Breslau, 1 stycznia 1937 roku, kwadrans na pi�t� rano. Eberhard Mock niespodziewanie dostaje rozkaz poprowadzenia �ledztwa w sprawie morderstwa. Ofiar� jest m�oda kobieta � okaleczona, zgwa�cona i zabita, jej cia�o znaleziono w podrz�dnym hotelu, znanym jako miejsce schadzek. By�a cudzoziemk�, a w jej skromnym baga�u znajdowa�a si� maszyna do pisania z francuskimi znakami. Czy hitlerowskie w�adze s�usznie podejrzewaj� polityczny charakter zbrodni, przypuszczalnie wymierzonej w III Rzesz�? Jaki zwi�zek ze spraw� ma pi�kna czarnooka kobieta, kilkakrotnie widziana na granicy polsko-niemieckiej? Mock � tym razem w randze kapitana abwery � niech�tny nowym porz�dkom, intrygom gestapo i w�adzy faszyst�w, szuka mordercy. Zn�w jest w swoim �ywiole � kr��y po pe�nych okrucie�stwa, przemocy i tajemnic miejscach, spelunkach i zau�kach; ociera si� te� o mroczny �wiat wy�szych sfer, w kt�rym zdarzaj� si� skandaliczne historie. Dzi�ki swoim niekonwencjonalnym metodom pracy i przebieg�o�ci trafia na �lad przest�pcy, prawdopodobnie jest na tropie seryjnego zab�jcy. Losy �ledztwa potocz� si� jednak bardzo nieoczekiwanie�
Edward Popielski 1, Eberhard Mock 6, 2009
Mojemu �p. Wujowi, Micha�owi Ob��kowi,
kt�ry pierwszy opowiedzia� mi
o Lwowie swojej m�odo�ci
Znam pewien labirynt /�/ z�o�ony z jedynej linii prostej. W tej linii zagubi�o si� ju� tylu filozof�w, �e z �atwo�ci� mo�e si� zgubi� zwyk�y detektyw.
Jorge Luis Borges, �mier� i busola
(prze�. Andrzej Sobol-Jurczykowski)
Lw�w, wtorek 9 maja 1939 roku,
godzina pi�ta rano
Nad Starym Rynkiem wstawa� �wit. R�owy blask wdziera� si� mi�dzy n�dzne budy, w kt�rych baby zacz�y ustawia� swe kocio�ki z barszczem i pierogami, osiada� na ba�kach z mlekiem, kt�re �ydowski handlarz targa� na dwuko�owym w�zku z mleczarni Estery Fisch, i za�amywa� si� na daszkach kaszkiet�w baciar�w, kt�rzy stali w bramach i nie mogli si� zdecydowa�, czy p�j�� spa�, czy czeka� na otwarcie pobliskiego szynku, gdzie mogliby zaspokoi� bomb� piwa pal�ce poalkoholowe pragnienie. Poblask jutrzenki uk�ada� si� na sukienkach dw�ch dziewczyn, kt�re � nie doczekawszy si� w nocy �adnego klienta � w milczeniu wraca�y ze swoich stanowisk na Mostkach, by znikn�� w bramach przy Miko�ajskiej i Smerekowej, gdzie w ubogich izbach wynajmowa�y ��ko z parawanem. M�czyznom, zmierzaj�cym w po�piechu przez Wysoki Zamek do fabryki w�dek Baczewskiego, r�owe �wiat�o �wieci�o prosto w oczy, lecz oni je ignorowali, wbijali wzrok w brukowan� jezdni� i przy�pieszali kroku, a od ich szybkich ruch�w szele�ci�y torebki z chlebem i cebul�, kt�re trzymali w d�oniach. Nikt z lwowskich ulicznik�w i robotnik�w nie podziwia� r�anopalcej Eos, rze�bi�cej tr�jk�tne dachy szpitala Si�str Mi�osierdzia, nikt si� nie zastanawia� nad cykliczno�ci� zjawisk natury, nikt nie analizowa� subtelnych zmian �wiat�a i barwnych niuans�w.
Podkomisarz Franciszek Piro�ek, podobnie jak jego krajanie, daleki by� od homeryckich zachwyt�w. Jad�c ulic� Kazimierzowsk� nowiutkim policyjnym chevroletem, patrzy� z wyt�on� uwag� na mieszka�c�w tej robotniczej dzielnicy. Szuka� u nich jakich� oznak szczeg�lnego niepokoju, wypatrywa� grupek ludzi �ywo dyskutuj�cych, a nawet zbitych w niebezpieczne kupy i uzbrojonych w jakie� narz�dzia. Takich, kt�rzy chc� sami zlinczowa� zbrodniarza. Nikogo podobnego nie widzia� wcze�niej � ani na ulicy Kopernika, ani na Legion�w. Nie widzia� i teraz. Stopniowo si� uspokaja�, a jego westchnienia ulgi stawa�y si� coraz g�o�niejsze. Nie by�o zwiastun�w jakichkolwiek rozruch�w. Jakie� to szcz�cie, pomy�la�, mijaj�c Teatr Wielki i parkuj�c przed aptek� na ��kiewskiej 4, �e t� potworno�� odkry� farmaceuta, rozs�dny racjonalista, kt�ry nie miota si� po podw�rku i nie wrzeszczy, budz�c wszystkich doko�a!
Piro�ek wysiad� z automobilu, rozejrza� si� i poczu� �cisk w gardle. Widok posterunkowego przed aptek� nie uszed� uwagi okolicznych mieszka�c�w, kt�rzy stali wok� i g�o�no, a nawet do�� zuchwale i obcesowo, zastanawiali si� nad porann� obecno�ci� str�a prawa w tym miejscu. Ten za� spoziera� na nich surowo spod daszka czapki i raz na jaki� czas robi� srog� min�, uderzaj�c d�o�mi w pa�k�, wisz�c� wzd�u� nogawki. W tej dzielnicy policjanci nie wzbudzali respektu. Bywa�y czasy, �e musieli chodzi� �rodkiem ulicy, aby unikn�� wci�gni�cia do bramy i pobicia. Tote� posterunkowy z komisariatu III ucieszy� si�, widz�c Piro�ka, zasalutowa� mu i przepu�ci� do apteki. Podkomisarz wiedzia�, dok�d ma i��. Skierowa� si� za lad�, na kt�rej sta� przestarza�y telefon, przeszed� przez ciemn� sie�, potkn�� si� o skrzynk�, w kt�rej le�a�a zardzewia�a waga apteczna, i wszed� do kuchni mieszkania na ty�ach, zajmowanego przez aptekarza i jego rodzin�.
O ile aptekarz, pan Adolf Aschkenazy, zachowywa� si� � zgodnie z przewidywaniami Piro�ka � bardzo spokojnie, o tyle jego �ona nie mia�a w sobie nawet kropli jego zimnej krwi. Siedzia�a przy stole, szczup�e palce wciska�a w papiloty, otaczaj�ce jej czaszk� jak czapka narciarska, i g�o�no zawodzi�a, potrz�saj�c g�ow�. M�� obejmowa� j� ramieniem i podsuwa� pod usta szklank� z naparem waleriany, jak mo�na by�o pozna� po zapachu. Na ogniu podskakiwa� czajnik. Para zasnuwa�a okna, co uniemo�liwia�o podgl�danie jakiemu� gapiowi, kt�rego nie przep�dzi� posterunkowy na zewn�trz. Zaduch by� d�awi�cy. Piro�ek zdj�� kapelusz i otar� czo�o. Pani Aschkenazy wpatrywa�a si� w niego z takim przera�eniem, jakby ujrza�a diab�a, nie za� rumianego, za�ywnego i wzbudzaj�cego og�lne zaufanie funkcjonariusza. Piro�ek mrukn�� s�owa powitania i odtworzy� w pami�ci rozmow� telefoniczn�, jak� przeprowadzi� z panem Aschkenazym p� godziny temu. Aptekarz opowiedzia� wtedy wszystko bardzo spokojnie i szczeg�owo. Piro�ek nie musia� go zatem pyta� teraz o to samo, i to w dodatku w obecno�ci wystraszonej �ony i przyklejonego do szyby ciekawskiego.
��Gdzie jest wyj�cie na podw�rko? � zapyta� Piro�ek.
��Przez sie� i do ko�ca, panie pulicaj � nieoczekiwanie odpowiedzia�a pani Aschkenazy.
Piro�ek, nie zastanawiaj�c si� nad nag�� aktywno�ci� aptekarzowej, wszed� z powrotem do ciemnej sieni. Przez drzwi obok s�ysza� g�o�ne pochrapywanie. Pewnie ma�e dzieci, pomy�la�, one zawsze maj� mocny sen, kt�rego nie przerwie nawet panosz�ca si� wok� �mier�.
B�otniste podw�rko zabudowane by�o z trzech stron. Od ulicy oddziela� je �elazny parkan, do kt�rego dost�pu bronili posterunkowi. Doko�a sta�y dwupi�trowe odrapane budynki z wewn�trznymi galeryjkami. Na szcz�cie wi�kszo�� mieszka�c�w spa�a. Jedynie na pierwszym pi�trze siedzia�a siwa kobieta na sto�eczku i nie spuszcza�a oczu z przodownika J�zefa Du�apy, kt�ry sta� nieopodal wychodka i pali� papierosa. Wyszed�em za potrzeb�, Piro�ek odtwarza� w my�lach telefoniczn� relacj� Aschkenazego, i znalaz�em w ust�pie co� strasznego.
��Dzie� dobry, panie komisarzu � powiedzia� Du�apa i zdepta� butem niedopa�ek.
��Co wy robicie, Du�apa! � krzykn�� Piro�ek, a� staruszka podskoczy�a na galeryjce. � Tu jest miejsce zbrodni! Naplujcie na peta i do kieszeni! Nie zamazujcie mi �lad�w, do jasnej cholery!
��Tak jest! � odpowiedzia� Du�apa i zacz�� szuka� niedopa�ka pod nogami.
��Gdzie to jest? � Piro�ek, kiedy to powiedzia�, poczu� niesmak. Nie powinien m�wi� o martwym cz�owieku �to�. � No, gdzie jest cia�o? � poprawi� si�. � Nie ruszali�cie go przypadkiem? Pokaza� palcem i dawa� mi latark�!
��W ust�pie, niech pan komisarz uwa�a. Le�� tam bebechi � szepn�� przodownik zaniepokojony i doda� jeszcze ciszej, wr�czaj�c mu latark�. � Panie komisarzu, bez urazy, ali to straszna sprawa. Jak raz dla komisarza Popielskiego.
Piro�ek nie obrazi� si�. Uwa�nie zlustrowa� wilgotn�, czarn� ziemi�, aby nie zadepta� jakich� �lad�w. Potem podszed� do ust�pu i otworzy� drzwi. Smr�d odebra� mu oddech. Widok, jaki ujrza� w r�owym �wietle �witu, zaburzy� mu jasno�� widzenia. Komisarz k�tem oka dojrza�, jak staruszka wychyla si� mocno za barierk�, chc�c zajrze� w g��b wychodka. Zatrzasn�� drzwi.
��Du�apa � powiedzia�, wci�gaj�c do p�uc zepsute powietrze � usu�cie z galerii t� star�.
Przodownik poprawi� haftk� kr�puj�c� ko�nierz i ruszy� z gro�n� min� w stron� schod�w.
��No, drypcia � krzykn�� do kobiety � na chawiry, ali ju�!
��Cz�owiek za potrzeb� wyj�� nie mo�y! � wrzasn�a kobieta, ale pos�usznie schowa�a si� do mieszkania, przezornie zostawiaj�c sto�ek na galerii.
Piro�ek otworzy� jeszcze raz drzwi i o�wietli� blad� bry�� le��c� w ust�pie. Cia�ko dziecka by�o tak przekrzywione, jakby kto� pr�bowa� wcisn�� jego g��wk� pod kolano. W�osy na czaszce by�y rzadkie i poskr�cane. Sk�ra policzk�w wzdyma�a si� pod naporem opuchlizny. Na progu le�a�y jelita, kt�rych �lisk� powierzchni� pokrywa�y nieregularne strumyki krwi. Ca�e cia�o pokryte by�o strupami. Podkomisarz mia� uczucie, jakby jego krta� sta�a si� czopem blokuj�cym oddech. Opar� si� o otwarte drzwi. Nigdy czego� takiego nie widzia�. Chore, kostropate, po�amane dziecko. Ma, na oko, nie wi�cej ni� trzy lata. Wyprostowa� si�, splun�� i jeszcze raz spojrza� na cia�o. To nie by�y strupy.
To by�y rany k�ute.
Piro�ek zatrzasn�� drzwi wychodka. Du�apa patrzy� na niego z niepokojem i zaciekawieniem. Z oddali, od strony Gr�deckiej, zadzwoni� pierwszy tramwaj. Nad Lwowem wstawa� pi�kny majowy dzie�.
Macie racj�, Du�apa � podkomisarz Piro�ek powiedzia� to bardzo powoli. � To jest sprawa jak raz dla Popielskiego.
Lw�w, wtorek 9 maja 1939 roku,
kwadrans na jedenast� rano
Leokadia Tchorznicka wysz�a na balkon swojego mieszkania przy Kraszewskiego 3 i przygl�da�a si� przez chwil� fragmentowi Ogrodu Jezuickiego. Robi�a to codziennie, poniewa� uwielbia�a t� krzepi�c� pewno��, �e wok� nic si� nie zmienia i zajmuje nale�ne sobie miejsce: kasztany, buki, d�by, pomnik Agenora Go�uchowskiego i statua wazy z alegoriami �ycia. Tego dnia nast�pi�a jednak pewna zmiana w por�wnaniu z minionymi tygodniami. Zakwit�y bowiem kasztany i pojawili si� maturzy�ci z pobliskiego gimnazjum Jana D�ugosza. Z wysoko�ci pierwszego pi�tra widzia�a kilku m�odzie�c�w w mundurach gimnazjalnych, kt�rzy szli w g�r� ulicy z papierosami w d�oniach, dzier�yli pod pachami ksi��ki �ci�ni�te paskiem i k��cili si� za�arcie o wzajemne zwi�zki, jak dos�ysza�a, tangens�w i sinus�w. Przypomnia�a sobie swoj� w�asn� matur� przed czterdziestu laty, a potem szcz�liwe lata studi�w romanistycznych na
Uniwersytecie Jana Kazimierza, kiedy jako jedna z czterech panien na wydziale, otoczona by�a nieustannie adoratorami. �okcie wspar�a na pierzynie le��cej na balustradzie, twarz wystawi�a ku s�o�cu i ch�tnie przywita�a w my�lach swe gimnazjalne i studenckie wspomnienia. Pod balkonem z hukiem przejecha�a ci�ar�wka ze z�omem. To by�o co� nieoczekiwanego. Leokadia nie znosi�a rzeczy nieprzewidywalnych. Kiedy si� zdarza�y, wyrzuca�a sobie brak wyobra�ni.
Tak by�o w�a�nie teraz. Wzdrygn�a si�, szybko wesz�a z powrotem do mieszkania i zamkn�a okno balkonowe. Ostatnie, czego by pragn�a, to przebudzenie teraz jej kuzyna Edwarda Popielskiego, z kt�rym mieszka�a od lat dwudziestu. Przez te wszystkie lata jedyne spory, jakie wybucha�y mi�dzy nimi, dotyczy�y nieoczekiwanych pobudek kuzyna � a to przeci�g trzasn�� we framug� niedomkni�tym oknem, a to domokr��ca dono�nym g�osem zachwala� na podw�rku swe towary, a to s�u��ca zbyt g�o�no �piewa�a w kuchni godzinki. Wszystkie te zdarzenia gwa�townie burzy�y sen Edwarda, kt�ry k�ad� si� spa� o pi�tej rano i nie zwyk� wstawa� z ��ka przed pierwsz� po po�udniu. Leokadia podesz�a zaniepokojona do drzwi sypialni kuzyna, kt�rej okna wychodzi�y na podw�rze, podobnie jak okna pokoju jego c�rki Rity i okno kuchenne. Nas�uchiwa�a przez chwil�, czy przera�liwy chrz�st starego �elaza sprzed minuty wywo�a� taki skutek, jak przypuszcza�a. Sta�o si� to, czego si� obawia�a. Jej kuzyn ju� nie spa�. Sta� przy drzwiach wej�ciowych i trzyma� w d�oni s�uchawk� telefonu. Niepotrzebnie odk�ada�am s�uchawk� na wide�ki, wyrzuca�a sobie w my�lach, ale co mia�am zrobi�, kiedy od sz�stej rano wydzwaniano do Edwarda z komendy? W ko�cu obudzi�by si� i mia�abym z nim krzy� pa�ski.
Teraz Edward sta� w przedpokoju i milcza�, wpatruj�c si� w s�uchawk�, jakby tam widzia� �ywego cz�owieka. Nagle przem�wi� podniesionym g�osem. Wesz�a szybko do kuchni i zamkn�a za sob� drzwi, aby nie pods�uchiwa�. Jej dyskretne zachowanie nic jednak nie da�o. Edward krzycza� na ca�y przedpok�j i s�ysza�a ka�de jego s�owo.
��Nie rozumie pan po polsku, panie naczelniku?! -Wiedzia�a ju�, �e rozmawia ze swoim szefem, naczelnikiem urz�du �ledczego. � Nie wyrazi�em si� jasno?! Odmawiam przyst�pienia do tego �ledztwa i odmawiam podania powod�w mojej decyzji! To wszystko, co mia�em panu naczelnikowi do zakomunikowania!
Us�ysza�a �oskot rzuconej s�uchawki, trzask desek w salonie pod jego stopami, a potem charakterystyczny odg�os kr�c�cej si� tarczy telefonicznej. Dok�d� dzwoni, pomy�la�a, mo�e chce przeprosi� tego Zubika? Teraz m�wi� znacznie ciszej. Westchn�a z ulg�. Nie lubi�a, kiedy si� k��ci� z prze�o�onymi. Nigdy jej nie chcia� zdradzi� powodu k��tni, a ten tkwi� w nim jak drzazga i sprawia�, �e puch� i czerwienia� od niewy�adowanego gniewu, a wszystko to mog�o si� zn�w sko�czy� atakiem. �eby cho� raz si� przem�g�, pomy�la�a, i powierzy� jej sekret swoich stosunk�w z tym gburowatym naczelnikiem! Pomog�oby! Dlaczego nie chce porozmawia� na temat tych konflikt�w, podczas gdy nie ma przed ni� �adnych tajemnic dotycz�cych nawet najtajniejszych �ledztw? Wie, �e milcza�aby jak kamie�!
Ze spi�arki wyj�a pierniki juraszki, kt�re rano kupi�a u Zalewskiego, a potem w�o�y�a do dzbanka �wie�o ut�uczone ziarna kawy i zala�a je wrz�tkiem. Skrzypn�a deska w pod�odze i zaszele�ci�y kotary. Sko�czy� rozmawia�, wszed� do salonu, przes�oni� �wiat�o s�oneczne kotarami i pewnie siedzi teraz pod zegarem z papierosem i gazet�, pomy�la�a, stawiaj�c naczynia na tacy.
Prawie wszystkie jej przypuszczenia si� sprawdzi�y � z wyj�tkiem gazety, kt�ra wci�� spoczywa�a na stoliku w przedpokoju. W salonie grube zielone kotary by�y zaci�gni�te, a w�r�d sufitowej sztukaterii pali� si� �yrandol. Edward Popielski siedzia� w fotelu pod stoj�cym zegarem i strzepywa� popi� z papierosa do popielniczki w kszta�cie muszli. By� ubrany w spodnie z grubego sukna, sk�rzane, l�ni�ce od pasty, domowe pantofle oraz wi�niow� bon�urk� z czarnymi, aksamitnymi wy�ogami. Na jego �ysej g�owie wida� by�o �lady myd�a do golenia i jedno ma�e zaci�cie. Poci�gni�te czernid�em, kr�tko przyci�te w�sy i broda otacza�y jego usta.
��Dzie� dobry, Edwardzie. � Leokadia u�miechn�a si� i postawi�a tac� na stole. � Musia�am by� na balkonie, kiedy wsta�e� i goli�e� si� w �azience. A wtedy zatelefonowa� Zubik, ty drgn��e� na d�wi�k dzwonka i zrani�e� si� w g�ow�. Tak by�o?
��Powinna� pracowa� razem ze mn� w policji � tymi s�owami zawsze podsumowywa� dedukcje kuzynki. Tak te� zrobi� i teraz, ale jego s�owom nie towarzyszy� zwyk�y w tej sytuacji u�miech. � Nie ma dzisiaj Hanny?
Leokadia usiad�a przy stole i nala�a kawy do fili�anek. Czeka�a, a� usi�dzie i odprawi zwyk�y rytua� �niadaniowy � �primum makagigi, deinde serdelki�, co oznacza�o, �e zawsze najpierw zjada� ciastka z kaw�, a potem par�wki z chrzanem i bu�eczkami z mas�em, popijaj�c to herbat�. Lecz on nie usiad� przy stole; wci�� pali� papierosa, kt�rego niedopa�ek wsadzi� do bursztynowej cygarniczki.
��Nie musisz tak pali� na czczo, zga� to i siadaj do �niadania. � A zreszt� dzisiaj jest wtorek.
��Nie rozumiem � cygarniczka stukn�a o brzeg muszli � zwi�zku mi�dzy jednym a drugim.
Po powolnym tempie jego wypowiedzi pozna�a, �e jest w bardzo z�ym humorze.
��Bo nie ma zwi�zku � rzek�a. � Dzisiaj jest wtorek i Hanna ma wolne. Odpowiedzia�am po prostu na twoje pytanie.
Edward odstawi� popielniczk� na stolik pod zegarem. Obszed� st� doko�a i nagle zatrzyma� si� za jej plecami. Chwyci� j� za skronie i poca�owa� w g�ow�, burz�c nieco jej starann� fryzur�.
��Przepraszam za m�j pod�y nastr�j � powiedzia� i usiad� za sto�em. � �le si� zacz�� ten dzie�. Telefonowa� Zubik i�
��Odm�wi�e� poprowadzenia �ledztwa w sprawie tego ch�opca, o kt�rym posp�lstwo powiada, �e zosta� rytualnie zamordowany przez �yd�w? � zapyta�a, nie licz�c wcale na odpowied�.
��Sk�d wiesz? � odpar� i prze�kn�� k�s piernika.
��S�ysza�am. A nawet gdybym nie s�ysza�a, to mog�abym si� tego domy�li� Zawsze przed �niadaniem siadasz pod zegarem, palisz i czytasz gazet�. Dzisiaj tego nie uczyni�e�. �S�owo� i jego dodatek nadzwyczajny le�� nietkni�te. Albo by�e� tak wzburzony, �e nie mia�e� ochoty na lektur�, albo wiedzia�e�, co b�dzie na pierwszej stronie. Za�o�y�am to drugie.
��To prawda � odpowiedzia� ponuro i nie pochwali�, jak zwykle, jej prawid�owego rozumowania.
��Dlaczego odm�wi�e� Zubikowi? Wiesz, �e mo�e ci� za to spotka� dymisja? A nade wszystko, chcesz, by zbrodniarz uszed� bezkarnie?
Taki zarzut w normalnych okoliczno�ciach wywo�a�by u Edwarda wybuch z�o�ci. Jak �miesz mnie o to pos�dza�?!, krzykn��by. Teraz jednak milcza�, a jego szcz�ka porusza�a si� rytmicznie, gdy jad�.
��O to samo zapyta� mnie Zubik � powiedzia� niespiesznie, kiedy prze�kn�� � i wtedy podnios�em na niego g�os.
��Ale ja nie jestem Zubikiem! � Szczup�a posta� Leokadii poruszy�a si� gwa�townie. � I mnie mo�esz wszystko powiedzie�
��Nie jeste� Zubikiem � przerwa� jej � i dlatego nie podnios� na ciebie g�osu.
Wiedzia�a, �e jak zwykle niczego si� od niego nie dowie. Dopi�a kaw� i wsta�a, aby p�j�� do kuchni i zagrza� mu serdelki. Edward nagle podni�s� si�, chwyci� j� za przegub i posadzi� na krze�le.
Opowiedzia�bym ci wszystko, Lodziu, ale to okropnie d�uga historia. � Wsadzi� nowego papierosa do cygarniczki.
Z rado�ci� pomy�la�a, �e to oznacza koniec jego wahania i zaraz wszystkiego si� dowie.
��Opowiedzia�bym ci wszystko, ale nie wiem, od czego zacz�� To ma zwi�zek ze spraw� Minotaura.
��A zatem zacznij ab ovo. � Leokadia by�a ca�a napi�ta z ciekawo�ci. � Najlepiej od tego �l�skiego miasta i kwadratowego �l�zaka, kt�rego nazywasz swoim przyjacielem, a kt�rego ja nigdy do ko�ca nie polubi�am�
��Tak� � powiedzia� w zamy�leniu. � Od tego wszystko si� zacz�o.
Breslau, pi�tek 1 stycznia 1937 roku,
godzina czwarta rano
Noworoczne fajerwerki wybucha�y nad Teatrem Miejskim, kiedy trz�s�ca si� doro�ka zaje�d�a�a pod okaza�� kamienic�, oznaczon� jako Zwingerplatz numer 1, w kt�rej mieszka� kapitan abwery Eberhard Mock ze swoj� �on� Karen, owczarkiem niemieckim Argosem i par� starych s�u��cych, Adalbertem i Marth� Goczoll. Doro�ka trz�s�a si� z dw�ch powod�w. Po pierwsze, smagana by�a porywistym wiatrem, kt�ry ostro siek� �niegiem, po drugie, w Mocka po szampa�skiej zabawie w �l�skim Muzeum Sztuk Pi�knych wst�pi�a jaka� niespo�yta m�ska moc, kt�rej upust stara� si� da� ju� po drodze, nie czekaj�c, a� znajdzie si� z �on� w sypialni. Nie przejmuj�c si� zbytnio mrozem, s�abymi protestami Karen oraz gadatliwo�ci� fiakra, usi�owa� przebi� si� przez kilka warstw bielizny spowijaj�cych cia�o �ony. Skutek jego usi�owa� by� jednak mizerny, bo ograniczy� si� jedynie do zmiany zachowania fiakra, kt�ry przyzwyczajony do takich figli w swojej budzie, dyskretnie zamilk�.
��Przyjechali�my, Ebi, uspok�j si�. � Karen delikatnie odepchn�a zasapanego m�a.
��Dobrze � mrukn�� zadowolony Mock, wyci�gaj�c ku fiakrowi banknot dziesi�ciomarkowy. � A tu masz za to, �e przyjecha�e� po nas punktualnie. � Do�o�y� jeszcze dwie marki.
Kiedy wysiedli z doro�ki, dostali si� w zimne wiry wiatru, kt�ry zerwa� si� gdzie� spod Resursy Kupieckiej i dmuchn�� suchym �niegiem z chodnika. Si�a wichru by�a tak du�a, �e zerwa�a cylinder z g�owy Mocka i bia�y jedwabny szal z jego szyi. Obie cz�ci garderoby zawirowa�y na wietrze, a potem si� rozdzieli�y � cylinder skaka� na torach tramwajowych, kieruj�c si� w stron� hotelu �Monopol�, a szal przyklei� si� do witryny kawiarni Fahriga. Na wp� o�lepiony, Mock postanowi� najpierw ratowa� szalik, kt�ry by� prezentem wigilijnym od Karen. Rzuci� si� w stron� wystawy, daj�c znak �onie, aby schowa�a si� przed zadymk�. Po sekundzie przyciska� ju� szalik do szyby i rozgl�da� si� za cylindrem. Karen sta�a w bramie.
��Id� do sypialni i czekaj tam na mnie! � krzykn��, zawi�zuj�c szalik na w�ze�.
Karen nie zareagowa�a. Mock, zas�aniaj�c oczy, ruszy� ku roz�wietlonemu hotelowi, z kt�rego wn�trza bucha�a para i majestatyczny rytm walca wiede�skiego. Wypatrywa� cylindra, ale nigdzie go nie widzia�. Wyobrazi� sobie, �e toczy si� gdzie� po bruku, umazany ko�skimi odchodami. Ten obraz mocno go zirytowa�. Stan�� i rozgl�da� si� doko�a. Jego wzrok zatrzyma� si� na Karen, stoj�cej wci�� w bramie. Czemu ona nie idzie do domu, do diab�a?! Czy�by str� si� upi� i zaspa�?! No, to ja go zaraz obudz�! Patrz�c na jej bezradn�, skulon� posta�, poczu� niech�� do alkowianych figli. Otworzy� usta i po�kn�� kilka p�atk�w �niegu. J�zyk, wysuszony od nadmiaru alkoholu i cygar, wydal mu si� szorstkim, nieoheblowanym klocem. Zapragn�� tylko jednego: du�ego, sch�odzonego dzbana limoniady. Odwr�ci� si� na pi�cie i ruszy� ku swojej kamienicy, pozostawiaj�c cylinder na pastw� doro�karskich koni.
Jego drog� przeci�� szybkim krokiem wysoki m�czyzna w meloniku wepchni�tym na oczy. Mock zareagowa� instynktownie. Uchyli� si� przed wyimaginowanym ciosem i ukucn��, obserwuj�c napastnika. Ten jednak nie uderzy�, lecz wyci�ga� w stron� Mocka r�k� z jego cylindrem.
��Dzi�kuj� panu bardzo � powiedzia� Mock uradowany, odbieraj�c swoje nakrycie g�owy. � Przepraszam, ju� my�la�em, �e chce mnie pan zaatakowa�, a tutaj taki dobry uczynek�
��Szkoda by by�o takiego drogiego cylindra � powiedzia� nieznajomy.
��Jeszcze raz dzi�kuj�. � Mock spojrza� na Karen, kt�ra u�miecha�a si�, patrz�c na ca�� scenk�. � Zdrowego Nowego Roku! � Odwr�ci� si� do m�czyzny.
��Nadsekretarz kryminalny Seuffert, asystent dyrektora kryminalnego Krausa do specjalnych porucze�, oficer ��cznikowy mi�dzy gestapo a abwer�. � Ten nie odwzajemni� si� �yczeniami, lecz jak�� absurdaln� list� swoich funkcyj, po czym wyci�gn�� w stron� rozm�wcy d�o� z wizyt�wk�. � Herr Hauptmann, jest pilna sprawa polityczna, musi si� pan uda� ze mn�. Na rozkaz pu�kownika von Hardenburga. � Nazwisko zwierzchnika Mocka wym�wi� tak dok�adnie i z takim naciskiem, jakby wymienia� d�ug� i specjalistyczn� nazw� jakiej� choroby.
Mock otrzepa� cylinder ze �niegu, w�o�y� go na g�ow� i spojrza� na Karen. Ju� si� nie u�miecha�a.
Breslau, pi�tek 1 stycznia 1937 roku,
kwadrans na pi�t� rano
W n�dznym hoteliku �Warszawski Dw�r� przy Antonienstrasse 16 panowa� niema�y rozgardiasz. Dwaj mundurowi policjanci d�wigali nosze z jakim� cia�em, przykrytym szarym prze�cierad�em z piecz�tk� instytutu anatomiczno-s�dowego; ko�o portierni Helmut Ehlers, fotograf policyjny i daktylotechnik, sk�ada� statyw, a na schodach miota� si� medyk s�dowy, doktor Siegfried Lasarius, kt�ry mi�dzy jednym i drugim gwa�townym gestem t�umaczy� podniesionym g�osem asystentowi kryminalnemu Hanslikowi, �e nie jest w stanie okre�li� narodowo�ci trupa, chyba �e jest on m�czyzn� i �ydem. Jedynie stoj�cy na p�pi�trze szef VII ekspozytury terenowej abwery w Breslau, pu�kownik Rainer von Hardenburg, nie wykonywa� �adnych ruch�w opr�cz regularnego podnoszenia do ust d�ugiej i cienkiej cygaretki. Mock zauwa�y�, �e g�owy wszystkich m�czyzn zdobi� cylindry, jedynie na wyd�u�onej czaszce Seufferta tkwi� melonik. �adnego nakrycia g�owy nie nosi� trze�wiej�cy portier, kt�ry kiwa� si� za lad� recepcji i co chwila zwil�a� twarz wod� z miednicy. Wszyscy obecni, poza przyby�ymi Mockiem i Seuffertem, trzymali w d�oniach wysokie szklanki.
��Dobrze, �e pan jest, kapitanie Mock! � von Hardenburg powita� swojego podw�adnego dono�nym g�osem, darowawszy sobie noworoczne �yczenia. � Niech pan si� napije wody sodowej i obejrzy cia�o zamordowanej. Pokaza� mu dziewczyn�! � rzuci� dw�m policjantom, kt�rzy, pokonawszy wszystkie stopnie, po�o�yli zw�oki u st�p Mocka.
Zna mnie ten hanowerczyk, pomy�la� Mock o swoim szefie, wie, �e rano po zabawie sylwestrowej b�d� mia� kaca. Podszed� do lady recepcji, na kt�rej sta�y cztery syfony, uj�� mocno w d�o� jeden z nich i trysn�� obficie wod� sodow� do szklanki. Spojrza� w przekrwione oczy portiera, potem na butle syfon�w i zrozumia�, �e przeceni� troskliwo�� von Hardenburga. Kto o tej porze w Nowy Rok nie ma kaca? Wszyscy s� po balach sylwestrowych, na kt�rych wszyscy pili! Wszyscy opr�cz tego, z pogard� omi�t� wzrokiem Seufferta. Te kanalie z gestapo pij� tylko wod� i nie jedz� mi�sa, podobnie jak ich bo�ek, n�dzny austriacki feldfebel.
��Ostrzegam pana, kapitanie! � G�os von Hardenburga zelektryzowa� wszystkich. � Widok jest wstrz�saj�cy!
Jeden z mundurowych odrzuci� po�� prze�cierad�a i zas�oni� oczy. Drugi wyszed� z hotelu w towarzystwie Seufferta i wystawi� twarz ku niebu, sk�d lecia�y g�ste p�atki �niegu. Ehlers odwr�ci� si� ty�em do noszy i zacz�� coraz szybciej pakowa� sw�j sprz�t do wielkiego sk�rzanego kufra, von Hardenburg zapali� drug� cygaretk�, a lakierki Hanslika b�ysn�y szybkim odbitym �wiat�em, kiedy wbiega� na szczyt schod�w i stukaj�c obcasami, pod��a� dok�d�. Jedynie doktor Lasarius pochyli� si� nad cia�em i swym nieod��cznym niedopa�kiem cygara, jak wska�nikiem, zacz�� pokazywa� r�ne wa�ne szczeg�y. Mock, s�uchaj�c wywod�w Lasariusa, mia� wra�enie, �e j�zyk rozrasta mu si� w ustach.
��To wcale nietrudne, panie Mock � Lasarius wskazywa� niedopa�kiem na czerwone mi�so mi�dzy nosem i okiem � wyrwa� cz�owiekowi p� policzka. M�czyzna o zdrowych z�bach mo�e to zrobi� bez trudu. Nie musi mie� wcale spi�owanych ostrych z�b�w jak ludzie lamparty z Kamerunu.
O tak, mo�e zrobi� to bez trudu�
Mock wypi� haustem ca�� szklank� wody sodowej. Nie pomog�o. Mia� wra�enie, �e jego usta s� wype�nione przez drzazgi.
��To, co tutaj pan widzi � cygaro Lasariusa pow�drowa�o w okolice pachwin dziewczyny � to sklejone krwi� fragmenty b�ony dziewiczej.
Mock pod��y� wzrokiem za osobliwym wska�nikiem doktora i w jednej chwili poczu� w ustach wszystkie potrawy, kt�re jad� podczas przyj�cia noworocznego. Najpierw pojawi� si� smak bu�ki z �ososiem, peklowanych ozork�w i roladek �ledziowych, potem fileta z sandacza, szparag�w z szynk� w galarecie i ciel�ciny z borowikami. Wszystkie te potrawy tr�ci�y teraz w ustach Mocka zje�cza�ym mas�em. Chwyci� syfon, w�o�y� kranik do ust i nacisn�� cyngiel. Woda sodowa trysn�a na j�zyk, po czym syfon zabulgota� i plun�� ostatnimi kroplami. Mock sp�uka� smak zje�cza�ego mas�a, przem�g� si� i spojrza� zn�w na cia�o.
Te krwawe otarcia jak p�ksi�yce � Lasarius dotkn�� palcem szyi dziewczyny � pochodz� od palc�w i paznokci. Ofiara zosta�a uduszona. Zgwa�cono j�, z�arto jej p� twarzy i uduszono. I to ostatnie uczyniono chyba na ko�cu. Co si� pan tak dziwi, panie Mock? � Lasarius zgroz� na twarzy Mocka odczyta� jako zdumienie. � Mo�na to ustali� nawet na pierwszy rzut oka. Wida� skutki krwotoku z policzka i krwawe wylewy na narz�dach p�ciowych. To znaczy, �e gryz� j� i gwa�ci�, kiedy jeszcze �y�a.
W wysuszonych ustach kapitan poczu� smak octu. Kwas rozla� si� po j�zyku. Mock rzuci� si� w stron� recepcji. Zacz�� potrz�sa� syfonami. Wszystkie by�y puste. Ocet domaga� si� reakcji organizmu. Skurcze wstrz�sa�y prze�ykiem Mocka. I wtedy ujrza�, jak portier przesuwa j�zykiem po spieczonych ustach i bez �ladu obrzydzenia wpatruje si� w bia�e, chude cia�o, kt�rego twarz zosta�a wydana na pastw� jakiej� bestii. Olej i ocet odp�yn�y w g��b uk�adu pokarmowego Mocka.
��Co tak, kurwa, wytrzeszczasz �lipia?! � wrzasn�� Eberhard i chwyci� portiera za klapy brudnego uniformu. � To ci� podnieca, zbocze�cu? Sodowej mi tu dawa� albo piwa, ale migiem, psie!
Portier odwr�ci� si�, aby uciec przed prze�ladowc�, a Mock mu w tym pom�g�. Wymierzy� dobrze. Jego lakierek trafi� portiera w �rodek ty�ka. W ci�gu sekundy nieszcz�nik znikn�� za lad� swej recepcji.
Co pan robi, Mock? � Von Hardenburg nie posiada� si� z oburzenia. � Tak nie mo�na traktowa� cz�owieka! Prosz� za mn�! Idziemy na g�r�! Poka�� panu miejsce zbrodni. Seuffert, z nami!
Mock, wchodz�c po schodach za swoim szefem, mia� wra�enie, �e to nie stare deski trzeszcz�, ale jakie� spojenia w jego w�asnym m�zgu. Kac rozlewa� si� po g�owie i po �o��dku. Do tego dosz�o okropne ziewanie, przez kt�re za�zawi�y mu oczy. Potyka� si� co chwila i kl��, patrz�c, czy nie zarysowa� przypadkiem swych lakierk�w.
W niewielkim pokoju sta�o �elazne ��ko, wype�nione poduszk� i nieobleczon� pierzyn�. Przez otwarte okno wpada� �nieg. Pod oknem znajdowa� si� metalowy stojak z poobijan� misk�, przys�oni�t� cz�ciowo otwartymi drzwiami szafy. Mock podszed� do szafy i zamkn�� je. Nadaremno. Po kr�tkiej chwili same si� otworzy�y, a d�wi�k, jaki przy tym wyda�y, zazgrzyta� w skroniach Mocka. Kapitan wychyli� si� przez okno i spojrza� w d�. Gazowa latarnia przytwierdzona do muru dawa�a sporo �wiat�a. Zau�ek by� tak w�ski, �e przejecha�by tamt�dy tylko sprytny bicyklista, kt�ry umia�by slalomem wymin�� przepe�nione �mietniki, jakie� szcz�tki mebli i dziurawe wiadra. Mock spojrza� w g�r�. Obok okna bieg�a rynna. Jeden z przytrzymuj�cych j� hak�w by� �wie�o wyrwany ze �ciany. Kapitan poczu� obok siebie oddech, kt�ry podobnie jak jego w�asny, tr�ci� alkoholem.
Tak, kapitanie Mock � powiedzia� von Hardenburg i wskaza� na kraw�d� dachu � zbrodniarz dosta� si� t�dy. By� mo�e po rynnie. Musia� ma�o wa�y�. Urwa� si� tylko jeden hak. Gdyby by� postury, nie przymierzaj�c, pa�skiej, ze �ciany wysz�yby wszystkie haki i on sam le�a�by teraz po�amany, o tam, w�r�d tych �mieci.
��Panie pu�kowniku � Mock schowa� si� z powrotem do pokoju � i pan, i ja jeste�my funkcjonariuszami abwery. Pan jest jej szefem w Breslau. A ten tutaj � wskaza� g�ow� na Seufferta, kt�ry ogl�da� swoje d�onie � jest z gestapo. Co my tu robimy, do stu piorun�w?! Dlaczego nie zajmie si� tym policyjna komisja morderstw? W tym pokoju powinien by� tylko Hanslik i nikt poza nim. A s� wszyscy najwa�niejsi na �l�sku oficerowie wywiadu, skacowani i �ci�gni�ci na dodatek z bal�w. No� Z wyj�tkiem tego gestapowca� On chyba nie ta�czy i nie pije. A bal widzia� na widok�wce noworocznej!
��Na pa�skim miejscu � w oczach von Hardenburga pojawi�a si� weso�o�� � nie wyra�a�bym si� tak lekcewa��co � o swoim wsp�pracowniku. On jest od dzisiaj pa�skim asystentem.
Mock opar� si� po�ladkami o parapet. Nie m�g� uwierzy� w to, co us�ysza�. W roku 1934 odszed� z policji do abwery. Nie m�g� patrze�, jak kanalie gestapowskie wnikaj� jak kr�tki blade w jego �wiat i przewracaj� wszystko do g�ry nogami. Nie m�g� spojrze� w oczy dw�m swoim najlepszym ludziom, kt�rzy tylko dlatego musieli pozostawi� za sob� ca�e �ycie zawodowe, bo byli �ydami. Odszed�, wierz�c, �e w abwerze nie oblepi go ten ca�y brud, kt�ry wyp�yn�� na powierzchni� po wyborach do Reichstagu i �nocy d�ugich no�y�. I nagle, po trzech latach, w pierwszy dzie� nowego roku ten szlam go dopad�. Cz�owiek skalany zawsze b�dzie skalany, pomy�la�, przesuwaj�c j�zykiem po szorstkim jak piasek podniebieniu.
To nie moja decyzja � von Hardenburg by� teraz ca�kowicie powa�ny. � Podj��em j�� nie bez pewnego przymusu. Po p�nocy portier, kt�rego pan kopn�� w ty�ek, poczu� wol� Bo��. Postanowi� uda� si� do dziewczyny, kt�ra jak s�dzi�, jest c�r� Koryntu. Ta dziewczyna zosta�a tu zameldowana jako Anna. Tylko tyle, �adnego nazwiska. To hotel na godziny i portiera nie interesuje nic ponad to, czy kto� ma czym zap�aci�. Dla niego go�� m�g�by nazywa� si� nawet �Potw�r z Frankenstein�. Dziewczyna zjawi�a si�, ci�gn�c ze sob� ten majdan. � Wskaza� r�k� pod ��ko, gdzie sta�a wielka kartonowa walizka. � Prawie w og�le nie m�wi�a po niemiecku. Ale to nie przeszkadza�o pijanemu portierowi, on mia� wobec niej zamiary, by tak rzec, niekonwersacyjne.
A zatem kiedy poczu� wol� Bo��, wszed� do pokoju i zobaczy� trupa. Zatelefonowa� natychmiast do prezydium policji, m�wi�c, �e zamordowana jest cudzoziemk�, lecz on sam nie umie stwierdzi�, jakiej mianowicie narodowo�ci. Dy�urny wiedzia�, co ma robi�, kiedy ginie jaki� obcokrajowiec. Zatelefonowa� natychmiast do komisji morderstw, gdzie dy�urnym by� Hanslik, a potem na gestapo. Dy�urnym gestapowskim by� nadsekretarz kryminalny Seuffert, kt�ry� No co? Co pan mianowicie zrobi�, Seuffert?
��Zatelefonowa�em do dyrektora kryminalnego Ericha Krausa � zameldowa� s�u�bi�cie Seuffert, kt�ry nagle zosta� oderwany od kontemplacji swoich starannie podpi�owanych paznokci. � A on�
��A on � przerwa� mu von Hardenburg � najpierw przyjecha� tutaj, a potem na bal do Domu Krajowego Prowincji �l�skiej, gdzie bawi�em si� w najlepsze. Zameldowa� mi, �e mamy do czynienia ze spraw� szpiegowsk�. Podejrzewa�, �e ta kobieta jest szpiegiem. Osobliwy szpieg, kt�ry nie m�wi po niemiecku!
Chwyci� Mocka za �okie� i przyci�gn�� do okna. Obejrza� si� na Seufferta i doda� szeptem:
��Kraus zrobi� tam prawdziwe theatrum. Przerwa� muzyk�, a potem oznajmi�, �e dosz�o do krwawych porachunk�w szpiegowskich. I wie pan, na kim wtedy spocz�y oczy wszystkich? Na kim�, kto jest specjalist� od spraw szpiegowskich w tym mie�cie! Na mnie! Musia�em wi�c naszym �l�skim dygnitarzom pokaza�, �e jestem cz�owiekiem obowi�zku, �e mimo nocy noworocznej rzucam wszystko i staj� na wysoko�ci zadania. Musia�em porzuci� bal i moj� rodzin�, aby zaj�� si� jak�� cudzoziemsk� dziwk�! A ja � to powiedzia� ju� g�o�no � do tej sprawy wyznaczy�em pana, kapitanie, jako mojego najlepszego cz�owieka, kt�ry ma wielkie do�wiadczenie policyjne. Ale nikt niestety nie wiedzia�, gdzie pan sp�dza wiecz�r sylwestrowy, i dlatego zjawi� si� pan tu tak p�no. Przez pana nie mog�em wr�ci� na bal!!! � von Hardenburg nagle wrzasn��, a� z oka wypad� mu monokl. � No, to do roboty, Mock! Ja id� spa�!
Wyszed�, trzaskaj�c drzwiami od numeru.
Min�a chwila. Mock przez r�kawiczki otworzy� walizk� dziewczyny i przerzuci� jej rzeczy. Opr�cz ciep�ej bielizny, kilku par po�czoch, szczotki do w�os�w, lusterka, talku, pachn�cego myd�a oraz kilku sukienek w walizce ofiary znajdowa�a si� du�a maszyna do pisania marki �Torpedo�. Spojrza� na klawisze. Niekt�re by�y najwyra�niej dorobione, bo widnia�y na nich francuskie znaki diakrytyczne.
Mock usiad� na parapecie i poczu� m�tlik w g�owie. Ju� wiedzia�, sk�d Kraus powzi�� podejrzenie o francuskiej siatce szpiegowskiej. Nie m�g� si� jednak skupi� na tej my�li. W g�owie d�wi�cza�o mu okre�lenie �cudzoziemska dziwka�. Zacisn�� z�by. Szkoda, �e nie zd��y� wypomnie� von Hardenburgowi, �e cudzoziemskie dziwki nie raz i nie dwa tuli�y szefa abwery do snu w przybytku madame le Goef w podwroc�awskim Opperau. Ludzie nie maj� prawa umiera�, my�la�, bo jaka� wysoko postawiona kanalia nie doko�czy swojego tanga! Pogryziona, zgwa�cona i uduszona, chuda i biedna dziewczyna nie mo�e wyzion�� ducha po strasznych m�kach, bo jaki� skurwysyn w binoklach zostawi na talerzyku wp�-nadgryziony keks! Spojrza� na Seufferta, kt�ry ogl�da� swoje wymanikiurowane paznokcie, i poczu� przyp�yw furii. �eby si� opanowa�, zacz�� w my�lach odmienia� �aci�ski czasownik mordere � gry�� � w trybie ��cz�cym czasu tera�niejszego strony biernej. Mia� nadziej�, �e ta mantra � mordear, mordearis, mordeatur, mordeamur, mordeamini, mordeantur � go uspokoi, �e zaraz zjawi si� portier z kolejnym syfonem, a on sam po solidnym �yku b�dzie m�g� zebra� my�li. Zastukano do drzwi. Sta� w nich portier.
��Niestety, nie ma piwa ani wody sodowej dla szanownego pana � powiedzia� wystraszony. � By�em nawet �Pod Zielonym Polakiem�, ale tam bursze ju� wszystko wypi�y.
Mock wsta� z parapetu. Grubia�sko odsun�� ramieniem i recepcjonist�, i Seufferta. Potem ruszy� ci�ko korytarzem i zadudni� na schodach. Nikogo nie by�o ju� w hotelu �Warszawski Dw�r�.
��Dok�d pan idzie, dyrektorze kryminalny? � krzykn�� Seuffert.
��Do domu, napi� si� czego� zimnego � odpowiedzia� Mock powoli.
��A ja? � s�ycha� by�o, �e Seuffert traci panowanie nad swym g�osem.
��A pan niech prowadzi �ledztwo! Rozkazuj� to panu, jako swojemu asystentowi!
Powiedziawszy to, �ci�gn�� z wieszaka p�aszcz oraz cylinder i wyszed� z hotelu. Znalaz� si� w za�nie�onym zau�ku, w kt�rym �mieci przykryte ju� by�y warstw� puchu. Ruszy� na Reuschestrasse i Wachtplatz, w stron� postoju doro�ek. Przed kilku laty wsadzi�by �eb do wiadra z zimn� wod� i ruszy� w poszukiwaniu bestii, kt�ra wygryz�a dziewczynie p� twarzy. Ale tak bywa�o dawniej. Teraz Mock mia� lat pi��dziesi�t i cztery. I coraz gorzej znosi� kaca.
Breslau, pi�tek 1 stycznia 1937 roku,
godzina sz�sta rano
Mock nie dotar� do domu. Dochodz�c do postoju doro�ek, spojrza� w g��b Fischerstrasse i zauwa�y� zas�oni�te okna w kawiarni �Cafe Nicolaiplatz� na rogu. Poczu� silny, k�uj�cy, kacowy g��d. Z ciekawo�ci zajrza� do lokalu przez okno. Sala by�a pusta i posprz�tana, a o zabawie noworocznej przypomina� jedynie wielki zegar ustrojony wygas�ymi �wiecami i czerwonymi kokardami oraz pasma bibu�y zwisaj�ce z sufitu. Mock wr�ci� my�lami do studenckich czas�w, kiedy brudny szynk, w kt�rym gromadzi�a si� g��wnie niezamo�na m�odzie� uniwersytecka, nie przypomina� w niczym dzisiejszej schludnej �Cafe Nicolaiplatz�. W przerwie mi�dzy wyk�adami poch�ania� tam skromny obiad, kt�ry sk�ada� si� na og� ze sma�onych kartofli i kiszonej kapusty albo z sa�atki �ledziowej, par�wki i bu�ki. G��d, kt�ry teraz �widrowa� jego wn�trzno�ci, by� taki sam jak przed laty. To doda�o mu otuchy. Nie czu� si� teraz jak m�czyzna na granicy wieku �redniego i staro�ci, kt�ry ukojenie znajduje w braku potrzeb, lecz jak m�odzieniec, kt�ry ma silne potrzeby i pragnie je zaspokoi�.
Szarpn�� za dzwonek przy drzwiach. Nikt si� nie pojawi�. Szarpn�� jeszcze raz tak mocno, �e omal nie urwa� sznura. Nad lokalem otworzy�o si� okno i wyjrza� przez nie starszy m�czyzna w koszuli nocnej i w czarnej bindzie przyciskaj�cej sumiaste w�sy.
��Hej, cz�owieku, co si� tak dobijasz?! � krzykn��. � Nie widzisz, �e zamkni�te?! Jeszcze ci piwsko ze �ba nie wywietrza�o?!
��To dla ciebie � Mock uni�s� d�o� z banknotem dwudziestomarkowym � za najlepsze noworoczne �niadanie!
��Ju� schodz� do szanownego pana � powiedzia� grzecznie cz�owiek w bieli�nie.
Po chwili Mock siedzia� w jad�odajni, a sam kierownik lokalu, pan Heinrich Polkert, powiesiwszy jego p�aszcz i cylinder, odbiera� solidne zam�wienie. Go�� najpierw dosta� w dzbanku kaw� i �mietank� w mieczniku. Po kilku �ykach poczu�, �e jego mi�nie t�ej�, a piasek pod powiekami si� rozpuszcza. Rozwi�za� muszk�, zdj�� gors i ko�nierzyk, a potem rozpi�� trzy guziki koszuli. Na stole pojawi�y si� potrawy. Najpierw lekko czerstwe bu�ki i kula mas�a przystrojona pietruszk�. Potem jajecznica roz�o�ona r�wnomiernie na grubych plastrach przysma�onego boczku. Na niewielkiej salaterce przyby�y �ledzie marynowane, chrzan, og�rki kiszone, a potem wjecha�y dwa pod�u�ne p�miski, na kt�rych zwija�y si� rolki szynki i pi�trzy�y kulki w�trobianki z pietruszk�. Na drugim z nich u�o�ono r�wnie� piramid� z polskich kie�basek na gor�co i suchych knackwurst�w. Mock by� wirtuozem smaku. Metodycznie smarowa� bu�k� mas�em, w�trobiank� i uk�ada� na tym wszystkim plastry szynki. Odgryza� cz�� tej kanapki, po czym nape�nia� usta jajecznic�, boczkiem i kawa�kiem kie�baski polskiej lub plastrem knackwursta. Kolejny k�s to by� �led� z chrzanem i og�rkiem. I tak dalej. Na zmian�. W militarnym porz�dku, narzuconym przez smakosza pedanta.
Pan Polkert uni�s� w d�oni butelk� �ytni�wki i kieliszek, a jego brwi podjecha�y na czo�o. Mock kiwn�� g�ow�, poch�on�� ostatnie k�sy sutego �niadania i po chwili stan�� przed nim wysoki kieliszek. Ostry, pal�cy p�yn w �o��dku zmieni� si� w aksamit. Mock wskaza� palcem na kieliszek, kt�ry natychmiast si� nape�ni�. Wtedy jeszcze raz opr�ni� stopk�, sapn�� i rozpi�� guzik u spodni. Z kieszeni wyj�� z�ot� papiero�nic� wype�nion� papierosami �Muratti�. Zapali� i z rozkosz� pu�ci� w stron� sufitu chmur� dymu.
Powinien teraz p�j�� do domu i zasn�� spokojnie przy �onie, ale co� go trzyma�o w tym lokalu, gdzie by� jedynym go�ciem. Poczu� lekki b�l brzucha, kt�ry kiedy indziej wzi��by za sygna� syto�ci, ale dzi�, w ten noworoczny poranek, wyda� mu si� on jakim� nieokre�lonym bod�cem. Przypomnia� sobie lata studenckie, kiedy po zjedzeniu obiadu w tej jad�odajni p�dzi� na �aci�skie seminarium z m�odym, lecz surowym profesorem Nordenem, gdzie zapalczywie i rado�nie ci�� na cz�ci Plautowe wersety. Skromne posi�ki nie przynosi�y mu w�wczas senno�ci, lecz niespo�yt� energi�. Wtedy, pomy�la�, rozbiera�em wiersze Plauta, a teraz? Co teraz mam robi�? Spojrza� na st�, wci�� zastawiony jad�em. Na brzegu talerzyka le�a� nadgryziony plasterek suchej kie�basy. Skojarzenie by�o natychmiastowe. Gryz�em knackwursty, bestia gryz�a twarz dziewczyny. �u�em �ledzie, a on �u� sk�r� z policzka. Pi�em w�dk�, a on � krew. Wsta� gwa�townie, szuraj�c g�o�no krzes�em.
��Prosz� mi zapakowa� do jakiej� tyty te resztki �niadania � powiedzia�, z trzaskiem przyciskaj�c banknot do blatu.
��Aha, i niech pan do�o�y ze trzy butelki engelhardta!
��Tak jest, wielmo�ny panie � powiedzia� pan Polkert, pobieg� na zaplecze i przyni�s� stamt�d dwa kartonowe pude�ka po ciastkach, kt�re szybko zape�ni�.
Mock doprowadzi� do porz�dku swoj� garderob� i zdusi� papierosa w popielniczce.
��Wiesz, �e nie trzeba wcale wiadra lodowatej wody, aby przyst�pi� do akcji? � powiedzia�, odbieraj�c od Polkerta pude�ka i butelki. � Wystarczy dobre �niadanie i dwie stopki �ytni�wki.
��Zdrowego i b�ogos�awionego Nowego Roku dla szanownego pana i ca�ej rodziny � odpowiedzia� w�a�ciciel kawiarni, przypuszczaj�c, �e jego go�� wypi� o jednego za du�o.
Breslau, pi�tek 1 stycznia 1937 roku,
trzy kwadranse na si�dm� rano
Portier hotelu �Warszawski Dw�r� Max Wallasch nie ucieszy� si�, kiedy dzwonek przy drzwiach ostro zadzwoni�, wyrywaj�c go ze snu. Tym bardziej, �e ujrza� tego dnia po raz drugi cz�owieka o kwadratowej sylwetce, g�stych, ciemnych w�osach i poka�nym brzuchu. Do tej pory czu� b�l w ko�ci ogonowej, gdzie szpic buta owego eleganta trafi� go dwie godziny temu. Teraz cz�owiek ten nie mia� jednak zaci�tej miny, co troch� uspokoi�o portiera. M�czyzna powiesi� p�aszcz i cylinder na tym samym stojaku, co poprzednio, wyj�� z kieszeni p�aszcza trzy butelki piwa z browaru Engelhardta, usiad� ci�ko przy stole, na kt�rym le�a�y ulotki reklamuj�ce burdele, i kiwn�� r�k� na Wallascha.
��Siadaj, ch�opie � powiedzia� i przejecha� przedramieniem jak p�ugiem �nie�nym po stole, zrzucaj�c wszystkie ulotki na pod�og�. � Siadaj i zjedz co� dobrego. Nie ma nic lepszego na kaca ni� dobre jad�o.
Wallasch z niedowierzaniem patrzy�, jak cz�owiek, tytu�owany wcze�niej kapitanem, otwiera dwa pud�a po ciastkach, z kt�rych wydoby�y si� zapachy kie�basek i boczku. Nie bardzo wiedzia�, jak si� ma zachowa�. Sykn�o otwierane piwo i to go ostatecznie przekona�o. Usiad� przy stole i odebra� z r�k kapitana otwart� butelk�. Pienisty p�yn by� jak lekarstwo.
��Jedz, ch�opie. � Kapitan posun�� w jego stron� dwa pude�ka. � Masz ty tu w og�le jak�� �y�k�?
Wallasch przyni�s� �y�k� ze swojego �lepego kantorka i zabra� si� do jedzenia. Kapitan patrzy� na niego z u�miechem. Wallasch b�yskawicznie zjad� wszystko, wypi� piwo, rozpar� si� na krze�le i dono�nie bekn��.
���o��d przyj��, co? � kapitan wybuchn�� �miechem i nagle jego u�miech st�a�. � A teraz co� ci powiem. �aci�skie przys�owie. Primum edere, deinde philosophari. Wiesz, co to znaczy? Najpierw je��, a potem filozofowa�. W�a�nie zjad�e�, to pofilozofujemy. Teraz mi wszystko opowiesz, dobrze?
��Ale co, szanowny panie? � Wallasch zn�w poczu� b�l w ko�ci ogonowej. � Co ja mam opowiedzie�? Ju� wszystko powiedzia�em�
��Ale nie mnie. � Kapitan odchyli� si� wraz z krzes�em, kt�re niebezpiecznie zatrzeszcza�o. � Innym tak, ale nie mnie. No m�w, ch�opie! Od pocz�tku, wszystko! Od momentu, jak po raz pierwszy zobaczy�e� t� dziewczyn�, Ann�. � Wyci�gn�� papiero�nic� w jego stron�. � Zapalisz?
��Tak, dzi�kuj�. � Po chwili Wallasch zaci�gn�� si� mocno. � To by�o tak� Wczoraj wiecz�r, by�a chyba dziesi�ta, przysz�a ta ma�a z piekielnie wielk� waliz�. Ledwo j� ci�g�a. By�a zm�czona, ledwo gada�a. Wzi�a numer na dwa dni na imi� Anna.
��Nie zdziwi�o ci� to? Tylko imi�?
��Mnie, szanowny panie, to ma�o co tutaj dziwi. Ja pytam o nazwisko po to, abym wiedzia�, co napisa� w zeszycie. Kto� podaje tylko imi�? No i dobrze. To ja wtedy dopisuj� jakie� nazwisko. I tak jest w zeszycie: i imi�, i nazwisko. Tego wymaga w�a�ciciel, pan Nablitzke. I on te� si� niczemu nie dziwi.
��To jakie jej da�e� nazwisko?
��No niby jakie? � Wallasch u�miechn�� si� szeroko. -No, Schmidt! Takie jej da�em.
��No dobrze. � Kapitan otworzy� dwa piwa i jedno z nich podsun�� pod nos Wallascha. � M�wisz, �e by�a zm�czona, �e ci�gn�a ci�k� waliz� No dobrze� Ale je�li by�a zm�czona, ci�gn�c j� par� metr�w od drzwi do twojej budy, to nie mog�a jej ci�gn�� wcze�niej, po ulicy, boby tu pad�a chyba na twarz z wycie�czenia, prawda?
��No ju�ci, �e prawda! Ona przyjecha�a drynd�! Jak wesz�a, to zaraz koby�a zaklekota�a po bruku i dryndziarz pojecha�.
��Doro�karz odjecha�. � Mock si� zamy�li�.
��Tak, pojecha�. Nawet zapyta�em, dlaczego nie pom�g� jej z tym kufrem� Ale powiedzia�a, �e to nie moja sprawa.
��M�wi�a po niemiecku?
��Tyle tylko. �To nie twoja sprawa�. Tyle tylko. Nic nie rozumia�a i wyba�usza�a tylko te swoje ga�y.
��Wyba�usza�a, powiadasz. � Kapitan zmieni� si� na twarzy i wsta� gwa�townie. � Wyba�usza�a tak jak po �mierci czy troch� inaczej? I te� wystawa� jej z ust obrz�kni�ty j�zyk, co? No, m�w, skurwysynu, jak patrzy�a na ciebie tymi wytrzeszczonymi ga�ami? A mia�a sin� pr�g� na szyi, kiedy gapi�e� si� na jej ma�e cycki?!
Wallasch odsun�� si� wraz z krzes�em i wtedy poczu� na swym policzku pal�cy wypiek. Run�� na ziemi�, machaj�c bezradnie r�kami. Kapitan pochyli� si� nad nim. Portier poczu� wo� piwa i tytoniu.
��Wiesz, za co dosta�e� w ryj? Za brak szacunku. Powiniene� pom�c tej biednej dziewczynie d�wiga� baga�.
Wallasch nie wstawa� z ziemi, lecz kuli� si� i obserwowa� napastnika. Ten podszed� do p�aszcza, wyj�� z kieszeni jak�� wizyt�wk�, uni�s� s�uchawk� telefonu i wykr�ci� numer.
��Seuffert? Tu Mock� No i co z tego, �e �picie?! � powiedzia� podniesionym g�osem. � Mam dla was zadanie!
Dobra� sobie ludzi tylu, ilu trzeba, i przes�ucha� mi wszystkich doro�karzy i taks�wkarzy. Wiem, �e razem b�dzie tego tysi�c ludzi! Macie na to kilka dni! Znale�� mi tego, kt�ry wi�z� wczoraj z dworca oko�o si�dmej s�abo m�wi�c� po niemiecku dziewczyn� do �Warszawskiego Dworu� na Antonienstrasse. Ja wiem, �e w wigili� Nowego Roku wszyscy doro�karze w Breslau praco wali. To przes�ucha� wszystkich! Nawet cho�by ich by�o dwa tysi�ce! Wykona�!
Wallasch wci�� le�a�. Kiedy Mock go mija�, portierowi wydawa�o si�, �e jego napastnik si� roze�mia� i powiedzia� sam do siebie:
��A to gestapowiec jebany! Do roboty, kanalio!
Breslau, niedziela 10 stycznia 1937 roku,
trzy kwadranse na �sm� wiecz�r
Mock nie przepada� za pastorem Bertholdem Krebsem, kt�ry � na zaproszenie Karen � go�ci� w ich domu �rednio raz w miesi�cu. Pastor by� kaznodziej� z krwi i ko�ci, i to nie tylko na ambonie w zborze Paw�a, lecz co gorsza � r�wnie� przy herbatce zio�owej i dro�d��wce z cynamonem. Karen, kt�ra by�a ewangeliczk�, w odr�nieniu od katolika Eberharda, przychodzi�a z porannych nabo�e�stw w odleg�ym zborze w stanie uniesienia i detalicznie relacjonowa�a swojemu m�owi wszystkie pointy i retoryczne chwyty, kt�rymi pastor Krebs szafowa� bez opami�tania. Te egzaltacje i zachwyty, a zw�aszcza informacja, i� pastor pozostaje w stanie bez�ennym, sprawi�y, �e Mock zainteresowa� si� Krebsem, i to w spos�b dwojaki. Po pierwsze, sprawdzi� jego kartotek� na policji, po drugie, zmusi� si� kiedy�, by wsta� wcze�nie rano i potajemnie p�j�� do zboru Paw�a, aby przyjrze� si� kap�anowi. Pierwsza czynno�� nie przynios�a efekt�w, poniewa� �adna policyjna kartoteka z danymi pastora nie istnia�a, druga za� mia�a dla Eberharda zasadnicze znaczenie. Kiedy bowiem ujrza� niskiego, chudego cz�owieczka, kt�ry rozpaczliwie przykleja� do �ysiny resztki farbowanych w�os�w, uczucie zazdro�ci znikn�o bez �ladu, a �ona uzyska�a od Mocka zgod� na zaproszenie pastora do ich domu, o co ju� wcze�niej d�ugo i bezskutecznie zabiega�a.
I wtedy Eberhard pope�ni� b��d, bo wraz z pierwszymi odwiedzinami pastora Krebsa znalaz� si� w kleszczach niemocy. Nie wiedzia�, jak post�pi�, kiedy go�� wchodzi� z namaszczeniem do ich salonu, siada� w fotelu, k�ad� Bibli� na z��czonych kolanach i g�o�nym, d�wi�cznym g�osem rozpoczyna� rzucanie grom�w. Co istotne, ostrej krytyce poddawa� wszystko, co Mock uwa�a� za normalne i uzasadnione. W spo�ywaniu alkoholu i mi�sa widzia� pastor Krebs prost� drog� do degeneracji cia�a i umys�u, w paleniu tytoniu i piciu kawy � samozatracenie, a w uprawianiu sportu � wychodzenie naprzeciw cielesnym pokusom. Chwalebny wyj�tek czyni� kaznodzieja dla s�odyczy, a ich jedzenie uzasadnia� jak�� fraz� z Ksi�gi Powt�rzonego Prawa. Eberhard, bombardowany krytyk�, kt�r� odbiera� jako personalny atak, nie m�g� wytrzyma� we w�asnym domu. Kiedy zapala� cygaro, czu� si� zbrodniarzem, kiedy s�czy� kaw� � degeneratem. Wstrzymywa� si� zatem od wszelkiej dyskusji, odpowiada� monosylabami, co potem jego �ona zarzuca�a mu jako ostentacyjne okazywanie niech�ci tak m�dremu cz�owiekowi. By� w kropce, poniewa� nie chcia� rani� uczu� Karen, kt�ra w cieniu pastora rozkwita�a duchowo, i nie m�g� zrobi� tego, na co mia� najwi�ksz� ochot�, a mianowicie: grubia�sko i ostatecznie przerwa� jego moralizatorskie wywody i wyprosi� go za drzwi. Siedzia� zatem przy cienkiej herbatce, bez tytoniu, d�uba� widelczykiem w cie�cie i liczy� w�osy przyklejone do �ysiny pastora oraz kwadranse, kt�re wybija� ich stoj�cy zegar.
Teraz pi�kny wyr�b szwarcwaldzkich mistrz�w od Kieningera uderzy� trzy razy, zapowiadaj�c, �e punktualnie za kwadrans do ich salonu wkroczy chodz�ca Nieomylno��. Martha Goczoll ustawi�a na stole zastaw� do ciasta i dzbanek z herbat�. Karen spojrza�a na Eberharda z u�miechem i podkr�ci�a g�o�no�� radia, kt�re emitowa�o wiede�skie walce. Wtedy zadzwoni� telefon.
��Mo�e to pastor Krebs? � powiedzia� Eberhard. � Mo�e chce odwo�a� wizyt�, bo musi pofarbowa� odrosty?
��Och, Ebi, jeste� nudny z t� niech�ci� do pastora. -Karen nie mog�a opanowa� u�miechu.
Eberhard wyszed� do przedpokoju, usiad� przy aparacie i uni�s� s�uchawk� do ucha.
��Dobry wiecz�r, panie kapitanie, m�wi nadsekretarz kryminalny Seuffert � us�ysza�.
��Dobry wiecz�r � mrukn�� do tuby. � Co, pewnie pan dzwoni, �e pan nie zd��y� sporz�dzi� raportu?
��Niezupe�nie, panie kapitanie. Melduj�, �e przes�uchali�my z moimi lud�mi siedmiuset czterdziestu dw�ch taks�wkarzy i trzystu pi��dziesi�ciu doro�karzy. �aden z nich nie wi�z� w noworoczny wiecz�r z �adnego dworca �adnej dziewczyny�
��Po co mi te liczby, Seuffert? � zapyta� Mock, zapalaj�c ostatniego papierosa przed przyj�ciem szczeg�lnego go�cia. � Ja chc� wiedzie�, czy pan zapyta� wszystkich doro�karzy i taks�wkarzy z naszego pi�knego miasta o to, czy wie�li Ann� do �Warszawskiego Dworu�! Wszystkich, a nie ilu!
��Staram si� by� dok�adny � odpar� Seuffert ura�onym tonem. � Bo s�ysza�em, �e dok�adno�� ceni pan sobie najbardziej� Wszystkich taks�wkarzy, natomiast doro�karzy prawie wszystkich. Zosta�o dw�ch. Doro�karz numer 36 i numer 84. Obaj cz�sto stoj� pod Dworcem G��wnym. Tych nie zd��y�em przes�ucha�. Ale nadrobi� to jutro� Mam ich adresy z rejestru fiakr�w.
��Nie trzeba, Seuffert � powiedzia� Mock s�odkim g�osem i s�ysz�c, �e Karen s�ucha radia, doda� szybko: � Ja si� tym zajm�. W ko�cu wykonali�cie kawa� dobrej roboty. Ponad tysi�c ludzi w ci�gu tygodnia! Ho, ho, nie�le, Seuffert, nie�le�
��Ju� podaj� panu te adresy�
Mock bez s�owa od�o�y� s�uchawk�, odstawi� mikrofon i zacz�� wk�ada� paltot i melonik z tak� szybko�ci�, jakby kto� go pop�dza�. Wszed� do salonu i uca�owa� �on�. W jej oczach dostrzeg� zaw�d.
��Musz�, �abko, musz� � przerwa� wszystkie protesty. � Taka praca, niestety�
Pastorowi Krebsowi, kt�ry wchodzi� w�a�nie po schodach, uk�oni� si� z wielk� galanteri�.
Breslau, niedziela 10 stycznia 1937 roku,
wp� do dziewi�tej wiecz�r
Mock wjecha� swym czarnym adlerem w zatoczk� parkingow� przed Dworcem G��wnym i zgasi� silnik. Zapali� papierosa i przyjrza� si� trzem doro�kom stoj�cym pod wielkim budynkiem. �adna z nich nie mia�a numeru 36 ani 84. Wysiad� z automobilu, w�o�y� paltot i melonik, a potem z d�o�mi za�o�onymi do ty�u ruszy� wolnym krokiem w stron� g��wnego wej�cia. Tak jak s�dzi�, zimno wymiot�o z podjazdu wszystkich �ebrak�w i gazeciarzy. Na zewn�trz spacerowa�y tylko dwie uszminkowanie kobiety. Mock zatrzyma� si� przed nimi i zmierzy� je wzrokiem. Obie, jak na komend�, rozpi�y p�aszcze i opar�y r�ce na biodrach. Jedna by�a chuda i wysoka, druga niska i zaokr�glona. Przyjrza� im si� uwa�nie i postanowi� da� zarobi� tej, kt�ra wyda�a mu si� pon�tniejsza, czyli bardziej zaokr�glonej. Kiwn�� na ni�, a ona podesz�a do� tanecznym krokiem. Spojrza� na jej zsinia�e od zimna usta i wyj�� dwie monety dwumarkowe.
��Jak masz na imi�?
��Bibi.
��No dobrze. To ja ju� ciebie znam. A ty mnie znasz? Wiesz, kim jestem?
��A chyba taki elegant to musi by� derektorem� -U�miechn�a si� szeroko.
��Jestem policjantem � odpar�. � Kiedy� w m�odo�ci zajmowa�em si� takimi dziewczynami jak ty.
��O, przepraszam. � U�miech zamar� na ustach prostytutki.
��Nie przepraszaj, bo jeszcze nie masz za co. � Mock wyplu� papierosa i czubkiem buta zgni�t� niedopa�ek tak dok�adnie, jakby chcia� go wetrze� w p�yt� chodnika. � M�wi� ci to po to, aby� wiedzia�a, �e mnie nie mo�na oszuka�, rozumiesz, Bibi?
Dziewczyna kiwn�a g�ow� bez s�owa.
��Jest ci zimno. Chcesz zje�� kolacj�? � Pokaza� jej monety. � No to ci dam na kolacj�. Teraz dwie marki. A ty tu na razie zostaniesz i b�dziesz mia�a oczy szeroko otwarte. Je�li przyjedzie doro�ka numer 36 lub 84, powtarzam 36 lub 84, natychmiast pobiegniesz do restauracji, bufetu albo do klubu karcianego, nie wiem jeszcze, gdzie b�d�, i mi o tym powiesz. Wtedy dostaniesz kolejne dwie marki. I nie zrobisz mnie w konia, co Bibi?
��A co b�dzie � spojrza�a na niego zuchwale � je�li trafi mi si� klient, a ta drynda 36 nie przyjedzie?
��Moja strata. � Mock poklepa� j� po policzku. � Ale wtedy ja tu jeszcze kiedy� przyjd� i przywitam si� z tob�. Potem p�jd� na karty albo na piwo, a ty b�dziesz musia�a nadal wypatrywa� budy numer 36 lub 84. Wzi�a� zaliczk�, to musisz si� wywi�za�. Adieu!
Ruszy� do holu dworca i rozejrza� si� za jakim� gazeciarzem, kiedy dosz�o go szybkie stukanie pantofli.
��Panie komisarzu � us�ysza� g�os Bibi. � W�a�nie przyjecha� 36. I co, dostan� reszt�?
��Jestem cz�owiekiem honoru. � Poda� jej monet�. � Nie kupuj za to cygaret�w ani w�dki, bo tw�j alfons i tak ci zabierze. Dzisiaj zjedz dobr� kolacj� i wypij jednego sznapsa na rozgrzewk�, ale pami�taj: tylko jednego!
��A czekolad� dla dziecka to mo�na? � zapyta�a i nie czekaj�c na odpowied�, zastuka�a obcasami w holu.
Breslau, niedziela W stycznia 1937
roku, trzy kwadranse na dziewi�t� wiecz�r
Mock wiedzia�, �e nic tak nie deprymuje przes�uchiwanego jak nag�a blisko�� przes�uchuj�cego. Wprawdzie fiakier nie by� o nic podejrzany, ale naruszanie niewidocznych granic czyjego� indywiduum wesz�o ju� Mockowi w krew. Podszed� do doro�ki numer 36, wskoczy� na kozio� obok doro�karza i spojrza� na niego uwa�nie z odleg�o�ci dziesi�ciu centymetr�w. Gruby m�czyzna nieco si� odsun��, ale i tak by�o im obu ciasno. Mockowi jednak zupe�nie to nie przeszkadza�o.
��Nazwisko? � zapyta�, podsuwaj�c furmanowi pod nos swoj� legitymacj�.
��Pohler Heinrich � odpar� doro�karz, patrz�c uwa�nie na Mocka. � Pan mnie chyba�
��Niech pan mi powie, panie Pohler � Mock by� przekonany, �e zaraz us�yszy odpowied� negatywn� i b�dzie m�g� spokojnie wyskoczy� na skata lub brid�a � czy wi�z� pan kogo� w wiecz�r sylwestrowy st�d, z dworca, do hotelu �Warszawski Dw�r�?
��Tak � odpowiedzia� fiakier. � Dwie m�ode kobiety. Cudzoziemki.
Mock odsun�� si� od Pohlera, a potem zszed� z koz�a. Usiad� w budzie i patrzy� uwa�nie na fiakra, naci�gaj�c machinalnie r�kawiczki.
��O kt�rej to by�o?
��Oko�o dziesi�tej wiecz�r.
��Dlaczego pan przypuszcza, �e by�y cudzoziemkami?
��Rozmawia�y ze sob� szeptem, ale d�wi�ki jakie� tam s�ysza�em.
��I jak by pan okre�li� ten j�zyk?
��Slonsakisch � odpowiedzia� fiakier bez wahania. -M�wi�y po �l�sku.
��Niech mi pan opowie wszystko po kolei, od momentu, jak wsiad�y do pa�skiej doro�ki. I niech pan je opisze.
��No, wsiad�y. � Pohler patrzy� na Mocka z niepokojem. � M�ode. Czy �adne? Obie �adne. Jedna by�a starsza, wygl�da�a na dwadzie�cia kilka, mia�a tak� urod� Ciemn�� Tureck�� Druga m�odsza, siedemna�cie, osiemna�cie mo�e� Blondynka. Starsza pokaza�a mi kartk� z napisem: Hotel �Warszawski Dw�r�. Pojechali�my. M�odsza wysiad�a pod hotelem, a starsza poda�a mi inn� kartk� ze s�owem:
�Morgenzeile�, i jaki� numer, nie pami�tam. I pojechali�my. Na Morgenzeile, pod jak�� rezydencj�, powiedzia�a �stop�. Zadzwoni�a do bramy. Willa by�a ciemna. Tylko psy szczeka�y za p�otem. Po chwili wyszed� kamerdyner i zap�aci� za ca�y kurs. To wszystko.
��Co znaczy �turecka uroda�?
��No ja wiem� Ciemna, �niada, czarnow�osa, czarnooka.
Mocka zastanowi� przymiotnik �czarnooka�. Rzadko u�ywany, nietypowy, literacki, wystylizowany. Spojrza� na Pohlera. Wyrafinowane s�owo jak na furmana.
��No dobrze, ale co� mnie wci�� dr�czy. A dlaczego nie pom�g� pan tej m�odszej zanie�� walizki do hotelu? Pono� by�a bardzo ci�ka.
��Bo zanios�a ta druga. Szarpn�a i raz dwa zanios�a pod drzwi. Potem szybko wskoczy�a do budy i pojechali�my na Morgenzeile. To wszystko.
Mock zapali� papierosa i zamy�li� si� g��boko. Dwie m�ode kobiety rozmawiaj�ce po �l�sku, o ile mo�na zaufa� s�uchowi doro�karza. Jedna posz�a do n�dznego hotelu, kt�ry by� w istocie zakamuflowanym burdelem. Druga wytarga�a jej waliz� z doro�ki i zanios�a j� pod drzwi. Po co Annie by�a potrzebna francuska maszyna do pisania? Co w og�le dziewica robi�a w burdelu? Mo�e to rzeczywi�cie sprawa szpiegowska? Mo�e ten hitlerowiec Kraus mia� racj�? A potem jaki� chudy zbrodniarz o mocnych z�bach wchodzi przez okno, gwa�ci, morduje i gryzie Ann�, cho� nie wiadomo, jak to uj�� Lasarius, czy robi to wszystko w takiej w�a�nie kolejno�ci. A ta druga jedzie tymczasem do jednej z najbardziej presti�owych dzielnic Breslau.
Mock ockn�� si� z rozmy�la� pod czujnym okiem doro�karza Pohlera.
��My�la�em, �e szanowny pan zasn�� � powiedzia� z u�miechem fiakier.
��Czemu tam jeszcze nie jedziemy? � Mock patrzy� bystrym wzrokiem na Pohlera.
��A dok�d, szanowny panie?
��Na Morgenzeile!
��No to ju�! � Pohler uni�s� bat.
��Czekaj, czekaj! � Mock chwyci� go za r�koje�� bata. -To sprawa bardzo pilna. Jedziemy moim autem!
Wytoczy� si� z budy tak gwa�townie, �e ta si� zako�ysa�a. Podszed� szybkim krokiem do adlera. Pohler patrzy� zdumiony na Mocka. Jego bat by� wci�� uniesiony.
��No dawaj, dawaj! � krzykn�� kapitan.
��A co zrobi� z bud�? � odkrzykn�� doro�karz. � Jeszcze mi kto konia ukradnie!
Mock rozejrza� si� i ujrza� w g��wnym wej�ciu na dworzec u�miechni�t� Bibi.
��Hej, Bibi, chod� no tutaj! � zakomenderowa� dono�nym g�osem. � Popilnujesz tej dryndy za dwie marki! A niech tylko co� z niej zginie, to b�dziesz mia�a ze mn� do czynienia!
��Dobra, ju� id�, panie cacany. � Bibi roze�mia�a si� i zbli�y�a do Mocka w zgrabnych podskokach. � A za dych� to mog� ci zrobi� dmuchanie balonika.
Pohler patrzy� z przera�eniem na Bibi, kt�ra mia�a pilnowa� jego warsztatu pracy. Ta u�miecha�a si�, Mocka owiewa� jej alkoholowy oddech. By�o oczywiste, �e tego wieczoru dziecko dziewczyny nie b�dzie jad�o czekolady.
Breslau, niedziela 10 stycznia 1937 roku,
kwadrans na dziesi�t� wiecz�r
Okna pot�nej willi przy Morgenzeile wychodzi�y na ogo�ocony z li�ci Scheitniger Park. Szyby w ciemnych oknach odbija�y s�abe �wiat�o latar�. Za parkanem zako�czonym szpicami w kszta�cie p�omienia miota�y si� dwa pot�ne psy nieznanej Mockowi rasy. Przyciskaj�c d�ugo dzwonek przy bramie wej�ciowej, kapitan przygl�da� si� psom; by� pewien, �e ju� takie kiedy� widzia�, ale nie m�g� sobie przypomnie�, gdzie to by�o. Pohler, stoj�cy obok Mocka, spogl�da� trwo�liwie na obie bestie.
Nad podjazdem do willi zapali�o si� �wiat�o, w kt�rym pojawi� si� sztywno maszeruj�cy kamerdyner, d�wigaj�cy du��, wisz�c� latark�. Kiedy podszed� do parkanu i o�wietli� Mocka, temu wyda�o si�, �e frak s�u��cego zaraz p�knie pod naporem mi�ni.
��S�ucham pana? Czym mo�emy s�u�y�? � powiedzia� powoli kamerdyner, a blask latarki osiada� na jego kr�tko ostrzy�onej g�owie.
��To on? � zapyta� Mock Pohlera, wskazuj�c m�czyzn� g�ow�.
Widz�c potakiwanie doro�karza, Mock szybko si�gn�� po legitymacj� do wewn�trznej kieszeni p�aszcza. Ten gest sprawi�, �e kamerdyner odruchowo chwyci� si� za kiesze�, a psy skoczy�y na parkan, zwil�aj�c go pian� ze swych pysk�w.
��Zabierz te potwory, famulusie! � rykn�� Mock i pokaza� legitymacj�. � A potem otwieraj ten pa�ac! Jestem kapitan Eberhard Mock!
Kamerdyner wykona� tylko pierwsze polecenie Mocka. Gwizdn�� na psy, a te opad�y na brzuchy i cicho warcza�y.
Ich poskromiciel podszed� do samego parkanu, opar� si� o pr�ty i wbi� wzrok w Mocka. Wzrok zimny i bardzo uwa�ny.
��To jest rezydencja barona Bernharda von Criegern -powiedzia� cicho. � Pa�stwo von Criegern od tygodnia przebywaj� w swojej willi Villa Clementina w Schreiber-hau, a tutaj honory gospodarza spe�niam ja. Nie chcia�bym urazi� pana kapitana, ale �eby tu wej�� pod nieobecno�� baronostwa, trzeba mie� nieco wy�sz� rang�.
��No patrzcie, Pohler � Mock zwr�ci� si� do swojego towarzysza � jak on si� �adnie wys�awia! Prawdziwy retor!
Kapitan poczu� pustk� w g�owie. Zwykle w takich sytuacjach reagowa� w�ciekle i zdecydowanie. Kogo� straszy�, szanta�owa� lub bil. A tutaj nie m�g� zastosowa� �adnego z tych �rodk�w. Nie mia� czym straszy� ani szanta�owa�, a wynik ewentualnej b�jki by�by z g�ry przes�dzony na korzy�� wystrzy�onego jak rekrut osi�ka. Splun�� obficie na ziemi�. Nie znosi� by� nieprzygotowanym do rozmowy.
��No to nie b�d� wchodzi� � odpar�. � Pogadamy tutaj. Poza tym nie przyszed�em do baronostwa, tylko do pana. Zechce mi pan otworzy�, panie�
��A ten to te� policjant? � Kamerdyner spojrza� z pogard� na stary szynel Pohlera. � Te� mam go wpu�ci�?
��Tak. � Mock nie rozumia�, dlaczego tak powiedzia�. -To policjant, wachmistrz Pohler, m�j wsp�pracownik.
��Jestem Bruno Gorsegner i jest mi bardzo przykro � odpar� cerber i uczyni� taki ruch r�k�, jakby odgania� much� od twarzy � ale zgodnie z zarz�dzeniem pana barona von Criegern, nikt opr�cz s�u�by, rodziny i os�b uprawnionych, nie ma prawa przebywa� na terenie rezydencji. A pan, panie kapitanie, i wachmistrz � u�miechn�� si� lekko � nie nale�� do �adnej z wy�ej wymienionych kategorii. Przecie� nie jest pan ani policjantem, ani prokuratorem, ani nawet komornikiem, lecz jedynie wy�szym oficerem abwery. Gdybym pana wpu�ci�, m�g�bym r�wnie dobrze udost�pni� teren rezydencji na przyk�ad wy�szemu oficerowi s�u�by kwatermistrzowskiej. Ale jestem cz�owiekiem dobrze wychowanym i jeszcze raz zapytam: czy mog� w jaki� spos�b by� przydatny panu kapitanowi w sytuacji, kiedy rozdziela nas parkan?
Mock pierwszy raz od momentu, kiedy pozna� nad-sekretarza Seufferta, po�a�owa�, �e nie ma z nim tego gestapowca. Wobec niego elokwentny famulus by�by pos�uszny jak te waruj�ce bestie. I wtedy przypomnia� sobie, gdzie widzia� podobne psy. Rozrywa�y szczury na mane�u przy torze wy�cig�w konnych, a on wraz z innymi m�czyznami obstawia�, kt�ry pies zagryzie wi�cej szczur�w. Odrzuci� w my�lach te krwawe wspomnienia.
��Mo�e mi pan pom�c, panie Gorsegner � powiedzia�. � Nawet przez p�ot. Czy widzia� pan kiedykolwiek tego tu wachmistrza Pohlera?
��Nie, nigdy � odpar� szybko kamerdyner.
��Nieprawda! � krzykn�� Pohler. � Przecie� p�aci�e� mi za kurs tej kobiety, kt�r� przywioz�em tutaj wieczorem!
��Nigdy pana nie widzia�em � odpowiedzia� Gorsegner. � I wypraszam sobie m�wienie mi na ty. Przedwczoraj by�em tutaj i nikt mnie nie niepokoi� ani nie dzwoni� do bramy. Nie p�aci�em te� za kurs �adnemu doro�karzowi.
��Panie Gorsegner � warkn�� Mock � twierdzi pan, �e m�j cz�owiek k�amie?
��Panie kapitanie, niczego nie twierdz� � Gorsegner roze�mia� si� weso�o � tylko stwierdzam. Nie widzia�em tego pana ani �adnej kobiety, kt�r� rzekomo mia� tu przywie��. Ani we czwartek, ani nigdy wcze�niej, ani p�niej� � Poklepa� si� po ramionach. � Przepraszam pan�w bardzo, ale robi si� do�� zimno, a ja nie jestem tak ciep�o ubrany jak panowie� Czy ma pan kapitan jeszcze jakie� pytania? Ch�tnie na nie odpowiem.
��Nie. � Mock w�ciek�ym wzrokiem spojrza� na Pohlera, kt�ry skuli� si� ze strachu. � Dzi�kujemy panu, panie Gorsegner. Dobranoc.
��Dobranoc panom � odpowiedzia� kamerdyner i pod��y� �wawo ku rezydencji.
Psy, pozbawione pana, rozwy�y si� i rozszczeka�y, kiedy Mock ruszy� szybkim krokiem, ci�gn�c za ko�nierz Pohlera. Kiedy zbli�yli si� do auta, kapitan wzi�� zamach jak dyskobol i zakr�ci� fiakrem, kt�ry run�� na mask� adlera.
��Mo�e mi to wyt�umaczysz, Pohler? � Mock zdj�� melonik i otar� czo�o z potu. � K�amiesz ty czy on? Wyt�umaczysz mi to czy pojedziemy na gestapo?
Przera�ony doro�karz zdj�� czapk� i przyg�adzi� w�osy. Pochyli� g�ow� i patrzy� na Mocka b�agalnie. Czapk� �ciska� i skr�ca� w d�oniach. Przypomina� Mockowi w�asnego ojca, ubogiego szewca z Waldenburga, kt�ry zosta� kiedy� wezwany do dyrektora gimnazjum. Dyrektor wrzeszcza� i grozi� Willibaldowi Mockowi, gdy� jego syn, ten tu obecny gimnazjalista Eberhard, okaza� si� zaka�� tak wspania�ego zak�adu nauczania, bo wraz z dwoma innymi uczniami zosta� z�apany przez tajn� policj� w domu rozpusty.
Zawstydzony szewc, od�wi�tnie ubrany, stal wtedy przed rozsierdzonym dyrektorem j mi�� w d�oniach czapk�, zupe�nie jak teraz Pohler.
��Przecie� pan wie, �e ja bym pana nie ok�ama� � po wiedzia� przez �zy doro�karz. � Naprawd� pan mnie nie poznaje, panie kapitanie? Ja wiem, to by�o wiele lat temu, a ja by�em znacznie szczuplejszy i mia�em g�ste w�osy. By�em pomocnikiem w teatrze�
��No, chyba poznaj� � odpar� Mock. B�yskawicznie przeszukiwa� swe wspomnienia, lecz nie m�g� w nich odszuka� twarzy Pohlera, nie m�wi�c o tym, aby j� skojarzy� z jakim� teatrem. � No i co z tego, �e poznaj�?! � Zn�w by� w�ciek�y. � Nawet je�li poznaj�, to sk�d mam wiedzie�, �e nie k�amiesz?!
��Ta kobieta by�a odmie�cem � szepn�� Pohler.
��Kim niby? � Mock w�o�y� melonik i pochyli� si� nad fiakrem. � Powiedz mi to do ucha!
��Odmie�cem, przebiera�cem � troch� g�o�niej odpar� Pohler. � Przywioz�em go do tego kamerdynera. On te� jest odmieniec, pederasta. Ukrywa to� Wie pan, jak to jest teraz� Gestapo, ob�z koncentracyjny� To nie z�ote lata dwudzieste.
��A sk�d wiesz, �e ta kobieta by�a przebranym m�czyzn�? Bo co? Bo sama zanios�a ci�k� waliz�? Sk�d wiesz, �e ten kamerdyner jest pederasta? � Mock czu� podniecenie jak pies, kt�ry wpad� na trop.
��Ja ich znam, ka�dego z nich poznam� Przecie� pan wie, pan mnie zna� Wtedy, wiele lat temu, by� pan radc� kryminalnym, nie kapitanem jak teraz� Potraktowa� mnie pan jak cz�owieka.
Mock zamy�li� si�, spogl�daj�c na czarny Scheitniger Park. Wiatr porusza� nagimi ga��ziami. Tu pod tymi drzewami by� szalet, gdzie spotykali si� odmie�cy� Kapitan przypomnia� sobie nagle pewn� akcj�, w kt�rej uczestniczy�. Ale do cholery, kiedy sobie przypomni Pohlera, sk�d niby go zna?! Sapn��. W gruncie rzeczy wcale nie chcia� tego wiedzie�. Nie chcia� wys�uchiwa� kolejnej historii, banalnej, bolesnej i ca�kowicie przewidywalnej. Chcia� jedynie i�� do domu, w kt�rym na pewno nie ma pastora Krebsa, i usi��� przy swoim biurku z kieliszkiem koniaku, by zebra� my�li. A potem, p�n� noc�, ustawi szachownic� i przypomni sobie r�ne warianty otwar� zamkni�tych, kt�re najbardziej lubi�.
��Dobra, wierz� panu, Pohler � mrukn��. � Niech pan siada, bo jeszcze Bibi trafi klienta i co b�dzie z pa�sk� bud�?
Zapu�ci� silnik. Pohler nie o�mieli� si� usi��� ko�o Mocka i kuli� si� zzi�bni�ty na tylnym siedzeniu. Kapitanowi te� by�o zimno. Min�wszy park, F�rstenbr�cke i ko�ci� �w. Piotra Kanizjusza, widoczny zza nagich drzew, spogl�da� w okna wielkich secesyjnych kamienic przy Kaiserstrasse, w kt�rych gas�y ju� �wiat�a. Po przyj�ciu do domu najpierw usi�dzie przy piecu i b�dzie tam d�ugo si� grza�. Nast�pnie zje sp�nion� kolacj�. W�tr�bk� z cebulk�. A potem naleje sobie kieliszek koniaku.
Troch� go zarzuci�o na Kaiserbr�cke, ale by�a to jedyna nieprzyjemna niespodzianka na za�nie�onych ulicach, na kt�rych dopiero pojawia�y si� tu i �wdzie nocne furmanki z piaskiem. Po raz drugi zarzuci�o go pod dworcem, ale do tego po�lizgu doprowadzi� celowo. Manewr zwr�ci� uwag� tylko jednego sennego fiakra i Bibi, kt�ra siedzia�a na ko�le doro�ki z jakim� m�czyzn�. Mock odwr�ci� si� do Pohlera.
��Dobranoc, Pohler!
��Dobranoc, panie kapitanie. � Fiakier uj�� klamk�, ale po kilku sekundach j� pu�ci�. � Ja wiem, �e mnie pan nie pami�ta. By� pan wtedy pod dobr� much�. Chc� panu kapitanowi podzi�kowa�.
��Przecie� ju� mi pan dzi�kowa�! � odpar� Mock znu�onym g�osem. � �e potraktowa�em ci� jak cz�owieka. Ju� to m�wi�e�� Id�, bo Bibi zamieni twoj� bud� w zamtuz!
��Nie za to, panie kapitanie. � Pohler jakby nie us�ysza� s��w Mocka. � Nie za to, ale za to, �e pan kapitan nie dr��y� teraz po drodze, sk�d mnie niby zna, jak si� spotkali�my i tak dalej� Wiedzia� pan kapitan, �e rozmowa o tym to dla mnie udr�ka. �e mam �on� i dzieci. Za to dzi�kuj�.
Mock si� roze�mia�. Wyci�gn�� r�k� do Pohlera.
��Niech ci si� dobrze dzieje w Nowym Roku!
��Dzi�kuj� i nawzajem, panie kapitanie! � Doro�karz �ciska� mocno d�o� Mocka.
��Ale nie my�l, Pohler � doda� z u�miechem � �e ja jestem taki delikatny, na jakiego wygl�dam. Nie wypytywa�em ci�, bo ju� mnie nudz� te wszystkie haniebne opowie�ci. Prywatna historia mieszka�c�w tego miasta to historia grzechu i kompromitacji. Mam g�ow� tak pe�n� tych zdarze�, �e kolejne ju� si� w niej nie mieszcz�. Id� z Bogiem, Pohler, i grzesz wi�cej, tylko po cichu, i nie w�a� w oczy �adnemu gestapowcowi.
��Dzisiaj te� mnie pan potraktowa� jak cz�owieka. Powiedzia� pan nawet temu od�wiernemu, �e jestem pa�skim cz�owiekiem. A ja panu powiem, �e jak pan zechce, to nim b�d�. Tu pod dworcem zawsze si� du�o dzieje, a ja mam zawsze oczy szeroko otwarte. Ale tylko dla pana.
��No to pos�uchaj, Heinrich � powiedzia� Mock po chwili zastanowienia i poda� Pohlerowi swoj� wizyt�wk� � je�li jakikolwiek odmieniec przyjedzie na Morgenzeile, to dasz mi zna�, dobrze? Niewa�ne, czy b�dzie m�wi� po �l�sku, czy w j�zyku Apacz�w, rozumiemy si�?
��Oczywi�cie. � Pohler otworzy� drzwi auta. � Dobranoc, panie kapitanie!
��Dobranoc, Heinrich.
Mock roze�mia� si� jeszcze g�o�niej. I jeszcze raz. Jego radosny g�os obija� si� echem w automobilu. Dzisiaj mimo wszystko szcz�cie mu sprzyja�o. Najpierw unikn�� pastora Krebsa, a potem znalaz� nowego informatora. Nie�le jak na jeden wiecz�r! Pal licho jakiego� bezczelnego famulusa! Dobry duch, eudajmon, podpowiedzia� mu dzisiaj dwa razy: po raz pierwszy, kiedy nazwa� Pohlera �swoim cz�owiekiem� przy kamerdynerze Gorsegnerze, a po raz drugi, gdy si� powstrzyma� od wypowiedzenia pewnego zdania, gdy fiakier wci�� si� upewnia�, czy Mock go poznaje. Powstrzyma� si� od wyg�oszenia pewnego por�wnania i dzi�ki tej wstrzemi�liwo�ci zyska� nowego cennego informatora. Gdyby je przytoczy�, utraci�by na pewno �yczliwo�� Pohlera. Ta maksyma mia�a brzmie�: �Co ty si� tak dziwisz, �e ciebie nie poznaj�. My�lisz, �e �atwo jest odr�ni� w gnojowisku pojedyncze grudki g�wna?�
Breslau, niedziela 10 stycznia 1937 roku,
wp� do jedenastej wiecz�r
Mock nie pojecha� do domu, mimo i� wizyta pastora Krebsa na pewno ju� si� sko�czy�a. Siedz�c w aucie, bezmy�lnie przygl�da� si� grupie m�odych ludzi z nartami i plecakami, pijanej Bibi, kt�ra przekomarza�a si� z Pohlerem, i sprzedawcy kie�basek, kt�ry otwiera� co chwila sw�j kocio�, aby smakowity zapach skusi� podr�nych, a jego samego ogrza�a gor�ca para. Mock wiedzia�, �e te chwile t�pego gapienia si� na cokolwiek zawsze ko�cz� si� gor�czkowymi skojarzeniami; �e te momenty absolutnego umys�owego bezruchu zaraz uruchomi� �a�cuchy obraz�w. Nie chodzi�o mu jednak o jakie� oryginalne pomys�y, o odkrywcze rozwi�zania, nie � jego ambicje by�y teraz znacznie mniejsze. Chcia� po prostu uchwyci� jedn� tylko my�l, kt�ra pojawi�a si�, gdy Pohler mia� opu�ci� auto, i zosta�a przyt�umiona przez d�ugie podzi�kowania fiakra. Spojrza� na zbli�aj�cych si� do dworca dw�ch oficer�w w czarnych p�aszczach i czapkach z daszkiem. Uderzy� si� d�oni� w czo�o. Nie potrafi� sobie wyja�ni�, dlaczego w�a�nie ten widok przypomnia� mu tamt� my�l.
Wysiad� z auta i ruszy� na dworzec. Nie zwr�ci� uwagi na u�miechni�t� Bibi, jej chud� kole�ank� i sprzedawc� kie�basek. Rozejrza� si� po holu, zamkni�tym przez p�koliste sklepienie, i dostrzeg� sw�j cel � maszt z tablicami rozk�adu jazdy ze sztywnego lakierowanego kartonu. Wisia�y one, przyczepione swymi d�u�szymi bokami do ruchomego pier�cienia. Podszed� do tablic i zacz�� je przerzuca�, a one stuka�y o siebie, wzbudzaj�c zainteresowanie jakiego� jegomo�cia, kt�rego g�upawy u�miech i zaczerwienione oczy wskazywa�y, �e nie sko�czy� on jeszcze �wi�towania Nowego Roku. Mock znalaz� w�a�ciw� tablic� z popo�udniowymi i wieczornymi przyjazdami poci�g�w na wroc�awski Dworzec G��wny. Jego wzrok szybko trafi� na podkre�lone kursy poci�g�w zagranicznych. Jeden jedyny przybywa� do Wroc�awia przed dziesi�t� wiecz�r, czyli oko�o godziny, gdy fiakier Pohler zabra� swoje tajemnicze pasa�erki. Ekspres, kt�ry przyje�d�a� co drugi dzie� o wp� do dziesi�tej wiecz�r. Mock wyj�� notes opleciony gumk�. Starannie wypisa� na liniowanej kartce wszelkie informacje o tym poci�gu. Podszed� do drugiego masztu z napisem �Odjazdy�, ignoruj�c pijaka, kt�ry najwyra�niej chcia� od niego po�yczy� na piwo. Tam d�ugo si� naszuka�, zanim znalaz� numer interesuj�cego go ekspresu. Odje�d�a� co drugi dzie� z samego rana. Mock zanotowa� wszystkie stacje po�rednie, a jedn� z nich podkre�li�, pisz�c obok �granica�. Przypomniawszy sobie chwilowe za�mienie my�li w aucie, dopisa� expressis verbis, co ma jutro zrobi�: �Zatelefonowa� na przej�cie graniczne w Morgenroth�.
Wychodz�c z dworca, ujrza� fiakra Pohlera zacinaj�cego konia. Pomacha� mu r�k�, ale ten go chyba nie zauwa�y�. No c�, pomy�la� z rozbawieniem Mock, nie codziennie przytrafia mu si� wie�� pretorian�w Hitlera.
W budzie rozparci w niedba�ych pozach i z papierosami w d�oniach siedzieli dwaj esesmani, kt�rzy kilka minut wcze�niej mijali auto Mocka.
Lw�w, poniedzia�ek 11 stycznia 1937 roku,
godzina si�dma wiecz�r
Ma�o kt�ry porz�dny i obyczajny mieszkaniec Lwowa wiedzia�, �e w sercu miasta, w�r�d pi�knych i starych kamienic, niedaleko Rynku, prawie pod kopu�� ko�cio�a dominikan�w, jest miejsce maj�ce niewiele wsp�lnego z dobrymi obyczajami. Knajpa zwana �Morska Grota� mie�ci�a si� na wewn�trznym podw�rku okaza�ej kamienicy przy Dominika�skiej 4. Odwiedzenie tego przybytku wi�za�o si� z dwoma r�nymi niebezpiecze�stwami. Pierwsze z nich � gro�ba skr�cenia, je�li nie po�amania n�g � czyha�o ju� w nieo�wietlonej bramie, prowadz�cej na mikroskopijne podw�rko. Drugim zagro�eniem byli pijani bywalcy lokalu. Po alkoholu wyznawali mi�o�� ca�emu �wiatu albo atakowali bli�nich. Co wi�cej, pijani baciarzy w przyp�ywie agresji ch�tnie si�gali do kieszeni po n� spr�ynowy albo brzytw�.
Komisarz Edward Popielski nie by� obywatelem ani porz�dnym, ani obyczajnym. Zna� dobrze baciar�w i zawsze, id�c do tego lokalu, mia� przy sobie latark�, nie m�wi�c o rewolwerze browning w kieszeni. Dzisiaj jednak zapomnia� i jednego, i drugiego, tote� czu� si� do�� niepewnie. Trzyma� si� �ciany i usi�owa� cokolwiek dostrzec w s�abym migotaniu po�wiaty, jaka dochodzi�a z podw�rka od lampy wisz�cej nad spelunk�. Szed� wolno, krok po kroku, maca� stopami �lisk� powierzchni� i patrzy� z trosk� na swoj� lew� r�k�, kt�rej wci�� nie m�g� w pe�ni rozprostowa� po fatalnym z�amaniu �okcia, kt�rego do�wiadczy� przed dwoma laty. Znacznie mniej si� przejmowa� brakiem broni. Wiedzia�, �e jego pojawienie si� w jednej z najgorszych spelun b�dzie wiadome zaraz wszystkim opryszkom na wsch�d od placu Halickiego, czyli na �yczakowie. Dzia�a�a tu bowiem niezawodna poczta pantoflowa, a charakterystyczn� posta� �ysego komisarza w meloniku i bia�ym szalu zna�o ka�de dziecko. Przez szesna�cie lat pracy w policji kryminalnej narazi� si� chojrakom z �yczakowa nieraz bardzo powa�nie, ale �aden bandyta lwowski, pozostaj�cy przy zdrowych zmys�ach, nie ryzykowa�by zamachu na komisarza policji.
Popielski przeszed� przez niebezpieczn� bram� bez �adnego po�lizgu, ale nie unikn�� innego zagro�enia. Jak tylko znalaz� si� na podw�rzu, uczyni� krok i poczu�, �e jego wypastowany trzewik �Salamandra�, pi�knie obszyty dziurkowany but za pi��dziesi�t z�otych, zag��bi� si� w jak�� mi�kk�, kleist� substancj�.
��No, do jasnej cholery! � wrzasn��. Ze wstr�tem zacz�� wyciera� podeszw� o bruk i przeklina� w duchu swoj� sk�onno�� do ubierania si� jak dandys. Gdybym za�o�y� grube zimowe buty, a nie te eleganckie trzewiki, pomy�la�, k�opot by�by �aden.
Poci�gn�� podeszw� kilka metr�w po bruku, a� znalaz� si� pod jedyn� na podw�rzu lamp�, s�abo o�wietlaj�c� wej�cie do piwnicy, w kt�rej by�a speluna. Popielski uni�s� nog� i przyjrza� si� obuwiu. Podeszwa by�a w miar� czysta, natomiast boki mokre i umazane br�zow� mazi�. Wiedzia� doskonale, w co wdepn��. Mieszka�cy tej kamienicy nieraz skar�yli si� policji na odchody, jakie zostawiaj� bywalcy lokalu na podw�rku. Rozejrza� si�. Jedyn� rzecz�, o kt�r� m�g� wytrze� but, by� chropowaty mur, ale to grozi�o zarysowaniem szlachetnej licowej sk�ry. Popielski otworzy� drzwi do knajpy. Snop �wiat�a z sali pad� na podw�rko. Na skrzynce po piwie le�a� stary worek po kapu�cie. Cho� te� by� chropowaty, to jednak nie grozi� zniszczeniem sk�ry. Popielski niczego lepszego nie m�g� tutaj znale��. Wyciera� but i patrzy� na k��by dymu, kt�re wali�y z nory. Zszed� powoli po stromych schodach i znalaz� si� trzy metry pod powierzchni� lwowskiego bruku. Z ka�dym jego krokiem w �Morskiej Grocie� robi�o si� coraz ciszej. Stan�� w progu, zdj�� melonik i napawa� si� przez chwil� cisz�, jaka nasta�a, oraz ciep�em buchaj�cym od pieca. Tu i �wdzie us�ysza� syczenie. Wiedzia�, �e z�odzieje i bandyci powtarzaj� cicho jego przezwisko: ��yssy�.
Szed� powoli przez �rodek knajpy i patrzy� na to, co dobrze zna�. Widzia� brudne paznokcie stukaj�ce po stole, krzywe spojrzenia spod kaszkiet�w, s�kate palce, spomi�dzy kt�rych dymi�y skr�ty z najpodlejszego tytoniu, i t�uste w�osy oblepiaj�ce g�owy. Czu� wo� paruj�cych szyneli, niepranych od dawna koszul i przemoczonych filcowych but�w. Nie przygl�da� si� dok�adnie fizjonomiom. Wiedzia�, �e poszukiwani przez policj� bandyci ju� dawno rozpierzchli si� po swoich norach, ostrze�eni poczt� pantoflow�. Zbli�y� si� do stolika, przy kt�rym siedzia�o trzech m�czyzn. Wszyscy oni opierali �okcie i przedramiona na stole i nie spuszczali oka z Popielskiego. Akordeonista zagra� skoczn� melodi� i za�piewa�:
Popielski bi� przez chwil� brawo akordeoni�cie. Cho� czyni� to przesadnie g�o�no, ten nie okaza� najmniejszej wdzi�czno�ci. Policjant powiesi� paltot na oparciu wolnego krzes�a, kt�re sta�o przy ich stoliku, poprawi� czarn� marynark� i tak�� muszk�, po czym usiad�, nie zdejmuj�c melonika. R�ce opar� na stole podobnie jak oni i nagle rozprostowa� je na boki, skutkiem czego str�ci� ze sto�u �okcie dw�ch m�czyzn. Ci odsun�li si� od sto�u, przygotowani na atak. Trzeci z nich, siedz�cy naprzeciw Popielskiego, kiwa� uspokajaj�co d�oni�.
��Nie znacie zasad dobrego wychowania, ch�opaki? -zapyta� Popielski i ze zgroz� zauwa�y�, �e poplami� sobie r�kaw garnituru jakim� p�ynem, kt�ry by� rozlany na stole. � Nie wolno si� tak rozpycha�! � Odetchn�� z ulg�, widz�c, �e przed m�czyznami stoi resztka w�dki, kt�ra nie plami �munduru i honoru�, jak mawia� jego nie�yj�cy wuj, austriacki oficer.
��Spokojni, wariaty � powiedzia� siedz�cy naprzeciw komisarza. � Un tylko struga funia! Taki bardzij funiasty paniaga!
��Panie starszy! � Popielski ju� by� w lepszym humorze i strzeli� g�o�no z palc�w. � Panie starszy! Kotlet wieprzowy, og�rki i �wiartk�! Ale nie napluj pod kotlet � roze�mia� si�, uderzaj�c d�oni� o st� � bo b�d� jad� z tymi obywatelami!
��My ni g�odni � odpowiedzia� siedz�cy z prawej strony Popielskiego.
��Ciszej, kurwa � sykn�� do niego Popielski i chwyci� go mocno za rami�. � Przecie� ci nie dam �ry�, ale on -wskaza� oczami na kelnera, kt�ry wychodzi� zza szynk-wasu � nie musi o tym wiedzie� i wtedy mi nie napluje! Dzi�s�o � zwr�ci� si� do tego z naprzeciwka. � Uspok�j swoich kumpli, �eby mi si� tu nie wtr�cali!
Wypomadowany kelner, ubrany w poplamiony smoking i koszul� bez ko�nierzyka, podszed� do stolika i uderzy� w niego kilkakrotnie szmat�, kt�r� mia� zawsze przewieszon� na przedramieniu. Postawi� przed Popielskim ma�� butelk� z nalepk� �Czysta monopolowa�, kieliszek i talerz z bu�k�, zimnym sznyclem i czterema og�rkami kiszonymi. A potem posun�� po blacie sto�u stojakiem z serwetkami.
��P�aci� z g�ry � mrukn�� ponuro kelner.
��Panie starszy! � zawo�a� Popielski, wr�czaj�c mu melonik i monet� jednoz�otow�. � A kieliszki dla moich przyjaci�?
Kelner podzi�kowa� za spory napiwek i odszed� za szynkwas, jakby nie s�ysza� pytania. Powiesi� melonik Popielskiego na haku za lad� i zabra� si� za wycieranie blatu. M�czyzna nazwany przez Popielskiego �Dzi�s�o� odezwa� si�, a w ciszy jego g�os zabrzmia� pot�nie.
��Bez obrazy, panie kumisarzu, ale my z pulicajim ni trzymamy sztamy. My ni chatraki. Nie b�dziemy je�� razym. Ani ja, ani Walerku, ani Alfonyk. My nie szpiki. C� pan chcia� ode mni. No to s�ucham. A Walerku i Alfonyk bendu nas s�ucha�.
Popielski zna� instytucj� �wiadka przy nieformalnych rozmowach policji z podziemiem przest�pczym. Takie rozmowy zawsze mia�y miejsce w zat�oczonej knajpie, a �wiadkami byli najbardziej t�pi i pryncypialni bandyci, kt�rzy nigdy nie k�amali swoim i kt�rzy reagowali gwa�townie, gdy kto� oskar�a� ich o oszustwo. Oni byli gwarancj�, i� rozm�wca z p�wiatka nie jest konfidentem policji, i wszyscy im wierzyli.
��No dobrze. � Komisarz rozejrza� si� po otaczaj�cych go napuchni�tych i kro�ciastych twarzach. � Ale �wiadkami maj� by� tylko ci dwaj obywatele. � I nagle wsta�, obejrza� si� i wrzasn��: � A nie ca�a knajpa! No co?! Mordy w talerze!
Nieprzychylny pomruk i syczenie przetoczy�y si� przez zadymione wn�trze. Popielski usiad� i wyj�� z kieszonki w kamizelce srebrny zegarek. Otworzy� kopert� i sprawdzi� godzin�. Jego organizm dawa�, jak zawsze ko�o si�dmej wiecz�r, niezawodny sygna�, �e nadesz�a pora obiadu. Nabi� kotlet na widelec i najpierw go dobrze obejrza�, a potem odgryz� spory k�s. Knajpiane jedzenie mia�o jeden jedyny s�u�ebny cel � wysubtelni� smak w�dki. Kucharz i barman zarazem, kt�ry w �Morskiej Grocie� ustawia� nad barem jajka w majonezie, zimn� kie�bas� z r�wnie zimn� kapust�, �ledzie, sma�on� wieprzowin� i og�rki kiszone, nie dba� o modn� nowoczesn� dietetyk�. Nie, on chcia� jedynie uprzyjemni� prze�kni�cie alkoholu, cho� wielu z go�ci tego nie rozumia�o i pi�o bez �adnej zagryzki. Te wystawione na ladzie pod szklanymi pokrywami i zawsze nie�wie�e frykasy kojarzy�y si� Popielskiemu z dziewczynami stoj�cymi na Mostkach. Prostytutki tamtejsze te� rzadko by�y zamawiane i nie by�y ju� pierwszej �wie�o�ci.
Nala� sobie stopk� w�dki i prze�kn�� j�, zagryzaj�c og�rkiem. Po chwili w jego z�bach zachrz�ci�a cienka panierka kotleta. Uwielbia� jedzenie w pod�ych knajpach, cho� czasami grozi�o ono rozstrojem �o��dka. D�ugo nie prze�yka� k�s�w, by czu� smak mi�sa. Wypi� kolejny kieliszek i rozejrza� si� po sali. Panowa� ha�as, cho� bardziej przyt�umiony ni� ten, kt�ry ucich� wraz z nadej�ciem komisarza. Z�odzieje i bandyci nie mog� teraz porusza� swych codziennych temat�w, pomy�la� z rozbawieniem. Odgryz� p� kotleta i poch�on�� go tym razem �apczywie.
Otar� usta serwetk�. Wyj�� papiero�nic� i zapali� �Egipskiego�. Nie cz�stowa� swoich towarzyszy przy stoliku. Wiedzia�, jak by zareagowali.
��No to powiem ci, Dzi�s�o, z czym do ciebie przychodz�. Gadaj, co wiesz o napadzie na t� star� �yd�wk� na G�siej. � Spojrza� przenikliwie na m�czyzn� siedz�cego vis-a-vis. � To nie by�a normalna robota kieszonkowca. Kto� j� obrabowa� i pobi�.
��Nic o tym nie wiem. Ale wiem co inszegu�
��Niby co?
��To b�dzi dla pana kumisarza smutny. � Dzi�s�o zapali� swoj� machork�. � Chodzi o c�runiu pana kumisarza. Una wpad�a w zatylipany tuwarzystwu.
U Edwarda Popielskiego, kiedy s�ysza�, i� kto� ma zamiar powiedzie� co� niedobrego o siedemnastoletniej Ricie, uruchamia� si� osobliwy mechanizm obronny. Natychmiast przed jego oczami pojawia�a si� scena z po�owy lat dwudziestych. Spokojny wiecz�r, miasto wyciszone grub� warstw� �niegu, wieczorna msza w ko�ciele �w. Marii Magdaleny przy bibliotece Baworowskich. On sam stoi w t�oku wraz z trzyletni� Rit�. Cieszy si�, �e dziecko jest wyj�tkowo spokojne, �e nie biega po ca�ym ko�ciele i nie krzyczy, nara�aj�c jego samego na nieprzyjemne spojrzenia jakich� dam starych jak grzech �miertelny � jak to powiedzia� Boles�aw Prus. Ju� nie ma za z�e ma�ej tego, �e nie �piewa �aci�skich odpowiedzi mszalnych, kt�rych j� niedawno uczy�, �e nie �piewa kol�d, o co wraz z Leokadi� usilnie zabiegali podczas ostatniej kolacji wigilijnej. Jest szcz�liwy mimo dotkliwego kaca po zabawie sylwestrowej, bo Rita stoi grzecznie i nawet nie domaga si� dla siebie miejsca w �awce. I wtedy rozlega si� kol�da Cicha noc, kt�r� zawsze �piewa� Ricie przed snem, i to przez ca�y rok, niezale�nie od tego, czy to by� Wielki Post, Adwent lub Wielkanoc. By�a to ulubiona piosenka ma�ej. Kiedy teraz organista wyci�ga pi�kne �nad Dziecio-�tka sne-em�, Popielski czuje, jak dziewczynka przytula si� do niego. Po chwili jest ju� na jego r�kach i przyciska do jego �wie�o ogolonej twarzy sw�j rozpalony policzek. Nie �piewa, nie dokazuje i ca�uje ojca w policzek mokry od �ez.
Kiedy Popielskiego nachodzi�o to wspomnienie, by� got�w wybaczy� c�rce wszystko, nawet to, �e b�dzie mia�a pi�� dw�j na semestr, a w dodatku jedn� z nich z �aciny, otrzyman� na w�asne �yczenie od nauczyciela o go��bim sercu, dobrego znajomego jej ojca. Ta dawna chwila, jedna z najpi�kniejszych w jego �yciu, pozwala�a mu przyj�� postaw� obronn� � kiedy spodziewa� si� jakiego� ataku na Rit�, przypomina� sobie t� scen�. By�a dla niego tarcz�. Dotychczas jednak pretensje nadchodzi�y ze strony nauczycieli, korepetytor�w, gimnazjalnego katechety, ewentualnie ze strony sprzedawczyni z pobliskiego sklepu kolonialnego, kt�rej Rita po grubia�sku co� odpowiedzia�a. I wtedy ten obraz sprzed lat mia� swoj� moc. Wyt�umia� ataki, filtrowa� skargi, wygasza� wszelkie domys�y. Teraz ten obraz te� nadszed�, ale by� zamazany, wyko�lawiony, zamglony, s�abo widoczny. Ma�a Rita w tym nowym wspomnieniu nie ca�owa�a ojca. Zbli�y�a si� do jego twarzy, aby go mocno ugry��. To, co us�ysza�, to nie by�a zwyk�a skarga, kt�rych w ci�gu ostatnich kilku lat by�o wiele. To oskar�enie wysz�o z ust Felka Dzi�s�o, gro�nego bandyty, kt�ry by� podejrzany o utopienie swego nie�lubnego dziecka w kloace.
Popielski poczu� strumyki potu na �liskiej sk�rze g�owy i spojrza� na m�czyzn wok� sto�u. U�miechali si� z�o�liwie. Oni wiedzieli, co Dzi�s�o mia� mu do powiedzenia. Z satysfakcj� obserwowali, jak �ysy wyciera serwetk� g�ow� i jak robi si� purpurowy.
��No to opowiadaj, Dzi�s�o. � Popielski odsun�� od siebie talerz z nadgryzionym kotletem. � Wszystko po kolei.
��Opowiem jak na spowiedzi. � Dzi�s�o spojrza� na Wa-lerka i Alfonka, a ci skin�li g�owami. � To by�o w czwartek. Fest my pupili za dnia, a wieczorem kac nadszyd. Z kacem trza walczy� tym samym, co? Klin klinym. � Roze�mia� si� do wt�ru swoich koleg�w. � Fajnu. Nu tu hulamy do Wacki na Zamarstynowsku, bo ona daji na borg. A tam hara si leji. Siedz� trzej atleci z cyrku, no z tego, co dawa� pokaz na �wi�ta, a z nimi dwie binie, o przepraszam, dwie panny. Umalowany, wysztafirowany. A za parawanem �miechi, piski, krzyki� Nu powidz, Alfonek, dobrzy ba�akam?
��Atleta szpuntowa� tam dziuni, �e fest � mrukn�� Alfonek.
��Jedna z tych panien � powiedzia� wolno Dzi�s�o -rychtyg przy stoli, nie za parawanym, to by�a rodzona c�runia pana kumisarza.
Zapad�o milczenie. Bandyci patrzyli na Popielskiego z u�miechem. Wydawa�o mu si�, �e wszyscy doko�a podnosz� w g�r� kieliszki i pij� za zdrowie zdegenerowanej siedemnastoletniej Rity Popielskiej. Nala� sobie trzeci kieliszek, opr�niaj�c butelk�. Wypija� go drobnymi �ykami. Chcia�, by go w�dka parzy�a, �eby ten surowy smak, kt�ry drapa� po gardle, by� namiastk� kary za wszystkie winy, kt�re pope�ni� jako ojciec. Zapali� kolejnego papierosa, cho� poprzedni by� dopalony tylko do po�owy. Tyto� sta� si� kwa�ny jak ocet. I Popielski wtedy poczu� smr�d odchod�w. Odsun�� si� od sto�u, uni�s� �wieczk� i spojrza� na podeszw�. Za obcasem tkwi�a �mierdz�ca gruda. Nie wytar� dobrze podeszwy. To by�o g�wno. Odstawi� starannie na wp� wypity kieliszek, a potem wytar� serwetk� mokre k�ka na blacie. A potem zada� cios przez st�.
Us�ysza� lekki trzask i ujrza� krew, buchaj�c� z nosa na st� i na talerz z resztkami kotleta. Alfonek i Walerko odskoczyli od sto�u i si�gn�li do kieszeni. Popielski nawet na nich nie spojrza�. Chwyci� Felka Dzi�s�o za w�osy, przycisn�� jego twarz do blatu i opar� si� ca�ym ci�arem na jego g�owie. Je�li wcze�niej nie uszkodzi� mu nosa, to zrobi� to niew�tpliwie teraz. Felek nie wyda� z siebie j�ku. Le�a� cicho na stole, a wok� jego twarzy rozlewa�a si� wolno krew. Poczu� nad uchem alkoholowy oddech komisarza.
��A teraz odszczekaj to, co powiedzia�e� � wysycza� Popielski. � Powiedz, �e to nieprawda. �e nie by�o tam mojej c�rki z tymi cyrkowcami. Powiedz to ca�ym zdaniem.
Komisarz � mimo gwa�townych ruch�w � my�li mia� ju� jasne. Potrafi� przewidzie� ci�g dalszy. Wiedzia�, �e niczego nie us�yszy od Felka. Nie wzi�� bowiem jednego pod uwag�. �e Felek Dzi�s�o, jako charakterny baciar, nigdy nie zaprzeczy temu, co powiedzia� przy kompanach. Popielski m�g� w blacie sto�u odcisn�� po�miertn� mask� jego twarzy, a nie us�ysza�by odwo�ania wcze�niej wypowiedzianych s��w. To by�a sprawa honoru. Z kolei on sam nie m�g� teraz wyj��, bo straci�by u tych ludzi jakikolwiek respekt. To te� by�a sprawa honoru.
Chwyci� Felka za ko�nierz i poci�gn�� za sob� do wyj�cia. Ten bez opor�w wspina� si� po schodach. Popielski trzyma� go daleko od siebie, aby krwi� nie pobrudzi� sobie garnituru. Odprowadza�y go nienawistne spojrzenia. Nie dziwi� im si�. Ci wszyscy bandyci zostali dzi� przez niego upokorzeni, bo nie mogli pom�c kompanowi, zaatakowanemu brutalnie przez nietykalnego �ysego.
Kiedy znale�li si� na podw�rzu, Popielski chwyci� Felka za gard�o i przycisn�� go do �ciany knajpy.
��W czwartek upi�e� si� do nieprzytomno�ci, prawda? � specjalnie u�ywa� starannej odmiany polszczyzny, kt�r� baciary nazywali pogardliwie �funiast��.
��No � potwierdzi� Dzi�s�o i poci�gn�� nosem.
��Tak mocno, �e spa�e� ca�y dzie� i obudzi�e� si� dopiero p�n� noc�, prawda?
��Nie � wychrypia� baciar. � Ni by�a noc, a wiecz�r.
��By�o ciemno czy nie?
��By�o.
��No to mog�a by� noc? Nie masz zegarka i widzisz, �e jest ciemno. No to mog�a by� noc czy nie?
��Mog�a.
��No to by�a noc � dono�ny g�os Popielskiego rozleg� si� w studni podw�rka. � By�a noc, a moja c�rka w nocy zawsze jest w domu! W domu!!! � wrzasn�� do jakiej� niewiasty, kt�ra wychyli�a si� przez okno zabudowanego balkonu. Odwr�ci� si� do Felka, wycieraj�cego sobie nos w r�kaw marynarki. � Id� ju� do knajpy i przynie� mi p�aszcz i melonik.
Kiedy Felek znikn��, Popielski podszed� do worka, kt�ry le�a� w sieni. Gdy wyciera� o niego obcas, my�la� o konsekwencjach dzisiejszego incydentu. Po pierwsze, by� pewien, �e bandyta k�ama�, aby go udr�czy� na oczach wszystkich. Po drugie, zdawa� sobie spraw�, �e � wyprowadzaj�c Felka na zewn�trz � zasiewa� w�r�d baciar�w ziarno niepewno�ci. B�d� si� zastanawiali: p�k� Felek chojrak na podw�rku czy nie? Odszczeka� pulicajowi czy nie? Pojawi si� w�r�d nich rysa, p�kni�cie, a ci przedstawiciele prawa, kt�rzy naruszaj� odwieczn� solidarno�� baciar�w, s� przez nich szczeg�lnie znienawidzeni.
Dzi�s�o wyszed� na zewn�trz, poda� Popielskiemu p�aszcz i odwr�cony melonik. Komisarz spojrza� w g��b nakrycia g�owy, aby sprawdzi�, czy nikt nie naplu� do �rodka przepi�knego wyrobu skoczowskich kapelusznik�w. Nie by�o tam plwociny, lecz le�a�o �wi�skie ucho przebite gwo�dziem. Oznacza�o ono szpicla, ale r�wnie� gliniarza. A gw�d� mia� jednoznaczn� wymow�.
��Powiedz, Felek, wszystkim � zbli�y� twarz do spuchni�tego nosa � �e si� nie boj�, ale dzi�kuj� za ostrze�enie. I �e nast�pnym razem przyjd� tu z ba�k� nafty. I wypal� was wszystkich. � Poci�gn�� nosem. � �mierdzisz. Myj si� cz�ciej, niechluju, nie b�d� bydl�ciem! Nocujesz w chlewie czy co?
Nagle poczu� b�l w piersiach i skurcz przepony. To nie by� atak serca. To by�a my�l o Ricie, siedz�cej w�r�d cyrkowych atlet�w, bandyt�w i kurew. Pali�a papierosy? Pi�a w�dk�? Posz�a za parawan? Do jej delikatnych nozdrzy dochodzi� smr�d, kt�ry wydziela� Dzi�s�o? Niemo�liwe, pomy�la�, przecie� ten �otr zaprzeczy� wszystkiemu! Powiedzia�, �e obudzi� si� p�n� noc�, a Rita nie sp�dzi�a jeszcze � chwa�a Bogu! � ani jednej nocy poza domem!
Odetchn�� z ulg�, w�o�y� p�aszcz i melonik. Ruszy� przez ma�e, ciemne podw�rko, odprowadzany wzrokiem przez Felka Dzi�s�o. Kiwn�� mu nawet g�ow� na odchodne. Przyj�� bandycki komunikat. To by�a w ko�cu sprawa honoru.
Lw�w, poniedzia�ek 11 stycznia 1937 roku,
godzina dziesi�ta wiecz�r
Rita Popielska, przebrana ju� w pi�am� i szlafrok, siedzia�a w swoim pokoju przy biurku. Jasne �wiat�o, dochodz�ce spod zielonej umbry, pada�o na rozrzucone ksi��ki i zeszyty. O�wietla�o podr�cznik do �wicze� pol-sko-�aci�skich, ma�y zeszyt zapisany s��wkami z tego� j�zyka oraz szkolny wyb�r m�w Cycerona z obja�nieniami w przypisach. Obok wala� si� podr�cznik trygonometrii, cyrkiel i ekierka. Lampa o�wietla�a r�wnie� otwart� szuflad�, w kt�rej le�a�y dwie kartki, zapisane okr�g�ym dziewcz�cym pismem i wydzielaj�ce s�aby zapach perfum. By� to list od jej przyjaci�ki, Jadzi Wajchendler�wny. Rita ca�� swoj� uwag� po�wi�ca�a tre�ci listu, kt�ry czyta�a dzi� po raz setny. Wraz z ka�d� kolejn� lektur� wzrasta� jej niepok�j.
Jestem pewna, kochana Rito, �e kiedy wychodzi�y�my w czwartek wieczorem z tego okropnego miejsca, na Zamarstynowie, to widzia� nas znajomy mojego ojca, asenizator Szkowron, kt�ry obstalowuje u nas cz�sto czapki. Jecha� doro�k�, by� chyba troch� pijany, ale nas widzia�. Boj� si�, �e mo�e on o wszystkim donie�� mojemu ojcu. Musisz koniecznie porozmawia� z pann� Deskur i b�aga� j� (a nawet czym� j� przekupi�, brrr� jakie to okropne!), �eby przysi�ga�a przed Twoim tat�, �e by�a� w czwartek u niej na lekcjach! Ja ju� mam alibi. Tyka w razie czego potwierdzi, �e pomaga�am jej z francuskiego, dosta�a za to ode mnie ca�� blach� ciastek od Zalewskiego. Zjada je zreszt� po kryjomu, bo co mia�aby powiedzie� swojej mamie? Sk�d taka bidosia jak Tyka mia�aby fors� na ciastka od Zalewskiego? Je�li tylko Twojej Hannie b�dziemy mog�y zaufa�, to wszystko dobrze si� sko�czy. Przyznaj, moja kochana Rito, �e warto by�o! Takiego �wiata i takich ludzi jeszcze nie widzia�y�my! To by� prawdziwy dreszcz nieznanego!
Rita jeszcze raz zastanowi�a si� nad niebezpiecze�stwem ze strony s�u��cej, Hanny P�toranos. Nie, pokr�ci�a g�ow�, ta poczciwa kobieta nie zdradzi nas! Ona mnie zbyt kocha i zna mnie od ma�ego! Ile� to razy powierza�am jej r�ne tajemnice! Nie, ona nie powie papie, �e posz�am do cyrku, i to bez szkolnego mundurka! A ciotka? Przecie� jej nie by�o. Posz�a na brid�a do asesora Sta�czaka. A w cyrku? No, c� Mo�e i kto� nas widzia�, ale zd��y�y�my si� wcze�niej dobrze uszminkowa� i umalowa�, a� ta stara krowa w pierwszym rz�dzie splun�a na nasz widok, bo wzi�a nas za ladacznice! I nikt na pewno si� nie domy�li�, �e te dwie m�ode umalowane kobiety to gimnazjalistki od Kr�lowej Jadwigi! Wszystko by�oby dobrze, gdyby nie ten przekl�ty asenizator! Ale mo�e by� pijany i nic nie pami�ta?
Drgn�a, kiedy doszed� do niej z przedpokoju chrz�st klucza przekr�canego w zamku. Szybko przysun�a si� do biurka, zamykaj�c szuflad�. No tak, jest pewnie po dziesi�tej i papa wr�ci�.
Z przedpokoju dobieg�y znane odg�osy. Radosne powitanie ojca przez ciotk�. Tak radosne, �e a� md�e. Zawsze to samo! �Edwardzie! Mo�na by wedle twoich przyzwyczaje� zegarki nastawia�! Hanna ju� �pi, ale zostawi�a ci piecze� na podkurek. Napijesz si� herbaty? Jest gor�ca i czeka na ciebie. A mo�e teraz odgrza� ci piecze�?� I zn�w przekomarzanie si� ojca z ciotk�. On pozornie z�y na rosyjski obyczaj nastawiania samowaru, ona � roze�miana i zadowolona � krytykuje �austriackie gadanie� ojca. On zaraz si� przebierze w bon�urk�, zdejmie muszk�, przyjdzie do pokoju c�rki, uca�uje j� w g�ow� i zapyta o szkolny dzie�, a ona zawsze odpowie to samo: �Wszystko dobrze, papo!� A potem ojciec, uspokojony, �e spe�ni� rodzicielski obowi�zek, �e po�wi�ci� jej ca�� minut� ze swojego pracowitego dnia, usi�dzie z ciotk� Lodzi� w salonie i zaczn� rozmawia� po niemiecku, aby ona, Rita, nie rozumia�a, o czym m�wi�. B�dzie pewnie opowiada� o jakich� strasznych historiach z przedmie��, nie�wiadom, �e jego c�rka te� zna te tajemnicze i z�owrogie miejsca! I b�d� pewnie co chwila rzuca� tymi przekl�tymi �aci�skimi przys�owiami!
Przypuszczenia Rity spe�ni�y si� tylko cz�ciowo. Ojciec rzeczywi�cie troch� si� poprzekomarza� z ciotk� Lodzi�, ale trwa�o to bardzo kr�tko i za chwil� by� ju� w jej pokoju, przebrany w bon�urk�. Nie poca�owa� jej jednak i nie zapyta�, co si� dzi� wydarzy�o w szkole.
��Dobry wiecz�r, Rito � powiedzia� i usiad� na drugim krze�le.
��Dobry wiecz�r, tatku � odpar�a nieco zaniepokojona jego nietypowym zachowaniem.
Ojciec patrzy� na ni� przez chwil� dziwnym wzrokiem, a potem zacz�� si� przygl�da� r�nym drobiazgom w jej pokoju: fotosom gwiazd kina, pluszowemu misiowi, kt�rego znalaz�a pod choink�, kiedy mia�a trzy lata i od tego czasu gor�co ukocha�a, zasuszonym kwiatkom, wisz�cym na szufladkach sekretarzyka, muszlom zebranym na pla�y we W�adys�awowie, i pude�ku po czekoladkach, wype�nionemu przez karteczki z cytatami. Jego �ysa g�owa przypomina�a jej g�ow� atlety, kt�ry kilka dni temu najwyra�niej j� adorowa�. Ojciec jednak nie mia� tak zdeformowanych uszu jak tamten. Spojrza�a na jego d�o� ozdobion� sygnetem z jakim� kabalistycznym znakiem. I nie mia� takich pot�nych i brudnych �ap jak tamten. D�onie ojca by�y mocne, zadbane i zako�czone wypuk�ymi nieco paznokciami. To spostrze�enie wywo�a�o u niej jakie� ciep�o w piersi. Wsta�a, podesz�a do ojca i bez s�owa poca�owa�a go w czo�o. Dosz�a j� wo� alkoholu, wody kolo�skiej i tytoniu. Kiedy usiad�a z powrotem przy biurku, widzia�a, �e zmieni� si� na twarzy.
Dzisiaj by�em na zebraniu Polskiego Towarzystwa Filologicznego � powiedzia� cicho ojciec. � I spotka�em tam profesora Sedlaczka.
��Ach, Klaudiusza �lepego! � Rita stukn�a si� w czo�o. Zawsze zapomina�a nazwiska profesora od �aciny, kt�ry sw�j przydomek zawdzi�cza� manierze zdejmowania okular�w i wpatrywania si� wypuk�ymi oczami kr�tkowidza w chichocz�ce panny.
��B�dziesz mia�a dw�j� z �aciny na semestr u niezbyt wymagaj�cego nauczyciela! Jak mi to wyt�umaczysz?
��Niech si� papu� nie martwi! � Rita zacisn�a na o��wku swe drobne �adne z�by. � Na pewno poprawi� si� w przysz�ym semestrze. Ja po prostu nienawidz� tych g�upich czytanek, kt�re trzeba t�umaczy� na �acin�!
Wol� ju� Cycerona! O, niech tatu� zobaczy! Na przyk�ad ten durny list od Bronis�awa do Stanis�awa.
Wsta�a z krzes�a, uj�a ksi��k� w d�o�, drug� r�k� wznios�a jak rzymski retor i zacz�a recytowa�:
���Drogi Stanis�awie! � Podnios�a oczy ku g�rze. � Byli�my na wycieczce w Italii z naszym ukochanym nauczycielem. Och, jakich�e tam za�ywali�my rozkoszy!� Przecie� to takie g�upie, �e a� z�by bol�!
Rita przerwa�a i roze�mia�a si� perli�cie. Popielski przyznawa� w duchu, �e czytanki w tym podr�czniku odnosz�ce si� do wsp�czesno�ci s� pretensjonalne i napuszone. Spojrza� na c�rk�, stoj�c� wci�� w pozie retora. Ona ma talent aktorski po matce, pomy�la�, powinna gra� w teatrze, a nie t�umaczy� czytanki o Bronis�awie i Stanis�awie. Profesor Sedlaczek skar�y� si�, �e Rita go przedrze�nia�a, kiedy pisa� na tablicy �aci�skie sentencje, i �e musia� j� przyk�adnie ukara�, przepytuj�c o consecutio temporum. Ha�bi�c� nieznajomo�ci� nast�pstwa czas�w wykaza�a si� natychmiast, w wyniku czego musia� postawi� jej dw�j�, kt�ra zadecydowa�a o nocie semestralnej. Popielski wyobrazi� sobie, jak Sedlaczek stuka po��k�ym od nikotyny palcem w napisane na tablicy Errare humanum est i skrzecz�cym, zacinaj�cym si� nieco g�osem analizuje t� maksym�, dorzucaj�c stosowne starorzymskie exempla. Nagle przypomnia� sobie, ile zapa�u wykazywa�a Rita, kiedy wiele lat temu zacz�� j� sam uczy� �aciny w niedzielne poobiednie popo�udnia. Pami�ta�, jak w zeszycie podkre�la�a szlaczkami sentencje. Jaka by�a szcz�liwa, kiedy za �adne koniugowanie dostawa�a od ojca juraszki! A on to potem zaniedba�. Wola� czyta� gazety ni� po�wi�ca� c�rce te chwile. Czasami leczy� wtedy piwem kaca. To wszystko jego wina! Wszystko!
Zacisn�� z�by i podszed� do Rity. Poca�owa� j� w g�ow�. Poczu� ten sam zapach jej ciemnych w�os�w, jak wiele lat temu kiedy j� wynagradza�, w swoim oczywi�cie mniemaniu, poca�unkiem � gdy dobrze deklinowa�a i z u�miechem przekomarza�a si� przy stole: Primum philosophari, deinde edere. Zacisn�� z�by jeszcze mocniej i wyszed� z pokoju c�rki, s�ysz�c jej: �Dobranoc, tatku!�
Lw�w, poniedzia�ek 11 stycznia 1937 roku,
wp� do jedenastej wiecz�r
Leokadia Tchorznicka przesta�a uk�ada� pasjansa, kiedy Edward sko�czy� opowiada� o swoim spotkaniu z chojrakami z �yczakowa. S�ucha�a go uwa�nie i rozumia�a wszystko, cho� nie lubi�a niemieckiego, nad kt�ry zdecydowanie przedk�ada�a francuski. Niemczyzna Edwarda by�a tak bogata i wyrafinowana, �e s�ucha�a jej zawsze z wielk� przyjemno�ci�, kt�r� teraz jednak znacznie zm�ci�a i zaprawi�a gorycz� tre�� opowie�ci. Pasjans �galernik� nie wyszed� Leokadii, jak zwykle zreszt�. Od�o�y�a karty i spojrza�a na kuzyna.
��Pos�uchaj, Edwardzie � powiedzia�a, starannie dobieraj�c niemieckie wyrazy. � Nie znasz dziewcz�t i sam nigdy nie by�e� siedemnastoletnim dziewcz�ciem. A ja by�am. I by�am tak ciekawa �wiata jak Rita. Co� ci opowiem. To by�o w Stanis�awowie. By�am wtedy o rok m�odsza od Rity. Pami�tam, jak wymkn�am si� potajemnie w nocy, aby przez okno w restauracji Mikulika na Ormia�skiej zobaczy� huzar�w, kt�rzy pili tam wino. Tak pi�knie wygl�dali, kiedy za dnia paradowali po Sapie�y�skiej! Jeden z nich wyszed� na podw�rko, aby odcedzi� wod�. � Leokadia u�y�a dosadnego okre�lenia, kt�re by�o czym� nieprzyzwoitym w ustach damy. � I ujrza� mnie przy oknie. I zaprosi� do sto�u, proponuj�c ciastka i ta�ce. A ja zgodzi�am si� na to, mimo i� dochodzi�a druga w nocy, a huzarzy byli pijani i bardzo podekscytowani. A wiesz, dlaczego si� zgodzi�am? � Leokadia powoli z�o�y�a karty. � Bo my�la�am, �e naprawd� b�d� tylko, podkre�lam, tylko jad�a ciastka i ta�czy�a. Uwierzy�am w to, zapominaj�c, �e u Mikulika nie by�o ju� o tej porze ciastek! Ten huzar tak mi si� podoba�, �e mu uwierzy�am w te ciastka!
��I co by�o dalej? � Edward zapyta� z pewnym niepokojem.
��Naturalnie, ciastka �adnego nie zjad�am � u�miechn�a si� Leokadia. � Tak�e nie zata�czy�am. I gdyby nie Mikulik i jego syn, wysz�abym stamt�d zha�biona. Potem nie chcia�am ju� uwierzy� �adnemu m�czy�nie i mo�e dlatego� jestem dzi� sama. No, przepraszam, z wami, z Rit�, z tob�, z Hann�� Nie martw si� � powiedzia�a po chwili zadumy, uspokajaj�cym tonem. � Kiedy w czwartek wr�ci�am z brid�a od asesora Sta�czaka, Rita ju� by�a w domu. Mia�a �lady szminki na twarzy, ale przypuszcza�am, �e si� tylko bawi�a w malowanie. Kaza�am jej to zetrze�, m�wi�c, �e b�dziesz si� o to gniewa�. Star�a i d�ugo rozmawia�y�my. By�a dla mnie bardzo �askawa, co jak wiesz, jest u niej niecz�ste. �mia�a si� i dokazywa�a. Tak nie zachowuje si� siedemnastoletnia dziewczyna z dobrego domu, kt�ra, przepraszam ci� za mocne okre�lenie, wysz�a z bar�ogu �mierdz�cego ulicznika.
��To Rita te� uwierzy�a w ciastka? � zapyta� w zamy�leniu Popielski i nieco spokojniej pog�adzi� swoj� hiszpa�sk� br�dk�, kt�r� Lodzia zwala �tatarsk��. � Komu? Bandytom?
��Ojej, Edwardzie� � Leokadia wsta�a i zacz�a chodzi� po pokoju. Ubrana w granatow� sukienk� i bia�y ko�nierzyk, wygl�da�a jak nauczycielka z pensji. M�wi�a dobitnie, jak zawo�any pedagog. � Razem z Hann� i ze swoj� kole�ank� Jadzi� Wajchendler�wn� wysz�y z mieszkania�
��Ju� od dawna nie podoba mi si� ta �yd�wka� -mrukn�� Popielski. � Ta przyjaci�eczka�
��Wr�cz przeciwnie. � Leokadia si� roze�mia�a. -Zawsze podoba�y ci si� kobiety w typie �ydowskim! Zamieniasz si� na staro�� w korporanta? Ale s�uchaj, co ci chc� powiedzie�, i mi nie przerywaj! Nasza poczciwa Hanna posz�a do ko�cio�a, a dziewcz�ta do cyrku. By�o tak na pewno! Jak�� mia�y one przyjemno�� w tym, �e si� gdzie� po kryjomu w jakiej� bramie umalowa�y! Po pierwsze, nikt ich nie rozpozna, po drugie b�d� si� czu�y doros�e! Mo�e jeszcze, nie denerwuj si�, Edwardzie!, zapali�y papierosa i biedne si� zakrztusi�y! Usiad�y w cyrku na widowni. A ile� to trzeba, �eby si� dosiad� do nich jaki� frant, jaki� don�uan z Mo�cisk? Mo�e by� to w�a�nie atleta, kt�ry dostrzeg� podziw w ich oczach?
I zaprosi� je na ciastko do cukierni. Tyle �e cukiernia okaza�a si� jak�� bimbrowni�, do kt�rej przychodz� baciary. I to wszystko! Ten baciar, co ci dzisiaj to opowiada�, kupowa� alkohol i nie wiedzia�, co si� dzia�o dalej z dziewcz�tami! A z nimi nic si� nie dzia�o! Wysz�y, uciek�y, mo�e za nimi si� wstawi�a w�a�cicielka spelunki, tak jak za mn� niegdy� Mikulik? To wszystko, Edwardzie!
Rita by�a w rozmowie ze mn� wyra�nie rozbawiona. Uwierz mi, do �adnego zha�bienia nie dosz�o! Inaczej zachowuje si� dziewczyna, utraciwszy cze��!
Wtedy zadzwoni� telefon. Popielski ruszy� szybkim krokiem do przedpokoju i uni�s� s�uchawk�.
��Popielski przy aparacie � powiedzia� wci�� po niemiecku i zaraz si� skonfundowa�. Chcia� to samo powiedzie� po polsku, ale nie zd��y�.
��Jak to mi�o, �e pan komisarz czeka� na m�j telefon i od razu m�wi po niemiecku � us�ysza� zachrypni�ty bas m�wi�cy najczystsz� niemczyzn�. � A wi�c przekazano panu komisarzowi informacj�, �e zatelefonuj�? We lwowskiej dyrekcji policji, z kt�r� rozmawia�em dzi� w po�udnie, powiedziano mi, �e jedenasta wiecz�r to b�dzie najlepsza pora, aby us�ysze� pana komisarza. Och, przepraszam, zapomnia�em si� przedstawi�. Dyrektor kryminalny Eberhard Mock z prezydium policji w Breslau.
Lw�w, �roda 13 stycznia 1937 roku,
godzina druga po po�udniu
Naczelnik Urz�du �ledczego, podinspektor Marian Zubik, nie lubi� komisarza Edwarda Popielskiego z kilku powod�w. Osoba podw�adnego przypomina�a Zubikowi o b��dach i brakach jego samego. Maniery arystokraty i tajemniczy sygnet dra�ni�y Zubika, kt�ry mia� sk�onno�� do prostego ubioru i nieskomplikowanych zachowa�. S�ysza� wprawdzie, �e Popielski potrafi by� gwa�towny i ordynarny jak furman, ale on sam nigdy tego nie do�wiadczy�. Popielskiego studia matematyczne i filologiczne w Wiedniu, wprawdzie nieuko�czone, bole�nie obna�a�y niekompletn� edukacj� Zubika, kt�ry wylecia� z gimnazjum w Chyrowie po niezaliczeniu sz�stej klasy, i to przez �acin�, kt�r� jego podw�adny nieustannie i nadmiernie si� popisywa�. Nienaganna, cho� nieco dandysowata, elegancja komisarza przypomina�a Zubikowi o jego rozcz�apanych, rzadko pastowanych butach i za ciasnym garniturze. Dra�ni�a go nawet ostentacja, z jak� Popielski obnosi� swoj� g�adko wygolon� g�ow�, podczas gdy on rozpaczliwie stara� si� ukry� �ysin�, zaczesuj�c w�osy znad ucha na czubek g�owy. A teraz, kiedy Popielski referowa� mu rozmow� z tym niemieckim policjantem z Wroc�awia, irytowa� go swoimi okularami � tak ciemnymi, �e nie by�o zza nich wida� jego oczu. Zubik wielokrotnie chcia� przywo�a� do porz�dku swojego podw�adnego, ale ten by� bezkarny. Pracowa�, kiedy chcia�, w godzinach s�u�by chodzi� na wywiad�wki, za�atwia� inne swoje sprawy i mimo to cieszy� si� poparciem samego szefa, komendanta W�adys�awa Go�dziewskiego!
��No i co, panie Popielski? � mrukn�� Zubik. � Co pan tak umilk�?
��Czy mog� prosi� pana inspektora o zgod� na przys�oni�cie okna? � Popielski z niepokojem wpatrywa� si� w intensywne styczniowe s�o�ce, kt�re ostro rze�bi�o kontury biblioteki Politechniki, widocznej z okna komendy policji. � Pan inspektor wie, �e to mi szkodzi.
��Wyra�am zgod�. � Zubik podpisa� jaki� dokument przyniesiony przez sekretark� i spojrza� niech�tnie na Popielskiego, kt�ry zas�ania� okno. � No i co dalej z tym dyrektorem kryminalnym, jak mu tam?
��Mock.
��Wi�c co by�o dalej, jak ten pan Mock ju� wiedzia�, �e ten niby-pederasta przyjecha� z t� zamordowan� ze Lwowa do Wroc�awia?
��Mock pojecha� do Chebzia na przej�cie graniczne i znalaz� funkcjonariuszy, kt�rzy pe�nili s�u�b� w sylwestra. Celnik zezna�, �e tego dnia sprawdza� paszport dziewczynie posiadaj�cej bilet ze Lwowa do Wroc�awia. Dziewczyna jecha�a w salonce wraz z, jak to powiedzia� nieco ironicznie m�j rozm�wca, bardzo �licznym m�odzie�cem, kt�rego zreszt� celnik dobrze zna� z widzenia.
��Niemiecki celnik zna� dobrze z widzenia polskiego ch�opaka ze Lwowa? � zapyta� ze zdziwieniem Zubik, przycinaj�c cygaro.
��Nie powiedzia�em, �e ch�opak by� ze Lwowa, ale pan inspektor ma �wietn� intuicj�. � Popielski rozpar� si� na krze�le i u�miechn�� si� k�cikami ust. � Tak, zna� go z widzenia, poniewa� ten ch�opak ze Lwowa je�dzi� kilka razy w roku do Wroc�awia. Zawsze w salonce. Z dziewczyn� jecha� po raz pierwszy. Zwykle towarzyszyli mu Niemcy, du�o starsi od niego m�czy�ni, kt�rzy dosiadali si� do salonki na granicy, w�a�nie w Chebziu. Mock przes�ucha� te� kolejarzy. Jeden z nich dobrze pami�ta tego m�odzie�ca st�d, �e bardzo cz�sto wraca� on do Lwowa tym samym poci�giem, kt�rym przyjecha� do Wroc�awia. W drodze powrotnej nikt mu nie towarzyszy�. Poniewa� ten poci�g wyje�d�a rano nast�pnego dnia, no to ten m�odzieniec nocowa� we Wroc�awiu, a potem wraca�. Wygl�da, wed�ug Niemc�w, na Cygana�
��Co ci Niemcy wiedz�?! To m�g� by� Cygan, Ormianin, Gruzin, �yd� Ale nosi on jakie� nazwisko, ten Cygan? Powiedzia� panu ten Prusak? � Zubik strzepn�� popi� do pot�nej popielnicy.
��Tak. Celnicy zapisywali je w swych raportach� Zreszt� z potwornymi b��dami.
��No i?
��Nazywa si� Alfons Tr�baszczkiewicz�
��No to nic dziwnego, �e z b��dami� Dziwne nazwisko jak na Cygana� No i co, panie Popielski? Jest u nas taki Tr�baszczykiewicz?
��Tr�baszczkiewicz. Sprawdzi�em to wczoraj u nas i w urz�dzie stanu cywilnego. � Popielski odkaszln��. Nie znosi� cygar �Patria�, palonych przez Zubika. � Nie ma cz�owieka o takim nazwisku. Wczoraj wys�a�em telegram do Warszawy. Oto odpowied�, kt�r� przed chwil� odebra�em z uroczych r�czek panny Zosi.
Po�o�y� telegram na biurku Zubika. Ten d�ugo czyta� jedn� linijk� tekstu.
��No tak. � Zdj�� okulary i rzek� w zamy�leniu: � Jest tylko jeden w ca�ej Polsce Alfons Tr�baszczkiewicz� W Poznaniu� Mistrz krawiecki.
��Paszport by� sfa�szowany, panie inspektorze, i tak wczoraj powiedzia�em przez telefon Mockowi. Bo on mnie prosi� jedynie o ustalenie nazwiska. Ale po chwili poprosi� r�wnie� o znalezienie we Lwowie pederasty wygl�daj�cego na Cygana. Wtedy co� mnie tkn�o. Mam dobr� intuicj�, podobnie jak pan inspektor. Powiedzia�em, �e nie b�d� nikogo szuka�, chyba �e Mock wyjawi mi okoliczno�ci tej sprawy. D�ugo milcza�, ale w ko�cu wszystko opowiedzia�. Na dziewczynie, kt�ra jecha�a z tym Cyganem, dokonano potwornej zbrodni. Mia�a na imi� Anna, tak j� zapisa� portier w hotelu�
���adne porz�dki w tych Niemczech � sapn�� Zubik. � Do ksi�g hotelowych wpisuj� tylko imiona� Co� takiego!
��Ten hotel to jaka� spelunka, zakamuflowany zamtuz, panie inspektorze. No zatem, prosz� si� teraz mocno trzyma� r�kami sto�u, bo to, co powiem, b�dzie�
��No dobra! M�w pan! � Zubik nie czeka�, a� Popielski u�yje jakiego� wyszukanego przymiotnika.
��Dziewczyna zosta�a zgwa�cona i mia�a wygryziony, wy�arty policzek! I przed gwa�tem by�a dziewic�.
��O, do jasnej cholery! � Zubik nie wytrzyma� i zakl�� przy podw�adnym, czego nigdy wcze�niej nie robi�. � To te� si� sta�o w hotelu�
��Tak, to wygl�da jak sprawa Minotaura � powiedzia� Popielski i umilk�.
W gabinecie naczelnika zapad�a cisza. Popielski zdj�� okulary, chuchn�� w szk�a i wytar� je bia�� chusteczk� z wyszytym przez Lodzie tajemniczym znakiem, takim, jaki widnia� na jego sygnecie. Zubik odchyli� swe pot�ne cia�o na krze�le i za�o�y� r�ce za szyj�. Za oknem zazgrzyta� tramwaj, cygaro dopala�o si� w popielnicy.
Obaj przypominali sobie dobrze spraw� sprzed dw�ch lat, o kt�rej pisa�y wszystkie gazety w Polsce i kt�rej nierozwi�zanie �ci�gn�o odium na lwowsk� policj�. Lato, roku 1935. W odst�pie kilku dni znaleziono dwie martwe i zgwa�cone dziewczyny. Obie mia�y wygryzione twarze. Jedna mia�a lat szesna�cie, druga � osiemna�cie. Jedn� znaleziono w hotelu Frankla w Mo�ciskach, drug� � w hotelu �Europa� w Drohobyczu. W obu wypadkach meldowano dziewczyny na podstawie podanych przez nie nazwisk i wi�cej nie zawracano sobie nimi g�owy. Panny twierdzi�y, �e sp�ni�y si� na poci�g i musz� przenocowa�.
Oba nazwiska okaza�y si� fa�szywe. Nikt nigdy nie zidentyfikowa� ofiar, mimo i� medyk s�dowy z uniwersytetu, doktor Iwan Pidhirny, okaza� si� niezwykle zdolnym rekonstruktorem twarzy. Pochowano je na koszt pa�stwa. Przez p� roku lwowska policja � w tajnym porozumieniu z baciarami � szuka�a Minotaura, kt�re to przezwisko wymy�li� nie kto inny, lecz Popielski. Wszyscy tropili potwora, jedz�cego i gwa�c�cego dziewice. Nie pomog�y dyskusyjne metody hipnotyczne Popielskiego i kontakty z jasnowidzem. Wszystko nadaremnie.
��No i? � Zubik przerwa� cisz� i rozgni�t� cygaro, kt�re przypomina�o teraz Popielskiemu ogromnego, zdeptanego karakona.
��No i powiedzia�em Mockowi, �e to nasza sprawa, i poprosi�em go o przes�anie mi wszystkich akt.
��A on?
��A on � Popielski si� u�miechn�� � zachowa� si� tak, jak ja bym si� zachowa� na jego miejscu.
��Znaczy?
��Powiedzia�, �ebym zapomnia� o tej rozmowie i p�dzi�, gdzie pieprz ro�nie.
Zubik zerwa� si� z krzes�a i zacz�� kr��y� wok� sto�u jak zwierz�. Sta� si� purpurowy, a jego szyja rozros�a si� o dwa numery.
��Co on sobie wyobra�a, ten Prusak! � wrzasn��. � To jest moja sprawa! To jest nasza sprawa! � Podni�s� s�uchawk�. � Panno Zosiu, prosz� mnie um�wi� z komendantem na rozmow�, jak najszybciej! A pan � zwr�ci� si� do Popielskiego � niech natychmiast napisze notatk� z tej rozmowy! Bardzo dok�adn�! I po polsku. I niech pan przet�umaczy to, co do pana powiedzia� na ko�cu.
�eby pan zmyka�, co? A to Szwab jaki�!
��Nie mog� tego przet�umaczy� � odpowiedzia� Popielski.
��A to niby dlaczego?! � Zubik poluzowa� ko�nierzyk, a jego twarz omal nie p�k�a.
��Bo to niecenzuralne. � Popielski zn�w si� u�miechn��. � On do mnie powiedzia� dok�adnie to, co ja bym powiedzia� na jego miejscu. Powiedzia�: �Mam ci� w dupie, ty Austriaku!�
Zubik stan�� jak wryty. Jeszcze nigdy nie s�ysza� kln�cego Popielskiego. By� tak zdumiony, �e otworzy� usta.
��Panie Popielski, co pan m�wi? On tak wulgarnie do pana? Dyrektor kryminalny? Dlaczego �Austriaku�? A pan co na to?
��Mam chyba akcent austriacki. A co ja na to? A ja na to: �Mam ci� w dupie, ty Prusaku!�
Breslau, poniedzia�ek 18 stycznia 1937 roku,
godzina si�dma rano
Mock wraz z wiekiem wstawa� coraz wcze�niej. Mo�e wynika�o to st�d, �e nie prowadzi� ju� tak intensywnego �ycia nocnego jak cho�by dwa, trzy lata temu? Za usiln� namow� lekarza pil coraz mniej alkoholu i bardzo rzadko bywa� w salonie madame le Goef w �Nad�l�a�skim zameczku�, w podwroc�awskim Opperau, gdzie niegdy� w pi�tki zawsze znajdowa� wielkie ukontentowanie w ramionach dw�ch dziewcz�t jednocze�nie. Teraz, je�li ju� tam zagl�da�, to mo�e trzy razy w roku i bardzo cz�sto wychodzi� stamt�d, nie skorzystawszy z damskich wdzi�k�w. Spowodowane to by�o w du�ej mierze nie tyle os�abieniem jego potrzeb i podniet �yciowych, ile raczej poczuciem obco�ci w progach tego ekskluzywnego przybytku. Niegdy�, kiedy by� wa�nym funkcjonariuszem prezydium policji, bywa� tam serdecznie witany, a m�ode damy, na kt�re pad� jego wyb�r, niezwykle anga�owa�y si� w swoj� prac�, a przy tym prawi�y mu nieustannie komplementy, zachwycone jego kultur� osobist� i dobrymi manierami. On za� opr�cz kompetencji zawodowych wymaga� od nich tylko jednego � umiej�tno�ci gry w szachy, kt�ra to gra od zawsze poprzedza�a jego erotyczne ekscesy w �Nad�l�a�skim zameczku�. Od madame za� oczekiwa� tylko atmosfery dyskrecji i rezerwowania dla niego w pi�tkowe wieczory wygodnego apartamentu, gdzie m�g� je��, pi�, gra� w szachy i zapomnie� o ca�ym �wiecie w ramionach kap�anek Isztar. Niestety, wszystko zmieni�o si� w momencie, kiedy zdezerterowa� z policji kryminalnej do abwery. Madame le Goef, zrozumiawszy, �e Mock nie jest ju� tak pot�ny i wiele mog�cy jak niegdy�, przesta�a by� us�u�na i mi�a, naj�adniejsze dziewcz�ta coraz cz�ciej by�y zarezerwowane dla wysokich oficer�w SS, a si� m�skich kapitana nie wzmaga�y r�wnie� ukryte w �cianach wizjery, o kt�rych doskonale wiedzia� i kt�re nie raz, nie dwa pozwala�y mu, gdy pracowa� w policji, tego i owego chwyci� w imad�o szanta�u. Postanowi� zatem zrezygnowa� z us�ug madame. Nie mia� te� �adnej sta�ej kochanki, bo ostatnimi czasy trafia� na og� na kobiety, kt�rych kiepskie udawanie zaanga�owania mi�osnego by�o dla niego oczywiste od pierwszej chwili. Nie by� wprawdzie idealist� i nie wierzy�, �e jaka� dwudziesto- czy trzydziestoparolatka zakocha si� w nim, czyli � wed�ug Platona � m�czy�nie stoj�cym na progu staro�ci, ale lubi� pewn� gr� pozor�w. Mock nie prowadzi� zatem tak wyczerpuj�cego �ycia nocnego jak jeszcze niedawno, a jego poranki coraz rzadziej by�y zaprawione kacem. Wstawa� codziennie o sz�stej rano, spacerowa� z ukochanym Argosem brzegiem fosy staromiejskiej, kupowa� �Breslauer Neueste Nachrichten�, a potem spo�ywa� w domu ogromne �niadanie, kt�re nie dopuszcza�o g�odu czasami a� do kolacji.
Szef gestapo w Breslau, abstynent i wegetarianin, dyrektor kryminalny Erich Kraus, nie wiedzia�, i� w Mocku nast�pi�a taka zmiana. Wyznaczaj�c spotkanie na si�dm� rano, bez konsultacji terminu z von Hardenburgiem, chcia� upokorzy� Mocka, kt�rego szczerze i z wzajemno�ci� nienawidzi�. Lecz zamiast skacowanego jegomo�cia z przekrwionymi oczami, oty�ego dandysa, pachn�cego jeszcze dymem cygar i perfumami niezliczonych kochanek, widzia� teraz przed sob� zdrowego m�czyzn� o sporej, ale wcale nie nadmiernej tuszy, pachn�cego mrozem, wiatrem i drog� wod� kolo�sk�.
��Prosz� nie strzepywa� papierosa do palmy � dyszkant Krausa sta� si� jeszcze cie�szy.
��Przepraszam, Herr SS-Sturmbannf�hrer. � Mock u�miechn�� si� drwi�co, wiedz�c, �e zadaje dwa ciosy na raz. � Ale u pana nie ma popielniczki.
Kraus nie da� si� sprowokowa� u�yciem przez Mocka tytu�u SS zamiast oficjalnego policyjnego, �dyrektor kryminalny�. Wiedzia� doskonale, �e tego zwyczaju nigdy nie zaszczepi u starego, upartego policjanta, dla kt�rego czym� niepoj�tym i ha�bi�cym by�o, by policja polityczna u�ywa�a tytu��w policji kryminalnej. Drugi cios � palenie papierosa wbrew wyra�nemu zakazowi wisz�cemu na �cianie jego gabinetu � by� celny.
��To prosz� zgasi� tego cuchn�cego peta! � wrzasn�� Kraus.
��Tak jest � odpar� Mock i wsun�� papierosa w ziemi� wype�niaj�c� doniczk� wielkiej palmy.
Kraus za�o�y� r�ce do ty�u i przeszed� si� po gabinecie wyra�nie uspokojony. Znienacka odwr�ci� si� na pi�cie i stan�� w rozkroku przed Mockiem.
��Jak tam wsp�praca z nadsekretarzem kryminalnym Seuffertem?
��Czy po to mnie pan tu wezwa�, aby zapyta� o pa�skiego Seufferta?
��A jak wsp�praca z prezydium policji w Lemberg? -Kraus u�miechn�� si� od ucha do ucha.
��Przecie� pan wie, Herr Sturmbannf�hrer. Odm�wiono mi wsp�pracy.
��Bo pan ordynarnie potraktowa� ich komisarza. � Kraus wci�� si� u�miecha�. � No i zreszt� dobrze, kapitanie Mock. Z g�ry na s�owia�skie bydl�! Post�puje pan jak dobry cz�onek NSDAP, kt�rym pan jeszcze wprawdzie nie jest, ale chyba nied�ugo� Co, Mock?
��Lubi pan niedom�wienia, Herr Sturmbannf�hrer. � Mock poczu�, �e Kraus zaczyna go wyprowadza� z r�wnowagi, i postanowi� zagra� na wielkopa�skich i intelektualnych kompleksach plebejusza z Frankenstein. -Niedom�wienia albo s�owne elipsy. Pa�ska wypowied� �jak tam wsp�praca� winna brzmie�: �jak si� uk�ada wsp�praca�, a to ostatnie �chyba nied�ugo�, co w�a�ciwie znaczy? �Chyba nied�ugo pan nim b�dzie�, w domy�le �cz�onkiem NSDAP�? Czy mo�emy u�ywa� nie elips, ale zda� z normalnym podmiotem i orzeczeniem?
Kraus odwr�ci� si� od Mocka i podszed� do biurka. Usiad� wolno za szerokim i l�ni�cym blatem. Udawa� spokojnego, lecz jego prawdziwy nastr�j zdradza�a gruba �y�a na czole, kt�ra pojawi�a si� po s�owach Mocka.
��Panu si� tylko zdaje, Mock, �e jest pan podw�adnym pu�kownika von Hardenburga � sycza� cicho Kraus. � Ale naprawd� to nikt nie mo�e pana przede mn� ochroni�. Wezwa�em pana na si�dm� rano i co widzimy? Mock przybiega w te p�dy. Grzecznie, punktualnie, mimo �e wczoraj popi�, poch�do�y�� Jest pan ca�kiem w mojej dyspozycji�
��M�wi si� �do mojej dyspozycji�, Herr Sturmbannf�hrer
��No i �adnie, �adnie� � Kraus zacisn�� palce. � Od rana taki przekorny� Kac, co, Mock? Kac m�czy! Ale do rzeczy. Tak naprawd� nale�y pan do mnie i nigdy si� pan ode mnie nie uwolni. Na przyk�ad� O, no to, prosz�. � Kraus za�o�y� okulary i zacz�� przegl�da� teczk� le��c� na stole. � Tak, mam tu zadanie wprost dla pana� Idealne dla pana�
��Teraz to pan przesadzi�, panie Kraus � Mock nie u�y� tytu�u s�u�bowego gestapowca i zadaj�c cios na o�lep, zdradzi� niestety sw�j niepok�j. � Pan nie ma prawa przydziela� mi zada� i wydawa� rozkaz�w. Czym innym jest zaproszenie na narad�, cho�by o si�dmej rano, a czym innym�
��No i co? � Kraus zamkn�� teczk� i podsun�� j� Mockowi pod nos. � Ju� si� denerwujemy, co Mock? A niech pan to zobaczy. � Wskaza� g�ow� na teczk�. � Tam jest rozkaz dla pana, podpisany przez pu�kownika Rainera von Hardenburga.
Mock nawet nie spojrza� na teczk�. Nie zamierza� da� Krausowi tej satysfakcji.
��Tak, Mock. � Kraus zn�w wsta� i podszed� do okna. -
Na kilka tygodni, je�li nie miesi�cy, koniec z pija�stwem, koniec z dziewczynkami, koniec z wygodnym pi�ciopokojowym mieszkaniem na Zwingerplatz� Tak� Koniec z cywilizacj�, z kultur�� Z przekomarzaniem si� Tak�
Gdyby pan zajrza� do tej teczki, zobaczy�by pan list prezydenta policji Schmelta do szefa policji w Lemberg.
W tym li�cie jest propozycja wsp�pracy. W teczce tej mamy te� odpowied�. Nasza propozycja wsp�pracy zosta�a przyj�ta�
Mock wci�� milcza� i nie otwiera� teczki. To doprowadzi�o Krausa do w�ciek�o�ci.
��Jedzie pan � �y�a pulsowa�a mu na czole � do Lemberg, znale�� cyga�skiego pederast�, kt�ry z nienawi�ci do kobiet, z nienawi�ci do rodziny niemieckiej i do narodu niemieckiego zamordowa� przed dwoma tygodniami w �Warszawskim Dworze� m�od� niemieck� dziewczyn�, Ann� Schmidt.
Tym razem Krausowi si� uda�o. To by� nokaut. Mock ka�dym nerwem odczuwa� swoj� bezsilno��. Nie to by�o najgorsze, �e kanalia von Frankenstein, jak nazywa� Krausa, rozporz�dza jego osob�, a tch�rz i karierowicz von Hardenburg rzuca go do n�g policji politycznej. Najgorsze by�o to, �e pope�niono gwa�t na umy�le Mocka. �e odm�wiono mu prawa do my�lenia. �e sta� si� t�pym narz�dziem w r�kach politycznych manipulator�w, kt�rzy nagle powiedzieli mu, �e ziemia jest p�aska, a Polka jest Niemk�. �e b�dzie uczestniczy� w propagandowej awanturze. �e stanie si� heroldem �piewaj�cym pie�� Ad maiorem Hitleri gloriam.
��Ta zamordowana dziewczyna by�a Polk� � wykrztusi�.
��Tu jest rozkaz dla was, Mock. � Kraus stukn�� paznokciem w teczk�. � Podpisany przez waszego szefa. W tym tygodniu jedziecie, nie wiadomo, na jak d�ugo � pokaza� w u�miechu zdrowe bia�e z�by � do dzikiej, za�ydzonej krainy podludzi, gdzie na ulicach psy ci�gn� zaprz�gi. Do kraju barbarzy�c�w, Mock. To jest miejsce w sam raz dla was. Pojedziecie tam, znajdziecie cyga�skiego pederast� i przywieziecie go tutaj. Polakom macie si� przedstawia� swoim policyjnym, nie wojskowym stopniem. Nie musz� wiedzie�, �e pracujecie w wywiadzie. To wszystko, Mock. Szczeg�y wyjazdu ustalicie z von Hardenburgiem.
Mock wsta�, zapali� i opar� si� pi�ciami o biurko Krausa. Nie wyci�gaj�c papierosa z ust, rozsnu� nad blatem tytoniow� chmur�.
��Darujcie sobie te �a�osne demonstracje, Mock. � Kraus odsun�� si� nieco od biurka. � Odmaszerowa�!
��Jak pan �mie � g�os Mocka by� nieco zniekszta�cony przez �ciskanego w z�bach papierosa � m�wi� do mnie per �wy� i wydawa� mi rozkaz �odmaszerowa�! Jestem dla pana �kapitanem Mockiem�, zrozumiano? Znajd� morderc� tej polskiej dziewczyny, nie dlatego, �e pan mi kaza�, ale dlatego, �e taki mam zaw�d!
Z papierosa Mocka spad� na b�yszcz�cy blat s�upek popio�u. Kapitan odsun�� si� od biurka, uni�s� papierosa i rzuci� go na wypastowany parkiet.
��I wie pan co? � dusi� niedopa�ek podeszw� � ten Lemberg to wcale nie jest taka barbaria. Komisarz Popielski m�wi po niemiecku lepiej od pana.
Lw�w, wtorek 19 stycznia 1937 roku,
godzina pi�ta po po�udniu
Jadzia Wajchendler�wna, b�d�c po raz pierwszy w �yciu w czytelni Ossolineum, siedzia�a nad pierwszym tomem Historii filozofii W�adys�awa Tatarkiewicza i wypisywa�a do zeszytu co wa�niejsze informacje na temat my�li stoickiej. W bibliotece, do kt�rej mieli dost�p tylko studenci, profesorowie gimnazjalni i akademiccy, znalaz�a si� dzi�ki protekcji profesora Sedlaczka. Pocz�tkowo by�a dumna i onie�mielona, p�niej za� wszystko jej zoboj�tnia�o. Nie mog�a si� skupi� na zwi�z�ych i trafnych charakterystykach Chryzypa i Zenona, poniewa� informacje te �miertelnie j� nudzi�y. Co chwila jej wzrok bieg� po zielonych sto�ach, po rega�ach zastawionych ksi��kami, po ubranej w fioletowy fartuch sylwecie bibliotekarza i po o�nie�onych drzewach na g�rze Wronowskich, widocznej za oknami. Coraz cz�ciej jej wzrok zatrzymywa� si� na postaci szczup�ego studenta, kt�ry siedzia� naprzeciwko niej przy stole zawalonym kilkoma tomami �Dziennika Ustaw� i czyta� r�wnie nieuwa�nie jak ona sama, z t� jednak r�nic�, �e zupe�nie inn� lektur�. Le�a� te� przed nim Kodeks post�powania karnego Buczmy-Czapli�skiego. Panna Jadzia by�a w duchu z�a na stetrycza�ego �acinnika, profesora Sedlaczka, kt�ry chyba za kar� zada� jej referat o stoikach, i z rozrzewnieniem wspomina�a przystojnego m�odego suplenta, prowadz�cego lekcje �aciny na pocz�tku roku szkolnego.
Dzwonek, oznaczaj�cy przerw�, zabrz�cza� w d�oniach przygarbionego bibliotekarza. Westchn�a z ulg�. K�tem oka zauwa�y�a, �e student ukradkowo przypatruje si� jej spod daszka czapki z czarnym otokiem. Wychodz�c na korytarz, obmy�la�a spos�b, jak mocniej zainteresowa� studenta swoj� osob�. Nagle wyr�s� przed ni� m�czyzna, kt�ry udaremni� jej plan. Pot�ny, �ysy, ubrany na czarno, z melonikiem w d�oni. Natychmiast rozpozna�a w nim komisarza Edwarda Popielskiego, ojca jej serdecznej przyjaci�ki Rity, kt�rego widzia�a tylko raz w �yciu, ale nigdy go nie zapomnia�a. Ju� wtedy, kiedy z jej ojcem zosta� wezwany do dyrekcji gimnazjum, budzi� w niej przera�enie. Wyobra�a�a sobie, �e cz�owiek taki jak on codziennie w swej pracy spotyka ludzi opanowanych przez dybuki, kt�rymi w dzieci�stwie straszy�a j� babcia.
��Dobry wiecz�r pannie Jadwidze � odezwa� si� komisarz niskim g�osem, dochodz�cym jakby ze studni.
��Dobry wiecz�r. � Jadzia dygn�a i spu�ci�a oczy. G�os Popielskiego dotar� a� do jej brzucha.
��Czy m�g�bym porozmawia� z pann� Jadwig�? -Wpatrywa� si� w ni� rozszerzonymi �renicami. � O, tutaj, przy tym stoliku z rewersami.
��Naturalnie, panie komisarzu � odpowiedzia�a i spojrza�a we wskazane miejsce. � Ale tam ju� siedzi jaki� pan�
��Ten pan to m�j kolega z pracy. � Popielski uj�� j� lekko za szczup�y �okie�. � B�dzie przy naszej rozmowie. Obiecuj� pannie, �e zajmie nam to wszystko niewiele czasu.
Kiwn�a g�ow� i podesz�a do stolika, na kt�rym le�a�y czyste biblioteczne rewersy. Kolega z pracy wsta�, uchyli� kapelusza i podsun�� jej krzes�o. Przyj�a ten gest z wdzi�czno�ci�. Nogi trz�s�y si� jej ze strachu. Komisarz Popielski usiad� na innym krze�le, kt�re przysun�� mu jego, jak s�dzi�a, podw�adny. By� to za�ywny jegomo�� z siwymi, nastroszonymi w�sami i szerok�, u�miechni�t� twarz�. Wyda� si� jej sympatyczny. W tej chwili wszyscy wydali si� jej sympatyczniejsi od pana komisarza, kt�ry wpatrywa� si� w ni� wzrokiem osoby opanowanej przez w�druj�c� dusz�.
��Wiem wszystko � poczu�a od niego wo� tytoniu i korzennej wody kolo�skiej, kiedy pochyli� si� nad ni� i m�wi� szeptem. � O tym, �e by�a� wraz z moj� c�rk� w spelunce na Zamarstynowskiej w towarzystwie bandyt�w, ulicznik�w i prostytutek. Nie od Rity to wiem, ale od jednego z drani, kt�rzy tam byli. A tw�j ojciec, jak my�l�, nic o tym nie wie, prawda?
Przerwa�, kiedy do stolika podesz�a studentka i wzi�a rewers do wype�nienia. Jadzia Wajchendler�wna mia�a �zy w oczach.
Tw�j ojciec nic o tym nie wie � ci�gn�� Popielski. � I niczego si� nie dowie, je�li � przysun�� jej wizyt�wk� � je�li b�dziesz mnie informowa�a o waszych planach i poczynaniach.
Uczennica rozp�aka�a si�. Jej szloch rozleg� si� w pustej przestrzeni korytarza. Zaniepokojony student prawa przygl�da� si� uwa�nie ca�ej scenie. Ruszy� w stron� Popielskiego. Zaremba zaszed� mu drog� i wyci�gn�� charakterystyczn� odznak� z or�em i wie�cami laurowymi. Ch�opak odskoczy� jak oparzony. Popielski i Zaremba wyszli z budynku. Komisarzowi trz�s�y si� r�ce, kiedy zapala� papierosa.
��Edek, jak tak mog�e�? Przecie� ta gimnazistka jest nieprzytomna ze strachu! � powiedzia� zatroskany Zaremba. � Wiesz ty, co przed chwil� zrobi�e�? Uczyni�e� z tego dziewcz�cia szpicla, rozumiesz? I odebra�e� swojej c�rce przyjaci�k�! To w�a�nie zrobi�e�!
Popielski chwyci� Zaremb� za ramiona i przyci�gn�� do siebie.
��Nie rozumiesz, Wilek � jego �ami�cy si� g�os nie wzbudzi�by teraz przera�enia u panny Jadzi � �e ta bestia znowu uderzy�a i chyba zn�w tu jest? Zagryz�a dziewic� we Wroc�awiu i przyjecha�a tu z powrotem. Ona zagra�a wszystkim pannom� I tej �yd�wce, i mojej Ricie! Mojej Ricie! To monstrum gdzie� kr��y mi�dzy nami. � Odwr�ci� si� i obrzuci� wzrokiem przechodni�w, galeri� Lubomirskich i w�sk�, ciemn� uliczk�, wspinaj�c� si� na stok Cytadeli. � Mo�e ju� gdzie� rozrywa k�ami dziewcz�cy policzek! Ja nie mog� do tego dopu�ci�!
Zostawi� Zaremb� i odszed� kilka krok�w. Wzi�� pot�ny zamach i uderzy� si� pi�ci� w udo. Ca�a ulica Ossoli�skich us�ysza�a co�, co Zaremba, kolega gimnazjalny Popielskiego, s�ysza� z jego ust tylko kilka razy w �yciu:
��Kurwa jego ma�!!!
Wyrzuciwszy to z siebie, Popielski wbieg� z powrotem do Ossolineum. Zbli�y� si� do pustego stolika, przy kt�rym przed chwil� siedzia�a Jadzia Wajchendler�wna. Wci�� le�a�a tam jego wizyt�wka. Popielski przedar� j�, naplu� na ni� i wyrzuci� do kosza z pustymi rewersami.
Zanim wsiad� do chevroleta, za kt�rego kierownic� siedzia� Zaremba, zdj�� melonik i podszed� do niskiego murku, otaczaj�cego zak�ad naukowy. Zgarn�� r�kawic� gar�� �niegu i przy�o�y� go sobie do g�owy i do karku. Potem opar� g�ow� o �elazne pr�ty, zako�czone szpicami. Kiedy wsiad� do auta, Zaremba spojrza� na niego i zapu�ci� motor.
Obaj m�czy�ni milczeli. Pojechali ulic� Kopernika obok seminarium greckokatolickiego i skr�cili w Leona Sapiehy, obok dobrze im znanego gmachu policji na ��ckiego. Z lewej strony min�li przepi�kn� naro�n� kamienic� z wielkimi, p�okr�g�ymi tarasami, w kt�rej mie�ci�a si� s�ynna kwiaciarnia Heleny Bodnar, i pojechali dalej, wzd�u� pot�nego gmachu Politechniki. Min�li ko�ci� �w. Teresy, ukrai�skie gimnazjum akademickie i dojechali do ko�cio�a �w. El�biety. Za brudnymi fasadami rozpo�ciera� si� niebezpieczny �wiat baciar�w. Wielu z nich sta�o w bramach niewysokich domostw przy placu Bilczewskiego, a spod daszk�w kaszkiet�w unosi�y si� smugi papierosowego dymu. Ponure spojrzenia osiada�y na l�ni�cej karoserii auta. Poza miejscem narodzin w tej dzielnicy nie mieli oni wiele wsp�lnego z weso�ym Szczepciem, kt�ry ku uciesze ca�ej Polski przekomarza� si� ze swoim kompanem To�ciem w audycji Na weso�ej lwowskiej fali. Na ich twarzach by�o tyle weso�o�ci, ile trucizny na zapa�ce.
Chevrolet zatrzyma� si� pod Dworcem G��wnym. Popielski u�cisn�� d�o� Zaremby obiema r�kami, wyszed� na �nieg i wiatr, i znikn�� w monumentalnym wej�ciu. Skierowa� si� prosto do kasy i kupi� bilet na sobotni poci�g do Krakowa oraz bilet powrotny na niedziel�. Zaremba patrzy� na przyjaciela zza szyby. Popielski nie m�wi� mu, dok�d ma go podwie��. Nie musia�. Obydwaj wiedzieli, jakiego remedium potrzebuje komisarz w chwilach wielkiego wzburzenia.
Poci�g relacji Krak�w-Lw�w,
niedziela 24 stycznia 1937 roku,
godzina druga po po�udniu
To remedium pozna� tak�e kto� inny � Eberhard Mock. Wcze�niej jednak przeszed� drobiazgow� kontrol� osobist� i raz si� przesiada�. Przeszukania jego kieszeni i baga�u dokonali polscy funkcjonariusze na kolejowym przej�ciu granicznym w Chebziu, a zmiana sk�adu poci�gu nast�pi�a w Mys�owicach, gdzie ko�czy�a si� linia dawnej pruskiej �elaznej Kolei G�rno�l�skiej. Mock i wszyscy inni podr�ni przesiedli si� do nowego sk�adu jad�cego do Krakowa i dalej do Lwowa. Poci�g ten, jak oznajmi� mu z dum� konduktor, by� ci�gni�ty przez nadzwyczaj szybk� i nowoczesn� lokomotyw�, odznaczon� z�otym medalem na jakich� targach w Pary�u.
Mock ju� po kilku chwilach odni�s� wra�enie, �e znalaz� si� w innym �wiecie. Sta� przy oknie i nie m�g� si� nadziwi� chatom krytym strzech�, ma�ym stacyjkom, na kt�rych przyci�ga�y wzrok drewniane budki z wyci�tymi pod okapem serduszkami oraz uroda m�odych kobiet, wychodz�cych na perony, aby sprzedawa� kapust� i herbat�. Da� si� skusi� polskim smakowito�ciom w Trzebini, gdzie poci�g mia� d�u�szy post�j, i przyj�� od rumianej od mrozu ch�opki blaszany talerz wype�niony gor�c�, aromatyczn� i g�st� kapust� ze skwarkami. Smakowa�a mu tak nadzwyczajnie, �e wytar� talerz chlebem, czym wzbudzi� z�o�liwe komentarze swoich wsp�pasa�er�w w pierwszej klasie. By�o to ma��e�stwo w �rednim wieku, kt�re uparcie zwraca�o si� do Mocka po francusku, mimo i� ten odpowiada� im na migi. Ma��e�stwo prycha�o pogardliwie i m�wi�o tylko co�, co Mocka niezwykle dziwi�o. A mianowicie okre�lali go jako �Szwaba�. Na jakiej podstawie s�dzili, �e urodzi� si� on w Szwabii, tego zupe�nie nie rozumia�, tym bardziej �e nie znali niemieckiego i nie mogli wy�apa� dialektalnych szwabskich osobliwo�ci. Pr�bowa� ich o to zapyta�, ale wtedy wywo�ywa� chichoty. Porzuci� zatem wszelkie pr�by rozmowy z tymi zarozumia�ymi lud�mi, sta� na korytarzu, pali� i wygl�da� przez okno. Jego uwag� na stacjach przykuwali przede wszystkim �ydzi, kt�rzy � rozpoznawalni po charakterystycznych cha�atach, okr�g�ych czapkach z daszkiem i d�ugich brodach � w niczym nie przypominali �yd�w z Breslau, odr�niaj�cych si� od swoich niemieckich wsp�obywateli jedynie pewnymi cechami antropologicznymi. Tutaj, w Polsce, odznaczali si� oni r�wnie� innym strojem i j�zykiem. Mock wiedzia�, �e u�ywaj� jakiego� �redniowiecznego dialektu niemieckiego, ale nigdy wcze�niej go nie s�ysza�. Tote� z wielk� ciekawo�ci� przys�uchiwa� si� handlarzom �ydowskim na peronach. Ich k��tnie i dyskusje by�y dla Mocka widomym znakiem, �e znalaz� si� w jakim� kraju przej�ciowym, na pograniczu Europy i Wschodu, gdzie osobliwi ludzie j�zykiem swym nale�� na Zachodu, za� gestykulacja i ekspresja sytuuj� ich raczej na jakich� targowiskach Orientu.
Za oknem rozbuchane �ycie nawet w zimie, na mrozie, my�la�, a wewn�trz luksusowego poci�gu ekspresowego � szepty, uprzejme szczebioty i zadzieranie nosa. Z niech�ci� pomy�la� o powrocie do przedzia�u, gdzie elegancko odziany pan co chwila cmoka pani� w d�o�, a pani szczerzy swe ma�e i nier�wne z�by, potrz�saj�c g�ow�. Spojrza� na zegarek. Czeka�o go jeszcze prawie sze�� godzin jazdy. Dobrze, �e zabra� ze sob� Golema, fantastyczn� powie��
Gustava Meyrinka. B�dzie musia� jedynie poszuka� przedzia�u, w kt�rym ludzie oka�� si� mniej gadatliwi i pozwol� mu si� skupi�.
My�l ta by�a swoistym wyprzedzeniem sytuacji, w kt�rej chcia� si� znale��. Bo oto z naprzeciwka szli dwaj konduktorzy, kt�rzy m�wili troch� po niemiecku i mogli mu wskaza� jaki� wolny przedzia�. Patrzy� na nich z rado�ci�, ale kiedy ju� si� do niego zbli�yli, us�ysza� co�, co sprawi�o, �e os�upia� i nie zapyta� o przedzia�. Z ust jednego z nich pad�o nazwisko, kt�re zna�: �komisarz Popielski�. Kiedy konduktor odda� mu ju� kilkakrotnie kasowany bilet, Mock zapyta� go uprzejmie, nie chc�c sp�oszy� zwiastuna s�abej nadziei:
��Powiedzia� pan �komisarz Popielski�?
��Tak � odpowiedzia� konduktor zdziwiony. � Powiedzia�em �komisarz Popielski�. Nie rozumiem, dlaczego pan o to pyta.
��Czy komisarz policji Edward Popielski ze Lwowa podr�uje tym poci�giem? � Mock u�y� polskiej nazwy �Lw�w�, bo �Lemberg� nie by�by znany obs�udze poci�gu.
Milcz�cy konduktor stukn�� w rami� koleg� rozmawiaj�cego z Mockiem i powiedzia� co� po polsku.
��Przepraszam pana � rozm�wca Mocka pr�bowa� go wymin�� � ale mam obowi�zki.
��Najmocniej pana przepraszam. � Mock wyj�� legitymacj�. � Jestem niemieckim policjantem i jad� w�a�nie do Lwowa w odwiedziny do mojego kolegi, komisarza Edwarda Popielskiego. Je�li on jest w poci�gu, to by�oby wspaniale�
Konduktorzy spojrzeli po sobie i zn�w zamienili kilka s��w w szeleszcz�cym, dzwoni�cym j�zyku, kt�ry Mock s�ysza� cz�sto na bazarze na Neumarkt w Breslau. Postanowi� przy�pieszy� ich decyzj� i wyj�� z kieszeni dwuz�ot�wk�, wydan� jako reszt� przez polsk� ch�opk� w�r�d innego bilonu. Kolejarz przyj�� monet� bez wahania.
��Tak � odrzek�. � Pan komisarz Popielski, jak zwykle, zajmuje salonk� wraz ze swoj� c�rk�, panienk� Rit�.
To tutaj, prosz� za mn�!
Mock nie wierzy� w�asnemu szcz�ciu. Szed� za konduktorem i �mia� si� w g�os. Po pierwsze, nie b�dzie skazany na wykwintne towarzystwo chichocz�cych szyderc�w, po drugie, pozna cz�owieka, z kt�rym przyjdzie mu by� mo�e d�ugo pracowa�, i b�dzie mia� teraz �wietn� okazj�, aby wyja�ni� telefoniczne nieporozumienie oraz om�wi� ewentualne szczeg�y �ledztwa, o ile oczywi�cie Popielski b�dzie chcia� o tym rozmawia� przy swojej c�rce, panience Ricie. Stan�li przed drzwiami salonki.
��Konduktor! � zawo�a� m�czyzna, pukaj�c.
��Prosz� � us�yszeli zza drzwi dono�ny g�os.
Konduktor otworzy� drzwi i zameldowa�:
��Panie komisarzu, co za zbieg okoliczno�ci! Spotka�em pa�skiego przyjaciela, Niemca, na korytarzu!
Odsun�� si�, by przepu�ci� Mocka. Ten zobaczy� eleganck� salonk� obit� tapet� w ��te i bladoniebieskie pasy. Okna by�y zas�oni�te. Wn�trze s�abo o�wietla�a zapalona lampka pod oknem. Na stole sta�a karafka z czerwonym winem, dwa kielichy i srebrna taca przykryta pokryw�, pod kt�r� znajdowa�y si� obiadowe talerze. Na kanapie rozpiera� si� pot�ny �ysy m�czyzna z ma�� br�dk�, w rozpi�tej koszuli i kamizelce. W k�ciku ust dymi� papieros zatkni�ty w cygarniczk�.
Na stoliku obok sta�y szachy i otwarta ksi��ka. Rzut oka wystarczy� Mockowi, aby zauwa�y�, �e by�y to wiersze �aci�skie, kt�rych charakterystyczne rozpisanie mog�o wskazywa� na Horacego. Konduktor wzi�� tac� i cicho zamkn�� drzwi od zewn�trz.
��Dyrektor kryminalny Eberhard Mock, z Breslau. -Oczy Mocka przyzwyczaja�y si� do p�mroku.
��Komisarz Edward Popielski ze Lwowa. � �ysy m�czyzna wsta� i wyci�gn�� r�k�. � Nie ma chyba jeszcze mi�dzy nami takiej konfidencji, aby�my byli nazywani przyjaci�mi. Zw�aszcza koniec naszej jedynej i ostatniej rozmowy telefonicznej nie by� zgo�a kole�e�ski.
Mock patrzy� na Popielskiego i czu�, �e nie b�dzie mu si� dobrze pracowa�o z polskim policjantem. By� pewny siebie, odpychaj�cy i ma�o go�cinny. Nie zaprosi� go do zaj�cia miejsca w przedziale, wci�� sta� i milcza� znacz�co, jakby chcia� mu powiedzie�: przyszed�e� pan nie w por�! To jest m�j czas prywatny, niedziela, dzie� �wi�teczny, o sprawach s�u�bowych b�dziemy rozmawia� jutro, w dzie� powszedni! Mock od tego wynios�ego i milcz�cego Polaka wola� ju� lo�� szyderc�w w swoim przedziale. Spojrza� na szachownic� i zobaczy� ustawienie, kt�re ju� gdzie� widzia�. Na moment zapomnia� o gorzkim powitaniu.
��Przepraszam pana, komisarzu, za tamto dosadne okre�lenie. � Mock zbli�y� si� do szachownicy i nie czekaj�c na jakie� �nie szkodzi�, kt�re zreszt� nie pad�o, zapyta�: � Mat w ilu ruchach?
��W siedmiu � odpar� Popielski i wci�� sta�.
Mock uzna�, �e zagadka szachowa jest bardzo trudna. M�g� jeszcze wykorzysta� wiersze Horacego do nawi�zania jakiego� bli�szego kontaktu. Spojrza� na stoj�cego Popielskiego.
Wyraz jego twarzy by� na wp� drwi�cy, na wp� odpychaj�cy. Mocka ogarn�o dubeltowe zniech�cenie.
��No to ja ju� p�jd� � powiedzia�. � Mi�o mi by�o pozna� pana komisarza. Do zobaczenia we Lwowie!
Nagle otworzy�y si� drzwi oddzielaj�ce salonk� od jakiego� pomieszczenia i Mock us�ysza� kobiecy okrzyk przestrachu. K�tem oka zobaczy�, �e naga posta� chowa si� za drzwi. Nie by� pewien, czy w tym mroku rzeczywi�cie dostrzeg�, czy tylko sobie wyobrazi� ci�kie, dorodne piersi, kt�re si� gwa�townie zako�ysa�y. M�oda blondynka, kt�rej modnie ostrzy�one w�osy oplata�a opaska, wystawia�a zza drzwi jedynie g�ow� i kr�g�e rami�. Powiedzia�a co� d�wi�cznym g�osem, a Popielski sapn��, podszed� do kobiecego sakwoja�u, kt�rego Mock nie dostrzeg� w p�mroku, i wyj�� stamt�d lniany woreczek z kosmetykami. Szuka� w nim czego� i nie m�g� znale��. Z moc� wypowiedzia� polski wyraz, kt�ry brzmia� podobnie jak niemiecka nazwa epidemicznej choroby. Dziewczyna u�miechn�a si� do Mocka, czym go momentalnie zelektryzowa�a. W jednej chwili zrozumia� z�y nastr�j Popielskiego i jego wyczekuj�ce spojrzenie, kt�re m�wi�o: �Mo�e by� tak ju� poszed�!�
��Panie komisarzu � Mock u�miechn�� si� rado�nie. -
Homo sum et nil humani a me alienum esse puto.
S�ucha� kr�tkiej wymiany zda� mi�dzy Popielskim a dziewczyn�. Potem Polak spojrza� na Niemca uwa�nie i bez tego niepokoju, jaki wykazywa� wcze�niej, mocno napinaj�c mi�nie twarzy.
��Kultura wymaga � lekko si� u�miechn�� � abym przet�umaczy� panu dyrektorowi kryminalnemu moj� kr�tk� rozmow� z t� m�od� dam�. Poprosi�a mnie o prze�o�enie s�ynnej frazy Terencjusza, a ja jej odpowiedzia�em, i� stwierdzi� pan, �e nale�ymy do tego samego klubu mi�o�nik�w staro�ytno�ci i kobiecego cia�a. Czy�bym si� myli�?
��A co ona na to?
���Lubi� m�czyzn z tego klubu�. Tak w�a�nie powiedzia�a.
Lw�w, poniedzia�ek 25 stycznia 1937 roku,
godzina druga po po�udniu
W komendzie wojew�dzkiej policji, zwanej �gmachem na ��ckiego�, k��bi� si� t�um pismak�w. Wszyscy oni czekali na koniec narady, jak� zorganizowa� naczelnik Urz�du �ledczego, podinspektor Marian Zubik. W naradzie tej, o czym dziennikarze byli od rana powiadomieni poprzez tylko im znane kana�y informacyjne, uczestniczy� dyrektor kryminalny policji z niemieckiego Wroc�awia, Eberhard Mock. Ju� w po�udniowej prasie ukaza�y si� artyku�y, nazywaj�ce go �legend� niemieckiej kryminologii� i opisuj�ce jego wyczyny w latach dwudziestych. Gdyby Mock zna� j�zyk polski i przeczyta� te artyku�y, mocno by si� zdziwi�, gdy� nigdy nie rozwi�za� opisywanych tam zagadek. Dziennikarze, �wiadomi dobrego wynagrodzenia, wypisywali, co im tylko przysz�o do g�owy w chwili tw�rczego natchnienia. Czekali wi�c z fotografami, aby w wieczornym wydaniu gazety obok tekstu zamie�ci� r�wnie� zdj�cie owej �gwiazdy wroc�awskiej policji�.
Mock, po dobrze przespanej nocy w hotelu �Grand�, solidnym �niadaniu oraz przechadzce Hetma�sk� i Akademick�, siedzia� wraz z kilkoma polskim policjantami, oraz medykiem s�dowym i psychologiem zarazem, doktorem Iwanem Pidhirnym, w gabinecie podinspektora Zubika. Z uwag� s�ucha! przem�wienia naczelnika dzia�u �ledczego, kt�re Popielski t�umaczy� mu na ucho.
��Moi panowie � Zubik wzni�s� obie r�ce do g�ry i z hukiem opu�ci� je na biurko � dzi�ki raportom dyrektora Mocka mo�emy odnowi� �ledztwo w sprawie Minotaura. G��wnym podejrzanym jest cz�owiek, kt�rego nie b�dzie nam chyba trudno znale��. Komisarzu � zwr�ci� si� do Popielskiego � oddaj� panu g�os ze wzgl�du na pa�sk� lepsz� znajomo�� niemczyzny.
Popielski wsta�, poprawi� na nosie ciemne okulary i stan�� za biurkiem Zubika. Naczelnik nie posun�� si� nawet o milimetr, aby pokaza�, �e tylko na chwil� oddaje mu przewodzenie zebraniu.
��G��wnym podejrzanym� � Popielski stara� si� m�wi� wolno; wprawdzie wszyscy obecni w gabinecie lwowscy policjanci, opr�cz Stefana Cygana, swe szlify wojskowe zdobywali za cesarza Franciszka J�zefa, a doktor Pidhirny studiowa� na uniwersytecie w Czerniowcach, jednak nieu�ywana na co dzie� niemczyzna mog�a utrudni� zrozumienie wa�nych instrukcji, kt�re chcia� wyda�. � G��wnym podejrzanym jest �niady brunet lat najwy�ej trzydziestu, o sk�onno�ciach pederastycznych. To wszystko wiemy dzi�ki dyrektorowi Mockowi. �w podejrzany w dniu zamordowania niezidentyfikowanej Polki, Anny, ubrany by� jak kobieta. Ma kontakty z wroc�awskim �wiatem odmie�c�w. Niemiecki celnik z Chebzia pami�ta, �e cz�sto przekracza� on granic� polsko-niemieck�. Zawsze podr�owa� salonk�, w towarzystwie starszych, zamo�nych Niemc�w.
��M�ska dama � powiedzia� po polsku komisarz Wilhelm Zaremba. � Zna�em takie za Franza, co je�dzi�y kolej�, ale to by�y wy��cznie dziunie. � Spojrza� wymownie na Popielskiego. � Nie ch�opaki. Jeden kurs do Wiednia z zamo�nym klientem i nie trzeba by�o kr�ci� si� przez tydzie� na Wa�ach Hetma�skich.
Spojrzenia Popielskiego i Mocka spotka�y si� szybko.
��Nie odbiegajmy od tematu, panowie � powiedzia� z wyrzutem Zubik. � Ad rem. Mamy co�, czego wcze�niej nie mieli�my. Punkt wyj�cia. Prosz� dalej, komisarzu Popielski.
��Tak � ci�gn�� wymieniony. � Po dw�ch mordach w roku 1935 Minotaur zn�w si� zaktywizowa�. Zabi� po dw�ch latach i zrobi� to w Niemczech. Jak by pan to wyt�umaczy�, doktorze?
��To �wiadczy o tym � niewysoki doktor Pidhirny wsta� i podrapa� si� paznokciem po swej pooranej po-tr�dzikowymi bruzdami twarzy, o kt�rej z�o�liwi m�wili, �e jest wy�arta trupim jadem � �e on staje si� ostro�niejszy. Dwa wcze�niejsze morderstwa w okolicach Lwowa, a teraz daleko, w Niemczech, we Wroc�awiu� W dodatku zamaskowany kobiecym przebraniem. Na pewno panowie chcieliby zapyta�, czy to jest mo�liwe, aby cz�owiek o sk�onno�ciach pederastycznych m�g� zgwa�ci� kobiet�. Ja jestem zdania, �e wiele tu m�wi s�owo �sk�onno�ci�. By� mo�e on uprawia akty dwojakiego rodzaju, jest ich biernym lub czynnym uczestnikiem. W tym drugim wypadku mo�e by� normalnym m�czyzn�, w pierwszym: mo�e jest tylko beznami�tnym i pasywnym obiektem, kt�ry znalaz� sobie taki, a nie inny spos�b zarobkowania. Na pewno ma ponad normalne potrzeby p�ciowe. By� mo�e by�y z nim jakie� perturbacje moralne, w szkole, w bursie, w domu akademickim� To tyle ode mnie.
��Dzi�kuj� bardzo, doktorze. � Popielski kiwn�� g�ow� Pidhirnemu, gdy ten siada�. � Oto wa�ne cechy poszukiwanego: �niado��, jakby cyga�ska uroda, silnie rozbudzona p�ciowo�� i sk�onno�ci pederastyczne. W porozumieniu z inspektorem Zubikiem przydzielam panom zadania. �rodowisko m�czyzn o gustach greckich spenetruje pan aspirant Stefan Cygan. � Popielski skrupulatnie wymienia� tytu�y i nazwiska, bo wiedzia� z do�wiadczenia, �e nie�atwo si� zapami�tuje cudzoziemskie nazwiska, a chcia�, aby Mock dobrze wiedzia�, z kim pracuje. � Zacznie pan od ch�opc�w Szaniawskiego i od niekt�rych bywalc�w lokalu Atlasa. Szaniawski to znany tancerz, baletmistrz z Teatru Wielkiego � wyja�ni� Mockowi. � Wok� niego jest sporo takich odmie�c�w, a oni, je�li ju� gdzie� s� w jakiej� wi�kszej gromadzie, to u Atlasa. To tam przychodz� literaci, arty�ci, a w�r�d nich czasami pedera�ci. Atlas to najcz�ciej�
��Miejsce ich rendez-vous � doko�czy� Zaremba i zwr�ci� si� z u�miechem do Cygana. � No, no, Stefciu, ty uwa�aj na siebie w tym Atlasie. Jeste� taki �adniutki, szczuplutki� To dla nich �akomy k�sek� Jak precli�
Wszyscy z wyj�tkiem Mocka i Zubika zachichotali. Aspirantowi Cyganowi, smuk�emu, m�odemu szatynowi w szaliku wok� szyi, nie by�o wcale do �miechu. Obruszy� si� pogardliwym prychni�ciem na insynuacje Zaremby.
��Tak, tam si� umawiaj�. � Popielski wr�ci� do swojego w�tku, poganiany surowym spojrzeniem naczelnika. � Pan aspirant Walerian Grabski zajmie si� najpierw aktami w obyczaj�wce naszych dw�ch komend, miejskiej i wojew�dzkiej. A potem p�jdzie tropami znalezionymi w aktach i przepyta dyrektor�w oraz wo�nych, zw�aszcza wo�nych, bo oni wszystko wiedz�!, burs m�skich i akademik�w.
Grabski, niewysoki i oty�y, o wygl�dzie poczciwiny, mru�y� oczy przed dymem z papierosa i zapisywa� w notesie polecenia Popielskiego. Jego nijako�� i brak jakichkolwiek wyra�nych w�a�ciwo�ci predestynowa�y go do pracy w charakterze tajnego wywiadowcy i zmyli�y ju� niejednego z�oczy�c�.
���rodowisko �ydowskie w poszukiwaniu �niadego bruneta odmie�ca zinfiltruje pan aspirant Herman Kacnelson � kontynuowa� komisarz. � Prosz� nie zapomnie�, panie aspirancie, r�wnie� o naszych Ormianach oraz o uchod�cach z sowieckiej Armenii i Gruzji. Dyrektor kryminalny Eberhard Mock, komisarz Wilhelm Zaremba i ja odwiedzimy wszystkie sieroci�ce i szko�y w wojew�dztwie.
��Przepraszam, �e si� wtr�cam. � Doktor Pidhirny zerwa� si� jak spr�yna. � Ale zapomnia� pan, panie komisarzu, o Rusinach.
��O kim? � zapyta� zdziwiony Mock.
��Rusini. � Popielski starannie dobiera� s�owa. � To s� nasi wsp�obywatele narodowo�ci ukrai�skiej i wyznania g��wnie greckokatolickiego, rzadziej prawos�awnego. We Lwowie i w wojew�dztwach po�udniowo-wschodnich stanowi� znaczny odsetek ludno�ci. Obecny tu doktor Iwan Pidhirny jest w�a�nie Rusinem.
��Rozumiem � powiedzia� Mock wbrew temu, co si� dzia�o w jego g�owie. � Ale czy s� wa�ni dla naszego �ledztwa? S� �niadzi?
��No i widzi pan, doktorze? � Popielski roze�mia� si� weso�o. � Pan wsz�dzie doszukuje si� dyskryminacji Rusin�w. Nawet je�li w�r�d nich nie chc� szuka� mordercy. A ja po prostu wymieniam wszystkie inne narodowo�ci, a o Rusinach nie wspominam ani s�owem! Dlaczego? Dyrektor kryminalny Mock postawi� bardzo dobre pytanie! Nie, panie dyrektorze Mock, �niada cera nie jest znakiem rozpoznawczym Rusin�w. Nie r�ni� si� oni niczym od nas.
��Jaka to dyskryminacja, to ja sam wiem najlepiej! -Pidhirny nie zwyk� tak szybko ust�powa�.
��A co takiego pana spotka�o? � zn�w zainteresowa� si� Mock.
��Wie pan � powiedzia� Pidhirny � �e zmuszano mnie do zmiany nazwiska na polskie. Na �Jan Podg�rny�! Wyk�adowca uniwersytetu nie mo�e nazywa� si� Iwan Pidhirny! I to ma nie by� dyskryminacja!
��Niech pan nie przesadza, panie doktorze � oburzy� si� Grabski, m�wi�c po polsku. � W ko�cu kilku Rusin�w pracuje na uniwersytecie, cho�by ten archeolog, docent Styrczuk, kt�ry walczy� u Strzelc�w Siczowych! A ponadto�
��Panowie, panowie � przerwa� mu Zubik � nie zam�czajmy dyrektora Mocka naszymi krajowymi sprawami. Panie doktorze � zwr�ci� si� do Pidhirnego � jest pan jednym z najlepszych medyk�w s�dowych w Polsce i bez pana ekspertyz nic by�my nie zrobili. I to jest teraz najwa�niejsze, nie za� konflikt polsko-ukrai�ski! Panowie, mam teraz pytanie. � Zubik poprawi� si� w fotelu, a� ten niepokoj�co zaskrzypia�. � Po co maj� panowie we trzech przeszukiwa� sieroci�ce? W poszukiwaniu podejrzanego i jego odchyle� moralnych? Przecie� tym mo�e si� zaj�� tylko pan
Grabski. A swoj� drog�, to po co w og�le te sieroci�ce?
��Dyrektor kryminalny Mock wszystko panom wyja�ni. � Popielski spojrza� na Niemca.
Mock wsta� z krzes�a i spojrza� na zgromadzonych. Tego mu brakowa�o od trzech lat. Odpraw, koncentracji, trafnych pyta�, przerzucania si� sugestiami przyprawionymi dyskusjami politycznymi. W Breslau ju� nie mo�na by�o dyskutowa� o polityce. Mo�na by�o wyznawa� jedyne s�uszne pogl�dy i czci� austriackiego kaprala. Mock odetchn��. Tak brakowa�o mu tego zadymionego �wiata narad, przekle�stw i wyszukiwania trop�w! W dalekim Lwowie odnalaz� to, za czym t�skni� w swoim sterylnym gabinecie, gdzie dokonywa� analiz informacyj i pisa� bez ko�ca raporty i sprawozdania.
��Moi panowie � m�wi� wolno i wyra�nie. � My nie b�dziemy w sieroci�cach szuka� �ladu podejrzanego. My tam b�dziemy szuka� �lad�w ofiar. Musimy je zidentyfikowa�, bo ten trop mo�e doprowadzi� nas do mordercy. Wczoraj przy szachach du�o o tym rozmawiali�my z komisarzem Popielskim. Zadali�my sobie pytanie, dlaczego nikt nie rozpozna� zamordowanych dziewczyn mimo znakomitej rekonstrukcji ich twarzy, dokonanej przez obecnego tu doktora Pidhirnego? Dlaczego nikt nie zg�osi� ich zagini�cia?
��Bo mog�y by� sierotami! Rzeczywi�cie! � wszed� mu w s�owo Pidhirny. � To mog�y by� wychowanki jakiego� sieroci�ca.
��Do roboty, panowie! � krzykn�� Zubik. � Wszyscy wiemy, co mamy robi�?
W pokoju rozleg�o si� szuranie krzese�, wertowanie kartek, zasycza�y papierosy gaszone w mokrej popielnicy. Mock odetchn�� pe�n� piersi�. Tego mu brakowa�o. Po raz pierwszy w �yciu pomy�la� z wdzi�czno�ci� o Krausie, kt�ry chcia� go zes�a� na wygnanie, a zamiast tego obudzi� w nim co�, czego chyba ju� nikt w nim nie wykorzeni: radosne podniecenie �ledczego, kt�ry na swoim sztandarze m�g� wypisa� has�o investigo, ergo sum, tropi�, wi�c jestem.
Lw�w, poniedzia�ek 25 stycznia 1937 roku,
godzina trzecia po po�udniu
Mock, Popielski i Zaremba stali na schodach gmachu na ��ckiego i patrzyli pewnym siebie, twardym wzrokiem w fotograficzne flesze, kt�re co chwil� omiata�y ich sylwetki przera�liwie bia�ym �wiat�em. Wysuwali przed siebie szcz�ki, wypinali piersi w stron� obiektyw�w, wci�gali brzuchy, s�owem robili wszystko, aby czytelnicy lwowskich gazet zobaczyli dzi� w wieczornym wydaniu trzech wielkomiejskich kowboj�w, zdecydowanych i gotowych na wiele, byleby tylko uj�� ludo�erc� i gwa�ciciela dziewic.
Popielski dal znak wo�nemu, kt�ry poprawi� czapk� i szynel, po czym ochoczo ruszy� w stron� �urnalist�w i napar� na nich swym wielkim brzuchem.
��No, wystarczy, panowie, wystarczy! Koniec! Tu si� pracuje! � powtarza� cie� tubalnym g�osem i rozpo�ciera� ramiona, zgarniaj�c wszystkich w stron� obrotowych drzwi.
Nagle policjanci us�yszeli za sob� tupot damskich pantofli. Obejrzeli si� i ka�dy z nich inaczej popatrzy� na sekretark� naczelnika: Zaremba z pob�a�liwym u�miechem,
Popielski z niepokojem, a Mock z po��daniem. Panna Zosia zarumieni�a si� pod ich wzrokiem, cho� w tym m�skim �wiecie pracowa�a od dw�ch lat i zna�a r�ne przejawy zainteresowania jej osob� � od nie�mia�ych spojrze� po zakamuflowane propozycje.
��Panie komisarzu � wyci�gn�a w stron� Popielskiego kartk� � przepraszam, dopiero teraz zd��y�am to przepisa�. Szef chcia�by, aby pan spojrza� na depesz�, kt�r� zaraz wy�l� do wszystkich komend wojew�dzkich�
��Dzi�kuj�. � Popielski wzi�� kartk� i ex abrupto przet�umaczy� j� na niemiecki. � Uprasza si� wszystkich naczelnik�w wydzia��w policyjno-�ledczych o zebranie informacji na temat mord�w dokonanych ze szczeg�lnym okrucie�stwem z cechami praktyk ludo�erczych. Informacj� prosimy przes�a� na podany ni�ej adres. Podpisany naczelnik i tak dalej�
Popielski spojrza� na Mocka. Ten w jednej chwili z satyra zamieni� si� w czujnego wywiadowc�.
��Wydaje mi si� � Mock zamy�li� si� � �e co� nale�a�oby doda�
��Chyba wiem, o co panu chodzi, dyrektorze kryminalny. � Popielski spojrza� na Zaremb�. � Odwr�� si�, Wilek, i zgarb si� troch�! Nie ma tu pulpitu, napisz� to na twoich plecach.
��A teraz b�d� wielb��dem z Arabii. � Zaremba zacz�� horyzontalnie porusza� szcz�kami, udaj�c egzotyczne zwierz�.
Panna Zosia wybuchn�a �miechem. Zaremba zdj�� kapelusz i robi� do niej g�upie miny, kiedy komisarz swoim watermanem wypisywa� na jego plecach d�u�sz� notk�.
��Uprasza si� te� o poinformowanie o wszelkich wypadkach pogryzie� dokonanych przez ludzi, nawet je�li nie mamy do czynienia z wypadkami �miertelnymi, pod tym wszak�e warunkiem, �e obra�enia nast�pi�y w okolicach twarzy. � Popielski m�wi�, co pisze, a nast�pnie postawi� kropk� tak mocno, �e omal nie przebi� stal�wk� papieru. � Prosz� tak w�a�nie uzupe�ni�, panno Zosiu. I prosz� powiedzie� naczelnikowi, �e wyja�ni� mu przy okazji ten dopisek.
Panna Zosia pobieg�a, prosz�c, aby chwil� poczekali, a jej szczup�e zgrabne �ydki miga�y w mroku korytarza. Mock nie spuszcza� z nich wzroku.
��Hej�e, dyrektorze kryminalny! � Popielski spojrza� na Mocka surowo. � Niech si� pan ocknie! O taki dopisek panu chodzi�o?
��Tak, w�a�nie o co� takiego. � Mock machn�� r�k�, jakby odgania� os�. � Wyczyta� to pan chyba w moich my�lach� I dajmy ju� spok�j z tymi tytu�ami, dobrze?
Mock wci�� patrzy� w zamy�leniu w czelu�� korytarza.
��Nikt mi nigdy nie m�wi�, �e w Polsce s� takie pi�kne kobiety! � U�miechn�� si� lubie�nie.
��Daj pan spok�j. � Popielski zdj�� melonik i przygl�da� si� Mockowi nieruchomym wzrokiem. � Panna Zosia mog�aby by� pa�sk� c�rk�!
Mock r�wnie� zdj�� nakrycie g�owy. Przeczesa� ko�cianym grzebykiem g�ste, faluj�ce w�osy. Potem poprawi� sw�j p�aszcz, naci�gn�� mocno r�kawiczki na palce, stan�� w rozkroku przed Popielskim i opar� pi�ci na biodrach. By� od niego ni�szy, ale mocniej zbudowany. Wysun�� szcz�k� i wycedzi� przez z�by:
��Drogi panie, wypraszam sobie takie uwagi! Nie ma pan prawa by� moralist�! To nie ja je�d�� z dziuniami � u�y� polskiego s�owa zas�yszanego u Zaremby � poci�giem! I nie ja ch�do�� je w salonce jak byk!
Popielski patrzy� na Mocka d�ugo. Musia� szybko zareagowa�, aby pokaza� temu Szwabowi, �e nie jest u siebie, �e jest tutaj tylko pomocnikiem. Czeladnikiem w polskiej Policji Pa�stwowej. Ale gdyby nie Mock i jego ustalenia, Popielski za�amywa�by teraz r�ce nad swoj� bezradno�ci� wobec monstrum, kt�re w Drohobyczu i w Mo�ciskach wpe�z�o przez dach do pokoj�w zajmowanych przez panny, pozbawi�o je czci, zmasakrowa�o ich twarze i udusi�o. I to wcale nie wiadomo, jak podkre�la� Mock, czy w takiej w�a�nie kolejno�ci. Gdyby ten niemiecki policjant nie przyjecha� tu z dalekiego Wroc�awia, on sam patrzy�by codziennie rano z b�lem i bezsilno�ci� na pi�kn�, jeszcze dziecinn� twarz �pi�cej Rity i zastanawia� si�, kiedy jego c�rka stanie si� ofiar� bestii. Przez g�ow� przelatywa�y mu szybkie obrazy: salonka pe�na westchnie� i j�k�w Blondi, jego d�onie zaci�ni�te na jej biodrach, obrona sycylijska w szachach, doktor Pidhirny pochylony nad zw�okami zszywa twarz dziewczyny, recepcjonista w �ydowskim hotelu w Mo�ciskach szlocha rozdzieraj�co, Rita pali papierosa w spelunce na Zamarstynowskiej, jego d�onie zapl�tane we w�osach Blondi, Mock u�miecha si� znacz�co, Homo sum et nil humani a me alienum esse puto. Te obrazy nak�ada�y si� na siebie i zwiastowa�y atak. Ale to on panowa� nad epilepsj�, a nie ona nad nim! On by� w�adny pozwoli� jej na chwil� zaczerni� i jednocze�nie rozja�ni� umys�. Ale jeszcze nie teraz. Ch�do�y� jak byk. Jak byk. Ta fraza bardzo mu si� spodoba�a. Nagle wybuchn�� �miechem.
Musz� panu powiedzie� � opar� d�onie na kolanach i wy� ze �miechu � �e to w�a�nie przez pana nie poch�do�y�em, ile chcia�em. A tyle jeszcze mia�em czasu do Lwowa�
��Wci�� kursuj� poci�gi mi�dzy Lwowem a Breslau! -odpar� Mock, zmru�y� oczy, wysun�� j�zyk i zacisn�� pi��, a jego przedrami� rusza�o si� w prz�d i w ty�, przypominaj�c t�ok lokomotywy. � Zapraszam pana do nadodrza�skiej metropolii. W towarzystwie jakich� dw�ch m�odych dam z Polski! Zwiedzimy to i owo!
��Panowie, panowie! � wysycza� Zaremba. � Nie wstyd wam deprawowa� m�odzie�? Ile� wy macie lat? �yssy, nie dokazuj!
Przed nimi sta�a zarumieniona panna Zosia z depesz� do ostatecznej akceptacji. Nie zna�a niemieckiego, ale wiedzia�a doskonale, co oznacza ruch przedramienia wykonany przez Eberharda Mocka.
Lw�w, poniedzia�ek 25 stycznia 1937 roku,
godzina pi�ta po po�udniu
Ulica S�owackiego ton�a w ciszy mimo pory wzmo�onego ruchu ulicznego. Na miasto spad�a zadymka tak g�sta, �e nie mo�na jej by�o przebi� wzrokiem wi�cej ni� na kilka metr�w. To ona wyciszy�a miejskie odg�osy. Zatyka�a rury wydechowe automobili i pokrywa�a lepk� wilgoci� chrapy koni ci�gn�cych sanie. Witryny sklep�w jarzy�y si� kolorowymi lampkami, dozorca posypywa� piaskiem chodnik przed gmachem Poczty G��wnej, a zdenerwowany policjant, kieruj�cy ruchem na skrzy�owaniu, zdejmowa� co chwila czapk�, obleczon� cerat�, i strzepywa� z niej rosn�ce w oczach mokre warstwy �niegu. Studenci z pobliskiego uniwersytetu czekali na tramwaj i klaskali d�o�mi sinymi od zimna.
Popielski, Mock i Zaremba siedzieli w chevrolecie, kt�ry sta� w d�ugiej kolejce aut i furmanek. Milczeli i marzli, cho� nie tak bardzo jak podskakuj�ca studenteria. Ka�dy z nich my�la� o czym innym. Wilhelm Zaremba o przepysznej leguminie, kt�r� s�u��ca, nie mog�c si� go doczeka�, ju� pewnie wstawi�a do lekko podgrzanego piekarnika; Edward Popielski o Ricie, kt�ra za kilka dni wyje�d�a�a z ciotk� Leokadi� na narty do Worochty, a Mock o dw�ch sieroci�cach, kt�re mieli jeszcze do sprawdzenia.
Dzisiaj odwiedzili ju� dwa takie zak�ady. Reakcje wsz�dzie by�y takie same. Najpierw przestrach na widok delegacji trzech policjant�w, kt�rzy mi�dzy sob� rozmawiali po niemiecku, a potem oburzenie z powodu zadawanych pyta�.
��Nie, to niemo�liwe, �eby ofiara by�a z naszego sieroci�ca. Nasze wychowanki s� obyczajnymi pannami i przez ca�e swoje doros�e �ycie odwiedzaj� nasz zak�ad albo przynajmniej wysy�aj� nam �yczenia �wi�teczne. Ca�y czas mamy ze sob� ��czno��.
Tak m�wi�a pani Aniela Skarbk�wna, dyrektor Zak�adu Wychowawczego im. Abrahamowicz�w. Pan Antoni �wida, dyrektor Miejskiego Domu Sierot, troch� inaczej to uj��, lecz tre�� jego wywod�w by�a identyczna. Popielski zareagowa� wtedy gniewem.
�Przecie� panny te by�y dziewicami, podnosi� g�os �ysy, a zatem by�y obyczajne!� ��adna przyzwoita panna nie nocuje sama w hotelu!�, tak na og� chcieli zamkn�� rozmow� szefowie instytucji dobroczynnych.
Popielski im na to nie pozwoli�. Z jak�� dzik� satysfakcj� wypytywa� ich o wychowank�w wykazuj�cych odchylenia w swej p�ciowo�ci, niespokojnych, sprawiaj�cych k�opoty moralne. Tutaj oburzenie by�o tak gwa�towne, �e policjantom nie pozostawa�o nic innego, jak odej�� z kwitkiem.
Wycieraczka w chevrolecie zgarnia�a p�aty �niegu. Jej guma piszcza�a po szybie. Para oddech�w osiada�a od wewn�trz na szkle. Kolorowe �ar�wki w sklepie z konfekcj� m�sk� Markusa Ludwiga zacz�y migota�. Popielski nasun�� melonik na g�ow� i zamkn�� oczy. Mimo okular�w i zaci�ni�tych powiek widzia� szybkie b�yski, o�wietlaj�ce eleganckie kapelusze, laski i krawaty. Zacz�� si� poci�. Nagle wsta�, otworzy� gwa�townie drzwi auta i wysiad�. Ruszy� przed siebie, potykaj�c si� o grudy �niegu.
��Dok�d on poszed�? Do domu? � Mock wychyli� si�, ale masywna posta� komisarza ju� znikn�a w bocznej ulicy. � Chyba niedaleko st�d mieszka? Co mu si� sta�o? �le si� poczu�?
��On nie poszed� do domu. � Zaremba odwr�ci� si� i spojrza� na Mocka z powag�. � Ja wiem, dok�d on poszed�. A pan nie. I d�ugo nie b�dzie pan wiedzia�. Co� panu powiem. Aby wiedzie� o niekt�rych sprawach r�nych ludzi, nie wystarczy zagra� z nimi w szachy.
Lw�w, poniedzia�ek 25 stycznia 1937 roku,
wp� do sz�stej po po�udniu
Popielski zwolni� kroku, kiedy ju� oddali� si� znacznie od automobilu. Min�� sw�j dom i poszed� alejkami Ogrodu Jezuickiego � bardzo powoli, aby si� nie po�lizn��. Jego ruchy nabra�y szybko�ci, kiedy zdj�� ciemne okulary. S�abe mruganie gazowych latar� by�o dla niego r�wnie niegro�ne jak chybotanie p�omienia �wiecy lub lampy naftowej.
Szed� ulicami Mickiewicza, Zygmuntowsk� i Gr�deck�. Po drodze min�� pot�ny gmach dyrekcji kolei, pa�ac Go�uchowskich i ko�ci� �w. Anny. Przeskoczy� dziurawy bruk ulicy i po chwili by� na rogu Janowskiej i Kleparowskiej, na kt�rym znajdowa� si� szynk, zwany �na rogu Kliparoskiej i Janoskiej�. W lokalu tym grozi�o mu inne niebezpiecze�stwo ni� w �Morskiej Grocie�, gdzie sponiewiera� kilka dni temu Felicjana Ko�ciuka, zwanego Felkiem Dzi�s�o. Tutaj, w szynku na rogu, nie dosta�by �adnego ostrze�enia w postaci �wi�skiego ucha przebitego gwo�dziem. Tutaj by�by wyszydzony i wysmagany obelgami. Przegra�by ka�d� pysk�wk� i k��tni�. Tutaj dosta�by piwem po twarzy, a w jego melonik kto� by nacharka�.
To wszystko spotka�o go zreszt� przed kilkoma laty, kiedy chcieli wraz z Zaremb� zako�czy� w tym lokalu jak�� nocn� alkoholow� rund�. Rozw�cieczony, wyj�� wtedy pistolet i zacz�� nim wymachiwa�. �miech by� tak pot�ny, �e Popielski od razu odczu� groteskowo�� ca�ej sytuacji. Rozejrza� si� po lokalu przekrwionymi oczami, zapluty melonik w�o�y� na g�ow� jakiego� najg�o�niej �miej�cego si� studenta i wyszed�. Pr�bowa� zem�ci� si� p�niej na w�a�cicielach lokalu, ale napotka� nieoczekiwane przeszkody w referacie politycznym Urz�du �ledczego. Wyt�umaczono mu, �e nic z�ego nie mo�e spotka� gospodarzy lokalu, w kt�rym jest mo�liwe spore zag�szczenie szpicl�w. Tam bowiem gromadzili si� cz�onkowie i sympatycy Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy, biedni gru�liczy studenci, w�ciekli radyka�owie i zapici przedstawiciele lwowskiej bohemy ze swoimi przechodnimi muzami.
Popielski odrzuci� wspomnienia, min�� knajp� i wszed� do pierwszej bramy na Kleparowskiej. Cicho st�paj�c, znalaz� si� na pierwszym pi�trze. Stukn�� palcem w �ar�wk�, kt�ra rozjarzy�a si� na moment s�abym �wiat�em i zaraz zgas�a. Ta chwila wystarczy�a jednak, �eby Popielski dostrzeg� jak�� ca�uj�c� si� nami�tnie par�. Ludzie ci stali w zag��bieniu muru, pod kolumienk�, kt�ra do tego budynku pasowa�a r�wnie dobrze jak gotyckie sklepienie do obory. Zapuka� mocno w drzwi oznaczone numerem 3. Niebawem otworzy�y si� one ze zgrzytem. Sta� w nich wysoki m�czyzna w d�ugim bia�ym p�aszczu i z papierosem w d�oni.
��O, pan komisarz! � u�miechn�� si�. � Dawno u nas pana nie by�o!
��Ale to chyba nie pierwsze dzisiaj spotkanie z policj�, co, panie Szaniawski? � Popielski poda� mu r�k�, kt�r� ten mocno u�cisn��.
��Rzeczywi�cie. � Szaniawski zamkn�� drzwi i szybkim ruchem pod�o�y� pod brod� wysmuk�e palce, co mia�o oznacza� zadum�. � By� dzisiaj ten pa�ski m�ody wsp�pracownik i wypytywa� o jakiego� �niadego ch�opaka. Przekaza�em mu dwie informacje�
Popielski rozejrza� si� po mieszkaniu Szaniawskiego, kt�re ten od kilku lat wynajmowa� od w�a�ciciela knajpy na rogu. By�o ono umeblowane kiczowato, ze sztucznym przepychem lwowskiego przedmie�cia. Taki styl tancerz uwielbia� � szczeg�lne upodobanie znajdowa� w tandetnych dekoracjach rodem z tingel-tangla i w sztucznych chryzantemach. Mieszkanie s�u�y�o mu do tajemnych spotka� z m�odymi bandytami i artystami, kt�rych narajali mu r�ni po�rednicy. W swoim domu nie m�g� tego czyni� z obawy przed utrat� dobrej reputacji, o kt�rej utrzymanie bardzo dba�. Szaniawski pozwala� tu nocowa� i przyprowadza� znajomych r�nym ch�opcom. By� wyrozumia�y, zawsze w dobrym humorze i z pie�ni� na ustach. Do momentu, a� kiedy� jeden z takich ulicznik�w roztrzaska� mu g�ow� �wiecznikiem i go okrad�. Popielski znalaz� z�odzieja tego samego dnia. Szaniawski, gdy ju� wygra� ze �mierci� w klinice chirurgicznej na Pijar�w i po tygodniu ujrza� skradziony portfel, gdzie trzyma� drogocenne precjozum � pier�cionek swojej uwielbianej �p. mamy � poprosi� komisarza o spotkanie, podczas kt�rego cichym, �ami�cym si� g�osem zapewni�, �e jest zawsze do jego us�ug. Popielski szybko da� Szaniawskiemu okazj� do odwzajemnienia uprzejmo�ci. Kilka tygodni p�niej poprosi� go o udost�pnienie mu mieszkania, w kt�rym m�g�by da� upust swoim, jak to okre�li�, nieszkodliwym dziwactwom.
To dobrze, �e pan udzieli� informacji mojemu m�odszemu koledze. � Popie�ski jeszcze raz rozejrza� si� po mieszkaniu i wyda�o mu si� ono zupe�nie puste. � Dzi�kuj� w imieniu policji. Sprowadza mnie dzisiaj do pana to, co zwykle. Moje ma�e dziwactwo.
��Prosz� bardzo. � Szaniawski wskaza� palcem na drzwi, znajduj�ce si� obok wej�ciowych. � Pa�ski pok�j k�pielowy jest wolny. I m�j kozaczek napali� w piecu. Jakbym wiedzia�!
��Dzi�kuj� � Popielski nacisn�� klamk� i wszed� do ciemnego, d�ugiego pomieszczenia z ma�ym oknem; na �rodku sta�a w�ska wanna i sporych rozmiar�w waterklozet.
Od pieca bi�o gor�co. Zamkn�� drzwi i zapali� �wiat�o. Rozebra� si� do naga i z�o�y� ubranie na krze�le. Nast�pnie si�gn�� po kartonik z �ugiem stoj�cy na wannie. Starannie umy� jej powierzchni�, i sp�uka� j�. Potem zgasi� �wiat�o, zas�oni� okno i zapali� kilka d�ugich, cienkich �wiec. Wszed� nagi do wanny, nie napu�ciwszy wody. I czeka�.
Lw�w, poniedzia�ek 25 stycznia 1937 roku,
godzina �sma wiecz�r
Mimo dotkliwego zimna Popielskiemu zamyka�y si� oczy. Siedzia� w chevrolecie, kt�ry zosta� podstawiony przez Zaremb� na ulic� Zielon�, szczypa� si� w policzek, pali� papierosy, wietrzy� co chwila wn�trze � nic nie pomaga�o. Tak zawsze by�o po seansach u Szaniawskiego. Po tych granicznych i nieopisywalnych zupe�nie prze�yciach, pe�nych udr�ki, b�lu i gwa�townych napi�� mi�ni, nachodzi�o na� tak g��bokie odpr�enie, �e najch�tniej wr�ci�by do domu i zrobi� to, co lubi najbardziej: otworzy� na o�cie� okno, a po dw�ch kwadransach wpe�z� pod pierzyn� i rozgrzewa� po�ciel ciep�em swego cia�a. Nie m�g� jednak nigdy tak post�pi�, poniewa� za�ni�cie wczesnym wieczorem gwarantowa�o poranne przebudzenie, a to zburzy�oby jego stary tryb �ycia i pracy i � co wi�cej � narazi�oby go na ataki epilepsji spowodowane ostrym porannym �wiat�em. Tote� zwykle po seansach u Szaniawskiego wraca� do swoich codziennych policyjnych obowi�zk�w, lecz nie wykonywa� ich, jak nale�y. Znika�a gdzie� przenikliwo�� my�li, by� ospa�y i wyrozumia�y dla �wiata.
Teraz te� odp�dza� senno�� i zmusza� si�, aby nie odwraca� za�zawionych oczu od budynku gimnazjum �e�skiego Kr�lowej Jadwigi przy Zielonej 8. By�o to o tyle nieoczekiwane, �e zazwyczaj pi�tnastominutowa drzemka u Szaniawskiego przed�u�y�a si� do trzech kwadrans�w; wyrwa� go z niej jaki� dziwny d�wi�k, przypominaj�cy ni to rozruch silnika, ni to warczenie psa. Spa� zbyt d�ugo, i dlatego nie zd��y� na przedstawienie �ywych obraz�w, w kt�rym wyst�powa�a Rita. Nie chcia� wchodzi� podczas spektaklu, bo na pewno by go zauwa�y�a i nie szcz�dzi�aby mu przy okazji jakiej� k��tni k��liwych uwag. Nie pozostawa�o mu nic innego, jak tylko cierpliwie czeka�, kiedy wyjdzie z przedstawienia.
Widz�c gazeciarza, wysiad� z auta i kiwn�� na niego. Wr�czy� mu pi�� groszy i otworzy� dodatek nadzwyczajny do �Lwowskiego Ilustrowanego Expressu Wieczornego�. Na pierwszej stronie widnia�a fotografia trzech as�w policji. �Sp�ka detektyw�w Popielski, Mock i Zaremba prowadzi �ledztwo�, g�osi� napis. Tak, pomy�la�, to brzmi bardzo dobrze. Dobra, rytmiczna nazwa dla firmy. Popielski, Mock i Zaremba. Jakie to metrum? Wyj�� watermana i zacz�� na gazecie, na kt�rej osiada�y rzadkie p�atki �niegu, wypisywa� sylaby i akcenty: Po-piel-ski-Mock-i-Za-rem-ba. Jaki� cz�owiek potr�ci� go i uchyli� kapelusza, przepraszaj�c.
Popielski, wyrwany z filologicznych rozwa�a�, zauwa�y�, �e z gimnazjum wychodz� rodzice ze swoimi c�rkami. Z�e wspomnienia i my�li obudzi� w nim widok jakiej� matki, kt�ra tuli�a swoj� rozpromienion� i szcz�liw� latoro�l. Odprowadzi� je wzrokiem a� do wylotu ulicy Jab�onowskich, gdzie obj�te znikn�y po�r�d s�abego �wiat�a latar� gazowych. Oto idzie Rysia Tarnawska, szydzi� w my�lach, prymuska w klasie Rity, najlepsza z �aciny! Ciekawe, czy to dziewcz� wie, �e jej dumny ojciec, in�ynier Marceli Tarnawski, kt�ry ledwie mi si� teraz odk�oni�, siedzia� kiedy� przed moim biurkiem zap�akany i b�aga� � powo�uj�c si� na wsp�ln� znajomo�� z wywiad�wek! � o zatuszowanie sprawy samob�jstwa pewnej m�odej manikiurzystki? Gazety napisa�y, �e powodem samob�jstwa kobiety, uzale�nionej zreszt� od kilku lat od morfiny, by� zaw�d mi�osny. Pan in�ynier ba� si�, �e przy tej okazji wyp�yn� na jaw jego kilkumiesi�czne figle z ow� manikiurzystk�. A teraz wdowa Zacharkiewicz ze swoj� c�rk� Beat�, zwan� �Tyk��, uda�a, �e go nie widzi. Jak�e� by�a oburzona, kiedy pomyli� kiedy� klasy i usprawiedliwia� przed wychowawc� swoje sp�nienie na wywiad�wk�. Trafi� do sali klasy trzeciej �a�, podczas gdy Rita chodzi�a do �b�! �Co� nies�ychanego, prosz� pani�, powiedzia�a wdowa do swojej s�siadki, jako� j� tytu�uj�c, ��eby ojciec nie wiedzia�, do kt�rej klasy ucz�szcza jego dziecko! Nic dziwnego�� Tego Popielski jednak nie dos�ysza�.
I nagle przez g�ow� przesz�a mu straszna my�l. Tak potworna, �e nie chcia� sam przed sob� si� do niej przyzna�.
Na szcz�cie z budynku gimnazjum wysz�a Rita, co w jednej chwili wymiot�o z jego g�owy wszelkie z�e przeczucia. By�a zarumieniona i roze�miana. Wiedzia�, dlaczego. Jej talent teatralny doceni� nowy polonista, kt�ry od tego roku wyk�ada� im romantyzm. Poprzednia nauczycielka, nudna i pedantyczna panna M�kos�wna, nie pozwala�a Ricie uczestniczy� w szkolnych przedstawieniach teatralnych, poniewa� odbi�oby si� to na jej i tak s�abych wynikach w nauce. Pan profesor Kasprzak natomiast nie bra� pod uwag� tak nieistotnych dla teatru szczeg��w.
��Dobry wiecz�r, papo � powita�a go rado�nie Rita. � I jak si� to wszystko podoba�o tatusiowi?
��Bardzo, moja ma�a. � Poca�owa� j� w czo�o, mocno wci�gaj�c nosem powietrze.
Odetchn�� z ulg�. Ani �ladu zapachu papieros�w.
��O, cze��, kochana Jadziu � zawo�a�a Rita i wyci�gn�a r�k� do swojej przyjaci�ki, kt�ra podesz�a bli�ej i dygn�a przed Popielskim.
Kiedy dziewcz�ta si� poca�owa�y, u�wiadomi� sobie, �e Jadzia Wajchendler�wna wysz�a wcze�niej ze szko�y, stan�a niedaleko niego, pod okr�glakiem z gazetami, i ju� mu si� kilkakrotnie k�ania�a, ale wtedy nie zareagowa�. Jej osoba by�a dla niego wyrzutem sumienia. A wyrzut�w sumienia mia� ju� na dzisiaj do��.
��Widzia�am wcze�niej pana komisarza. � Jadzia u�miechn�a si� do niego. � Ale nie chcia�am przeszkadza�. By� pan komisarz taki zamy�lony� Jaka� kolejna fascynuj�ca zagadka�
��Tatusiu, niech tata powie � przerwa�a jej Rita, ku pewnej uldze swojego ojca � kt�ra scena najbardziej si� tacie podoba�a? No kt�ra?
Domaga�a si� tego tonem, jaki cz�sto u niej s�ysza�, kiedy jako dziecko prosi�a go o zabawki. Nie mogli przej�� razem obok sklepu �Aptawag� na Sykstuskiej, aby nie przykleja�a nosa do szyby, a potem ust do jego policzka. Nigdy nie musia�a go terroryzowa�, tupa� nogami ani pada� na chodnik. Zawsze jej wszystko kupowa�. �Zanadto j� rozpieszczasz, Edwardzie�, mawia�a Leokadia. Wtedy rani� swoj� kuzynk�. �A kto j� ma rozpieszcza�, je�li nie ja? Ty bardziej kochasz brid�a, ksi��ki i koncerty ni� moj� c�rk�!� Kiedy p�niej przeprasza� Lodzie, widzia� w oczach kuzynki b�ysk niepokoju, ale i pewnego rozbawienia, w jakie wprowadza� j�, jak mawia�a, �ojciec zakochany do szale�stwa w c�rce�.
��No, tatusiu, kt�ra scena?
Popielski czu� m�tlik w g�owie. Przez ten przekl�ty seans u Szaniawskiego nie m�g� sobie przypomnie�, jakie to �ywe obrazy mia�y by� dzisiaj przedstawiane. Na pewno Matejko. Ale gdzie u niego wyst�puj� m�ode panny?
No przecie� by� pan taki zachwycony � zawo�a�a Jadzia � kiedy Marek Winicjusz odwiedzi� w wi�zieniu ukochan� Ligi�!
��Ale� oczywi�cie! � udawa� entuzjazm. � Wspaniale to zagra�a�, kochanie! Ale wiesz co? Czekam, a� zagrasz nie tylko pantomim�. Masz taki d�wi�czny i pi�kny g�os.
��Dzi�kuj� za komplement, papo. � Rita spojrza�a na drobny �nieg, kt�ry sypa� w �wietle latarni.
��No to co, dziewcz�ta? � Popielskiemu udzieli�a si� pogodna atmosfera. � Jedziemy na ciastka do pana Mase�ki?
U�miech Jadzi by� pe�en akceptacji, lecz Rita zawaha�a si�, co oznacza�o, �e ta propozycja nie napawa j� zbytnim entuzjazmem. Przypomnia� sobie te wszystkie wymuszone cukierniane rozmowy z c�rk�, przerywane k�opotliw� cisz�. Wszystkie one nieuchronnie prowadzi�y do konkluzji: kiepskie wyniki w nauce, karygodne zachowanie, i ko�czy�y si� d�sami, a raz nawet p�aczem. Wspomnia�, jak wznosi�a oczy, kiedy proponowa� jej w niedziel� wsp�lny wyskok do kawiarni �Europejskiej� na ptysie. �No nie, znowu!� To m�wi�a jej mina. I wtedy, i teraz.
��Rozumiem, jeste� zm�czona � powiedzia� ze sztucznych u�miechem. � No to jedziemy do domu. Prosz�, wsi�d�, Jadziu, do automobilu. Podwioz� ci�.
��A nie mo�emy wr�ci� same piechot�? � w oczach Rity by�a pro�ba. � Jadzia mnie odprowadzi. Prosz�, papo!
��Nie. � Podszed� do samochodu i otworzy� drzwi. -Prosz� wsiada�.
Kiedy dziewcz�ta pos�usznie wsiad�y, Popielski zapu�ci� silnik i odwr�ci� si� do ty�u.
��Musz� wam co� wa�nego powiedzie�. We Lwowie jest teraz bardzo niebezpiecznie�
��To dlatego tata przyjecha� na przedstawienie � wykrzykn�a Rita. � Nie dlatego, aby mnie zobaczy�, ale aby mnie niby chroni�. Tak? To dlatego! Ile� to razy ja s�ysza�am o tych niebezpiecze�stwach, kt�re tylko czyhaj� na m�ode panny!
��Rito, jak �miesz tak si� do mnie odzywa�! � powiedzia� zimno. � I to w dodatku przy twojej kole�ance!
��Ale�, Rito � Jadzia, m�wi�c to, wpatrywa�a si� w niego wzrokiem prymuski, zawsze gotowej do odpowiedzi � przecie� tw�j tato chce dobrze�
Popielski odwr�ci� si� i ruszy�. Dziewcz�ta milcza�y. W lusterku widzia�, jak Rita wpatruje si� w mijane sklepy i budynki, a Jadzia czyta dodatek nadzwyczajny, kt�ry rzuci� na tylne siedzenie, wychodz�c z auta przed szko��. Nie odrywa�a wzroku od pierwszej strony. Popielskiego przez ca�� drog� dr�czy�a jedna my�l. Minotaur mordowa� i gwa�ci� tylko dziewice. Mo�na by uchroni� Rit� przed besti�, gdyby� I tu Popielski rzuca� w bok g�ow�, aby tylko nie dopu�ci� do wyartyku�owania tej potworno�ci. �Gdyby nie by�a dziewic��, powiedzia� jaki� demon.
Lw�w, poniedzia�ek 25 stycznia 1937 roku,
godzina �sma wiecz�r
Aspirant Stefan Cygan siedzia� u Atlasa i przeklina� sw�j efebowaty wygl�d. W tym wystawnym lokalu na rogu Rynku bywali literaci i arty�ci, a w�r�d nich tak�e m�czy�ni o zdecydowanie greckich gustach. Ci ostatni zbierali si� zwykle w dni nieparzyste w Sali Szarej. Nikt o tym nigdy nie m�wi� expressis verbis, no, mo�e poza policjantami, kt�rzy nie mogli kierowa� si� drobnomieszcza�sk� pruderi� i musieli nazywa� rzeczy po imieniu. Z grona m�czyzn ho�duj�cych greckiemu na�ogowi bywali tutaj i baletmistrz Juliusz Szaniawski, i bogaty marszand, w�a�ciciel antykwariatu, Wojciech Adam, i dyrektor Banku Narodowego, Jerzy Chru�li�ski. Cz�sto towarzyszy�y im dla niepoznaki kobiety, zawsze skore do �ywej dyskusji i wyg�aszaj�ce g�o�no niekonwencjonalne lub zgo�a rewolucyjne pogl�dy na tematy obyczajowe. Nie-lwowiakowi, kt�ry by tu zaszed� po raz pierwszy, mog�oby si� wydawa�, �e jest w ekskluzywnej restauracji, kt�ra je�li ju� si� czym� wyr�nia, to jedynie przepychem. Dopiero gdyby si� przyjrza� uwa�nie wypomadowanym, szczup�ym i wyprostowanym jak struna kelnerom, zobaczy�by, �e s� oni m�odzi i odznaczaj� si� niezwyk�� urod�. Nie-lwowiak nie mia�by poj�cia, �e prac� w tej luksusowej restauracji niekt�rzy z kelner�w dostali za protekcj� swoich zamo�nych kochank�w.
Aspirant Cygan by� lwowiakiem od urodzenia i ani troch� si� nie dziwi� greckim gustom niekt�rych kelner�w i klient�w. Od razu po wej�ciu napotka� a� dwa pow��czyste spojrzenia. Widzia� doskonale w lustrach te karesy, kt�rymi obdarzali go i niem�ody ju� brunet o farbowanych w�osach, pij�cy jaki� alkohol w szerokim i p�ytkim kieliszku, i trzydziestoletni mo�e m�czyzna o budowie atlety i tubalnym g�osie, wychylaj�cy stopk� za stopk� i zagryzaj�cy w�dk� � o zgrozo! � ciastkami z kremem.
Cygan nie odwzajemnia� spojrze� ani u�miech�w, lecz spokojnie pali� papierosa, pi� ma�ymi �ykami zmro�on� setk�, zajadaj�c do w�dki wspania�y tatar, kt�ry doprawi� sobie nadzwyczaj ostro, i cierpliwie czeka�. Wiedzia� od Szaniawskiego, kt�rego dzisiaj przes�uchiwa�, �e w jego �rodowisku pojawili si� ostatnio dwaj m�odzi m�czy�ni, kt�rzy � ze wzgl�du na swoj� smag�� cer� i nadzwyczaj pi�kne czarne oczy � natychmiast znale�li si� na czu�ym celowniku niekt�rych bywalc�w Atlasa. M�wili oni � jak si� wyrazi� Szaniawski � �mieszanin� polsko-rosyjsk��, co w jego oczach, nie wiedzie� czemu, dodawa�o im atrakcyjno�ci. Cygan siedzia� zatem przy drzwiach i wypatrywa� m�odych brunet�w o �niadej cerze. Po godzinie czekania, kt�re skraca� sobie w�dk�, tatarem i lektur� tygodnika �Sygna�y�, ujrza� m�odzie�c�w odpowiadaj�cych opisowi baletmistrza. Najpierw us�ysza� tupanie przed drzwiami, a potem zobaczy� ich wewn�trz, jak otrzepuj� p�aszcze ze �niegu i wr�czaj� je szatniarzowi. Po chwili przeszli obok Cygana i usiedli pod oknem, z kt�rego rozpo�ciera� si� widok na fontann� Adonisa. Kelner zjawi� si� natychmiast i odebra� zam�wienie: dwie szklaneczki d�ynu i szarlotka ze �mietan�.
Wraz z kelnerem do ich stolika podszed� Stefan Cygan i uk�oni� si� im z wielk� galanteri�. Usiad�, nie czekaj�c na zaproszenie i powiedzia� cicho co�, co sprawi�o, �e obaj przestali si� u�miecha� i odstawili swe szklanki na marmurowy blat.
��Policja kryminalna � powiedzia� s�odkim g�osem. -Nie b�d� teraz wyjmowa� odznaki, bo wszyscy na nas patrz�. Nasza rozmowa ma wygl�da� na przyjacielsk� pogaw�dk�, zrozumiano? No to prosz� podnie�� szklanki do ust i �adnie si� u�miecha�.
Przy stole zapad�a cisza.
��Nazwiska pan�w? � zapyta� Cygan, kiedy uczynili to, co im poleci�.
��Iwan Czuchna.
��Anatol Grawadze.
��We Lwowie od niedawna?
��Od dw�ch lata.
��I ja, tak jak m�j drug.
��Razem panowie przybyli do naszego miasta?
��Tak, toczno. Wmiestie pryjechali.
��Sk�d?
��Iz Odessy, a potem iz Stambu�a.
Cygan umilk� i zastanowi� si�, czy kt�ry� z nich m�g� by� poszukiwanym przez policj� cz�owiekiem. Obaj byli bardzo elegancko i wytwornie ubrani. Garnitury z bielskiej we�ny, diamentowe szpilki w krawatach. Nie s�dzi�, �e b�d� m�wi� tak s�abo po polsku. Niemiecki celnik na granicy i doro�karz we Wroc�awiu odr�niliby j�zyk polski od rosyjskiego, zw�aszcza po �piewnym akcencie. Ale czy na pewno? A on odr�ni�by du�ski od szwedzkiego? Chyba nie, ale czy kiedykolwiek s�ysza� te j�zyki? Nie. Lecz celnik na granicy musia� wielokrotnie s�ysze� polsk� mow�. Ale kt�ry� z tych Rusk�w m�g� m�wi� do celnika niemieckiego po polsku. A wtedy celnik musia�by naprawd� dobrze zna� j�zyk polski albo mie� muzykalne ucho, by odr�ni� polszczyzn� literack� od u�ywanej przez obcokrajowca. Cygan postanowi� nie liczy� na muzykalno�� niemieckich funkcjonariuszy i dok�adnie sprawdzi� znajomo�� polszczyzny obu przes�uchiwanych.
��Czemu zawdzi�czamy ten zaszczyt, i� panowie z Odessy zechcieli odwiedzi� nasz gr�d nad Pe�twi� � zapyta� elegancko i zawile i czeka� na reakcj�.
Obaj jak na komend� pokr�cili g�owami i zafrasowali si�. Najwyra�niej nie zrozumieli.
��U�miecha� si� � powiedzia� s�odkim tonem, lecz z naciskiem. � Dlaczego wyjechali�cie z Odessy?
��U nas p�ocha � odpowiedzia� Iwan Czuchna. � U was �uczsze. My tam grali i ta�czyli. A tu, do Lwiwa, przyjechali na scen�. I tu ta�czyli i �piewali. A potem tu zostali i poprosili naczalstwo Lwiwa, czy mogli zosta�. No i dostali pozwole�stwo. No i tak, dwa lata tu s�.
��A co tutaj robicie?
��Ot, co i w Odessie � wymawia� nazw� miasta z rosyjska: w �Odessje�. � Ta�czym prysiudy, �piewajem w �Bagateli� dwa raza w niedieli.
Z ta�ca i �piewu nie �yliby�cie tak dobrze, pomy�la�, i nie sta� by was by�o na drogie ubrania i na d�yn u Atlasa, cho� szef �Bagateli�, powszechnie znany pan Scheffer, nie nale�y do sk�pc�w. Odwr�ci� si� i zaraz mia� odpowied� na swoje pytanie. Ujrza� bowiem kilku m�czyzn, dla kt�rych niewielkim wydatkiem by�oby utrzymywanie tych wschodnich kr�lewicz�w.
��A w Sylwestra te� ta�czyli�cie w �Bagateli�?
��Kiedy? � Grawadze najwyra�niej nie zrozumia�.
No tak, pomy�la� Cygan, u Sowiet�w to tylko urodziny si� obchodzi. Nie maj� poj�cia, �e w kraju katolickim ka�dy dzie� ma swojego �wi�tego. Nawet ostatni dzie� w roku. No nie b�d� taki zajad�y, zgani� sam siebie, ci dwaj nie s� cz�onkami sodalicji maria�skiej.
��No, w Nowy Rok, kiedy o dwunastej pije si� szampa�skie! Gdzie wtedy byli�cie?
��Ach, szampa�skie my pili na balu w �Cyganerii� -odpowiedzia� Czuchna. � Na kt�rym my byli z naszymi narzeczonymi.
��Z kt�rym� z nich? � Cygan wykona� kr�tki ruch g�ow�, jakby chcia� si� obejrze� do ty�u. � Kt�ry z nich mo�e to potwierdzi�?
��Nie. � Grawadze zrobi� oburzon� min�. � My nie taki. My byli z diewuszkami naszymi.
��Nie ok�amuj mnie, cioto! � Cygan wysun�� doln� szcz�k�. � Bo inaczej porozmawiamy na komisariacie i wr�cicie wy do tej swojej Odessy!
��My nie k�amiemy, pan po�kownik. � Czuchna mia� �zy w oczach. � One tiepier ta�cz� w �Bagateli�. Pojdiem wmiestie, pan z nimi pogada, a nawet nie wejdziemy tam, �eby wcze�niej nic z nimi nie knu�.
��Tak powiadasz. � Cygan wsta�, cho� targa�a nim niepewno�� co do sensowno�ci podj�tej decyzji. � No to idziemy do �Bagateli�!
Powiedzia� to na tyle g�o�no, �e us�yszeli to nie tylko jego rozm�wcy. Kiedy wychodzili we trzech z Atlasa, odprowadza�o ich kilka zazdrosnych spojrze� i szmer g�os�w powtarzaj�cych wie�� o najnowszym m�odym przyjacielu przystojnych tancerzy.
Lw�w, �roda 27 stycznia 1937 roku,
godzina dziesi�ta rano
Aspirant Walerian Grabski zasmuci� si�, kiedy wyszed� z archiwum komendy policji. Nale�a� on do ludzi bardzo obowi�zkowych, solidnych i zr�wnowa�onych. Raz tylko w �yciu opu�ci� go spok�j � by�o to wtedy, gdy spotka� na swej drodze pewnego ksi�dza katechet�. Podpad� mu kiedy� srogo za parodiowanie jego kazania rekolekcyjnego. Ksi�dz, gdy przy�apa� Grabskiego na tej zbrodni, sta� si� wobec niego surowy niczym Katon Starszy dla Kartagi�czyk�w. Podczas gdy przymyka� oczy na niewiedz� innych uczni�w i promowa� ich wszystkich bez wyj�tku tylko na podstawie w�asnego przekonania o ich mszalnej religijno�ci, Grabskiego wypytywa� szczeg�owo o dekrety poszczeg�lnych synod�w i sobor�w, o pogl�dy Ojc�w Ko�cio�a, o reformy liturgiczne i homiletyczne. Grabski uczy� si� tego wszystkiego na pami�� i recytowa� jak katarynka, ale i tak nie m�g� zadowoli� katechety. Po dw�ch miesi�cach udr�ki nie wytrzyma�. Pewnego dnia, kiedy scharakteryzowa� relacje z Soboru Nicejskiego pi�ra Atanazego Wielkiego i Sokratesa Scholastyka, za co nie doczeka� si� pochwa�y, lecz dezaprobaty, nie wytrzyma�. Podszed� do kap�ana i tak go spoliczkowa�, �e ten spad� z krzes�a. W ten spos�b Walerian Grabski opu�ci� gimnazjum klasyczne po sze�ciu latach nauki i omal nie trafi� do wi�zienia. Wilczy bilet pozwoli� mu jedynie na zdobycie zawodu buchaltera. W�a�nie w kantorze buchalterskim na pocz�tku lat dwudziestych wypatrzy� go Marian Zubik, w�wczas szef referatu osobowego we lwowskiej komendzie policji. Poruszony akrybi� i punktualno�ci� buchaltera, zaproponowa� mu prac� w swojej jednostce. Grabski ch�tnie si� zgodzi�. Potem w�drowa� po r�nych dzia�ach, a nawet po r�nych miastach, wraz z kolejnymi awansami swojego dobrodzieja. By� cz�owiekiem mr�wczej pracy i mia� szczeg�lne upodobanie do archiwali�w. Dlatego troch� si� zasmuci�, kiedy � trzymaj�c si� kolejno�ci zada� wyznaczonej przez Popielskiego � musia� zdj�� zar�kawki i chroni�cy oczy przed kurzem daszek, opu�ci� archiwa policyjne i uda� si� na przepytywanie wo�nych do internat�w. Jego smutek by� tym wi�kszy, �e w aktach policji wszyscy m�czy�ni, kt�rzy mieli na sumieniu obyczajowe delikty, byli albo zbyt starzy na to, by udawa� m�od� kobiet�, albo siedzieli w wi�zieniu, albo opu�cili ju� dawno Lw�w. Tych ostatnich by�o tylko dw�ch i �aden z nich nie wygl�da� na Cygana.
Bursa na Issakowicza by�a pierwsz� na li�cie, kt�r� precyzyjnie u�o�y�, pocz�wszy od zak�ad�w znajduj�cych si� najbli�ej gmachu na ��ckiego. Szed� powoli ulic� Potockiego i po raz nie wiadomo kt�ry gratulowa� sobie, �e nie zdecydowa� si� na przeniesienie do Lublina, co mu proponowano wraz z awansem. Nie ogl�da�by tak wspania�ych budowli � jak cho�by teraz � pa�acu Biesiadeckiego, stylizowanego na �redniowieczn� warowni� � nie spacerowa�by po rozleg�ych i zadbanych parkach i nie m�g�by odwiedza� swoich ulubionych lokali, ze s�ynn� restauracj� pani Teliczkowej na czele, kt�ra oferowa�a na �niadanie chrupi�ce bu�ki cebulaki, gotowan� szynk� z chrzanem, a skacowanemu fili�ank� barszczu na �ukojenie �o��dkowych humor�w�.
Aspirant Grabski z �alem porzuci� przyjemne my�li i zag��bi� si� w zadrzewion� uliczk�, gdzie sta� pot�ny gmach bursy zwanej Domem Technik�w.
Pedel siedzia� w dy�urce, w kt�rej sta�a w�ska kozetka, miednica i maszynka spirytusowa. Ju� po chwili wiadomo by�o, �e jest charakternym, starym lwowiakiem. W odr�nieniu od w�a�cicieli bursy, kt�rzy dawali tu schronienie m�skiej m�odzie�y bez wzgl�du na wyznanie czy pochodzenie, pedel nie by� zbyt tolerancyjny. Z miejsca skrytykowa� �Rusin�w zapieczonych, kt�rym pa�stwo daje tu spanie, a oni nic nie robi�, tylko knuj� co� na Polsk�. To okre�lenie nie przysporzy�o mu przychylno�ci Grabskiego, kt�ry powinien by� pokazywany na wszystkich naradach komendant�w wojew�dzkich jako okaz ca�kowitej i absolutnej apolityczno�ci, wymaganej przecie� przepisami od policjant�w.
Aspirant ju� po chwili wiedzia�, �e pedel jest tak wrogo nastawiony do Ukrai�c�w, �e na pytanie o jakie� skrzywienia moralne na pewno odpowie, �e wszyscy wychowankowie bursy tego� pochodzenia maj� wybuja�� p�ciowo�� i pope�niaj� po kilka razy dziennie grzech nieczysto�ci. Postanowi� jego wrogo�� wykorzysta�.
��Hej, panie obywatelu! � powiedzia� gro�nie. � A wie pan, �e w tej chwili pope�nia pan wykroczenie?
��A jakie to niby? � Pedel skuli� si�.
��Wie pan, �e przed przedstawicielem prawa, w�a�nie tak!, przed funkcjonariuszem pa�stwowym, sieje pan nienawi�� narodowo�ciow�?
��Ja wcale nie� Jak ich nawet lubi�, tych Rusin�w� Niejedyn z nich to szac ch�opaka!
��No, a wie pan, �e ja sam jestem Rusinem? � Grabski zrobi� srog� min� i za�o�y� na nos binokle.
��Nu, ja nic� Nic� � Wo�ny by� najwyra�niej zak�opotany.
��No dobrze, dobrze, panie� panie�
��A �rebik ja jestem, J�zef na chrzcie mi dali�
��No, panie �rebik � aspirant pogrozi� mu palcem � �eby mi to by�o ostatni raz! Niech pan nie m�wi nic, tylko szczer� prawd�!
��Jawol, panie komisarzu. � Stary najpewniej s�u�y� za Franciszka J�zefa, bo stukn�� obcasami w swej dy�urce.
��No to teraz niech pan mi powie, bo pan to wie najlepiej, panie �rebik. � Grabski pochyli� si� nad pedlem. � Jak si� zachowuj� ci studenci i uczniowie rusi�scy. I nie tylko rusi�scy� Polscy, �ydowscy, mo�e jeszcze inni� Wie pan, o co mi chodzi� Dziewczynki i takie inne sprawy�
��Ja nikogo tu nie wpuszczam, panie komisarzu. � �rebik zrobi� ura�on� min�. � Nikogo obcego! Jestem stary feldfebel i s�ucham zwierzchno�ci!
��To bardzo dobrze, to si� chwali. � Wyci�gn�� do pedla prawic�. � Niech u�cisn� r�k� tak dobrego funkcjonariusza pa�stwowego. Ja jestem te� niejako pa�sk� zwierzchno�ci�. Ale �agodn� i wyrozumia���
�rebik a� pokra�nia� z zadowolenia, kiedy podawa� r�k� Grabskiemu, a ten szykowa� si� do zadania trudniejszych pyta�.
��No niech mi pan powie jedn� rzecz. Przecie� to s� m�odzi m�czy�ni, oni potrzebuj� kobiecego towarzystwa, wie pan, ja w ich wieku to dnia nie mog�em wytrzyma�, �eby� No wie pan�
��Panie komisarzu, my�my to takiego w wojsku mieli, za kowala robi� w Sanoku, co jak rano wstawa�, to wiaderku z wod� m�g� na zb�ju nosi�! Tak mu sta�!
��No widzi pan. � Grabski roze�mia� si� szczerze. -My�my wszyscy tacy� Z niewiastami trudno, ale bez nich jeszcze gorzej�
��Ja tu zawszy mojej Mani m�wi�
��No widzi pan� A tutaj te ch�opaki� �aden z nich na dziunie nie wyskoczy, bo mo�e go nie sta�, bo za drogie, prawda, panie �rebik?
��Ni zichyr. Jedna dziunia kosztuji tyli, co niekt�rzy czasym na miesi�c maju�
��No to co? Zdarza si� chyba, �e oni� Wie pan, co mam na my�li� Musz� sobie ul�y�
��A zdarza, si zdarza � westchn�� pedel. � Nieraz to taki kolejki do wychodka, �e a� strach, bo jedyn taki owaki zaj�� kibel na d�u�yj� Nu to co un tam robi, jak nie wali kapucyna�
Aspirant przez chwil� si� zastanawia�, czy zadaj�c najwa�niejsze pytanie, nie odwo�a� si� do do�wiadcze� wojskowych rozm�wcy. Uzna� jednak, �e wprowadzenie typu: �Panie �rebik, zna pan �ycie, no to ja pana zapytam wprost��, mo�e urazi� starego, je�li poczu�by si� pos�dzony o sk�onno�ci pederastyczne.
��A zdarza�o si�, �eby wzajemnie sobie robili zado��? � Grabski zada� najwa�niejsze pytanie bez wst�p�w. � To si� rzadko zdarza, ale si� zdarza�
�rebik ku zaskoczeniu Grabskiego nie �achn�� si� wcale ani nie zapa�a� �wi�tym oburzeniem. Jedynie �ciszy� troch� g�os.
��A by� tu taki. � Pedel spojrza� uwa�nie na policjanta spod nastroszonych brwi. � Wyj�tkowo na kuleg�w zajad�y. Tu nie Rusin, to rychtyg nasz ze Zdo�bunowa. Syn� �al to m�wi�, ali to syn pulicaja. Noc� na stryszku chodzi� i namawia� m�odych ze sobu chodzi� On jedyn, inszego nie pami�tam.
��Jak si� nazywa ten wychowanek? Ile ma lat? I co teraz robi?
��A to ja ju� muszy sprawdzi� � powiedzia� pedel i wyci�gn�� zat�uszczony zeszyt. Poprzewraca� kartki i jedn� z nich przygwo�dzi� ��tym od nikotyny palcem. � On, mam tegu� Zaj�c Antoni, rocznik dziesi�ty�
��Tysi�c dziewi��set dziesi�ty, tak? No to ma teraz dwadzie�cia siedem lat.
��Tak, tak by to by�o.
��A co robi, gdzie pracuje?
��Tego to nie wim. Studiowa� prawo, taki syn, i gdzie� si� wyprowadzi�. Z pi�� lat b�dzi. Nic wi�cej nie wim.
��A jak on wygl�da�?
��A niedu�e to by�o, ale silne, �ylaste�
��Brunet, blondyn�
��A czarny�
���adny by�?
��A bo ja wim? � �rebik si� zamy�li�. � Czy to ja wim, kiedy jedyn z drugim �adny czy brzydki?
Grabski, kiedy ju� znalaz� si� na od�nie�onym chodniku, �wie�o posypanym piaskiem, poczu� dawno nie-odczuwany dreszcz emocji i zrozumia�, �e jego �al za archiwaliami jest �mieszny i niewyt�umaczalny.
Lw�w, �roda 27 stycznia 1937 roku,
po�udnie
Aspirant Herman Kacnelson nie by� zachwycony zadaniem, jakie otrzyma�. Wiele ju� razy pr�bowa� wyt�umaczy� naczelnikowi Zubikowi, �e sam fakt �ydowskiego pochodzenia nie predestynuje go bynajmniej do pracy � jak to mawia� jego szef � �na odcinku mniejszo�ci narodowe�. Kacnelson pochodzi� z dawno zasymilowanej �ydowskiej rodziny, kt�rej przedstawiciele od dw�ch pokole� byli lwowskimi prawnikami. Ich stosunek do religii moj�eszowej by� � delikatnie m�wi�c � do�� ozi�b�y, podczas gdy do socjalizmu i niepodleg�o�ci Polski � wr�cz entuzjastyczny. Kacnelsonowie m�wili wy��cznie po polsku i nosili tylko polskie imiona. On sam otrzyma� wyj�tkowe w rodzinie imi� �Herman� na pami�tk� po pewnym austriackim oficerze, kt�ry pod Sadow� uratowa� �ycie jego dziadkowi i kt�rego portret wisia� w ich salonie obok portretu najja�niejszego pana, Franciszka J�zefa. Imi� �Herman� by�o zreszt� bardzo rozpowszechnione w�r�d polskich �yd�w i aspirant z tego w�a�nie powodu szczerze go nienawidzi�, gdy� uwa�a� je za niezno�ne pi�tno �ydowskie, za niepotrzebny balast, niegodny nowoczesnego cz�owieka, kt�ry sam decyduje o swojej przynale�no�ci narodowej. Nie m�g� go jednak zmieni� w obawie przed wydziedziczeniem, bo w�a�nie tak pewnie zareagowa�by jego ojciec, gdyby dowiedzia� si� o takim pomy�le. Nic zatem dziwnego, �e zadania �narodowo�ciowe�, przydzielane zasymilowanemu aspirantowi przez naczelnika, ten wykonywa� niech�tnie i czeka� na lepsze czasy, kiedy jego szefem zostanie � w co g��boko wierzy� � komisarz Edward Popielski, kt�ry docenia� jego talent �ledczy, a nie dba� o pochodzenie narodowe.
Rozmowy z przedstawicielami religijnych �rodowisk �ydowskich, w kt�rych pieczy le�a�y bursy, napawa�y go niech�ci�. Widz�c brudne salki modlitw przy synagogach, ch�opc�w kiwaj�cych si� w chederowych �awkach, wy�wiechtane cha�aty i jarmu�ki starozakonnych oraz peruki pobo�nych �yd�wek, s�uchaj�c wywod�w w nieznanym mu jidysz, czu�, �e si� cofa w mrok nieznanego �wiata, a jego logiczny i racjonalny umys�, wy�wiczony na nieuko�czonych studiach politechnicznych, zalewaj� m�ty jakich� odwiecznych zabobon�w.
Z ulg� zatem odhaczy� w swym policyjnym notesie wszystkie instytucje religijne, oferuj�ce niezamo�nej m�odzie�y moj�eszowej dach, wikt i opierunek. By�o ich raptem kilka i wsz�dzie na swoje pytania uzyskiwa� podobne negatywne odpowiedzi. Nikt ze zwierzchno�ci sieroci�c�w �ydowskich nie chcia� nawet s�ysze� o tym, �e w ich internacie m�g�by si� znajdowa� jaki� meszuge, kt�ry pope�nia�by grzech Onana lub � nie daj Bo�e! � sodomit�w. Herman Kacnelson � mimo braku jakiegokolwiek tropu � odetchn�� z ulg�, odprawi� swojego dalekiego kuzyna, kt�rego zatrudnia� jako t�umacza z jidysz, i uda� si� do �wieckich �ydowskich zak�ad�w wychowawczo-noclegowych.
Pierwszym z nich by� Dom Sierot �ydowskich przy placu Strzeleckim. Po d�u�szej chwili zosta� dopuszczony przed oblicze jego dyrektora, pana Wolfa Ty�minicera. Policjant przedstawi� si�, wyj�� notes i o��wek, po czym z ci�kim westchnieniem rozpocz�� kolejne przes�uchanie. Zada� kilka pyta� i poczu�, �e jego t�tno zaczyna �wawiej bi�. Po kwadransie rozmowy Herman Kacnelson przesta� przeklina� inspektora Mariana Zubika za to, �e ten przydziela mu wy��cznie ��ydowskie zadania�.
Lw�w, poniedzia�ek 25 stycznia 1937 roku,
godzina dziewi�ta wiecz�r
Aspirant Stefan Cygan wraz z dyrektorem restauracji i dancing-klubu �Bagatela�, Wasylem Pohorylcem, szed� labiryntem w�skich korytarzyk�w, jakie znajdowa�y si� na ty�ach tego znakomitego i znanego lwowskiego lokalu. Za nimi dreptali Czuchna i Grawadze. Nie m�g� ich zostawi� na zewn�trz w obawie, by kt�ry� nie zatelefonowa� na zaplecze do �dziewuszek� i nie ustali� szybko wsp�lnej wersji. Wszyscy czterej zatrzymali si� przed drzwiami z napisem �Garderoba�, kt�rych g�rny r�g by� ozdobiony kwiatkiem z bibu�y.
��To tutaj � powiedzia� dyrektor Pohorylec. � Wraz z innym tancerkami przebieraj� si� tu panna Stefcia i panna Tunia z naszej rewii. Ale usilnie upraszam pana aspiranta o po�piech. Obie panny zaraz wyst�puj� na scenie! A teraz niech sam pan aspirant spojrzy, jakie u nas ta�cz� �liczne dziewczyny. Mo�e to zach�ci pana aspiranta do odwiedzenia naszego lokalu? Nigdy pana aspiranta u nas nie widzia�em!
A szkoda, wielka szkoda� Prosz� pos�ucha�, jak na g�rze �adnie �piewaj�!
Powiedziawszy to, dyrektor lokalu wskaza� palcem na sufit. Z pomieszczenia nad nimi wyra�nie s�ycha� by�o s�owa skocznej piosenki:
Pohorylec pokiwa� g�ow�, jakby potwierdza� s�owa piosenki, i otworzy� bez pukania drzwi garderoby. Z pomieszczenia dobieg� �miech i okrzyki udanego przestrachu. Cygan spojrza� surowo na Czuchn� i Grawadzego, kt�rzy stali w niszy prowadz�cej do toalety.
No ju� � warkn��. � Nie rusza� si� z tej dziury i czeka� na mnie!
��A ja ju� p�jd�, panie aspirancie � powiedzia� Pohorylec. � Wie pan aspirant, obowi�zki czekaj�, teraz pe�nia karnawa�u, usilnie upraszam o po�piech�
Cygan powstrzyma� si� od zwr�cenia uwagi dyrektorowi, �e jego gadanina jest zupe�nie czcza, skin�� g�ow�, wszed� do garderoby i zamkn�� za sob� drzwi.
Policjant mia� ju� lat dwadzie�cia osiem, by� od niedawna zar�czony i nie pami�ta� dobrze czas�w, kiedy gimnazjalist� Stefcia Cygana niepokoi�y erotyczne sny i marzenia o tancerkach z tingel-tangla. Ten niepok�j i fantazje teraz powr�ci�y. Widok tuzina p�nagich kobiecych cia�, falbanek i po�czoch, zapach perfum i pudru � wszystko to spad�o na Cygana nieoczekiwanie i wyprowadzi�o go na moment z r�wnowagi. W powrocie do niej nie pomaga�y mu bynajmniej u�miechy, trzepotanie d�ugimi rz�sami i zalotne, zaciekawione spojrzenia tancerek. Postanowi� zastosowa� niezawodne remedium przeciwko p�ciowej ekscytacji � przypomnia� sobie fotografie kobiecych genitali�w zdeformowanych przez choroby weneryczne, kt�re ogl�da� na zaj�ciach z medycyny s�dowej podczas szkolenia policyjnego w Tarnopolu. Pomog�o. Spojrza� na tancerki ze sztuczn� powag�.
��Kt�re z was maj� na imi� Stefcia i Tunia? � zapyta�.
��My. � Dwie dziewczyny, brunetka i blondynka, wyst�pi�y spo�r�d innych.
��Nazwiska, nie pseudonimy!
��Ja jestem Stefania Mazur � powiedzia�a szczup�a blondynka. � A to Antonina Kaniewska, czyli nasza Tunia. � Wskaza�a na swoj� czarnow�os� kole�ank�.
��Macie narzeczonych? � Cygan wyj�� o��wek i zgani� si� w my�lach za g�upie pytanie.
��A bo to jednego, panie komisarzu? � roze�mia�a si� w g�os tancerka, kt�ra w�a�nie poprawia�a po�czoch�.
��Milcz, g�upia ma�po! � krzykn�a do niej Stefcia i u�miechn�a si� do Cygana. � Mamy, ale przy panu komisarzu to ka�dy z nich s�abowaty�
Plebejski komplement podzia�a� na Cygana elektryzuj�co. Przenosi� wzrok ze Stefci, kt�ra opar�a d�onie na w�skich biodrach i przypatrywa�a mu si� z sympati�, na tancerk�, kt�ra rolowa�a po�czoch� na swoim kszta�tnym udzie.
Wyobra�nia pokona�a go. Zamiast strasznych obraz�w wci�� widzia� oplataj�ce go lubie�ne kobiece cia�a. Na szcz�cie w garderobie rozleg� si� dzwonek wzywaj�cy tancerki na scen�.
��Z kim panna Stefcia i panna Tunia sp�dzi�y Sylwestra? � zapyta� rozpaczliwie.
Wtedy otworzy�y si� drzwi i stan�� w nich zaniepokojony dyrektor Pohorylec. Zza jego szczup�ej sylwetki doskonale widoczni byli Czuchna i Grawadze.
��O, z nimi � krzykn�a z rado�ci� panna Tunia, wskazuj�c palcem na obu cudzoziemc�w. � Z tymi �licznymi Kozakami! Jakie oni robi� pi�kne prysiudy!
Lw�w, �roda 27 stycznia 1937 roku,
godzina druga po po�udniu
Aspirant Walerian Grabski siedzia� w poczekalni Banku Komercjalnego przy ulicy Legion�w i wygl�da� przez okno, czekaj�c na pracuj�cego w bankowym zespole juryst�w pana Antoniego Zaj�ca. Policjant by� bardzo zadowolony ze swojego dnia pracy. Po uzyskaniu wa�nej informacji od pedla J�zefa �rebika uda� si� natychmiast do sekretariatu Wydzia�u Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza. Tam leciwa kierowniczka biura, panna Eugenia Koczur�wna, za�o�y�a zar�kawki i przeprowadzi�a skrupulatne poszukiwania w studenckich aktach. Znalaz�a bez trudu studenta o nazwisku �Antoni Zaj�c�, urodzonego w roku 1910. Wynotowa�a numer indeksu onego i przejrza�a akta absolwent�w. Po tych sumiennych eksploracjach, kt�re wprawi�y Grabskiego w prawdziwy urz�dniczy podziw, kierowniczka oznajmi�a, i� pan magister Antoni Zaj�c ze Zdo�bunowa uko�czy� studia prawnicze rok temu i postanowi� odby� bezp�atn� roczn� praktyk� w intendenturze uniwersytetu. Aspirant Grabski wyg�osi� wyrazy podziwu dla akrybii panny Koczur�wny i uda� si� do intendentury, gdzie dowiedzia� si�, i� praktykant o takim nazwisku pracuje od kilku tygodni w Banku Komercjalnym.
Grabski by� teraz w owym banku, sta� � bardzo z siebie zadowolony � przy oknie na korytarzu prowadz�cym do gabinet�w bankowych juryst�w i z nud�w przygl�da� si� pracownikom od�nie�aj�cym chodnik przed cukierni� Bienieckiego, gdzie zamierza� w nagrod� za swoje dzisiejsze sukcesy zje�� kilka ciastek z kremem.
Szcz�kn�y drzwi i na korytarzu rozleg�y si� powolne kroki. Grabski odwr�ci� si� i ujrza� zbli�aj�cego si� ku niemu m�odego m�czyzn� w ciemnym ubraniu. By� on niewysoki, �niady, czarnow�osy, o du�ych czarnych oczach.
��Pan Antoni Zaj�c, rocznik 1910? � zapyta�.
��Tak, to ja � odpowiedzia� m�czyzna. � O co chodzi? Z kim mam przyjemno��?
��Aspirant Walerian Grabski. � Ods�oni�ta odznaka policyjna zrobi�a na Zaj�cu du�e wra�enie. � W jakiej bursie pan mieszka� podczas studi�w?
��W Domu Technik�w na Issakowicza � odpar� urz�dnik.
Grabski uchyli� kapelusza na po�egnanie i przecisn�� si� z trudem obok Zaj�ca, ocieraj�c si� o jego pot�ny wystaj�cy brzuch.
Lw�w, pi�tek 29 stycznia 1937 roku,
po�udnie
Dzi�kuj� panu, panie Grabski, za relacj� � powiedzia� Zubik po polsku i zapali� ulubione cygaro �Patria�. � Ten Zaj�c okaza� si� s�oniem, a s�onie nie chodz� po hotelowych rynnach�
Kacnelson i Grabski u�miechn�li si� wymuszenie, Zaremba wybuchn�� szczerym i g�o�nym �miechem; jedynie Mock milcza�, nie zrozumiawszy ani s�owa z dowcipu Zubika.
��Niedobrze, moi panowie, niedobrze � powiedzia� naczelnik. � Ci dwaj Ruscy maj� alibi, kolejny podejrzany jest gruby, zbyt gruby, aby uprawia� akrobacje na dachu. � Tu przeszed� na niemiecki. � W sieroci�cach i szko�ach te� nic, co zrelacjonowa� nam pan Zaremba. A co z mniejszo�ciami narodowymi, panie Kacnelson? Mamy tu jaki� trop?
Herman Kacnelson skrzywi� si�, s�ysz�c �mniejszo�ci narodowe�, i opowiedzia� o swoich nieudanych poszukiwaniach w �ydowskich �rodowiskach religijnych. Mimo jego kwa�nej miny koledzy s�uchali w napi�ciu raportu, poniewa� wiedzieli, �e ich �Gud�ajek� � jak nazywali go po kryjomu � lubi niespodzianki tak bardzo jak szachow� gr� kombinacyjn� i po niewinnym, niczego niezwiastuj�cym pocz�tku nie raz i nie dwa potrafi� na ko�cu swej relacji uderzy� prawdziw� bomb�.
Po przes�uchaniu wszystkich ortodoks�w � tak zawsze Kacnelson okre�la� zaanga�owanych religijnie staro-zakonnych � wzi��em na celownik �wieckie bursy i te prowadzone przez �ydowskie organizacje spo�eczne.
Dyrektor Domu Sierot �ydowskich, pan � spojrza� do notesu � Wolf Ty�minicer, poda� mi interesuj�cy trop. Dwudziestoletni mieszkaniec bursy, niewysoki i szczup�y brunet o nazwisku Izydor Drescher, nader ch�tnie grywa� role niewie�cie w przedstawieniach szkolnych. Po uko�czeniu szko�y kupieckiej pracowa� w firmie drzewnej �Ingber i Wiener� i mia� warunkowo mieszka� w bursie, dop�ki nie znajdzie jakiego� samodzielnego lokum. Pan Ty�minicer zasta� go kiedy� pijanego na schodach bursy. Natychmiast wym�wi� mu miejsce. Drescher przeprowadzi� si� na Zielon�. Wypyta�em tam str�a o niego. Dowiedzia�em si�, �e inwigilowany ju� nie pracuje w firmie drzewnej, lecz nadu�ywa alkoholu i jest artyst� estradowym w pobliskiej knajpie Kanarienfogla. Przedwczoraj wieczorem obejrza�em program artystyczny pokazywany w tej spelunie. Doprawdy, by�o co ogl�da�! � Prychn�� pogardliwie. � Drescher z obfit� brod�, w sukience, na scenie kr�ci si� w k�ko w �ydowskim ta�cu i wrzeszczy do klezmerskej muzyki: �Aj, waj!� A wok� rycz�cy z uciechy t�um �o�nierzy i podoficer�w z koszar na g�rze �w. Jacka. Po wyst�pie podszed�em do Dreschera i przes�ucha�em go szczeg�owo. Nade wszystko chcia�em sprawdzi�, czy ta broda jest prawdziwa.
��Po co? � zapyta� Zubik.
��Podejrzany odznacza si� kobiec� urod�, tak? � Kac-nelson spojrza� przeci�gle na naczelnika. � Gdyby mia� brod�, to chyba nie zosta�by we Wroc�awiu por�wnany do kobiety, prawda?
��No i co si� sta�o z t� brod� � dopytywa� si� Mock. -Urwa� mu pan t� brod�?
��Co� si� sta�o. Z moj� twarz�. � Kacnelson dotkn�� swojego policzka, na kt�rym widnia� du�y siniec. � Nie chcia�em panom wyja�nia�, kiedy panowie dzisiaj pytali o siniak, bo panowie wiedz�, jak lubi� niespodzianki. � U�miechn�� si� cierpko. � A zatem kiedy poci�gn��em Dreschera za jak najbardziej prawdziw� brod�, rzuci� si� na mnie jaki� drab, jego przyjaciel, kt�ry my�la�, �e chc� tancerzowi zrobi� krzywd�. I dosta�em fang� pod oko.
��A gdzie jest ten przyjaciel i jak si� nazywa? � zapyta� Mock.
��Nie wiem. � Kacnelson pogardliwie wzruszy� ramionami. � Uciek�, a ja nie mog�em go zatrzyma�. Akurat tego dnia nie wzi��em ze sob� broni.
Mock po ka�dym wyg�oszonym dzi� raporcie czerwienia� coraz mocniej, osobliwie na karku, a po wypowiedzi Kacnelsona jego szyja nabra�a koloru purpury. Wyci�gn�� w g�r� kr�tkopalczast� d�o� � sygnet z onyksem b�ysn�� � i spojrza� w oczy Zubikowi.
Bardzo prosz�. � Naczelnik skin�� g�ow�. � Udzielam panu g�osu!
��Dzi�kuj�, panie inspektorze. � Mock wsta� i rozejrza� si� po zebranych. � Nie chcia�bym pan�w urazi�, ale �a�uj�, �e nie ma z nami komisarza Popielskiego. Mam co� wa�nego do powiedzenia, a on by to dobrze przet�umaczy��
��Nie ma go � powiedzia� Zubik z irytacj� � bo dla niego jest za wcze�nie. �wieci dzi� s�o�ce. M�g�by ulec atakowi choroby, kt�rej nikt nigdy nie widzia��
��O, przepraszam pana naczelnika. � Zaremba zerwa� si� z krzes�a. � Ja widzia�em i zar�czam�
��Panowie! � przerwa� mu Mock. � Przepraszam, �e si� wtr�cam, ale nie czas na k��tnie. Czy pozwol� panowie, �e wyg�osz� kilka uwag krytycznych o pan�w pracy?
��Prosz�! � Zubik obr�ci� si� gniewnie w stron� Mocka, omal nie zrzucaj�c z biurka przepe�nionej popielnicy.
��Po pierwsze � Mock m�wi� ju� spokojnie � wszyscy z pan�w prowadz� samodzielne dzia�ania, a powinno si� chodzi� we dw�ch! To policyjny elementarz! Pan Kacnelson zosta� zaatakowany. A co by by�o, gdyby ten Drescher by� rzeczywi�cie morderc�? Uciek�by razem ze swoim obro�c�, a policjant le�a�by nieprzytomny gdzie� w k�cie sali. Po drugie � nabra� tchu � panowie s� zbyt �atwowierni i przepraszam, zbyt naiwni. Jak mo�na i�� do podejrzanego i nie wiedzie�, ani kim on dok�adnie jest, ani jakie ma s�abo�ci, ani jak go mo�na przycisn��, by do wszystkiego si� przyzna�! Zaoszcz�dziliby panowie mn�stwo czasu, gdyby wypytali �wiadk�w o wygl�d podejrzanego, czy jest chudy, czy gruby, czy ma brod�, czy te� nie�
��Prosz� nas nie poucza�! � warkn�� Zubik. � Co to znaczy �przycisn��? Szanta�owa�? My nie stosujemy szanta�u wobec przes�uchiwanych, my dzia�amy zgodnie z prawem! To, co pan nam proponuje, to s� jakie�� To s� jakie�� Tortury � przypomnia� sobie niemieckie s�owo. I powiedzia� z naciskiem: � To s� metody faszystowskie, mo�e dobre w Niemczech, ale nie u nas, rozumie pan, szanowny panie dyrektorze kryminalny?
Zanim Mock zdo�a� och�on�� i zebra� my�li po ostrej ripo�cie, uchyli�y si� drzwi i do gabinetu wesz�a panna Zosia. Jej widok i �agodny u�miech podzia�a�y koj�co na wszystkich m�czyzn. Zubik obci�gn�� kamizelk� na wydatnym brzuchu, Zaremba zacz�� przewraca� oczami, Grabski oderwa� si� od notatek, Kacnelson przesta� masowa� policzek, a Mock zapomnia� w jednej chwili o tym, �e nie wprost zosta� nazwany �faszyst��.
��Puka�am � powiedzia�a sekretarka � ale panowie byli chyba zbyt zaabsorbowani narad� i nie s�yszeli. Mam wa�ny telegram z Katowic. W�a�nie go rozszyfrowali.
��Prosz� przeczyta�, panno Zosiu. � Zubik przybra� w�adcz� poz�. � A pan, panie Zaremba, niech przet�umaczy wszystko naszemu szanownemu go�ciowi!
��W zak�adzie dla ob��kanych w Rybniku, stop, kobieta pogryziona na twarzy przez psa, stop, Maria Szynok, lat dwadzie�cia, stop, twierdzi, �e pogryz� j� jaki� hrabia � panna Zosia odczyta�a tre�� depeszy i spojrza�a na obecnych.
��Dzi�kujemy pani. � Zubik nie kry� rozczarowania, kiedy odbiera� od sekretarki druk z podpisem policyjnego deszyfranta. � No i co, moi panowie? � Obr�ci� si� do policjant�w, kiedy ju� wysz�a. � Kt�ry z pan�w ma ochot� pojecha� na �l�sk, przes�ucha� chor� psychicznie kobiet� i dowiedzie� si�, czy ugryz� j� hrabia, czy tygrys? Mo�e pan chcia�by, panie dyrektorze kryminalny Mock? Stamt�d jest tak blisko do Wroc�awia�
��Nie wyp�dzi mnie pan st�d � odpar� Mock przez zaci�ni�te z�by i opar� si� pi�ciami o blat biurka Zubika � dop�ki nie znajd� tej �wini! A pojad� do Katowic, bo ja nie lekcewa�� �adnego tropu, rozumie pan, wielce szanowny i wielce moralny panie inspektorze?
��Powinien pan powiedzie� �znajdziemy�, a nie �znajd�! � Zubik wsta� i r�wnie� opar� pi�ci o biurko. � To nie jest pa�ska prywatna sprawa!
�uchwy obu policjant�w rusza�y si�, jakby m��cili w ustach przekle�stwa i obelgi. Obaj wygl�dali jak goryle, kt�re szykuj� si� do ataku. Trwali w tej pozie dobre pi�tna�cie sekund. Ani jeden, ani drugi nie mrugn�� nawet okiem. Zapad�a ci�ka cisza.
Pierwszy ust�pi� Mock. Odszed� od sto�u, w�o�y� p�aszcz i melonik, po czym powiedzia� bardzo powoli:
��Tak, ma pan racj�. Powinienem by� u�y� liczby mnogiej. �Znajdziemy� t� �wini�. Ale to �znajdziemy� dotyczy mnie i jeszcze kogo�. �adnego z pan�w tu obecnych! Z tym kim� znajdziemy we dw�ch tego potwora i przyniesiemy tu jego g�ow�. Per fas et nefas. Wie pan, co to znaczy? Wnioskuj�c z pana miny, sadz�, �e pan nie wie. Ale ten kto� b�dzie wiedzia�, bo zna �acin�.
Powiedziawszy to, Mock wyszed� z gabinetu naczelnika.
Lw�w, pi�tek 29 stycznia 1937 roku,
godzina pierwsza po po�udniu
Na stole w zaciemnionym salonie sta�a patera z du�ymi kawa�kami sernika i makowca, a obok niej talerze z sa�atk� jarzynow�, sztangielkami, przyozdobionymi grub� sol� i kminkiem, i ze �ledziami, owijaj�cymi po��wki jajek. Okre�lenie poczciwej Hanny P�toranos: ��ledzie z beczki�, od lat co pi�tek korygowa� Edward Popielski, m�wi�c: �Zawsze my�la�em, �e �ledzie s� z morza�. To �artobliwe poprawianie s�u��cej nale�a�o do pi�tkowej tradycji domowej i wywo�ywa�o u domownik�w zawsze te same reakcje: u Hanny � pob�a�liwe kiwanie g�ow�, u Leokadii � lekki u�miech, a u Rity � znudzone i pogardliwe wyd�cie warg.
Dzisiaj Popielski z nikim si� nie przekomarza�. Siedzia� przy stole w swej wi�niowej bon�urce z aksamitnymi wy�ogami, w jego ustach dymi� papieros w bursztynowej cygarniczce, a �wie�o ogolona g�owa wydziela�a zapach wody kolo�skiej, kupionej zesz�ego dnia przez Leokadi� w perfumerii �Pod Czarnym Psem�. Nie tkn�� ani ciastek, ani sa�atki, ani ulubionych �ledzi. Zastyg� w osobliwej pozie dalekowidza, kt�remu si� nie chce za�o�y� binokli: w jednej wyprostowanej r�ce trzyma� jaki� list, a w drugiej gazet�, i co chwila przenosi� wzrok mi�dzy oboma tekstami.
Leokadia wiedzia�a, jaka jest przyczyna fatalnego humoru Edwarda. By� ni� ma�y, adresowany do niego li�cik z wystukanym na maszynie nazwiskiem, kt�ry kto� oko�o pierwszej w nocy wsun�� w szpar� na listy. Kuzynka po�o�y�a mu go na biurku; kiedy nios�a list, czu�a bij�c� od koperty wo� tanich perfum. Najpierw my�la�a, �e nadawczyni� jest jedna z jego dziewczynek, z kt�rymi � w obawie przed nadszarpni�ciem swej i tak w�tpliwej reputacji � udawa� si� sleepingiem w nocne podr�e do Krakowa. Odrzuci�a jednak t� my�l. Po pierwsze, �adna z nich nie pisze na maszynie, a po drugie, wszystkie zdziry s� �adne i maj� kochank�w na tyle bogatych, �e u�ywaj� lepszych perfum. Obawia�a si�, �e li�cik ten zwi�zany jest z jedyn� tajemnic� w �yciu Edwarda, kt�rej � mimo wielu zabieg�w � nigdy jej nie wyjawi�.
Kiedy patrzy�a teraz na zachmurzonego kuzyna, kt�ry nawet nie tkn�� �niadania, czu�a wzbieraj�c� z�o��. Mia�a dosy� jego porannych humor�w, ponurych spojrze� przy �niadaniu, neurotycznych wybuch�w i szalonej mi�o�ci do Rity, przy kt�rej udawa� apodyktycznego tyrana, cho� tak naprawd� by� psem, skaml�cym o drobne pieszczoty.Najbardziej jednak nie znosi�a jego fa�szywej tajemniczo�ci. Wiedzia�a doskonale, �e i tak jej wyjawi pow�d swojego dzisiejszego rozstroju, lecz najpierw si� z ni� troch� podroczy, porobi r�ne gesty i pantomimy, b�dzie sapa� i sycze�, by w ko�cu wybuchn�� i wszystko opowiedzie� ab ovo. Jego reakcje i prawie wszystkie sekrety zna�a tak dobrze, jak brid�ow� rozgrywk� na przebitki. Atoli ten pachn�cy tandetnymi perfumami li�cik wyprowadzi� j� troch� z r�wnowagi. Obawia�a si�, �e wi��e si� on z czym� mrocznym i nieznanym, czego Edward jej nigdy nie powiedzia� i chyba nie powie. By�a prawie pewna, �e li�cik ten ma zwi�zek z tajemniczymi wizytami w mieszkaniu tego baletmistrza Szaniawskiego, o czym powiedzia�a jej w magazynie sztucznych kwiat�w na Halickiej sprzedawczyni, kt�ra cz�sto w tym lokum bywa�a w ramach, by tak rzec, obowi�zk�w zawodowych.
Leokadia z irytacj� rozrzuci�a karty, kt�re zn�w odm�wi�y u�o�enia galernika, i podzieli�a je na cztery odkryte kupki, a potem starannie u�o�y�a brid�owe rozdanie. To zwr�ci�o uwag� Edwarda. Od�o�y� list i gazet�. Zapomnia� na chwil� o swoim k�opocie, odkroi� widelczykiem kostk� sernika i poch�on�� go z wyra�n� przyjemno�ci�.
��Zobacz, Edwardzie � powiedzia�a, roz�o�ywszy karty. � Takie by�o wczoraj rozdanie. Asesor zalicytowa� jeden pik. Asesorowa spasowa�a. Co by� powiedzia� na moim miejscu? Oto moje karty � wskaza�a jedn� kupk� szczup��, wypiel�gnowan� d�oni�. � Uzgodni�by� piki czy pokaza� trefle? Jedno i drugie w�tpliwe� Zaraz ci opowiem, co si� sta�o, tylko najpierw sp�jrz uwa�nie na karty.
Leokadia nic jednak nie zd��y�a opowiedzie�, a Popielski przeanalizowa� kart, bo zadzwoni� dzwonek u drzwi. Po dziesi�ciu mniej wi�cej sekundach do salonu wesz�a Hanna.
Panie kumisarzu � powiedzia�a s�u��ca wielce strapiona � jaki� aligancki spuchlak do pana.
��Ile� to razy Hann� prosi�em � powiedzia� ze z�o�ci� Popielski � �eby Hanna nie wyg�asza�a jakichkolwiek uwag o go�ciach! Przecie� ten pan m�g� to us�ysze�!
��Ludzi ratujci! � Hanna nie poddawa�a si� �atwo. � Ta on zichyr pu naszemu ni kapuji.
Lw�w, pi�tek 29 stycznia 1937 roku,
kwadrans na drug� po po�udniu
Mock nie zrobi� najlepszego wra�enia na Leokadii, co Popielski od razu zauwa�y�. Uzna�, �e jego kuzynka -maniaczka brid�a � jest z�a, poniewa� nie mog�a mu doko�czy� opowie�ci o wczorajszych licytacyjno-rozgryw-kowych perypetiach. Niemiecki policjant nie zyska� te� wiele w jej oczach, kiedy zrobi� wielce zdziwion� min�, gdy Popielski mu oznajmi�, �e przed Leokadi� nie ma �adnych tajemnic i mog� �mia�o rozmawia� przy niej o sprawach s�u�bowych. Na widok grymasu niedowierzania u Mocka kuzynka demonstracyjnie zebra�a karty ze sto�u i wysz�a pod jakim� pretekstem. Popielski nie przejmowa� si� jej fumami, milcza�, a jego my�li zn�w kr��y�y � jakby Mock w og�le nie istnia� � wok� gazety i listu le��cych na stole. Niemiec r�wnie� milcza�, uwa�nie przypatrywa� si� Popielskiemu i nie m�g� si� skupi� na tym, co mia� mu zakomunikowa�. Powodem dekoncentracji Mocka by�y �ledzie, kt�re uwielbia� i kt�re mu przypomina�y, �e od �niadania nie mia� nic w ustach. Hanna postawi�a fili�ank� przed go�ciem, kt�ry jej za to podzi�kowa� szerokim, nieszczerym u�miechem.
��Czemu zawdzi�czam pa�sk� wizyt� w moich progach? � Brz�k fili�anki, stawianej na spodeczku, wyrwa� Popielskiego z zamy�lenia. � Co� nowego pojawi�o si� na naradzie u naczelnika Zubika?
��Jest taki stary zwyczaj uniwersytecki � Mock uj�� szczypczykami kostk� cukru i wrzuci� j� do kawy � pochodz�cy z czas�w, kiedy studia nie by�y tak masowe jak dzisiaj. Student pojawiaj�cy si� na nowej uczelni odwiedza w domu swoich profesor�w. Dlatego jestem tu u pana.
��Och, bardzo pan �askaw dzi� dla mnie. � Popielski podsun�� go�ciowi pater� z ciastem. � Ale to por�wnanie jest grubo przesadzone. Nie b�d� robi� zalot�w i nie b�d� panu schlebia�, �e to pan jest profesorem, a ja studentem. Nie, to by�aby nieprawda. My jeste�my sobie r�wni. O, widzi pan? W gazetach pisz� �Sp�ka Popielski, Mock i Zaremba�.
���adnie brzmi. � Mock �akomie w�o�y� do ust kawa�ek makowca. � Popielski, Mock i Zaremba�
��Nawet zastanawia�em si� przez chwil�, jakie to mo�e by� metrum. � Komisarz postuka� rytmicznie paznokciem w blat sto�u.
��To dymetr jambiczny z kataleks�, a ostatni jamb jest anapestem � powiedzia� Mock, prze�kn�wszy k�s ciasta.
��Interesuje si� pan metryk�? � Na twarzy Popielskiego odbi�o si� zdumienie pomieszane z rado�ci�. � Ja te� si� tym kiedy� bardzo interesowa�em, zw�aszcza niezgodno�ciami akcentuacyjnymi w pocz�tkach wierszy dialogowych u Plauta. Zdaje si�, �e jaki� wasz uczony z Breslau pisa� na ten temat.
��By� mo�e, nie wiem� � Mock zamy�li� si� przez chwil�. � Na studiach rozebra�em metrycznie ca�� Casin� i Aululari� Plauta. � Wyj�� z�ot� papiero�nic� i podsun�� j� swojemu rozm�wcy.
����cznie z partiami ch�ralnymi? Naprawd�? � Popielski ogl�da� przez chwil� niemieckiego papierosa �Juno�, po czym zn�w spojrza� z rado�ci� na Mocka. � Zw�aszcza te rozbiory s� fascynuj�ce! To jak opisywanie nowych ro�lin i owad�w!
Przez chwil� obaj milczeli, u�miechali si� do siebie, a ich my�li kr��y�y wok� dawnych lat gimnazjalnych i studenckich, kiedy obaj kroili ostrymi o��wkami wiersze staro�ytnych poet�w i wycinali z nich ca�ostki czyste i krystaliczne jak r�wnania trygonometryczne.
��Ten dymetr z naszymi nazwiskami � Mock przerwa� milczenie � �adnie brzmi, ale jest nieprawdziwy. My przecie� tworzymy o wiele wi�ksz� grup� pod wodz� naczelnika Zubika. Jest nas razem sze�ciu: pan, Zaremba, Grabski, Cygan, Kacnelson i ja. Dobrze pami�tam nazwiska? To troch� za du�o. Taka du�a za�oga jest nieco bezw�adna, dzia�a niesprawnie� � Zaci�gn�� si� papierosem i spojrza� uwa�nie na swojego rozm�wc�. -
Co� panu powiem� W zaufaniu� Co� mi przysz�o na my�l na dzisiejszej naradzie� My dwaj, wie pan, tylko my dwaj, musimy w tej grupie stworzy� dwuosobow� brygad� do specjalnych porucze�. Brygad� uprzywilejowan�, o wyj�tkowych uprawnieniach. Tylko pan i ja.
Bez konieczno�ci sk�adania raport�w i ci�g�ych narad.
To przecie� strata czasu! Je�li kto� z pozosta�ych dowie si� czego� istotnego, to nam na pewno powie. Co pan o tym s�dzi?
Zanim jednak zdumiony Popielski zd��y� pomy�le� i wyrazi� swoje zdanie, Niemiec zacz�� relacjonowa� w porz�dku chronologicznym porann� narad� u naczelnika Zubika, a� doszed� do swojej z nim k��tni na temat �metod faszystowskich�. Popielski s�ucha� tego bardzo uwa�nie a� do momentu, kiedy w wypowiedzi Mocka pojawi�y si� liczne przyk�ady zastosowania metody nacisku, zwanej przez niego samego �imad�em�. S�ucha�, jak wroc�awski policjant �cisn�� niegdy� w owym imadle pewn� prostytutk� morfinistk�, i czu�, �e w jego gardle wzbiera gorycz. Przypomnia� sobie siebie, szanta�uj�cego w Ossolineum niewinn� dziewczyn�. Wszystko to ujrza� w jednej chwili: strach, zap�akane, przera�one oczy, oplut�, przedart� w p� wizyt�wk� obok skrzynki z rewersami. Jak podarty szkolny mundurek na miejscu gwa�tu.
��Do��, panie Mock! � przerwa� mu gwa�townie. -Czy�by pan, tak szeroko opisuj�c mi owo hiperskuteczne imad�o i krytykuj�c moich wsp�pracownik�w, proponowa� mi po cichu stosowanie metod przest�pczych?! A nade wszystko niehonorowych! I to w dodatku w tajemnicy przed moim zwierzchnikiem! To niby mia�yby by� te nasze specjalne uprawnienia?
��Nie s�dzi�em, �e jest pan takim s�u�bist�. � Mock po�o�y� na blacie sto�u splecione d�onie, a jego spinki przy mankietach brz�kn�y cicho. � Czy�by w Polsce policjanci byli szlachetnymi rycerzami, kt�rzy walcz� zawsze z otwart� przy�bic�?
��Ma pan dzieci?
��Niestety, nie. � Mock poprawi! si� nerwowo na krze�le, jakby by� z�y na siebie za zbytni� szczero�� widoczn� w s�owie �niestety�. � Nie rozumiem pa�skiego pytania.
��A ja mam. � Popielski obie d�onie opar� na wysokim czole i zza nich patrzy� na Mocka poirytowanym wzrokiem. � Siedemnastoletni� c�rk�. Ukochan� Rit�, kt�r� wychowa�em sam. Bez matki. I wychowa�em j� bardzo �le. A teraz musz� j� chroni� przed Minotaurem i przed wieloma innymi m�czyznami, kt�rzy chcieliby z ni� zrobi� to, co on! No mo�e poza zamordowaniem i zjedzeniem� Mam wyb�r: albo zawrze� z panem sp�k� �Popielski & Mock� i tropi� besti� per fas et nefas, albo nie przejmowa� si� �ledztwem, prowadzi� je opieszale, a ca�� moj� energi� po�wi�ci� na ochranianie c�rki!
Popielski zaci�gn�� si� papierosem tak mocno, jakby chcia� go po�kn��, i rzuci� go z w�ciek�o�ci� na pod�og�. Opami�ta� si� jednak, nie zdepta� niedopa�ka na wypastowanym parkiecie, lecz chwyci� list ze sto�u, zebra� na� czerwone kruszyny �aru i wsypa� je do popielnicy.
��Niech pan pos�ucha, Mock. � Popielski usiad�, otar� pot z czo�a i spojrza� w oczy swojego rozm�wcy. � Wybra�em to drugie. B�d� chroni� moj� c�rk�. Nie b�d� �ciga� bestii. A teraz przepraszam, ale musz� si� ubra�. Id� wkr�tce do pracy.
��Bardzo szanuj� pa�skie uczucia rodzinne � Mock uda�, �e nie rozumie sugestii Popielskiego � ale zamiast odpowiedzi na moje pytanie, czy polska policja to rycerze honoru, us�ysza�em o pa�skich l�kach przed� tragedi�, jaka oby nigdy nie spotka�a pa�skiej c�rki!
��No tak, m�wi� do�� chaotycznie� Jestem panu winien wyja�nienie � d�o� Popielskiego klasn�a o �ysin�.
��Ju� m�wi�! Ot� chwyci�em w takie w�a�nie imad�o kole�ank� mojej c�rki, chc�c, aby mi donosi�a, co robi Rita i z kim si� widuje, kiedy nie mam nad ni� kontroli. Ta kole�anka, niezwykle delikatne i subtelne dziewcz�, pop�aka�a si� i prze�y�a wstrz�s. Chcia�em z niej zrobi� konfidentk�, donosicielk�! Zbruka�em j�! To tak, jakbym j� zgwa�ci�! Oto, do czego prowadzi pa�skie imad�o! A teraz co� panu przeczytam!
Popielski wsta�, w�o�y� binokle i zacz�� powoli t�umaczy� pachn�cy li�cik, na kt�ry przed chwil� zgarnia� �ar i popi� z papierosa.
���Szanowny Panie Komisarzu! Po ostatnim naszym spotkaniu, kiedy ujrza�am w gazecie fotografi� Pana Komisarza, zrozumia�am, jak wa�n� spo�ecznie misj� Szanowny Pan spe�nia, szukaj�c tej bestii, kt�ra morduje i zagryza niewinne dziewice. Gazet� z Pa�sk� fotografi� schowa�am do szuflady mojego sekretarzyka i zawsze tam zagl�dam, kiedy si� czuj� przez co� zagro�ona. Wtedy patrz� na Pana Komisarza i jest mi tak dobrze, tak bezpiecznie� O wiele lepiej wygl�da Pan Komisarz w rzeczywisto�ci ni� na tej fotografii, ale tutaj i tak lepiej od tego oty�ego pana Niemca��
��Niech pan poka�e t� gazet�! � przerwa� mu Mock. -Rzeczywi�cie tak grubo wyszed�em na tej fotografii?
��No� � zawaha� si� Popielski i poda� Mockowi gazet�. � Za szczup�y to pan tu rzeczywi�cie nie jest� Ale w rzeczywisto�ci du�o chudszy� To taka nieudana fotografia� No dobrze, ale czytam dalej: �Po naszym ostatnim spotkaniu zrozumia�am, jakie �mieszne mia�am opory przed wsp�prac� z Panem Komisarzem i �e Pa�ska propozycja, ba!, nawet ostre ��danie, jest dla mnie zaszczytem. Niniejszy list jest dowodem mojej zgody.
�piesz� donie��, �e Ricie mo�e zagra�a� niebezpiecze�stwo ze strony naszego polonisty, pana profesora Jerzego Kasprzaka. Jest to m�ody nauczyciel, kt�ry nast�pi� po pani profesor M�kos�wnie. Jest on kierownikiem k�ka dramatycznego i uwa�a, �e Rita ma olbrzymi talent aktorski. Nieustannie jej o tym m�wi i proponuje jej role w szkolnych przedstawieniach. Jest to, moim zdaniem, szkodliwe, bo odci�ga j� od nauki i od wa�niejszych przedmiot�w. A jeszcze wi�ksza szkodliwo�� jest w tym, �e Rita skrycie si� chyba kocha w profesorze Kasprzaku. Cz�sto rozmawiaj� ze sob� na przerwach, co oczywi�cie wszystkie kole�anki komentuj�. Z wyrazami szacunku, Jadwiga Wajchendler�wna�.
Popielski usiad� wyczerpany na fotelu pod zegarem. Szare smugi dymu snu�y si� pod jasno �wiec�cym �yrandolem. Rozpalony piec zia� gor�cem. Obaj byli zm�czeni i czuli si� jak zagorzali gracze po ca�onocnej grze w karty, kt�rzy nie maj� poj�cia, �e nadszed� ju� nowy dzie� i wci�� siedz� w dymie przy zasuni�tych storach. Popielski rozpi�� dwa guziki koszuli i wierzchem d�oni otar� pot z g�owy. Mock wachlowa� si� gazet�.
��Niech�e pan otworzy okno, drogi panie � powiedzia� � bo si� tu podusimy od gor�ca.
Popielski zdj�� haczyk oberluftu i do salonu wpad�o �wie�e, mro�ne powietrze. Mock najch�tniej otworzy�by ca�y balkon, ale, jak zauwa�y�, by�o to niemo�liwe, poniewa� wszystkie okna opr�cz ma�ego lufcika by�y uszczelnione paku�ami, a ich brzegi zalepione ta�m�.
��Pozwoli pan, �e podsumuj�. Postaram si� r�wnie� oddali� pa�skie obawy � powiedzia� Mock, zn�w �akomie patrz�c na �ledzie. � Jest pan teraz bardzo zdenerwowany. Rozumiem doskonale pana zaniepokojenie tym frantem nauczycielem, cho� ja sam nie mam dzieci. Ale po kolei. Najpierw sprawa tej kole�anki. C�, zosta�a donosicielk�, bo pewnie durzy si� w panu, o czym �wiadcz� niekt�re passusy tego listu. Wyrzuca pan sobie, �e j� pan zepsu�? Trudno, to ju� si� sta�o. Jaka� dziewczyna z�ama�a �wi�te wi�zy przyja�ni � ironia w jego g�osie by�a bardzo wyra�na � ale dzi�ki temu pan kontroluje c�rk�. Tylko �e pan ma wci�� wyrzuty sumienia. Niepotrzebnie! Ta ma�a Hedwig pr�dzej czy p�niej sprzeniewierzy�aby si� jakim� zasadom! Co ona w og�le pana obchodzi?! Wa�na jest pa�ska c�rka! Pa�ska krew!
Mock, wyg�osiwszy swoj� tyrad�, uderzy� pi�ci� w st�, a� brz�kn�� dzbanek z resztk� kawy. Popielski odni�s� wra�enie, �e reakcja jego rozm�wcy nie by�a autentyczna, lecz przemy�lana i troch� wystudiowana.
��A teraz rzecz nast�pna � ci�gn�� Mock. � Nie chce pan prowadzi� �ledztwa w sprawie Minotaura, bo nie ma pan na to czasu? Rozumiem, sam kiedy� by�em w takiej sytuacji, �e nie obchodzili mnie seryjnie mordowani ludzie, bo prze�ywa�em silne nieporozumienia z moj� pierwsz� �on�. Rozumiem zatem! Ca�y czas musi pan przeznacza� na chronienie c�rki przed r�nymi Minotaurami. To jasne! Ale na Boga! Niech pan dzia�a zapobiegawczo! Niech pan usunie wszelkie obawy dodatkowe i drugorz�dne, jakie� l�ki o belfra uwodziciela! Niech pan po prostu ostudzi jego amory, niech pan go chwyci w imad�o, a c�rk� niech pan odda pod opiek� jakiego� policjanta, kt�ry nie zawaha si� przed u�yciem w jej obronie rewolweru albo chocia� pi�ci! A potem z czystym sumieniem i jasnym umys�em po�wi�ci si� pan naszej sprawie� � Mock zawaha� si�. � Ale teraz� Musz� jeszcze o co� pana zapyta�. Przepraszam za bezpo�rednio�� tego pytania� Czy pa�skie obawy o c�rk� nie s� przypadkiem�
Rozleg�o si� pukanie do drzwi salonu, a po gromkim �Prosz�!� Popielskiego w progu pojawi�a si� wysmuk�a sylwetka Rity, kt�ra w pi�tki w�a�nie o tej porze ko�czy�a lekcje. By� to jej przedostatni dzie� w szkole przed zimowymi wakacjami. Pod rozpi�tym p�aszczem mia�a na sobie granatowy mundurek z bia�ym marynarskim ko�nierzem, a jej kruczoczarne w�osy ukryte by�y pod ciep�ym beretem. Jeden kosmyk wymkn�� si� spod nakrycia g�owy i kr�ci� si� jak spirala na zarumienionym od mrozu policzku. By�a pi�kna, tak jak mo�e by� pi�kna m�oda dziewczyna, kt�ra nie potrafi ukry� zmiennych uczu�, przenikaj�cych j� jednocze�nie: od rado�ci z powodu ko�ca gimnazjalnego semestru, poprzez zdziwienie na widok Mocka, po lekki przestrach spowodowany chmurnym obliczem ojca. B�kn�a: �Przepraszam�, i znikn�a w przedpokoju. Mock zapatrzy� si� w drzwi, kt�re za sob� zamkn�a.
��No i widzi pan � widok c�rki rozpromieni� Popielskiego � jak ja j� wychowa�em? Doros�a panna, a ucieka jak sarna zamiast si� grzecznie panu przedstawi�! No, ale sko�czmy nasz� rozmow�, a potem dokonam prezentacji. Co� chcia� pan powiedzie� o tym, �e dla rodzic�w ich dzieci s� zawsze najpi�kniejsze�
��Ju� nic� � Mock zmarszczy� brwi, jakby si� nad czym� zastanawia�. � To jest� Chcia�em powiedzie�, �e doskonale rozumiem pa�skie obawy o c�rk�. Doskonale. Ale, ale! Wr��my do sedna. Najwa�niejsze jest to, �e Proponuj� panu sp�k�. �Popielski & Mock�. Tylko my dwaj. Jednak najpierw niech pan usunie swoje wszelkie obawy o c�rk�. To jest najwa�niejsze.
��Dobrze � powiedzia� twardo Popielski. � Ale zrobi� to po swojemu. Po rycersku! Nie �adne imad�o! Ten nauczyciel to szanowany cz�owiek, profesor gimnazjalny! Zrobi� to, a pan, panie Mock, b�dzie si� przygl�da� moim metodom i udowodni� panu, �e s� lepsze od przemocy!
��No dobrze. � Mock westchn�� z rezygnacj�. � Ale jak pa�skie metody nie oka�� si� trafne, stawia mi pan du�� w�dk�, dobrze?
��Dobrze � odpowiedzia� machinalnie Popielski.
��No to co? Firma �Popielski & Mock�?
Niemiec wyci�gn�� do niego praw� d�o�. Komisarz waha� si� przez chwil� i podj�� decyzj�, kieruj�c si� wy��cznie intuicj�. U�mia�by si� kto�, komu wyjawi�by, co przewa�y�o i sk�oni�o go do przyst�pienia do tej osobliwej sp�ki. By� to sygnet Mocka, ozdobiony onyksem, podobnie jak jego w�asny. Nale�ymy do jednego klubu, pomy�la� Popielski, przypominaj�c sobie scen� z salonki, kiedy si� poznali. Do klubu mi�o�nik�w staro�ytno�ci i kobiecego cia�a. �Lubi� cz�onk�w tego klubu�, powiedzia�a wtedy Blondi.
Popielski i Mock � powiedzia� komisarz, podaj�c mu r�k�. � To te� dobrze brzmi. Jamb i anapest, o ile si� nie myl�. A teraz chc� przedstawi� panu moj� c�rk�.
Popielski wyszed�, a Mock nasun�� jednego �ledzia z jajkiem na �y�eczk� i �apczywie go po�kn��, po czym odgryz� kawa� sztangielki. Nast�pnie wsta�, spojrza� krytycznie na swoje odbicie w oszklonej biblioteczce i wci�gn�� mocno brzuch.
Lw�w, pi�tek 29 stycznia 1937 roku,
godzina czwarta po po�udniu
Profesor Kasprzak poprawia� w pustym pokoju nauczycielskim wypracowania na temat Wielkiej Improwizacji Mickiewicza. Wprawi�o go to w z�y nastr�j. Sycza� z�o�liwie i trzaska� zeszytami. Czy te idiotki, my�la� o swoich uczennicach, musz� u�ywa� zawsze stylu tak niezno�nie patetycznego, tak barokowo przegadanego! Od p� roku staram si� wybi� im z g�owy te g�upie przyzwyczajenia, kt�re im wpoi�a ta stara sklerotyczka M�kos�wna. O Reju pisa�y j�zykiem Reja, a o Mickiewiczu j�zykiem Mickiewicza! Ale ja to wypleni�! Przeczytaj� kilka analiz Kleinera i b�d� pisa� takim stylem jak on!
Polonista przypomina� sobie w takich chwilach swoje magisterium, kt�re napisa� o dramacie romantycznym i obroni� dziesi�� lat temu summa cum laude w�a�nie u profesora Juliusza Kleinera. Te chwalebne momenty wbija�y go w wielk� dum� i by�y � jak to stwierdzi� po latach � preludium do jego b�yskotliwej kariery. Dzi�ki protekcji dyrektora Teatru Wielkiego, samego Wilama Horzycy, u kt�rego zreszt� kilkakrotnie asystowa�, otrzyma� natychmiast po studiach, jako dwudziestotrzylatek, posad� profesora literatury polskiej w gimnazjum Kr�lowej Jadwigi. Protekcja ta by�a wyj�tkowo skuteczna, bo z�ama�a opory pani dyrektor Ludmi�y Madlerowej, kt�ra na wakuj�ce miejsce najch�tniej przyj�aby jak�� starsz� i stateczn� osob�, nie za� przystojnego m�odzie�ca, udrapowanego w p�aszcz hidalga, kt�ry m�g� zawr�ci� w g�owie niejednej uczennicy. Profesor Kasprzak � ku wielkiej uldze dyrektorki � o�eni� si� po roku pracy w gimnazjum, a jego �ona, starsza od niego przechrzczona �yd�wka, w ci�gu dziesi�ciu lat po�ycia urodzi�a czworo dzieci. Jego osi�gni�cia pedagogiczne, a zw�aszcza dramatyczne, by�y tak du�e, �e dyrektor Madlerowa zgodzi�a si� na jego pro�b�, by zawsze uczy� klasy si�dme i �sme, gdzie wyk�ada� romantyzm i modernizm. Nauczyciel, aby utrzyma� rozrastaj�c� si� rodzin�, podj�� wsp�prac� z kilkoma znanymi sobie re�yserami teatralnymi. By�a ona na wp� tajna i polega�a na dostarczaniu teatrom widowni. Kasprzak chodzi� ze swoimi uczennicami na spektakle � nierzadko na te same � po dwa razy w tygodniu, a inspicjenci teatralni wyp�acali mu po cichu nale�ne honorarium � z�ot�wk� od uczniowskiej g�owy. Polonista nie�le zatem profitowa�, cieszy� si� estym� i znakomitymi znajomo�ciami w �rodowisku teatralnym, a ponadto wielkim powa�aniem u w�adz o�wiatowych ze wzgl�du na swoj� niestrudzon� aktywno�� pozalekcyjn�, polegaj�c� na wystawianiu kilku sztuk dramatycznych rocznie w gimnazjum Kr�lowej Jadwigi. Te sukcesy mocno go odmieni�y. Sta� si� butny, pewny siebie i arogancki. Poza teatrem �wiata nie widzia� i zacz�� zaniedbywa� swoje obowi�zki nauczycielskie. Ca�ymi miesi�cami nie poprawia� klas�wek i zada� domowych, na co uprzejmie, acz stanowczo zwr�ci�a mu uwag� dyrektor Madlerowa, zaniepokojona skargami rodzic�w. Wtedy Kasprzak znienawidzi� rodzic�w oraz prac� nauczycielsk� i wypatrywa� ju� ko�ca roku szkolnego i najbli�szych wakacji, po kt�rych czeka�a na niego ciep�a posada w kuratorium.
Z ulg� rzuci� na kupk� ostatni zeszyt z poprawion� klas�wk�, wiedz�c, �e przed nim jeszcze tylko jeden dzie� pracy, a potem cale dwa tygodnie zimowych wakacyj! Po�wi�ci je na opracowywanie koncepcji nowego przedstawienia, kt�re � jak mu to obiecano � mimo zaanga�owania aktorek gimnazjalistek b�dzie mia�o premier� na normalnej scenie teatralnej i ujrzy je ca�y Lw�w. Ubra� si�, chwyci� lask� i kapelusz i wyszed� z gimnazjum, ledwo skin�wszy wo�nemu.
Na Pi�sudskiego wskoczy� w biegu do �tr�jki�. Widz�c surow� min� konduktora, u�wiadomi� sobie, �e wskakiwanie do tramwaj�w nie licuje z godno�ci� profesora gimnazjalnego. Wysiad� przy palcu Halickim i ruszy� Hetma�sk� w stron� Teatru Wielkiego, za kt�rym rozci�ga� si� w�a�ciwy cel jego w�dr�wki � labirynt w�skich uliczek zamieszkanych prawie wy��cznie przez Izraelit�w. To tu odbywa�y si� Krakida�y, pchli targ, na kt�rym mo�na by�o straci� wszystko � graj�c w rozmaite gry hazardowe, w�r�d kt�rych kr�lowa�y �trzy karty� � oraz kupi� wszystko: od ko�skiego mi�sa po nie�ami�ce si� grzebienie. W pi�tkowe popo�udnie te uliczki by�y jednak nieco wyludnione z powodu przygotowa� do szabasu i sprawia�y w zapadaj�cym ju� zmierzchu wra�enie do�� niebezpiecznych. Pot�gowa�a je obecno�� nielicznych ponurych handlarzy, kt�rzy nie zdo�ali sprzeda� swojego towaru i obwiniali o to ca�y �wiat. Patrzyli spode �ba na przechodni�w i zwijali swoje kramy. To jednak nie zra�a�o profesora, by� bowiem um�wiony z bukinist� zwanym Nachumem Rudym, kt�ry mia� od niego sta�e zlecenie wyszukiwania starych wyda� dramat�w romantycznych i program�w teatralnych. Kasprzak min�� ukochany Teatr Wielki, przeszed� przez plac Go�u-chowskich i zanurzy� si� w w�sk� G�si�. St�d by�o ju� niedaleko do Zak�tnej, gdzie Nachum mia� sw�j stragan. Spojrza� na zegarek i przy�pieszy� kroku. Wtedy us�ysza� za sob� dono�ny g�os:
��Panie profesorze! Najmocniej przepraszam pana profesora!
Odwr�ci� si� zaskoczony i ujrza� zdyszanego m�czyzn�, kt�rego natychmiast rozpozna�. By� to komisarz Edward Popielski, ojciec jednej z jego uczennic, Rity. M�czyzna opar� d�onie na kolanach i sapa� przez chwil�. Kasprzak go nie lubi�. Dra�ni�a go jego t�yzna fizyczna, po��czona ze s�aw� brutala, alkoholika, oraz z estym� pogromcy bandyt�w. Nauczyciel nie lubi� go z jeszcze jednego powodu. Podejrzewa� go o donoszenie dyrekcji gimnazjum. Ponadto zupe�nie nie w smak mu by�o, i� ktokolwiek go spotyka na Krakida�ach, kt�re � z powodu hazardu, prostytucji i pok�tnej sprzeda�y kartek pornograficznych � nie cieszy�y si� uznaniem w kr�gach magistrackich, do jakich aspirowa�.
��Najmocniej przepraszam, �e o�mielam si� zaczepia� pana profesora na ulicy � rozpocz�� Popielski. � By�em w gimnazjum i wo�ny mi powiedzia�, �e poszed� pan profesor w stron� teatru. Pobieg�em i uda�o mi si� go spotka�. Mam niezwykle piln� spraw�. Jestem ojcem pa�skiej uczennicy, Rity Popielskiej. Poznaje mnie pan profesor?
��S�ucham pana komisarza � powiedzia� sucho Kasprzak, spogl�daj�c na zegarek.
��Nie zajm� wiele czasu panu profesorowi. � Popielski ju� si� wyprostowa�. G�rowa� znacznie wzrostem nad nauczycielem. � Wiem od c�rki, �e projektuje pan profesor w najbli�szym czasie wystawienie Medei Eurypidesa. St�d m�j wielki po�piech. �eby zd��y� przedstawi� moj� pro�b� przed wakacjami zimowymi. Ot� upraszam �askawie pana profesora, aby Rita nie gra�a w tym przedstawieniu. Aktorstwo to dla niej nagroda, a ta si� jej raczej nie nale�y, zwa�ywszy na jej semestraln� cenzurk�. To wszystko i ju� nie zajmuj� wi�cej czasu. Czy mog� liczy� na �askaw� zgod�?
Kasprzak zd�bia�. Odebra�o mu mow�. Nie m�g� przetrawi� absurdalno�ci tego ca�ego zdarzenia. Oto na Krakida�ach zaczepia go s�ynny komisarz Popielski i stawia mu jakie� ��dania! Rozejrza� si� wok�, jakby szuka� �wiadk�w tej gorsz�cej i groteskowej sceny. Jego oburzony wzrok opacznie jednak zrozumia� jaki� typek w starym austriackim szynelu, d�wigaj�cy koszyk, z kt�rego wystawa�y g��wki kud�atych szczeniak�w. Spojrza� on na obu m�czyzn i zapyta�:
��Ca�uji r�czki, czy paniagi szanowni winszuju sobi szczeniaczki prawi rasowy?
��Nie � warkn�� Popielski, bo wiedzia�, �e nie tak �atwo odp�dzi� zdesperowanego handlarza na Krakida�ach.
To warkni�cie, to obcesowe, pewne siebie warkni�cie rozdra�ni�o jeszcze bardziej Kasprzaka. Co? Temu �ysemu kutasowi wydaje si�, �e wszystkim mo�e narzuca� swoj� wol�? Temu degeneratowi, o kt�rym ca�e miasto m�wi, �e wsp�yje z w�asn� blisk� kuzynk�?
Panie komisarzu � powiedzia� Kasprzak z trudem opanowuj�c irytacj� � to przedstawienie ma by� wielkim wydarzeniem teatralnym. A wie pan komisarz, dlaczego? Mi�dzy innymi dlatego, �e rol� Medei zagra pa�ska c�rka. Jest fenomenalnie uzdolniona aktorsko. Powinien by� pan z niej dumny!
��M�j prze�o�ony, naczelnik Zubik, wspomina� mi ju� kiedy� o tym przedstawieniu. � Popielski u�miechn�� si�s�odko. � Wiele m�wi si� o panu profesorze w wy�szych lwowskich kr�gach urz�dniczych� Wiele�
��No, nie dziwi mnie to. � Kasprzak otrzepa� �nieg z r�kaw�w palta i na chwil� zapomnia� o Nachumie Rudym. � Co nieco uczyni�em dla tego miasta�
��Ma pan profesor talent tak wielki � Popielski rozp�ywa� si� w zachwytach � �e nawet policjanci go podziwiaj�, o kt�rych opinio communis m�wi, �e s� t�pi i w og�le nie chodz� do teatru�
��No nie wiem, nie wiem � Kasprzak delektowa� si� komplementami. � Swoj� drog� ciekaw jestem, czy jacy� policjanci chodz� do teatru. Nie znam opr�cz pana komisarza nikogo w tych interesuj�cych kr�gach w�adzy wykonawczej, a pana komisarza nigdy nie widzia�em w teatrze�
��Tak wielki talent � Popielski chwyci� profesora pod �okie� i odchyli� g�ow� w zachwycie � �e na pewno doceni� go r�ne wy�sze w�adze, z kt�rymi mam ca�kiem dobre kontakty�
Kasprzak spojrza� na policjanta bardzo uwa�nie i milcza� przez chwil�. Zastanawia� si� w po�piechu. Ewentualne poparcie Popielskiego nijak nie mog�o zr�wnowa�y� prawie pewnego sukcesu Medei. Poza tym ten typ m�g�by stawia� nowe ��dania, aby na przyk�ad Kasprzak protegowa� t� jego g�upi�, cho� niew�tpliwie bardzo �adn� g� u innych profesor�w albo aby przepu�ci� j� za rok na maturze. O nie! On, profesor Jerzy Kasprzak, mia�by mie� jakie� konszachty z takimi policyjnymi kreaturami, kt�re na swych r�kach maj� pewnie krew niejednego? Co to, to nie!
��Ona zagra w tym przedstawieniu, panie komisarzu � powiedzia� z moc� Kasprzak. � Bez niej b�dzie ono pora�k�. A cz�owiek z moj� pozycj� na pora�k� nie mo�e sobie pozwoli�.
��Zagra � Popielski przesta� si� u�miecha� � je�li jej na to pozwol�. Kto ma g�os decyduj�cy w wychowaniu mojego dziecka? Ja czy szko�a? Ojciec czy nauczyciel?
��Panie komisarzu, prosz� si� nie denerwowa� � Kasprzak zmieni� ton, lecz szykowa� si� do decyduj�cego ciosu. � Niech si� pan zgodzi na udzia� c�rki w tym przedstawieniu! Nawet pan nie wie, jak wielk� wdzi�czno�� pan sobie zaskarbi. Odzyska pan Rit� ca�kowicie! Ona mi wiele m�wi�a o panu, o swej zmar�ej mamie, kt�rej nie zna�a�
Kasprzak urwa�, widz�c, jak szcz�ki Popielskiego poruszy�y si� pod napi�t� sk�r�. Komisarz pochyli� si� ku nauczycielowi i szepn�� mu do ucha:
��Teraz zdeprawowa� pan mnie, ale Rity nie zdeprawuje pan.
Popielski odszed�. Wysoko, w wyci�gni�tej prawej r�ce trzyma� melonik, a rzadki �nieg osiada� na jego �ysej g�owie.
Lw�w, pi�tek 29 stycznia 1937 roku,
godzina czwarta po po�udniu
Eberhard Mock przeciera� oczy ze zdumienia. Czego� takiego jeszcze nigdy nie widzia�. Gdyby nie �nieg i mr�z, by�by pewien, �e oto znalaz� si� na jakim� tureckim albo arabskim targu. Brodaci �ydzi, zion�cy woni� czosnku, zamykali swe stragany i podtykali mu pod nos rozmaite przedmioty. Op�dzanie si� od natr�t�w za pomoc� niemieckich przekle�stw przynios�o skutek odmienny od zamierzonego. Przekupnie przeszli na osobliwy dialekt niemiecki i zacz�li jeszcze gor�cej zachwala� swe towary.
I oto przed oczami Mocka rozpostar�a si� prawdziwa panorama tandety: zapalniczki, metalowe centymetry, spinki, kalendarze, ose�ki do �yletek, gumowe szelki, zegarki, maszynki do wi�zania krawat�w i do podpinania nogawek, podwi�zki, pachn�ce myde�ka i rami�czka do ubra�. Mock poczu� si� ca�kowicie bezradny wobec handlarzy. Postanowi� zatem nie reagowa� i pozwala� im obst�powa� si� i dotyka�. Mia� nadziej�, �e w ko�cu znudzi im si� to molestowanie.
Znudzi�o si� im szybciej, ni� my�la�. Po chwili nie by�o ju� wok� niego przekupni�w. Spogl�da� zatem teraz z jak�� fascynacj� na brudne domy z hebrajskimi szyldami, psy wybiegaj�ce z bram, wrzeszcz�ce dzieci w okr�g�ych czapeczkach i z d�ugimi kosmykami w�os�w, zwisaj�cymi w okolicach uszu. Teraz dla odmiany obst�pili go dwaj muzykanci, z kt�rych jeden gra� na akordeonie, a drugi na mandolinie. Mimo zimna ubrani byli jedynie w marynarki, a zamiast krawat�w szyje oplata�y im kolorowe szaliki.
Z w�skich ulic nap�ywa�y tumany mg�y, zapada� zmrok, a muzykanci podchodzili coraz bli�ej. Wydzielali z siebie wo� alkoholu, a z ich oczu wyziera�a zuchwa�o��. Skoczna melodia w po��czeniu z mrokiem, mg�� i z�ymi zamiarami tych ludzi sprawia�a upiorne wra�enie. Mock co� sobie nagle przypomnia�. Walczyk na pustej, zardzewia�ej i kr�c�cej si� karuzeli w Breslau. A pod karuzel� zamordowane dziecko. Poczu� si� nieswojo i rozejrza� si� za Zaremb�. I wtedy dostrzeg� Popielskiego, kt�ry znika� u wylotu ulicy. Komisarz mia� odkryt� g�ow�, a w wysoko uniesionej d�oni ni�s� sw�j melonik.
Mock rozepchn�� zaskoczonych muzykant�w i ruszy� za cz�owiekiem, z kt�rym przed chwil� rozmawia� Popielski.
Za sob� s�ysza� szybkie kroki zdenerwowanych i pijanych m�czyzn, lecz zaraz zag�uszy� je warkot silnika. Mock obejrza� si�.
Podobnie uczyni� Kasprzak. I wtedy zobaczy� oddalonego o kilka krok�w m�czyzn� �redniego wzrostu, kr�pej i jakby kwadratowej budowy. A za nim dw�ch rozw�cieczonych muzykant�w. A jeszcze dalej szybko bieg� w �nie�nej zadymce jaki� jeszcze jeden. Wszyscy ci ludzie kierowali si� w jego stron�, a wzd�u� chodnika sun�� czarny samoch�d. Zaniepokoi�o to nauczyciela, kt�ry skr�ci� nagle w ulic� B�nicz� i chcia� j� przeci�� szybkim krokiem.
Nie zd��y�. Automobil przystan�� i zablokowa� mu przej�cie. Wtedy �w kwadratowy m�czyzna zbli�y� si� do niego i uczyni� gwa�towny ruch nog�. Kasprzak poczu� przenikliwy b�l w piszczelu. Ogarn�a go niepohamowana w�ciek�o��, �e kto� w centrum Lwowa o�miela si� napada� na niego. Nie dotkn�� bol�cej nogi, lecz rzuci� si� na napastnika. Wtedy ten uni�s� drug� nog� i wrazi� mu obcas w kolano. Kasprzak st�kn�� i machn�� d�oni� zaci�ni�t� w pi��. Napastnik uchyli� si�, a pi�� profesora trafi�a w dach samochodu. Wtedy otworzy�y si� drzwi od strony pasa�era. Kasprzak schyli� g�ow� i spojrza� odruchowo w g��b pojazdu. Wtedy otrzyma� cios w potylic�, kt�ry go niemal wrzuci� do auta. A potem ju� z bliska dosta� w twarz od kierowcy. Jego usta wype�ni�y si� krwi�. Kiedy by� wci�gany do pojazdu za klapy paltota i krawat, trzasn�y szwy w przyciasnej marynarce. Nagle poczu� wsz�dzie b�l, w piszczelu, kolanie, d�oni, w tyle g�owy i w nosie.
��Ratunku! � wrzasn�� Kasprzak. � Gwa�tu! Morduj�!
Wtedy us�ysza� g�os Edwarda Popielskiego:
��Policja! Rozej�� si�! Nie widzicie, �e z�apali�my smy-tracza?
Uni�s� z trudem g�ow� i przez tyln� szyb� samochodu ujrza�, jak jeden z muzykant�w plun�� Popielskiemu pod nogi. Wtedy kierowca, kt�ry wci�gn�� Kasprzaka do wn�trza, narzuci� pedagogowi na jego g�ow� jaki� �mierdz�cy smarem koc. Kto� chwyci� go pod pachy, wyci�gn�� z auta, otworzy� tylne drzwi, wepchn�� na kanap�, a potem ci�ko zwali� si� obok. Ostatnie, co nauczyciel us�ysza�, to osobliwie wym�wione s�owo ��ysy�, jakby z podwojeniem lub nawet potrojeniem g�oski �s�. Wydawa�o mu si�, �e to s�owo pad�o z ust muzykant�w.
Lw�w, pi�tek 29 stycznia 1937 roku,
godzina pi�ta po po�udniu
Chevrolet min�� r�g Kleparowskiej i Janowskiej i zatrzyma� si�. Kleparowska by�a o�wietlona tylko nik�ym �wiat�em dochodz�cym z mieszka� oraz ��tym blaskiem jednej jedynej latarni, kt�ra ko�ysa�a si� w podmuchach wiatru trzy metry nad nier�wnym brukiem. Popielski, siedz�cy obok Zaremby, z niepokojem spojrza� na okna szynku. Podniesione g�osy, a nawet jakie� �piewy, potwierdzi�y jego obawy co do licznej frekwencji pijanej i rozpolitykowanej klienteli, kt�ra na widok policjant�w natychmiast zareaguje w�ciek�o�ci�.
��Wilu� � zwr�ci� si� do Zaremby � my z panem Mockiem zabieramy tego obywatela, a ty, bracie, jed� czym pr�dzej do domu, aby ta ha�astra z knajpy nie rozpozna�a naszego wozu. W domu czekaj, a� zatelefonuj�. Na pewno b�dziesz jeszcze dzisiaj potrzebny � wskaza� g�ow� Kasprzaka, kt�rego Mock przyciska� do oparcia kanapy � �eby gdzie� wyrzuci� jego �cierwo.
Zaremba skin�� g�ow� i czeka�, a� Popielski uczyni to, co zapowiedzia�. Komisarz wysiad�, otworzy� drzwiczki, chwyci� Kasprzaka za nogi i mocno poci�gn��. Ten szarpn�� gwa�townie r�kami w kajdankach i cho� zakneblowany, wydoby� z siebie jaki� bulgot. Dobrze go obezw�adni�, Popielski pomy�la� o Mocku z pewnym uznaniem. Ten, siedz�c wci�� obok Kasprzaka, podkurczy� nogi, opar� stop� na ramionach le��cego obok nauczyciela i przeklinaj�c sw�j brzuch, wypycha� delikwenta z auta, g�o�no dysz�c. Kiedy ju� prawie ca�e cia�o Kasprzaka � opr�cz g�owy � spoczywa�o na bruku, Mock wyskoczy� z auta, obszed� je doko�a i chwyci� pod pachy le��cego, kt�ry rzuca� si� jak ryba, zawieszony mi�dzy kanap� a jezdni�. Wtedy Popielski chwyci� go za nogi i kiwn�� g�ow�. Na t� niem� komend� unie�li go obaj i z trudem zatargali w stron� bramy. Kiedy ju� wkroczyli do wn�trza budynku, Mock poczu�, �e �liska sk�ra jego r�kawiczek i materia� p�aszcza Kasprzaka trac� ze sob� kontakt. Usi�owa� jedn� r�k� si�gn�� g��biej pod pach� m�czyzny, ale by�a to pr�ba ca�kowicie nieudana.
Uderzenie g�owy Kasprzaka o pierwszy drewniany schodek by�o g�o�ne, jak si� im zdawa�o, niczym ma�a eksplozja. Otworzy�y si� wtedy drzwi mieszkania na parterze. Popielski zrozumia�, �e stanie si� teraz najgorsze � zostan� zdemaskowani. W jednej chwili w jego umy�le pojawi�a si� wizja: oto stoi w gabinecie komendanta Go�dziewskiego i odbiera z jego r�k dymisj� z do�ywotnim zakazem pe�nienia jakichkolwiek obowi�zk�w pa�stwowych. Zastygli wraz z Mockiem w oczekiwaniu na rozw�j wypadk�w.
Tymczasem w drzwiach mieszkania stali w rozpi�tych p�aszczach dwaj chwiej�cy si� na nogach m�czy�ni. Jednemu z nich kaszkiet zjecha� na potylic�, drugiemu druciane okulary � na czubek nosa. Obaj byli pijani.
��Ta, J�zku, daj pyszczyd�a � wrzasn�� jeden z nich.
��Ty byku krasy � odwrzasn�� drugi. � Tylku nas dw�ch jest na tym �wieci, ty i ja!
M�czy�ni padli sobie w obj�cia, a ich pijackie ca�usy by�y jak kla�ni�cia d�oni o policzek. Popielski mrugn�� do Mocka. Obaj chwycili pod pachy Kasprzaka i zacz�li go ci�gn�� po schodach, szybko znikaj�c z plamy �wiat�a, dochodz�cego z otwartych drzwi. Kasprzak co� za-be�kota�. Ten odg�os oraz ruch na schodach nie uszed� uwagi dw�ch pijak�w.
��A co si dzieji? � Jeden z nich nasun�� okulary na nos i wci�� si� chwiej�c, stara� si� co� dojrze�, wpatruj�c si� w ciemne sylwety na schodach.
��A m�j kulega fest da� du wiwatu � powiedzia� Popielski ba�akiem � i niosy go na chawiry!
Buty Kasprzaka zadudni�y o schody. Po�y jego p�aszcza wyciera�y kurz i zmiata�y niedopa�ki. Znale�li si� na p�pi�trze. Po drewnianych stopniach potoczy� si� urwany guzik. Zardzewia�y gw�d�, wystaj�cy z tralki, zaczepi� o kiesze� spodni Kasprzaka. Mocno wdar� si� w materia� i uniemo�liwi� dalszy transport. Szarpn�li. Nie pomog�o. Pijacy wci�� spogl�dali ku g�rze, lecz p�mrok i w�dka m�ci�y im wzrok. Popielski zn�w szarpn��. Us�ysza� trzask materia�u, lecz cia�o ani drgn�o na zakr�cie schod�w.
��Zamykaj te drzwi! � wrzasn�� kto� ze �rodka mieszkania. � Bo zimno i muchi leco!
��Ta ju� zamykam! � Okularnik wpatrywa� si� w p�-pi�tro. � Ali trzeba tu jednemu o�wieci�, co kirusa kulege taszczy.
��Komu o�wieci�? � W knajpie rozleg�o si� szuranie krzese� i but�w po trocinach pokrywaj�cych pod�og�. � Poka� no, kto si tam tarabani! Mozy to Tadziu? On nigdy fasonu ni trzyma!
Popielski i Mock szarpn�li. Na darmo. �Szanowany profesor gimnazjalny, skatowany przez s�awnego policjanta�, takie nag��wki gazet widzia� ju� Popielski oczami wyobra�ni. Na dole pot�nia�y g�osy ludzi poirytowanych zimnem dochodz�cym z otwartych drzwi lokalu. �Do�ywotni zakaz pe�nienia obowi�zk�w pa�stwowych�. Poczu� jedyne w swoim rodzaju sw�dzenie w szcz�kach � znak nadchodz�cej furii. Si�gn�� r�k� w stron� brzucha Kasprzaka i namaca� pasek. Zapar� si� pi�t� o stopie�, zacisn�� z�by i poci�gn��. Wtedy zauwa�y� gw�d�, kt�ry zahacza� o spodnie profesora. Nie odczepi� go. Spojrza� na Mocka ze w�ciek�o�ci�. Szarpn�li. Gw�d� rozdar� materia� spodni, przebi� kalesony i sk�r�. J�k b�lu wydosta� si� przez knebel. Cia�o przesuwa�o si� ku g�rze, a szpic gwo�dzia przecina� materia� i ora� nask�rek. G�owa Kasprzaka zadudni�a na posadzce pierwszego pi�tra.
Na dole trzasn�y drzwi. Zapad�a ciemno��. Mock i Popielski ci�ko oddychali, a Kasprzak znieruchomia� na ziemi. Po chwili Popielski wsta� i kopn�� w jedne z drzwi. Otwar�y si� i w smudze czerwonego �wiat�a stan�� Juliusz Szaniawski. Mia� na sobie bujn� peruk�, obcis�e majtki i stercz�c� sp�dniczk� baletnicy. Z wn�trza mieszkania dochodzi� zapach tureckich kadzide�ek oraz czerwone �wiat�o.
Kto� g�o�no gra� na gramofonie czardasza z Jeziora �ab�dziego.
Nie uprzedzi� mnie pan komisarz o swojej wizycie. -Tancerz poruszy� d�oni�, a dym z palonego przez niego papierosa zakr�ci� si� w piekielnym poblasku. -Ani o swym towarzystwie� � Spojrza� oboj�tnie na Mocka i na cz�owieka z workiem na g�owie, le��cego pod drzwiami. � Ale witam, witam, jak zwykle serdecznie. Pa�skie gniazdko jest wolne.
Lw�w, pi�tek 29 stycznia 1937 roku,
godzina sz�sta po po�udniu
W �azience Szaniawskiego, zwanej szumnie przez gospodarza �pokojem k�pielowym� albo �gniazdkiem Popielskiego�, pali�o si� �wiat�o. W wannie le�a� Kasprzak w bieli�nie. Jego ubranie by�o zwini�te w k��bek i wepchni�te w k�t �azienki. Mock siedzia� na krze�le, a Popielski na zamkni�tym waterklozecie. Siedzieli bez marynarek, palili papierosy i wpatrywali si� w Kasprzaka ci�kim, nieruchomym wzrokiem. R�kawy ich koszul by�y podwini�te, a krawaty � poluzowane. By�o im duszno, ci�ko oddychali, a przed chwil� ledwo zdo�ali unikn�� zdemaskowania. Patrzyli ponuro na m�czyzn� w wannie. W oczach mieli z�o��. Nie musieli jej udawa�. � Powiedzia�e�, Kasprzak � Popielski m�wi� wolno i z naciskiem � �e nie widzia�e� mnie nigdy w teatrze. To prawda, bywam tam rzadko. A wiesz, czemu? Bo aktorzy za g�o�no krzycz� i zbyt mocno tupi� na scenie. Mam kiepsk� wyobra�ni� i jako� nie mog� uwierzy�, �e jestem na przyk�ad w pa�acu
Capulettich, gdy jaka� deska sceny tak potwornie skrzypi�
Kasprzak sprawia� wra�enie, jakby nie s�ysza� s��w Popielskiego. Sycza� i j�cza� z b�lu, �lini� palec i pr�bowa� nim dotkn�� rany na udzie. Krew sp�ywa�a na dno wanny cienkim strumykiem, kalesony wisia�y w strz�pach po obu stronach nogi i ods�ania�y chud�, kosmat� �ydk�. Niezbyt czysta skarpetka opad�a na kostk�, a pod kolanem kiwa�a si� gumowa podwi�zka. Dr�a�, jakby znajdowa� si� w eskimoskim igloo, a nie w gor�cej �azience.
��Napiszesz list, kt�ry ci podyktuj�. � Popielski uni�s� klap� waterklozetu, wrzuci� niedopa�ek do wody i poci�gn�� r�czk� rezerwuaru. � Zachowam go sobie na pami�tk�. A kiedy si� dowiem, �e rozmawiasz z moj� c�rk� poza klas�, kiedy si� dowiem, �e wci�� chcesz j� anga�owa� do jakich� przedstawie�, kiedy si� dowiem, �e rozp�ywasz si� nad jej talentem aktorskim, wtedy p�jd� z tym listem do dyrektor Madlerowej. A je�li to nie pomo�e, to poka�� go w magistracie, a �Sprawiedliwo�� wydrukuje go w najbli�sz� sobot� pod tytu�em Sp�nione amory belfra. A pierwsze, co masz zrobi�, to zwolni� moj� c�rk� z gry w Medei. Powiedz, �e zrozumia�e�, co m�wi�!
Kasprzak nie zareagowa�. Popielski mrugn�� do Mocka, a ten wsta� ci�ko z krzes�a i pochyli� si� nad wann�.
��Tak, wiem! � wrzasn�� Kasprzak, patrz�c na Mocka. � Wszystko zrozumia�em!
Popielski wsta�, podsun�� krzes�o kolegi do wanny. Z wewn�trznej kieszeni marynarki Kasprzaka wyci�gn�� jego bilet wizytowy oraz wieczne pi�ro. Nast�pnie poda� mu marynark�.
��Wytrzyj o to r�ce! � mrukn�� � bo poplamisz wizyt�wk�. I pisz!
��Co mam pisa�? � Kasprzak z sykiem b�lu przekr�ci� si� w wannie i zdj�� skuwk�.
��Ju� ci dyktuj�. � Popielski by� tak zdumiony szybk� zgod� Kasprzaka, �e przez chwil� nie m�g� zebra� my�li. � �Droga i kochana Rito! Nie mog� przesta� o tobie my�le�. Tw�j talent jest ogromny i niepowtarzalny. Och! Jak marz� o dotkni�ciu twojej d�oni! O dotkni�ciu ust nawet marzy� nie �miem, cho� to tylko marzenie��
��Od s��w �cho� to tylko marzenie� ju� si� nie zmie�ci � w oczach Kasprzaka by�a gorliwo�� lizusa. � Poprosz� o now� wizyt�wk�!
Popielski deliberowa� przez chwil�. Samo przypuszczenie o poca�owaniu Rity przez tego chudego, w�ochatego koz�a napawa�o komisarza wstr�tem. Wci�� sw�dzia�y go szcz�ki. Tej w�ciek�o�ci nie roz�adowa�a ani krew Kasprzaka, ani jego psia gotowo�� do spe�niania wszelkich ��da�. Wci�� mia� przed oczami s�oneczne, wrze�niowe popo�udnie, kiedy szcz�liwa Rita wpada do domu po pierwszym dniu w szkole i wo�a rado�nie: �Tatku, ju� mnie nie uczy polskiego ta ciocia drypcia M�kos�wna, mam nowego nauczyciela, kt�ry przepi�knie wyk�ada i kocha teatr!�. Leokadia u�miecha si� nad kartami i pyta: �A przystojny jest ten nowy polonista?�
Popielski wsta� i zbli�y� si� do wanny. Kasprzak nawet nie j�kn��, kiedy kant d�oni komisarza trafi� go w szcz�k�. Pi�ro upad�o na kafelki pod�ogi, bakelit p�k� na kilka ma�ych cz�ci.
��Taki niby jest pan przystojny, panie profesorze? � wysycza� Popielski i uni�s� zn�w d�o�, przez kt�r� przeszed� mu silny b�l od uderzenia. � Taki niby Casanova?
Nie zd��y� jednak uderzy�, bo jego przegub znalaz� si� w silnej d�oni Mocka. Niemiec chwyci� go r�wnie� za drug� d�o� i rozkrzy�owa� na �cianie.
��Niech si� pan uspokoi, do stu piorun�w! � Mock przyciska� przeguby Popielskiego i patrzy�, jak pod sk�r� jego twarzy przesuwaj� si� jakie� guzy. � Chce pan go zat�uc? Przecie� ju� osi�gn�li�my cel! Mamy go w gar�ci! W imadle, z kt�rego nie wyjdzie a� do matury pa�skiej c�rki! Tak dzia�a firma Mock & Popielski!
��Jestem zdeprawowany, jestem zdeprawowany � powtarza� Popielski p�przytomnie.
��Wszyscy jeste�my zdeprawowani! � krzykn�� Mock. � Patrz, zobacz, co to znaczy prawdziwa deprawacja!
Powiedziawszy to, otworzy� w �cianie klapk�, o kt�rej Popielski dotychczas nie mia� najmniejszego poj�cia. Przez to ma�e okienko wychodz�ce do salonu wpad�y do �azienki dym kadzide�ek i d�wi�ki muzyki. Za okienkiem wida� by�o wsp�czesn� Sodom� i Gomor�. Szaniawski zrzuci� ju� z siebie majtki i ta�czy� na stole Taniec ma�ych �ab�dzi�tek. Mia� na sobie jedynie stercz�c� sp�dniczk� baletnicy i peruk�. Roztr�ca� stopami puste butelki po winie. Pod sto�em trzej nadzy m�czy�ni chodzili na czworakach. Ka�dy z nich mia� pawie pi�ra wpi�te we w�osy.
Popielski osun�� si� na krzes�o. Mock wyj�� papierosa, zapali� go i poda� komisarzowi. W wannie rz�zi� profesor Kasprzak. Mock otar� pot z czo�a.
��Najwy�szy czas, aby�my napili si� w�dki, nie s�dzi pan? � wysapa�.
Lw�w, pi�tek 29 stycznia 1937 roku,
godzina jedenasta wiecz�r
Stukn�li si� kieliszkami, prze�kn�li z przyjemno�ci� kmink�wk� Baczewskiego i zak�sili, Mock � rolmopsem, Popielski � pasztetem z bor�wkami. Siedzieli w lokalu dancingowym �Palais de Dance� ko�o Teatru Wielkiego i patrzyli na okr�g�y obracaj�cy si� powoli parkiet, na kt�rym ta�czono figlarny do��, angielski taniec lambeth walk. Na ich stoliku sta�a salaterka ze �studzinin��, p�misek ze �ledziami, pasztetem i szyjkami g�simi nadziewanymi w�tr�bk�. Z wiaderka wype�nionego lodem wynurza�a si� butelka szampana, a po�r�d talerzyk�w pyszni�a si� wysmuk�a i zmro�ona karafka w�dki.
Milczeli. Mock nie by� zadowolony z tego, �e Popielski odprawi� dwie m�ode fordanserki, kt�re si� do nich przed chwil� chcia�y dosi���. Ten za� przypomina� sobie � ju� ca�kiem beznami�tnie � wypadki minionego dnia: upodlenie Kasprzaka, przyjazd Zaremby do Szaniawskiego i wyrzucenie nauczyciela na rogu Rze�ni i Starozakonnej w worku na g�owie, potem cztery godziny bezskutecznych przes�ucha� w urz�dzie policyjno-�ledczym przedstawicieli mniejszo�ci ormia�skiej i gruzi�skiej, kt�rymi Herman Kacnelson nie zd��y� si� zaj��, zanim zosta� pobity w knajpie Kanarienfogla, nast�pnie wsp�lne z Mockiem odprowadzenie Rity i Lodzi na sleeping do Ko�omyi, a potem uk�ony samego pana Zehnguta, w�a�ciciela �Palais de Dance�, kt�ry zaoferowa� im w swoim lokalu lo�� dyrektorsk�. Mock pierwszy przerwa� milczenie.
��Napijmy si� jeszcze. Mam ochot� na t� wspania�� galaret�. � Wskaza� d�oni� na �studzinin�. � A bez w�dki nie mog�.
��Dlaczego? � Popielski zapyta� machinalnie, nie patrz�c na niego. � Nie smakuje panu?
��Wr�cz przeciwnie. � Mock si�gn�� po butelk�. � Za bardzo mi smakuje. Ale nie chc� wi�cej przyty�.
��Ale co w�dka ma z tym wsp�lnego?! � Popielski stara� si� przekrzycze� muzyk�.
��M�j znajomy medyk s�dowy � Mock zbli�y� si� do ucha komisarza � doctor rerum naturalium, twierdzi, �e t�uszcz jest rozpuszczany przez alkohol. I wtedy on nie idzie w brzuch, lecz gdzie� tam si� rozmywa nieszkodliwie w organizmie. � Poklepa� si� po brzuchu i wybuchn�� sztucznym �miechem.
Popielski mu nie zawt�rowa�. Z wysoko�ci lo�y patrzy� na parkiet bez najmniejszego zainteresowania, �ciska� mocno w d�oni kieliszek i zatacza� nim ma�e ko�a na obrusie. Mock poczu� wzbieraj�c� z�o��. Nie by� jednak z�y na to, �e ten karnawa�owy wiecz�r ci�gnie si� w nudzie i up�ywa im na niezno�nym wsp�lnym milczeniu. Chodzi�o o co� innego. Nie m�g� po prostu uwierzy�, �e ten cz�owiek, kt�rego prawie przy�apa� w poci�gu na figlach z pi�kn� dziewczyn�, wprowadzi� go do jakiej� pieczary sodomit�w, gdzie czu� si� jak u siebie w domu i gdzie mia� �w�asne gniazdko�. Nie wiedzia�, jak ma Popielskiemu powiedzie�, �e ich sp�ka nie mo�e istnie� bez ca�kowitego zaufania, bez wyznania sobie nawet mrocznych tajemnic. Ale ba� si� jednak, �e Popielski mu wyzna jaki� straszny sekret w�asnej p�ciowo�ci, kt�rego nie chcia� zna�, bo obawia� si�, �e zrujnuje on ich policyjn� sp�k�.
��Musz� co� panu wyzna�. � Orkiestra przesta�a ju� gra�, a Popielski patrzy� w ciszy na Mocka, jakby czyta� w jego my�lach. � Pewn� moj� wstydliw� tajemnic�
��Zapomnia�em o czym� panu powiedzie� � przerwa� mu Mock. � Dostali�my dzi� telegram z Katowic. Dwudziestoletnia kobieta w szpitalu psychiatrycznym. Pogryziona na twarzy. Twierdzi, �e pogryz� j� jaki� arystokrata�
��Niech mi pan nie przerywa, prosz�! � Popielski wypi� gwa�townie w�dk� i niczym nie zak�si�. � Co nas obchodzi jaka� wariatka ze �l�ska! Niech pan s�ucha, co chc� panu powiedzie�
��Musimy tam jecha� � Mock nie pozwala� mu doko�czy� � to mo�e by� wa�ne!
��Niech mi pan nie przerywa, do stu piorun�w! -Popielski wrzasn�� i wsta�, szuraj�c g�o�no krzes�em ku zaniepokojeniu kelnera.
��Nic mnie, kurwa, nie obchodzi � Mock r�wnie� wsta� i opar� si� o st� � pa�ska intymna za�y�o�� z tym ciep�ym bratem Szaniawskim! On nie ma zwi�zku z naszym �ledztwem! Niech pan nie b�dzie Hamletem, do cholery! Najpierw pan rozpacza nad jakim� belfrem, a teraz chce mi pan zdradzi� sw�j sekret seksualny! Nie chc�, nie chc� o tym s�ysze�! Niech si� pan bierze do �ledztwa, a nie b�dzie mi�kkim jajem!
S�owa Mocka s�ycha� by�o wyra�nie w sali podczas przerwy dla orkiestry. Popielskiego ocuci�a ta cisza. Oprzytomnia�. Mia� nadziej�, �e szybko��, z jak� Niemiec wyrzuci� je z siebie, uniemo�liwi�a ludziom ich zrozumienie, tym bardziej �e najistotniejsze s�owa w tej wypowiedzi by�o niejasne nawet dla niego samego. Orkiestra zagra�a tango, a Popielski usiad� spokojnie przy stole.
��Nie zrozumia�em pana. � Wyj�� papierosa �Egipskiego� i postuka� nim o st�. � Co to znaczy �z ciep�ym bratem�?
��Nie tak si� m�wi�o w Austrii na pederast�w? � Mock wci�� sta�, lecz zmieni� ton.
��Niech pan s�ucha. � Popielski zaci�gn�� si� g��boko. � Za chwil� b�dzie pan wiedzia�, co mnie ��czy z Szaniawskim. � Podni�s� r�k�, kiedy Mock zn�w chcia� mu przerwa�. � Z nim nic, ale z jego mieszkaniem wiele. Udost�pnia mi �azienk� zawsze i natychmiast, kiedy tylko sobie tego za�ycz�. A ja chc� tego, kiedy zbli�a si� m�j atak. Tak, drogi panie, jestem chory na epilepsj�, o czym chyba ju� pan wie. Ale nie wie pan, �e podczas atak�w miewam wizje. Korzysta� pan w swej policyjnej pracy z us�ug jasnowidza?
��Nie, nigdy.
��Ja te� nie. Nie musz�. Sam jestem jasnowidzem, cho� chyba najgorszym w tym pa�stwie. Miewam podczas atak�w wizje, ale nigdy nie potrafi� ich dobrze i natychmiast zinterpretowa�. No, przesadzam. Par� razy mi si� uda�o. Ale najcz�ciej jest tak, �e dopiero po jakim� morderstwie, po jakim� porwaniu, uderzam si� w czo�o i m�wi� sobie: ja to ju� widzia�em!
Orkiestra gra�a, Mock milcza�, Popielski odsun�� kieliszek, nala� sobie w�dki do szklanki i jednym �ykiem wypi� chyba z p�torej setki. Otar� usta i patrzy� na Mocka przytomnym wzrokiem.
��Cierpi� na �agodn� odmian� epilepsji, panie Mock.
Lekarstwa, kt�re za�ywam, prawie zupe�nie j� neutralizuj�. Ale kiedy chc� mie� wizje, nie bior� lekarstw i wywo�uj� atak. I do tego potrzebne jest mi mieszkanie
Szaniawskiego, a �ci�le m�wi�c: jego wanna.
Mock otworzy� szeroko usta, a Popielski odetchn�� z ulg�. Wykroi� widelcem du�y tr�jk�t �studzininy� i wycisn�� nad nim �semk� cytryny. W�o�y� do ust po��wk� tr�jk�ta i prze�uwa�, przymkn�wszy z b�ogo�ci� powieki.
A nie mo�e pan wywo�a� atak�w w swoim w�asnym mieszkaniu? We w�asnej �azience? � Mock mia� oczy okr�g�e ze zdziwienia.
��Nie. � Popielski prze�kn�� k�s galarety i spojrza� na
Mocka z pewn� weso�o�ci�, cho� to w�a�nie teraz mia� mu wyzna� najgorsz� tajemnic� swojej epilepsji. � Niestety, przy ataku dochodzi czasami do mimowolnego oddania moczu i ka�u, a potem zasypiam. Ten sen trwa zwykle oko�o kwadransa, ale bywa i d�u�szy. Jak pan to sobie wyobra�a, drogi panie Mock? Niech pan ujrzy tak� oto scen�: zajmuj� na d�ugo �azienk�, moja kuzynka i c�rka zaczynaj� si� niepokoi�, stukaj�, a potem dobijaj� si� do drzwi. Ja im nie otwieram, no to wzywaj� dozorc�. Ten wywa�a drzwi i co wszyscy widz�? Popielskiego �pi�cego we w�asnym g�wnie.
Przerwa� i wpatrywa� si� w Mocka, szukaj�c z trwog� u swojego rozm�wcy oznak jakiejkolwiek weso�o�ci. Nie znalaz� ich i odetchn�� z ulg�.
��Dlatego potrzebuj� czasami dyskretnej �azienki, rozumie pan teraz? Jest pan drug� osob� opr�cz Wilka Zaremby, kt�ra wie, po co chodz� do Szaniawskiego. Nie wie tego nawet moja kuzynka, a z ni� mieszkam od dwudziestu lat!
Mock nape�ni� kieliszki. Pragn�� nadrobi� stracony czas. Wypili, zak�sili i Mock natychmiast nala� znowu. Wypili, jeszcze zanim dobrze sp�yn�� im do �o��dka alkohol. Obaj ju� czuli dzia�anie w�dki: lekkie pieczenie policzk�w, rozleniwienie, przyjemne zm�czenie mi�ni.
��Jestem zaszczycony, �e mi pan o tym powiedzia� -Mock przerwa� milczenie. � Zachowam to na pewno w tajemnicy. Rozumiem pana doskonale i przepraszam za moje podejrzenia. Bardzo interesuj� mnie te pa�skie wizje. Co pan widzia� podczas ostatniego seansu u Szaniawskiego? Niech pan powie, mo�e jakie� kolory, mo�e symboliczne postaci? Rozszyfrujemy to we dw�ch. W ko�cu nie takie zawi�o�ci sk�adni �aci�skiej potrafili�my rozwik�a�!
��Nic. � Mock na to posmutnia�. � Czasami tak jest. Nic nie widzia�em. Chocia� co� s�ysza�em.
��Co? Ja naprawd� panu wierz�. Kilka lat temu mia�em w Breslau przypadek pewnego �yda jasnowidza, kt�ry wieszczy� ludziom �mier� w jakim� transie.
��Widz�, �e pan mi wierzy, no to panu powiem. Warczenie psa. Dochodzi�o ono spod wanny. A Szaniawski nie ma psa i w og�le nienawidzi zwierz�t. Tam nie by�o psa. To by�o chyba w mojej wizji.
Mock odsun�� si� od sto�u i strzeli� z palc�w.
��P�aci�! � krzykn��.
��Zaraz, zaraz, po co ten po�piech? � Popielski po�o�y� w serdecznym ge�cie d�o� na przedramieniu Mocka. � Wyzna�em panu tajemnic�, no to teraz mo�emy porz�dnie si� napi�! A pan chce ju� ucieka�!
��Za godzin� mamy poci�g do Katowic. � Mock wci�� rozgl�da� si� za kelnerem. � Sprawdzi�em to dzi� na dworcu.
��A po co mamy jecha� do Katowic? I dlaczego tak nagle? Do jakiej� wariatki, kt�ra m�wi, �e pogryz� j� arystokrata? Przecie� tam, w Katowicach, mog� wszystko na miejscu sprawdzi� i przes�a� nam szczeg�owy raport.
��Jej rany zosta�y opisane jako zadane przez psa � powiedzia� Mock z naciskiem � a panu �ni� si� pies.
Popielski lustrowa� uwa�nie twarz Mocka. Szuka� oznak szyderstwa, ironii. Niczego takiego nie dostrzeg�. Niemiec czeka� na jego decyzj�, siedzia� skamienia�y jak sfinks, jedynie jego palce porusza�y si� po stole, wybijaj�c jaki� rytm.
��To wbrew logice. � Popielski opar� �okcie na stole. -Te moje wizje nie maj� nic wsp�lnego z logik� �ledztwa.
��Pan ma swoje metody, a ja mam swoje. Pan dzisiaj zawierzy� mi, a potem ja panu. To wszystko. � Mock spojrza� na swojego rozm�wc� z szelmowskim u�miechem. � Popielski, niech�e ju� pan nie nudzi! Niech�e pan ode mnie nie wymaga, �ebym to ja pana przekonywa� do pa�skich w�asnych metod! Osi�gn�� pan znacz�c� pozycj� w �wiecie policyjnym. Nawet je�li to si� sta�o dzi�ki wr�bom z kryszta�owej kuli, to powiem panu kr�tko: chc� mie� tak� kul�. A ponadto ma pan jaki� lepszy, co ja m�wi�!, jaki� inny trop ni� ten �l�ski?
��No to jedziemy do Katowic. � Komisarz spojrza� na parkiet, wci�gn�� nosem wo� perfum, zamkn�� oczy i poruszy� lekko g�ow�. � Ale chyba nie sami, co? Do�� si� ju� dzisiaj wynudzili�my w swoim towarzystwie.
Sobota 30 stycznia 1937 roku,
poci�g relacji Lw�w-Katowice,
godzina �sma rano
Popielski, Mock i dwie �ydowskie prostytutki, kt�rych imion nie pami�tali, siedzieli w salonce i jedli �niadanie. Dziewcz�ta odpoczywa�y nieco przepite i osowia�e, a rozmowa co chwil� si� im rwa�a. M�czy�ni milczeli. Byli zm�czeni i niewyspani. Ich ponadpi��dziesi�cioletnie organizmy nie regenerowa�y si� tak szybko, jak to by�o dziesi�� czy dwadzie�cia lat temu. Nie m�czy� ich jednak poalkoholowy spleen � w�dka Baczewskiego by�a najlepszej jako�ci, a zak�ski t�uste i obfite � ani wyrzuty sumienia z powodu rozpusty. Przyczyn� ich kiepskiego samopoczucia nie by� te� widok obu dziewcz�t, kt�re wczoraj wydawa�y si� powabne i atrakcyjne, a dzisiaj ostre bia�e �wiat�o poranka obna�a�o bezlito�nie porowat� sk�r� ich twarzy, tusz sklejaj�cy rz�sy, t�uste w�osy, zbytni� obfito�� kszta�t�w i braki w uz�bieniu. Nie, nie to wszystko stanowi�o pow�d markotnego nastroju obu m�czyzn. Byli zak�opotani zupe�nie z innego powodu � przed dwiema bowiem godzinami, na krakowskim dworcu, odwiedzi� ich w salonce inspektor Marian Zubik, kt�ry przypadkowo tym�e poci�giem odwozi� swoich syn�w na wakacje zimowe do Zakopanego.
Ta wizyta by�a ostatni�, jakiej by oczekiwali po burzliwych wypadkach wieczoru i nocy. Poprzedniego dnia po wyj�ciu z �Palais de Dance� pojechali natychmiast na Dworzec G��wny i kupili bilety do Katowic. Salonka by�a ju� niestety zaj�ta. Jednoosobowe przedzia�y sypialne r�wnie�. Musieli si� zatem zadowoli� przedzia�em, w kt�rym dwa ��ka by�y umieszczone nad sob�. Jak na z�o��, karnawa�owa noc wymiot�a z okolic dworca wszystkie prostytutki i w drog� do Katowic ruszyli sami, sfrustrowani i zawiedzeni. W Przemy�lu jednak salonk� zwolni� przemys�owiec, pan prezes Bronis�aw Bromberg, kt�ry wraca� z targ�w zimowych w rumu�skich Czerniowcach. Mock i Popielski natychmiast si� przenie�li do zwolnionego przez niego luksusowego przedzia�u, i to w towarzystwie dw�ch m�odych dam, o kt�re na przemyskim dworcu postara� si� przedsi�biorczy i hojnie op�acony konduktor. Potem ju� tylko la� si� alkohol, salonka trzeszcza�a w szwach, cz�ci garderoby fruwa�y, m�ode damy oblewa�y szampanem swe nagie cia�a, krzycza�y i j�cza�y, a Mock i Popielski wznosili si� na wy�yny si� witalnych, a nad ranem wymienili si� partnerkami, wypijaj�c przy tym bruderszaft.
A� nadesz�a ta chwila, kt�ra ich obu wprawi�a we wspomniany nastr�j. Us�u�ny konduktor wszed� do nich o sz�stej nad ranem i zameldowa�, �e przed chwil� rozmawia� z inspektorem Marianem Zubikiem, kt�ry �yczy sobie odwiedzi� ich salonk�. Pan inspektor, jak donosi� kolejarz, wysiad� w Krakowie i ujrza� nieoczekiwanie Popielskiego, kt�ry sta� w oknie i delektowa� si� porannym papierosem. Wizyta mia�a by� kr�tka, zapewnia� konduktor, poci�g zaraz odje�d�a.
Mock i Popielski b�yskawicznie posprz�tali salonk�. Dziewcz�tami si� nie przejmowali, gdy� obie smacznie spa�y w pomieszczeniu obok. Zubik wszed�, ceremonialnie si� z kolegami przywita�, wypyta� o cel podr�y, pochwali� ich pracowito��, a potem zaniem�wi� ze wzrokiem wbitym w sufit. Popielski powoli pow�drowa� za jego spojrzeniem.
Z �yrandola zwisa�a po�czocha oraz dwie zu�yte prezerwatywy.
Rybnik, sobota 30 stycznia 1937 roku,
po�udnie
Zast�pca dyrektora szpitala psychiatrycznego, doktor Ludwika Tkocz, nie znosi�a, kiedy j� adorowali m�czy�ni. Dlatego w obej�ciu z nimi by�a stanowcza, ma�om�wna, do�� obcesowa i przerywa�a ich zaloty natychmiast, skutecznie i nieodwo�alnie. Takie post�powanie zaleci�a sobie jeszcze na studiach medycznych na Uniwersytecie Jagiello�skim. Kiedy� jeden z jej koleg�w grubia�sko sobie za�artowa� przy innych studentach, �e profesor W�adys�aw Heinrich nagrodzi� jej prac� seminaryjn� publikacj� w �Przegl�dzie Psychiatrycznym� nie z powodu lekkiego pi�ra kole�anki Tkocz, lecz przez wzgl�d na jej lekkie obyczaje. Pomin�wszy ju� fakt, �e by�a to zwyk�a, pod�a i nieuzasadniona potwarz, Tkocz zrozumia�a wtedy jedno � �e odwo�ywanie si� do p�ci w naukowej dyskusji jest rozpaczliwe, bezsilne i stosowane przez miernoty i zawistnik�w. Owemu studentowi mocno przywali�a z kolana w genitalia i kiedy zwija� si� z b�lu, wyg�osi�a wobec wszystkich sw�j manifest pot�piaj�cy ograniczono�� p�ciowych rozr�nie�. Zgodnie z nim post�powa�a do dzi�. Nie wysz�a za m��, aby nie by� niczyj� niewolnic�, nie u�ywa�a kredki ani szminki, by �aden samiec nie �lini� si� na jej widok, ubiera�a si� po m�sku, aby nikt nie traktowa� jej, jako kobiety, w spos�b uprzywilejowany.
W ci�gu dziesi�ciu lat od uko�czenia uniwersytetu zrobi�a b�yskotliw� karier�. Z wielkim sukcesem zaliczy�a trzy lata psychiatrycznych studi�w uzupe�niaj�cych na Sorbonie, zrobi�a �wietnie oceniony doktorat, a po obj�ciu � za drobn� jednak protekcj� � stanowiska wicedyrektora szpitala psychiatrycznego przygotowywa�a prac� habilitacyjn�. Nie natrafi�a nigdy na m�czyzn� swojego �ycia, kt�ry by�by jednocze�nie stanowczy wobec innych, a cierpliwy i uleg�y wobec niej samej, b�yskotliwie inteligentny i potrafi�cy, kiedy trzeba, by� jedynie t�em dla jej wywod�w. Wr�cz przeciwnie, przyci�ga�a do siebie jednostki s�abe i zagubione, kt�re szuka�y u niej wsparcia i niemal matczynej troskliwo�ci. Nie znosi�a takich m�czyzn. Kiedy u�wiadomi�a sobie, �e nie znajdzie ju� swej plato�skiej drugiej po��wki, przesta�o jej w og�le zale�e� na jakichkolwiek zwi�zkach z p�ci� brzydk�. Na plotki i z�o�liwo�ci, w�r�d kt�rych nie brakowa�o podejrze� o ho�dowanie przez ni� nami�tno�ci safickiej, prycha�a pogardliwie i za�atwia�a je �l�skim przekle�stwem: �A niech wos dunder �wi�nie!�, jakie nieraz s�ysza�a u swojego ojca, sztygara w rybnickiej kopalni �Emma�. Sta�a si� jeszcze bardziej zdecydowana i pewna siebie, sp�dnic� ostatecznie zmieni�a na spodnie, a z �azienki wyrzuci�a wszystkie kosmetyki opr�cz myd�a i proszku do z�b�w.
Mimo tych antypiel�gnacyjnych dzia�a� i bezlitosnego up�ywu lat nie uda�o si� Ludwice Tkocz ukry� swej urody. T� delikatn� blondynk� o porcelanowej cerze omija�y najgorsze kataklizmy niewie�ciej aparycji � wszelkie burze hormonalne oraz przed- i poporodowe oty�o�ci. Nie dziwi�a si� ona zatem, �e dwaj siedz�cy w jej gabinecie m�czy�ni po�eraj� j� wzrokiem. By�a do tego przyzwyczajona. Dziwi�a si� raczej temu, �e wpatruj� si� w ni� mimo jej szorstkiego zachowania przy powitaniu, kiedy wyrwa�a jednemu z nich r�k�, gdy ju� podnosi� j� do ust, i ostro zapowiedzia�a, �e nie znosi takich czu�o�ci. Ci dwaj byli chyba przypadkami beznadziejny mi, kt�re nigdy nie zrozumiej� istoty damsko-m�skiego partnerstwa. Dwaj typowi policjanci, kt�rym si� zdaje, �e �wiat do nich nale�y, a kobiety jedynie czekaj� na ich skini�cie. Dwa pusz�ce si� pawie po pi��dziesi�tce, wydzielaj�ce zapach najlepszej wody kolo�skiej i �wiec�ce jej w oczy sygnetami, zapalniczkami i brylantami, zatkni�tymi w krawatach. Wypchane portfele s� ich pryncypium, a pomarszczone robaki w kalesonach jedynym ich zmartwieniem! Co najgorsze, odnios�a natychmiast wra�enie, �e u tych dw�ch m�czyzn nast�pi�a gwa�towna zmiana, kiedy znale�li si� przed jej obliczem. Od s�owa do s�owa wzrasta�a mi�dzy nimi jaka� niezgoda. Zacz�li si� wzajemnie krytykowa� i stroi� z siebie nawzajem coraz bardziej z�o�liwe �arty. Poczu�a gorycz w ustach. To o ni� nie�wiadomie rywalizowali, to ona mia�a si� nabra� na perkal i koraliki ich przeci�tnej inteligencji! Popatrzy�a na nich z nieukrywan� pogard�, lecz pohamowa�a si� szybko. Nie chcia�a, �eby rozszyfrowali jej prawdziwe uczucia. Nie chcia�a by� bezbronna. Z zawodowego nawyku zacz�a rejestrowa� r�ne szczeg�y ich stroju i zachowania.
�ysy m�czyzna po jakiej� � jak mu si� pewnie zdawa�o � celnej ripo�cie, wymierzonej w jego t�szego, ciemnow�osego koleg�, patrzy� na ni� w nadziei na akceptacj� swoich s��w. Jego pi�kne i wysmuk�e palce by�y gotowe do ka�dej akcji, jego dobrze uformowane cia�o by�o pe�ne napi�cia, a piwnozielone oczy � przewrotnego oczekiwania.
M�j drogi panie � zwr�ci�a si� do �ysego m�czyzny po niemiecku, kt�rego to j�zyka nadzwyczaj nie lubi�a. -Zanim jeszcze pan zaatakowa� swojego koleg� tym kiepskim dowcipem o gryzieniu z nami�tno�ci� A zatem, zanim pan pokaza�, jaki jest b�yskotliwy, zapyta� pan, czy ta pacjentka, Maria Szynok, ma rodzin�. Ot� nie. Nie ma ona �adnej rodziny. Jest wychowank� � zajrza�a do kartonowej teczki � Sieroci�ca Miel�ckiego w Katowicach. To takie typowe dla tego pa�stwa i jego spo�ecznych instytucyj! � Zza okular�w spojrza�a surowo na swoich rozm�wc�w, jakby to oni w�a�nie byli owym krytykowanym pa�stwem. � Wychowana przez siostry w niech�ci i w pogardzie do swojego cia�a! Nauczona, �e jej jedynym celem jest wyj�� za m�� i urodzi� pi�cioro dzieci� Nic dziwnego, �e kiedy tego celu z jakich� tam powod�w nie mog�a osi�gn��, odda�a si� marzeniom. U niekt�rych na tym si� ko�czy, u niej te marzenia przesz�y w paranoj�. Bardzo ostr� zreszt�, ujawnion� natychmiast pod wp�ywem tego tajemniczego zdarzenia, po kt�rym znalaz�a j� policja. Mo�e to by� gwa�t? St�d jej zmy�lenia o ma��e�stwie z jakim� mitycznym hrabi�, z jakim� ksi�ciem na bia�ym koniu. Nie mog� tylko zinterpretowa� tych ran na twarzy� � Zamy�li�a si� na chwil�. � Nie do ko�ca wierzy�abym tutejszemu medykowi policyjnemu, kt�ry uzna� je za ugryzienia psa. To cz�owiek nieodpowiedzialny. Nawet nie zbada� jej ginekologicznie i nie wiemy, czy zosta�a zgwa�cona, czy te� nie. Ja te rany interpretuj� zupe�nie inaczej ni� on�
��A jak, pani doktor? � Ciemnow�osy m�czyzna mia� r�wnie� piwnozielone oczy. � Jak pani to interpretuje? Bardzo jeste�my ciekawi!
��Ty nie b�d� taki ciekawy! � ofukn�� go weso�o �ysy. -Bo sprowokujesz pani� doktor do wyk�adu naukowego, takiego jak po naszym przyj�ciu. A ja, je�li jeszcze raz us�ysz� o chorobie afektywnej i manii depresyjnej, to naprawd� oszalej� To zreszt� nie by�oby takie z�e. By� pacjentem pani doktor i m�c j� codziennie widywa� � Jego usta rozsun�y si�, ukazuj�c r�wne, mocne z�by.
��Moja interpretacja � Tkocz dopiero teraz zwr�ci�a uwag� na starannie wypiel�gnowan� br�dk� �ysego policjanta � jest nast�puj�ca. Te rany to samookaleczenie, samoukaranie albo wst�p do przysz�ej racjonalizacji. Kr�tko m�wi�c, ona si� okaleczy�a niejako na przysz�o��, aby sobie tak oto t�umaczy� swoje niepowodzenia w pr�bach zdobycia m�a: nie mog� znale�� m�a? Nic dziwnego, jestem taka brzydka� Oczywi�cie, b�dzie tak sobie t�umaczy�, kiedy st�d wyjdzie i zaleczy si� jej chorob�. To mo�e by� nawet za dziesi�� lat!
��A wtedy znajdzie sobie jeszcze jeden pow�d do racjonalizacji. � �ysy za�o�y� nog� na nog� i pokaza� swoje b�yszcz�ce trzewiki, na kt�rych nie by�o �ladu �niegu z b�otem, zalegaj�cych ulice po ostatniej odwil�y. � B�dzie sobie m�wi�a: jestem brzydka i stara�
��Nie s�dz� � Tkocz poczu�a, �e si� czerwieni, czego najbardziej nienawidzi�a � �eby kobieta trzydziestoletnia by�a stara!
��No i widzisz, Eduardzie � brunet poprawi� sw�j per�owy krawat, kt�ry �wietnie kontrastowa� z ciemnym pr��kowanym garniturem � potwierdzi�y si� twoje domys�y. Ta Maria Szynok jest ob��kana, a jej opowie�� o arystokracie to czysta fantazja� Mia�e� racj�, to wszystko mogliby�my stwierdzi� we Lwowie bez przyje�d�ania tutaj, cho� ja � i tu si� u�miechn�� do lekarki � wcale nie �a�uj� tej podr�y�
��Ja te� nie �a�uj�. � W�ze� krawata �ysego m�czyzny pod �nie�nobia�ym ko�nierzykiem koszuli by�, jak zauwa�y�a, bardzo staranny i zawi�zany a la Windsor. � Ale nie zgadzam si� z pa�stwem. S�dz�, �e mo�na tej pacjentce wierzy�.
���artujesz? � Jego kolega w ge�cie rozpaczy podni�s� r�ce ku g�rze, ods�aniaj�c bursztynowe spinki. � Rozumiem, �e �ni� ci si� pies, ale uwierz mi, Eduardzie, ten trop jest fa�szywy! Przecie� gdyby to pogryzienie by�o sprawk� Minotaura, to on by j� p�niej zabi�! A dlaczego jej nie zabi�? Dlaczego narazi� si� na takie niebezpiecze�stwo? Przecie� mog�aby go rozpozna�!
��On nie by� na pewno st�d. � �ysy wsta� i si�gn�� po drogie wieczne pi�ro, kt�rym zacz�� wymachiwa� jak wska�nikiem. � Po morderstwach w Mo�ciskach i Drohobyczu sta� si� ostro�ny. Zabija ju� w innych miastach, a nawet w innych pa�stwach. W Breslau, w Katowicach�
��Panowie, panowie! � przerwa�a im Tkocz. � Mo�e mi co� wyja�nicie?! Jaki pies, jaki Minotaur? Ten, o kt�rym kilka lat temu pisa�y gazety? Je�li tak, to tu, w Katowicach, nie by�o �adnego zab�jstwa pope�nionego przez Minotaura!
��No widzisz? � Brunet roze�mia� si� triumfalnie. � Nie zabi� tu nikogo! A ja si� wci�� pytam: dlaczego nie zabi�, cho� niby pogryz�?
��Odpowiadam ci. � �ysy zacz�� kr��y� po gabinecie, omiataj�c oboj�tnie wzrokiem dyplomy Ludwiki Tkocz, wisz�ce na �cianach. � Mo�e ona nie by�a ju� dziewic�? Przecie� Minotaur morduje tylko dziewice!
��A by�a czy nie by�a dziewic�? � Brunet spojrza� na Ludwik� Tkocz.
Pani dyrektor roze�mia�a si� dono�nie.
��Czy by�a dziewic�? Chod�cie panowie za mn�, co� panom poka��! Czas, �eby panowie w ko�cu poznali pacjentk�, kt�ra tak ich interesuje!
Rybnik, sobota 30 stycznia 1937 roku,
kwadrans na pierwsz� po po�udniu
Szli wraz z doktor Ludwik� Tkocz d�ugim korytarzem budynku z czerwonej ceg�y. Wicedyrektor sz�a przodem, szybko i energicznie, a jej wydatne po�ladki porusza�y si� pod zbyt obszernymi spodniami. Popielski, s�uchaj�c obja�nie� pani doktor, my�la� o dniu powszednim w zak�adzie dla ob��kanych. Mock, przechodz�c przez kolejne pomieszczenia, pyta� o histori� szpitala, kt�ry bardzo mu przypomina� wroc�awskie budynki u�yteczno�ci publicznej. Jak si� dowiedzia�, w czasach niemieckich te� mie�ci� si� tu szpital. I wtedy, i teraz s�ycha� by�o chrapliwe okrzyki chorych, ich g�o�nie dyskusje lub monologi, obelgi, przekle�stwa i wyzywanie Boga na pojedynek. I wtedy, i teraz szcz�ka�y metalowe talerze wype�nione kasz� ze skwarkami, a piel�gniarze stali wzd�u� �cian.
��Pora obiadu � powiedzia�a Tkocz. � Jeste�my w sto��wce, a za ni� s� separatki dla szczeg�lnie niebezpiecznych chorych. Prosz� dalej za mn�!
��Maria Szynok jest niebezpieczna? � zapyta� Popielski.
Tkocz zignorowa�a to pytanie i w�adczym gestem kiwn�a d�oni� na kr�pego piel�gniarza, na kt�rego karku odk�ada�y si� trzy fa�dy t�uszczu. Podrepta� przed nimi. Przeszli przez sto��wk�, oddzielon� od kuchni jedynie d�ug� lad�. Na suficie i �cianach pomieszcze� wykwita�y jakie� fantazyjne brudne zacieki. Nie brakowa�o ich r�wnie� w ma�ym korytarzyku, do kt�rego zeszli po w�skich schodach.
��Tu s� separatki � powiedzia�a Tkocz i wskaza�a r�k� na pierwsze drzwi. � Poznajcie, panowie, pacjentk� Mari� Szynok. Na razie przez wizjer.
Popielski odsun�� klapk� i spojrza� w g��b separatki. Odsun�� si� i pokr�ci� przecz�co g�ow�.
Zn�w g�wno w judaszu. � Piel�gniarz spojrza� pytaj�co na wicedyrektor. � Auf?
��Jeste�cie, panowie, mocnymi m�czyznami? � zapyta�a Tkocz, u�miechaj�c si� drwi�co do policjant�w. -
Mocnymi, pewnymi siebie, kt�rzy ju� wiele w �yciu widzieli i nic ich nie przerazi? To najpierw co� powiem.
Nie zoperowano dobrze ran na policzku Marii Szynok.
Wda�o si� zaka�enie i tak zwane dzikie mi�so. Ropa szuka�a gdzie� uj�cia. Pojawi�y si� ma�e dziury, przetoki wok� rany. Wo� z jej ust czu� z odleg�o�ci dw�ch metr�w. Jeste�cie panowie silnymi m�czyznami? Je�li tak, to otwieramy drzwi. Je�li nie, to lepiej nie otwiera�.
Otwieramy?
Mock i Popielski spojrzeli po sobie ze zdziwieniem.
��Prosz� otworzy� � odpowiedzieli prawie jednocze�nie, a w ich g�osie s�ycha� by�o lekk� uraz�.
��Piotrze, otwierajcie � rozkaza�a piel�gniarzowi.
Drzwi uchyli�y si� ze skrzypieniem. Smr�d wydzielin odebra� im oddech. Policjanci �cisn�li sobie nosy i ustami wdychali zatrute miazmatami powietrze. Jedynie doktor Tkocz by�a nieporuszona, jakby z separatki dochodzi� zapach jej ulubionych karbinadli, nie za� fetor uryna�u i kloaki. Piel�gniarz Piotr sprawia� wra�enie, i� ten widok bawi go niezmiernie.
Kobieta wewn�trz zacz�a ta�czy�, unosz�c nogi wysoko, jakby przechodzi�a przez jaki� niewielki p�ot. Jedn� d�oni� przyciska�a do skroni dolny r�bek koszuli, zas�aniaj�c sobie pier� i p� twarzy. Reszta jej cia�a pozostawa�a ods�oni�ta. Jej zaczerwienione �ono by�o doskonale widoczne.
Obfite ow�osienie rozrasta�o si� na uda i by�o czym� zlepione. Pe�na, du�a pier� ci�ko si� kiwa�a pod wp�ywem osobliwych skok�w. Ze sk�ry wok� sutka wyrasta�y trzy d�ugie czarne w�osy. Nagle opu�ci�a koszul�, jakby si� zawstydzi�a. Sztywna materia opad�a na jej cia�o i ujawni�a ca�� gam� okr�g�ych, ciemno��tych zaciek�w. Pacjentka obie r�ce w�o�y�a mi�dzy nogi i zacz�a si� cofa�, a� opar�a si� o �cian�. Mimo tej odleg�o�ci zobaczyli dziur� w policzku. Sk�ra na jej brzegach by�a fioletowo-brunatna, po�yskliwa i nieruchoma, nawet kiedy Maria Szynok si� u�miecha�a, zamyka�a oczy, a swe pi�ci coraz szybciej wpycha�a mi�dzy uda.
Popielski odwr�ci� si� od drzwi i usun�� na bok. Mock zrobi� natychmiast to samo. Opar� d�onie na kolanach i ci�ko oddycha�. Doktor Tkocz da�a znak piel�gniarzowi, a ten zatrzasn�� drzwi.
��Na widok rozk�adaj�cego si� trupa powieka by wam nawet nie drgn�a. � Tkocz podci�gn�a swoje opadaj�ce spodnie. � Ale nie mo�ecie patrze� na to, do czego doprowadzi�a t� nieszcz�sn� kobiet� pogarda dla w�asnego cia�a! Zrobi�o to ob�udne spo�ecze�stwo, na kt�rego stra�y stoicie!
��Zaraz mi pani powie, �e to ja zrobi�em! � Mock patrzy� na doktor r�wnie przyja�nie jak rano na Zubika. � Ju� mam si� czu� winny?
��A pani doktor � Popielski przysun�� si� tak blisko lekarki, �eby poczu�a jego perfumy � nie wychowa�a si� przypadkiem w sieroci�cu? W niech�ci do w�asnego cia�a?
��Nie. � W oczach psychiatry odbi�o si� pomieszanie. � Jak pan �mie! Co to w og�le pana obchodzi?
��Bo ubiera si� pani � Popielski zn�w si� przysun��, a Tkocz odskoczy�a jak oparzona � jakby gardzi�a pani swym cia�em. A ja jestem pewien, �e jest ono nie do pogardzenia�
Da� znak Mockowi i ruszyli z powrotem do sto��wki, gdzie przywita� ich niezno�ny ha�as metalowych misek. Doktor Tkocz sta�a w korytarzyku i p�on�a z gniewu.
Katowice, sobota 30 stycznia 1937 roku,
godzina czwarta po po�udniu
W naro�nym apartamencie hotelu �Monopol� Popielski siedzia� pod oknem i t�umaczy� Mockowi raport ze znalezienia pogryzionej Marii Szynok, kt�re nast�pi�o r�wno pi�� miesi�cy temu:
��Dnia 30 sierpnia 1936 roku posterunkowy III komisariatu Pampusz Karol podczas swojego s�u�bowego obchodu zosta� zaalarmowany przez Rabur� J�zefa, lat 12, i� u pani Wozign�j Gertrudy, lat 60, zamieszka�ej w Katowicach, przy ulicy Mieroszewskiego 4, znajduje si� w stanie ci�kim jej sublokatorka i pomoc domowa, Szynok Maria, lat 20. Pani Szynok, ubrana w sam� tylko bielizn�, by�a nieprzytomna i objawia�a liczne krwawe rany na twarzy. Wedle pani Wozign�j Gertrudy, pani Szynok Maria w takim stanie zosta�a znaleziona na progu domu przez wy�ej wymienion�. Opr�cz tego ranna mia�a przy sobie torebk�, kt�rej zawarto�� opisano poni�ej. Pani Szynok Maria by�a jeszcze w przytomno�ci, kiedy oznajmi�a, i� rany na twarzy pochodz� od �hrabiego, kt�ry j� pogryz��. Podj�to konieczne dzia�ania. Podpis nieczytelny.
��To wszystko? � Mock le�a� na szezlongu, opieraj�c obie stopy na jego oparciu.
��Nie, s� jeszcze trzy adnotacje. Pierwsza od medyka. �Stwierdzono silne obra�enia prawego policzka oraz liczne si�ce i pot�uczenia ca�ego cia�a. Rany szarpane na policzku, po��czone z naruszeniem tkanek, s� najprawdopodobniej zwierz�cego pochodzenia, od k��w psa. Pani Maria Szynok po przebudzeniu wykazuje objawy choroby psychicznej. Doktor Zygmunt Mierzejewski, lekarz policyjny�. Kolejna adnotacja jest z pa�dziernika, pochodzi od s�dziego �ledczego Manfreda Dwornioka i brzmi: �Z powodu braku mo�liwo�ci jakiegokolwiek porozumienia si� z chor�, kt�ra po wypadku wci�� przebywa w Zak�adzie dla Umys�owo Chorych w Rybniku, i wobec sprzecznych informacji podawanych przez s�siad�w i znajomych, kt�rych spis poni�ej, umarza si� �ledztwo�. I ostatnia adnotacja. �Zawarto�� torby podr�cznej: grzebie�, r�aniec, ig�a i nitka, woreczek ze sztucznej sk�ry, zawieraj�cy monety na sum� z�otych czterech groszy pi�tnastu oraz kamyk po goleniu, ponadto obrazek Matki Boskiej Piekarskiej, szminka, zapa�ki, chusteczka do nosa i trzy papierosy grand-priksy�. To wszystko, Ebi.
��Po co tej nieszcz�snej kobiecie kamyk po goleniu? -Mock poruszy� si� na szezlongu i u�o�y� si� z ramieniem pod g�ow�.
��Mo�e chcia�a udawa� dziewic�? � Popielski za�o�y� obie d�onie na �ysin� i zacz�� lekko ko�ysa� si� na krze�le.
��W jaki spos�b mia�a niby udawa� dziewic�? � o�ywi� si� Mock.
��Nie wiem, to tylko taka pierwsza my�l. � Popielski nadal si� ko�ysa�, a jego rozpi�ta kamizelka falowa�a. -Wszystko mi si� kojarzy z jednym� Kiedy� zna�em pewn� m�od� dam�, kt�ra smarowa�a sobie �ono kamykiem po goleniu, czyli a�unem. Sk�ra jako� si� jej kurczy�a, zwiera�a i wej�cie do antrum amoris by�o naprawd� nie�atwe.
��Poczekaj, poczekaj. � Mock zerwa� si� na r�wne nogi. � Mamy nast�puj�c� sytuacj�. Maria Szynok w spos�b przera�aj�cy, godny ubolewania i wyzywaj�cy czyni�a sobie zado�� na naszych oczach. Tak nie post�puje dziewica. Tak post�puje kobieta wyuzdana� No, nie przymierzaj�c tak robi�a jedna z naszych towarzyszek w poci�gu� Ale do rzeczy. To po pierwsze�
��To, co m�wisz, wcale nie jest pewne. � Popielski wsta�, podszed� do okna i d�ugo si� przygl�da� Hali Targowej, spod kt�rej odje�d�a�y furmanki. � Przecie� jest ob��kana. A ob��d mo�e zrobi� z mniszki kurtyzan�.
��Po drugie, u�ywa a�unu. � Mock szed� uparcie torem swojego rozumowania, jakby nie s�ysza� zastrze�enia Popielskiego. � Za��my, �e u�ywa go do fa�szowania dziewictwa� Najwa�niejsze jest pytanie: po co kobieta udaje dziewic�?
��Nie-dziewice s� w trudnej sytuacji na rynku us�ug ma��e�skich. Odpowied� jest prosta: kobieta mia�a lat dwadzie�cia i chcia�a wyj�� za m��!
��Dobrze. W torebce mia�a a�un. Do czego on s�u�y? No, powiedzmy do fa�szowania dziewictwa. A co si� nosi w torebce? Artyku�y pierwszej potrzeby: papierosy, chusteczk� do nosa, ig��, r�aniec� Do tych wszystkich rzeczy a�un pasuje jak pi�� do nosa. Nie jest artyku�em pierwszej potrzeby, chyba �e by�a prostytutk� i udawa�a dziewic� na �yczenie klienta, tak jak ta twoja�
��Masz racj�, Ebi. � Popielski odwr�ci� si� od okna. -A�un pasuje jak pi�� do nosa. A jednak mia�a go w torebce, czyli by� jej do czego� potrzebny. Chusteczk� do nosa nosisz zawsze, bo nie znasz dnia ani godziny, kiedy wyst�pi u ciebie katar, ale chyba nie zawsze masz przy sobie prezerwatywy, tylko zabierasz je wtedy, kiedy idziesz na dziewczynki! Kataru na og� nie mo�esz przewidzie�, a fiku-miku to i owszem! Mia�a przy sobie a�un, bo sz�a na obcowanie, podczas kt�rego mia�a odgrywa� rol� dziewicy!
��Tak jest! � Mock uderzy� d�oni� o swoje udo. � Masz racj�! A Minotaur j� pogryz�, lecz nie zabi�, bo by�a ju� zdeflorowana. A on zabija tylko kobiety nienaruszone.
M�czy�ni zacz�li nerwowo kr��y� wok� sto�u, kilkakrotnie wpadaj�c na siebie. Bladozielone tapety ciemnia�y, mrok powoli pokrywa� kanap�, szezlong, st� i zegar stoj�cy w rogu salonu. Nie przeszkadza�o im to. Mocka bola�a g�owa od intensywnego my�lenia, Popielski biega� wok� sto�u, jakby chcia� z�apa� jakie� wa�ne przeczucie, kt�re zapali�o si� i natychmiast zgas�o podczas ostatniej wypowiedzi niemieckiego kolegi. Nagle si� zatrzyma�.
��Sz�a na spotkanie? Tak. Sz�a na obcowanie? Tak. Z kim? Powiedzmy, �e z jakim� amantem. Ale teraz jest najwa�niejsze pytanie: gdzie si� zetkn�li? Gdzie pozna�a tego cz�owieka? Je�li nazywa�a go �hrabi��, to musia� on by� jej przedstawiony jako �hrabia�. A gdzie prosta dziewczyna mo�e pozna� hrabiego?
��W burdelu. � Mock usiad� przy stole, zapali� papierosa, a papiero�nic� popchn�� odruchowo po stole, tak mocno, �e zlecia�a na pod�og�. � Tak jest! W burdelu! I tam udawa�a dziewic�! Musimy przeszuka� wszystkie burdele w tym mie�cie.
��Nie tylko w burdelu mogli si� spotka� � powiedzia� Popielski w zamy�leniu. � Pami�tasz wypowied� tej sawantki w szpitalu psychiatrycznym? Powiedzia�a, �e Szynok roi�a co� o ma��e�stwie z hrabi�, z rycerzem na bia�ym koniu� Pami�tasz?
��Tak, pami�tam.
��Mo�e poznali si� nie w burdelu, lecz w biurze matrymonialnym? Mo�e tam Minotaur szuka� swojej ofiary?
��Idziemy! � Mock wsta�, poprawi� krawat i za�o�y� marynark�.
��Biura matrymonialne s� ju� nieczynne. � Popielski zapali! w ko�cu �wiat�o i spojrza� na Mocka, kt�ry a� tryska� energi�.
��Biura sprawdzimy w poniedzia�ek. � Mock st�kn��, wzuwaj�c buty przy pomocy d�ugiej �y�ki. � A burdele mo�na odwiedzi� zawsze.
��Jeszcze ci ma�o? � zapyta� Popielski z u�miechem.
��Polska, m�j drogi � Mock u�miechn�� si� szeroko -s�ynie z pi�knych kobiet. Czy ja mog� w ko�cu spr�bowa� tego specja�u, czy mam si� zadowoli� kiepskim erzacem, tymi dwoma szczerbatymi kocmo�uchami z poci�gu?
Katowice, poniedzia�ek 1 lutego 1937 roku,
godzina dziesi�ta rano
Mock i Popielski jechali doro�k� ulic� Marsza�ka Pi�sudskiego. Ich nogi zosta�y przez fiakra bardzo troskliwie okryte szub�, ich policzki tryska�y zdrowym rumie�cem, a m�zgi pracowa�y na r�nych, zupe�nie odmiennych obrotach. Mock, prze�arty alkoholem, tytoniem i rozpust�, jakiej si� oddawa� w niedzielny wiecz�r, siedzia� teraz w milczeniu pod baranim ko�uchem, przygl�da� si� mijanym gmachom i kamienicom i ze zdumieniem stwierdza� u siebie zaskakuj�cy wzrost ciep�ych uczu� do tego miasta. By�o ono niezwykle podobne do Breslau. Piwiarnia �Zdr�j Okocimski� przy Stawowej, od kt�rej zacz�� sobotni� rund� po przybytkach wszelkiego nieumiarkowania, przypomina�a mu piwiarni� Kisslinga przy Junkernstrasse w Breslau. I tu, i tu by� dyskretny stryszek z pokojami, gdzie panowie mogli sp�dzi� kilka upojnych chwil w ramionach dam, i tu, i tu mo�na by�o skosztowa� frankfurterek w sosie musztardowym, i tu, i tu podawano wy�mienitego pilznera. Te podobie�stwa dostrzeg� Mock nie tylko we wszystkich jedenastu domach publicznych, kt�rych cz�� w sobot� odwiedzi� wraz z Popielskim, a w niedziel� reszt� � ju� bez Eduarda. Widzia� podobie�stwa r�wnie� w okolicach swojego hotelu � pewien gmach na Pi�sudskiego do z�udzenia przypomina� mu kamienic� przy Tiergartenstrasse, budynek gimnazjum przy Mickiewicza by� bli�niaczo podobny do Elisabeth-Gymnasium, r�ni�c si� od tego ostatniego jedynie kolorem, a ceglasta szko�a na Stawowej wybudowana zosta�a w tym samym stylu, co setki szk� w Breslau i w ca�ych Niemczech. Mock czu� si� w Katowicach jak u siebie w domu, a nawet lepiej, poniewa� kobiety by�y tu znacznie �adniejsze. W jednym z odwiedzonych burdeli dyrektor kryminalny tak si� bowiem zachwyci� urod� m�odej damy, �e nie ograniczy� si� tylko do rutynowego przes�uchania. Popielski nie zachwyca� si� Katowicami, poniewa� �adne z miast, kt�re widzia� do tej pory � no, mo�e poza Wiedniem � nie wytrzymywa�o por�wnania z jednym wielkim ogrodem, jakim by� jego ukochany Lw�w. A c� dopiero to g�rnicze miasto o domach by� mo�e i �adnych, lecz pokrytych czarnym py�em, kt�ry wciska� si� w ka�de miejsce �ciany! Poza tym by� w kiepskim nastroju, poniewa� o tej porze zwykle przewraca� si� w ��ku na drugi bok.
W odr�nieniu od Mocka, sp�dzi� niedziel� bardzo przyzwoicie i pracowicie. �niadanie zjad� w samotno�ci, poniewa� jego niemiecki kolega spa� snem cz�owieka wielce utrudzonego alkoholem. Komisarz by� sobotniego wieczoru mocno podminowany ca�ym tym katowickim �ledztwem, kt�re prowadzili w szale�czym tempie oraz bez najmniejszych nawet uzgodnie� ze �l�sk� policj�. Wyrzuca� sobie, �e w og�le powiedzia� Mockowi o psim warczeniu, jakie s�ysza� po epileptycznym seansie. Pi� niewiele i nie podziela� weso�o�ci Ebiego, kt�ry na widok ka�dego psa pyta�, czy to w�a�nie ten tak warcza� w epileptycznej wizji. Popielski by� wi�c w niedziel� rze�ki jak wiatr znad lwowskiego Kajzerwaldu i po po�udniowym spacerze, kiedy Mock dochodzi� do siebie, komisarz przyst�pi� do dalszych dzia�a� �ledczych. Przejrza� �Ksi�g� adresow� Wojew�dztwa �l�skiego� i wynotowa� z niej dane dw�ch istniej�cych w Katowicach biur matrymonialnych. Potem razem z Mockiem zjedli pot�ny obiad w niemieckiej restauracji �Zur Eisenbahn� na ulicy Dworcowej i udali si� � ju� osobno � do pozosta�ych burdeli. W jednym z nich Mock go�ci� do rana.
Popielski siedzia� nieco pochmurny, nie kontemplowa� miasta, lecz zastanawia� si� nad dalszym �ledztwem i nad udzia�em w nim katowickich policjant�w. By� po bardzo nieprzyjemnej i nerwowej rozmowie telefonicznej z komisarzem Zygfrydem Holew�, kt�ry w ostrych s�owach pot�pi� kontrolowanie bez jego wiedzy katowickich dom�w publicznych i zagrozi� wyrzuceniem z Katowic tych dw�ch natr�t�w, z kt�rych ani jeden nie by� funkcjonariuszem Policji Wojew�dztwa �l�skiego! Dopiero obietnica uzyskania specjalnego pe�nomocnictwa, z�o�ona przez Popielskiego, uspokoi�a Holew�. Na domiar z�ego �ledztwo po wizycie w przybytkach rozpusty ani drgn�o. W domach publicznych nie s�yszano nigdy o odwiedzinach jakiegokolwiek arystokraty, a za najwy�sze warstwy spo�eczne, z jakimi katowickie kurtyzany mia�y kontakt cielesny, uwa�ano urz�dnik�w z hut i kopal� lub ajent�w i komiwoja�er�w. W biurze matrymonialnym �Hestia�, w kt�rym byli dzi� rano, bardzo mi�y i uprzejmy urz�dnik przewraca� tylko oczami, a nawet si� nieco wzruszy�, s�ysz�c o jakim� hrabim i biednej dziewczynie z ludu. �a�owa�, �e nic podobnego nie zdarzy�o si� w jego firmie, poniewa� wykorzysta�by to w jej reklamowaniu. Nic dziwnego, �e Popielski po dotychczasowym katowickim �ledztwie by� ponury i jad�c do drugiego biura o nazwie �Matrimonium�, my�la� o wsp�lnych i pewnie beznadziejnych dzia�aniach, kt�re b�dzie musia� prowadzi� wraz z niech�tnym mu komisarzem Holew�. Ten �l�zak b�dzie mi wszystko torpedowa�, my�la� Popielski, to przecie� on zamkn�� �ledztwo w sprawie Szynok. Nie ma wi�c najmniejszego interesu, by nowa inwestygacja obna�y�a jaki� jego b��d.
My�l�c o tym, jakimi s�owami udobrucha� komisarza Holew�, z kt�rym mieli spotkanie w samo po�udnie, Popielski wyskoczy� ze stoj�cej ju� od kilku sekund doro�ki na o�nie�ony chodnik. Mock obudzi� si� z lekkiej drzemki i mruga� powiekami. Stali przy bramie kamienicy na ulicy Stawowej. Nad wej�ciem do bramy oznaczonej numerem 10 znajdowa� si� szyld z napisem: Zak�ad po�rednictwa ma��e�skiego �Matrimonium�, i rysunkiem go��bia w absurdalnym koronkowym ko�nierzyku, kt�ry w dziobie trzyma� po��czone obr�czki.
Biuro mie�ci�o si� na pierwszym pi�trze, a jego okna wychodzi�y na ma�e podw�rko. Pani Klementyna Nowo-ziemska, powiadomiona przez Popielskiego o wizycie telefonicznie, ju� na nich czeka�a. By�a to dama oko�o pi��dziesi�tki, bardzo starannie uczesana i uszminkowana, korpulentna i odziana w drogi kostium z we�ny w pr��ki. Pod jej szyj� widnia� podobny koronkowy ko�nierz jak u go��bia. Jej g�os by� cichy i koj�cy, a u�miech subtelny, lecz pe�en godno�ci. Trudno wyobrazi� sobie lepsz� osob� na czele biura �Matrimonium�. Siedzia�a przy solidnym mahoniowym biurku; za ni� znajdowa�a si� sporych rozmiar�w szafa z segregatorami, kt�rych rogi by�y wzmocnione fantazyjnymi z�oconymi okuciami. Biurow� atmosfer� os�adza�y dwa wazony z go�dzikami.
Poniewa� pani Nowoziemska nie m�wi�a po niemiecku, Mock chcia� natychmiast po�egna� Popielskiego i poczeka� na� w jakiej� okolicznej knajpie, gdzie m�g�by zagasi� p�omie� kaca bardzo mu smakuj�cym piwem okocimskim. Popielski, mimo i� z Mockiem ��czy� go bruderszaft, nie zna� go jednak zbyt dobrze i nie wiedzia�, czy mo�na mu ufa� i czy poprzestanie na jednym lub dw�ch piwach.
Wr�cz przeciwnie, s�dzi�, �e Niemiec mo�e si� na dobre rozochoci� i znowu gdzie� mu zniknie, jak w niedziel�. Uprosi� zatem Mocka, by pozosta� w biurze. Pani Nowoziemska, widz�c zafrasowanie Popielskiego, wpad�a na wspania�y pomys� zainteresowania �niemieckiego przyjaciela� ofert� samotnych pa�. Ten ochoczo przysta� na to, usiad� w ma�ym, jasnym saloniku, wype�nionym woni� jakich� perfum, i zacz�� z wielkim zainteresowaniem przegl�da� anonse i fotografie kobiet.
��Dzi�kuj� pani za znakomity pomys�. � Popielski u�miechn�� si� szczerze uradowany.
��Och, m�czy�ni s� jak dzieci. � Pani Nowoziemska odwdzi�czy�a si� pi�knym u�miechem. � Da� im jaki� album z powabnymi niewiastami, a natychmiast si� uspokoj�, jak mali ch�opcy przy ogl�daniu znaczk�w.
��Tak� Tak� � Popielski za�o�y� nog� na nog�. � Wie pani, co mnie tutaj sprowadza, prawda? Wyja�ni�em to pani telefonicznie. Szukamy z panem dyrektorem kryminalnym Eberhardem Mockiem z Wroc�awia gro�nego przest�pcy, kt�ry podaj�c si� za arystokrat�, ba�amuci skromne, dobre dziewczyny z ludu. Czy by� w pani zak�adzie kto� taki?
��Mo�liwe, �e �le pana zrozumia�am. � U�miech znik� z twarzy pani Nowoziemskiej. � Ale ju� podczas naszej rozmowy telefonicznej nie robi�am panu nadziei, �e zdradz� mu jakie� poufne wiadomo�ci o moich klientach. A pan mimo to przyszed� mnie o nich wypytywa�! No to teraz m�wi� jasno: nie udziel� panu �adnych informacji. To wszystko.
Pani Nowoziemska wsta�a, daj�c Popielskiemu znak, �e audiencj� uwa�a za sko�czon�. Komisarz r�wnie� powsta�.
By� pewien, �e zada� jej niew�a�ciwe pytanie, idiotycznie d�ugie i niejasne. A przecie� powinien zapyta� znacznie kr�cej i pro�ciej. Tak w�a�nie zrobi�.
��Czy Maria Szynok, kobieta lat dwudziestu, by�a pani klientk�?
��Pan mnie chyba nie zrozumia�, panie komisarzu -odpowiedzia�a zimno w�a�cicielka biura. � Nie poinformuj� pana o moich klientach ani klientkach! �egnam pana!
��Naprawd�? � Popielski z trudem panowa� nad sob�. � No to ja pani w og�le nie b�d� o to prosi�, tylko zarekwiruj� akta z pani biura. Zabior� je ze sob� na komend�, przejrz� i dowiem si� wszystkiego, czego potrzebuj�. Tak w�a�nie zrobi� � podni�s� g�os � i to zaraz! Po pani reakcji ju� wiem, �e pani co� ukrywa! I nie b�d� ju� teraz w og�le z pani� rozmawia�, bo podejrzewam, �e b�dzie pani k�ama�! Zabieram akta i ju�! A mog�o by� tak prosto i spokojnie�
��Je�li chce pan zarekwirowa� akta � Nowoziemska nie podnios�a g�osu ani o ton, lecz zastawi�a swoj� korpulentn� osob� oszklon� szaf� � to musi pan u�y� wobec mnie przemocy. Bo ja panu dobrowolnie niczego nie dam! Poza tym zaraz wezw� policj�! U nas policja spoza �l�ska nie ma nic do gadania!
Popielski klepn�� si� w �wie�o wygolon� g�ow�. Nie wiedzia�, jak wygl�da komisarz Zygfryd Holewa, ale go sobie dobrze wyobrazi�. Jest na pewno gruby, ponury i �atwo wpada we w�ciek�o��. Nosi za ma�e ko�nierzyki i poz�acan� dewizk� od zegarka. Teraz pewnie ociera w�sy po wypiciu szklanki piwa do �niadania i ostrzy sobie z�by na jakiego� policjanta ze Lwowa, kt�ry na nie swoim terenie wsadza nos w nie swoje sprawy. Popielski wyobrazi� sobie nast�puj�c� scen�: wraz z Mockiem wchodz� do gabinetu komisarza Holewy. S� ob�adowani segregatorami pani Nowoziemskiej, a za nimi ona, na pewno wielce tu szanowana obywatelka, wrzeszczy i jeszcze rzuca si� z pazurami na swoich prze�ladowc�w. A potem Popielski komunikuje Holewie: b�dziemy razem prowadzi� umorzone �ledztwo. Otrz�sn�� si� z ponurych wizji. Nowoziemska triumfuj�co si� u�miecha�a, a Mock wychyla� g�ow� z saloniku, zaintrygowany podniesionym g�osem kolegi. Na jego kolanach spoczywa� tom akt z ofertami pa�. Popielski spojrza� na Mocka i usiad� na kanapce. Zapali� papierosa i u�miechn�� si� poprzez dym do pani Nowoziemskiej.
��Ile wynosi pani honorarium, madame? � zapyta�. � Honorarium za wyswatanie takiego m�czyzny jak ja.
��Chce mnie pan przekupi�? � W�a�cicielka biura mimo srogiej miny r�wnie� usiad�a.
��Nie. Ja chc� by� pani klientem. Jestem bardzo dobr� parti�. Samotny, zamo�ny wdowiec, lat pi��dziesi�t dwa�
��I co dalej? � lekki u�miech zn�w pojawi� si� na twarzy jego rozm�wczyni.
��Ot� w�a�nie! Co dalej� � Popielski dmuchn�� dymem w stoj�c� obok palm�. � Proponuj� pani uk�ad handlowy. Pozwol�, aby pani wpisa�a mnie do swoich ksi�g, a potem przejrz� album, kt�ry ma teraz pan dyrektor kryminalny. Mo�e wybior� jak�� pani�? Mo�e si� z ni� spotkam tutaj, w tym gustownie urz�dzonym saloniku? Jestem dobrze sytuowany. Zap�ac� solidnie za moje przysz�e ma��e�skie szcz�cie� Ale najpierw musi pani co� o mnie wiedzie�. No niech�e pani pyta! Ale po ka�dym pani pytaniu ja postawi� swoje pytanie, a pani mi odpowie. Pytanie za pytanie, szanowna pani.
��Przecie� i tak mi pan nie uwierzy! Na wszystkie pana pytania odpowiem: nie wiem, nie znam. I co pan mi wtedy zrobi?
��Zostan� pani klientem tylko w tym wypadku, je�li pani odpowiedzi b�d� pozytywne. Niczego pani nie ryzykuje. Albo mi pani pomo�e, a ja dam pani szans� wyswatania mnie, albo nie. To bardzo proste.
Pani Nowoziemska w milczeniu wpatrywa�a si� w Popielskiego. Tymczasem rozdzwoni! si� telefon na jej biurku, ale nie podnosi�a s�uchawki. Znudzony Mock od�o�y� album ze zdj�ciami. �nieg sypa� za oknem i pokrywa� bia�ym ca�unem pryzm� w�gla, kt�ry jaki� m�czyzna wsypywa� szufl� do okienka piwnicy. Telefon znowu zadzwoni�. Nowoziemska podnios�a s�uchawk� i chwil� rozmawia�a po francusku.
��Przepraszam pana, komisarzu, musz� jeszcze gdzie� zatelefonowa�, bo mam dzisiaj bardzo pilne spotka nie. � Wykr�ci�a numer i przez kilka minut rozmawia�a zn�w w j�zyku Kartezjusza.
Potem usiad�a i splot�a d�onie.
Najmocniej pana przepraszam, panie komisarzu. Pewien cudzoziemiec w�a�nie przyjecha� do Katowic, szuka �ony Polki i chyba co� dla niego mam. � U�miechn�a si� nie�mia�o. � Mam te� co� dla pana. Wa�ne, jak s�dz�, informacje na temat Marii Szynok. Ale wyjawi� je dopiero jutro o sz�stej wiecz�r. Po trzech spotkaniach, kt�re pan odb�dzie z moimi trzema klientkami. Trzeba da� szans� Amorowi.
��Przecie� pani nic o mnie nie wie � zaoponowa� Popielski. � Jak mnie pani przedstawi tym klientkom?
��Wiem o panu komisarzu wystarczaj�co du�o. � Pani Nowoziemska zn�w by�a s�odka i �agodna. � Wydaje si� panu, �e po dwudziestu latach pracy w tym zawodzie nie znam si� na m�czyznach? No to co? Zapraszam pana jutro o trzeciej po po�udniu. Pierwsz� pani� jest pani doktor Fryderyka Przybilla, czterdziestoletnia dentystka. Prosz�, poka�� zdj�cia jej i jeszcze innych pa�.
Popielski wsta�, zgasi� papierosa i podszed� do biurka w�a�cicielki. Potrafi� unosi� g�rn� warg�, ods�aniaj�c � jak pies � ostre k�y, potrafi� mru�y� oczy tak, �e jego twarz przypomina�a mask� w�ciek�o�ci, potrafi� nawet rozszerza� nozdrza swojego z�amanego nosa, i wtedy jego twarz stawa�a si� podobna do mordy goryla. Wszystko to potrafi� robi� na zawo�anie, czym cz�sto zreszt� bawi� ma�� Rit�. Teraz te wszystkie umiej�tno�ci ujawni�y si� wbrew jego woli.
��Nie wie pani o mnie jednego, madame � g�os dochodz�cy z jego krtani by� dziwnie �wiszcz�cy � tego, �e teraz ju� st�d nie odejd�. I albo zaraz wszystko mi pani powie, albo rozwal� w proch t� szaf�! Rozumiesz, ty stara rajfurko?
Pani Klementyna Nowoziemska powiedzia�a mu wi�c o Marii Szynok i o zainteresowanym ni� panu. Wiedzia�a, co by si� sta�o, gdyby odm�wi�a. W ci�gu dwudziestu lat swojej pracy dobrze pozna�a m�czyzn.
Katowice, poniedzia�ek 1 lutego 1937 roku,
po�udnie
Mocka i Popielskiego ��czy�o wiele podobie�stw. Obaj byli skorzy do gniewu i pedantyczni, obaj w�adali j�zykami klasycznymi, uwielbiali szachy, brid�a, ob�arstwo oraz nie stronili od towarzystwa upad�ych kobiet. Mieli jeszcze jedn� wsp�ln� cech�: niecierpliwo��. Najcz�ciej ujawnia�a si� u nich wtedy, gdy musieli d�ugo czeka� na realizacj� zam�wienia w restauracji. Wtedy sapali z irytacj�, wypalali mn�stwo papieros�w, stukali palcami o blat sto�u, zaczepiali co chwila kelnera, drapali si� nerwowo po karku, s�owem: byli w stanie przed-wybuchowym.
Teraz jednak, kiedy siedzieli w restauracji �Eldorado� przy ulicy 3 Maja, nie tylko zapomnieli o up�ywaj�cym czasie, lecz nawet nie pami�tali, co zam�wili na obiad. Mock wpatrywa� si� w Popielskiego i stara� si� nie uroni� ani s�owa z jego wypowiedzi:
Maria Szynok przynios�a pani Nowoziemskiej jakie� oszcz�dno�ci w swoim woreczku i poprosi�a o wpisanie jej do rejestru i zamieszczenie w prasie og�lnopolskiej og�oszenia o nast�puj�cej tre�ci � i tu Popielski spojrza� na jedn� z dwu kartek papieru, kt�re wypo�yczy�a mu w�a�cicielka biura. � �Kopciuszek szuka swojego ksi�cia z bajki. Skromna, pracowita i urodziwa panna, lat dwudziestu, poszukuje statecznego, zamo�nego i kulturalnego w obej�ciu pana, kt�remu jest gotowa da� wszystko, co najbardziej sobie ceni admirator domowego ogniska�. Dwa tygodnie p�niej do biura przyszed� ten oto list � i tu zacz�� czyta� kartk� bloku listowego, pokryt� pismem maszynowym.
���Wielmo�na Pani! Bardzo zainteresowa� mnie anons �Kopciuszka�, og�oszenie numer 142/37. Ch�tnie zapozna�bym t� pann�. Poniewa� jednak od kilku lat szukam odpowiedniej kandydatki na ma��onk�, jestem dobrze obeznany z oszustwami, jakie stosuj� niekt�re bardzo sprytne i zdeterminowane m�ode os�bki, chc�ce zdoby� m�a takiego jak ja � z koligacjami, maj�tkiem i tytu�em szlacheckim. To z ca�� pewno�ci� nie dotyczy renomowanego zak�adu matrymonialnego Wielmo�nej Pani, wola�bym jednakowo� zaoszcz�dzi� sobie �mudnej, dalekiej podr�y i p�niejszych rozczarowa�. Dlatego jestem zobligowany do postawienia Szanownej Pani dw�ch pyta�: 1. Czy �Kopciuszek� jest sierot�? 2. Czy jest czysta i nienaruszona ciele�nie? Abym mia� przyjemno�� ogl�dania Pani oblicza oraz zapoznania si� z �Kopciuszkiem�, na oba pytania powinienem otrzyma� odpowiedzi twierdz�ce. W przeciwnym razie b�d� zmuszony zrezygnowa� z tej arcyciekawej oferty matrymonialnej. Odpisywa� prosz� na Poste Restante w najbli�szym urz�dzie pocztowym. Z wyrazami g��bokiego szacunku, hrabia�� � i tu wymieni� jakie� osobliwe i z niemiecka brzmi�ce nazwisko, po czym a� cmokn�� ze zdziwienia.
��Czemu tak si� dziwisz? � zapyta� Mock.
��Nic, nic� � Popielski zamy�li� si� na chwil�.
��Sk�d ten list przyszed�?
��Nie wiadomo. Klementyna Nowoziemska znalaz�a go pod drzwiami swojego biura. Kto� go tam wrzuci� z korytarza.
���mudna, daleka podr� � powt�rzy� Mock w zamy�leniu s�owa listu.
��Poczekaj, teraz dopiero si� zacznie. � Popielski a� uni�s� si� na krze�le, jak sprinter startuj�cy do biegu. -Nowoziemska odpowiedzia�a na oba pytania twierdz�co�
��A jak sprawdzi�a dziewictwo, dozorc� poprosi�a o przys�ug�?
��Nie. � Popielski parskn�� �miechem. � Te� o to zapyta�em. Powiedzia�a mi, �e to najmniejsze zmartwienie� Chyba mo�na jej wierzy�, wbrew swoim nienagannym manierom wygl�da mi ona na by�� burdelmam� Zatem odpisa�a hrabiemu, �e dziewczyna jest sierot� i dziewic�, a on kilka dni p�niej przyjecha��
��No i? � Mock by� tak skoncentrowany, �e nawet nie spojrza� na kelnerk�, kt�ra postawi�a przed nimi po bombie piwa �ywieckiego.
��Niski, chudy, oko�o czterdziestki, bardzo elegancko odziany�
��Idealny pan Nikt � przerwa� mu Mock. � Cz�owiek bez �adnych w�a�ciwo�ci.
��Mylisz si�. � Popielski �ykn�� piwa. � Pani Nowoziemska zmartwi�a si� niewymownie na jego widok. Gdy wszed� do biura, natychmiast sobie uzmys�owi�a, �e na tym panu to ona nie zarobi. �Niewyobra�alnie brzydki�, tak powiedzia�a. Pozw�l, �e j� jeszcze zacytuj�. Zapisa�em wszystko, co m�wi�a. A zatem: �M�czyzna nie musi by� pi�kny. Powinien by� nieco �adniejszy od diab�a. Ale nie mo�e by� diab�em�. Tak go scharakteryzowa�a. A oto dok�adniejszy opis: �G�ste, grube i siwiej�ce w�osy, jak czapka zaczyna�y si� nad brwiami. Siny, wygolony zarost podje�d�a� a� pod oczy, kt�re by�y ma�e i jakby wepchni�te w g�ow�. Kwadratowa szcz�ka, nier�wne z�by, w�skie wargi�. Wzi�a od niego wpisowe i um�wi�a go z Mari� Szynok tego samego dnia, nie wierz�c ani przez chwil� w matrymonialny sukces tego spotkania. I nawet odetchn�a, kiedy on nie przyszed�. Wi�cej ju� go nie widzia�a.
��Nie przyszed�� � powt�rzy� Mock w zamy�leniu.
��A teraz s�uchaj uwa�nie. Spotkanie tego hrabiego z Klementyn� Nowoziemsk� nast�pi�o 30 sierpnia 1936 roku� I tego� popo�udnia mia� si� on spotka� z Mari� Szynok. M�wi ci co� ta data?
��To wtedy znaleziono j� pogryzion�?
��Tak! � Popielski uderzy� r�k� w st�, a� rozla�o si� piwo � To on, Ebi! On przyszed� na to spotkanie, lecz nie wszed� do biura. Poczeka�, a� z niego wyjdzie ta dziewczyna. I poszed� za ni�. A ona mo�e p�aka�a, bo by�a zawiedziona, �e nie zjawi� si� na spotkanie. Sz�a, nic nie widz�c z powodu �ez, a w swej n�dznej torebce nadaremnie nosi�a a�un, kt�ry mia� przywr�ci� jej utracone dziewictwo. A to monstrum sz�o za ni�� I gdzie� j� dopad�o�
Podesz�a kelnerka i rozstawi�a przed nimi talerze. Przerwali rozmow�, lecz nie odrywali od siebie wzroku. Nie interesowa�a ich sztywna i przyrumieniona sk�rka, kt�ra lekko odstawa�a od r�owego, wilgotnego mi�sa, ani bia�e pryzmy klusek �l�skich, ani ma�e kopce grochu i czerwonej, g�stej, paruj�cej kapusty. �aden z nich nie spojrza� nawet na kelnerk�, kt�ra nie odchodzi�a od sto�u i patrzy�a na nich wyczekuj�co.
��Czego ona chce? � Mock nie wytrzyma�. � Napiwku? Daj jej, Eduardzie, bo ja nie mam drobnych!
��Nie chodzi o napiwek � odpowiedzia�a kelnerka po niemiecku, a jej twarz wyra�a�a oburzenie. � Dowiedzia�am si� o to, o co pan prosi� � do Popielskiego zwr�ci�a si� ju� po polsku. � W�a�nie przyszed� m�j kolega, kt�ry obs�ugiwa� wtedy tego brzydkiego pana.
��Mo�e go pani zawo�a�? � Popielski wr�czy� jej pi��dziesi�t groszy napiwku.
��Helmut! � zawo�a�a. � A p�d� sam, synek!
��O co tu chodzi? � Mock nabi� klusk� na widelec i zastyg�. � Widzia�em, �e o czym� z ni� d�ugo konferowa�e�, kiedy tu wchodzili�my� My�la�em, �e pyta�e� o wolny stolik� Mo�e mi wyt�umaczysz w ko�cu�
Popielski przeni�s� wzrok na kelnera Helmuta, kt�ry zbli�y� si� do ich stolika. By� to barczysty m�odzieniec o twarzy ze �ladami po ospie.
��S�u�� szanownemu panu. � Stan�� obok nich w przepisowej pozie.
��Niech si� pan napije, panie Helmucie, za moje zdrowie. � Popielski jemu te� wr�czy� pi��dziesi�t groszy. -Mo�emy m�wi� po niemiecku?
��M�wi� tak, napi� nie � kelner wyduka� po niemiecku, rozejrza� si� po sali, lecz schowa� monet� do kieszeni. � Teraz nie mog� pi�.
��A kto m�wi, �e teraz? � Popielski odkroi� gruby plaster golonki i przesun�� po nim no�em, zostawiaj�c gruby nalot chrzanu. � Napije si� pan p�niej, a teraz to nam pan co� powie. Pa�ska kole�anka wspomnia�a, �e p� roku temu by� u pa�stwa klient o odra�aj�cej urodzie. A pan go obs�ugiwa�� To mo�e by� bardzo wa�ne, ten cz�owiek mo�e by� niebezpiecznym morderc� � ostatnie s�owa Popielski wypowiedzia� prawie szeptem, pokazuj�c kelnerowi policyjn� odznak�. � Mo�e jest pan w posiadaniu niezwykle cennych informacji. Zechce pan nam je przekaza�?
��Nie rozumiem jednego s�owa. �Odra�aj�cy�? � Helmut by� najwyra�niej zaaferowany.
��Brzydki jak ma�pa � wtr�ci� si� Mock.
��Pami�tam go. � Kelner rozpromieni� si�. � By� rzeczywi�cie brzydki jak ma�pa i zabrudzi� ca�� serwet� Co� na niej pisa�� Zwr�ci�em mu uwag�. Przeprosi� i nawet zap�aci� za pranie. To wszystko, co pami�tam.
��Ej�e, panie starszy � Popielski u�miechn�� si� przyja�nie � na pewno pan pami�ta o wiele wi�cej� Niech�e pan z nami usi�dzie, napije si� piwka albo w�deczki�
��Nie mog� przysiada� si� do go�ci. � Helmut zn�w obejrza� si� w stron� baru.
��Co zam�wi� ten klient? � zapyta� Mock.
��Nie wiem, ale chyba to, co na og�. Kluski �l�skie i rolad�. A potem poszed�. Wi�cej nie pami�tam. To by�o tak dawno�
��A co pisa� na tej serwecie, pami�ta pan? � Popielski podni�s� do ust trz�s�ca si� sk�rk�, zbr�zowia�� od musztardy.
��Nie, nie pami�tam. Zapisa� ca�� serwet�. Nie do u�ytku.
��No co? List? Jakie� s�owa? � Mock w odr�nieniu od Popielskiego nie prze�kn�� ani k�sa.
��A gdzie tam! � Helmut potar� si� w czo�o. � Nie, on co� oblicza�. Pisa� liczby! I to atramentem! Serweta si� nie chcia�a spra�!
��I pewnie j� wyrzucili�cie? � zapyta� Mock z rezygnacj� w g�osie.
��No tak. Co by�o robi�? Przepraszam, ale musz� do go�ci.
Helmut uk�oni� si� i odszed�. Mock westchn��, zjad� klusk�, a potem wbi� widelec w golonk�. Nie zd��y� jejjednak podnie�� do ust. Jego przedrami� Popielski mocno przycisn�� do sto�u. By� ca�y napi�ty. Niemiec przygl�da� mu si� z otwartymi ustami, w kt�rych nie dane by�o znikn�� kawa�kowi mi�sa. Z golonki sp�ywa� teraz t�uszcz i kapa� na obrus.
��Przyjecha� tu z daleka, powtarzam �z daleka�, fa�szywy hrabia, spotka� si� matron� Nowoziemsk�, kt�ra poleci�a mu ten lokal, powypisywa� jakie� liczby na serwecie � Popielski przyciska� r�k� Mocka do sto�u, a �y�y nabrzmiewa�y na jego czole � i w przerwie pogryz� Mari� Szynok. A dwie pierwsze pogryzione ofiary znaleziono w okolicy Lwowa. Wiesz, jaka jest europejska stolica matematyki?
��Co to ma do rzeczy?
��Wiesz czy nie wiesz?
��No nie wiem� Chyba Getynga. Albo Pary�, Berlin?
��Nie, m�j drogi � w g�osie Popielskiego zabrzmia�a duma. � Lw�w. W�a�nie moje miasto.
��Wiem, co chcesz powiedzie�. �e Minotaur jest matematykiem, kt�ry kre�li� na serwecie wzory. A w li�cie do biura matrymonialnego pisa�, �e przyjedzie z daleka. Po��czy�e� te dwa fakty. Ale przecie� r�wnie dobrze m�g� by� cz�owiekiem interesu i mieszka�cem Warszawy, kt�ry w wolnej chwili podlicza zyski� Wasza stolica te� jest chyba daleko. I daj mi w ko�cu zje�� t� golonk�, do jasnej cholery!
��Wiesz, �e we Lwowie jest s�ynna kawiarnia �Szkocka�, gdzie spotykaj� si� matematycy? � Popielski pu�ci� przedrami� Mocka. � I wiesz, �e przez ca�e lata pisali oni tam na serwetach albo po blacie stolika tak jak ten fa�szywy hrabia? Mo�e on te� tam bywa� i ten nawyk mu zosta�?
��No mo�e� � Mock �u� ze smakiem k�s golonki. � Rozumiem, �e chcesz wraca� do swojego miasta� I nie masz ochoty t�umaczy� si� przed tym komisarzem Holew�, czy jak mu tam� Ale to tylko dwie informacje i twoja intuicja. I z tego powodu mamy wraca�? Przecie� tu jeszcze mamy wiele do roboty. Na przyk�ad wypyta� s�siad�w tej dziewczyny�
��Powiedzia�e�, �e po��czy�em przypadkowo dwie informacje. Ale jest jeszcze fakt trzeci i najwa�niejszy. Powinienem od niego zacz��. To dlatego pojedziemy najbli�szym poci�giem do Lwowa. Wiesz, jak si� nazywa nasz hrabia? Jak si� przedstawi� w li�cie? �Hrabia Hugo Dionizy von Banach�. A wiesz, kim s� profesor Hugo Dionizy Steinhaus i profesor Stefan Banach?
��Nie.
��W�a�nie tak! � Popielski starannie u�o�y� resztki kapusty na ocala�ych kawa�kach golonki. � S� lwowskimi matematykami i bywalcami tej knajpy, gdzie si� pisze po serwetach. Jed�my, wst�pimy jeszcze na chwil� do �Matrimonium� i mo�e tam zdob�dziemy inne wiadomo�ci. �a�uj�, �e nie wypytali�my pani Nowoziemskiej o akcent tego goryla, bo jestem pewien, �e ta spostrzegawcza kobieta zauwa�y�a w nim jakie� lwowskie osobliwo�ci.
Katowice, poniedzia�ek 1 lutego 1937 roku,
godzina druga po po�udniu
Pani Klementyna Nowoziemska mia�a zwyczaj je�� obiad oko�o drugiej w pobliskiej restauracji �Teatralna�. Zamyka�a wtedy biuro, a na jego drzwiach wywiesza�ainformacj� �Przerwa obiadowa. Biuro czynne od 15.30�. Tak te� zrobi�a i dzisiaj. W�o�y�a futro z soboli i ma�y kapelusik z kwiatkiem, umocowanym na fantazyjnej p�telce, po czym ruszy�a ku drzwiom z torebk� pod jedn� pach�, z kartonow� wywieszk� � pod drug�. Drzwi si� otworzy�y. Stan�� w nich niewysoki m�czyzna w p�aszczu i kapeluszu oraz z lask�.
W�a�nie id� na obiad. � Pani Klementyna stukn�a pomalowanym na czerwono paznokciem w lakierowan� wywieszk�. � Chce mi pan towarzyszy�? R�wnie dobrze tam mo�emy porozmawia�.
Pierwszy cios, kt�ry otrzyma�a, omal nie z�ama� jej oczodo�u. Ciep�a krew zala�a oko, na czole wyros�a czerwona pr�ga, kt�ra szybko zacz�a sinie�. Uderzenie odrzuci�o pani� Nowoziemsk� na �cian� pokoju. Zsun�a si� po niej z wyprostowanymi nogami i ci�ko upad�a na ko�� ogonow�. Napastnik odkr�ci� doln� cz�� swojej laski, uwalniaj�c dziesi�ciocentymetrowy stalowy szpic. Podni�s� r�ce i wbi� jej w g�ow� stalowy szpikulec, kt�ry z r�wn� �atwo�ci� przeszed� przez ko�ci czaszki, jak i przez kapelusz. Wcisn�� i wkr�ci� szpikulec do oporu. By� mi�osierny. Nie chcia�, aby widzia�a, jak pochyla si� nad ni�, wbija n� w jej policzek, g��boko go nacina, a potem w miejsce naci�cia wsuwa g�rne z�by. Nie chcia�, by widzia�a, jak odrzuca g�ow� i czerwony mi��sz kl�ska o posadzk�.
/�/ ka�de zaniedbanie jest �wiadome, ka�de przypadkowe zetkni�cie jest uplanowanym spotkaniem, ka�de upokorzenie � kar�, ka�de fiasko � tajemniczym zwyci�stwem, ka�da �mier� � samob�jstwem.
Jorge Luis Borges, Deutsches Requiem
Worochta, poniedzia�ek 8 lutego 1937 roku,
godzina czwarta po po�udniu
Rita Popielska szusowa�a po Jelenim Stoku, kt�ry prowadzi� od niedawno wybudowanego schroniska po ciemny pas buk�w. Jej zgrabna sylwetka, jasna, porcelanowa cera oraz policzki, kt�re od mrozu i wiatru nabra�y barwy rumianych jab�ek, zwraca�y powszechn� uwag�. Podczas schroniskowych posi�k�w starsze panie patrzy�y na Rit� z lekk� pogard�, zak�adaj�c, i� ka�da pi�kna dziewczyna pr�dzej czy p�niej zostanie ulicznic� lub utrzymank�, m�odsze � z zazdro�ci�, panowie za� � albo z po��daniem, albo z bezsiln� rezygnacj�. Ona sama, nie zdaj�c sobie nawet sprawy, i� wywo�uje tak r�norodne uczucia, oddawa�a si� �nie�nym rozrywkom z takim zapami�taniem, jakby ka�dy dzie� by� ostatnim dniem zimowych wakacyj. Z ciotk� Leokadi�, kt�ra nieustannie gra�a w brid�a, mia�a kontakt tylko w restauracji przy posi�kach. Nawet jednak wtedy nie musia�a znosi� jej ironicznych spojrze� ani m�drkowatych uwag, poniewa� przy ich stoliku od pierwszego dnia wywalczyli sobie miejsce dwaj bracia, panowie Krzemiccy, z kt�rych m�odszy, Adam, by� studentem Politechniki Lwowskiej, a starszy, Zygmunt � podchor��ym z Pu�ku Strzelc�w Kresowych w Stanis�awowie. Rita z rado�ci� rzuca�a si� podczas posi�k�w w b�yskotliw� i pe�n� flirt�w rozmow� z oboma m�odzie�cami, zw�aszcza gdy ciotka Leokadia, prze�kn�wszy zaledwie kilka k�s�w, bieg�a w stron� zastawionego palmami foyer, sk�d dochodzi� zapach cygar i szelest tasowanych kart. Rita � dziewcz� p�oche i niesta�e w zainteresowaniach � bardzo cz�sto z beztroskim u�miechem przerywa�a rozmow� z bra�mi, kt�rzy jeden po drugim czerwienili si� jak uczniacy, porzuca�a ich w p� s�owa i bieg�a do swojego pokoju, aby tam przebra� si� w ciep�e majtki, grube po�czochy, w�skie narciarskie spodnie oraz dwa zakopia�skie swetry; czapki nigdy nie nosi�a, gdy� we�na gryz�a j� i drapa�a w g�ow�. A potem p�dzi�a z nartami na stok i zje�d�a�a w szalonym tempie w d�, z rozwianym czarnymi w�osami, pozostawiaj�c za sob� i braci Krzemickich, i kilku innych gimnazjalist�w czy student�w, kt�rzy na darmo starali si� dor�wna� wysportowanej pannie. By�o to prawie niewykonalne � dogoni� dziewczyn�, kt�ra na nartach je�dzi�a od pi�tego roku �ycia i ka�de wakacje zimowe sp�dza�a w Karpatach.
Myli�by si� jednak kto�, kto by s�dzi�, �e Rita Popielska rzuca si� w wir wiatru i �niegu tylko z atawistycznej, m�odzie�czej potrzeby wy�adowania energii. Czyni�a to z zupe�nie innego powodu. Uzna�a bowiem, sk�din�d bardzo s�usznie, �e im szybciej mija dzie�, im bardziej zm�czona zanurza si� wieczorami w ch�odn�, pachn�c� po�ciel, tym szybciej up�ynie jej ca�y dwutygodniowy pobyt w Worochcie i tym rychlej powr�ci do Lwowa. A tam chcia�a ju� by� za wszelk� cen�. Bo tam kto� na ni� czeka�. Tajemniczy m�czyzna, kt�ry przez konduktora poda� jej w poci�gu li�cik, kiedy noc�, otulona grubym pikowanym szlafrokiem, wraca�a z ust�pu do sleepingu, dzielonego z chrapi�c� ciotk�. Konduktor uchyli� wtedy czapki, wr�czy� jej pachn�c� m�skimi perfumami kopert� i powiedzia�, i� na dworcu we Lwowie pewien zamaskowany m�odzieniec prosi� go o t� przys�ug�, kt�r� w�a�nie spe�nia.
Rita dlatego mi�dzy innymi uwalnia�a si� od towarzystwa r�nych adorator�w, bo chcia�a by� sama. Pragn�a stan�� pomi�dzy starymi �wierkami i bukami i po raz setny przeczyta� �w list, po kt�rym czu�a przyjemny m�tlik w g�owie.
Niepokoj�ca Panno Rito!
Zanim Pani nie ujrza�em w pewnym zakazanym miejscu na Zamarstynowie, w towarzystwie jakiej� panny oraz cyrkowych atlet�w, by�em zupe�nie innym cz�owiekiem � znudzonym i cynicznym bon vivantem, kt�ry wszystko ju� prze�y� i wszystko widzia�. Cz�owiekiem, kt�ry pozna� i z�o, i dobro w najczystszej postaci. Aby Pani udowodni�, �e nie s� to czcze s�owa, dodam tylko, �e by�em poszukiwany przez policje trzech kraj�w, siedzia�em w wi�zieniu i doszed�em do ogromnego maj�tku. Dla przeciwwagi dodam, �e jestem wysoko wykszta�cony i mam lat dwadzie�cia siedem. W tej chwili nie musz� ju� pracowa� na m�j byt, nie musz� robi� niczego. W moje �ycie wkrad�a si� pot�na i obezw�adniaj�ca nuda. A� do tego styczniowego dnia, kiedy Pani� ujrza�em. Je�li wcze�niej pozna�em z�o i dobro w postaci czystej, to teraz w Pani osobie zobaczy�em najwy�sze pi�kno. S�aby m�czyzna napisa�by: � �Nie mog� spa� ani je��, marz� o jednym Pani spojrzeniu, o jednym u�miechu
Pani cudownych ust�. Ja tak nie napisz�, ja jestem mocnym m�czyzn�, typem zdobywcy, kt�ry ca�y �wiat mo�e rzuci� Pani do st�p, i dlatego powiem co� �mia�ego i zuchwa�ego: marz� o Pani ca�ej. Pani obecno�� w tej spelunce na Zamarstynowie �wiadczy, �e jest Pani r�wnie� osob� zdecydowan� i drwi sobie z tego, co spo�ecze�stwo uwa�a za przyzwoite. Rito! Je�li tylko zdob�dzie si� Pani na tak �mia�y krok i zgodzi si� otrzyma� ode mnie nast�pny list (do kt�rego do��cz� moje zdj�cie), to niech�e Pani zechce kt�rej� niedzieli w samo po�udnie stan�� pod zegarem kawiarni �Wiede�skiej� na Hetma�skiej. Co niedziela w samo po�udnie b�d� sta� w pobli�u i patrzy� na przechodz�cych tamt�dy ludzi. Wiem, �e kt�rej� niedzieli i Ty b�dziesz mi�dzy nimi.
Lw�w, �roda 17 lutego 1937 roku,
godzina sz�sta po po�udniu
Popielski od d�u�szego czasu by� sta�ym go�ciem kawiarni �Szkockiej� na rogu ulic �ozi�skiego i Fredry i zdo�a� ju� przyzwyczai� personel do swoich dziwactw. Niczego nigdy nie zamawia� poza niezliczonymi szklankami gorzkiej mocnej herbaty, gdy� � jak oznajmi� pierwszego dnia � przechodzi w�a�nie okres diety, kt�ra ma oczy�ci� organizm ze zb�dnych trucizn. Nie dodawa� ju�, �e te trucizny s� g��wnie alkoholowego pochodzenia, bo i po co mia� si� zbytnio spoufala� z kelnerami i kelnerkami, kt�rzy w tym lokalu i tak wykazywali spor� dezynwoltur� wobec go�ci. Z ka�dym dniem g�od�wki czu�, jak jego waga spada, a irytacja na ca�y �wiat ro�nie: na Hann�, kt�rej poranne �piewanie godzinek coraz cz�ciej wybudza�o go z dopiero rozpocz�tego snu, na swoich koleg�w z urz�du po�icyjno-�ledczego, kt�rzy zbyt opieszale szukali ludzi o uderzaj�cej brzydocie, i na matematyk�w, bywalc�w �Szkockiej�, kt�rzy traktowali go z g�ry i nieco ironicznie.
Zd��y� ju� pozna� wi�kszo�� z nich i zorientowa� si� w problemach, kt�re ich zajmowa�y. Jednak�e jego wiedza matematyczna, zdobywana onegdaj w Wiedniu u znakomitego Wielkopolanina, Franciszka Mertensa, i u pos�pnego Wilhelma Wirtingera, by�a ju� mocno zwietrza�a, wi�c wybuchy entuzjazmu lwowskich matematyk�w nad jakimi� zagadnieniami, kt�re nosi�y osobliwe, a czasami i poetyckie nazwy, wydawa�y mu si� szczeni�c� ekscytacj�. Kiedy profesor Stefan Banach unosi� r�ce � a nierzadko w ka�dej z nich jednocze�nie dymi� papieros � i zachwyca� si� nowym przyczynkiem do �kanapki Steinhausa�, �gry Mazura� lub �tr�jnogu i kostki Hilberta�, Popielski mia� wra�enie, �e przeni�s� si� w swoje lata gimnazjalne, gdy z kuzynk� Leokadi� gra� w szachy i r�ne posuni�cia okre�lali nazwiskami bohater�w czytanych w�a�nie ksi��ek, w wyniku czego zrodzi� si� �mat Winnetou� i �gambit Kmicica�. Kiedy Stanis�aw Ulam, skacz�c jedn� nog� po krze�le, a drug� po pod�odze, wywodzi� o �zag�szczaniu osobliwo�ci� albo o �przestrzeniach niby-g�stych�, Hugo Dionizy Steinhaus i Stefan Kaczmarz rozlewali kaw�, a niekiedy i w�dk�, i ka�dy na sw�j spos�b krytykowa� jak�� najnowsz� prac� francusk� o szeregach ortogonalnych, a Stanis�aw Mazur epatowa� liniowymi metodami summacji, komisarz � mo�e pod wp�ywem skr�caj�cego go g�odu � popada� w coraz wi�ksz� mizantropie i w g��boki kompleks swoich niewykorzystanych szans. Przypomina� sobie szcz�liwe lata wiede�skie i kochan� niegdy� matematyk�, kt�r� porzuci� dla filologii z powod�w zdrowotnych � wyk�ady i seminaria filologiczne na Uniwersytecie Wiede�skim odbywa�y si� zwykle wieczorami, wobec czego m�g� unika� s�onecznego �wiat�a. Nie zd��y� zatem pozna� skomplikowanych zagadnie�, o kt�rych dyskutowali. Przychodzi� do �Szkockiej� w porze obiadu, siedzia� w ponurym milczeniu, sam, w pierwszej sali, pod kotar� wej�cia prowadz�cego w g��b lokalu, i przypatrywa� si� bardzo uwa�nie wchodz�cym. Wiedzia�, �e morderca zna doskonale z gazet jego aparycj� i czeka�, a� zobaczy na jakiej� twarzy przestrach na sw�j widok. Zdarzy�o si� tak tylko raz, lecz twarz wchodz�cej osoby by�a niestety niebrzydka i na dodatek kobieca. Nale�a�a do pewnej prostytutki, kt�ra niegdy� wy�mia�a dotkliwie jego m�sk� poalkoholow� niemoc. Nudzi� si� wi�c Popielski haniebnie. Gazet nie czyta�, a szach�w nawet nie rozk�ada�, gdy� obawia� si�, �e jeszcze kt�ry� z geniuszy matematycznych zechce z nim zagra� i spotka go natychmiastowa i nieunikniona kl�ska.
Pewne spostrze�enie, jakie poczyni� pierwszego dnia, obali�o powszechny lwowski mit, kt�remu on sam r�wnie� uleg� � a mianowicie przekonanie, i� uczeni ci pisali na obrusach. Ot� wcale tak nie by�o � matematycy zaczerniali chemicznymi o��wkami albo marmurowe blaty stolik�w, albo stronice specjalnej ksi�gi, kt�ra zawsze znajdowa�a si� u szatniarza. Ta obserwacja sprawi�a Popielskiemu g��boki zaw�d, bo przecie� mit ten by� jednym z filar�w jego rozumowania, i� cz�owiek o twarzy goryla, pisz�cy po obrusie katowickiej restauracji �Eldorado�, jest lwowskim matematykiem. Szybko jednak pozbiera� si� po tym chwilowym niepowodzeniu i rozpocz�� dok�adnie zaplanowane �ledztwo.
Przez cztery pierwsze dni obserwowa� matematyk�w i co chwila ��da� od kelnera podawania ich nazwisk. Urozmaica� to sobie upartym podsumowywaniem dotychczasowego �ledztwa, analizowaniem po raz tysi�czny okoliczno�ci, w jakich znale�li z Mockiem zamordowan� Klementyn� Nowoziemsk�, oraz rozmowami z pewn� niewiast� lekkich obyczaj�w, kt�ra � na jego pro�b� � przychodzi�a do kawiarni po to, aby �kobiecym okiem� oceni� ewentualn� brzydot� jakiego� m�czyzny.
Kiedy po tygodniu ju� pozna� luminarzy i pretendent�w do matematycznych wy�yn i z b�lem nie stwierdzi� u �adnego z nich uderzaj�cej brzydoty, rozpocz�� szukanie takich spo�r�d nich, kt�rzy odznaczaliby si� na tyle bogat� fantazj� j�zykow�, �eby wymy�li� bardzo zgrabne fikcyjne nazwisko �Hugo Dionizy von Banach�. W tym celu porzuci� swoje dotychczasowe incognito i przeprowadza� z nimi d�ugie i nudne rozmowy, na podstawie kt�rych wyrabia� sobie niezawodny pogl�d o bogactwie ich s�ownictwa i asocjacjach j�zykowych. Po czterech nast�pnych dniach wytypowa� g��wnego podejrzanego, kt�rego jednak szybko musia� wymaza� ze swojego spisu. By� to bowiem Hugo Dionizy Steinhaus, cz�owiek, kt�ry operowa� przepi�kn� polszczyzn�, pe�n� niezwyk�ych i bardzo trafnych skojarze�. Po pierwsze, nie by� on brzydki, po drugie, trudno by�oby przypuszcza�, aby morderca przybra� pseudonim sk�adaj�cy si� z dw�ch w�asnych imion!
Kiedy Popielski wykre�li� wszystkich bywalc�w �Szkockiej� ze swojej listy podejrzanych, przyst�pi� do indywidualnego wypytywania o ich �brzydkich� koleg�w i student�w. I wtedy si� zacz�o!
��W jakim sensie �brzydki�? � pyta� Meier Eidelheit.
��Wiem, panie komisarzu, jak si� ma geometria wy-kre�lna do pi�knego, artystycznego przedstawiania przestrzeni u w�oskich mistrz�w � zamy�la� si� Kazimierz Bartel. � I st�d wnioskuj� o pi�knie. A m�wi�c o brzydocie, musia�bym poprowadzi� rozumowanie odwrotne.
Kiedy Popielski spekulacje te stara� si� zaw�zi� przez por�wnanie poszukiwanego do ma�py, jego rozm�wcy wci�gali go na g��bokie wody abstrakcji.
��Czy rzeczownik �ma�pa� jest definiowalny za pomoc� sko�czonej liczby s��w? � zas�pia� si� Mark Kac.
��Prosz� pana � rozpiera� si� przy stole Leon Chwistek � mog� brzydot� definiowa� tylko jako brak pi�kna. A pi�kno dostrzegam w sztuce, kt�ra zrzuci�a z siebie niezno�ny balast na�ladowania natury. Zatem obrazy ma�py i Wenus z Milo s� jednakowo brzydkie, bo obie s� elementami natury, za� pi�kna w przedstawieniach natury nie ma.
Po trzech tygodniach Popielski przerwa� diet�, postanowi� opu�ci� �Szkock�� i ju� wi�cej tam nie wraca�. Ze s�ynnej kawiarni nie prowadzi� �aden trop. To, co zaplanowa� na nast�pne dni, by�o jeszcze mniej absorbuj�ce. Mia� uczestniczy� w kilku najbli�szych posiedzeniach Oddzia�u Lwowskiego Polskiego Towarzystwa Matematycznego i tam szuka� Minotaura. Tych zebra� by�o niewiele: jedno w marcu, jedno w kwietniu, dwa w maju i jedno w czerwcu. Jak tu dalej tropi� besti�? Mia� w g�owie straszn� pustk�, jak� nazajutrz odczuje po przyj�ciu do swojego gabinetu w urz�dzie policyjno-�ledczym. Chcia� jak najdalej odsun�� od siebie my�l o w�ciek�ych wsp�pracownikach, kt�rzy chodz� po Lwowie, rozpytuj� si� o ludzi �brzydkich� i wystawiaj� si� na g�upawe dowcipy. Nie m�g� znie�� my�li o Marianie Zubiku, kt�ry go jutro zapyta o post�py w �ledztwie. To wszystko postanowi� zag�uszy� alkoholem. Koniec diety, powiedzia� w my�lach. Po wypiciu kilku w�dek roz�o�y� szachy i � w przyp�ywie odwagi � postanowi� zaprosi� do gry kt�rego� z dyskutuj�cych matematyk�w. Zbli�y� si� do ich stolika, ale oni nawet na niego nie spojrzeli. Dyskutowali kwesti� istnienia automat�w, kt�re mog�yby same o sobie da� odpowied�, skoro by�aby dana pewna liczba bezw�adnego materia�u w ich otoczeniu.
Popielski machn�� r�k�, usiad� sam do szachowych zagadek z �Deutsche Schachzeitung�, kt�ry abonowano w �Szkockiej�, i zam�wi� jeszcze jedn� w�dk�. Zat�skni� za Mockiem. Ch�tnie by z nim zagra�. Eberharda jednak nie by�o.
Katowice, �roda 17 lutego 1937 roku,
godzina sz�sta po po�udniu
Eberhard Mock, po znalezieniu cia�a Klementyny Nowo-ziemskiej, zosta� w Katowicach z trzech powod�w. Po pierwsze, nie wierzy� w lwowski �lad, tak mocno forsowany przez Popielskiego, po drugie, z Katowic by�o blisko do Breslau i Karen, do kt�rej jego t�sknota wzros�a wprost proporcjonalnie do wyrzut�w sumienia, jakie nim targa�y po erotycznych ekscesach. Po trzecie i najwa�niejsze, zab�jstwo w�a�cicielki biura �Matrimonium� domaga�o si� wyja�nienia, a jego okoliczno�ci wskazywa�y na Minotaura, kt�rego Mock zaczyna� nienawidzi� r�wnie mocno jak Popielski. Wprawdzie w osobie Nowoziemskiej Minotaur nie zamordowa� dziewicy, ale rozszarpanie i wyrwanie policzka ofiary by�o jego znakiem rozpoznawczym. Poza wszystkim m�g� objawi� si� jaki� jego ob��kany na�ladowca albo dziewictwo poprzednich ofiar by�o przypadkowe. �ledztwo zapowiada�o si� jako nadzwyczaj �mudne, poniewa� z biura matrymonialnego znikn�y wszystkie segregatory. Policja mia�a do wyboru dwie drogi: inwigilowa� �rodowisko przest�pcze w poszukiwaniu ewentualnych kontakt�w zamordowanej lub szuka� ciemnych sprawek w jej przesz�o�ci. �adna z tych dr�g nie wygl�da�a zbyt powa�nie, poniewa� pani Klementyna Nowoziemska by�a osob� szanowan� i cieszy�a si� nieskaziteln� opini�. Mockowi wci�� jedna my�l nie dawa�a spokoju, a mianowicie sugestia Popielskiego, i� w�a�cicielka biura musia�a by� niegdy� burdelmam�. Wroc�awski policjant po przepracowaniu wielu lat w decernacie obyczajowym zna� doskonale �wiat zakamuflowanych prostytutek, kt�rymi by�y cz�sto ubogie kobiety z ludu. �wiadczy�y one skrycie us�ugi cielesne, a przy tym wykonywa�y zupe�nie inne zawody � by�y na przyk�ad robotnicami lub s�u��cymi. Ukryta prostytucja stanowi�a intratne zaj�cie. Z jednej strony nie ryzykowa�y zetkni�cia z policj� obyczajow� i wpisania na odpowiedni� list�, co zrujnowa�oby im reputacj� i spowodowa�o zwolnienie z pracy, z drugiej za�, mog�y usk�ada� sporo grosza na ewentualny posag. Poniewa� nigdy nie sta�y na ulicy, korzysta�y z r�nych po�rednictw. Wprawdzie Mock przedtem nie s�ysza�, aby biuro matrymonialne by�o takim po�rednikiem, ale por�wnanie Nowoziemskiej do burdelmamy nie dawa�o mu spokoju i ten trop wydawa� mu si� nadzwyczaj kusz�cy. By� prawie pewien, �e �brzydki hrabia� nie jest �adnym lwowskim matematykiem, lecz zwyk�ym �l�skim przemys�owcem, kt�ry po kryjomu korzysta z po�rednictwa Nowoziemskiej i wydaje swe pieni�dze na kryptoprostytutki. Cho� by�a to tylko intuicja, musia� jednak j� sprawdzi� � Mock by� jak najdalszy od tego, aby pogardza� swoj� �ledcz� intuicj�.
Mia� zatem co robi� i, co najwa�niejsze, m�g� �mia�o dzia�a�. Rozstanie z Popielskim te� niczego nie utrudnia�o � znajomo�� niemczyzny w Katowicach by�a powszechna, nawet w�r�d prostego ludu. Popielski wystara� mu si� ponadto o stosowne pe�nomocnictwa, dzi�ki kt�rym m�g� samodzielnie dzia�a� na terenie �l�skim jako przedstawiciel komendy policji we Lwowie. Mock niech�tnie po�egna� Popielskiego, lecz ch�tnie rzuci� si� w wielkomiejski �ywio� stolicy �l�ska. Czu� si� znakomicie w mie�cie, kt�re przypomina�o mu Breslau.
Ju� jednak na samym pocz�tku komisarz Zygfryd Holewa wyla� na Mocka wiadro wody. Policjant katowicki, kt�ry okaza� si� okropnym cholerykiem, wypisz, wymaluj odpowiadaj�cym wyobra�eniom Popielskiego, powiedzia� dosadnie, gdzie ma pe�nomocnictwa Mocka, i zakaza� mu kategorycznie prowadzenia �ledztwa w sprawie Marii Szynok. Zdawa� sobie spraw�, �e Niemiec nie b�dzie w stanie interweniowa� u polskich w�adz policyjnych i wznowi� tego dochodzenia. Aby nie pr�bowa� jednak prowadzi� go na w�asn� r�k�, da� mu pomocnika w postaci przodownika Franciszka Wybra�ca, kt�ry mia� natychmiast informowa� swojego zwierzchnika o jakiejkolwiek niesubordynacji Mocka.
Wybraniec � jako szpieg Holewy � samodzielne poczynania Mocka �ledzi� bardzo uwa�ne, nie przywi�zywa� jednak najmniejszej wagi do ich wsp�lnych dzia�a�, s�dz�c, i� Mock nie o�mieli si� wraz z nim przy boku poprowadzi� prywatnego �ledztwa. I, kiedy przy wieczornym piwie Niemiec oznajmi� mu, �e nazajutrz id� do niejakiego Micha�a Boreckiego, kt�ry by� pos�a�cem Nowoziemskiej, kiwn�� zgodnie g�ow�, nie pytaj�c nawet, sk�d Mock o tym wie. Ten przemilcza� oczywi�cie, �e jeszcze przed ograniczeniami na�o�onymi przez Holew� przes�uchiwa� Gertrud� Wozign�j, u kt�rej Szynok wynajmowa�a ��ko, i od gospodyni dowiedzia� si� o niejakim Michale Boreckim, narzeczonym dziewczyny. Oczywi�cie funkcja pos�a�ca by�a wytworem fantazji Mocka.
Przes�uchanie Boreckiego by�o ostatnim zadaniem, jakie sobie na �w dzie� wyznaczyli. Po wizycie u rewizora ksi�g handlowych firmy �Matrimonium�, pana Jana S�awi�skiego, kt�ry zreszt� nie mia� im nic ciekawego do powiedzenia, stali pod komisariatem na M�y�skiej, sk�d mieli uda� si� do dzielnicy Bogucice. Nie by�o nigdzie doro�ki, a wszystkie s�u�bowe chevrolety znajdowa�y si� w u�yciu. Wtedy dostrzeg� ich przechodz�cy akurat tamt�dy S�awi�ski i zaproponowa� po�yczenie dw�ch rower�w. Pogoda by�a mro�na i sucha, �nieg dawno wywia�o z chodnik�w, a zatem �mia�o mogli skorzysta� z tego �rodka lokomocji.
Wjechali na rowerach w brukowan� uliczk�. Dyrektor kryminalny, cz�owiek s�usznej wagi, od dawna nie je�dzi� na rowerze i bardzo uwa�a� na pocz�tku, aby zachowa� r�wnowag�. Szybko jednak stwierdzi�, �e rower �Eboco� miejscowej produkcji jest bardzo solidny, a opony �Dunlop� czyni�y go jeszcze bardziej niezawodnym. Przesta� zatem zwraca� uwag� na pojazd i rozgl�da� si� wok� podczas jazdy.
Dojechali do biednej g�rniczej dzielnicy, kt�ra jednak wygl�da�a zupe�nie inaczej ni� ubogie kwarta�y Lwowa, kt�re Mock zd��y� ju� troch� pozna�. Tu ulice by�y g�sto obstawione dwupi�trowymi lub trzypi�trowymi nieotynkowanymi budynkami z czerwonej ceg�y, a okna malowane g��wnie na zielono mie�ci�y si� we wn�kach. Wprawdzie i tam, i tu ca�e rodziny zajmowa�y jednopokojowe na og� lokale ze wsp�lnymi wyg�dkami na podw�rkach, ale na polskim �l�sku mieszkania by�y znacznie wi�ksze, ulice wybrukowane i szerokie, cho� � w odr�nieniu od Lwowa � w mie�cie ros�o niewiele drzew.
Min�li du�y ko�ci� i szpital, po czym skr�cili w w�sk� uliczk� i zatrzymali si� przed pierwszym domem, kt�rego adres Mock wypisa� z raportu o znalezieniu Marii Szynok jako adres Boreckiego. Ulica Piotra numer 1. G��wn� alej� sz�y du�e grupy ludzi, rozmawiaj�cych ze sob� j�zykiem, kt�ry Niemcy pogardliwie zwali Wasserpolnisch. M�czy�ni byli ubrani w d�ugie czarne kapoty i w kapelusze, a kobiety � w obszerne kolorowe sp�dnice i czepki z koronkami. Zmierzali dok�d� ca�ymi gromadami, ogl�daj�c si� z ciekawo�ci� na obu m�czyzn na rowerach. Wybraniec szybko co� policzy� i stukn�� si� w czo�o.
���roda Popielcowa � powiedzia� do Mocka. � Dzisiaj jest �roda Popielcowa, mo�emy go teraz nie zasta�, a niech to piorun strzeli!
��No to poczekamy w jakiej� knajpie, a� wr�ci � odpar� Mock. � Nie ma pan ochoty na ma�ego sznapsa? Zimno dzisiaj!
��Pan nie zna tutejszych obyczaj�w. � Wybraniec si� lekko zaperzy�. � U nas �adna knajpa nie jest czynna w �rod� Popielcow�.
Mock pokr�ci� z niedowierzaniem g�ow� i spojrza� w ciemne okna. Rzeczywi�cie, wygl�da�o na to, �e nie ma nikogo ani na parterze, ani na pi�trze. Wszed� do bramy, czysto wypucowanej i pachn�cej proszkiem. Zbli�y� si� do drzwi opatrzonych numerem 1 i przy�o�y� do nich ucho. U�miechn�� si� do siebie, wyszed� na zewn�trz i kiwn�� g�ow� na Wybra�ca. Ten wszed� do bramy i stan�� przy drzwiach mieszkania obok Mocka. Pos�ucha�, a po chwili jego szerokie oblicze r�wnie� rozja�ni� u�miech.
��Ta kobitka, co tam j�czy, na pewno nie zd��y dzi� do ko�cio�a � szepn�� Mock.
��No to co? Pukamy i wchodzimy? � zapyta� Wybraniec.
��Poczekaj, niech sko�cz�. � Mock zn�w przy�o�y� ucho do drzwi. � Przerwa� ci kto� kiedy w takim momencie?
Katowice, �roda 17 lutego 1937 roku,
trzy kwadranse na si�dm� wiecz�r
Micha� Borecki siedzia� w pokoju, ubrany w spodnie na szelkach i w podkoszulek. Na kafelkowym piecu kuchennym, od kt�rego bi�o gor�co, sta� garnek. Na pod�odze wala�y si� dzieci�ce zabawki. Na �cianie wisia�o zdj�cie �lubne, na kt�rym Borecki mia� sumiastego w�sa. Teraz w�s by� w�sikiem i jego posiadacz przypomina� Mockowi Hitlera. Mimo tego nieprzyjemnego skojarzenia Mock u�miecha� si� od ucha do ucha. Aspirant Wybraniec co chwilazerka� przez okno na rowery, kt�re ustawi� na podw�rku tak, by mie� je na oku.
��Ale sobie fajnie podupcy�e�, co Borecki? � Mock wsadzi� wskazuj�cy palec jednej r�ki w pier�cie� uczyniony z palc�w drugiej, i kilkakrotnie nim poruszy�. -Tylko pytanie, jak� kobitk� tak dupcy�e�? Ja tu w kuchni nikogo nie widz�. � Mock zajrza� pod st�.
��Nie rozumiem po niemiecku � odpar� po polsku Borecki.
Mock wsta� i ruszy� w stron� drzwi prowadz�cych do jedynego pokoju. Borecki by� szybszy. Zastawi� drzwi w�asnym cia�em. By� dobrze zbudowany. Pot�ne mi�nie przedramion napina�y si� pod sk�r� ozdobion� tatua�ami. Mock odsun�� si� od niego, podszed� do okna i przyjrza� si� futrynie. By�a zalepiona plastrami i zapchana paku�ami � jak w mieszkaniu Popielskiego. Kto�, kto chcia�by uciec z pokoju przez okno na podw�rko, nie uczyni�by tego bez ha�asu. Mock zbli�y� si� do pieca kuchennego. Podni�s� pokryw� garnka i pow�cha�.
��O, co� dobrego, �adnie czosnkiem pachnie � mlasn�� j�zykiem. � A ja taki jestem g�odny�
Ku ca�kowitej konsternacji Boreckiego i Wybra�ca nala� sobie zupy do metalowej miski, postawi� j� na stole i zacz�� je��. W po�owie przerwa� i spojrza� na Boreckiego.
��Je�li w tym pokoju jest twoja �ona, Borecki � powiedzia� powoli, czekaj�c, a� Wybraniec przet�umaczy � to zaraz si� ubierze, wyjdzie stamt�d i si� z nami przywita. A je�li tam nie ma twojej �ony, to sobie na ni� poczekamy, prawda Wybraniec? Poczekamy, a� wr�ci z dzie�mi z ko�cio�a.
��Czego chcesz? � zapyta� Borecki.
��Chc� wiedzie� wszystko o Marii Szynok.
��Ale� panie dyrektorze kryminalny � zaprotestowa� Wybraniec, nie przet�umaczywszy kwestii Mocka � pan nie ma prawa prowadzi� �ledztwa w tej sprawie!
��Id�, popilnuj rower�w! � krzykn�� na niego ze z�o�ci� dyrektor kryminalny. � Jestem twoim zwierzchnikiem i wydaj� ci rozkaz!
��No i p�jd�. � Wybraniec zrobi� ura�on� min�. -A pan i tak si� niczego nie dowie, bo on nie m�wi po niemiecku!
��Przypomni sobie. � Mock siorbn�� aromatyczn� zup� czosnkow�, w kt�rej p�ywa�y kawa�ki chleba. � To ty go tak niepokoisz, �e zapomnia� j�zyka w g�bie!
Wybraniec wyszed� czerwony jak indor. Mock zjad� zup� i nala� sobie dok�adk�. Na stole po�o�y� dwa z�ote.
Nie chc� odbiera� twoim dzieciom od ust � powiedzia� i dalej energicznie macha� �y�k�.
Za �cian� co� si� poruszy�o. Zegar wybi� wp� do si�dmej. Mock wyci�gn�� paczk� polskich papieros�w, �Egipskie�, kt�re mu nadzwyczaj smakowa�y, i przesun�� j� po stole w stron� Boreckiego. Za �cian� rozleg� si� szmer i lekko zaskrzypia�y uchylaj�ce si� drzwi.
Serdecznie witamy! � krzykn�� Mock. � I zapraszamy do nas, pani Borecka!
��Czego pan chce? � zapyta� po niemiecku m�czyzna w podkoszulku.
��No widzisz! � Mock roze�mia� si� jeszcze szerzej. � A nie m�wi�em, �e ten dure� ci� niepokoi�? M�wisz po niemiecku jak ta lala!
��Czego? � warkn�� Borecki.
��Dowiedzia�em si�, �e by�e� narzeczonym Marii Szynok. Osobliwy narzeczony, kt�ry jest �onaty. Ale mo�e po polsku �narzeczony� to �kochanek�?
Borecki milcza�, a Mock, nie doczekawszy si� odpowiedzi, kontynuowa�:
��Niewa�ne, czy ty by�e� jej narzeczonym, czy ona twoj� kochank�. Wa�ne, �e j� ch�do�y�e�, tak?
��Tak.
��No wreszcie co� powiedzia�e�! � Mock klasn�� w d�onie. � No to teraz mi powiedz, jak bardzo chcia�a wyj�� za m��, jak szuka�a m�a, czy by�a w jakim� biurze matrymonialnym, czy spotka�a jakiego� m�czyzn�, kt�ry by si� chcia� z ni� o�eni�. Wiesz co� o tym?
��Nie o�mieli�aby si� mi powiedzie�. � Borecki u�miechn�� si� do siebie. � Wiedzia�a, �ebym jej za to wpierdoli�. By�a moja albo niczyja!
��Kiedy j� mia�e� pierwszy raz, by�a dziewic�?
��A gdzie tam! � Borecki wybuchn�� g�o�nym ponurym �miechem, kt�ry odbi� si� echem o �ciany kuchni. � Ona ju� si� skroba�a kilka razy!
��W szpitalu?
��Nie, w szpitalu nie. W Polsce idzie si� za to do ciupy.
Mocka co� tkn�o. Powr�ci�a jego intuicja o kryptopro-stytucji, kt�rej si� oddawa�a Szynok, i o jakim� po�rednictwie w tym procederze. Poczu� szybkie bicie serca. Jeszcze nigdy nie s�ysza�, aby szanowane biura matrymonialne po�redniczy�y na rynku us�ug cielesnych. �e by�y nimi babki aborcyjne � o tym s�ysza� bardzo cz�sto i nawet kilka razy sam si� z tym zetkn��. Umia�y one �atwo przekona� swe zrozpaczone i na og� ubogie klientki, �e jedna noc z zamo�nym panem nie jest �adnym wstydem.
No to gdzie si� pozby�a p�odu? � Mock zauwa�y�, �e Borecki nie zrozumia� tego pytania, wi�c ze wstr�tem u�y� poprzedniego czasownika. � Gdzie si� wyskroba�a? U kogo?
��A bo ja wiem? To by�o przede mn�!
Mock zdj�� p�aszcz i kapelusz. Machn�� na stoj�cego przy rowerach Wybra�ca, aby wszed� do �rodka. Roz�o�y� r�ce na znak, �e niczego si� nie dowiedzia�. Spojrza� ch�odno i spokojnie na Boreckiego. Bez u�miechu.
��Podaj mi nazwisko kobiety, kt�ra robi skrobanki w tym mie�cie, w tej dzielnicy. Nie wsadz� jej do ciupy. Musz� z ni� tylko porozmawia�.
��Nie wiem! Nie znam nazwisk �adnych babek, kt�re skrobi�!
��Mamy czas. Mamy bardzo du�o czasu.
Lw�w, niedziela 21 lutego 1937 roku,
trzy kwadranse na po�udnie
W �Wiede�skiej� przy placu Mariackim w niedzielne przedpo�udnia panowa� du�y ruch. Dzisiaj kawiarni� zape�niali g��wnie zamo�ni �ydzi, kt�rzy w odr�nieniu od swoich chrze�cija�skich wsp�obywateli nie �pieszyli do lwowskich ko�cio��w, gdzie odbywa�y si� uroczyste sumy. Bywalcy lokalu spo�ywali o tej porze czekolady, ciastka i owoce w rodzinnym gronie i na og� nale�eli do zamo�nej i liberalnej inteligencji. Pobo�nych �yd�w nie by�o tu wielu, poniewa� unikali oni wszelkich kontakt�w ze swoimi wolnomy�licielskimi pobratymcami. Nie przychodzili tam r�wnie� kupcy, kt�rzy niedzielne przedpo�udnia sp�dzali w �Grand Cafe� przy ulicy Legion�w. Za to lekarzy i adwokat�w by�a w �Wiede�skiej� prawdziwa obfito��.
Edward Popielski nie szuka� �adnego z przedstawicieli tych zawod�w. Jedyna profesja, kt�ra go interesowa�a od prawie trzech tygodni, to matematycy. Przebywa� w tym lokalu tylko dlatego, aby ujrze� fizjonomi� mecenasa Eisiga Nussbauma, kt�rego pewien informator scharakteryzowa� nast�puj�co: �go�� z mordu jak koczkodan�. Nazwisko tego adwokata by�o ostatnim na li�cie sporz�dzonej przez aspiranta Kacnelsona i r�ni�o si� tym od innych, i� nie zosta�o podkre�lone. Lista ta powsta�a jako wynik �mudnej, dwutygodniowej pracy Kacnelsona i Cygana. Obejmowa�a ludzi uzdolnionych matematycznie, kt�rzy jednak nie wybrali tego kierunku studi�w. Aby zdoby� te informacje, Kacnelson obszed� wszystkie szko�y �ydowskie, a Cygan � chrze�cija�skie i pa�stwowe. Rozmawiali nie tylko z dyrektorami i nauczycielami matematyki i fizyki, ale r�wnie� wypytywali bibliotekarzy o by�ych uczni�w, kt�rzy wykazywali szczeg�lne zainteresowanie szaradami i grami logicznymi. Grabski z kolei wykona� tytaniczn� prac�, zdobywaj�c wiadomo�ci o r�nych prywatnych nauczycielach, kt�rzy �yli z korepetycyj, oraz o guwernerach w bogatych domach. Tym razem wszyscy funkcjonariusze pytali o tusz�. Powsta�a ca�kiem poka�na lista pi��dziesi�ciu dw�ch nazwisk, kt�rymi podzielili si� po r�wno � jak w brid�owym rozdaniu. Trzynastym nazwiskiem na li�cie Popielskiego by� w�a�nie mecenas Eisig Nussbaum, kt�rego fizjonomii nie dane mu by�o obejrze�, gdy� przebywa� on do soboty w podr�y s�u�bowej w Tarnopolu. Informator Popielskiego, kt�ry por�wna� adwokata do koczkodana, zapewnia� go, �e mo�e si� wali� i pali�, a prawnik zawsze przyjdzie do �Wiede�skiej� w niedzielne po�udnie. I rzeczywi�cie, kiedy do lokalu wkroczy� szczup�y, niewysoki m�czyzna, z kt�rego wyra�n� brzydot� kontrastowa�a wspania�a, �r�dziemnomorska uroda jego towarzyszki, zegar w sali wybi� po�udnie. Kelner mrugn�� do Popielskiego, �e oto w�a�nie pojawi� si� mecenas, o kt�rego komisarz przed chwil� wypytywa� i za kt�rego wskazanie ofiarowa� mu ca�e dwadzie�cia groszy. Policjant wsta�, aby podej�� do prawnika, lecz zaraz zaniecha� tego zamiaru. Ci�ko westchn��, kiedy ujrza�, i� zamiast lewej r�ki ma on protez� zako�czon� drog� zamszow� r�kawiczk�.
Popielski zakl�� w duchu. Powinien by� powiedzie� swoim ludziom, aby sporz�dzaj�c listy, wypytywali nie tylko o tusz�, ale i o wszystko, co mog�oby dyskwalifikowa� podejrzanego jako akrobat�, kt�ry skacze po wroc�awskich dachach. Z irytacj� spojrza� w okno i zaraz si� uspokoi�. W jednej chwili zapomnia� o swoim �ledztwie.
��Bo�e, jaka� ona jest pi�kna � szepn��.
Jego c�rka, kt�ra wolno spacerowa�a tu� obok i rozgl�da�a si� w jakim� rozmarzeniu, rzeczywi�cie by�a zjawiskowo pi�kna. Popielski u�wiadomi� sobie nagle, �e pod zegarem przy �Wiede�skiej� umawiaj� si� zakochani. Schowa� si� za firank� i czeka�, a� podejdzie jaki� adorator. Po d�u�szej chwili Rita odesz�a w stron� Teatru Wielkiego, a Popielski wypad� z kawiarni i pobieg� za ni�. Musia� pozna� pow�d tego spaceru, cho� w g��bi ducha wiedzia�, �e i tak nie us�yszy prawdy.
Prawdziwy pow�d jej spaceru zna� autor uwodzicielskich list�w, kt�ry spod pomnika hetmana Sobieskiego patrzy� bardzo uwa�nie przez lornetk� na ojca i c�rk�.
Lw�w, pi�tek 26 lutego 1937 roku,
dwa kwadranse na si�dm� wiecz�r
Gorzkie �ale w ko�ciele �w. Miko�aja gromadzi�y zawsze spor� grup� gimnazjalistek. Przyci�ga�a je tutaj nie tylko niew�tpliwa pobo�no��, lecz r�wnie� osoba ksi�dza Konstantego Kierskiego, kt�ry g�osi� wstrz�saj�ce nauki. Opr�cz ognistego talentu kaznodziejskiego natura nie posk�pi�a m�odemu kap�anowi r�wnie� m�skiej urody. Kiedy sta� na ambonie i rzuca� g�ow� w gniewie, a� g�ste czarne w�osy sypa�y mu si� na czo�o, albo roni� �zy szczerego �alu, kt�re p�yn�y po policzkach jego poci�g�ej uduchowionej twarzy, wzbudza� u wi�kszo�ci m�odych dziewcz�t jednocze�nie l�k i oczarowanie. Nic dziwnego zatem, �e gimnazjalistki t�umnie przybywa�y na gorzkie �ale i zape�nia�y swe zeszyty do religii � ku rado�ci szkolnych katechet�w � pobo�nymi obrazkami, kt�re mo�na by�o otrzyma� jako dow�d uczestnictwa w wielkopostnych nabo�e�stwach.
Rita Popielska nie podziela�a pogl�du swoich kole�anek na temat duchowego i cielesnego pi�kna kap�ana. Kiedy� nawet, nie mog�c znie�� ekstatycznego niemal zachwytu jednej z nich, wypali�a ostro, i� ksi�dz Kierski to na pewno �ciota�. Mimo tego negatywnego nastawienia, bywa�a jednak u �w. Miko�aja ze wzgl�d�w towarzyskich, poniewa� tam by�o zawsze najwi�cej jej kole�anek i mog�y potem d�ugo wsp�lnie wraca� do domu, odprowadzaj�c si� wzajemnie.
Tego dnia jednak nie mia�a zamiaru wraca� z kole�ankami do domu. Sta�a blisko wyj�cia, �ciska�a w kieszeni obrazek, kt�ry przed ko�cem nabo�e�stwa zdoby�a swym czaruj�cym u�miechem, i czeka�a na stosown� okazj�, by zmyli� czujno�� ich katechetki, siostry Bonifanty.
Ach, ja Matka tak �a�osna! Bole�� mnie �ciska niezno�na, Miecz me serce przenika. Czemu� Matko ukochana, Ci�ko na sercu stroskana? Czemu wszystko truchlejesz?
Kiedy wybrzmia�y ju� s�owa polskiego odpowiednika Stabat Mater, siostra Bonifanta podesz�a do grupy m�odszych gimnazjalistek, by wprowadzi� tam zak��cony chwilowo porz�dek. Wtedy Rita, u�cisn�wszy na po�egnanie d�o� swojej nowej przyjaci�ki, Beaty Zacharkiewicz, zwanej �Tyk��, wysz�a szybko z ko�cio�a, zbieg�a w d� i skr�ci�a w prawo. Tu ju� jej nie ujrzy siostra Bonifanta.
Na Mochnackiego panowa� mrok, przecinany tu i �wdzie ��tymi strugami �wiat�a bij�cego od gazowych latar�. Pod starym kasztanem na rogu sta� baciar w kapeluszu nasuni�tym na oczy i pali� papierosa. Zrobi�o si� jej nieswojo. Posz�a pod g�r� do�� strom� ulic� Mochnackiego, �lizgaj�c si� na oblodzonym bruku. Baciar oderwa� si� od drzewa i ruszy� za ni�. W pustej ulicy nie by�o nikogo.
Biblioteka Uniwersytecka by�a ju� zamkni�ta. U g�ry ulicy wida� by�o drzewo szarpane wiatrem, pod kt�rym sta� jaki� inny cz�owiek. Rita chcia�a wr�ci� do ko�cio�a, ale na jego wysoko�ci by� ju� baciar. Sta� przez chwil� i patrzy� na ni�, po czym usun�� si� w cie� bramy. Rita odetchn�a pe�n� piersi� i ruszy�a jeszcze szybciej w g�r� ulicy. Zaraz skr�ci i po kilku minutach znajdzie si� na placu Akademickim, pod pomnikiem Fredry, w przyjaznym wielkomiejskim szumie, w�r�d �wiate�, wystaw i ludzi budz�cych zaufanie.
Cz�owiek stoj�cy u g�ry pod drzewem nagle ruszy� w stron� Rity. Zn�w poczu�a skurcz w gardle. Mia�a dwie mo�liwo�ci: albo i�� w jego stron�, albo wr�ci� pod ko�ci�, gdzie by� mo�e czeka� na ni� drugi baciar, ten w kapeluszu. Wybra�a trzecie wyj�cie. Skr�ci�a w boczn� uliczk� Chmielowskiego. Tu latar� by�o bardzo ma�o. Na tle nielicznych o�wietlonych okien siek�a m�awka. Za sob� Rita zobaczy�a cz�owieka spod drzewa. Sta� i szuka� jej wzrokiem. Pobieg�a szybko w stron� Kaleczej G�ry. Wskoczy�a w zau�ek, a potem do bramy, z kt�rej bi� smr�d kociego moczu. Pogr��y�a si� w ciemno�ci.
Gdy by�a ma�a, w chwilach wielkiego strachu odmawia�a pacierz. Teraz nie wierzy�a ju� w modlitw� i milcza�a w mroku. Przez g�ow� przemkn�a jej zuchwa�a my�l. Ojciec na pewno nie zmartwi�by si�, gdyby tu j� zabili, bo dla niego s� wa�ne tylko noty z �aciny i niemieckiego! On by si� tylko w�ciek� na widok fotografii, kt�r� mia�a przy sobie, schowan� w kieszonce gimnazjalnego p�aszczyka. Napisano na niej te oto s�owa:
Ujrza�em Ci� pod zegarem. Uczyni�a� zatem pierwszy krok. Przed tob� nast�pne. Chcesz si� czego� o mnie dowiedzie�? Napisz do mnie. Poste restante, numer 192. Mam pi�kne oczy. Szkoda, �e na fotografii nie s� najlepiej widoczne.
Zdj�cie przedstawia�o m�odego m�czyzn�, ubranego jedynie w spodnie i w podkoszulek. By� szczup�y, lecz doskonale umi�niony. Pod napi�tym materia�em rysowa�y si� pag�rki mi�ni brzucha. Na g�owie mia� kapelusz. Jego twarz zakryta by�a bia�� chust�.
M�czyzna dotar� do zau�ka i min�� bram�, kryj�wk� Rity. Okr��y� kamienic� i po chwili znalaz� si� na podw�rku. Sta� przez chwil� nieruchomo pod wielkim d�bem. Od strony podw�rka wszed� do bramy, w kt�rej Rita si� schowa�a. Poci�gn�� nosem. Nie znosi� kot�w. Nacisn�� klamk� drzwi od piwnicy. By�y otwarte. Min�� je i wszed� cicho po schodkach na podest. Teraz j� widzia�. Nik�e �wiat�o pada�o z okienka w kt�rych� drzwiach i o�wietla�o jej plecy. Ca�a dr�a�a. Ruszy� w jej kierunku. Wtedy us�ysza� na ulicy ci�kie kroki.
��Rito, jak mo�na tak ryzykowa� i chodzi� po zakazanych ulicach! � us�ysza� dono�ny g�os. � Co by na to powiedzia� tw�j tatu�!
���ledzi� mnie pan, panie Zaremba? � wrzasn�a Rita. � Nienawidz� mojego ojca! Nigdy mnie nie zostawi w spokoju i zawsze b�dzie mnie �ledzi�!
Po chwili dziewczyny ju� nie by�o. Na schodku le�a�a jej r�kawiczka. Podni�s� j� i d�ugo w�cha�.
Lw�w, sobota 13 marca 1937 roku,
trzy kwadranse na czwart� po po�udniu
Popielski wyszed� ze �Szkockiej�, gdzie chyba po raz pierwszy przebywa� wy��cznie w charakterze go�cia i gdzie wypi� przed chwil� ca�y dzbanek gor�cej herbaty z konfiturami malinowymi, wzmocniony szklank� w�dki. Czu� si� nie najlepiej, dopad�a go grypa, kt�ra ju� skosi�a ca�� jego rodzin�, w��cznie ze s�u��c� Hann� P�toranos. Stosowa� zatem profilaktycznie malinowo-alkoholow� mikstur�, kt�r� uwa�a� za skuteczne remedium na wszystko.
Szed� za grup� matematyk�w ulic� �w. Miko�aja w stron� uniwersytetu i � aby si� z nimi nie zr�wna� i unikn�� konieczno�ci sztucznej rozmowy � co chwil� zwalnia� kroku, kt�ry od dzieci�stwa mia� nadzwyczaj szybki. Spotkanie z nimi i tak by�o nieuniknione, poniewa� zmierza� tam, dok�d oni; nie widzia� jednak potrzeby przy�pieszania tej k�opotliwej sytuacji. Szed� bardzo wolno w deszczu i w b�ocie i rozgl�da� si� wok�, chc�c sprawi� wra�enie cz�owieka zainteresowanego t� niezwyk�� wysp� nauki w samym sercu Lwowa. Niestety, nie poczu� �adnej duchowej atmosfery. Wszystko natychmiast kojarzy�o mu si� z jakimi� dawnymi i ca�kiem �wie�ymi sprawami kryminalnymi. Zamiast biblioteki uniwersyteckiej widzia� zmasakrowane cia�o studenta, kt�ry niegdy� stamt�d skoczy�, zamiast bezlistnych o tej porze drzew na Mochnackiego � przera�on� twarz m�odej piel�gniarki, kt�r� zha�biono na jednym z podw�rek, a zamiast klasztoru trynitarzy � zamarzni�te niemowl�, kt�re podrzucono pod jego furt�. Wszystko wok� by�o z�e. Nawet w zgarbionych i gestykuluj�cych ludziach, kt�rzy przed nim szli, nie widzia� najwi�kszych luminarzy �wiatowej matematyki, lecz z�o�liwych dystrakt�w o chorych ambicjach.
Wszed� za nimi do gmachu tak zwanego �starego uniwerku�, s�siaduj�cego z ko�cio�em �w. Miko�aja. Podobnie jak oni, odda� p�aszcz i kapelusz do szatni i wszed� na pierwsze pi�tro, gdzie w jednej z sal wyk�adowych o szesnastej mia�o si� odby� zebranie Ko�a Lwowskiego Polskiego Towarzystwa Matematycznego. Opr�cz spraw bie��cych przewidziano r�wnie� odczyt doktora Bronis�awa Kulika pod tytu�em: Logika nazw i logika zda�.
Popielski usiad� pod oknem i opar� si� plecami o parapet. W ten spos�b widzia� dok�adnie wszystkich wchodz�cych. Matematycy obrzucali go spojrzeniami ludzi nieobecnych duchem i zasiadali w �awkach. Niekt�rzy z zazdro�ci� patrzyli na jego starannie dobrany str�j: �nie�nobia�� koszul�, czarny krawat w bia�e grochy, kupiony w sklepie �The Gentleman�, i garnitur uszyty u Dajewskiego na Akademickiej. On z kolei spogl�da� na nich zm�czonym wzrokiem i wiedzia�, co nast�pi o tej ponurej porze deszczowego dnia � zaraz zamknie oczy, a szelest gro�nych wyraz�w, takich jak �operatory sprz�one� i �przestrzenie dualne�, uko�ysze go do snu. Nagle drgn��, bo zobaczy� ma�ego i p�katego cz�owieka o nosie zadartym jak u prosiaka. Cz�owiek ten, niedbale ubrany i nieogolony, wszed� do sali jako ostatni i nie zamkn�� za sob� drzwi. Popielski poczu� silne bicie serca.
Nieznajomy rozejrza� si�, wzbudzaj�c og�lne zainteresowanie, a jego wzrok zatrzyma� si� na �ysej g�owie Popielskiego. Podszed� do niego cicho i wr�czy� mu list w kopercie.
��Jestem bratem wo�nego Majdy J�zefa. � Popielski a� si� wzdrygn�� przed silnym smrodem czosnku, jaki wydosta� si� z ust cz�owieka podobnego do �wini. � M�j brat chory i kaza� to przekaza� panu komisarzowi.
Na sali gwar ju� ucich�. Wszyscy patrzyli na Popiel-skiego i mi�o�nika czosnku, w��cznie z profesorem Stefanem Banachem, kt�ry przewodniczy� zebraniu.
��Ju� mo�emy zaczyna�? � powiedzia� z irytacj� przewodnicz�cy, adresuj�c te s�owa wyra�nie do Popielskiego.
��Dzi�kuj� � szepn�� Popielski, odsun�� si� z odraz� od pos�a�ca i machn�� r�k�, jakby odgania� much�.
��Witam pan�w bardzo serdecznie na marcowym zebraniu Ko�a Lwowskiego Polskiego Towarzystwa Matematycznego � rozpocz�� Banach. � Dzisiaj mamy przyjemno�� go�ci� pana doktora Bronis�awa Kulika z Krakowa, kt�ry wyg�osi odczyt z zakresu logiki formalnej pod tytu�em Logika nazw i logika zda�. Ju� sam tytu� pozwala s�dzi�, �e mamy tu do czynienia z jak�� interesuj�c� propozycj� metodologiczn�. Zapraszam, panie doktorze.
Rozleg�y si� ciche brawa, a na katedr� wszed� szczup�y, elegancko ubrany i urodziwy m�czyzna przed trzydziestk� i rozpocz�� od zapewnie�, jaki to dla niego wielki zaszczyt wyst�powa� przed tak znakomitymi uczonymi i �e zanotuje wszystkie uwagi, lecz nie jest pewien, czy b�dzie w stanie od razu si� do nich ustosunkowa�. Dwaj m�czy�ni siedz�cy za Popielskim rozpocz�li rozmow�.
��Kto to w og�le jest ten Kulik? � Popielski us�ysza� za sob� szept. � Kto� z Jagiellonki? Kto� od Lei?
��Nie � odpar� jego interlokutor. � Nie, Leja nie zajmuje si� logik�. To �wie�y doktor od �ukasiewicza, jest chyba prywatnym docentem w Krakowie, zrobi� niedawno doktorat i je�dzi z odczytami po Polsce. Chce si� wcisn�� do �rodowiska. Pono� na dzisiejsze zebranie protegowa� go u Banacha sam �ukasiewicz. To jaki� miglanc, jak wszyscy ci logicy!
Popielski u�miechn�� si� w duchu, stwierdzaj�c, �e plotki i zawi�� maj� wst�p r�wnie� do �wiata abstrakcji. Obejrza� si� dyskretnie za siebie i ujrza� dw�ch matematyk�w, kt�rych nigdy nie widzia� w �Szkockiej�. Przed jednym z nich sta�a teczka, z kt�rej wysypywa�y si� zeszyty. Nauczyciele gimnazjalni, pomy�la� Popielski, i wyj�� list z koperty. Ucieszy� si� jak zwykle, widz�c r�wne i staranne pismo Mocka. Mia� z policjantem z dalekiego Wroc�awia szybk� lini� korespondencyjn�. Mock dostarcza� list konduktorowi poci�gu Katowice-Lw�w, ten po przyje�dzie do Lwowa wysy�a� z listem dworcowego go�ca, kt�ry przynosi� przesy�k� na ��ckiego. Tam za� wo�ny albo dostarcza� j� Popielskiemu osobi�cie, albo wiedzia�, gdzie ma go szuka�. Popielski zacz�� czyta� list z nadziej� na jakie� nowe wie�ci i z rado�ci�, i� b�dzie mia� zaj�cie na nudnym posiedzeniu.
Kattowitz, 12 marca 1937 r. Drogi Eduardzie, ju� ci relacjonuj�, co si� zdarzy�o od czasu mojego ostatniego listu. Jak Ci w nim pisa�em, z�apa�em w imad�o rzekomego narzeczonego Marii Szynok, niejakiego Micha�a Boreckiego, a ten wyjawi� mi nazwisko kobiety sp�dzaj�cej p�ody w dzielnicy, w kt�rej mieszka�a ta nieszcz�sna ob��kana.
Zapytasz pewnie, po co mi to w og�le by�o potrzebne. Ot� id� tropem �po�rednictwa cielesnego�. S�dz�, �e Szynok by�a ukryt� prostytutk�. Najpierw my�la�em, �e zamordowana Nowoziemska to str�czycielka, cho� nie mog�em na to znale�� �adnego dowodu. My�l ta jednak by�a moj� monomani�. Nazwa�em j� �tropem kryptoprostytucji�. W rozmowie z Boreckim przysz�o mi do g�owy, �e str�czycielkami s� cz�sto kobiety dokonuj�ce sp�dzania p�odu. U�wiadomi� mi to niechc�cy on sam, kiedy wyjawi�, i� Szynok mia�a przed nim wielu kochank�w i � jak powiedzia� � �skroba�a si�. Przycisn��em zatem Boreckiego, a ten poda� mi nazwisko. Brzmia�o ono: �Monika Halaburda�. Jak si� okaza�o, w tej dzielnicy, owszem, mieszka kobieta o takim nazwisku, tyle �e jest ona bardzo szanowan� krawcow�, a prywatnie � te�ciow� owego don�uana z przedmie�cia. Zakpi� on sobie okrutnie ze mnie, a moje imad�o ju� chyba nadaje si� tylko na z�om. Nie zra�am si� jednak, cho� komisarz Holewa wci�� wk�ada mi kij mi�dzy szprychy. Na razie jednak ten trute� jest nieskuteczny, a ja prowadz� prywatne �ledztwo na jego oczach. Jak to robi�? Ot� uparcie pod��am tropem �kryptoprostytucji�, odwiedzam katowickie kap�anki Afrodyty i wypytuj� je o babki sp�dzaj�ce p�ody. Chodz� do nich oczywi�cie jako klient, a wtedy nie towarzyszy mi m�j cie� w postaci tego szpicla, aspiranta Wybra�ca. Holewa w�cieka si� na mnie, wyg�asza moralizatorskie tyrady, ale nie mo�e mi przecie� zabroni� mojej nieszkodliwej s�abostki. A ja ju� widz� �wiate�ko w tunelu. Czuj�, �e nied�ugo b�d� co� wiedzia�. Wiesz, �e potrafi� rozmawia� z dziewczynkami i �e jestem dla nich hojny. Nie p�ac� im zreszt� tylko za rozmow�. Pami�tasz, m�j drogi? Homo sum et nil humani� To wszystkie wiadomo�ci na dzisiaj.
Z najlepszym pozdrowieniem, Tw�j Eberhard
P.S. W sprawie morderstwa Nowoziemskiej nic nowego.
Popielski trzykrotnie przeczyta� list i spojrza� na sal�. Referent ju� chyba zbli�a� si� do ko�ca odczytu, a s�uchacze kr�cili si� niecierpliwie. Podnosi� si� st�umiony gwar. Popielski, kt�ry do dzi� nie zdradzi� ca�kiem �aciny i cz�sto bywa� na naukowych zebraniach filologicznych, wiedzia�, co oznacza ten odg�os. Referat albo si� spotka z zachwytem, albo z mia�d��c� krytyk�.
��Ale� co on opowiada?! � us�ysza� za sob� sceniczny szept. � Przecie� to zdrada metodologiczna!
��Zabierze pan g�os, profesorze? � zareagowa� drugi szepcz�cy.
��Ja nawet nie splami� si� udzia�em w tej dyskusji!
��Oj, niech�e pan profesor nie przesadza! Kiedy� ju� pan proesor zabra� g�os po podobnym referacie�
��Nigdy! � zaperzy� si� profesor. � Nigdy! Co te� pan kolega opowiada!
��A wtedy, kiedy mia� referat ten amator, to co? Nie dyskutowa� pan profesor? Nie skrytykowa� go pan pot�nie?
��Jaki amator?
��Nie pami�tam nazwiska� Takie kr�tkie� No ten taki brzydki jak diabli! Ten ekscentryk, wygl�daj�cy, jakby go wypu�cili z Tworek. Ten, co pomyli� kapelusze z Auerbachem!
��Kapelusze? Z Auerbachem?
��Nie zna pan proesor tej anegdotki? Naprawd� pyszna!
��Panowie, panowie! � zareagowa� Banach ex cathedra, patrz�c surowo w stron� obu nauczycieli i stukaj�c o��wkiem w blat. � Nasz prelegent zmierza do konkluzji. Prosz� mu na to pozwoli�!
Popielski zn�w poczu� bicie serca. Amator brzydki jak diabli, my�la� szybko, nie pami�taj� nazwiska, kapelusz Auerbacha, kanapka Steinhausa, tr�n�g Hilberta, brzydki jak diabe�, brzydki jak ma�pa, jak koczkodan. Wygl�daj�cy na chorego psychicznie. Jakby uciek� z Tworek. Te gor�czkowe my�li przy�pieszy�y mu puls. W okolicach prawego ucha poczu� jakie� drganie. Kapelusz Auerbacha. Rozejrza� si� po sali. Prelegent sko�czy�, a siedz�cy w pierwszej �awce Herman Auerbach zg�osi� si� jako pierwszy dyskutant. Popielski wsta� z hukiem z �awki. Wszyscy na niego spojrzeli.
��Prosz� poczeka� na swoj� kolej � upomnia� go Banach z pewnym zdziwieniem. � Teraz g�os ma docent
Auerbach.
Drganie pod uchem zamieni�o si� w �omot. Popielski podszed� do Auerbacha i chwyci� go za �okie�. Uchwyt by� mocny.
��Zaraz pan zada pytanie � powiedzia� w ciszy sali � ale ja musz� co� wiedzie�, i to ju� teraz!
��Co to ma znaczy�! � krzykn�� Leon Chwistek do Popielskiego. � Jak pan �mie zak��ca� autonomi� uniwersytetu?! Jak pan �mie �ci�ga� nas z krystalicznych wy�yn logiki w kloak�?!
��Idziemy! � powiedzia� Popielski do Auerbacha. -Sprawa jest najwy�szej wagi!
��Jak panowie widz� � Auerbach by� wyra�nie rozbawiony � jestem vi coactus.
��Cloactus � westchn�� Steinhaus, patrz�c na Chwistka.
Popielski wyszed� wraz Auerbachem na korytarz, a potem przesta� nad sob� panowa�. Chwyci� matematyka za w�t�e bicepsy i przycisn�� do �ciany.
��Mia� tutaj kiedy� odczyt jaki� amator, potwornie brzydki. Pan go zna, bo pomyli� z panem kapelusz! Prosz� mi o nim wszystko powiedzie�!
��Tak, wiem, o kogo chodzi � odpowiedzia� spokojnie Auerbach. � Ale najpierw niech�e mnie pan pu�ci. To logik i matematyk, w�a�ciwie samouk, studi�w nie sko�czy�, nie wiem, sk�d pochodzi i czy w og�le studiowa� � kontynuowa�, gdy Popielski zwolni� chwyt. � Nazywa si� Zdzis�aw Potok. By� jeden jedyny raz w �Szkockiej�. By�em tam wtedy tylko ja i Staszek Ulam, kt�ry kilka dni temu wyjecha� do Ameryki. Potok chwil� rozmawia� z nami, mia� nawet jaki� ciekawy pomys� w zakresie twierdzenia Dirichleta, a potem poszed�. Pomyli� kapelusze. Szelma wzi�� m�j nowy, a sw�j stary zostawi�. Potem znikn��. No to nosi�em jego stary kapelusz. Wola�em taki ni� �aden. Mniej wi�cej po roku przyszed� do mnie na uniwersytet, odda� mi kapelusz z przeprosinami i zapyta�, czy mo�e mie� u nas referat z logiki. Akurat wypad� z planu wyk�ad go�cia zagranicznego, profesora Lebesgue'a, i mieli�my dziur�. Wypyta�em go dok�adnie o tre�� tego wyk�adu. Wyda� mi si� sensowny i koherentny. Zgodzi�em si�. I wyg�osi� ten referat przed prawie pust� sal�. Pami�tam, by� tylko Ulam, ja i kto� jeszcze. Oberwa�o mi si� potem od mojego szefa, �e dopuszczam amator�w i nie ma frekwencji. To wszystko, co o nim wiem. Ach, wiem te�, gdzie mieszka, bo tam mu odes�a�em jego stary kapelusz. �uli�skiego 10, mieszkania 12.
��By� brzydki?
��Chyba tak, bo przestraszy� nawet jedn� studentk�, kt�ra wtedy u mnie zdawa�a kolokwium.
��Czemu pan docent odes�a� mu kapelusz, a nie odda� go od razu, gdy przyszed� zwr�ci� pa�ski?
��Akurat by�o lato i nie mia�em go ze sob�.
��Mam jeszcze ostatnie pytanie. � Popielski czu�, jak w jego organizmie co� si� odrywa i staje si� coraz l�ejszy, jak po wyczerpuj�cej diecie. � Dlaczego nie powiedzia� mi pan o tym brzydkim cz�owieku, kiedy o to pana pyta�em w �Szkockiej�?
��Bo nie pyta� pan o kapelusz, tylko o jakie� odra�aj�ce monstrum � u�miechn�� si� Auerbach. � Wyraz �kapelusz� jest definiowalny, a �odra�aj�ce monstrum� ju� nie. Do widzenia, panie komisarzu. Id� zada� to moje pytanie.
Poda� r�k� Popielskiemu i odwr�ci� si� do drzwi. Kiedy naciska� klamk�, poczu� d�o� komisarza na swoim ramieniu.
��Teraz ju� naprawd� ostatnie pytanie. � Twarz Popielskiego by�a tak rozradowana, jak twarze student�w Auerbacha, kiedy zdali u niego trudny egzamin. � Co to za anegdota o zamianie kapeluszy, kt�rej pan docent jest bohaterem?
��Ach to. � Auerbach zdj�� r�k� z klamki. � Ten stary kapelusz Potoka nosi�em prawie rok i wcale go nie czy�ci�em. Kt�ry� z koleg�w zapyta�, dlaczego go nie czyszcz�. �A co b�d� czy�ci� z�odziejowi�, odpowiedzia�em.
Katowice, sobota 13 marca 1937 roku,
godzina sz�sta rano
Mock wklepa� w �wie�o ogolone policzki wod� kolo�sk�, wyla� kilka jej kropel na d�onie i przyg�adzi� w�osy. Strzeli� szelkami o brzuch i cicho pogwizduj�c, wyszed� z �azienki. Mimo wczesnej pory czu� si� wyspany i odpr�ony. W�o�y� koszul�, zapi�� bursztynowe spinki i zawi�za� krawat przed lustrem. Usiad� przy stole w saloniku i wyj�� notes. Na pierwszej stronie by�o napisane starannym kobiecym pismem: Ernestyna Nierobisch, ul. �oga�y 4m. 1. Nast�pn� kartk� Mock wyrwa� z notesu. Mru��c oczy przed dymem z papierosa, napisa� na niej:
Nie budzi�em Ci�, bo tak pi�knie spa�a�� Czuj si� jak u siebie w domu. Zaufanie za zaufanie.
Podszed� do ��ka i po�o�y� kartk� na poduszce, na kt�rej by� jeszcze ciep�y odcisk jego g�owy. Blondynka, kt�r� pozna� dzie� wcze�niej, zamrucza�a co� cicho przez sen. Mock chcia� j� pog�aska� po lekko wilgotnym czole, ale porzuci� t� my�l w obawie, �e obudzi dziewczyn�.
Zgasi� lampk� nocn�, zamkn�� cicho drzwi, wyszed� na korytarz i nacisn�� guzik windy. Windziarz, znaj�cy jego hojno��, przywita� go wylewnie i uni�enie.
��Masz tutaj dwa z�ote. � Mock wr�czy� mu monet�. � Nakup czerwonych r� za z�ot�wk�, a z�ot�wka b�dzie dla ciebie za fatyg�.
��A co mam zrobi� z tymi kwiatami, szanowny panie?
��Zanie� je do mojego pokoju i po�� ko�o ��ka. � Pogrozi� mu palcem. � Ale tak, �eby nie obudzi� tej pani, kt�ra tam jeszcze �pi!
Katowice, sobota 13 marca 1937 roku,
wp� do si�dmej rano
Mock pojecha� pod adres zapisany przez dziewczyn�, z kt�r� sp�dzi� noc. Ulica �oga�y le�a�a w tej samej dzielnicy Bogucice, w kt�rej mieszka� Borecki. Otworzy�a mu niechlujna, t�ga kobieta ko�o sze��dziesi�tki. Ubrana by�a w r�owy szlafrok, a jej wydatny brzuch owija� brudny, aksamitny, ��ty pasek. Nad jej czo�em prawie pod k�tem prostym stercza�y d�ugie w�osy. Wygl�da�o to tak, jakby je kto� zgarn�� z karku i przerzuci� nad g�ow�. W zmarszczkach wok� oczu mia�a �lady czarnego tuszu.
��Czygo? � warkn�a.
Mock wyj�� z kieszeni banknot dwustuz�otowy i pokaza� go kobiecie.
��Mam wa�n� �yciow� spraw� do pani. � Zamacha� banknotem przed jej oczami. � Jestem zamo�nym przemys�owcem. Przyjecha�em z Niemiec i szukam �adnej dziewczyny na kilka dni!
��Ni rozumia! � wrzasn�a. � Tu ju� ni Nimcy! Po naszymu godo�!
Zatrzasn�a mu drzwi przed nosem. Mock westchn�� i wyszed� na ciemn� jeszcze ulic�. Ruszy� wolnym krokiem i nagle obr�ci� si� na pi�cie. W mieszkaniu Ernestyny Nierobisch poruszy�a si� firanka. Wr�ci� na g��wn� ulic� i gwizdn�� na przeje�d�aj�c� doro�k�. Wsiad� do budy i kaza� fiakrowi jecha� ulic� �oga�y, a potem zawr�ci�. Ten zrobi�, jak mu polecono. Kiedy zbli�ali si� do bramy, w kt�rej mieszka�a Nierobisch, Mock nakaza� mu zatrzyma� si� i czeka�. Doro�karz upewni� si�, �e jego klient wie, �e za czekanie si� p�aci, i zadrzema� na ko�le.
Mock zapali� papierosa i postawi� ko�nierz paltota. Gdzie� prys� jego dobry humor. Komisarz liczy� si� wprawdzie z takim przyj�ciem u sp�dzaj�cej p�ody, ale w swym porannym zadowoleniu nie obmy�li� skutecznej strategii i postanowi� ewentualnie dzia�a� ad hoc. A teraz nie wiedzia�, co ma robi�. By� z�y na swoj� nonszalancj�. �adna kobieta sp�dzaj�ca p�ody i str�cz�ca swe klientki nie jest �atwowierna. Nie da si� nabra� na jak�� niepewn� rekomendacj� ani wysoki nomina�. Zbyt wiele ryzykuje, zdradzaj�c sw�j proceder. Mock wiedzia� o tym doskonale. Wiedzia� te�, �e � z braku innych mo�liwo�ci � musi chodzi� po tajnych sp�dzarniach p�odu, przestraszy� t� w�a�ciw� szwarcmam� i zmusi� j� do zdradzenia ewentualnego klienta Marii Szynok. Nie chcia� bowiem dopu�ci� my�li o pora�ce. Wielkie zadowolenie z dotarcia do pierwszej str�czycielki przy�mi�o jego zwyk�y sceptycyzm. I dopiero w�wczas zrozumia�, i� nie ma �adnego narz�dzia, kt�rym by zmusi� j� do wyjawienia nazwiska klienta Szynok. W Katowicach Mock nie mia� do dyspozycji imad�a. Ale c� mam lepszego do roboty, my�la� z gorycz�, wraca� do Breslau i stan�� przed rozgniewanymi obliczami moich zwierzchnik�w? Czy jecha� do Lwowa, by tropi� jakiego� rzekomego matematyka? To ju� lepiej siedzie� w tej dryndzie i patrze�, czy ta stara czarownica dok�d� wyjdzie. A potem przeszuka� jej mieszkanie�
Fiakier zachrapa�. Na �oga�y zia�o pustk�. By�a to martwa poranna godzina, kiedy m�czy�ni ju� dawno wyszli do pracy na kopalnie, a ich �ony nie budzi�y jeszcze dzieci do szko�y. Mock poczu� zm�czenie w ko�ciach, kt�re �wiadczy�o o jego sporej aktywno�ci fizycznej ostatniej nocy. Poprawi� ko�nierz. Nawet nie zauwa�y�, kiedy z r�k wy�lizgn�� mu si� papieros, a ci�kie powieki si� zamkn�y.
��Hej, m�j panie! � Fiakier potrz�sa� Mockiem. � To jedziemy czy nie jedziemy? Tu nie hotel, tu si� nie �pi!
��Wysz�a z tej bramy gruba i brzydka kobieta? � Mock przetar� oczy i poczu� z�o�� na samego siebie.
��A wysz�a, wysz�a! � Doro�karz patrzy� na niego zdziwiony. � Dobre dziesi�� minut temu.
Mock wcisn�� mu do r�ki jak�� monet� i przebieg� przez zab�ocony trotuar. Stan�� pod drzwiami Nierobisch i nas�uchiwa�. Mija�y minuty. Na pierwszym pi�trze rozleg�y si� gniewne kobiece okrzyki i piskliwe pro�by dziecka. Mock z wewn�trznej kieszeni p�aszcza wyj�� wytrych i przekr�ca� go w zamku pod r�nym k�tem. Mija�y minuty. Babsko mog�o zaraz wr�ci�, je�li na przyk�ad posz�o do sklepu. Mimo zimna pod melonikiem Mocka pojawi�a si� wilgo�. W domu robi�o si� coraz ha�a�liwiej. Trzaska�y talerze, dzieci si� przekomarza�y. Stalowa p�telka wytrycha o co� zahaczy�a. Mock us�ysza� szcz�k zamka. Gdzie� na g�rze drzwi si� otworzy�y i zbiegaj�ce dzieci zatupa�y g�o�no na schodach.
Z korytarza wchodzi�o si� bezpo�rednio do kuchni, tak jak to by�o w mieszkaniu Boreckiego. Mock ostro�nie przesuwa� si� mi�dzy r�nymi przedmiotami, kt�re le�a�y na pod�odze. W mieszkaniu panowa� smr�d i nieopisany ba�agan. Na pod�odze pod piecem wala�y si� szczapy drzewa i w�giel. Na piecu sta� garnek. Mock podni�s� pokrywk� i pow�cha�. Mimo �e jeszcze nie jad�, za nic nie skosztowa�by zupy z tego garnka. Nie do��, �e przenikliwie �mierdzia�a rozmoczonym czosnkiem, to samo naczynie wygl�da�o, jakby przechowywano w nim pomyje. Na jego b�yszcz�cych od t�uszczu �cianach zastyg�y ohydne j�zory jakiej� g�stej cieczy. Wo� �cierki rzuconej na piec przypomina�a Mockowi czasy Wielkiej Wojny, kiedy w okopach pod Dyneburgiem zamiast skarpet nosi� onuce. Na pod�odze sta�a miednica z brudn� wod�. Mock, mijaj�c j�, opar� si� o st� i poczu�, �e jego d�o� przykleja si� do ceraty. By�. w�ciek�y.
��Kiedy ju� mam tyle szcz�cia � powiedzia� do siebie ze z�o�ci� � �e w og�le si� tutaj dosta�em, to� kurwa, co za jaskinia! Wszyscy ludzie Holewy razem wzi�ci nie byliby w stanie jej zrewidowa�!
Sapi�c ze z�o�ci, szuka! wzrokiem szafki, jakiej� skrytki, sam nie wiedz�c, co mia�by w niej znale��. Min�� ��ko, na kt�rym le�a�a nieobleczona w poszw�, czerwona pierzyna. Nacisn�� klamk� drzwi prowadz�cych do pokoju.
W pomieszczeniu, kt�rego okna wychodzi�y na ceglan� �cian� ma�ego podw�rka, Ernestyna Nierobisch dokonywa�a prawdopodobnie zabieg�w. Na jego �rodku sta�a jednoosobowa kozetka, spod kt�rej wystawa�a szufelka na �mieci. Mock wyj�� z kieszeni p�acht� �Kattowitzer Zeitung� i po�o�y� j� na poplamionym dywaniku, na kt�rym snu�y si� pasma waty. Podni�s� brzeg kapy okrywaj�cej kozetk� i ujrza� ma��, poobijan� miednic� w kszta�cie nerki. Jej �cianki pokryte by�y rdzaw�, zaschni�t� ciecz�. Wsta� gwa�townie, zatka� nos i przez chwil� szybko oddycha�.
I wtedy zda�o mu si�, �e prze�ywa deja vu. Naprzeciwko niego, w kredensie za szklan� szyb�, sta� segregator. By� czarny, a jego rogi ozdabia�y fantazyjne, z�ocone okucia. Mock podbieg� do kredensu i go wyj��. Znajdowa�y si� w nim grube kartonowe kartki, do kt�rych by�y przyklejone
poczt�wki z egzotycznymi widokami. Jedna z nich, z napisem �Pozdrowienia z Breslau�, przedstawia�a doskonale znany Mockowi ogr�d zoologiczny. Zadr�a� z podniecenia i spojrza� na grzbiet segregatora. Zza przymocowanej tam gumki znikn�a kartka informuj�ca o zawarto�ci, lecz na mi�kkim grzbiecie pozosta�y wy��obienia po napisie, kt�ry najprawdopodobniej widnia� na tej kartce. � Pa-no-wie � wysylabizowa� Mock.
Ten polski wyraz by� jednym z nielicznych dobrze mu znanych. Widnia� on wsz�dzie tam, gdzie p�e� jest istotn� informacj�. Na przyk�ad nad wej�ciem do ka�dej m�skiej toalety. Albo na segregatorach w biurze matrymonialnym zamordowanej Klementyny Nowoziemskiej.
Lw�w, sobota 13 marca 1937 roku,
trzy kwadranse na pi�t� po po�udniu
Popielski zna� dobrze okolice ulicy �uli�skiego. Bywa� tu niegdy� do�� cz�sto � w knajpie weteran�w na ulicy Ochronek, gdzie pracowa�y prostytutki tak stare, �e lwowska ulica �piewa�a o nich:
Popielski mia� w pami�ci t� piosenk� i nie by�o dla niego tajemnic� � tak jak dla �adnego lwowiaka � �e Babiczek sprzedawa� konin� i najgorsze w�dliny, a zatem por�wnanie kogokolwiek do wyrob�w tego� masarza by�o obelg�. Cho� piosenka hucza�a mu jeszcze, kiedy znalaz� si� na �yczakowie, my�la� tylko o swojej akcji, kt�ra mia�a zwie�czy� trudne i czasoch�onne �ledztwo.
Kr�tka ulica �uli�skiego le�a�a na obrze�ach �yczakowa i zaczyna�a si� na �yczakowskiej, sto metr�w od ko�cio�a klarysek. Wrotami do niej by�y dwie naro�ne knajpy � Einsteina i Krebsa � a ulica ko�czy�a si� na Piekarskiej. By�a zabudowana dwu- oraz trzypi�trowymi domami i pozbawiona prawie zupe�nie drzew. Dwupi�trowa kamienica opatrzona numerami 10 i 10a zajmowa�a jej �rodek. By�a mocno zaniedbana. Tu i �wdzie odpada� tynk, a w�a�ciciel budynku mocno chyba oszcz�dza� na str�u, poniewa� przed bram� le�a�y r�ne odpadki kuchenne, kt�re zosta�y wyrzucone z okna przez jak�� beztrosk� gospodyni� lub z�o�liwe dziecko. Popielski ze wstr�tem rozsun�� czubkiem trzewika ziemniaczane obierki i ogryzki jab�ek i wszed� do bramy. W �lad za nim poszli Stefan Cygan i Herman Kacnelson. Popielski wskaza� temu drugiemu wej�cie na podw�rze, sk�d dochodzi� dudni�cy d�wi�k trzepania dywanu, a sam skin�� na Cygana i ruszyli po schodach. Mijali drzwi, zza kt�rych dochodzi�y odg�osy i zapachy domowej sobotniej krz�taniny: stukot garnk�w, chlupot wody sp�ywaj�cej ze �cierek do wiader, przenikliwa wo� terpentynowej pasty do pod��g. Gdzieniegdzie dochodzi� do tego p�acz dziecka lub roze�lony g�os, wzmocniony alkoholem.
Weszli na drugie pi�tro. Nie by�o tu drzwi z numerem 12. Popielski nie wydawa� si� jednak zaniepokojony. Ufa�, �e matematyk nie pomyli� numeru. To mieszkanie musia�o mie� wej�cie od podw�rka. Popielski spojrza� przez okno. Kacnelson, stoj�cy obok trzepaka, zauwa�y� swojego szefa i uni�s� palec w stron� poddasza. Po chwili znale�li si� w miejscu wskazanym przez Kacnelsona � na najwy�szej podw�rkowej galerii. Drzwi z numerem 12 by�y wypaczone i w kilku miejscach mi�dzy nimi a framug� wida� by�o spore szpary. Popielski zastuka� niezbyt mocno. Cisza. Powt�rzy�. Z wn�trza nie dochodzi� najmniejszy nawet odg�os. Popielski po�o�y� d�o� na klamce i nacisn��. Drzwi by�y zamkni�te. Spojrza� przez jedn� ze szpar. Ciemno��.
��Id�, Stefciu, popytaj s�siad�w � szepn�� do Cygana, do kt�rego z racji m�odego wieku czasami zwraca� si� na ty. � Mo�e kt�ry� z nich ma klucze. Tak cz�sto bywa, kiedy brak str�a w kamienicy. Udawaj brata Potoka. On nie mo�e si� dowiedzie�, �e pyta�a o niego policja.
��Tak jest, panie komisarzu. � Cygan odwr�ci� si� i ruszy� w stron� s�siednich drzwi.
Popielski wszed� na boczn� p�okr�g�� klatk� schodow� i obserwowa� ca�� scen�. Zdawa� sobie spraw�, �e Cygan ze swoj� aparycj� amanta filmowego jest niezbyt wiarygodny jako brat Potoka, kt�rego uderzaj�ce podobie�stwo do ma�py by�o powszechnie znane. Jeszcze bardziej niewiarygodny w tej roli by�by jednak sam Popielski ze swoim wygl�dem dandysa czy Kacnelson, z semickim pochodzeniem wypisanym na twarzy.
Drzwi otworzy�y si� i stan�� w nich niski m�czyzna w kurtce, kt�rego braki w uz�bieniu Popielski widzia� a� z tej odleg�o�ci.
��Dzie� dobry. � Cygan uchyli� kapelusza.
��A dobry, dobry � odpowiedzia� m�czyzna i przygl�da� si� nieufnie nieznajomemu.
��Najmocniej pana przepraszam, nazywam si� Kazimierz Potok i jestem bratem Zdzicha Potoka, pa�skiego s�siada. Nie ma go teraz w domu, a ja przyjecha�em z daleka. Nie wie pan, gdzie on mo�e by�?
��Nie m�wi�, �e ma brata. � Zza ramienia s�siada wychyli�a si� jaka� zaniedbana kobieta.
��On w og�le wiele nie m�wi � roze�mia� si� Cygan.
��Co recht, to recht � odpar� s�siad. � Un ni bajtluji za bardzu. Nu ali nie ma gu, un wyjecha� dzisiaj, nie gada�, gdzie� Wr�ci w przysz�u niedzieli.
��Wiedzia�em, �e ma dzisiaj wyjecha�, ale nie wiedzia�em, o kt�rej� No i nie zd��y�em � zafrasowa� si� Cygan. � No nic� W przysz�� niedziel�, powiada pan� Niedobrze� My�la�em, �e z nim posiedz� do odjazdu mojego poci�gu do Przemy�la. Bo ja mam poci�g dopiero za dwie godziny�
��No to siadaj pan u mni. � M�czyzna otworzy� szeroko drzwi. � Wieli nie mam, ali dla brata pana Zdzis�awa herbata i sumyr z cybulu zawszy si znajdzi.
��Nie chcia�bym panu robi� k�opotu� Mo�e pan wie, kto ma klucze do jego mieszkania� U niego przeczekam te dwie godzinki�
��Ta oj, ja durnowaty. � S�siad uderzy� si� w czo�o. -Ta ja mam kluczy! Chod� pan, otworzym!
S�siad wr�ci� z kluczami i otworzy� drzwi mieszkania Potoka. Wszed� tam razem z Cyganem. Popielski s�ysza�, jak go�cinny s�siad pe�ni honory domu i ka�e Cyganowi �rozp�aszczy� si�, szapoklak wiesza� i �siada� przy stoli�. Za chwil� wr�ci� do swojego mieszkania. Kiedy zamyka� drzwi, jego �ona stwierdzi�a:
��Ten go�ciuniu za �adny jak na brata pana Zdzis�awa.
��Mozy przyrodni � us�ysza� Popielski i drzwi si� zamkn�y.
Zapad�a cisza. Po minucie Popielski by� w mieszkaniu Potoka. By�o to zwyk�e kawalerskie mieszkanie z ciemn� kuchni�, oddzielon� od przedpokoju cienk� ceratow� kotar�, wisz�c� na drucie. W pokoju znajdowa�o si� �elazne ��ko, st�, dwa krzes�a i niewielka szafa. Wszystkie te przedmioty zawalone by�y kartkami, pokrytymi niedba�ym pismem. Gdzieniegdzie atrament si� rozlewa� na kiepskim papierze i zapisy sta�y si� zupe�nie nieczytelne. Jedno by�o pewne � kartki pokrywa�y matematyczne i logiczne zapisy lub dzia�ania.
Pomin�wszy ten naukowy nie�ad, mieszkanie sprawia�o wra�enie schludnego i wysprz�tanego. W kuchni opr�cz �eliwnego zlewu, maszynki spirytusowej, ma�ego blatu, umocowanego przy �cianie, szafki na naczynia i produkty oraz wiadra na �mieci niczego wi�cej nie by�o. Popielski sprawdzi� t� szafk� i ujrza� w niej kilka okruch�w chleba i s�oik z resztk� smalcu. Wszed� do pokoju i otworzy� szaf� na ubrania. Znalaz� w niej kilka brudnych koszul i odpinanych ko�nierzyk�w. Najwidoczniej Potok mia� tylko jeden garnitur i jeden p�aszcz, i w�a�nie w tym ubraniu wyjecha�. Na dnie szafy le�a�a gruba kartonowa teczka. Popielski odwi�za� tasiemki i wyj�� z niej plik oko�o stu kartek pokrytych pismem maszynowym. By�a to praca logiczna pisana po francusku. Popielski ze zdziwieniem zauwa�y�, �e jest w niej wiele starogreckich cytat�w. Intensywnie my�la�, a na jego skroni pulsowa�a �y�a. Praca jest pisana po francusku, po francusku. Przerzuci� kilka kartek. Ani znaki akcentuacyjne, ani inne francuskie diakryty i abrewiatury nigdzie nie by�y dopisane r�cznie.
��Kolego. � Wr�czy� teczk� Cyganowi. � Prosz� to wys�a� do Wroc�awia, aby sprawdzili, czy ta praca by�a pisana na tej samej maszynie, kt�r� znaleziono przy zamordowanej w Nowy Rok. Za godzin� prosz� do mnie zadzwoni� do domu, to podam panu dok�adny adres.
��Tak jest. � Cygan w roztargnieniu przegl�da� po�ciel Potoka. � Oj nie�adnie, nie�adnie � u�miechn�� si� m�ody policjant, si�gaj�c pod poduszk�. � Trzymamy tu chyba jakie� grube nieprzyzwoito�ci�
Cygan wyrzuci� spod poduszki kilka zwini�tych fotografii. Nie spe�ni�y si� jego przypuszczenia. Nie by�y to poczt�wki pornograficzne. Gra cieni i jakie� akcesoria typu wachlarz, szpada i sombrero �wiadczy�y o tym, i� zdj�cia zrobiono w specjalistycznym atelier. Widnia�a na nich twarz � jedna i ta sama � fotografowana z profilu i en face. Z wyszczerzonymi z�bami, z buzi� w ciup oraz z rozchylonymi wargami.
��Panie komisarzu � Cygan ju� si� nie �mia� � rzeczywi�cie nie jest on za �adny.
Lw�w, sobota 20 marca 1937 roku,
godzina dziewi�ta rano
Kiedy Rita wesz�a do bramy, znalaz�a si� na granicy �wiat�a i cienia. Granica ta � wyj�tkowo, nienaturalnie ostra � ci�a jej twarz wzd�u� nosa. �wiat�o pada�o ze �wietlika, kt�ry wyci�ty w dachu, wznosi� si� nad strom� spiral� schod�w. Sta�a tak, wyprostowana i nieruchoma, mi�dzy bia�ym i jaskrawym �wiat�em poranka a g�stym i wilgotnym �wiat�em mroku. Nagle jej twarz przesun�a si� o centymetr do przodu, mi�nie lekko zwiotcza�y, broda opad�a, a powieki zacz�y si� zamyka�. Wygl�da�a, jakby dopad� j� nagle sen. Spod jednej powieki zacz�� wype�za� i rozchodzi� si� po ca�ym policzku rozdwojony j�zyk krwi. P�ywa�a w niej ��� i resztki �cian oczu. Jej cia�o run�o na deski pod�ogi, lecz g�owa zosta�a na swoim miejscu, jedynie zako�ysa�a si� nieznacznie. Wisia�a w powietrzu, a jaka� d�o� trzyma�a w zaci�ni�tej pi�ci oba warkocze Rity.
Z ust Popielskiego wydar� si� d�wi�k, kt�ry przypomina� jednocze�nie �kanie, kaszel i bulgot wymiot�w. Komisarz usiad� na ��ku i po�o�y� d�o� na piersi pod jedwabn� pi�am�. Czu�, jak pod sk�r� bije mu serce. Spojrza� na swoj� sypialni�, jakby j� widzia� po raz pierwszy w �yciu. Min�a chwila, zanim przeni�s� si� w ko�cu z ciemnej bramy, w kt�rej Ricie odr�bano g�ow�, do swojego mieszkania przy Ogrodzie Jezuickim. Mimo zasuni�tych ci�kich kotar w pokoju by�o jasnoszaro. Na zewn�trz musia�o �wieci� jaskrawe s�o�ce, kt�re cieszy�o wszystkich spragnionych wiosny, a u niego j�trzy�o jakie� epileptyczne nerwy w m�zgu. Spojrza� na zegarek. By�a dopiero dziewi�ta.
��Dlaczegom si� obudzi�? � zapyta� sam siebie.
Jego organizm, przyzwyczajony od wielu lat do rygorystycznie przestrzeganych p�r spoczynku, prawie nigdy nie buntowa� si� bezsenno�ci� ani gwa�townymi przebudzeniami. Zawsze o pi�tej rano Popielski zapada� w kamienn� niepami��, a w samo po�udnie podnosi� sw� g�ow�, obola�� od snu i tytoniowego zaduchu w sypialni. Niekiedy cierpia� na b�l z powodu koszmar�w nocnych, a raczej porannych. Zmory te przewala�y si� przez u�piony umys� Popielskiego, nie czyni�c mu �adnej krzywdy, a pierwszy papieros rozprasza� skutecznie ich wspomnienie. Kilka razy w �yciu zdarzy�o mu si� jednak, �e budzi� si� natychmiast pod ich wp�ywem. I tych kilka wypadk�w gwa�townych przebudze� nauczy�o go traktowa� nocne koszmary jak ostrze�enia. Tak by�o podczas zes�ania w Rosji, kiedy banda muzyk�w � pijanych, brodatych i oszala�ych od wypitego spirytusu � wtargn�a do zajazdu, w kt�rym odpoczywa� po karcianej nocy, i rudymi od krwi siekierami zacz�a w czaszkach �pi�cych carskich oficer�w wycina� osobliwe kliny. Tak by�o w czasach wiede�skich, kiedy ob��kany szachista, kt�ry przegra� z nim parti� o swoj� kochank�, wdar� si� do jego n�dznego studenckiego pokoiku, unosz�c w go�ych d�oniach tafl� szyby jak wojenny top�r. Tak te� by�o, gdy mia� lat dziesi�� i spa� smacznie w domu swojej ciotki, gdzie zjawi� si� pos�aniec z wie�ci� o jego ojcu, kt�rego tatarscy bandyci zat�ukli cepami pod Kijowem, i matce, kt�ra powiesi�a si� nazajutrz na kijowskim dworcu.
Takie sny by�y zawsze ostrze�eniami albo zwiastunami nadchodz�cego z�a. Najcz�ciej wyst�powa�y w nich jakie� zwierz�ce stwory, kt�re wychodzi�y z k�t�w pokoju i kr�c�c d�ugimi pyskami siada�y mu na piersi. Tym razem, co jeszcze nigdy si� nie zdarzy�o, przy�ni�a mu si� osoba, kt�r� zna�: w koszmarze pojawi�a si� Rita. Sklejone w�osy, g�owa oddzielona od tu�owia, wy�upane oko.
Zerwa� si� z ��ka i zacz�� si� ubiera�. Wzgardzi� ubraniem, kt�re przygotowa� sobie � jak zawsze przed snem � na stojaku. Nie spojrza� nawet na koszul� i marynark� od garnituru, do kt�rych by� dobrany odpowiedni krawat. Aby zaoszcz�dzi� czasu, jaki by zu�y� na wi�zanie krawata i mocowanie si� ze spinkami do mankiet�w, narzuci� wprost na pi�am� bluz� od swojego galowego munduru i zapi�� j� pod szyj�. Z butami w r�ku, z p�aszczem przewieszonym przez rami� i w przeciws�onecznych okularach wyskoczy� z mieszkania. Zapomnia� tylko kapelusza.
S�ysz�c jeszcze biadolenie s�u��cej i okrzyki zdziwienia, wydawane przez Leokadi�, wskoczy� do chevroleta, kt�ry sta� pod domem. Ruszy� szybko ulic� Kraszewskiego, potem skr�ci� w prawo, w S�owackiego. B�yskawicznie min�� gmach Poczty G��wnej i Ossolineum, po czym skr�ci� w Chor��czyzny. Ludzie pij�cy wod� ze starej studni przy placu D�browskiego gapili si� na auto z takim nat�eniem, jakby by�o ono jakim� fantastycznym wehiku�em. Na ulicy Soko�a Popielski zatr�bi� na grup� m�odzie�c�w, kt�rzy tarasowali przejazd i najwyra�niej zmierzali do sali gimnastycznej. M�odzi ludzie pierzchli z g�o�nymi i niezbyt �yczliwymi komentarzami. Skr�ci� w lewo, w ulic� Zimorowicza, i ujrza� przed sob� gmach Gie�dy Towarowej i pomnik Ujejskiego. Akademick� przemkn�� b�yskawicznie, wymijaj�c furgon z w�glem. Min�� �Szkock�� i pomnik Fredry. Po chwili hamowa� przy Zielonej 8, pod gimnazjum Kr�lowej Jadwigi.
Lw�w, sobota 20 marca 1937 roku,
wp� do dziesi�tej rano
Dyrektor �e�skiego gimnazjum Kr�lowej Jadwigi, pani Ludmi�a Madlerowa, nie lubi�a komisarza Edwarda Po-pielskiego. Pozna�a go podczas kilku przykrych rozm�w, jakie musia�a z nim przeprowadzi� na temat jego niezno�nej c�rki. Siedzia� wtedy chmurny i zamy�lony, jakby nieobecny duchem, i dyrektorka czu�a, jak wzrasta w nim w�ciek�o��. Takie reakcje widzia�a nieraz w swojej d�ugiej karierze pedagogicznej, ale u Popielskiego � wyczuwa�a to doskonale � ta w�ciek�o�� wcale nie by�a skierowana ku w�asnej c�rce i nie zwiastowa�a sprawiedliwego rozprawienia si� z rozwydrzon� pannic�; nie, ta furia by�a skierowana ku niej samej, ku zas�u�onemu pedagogowi i d�ugoletniej nauczycielce, kt�ra swoje najlepsze lata odda�a wychowaniu dziewcz�t i zna�a ich niepokoje i tajemnice lepiej ni� w�asne sekrety! Popielski s�ucha� wszystkiego w pozornym spokoju, a potem szybko wychodzi� z gabinetu. Przez okno widywa�a wtedy jego pot�n� sylwetk�, jego melonik i l�ni�co bia�y szalik. Kr��y� w�wczas jak dzikie zwierz� po niewielkim placyku przed protestanckim ko�cio�em �w. Urszuli, okolonym drzewami i wci�ni�tym mi�dzy dwie kamienice. Otoczony ob�okiem dymu, wzbudza� ekscytacj� u m�odej nauczycielki rysunk�w, panny Heleny Majer�wny, kt�r� kiedy� pani dyrektor przy�apa�a na bacznym przygl�daniu si� policjantowi.
��Jaki� to mocny m�czyzna! � powiedzia�a w�wczas w zachwycie panna Majer�wna, my�l�c, �e stan�a za ni� jej przyjaci�ka, nauczycielka gimnastyki. � Pewnie rozmy�la nad jak�� wa�n� spraw� kryminaln�!
��Nie, pani kole�anko � odpar�a dyrektor, wprawiaj�c swoj� pracownic� w straszn� konsternacj�. � On my�li o tym, by pod nasz� szko�� pod�o�y� bomb�. Najlepiej wtedy, kiedy ja w niej b�d�!
Popielski sta� przed dyrektork�, nieogolony, w ciemnych okularach i w p�aszczu zapi�tym pod szyj� mimo wiosennego ciep�a. Pani Madlerowa przypomnia�a sobie nies�aw�, jak� si� cieszy� � te wszystkie plotki o jego brutalno�ci i niezliczonych romansach. Jej nie wydawa�o si� to osobliwie ekscytuj�ce. Patrz�c na jego zm�czon� twarz i okulary maskuj�ce oczy, widzia�a w tych plotkach � o ile by�o w nich troch� prawdy � raczej znak �yciowej nieporadno�ci, osamotnienia�
��Dobrze, �e pan przyszed�, panie komisarzu � powiedzia�a twardo. � W�a�nie pa�ska c�rka pozwoli�a sobie dzisiaj p�j�� na wagary! Jej wychowawca, pan profesor Paklikowski, przed chwil� mi powiedzia�, �e widzia� j� na ulicy Pi�sudskiego! By�a z ni� razem�
Popielski zachowa� si� inaczej ni� zwykle. Do tej pory zawsze wys�uchiwa� do ko�ca pedagogicznych tyrad dyrektorki. Do tej pory, wychodz�c, zawsze m�wi�: �Do widzenia!� I nigdy nie trzaska� tak mocno drzwiami.
Lw�w, sobota 20 marca 1937 roku,
trzy kwadranse na dziesi�t� rano
Gdyby Rita Popielska mia�a szczerze powiedzie�, co sprawia jej r�wnie wielk� przyjemno�� jak jazda na nartach, odpowiedzia�by: �wiosenne wagary�. Nigdy nie czu�a si� tak dobrze jak wtedy, kiedy udawa�o si� jej uj�� czujnym oczom nauczycieli, wo�nego oraz innych szkolnych prze�ladowc�w. Rozpiera�a j� rado��, kiedy wymyka�a si� z gimnazjum i po kwadransie znika�a w Parku Stryjskim, by tam w spokoju zaszy� si� w�r�d krzew�w i dzieli� si� sekretami z jak�� towarzyszk� jej przest�pstwa. Do tej pory by�a to Jadzia Wajchendler�wna, ale Rita zrazi�a si� do niej mocno, kiedy spostrzeg�a, �e w sporach z ojcem, jakie jej relacjonowa�a, Jadzia trzyma zawsze stron� �pana komisarza�. Od pewnego czasu powierniczk� jej tajemnic i wsp�lniczk� wagar�w sta�a si� Beata Zacharkiewicz, wysoka i niezbyt urodziwa dziewczyna, ma�o pochlebnie zwana �Tyk��.
Pierwszy dzie� wiosny nieliczni i co odwa�niejsi uczniowie uczcili wagarami. Przypada� on w niedziel�. Rita uzna�a jednak, �e ma prawo ten dzie� obchodzi� wcze�niej, i nam�wi�a do tego� �wi�towania swoj� now� przyjaci�k�. Tyka zrazu si� opiera�a, ale natychmiast uleg�a, kiedy Rita obieca�a jej wyjawi� najwi�kszy sekret swego �ycia.
Dziewcz�ta przygotowa�y si� do wagar�w starannie. Rita podkrad�a ojcu cztery papierosy, Tyka natomiast z butli z winem, stoj�cej w piwnicy, odla�a niewielki s�oik. Obie wzi�y tego dnia do szko�y wi�kszy prowiant ni� zwykle. Rita kilka dni wcze�niej wystuka�a na maszynie fa�szywy dokument, upowa�niaj�cy je do przebywania tego� dnia poza szko�� pod pretekstem organizowania wycieczki klasowej. Dokument podpisa�y wsp�lnie podrobionym podpisem swojego wychowawcy, profesora Paklikowskiego i wyposa�one w to wszystko, spotka�y si� przed �sm� rano na Bazarze Stryjskim.
Stamt�d szybko dosz�y do parku. Aby unikn�� ciekawskich przy wej�ciu g��wnym, wspi�y si� w g�r� ulicy
Stryjskiej i dotar�y wej�ciem zachodnim, ko�o domku ogrodnika. Zesz�y w d� i pobieg�y obok pomnika Kili�skiego. Potem wspi�y si� w g�r�. Za chwil� znalaz�y kryj�wk� w krzakach. Cho� pogoda by�a przepi�kna i prawdziwie wiosenna, to jednak nikogo nie by�o w�r�d parkowych krzew�w i p�dzikich alejek. Obie panny, nie niepokojone przez nikogo, usiad�y na zwalonym drzewie, zjad�y po bu�ce z szynk�, wypali�y po papierosie i wypi�y po du�ym �yku wina. Na darmo Tyka ju� od rana doprasza�a si� wyjawienia sekretu. Rita by�a nieust�pliwa. Zdecydowanie stwierdzi�a, �e wszystko opowie jej po drodze do pewnego tajemniczego miejsca, gdzie mia�a by� dzisiaj o dziesi�tej. Tyce a� oczy si� zaokr�gli�y z ciekawo�ci i postanowi�a by� cierpliwa.
Rita nie mog�a jej zdradzi� sekretu w tramwaju numer 3, kt�rym jecha�y w stron� �yczakowa, poniewa� by�o w nim zbyt wielu ludzi. Nie mog�a go wyjawi� r�wnie� na Piekarskiej, poniewa� przeszkadzali jej w tym studenci pobliskiego Wydzia�u Lekarskiego uniwersytetu, kt�rzy owego przepi�knego dnia chyba masowo urwali si� z wyk�ad�w, falowali na chodnikach i zaczepiali wszystkie panny. Dopiero kiedy wesz�y w ulic� �uli�skiego, zrobi�o si� wok� nich pusto. S�o�ce schowa�o si� nieco za chmurami i tylko jego blady poblask osiada� na oknach i balkonach. Dziewcz�ta sz�y szybko, trzyma�y si� pod r�ce, rozgl�da�y nieustannie w poszukiwaniu ewentualnych szpieg�w i wymienia�y szepty oraz westchnienia.
��I napisa�am do niego na poste restante, wiesz?
��No i co? No i co?
��W li�cie tym okaza�am ch�odne zainteresowanie jego osob�. Napisa�am wr�cz: �Ma pan chyba zbyt du�e wyobra�enie o swoich oczach. Mo�e pan nimi uwodzi� inne panny, ale nie mnie�.
��A on co na to?
��W kolejnym li�cie, tydzie� temu, zn�w wspomnia� o pi�knie swoich oczu. Jest chyba bardzo pewny siebie. No bo zobacz, kt�ry m�czyzna wys�a�by kobiecie zadedykowan� fotografi�, na kt�rej widnieje jego tors�
��Co takiego?
��Tors, tors, Beatko, co ci� tak dziwi? Nie widzia�a� m�skiego torsu?
��Ale� widzia�am. � Tyka si� nad�sa�a. � No ale m�w dalej, co ci odpisa�.
��Napisa�, �e proponuje mi spotkanie, oczywi�cie w miejscu publicznym, gdzie b�d� je mog�a, wyobra� sobie!, gdzie b�d� je mog�a podziwia�.
��Co, jego oczy? Czy tors?
��No przecie� nie miejsce publiczne!
Przerwa�y na chwil�, poniewa� wszystko zag�uszy�y okrzyki ulicznego handlarza, kt�ry objuczony workami, wchodzi� do jakiej� bramy i dar� si� wniebog�osy: �Han-de�e! Hande�e!�
��No i gdzie jest to miejsce publiczne?
Rita stan�a i spojrza�a z u�miechem na kole�ank�. Napawa�a si� jej gor�cym zaciekawieniem.
��W�a�nie tam idziemy, g�uptasko.
��Co? Idziemy tam?
��Nie chcesz? � Rita sta�a si� powa�na i wskaza�a na wewn�trzn� kiesze� p�aszczyka. � Mam tu adres. Wszystkie jego listy nosz� przy sobie, aby nie znalaz� ich m�j stary. To publiczne miejsce to klub bilardowy� Chc�, �eby� mi towarzyszy�a� Oczywi�cie nie dlatego, �e si� boj� i�� sama, ale �eby�my potem wymieni�y uwagi o tych jego niby pi�knych oczach�
��Dzi�kuj� ci, kochanie! � Tyka uca�owa�a j� w oba zarumienione policzki. � Dzi�kuj� ci stokrotnie za twoje zaufanie!
��Cicho � sykn�a Rita. � Lepiej dowiedzmy si�, kt�ra godzina. Bo ju� prawie jeste�my na miejscu. Ale najpierw obejrzymy sobie t� kamienic�.
Min�y bram� opatrzon� numerem 10, a potem numerem 10a i po chwili znalaz�y si� na rogu �yczakowskiej. Wesz�y do knajpy Krebsa. Z powodu zas�oni�tych okien by�o w niej ca�kiem ciemno. Zobaczy�y tylko jakiego� pijaka i barmana o twarzy tak ponurej i zas�pionej, �e m�g�by by� g��wnym szwarccharakterem miejskich ballad. Pijak, kt�ry zapewne przesadzi� z leczeniem kaca, ko�ysa� si� nad stopk� w�dki i usi�owa� ugry�� �ledzia, kt�rego dwoma palcami trzyma� za ogon.
��A czeg� tu taki paniunci sobi u nas winszuju? -zahucza� barman pot�nym g�osem.
��Chcia�yby�my wiedzie�, kt�ra b�dzie godzina -powiedzia�a Rita, znacznie odwa�niejsza od Tyki.
��A b�dzi to i p�noc, a jest przed dzisi�tu � roze�mia� si� barman.
��Dzi�kujemy. � Rita dygn�a grzecznie.
Na ulicy by�o pusto. Wysz�y z knajpy, po czym Rita wci�gn�a kole�ank� do najbli�szej bramy.
��No, daj jeszcze wina, Beaciu!
��Ju�! � odpar�a Tyka.
Wypi�y po sporym �yku. Mru��c oczy, wychyli�y si� z bramy i rozejrza�y po ulicy. By�o nadal pusto, tylko kilka metr�w dalej parkowa� w�a�nie czarny automobil.
��Kt�ry to dom, Rito, kt�ry to dom? � Beatka by�a a� blada z podniecenia. � Ten, przed kt�rym stoi to auto?
��Nie! � Teraz Rita te� by�a blada. � Chwyci�a kole�ank� mocno za �okie�: � Musimy wraca�. Natychmiast! T�dy, przez podw�rko!
��Jak to wraca�? Teraz? Ju� mi nie ufasz? � Tyka ze �zami w oczach bieg�a za szybko id�c� Rit�, kt�ra kierowa�a si� przez tyln� bram� na podw�rze.
Dogoni�a j� dopiero po kilkunastu metrach. Zaskoczony ich widokiem handlarz przesta� wykrzykiwa� swoje �Hade�e� i przygl�da� si� obu pannom.
��Jak mog�a�? � p�aka�a Beata. � Wiesz, co to znaczy by� odepchni�t�, sponiewieran�? Takiej mi narobi�a� nadziei!
��To auto prowadzi� m�j stary, rozumiesz?! � Oczy Rity by�y pe�ne furii. � Nie wiem, jak odkry� moj� tajemnic�, ale to dla niego pestka! � Parskn�a szyderczym �miechem. � Dla tego asa polskiej policji�
��Pos�uchaj, Rito. � Beata nagle si� uspokoi�a. � A mo�e tw�j tato przyjecha� po tego cz�owieka? Sam napisa� ci w li�cie, �e �ciga�a go policja wielu kraj�w. Mo�e tw�j tato go tropi?
��O Bo�e, Bo�e. � Rita w�o�y�a swe szczup�e, d�ugie palce we w�osy. � To mo�e by� prawda! Musz� to wiedzie�! Chod� wracamy do tej knajpy i b�dziemy patrze� przez witryn�!
��Ale tam jest jaki� pijak i ten straszny barman!
��Nie b�j si�, w razie czego�
��Zawo�asz twojego tat�?
Rita patrzy�a na Beatk� d�ugo, jakby chcia�a swym spojrzeniem wypali� jej oczy.
��Nawet tak nie my�l! � powiedzia�a powoli. � Nigdy nie poprosz� o pomoc tego gada, kt�ry mnie �ledzi na ka�dym kroku! Kt�ry moje �ycie zamieni� w piek�o! Wiesz, �e przez niego nie b�d� gra�a w Medei? Kasprzak odsun�� mnie od tej roli i da� j� Jad�ce! Kiedy go zapyta�am, dlaczego, odpowiedzia�, �ebym o to dowiadywa�a si� u swojego ojczulka! Rozumiesz? Czy ty my�lisz, �e go kiedykolwiek o co� poprosz�?!
Lw�w, sobota 20 marca 1937 roku,
pi�� minut na jedenast� przed po�udniem
Zaremba us�ysza� kroki na schodach. Przy�o�y� oko do ma�ej dziury w firance, wisz�cej w drzwiach ust�pu. Po galeryjce wolno wchodzi� m�czyzna w kapeluszu i z plecakiem. Ubrany by� w znoszon� i za du�� jesionk�. Min�� ust�p, spojrza� uwa�nie na kartk� z napisem �Awaria� i powl�k� si� na ostatnie pi�tro noga za nog�. By� m�ody, a porusza� si� jak starzec. By� szczup�y, a sapa� jak grubas. By� cz�owiekiem, a wygl�da� jak zwierz�. Zaremba, przebrany za hydraulika, usiad� na zamkni�tej muszli i po�� robotniczego fartucha otar� twarz z potu. Us�ysza� chrobot klucza w zamku i trza�niecie drzwiami. Nie mia� w�tpliwo�ci. To by� Potok. W�a�nie wszed� do swojego mieszkania.
Policjant usi�owa� zebra� my�li. Ob�awa na Potoka mia�a si� odby� nazajutrz. Wszak s�siad wyra�nie zapowiedzia� jego powr�t na niedziel�. Tymczasem Potok wr�ci� dzie� wcze�niej. Zarembie zimno si� zrobi�o na my�l, co by by�o, gdyby przyby� do swojego mieszkania p� godziny temu, kiedy on sam sprzeniewierzy� si� �rodkom ostro�no�ci i wyskoczy� na d� po papierosy.
Je�li co� mia�o nie wypali� w misternym planie policji, to mog�o to nast�pi� jedynie z winy ludzkiego b��du. Nie zaniedbano bowiem �adnych �rodk�w ostro�no�ci. Wyszykowano ust�p � jako punkt obserwacyjny � a zaopatrzony w aparat pobliski sklep galanteryjny Wassermanna na rogu �uli�skiego i �yczakowskiej stanowi� punkt ��czno�ci z komend�. Aby umo�liwi� szybk� komunikacj�, na centrali telefonicznej poprowadzono specjaln� lini� mi�dzy owym sklepem a komend�. Pu�apka, zastawiona na Potoka w jego kamienicy, mia�a by� niezawodna. Aby smr�d nie przeszkadza� wywiadowcom w obserwacji mieszkania podejrzanego, ust�p zamkni�to pod pretekstem naprawy hydraulicznej. Do niedzieli mieszkania Potoka dzie� i noc mia� pilnowa� jeden policjant i legitymowa�, i przes�uchiwa� ka�dego, kto by go odwiedzi�. Na podstawie tych relacji chcieli dowiedzie� si� o Potoku czego�, co by umo�liwi�o uj�cie go, gdyby jakim� sz�stym zmys�em wyczu� ob�aw� i nie wr�ci� do swojego mieszkania. W niedziel� wszystko si� zako�czy. O czwartej rano na �uli�skiego mia�o si� zaroi� od policjant�w. W�r�d nich powinni by� wszyscy czterej funkcjonariusze urz�du policyjno-�ledczego oraz dwunastu tajniak�w z IV komisariatu na Kurkowej. Sze�ciu cywilnych funkcjonariuszy mia�o czeka� na dworcu. A tymczasem Potok przyjecha� dzie� wcze�niej!
Zaremba powoli si� uspokaja� i zastanawia�, co powinien uczyni�. Nie m�g� opu�ci� swojego punktu obserwacyjnego i zatelefonowa� ze sklepu Wassermanna na komend�, poniewa� wi�za�o si� to z ogromnym ryzykiem.
Potok m�g� w tym czasie odwiedzi� s�siada, dowiedzie� si�, �e by� u niego brat � kto wie, czy w og�le go mia� � i najzwyczajniej w �wiecie zbiec. Zarembie pozostawa�o albo czeka� na zmiennika, kt�rym o wp� do jedenastej mia� by� Kacnelson, albo samemu zaaresztowa� Minotaura. Zdecydowa� si� na to drugie. Pod pach� wymaca� browninga i zacz�� zdejmowa� fartuch hydraulika.
Wtedy na schodach us�ysza� kroki. Na galeryjk� wszed� Popielski. By� nieogolony i osobliwie ubrany, w kurtk� od munduru galowego. Na jego szyi rozlewa�a si� jaka� malinowa plama. Zaremba otworzy� mu i Popielski w�lizgn�� si� do ust�pu.
��Jest, Edziu, w�a�nie Mino� � rozpocz�� gor�czkowo Zaremba, zapominaj�c, �e jego kolega bardzo nie lubi zdrobnienia �Edzio�.
��Poczekaj � przerwa� mu Popielski. � M�w, gdzie� widzia� Rit� par� dni temu, jak wysz�a z ko�cio�a, m�w szybko, mia�em sen, nie ma jej w szkole, musz� j� znale��
��Przesta� ba�aka� � szept Zaremby zabrzmia� jak krzyk rozkazu. � Potok jest u siebie.
��Idziemy. � Popielski natychmiast si� uspokoi�, ale jego malinowy wypiek na szyi zacz�� si� powi�ksza�. � Idziemy po to zwierz�.
Wyszli z ust�pu. Zaremba po drodze zapina� fartuch. Stan�li cicho pod drzwiami opatrzonymi numerem 12. Zaremba zapuka�.
��Kto tam? � z mieszkania rozleg� si� dziwny, piskliwy g�os.
��Ta hydraulik � odpowiedzia� Zaremba. � W kiblu co� si popsuwa�u, muszy u pana rury sprawdzi�.
Drzwi uchyla�y si� powoli. Pojawi�o si� w nich oko. Ma�e, okr�g�e i wci�ni�te w g��b oczodo�u. Oko od g�ry otoczone by�o pot�nymi brwiami, kt�rych zakr�cone k�aki zwija�y si� nad napuchni�tymi czerwonymi powiekami. Poni�ej na policzku widnia�y sztywne pasma niegolonej szczeciny, mi�dzy kt�rymi wykwita�y strupy z bia�ym �ojotokiem. Oko pokr�ci�o si� w oczodole i dojrza�o Popielskiego z browningiem.
Popielski z boku uderzy� luf� w to oko. Nie trafi� precyzyjnie, ale ostry metal rozci�� sk�r� czo�a. Potok chwyci� si� obiema r�kami za ran�. Spomi�dzy jego palc�w trysn�a krew. Zupe�nie tak jak krew z oka Rity w sennym koszmarze. Popielski odepchn�� Zaremb� i wpad� do mieszkania. Potok usi�owa� przed nim ucieka�. Miota� si� mi�dzy w�skimi �cianami przedpokoju, brocz�c krwi�. Popielski po�lizgn�� si� na urwanej cz�ciowo zas�onie, oddzielaj�cej kuchni� od przedpokoju. Potok by� ju� na progu. Odwr�ci� si� i spojrza� na Popielskiego. U�miechn�� si�. Krew sp�ywa�a po jego nosie i policzkach. Kapa�a z warg na z�by. Popielski zobaczy� zakrwawione dzi�s�a i k�y. Potok szcz�ka� nimi, jakby chcia� zademonstrowa� co� Popielskiemu. Jak na wizji lokalnej. Tak gryz�em ofiary, tak przedziera�em si� przez ich tkanki, tak �u�em galaret� policzka.
Popielski zerwa� ceratow� zas�on�. Metalowe k�ka potoczy�y si� po kuchni. Jednym szybkim ruchem szpicem trzewika kopn�� besti� mi�dzy nogi. Potok opad� na kolana, �ciskaj�c si� za j�dra. Wtedy Popielski obwi�za� mu g�ow� ceratow� zas�on� i zacz�� go dusi�.
��Edziu, zostaw go! � krzykn�� Zaremba, �api�c Popielskiego za ramiona. � Zabijesz bydlaka, a p�jdziesz siedzie� za cz�owieka! Zostaw go, do cholery!
Popielski ujrza� krew Potoka, zmieszan� z jak�� wydzielin�, na r�kawie kurtki swojego galowego munduru. Poczu� obrzydzenie. Odsun�� si� ze wstr�tem od rz꿹cego cia�a. Potem przem�g� si� jeszcze, chwyci� Potoka za przegub i przyku� go do nogi od ��ka. G�ow� bestii wci�� owija�a cerata. Wznosi�a si� pod urywanym oddechem.
Popielski usiad� na ��ku i zapali� papierosa.
��Id�, Wilek, do naszego punktu i zadzwo� po samoch�d transportowy � powiedzia�, wypuszczaj�c chmur� dymu � bo nam ca�e auto zabrudzi juch�. Ja go popilnuj�.
��Lepiej ty id�, Edziu. � Zaremba u�miechn�� si� weso�o. � Jak ci� z nim zostawi�, to go jeszcze zabijesz! Koniecznie chcesz si� przeprowadzi� na Brygidki?
Popielski wytar� po�ciel� krew z r�kawa kurtki i wsta�. Znikn�� malinowy wykwit na szyi. Popielski chwyci� ram� ��ka i poruszy� ni� kilkakrotnie. �mia� si� jak op�tany.
��Mamy go! � wrzasn��, a potem powiedzia� z u�miechem: � Zaraz tu b�d�, a ty dobrze go pilnuj! No jak tam, panie �adny? � kopn�� lekko Potoka i wybieg� na schody.
Potok poruszy� g�ow� i zrzuci� z niej cerat�. Spojrza� na sw�j unieruchomiony przegub. Kajdanki stanowi�y istotnie przeszkod�, ale przecie� noga ��ka nie by�a przymocowana do pod�ogi.
Lw�w, sobota 20 marca 1937 roku,
kwadrans na jedenast� przed po�udniem
Rita siedzia�a w ciemnej knajpie przy samym oknie, obserwowa�a przez witryn� ulic� �uli�skiego i zastanawia�a si�, co ma robi� dalej. Nie mog�a si� nawet poradzi� Tyki w tej sprawie, gdy� ta uciek�a do domu, wystraszywszy si� i ponurego barmana, i zapijaczonego klienta, kt�ry wysysa� s�one mi�so z kolejnego �ledzia. Ani jeden, ani drugi nie zaczepia� Rity. Barman wyciera� kufel i s�ucha� nadawanego w�a�nie przeboju Hanki Ordon�wny A kogo nasza mi�o�� obchodzi? Pijak drzema� z czo�em opartym o d�onie.
Nagle Rita �cisn�a stoj�c� przed ni� szklank� letniej herbaty. Ujrza�a ojca. Szed� w jej stron�. Zrobi�o si� jej s�abo na my�l, �e tu przyjdzie, �e zaraz j� znajdzie. Ojciec jednak skr�ci� i wszed� do sklepu galanteryjnego dwadzie�cia metr�w wcze�niej. Rita wysz�a z knajpy, podesz�a do okna sklepu i spojrza�a jednym okiem zza za�omu muru. Dostrzeg�a �ys� g�ow� ojca. Wytar� kark chusteczk� z monogramem, kt�ry mu kiedy� wyszy�a � w dawnych czasach, kiedy siedz�c mu na kolanach, zwierza�a si� ze swoich dziecinnych sekret�w. Zrobi�o si� jej smutno na wspomnienie tamtych lat i na widok bezradnego gestu ojca, gdy wyciera� pot. Potrz�sn�a g�ow�, odp�dzaj�c sentymenty, i pobieg�a szybko ulic�. Musia�a koniecznie sprawdzi�, czy jej nieznajomy jest �cigany przez ojca.
Kiedy znalaz�a si� w bramie, rozejrza�a si� doko�a. Nigdzie nie by�o szyldu klubu bilardowego. Z bij�cym sercem zacz�a wspina� si� po schodach. Jej pantofle stuka�y po stopniach. Wesz�a na galeryjk� ostatniego pi�tra. Jedne drzwi by�y uchylone. Popchn�a je, lekko zaskrzypia�y. Nagle poczu�a strach. Chcia�a si� wycofa� i uciec stamt�d. Nie mog�a. Kto� za ni� sta�.
Lw�w, sobota 20 marca 1937 roku,
dwadzie�cia minut na jedenast� przed po�udniem
Popielski otar� kark i schowa� chustk� do kieszeni.
��Nied�ugo b�dzie tam dw�ch mundurowych z komisariatu IV i niezale�nie od nich Kacnelson, kt�ry idzie zmieni� Zaremb� � us�ysza� w s�uchawce g�os aspiranta Stefana Cygana.
��Dobrze, Stefek, no to ja id� do Wilka.
��Prosz� poczeka�, panie komisarzu. � Cygan by� podekscytowany. � Mam dla pana wa�n� wiadomo�� z Wroc�awia. Tamtejsi technicy stwierdzili, �e praca naukowa zosta�a pisana na tej maszynie, kt�r� znaleziono przy zamordowanej.
��A niech to! � Popielski zaniem�wi� z wra�enia. � No to �adna papuga ju� go nie wybroni!
��I ostatnia rzecz: dzwoni� Mock. Ma sensacyjn� wiadomo�� o tej katowickiej szwarcmamie� Baba jest zamieszana w handel �ywym towarem�
��Stefciu � Popielski si� roze�mia� � czy ty musisz mi teraz zawraca� g�ow�? Mamy Minotaura, rozumiesz to, mamy go!
��Ale Mock b�dzie za chwil� telefonowa�. Co mu powiedzie�?
��To mu powiedz: przyje�d�aj do Lwowa! Czas obla� nasze �ledztwo!
Cygan chcia� jeszcze co� doda�, ale Popielski odwiesi� s�uchawk�. Mrugn�� weso�o do zaaferowanej sprzedawczyni i wyszed� na ulic�. Spojrza� z niech�ci� na jasne �wiat�o i zas�oni� oczy okularami. Do bramy domu przy �uli�skiego 10 weszli ju� dwaj mundurowi i Kacnelson. �aden z nich nie dostrzeg� Popielskiego.
Galeryjka rozbrzmiewa�a ci�kim odg�osem krok�w. Skrzypn�y drzwi na ostatnim pi�trze. To policjanci weszli do mieszkania Potoka. Popielski szed� po schodach u�miechni�ty, trzymaj�c si� por�czy. By� pi�tro pod nimi. Na por�czy wisia� jaki� brudny chodnik. Dotkn�� go i natychmiast otrzepa� d�onie. Popatrzy� na swoje trzewiki, opar� nog� na stopniu, po czym wytar� z czubka plam� po kapu�cie na g�sto, kt�ra le�a�a na schodach. Spojrza� do g�ry i poczu� silny niepok�j. Nie us�ysza� s��w powitania ani odg�osu rozm�w, �adnych �art�w mi�dzy policjantami, kt�rym si� uda�o po dw�ch latach uj�� besti�. Ruszy� szybko do g�ry.
Z mieszkania wypad� Kacnelson.
��Niech pan tam nie wchodzi, b�agam! � Kacnelson wyci�gn�� r�ce, jakby chcia� odepchn�� Popielskiego. � Pan nie mo�e tego widzie�!
Odepchn�� swojego koleg� i wbieg� do mieszkania. ��ko przestawione by�o w poprzek pokoju, a okno otwarte na o�cie�. Jeden z mundurowych wychyli� si� na zewn�trz, d�ugo patrzy� w g�r� i w d�, a potem pokr�ci� g�ow�. Drugi min�� Popielskiego i ruszy� na boczn� klatk� schodow�, a stamt�d na dach. Po chwili jego ci�kie kroki zadudni�y nad ich g�owami i ucich�y. Kacnelson chwyci� Popielskiego za r�kaw, jakby chcia� go wyprowadzi� z mieszkania. Ten wyszarpn�� mu si�. Patrzy� i patrzy�. Pod ��kiem kto� le�a�. Cerata okrywa�a cia�o, si�ga�a do szyi. G�owa by�a ods�oni�ta. Nie by�a to g�owa Potoka.
Lw�w, sobota 20 marca 1937 roku,
godzina jedenasta przed po�udniem
G�owa Zaremby le�a�a na kolanach Popielskiego, kt�ry trzyma� przyjaciela za policzki. Ba� si�, �e g�owa ta odpadnie od poder�ni�tej szyi. P�aka�. Zaremba usi�owa� si� u�miecha�. Otworzy� i zamkn�� powieki, a nawet lekko poruszy� g�ow�, jakby chcia� powiedzie�: wszystko w porz�dku, Edziu.
Jego policzki nagle zafalowa�y jak u p�ywaka po skoku na g��wk�. Zn�w otworzy� powieki, ale ju� ich nie zamkn��. Zrobi� to za niego Popielski.
Lw�w, �roda 24 marca 1937 roku,
godzina sz�sta po po�udniu
Eberhard Mock wysiad� z poci�gu na Dworcu G��wnym, postawi� walizk� i zacz�� si� rozgl�da� po peronie. Szuka� oczami wysokiej, ubranej na czarno postaci Popielskiego. Na darmo jednak wypatrywa� jego �ysej g�owy, ciemnych okular�w lub bia�ego szalika. Z dymu i pary bij�cej od lokomotywy wynurzali si� tragarze, baga�owi, gazeciarze i sprzedawcy lemoniady. Para opad�a, a Popielskiego nie by�o. Mock naci�gn�� mocniej r�kawiczki i z paczki �Egipskich� wyci�gn�� z�bami jednego papierosa. Podskoczy� do niego jaki� us�u�ny tragarz, przypali� mu i zabra� walizk�.
Mock szed� za nim, zamy�lony i niespokojny. Zna� Popielskiego od niedawna, lecz by� stuprocentowo pewien, �e Polak dotrzymuje s�owa nie tylko w sprawach wa�nych, ale i w drobiazgach. Jego nieobecno�� na dworcu, mimo i� kilka dni temu wyra�nie zapowiada� osobiste powitanie Mocka, mog�a �wiadczy� o jakim� niespodziewanym wypadku, o jakim� z�ym zdarzeniu. My�li Mocka kr��y�y wok� sobotniej kl�ski Popielskiego. Wiedzia� dobrze o wszystkim � o �mierci Zaremby i ucieczce Potoka po dachu. Wiedzia�, �e dwaj mundurowi oraz Kacnelson rzucili si� w nieudany po�cig za morderc�, podczas gdy Popielski skamienia� nad zw�okami Zaremby. Relacj� z sobotnich wydarze� jeszcze tego samego dnia wieczorem Popielski z�o�y� mu telefonicznie. Ju� wtedy mia� jaki� dziwny g�os. Zamy�la� si� d�ugo, przerywa� i szuka� s��w, jakby dopiero uczy� si� niemieckiego, a nie w�ada� nim jak rodowity wiede�czyk. Te nieoczekiwane problemy Popielskiego z wys�awianiem si� Mock zrzuci� na karb pora�ki i wstrz�su po �mierci Zaremby. To m�g� by� te� pow�d jego nieobecno�ci na dworcu. Ale jak d�ugo, pyta� Mock sam siebie, mo�na prze�ywa� taki wstrz�s, kiedy bestia jest wci�� na wolno�ci? Jak d�ugo mo�na rozpami�tywa� przegran�, kiedy zwierz� ca�y czas si� kryje w jakich� zau�kach i miejskich matecznikach?
Wsiad� do doro�ki, zap�aci� tragarzowi, a fiakrowi podstawi� pod nos wizyt�wk� z prywatnym adresem Popielskiego. Drynda ruszy�a. Mock nie podziwia� ju� Dworca G��wnego, kt�rego harmonia i odpowiednie dozowanie architektonicznych ozdobnik�w przewy�sza�y � jego zdaniem � bombastyczny dworzec w Breslau. Nie przygl�da� si� po drodze ani ko�cio�om, ani fasadom gimnazj�w i uczelni. Zwr�ci� jedynie uwag� na �aci�ski napis na budowli wygl�daj�cej na bibliotek�, kiedy ju� skr�ca� z g��wnej ulicy w stron� parku, przy kt�rym mieszka� Popielski. Hic mortui vivunt et muti loquuntur.
Tutaj martwi �yj�, a niemi przemawiaj�. Oby zmarli potrafili m�wi�, pomy�la� z gorycz�, nie mia�bym wtedy nic do roboty na tym �wiecie. Mock poczu� co� w rodzaju pocieszenia.
Przypomina� sobie niedawne wypadki katowickie i wci�� nie m�g� zrozumie�, jak� rol� odegra� w nich Zdzis�aw Potok. Po znalezieniu u Ernestyny Nierobisch segregatora pochodz�cego z biura zamordowanej Klementyny Nowoziemskiej �ledztwo ruszy�o jak z kopyta. Komisarz Zygfryd Holewa, czuj�c, �e ma oto spraw�, kt�ra mo�e decydowa� o jego awansie, zapomnia� natychmiast o zakazie wydanym Mockowi i ruszy� ostro do akcji w stylu, kt�ry wroc�awianin lubi�. Nie patyczkowa� si� specjalnie z Nierobisch w pokoju przes�ucha� i po dw�ch dniach uzyska� od obola�ej od cios�w i kopniak�w kobiety wszystkie potrzebne informacje. Potwierdzi�y si� przeczucia i Mocka, i Popielskiego. Sp�dzaj�ca p�ody okaza�a si� str�czycielk�, podobnie jak Nowoziemska. Obie �ci�le wsp�dzia�a�y: Nierobisch wyszukiwa�a zdesperowane dziewczyny � s�u��ce, kt�re pozwoli�y panu na zbytnie spoufalenie, kelnerki i pomywaczki, kt�rym w�a�ciciel stawia� propozycje nie do odrzucenia, czy w ko�cu zwyk�e prostytutki, kt�rym ci��a przeszkadza�a w uprawianiu zawodu. Nierobisch doskonale wiedzia�a, �e dla wszystkich tych kobiet sp�dzenie p�odu oznacza�o jeszcze wi�ksz� ruin� wszelkich zasad i warto�ci. Zapisywa�a skrupulatnie ich dane i przekazywa�a Nowoziemskiej, kt�ra po jakim� czasie zjawia�a si� u tych dziewczyn jako szacowna kap�anka ma��e�stwa i obiecywa�a egzotyczn� podr� do Argentyny lub mniej egzotyczn� � do Niemiec � gdzie b�dzie na nie czeka� du�o starszy bogacz, spragniony s�owia�skiej pi�kno�ci. Bogacz okazywa� si� oczywi�cie w�a�cicielem burdelu, a dziewczyny pr�dzej czy p�niej godzi�y si� na sw�j niewolniczy los. Wiele z nich, o dziwo, po jakim� czasie bardzo cieszy�o si� z odmiany swego �ycia i wysy�a�o do Nierobisch widok�wki z serdecznymi pozdrowieniami. Nowoziemska hojnie p�aci�a babce za ka�d� dziewczyn� i dawa�a jej cz�sto dodatkowe prezenty, na przyk�ad komplet � co prawda u�ywany � luksusowych segregator�w. Sama na tym procederze niezwykle profitowa�a, cho� nie wszystkie kobiety udawa�o si� oszuka� i wyekspediowa� do Niemiec lub Argentyny. Nie zdo�a�a tego dokona� w wypadku Marii Szynok. Nierobisch z kolei nie zna�a jej los�w ani nazwisk rzeczywistych czy wydumanych narzeczonych. O nieszcz�snej ob��kanej dziewczynie, kt�rej sp�dzi�a p��d, wiedzia�a tylko tyle, �e dla Nowoziemskiej Szynok by�a wa�nym towarem matrymonialnym, nie za� burdelowym, i �e mia�a by� wyswatana za jak�� du�� sum� zamo�nemu klientowi, kt�remu szczeg�lnie przypad�a do gustu. Mimo gr�b i bicia Nierobisch nie powiedzia�a ju� nic wi�cej.
Mock, dowiedziawszy si� tego wszystkiego, po�egna� Holew�, Wybra�ca i �l�sk, kt�ry zreszt� z rozrzewnieniem potem wspomina�. Kupi� bilet na najbli�szy poci�g do Lwowa. By� pewien, �e teraz b�dzie potrzebny Popielskiemu. Razem znajd� besti� i poprowadz� �ledztwo w sprawie gangu handlarzy �ywym towarem, kt�ry musia� mie� jakie� mi�dzynarodowe powi�zania, skoro dziewczyny l�dowa�y w Argentynie i w Niemczech. Z tym procederem powi�zany by� jako� Potok, a to z kolei � ze wzgl�du na jego ostatni� ofiar� � kieruje �ledztwo w stron� Breslau i barona von Criegern. Przecie� ci�gle nie zosta� odnaleziony, my�la� Mock, pi�kni�, kt�ry przywi�z� do Breslau Ann� Schmidt! Sprawa ta jest jak�� gigantyczn� afer� na skal� europejsk�, a nawet �wiatow�! W ci�gu dw�ch, trzech dni wszystko dok�adnie przemy�limy z Popielskim, zrobimy precyzyjny plan, a potem pojad� na Wielkanoc do Breslau. A po �wi�tach wszystko si� zacznie na nowo! Investigo ergo sum! Mock zap�aci� doro�karzowi i wysiad�. W bramie kamienicy drog� zast�pi� mu str� i uprzejmie o co� zapyta�. Mock pokaza� wizyt�wk� Popielskiego i zobaczy�, jak na twarzy m�czyzny odmalowuje si� przera�enie. Policjant min�� go i coraz bardziej zaniepokojony, wbieg� na pierwsze pi�tro. Nacisn�� guzik dzwonka. Otworzy�a mu panna Leokadia Tchorznicka. Oczy mia�a zapuchni�te od p�aczu. Zostawi�a drzwi otwarte i cofn�a si� bez s�owa. Mock, wchodz�c do mieszkania, poczu�, jakby by� na miejscu zbrodni. Tyle �e zamiast trupiego fetoru rozchodzi�a si� wo� waleriany. Z kuchni doszed� go nag�y krzyk, a potem szarpi�cy i d�awi�cy szloch. Kto� si� krztusi�, charcza� i kaszla� jednocze�nie.
Mock znalaz� si� tam natychmiast. S�u��ca siedzia�a przy stole i opiera�a czo�o o blat. Jej cia�em wstrz�sa�y drgawki, a �zy kapa�y na pod�og�. Mock rozejrza� si� woko�o przera�ony. Drzwi do gabinetu i jednocze�nie sypialni Popielskiego by�y otwarte. Podszed� tam ostro�nie i zajrza�.
Edward Popielski siedzia� w fotelu przy stoliku, na kt�rym sta�a pot�na, wype�niona niedopa�kami popielniczka. Jego policzki pokrywa� kilkudniowy zarost. Mia� na sobie granatow� kurtk� od policyjnego munduru; pod ni� wida� by�o rozche�stan� koszul� od pi�amy.
Nie spojrza� nawet na Mocka, lecz wpatrywa� si� w swoje d�onie, kt�re opiera� na stole.
��W sobot� Rita nie wr�ci�a do domu � powiedzia� po niemiecku. � A oto, co w niedziel� podrzucono mi na balkon!
Wskaza� d�oni� na swoje biurko. Le�a� na nim bardzo starannie z�o�ony gimnazjalny mundurek Rity i �nie�nobia�y, sztywny ko�nierz marynarski.
��Hanna tak pi�knie wyprasowa�a ten ko�nierz. � Popielski uni�s� g�ow�, a w jego przekrwionych od nie wyspania oczach pojawi�y si� �zy. � Wyprasowa�a jak na pogrzeb.
Pochyli� g�ow�, aby Mock nie widzia�, jak p�acze. Jego �ysa g�owa spurpurowia�a, ca�ym cia�em szarpa�y spazmy. Spomi�dzy palc�w, kt�rymi przyciska� policzki i oczy, p�yn�y �zy. Mock usiad� obok niego na por�czy fotela i z trudem otoczy� ramieniem barczyste plecy przyjaciela. Siedzia� tak d�ugo, dop�ki Popielski nie znieruchomia�. Potem wsta� i uda� si� do salonu. Leokadia wpatrywa�a si� w tarcz� stoj�cego zegara. Przed ni� dymi� papieros.
��Zamieszkam tu z pa�stwem przez kilka dni � powiedzia� cicho Mock.
��Nie jedzie pan do swojej �ony na �wi�ta? � zapyta�a Leokadia.
��Nie. Zostaj� tutaj, z Eduardem.
��Nawet pan nie wie, co si� tu b�dzie dzia�o! Nawet nie zdaje sobie sprawy, jak wygl�daj� ataki jego rozpaczy!
��Nie wiem? No to si� dowiem � powiedzia� Mock i wr�ci� do gabinetu.
Tezeusz kroczy przez ocean skrwawionych kolumn li�ci w czas odnowy unosi w zaci�ni�tej pi�ci trofeum oskalpowan� Minotaura g�ow�
Gorycz zwyci�stwa okrzyk sowy odmierza �wit miedzian� miark� by s�odk� kl�sk� ciep�y oddech do ko�ca �ycia czu� na karku
Zbigniew Herbert, G�owa
Lw�w, �roda 13 pa�dziernika 1937 roku,
godzina si�dma wiecz�r
Edward Popielski siedzia� w �Morskiej Grocie� i popija� ma�ymi �ykami drug� setk� w�dki. Lokal by� pustawy, a nieliczni patrzyli ukradkiem na komisarza i wiedzieli bardzo dobrze, o czym my�li.
O Ricie od p� roku nie by�o �adnych wiadomo�ci. Ca�e miasto rozwa�a�o, czy zosta�a porwana, czy zamordowana, czy jej znikni�cie ma jaki� zwi�zek ze spraw� ucieczki Minotaura. Snucie takich przypuszcze� w obecno�ci Edwarda Popielskiego by�o niebezpieczne, o czym przekona� si� kiedy� Herman Kacnelson. Wszyscy policjanci wiedzieli, �e Popielski obwinia si� o �mier� Zaremby. Ka�dy wiedzia�, �e przykucie bestii do nogi ��ka, kt�re �atwo mog�o zosta� uniesione, by�o karygodnym zaniedbaniem. Zbie�no�� mi�dzy ucieczk� Potoka a znikni�ciem Rity Popielski interpretowa� prosto i osobi�cie: je�li jest winny ucieczki Minotaura, kt�ra ma zwi�zek z zagini�ciem Rity, to jest r�wnie� winny zagini�cia swojej c�rki. Analiza tej zbie�no�ci, dokonana kiedy� przez Kacnelsona, zosta�a przez Popielskiego uznana za nienawistny atak. Jak rozw�cieczony byk rzuci� si� na koleg�, powali� go na ziemi� i wzi�� go na obcasy. Mo�e nawet uczyni�by mu krzywd�, gdyby Kacnelson nie krzykn��: �Chcesz mnie zabi�, tak jak Zaremb�?� To momentalnie uspokoi�o Popielskiego i sprawi�o, �e zaraz usiad� na krze�le. Przez nast�pn� godzin� trzyma� twarz w d�oniach i milcza�. Nast�pnego dnia publicznie przeprosi� Kacnelsona, a ten potraktowa� to z pe�nym zrozumieniem, podobnie jak inspektor Marian Zubik, kt�ry ani my�la� o wszcz�ciu procedury dyscyplinarnej.
Edward Popielski od Niedzieli Palmowej, kiedy zawini�tko z rzeczami Rity wyl�dowa�o na jego balkonie, by� innym cz�owiekiem. Zmiany, kt�re w nim zasz�y, inaczej ujawnia�y si� w domu, a inaczej poza nim. W domu by� tak niezwykle czu�y i troskliwy wobec Hanny i Leokadii, i� ta pierwsza w rozmowach z innymi s�u��cymi wynosi�a go pod niebiosa, a ta druga wyczuwa�a w nim jaki� fa�sz. Leokadia nie mog�a uwierzy�, �e jej kuzyn � dot�d prawie wy��cznie skoncentrowany na swoich my�lach, hipotezach i �ledztwach � nagle zacz�� wypytywa� o jej codzienne sprawy, rozmawia� z ni� nieustannie o jej brid�owych rozgrywkach oraz o lekturach, sta� si� uprzedzaj�co grzeczny i nadskakuj�co pomocny. Nigdy si� nie unosi�, co wydawa�o si� nienaturalne. Czasami tylko niebezpiecznie b�yska�y jego oczy, czerwone od bezsenno�ci i alkoholu. Leokadia wprawdzie wiele razy s�ysza�a, i� cierpienie uszlachetnia cz�owieka, ale sztuczny u�miech kuzyna nie by� znakiem szlachetno�ci, lecz jak�� mask�, pod kt�r� Edward ukrywa� swe prawdziwe uczucia.
Poza domem Popielski zachowywa� si� zupe�nie inaczej. Je�li do tej pory by� gwa�towny i porywczy, teraz sta� si� rozdra�nionym szerszeniem, atakuj�cym wszystkich doko�a. Jego w�ciek�o�� i agresj� odczuli g��wnie baciarzy i chojraki z przedmie��. Popielski by� bowiem przekonany, �e Minotaur ukrywa si� gdzie� w�r�d nich, najpewniej na �yczakowie, i czeka na stosown� okazj�, aby niepostrze�enie opu�ci� miasto; co z jego fizjonomi�, widoczn� na obwieszczeniach na ka�dym s�upie og�oszeniowym, stanowi�o powa�n� trudno��. Nie bestia by�a jednak najwa�niejszym powodem w�ciek�o�ci Popielskiego wobec lwowskich �otrzyk�w i bandyt�w. Dr�czy�a go inna monomania: porwanie Rity. Popielski by� pewien, �e porwali j� dla okupu ludzie z p�wiatka. Brak jakichkolwiek ��da� okupu mia� �wiadczy� jego zdaniem o ch�ci podbicia ceny. Komisarz s�dzi�, �e lwowscy bandyci nied�ugo za��daj� za Rit� czego�, co zrujnuje mu �ycie � na przyk�ad odej�cia z policji.
Komisarz zacz�� wi�c swoj� prywatn� i � co gorsza � samotn� krucjat� w�r�d lwowskiego p�wiatka, a prowadzi� j� w spos�b sobie w�a�ciwy. Wpada� do jakiej� mordowni � jawnej lub tajemnej, z szyldem lub bez � zamawia� w�dk�, zak�ski i wodzi� rozj�trzonymi bezsenno�ci� oczami po baciarach, kt�rzy w�wczas najcz�ciej pierzchali. Nie wszyscy jednak, niekt�rym z nich na to nie pozwala�, zatrzymywa� ich i sadza� przy swoim stole. Cz�stowa� w�dk� i uprzejmie wypytywa� o Rit� i o Minotaura. Kiedy baciarzy odmawiali pocz�stunku, a na pytania o Rit� bezradnie potrz�sali g�owami, Popielski la� im w�dk� w gard�o i poniewiera� nimi na oczach innych.
Nic dziwnego zatem, �e nad jego g�ow� gromadzi�y si� czarne chmury � coraz g�stsze i coraz bardziej z�owrogie.
Jeszcze kilka miesi�cy wcze�niej, zaraz po znikni�ciu Rity, przysz�a do niego delegacja z legendarnymi kr�lami podziemia, Mosze Kicza�esem i bra�mi �elazny. Ten pierwszy, ubrany w nieskazitelnie jasny garnitur, z�o�y� mu serdeczne wyrazy wsp�czucia z powodu zagini�cia c�rki i przysi�g�, �e �adna z lwowskich grup przest�pczych nie ma z tym nic wsp�lnego, ba! � obieca� nawet pomoc w uj�ciu porywaczy. Popielski zarzuci� mu k�amstwo i waln�� pi�ci� w st� z tak� si��, �e wyla� Moszemu kaw� na garnitur. Kicza�es i bracia �elazny odeszli bardzo zagniewani, ale mimo wszystko nakazali swoim ludziom tolerowa� wybryki Popielskiego przez jaki� czas � a� do momentu, kiedy podejmie si� w jego sprawie ostateczn� decyzj�. Nie wszyscy jednak s�uchali kr�l�w, a ekscesy komisarza zacz�y by� dla bandyt�w nie do zniesienia. W kolejnych knajpach dostawa� ostrze�enia w postaci �wi�skich uszu przebitych gwo�dziem, ale drwi� sobie z tego. Wyjmowa� je nie raz, nie dwa i wszystkim podstawia� pod nos z okrzykiem: �No co, skurwysynu, ty mi to sprezentowa�e�?�
Pedantyczny elegant o ironicznym poczuciu humoru, kiedy� uprzejmy w obej�ciu, zadbany i pachn�cy drog� wod� kolo�sk�, sta� si� wulgarnym abnegatem. Zapomina� za�ywa� lek�w na epilepsj� i nie chodzi� do Szaniawskiego. Pewnego dnia w kt�rej� knajpie upad� w drgawkach na pod�og� i odda� mocz. Ulicznicy z obrzydzeniem wyrzucili go na podw�rko, a jeden z nich wsadzi� mu twarz w ko�skie g�wno, licz�c, �e komisarz si� nim ud�awi.
Zdarza�o si�, �e tygodniami nie zmienia� koszuli, a jego �ysa g�owa zarasta�a po bokach k�pkami rzadkich w�os�w. W�dk� pi� szklankami, ale jego pot�ny organizm przewrotnie si� jej opiera�. Komisarz nie m�g� si� upi�, zag�uszy� swych my�li, usn�� jak kamie�. Wraca� do domu nad ranem, chwiej�c si� na nogach, u�miecha� si� sztucznie do wystraszonej Leokadii, wypytywa� j� rozespan� o codzienne sprawy i brid�owe zagrania, ca�owa� z uszanowaniem w d�o�, po czym szed� do swojego pokoju, wali� si� w po�ciel i nie spa� do po�udnia. Wtedy wstawa�, op�ukiwa� twarz i podzi�kowawszy stokrotnie za pyszne �niadanie, kt�re ledwie tyka�, szed� do pracy. Listy od Mocka pi�trzy�y si� nieczytane na jego biurku, a telefony � na jego rozkaz � odbiera�a wy��cznie Hanna, kt�ra s�ysz�c niemczyzn�, po prostu odk�ada�a s�uchawk�.
Gdyby �y� Wilhelm Zaremba, wiedzia�by, jak si� zaj�� przyjacielem. Ju� kiedy� go widzia� w takim stanie � po �mierci jego �ony Stefanii, znanej aktorki lwowskiej, kt�ra po wydaniu na �wiat Rity dozna�a krwotoku w �onie i umar�a. Niestety, Zaremba, podobnie jak Stefania Gor-gowicz-Popielska, spoczywa� na Cmentarzu �yczakowskim, a inni ludzie, kt�rych by Popielski dopu�ci� do siebie � Leokadia i Eberhard Mock � albo nie wiedzieli, jak z nim rozmawia�, albo byli zbyt daleko.
W to smutne i zalane deszczem pa�dziernikowe popo�udnie by� na jednej ze swoich eskapad, kt�re opisywa� w raportach jako �dzia�ania rozpoznawcze�. Siedzia� w �Morskiej Grocie� i czeka� nie wiadomo na co. Tym razem by� wyj�tkowo czysto ubrany. Mia� na sobie now� pr��kowan� koszul� ze sklepu �Poland� z Gr�deckiej, kt�r� od Leokadii dosta� tego dnia z okazji imienin. R�wnie� w zwi�zku z imieninami, kt�re zapowiada�y si� na smutn�, dwuosobow� kolacj�, zosta� zmuszony do k�pieli oraz ogolenia si�. Krawata jednak nie za�o�y�, podobnie jak sygnetu i spinek do mankiet�w. But�w r�wnie� nie wypastowa�. Pi� ma�ymi �ykami drug� setk� i czeka�. Kiedy ludzie wchodzili, przypatrywa� im si� uwa�nie, lecz niezaczepnie. Oni r�wnie� na niego patrzyli, kiwaj�c g�owami. Ci o l�ejszym sumieniu siadali, ci o ci�szym wychodzili, nie chc�c mie� �adnego kontaktu ze str�em prawa.
Dwaj m�czy�ni, kt�rzy weszli do lokalu, gdy Popielski wysuszy� ju� stopk�, nie zachowali si� tak jak inni. �aden z nich nie usiad� ani nie wycofa� si�. Uderzaj�c mocno butami o schody i o klepisko pod�ogi, podeszli do stolika, przy kt�rym samotnie siedzia� komisarz. Patrzyli na niego przez chwil� zza motocyklowych okular�w. Jeden z nich si�gn�� za pazuch� d�ugiego sk�rzanego p�aszcza, wyj�� jak�� fotografi� i po�o�y� na stole. Widnia� na niej Popielski, m�odszy i u�miechni�ty. Dziesi�cioletnia mo�e Rita r�wnie� si� u�miecha�a i opiera�a g�ow� na ramieniu ojca. To zdj�cie nosi�a przy sobie zawsze.
Znale�li�my to przy twojej c�rce � powiedzia� jeden z m�czyzn, wskazuj�c na fotografi�. � Chcesz j� zobaczy�, to chod�!
Nie czekaj�c na odpowied�, obaj ruszyli do wyj�cia. Popielski patrzy� przez chwil� na ich wojskowe buty, po czym wsta� od stolika.
Lw�w, �roda 13 pa�dziernika 1937 roku,
godzina �sma wiecz�r
Popielski nie mia� poj�cia, gdzie si� znajduje. Odtworzy� wypadki od momentu, gdy wychyli� drug� w�dk� i spotka� motocyklist�w. Kiedy ujrza� fotografi�, a tajemniczy m�czy�ni opu�cili lokal, zerwa� si� na r�wne nogi. Chcia� oznajmi� wszystkim, �e ci dwaj s� porywaczami jego c�rki i nale�y ich uj��. Nie zrobi� tego jednak. Powstrzyma�y go nie tyle oboj�tne miny baciar�w, ile g�os rozs�dku. Zda� sobie spraw�, �e wa�niejsze jest dla niego ujrzenie c�rki ni� z�apanie jej porywaczy. Wyszed� na podw�rko, roztrz�siony i blady. M�czy�ni czekali na niego. Siedzieli jeden za drugim na motocyklu �Sok�. Jeden z nich wskaza� Popielskiemu miejsce w koszu i poda� okulary. Komisarz na�o�y� je na oczy. Od wewn�trz by�y wy�o�one czarnym aksamitem.
��Je�li b�dziesz pr�bowa� patrze�, dok�d jedziemy -us�ysza� � to wyrzucimy ci�, rozumiesz?
��Rozumiem � odpar�.
Jechali do�� d�ugo. Popielski naliczy� dwadzie�cia zakr�t�w, a potem co� mu si� pomyli�o i przesta� liczy�. Po dw�ch, jak mu si� zda�o, kwadransach motocykl zadudni� g�ucho w jakim� podw�rku i zgas�. Poczu�, �e bior� go pod ramiona i wyci�gaj� z kosza. Weszli razem do jakiego� pomieszczenia, kt�re �mierdzia�o odczynnikami chemicznymi. Posadzili go na krze�le, kt�re niebezpiecznie zatrzeszcza�o pod jego ci�arem. Czu�, jak jego ramiona wsuwaj� pod oparcie krzes�a. Skuli go z ty�u kajdankami. Nie protestowa�. Czeka�.
Wtedy zdj�to mu okulary. Najpierw my�la�, �e jest w teatrze. Siedzia� w ciemno�ci, a przed nim rozpo�ciera�a si� punktowo o�wietlona ciemnowi�niowa kurtyna. Rozejrza� si� i zobaczy�, i� nie ma �adnej widowni, jego krzes�o jest jedyne w pomieszczeniu, a kurtyna jest bardzo niewielka i powieszona na stoj�cym p�okr�g�ym stela�u parawanu. Wok� kurtyny znajdowa�y si� statywy z lampami, z aparatami fotograficznymi oraz z lampami b�yskowymi. Us�ysza� szcz�k �abek i kurtyna si� rozsun�a. W rz�sistym �wietle siedzia� na krze�le m�ody m�czyzna, kt�ry wyda� si� Popielskiemu znajomy. Ubrany by� w jasnoszary garnitur z drogiej we�ny, z kt�rym mocno kontrastowa�y krawat w kolorze wina i czerwona r�a w klapie marynarki. Wysoko zadarta noga obuta by�a w trzewik do gry w golfa. Rysy twarzy mia� niezwykle regularne, wargi pe�ne, twarz szczup�� i poci�g��. Gdyby nie kr�tkie zaczesane na bok w�osy, m�ska sylwetka i cie� zarostu na twarzy, m�g�by uchodzi� za kobiet�. Pi�kn� kobiet�.
��Chce pan zobaczy� Minotaura, komisarzu? � G�os mia� gruby i wyrazisty. � Mamy go. Jest �ywy i czeka na swojego Tezeusza. A pan�
Popielski nie wiedzia�, sk�d zna tego m�czyzn�. Czy to mo�liwe, by cz�owiek przed nim by� ksi�dzem Kier-skim, duszpasterzem m�odzie�y, kt�ry swym pot�nym g�osem kaznodziei rozpala� dziewcz�ce serca? To wydawa�o si� niemo�liwe, a jednak�
��Czy pan jest ksi�dzem? Czy ksi�dz Konstanty Kierski? � przerwa� mu w p� zdania.
��O ile wiem, to nigdy nie by�em ksi�dzem � m�czyzna odpar� z powag�. � Cho� niegdy� bardzo dobrze zna�em jednego. Czy ma pan jeszcze jakie� pytania, czy te� pozwoli mi kontynuowa�?
��Co to znaczy �mamy Minotaura�? Ja nie przyszed�em tu dla Minotaura! Gdzie jest moja c�rka? � Popielski szarpn�� si� na krze�le.
M�czyzna wsta� i podni�s� z pod�ogi jaki� pod�u�ny przedmiot. By� to kij do gry w golfa. Podszed� do Popiel-skiego, pochyli� si� nad nim i przygl�da� si� przez chwil� jego ma��owinie. Komisarz nie dostrzeg� ruchu, lecz poczu� b�l, kt�ry wbi� mu si� w g�ow� jak kolec. Ucho zapulsowa�o i szybko si� powi�ksza�o. Przera�liwy pisk wibrowa� mu w czaszce. M�czyzna podszed� z drugiej strony i zacz�� ogl�da� drugie ucho jak laryngolog. Wzi�� zamach. G�ow� Popielskiego targn�� drugi cios. Komisarz wolno run�� wraz z krzes�em. Pisk podnosi� si�. By� tylko jeden spos�b, �eby go zag�uszy�. Samemu trzeba by�o krzycze�. Popielski dar� si� z b�lu jak ranne zwierz�. Tarza� si� po pod�odze i wierzga� nogami. Zamiast uszu mia� dwie ciep�e, wilgotne i obola�e galarety.
Poczu� perfumy. Otworzy� oczy. M�czyzna kuca� nad nim z kijem golfowym w d�oni. Popielski spodziewa� si� kolejnego ciosu. Przesta� krzycze�. Musia� zachowa� troch� si� na kolejne uderzenia.
��Ju� mi pan nie przerwie wi�cej, prawda, komisarzu? � powiedzia� cicho m�czyzna. � To, co teraz pan us�yszy, to historia pewnego ch�opca, a potem m�odzie�ca. Koherentna jak ci�g. Prawdziwa jak ekstremum paraboli.
M�czyzna wyci�gn�� z kieszeni marynarki gruby, oprawiony w s�oniow� sk�r� notes i zacz�� czyta�.
Ch�opiec urodzi� si� w roku 1910 w zamo�nej i arystokratycznej rodzinie Woronieckich w maj�tku Baranie Peretoki w powiecie sokolskim. By� p�nym dzieckiem swoich rodzic�w. Jego ojciec, Juliusz hrabia Woroniecki, w�a�ciciel wielkich d�br ziemskich, by� absolwentem matematyki Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Drzema�a w nim wielka pasja spo�ecznikowska, kt�r� realizowa�, ucz�c wiejskie dzieci matematyki. Je�li w kt�rym� odkrywa� umys� �cis�y, zaczyna� si� nim opiekowa�. Op�aca� dziecku gimnazjum, aby talent si� nie zmarnowa�. Dwaj starsi, ju� doro�li, bracia ch�opca te� byli matematykami. Obaj polegli na Wielkiej Wojnie pod Gorlicami. Ch�opiec prawie ich nie pami�ta�. Od ma�ego wychowywano go na wybitnego matematyka. Zamiast bajek przed snem czytano mu matematyczne zagadki, zamiast �o�nierzyk�w ustawia� na pod�odze figury geometryczne, zamiast zamk�w z piasku budowa� czworok�ty na bokach tr�jk�ta, zamiast latawcami bawi� si� tr�jmianami kwadratowymi. By� genialnie uzdolniony. W wieku lat sze�ciu rozwi�zywa� uk�ady r�wna�, a w wieku lat dziesi�ciu bada� ju� przebieg funkcji.
Wszystko to przesta�o mie� dla niego znaczenie, kiedy pewna rusi�ska wiejska dziewczyna odkry�a przed nim �wiat fizycznych dozna�, kt�ry poch�on�� go bez reszty. Od uk�ad�w r�wna� wola� uk�ady cielesne, funkcje wyk�adnicze kojarzy�y mu si� ju� wy��cznie z wyk�adaniem przez kobiety piersi ze stanika. W Sokalu, gdzie chodzi� do gimnazjum, podgl�da� wraz kolegami, jak dyrektor kina ��wit�, pan Karol Poliszuk, nocami przypiera do �ciany swojego kantorka miejscowe kurtyzany. Kt�rego� dnia zosta� przy�apany na podgl�daniu. Dyrektor kina wcale si� na niego nie gniewa� i zaproponowa� mu wsp�udzia�. Matematyka nudzi�a ch�opca coraz bardziej, a jej lekcje przerywa� bieganiem do szkolnego ust�pu. Dwukrotnie repetowa� klas� i raz leczy� si� z rze-��czki. Ojciec wpada� w furi�, lecz w jej interwa�ach zak�ada�, �e buntowniczy wiek dojrzewania � kt�ry bra� za przyczyn� ca�ego z�a � pr�dzej czy p�niej minie, a jego syn wr�ci w obj�cia kr�lowej nauk. Postanowi� odseparowa� go od wszelkich z�ych wp�yw�w i odda� pod �elazn� opiek� swojego brata, by�ego oficera, Stanis�awa hrabiego Woronieckiego, kt�ry w �l�skim Skoczowie by� w�a�cicielem du�ej fabryki parasol�w i lasek �Palus�. Niestety, stryj Stanis�aw mia� dwudziestoletniego syna Janusza, kt�ry by� zdeprawowany w stopniu nie mniejszym ni� jego kuzyn. Ch�opiec, ju� w�wczas osiemnastoletni m�odzieniec, zapozna� przez Janusza m�dr� i znaj�c� �ycie kobiet�, by�� w�a�cicielk� burdelu, pod�wczas szefow� biura matrymonialnego, Klementyn� Nowoziemsk�. Ona szybko mu podpowiedzia�a, jak ma wykorzysta� swoj� nadzwyczajn� urod� i jak dobrze mo�e prosperowa�, robi�c na dodatek to, co najbardziej lubi.
M�odzieniec pos�ucha� madame. Nie szcz�dzi� swych wdzi�k�w paniom i panom, a wszyscy hojnie mu si� odp�acali. W wieku lat dziewi�tnastu wyprowadzi� si� od stryja i zamieszka� u pani Nowoziemskiej. Ojciec, nieszcz�liwy i zrozpaczony, wykl�� swojego jedynego syna i zerwa� z nim wszelkie stosunki, co winowajcy nie zmartwi�o, nawiasem m�wi�c, w stopniu najmniejszym. Bez �alu zapomnia� o ojcu, kt�ry by� dla niego personifikacj� matematyki, i o matce, kt�ra poza swoj� migren� nie widzia�a �wiata. �y� tak, jak chcia�. Pieni�dzy mu nie brakowa�o, gdy� � dzi�ki kontaktom pani Nowoziemskiej � bywa� dawc� rozkoszy i cz�stym towarzyszem podr�y bogatych niemieckich ekscentryk�w, z kt�rymi przemierza� luksusowymi salonkami tras�
Katowice-Wroc�aw-Berlin. Najcz�ciej podr�owa� w towarzystwie wroc�awskiego barona von Criegern, kt�ry wtajemnicza� go w r�ne swoje plany i zamiary. Jeden z nich spodoba� si� m�odzie�cowi nadzwyczajnie. Baron von Criegern zamierza� za�o�y� we Wroc�awiu dom publiczny dla bogaczy. Najwi�kszym problemem, zdaniem barona, by�a rotacja personelu, prostytutki bowiem bardzo cz�sto zmienia�y miejsca swojej pracy. By� tylko jeden skuteczny spos�b na zatrzymanie ich na stale � nielegalne przemycenie i przetrzymywanie w zamkni�ciu w stanie p�niewolniczym. Poniewa� Polki i Czeszki by�y kobietami nadzwyczaj pi�knymi, a przemycenie ich oznacza�oby pokonanie tylko jednej granicy, sta�y si� one, si�� rzeczy, najodpowiedniejszym towarem. M�odzie�cowi a� zaiskrzy�y si� oczy, kiedy baron von Criegern przedstawi� mu ten pomys�. Doszli szybko do porozumienia � baron wyk�ada� pieni�dze i udzieli� swojemu wsp�lnikowi dwuletniej bezodsetkowej po�yczki, a m�odzieniec wnosi� swoje bezcenne kontakty. Kilka dni p�niej we Wroc�awiu zarejestrowano firm� przewozow� �Woroniecki und von Criegern�.
Dzia�alno�� ich nie by�a skomplikowana. Klementyna Nowoziemska w porozumieniu z Ernestyn� Nierobisch zajmowa�y si� wynajdowaniem m�odych kobiet. Szuka�y przede wszystkim sierot i pa� ocieraj�cych si� o p�wiatek, kt�rych znikni�cia nikt by nie zauwa�y�, a na pewno by si� nim nie przej��. Woroniecki nawi�zywa� z tymi kobietami kontakt jako kandydat na m�a. Ma�o kt�ra nie da�a si� uwie�� pi�knemu hrabiemu i ma�o kt�ra odmawia�a wsp�lnej romantycznej wycieczki do Niemiec. A tam ju� czeka� na nie przedsi�biorczy baron von Criegern.
Firma prosperowa�a znakomicie. Von Criegern nawi�za� mi�dzynarodowe kontakty, zw�aszcza ze swoimi argenty�skimi odpowiednikami, w�r�d kt�rych wielu pochodzi�o z jego rodzinnego miasta. W kwitn�cym interesie pojawi�a si� jednak rysa. Min�y dwa lata i baron za��da� zwrotu po�yczki. Woroniecki mia� takie dochody, �e odk�adaj�c ich drobn� cz��, zebra�by potrzebn� sum� w ci�gu kilku miesi�cy. Ale on nie zna� s�owa �oszcz�dno��. Pieni�dzmi szasta� r�wnie nieprzyzwoicie, jak si� prowadzi�, a kiedy baron za��da� szybkiego zwrotu po�yczki, akurat przepu�ci� ca�y sw�j zapas pieni�dzy w katowickim kasynie. Zniecierpliwiony baron nie ustawa� w ponagleniach. Woroniecki stara� si� o kredyt, ale nie wiedzie� czemu, bankierzy kr�cili nosem nad wyp�acalno�ci� firmy spedycyjnej, kt�rej by� w�a�cicielem. W�wczas von Criegern po cichu nawi�za� kontakty z Nowoziemsk� i postawi� m�odemu cz�owiekowi ultimatum � je�li nie odda pieni�dzy w ci�gu miesi�ca, to on rozwi��e firm� i poszuka sobie innego uwodziciela. Co najgorsze, baron zademonstrowa� mocno swoj� determinacj�. Kt�rego� dnia Woronie-ckiego odwiedzi�o dw�ch Niemc�w i z�ama�o mu r�k�. Przybysze zagrozili, �e je�li nie odda pieni�dzy, z�ami� mu drug�. Nadto Nowoziemsk� zerwa�a z nim kontakty i m�odzieniec spad� bardzo nisko � zn�w zosta� zmuszony do zarobkowania w�asnym cia�em, ale warunki znacznie si� zmieni�y: wyrzucano go z dobrych lokali, a klientki i klienci w tych podlejszych nie p�acili ju� tak du�o. R�ka si� �le zrasta�a i bardzo bola�a. Pewnego dnia Woroniecki dowiedzia� si� od kuzyna Januszka, i� jego ojciec umiera. Posypa� g�ow� popio�em i uda� si� do Baranich Peretok.
Ojciec, rzeczywi�cie do�ywaj�cy ju� swoich dni, przywita� syna marnotrawnego ze �zami i bez szemrania wr�czy� mu czek na sum� ��dan� przez barona von Criegern. M�odzieniec ucieszy� si� nie tylko tym, �e w ko�cu sp�aci sw�j d�ug i uwolni si� od gangstera, lecz przede wszystkim tym, �e oto ko�cz� si� szale�stwa i nadchodzi czas stabilizacji. Ojciec umrze, a on, jako jedyny spadkobierca, obejmie zarz�d dobrze prosperuj�cego maj�tku ziemskiego, ustatkuje si�, o�eni, osi�dzie w Baranich Peretokach, no mo�e czasami tylko odwiedzi jaki� tajny klub w du�ym mie�cie� Juliusz hrabia Woroniecki przejrza� najwyra�niej plany syna i pokaza� mu sw�j testament. By� w nim zapis, i� maj�tek przejdzie na rzecz potomka tylko wtedy, gdy ten w ci�gu dw�ch lat zdob�dzie tytu� doktora filozofii w zakresie matematyki lub logiki. �Tw�j geniusz nie mo�e zosta� zmarnowany�, tak brzmia�y ostatnie s�owa starego hrabiego.
Woroniecki bez wi�kszego trudu podni�s� krzes�o wraz z Popielskim. Postawi� je i zn�w wszed� na prowizoryczn� scen�. Usiad� okrakiem na odwr�conym krze�le, opar� brod� na jego oparciu i wpatrywa� si� w fioletowe uszy komisarza.
��By�em za�amany � powiedzia� � ale mam w sobie chyba co� z ksi�dza, jak pan zauwa�y�, bo B�g nade mn� czuwa�. Na pogrzeb mojego ojca przyjecha� jego dawny ucze�, ch�opiec z ludu, kt�ry wykazywa� wielkie zdolno�ci matematyczne. By�a to w�a�nie taka wiejska per�a, kt�r� wy�owi� szlachetny hrabia i kt�rej zapewni� edukacj�. Tak� Wtedy w�a�nie, na pogrzebie ojca, spotka�em Minotaura.
Woroniecki wsta� i wyszed� przez drzwi, kt�rych Popielski nie widzia�, poniewa� zas�ania� je parawan. Po chwili deski pod�ogi zadudni�y. Hrabia zn�w si� pojawi� na scenie. Nie by� sam. Przy jego kolanach warowa�a bestia.
Woroniecki w lewej d�oni dzier�y� gruby �a�cuch. Drugi jego koniec obwi�zywa� szyj� Zdzis�awa Potoka. Nagi wi�zie� mia� skr�powane r�ce na brzuchu, a nogi � w kostkach. W jego ustach tkwi� knebel. Czapa g�stych w�os�w by�a pokryta jakim� smarem. Na bia�awym, zaro�ni�tym w�osami ciele by�y widoczne czerwone �lady otar�, strupy ran i sk�rnych wyprysk�w. Pod sk�r� napina�y si� pot�ne i dobrze wyrobione mi�nie. Potok, pochylony, patrzy� spode �ba na Popielskiego. W jego ustach poruszy� si� lekko knebel. Minotaur si� �mia�. Komisarz na chwil� zapomnia� o Ricie. Poczu�, jak pulsuje mu krew w skroniach. Nie wytrzyma� i rzuci� si� w�ciekle do przodu wraz z krzes�em.
��Niech si� pan nie denerwuje, komisarzu � u�miechn�� si� hrabia Woroniecki. � Zaraz pan dostanie tego potwora w swoje r�ce. Ale najpierw historia o m�odzie�cu, kt�rego �ycie jest dowodem na istnienie boskiej opatrzno�ci. Ot�, jak panu m�wi�em, spotka�em Potoka na pogrzebie mojego ojca. Zaintrygowa� mnie swoj� brzydot�, bo lubi� wszelkich odmie�c�w. Zaprosi�em go na styp� i d�ugo rozmawiali�my. Dowiedzia�em si� o nim wszystkiego. �e studiowa� matematyk� w Krakowie, �e chcia� si� naukowo po�wi�ci� logice, �e krakowscy uczeni go nie doceniali i wy�miewali jego pomys�y. Nie chcieli wyj�� poza swoje w�skie poletka naukowe. A Potok zamierza�, id�c w �lad za pracami �ukasiewicza, bada� teksty staro�ytnych logik�w przy zastosowaniu matematycznego instrumentarium. Krakowscy uczeni odsy�ali go do filolog�w, ci z kolei nie chcieli z nim rozmawia�, nie maj�c poj�cia o matematyce.
Potok rozczarowa� si� ci�ko, przerwa� studia, wyjecha� z Krakowa i zosta� jakim� guwernerem w maj�tku ko�o Brod�w. Ale wr��my do rzeczy. Po pogrzebie mojego ojca rozmawia�em z Potokiem d�ugo w noc i zaproponowa�em mu, by napisa� za mnie prac� doktorsk�. Obiecywa�em mu za to z�ote g�ry, ale on nie chcia�. Chcia� tylko kobiet. Parskn��em w my�lach �miechem. To nie by� dla mnie �aden k�opot. Ale po chwili przesta�em si� �mia�. Potok chcia� tylko dziewic. Za��da� ich trzech: jednej na pocz�tku pisania pracy, jednej w po�owie i jednej niejako na deser � Woroniecki roze�mia� si� ze swojego dowcipu � po napisaniu pracy. Nie wyt�umaczy� mi zreszt�, sk�d takie zachcianki, ale ja jestem tolerancyjny. Wiele dziwactw w �yciu widzia�em.
Przerwa�, usiad� w fotelu i zapali� papierosa.
��Widz�, �e jest pan bardzo zainteresowany, komisarzu. � U�miechn�� si� do Popielskiego. � No to niech pan s�ucha. Teraz dopiero si� zacznie! Wynaj��em dla Potoka mieszkanie na �uli�skiego, niedaleko mojej tajnej garsoniery, w kt�rej raz na jaki� czas odbywa�em dyskretne spotkania. Moja dawna znajoma, Klementyna Nowoziemska, obieca�a mi pom�c w ca�ej sprawie, oczywi�cie nie za darmo. Za��da�a jednak takiego honorarium, �e a� mnie zatka�o. Ale nie targowa�em si�. Po miesi�cu znalaz�a mi najprawdziwsz� dziewic� z Tarnowa. Spotka�em si� z ni� kilkakrotnie i co tu kry�, rozkocha�em j� w sobie do�� szybko. Zaproponowa�em jej wsp�ln� wycieczk� w Karpaty i zabra�em j� tam moim autem. Po drodze, pod Mo�ciskami, uda�em, �e auto mi si� zepsu�o. Zapada� wiecz�r. Wys�a�em j� do hotelu. Niby ze wzgl�d�w obyczajowych kaza�em jej zameldowa� si� pod fa�szywym nazwiskiem.
Mia�a tam na mnie czeka�. A doczeka�a si� Minotaura.
Woroniecki zmieni� si� na twarzy. Zerwa� si� na r�wne nogi, chwyci� kij golfowy i zacz�� nim bi� Potoka. Ten upad� na twarz. Dudni�y �ebra bitego, ko�c�wka kija zag��bia�a si� w jego cia�o jak w ciasto. Na kneblu pojawi�y si� wykwity krwi i piany.
��I przyszed� do niej kanibal, monstrum, ludo�erca! � wrzeszcza� Woroniecki, bij�c Potoka w g�ow�. � I ze�ar� j�, zamiast tylko wyrucha�, jak obieca�! Tak, zwierzaku?
Tak zrobi�e�, pokrako, pokurczu?
Min�� dobry kwadrans, zanim Woroniecki si� uspokoi�. Potok le�a� na boku i sapa� ci�ko w knebel. Na jego nagim, bia�awym ciele wyrasta�y czerwone plamy.
��Nie mia�em wyj�cia. � Woroniecki ci�ko westchn��. -
Oczywi�cie, mog�em go wyda� policji. Ale kto by wtedy za mnie napisa� prac�? Nawet gdybym kogo� znalaz�, to zawsze istnia�by cie� niepewno�ci, czy ten kto� mnie nie wyda� A ten bydlak nigdy by mnie nie zdradzi�, bo wyda�by sam siebie. Tak czy inaczej, by�em zdany na niego. � Otar� pot z czo�a. � Przyni�s� mi wkr�tce po�ow� pracy i za��da� nowej dziewicy. Ju� nie mia�em z�udze�.
Wiedzia�em, co si� z ni� stanie� � Zn�w westchn��. -
I powt�rzyli�my wszystko, z t� r�nic�, �e dziewczyna by�a z Kielc, a Potok j�� zabi� w Drohobyczu. Ca�a Polska hucza�a, wszyscy szukali Minotaura. � U�miechn�� si� dziwnie do Popielskiego. � To pan wymy�li�, zdaje si�, tak? Zgrabne. Mitologiczne. W ka�dym razie sta�o si�. Minotaur tymczasem napisa� reszt� pracy i za��da� ostatniej ofiary. I tutaj co� si� zaci�o w naszej sprawnie naoliwionej maszynerii. Nowoziemska nie mog�a znale�� dziewicy. Wtedy zjawi�a si� u niej Maria Szynok, wys�ana tam przez star� Nierobisch. Nowoziemska, jako by�a burdelmama, wiedzia�a, jak imitowa� dziewictwo. Spotka�em si� z t� Szynok� Nie by�a z�a� Sam nawet mia�em na ni� ochot� Ale c�. Z�o�y�em j� w kolejnej, ju� ostatniej, jak my�la�em, ofierze. I tu pojawi� si� problem. Potok odkry�, �e jest fa�szyw� dziewic�� Nie m�g� jej posi���, bo to by�oby niezgodne z jego zasadami� � Woroniecki roze�mia� si� perli�cie. � No to tylko j� pok�sa�! � Spowa�nia� nagle, jakby zmiany nastroj�w by�y jego specjalno�ci�. � Na wszystkich z nas pad� blady strach. Wszak dziewczyna ocala�a, pami�ta�a moj� twarz i twarz Potoka. Musieli�my j� zlikwidowa�. Na nasze szcz�cie oszala�a. No co, niech pan powie! Czy� nie czuwa nade mn� opatrzno��?
Patrzy� przez chwil� na Popielskiego, ale ten niczego nie potwierdzi�.
��Ale zwierz�tko chcia�o jeszcze papu. � Woroniecki zacz�� cmoka�, jakby wysy�a� ca�usy. � Ostatnia dziewczynka by�a naprawd� dziewic�. Pochodzi�a ze �l�ska.
Wychowanka sieroci�ca. Boja�liwe, troch� zap�akane dziecko� Takie do przytulania, pocieszania�
Woroniecki zacz�� chodzi� wok� Potoka, co chwila lekko go kopa� szpicem buta i k�u� kijem golfowym. Bawi�o go to niezmiernie.
��Nic nie mog�o przeszkodzi� w z�o�eniu ostatniej ofiary � powiedzia�. � Musia�em wszystko dok�adnie przewidzie�. To nie mog�o sta� si� w Polsce. Tu by�o zbyt niebezpiecznie. Skontaktowa�em si� z baronem von Criegern i przebaczy�em mu moj� z�aman� r�k�. Widzi pan, jaki by�em wielkoduszny! Salonk� przyjecha�em do Wroc�awia z dziewic�, a kilka przedzia��w za nami siedzia� Potok. Pod Wroc�awiem przebra�em si� za kobiet�. Nietrudno mi zreszt� udawa� niewiast�. � Poprawi� sobie kokieteryjnie nieistniej�ce w�osy i zacz�� si� wdzi�czy� do Popielskiego. � Zawioz�em j� do hotelu, kt�ry mi poleci� von Criegern. Przy okazji pozby�em si� maszyny do pisania, na kt�rej Potok napisa� moj�, swoj� prac�. To tak na wszelki wypadek� Przecie� pisa�em listy do Nowoziemskiej na tej�e maszynie, jako fikcyjny hrabia von Banach. Przezorna kobieta, kaza�a mi pisa� te durne listy, aby zmyli� ewentualne �ledztwo� -Nagle zmieni� temat: � Ale we Wroc�awiu by�o bardzo przyjemnie. Ja sp�dzi�em sylwestra u von Criegerna, a Potok przy ostatniej ofierze.
Woroniecki zacz�� kr�ci� g�ow� i robi� dziecinne miny, jak kiepski aktor.
��Och, jaka� ona by�a wystraszona! � m�wi� cienkim g�osem. � Wci�� pyta�a, po co mi ten kobiecy str�j� A ja jej na to: �Kochanie, idziemy na sylwestrowy bal przebiera�c�w. Poczekaj tylko na mnie w tym hotelu. Nied�ugo po ciebie przyjad�.
Popielski zamkn�� oczy. Nie m�g� patrze� na Woronieckiego, nie m�g� ju� s�ucha� jego modulowanego g�osu, kt�ry raz by� zd�awionym basem, raz ci�tym falsetem.
��No i zrobi�em doktorat u �ukasiewicza � Us�ysza� jakby z oddali. � Ale, ale! Wracajmy do naszej lektury!
Nie oby�o si� to bez pewnych istotnych posuni�� ze strony doktoranta. Zanim przyst�pi� do wst�pnych rozm�w z promotorem, zmieni� nazwisko. Przybra� pierwsze, kt�re mu przysz�o do g�owy. Nie mog�o w �aden spos�b si� kojarzy� z Juliuszem hrabi� Woronieckim, kt�ry by� w �rodowisku naukowym powszechnie znany i szanowany za fundowanie stypendi�w niezamo�nej m�odzie�y. Jego syn nie chcia�, by kojarzono go z ojcem. To mog�o grozi� pewn� sensacyjno�ci�, zainteresowaniem prasy, etc. A on chcia� uzyska� tytu� w miar� cicho i bez rozg�osu. Najpierw musia� za�egna� niebezpiecze�stwo demaskacji. Fa�szywy doktorant nie m�g� sobie pozwoli� na indywidualne dyskusje ze swoim promotorem nad prac� in statu nascendi. Te konsultacje bowiem mog�y obna�y� jego niewiedz�. Na kilku nielicznych spotkaniach z profesorem �ukasiewiczem w Warszawie Woroniecki rzuca� g�ow� na boki, �mia� si� sam do siebie, klaska� w d�onie, s�owem: udawa� ekscentryka i dystrakta. M�wi� bardzo niewiele, ale wszystkie uwagi promotora zapisywa� nader skrz�tnie. �Niech moja praca m�wi za mnie�, powtarza�. Poniewa� w tym �rodowisku nie brakowa�o wybitnych uczonych zachowuj�cych si� jeszcze bardziej osobliwie ni� doktorant, �ukasiewicz i dwaj recenzenci pracy wzi�li to motto za dobr� monet�, tym bardziej �e praca by�a rzeczywi�cie znakomita i odkrywcza.
I wszystko sko�czy�o si� tak, jak to sobie zaplanowa�. Woroniecki zosta� doktorem filozofii w zakresie logiki matematycznej. Wykonawca testamentu, s�ynny lwowski adwokat, doktor Przygodzki-Nowak, nie robi� problemu z nowej to�samo�ci spadkobiercy, tym bardziej i� procedura zmiany nazwiska zosta�a przeprowadzona w jego kancelarii. Syn marnotrawny sta� si� wi�c jedynym dziedzicem ogromnego maj�tku. Postanowi� osi��� w Baranich Peretokach i zacz�� nowe �ycie. I tak pewnie by zrobi�, gdyby nie strach, kt�ry objawia� si� najpierw lekkim uk�uciem, a potem rozr�s� si� jak rak. Woroniecki ba� si� panicznie, �e zbrodnie wyjd� kiedy� na jaw. Istotnym zagro�eniem by�y dla niego trzy osoby, trzy najwa�niejsze dramatis personae: Nowoziemska, Nierobisch i Potok. Najpierw wbi� w g�ow� Nowoziemskiej ukryty w lasce �mierciono�ny szpic. Zamierza� to samo zrobi� z g�ow� Nierobisch, ale nie by�o to �atwe. J� wci�� kto� odwiedza�. Nawet kto� si� do niej w�amywa�, kiedy nie by�o jej w domu. I w ko�cu, kiedy ju� Woroniecki mia� wymarzon� sytuacj�, pod mieszkanie Nierobisch, na ulic� �oga�y, zajecha� policyjny furgon i niedosz�a ofiara zasta�a aresztowana. Ca�e Katowice hucza�y od plotek na temat babki sp�dzaj�cej p�ody w jakiej� norze. Wiele kobiet dr�a�o na my�l, co ona mo�e wyzna� w �ledztwie. Dr�a� te� Woroniecki. Ale Nierobisch niczego nie wyzna�a w jego sprawie, za co hojnie si� jej odwdzi�czy�, przekazuj�c skrycie spor� sum� pieni�dzy, dzi�ki kt�rym mog�a u�o�y� sobie nie najgorzej wi�zienne bytowanie.
Dosta�em niedawno telegram od von Criegerna. � G�os Woronieckiego zn�w dochodzi� z bliskiej odleg�o�ci. -Naprzykrza mu si� we Wroc�awiu pa�ski przyjaciel, niejaki Eberhard Mock. Ale von Criegern nie takie trudne sprawy za�atwia�, sam odstr�czy go skutecznie od �ledztwa. � Machn�� r�k� lekcewa��co. � Zagro�enie stanowi� wi�c ju� tylko g�odny amator dziewic. Ale i tu B�g nade mn� czuwa�. Kiedy Potok zabi� policjanta w swoim mieszkaniu, mia� podczas ob�awy jedn� drog� ucieczki: po dachu do s�siedniej bramy, a potem skok na galeryjk�, gdzie z kolei ja wynajmowa�em tajne mieszkanko. Akurat tam by�em, bo um�wi�em si� z pewn� urocz� m�od� dam�. Ugo�ci�em zatem Potoka w mojej garsonierze. Siedzia� w tym mieszkaniu przez dwa tygodnie, nie rusza� si� stamt�d, nawet do ust�pu. G�wnem nape�nia� wiadro, a szczynami zlew. Fe! Wie pan, jak �mierdzia�o?! Niemcy m�wi�: ��mierdzia�o bestialsko�. Bestia �mierdzia�a bestialsko! � Zn�w si� � roze�mia�. � Po dw�ch tygodniach wyprowadzi�em go ciemn� noc� i przywioz�em tutaj. Tu mieszka� przez p� roku. A dzi� wydam go w pa�skie r�ce, komisarzu. Koniec opowie�ci. Czas na Tezeusza.
Woroniecki odetchn�� po d�ugiej przemowie i milcza� przez chwil�. Potem wsta�, lekko przesun�� parawan i skierowa� �wiat�o na pieniek do r�bania drewna, w kt�rym tkwi� du�y top�r. Pieniek by� ustawiony na pod�odze wy�o�onej gumowymi fartuchami.
��Wiesz, co wymy�li�em, Edziu? � Hrabia spogl�da� tona jednego, to na drugiego zwi�zanego. � Wymy�li�em, jak rozwi�za� problem Potoka i Nierobisch jednocze�nie. Jestem w ko�cu doktorem matematyki, potrafi� rozumowa� logicznie i oryginalnie. Pami�tasz z mitologii, jak Tezeusz zabi� Minotaura? Tak, pami�tasz. Odci�� mu g�ow�, Edziu. A teraz odegramy ten mit na nowo. Ty b�dziesz nowym Tezeuszem, a ja to upami�tni� na ta�mie filmowej.
Chodzi� doko�a i zapala� dodatkowe reflektory. By� bardzo podekscytowany � jak dyrektor przed teatraln� premier�. Nastawi� kamer� i zacz�� kr�ci�. Obiektyw kierowa� to na Popielskiego, to na Potoka.
��Zrobisz to, Edziu, zrobisz � m�wi� Woroniecki, jakby do siebie � a ja to wszystko zarejestruj�. B�d� mia� na ta�mie pi�knego Tezeusza i pi�knego Minotaura. A potem ta�m� schowam w moim sejfie i b�d� ci wydawa� rozkazy. A ty b�dziesz je spe�nia�. Je�li nie b�dziesz chcia�, us�yszysz magiczne zakl�cie. Brzmi ono: �Wy�l� ta�m� do Mariana Zubika�. B�dziesz m�j, Edziu� B�dziesz wykonywa� rozkazy i prosi� o wi�cej. A oto pierwszy:
wydostaniesz z wi�zienia Nierobisch i oddasz mi j� w prezencie.
Do�� mam p�acenia tej starej, brudnej czarownicy�
��Nikogo nie zabij� � wycharcza� Popielski.
��Nie zabijesz? � Woroniecki z �atwo�ci� wyci�gn�� top�r z pnia. � No to trudno. Moi ludzie, moi wierni przyjaciele z katowickich czas�w, wywioz� ci� do brzuchowickiego lasu. Wykopi� tam d�, wrzuc� ci� do �rodka i przykryj� naszym �yznym czarnoziemem. A twoja ukochana Rita nie przyjdzie na tw�j gr�b� Nie zapali �wieczki tatusiowi, do kt�rego si� tak pi�knie przytula�a, jak na tym zdj�ciu�
Popielski patrzy� na Woronieckiego jak skamienia�y.
��Nie przyjdzie� � Hrabia przesun�� palcem po ostrzu topora. � Bo b�dzie daleko st�d. B�dzie kr�low� pi�kno�ci. W burdelu w Buenos Aires!
Podszed� do Popielskiego, wzi�� zamach i wbi� top�r u jego st�p. Na trzonek zarzuci� gumowy fartuch.
��A je�li zabijesz Minotaura � powiedzia� � ujrzysz
Rit�, kt�ra jest ca�kiem niedaleko. Przez te p� roku jeszcze wypi�knia�a. Jest, jest tutaj� Tak bardzo ci chcia�a z�o�y� �yczenia imieninowe! Je�li zechcesz, to mo�esz z ni� nawet wr�ci� do domu. Ale czy ona zechce? Przy mnie b�dzie aktork�, a ty chcia�e� z niej zrobi� �acinniczk�! My�lisz, �e nie mam wielu przyjaci� w bran�y filmowej? Wielu z nich kr�ci�o po cichu niegrzeczne filmy, w kt�rych wyst�powa�y niekt�re moje dziewcz�ta. Ale nie b�j si�! Nie Rita! Ona jest prawdziw� artystk�! No to jak? Za�� fartuch! Top�r czeka.
Krzykn��: �Zaczynamy!�, i do pomieszczenia weszli dwaj ludzie, kt�rzy przywie�li Popielskiego. Jeden wycelowa� w niego browninga, a drugi uwolni� go z kajdanek.
Popielski czu� w g�owie pustk�, wykonywa� ruchy jak automat. Za�o�y� fartuch.
��Zaczynam filmowa�! Akcja! � wrzasn�� Woroniecki zza kamery.
Popielski chwyci� za �a�cuch owijaj�cy szyj� bestii i poci�gn�� cia�o w stron� pie�ka. Minotaur zacz�� si� miota� na wszystkie strony, jak ryba wyrzucona z wody. Gumowe fartuchy zwija�y si� i piszcza�y okropnie w zetkni�ciu z jego mokr� od potu sk�r�.
��Og�usz go najpierw! � krzykn�� hrabia. � Bo inaczej nie po�o�ysz mu mordy na pie�ku!
Popielski uni�s� top�r. Pod nim wi�o si� ludzkie cia�o. Nie zwierz�ce. To nie by�a bestia, to by� cz�owiek, kt�ry nie mo�e zosta� zaszlachtowany jak tucznik. Powinien by� sprawiedliwie os�dzony i powieszony w majestacie prawa. A je�li jaki� z�otousty spryciarz, jaki� mecenas dwojga nazwisk, go wybroni? S�d og�osi wyrok: oskar�ony zostaje oddany na leczenie do zak�adu zamkni�tego! A Popielski b�dzie tego s�ucha�, maj�c przed oczami wygryzione twarze dziewcz�t, strupy na ciele Marii Szynok i b�ble krwi na wargach Zaremby. Uni�s� top�r i obuchem uderzy� w skro� Potoka. Ten szarpn�� si� i zwiotcza�. Popielski nasun�� kark Potoka na pieniek, ale bezw�adne cia�o spad�o. Kopn�� ze z�o�ci� pieniek i uni�s� nad g�ow� r�ce, w kt�rych tkwi� top�r.
��Poczekaj, poczekaj! � wrzasn�� Woroniecki. � Na Boga, nie wy�a� mi z kadru!
Po chwili Popielski ju� nic nie s�ysza� ani nie czu�. Poza krwi� bestii na swoich nogach.
Lw�w, czwartek 14 pa�dziernika 1937 roku,
godzina sz�sta po po�udniu
Rita Popielska siedzia�a w swoim wspania�ym apartamencie w kamienicy Rohatyna na rogu Ko�ciuszki i 3 Maja. Niespokojnie chodzi�a po luksusowo urz�dzonym pokoju, kt�rego wystr�j znany architekt i dekorator, Dionizy Czyczkowski, opar� na spokojnej i eleganckiej kremowej tonacji. Miota�a si� mi�dzy zegarem a sto�em, mi�dzy nowoczesnym kredensem a antycznym fotelem, kt�ry stanowi� zamierzon� ekstrawagancj� w tym modernistycznym i ascetycznym w formie apartamencie. Serce podesz�o jej do gard�a, kiedy us�ysza�a dzwonek w drzwiach, a s�u��cy wszed� do pokoju i otworzy� usta, aby oznajmi� nadej�cie jakiego� go�cia.
Nie zd��y� tego zrobi�. Zachwia� si� pod naporem silnej r�ki i opar� o �cian�. Do pokoju wtargn�� jej ojciec i zaraz przegna� s�u��cego. Na jego widok Rita upad�a na kolana. Czu�a, jakby ziemia usuwa�a si� jej spod st�p. Jej szczup�a kibi� zako�ysa�a si� jak w transie i dziewczyna run�aby na pod�og�, gdy nie pochwyci�a jej ojcowska d�o�. Rita przycisn�a do niej swoje usta. P�aka�a cicho, bez szlochu i spazm�w. Po d�oni Popielskiego p�yn�y �zy. Kl�cza� w milczeniu nad c�rk� i g�adzi� jej w�osy ko�o uszu. By�o to miejsce, kt�re najbardziej lubi� ca�owa�, gdy by�a dzieckiem. Wci�ga� wtedy powietrze i czu� w jej lokach zapach lasu spod Sokolnik, gdzie sp�dzali wakacje, albo s�on� wo� morza i w�adys�awowskiej pla�y. Teraz te� chcia� j� tam poca�owa�, lecz nie zrobi� tego. Czu� jaki� obcy zapach, nieznane mu ostre perfumy. �B�dzie kr�low� pi�kno�ci w burdelu w Buenos Aires!�
Popielski otar� oczy, sapn��, odsun�� delikatnie c�rk�, wsta� i usiad� przy stole. Spl�t� palce, jakby chcia� odgrodzi� si� od uczu�, kt�re nim szarpa�y. Rita te� wsta�a i usiad�a naprzeciw ojca. Po�o�y�a na jego r�ce sw� wiotk� d�o� z drogocennym brylantem na palcu.
��B�agam, tatusiu, niech mi tatu� wybaczy. � Dwie �zy w jej oczach powi�kszy�y si� i spad�y na policzki. � Niech tatu� przebaczy mi, wczoraj mia� imieniny! Musz� dzi� us�ysze� od taty s�owa przebaczenia!
��Wybaczam ci � szepn��, zacisn�� powieki, lecz nie zdo�a� zatrzyma� dw�ch �ez, kt�re przedar�y si� przez jego g�ste rz�sy.
��By�am potworn�, g�upi� egoistk�. � Rita wyj�a koronkow� chusteczk� i przytkn�a do oczu; potrafi�a w jednej chwili opanowa� si�, jak jej matka. � Ale niech tatu� nie my�li, �e porzuci�am dom rodzinny, bo uwa�a�am go za niezno�nego tyrana! Nie, tak nie by�o! Ojcze, wys�uchaj mnie! Bronis�aw do mnie pisa� i uwodzi� mnie listownie. Korespondowali�my: oczarowa� mnie. Wys�a� mi swoj� fotografi� z dedykacj�� Wtedy, w �wi�to wiosny, posz�am na um�wione z nim spotkanie. Towarzyszy�a mi Tyka. Ba�am si� sama i��. To by�o na �uli�skiego. Mieli�my si� spotka� w klubie bilardowym! Nagle ujrza�am ciebie i zdenerwowa�am si�, �e mnie �ledzisz. A ty wtedy �ciga�e� tego Minotaura. By� to kompletny przypadek, �e ci� zobaczy�am! Tyka uciek�a ze strachu, a ja pobieg�am do tego klubu, kt�ry zreszt� nie by� �adnym klubem!
Wsta�a i zasun�a zas�ony, by ojca nie razi�o zachodz�ce s�o�ce. Patrzy�a na niego w milczeniu. Zmieni� si�, zmizernia�, w jego ubraniu nie by�o zwyk�ej staranno�ci. G�owa i policzki wygl�da�y na niedbale ogolone. Ricie zrobi�o si� przykro.
��On si� zakocha� we mnie od pierwszego wejrzenia. -Prze�kn�a gorycz. � I niesiony tym uczuciem, porwa� mnie. Jest szlachcicem, w�a�cicielem wielkich d�br, potomkiem arystokratycznej rodziny. Twierdzi�, �e jego przodkowie te� cz�sto pope�niali raptus puellae.
��M�wisz po �acinie. � Popielski drgn�� i u�miechn�� si� lekko.
��Nie, po prostu powtarzam s�owa Bronis�awa. Porwa� mnie do swoich w�o�ci i zakaza� kontaktowania si� z tob�. Niech tato nie my�li, �e mnie zniewoli�� Co to, to nie! Jest na to zbyt wielkim d�entelmenem! Da� mi dwa miesi�ce na podj�cie decyzji, czy chc� z nim zosta� i robi� aktorsk� karier�, on ma wsz�dzie znajomo�ci i mi to umo�liwi!, czy wr�ci� do domu, do tej przekl�tej szko�y� Odwiedza� mnie codziennie, spacerowali�my po jego parkach i lasach� Po dw�ch tygodniach s�u�ba przesta�a mnie pilnowa�. Nie musia�a� Nie chcia�am stamt�d odchodzi� Pragn�am tam by�, s�ucha� jego s��w i patrze� mu w oczy. � Rita drgn�a. � Och, przepraszam, papo! Z takimi szczeg�ami wszystko papie opowiadam, jakby by� kobiet�!
��Dlaczego do mnie nie napisa�a�? � zapyta� g�ucho.
Podesz�a szybko do ojca, poca�owa�a go w g�ow� i opar�a policzek na jego �ysinie.
��Przepraszam, tatusiu, przepraszam� Ja nie by�am sob�� �y�am jak we �nie. Nic si� dla mnie nie liczy�o.
Ale ju� dosz�am do siebie. Zn�w jestem opanowana i rozs�dna! Ju� zawsze b�dziemy razem, tato, zawsze�
Ja ju� nie dam tacie powodu do zmartwie� � W jej oczach zn�w pojawi�y si� �zy i sp�yn�y po jego �ysinie. � Ojcze, ja ci�gle mia�am przy sobie t� nasz� fotografi� sprzed lat� Kocham ci�, tato!
Popielski wsta� i przytuli� c�rk� mocno. Nagle oderwa� si� od niej, chwyci� j� za drobne ramiona i odsun�� od siebie. Na jego szyi pojawia�y si� malinowe wykwity.
��Tak, ojcze � powiedzia�a twardo i zdecydowanie. � Jestem brzemienna. A Bronis�aw jest ojcem mojego dziecka.
Komisarz usiad� przy stole i wbi� wzrok w tarcz� zegara. Dopiero teraz Rita zauwa�y�a, �e jego uszy s� nienaturalnie wielkie i purpurowe.
��Tatusiu, przecie� tata ma za nic mieszcza�skie konwenanse. � Podbieg�a do ojca i chwyci�a go za obie d�onie. � Sam tata �y� z mam� bez �lubu, a ca�e miasto hucza�o od �wi�tego oburzenia! Czym si� tato martwi?
Najwa�niejsze, �e si� kochamy z Bronis�awem! A oto za proszenie na nasz �lub. Za trzy tygodnie w katedrze!
Komisarz spojrza� na zaproszenie. �Rita Popielska i dr Bronis�aw Kulik maj� przeogromny zaszczyt zaprosi� Wielmo�nego Pana�� Dalej ju� nie czyta�. Przeni�s� si� w czasie. Oto zebranie Ko�a Lwowskiego Polskiego Towarzystwa Matematycznego. Profesor Stefan Banach m�wi: �Dzisiaj mamy przyjemno�� go�ci� pana doktora Bronis�awa Kulika z Krakowa, kt�ry wyg�osi odczyt z zakresu logiki formalnej pod tytu�em �Logika nazw i logika zda�.
Rita biega�a po pokoju jak ma�a dziewczynka i klaska�a w r�ce.
��Tatusiu, jestem pewna, �e tyle b�dzie mia� tatu� wsp�lnych temat�w z Bronis�awem! Czuj� to! On jest matematykiem tak jak tatu� i �wietnie gra w szachy!
Teraz, kiedy ju� jestem samodzielna, wiem, jak bardzo tat� kocham! B�dziemy wszyscy razem je�dzili na wycieczki!
Tatko, ciocia, tatki wnuk, ja i Bronis�aw. On tak lubi Karpaty!
Lw�w, dnia 22 listopada 1938 r.
Drogi Eberhardzie,
bardzo Ci� przepraszam za moje milczenie, przerywane jedynie zdawkowymi �yczeniami �wi�tecznymi. W tym czasie prze�y�em bardzo wiele � zw�aszcza mi�dzy �mierci� a zmartwychwstaniem Rity. Twoje listy pi�trzy�y si� na moim biurku jak wyrzuty sumienia, a jak sam wiesz, wyrzuty sumienia, gdy je wyt�umi� prac� lub alkoholem, w ko�cu cichn�, by ca�kiem umilkn��. I ja chcia�em si� pozby� wyrzut�w sumienia. Kt�rego� dnia w pijackiej irytacji zgarn��em wszystkie Twoje listy do popielnicy i spali�em. Nie chcia�em nic wiedzie� o �ledztwie, kt�re prowadzisz, i o sprawach jakiego� barona. Nic mnie to nie interesowa�o, bo zamkn��em si� w swoich k�opotach. Ale s�ysza�em, �e moja kuzynka Leokadia korespondowa�a z Tob� i wszystko Ci opisa�a: powr�t brzemiennej Rity i jej �lub z doktorem i hrabi� w jednej osobie, Bronis�awem Woronieckim-Kulikiem. Rita go kocha, Leokadia go lubi, a ja � nienawidz�. Nie wiem, dlaczego moja c�rka go pokocha�a. Mo�e dlatego, �e byli do siebie podobni, bo i ona, i on zawiedli nadzieje swoich rodzic�w? A mo�e on by� szatanem i kusicielem, kt�ry j� op�ta�? Nie b�d� Ci wi�cej o nim pisa�, bo sama my�l o jego zwyrodnieniach nape�nia mnie obrzydzeniem. Powiem tylko jedno: jest to potw�r i ob��kany zbrodniarz. Tak, nie oszala�em, Eberhardzie. Powtarzam to w pe�nej �wiadomo�ci: jest to szalony morderca, kt�ry nigdy nie b�dzie os�dzony za swoje zbrodnie. Wiesz dlaczego? Bo tylko ja je znam, nie licz�c jego dw�ch pretorian�w. A ja nie wyst�pi� przeciwko niemu! Przecie� nie zabior� ojca Jerzykowi, mojemu ukochanemu wnukowi, kt�ry szcz�liwie narodzi� si� w lutym tego roku! Pewnie jeste� ciekaw, sk�d wiem o �otrostwach mojego zi�cia. Ot� od niego samego! Powiedzia� mi to zupe�nie �wiadomie. Wys�ucha� go i nie zamkn�� � to tak, jakby samemu by� jego wsp�lnikiem. A ja si� nim sta�em. Wys�ucha�em go i pu�ci�em wolno. Wiesz dlaczego? Bo mnie zaszanta�owa�. Po p� roku nieobecno�ci Rity, kiedy ju� j� w my�lach pogrzeba�em, zjawi� si� u mnie ja�nie wielmo�ny pan hrabia i powiedzia�: twoja c�rka jest ze mn�, mo�esz j� odzyska�, kiedy mnie wys�uchasz, lub straci�, je�li wzgardzisz moj� opowie�ci�. Wybieraj. A ja wybra�em c�rk�. I opowiedzia� mi o swoich przera�aj�cych zbrodniach, o kt�rych musz� milcze�.
M�j drogi, pragn� odej�� na emerytur�. Zubik nawet nie chce o tym s�ysze� i b�aga mnie, bym zosta�. Sta�em si� jeszcze s�awniejszy i ciesz� si� wzgl�dami samego komendanta wojew�dzkiego policji. A to dlatego, �e Zdzis�aw Potok si� znalaz�: moja to niby zas�uga, �e policja w og�le wpad�a na jego �lad. Tak, znalaz� si� we wsi Strzelczyska w powiecie Mo�ciska, w wojew�dztwie lwowskim. Martwy, z odr�ban� g�ow�. Do ciebie nie docieraj� raczej wie�ci z Polski, to mo�e o tym nie wiesz, chyba �e Ci Leokadia donosi�a. Nasz medyk s�dowy i psycholog, doktor Iwan Pidhirny, znalaz� psychologiczne wyt�umaczenie zboczenia i kanibalizmu Potoka. Doktor s�dzi, �e zbrodniarz ten, naznaczony potworn� brzydot�, by� wy�miewany przez kobiety i m�ci� si� na nich. Pozbawiaj�c dziewictwa i oszpecaj�c, naznacza� je po prostu. To tylko hipoteza Pidhimego. Potok zabra� sw� tajemnic� do grobu.
Eberhardzie, pisz� ten list, �eby podzi�kowa� za Twoj� pomoc. Za to, �e mog�em zawsze na Tobie polega�. Pisz� ten list te� po to, aby si� z Tob� po�egna�. Nie mog� si� z Tob� widzie� ani korespondowa�, bo musz� wyrzuci� ze swojej pami�ci wszystko, co przypomina mi spraw� Minotaura. By�a ona dla mnie krwaw� �a�ni�, dantejskim piek�em i czy��cem. Pozostawi�a wspomnienia, kt�re musz� usun��. �egnaj�c si� z Tob�, �egnam si� z prac� w policji, o czym ju� wy�ej pisa�em. Nie mog� by� policjantem, nie mog� reprezentowa� prawa, jednocze�nie zapewniaj�c nietykalno�� mordercy. On zabi� we mnie policjanta, zdeprawowa� mnie � na zawsze i bez przebaczenia. �egnaj, m�j drogi, i wybacz mi to hamletyzowanie.
Tw�j Eduard
PS. Sk�adam Ci serdeczne �yczenia spokojnych i b�ogos�awionych �wi�t. Ty mi nie sk�adaj. Te �wi�ta sp�dz� w towarzystwie mordercy. Czego si� nie robi dla w�asnego dziecka?
Breslau, dnia 20 grudnia 1938 r.
Drogi Eduardzie,
zasmuci� mnie Tw�j list bardzo. Nade wszystko bolej� nad tym, �e chcesz zerwa� nasze stosunki z powodu, kt�ry rozumiem, ale kt�ry nie mo�e by� rozstrzygaj�cy.
Bo czas leczy wszelkie rany i b�dziesz si� jeszcze �mia� ze sprawy Minotaura. Na razie prosz� Ci� tylko o jedno. Got�w by�em nawet przekonywa� Ci� na miejscu, we Lwowie � bo by�em zatroskany o Ciebie � lecz z powodu nawa�u pilnych spraw nie mog�em tego dokona�. Zaklinam ci�, nie odchod� z policji. Uwierz nieco starszemu koledze, paradoksalnie, siedz�c przy jednym stole z morderc�, masz okazj�, by by� jeszcze lepszym policjantem, ni� jeste�. Patrz na niego ca�y czas i zapami�tuj dobrze jego twarz � bezczeln�, pewn� siebie, bezkarn�. Ta twarz musi Ci si� wry� w pami�� nieodwo�alnie, tak jak si� niegdy� w niej odcisn�y greckie czasowniki nieregularne. Musisz j� umie� przywo�a� w ka�dym momencie. A zw�aszcza wtedy, kiedy b�dziesz �ciga� innego morderc�. W chwili zw�tpienia, gdy r�ce b�d� Ci opada� z bezradno�ci, a zbrodniarz wci�� b�dzie Ci si� wymyka�, przypomnij sobie twarz, kt�r� widzisz dzi� u boku Twej c�rki. Niech ten pysk b�dzie pyskiem wszystkich morderc�w tego �wiata, niech ta morda b�dzie mord� szatana albo Minotaura � jak wolisz. Prze�ywaj�c szczyt nienawi�ci, staniesz si� pogromc� szatana, prawdziwym psem go�czym, kt�ry albo zagryzie morderc�, albo si� ud�awi jego juch�. Przyjmij, Eduardzie, moj� wskaz�wk�, lecz zr�b, jak chcesz. Je�li stary Ebi przypomina Ci spraw� Minotaura, to zapomnij na jaki� czas o starym Ebim. Ale nie na zawsze, na Boga! Z kim si� w�dki napij� i p�jd� na dziewczynki, jak nie z Tob�?
Tw�j Eberhard
Post scriptum: l pami�taj � zawsze mo�esz na mnie polega�.
Lw�w, Wigilia, 1938 rok,
godzina sz�sta po po�udniu
Przy wigilijnym stole siedzia�a ca�a rodzina Popielskich: Edward, Leokadia, Rita oraz jej m��, doktor Bronis�aw hrabia Woroniecki-Kulik. By� jeszcze jeden, najmniejszy cz�onek rodziny, licz�cy sobie dziesi�� miesi�cy Jerzyk Woroniecki-Kulik, kt�rego s�u��ca Hanna nazywa�a �mucko najs�odsze�. Dziecko rozwija�o si� prawid�owo, a apetyt odziedziczy�o chyba po dziadku, bo za po�ywienie uwa�a�o wszystko, co napotyka�o na swej drodze. A poniewa� Jerzyk porusza� si� g��wnie na czworakach, jad� wi�c te rzeczy, kt�re by�y dost�pne p� metra od ziemi. Atakowa� zatem � jak ma�y psiak wszystkie nogi od krzese� i sto��w oraz koronkowe serwety, zwieszaj�ce si� z r�nych szafek i stolik�w. Niedobrze by�o wtedy, kiedy �hrabczuk� � bo i tak go nazywa�a poczciwa s�u��ca, kt�ra go nadzwyczaj ukocha�a wraz z serwet� �ci�ga� jakie� naczynia. P� biedy, gdy by� to talerzyk z ciastkami, natychmiast zjadanymi, gorzej, kiedy ma�y z r�wnym zapa�em zajmowa� si� zawarto�ci� dziadkowej popielnicy.
W czasie swej pierwszej w �yciu wigilijnej kolacji dziecko by�o bardzo niespokojne. Najpewniej nastr�j powszechnego po�piechu, napi�cia i bieganiny wybi� je z normalnego rytmu dnia, bo nie chcia�o zasn�� po po�udniu i w zwi�zku z tym by�o marudne i niezno�ne. Nie dawa�o si� uspokoi� nawet dziadkowi, kt�ry mia� na nie zawsze koj�cy wp�yw. Nie tyle zreszt� sam dziadek, ile jego �ysina. Jerzyk zwykle dotyka� dziadkowej g�owy z takim zapami�taniem, jakby odkrywa� nieznane l�dy. Pomruki, kt�re Edward przy tym wydawa�, sprawia�y, i� niemowl� rado�nie piszcza�o i ods�ania�o w u�miechu swoje dzi�se�ka � najpierw bezz�bne, potem ozdobione dwoma ostrymi mleczakami.
Niestety, w Wigili� na Jerzyka ani dziadkowa �ysina, ani jego mruczenie nie mia�y koj�cego wp�ywu. Ch�opiec, ubrany jak dziewczynka w sukienk� z koronkowym ko�nierzem, wygina� si� na jego kolanach, wrzeszcza�, wk�ada� do buzi pulchn� r�czk�, wierzga�, a� w ko�cu kopn�� w waz� z czerwonym barszczem. Z talerza trysn�a fontanna kropel. Ich wi�ksza cz�� osiad�a na obrusie, a kilka � na �nie�nobia�ej koszuli dziadka. Popielski nawet nie zwr�ci� na to uwagi; wzi�� wnuczka na r�ce i zacz�� z nim chodzi� po pokoju, co � nawiasem m�wi�c � troch� uspokoi�o ma�ego.
Zebrani patrzyli na t� sielankow� scen� rodzinn� i my�li ka�dego z nich kr��y�y w innych rejonach. Rita u�miecha�a si�. Coraz cz�ciej rodzi�a si� w niej nadzieja, �e w ko�cu dobrze si� u�o�� stosunki ojca z jej m�em. Po smutnym dniu �lubu, na kt�rym ojciec by� nieobecny, po pierwszych lodowatych miesi�cach, kiedy nie dostrzega� swojego zi�cia na ulicy, po Wigilii, kt�r� po raz pierwszy w �yciu sp�dzili osobno, wszystko si� zmieni�o, kiedy urodzi� si� wnuczek, a dziadek oszala� na jego punkcie. Nast�pi�o w ko�cu tak upragnione przez Rit� zaproszenie na wieczerz� wigilijn�. Cieszy�a si� jak dziecko, kiedy ojciec do niej zatelefonowa� i zaprosi� �pod choink�, jak zawsze nazywa� t� uroczysto��. Nie wiedzia�a, �e to zaproszenie zawdzi�cza m�owi, kt�ry pos�u�y� si� nazwiskiem Mariana Zubika.
Leokadia przeciera�a oczy ze zdumienia. Sama bezdzietna, nie potrafi�a w sobie wykrzesa� tyle mi�o�ci do
Jerzyka, kt�ry j� dra�ni� swoj� p�aczliwo�ci� i cz�stymi zmianami nastroj�w. Nigdy zatem nie s�dzi�aby, �e dziecko mo�e tak odmieni� cz�owieka. Popielski, kt�ry kiedy� na widok kropli po zupie na krawacie czy marynarce dostawa� sza�u, wstawa� od sto�u, miota� si�, szukaj�c jakiej� �cierki i t�umi�c w ustach koszarowe przekle�stwa, teraz w og�le nie zwr�ci� uwagi na poplamion� koszul� i ta�czy� z wnuczkiem po pokoju, a ten, przytulony do dziadka, pobrudzi� mu jeszcze ko�nierzyk. Leokadi� cieszy�a ta zmiana u Edwarda. Cieszy�oby j� zreszt� ka�de inne zachowanie kuzyna, byle nie jego strace�cze eskapady po knajpach i nienaturalny u�miech rano po nieprzespanej nocy.
Bronis�aw Woroniecki-Kulik, mimo �e siedzia� spokojnie, w g��bi ducha by� rozdra�niony. Milcza� jak zakl�ty, g�ow� spu�ci� na piersi, z�o�liwie si� u�miecha� i jedynie strzela� doko�a w�ciek�ym wzrokiem. Nie m�g� wybaczy� Popielskiemu jego ostentacyjnej niech�ci. Nie m�g� zrozumie�, i� ten nie cieszy si� ze szcz�cia swojej c�rki, kt�ra �yje w przepychu i co wa�niejsze � dzi�ki jego stosunkom � zaczyna robi� karier�, wyst�puj�c pod pseudonimem �Rita Pop�. Ju� zagra�a ma�� rol� w filmie Ogie� w sercu u samego Henryka Szaro. A ten �ysy skurwysyn wci�� nie podaje mu r�ki na powitanie i nie u�ciska� go przy sk�adaniu �ycze� �wi�tecznych. Kiwn�� mu tylko g�ow� i co� mrukn�� � tak jak teraz mruczy do tego cholernego bachora, kt�ry ci�gle drze mord�!
Dziecko si� uspokoi�o i Popielski usiad� do sto�u wraz z wnukiem.
��Mo�e ju� tak wzi�liby�my te prezenty spod choinki. -Woroniecki-Kulik u�miecha� si� wymuszenie. � To ma�y dosta�by prezent i by�by spokojny, co? Mog� ju� mu da�?
��Broniu � Rita spojrza�a niespokojnie na ojca i pog�aska�a m�a po d�oni � to tylko na chwil� go uspokoi. G��wny pow�d to niewyspanie. Nie spa� dzisiaj w dzie�. Zaraz go po�o��, a Hanna za�piewa mu ko�ysank�. Jeszcze chwil� go przem�czmy, to szybciej u�nie.
Jerzyk przesta� si� interesowa� �ysin� dziadka, wyplu� na pod�og� smoczek, zmru�y� oczy i zacz�� si� drze� wniebog�osy.
��Niech mu pan da ten prezent � hrabia �ypn�� w�ciekle na Popielskiego � albo ja mu dam!
��Nie zna pan, m�ody cz�owieku � Popielski podrzuca� wnuczka na kolanie � zwyczaj�w tego domu. U nas si� najpierw je kolacj�, a potem najstarszy, czyli ja, powtarzam: ja, rozdaje prezenty. I tak b�dzie zawsze.
��Zaraz� zaraz� Zwyczaje zwyczajami� � Woronie-cki-Kulik �ciska� w r�ku �y�k� tak mocno, �e a� mu zbiela�y kostki.
��Niech tatu� mi poda Jerzyka � przerwa�a mu szybko Rita. � Mo�e teraz u mnie si� troch� uspokoi�
��Chcia� pan co� powiedzie�, m�ody cz�owieku? � Popielski poda� wnuka c�rce. � Co� o zwyczajach mojego domu?
��Tatusiu, prosz� � wyszepta�a Rita i odebra�a syna z r�k ojca.
Hrabia zacisn�� usta i przepo�owi� �y�k� uszko p�ywaj�ce w barszczu. Podni�s� je do ust i �u� powoli. Nie po�kn�� jednak, lecz wyplu� z powrotem na �y�k�. Leokadia patrzy�a na niego z obrzydzeniem. Jerzyk zn�w krzycza� przera�liwie, a kiedy matka go przytula�a, bi� j� pi�stkami po twarzy.
��Dajesz mu ten prezent czy nie? � wysycza� Woroniecki-Kulik w stron� Popielskiego.
��Jak �miesz tak si� zwraca� do mojego ojca?! � krzykn�a Rita. � I co ty robisz, na Boga, z tym uszkiem?
��Chyba go z�by bol�. � Popielski u�miecha� si� krzywo i od�o�y� sztu�ce. � Musi je�� mi�kkie�
��Edziu, nie denerwuj si�. � Leokadia patrzy�a na niego b�agalnie. � Jeszcze ci to zaszkodzi� Masz takie wysokie ci�nienie�
��Prosz� ci�, nie m�w do mnie �Edziu�! � Popielski z kamienn� min� przekrzykiwa� rwetes, jaki wszcz�� wnuczek. � Po �mierci Wilhelma nie chc�, by ktokolwiek tak do mnie m�wi��
Woroniecki-Kulik przechyli� �y�k� i zsun�� sobie na d�o� prze�ut� mas�. Wsta�, podszed� do Popielskiego i podsun�� mu j� pod nos. Jerzyk si� uspokoi�, patrz�c na swojego ojca.
���ryj, �ysy! � Hrabia u�miecha� si� szeroko. � Przecie� ci m�wi�em, �e z r�ki mi b�dziesz jad�!
Wszyscy zastygli. Wykorzysta� to Jerzyk, kt�ry b�yskawicznie wspi�� si� z kolan matki na st� i si�gn�� po kryszta�owy dzban z kompotem z suszu. Dzban run�� na obrus jak w zwolnionym tempie, a jego zawarto�� chlusn�a na be�ow� sukienk� Leokadii. Dziecko, widz�c skutki swojego zachowania, wybuchn�o p�aczem. Tar�o przy tym pi�stkami oczy. Krzyk wibrowa�. Takiego nat�enia decybeli w mieszkaniu Popielskiego jeszcze nie by�o. Nawet dziadek przykry� d�o�mi zdeformowane jak u zapa�nika uszy.
Bronis�aw rzuci� prze�ute uszko na dywan, podskoczy� do sto�u i przycisn�� dziecko do blatu. Chwyci� obiema r�kami jego g��wk� i zacz�� wciska� kciuki w oczy syna.
��Co tak trzesz te oczy, ty b�karcie! � sycza�. � Wy�upi� ci te ga�y�
Popielski rzuci� si� na niego. Kiedy Woroniecki-Kulik, zdziwiony, odwr�ci� g�ow� w stron� szar�uj�cego te�cia, dosta� pi�ci� w skro�. Zatoczy� si�, zrobi�o mu si� ciemno przed oczami. Wtedy poczu� tak silny cios w podbr�dek, �e run�� na zegar stoj�cy w salonie. Padaj�c na pod�og�, us�ysza�, jak maszyneria dzwoni i wybija jakie� fa�szywe kuranty. Jego broda, rozdarta sygnetem Popielskiego, pali�a z b�lu i broczy�a krwi�. Komisarz pochyli� si� nad nim. Chwyci� go za ko�nierz garnituru i wytarga� do przedpokoju. Nie zwracaj�c uwagi na p�acz�c� Rit�, kt�ra czepia�a si� jego r�k, otworzy� drzwi i wywali� przez nie szczup�e cia�o swojego zi�cia. Wyrzuci� za nim jego p�aszcz, kapelusz i lask�.
Woroniecki-Kulik siedzia� pod por�cz� i u�miecha� si� drwi�co do Popielskiego.
��Edziu � zawo�a� � szykuj si� do krymina�u!
��Poci�gn� ci� tam za sob�! � krzykn�� Popielski. Klatka schodowa rozbrzmiewa�a �piewem kol�dnik�w.
��
W�r�d nocnej ciszy g�os si� rozchodzi. Wsta�cie pasterze, B�g si� nam rodzi�
Popielski zamkn�� drzwi, wszed� do zdemolowanego salonu i usiad� ci�ko na fotelu przy przewr�conym zegarze. P�aka�a Leokadia i Rita. P�aka�a i Hanna, kt�ra nosi�a Jerzyka po pokoju, �piewaj�c mu ko�ysank� Ba�am-ba�am. Tylko Popielski nie p�aka�.
Lw�w, poniedzia�ek 13 marca 1939 roku,
godzina druga w nocy
Rit� obudzi� stukot zamykanych drzwi. Od roku, od narodzin Jerzyka, jej sen by� czujny jak sen ptaka. Budzi�a si�, kiedy �pi�ce dziecko westchn�o, gdy wiatr zawy� za oknem, a nawet kiedy jaki� pijak awanturowa� si� na ulicy. Wiedzia�a, �e wr�ci� Bronis�aw. Zamkn�a oczy. Nie chcia�a, by dostrzeg�, �e nie �pi. Nie mia�a teraz ochoty na spe�nianie ma��e�skiej powinno�ci, natomiast jej m�� mia� na to ochot� wsz�dzie i zawsze. A najbardziej, kiedy wraca� p�n� noc� z r�nych, jak twierdzi�, spotka� w interesach. Patrzy� na ni� uwa�nie, rozbiera� si� do naga i domaga� si� od niej rzeczy, kt�rych nie lubi�a. Dlatego od pewnego czasu, by tego unikn��, udawa�a, �e �pi, a nawet pochrapywa�a, co przy jej aktorskim talencie �atwo wprowadza�o w b��d niespo�ytego m�a.
Teraz te� s�ysza�a, jak si� rozbiera, rzuca swe ubranie byle gdzie i jak staje nad ni�. Czu�a na sobie jego wzrok. Zachrapa�a cicho. Bronis�aw odszed�. Us�ysza�a, jak lekko trzeszczy pod nim krzes�o. Ten trzask stawa� si� regularny. Uchyli�a powieki � zamar�a. Jej m�� siedzia� na krze�le, si�ga� d�oni� mi�dzy nogi i czyni� sobie zado��. Nie to j� jednak przerazi�o. Roczny Jerzyk obudzi� si� i u�miecha� si� do ojca.
��Co si� tak patrzysz � szept Bronis�awa stawa� si� coraz bardziej gor�czkowy. � Chcesz zobaczy�, jak kr�wka mleka daje?
��Co ty robisz! � wrzasn�a Rita, a Jerzyk zacz�� p�aka�.
��No co? � Jej m�� wsta� i zrobi� niewinn� mink�. -To przecie� ludzkie� Wiesz, �e ja musz� po dwa razy dziennie�
Musia�em sobie ul�y� A ty spa�a�� Ale teraz ju� nie �pisz.
Lw�w, niedziela 16 kwietnia 1939 roku,
godzina jedenasta wiecz�r
Rita siedzia�a przed toaletk� i kremowa�a sobie twarz i dekolt. By�a bardzo szcz�liwa, �e wreszcie opuszczaj� Lw�w i po �wi�tach jad� na lato do Baranich Peretok. Zrozumia�a, �e nie aktorstwo jest dla niej wa�ne, lecz jej syn. Kiedy wraca�a skonana z r�nych pr�b i przegl�d�w, Jerzyk wyci�ga� do niej r�czki i p�aka� zamiast si� cieszy� na jej widok. Jakby mia� do niej �al, �e zostawia go na ca�e dnie pod opiek� ukrai�skiej mamki, kt�ra cho� kocha�a ch�opca szczerze, to nie mog�a mu zast�pi� matki.
Lw�w mia� jaki� z�y wp�yw na Bronis�awa. Stawa� si� on coraz bardziej ponury, tajemniczy i okrutny. Nie m�g� ani chwili by� z dzieckiem, by go nie uderzy� albo nie krzykn��. Przy ka�dym posi�ku wylewa� pomyje na jej ojca i obserwowa� j�, jak zareaguje. Rita powoli traci�a przy Bronis�awie ca�� swoj� dawn� porywczo�� i niezale�no��. Wiedzia�a, �e jej raptowne i zdecydowane zachowania nie dadz� �adnego efektu, poniewa� zderza�y si� z �ywio�em o wiele gwa�towniejszym i gro�niejszym, kt�ry j� przera�a� i kt�rego nie rozumia�a. Stara�a si� wi�c ataki m�a t�umaczy� sobie na r�ne sposoby. Patrzy�a na niego z mi�o�ci�, jak krzyczy i zalewa si� z�o�ci�, przypomina�a sobie jego wspomnienia z dzieci�stwa i m�wi�a w duchu: �Jaki to straszny ci�ar od ma�ego by� wychowywanym na geniusza! To mo�e mie� zgubny wp�yw na ca�e �ycie! Ja tak Jerzyka nie wychowam! Ten b��d pope�nia� te� m�j ojciec, ale w mniejszej skali. On nie chcia�, bym by�a genialna, lecz jedynie, abym zda�a matur�. A m�j nie�yj�cy te�� domaga� si� od Bronia genialno�ci. Nic dziwnego, �e m�j m�� jest znerwicowany! Po zimie wyjedziemy na wie� i wszystko wr�ci do normy. Bronek znajdzie wytchnienie na �onie natury, a Jerzyk b�dzie mia� lepsze powietrze�. Kiedy jej m�� oznajmi� tydzie� temu, podczas �niadania wielkanocnego, i� za tydzie� wyje�d�aj� na wie�, Rita a� podskoczy�a z rado�ci.
Gdy wieczorem czesa�a swe d�ugie g�ste w�osy, zastanawia�a si�, kiedy najlepiej by�oby spotka� si� z ojcem przed wyjazdem. Przebaczy�a mu atak na Bronia, kt�ry w Wigili� by� wyj�tkowo podminowany. Widzia�a si� z nim kilkakrotnie, na og� podczas um�wionych spacer�w w Parku Stryjskim. Czasami te� odwiedza�a go w porze jego �niadania, czyli oko�o po�udnia, i pi�a kaw� z nim oraz ciotk� Leokadi�, a Jerzyk bawi� si� w tym czasie z Hann�. Gdy rozmawiali, nie istnia� temat Bronis�awa. Rita musia�a si� pogodzi� z tym, i� nigdy wsp�lnie nie wyjad� w Karpaty, a Popielski przysta� na to, i� widuje si� z c�rk� tylko w chwilach wykradzionych znienawidzonemu zi�ciowi.
Rita u�miechn�a si� na my�l, �e nazajutrz ujrzy zielone pola i jeszcze bezlistne buki Baranich Peretok. W sypialni us�ysza�a szcz�k drzwi. �Czekaj na mnie naga�, powiedzia� jej przed wyj�ciem, �a ja te� wejd� nagi do sypialni. Dzi� odprawimy nasze �wi�to wiosny!� Poprawi�a w�osy i zsun�a szlafrok. Nie odczuwa�a nigdy fa�szywej skromno�ci na widok swojego nagiego cia�a. Wiedzia�a, �e jest pi�kna.
Wesz�a do sypialni, ko�ysz�c biodrami. I wtedy krzykn�a. Na ��ku le�a� nagi Bronis�aw, a obok niego jaki� r�wnie nagi, nieznany jej m�ody m�czyzna. Wybieg�a z powrotem do buduaru i na�o�y�a szlafrok. Us�ysza�a szmer. Obaj m�czy�ni stali w drzwiach.
��Nie zrobi� tego � powiedzia�a cicho, lecz zdecydowanie. � Wyno� si� z mojego buduaru! � wrzasn�a na m�a. � Ty zboczona �winio!
Woroniecki-Kulik ruszy� w jej stron�. W r�ku trzyma� kij golfowy. Uderza� nim rytmicznie o swoj� otwart� d�o�.
��Albo to zrobisz z nami dwoma � powiedzia� � albo z tym kijem.
Lw�w, poniedzia�ek 17 kwietnia 1939 roku,
godzina czwarta nad ranem
Popielski postanowi�, �e wcze�niej si� po�o�y. Nast�pnego dnia mia� wa�ne spotkanie z dyrektorem ukrai�skiego Ziemskiego Banku Hipotecznego, panem Myko�� Sawczukiem, kt�ry podejrzewa� o malwersacj� jednego ze swoich pracownik�w. Szykowa�a si� zatem d�uga, nudna rozmowa o transakcjach bankowych, z kt�rej Popielski i tak niewiele b�dzie rozumia�.
Westchn�� i od�o�y� na p�k� stare wydanie Pie�ni Horacego. By� z�y na siebie. Wielu �aci�skich s��wek ju� zapomnia�, musia� cz�sto zagl�da� do s�ownika. Zapali� przedsennego papierosa i wyszed� do �azienki, aby wetrze� krem w swoj� wci�� j�drn� sk�r� twarzy. Kiedy by� w przedpokoju, przy drzwiach rozleg� si� dzwonek. Popielski podszed� zdziwiony do drzwi, spojrza� przez wizjer i otworzy� usta z przera�enia. Papieros wypad� i potoczy� si� po posadzce.
Otworzy� drzwi. Rita wesz�a do mieszkania. W ramionach trzyma�a �pi�cego i otulonego kocykiem Jerzyka. Sama by�a ubrana w napr�dce zarzucony zakopia�ski sweter i szlafrok. Sz�a bardzo wolno, pow��cz�c nogami. Za ni� ci�gn�o si� ciemne pasmo krwi.
Breslau, poniedzia�ek 17 kwietnia 1939 roku,
godzina si�dma rano
Mock siedzia� w fotelu i usi�owa� za�o�y� buty. By�o mu bardzo niewygodnie z powodu brzucha, kt�ry ostatniego wieczora w �Piwnicy �widnickiej� nape�ni� przepysznymi, lecz ci�kostrawnymi sznyclami wiede�skimi. Mimo przejedzenia podzi�kowa� zdecydowanie Marcie za dobre ch�ci i upar� si�, �e sam wyprowadzi na spacer swojego Argosa. Ci�ko dysz�c, przek�ada� sznurowad�a mi�dzy palcami d�oni. K�tem oka widzia�, jak jego owczarek niemiecki stoi pod drzwiami i trzyma w pysku smycz.
��Zaraz wychodzimy na spacer, psiaku. � Mock u�miechn�� si�, widz�c, jak Argos na d�wi�k s�owa �spacer� wspina si� na dwie �apy i kr�ci ogonem.
Ju� mia� prawie zawi�zany but, kiedy zadzwoni� telefon. Mock, przeklinaj�c wszelkie sprawy, kt�re s� tak pilne, �e nie mog� poczeka� do godziny przynajmniej dziewi�tej, zostawi� sznur�wki i podni�s� s�uchawk�.
Rozmowa mi�dzynarodowa � informowa� mi�y kobiecy g�os. � ��cz�!
��Dzi�kuj� � mrukn�� i przycisn�� s�uchawk� do ucha.
Po kilku sekundach szmer�w i pisk�w us�ysza� g�os: m�ski i ma�o przyjemny.
��Wci�� mog� na tobie polega�, Eberhardzie?
��Oczywi�cie � odpowiedzia� z rado�ci�, ale zaraz poskromi� sw�j weso�y ton; s�ysz�c g�os Popielskiego, oczekiwa� z�ych wie�ci. � Co si� sta�o?
��Musisz pozna� ca�� prawd� � Popielski powiedzia� to po d�ugim milczeniu. � Ale nie przez telefon� Jak najszybciej! Gdzie si� spotkamy? I kiedy?
��Kiedy? Cho�by jutro! � odpar� Mock.
��Gdzie?
��To ju� gorzej � zamy�li� si� Mock i pog�aska� Argosa po g�owie. � Ale ju� wiem! Wiem! Jest takie miejsce, gdzie przyjaciele si� spotykaj� przy golonce i butelce zmro�onej w�dki. Pami�tasz jeszcze restauracj� �Eldorado� w Katowicach?
��Przyjed� do Lwowa. Prosz�.
Lw�w, pi�tek 28 kwietnia 1939 roku,
godzina trzecia w nocy
Peron trzeci lwowskiego dworca g��wnego by� pusty. Opr�cz sennego zawiadowcy i gazeciarza, kt�ry rozk�ada� dzienniki na swym stela�u, wida� by�o tylko jednego m�czyzn�: ubranego na czarno, w meloniku na g�owie i w bia�ym szaliku owijaj�cym mu szyj�; drugim jasnym elementem jego garderoby by�y zamszowe r�kawiczki.
Patrzy� w zamy�leniu na mg�� k��bi�c� si� nad torami i pod szklano-stalowym dachem hali peron�w. P� godziny wcze�niej, jad�c na dworzec, min�� majacz�cy w ciemno�ci ko�ci� �w. El�biety. Ten monumentalny gmach, b�d�cy replik� wiede�skiej katedry �w. Stefana, obudzi� w nim na chwil� wspomnienia szcz�liwych czas�w m�odo�ci w mie�cie nad Dunajem. Teraz znajdowa� si� w mie�cie nad rzek� podziemn�, a ostatnie jego wspomnienia by�y r�wnie martwe i nierealne jak lwowski Styks. Popielski spojrza� jeszcze raz na tablic� informuj�c�, �e za pi�� minut wjedzie na peron dalekobie�ny poci�g z Berlina przez Breslau, Oppeln, Katowice, Rzesz�w i Przemy�l.
Poci�g wyjecha� z mg�y, zwielokrotnionej jego par�, jakby by� widmem. Popielski a� podskoczy�, kiedy lokomotywa hukn�a i zasycza�a dwa metry od niego. Sta� i czeka�. Poci�g po chwili si� zatrzyma� i zacz�y trzaska� drzwi. Ludzie wysiadali i taszczyli kufry i walizy. Jaka� dama rozgl�da�a si� za baga�owym i mocno narzeka�a na jego brak. Na peronie pi�trzy�y si� g�ry pakunk�w. Jedynie m�czyzna �redniego wzrostu, lecz masywnej kwadratowej postury nie posiada� �adnego baga�u opr�cz ma�ego kuferka, kt�ry przypomina� torb� lekarsk�. Podszed� do Popielskiego i serdecznie si� przywitali. Widzieli si� wprawdzie niewiele ponad tydzie� temu w Katowicach, ale ucieszyli si� na sw�j widok niezmiernie.
Popielski jeszcze nie zd��y� si� nacieszy� Mockiem, kiedy ujrza� za jego plecami pot�nego m�czyzn�. Odsun�� si� od niemieckiego kolegi i przyjrza� si� kolejnemu m�czy�nie, niewysokiemu, o w�skiej, lisiej twarzy.
��Panowie pozwol�. � Mock odwr�ci� si� do obu m�czyzn. � Eduardzie, to s� panowie Cornelius Wirth i Heinrich Zupitza, moi ludzie do specjalnych porucze�.
Lw�w, wtorek 9 maja 1939 roku,
po�udnie
Popielski sko�czy� opowie��, odsapn�� i wsta� z fotela. Leokadia siedzia�a oniemia�a i ba�a si� spojrze� na kuzyna. Jeszcze nigdy nie wywo�a� w niej takiego l�ku. Nie mog�a uwierzy�, �e opr�cz tego dobrze jej znanego �wiata � brid�owych czwartk�w u asesorostwa Sta�czak�w, porannych lektur, odwiecznych domowych rytua��w, godzinek wy�piewywanych przez Hann�, piernik�w Juraszk�w i cukierni Zalewskiego � jest jeszcze inny �wiat: ciemne i ukryte rejony sadyst�w, ludzi ob��kanych, zdeformowanych moralnie szale�c�w, oddanych brutalnym ��dzom, monstr�w, kt�re wygryzaj� dziewicom policzki lub samogwa�c� si� nad ko�ysk� w�asnego dziecka. Jej kuzyn zna� ten �wiat minotaur�w, hybryd i sodomit�w, a nawet usi�owa� go naprawia�. Wchodzi� jak Tezeusz do labiryntu, lecz w odr�nieniu od mitycznego herosa, nie wraca� w chwale do ojczyzny z Ariadn� u swego boku, ale do swej lodowatej samotno�ci, dzielonej ze zdziwacza�� star� pann�.
Leokadia drgn�a. Zadzwoni� telefon.
��Dzie� dobry ponownie, panie naczelniku � us�ysza�a g�os Edwarda. � Najmocniej przepraszam za moje wcze�niejsze zachowanie, kiedy pozwoli�em sobie rzuci� s�uchawk� na wide�ki. � Ja wiem, �e to straszne, co si� sta�o z tym ch�opcem� Heniem Pytk�. Tak, to straszne i politycznie bardzo niebezpieczne�
���
��Tak, wiem� Niestety, jestem zmuszony podtrzyma� moj� decyzj� Nie� Nie wycofam si� z tego� Podaj� si� do dymisji i odchodz� na emerytur�
���
��Musz� pom�c c�rce i zaj�� si� wnuczkiem, po tym, jak cia�o jej m�a, a mojego zi�cia, doktora Woronieckiego-Kulika, znaleziono w podziemnych korytarzach nad Pe�twi�� Nie musi mi pan naczelnik tego przypomina�. Wiem, wiem przecie�� Taki skandal w rodzinie�
���
��Naprawd� to decyzja ostateczna! Jutro przynios� dymisj� na papierze. �egnam pana naczelnika. Adieu!
Ostatnie s�owa wypowiedzia� prawie �artobliwie. Od�o�y� s�uchawk� i wr�ci� do salonu. Przysun�� sobie krzes�o i usiad� ko�o Leokadii. Po�o�y� d�o� na jej drobnym ramieniu.
��Nie jestem ju� policjantem, moja droga. � Poca�owa� j� w skro�. � Sta�em si� s�dzi� i katem. A nie mo�na by� jednocze�nie i s�dzi�, i katem, i policjantem.
��To teraz b�dziesz uprawia� tylko te dwa pierwsze zawody? � Spojrza�a na niego z pewnym zainteresowaniem.
��Niezupe�nie. � Wsta� i zacz�� chodzi� doko�a sto�u w przyp�ywie nag�ej energii. � Nie, teraz b�d� wykonywa� inny zaw�d. B�d� tropicielem i my�liwym. Taki cz�owiek to prywatny detektyw. Tylko to umiem poza �acin�. A czy na staro�� mam uczy� �aciny?
��A kto b�dzie twoj� pierwsz� zwierzyn�? � Leokadia wpatrywa�a si� w kuzyna z takim zainteresowaniem, jakby gra�a z nim w brid�a i czeka�a na jego odpowied� po swoim pytaniu o asy.
��A jak my�lisz?
��Morderca ma�ego Henia Pytki?
��To b�dzie pierwsza moja sprawa. Nawet je�li nikt mi za to nie zap�aci�
��I co zrobisz z tym morderc�, jak go z�apiesz? Spotka go to samo, co twojego zi�cia?
Lw�w
godzina pi�ta rano
Doktor Bronis�aw Woroniecki-Kulik s�ysza� wiele fantastycznych historii o Pe�twi, lwowskiej niewidzialnej rzece, kt�ra zamkni�ta jeszcze przez Austriak�w w kamiennym korycie, p�yn�a cicho pod miastem. Powiadano, �e rzeczne podziemia to tajny przest�pczy �wiat, kolonia tr�dowatych i ladacznic, azyl morderc�w i sodomit�w. Jako dziecko wyobra�a� sobie, �e tam przy p�on�cych rzekach siedz� krwawe Furie, a piekielne psy nape�niaj� otch�anie swym wyciem. Jako cz�owiek doros�y wielokrotnie chcia� tam wej�� i pozna� to przekl�te miejsce, kt�re by�o, wedle miejskiej legendy, godne pi�ra Dantego.
Kiedy si� tam w ko�cu znalaz�, rozczarowa� si�. Nie by� to �aden przedsionek piek�a, lecz raczej wielka, cuchn�ca latryna, z kt�rej tu i �wdzie wype�za� i zaraz ucieka� jaki� n�dzarz, co Woroniecki dobrze widzia� w �wietle latarek. By� ciekaw, czy ludzie tu mieszkaj�cy s�, jak m�wiono, w ostatnim stadium syfilitycznego rozk�adu. Nie m�g� jednak tego sprawdzi�. Nie mia� na to czasu. Ludzie, kt�rzy go prowadzili, opacznie brali jego pasj� poznawcz� za pr�b� op�niania marszu. Nie m�g� im wyt�umaczy�, i� jest ciekaw �wiata podziemnego. Ci�ko mu by�o m�wi� z kneblem w ustach.
Zupe�nie nie ba� si� trzech ludzi, kt�rzy w nocy wtargn�li do jego mieszkania w kamienicy Rohatyna. By� przekonany, �e to dowcip jednego z jego koleg�w, kt�ry zdradza� sk�onno�� do osobliwych �art�w i ju� raz kiedy� wkrad� si� przez okno do jego mieszkania i przebrany za zjaw�, wyrwa� go ze snu. Woroniecki-Kulik szed� zatem spokojnie i mimo knebla i zwi�zanych r�k by� dobrej my�li. Czeka�, a� gdzie� z mroku wynurzy si� jego kolega dowcipni�. Do g�owy by mu nie przysz�o, �e kto� w tym mie�cie o�mieli si� podnie�� r�k� na zi�cia komisarza Edwarda Popielskiego. Poza tym jeden z porywaczy zabra� ze sob� jego lask�. Kto�, kto chce zrobi� krzywd�, nie dba przecie� o takie szczeg�y.
Stan�li. Znajdowali si� za za�omem jakiego� muru. Zgasili latarki. Zrobi�o si� zupe�nie ciemno. Woroniecki-Kulik poczu� na twarzy czyj� oddech, kt�ry tr�ci� nikotyn� i alkoholem. To by� czwarty napastnik. A potem poczu� zapach wody kolo�skiej. Rozpozna� go. Takich perfum nie u�ywa� jego kolega. I wtedy zacz�� si� ba�. Nikt we Lwowie nie odwa�y si� podnie�� r�ki na zi�cia komisarza Edwarda Popielskiego. Chyba �e sam Edward Popielski.
Snop �wiat�a pad� na twarz matematyka. Nie o�lepi�o go jednak. Dobrze widzia�, �e z ciemno�ci wynurzy�a si� r�ka w eleganckiej r�kawiczce. W dw�ch palcach trzyma�a jego lask�.
��Tym skaleczy�e� moj� c�rk�? � us�ysza� g�os Popiel-skiego. � Tak� lask� w�o�y�e� jej w �ono?
Woroniecki-Kulik zacz�� si� trz���. Dziwi�o go to o tyle, �e w og�le nie odczuwa� strachu. Jego analityczny umys� pracowa� bez zarzutu, bez najmniejszych emocji. Ale cia�o nie s�ucha�o umys�u. Dr�a�o w panicznym l�ku i oblewa�o si� potem. Mia� wra�enie, �e ca�y smr�d podziemnej kloaki wydziela on sam.
��T� lask� w�o�y�e� w �ono, kt�re wyda�o na �wiat twojego syna?
Jaka� inna r�ka wynurzy�a si� z ciemno�ci i wyrwa�a mu z ust knebel. Us�ysza� plusk wody. Wiedzia�, �e b�dzie �y� tak d�ugo, jak d�ugo nie odpowie twierdz�co na to pytanie. Odetchn��. Nie odpowie i b�dzie �y�. Jego logiczny umys� by� niezawodny.
Nagle poczu�, �e kto� zdziera z niego p�aszcz, a potem pi�am�. Napi�ty jedwab p�k�. Zrobi�o mu si� zimno. Pot�ny nacisk na kark sprawi�, �e ukl�k�, a potem run�� na twarz. Wtedy jeszcze wyra�niej poczu� smr�d kana��w. Kto� usiad� mu na plecach, a kto� inny rozsuwa� jego go�e nogi.
��B�dziesz cierpia� tak jak ona � us�ysza� g�os Popiel-skiego � tyle �e twoje cierpienie b�dzie wi�ksze. Beznadziejne i ostateczne.
Woroniecki-Kulik us�ysza� stukot laski. K�tem oka widzia� �wiat�a latarek na swoich �ydkach. Mocniej zwi�zano mu r�ce. I wtedy ju� wiedzia�, �e przeceni� sw�j matematyczny umys�. Nie przewidzia�, �e Popielski zna odpowied� na pytanie, kt�re mu dwukrotnie zada�. A potem ju� nie my�la� o niczym. Zamieni� si� w jeden pal�cy b�l.
Kiedy po kwadransie ze zwi�zanymi r�kami zosta� wrzucony do Pe�twi, a �mierdz�ca woda wype�ni�a mu p�uca, przyj�� to jak wybawienie.
Nazwy wroc�awskich ulic, most�w i plac�w
Antonienstrasse � ul. �w. Antoniego
Fischerstrasse � ul. Rybacka
Furstenbr�cke � Most Szczytnicki
Junkerstrasse � ul. Ofiar O�wi�cimskich
Kaiserbr�cke � Most Grunwaldzki
Kaiserstrasse � pl. Grunwaldzki (przed�u�enie pl. Grun- waldzkiego do Mostu Szczytnickiego)
Morgenzeile � ul. R�yckiego
Neumarkt � pl. Nowy Targ
Reuschestrasse � ul. Ruska
Wachtplatz � pl. Solidarno�ci
Zwingerplatz � pl. Teatralny
Nazwy lwowskich ulic i plac�w
ul. 3 Maja � wu�. Siczowych Strilciw
ul. Akademicka � Prospekt Szewczenka, wu�. Wirmen�ka, wu�. Hruszew�koho
ul. B�nicza � wu�. Sian�ka
ul. Chmielowskiego � wu�. L. Hlibowa
ul. Czarnieckiego � wu�. W. Wynnyczenka
ul. Dominika�ska � wu�. Stawropihij�ka
ul. Fredry � wu�. O. Fredra
ul. G�sia � wu�. Staromi�ka
ul. Gr�decka � wu�. Horodo�ka
ul. Halicka � wu�. Ha�y�ka, wu�. Kniazia Romana
ul. Hetma�ska � Prospekt Swobody (cz��)
ul. Issakowicza � wu�. I. Horbaczew�koho
ul. Jab�onowskich � wu�. Sz. Rustaweli
ul. Janowska � wu�. T. Szewczenka
ul. Kazimierzowska � wu�. Horodo�ka (cz��)
ul. Kleparowska � wu�. K�epariw�ka
ul. Kopernika � wu�. Kopernyka
ul. Ko�ciuszki � wu�. Kostiuszka
ul. Kraszewskiego � wu�. S. Kruszelny�koji
ul. Legion�w � Prospekt Swobody (cz��)
ul. �ozi�skiego � wu�. O. Hercena
ul. Mickiewicza � wu�. Lystopadowoho Czynu
ul. Miko�ajska � wu�. O. Fredra, wu�. Pylnykar�ka
ul. Mochnackiego � wu�. M. Drahomanowa
ul. Ossoli�skich � wu�. W. Stefanyka
ul. Piekarska � wu�. Pekar�ka, wu�. Teatralna
ul. Pi�sudskiego � wu�. I. Franka (cz��)
ul. Potockiego � wu�. Henera�a Czuprynki
ul. Rze�ni � wu�. Rizni (obecnie nie istnieje)
ul. Sapiehy � wu�. S. Bandery
ul. S�owackiego � wu�. S�owa�koho, wu�. Uniwersytet�ka
ul. Smerekowa � wu�. Smerekowa
ul. Soko�a � wu�. P. Kow�una
ul. Starozakonna � wu�. M. Udatnoho
ul. Sykstuska � wu�. P. Doroszenka
ul. Zak�tna � wu�. Zakutna (obecnie nie istnieje)
ul. Zielona � wu�. Ze�ena
ul. Zimorowicza � wu�. D. Dudajewa
ul. Zygmuntowska � wu�. M. Hohola
ul. ��kiewska � wu�. B. Chmelny�koho
pl. Bilczewskiego � P�. M. Kropywny�koho
pl. D�browskiego � P�. Jewhena Ma�aniuka
pl. Halicki � Ha�y�ka P�oszcza
pl. Mariacki � P�. A. Mickewycza
pl. Strzelecki � P�. D. Ha�y�koho
aligancki � elegancki
baciar � spryciarz, ulicznik, �obuz
bajgie� � s�odki wypiek
bajtlowa� � m�wi�
ba�aka� � m�wi�
bidosia � biedna kobieta
binia � m�oda dziewczyna, prostytutka
borg � kredyt
chatrak � agent policyjny
chawira � mieszkanie, dom
da� do wiwatu � upi� si�
drypcia � starsza kobieta
dziunia � m�oda dziewczyna, prostytutka
fason trzyma� � zachowywa� si� jak nale�y
fest � mocno
funiasty � wa�ny, nad�ty
go�ciunio � m�czyzna
hara � w�dka
kapowa� � rozumie�
kirus � pijany
ku�den � ka�dy
makagigi � ciastka, s�odycze
paniaga � pan
paniu�cia � pani
pod chajrem � pod s�owem honoru
prysiudy � przysiady w wielu ukrai�skich i rosyjskich
ta�cach ludowych
pulicaj � policjant
pyszczydlo � twarz
recht � prawda
rychtyg � z pewno�ci�, akurat
smytracz � z�odziej
spuchlak � grubas
struga� funia � udawa� wa�niaka
sumyr � chleb
szapoklak � kapelusz
szpuntowa� � wcisn�� korek (euf. uprawia� seks)
tarabani� � gramoli� si�
wysztafirowa� � ubra� si� elegancko
trzyma� sztam� � brata� si�
zatylipany � podejrzany, z�y
zichyr � na pewno
Niech moje najserdeczniejsze podzi�kowania przyjm�: doktor Jerzy Kawecki, wybitny medyk s�dowy, dzi�ki kt�remu zdoby�em tak istotne w powie�ci kryminalnej wiadomo�ci patomorfologiczne; Robert Mak�owicz, mi�o�nik i znawca przesz�o�ci, kt�ry mi s�u�y� nieocenion� konsultacj� w zakresie obyczaj�w � zw�aszcza kulinarnych � dawnej Galicji; Marcin Wro�ski, autor powie�ci retrokryminalnych i znawca historii polskiej policji, kt�ry by� mi przewodnikiem w labiryncie nieustannych reorganizacji mi�dzywojennej Policji Pa�stwowej; Leszek Duszy�ski, Zbigniew Kowerczyk i Przemys�aw Szczurek, mi�o�nicy filologicznego szczeg�u, kt�rzy bezlito�nie i precyzyjnie tropili wszelkie moje b��dy w tek�cie tej ksi��ki, zanim znalaz�a si� ona na biurku wydawcy. Nie m�g�bym osadzi� akcji mojej powie�ci we Lwowie, gdybym na w�asne oczy nie ujrza� tego pi�knego miasta i nie pozna� jego tajemnic, zau�k�w, park�w, pomnik�w i imponuj�cych budowli. Moje intensywne dwutygodniowe badania terenowe nie by�yby mo�liwe, gdyby nie uprzejmo�� i szczodrobliwo�� mera Lwowa, pana Andrija Sadowego, za co sk�adam Mu w tym miejscu szczeg�lne wyrazy wdzi�czno�ci. Nie by�yby one efektywne, gdyby nie �yczliwi lwowianie, zafascynowani histori� swojego miasta: Irina Kot�obu�atowa, Ilko �emko, Petro Radkowec, Serhij Tereszczenko oraz Jurij Wynnyczuk, kt�rym jestem ogromnie wdzi�czny za wszelak� pomoc. Dzi�kuj� r�wnie� Barbarze Wro�-skiej za trafne uwagi psychologiczne. Za wszystkie ewentualne b��dy win� ponosz� tylko ja.
Marek Krajewski
W powie�ci G�owa Minotaura