiedzia�e� o komendancie!

��Powiedzia�em von Rodewaldowi, zast�pcy szefa SS i policji w Breslau, i Krausowi z RuSHA, �e jest pan �ydem. � Mock poczu� teraz lekkie pieczenie sk�ry i spojrza� na swoje cia�o: by�o zaczerwienione, a z rany postrza�owej wyp�ywa�y nitki krwi, kt�re wi�y si� i rozpuszcza�y w brudnej wodzie. � A dowodem jest pa�skie obrzezanie.

Gnerlich u�miechn�� si�, lecz pod sk�r� co� si� na jego twarzy poruszy�o. W�z�y mi�ni zadr�a�y, opi�te natychmiast czerwieniej�c� gwa�townie sk�r�. Wyj�� r�ce z kieszeni i podni�s� je do oczu. Patrzy� uwa�nie, jak zaciskaj� si� pi�ci i jak bielej� kostki d�oni.

��Nie jestem �ydem, Mock � powiedzia� cicho.

��Pochodz� z rzymskokatolickiej rodziny � jeszcze bardziej �ciszy� g�os. � O przekl�tym nazwisku Bresler. A to moje obrzezanie mia�o charakter zdrowotny, a nie rytualny. Mia�em stulejk�, rozumiecie!

��Tak, wiem o tym, Hans � Hellner by�a przera�ona. � I na pewno si� �atwo obronisz przed zarzutami.

��Gdyby nie ty, stara kurwo � g�os Breslera zn�w opad� � to by nie by�o �adnych zarzut�w.

Hellner gwa�townie wsta�a. Wielka puszka z �ugiem wpad�a do wody. Mock, widz�c to, usi�owa� wyle�� z wanny. Hellner rzuci�a si� na niego z pazurami. Huk wystrza�u wstrz�sn�� �azienk�, a kula, miotana rykoszetem, rozbi�a kafelek z niebieskim w�drowcem maszeruj�cym w sobie tylko wiadomym kierunku. Nad g�ow� Hellner pojawi�a si� r�owa mg�a. Kiedy rzuca�a si� na Mocka, w jej oczach malowa�o si� bezbrze�ne zdumienie. Ca�ym ci�arem run�a na niego i znale�li si� razem w wannie. Spo�r�d jej sko�tunionych w�os�w wyp�ywa�a ciemna krew w regularnych pulsacjach.

Mock szybko wydosta� si� z wanny i wyj�c z b�lu, przesun�� d�wigni� prysznica. La� po sobie zimn� wod�, a mokre siwe w�osy na jego ciele uk�ada�y si� smugami jak wodorosty. W �ugowej k�pieli cia�o Hellner podrygiwa�o w agonii. W �azience rozesz�a si� wo� spalenizny.

Gnerlich oboj�tnie obserwowa� Mocka i zupe�nie si� nie przejmowa� strumieniami wody, kt�re pryska�y po �azience, mocz�c r�wnie� jego �wie�o odprasowane spodnie. Mock wy��czy� prysznic i wyczo�ga� si� w �azienki. Jego mokre czerwone cia�o owia�y podmuchy zimnego przeci�gu. Gnerlich wyszed� r�wnie� i nadepn�� Mockowi na kark.

Kapitan le�a� rozp�aszczony na brudnych kamiennych p�ytkach i zacz�� bezg�o�nie prosi� o mi�osiern� kul�.

��Nie zabij� ci�, Mock � powiedzia� Gnerlich, jakby czytaj�c w jego my�lach. � Przecie� wci�� musisz mnie �ciga�. Wci�� musisz �akn�� sprawiedliwo�ci. Znikam, ale ty mnie �cigaj. Przecie� je�li nie tropisz ludzi, nie istniejesz.

Mock siedzia� w kuchni i zanurza� co chwila poparzon� twarz w zlewie wype�nionym zimn� wod� z octem. Dr�a� od ch�odu, chocia� rozpali� pod kuchni� i ubra� si� ciep�o w kilka warstw czystej bielizny. Okrycie wierzchnie mia� w fatalnym stanie: jasny p�aszcz z wielb��dziej we�ny by� zbryzgany krwi�, podobnie jak ko�nierz i klapy br�zowej marynarki, a rozdarta prawie na p� koszula wisia�a na zaci�ni�tym w�le krawata.

Mock kolejny raz w�o�y� policzek do zimnej wody. Jego ucho wy�apywa�o pod powierzchni� jakie� odleg�e d�wi�ki: eksplozje, dr�enia, regularne dudnienia � jakby kto� uderza� w rury.

B�l poparzonej twarzy ustawa�, by znowu powr�ci�, kiedy wynurza� g�ow� z lodowatej wody. Wtedy te� nieca�a woda wylewa�a si� z uszu i tworzy�a filtr, kt�ry wyt�umia� zewn�trzne odg�osy, odgradzaj�c Mocka od �wiata p�on�cego Breslau.

Nie s�ysza� zatem ani szcz�kni�cia zamka w drzwiach, ani lekkich krok�w w przedpokoju. Zn�w zanurzy� twarz w wodzie. Tym razem jedno i drugie oko znalaz�o si� podwod�. Przez przejrzyst�, drgaj�c� i zniekszta�caj�c� warstw� p�ynu zauwa�y�, �e lampa naftowa w kuchni ga�nie, a potem znowu p�onie dawnym blaskiem. Trzymaj�c wci�� g�ow� w wodzie, zrozumia�, dlaczego tak si� dzieje. Jaka� posta� przes�ania�a lamp�, a potem, odchylaj�c si�, zn�w pozwala�a jej roz�wietla� ca�e pomieszczenie. To na pewno Karen przysz�a, powiedzia� do siebie, wywo�uj�c bulgot w zlewie, albo nie, to na pewno uwolniona hrabina.

Mock gwa�townie wyci�gn�� g�ow� z wody, a jego w�osy chlapn�y po �cianie cienkimi stru�kami. W kuchni by�a jeszcze jedna osoba. Nie by�a to ani jego �ona, ani Gertruda von Mogmitz. Profesor Rudolf Brendel by� reprezentantem innej p�ci.

��Wiara pana wybawi�a, drogi kapitanie � powiedzia� profesor, patrz�c ze �zami w oczach na Mocka. � Ocala� pan z Festung Breslau.

��Nie rozumiem, profesorze. � Mock ociera� d�oni� twarz, unikaj�c kontaktu z wypalonym znakiem zapytania.

��Chod�my, szybko! � Brendel obj�� Mocka wp� i zacz�� podnosi� go do g�ry.

��Nigdzie nie id�. � Mock odepchn�� r�ce profesora i usiad� ci�ko na krze�le. � Teraz wszystko mi pan wyt�umaczy albo nie rozmawiam z panem w og�le.

��Tutaj jest nieprzyjemna wo�. � Profesor poci�gn�� nosem. � Jakby jaka� dama przypali�a sobie w�osy �elazkiem.

��Ta dama jest w �azience. A zreszt� niewa�ne. Zapalimy sobie, co? � powiedzia� spokojnie Mock. � I zabijemy t� wo�. Ale nie mam ju� papieros�w.

Profesor si�gn�� do kieszeni p�aszcza i w jego r�ku znalaz�a si� mi�kka paczka prawdziwych lucky strike��w. Zapalniczka Brendla, przystawiona do papierosa Mocka, owia�a jego sk�r� gor�cem. Kapitan od�o�y� papierosa na st�.

��Nie pal� � mrukn��.

��Widz�, �e ostatnio wiele pan prze�y� � rzek� Brendel z trosk� w g�osie. � Ale nie b�d� o nic wypytywa�.

Teraz co innego sta�o si� wa�niejsze. Jest pan jednym z czterech ocalonych z Breslau.

Mock spojrza� na Brendla oboj�tnie. Ten u�miecha� si� triumfalnie, tajemniczo i szeroko. Zaciera� d�onie i obcasami wystukiwa� na deskach pod�ogi jaki� powolny, majestatyczny rytm, w kt�rym Mock � interpretuj�cy dzisiaj r�ne d�wi�ki desek � s�ysza� tr�by pogrzebowego marsza.

��Jak pan na pewno wie � Brendel zaci�gn�� si� g��boko papierosem � m�j ojciec, Rudolf Brendel senior, jest fizykiem i tw�rc� pocisku z rdzeniem uranowym.

��Tak, wiem � Mock przerwa� rozmy�lania o cierpieniu i zainteresowa� si� wyra�nie. � I co z tego?

��Niech pan s�ucha dalej. � Filozof zgni�t� niedopa�ek i pociera� d�oni� zaro�ni�ty policzek. � M�j ojciec zorganizowa� dla mnie pomoc. Dzi� rano do nadbrze�a przy politechnice przyp�yn�y ze Stettina dwie miniaturowe �odzie podwodne typu �Seehund�. Za�oga ka�dej z nich sk�ada si� tylko z jednego cz�owieka. Opr�cz niego w �odzi mog� si� pomie�ci� dwie osoby. Ojciec wys�a� te �odzie po mnie i moj� rodzin�.

��A pan ma jak�� rodzin�? � Mock przesta� odczuwa� b�l w policzku i przyp�yn�a do� nadzieja. � O ile wiem, to pa�ska �ona i matka zgin�y, prawda?

��Taka by�a wola Najwy�szego � powiedzia� Brendel smutnym g�osem. � Mam zatem cztery miejsca dla czterech sprawiedliwych z Breslau.

��Jak to, cztery? � Mock uruchomi� liczyd�o w g�owie, ale ono zacina�o si� ci�gle. Piek�a go podra�niona �ugiem sk�ra, kurczy�y si� bole�nie brzegi rany zadanej pogrzebaczem.

��Nie mog� si� doliczy�.

��Dwie trzyosobowe �odzie � profesor t�umaczy� cierpliwie � to sze�� miejsc, tak?

��Tak.

��Dobrze. S� dwaj marynarze. Jeden kieruje jedn� �odzi�, drugi � drug�. Ile jest zatem wolnych miejsc w ka�dej �odzi?

��Po dwa miejsca � odpowiedzia� po chwili Mock, a jego zmarszczone brwi sugerowa�y, �e odpowied� ta sprawi�a mu taki k�opot, jakby rozwi�zywa� skomplikowane r�wnanie trygonometryczne.

��W pierwszej �odzi � krzykn�� Brendel � odp�yn� ja z hrabin� von Mogmitz. Widzi pan, kobieta, kt�ra wype�nia dziewi�� b�ogos�awie�stw, ocaleje. A zatem w pierwszej �odzi ja z ni�, a w drugiej pan. Ale z kim? Kto jest jeszcze wart uratowania z tego piek�a?

��Zaraz, zaraz. � Mock zacisn�� powieki i poczu� pod nimi pal�ce ziarenka soli.

��O czym pan m�wi? Gdzie ona jest?

��Jest u mnie, w moim mieszkaniu.

��Z oczu profesora spad�y binokle i zachybota�y na �a�cuszku.

��Wczoraj zlikwidowano ob�z na Bergstrasse, Gnerlich trafi� na front, a wi�kszo�� wi�ni�w ewakuowano do Burgweide. Kryminali�ci zg�osili si� na ochotnika do pu�ku SS � Besslein. Hrabina od wczoraj jest u mnie. A teraz niech pan si� skupi, kapitanie, dzisiaj, najdalej za dwie godziny, musimy st�d odp�yn��. Los czwartego sprawiedliwego jest w pa�skich r�kach.

Mock zanurzy� g�ow� w zlewie a� poszyj� i poruszy� kilkakrotnie powiekami. Wraz z resztkami soli, kt�re wymywa� spod powiek, opuszcza�y go z�ogi i toksyny ponurych my�li. W�r�d b�belk�w, kt�re wypuszcza�, widzia� dwie postaci: swoj� �on� Karen, kt�rej marzeniem by�o opuszczenie tego miasta, i jeszcze jedn� osob�, kt�rej to by�o ca�kowicie oboj�tne. Wyj�� g�ow� ze zlewu i spojrza� przez p�ynne soczewki wody na profesora Brendla.

��Moja �ona zagin�a � powiedzia� wolno. � Ale znam kogo�, kto jest wart opuszczenia Breslau.

��No to idziemy! Szybko!

��I co ciekawsze, pan te� go zna. � powiedzia� Mock, lecz profesor ju� tego nie s�ysza�.

Zapada� zmierzch.

Robert Kutzner, dow�dca brygady robotniczej buduj�cej barykady na Schwertstrasse, da� sygna� do zako�czenia pracy. Jego ludzie odk�adali �opaty i kilofy, a potem przysiadali na skrzynkach i deskach opartych o kamienie, aby wypali� papierosa na rozchodne. Weterani okaleczeni na wojnie, starzy m�czy�ni niezdolni ju� donoszenia broni oraz m�odzi ch�opcy wygra�aj�cy pi�ciami rosyjskim samolotom si�gali do kieszeni i wyci�gali stamt�d pogniecione papierosy lub kulki tytoniu owini�te obierkami z jab�ek.

Zaci�gali si� chciwie, �lini�c nieelegancko ustniki, i co chwila kierowali pogardliwy wzrok ku staremu profesorowi, kt�ry nie pracowa� wraz z nimi, nie wita� si� z nimi ani nie rozmawia�, tylko siedzia� na gruzach po dziesi�� godzin dziennie i zasmarowywa� kolejne kartki o��wkiem. Czyni� to z takim napi�ciem i tak gor�czkowo, jakby zaraz mia�a go trafi� rosyjska bomba i rozdmucha� na cztery strony �wiata jego gryzmo�y.

Profesor Knopp nie przejmowa� si� zbytnio wrogimi spojrzeniami koleg�w z Volkssturmu i ostrzy� kolejny o��wek. Podczas tej czynno�ci zastanawia� si� nad pewnymi niedoskona�o�ciami tradycyjnych koncepcji teodycei. Wczoraj ju� si� upora� z teori� Leibniza, rzucaj�c w my�lach gromy na wyznawc� optymizmu, ulubie�ca ksi���t i ksi�niczek, siedemnastowiecznego cz�owieka sukcesu, kt�ry nie widzia� nigdy rozpadu warto�ci przy ��ku umieraj�cego dziecka.

Dzisiaj pasja polemiczna Knoppa przybiera�a posta� kunsztownych, d�ugich i rozcz�onkowanych zda�, kt�rymi miota� w Leibniza z tak� si��, z jak� wczoraj spada�y bomby na Breslau. W�a�nie wynajdywa� antynomie w koncepcji cierpienia jako mniejszego dobra, kiedy do jego uszu doszed� warkot silnika, a jego oczom przedstawi� si� widok dw�ch m�czyzn zsiadaj�cych z motocykla z bocznym w�zkiem.

Obaj ruszyli w jego stron�, co go troch� zaniepokoi�o.

��Dobry wiecz�r, panie profesorze � powiedzia� ni�szy z nich znajomym g�osem.

��Dobry wiecz�r � odrzek� profesor, przygl�daj�c si� dw�m cywilom i wyt�aj�c swoj� fotograficzn� pami��.

Nie odm�wi�a mu ona pos�usze�stwa. Przed nim sta� starszy cz�owiek w masce na twarzy, z kt�rym kilka dni temu rozmawia� o swojej koncepcji dziewi�ciu b�ogos�awie�stw. Nosi� jakie� kr�tkie nazwisko na �M�. Drugi m�czyzna sta� nieco z boku i nie odzywa� si� ani s�owem. Jego twarz ukryta by�a za motocyklowymi goglami, a g�ow� opina�a za ma�a czapka pilotka.

��Pan pozwoli, panie profesorze � ni�szy m�czyzna zdj�� kapelusz, w kt�rym zia�a wyszarpana czym� dziura � �e przedstawi� panu profesora filozofii Rudolfa Brendla.

Przedstawiani sobie m�czy�ni wyci�gn�li prawice. Cz�owiek w masce kontynuowa�:

��Ta prezentacja jest chyba niepotrzebna. Panowie si� �wietnie znaj�.

��Czy�by? � zapyta� profesor i przyjrza� si� uwa�nie kierowcy motocykla.

��Mia�em ju� zaszczyt pozna� pana profesora z jego prac, a zw�aszcza z doskona�ego artyku�u w �W�rter und Sachen� na temat symboliki zwierz�t. � Kierowca zdj�� czapk� i gogle, po czym przyklepa� swoje niezbyt g�ste w�osy.

��Ale dopiero teraz mam honor pozna� pana osobi�cie.

��Naprawd�? Panowie si� nie znaj�? � zapyta� �ten � na � M�. � Musieli si� panowie ju� pozna�!

M�czy�ni przygl�dali si� sobie uwa�nie i kr�cili przecz�co g�owami.

��Nie, nie znam pana profesora � powiedzia� Knopp.

��Wiem z ca�� pewno�ci�, �e nigdy nie spotka�em osobi�cie profesora Knoppa � powiedzia� przedstawiony. � Takie spotkanie zapami�ta�bym do ko�ca �ycia.

��Niemo�liwe � g�os cz�owieka w masce zadr�a� z emocji. � Panowie si� ju� poznali.

��A to niby kiedy? � Knopp si� zirytowa�.

Cz�owiek �na M� sta� jak skamienia�y. Gwa�townym ruchem �ci�gn�� mask� z twarzy. Na jego policzku wypalony by� jaki� znak, kt�ry Knoppowi przypomina� starogreck� liter� �kappa�. Kratery i poparzenia sp�ywa�y potem.

��Ju� m�wi� � sapn�� poparzony. � Kiedy by�em u pana profesora, tutaj na gruzach, ponad tydzie� temu, m�wi� mi pan, �e pa�sk� koncepcj� dziewi�ciu b�ogos�awie�stw interesowa�a si� jaka� kobieta. Przychodzi� do pana profesora jej wys�annik, kt�ry przynosi� kartki z jej pytaniami. Czy tak w�a�nie by�o?

��Nie zmy�li�em tego, m�j drogi panie! � gniewnie prychn�� profesor Knopp, przypominaj�c sobie, �e jego rozm�wca mia� stopie� kapitana.

��Dobrze � kontynuowa� kapitan. � Ja zapyta�em wtedy pana profesora, czy cz�owiek ten nazywa� si� Brendel, a pan to potwierdzi�, przyznaj�, po d�u�szym zastanowieniu, ale jednak pan potwierdzi�.

A oto w�a�nie stoi przed panem Brendel, a pan m�wi, �e nigdy go nie widzia�.

��Czy ja jestem o co� oskar�ony, kapitanie? � Profesor Knopp wsta� i wzi�� si� pod boki. � Kim pan w�a�ciwie jest, �e bierze mnie pan w jaki� krzy�owy ogie� pyta�?

��Ale� nie, drogi profesorze � wtr�ci� si� profesor Brendel. � Nie jest pan o nic oskar�ony. Przyszli�my tutaj, aby pana uratowa�. Mock � zwr�ci� si� do kapitana � o co panu w�a�ciwie chodzi? Mia� pan wskaza� cz�owieka, kt�ry jest wart opuszczenia tej przekl�tej twierdzy. Nawet w naj�mielszych marzeniach nie s�dzi�em, �e mo�e chodzi� o profesora Knoppa. A kiedy ju� przyje�d�amy po profesora, to pan si� bawi w jakie� przes�uchanie!

��Przepraszam � powiedzia� Mock i wystawi� swe popalone oblicze na podmuchy dymu unosz�cego si� z gruz�w. Dym ten ni�s� ze sob� smr�d i sadz�, ale Mockowi by�o to oboj�tne. Byle tylko co� dmucha�o w poparzon� twarz, pomy�la�.

��Mia�em dzi� wypadek � powiedzia� wolno.

��I jestem troch� rozstrojony. Ale do rzeczy. � Potrz�sn�� g�ow�.

��Panowie si� nie poznaj�, czyli musia�a zaj�� jaka� pomy�ka. Pami�tam, �e pan profesor Knopp przekr�ci� raz czy dwa moje nazwisko. � I tu zwr�ci� si� do teologa:

��Prosz� mi wybaczy� to pytanie. Ale. Czy panu profesorowi nie myl� si� czasami nazwiska?

��Owszem � mrukn�� udobruchany Knopp. � Myl� mi si� nazwiska. Ale, podkre�lam, wy��cznie nowo�ytne. Nigdy mi si� nie pomyli� Meliton z Sardes z Romanem Melodosem!

��Czyli istnieje mo�liwo�� � ci�gn�� Mock � �e ten wys�annik kobiety zainteresowanej dziewi�cioma b�ogos�awie�stwami nazywa� si� inaczej, nie �Brendel�? Czy m�g� pan w rozmowie zemn� przekr�ci� jego nazwisko?

��Tak, to mo�liwe.

��Mo�e by�o ono podobne do �Brendel�?

��Pewnie podobne. Myli si� to, co jest podobne.

��A teraz mam do pana ogromn� pro�b�, profesorze � powiedzia� wolno Mock. � Prosz� si� skoncentrowa�.

��Ja zawsze jestem skoncentrowany, m�j panie. � Knopp zn�w si� nastroszy�.

��Mo�e ten cz�owiek nazywa� si� Bresler? � Mock wypowiedzia� to nienaturalnym, suchym g�osem.

��Bresler? � przerwa� profesor Brendel.

��Tak si� kiedy� nazywa� Gnerlich!

��Dlaczego pan mi o tym nie powiedzia�? � Przez twarz Mocka przebiega�y skurcze b�lu.

��Nie wiem dlaczego. Czy to wa�ne? � Brendel wzni�s� oczy ku g�rze, by pokaza�, jak wielk� ma w sobie cnot� cierpliwo�ci.

��A dajcie wy mi wszyscy �wi�ty spok�j! � wrzasn�� profesor Knopp.

��Obaj zwariowali�cie! Jeden mnie wypytuje jak na policyjnym przes�uchaniu, a drugi bredzi co� o ocaleniu. Mam was wszystkich � i tu pad�o zgo�a nieprofesorskie s�owo � g��boko w dupie!

Teolog wrzuci� swoje materia�y do pud�a, a pud�o wsun�� pod pach�. Potykaj�c si�, ruszy� przez ruiny, a z jego ust pada�y dalsze nieprofesorskie soczyste frazy.

��Prosz� poczeka�, panie profesorze! � Mock chwyci� go za r�kaw. � Jeszcze jedno pytanie. Kiedy przychodzi� do pana ten wys�annik od kobiety?

��Kilka miesi�cy temu. � odpar� Knopp, zaskoczony mocnym chwytem Mocka. � Jeszcze le�a� �nieg.

��Od kiedy Gertruda von Mogmitz przebywa�a w obozie na Bergstrasse? � z tym pytaniem Mock zwr�ci� si� do Brendla. � Od listopada ubieg�ego roku.

��Jeszcze jedno pytanie, profesorze Knopp. � Mock nie puszcza� r�kawa jego jesionki.

��Mia�o by� jedno. � Teolog, wyra�nie zdenerwowany mocnym uchwytem Mocka, uderzy� go delikatnie po d�oni.

Kapitan pos�usznie pu�ci� r�kaw profesora Knoppa i zacz�� przeszukiwa� kieszenie. Po d�u�szej chwili w jego d�oni znalaz�o si� przedarte na p� zdj�cie.

��Czy to ten? � zapyta� Mock.

��Tak, to ten do mnie przychodzi� � odpar� profesor Knopp, widz�c dumn� twarz Gnerlicha.

��To ten bydlak. � I zn�w pad� wyraz nie maj�cy wiele wsp�lnego z uniwersyteck� aul�.

Knopp spojrza� przeci�gle na Brendla.

��No co, profesorze, z tym ocaleniem z Breslau? � zapyta� pogardliwie. � Ju� ocala�em czy za chwil� ocalej�?

��Pa�ska wiedza pana ocali�a � powiedzia� cicho Brendel.

Zadr�a�a ziemia, mi�dzy ruinami pojawi�y si� j�zyki ognia. Pe�za�y jak lawa. Sto metr�w od nich uderzy� w niebo s�up dymu. Pochylili g�owy. Okruchy gruzu zastuka�y po ceratowym p�aszczu Brendla.

��T�dy � krzykn�� Brendel i wszyscy trzej potruchtali w�r�d ruin w stron� motocykla. Mock trzyma� pod pach� kartonowe pud�o z notatkami profesora. W tym uchwycie by�a jaka� pieszczota � jakby w pudle znajdowa�y si� nie materia�y o Melitonie z Sardes, lecz relikwie �wi�tych.

Mock nie wypuszcza� pud�a z r�k, nawet kiedy weszli do mieszkania profesora Brendla na Borsigstrasse.

�ciska� je mocno, tak�e w profesorskiej toalecie. Gdy przera�ony filozof miota� si� po pustym mieszkaniu i p�aka� z powodu nieobecno�ci hrabiny von Mogmitz, Mock przyciska� pud�o do piersi, zadziwiaj�c teologa swoim uwielbieniem dla Melitona z Sardes.

Dopiero kiedy profesor Brendel znalaz� kartk� od hrabiny z informacj�, �e wszyscy udali si� na nadbrze�e przy politechnice, Knopp stanowczo wyrwa� pud�o Mockowi i poni�s� je sam pod pach�. Przysta� przy politechnice by�a niegdy� celem niedzielnych wycieczek mieszka�c�w Breslau. Tutaj wiosn�, latem i wczesn� jesieni� kawiarnia �Villa Josephsburg� zaprasza�a na wielki taras, wisz�cy nad leniwymi wodami Odry. Kupcy, rzemie�lnicy, arystokraci i kirasjerzy siadali pod kraciastymi parasolami i raczyli si� struclami makowymi i kaw� z palarni Emmerichera. Damy wyci�ga�y papierosy, wk�ada�y je do d�ugich cygarniczek, a d�entelmeni doskakiwali z p�on�cymi zapa�kami. Potem przysta� przej�� Narodowosocjalistyczny Zwi�zek Student�w i tutaj dzielne dzieci F�hrera zaprawia�y w zawodach wio�larskich swe stalowe mi�nie. Teraz nie by�o smug wonnego dymu ani spojrze� iskrz�cych flirtem. Nie by�o r�wnie� zawo�a� �ahoj�, wydobywaj�cych si� z dzielnych m�odych garde�. Pod z�amanym parasolem, prawie w zupe�nej ciemno�ci, siedzia�y trzy postaci, zwieszaj�c g�owy nad wielk� walizk� z b�yszcz�cymi okuciami. Scena, kt�r� Mock ujrza�, by�a odwzorowaniem dawnych czas�w, ale smutnym i nieudolnym, by�a parodi� �wietno�ci tego lokalu.

Oto, tak jak niegdy�, dwaj �o�nierze rzucali si� z gazowymi zapalniczkami w stron� damy. Opr�cz tego wszystko by�o inne: wyn�dznia�a dama ubrana by�a w poszarpany p�aszczyki wytarty kapelusz, a dwaj wojskowi nie mieli na sobie mundur�w galowych, lecz pomazane smarem mundury polowe. Nikt nie podawa� lod�w, a po drugiej stronie rzeki nie rozsypywa�y si� na niebie sztuczne ognie, lecz wznosi�y si� p�omienie wybuch�w.

Do przystani nie by�y przycumowane statki turystyczne ani szerokie �odzie spacerowe, lecz na targanej wiatrem fali kiwa�y si� dwa cygara miniaturowych �odzi podwodnych typu �Seehund�. Mock podbieg� do hrabiny von Mogmitz, przypad� do jej st�p i poca�owa� w obie r�ce. Pog�aska�a go po g�owie, a potem po spalonym policzku. Sykn�� z b�lu, ale tego nie us�ysza�a. Wyj�a notatniki napisa�a co� gor�czkowo. Brendel o�wietli� latark� stenograficzny zapis.

��Tak jest, pani hrabino � powiedzia� dr��cym ze wzruszenia g�osem. � B�dzie tak, jak pani sama sobie �yczy.

A to jest � wskaza� na teologa � profesor Knopp.

Hrabina podskoczy�a z rado�ci jak dziewczynka i wyci�gn�a r�k� do profesora. Ten tak d�ugo przyciska� usta do jej w�t�ej d�oni, jakby chcia� wargami policzy� wszystkie kruche ko�ci. Hrabina usiad�a zn�w przystoliku i nakre�li�a szybko kilka fal, linii i kropek.

��To cud. B�g tak chcia� � odczytywa� Brendel. � By� pan moj� inspiracj�, a teraz B�g pana ocali�.

Teolog rozejrza� si� doko�a, a z jego ukradkiem rzucanych spojrze� �atwo mo�na by�o wywnioskowa�, �e ch�tnie jeszcze raz przywita�by si� z hrabin�. Po chwili ca�� jego uwag� skupi� Brendel.

��Panie profesorze � powiedzia� Brendel � b�d� mia� zaszczyt towarzyszy� panu w naszej podr�y. My pop�yniemy razem pierwsz� �odzi�, a kapitan Mock z hrabin� von Mogmitz.

Knopp zbli�y� si� do Mocka i wyci�gn�� do niego d�o�.

��Przepraszam za opryskliwo�� � rzek�. � Nie wiem, jak panu dzi�kowa�, �e pan pomy�la� o moim ocaleniu.

��Wie pan, profesorze. � Mock wsta�, wzi�� profesora pod rami� i podprowadzi� do barierki tarasu.

��Znam dobrze to miasto � wskaza� r�k� na pejza� od Wzg�rza Holteia do wie�y wodnej Am Wiedendamme. � Wiem, �e ono nie zas�uguje na pana, pan przerasta to miasto, i szkoda, by pan poleg� pod jego gruzami. Melitonz Sardes nie powinien gin�� za Hitlera.

Knopp uj�� d�o� Mocka obur�cz i mocno j� �cisn��. W jego oczach pokaza�y si� �zy, kt�re r�wnie dobrze mog�y by� blaskiem i odbiciem dalekich eksplozyj. Odwr�ci� si� i, d�wigaj�c pud�o pod pach�, ruszy� ku �odzi podwodnej, poprzedzany przez sternika.

Brendel, po czu�ym po�egnaniu z hrabin�, podszed� do Mocka i powiedzia�:

��Do zobaczenia, kapitanie, w lepszych czasach.

��W najlepszym z mo�liwych �wiat�w � powiedzia� Mock i u�ciska� filozofa.

Sta� na tarasie przystani i obserwowa�, jak obaj uczeni gramol� si� do w�azu. Marynarz odcumowa� i r�wnie� znikn�� w �odzi.

�Seehund� zacz�� si� zanurza�. Przez chwil� wida� by�o zm�czone oczy marynarza. Mock podziwia� jego wytrzyma�o�� i umiej�tno�ci. Nie najlepiej zna� si� na ubotach, ale by� pewien, �e kierowanie �odzi� w pojedynk� jest bardzo trudne. Po chwili ��d� znikn�a za zakr�tem rzeki na wysoko�ci Ogrodu Zoologicznego.

Drugi marynarz podszed� do Mocka.

��P�yniemy? Pani jest ju� gotowa? � zapyta�.

��Pos�uchajcie, marynarzu. � Mock obj�� marynarza zaszyj�. � Jak si� nazywacie?

��Bosman Lothar Fabiunke.

��Dobrze � Mock poci�gn�� za sob� marynarza w to samo miejsce, w kt�rym sta� przedtem z profesorem Knoppem.

��A ja jestem kapitan Eberhard Mock, oficer kripo, rozumiecie, sier�ancie?

��Tak jest, panie kapitanie � marynarz spojrza� z niedowierzaniem na sfatygowany cywilny ubi�r Mocka.

��Mam do was pro�b�, bosmanie � na poparzonej twarzy Mocka sztuczny u�miech przez chwil� walczy� z bolesnymi drgawkami sk�ry. Stary policjant wyj�� z teczki butelk� koniaku i wr�czy� j� �o�nierzowi. � Chcia�bym z t� pani� porozmawia� bez �wiadk�w. Sam na sam. Rozumiecie? Id�cie na spacer i wr��cie za godzin�, dobrze?

��Tak jest � krzykn�� Fabiunke i mrugn�� do Mocka porozumiewawczo.

��Je�li b�dzie pa�stwu zimno, prosz� wej�� do �odzi. Zapal� silnik.

Mock mrugn�� r�wnie�, w�o�y� na twarz mask� i klepn�� bosmana w plecy. Ten upchn�� w kieszeni butelk� koniaku otrzyman� od Mocka, zasalutowa� hrabinie i ruszy� w stron� pot�nego gmachu Technische Hochschule.

Eberhard Mock i hrabina Gertruda von Mogmitz le�eli obok siebie w przedziale maszynowo � gospodarczym �odzi podwodnej i stykali si� bokami. Od silnika rozchodzi�o si� przyjemne ciep�o.

��Pani hrabino � powiedzia� Mock � po tym, co pani prze�y�a, nie �mia�bym pani m�czy�, ale zanim opu�cimy to miasto, musz� pani zada� kilka pyta�. Jak pani wie, jestem policjantem i �akn� sprawiedliwo�ci. Nie chcia�bym zatem mie� �adnych w�tpliwo�ci, �e post�puj� s�usznie. Czy mog� wi�c zada� pani kilka pyta�? � Zapali� �wiat�o w �odzi i poda� jej sw�j notes.

��Nie znam si� na stenografii. Prosz� zatem o kilkuzdaniowe pisemne odpowiedzi, dobrze?

Hrabina skin�a g�ow�. �wiat�o zadr�a�o na jej pe�nych wargach.

��Hans Bresler alias Gnerlich po tym, jak mnie sponiewiera� � zacz�� Mock � na drugi dzie� nieoczekiwanie zgodzi� si� na nasze spotkanie. Stra�niczka Hellner zauwa�y�a, �e wyrazi� on zgod�, mimo �e, jak powiedzia�a, poprzedniego dnia mocno go zirytowali�my. Czyli Gnerlich by� dla nas bardzo �askaw, poszed� nam na r�k�, prawda? Umo�liwi� wtedy pani przekazanie mi swojego przes�ania: ��aknij sprawiedliwo�ci, Mock! �Zapytam jeszcze raz. Czy s�dzi pani, �e pom�g� wtedy naszemu ocaleniu?

��Moje milczenie � powiedzia�a hrabina � by�o moim wyborem. Pan nasz powiedzia�: �B�ogos�awieni cisi�.

Teraz ju� jestem pob�ogos�awiona, bo ocala�am i uciekam z Breslau. Mog� m�wi�.

Zapad�a cisza.

Mock oniemia�, a jego oczy p�on�y w dziurach aksamitnej maski. Zebra� my�li i jeszcze raz zada� pytanie:

��Ma pani pi�kny g�os � powiedzia�, licz�c na jaki� jej u�miech; niestety przeliczy� si�: blade, pe�ne usta hrabiny tworzy�y lini� prost�.

��Przepraszam � powiedzia�. � Miasto p�onie, my uciekamy, a ja prawi� pani komplementy. Jeszcze raz zapytam. Gnerlich nam wtedy pom�g�, nie s�dzi pani? A w�a�ciwie pom�g� pani by� b�ogos�awion�. Czy tak?

��Z�o si� cz�sto odmienia w dobro w r�kach Boga � odrzek�a. � Gnerlich mnie nienawidzi�, ale wci�� czu� przede mn� respekt. M�g� mnie okrutnie do�wiadcza�, ale wci��, nawet jako komendant, by� moim kamerdynerem Hansem, a ja jego pani�. My�l�, �e kocha� mnie na sw�j zbrodniczy spos�b � zamy�li�a si�.

��Czasami mia� takie oczy pe�ne psiego oddania. Jak wtedy gdy prosi� mnie, bym pozwoli�a mu przyj�� moje panie�skie nazwisko. � Wstrz�sn�a g�ow�, jakby zrobi�o si� jej zimno.

��To straszne. Zbrodniarz pomaga nam by� b�ogos�awionymi. Nie pomy�la�am o tym. Bardzo trafnie pan to uj��, kapitanie. Jest pan cz�owiekiem niezwykle przenikliwym.

��Dzi�kuj�. � Mock poczu� rozlewaj�cy si� w jego piersi balsam. � Gnerlich bardzo mocno pani pomaga� w urzeczywistnieniu b�ogos�awie�stw. Dzisiaj, kiedy omal mnie nie zakatowa�a stra�niczka Hellner, uratowa� mi �ycie, a stra�niczka wci�� le�y w mojej wannie przy Zwingerplatz.

��To straszne, Bo�e, jakie to wszystko straszne. � Hrabina zacz�a p�aka�.

��Przebaczy�am ju� dawno tej nieszcz�snej kobiecie i wiadomo�� o jej �mierci mnie przygn�bia � m�wi�a w�r�d �ka�.

Mock patrzy� na ni� i poczu� nieprzezwyci�on� ochot�, aby j� przytuli�. Ca�ym swoim cia�em chcia� do niej przylgn�� i poczu� na swojej twarzy jej �zy. A potem odgarn�� jej w�osy i przesun�� wargami po zamkni�tych oczach. Chcia� poczu� pod ustami ruchy jej ga�ek. Aby tego nie uczyni�, przykry� twarz d�o�mi i wpatrywa� si� w ni� spomi�dzy rozcapierzonych palc�w.

Hrabina uspokoi�a si� i cicho oddycha�a rozchylonymi ustami. Paroksyzm b�lu wstrz�sn�� obliczem Mocka, a potem rozszed� si� po ca�ym ciele. Przed jego oczami pojawi�a si� Waltraut Hellner z dziur� w g�owie.

Zrobi�o mu si� niedobrze i prze�kn�� kilkakrotnie �lin�. Zna� spos�b na wszelki b�l. Tym sposobem by�o �ledztwo, przes�uchanie, dochodzenie doprawdy.

��Mog� dalej pani� pyta�? � Oderwa� d�onie od twarzy i widz�c jej skini�cie g�ow�, kontynuowa�: � Czy on ju� jako komendant wykonywa� pani polecenia?

��Tylko jedno polecenie � szepn�a. � Napisa� do mnie list ze szpitala. W strasznych s�owach grozi�, �e pana zabije. Wtedy ja mu odpisa�am, a Brendel ten list mu zani�s�. W li�cie nie prosi�am go, lecz rozkaza�am mu oszcz�dzi� pana. Nie wiedzia�am, �e sko�czy si� to �mierci� stra�niczki Hellner.

��W�ciek�ej suki Hellner � nie wytrzyma� Mock i natychmiast si� zreflektowa�. � Pani hrabina rozkazywa�a komendantowi obozu, w kt�rym by�a pani wi�niark�? To przecie� niepoj�te!

��M�wi�am ju� panu, �e Bresler by� jednocze�nie oprawc� i podn�kiem, katem i s�u��cym. Niestety, najcz�ciej. Prawie zawsze tym pierwszym. Niekiedy zmienia� oblicze. Kiedy� pods�ucha� moj� rozmow� z Brendlem o b�ogos�awie�stwach. Sam si� zaoferowa�, �e b�dzie nosi� do Knoppa moje pytania.

��Prosz� mi wybaczy� � powiedzia� Mock. � To b�dzie straszne, co teraz powiem. B�agam pani� o wybaczenie. Musz� oto zapyta�. Musz� doj�� do prawdy. Kiedy do niej dojd�, sko�czy si� moje ostatnie dochodzenie w �yciu i b�d� m�g� za sob� zostawi� Breslau.

��Niech pan pyta, teraz nic nie jest straszne.

��A zatem � szepta� Mock, z wyra�nym trudem artyku�uj�c g�oski � teraz mnie pani znienawidzi.

Ale musz�. � jego g�os nagle sta� si� zdecydowany i tubalny.

��Pani hrabino, po �mierci siostrzenicy pani cierpia�a. Przez to cierpienie osi�gn�a pani jedno z dziewi�ciu b�ogos�awie�stw. Czyli jeszcze raz Gnerlich pom�g� pani w uzyskaniu b�ogos�awie�stwa. Mo�na powiedzie�, �e przyczyni� si� do pani ocalenia, bo przecie� o�miokrotnie b�ogos�awieni na pewno opuszcz� to piek�o, jakim jest Breslau. Jego straszna zbrodnia, zamordowanie Berty Flogner, pomog�a pani w osi�gni�ciu dziewi�tego b�ogos�awie�stwa. Czy Gnerlich wiedzia� o tym, �e zabijaj�c Bert� Flogner, obdarza pani� dobrem? A oto moje okrutne pytanie: czy zrobi� to dobrowolnie, czy�

��Czy ja mu to rozkaza�am zrobi�, tak? O to chcia� pan zapyta�, tak? � Hrabina wpatrywa�a si� w Mocka w napi�ciu.

��Niezupe�nie � powiedzia� wolno. � Jakim ja jestem idiot�! Przecie� Gnerlich przynosi� Knoppowi pani pytania i odnosi� jego odpowiedzi. M�g� to wszystko czyta�. I dlatego sam z w�asnej woli m�g� zacz�� dzia�a�. Robi� wszystko, aby pani by�a b�ogos�awiona. Nawet zabi� pani siostrzenic�. Ta bestia by�a narz�dziem w r�kach Boga.

Hrabina odwr�ci�a si� od Mocka. ��d� zako�ysa�a si� gwa�townie. Poruszy�y si� wska�niki na pod�wietlanych zegarach. Mock przytuli� si� do hrabiny i obj�� jej kruche ramiona. Znajdowali si� w odm�tach rzeki, z daleka od obl�enia, z daleka od bomb i p�omieni. Ko�ysali si� jak w bezpiecznych wodach p�odowych, a ich stalowy kokon rozgrzewa� si� od serca maszynerii.

Mock odgarn�� w�osy z jej ucha i szepn�� do czu�ej ma��owiny:

��Czasami trzeba wyrz�dzi� z�o, aby by� b�ogos�awionym. Ja sam wyrz�dzi�em z�o mojej �onie.

��Odni�s� wra�enie, �e teraz zamiast niego m�wi kto� inny.

��Ale to z�o mnie zbawi�o. Ocali�o mnie z obl�enia Breslau.

��Ju� nie ma twojej �ony. � Hrabina odwr�ci�a si� i obj�a kapitana za szyj�.

��Tak chcia� Najwy�szy. I nie ma z�a. Wok� nas tylko dobro. Zdejmij t� mask� � szepn�a. � Chc� widzie� twoje oczy!

Mock zdar� mask� z twarzy. W oczach hrabiny rozsnuwa�a si� mg�a. Jej wargi dotkn�y jego nosa i oczu. Koniuszek jej j�zyka wdar� si� w k�cik jego ust. Zamkn�� oczy i poczu� pot�ne napi�cie. Zdawa�o mu si�, �e ��d� unosi si� nad m�tnymi wodami. Wtedy hrabina odsun�a si� od niego.

��Uderz mnie! � powiedzia�a g�o�no. � No bij!

Mock spojrza� w jej oczy, kt�re ju� nie by�y zamglone, lecz jasne i przejrzyste. Hrabina napar�a �okciami na jego piersi i kopi�c nogami, odsun�a si� od niego o p� metra. Stalowe cygaro opada�o w odm�ty rzeki, a Mock ju� nie widzia� hrabiny von Mogmitz. Nie przebywa� te� w ma�ej �odzi podwodnej, lecz w kuchni mieszkania umieraj�cej Irmy Potempy, a jej brzydka c�rka Elsa m�wi�a: �Hans jest z�y, bo bije pani�.

Jak to, jak� pani�? Nasz� pani�, Gertrud� von Mogmitz�.

Sk�ra na twarzy Mocka skurczy�a si� jak czu�a membrana. Pod mocno zaci�ni�tymi sznur�wkami but�w delikatna sk�ra st�p odda�a zadany �ugiem b�l.

��Przeze mnie twoja �ona zgin�a � sycza�a hrabina. � Przeze mnie ta suka zgin�a. No uderz mnie!

Przez stalow� �cian� kad�uba przenika� ch��d. Mock przy�o�y� poparzony policzek do zimnego metalu. Czu� ten metal w g�owie, w gardle, metaliczny smak ogarnia� jego j�zyk i przedosta� si� do brzucha wraz metaliczn� �lin�. Zacz�o go wszystko bole�: od dziury w g�owie do ma�ego obtarcia na pi�cie. Zna� jeden spos�b na metaliczny b�l � �ledztwo, przes�uchanie, prawda. Oderwa� policzek od �ciany kad�uba i powiedzia�:

��Mam ci� uderzy� tak jak Gnerlich, tak? Lubi�a�, jak ci� bi� jeszcze w Kanthen, kiedy tw�j m�� ju� spa�, co? Lubi�a�, jak ci� bi� na Bergstrasse, prawda? Mam ci� uderzy� tak mocno jak on? Potrafi� to zrobi�.

Mam ci� tak mocno uderzy�? Tak? Sk�d wiedzia�a�, �e ja lubi� bi� kobiety?

Gertruda von Mogmitz zaciska�a oczy i kiwa�a twierdz�co g�ow�. Wysuwa�a przy tym szcz�k�. Mock nie uderzy� hrabiny. Odsun�� si� od niej, jak m�g� najdalej, i si�gn�� do wewn�trznej kieszeni podartej marynarki. W ciasnej przestrzeni rozszed� si� zapach wilgotnego tytoniu.

��Nie chcia�em tego robi� � powiedzia� Mock, trzymaj�c w d�oni dwie kartki. � Nie chcia�em por�wnywa� tego pisma maszynowego.

��O czym pan m�wi, kapitanie? � Hrabina poprawi�a sobie w�osy, by�a ju� doskonale opanowana.

��Chcia�em ci uwierzy�. Tak bardzo chcia�em ci wierzy�. �e to wszystko Gnerlich robi� z w�asnej woli, �e on sam chcia� ciebie obdarzy� b�ogos�awie�stwem poprzez pope�niane przez siebie zbrodnie. �e ty nie masz z tym nic wsp�lnego. Nie chcia�em por�wnywa� tych kartek.

��O czym pan m�wi?

Receptory b�lu reagowa�y na najl�ejsze poruszenia �odzi. Mock odsun�� si� jeszcze bardziej i zapali� latark�. W jednej r�ce trzyma� list do swojego brata Franza Mocka, w drugiej list� z pytaniami hrabiny do profesora Knoppa. Na pierwszej kartce kto� wystuka� na maszynie: �Przeszukaj mieszkanie nr 7 na Viktoriastrasse 43. Jest tam co�, co pomo�e ci odnale�� morderc� twojego syna. �piesz si�, dop�ki nie weszli tam Rosjanie�. Na drugiej kartce, podpisanej �Gertrud hrabina von Mogmitz� zadano pytanie: �Czy pan profesor s�dzi, �e b�ogos�awie�stwa mo�na rozumie� dos�ownie?� I na jednej, i na drugiej kartce ma�a litera �t� przypomina�a prawos�awny krzy�, poniewa� podwojona by�a jej poprzeczka, zar�wno du�e, jaki ma�e �o� sk�ada�y si� z dw�ch okr�g�w oddalonych od siebie o p� milimetra, a �r� chwia�o si� raz w jedn�, raz w drug� stron�.

��Obie kartki ty napisa�a� � powiedzia� wolno. � Na tej samej maszynie. A list do mojego brata zosta� napisany dzie� przed �mierci� twojej siostrzenicy. To znaczy, �e zaplanowa�a� to. R�kami Gnerlicha zabi�a� Bert� Flogner. Zaplanowa�a� sobie co� jeszcze. Czyta�a� o mnie i o sprawie zbocze�ca Roberta, wszystkie gazety pisa�y, �e dopu�ci�em si� samos�du. Dziennikarze spierali si�, czy m�j uczynek by� sprawiedliwy czy te� nie. I wszyscy bez wyj�tku pisali, �e sprawiedliwo�� jest moj� obsesj�, �e popycha mnie ku niej �lepy instynkt. Wszyscy, kt�rzy czytaj� gazety, ty te�, wiedzieli, �e m�j bratanek zgin�� dwadzie�cia lat temu w niewyja�nionych okoliczno�ciach. Pisz�c list do mojego brata, mog�a� by� pewna, �e ja, ��lepy pies sprawiedliwo�ci�, porusz� niebo i ziemi�, by dotrze� do mieszkania przy Viktoriastrasse, gdzie wykrwawia�a si� twoja siostrzenica. Kaza�a� Gnerlichowi tak j� skatowa�, aby pies z�apa� trop. Aby ogarn�a go obsesja sprawiedliwo�ci. C� si� do tego lepiej nadaje ni� siedemnastoletnia dziewczyna z butelk� wbit� mi�dzy nogi! Nawet gdyby powiedzia�a, �e zrobi� to Gnerlich, gdyby nawet go rozpozna�a pod sowieckim mundurem, to i tak on by�by poza moim zasi�giem. Ale tonie o to chodzi�o, abym zabi� Gnerlicha, chodzi�o o to, bym go �ciga�. Bo wtedy, zgodnie z interpretacj� Knoppa, znalaz�aby� drugiego cz�owieka, kt�ry by �akn�� sprawiedliwo�ci, i ocala�aby� wraz z nim z Bresleau.

��Przesta� ju� � szepn�a. � To wszystko nieprawda. Nie mo�esz wyci�ga� takich wniosk�w z pisma maszynowego. Jest wiele maszyn z obluzowanymi czcionkami.

��Wszystko sta�o si� nie tak, Gertrudo. Dziewi�� b�ogos�awie�stw nie zapewni ci ocalenia � powiedzia� Mock, gramol�c si� na czworakach. � Pomyli�a� si�.

Hrabina von Mogmitz le�a�a spokojnie, za�o�ywszy r�ce za g�ow�. Patrzy�a na Mocka i �le interpretowa�a spokojny ton jego g�osu, jego ciemn�, tubaln� intonacj�. Nie mog�a wiedzie�, �e jego m�zg odtwarza teraz scen� sprzed miesi�ca. Nie mia�a poj�cia, �e ze zwoj�w szarej substancji, schowanych za dziuraw� potylic�, wychodzi upi�r � m�oda dziewczyna kiwaj�ca na Mocka zakrwawionym kikutem.

��Nie pomyli�a� si� tylko co do jednego. � Mock znalaz� si� w przedziale bojowym i zgasi� silnik �odzi. � Ja nigdy nie daj� za wygran�. Ja �akn� i pragn� sprawiedliwo�ci.

Szybko zamkn�� grod� oddzielaj�c� przedzia� maszynowo � gospodarczy od przedzia�u bojowego. Otwieraj�c zawory denne, s�ysza�, jak Gertruda von Mogmitz wali pi�ciami o grod�. Gwa�townie wspi�� si� na drabin� i wyszed� z kiosku �odzi. ��d� zachybota�a si� tak mocno, �e omal nie wypad� za burt�. Kl�cz�c na zimnym i mokrym cygarze, odbi� si� od powierzchni �odzi. Szarpi�cy b�l r�ki uniemo�liwi� mu przedostanie si� na pomost. Kiedy wpada� w zimne wody Odry, w Breslau trafia�y kolejne pociski. Kiedy ��d� wchodzi�a pod powierzchni� wody, rzeka si� rozko�ysa�a.

Mock odni�s� wra�enie, �e zaraz wyrzuci go na brzeg � w miejsce, gdzie przed chwil� by�a przycumowana ��d� z Gertrud� von Mogmitz. Z trudem dop�yn�� do pomostu. Nie m�g� uton��. Nie m�g� zostawi� tego miasta. �Pies sprawiedliwo�ci� mia� jeszcze co� do za�atwienia w twierdzy Breslau. Nikt go nie zwolni� z policyjnych obowi�zk�w, a policjant ma zawsze co� do za�atwienia w wielkim mie�cie.

Kapitan Wac�aw Baniak, pomimo uzyskania obietnicy poufno�ci, d�ugo nie m�g� si� zdecydowa� na wyjawienie szczeg��w sprawy. Kiedy otwiera� usta, aby o wszystkim powiedzie� swojemu rozm�wcy, w otw�r g�bowy kapitana wdziera�o si� powietrze i wysusza�o gard�o oraz j�zyk pokryty szarym nalotem.

Tak si� pot�gowa�o dodatkowo uczucie gryz�cego kaca, kt�re kapitan chwilowo wyt�umi� setk� w�dki i p�uckami na kwa�no.

Baniak u�wiadomi� sobie nagle, �e im pr�dzej powie wszystko Manfredowi Hartnerowi, tym szybciej pozb�dzie si� go ze swojego gabinetu i wychyli p� szklanki w�dki, by zapomnie� o kacu na kolejn� godzin�.

��Ko�o przystani przy politechnice � spojrza� do teczki od Fridmana i szybko relacjonowa� jej zawarto�� � na dnie znaleziono ma�� ��d� podwodn�. By�y w niej zw�oki kobiety. W momencie �mierci mi�dzy trzydziestk� a czterdziestk�. Zw�oki zidentyfikowano. Dzi�ki z�bom. To znana antyfaszystka Gertruda von Mogmitz, kt�rej m�� by� zamieszany w zamach na Hitlera. W bratnim NRD s� ulice Mogmitz�w. Bez tego cholernego �von�. List znaleziono w szczelnie zamkni�tej raport�wce. To wszystko. A tera powiedzcie, co tam jeszcze jest opr�cz tych bredni �B�ogos�awieni tacy, a tacy.�

Manfred Hartner zn�w pomy�la� o swoim ojcu. Widzia� teraz, jak Leo Hartner siedzi przy reprezentacyjnej Schenkendorfstrasse, w swoim zielonym gabinecie, w kt�rym p�ki biblioteczne ugina�y si� pod ci�arem arabskich i perskich r�kopis�w. To by�a przepi�kna willa, my�la� Hartner, godna dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej. Teraz jest w niej przedszkole, a starodruki pos�u�y�y jako opa�. Tak, przypomina� sobie, cz�sto siedzia� m�j ojciec w gabinecie nad szachami � sam lub ze swoim najlepszym przyjacielem, wysokim funkcjonariuszem policji, z kt�rym nigdy nie przeszed� na �ty�.

Ten policjant nazywa� si� Eberhard Mock i mieszka� obecnie � jak twierdzi� Kurt Smolorz, znajomy autochton, kt�ry powr�ci� z wyr�bu tajgi � albo w NRD, albo w Ameryce. Hartner widzia� teraz to nazwisko na kartce zapisanej przez kobiet� zamkni�t� w grobowcu unieruchomionym na dnie rzeki. Widzia� te� powa�n� twarz ojca, kt�ry m�wi � tak jak wtedy, gdy syn informowa� go o decyzji p�j�cia na ochotnika na front afryka�ski: �Drogi Manfredzie, wszystko jest w zakresie twoich mo�liwo�ci.

Mo�esz niszczy� lub powo�ywa� do �ycia. Jaki jest tw�j wyb�r?�

��Jest tu jeszcze jedna wa�na rzecz � powiedzia� wolno Hartner, rozgniataj�c papierosa g�rnik w popielniczce i przygl�daj�c si�, jak wychodzi z niego kawa�ek patyka i rozrywa szar� bibu�k�.

��Tutaj ta kobieta pisze, kto j� zabi�. Podaje nazwisko.

��Jakie to nazwisko? � Baniak podskoczy� i spojrza� na kartk�. � Co to za pismo? Nie znacie normalnych liter?

��Tak nas uczyli. To pismo gotyckie. Tu jest napisane �Ekkehard Mark�.

��Jak? Zapiszcie mi to! Hartner zaczerni� przepi�knym gotykiem kart�, kt�r� Baniak natychmiast w�o�y� do teczki.

��No to dobrze si� spisali�cie, doktorku. � Kapitan schyli� si� i wyj�� z biurka butelk� w�dki i dwie szklanki. Naklejka z napisem �Czysta� przekrzywi�a si� romboidalnie na butelce, a szklanki by�y pomazane.

��Macie teraz milcze�! � Nala� do szklanek. � A tak w moich stronach potwierdza si� ustalenia. No to siup!

Manfred Partner skrzywi� si�, prze�ykaj�c ciep�� w�dk�. To rozbawi�o podpitego Baniaka.

��Jeste�cie dobry ch�op � powiedzia�, b�yskaj�c przekrwionym okiem. � Tylko zmie�cie to szwabskie imi�!

Walter Kridl, recepcjonista z hotelu �Karntnerhof� usiad� za lad� i odruchowo si�gn�� po gazety, kt�re abonowa� w�a�ciciel hotelu pan Alfred Anhauser.

Na wierzchu le�a� �Wiener Kurier� z ogromnymi zdj�ciami, przedstawiaj�cymi prawdopodobnie tego samego m�czyzn� w r�nych okresach �ycia.

Na jednej fotografii czterdziestokilkuletni m�czyzna ubrany by� mundur SS i czapk� z trupi� g��wk�, na drugiej � ten sam cz�owiek nosi� elegancki garnitur, a wok� jego twarzy krzewi�a si� bujna siwa broda.

Pod fotografi� bieg�y wielkie litery: �Czy salzburski kupiec Walter Crestani jest komendantem obozu koncentracyjnego w Breslau � Bergstrasse?

�Kridl zaciekawiony i nieco zaniepokojony zajrza� na stron� trzeci� gazety, gdzie mia�y by� zamieszczone dalsze informacje na temat siwow�osego i siwobrodego m�czyzny.

Recepcjonista szybko odnalaz� artyku� i czyta� z wypiekami: �Dnia 31 marca w hotelu �Carantania� zosta�y znalezione bestialsko zmasakrowane zw�oki kupca z Salzburga, 57 � letniego Helmuta Crestaniego.

Z dobrze poinformowanego policyjnego �r�d�a wiemy, �e Crestani by� podejrzany o zbrodnie, jakich si� mia� rzekomo dopu�ci� w obozie koncentracyjnym Breslau � Bergstrasse, jako SS � Obersturmbahnf�hrer Hans Gnerlich komendant tego obozu.

Naszym zdaniem zdj�cia zamieszczone na s.1 przedstawiaj� tego samego cz�owieka, a Pa�stwo jak s�dz�?

Gdyby nie okoliczno�ci dokonania zbrodni (cia�o obna�one do po�owy pozbawione by�o prawej d�oni), mo�na by s�dzi�, �e morderstwo jest aktem zemsty ze strony jakiego� wi�nia prze�ladowanego przez Gnerlicha.

Wszyscy, kt�rzy pomog� policji w uj�ciu sprawc�w, mog� liczy� na nagrod� w wysoko�ci 40 000 szyling�w, jak� zaoferowa� zarz�d firmy �Cresto�, kt�rej prezesem by� Helmut Crestani. Swoj� drog�, jeste�my bardzo ciekawi, czy firma nie boi si� spadku obrot�w, gdyby wysz�a na jaw hitlerowska przesz�o�� jej szefa�.

Kridl od�o�y� gazet� i rozejrza� si� po swoim kantorku, w kt�rym tydzie� temu miota� nim jaki� olbrzym.

Czu� jeszcze ciosy jego but�w. A teraz jego obola�e nerki i �ebra udziela�y mu dobrych rad. Kridl m�g�by wiele powiedzie� o starym pods�uchu, za�o�onym jeszcze przez gestapo, o Crestanim, kt�ry by� przetrzymywany w jego hotelu przez trzy dni i noce, oraz o siwym eleganckim starcu z poparzon� twarz�, kt�ry powiedzia� �Mamy go!�, wychodz�c w towarzystwie olbrzyma. Kridl m�g�by przy tym nie�le zarobi�. M�g�, ale nie chcia�.

Bardzo dzi�kuj� za konsultacj� medyczn�, jakiej udzieli� mi doktor Jerzy Kawecki z Akademii Medycznej im. Piast�w �l�skich we Wroc�awiu, oraz za konsultacj� historyczn�, jak� uzyska�em od doktora Tomasza S�owi�skiego z Instytutu Historycznego Uniwersytetu Wroc�awskiego.

Za wnikliwe uwagi literackie i redakcyjne jestem ogromnie wdzi�czny moim pierwszym czytelnikom: Paw�owi Janczarskiemu, Zbigniewowi Kowerczykowi, Go�ciwitowi Malinowskiemu i Przemys�awowi Szczurkowi.

Dzi�kuj� r�wnie� Bogdzie Balickiej za �yczliwo��, z jak� dzieli�a si� ze mn� bogactwem swojego prywatnego archiwum.

Za ewentualne b��dy win� ponosz� wy��cznie ja.

Adalbertstrasse � ul. Wyszy�skiego

Altstadt � Stare Miasto

Am Wiedendamme � ul. Na Grobli

Anger � ul. ��kowa

Auenstrasse � ul. Mikulicza � Radeckiego i ul. Bujwida

Augustastrasse � ul. Szcz�liwa

Bergstrasse � ul. G�ralska

Borsigstrasse � ul. Smoluchowskiego

Bruderstrasse � ul. Pu�askiego

Burgweide � So�tysowice

Clausewitzstrasse � ul. Haukego � Bosaka

Dahnstrasse � ul. Moniuszki

Deutsch Lissa � Le�nica

Dworzec Fryburski � Dworzec �wiebodzki

Fabryka Lindnera � zak�ady Archimedes

Feldstrasse � ul. Krasi�skiego

Freiburgerstrasse � ul. �wiebodzka

Friedrich � Wilhelm � Strasse � ul. Legnicka

Gabitzstrasse � ul. Gajowicka i ul. Stysia

Gandau � Gad�w

Gartenstrasse � ul. Pilsudskiego

Glatz � K�odzko

Grabschener Strasse � ul. Grabiszy�ska

Gustav � Freytag � Strasse � ul. Dyrekcyjna

H�fchenstrasse � ul. Zieli�skiego

Hohenzollernplatz � pl. Szeli

Kaiserstrasse � pl. Grunwaldzki

Kanthen � K�ty Wroc�awskie

Kletschkaustrasse � ul. Kleczkowska

K�nigsplatz � pl. Jana Pawia II

Kupferschmiedestrasse � ul. Kotlarska

Langeholzgasse � ul. Krowia

Lanisch � �any

Markischestrasse � ul. Robotnicza

Mozartstrasse � ul. Lipie�skiego

Museumplatz � pl. Muzealny

Neumarkt � pl. Nowy Targ

Nicolaistrasse � ul. �w. Miko�aja

Nikolaivorstadt � Przedmie�cie Miko�ajskie

Ohlau � O�awa

Oppeln � Opole

Opperau � Opor�w

Rehdigerplatz � pl. Pereca

Sadowastrasse � ul. Swobodna

Scheitnig � Park � Park Szczytnicki

Schenkendorfstrasse � ul. Orla

Schuhbrucke � ul. Szewska

Schweidnitzer Stadtgraben � ul. Podwale

Schweidnitzer Vorstadt � Przedmie�cie �widnickie

Schweidnitzerstrasse � ul. �widnicka

Schwertstrasse � ul. Nabyci�ska

Stettin � Szczecin

Striegauerplatz � pl. Strzegomski

Taschenstrasse � ul. Ko��taja

Tauentzienstrasse � ul. Ko�ciuszki

Teichstrasse � ul. Stawowa

Tschantsch � Ksi��� Ma�e

Viktoriastrasse � ul. Lwowska

Waldenburg � Wa�brzych

Wallstrasse � ul. Wiodkowica

Wilhelmsruh � Zacisze

Zwingerplatz � pl. Teatralny

* [Dop�ki oddycham, mam nadziej�]

*[Tych w�d i rzek stra�nikiem jest gro�ny

przewo�nik Charon � plugawy, brudny,

zmierzwiona, siwa broda mu sp�ywa na piersi,

oczy gorej� ogniem, z ramion zwisa

zab�ocona opo�cza, grubym sznurem przewi�zana.]

�Wirgilius, Aeneis, 6, 298 � 301.

Cyt. za: Wergiliusz, Eneida, przet.

Wanda Markowska, Warszawa 1987, s.84.

* [Mo�emy rozmawia� po �acinie?]

** [Aby nasza stra�niczka nie zrozumia�a, o czym m�wimy.]

*** [Poniewa� nie otrzyma�a wykszta�cenia humanistycznego]

**** [Komendant �yje, cho� zosta� ranny i ma chor� nog�.]

***** [Nikt nie ocala� opr�cz ciebie i komendanta. Powietrze nap�yn�o przez dziur� wyr�ban� przez maszyn� i ono przynios�o ci wybawienie. Potem zosta�e� znaleziony przez zwiadowc�w i odniesiony do nas (t�um. aut).]

Wyja�niam, �e Brendel operowa� �acin� bardzo prost�, woln� od stylistycznych pretensji (przyp. aut).]

* [Rozb�jnicy bez sumienia.]

* [Strasznego kata, kt�ry stoi na czele tego obozu]

** [Nasz� hrabin� m�czy torturami.]

*** [Straszliwy b�l zadawany przez kata]

**** [Wyobra�enie kata]

***** [o konieczno�ci zemsty]

* [Jest wyznawc� nauki poga�skiej, nie chrze�cija�skiej.]