Aby j� wi�c (pog�osk�) usun��, podstawi� Neron winowajc�w i dotkn�� najbardziej wyszukanymi ka�niami tych, kt�rych znienawidzono dla ich sromot, a kt�rych gmin chrze�cijanami nazywa�. Pocz�tek tej nazwie da� Chrystus, kt�ry za panowania Tyberiusza skazany by� na �mier� przez Poncjusza Pi�ata; a przyt�umiony na razie zgubny zabobon, znowu wybuchn��, nie tylko w Judei, gdzie si� to z�o wyl�g�o, lecz tak�e w stolicy (dok�d wszystko, co potworne albo sromotne, zewsz�d nap�ywa i licznych znajduje zwolennik�w). Schwytano wi�c naprz�d tych, kt�rzy t� wiar� publicznie wyznawali, potem na podstawie ich zezna� ogromne mn�stwo innych, i udowodniono im nie tyle zbrodni� podpalania, ile nienawi�� ku rodzajowi ludzkiemu. A �mierci ich przydano ur�gowisko, �e okryci sk�rami dzikich zwierz�t gin�li rozszarpywani przez psy albo przybici do krzy��w, gdy zabrak�o dnia, palili si� s�u��c za nocne pochodnie.

Tacyt, �Roczniki" XV, 44 (prze�. z �ac. S. Hammer)

Prastarych przecie czas�w porzu�my przyk�ady [�] naszego pokolenia �wietne bierzmy wzory.

Dla zawi�ci i zazdro�ci cierpieli prze�ladowania ci, kt�rzy byli jako s�upy najwi�ksze i najsprawiedliwsze. I �mierteln� stoczy� musieli walk�. Zwr��my oczy na aposto��w znakomitych.

Na Piotra, kt�ry dla zawi�ci nieprawej nie jedno lub drugie, lecz wiele zni�s� utrapie� i tak z�o�y� �wiadectwo i poszed� do zas�u�onego chwa�y miejsca. Dla zawi�ci i zwady wzi�� Pawe� wytrwa�o�ci nagrod�. Siedmkro� d�wiga� okowy, by� wygnany, by� kamienowany. Sta� si� Dobrej Nowiny zwiastunem na wschodzie i na zachodzie. Okry� si� s�aw� promienn� wiary swojej. Sprawiedliwo�ci uczy� �wiat ca�y. I zaszed� na kra�ce zachodu. I tak wobec w�adc�w z�o�y� �wiadectwo. I zeszed� ze �wiata. I poszed� do miejsca �wi�tego, daj�c wytrwa�o�ci przyk�ad naj�wietniejszy.

Doko�a tych m��w, �wi�tych obywateli bo�ych, skupi�a si� wielka rzesza wybranych, kt�rzy dla zawi�ci cierpieli mnogie katusze i m�ki. [�] Prze�ladowano niewiasty [�] kt�re ponios�y srogie i bezecne m�czarnie. [�] W biegu o wiar� dotar�y do mety. I wzi�y nagrod� wspania�� cia�a s�abego niewiasty.

�w. Klemens Rzymski, I List do Koryntian, 5-6 frjrze�. ks. A. Lisiecki)

Przewidywania Sabiny sprawdzi�y si� o tyle, �e up�yn�y jeszcze dwa lata, zanim Neron odwa�y� si� pomy�le� serio o rozwodzie z Oktawi�. Gdy wr�ci� do Rzymu po �mierci Agrypiny, doszed� do wniosku, �e z uwagi na sytuacj� trzeba odes�a� Poppe� z Palatynu; tylko po kryjomu sk�ada� jej wizyty i sp�dza� tam noce. U�askawi� banit�w i przywr�ci� stanowiska usuni�tym poprzednio senatorom. Olbrzymi maj�tek odziedziczony po matce rozdarowa� pospiesznie i byle komu, bo ani maj�tki ziemskie, ani drogocenne ruchomo�ci i niewolnicy Agrypiny nie znajdowali ch�tnych w�r�d przedstawicieli arystokracji. Wi�kszo�� tego maj�tku na chybi� trafi� rozrzuci� mi�dzy widz�w wraz z losami fantowymi w antraktach igrzysk w Cyrku Wielkim.

Chc�c st�umi� wyrzuty sumienia, a tak�e zdoby� poklask gawiedzi, zaproponowa� senatowi zniesienie podatk�w bezpo�rednich. Oczywi�cie doskonale wiedzia�, �e jest to niemo�liwe, ale udowodnienie tego pozostawi� senatowi. Senat odrzuci� propozycj� cesarza, co wywo�a�o powszechne niezadowolenie. Natomiast Neron znacznie ulepszy� system podatkowy. Obni�y� podatek obrotowy i ustali� �cis�e zasady wymiaru podatk�w. Dzi�ki temu ka�dy obywatel zyska� �wiadomo��, za co i w jakiej mierze jest opodatkowany.

Neron wyst�powa� publicznie jako wo�nica rydwanu w gonitwach cyrkowych. Wyja�nia�, �e w ten spos�b kontynuuje tradycje bog�w i staro�ytnych kr�l�w. Przed organizowanymi na mod�� greck� wielkimi igrzyskami wyst�powa� w teatrze jako �piewak, akompaniuj�c sobie na cytrze. Po �mierci matki jego g�os wyra�nie si� wzmocni� i nabra� metalicznych ton�w. Mimo tego Burrus na wszelki wypadek odkomenderowa� do teatru oddzia� pretorian�w, aby pilnowali porz�dku i oklaskiwali Nerona. Sam dawa� im przyk�ad i pierwszy klaska�, cho� jako �o�nierz g��boko wstydzi� si� za cesarza. Przyzna� wszak�e trzeba, �e Neron m�g� ujawni� znacznie bardziej bezwstydne zainteresowania.

Moda grecka ca�kowicie opanowa�a Rzym. Bardzo wielu senator�w i ekwit�w bra�o udzia� w igrzyskach. M�ode c�ry rod�w patrycjuszowskich popisywa�y si� greckimi ta�cami; nawet wiekowe matrony demonstrowa�y w cyrku zwinno�� swoich ko�czyn. Osobi�cie nie mia�em nic przeciwko tym wyst�pom, maj�cym jakoby uszlachetnia� zabawy ludowe, poniewa� oszcz�dza�y m�j wysi�ek i zmniejsza�y koszty bestiarium. Lud i tak w trakcie igrzysk interesowa� si� wy��cznie wy�cigami rydwan�w�

Bywalcy igrzysk uwa�ali, �e wyst�py zawodowych �piewak�w, muzyk�w, tancerzy i aktor�w stoj� na bez por�wnania wy�szym poziomie ni� popisy amatorskie. Ponadto byli rozczarowani, poniewa� nawet w antraktach nie wyst�powa�y ani dzikie zwierz�ta, ani gladiatorzy.

Starzy patrycjusze byli przera�eni. Twierdzili, �e gimnazjony, gor�ce k�piele i zniewie�cia�a muzyka wp�ywaj� destrukcyjnie na morale m�odzie�y rzymskiej i to teraz, gdy Rzym potrzebuje zahartowanych bojownik�w.

Bo w�a�nie od nowa rozgorza�a wojna w Armenii, a r�wnocze�nie pewna przera�aj�ca kobieta, Boudika, zjednoczy�a plemiona Bryt�w i doprowadzi�a do wybuchu powstania w Brytanii. Ca�kowitej zag�adzie uleg� jeden z legion�w, a kilka miast rzymskich zmieciono z powierzchni ziemi. Prokurator rzymski do tego stopnia straci� panowanie nad sob�, �e uciek� do Galii.

Jestem przekonany, �e Boudika nigdy by nie zyska�a tak szerokiego poparcia w�r�d Bryt�w, gdyby legiony nie znajdowa�y si� na wy��cznym utrzymaniu podbitego kraju i gdyby ksi���ta brytyjscy nie musieli sp�aca� kredyt�w, przyznanych im przez Senek�, a zw�aszcza wysokich procent�w od tych po�yczek. Barbarzy�cy wci�� nadal nie w pe�ni rozumiej� zasady wsp�czesnego obrotu pieni�nego.

M�odzi ekwici nie wykazywali ch�ci wyjazdu do Brytanii i nara�ania si� na wbijanie na pal lub palenie �ywcem. Woleli pozostawa� w Rzymie, gdzie odziani w greckie stroje mogli piel�gnowa� bujne loki i brzd�ka� na cytrach. Zanim sytuacja w Brytanii wyja�ni�a si�, Neron zaproponowa� senatowi rozwa�enie ewentualno�ci wycofania si� z wyspy, z kt�r� s� tylko wieczne k�opoty. Ten kraj po�era� wi�cej, ni� dawa�. Gdyby porzucono wysp�, w�wczas mo�na by�oby trzy legiony � bo czwarty uleg� zag�adzie � przesun�� na wsch�d, przeciwko Fartom.

W czasie gor�cej dyskusji w senacie nad t� propozycj� Seneka wyg�osi� b�yskotliw�, przepojon� umi�owaniem pokoju mow�. Powo�ywa� si� w niej na brytyjskie sukcesy boskiego Klaudiusza. Neron bez utraty reputacji nie m�g� rezygnowa� ze zdobyczy swego ojca przez adopcj�. W istocie rzeczy Seneka wyst�powa� w obronie swoich ogromnych kapita��w, kt�re ulokowa� w Brytanii.

Posun�� si� do twierdzenia, �e przeniesienie trzech legion�w na wsch�d zmusi�oby Part�w do podj�cia wzmo�onego wysi�ku zbrojeniowego. Pompejusz � wo�a� Seneka � a szczeg�lnie Krassus na w�asnej sk�rze do�wiadczyli, co znaczy prawdziwa wojna przeciwko Partom. Obecne pora�ki Korbulona w Armenii s� niczym wobec tamtych wydarze�, a zreszt� nie maj� wi�kszego znaczenia, bo przecie� le��ca mi�dzy dwoma mocarstwami Armenia jest jakby pi�eczk� treningow�, kt�r� przerzuca si� z r�k do r�k dla wysondowania si�y przeciwnika.

Pewien leciwy senator zawo�a�, �e niew�tpliwie Seneka �wietnie zna subtelno�ci gry w pi�k�, ale raczej nie powinien zabiera� g�osu na temat wojny, jako �e nigdy nie prowadzi� oddzia�u do boju z mieczem w r�ku. Co by�o zgodne z prawd�: Seneka rzeczywi�cie ch�tnie grywa� w pi�k�, natomiast w czasie prezentacji ekwit�w z trudem utrzymywa� si� na ko�skim grzbiecie, w czym zreszt� tylko na�ladowa� innych starych brzuchatych senator�w.

Swego czasu Klaudiusz zezwoli� wiekowym senatorom, aby w czasie oficjalnych uroczysto�ci szli pieszo i prowadzili wierzchowce za wodze. Teraz Neron wielkodusznie wyrazi� zgod� na zast�pienie tradycyjnej owczej sk�ry normalnym siod�em � i to zar�wno w czasie procesji, jak i dorocznych igrzysk ku czci Kastora i Pollusa. Przez t� decyzj� igrzyska, uczestnictwo w kt�rych dotychczas wymaga�o sporej kondycji fizycznej i rzetelnej umiej�tno�ci uje�d�ania wierzchowca, utraci�y swoje znaczenie w procesie wychowywania i hartowania m�odych szlachcic�w. Stan ten utrzymuje si� do chwili obecnej.

Ty, Juliuszu, nawet nie masz poj�cia, co to znaczy�o: kierowa� koniem w czasie igrzysk ku czci bog�w, maj�c na ko�skim grzbiecie pod sob� jedynie kawa�ek baraniej sk�ry! Mog� tylko powt�rzy�: co za czasy, co za obyczaje! A przecie�, gdy to pisz�, nie uko�czy�em jeszcze pi��dziesi�ciu lat! Lecz wracam do dyskusji w senacie wok� kwestii ewakuacji wojsk z Brytanii.

Kt�ry� z senator�w zapyta�, czy konieczne by�o dopuszczenie do wymordowania siedemdziesi�ciu tysi�cy obywateli rzymskich i ich sojusznik�w oraz rozgrabienia i spalenia dw�ch kwitn�cych miast tylko dla utrzymania sp�at lichwiarskich procent�w Seneki?! Seneka spurpurowia�, ale zapewnia�, �e ulokowane w Brytanii kapita�y rzymskie by�y przeznaczone na rozw�j cywilizacji i handlu w tym kraju. Twierdzi� te�, �e jego zdanie podzielaj� liczni senatorowie, kt�rzy tak�e lokowali swe zasoby w Brytanii.

���lady odstraszaj�! � krzykn�� kto�.

Nie speszony Seneka wywodzi�, �e nie mo�e ponosi� winy za post�powanie tych nie zas�uguj�cych na zaufanie kr�l�w brytyjskich, kt�rzy obracali po�yczki na w�asne potrzeby lub potajemne zbrojenia. G��wnym powodem wojny � uwa�a� � by�a samowola legion�w. Wzywa� wi�c do ukarania dow�dc�w i wys�ania do Brytanii oddzia��w pomocniczych dla spacyfikowania wyspy.

Rezygnacja z Brytanii by�a oczywi�cie zbyt gorzk� pigu�k�, aby senat m�g� j� prze�kn��. Tyle z dawnej dumy pozosta�o jeszcze w Rzymie! Odrzucono pomys� ewakuacji, natomiast postanowiono wyekspediowa� na wysp� oddzia�y pomocnicze. Niekt�rzy rozw�cieczeni ojcowie zmusili swych synalk�w, kt�ry dopiero co za�o�yli m�skie togi, aby obci�li w�osy i wyruszyli do Brytanii. M�odzie�cy zabierali ze sob� cytry, ale zetkni�cie si� z przera�liwymi okrzykami wojennymi Bryt�w tudzie� widok zrujnowanych miast i okrucie�stw wojny zmusi�y ich do porzucenia instrument�w muzycznych i do walki na �mier� i �ycie.

Mam osobiste powody do tak szerokiego opowiadania o wydarzeniach w Brytanii, chocia� nie ogl�da�em ich na w�asne oczy. Boudika by�a kr�low� Iken�w. Na podstawie testamentu jej zmar�ego m�a proklamowano ziemie Iken�w dziedzictwem Rzymu. Boudika, jak to kobieta, nie zna�a prawa. Zreszt� i my, m�czy�ni, cz�sto wzywamy wykwalifikowanych prawnik�w, by wyja�niali r�ne niuanse prawne. Boudika zaprotestowa�a przeciwko zaw�adni�ciu krajem przez Rzymian; powo�ywa�a si� na lokalne zwyczaje, przyznaj�ce kobietom prawo dziedziczenia. W�wczas legioni�ci poddali j� ch�o�cie, zgwa�cili obydwie jej c�rki i rozgrabili ca�y maj�tek. Rugowali z posiad�o�ci r�wnie� innych wysoko urodzonych Iken�w, mordowali ich i wyczyniali wszelkiego rodzaju bezece�stwa.

Mieli prawo po swojej stronie. Faktycznie zmar�y kr�l-analfabeta podpisa� testament, przekazuj�cy Ikeni� w spadku cesarzowi. S�dzi�, �e w ten spos�b uchroni pozycj� swojej �ony i c�rek przed zawi�ci� lokalnej arystokracji. Ikenowie od samego pocz�tku byli sojusznikami Rzymu, chocia� Rzymian nie kochali.

Ostatecznie po nadej�ciu posi�k�w doszcz�tnie rozgromiono Bryt�w, kt�rymi dowodzi�a Boudika. Poniewa� sama prze�y�a ha�b�, przeto pozwala�a swoim ludziom na okrutne traktowanie Rzymianek. W odwecie Rzymianie r�wnie surowo poczynali sobie z Ikenami. Do Rzymu zacz�li masowo nap�ywa� brytyjscy niewolnicy, wy��cznie kobiety i dorastaj�cy ch�opcy. Doro�li Brytowie nie nadaj� si� na niewolnik�w, a ku niezadowoleniu ludu, Neron zakaza� wykorzystywania ich do walk na arenie.

Pewnego pi�knego dnia poprosi� mnie o rozmow� w cztery oczy znany handlarz niewolnik�w. Ci�gn�� na sznurze dziesi�cioletniego brytyjskiego ch�opca. Zachowywa� si� bardzo tajemniczo i podejrzliwie rozgl�da� doko�a. Zacz�� rozmow� od narzeka� na z�e czasy i ogromne r�nice mi�dzy cenami kupna i sprzeda�y. Tymczasem ch�opiec spogl�da� nienawistnym wzrokiem spode �ba. Wreszcie handlarz przeszed� do rzeczy:

��Ten m�ody wojownik pr�bowa� z mieczem w r�ku broni� swojej matki, kiedy rozw�cieczeni legioni�ci gwa�cili j�, a potem zabili. �o�nierze docenili jego odwag�, wi�c oszcz�dzili go i tylko sprzedali w niewol�. Jego proste ko�czyny, delikatna sk�ra i zielone oczy �wiadcz� o arystokratycznym pochodzeniu. Umie je�dzi� konno, p�ywa� i strzela� z �uku. Mo�esz nie wierzy�, ale naprawd� potrafi nawet troch� czyta� i pisa�; m�wi te� p�ynnie po �acinie. Powiedziano mi, �e ch�tnie go kupisz i zap�acisz lepiej, ni� gdybym go musia� wystawi� na publicznej licytacji.

��Kto opowiada! takie rzeczy? � spyta�em bardzo zdziwiony. � Za du�o ju� mam niewolnik�w. �ycie mi uprzykrzaj� i tylko pragn� wolno�ci. Uwa�am zreszt�, �e im wi�kszym przepychem cz�owiek si� otacza, tym bardziej czuje si� samotny.

��Niejaki Petro, lekarz Iken�w, kt�ry przeszed� na s�u�b� Rzymu, zna� tego ch�opca z widzenia w Londinium � odpowiedzia� handlarz. � Poda� mi twoje nazwisko i zapewni�, �e zap�acisz za ch�opca najlepsz� cen�. Ale kto by tam wierzy� Brytowi! Ch�opcze, poka� swoj� ksi��k�!

Szturchn�� ch�opca, a ten wyci�gn�� zza pasa poszarpane i wybrudzone szcz�tki� sennika chaldejsko-egipskiego! Pozna�em je, gdy tylko wzi��em do r�ki. Nogi si� pode mn� ugi�y.

��Czy twoja matka mia�a na imi� Lugunda? � spyta�em ch�opaka, cho� by�em ju� tego pewien. R�wnie� imi� Petro by�o potwierdzeniem: to jest m�j syn, kt�rego nigdy nie widzia�em! Odruchowo chcia�em go cho� bez �wiadk�w wzi�� w ramiona i podnie��, aby uzna� za w�asne dziecko. Ma�y z�o�nik mocno uderzy� mnie pi�ci� w twarz i ugryz� w policzek. Rozgniewa�o to handlarza niewolnik�w, kt�ry z�apa� r�zg�.

��Nie bij! � zawo�a�em szybko. � Kupuj� ch�opca. Ile chcesz? Handlarz spojrza� na mnie badawczo, znowu rozwi�d� si� nad swymi wydatkami i poniesionymi stratami i w ko�cu rzek�:

���eby si� od niego wreszcie uwolni�, sprzedam go za �a�osn� cen� stu z�otych monet.

Dziesi�� tysi�cy sestercji za podrostka by�o cen� olbrzymi�. M�ode, zdatne do ��ka niewiasty mo�na by�o kupi� za kilka z�otych monet. Nie targowa�em si�, zap�aci�bym oczywi�cie i wi�cej, ale � ci�gle patrz�c na syna � usiad�em, by wszystko przemy�le�. Handlarz opacznie przyj�� moje milczenie. O�wiadczy�, �e w Rzymie jest wielu bogatych ludzi nawyk�ych do obyczaj�w Wschodu, a do tego celu ch�opak si� wspaniale nadaje, potem jednak obni�y� cen� � najpierw do dziewi��dziesi�ciu, nast�pnie do osiemdziesi�ciu z�otych monet.

Tymczasem ja zastanawia�em si�, jak przeprowadzi� z handlarzem uk�ad, moc� kt�rego uda�oby si� wyrwa� ma�ego z niewoli. Gdybym go po prostu kupi�, w�wczas akt nabycia zosta�by po�wiadczony przez notariusza, a ch�opca oznakowano by rozpalonym �elazem literami MM. Cho�bym go p�niej wyzwoli�, nigdy by ju� nie m�g� otrzyma� obywatelstwa rzymskiego.

��Chyba przyucz� ch�opca na zawodnika cyrkowego � o�wiadczy�em. � Petro, o kt�rym wspomnia�e�, by� naprawd� moim przyjacielem w czasach, gdy jako trybun wojskowy s�u�y�em w Brytanii. Zawierzam jego decyzji! Czy nie mo�emy sprawy za�atwi� tak, bym od ciebie otrzyma� na pi�mie, �e Petro powierzy� ci pod opiek� ch�opca, by go bezpiecznie przewie�� i odda� pod moj� opiek�?

��Przecie� to ja p�ac� za niego podatek obrotowy, a nie ty. � Handlarz spogl�da� na mnie podejrzliwie. � Naprawd� ju� wi�cej grosza nie ust�pi�!

Podrapa�em si� po g�owie. Sprawa by� rzeczywi�cie skomplikowana. Handlarz m�g� podejrzewa�, �e pr�buj� go obci��y� wysokim podatkiem obrotowym. Przypomnia�em sobie, �e jestem zi�ciem prefekta Rzymu � to musia�o mi przecie� jako� pom�c!

Narzuci�em na siebie tog� i razem z handlarzem i ch�opcem udali�my si� do �wi�tyni Merkuriusza. Tam w gromadzie pr�niak�w znalaz�em szybko obywatela, kt�ry utraci� stanowisko ekwity i za niewielk� op�at� bardzo ch�tnie zgodzi� si� by� zaprzysi�onym �wiadkiem. Sporz�dzili�my odpowiedni dokument, kt�ry zosta� potwierdzony dwiema przysi�ga mi. Dokument stanowi�, �e ch�opiec jest wolnym obywatelem brytyjskim, kt�rego rodzice, Ituna i Lugunda, polegli walcz�c po stronie Rzymian. Wcze�niej jednak, za po�rednictwem ciesz�cego si� dobr� s�aw� lekarza Petra, wys�ali swego syna do Rzymu, zlecaj�c jego wychowanie wypr�bowanemu przyjacielowi, Minutusowi Lauzusowi Manilianusowi.

Powy�szy dokument uzupe�niono klauzul�, moc� kt�rej temu� Manilianusowi zapewniono po zako�czeniu wojny prawa spadkowe w kraju Iken�w w Brytanii. Klauzula ta uwiarygodnia�a dokument � dzi�ki niej kap�ani Merkuriusza s�dzili, i� zamierzam kosztem ch�opca partycypowa� w zdobyczach wojennych z Brytanii.

��Jak nazywa si� ch�opiec? � zapyta� kancelista.

��Jukund � poda�em pierwsze imi�, jakie mi wpad�o do g�owy. Wszyscy rykn�li �miechem, bo ch�opiec absolutnie nie robi� wra�enia mi�ego, a to w�a�nie znaczy imi� Jukund. Kap�an uzna�, �e sporo zachodu wymaga� b�dzie wychowanie go na porz�dnego Rzymianina.

Napisanie dokumentu, opiecz�towanie go i zwyczajowy dar dla kap�an�w Merkuriusza kosztowa�y mnie znacznie wi�cej, ni� wyni�s�by podatek obrotowy. Handlarz niewolnik�w zacz�� �a�owa� dokonanej transakcji i doszed� do przekonania, �e jestem znacznie chytrzejszy, ni� na to wygl�dam. W�a�ciwie z�o�y� ju� przysi�g�; �eby si� od niego uwolni� z honorem, zap�aci�em mu, ile pocz�tkowo ��da�, to jest sto z�otych monet.

Wreszcie opu�cili�my �wi�tyni� Merkuriusza. Zagubiony w zgie�ku miejskich ulic ch�opiec niespodziewanie chwyci� moj� r�k�. Ogarn�o mnie dziwne uczucie, gdy tak trzyma�em ma�� d�o� syna i prowadzi�em go przez hucz�cy �ywio� miasta do w�asnego domu. Postanowi�em, �e gdy doro�nie, w�wczas na podstawie dopiero co sporz�dzonego dokumentu za�atwi� mu obywatelstwo rzymskie, a nast�pnie zaadoptuj�, je�li tylko Sabina wyrazi na to zgod�. Ale to sprawa p�niejsza.

Wraz z Jukundem spad�o na mnie znacznie wi�cej k�opot�w ni� rado�ci. Pocz�tkowo nie chcia� wcale m�wi�; nawet zacz��em si� obawia�, �e straci� mow� na skutek prze�y�. Rozbija� naczynia i nie chcia� przywdzia� rzymskiego stroju. Klaudia nie mog�a sobie z nim poradzi�. Gdy pierwszy raz zobaczy� przed domem r�wie�nika, wyrwa� si� i zanim Barbus zd��y� go powstrzyma� � zrani� kamieniem nieszcz�nika w g�ow�. Barbus radzi� sprawi� mu solidne ci�gi: moim zdaniem nale�a�o raczej post�powa� z czu�o�ci�. Dlatego zaprosi�em ma�ego na powa�n� rozmow� w cztery oczy.

��Bolejesz zapewne po �mierci matki. Przyci�gn�li ci� tu jak psa na smyczy. Ale przecie� nie jeste� psem! Masz wyrosn�� na m�czyzn�! Wszyscy �yczymy ci dobrze. Powiedz, czego najbardziej pragniesz?

��Zabija� Rzymian! � zawo�a� zapalczywie. Odetchn��em z ulg�: jednak m�wi!

��Tego w Rzymie robi� nie mo�esz � t�umaczy�em. � S�uchaj, masz teraz mo�liwo�� poznania naszych obyczaj�w. Mo�e zostaniesz w przysz�o�ci ekwit�? Ale je�li wytrwasz w swym postanowieniu, to gdy wr�cisz do Brytanii jako doros�y m�czyzna, b�dziesz umia� zabija� Rzymian na ich spos�b. Ich sztuka wojenna jest nowocze�niejsza ni� prymitywne poczynania Bryt�w. Do�wiadczy�e� tego na w�asnej sk�rze!

Jukund spochmurnia�, ale chyba moje s�owa wywar�y na nim jakie� wra�enie.

��Barbus jest starym weteranem, cho� teraz g�owa mu si� trz�sie � ci�gn��em chytrze. � Mo�esz go wypyta�. Powie ci wiele o bitwach i wojnie!

W ten spos�b Barbus zyska� okazj� do opowiadania raz jeszcze, jak w pe�nym rynsztunku i z rannym centurionem na plecach przep�ywa� Dunaj w�r�d dryfuj�cej kry. M�g� pokazywa� blizny i wyja�nia�, jak niezb�dna jest �o�nierzowi surowa dyscyplina i nawyk znoszenia przeciwie�stw losu. Wino znowu zacz�o mu smakowa�; razem z ch�opcem przemierza� ulice Rzymu, prowadzi� na brzeg Tybru do k�pieli i przyucza� m�wi� pospolit� �acin�.

Ale nawet jego martwi�a dziko�� ch�opaka. Odwo�a� mnie na bok i o�wiadczy�:

��Jukund jest odwa�ny, ale mnie, starego wyg�, przera�aj� jego opowiadania o tym, jak b�dzie post�powa� z m�czyznami i kobietami rzymskimi. Obawiam si�, �e w czasie powstania Bryt�w by� �wiadkiem przera�aj�cych scen! Najgorsze jest to, �e stale chce wspina� si� na wzg�rza i wykrzykuje okropne kl�twy w j�zyku barbarzy�c�w! Po kryjomu s�u�y podziemnym bogom brytyjskim i sk�ada im w ofierze myszy. Jest wyra�nie nawiedzony przez z�e moce! Z jego wychowania nic nie b�dzie, p�ki si� go od tego nie uwolni.

��Ale jak?

��Kefas, ten od chrze�cijan, potrafi najlepiej wygania� z�e moce � m�wi�c to Barbus unika� mego wzroku. � W tej dziedzinie jest najzdolniejszym cz�owiekiem, jakiego kiedykolwiek spotka�em. Na jego rozkaz szatan staje si� spokojny jak owieczka.

Barbus ba� si� mego gniewu, ja jednak pomy�la�em, �e wreszcie b�d� mia� jak�� korzy�� z zezwolenia chrze�cijanom na gromadzenie si� i spo�ywanie posi�k�w w moim domu, a tak�e na wierzenie w co tylko im si� podoba. Skoro Barbus zauwa�y� moje przychylne nastawienie, po�pieszy� dod��, �e Kefas przy okazji nauczania �aciny wpaja dzieciom pokor� i pos�usze�stwo wobec rodzic�w. Wielu obywateli, zaniepokojonych rosn�cym brakiem dyscypliny w�r�d m�odzie�y, posy�a�o swoje dzieci do jego szko�y, zw�aszcza �e nauka by�a bezp�atna.

Po kilku tygodniach ucz�szczania do szko�y Jukund przybieg� do mnie i za r�k� zaprowadzi� do pokoju.

��Czy to prawda, �e istnieje niewidzialne Kr�lestwo i Rzymianie ukrzy�owali jego kr�la? � pyta� rozgor�czkowany. � Kefas m�wi, �e on w ka�dej chwili mo�e wr�ci� i pogr��y Rzymian w ogniu piekielnym.

Ucieszy�em si�, �e ch�opiec nie wierzy bezkrytycznie we wszystko, co mu m�wi jego nauczyciel i �e szuka u mnie potwierdzenia. Mimo to znalaz�em si� w trudnej sytuacji.

��Prawd� jest � powiedzia�em ostro�nie � �e Rzymianie go ukrzy�owali. Z napisu na tabliczce, umocowanej na krzy�u, wynika�o, �e by� kr�lem �ydowskim. M�j ojciec widzia� to na w�asne oczy. M�wi�, �e niebo pociemnia�o, a ska�y p�ka�y w chwili jego �mierci. Najwierniejsi chrze�cijanie ca�y czas oczekuj� jego powrotu. Powinien ju� nast�pi�, bo od jego �mierci up�yn�o ponad trzydzie�ci lat.

��Mistrz Kefas przypomina druid�w, ale jest od nich pot�niejszy, cho� to tylko �yd � rozwa�a� Jukund. � Podobnie jak druidzi wyznacza rozmaite zadania: nale�y si� my� i chodzi� czysto ubranym, trzeba spo�ywa� posi�ki, znosi� drwiny i nawet nadstawia� drugi policzek, je�li kto� uderzy. Wymaga te� innych �wicze� woli. My, Brytowie, r�wnie� mamy tajemne znaki, po kt�rych wtajemniczeni si� wzajem poznaj�.

��Jestem przekonany, �e Kefas nie uczy niczego z�ego. Wyznaczane przez niego �wiczenia wymagaj� ogromnej samodyscypliny, ale mo�na je te� traktowa� jako tajne znaki. Nie trzeba o nich wszystkim opowiada�.

W wielkiej tajemnicy wyci�gn��em z dna kufra drewnian� czar� matki, pokaza�em j� Jukundowi i powiedzia�em:

��To jest zaczarowany puchar! Sam kr�l �ydowski pi� kiedy� z niego! Wypijmy toast. Jest to jednak tajemnica, kt�rej nie wolno nikomu zdradzi�, nawet Kefasowi!

Zmiesza�em wod� z winem i wypili�my. W szarzej�cym zmierzchu wype�niaj�cym pok�j wydawa�o mi si�, �e czarka wcale si� nie opr�nia, cho� by�o to tylko z�udzenie wywo�ane gr� �wiat�a. Ogarn�a mnie niewys�owiona tkliwo�� i natchnienie: musz� ojcu wyjawi� prawd� o Jukundzie, bo przecie� mo�e mi si� przytrafi� co� z�ego.

Pomaszerowali�my razem do olbrzymiego domu pani Tulii na wzg�rzu Wiminalis. Jukund by� potulny jak baranek. Ogromnymi oczyma rozgl�da� si� dooko�a, bo nigdy dot�d nie widzia� tak wielkiej prywatnej rezydencji. Senator Pudens, opiekun Kefasa, mieszka� staromodnie. Ja za� ze wzgl�du na stan nerw�w ciotki Lelii nie wprowadza�em �adnych ulepsze� w moim starym domu, chocia� by� stanowczo za ciasny.

Zostawi�em Jukunda pod opiek� pani Tulii, zamkn��em si� z ojcem w jego gabinecie i wszystko opowiedzia�em. Prawd� m�wi�c, dawno nie widzia�em ojca. �a�o�� mnie ogarn�a � wy�ysia� i bardzo si� pochyli�. Mia� przecie� ponad sze��dziesi�t lat! S�ucha� bez s�owa i ani razu nie spojrza� mi w oczy.

��Jakie to dziwne � powiedzia� po d�u�szej chwili. � Ko�lawe losy ojc�w powtarzaj� si� w �yciu ich syn�w! Twoja matka pochodzi�a z wysp greckich, a matka twego syna � to Brytyjka z plemienia Iken�w. W m�odo�ci zapl�tany by�em w haniebn� spraw� otrucia kobiety i sfa�szowania testamentu, a o tobie dochodz� mnie tak okropne wie�ci, �e nie mog� wprost w nie uwierzy�! Nie interesowa�o mnie twoje ma��e�stwo z Sabin�, chocia� jej ojcem jest prefekt Rzymu. Z przyczyn, kt�rych nie chc� tutaj odkrywa�, nie pragn� te� ogl�da� urodzonego przez ni� syna, tego Lauzusa. Jednak zainteresowa� mnie tw�j brytyjski syn. C� ci� natchn�o, by powierzy� Kefasowi kierowanie jego wychowaniem? Znam go jeszcze z czas�w w�dr�wek po Galilei! Chocia� teraz nie jest ju� tak bezkompromisowy� O jakiej przysz�o�ci my�lisz dla swego dziecka?

��Najlepiej by�oby zapisa� go do szko�y w Palatynie, gdzie najlepsi retorzy ze szko�y Seneki wychowuj� syn�w kr�l�w naszych sojusznik�w i potomk�w prowincjonalnej arystokracji. Nikt tam nie zwr�ci�by uwagi na jego kiepsk� �acin�. Najpierw jednak Kefas musi go na tyle oswoi�, aby m�g� nawi�zywa� r�wnorz�dne przyjacielskie kontakty ze swoimi r�wie�nikami. Wraz z nowym systemem administracyjnym Brytania b�dzie potrzebowa�a nowego pokolenia arystokrat�w. Ze strony matki ch�opiec pochodzi z wysokiego rodu Iken�w. Tylko z niewiadomych powod�w Neron nie chce mnie ostatnio widywa�, cho� byli�my takimi przyjaci�mi!

��Jestem cz�onkiem senatu. Nigdy dotychczas nie prosi�em Nerona o �adne przys�ugi. Nauczy�em si� tak�e trzyma� j�zyk za z�bami w czasie posiedze� senatu, cho� prawd� m�wi�c jest to raczej zas�uga Tulii. Wiele lat pozostaj� z ni� w zwi�zku ma��e�skim i zawsze ona mia�a ostatnie s�owo! Sytuacja Brytanii jest skomplikowana, a archiwa zniszczone. Zdolny prawnik bez k�opot�w otrzyma po�wiadczenie, �e rodzice Jukunda mieli rzymskie obywatelstwo. B�dzie to tym �atwiejsze, �e nie ma �adnych informacji o jego ojcu. Nie by�oby to fa�szowaniem prawdy, przecie� zawar�e� ma��e�stwo z jego matk� wedle prawa brytyjskiego. Przed ratuszem miasta Myrina w Azji Mniejszej stoi pomnik twojej matki. Kiedy Komolodunum zostanie odbudowane, powiniene� wystawi� w �wi�tyni Klaudiusza pomnik na pami�tk� swojej Lugundy. Taki d�ug masz wobec matki swego syna.

Najdziwniejsze w tym wszystkim by�o to, �e w czasie naszej narady Jukund ogromnie przypad� do serca pani Tulii. Pozyskiwa�a go sobie wszelkimi sposobami. Mimo stara� jej uroda najwyra�niej wi�d�a, a podbr�dek pofa�dowa�y zmarszczki. Kiedy us�ysza�a smutn� histori� matki ch�opca, rozp�aka�a si� i chwyci�a go w obj�cia, wo�aj�c:

��Po zarysie ust, nosa, brwi i uszu wida�, �e ch�opiec pochodzi ze szachetnego rodu! Jego rodzice kierowali si� realizmem, skoro na opiekuna wybrali takiego cz�owieka jak Minutus. Mo�ecie mi wierzy�, �e na pierwszy rzut oka odr�niam ziarno od plewy!

Jukund przyjmowa� jej g�askanie i ca�usy cierpliwie, jak baranek ofiarny. Pani Tulia ze smutkiem ci�gn�a:

��Bogowie nigdy nie obdarzyli mnie potomstwem, a jedynie przedwczesnymi poronieniami, kt�re w latach m�odo�ci i dwu pierwszych ma��e�stw przysparza�y mi wiele zmartwie�. M�j trzeci ma��onek, Waleriusz, cho�by z uwagi na wiek by� bezp�odny, cho� bardzo bogaty. Marek roztrwoni� swe nasienie w obj�ciach jakiej� tam Greczynki. Ach, nie chcia�am obra�a� pami�ci twojej matki, kochany Minutusie! Wej�cie tego brytyjskiego ch�opca do naszego domu jest dla mnie wieszczym znakiem, dobr� wr�b�! Marku! Musisz ocali� �licznego Jukunda! Przecie� Sabina gotowa go wychowa� na pogromc� zwierz�t! Czy nie mogliby�my go adoptowa� i wychowywa� jak w�asnego syna?

Ze zdumienia zaniem�wi�em. Ojciec tak�e nie wiedzia� pocz�tkowo, co powiedzie�. P�niej, kiedy si� nad tym zastanawia�em, doszed�em do wniosku, �e w tej sprawie musia�a odegra� jak�� czarodziejsk� rol� drewniana czarka mojej matki.

W ten spos�b zdj�to ze mnie ci�ki obowi�zek, bo ani w�wczas nie mia�em, ani teraz nie mam zdolno�ci wychowawczych. Z gorycz� uzmys�owi�em to sobie, analizuj�c Tw�j przyk�ad, Juliuszu. Wiele przyczyn z�o�y�o si� na to, �e mia�em zszargan� opini�, za� m�j ojciec uchodzi� za dobrotliwego g�upka. Nie by�o w nim ��dzy w�adzy i nikt go nie pos�dza�, �e miesza si� w rozgrywki polityczne. Jako znawca spraw wschodnich swego czasu przez dwa miesi�ce by� pretorem; po przyjacielsku zaproponowano mu te� godno�� konsula. Jukund mia� niew�tpliwie wi�ksze mo�liwo�ci rozwoju jako jego adoptowany syn, ni� jako m�j podopieczny.

Pani Tulia b��dnie odczytywa�a nasze zdumienie, bowiem rozgor�czkowana g�o�no krzykn�a:

��Nie lubi� si� chwali�, ale sami powiedzcie, czy kiedykolwiek pope�ni�am b��d w ocenie ludzi? No, mo�e poza jednym przypadkiem, kiedy przez wspomnienia z m�odo�ci po�lubi�am tak� ofiar� jak Marek. Je�li Minutus my�li o spadku po nas, to przecie� ma w�asny sta�y doch�d z myd�a, a sw�j udzia� w maj�tku ojca ju� dawno roztrwoni� na bestiarium! Do tego wstyd mi nawet pomy�le�, ile dosta� od Nerona z maj�tku Agrypiny. Przecie� to tak, jakby k�sa� r�k�, kt�ra go karmi�a!

By zako�czy� t� spraw�: ojciec bez k�opotu wpisa� brytyjskie imi� Ituny do rejestru obywateli rzymskich, poniewa� taki cz�owiek nigdy nie istnia�. By�o to przecie� tylko przezwisko, wymy�lone dla mnie przez mych pobratymc�w Brygant�w i druid� Petra. W ten spos�b Jukund, cho� niepe�noletni, sta� si� rodowitym Rzymianinem. Po przywdzianiu m�skiej togi ju� jako syn senatora zostanie wpisany w g�rnej kolumnie spisu ekwit�w.

Jako� zaraz po za�atwieniu sprawy Jukunda dowiedzia�em si�, �e prefekt pretorian�w Burrus ci�ko zachorowa� na wrzody w gardle i istnieje obawa o jego �ycie. Sam Neron wys�a� mu swojego lekarza. Na wie�� o tym Burrus sporz�dzi� testament i odda� go na przechowanie do �wi�tyni Westy. Dopiero wtedy zgodzi� si�, by wyp�dzlowano mu gard�o niezawodnym lekiem. Ju� nast�pnej nocy nie �y�. Prawdopodobnie i tak by umar�, poniewa� zaka�enie rozszerza�o si� i chory majaczy�.

Burrusa chowano z wielkimi honorami. Jeszcze zanim na Polu Marsowym zap�on�� stos ca�opalny, Neron mianowa� prefektem pretorian�w Tygellina. By�emu handlarzowi ko�mi brakowa�o do�wiadczenia prawniczego, wi�c do rozstrzygania spraw mi�dzynarodowych wyznaczono Feniusza Rufusa, rodowitego �yda, kt�ry zna� si� na prawie, gdy� wiele podr�owa� po �wiecie, paraj�c si� handlem zbo�em.

D�ugo szpera�em w sklepach z�otnik�w, nim uda�o mi si� kupi� odpowiednio cenny prezent. Wreszcie znalaz�em kilka sznur�w wspania�ych pere�. Wraz z nimi wys�a�em do Poppei list o nast�puj�cej tre�ci:

Minutus Lauzus Manilianus pozdrawia Poppe� Sabin�.

Wenus narodzi�a si� z morskiej piany. Per�y s� darem Wenus, ale cudowny blask tych skromnych pere� partyjskich nie dor�wnuje ol�niewaj�cemu blaskowi Twojej cery! Nigdy tego nie zapomn�! Mam nadziej�, �e per�y przypomn� Ci o naszej przyja�ni. Wyra�ne znaki m�wi�, �e przepowiednia, o kt�rej mi kiedy� wspomina�a�, staje si� faktem!

Najwidoczniej by�em pierwszym, kt�ry potrafi� prawid�owo zinterpretowa� wr�by i znaki, bo Poppea natychmiast wezwa�a mnie do siebie, podzi�kowa�a za pi�kny prezent i spyta�a, sk�d wiem, �e oczekuje dziecka, bo sama upewni�a si� o tym dopiero przed kilkoma dniami. Przywo�a�em swoje etruskie pochodzenie, kt�rego dziedzictwem s� cz�ste sny prorocze.

��Po smutnej �mierci matki Neron sta� si� niezr�wnowa�ony i pr�bowa� mnie od siebie odsun�� '- powiedzia�a w pewnym momencie Poppea. � Teraz zn�w wszystko jest po dawnemu. On bardzo potrzebuje wsparcia prawdziwych przyjaci�.

Rzeczywi�cie bardzo tego potrzebowa�, bo w�a�nie oskar�y� Oktawie o bezp�odno�� i zapowiedzia�, �e we�mie z ni� rozw�d. Mieszka�cy Rzymu zareagowali zamieszkami. Neron kaza� postawi� pos�g Poppei na Forum w pobli�u atrium westalek. Rozwydrzony t�um przewr�ci� go, a pos�g Oktawii udekorowa� kwiatami, po czym wtargn�� na wzg�rze Palatynu, a� pretorianie musieli zbrojnie usuwa� nacieraj�cych.

Mia�em uzasadnione podejrzenie, �e w tych rozgrywkach macza� palce Seneka. �wiadczy� o tym fakt, �e zamieszki i demonstracje odbywa�y si� planowo i w spos�b zorganizowany. Neron zaniepokoi� si� i rozkaza� zawr�ci� Oktawie, kt�r� ju� zd��y� zes�a� do Kampanii. Triumfuj�ce t�umy towarzyszy�y wracaj�cej lektyce, a w �wi�tyniach na Kapitolu sk�adano dzi�kczynne ofiary.

Nast�pnego dnia po raz pierwszy do dw�ch lat otrzyma�em zaproszenie do Nerona. Okaza�o si�, �e jeden z niewolnik�w Oktawii oskar�y� j� o zdrad� ma��e�sk� z aleksandryjskim flecist� imieniem Eucer. Tygellin zorganizowa� zamkni�t� rozpraw� s�dow�. Oktawia nie by�a obecna. Poppea Sabina kaza�a poinformowa�, �e oskar�a Oktawie o czary i usi�owanie otrucia. Uczestnicz�cy w sprawie biegli orzekli, �e nale�y j� wy��czy� z procesu i nie powinna miesza� si� do spraw rodzinnych.

Poniewa� zna�em Eucera, przes�uchiwano mnie w charakterze �wiadka. Nie mia�em jednak nic do powiedzenia poza stwierdzeniem, �e gra na flecie sama przez si� narzuca cz�owiekowi lekkomy�lne skojarzenia. Na w�asne oczy widzia�em, jak w czasie jakiego� posi�ku, gdy Eucer gra� na flecie, Oktawia wzdycha�a, spogl�daj�c na niego z roztargnieniem. Gwoli sprawiedliwo�ci doda�em, �e Oktawia cz�sto wzdycha�a i by�a z natury roztargniona, o czym wszyscy doskonale wiedzieli.

Niewolnik�w Oktawii przes�uchiwano na torturach. Kilku z nich gotowych by�o zeznawa�, ale nie potrafili powiedzie� kiedy, gdzie i jakiej zdrady dopu�ci�a si� Oktawia. Tygellin wtr�ci� si� do przes�ucha�, kt�re nie przebiega�y wedle jego za�o�e�, i zniecierpliwiony zapyta� pewn� �liczn� niewolnic�:

��Czy w�r�d s�u�by cz�sto m�wiono o zdradzie ma��e�skiej?

��Je�li wierzy� wszystkiemu co ludzie m�wi�, to srom Oktawii jest bardziej cnotliwy ni� twoje usta, Tygellin�e! � zawo�a�a dziewczyna.

Rozpraw� odroczono do nast�pnego dnia. Jako �wiadek wyst�pi� m�j stary znajomy, dow�dca floty z Misenum, Anicet. Udaj�c za�enowanie podawa� dok�adnie czas i miejsce w k�pielisku Baje, gdzie �ywo interesuj�ca si� flot� Oktawia mia�a usi�owa� osobi�cie pozna� kapitana i centurion�w.

Anicet opacznie poj�� jej zamierzenia i spr�bowa� zbli�enia z ni�. Oktawia go odtr�ci�a. Wtedy za�lepiony po��daniem podsun�� jej �rodek nasenny i u�pion� wykorzysta�. Po fakcie zacz�� �a�owa� swego czynu, a poniewa� dr�czy�o go sumienie, nie m�g� post�pi� inaczej, jak tylko przyzna� si� do winy i b�aga� cesarza o �ask�.

Nikt dotychczas nie wiedzia�, �e Anicet posiada� sumienie. Przypuszczam, �e on sam te� o tym nie wiedzia�. Przyzna� trzeba, �e ca�� opowie�� przedstawi� w s�owach ogl�dnych i �e brzmia�a ca�kiem wiarygodnie. S�dziowie doskonale znali wszak chamstwo Aniceta. W trakcie sk�adania zezna� nie pope�ni� �adnych b��d�w. Powiedzia� te�, �e Oktawia na spojeniu biodra ma brunatne znami� w kszta�cie serduszka. Oczywi�cie m�g� si� o tym dowiedzie� od Nerona albo od kt�rej� niewolnicy. Skoro jednak z�o�y� uroczyst� przysi�g�: zas�oniwszy g�ow� ukry� r�ce pod bia�ym lnianym p��tnem i dodatkowo odwo�ywa� si� do duch�w opieku�czych cesarza, tedy nawet najbardziej podejrzliwy s�dzia nie m�g� odrzuci� jego zezna�.

Mnie r�wnie� dopuszczono do g�osu, cho� w�a�ciwie nie wiem, po co. Zaproponowa�em, aby zbada�, czy Oktawia jest nadal dziewic�, czy te� nie? Przecie� Neron wielokrotnie w gronie przyjaci� zapewnia�, �e nie mo�e nawet my�le� o stosunku cielesnym z Oktawia, bo czuje do niej fizyczny wstr�t. Je�li badanie wyka�e, �e Oktawia straci�a dziewictwo, w�wczas sprawa od razu si� wyja�ni, a orzeczenie rozwodu stanie si� konieczne. Wszak s�dziowie musz� wierzy� s�owom cesarza.

Neron poczerwienia�, lecz bez zaj�kni�cia wyzna�, powo�uj�c si� przy tym na sw�j honor, �e wielokrotnie po pijanemu spa� z Oktawia. Nie przyznawa� si� do tego przez kompanami ani przyjaci�mi, poniewa� w m�odo�ci zarzeka� si�, �e nigdy tego nie uczyni.

S�dziowie stwierdzili, �e ma��e�stwo zawarte wedle pe�nego ceremonia�u jest prawnie wa�ne z chwil�, gdy pochodnie zostaj� odwr�cone, a para ma��e�ska zostaje sam na sam. Ewenutalne p�niejsze stwierdzanie dziewictwa ma��onki nie ma �adnego znaczenia. Tak wi�c moja propozycja okaza�a si� nie tylko g�upia, ale w dodatku obra�liwa dla Nerona.

Orzeczono rozw�d. Oktawie wygnano na ma�� wysp� Pandatari�, a wierny Anicet otrzyma� stanowisko dow�dcy floty Sardynii. Neron nie potrzebowa� ju� pomocy Seneki w przygotowaniu pi�knego przem�wienia do senatu i narodu rzymskiego. Poda� w nim nast�puj�cy przebieg wydarze�: Oktawia zaufa�a Burrusowi i s�dzi�a, �e posiada poparcie pretorian�w. Stara�a si� te� o poparcie floty, w tym celu uwiod�a jej dow�dc�, Aniceta; zasz�a z nim w ci��� i �wiadoma swej ha�by dokona�a zakazanej skrobanki.

Wszystko to brzmia�o wiarygodnie tylko dla tych, kt�rzy nie znali Oktawii. Ja czyta�em to przem�wienie z wielkim zdumieniem � przecie� by�em obecny na rozprawie zamkni�tej! Zrozumia�em jednak, i� przesada jest konieczna ze wzgl�d�w politycznych � wszak Oktawia cieszy�a si� wielk� sympati� narodu.

Dla zapobie�enia demonstracjom Neron rozkaza� bezzw�ocznie zniszczy� wszystkie pos�gi Oktawii. Znale�li si� wszak�e ludzie, kt�rzy na znak �a�oby zabrali je do swoich dom�w. O�wiadczenia Nerona senat nie omawia�. �ci�le m�wi�c � posiedzenia senatu jakby nie by�o, bo nie zebra�a si� odpowiednia liczba senator�w.

Dwana�cie dni po rozwodzie Neron zawar� zwi�zek ma��e�ski z Poppe� Sabin�. Uroczysto�ci weselne nie by�y wcale huczne, ale podarunk�w �lubnych nap�yn�o tyle, �e zape�niono nimi ca�� sal� na Palatynie.

Neron kaza� � jak to zawsze robi� � sporz�dzi� dok�adn� list� darczy�c�w, aby ka�demu z�o�y� oficjalne podzi�kowanie. Kr��y�y pog�oski, �e r�wnocze�nie przygotowano wykaz tych senator�w i ekwit�w, kt�rzy dar�w nie przys�ali b�d� z powodu deklarowanej choroby nie uczestniczyli w uroczysto�ciach �lubnych. Dlatego wraz z darami z prowincji nap�yn�a do Palatynu ca�a lawina sp�nionych dar�w weselnych z Rzymu wraz z wyja�nieniami i przeprosinami. Rzymska rada �ydowska ofiarowa�a Poppei szczeroz�ot� toalet�, dekorowan� motywem winnej latoro�li, warto�ci p� miliona sestercji.

W miejsce pos�g�w Oktawii wznoszono pos�gi Poppei. Zgodnie z rozkazem Tygellina pretorianie dzie� i noc trzymali przy nich wart�. Kilka dobrodusznych os�b, kt�re chcia�y ozdobi� pos�g girlandami, przez pomy�k� oberwa�o kamieniami lub r�koje�ci� miecza po g�owie.

Pewnej nocy g�ow� pos�gu Nerona na Kapitelu nakryto workiem. Wiadomo�� o tym lotem b�yskawicy rozesz�a si� po Rzymie. Wszyscy �wietnie zrozumieli aluzj�, jaka kry�a si� pod tym czynem. Stare prawo stanowi�o, �e ojco- lub matkob�jc� nale�a�o wpakowa� do worka razem ze �mij�, kotem i kogutem i zabi�. O ile wiem, by� to pierwszy oficjalny sygna� uznania przez opini� publiczn�, �e Neron jest matkob�jc�.

M�j te��, Flawiusz Sabin, bardzo ubolewa� nad szerz�cymi si� w mie�cie nastrojami. Pewnego dnia na marmurowej posadzce Palatynu znaleziono �yw� �mij�; rozkaza� stra�y miejskiej baczne �ledzenie ka�dego potencjalnego wywrotowca. W nast�pstwie tego rozkazu zatrzymano �on� bogatego ekwity, kt�ra wysz�a wieczorem na spacer, trzymaj�c za pazuch� ulubion� kotk�, a tak�e pobito jakiego� niewolnika, kt�ry ni�s� do �wi�tyni Eskulapa koguta na ofiar� w intencji powrotu do zdrowia swego ojca. Te poczynania stra�y wzbudzi�y og�ln� weso�o��. I chocia� z ca�� pewno�ci� Sabin mia� najlepsze zamiary, to Neron do tego stopnia si� rozgniewa�, �e na jaki� czas pozbawi� go stanowiska prefekta miasta.

Ka�dy, kto tylko umia� rozs�dnie my�le�, wyra�nie widzia�, �e usuni�cie Oktawii wykorzystano jako pretekst do znies�awienia Nerona. Poppea Sabina by�a kobiet� pi�kniejsz� i m�drzejsz� od wiecznie nad�sanej Oktawii, ale faktycznie by�o to ju� trzecie jej ma��e�stwo. Opozycja posz�a na ca�ego.

Pami�tam, �e wielokrotnie w tamtych dniach chwyta�em si� za szyj� i zastanawia�em nad tym, co odczuwa cz�owiek, kiedy �cinaj� mu g�ow�.

Niebezpiecze�stwo przewrotu wojskowego by�o bliskie. Pretorianie nie lubili Tygellina, bo mia� niskie pochodzenie i swego czasu handlowa� ko�mi, a ponadto utrzymywa� �elazn� dyscyplin� w�r�d podw�adnych. Natomiast ze swoim nowym najbli�szym wsp�pracownikiem, Rufusem Feniuszem, popad� w taki konflikt, �e nie mogli przebywa� w jednym pomieszczeniu. Jeden z nich natychmiast wychodzi�. Zazwyczaj tym kim� by� Rufus.

My, przyjaciele Nerona, kt�rzy szczerze �yczyli�my mu jak najlepiej, zebrali�my si� na Palatynie na narad�. Tygellin by� z nas najstarszy i mia� najsilniejszy charakter. Chocia� nikt z nas go nie lubi�, w�a�nie jemu pierwszemu pozwolili�my zabra� g�os.

��W samym Rzymie mog� zapewni� �ad, a tobie, cesarzu, bezpiecze�stwo. Lecz w Massylii przebywa banita Sulla i ma poparcie Antonii. Bardzo zbiednia� i ju� przed laty osiwia� od doznanych upokorze�. Z pewnych �r�de� wiadomo mi, �e nawi�za� kontakty z arystokracj� galijsk�, kt�ra czci Antoni� jako c�rk� Klaudiusza i spadkobierczyni� s�awnego imienia. Legiony germa�skie rozlokowane s� tak blisko Massylii, �e ju� sam fakt pobytu tam Sulli stanowi zagro�enie dla pa�stwa i dobra og�u.

Neron przyzna� mu racj� i doda� ze smutkiem:

��Nie rozumiem dlaczego nikt nie kocha Sabiny Poppei jak ja? Jest obecnie bardzo dra�liwa i nie mo�na jej denerwowa�!

��Jeszcze wi�ksze zagro�enie stanowi Plaucjusz � ci�gn�� Tygellin. � Wielkim b��dem by�o zes�anie go do Azji, gdzie i tak stale wybuchaj� niepokoje. Jest wnukiem Druzusa! Kto zagwarantuje wierno�� Korbulona i jego legionu? Jego te��, senator Lucjusz Antystus, wys�a� wyzwole�ca, aby zach�ci� Plaucjusza do wykorzystania sytuacji. Wiem o tym z pewnych �r�de�. Poza tym jest on bardzo bogaty. W przypadku cz�owieka ��dnego s�awy bogactwo jest r�wnie niebezpiecznie jak n�dza!

��W pewnym stopniu znam problemy Azji � wtr�ci�em si� do rozmowy. � Podobno Plaucjusz otacza si� jedynie filozofami. Etrusk Musoniusz, znany jako dobry przyjaciel najs�ynniejszego na �wiecie Apolloniusza z Tiany, dobrowolnie towarzyszy� mu na wygnanie.

��A widzisz, Neronie? � Tygellin triumfalnie klasn�� w r�ce. � Filozofowie s� najbardziej niebezpieczni, gdy do m�odych uszu s�cz� zuchwa�e opinie o tyranii i wolno�ci!

��A kt� m�g�by mnie nazwa� tyranem!? � zawo�a� g��boko ura�ony Neron. � Da�em narodowi wi�cej wolno�ci, ni� kt�rykolwiek w�adca przede mn�! Ka�d� moj� propozycj� pokornie przedk�adam senatowi do rozwa�enia!

Wszyscy pospieszyli�my zapewni�, �e jest najulubie�szym i najszlachetniejszym w�adc�, jakiego mo�na sobie wyobrazi�. Ale teraz idzie o dobro pa�stwa, a nie ma niczego straszniejszego ni� wojna domowa.

W tej chwili wtargn�a do sali sk�po odziana Poppea Sabina z rozpuszczonymi lokami. Zanosz�c si� p�aczem rzuci�a si� na posadzk�, wspar�a piersiami o kolana Nerona i b�aga�a:

��Nie dbam o siebie, ani o w�asn� pozycj�, ani nawet o nasze nie narodzone dziecko, lecz twoje �ycie, m�j ukochany, jest w niebezpiecze�stwie! Zawierz Tygellinowi! On wie, co m�wi!

��Poppea Sabina niew�tpliwie poroni, je�li nie zapewnimy jej spokoju � wo�a� przera�ony przyboczny lekarz Poppei, kt�ry przybieg� za ni� i delikatnie usi�owa� oderwa� od st�p Nerona.

��Nie odzyskam spokoju, jak d�ugo ta ohydna baba b�dzie knu�a intrygi na Pandatarii � zawodzi�a Popeea. � Unika�a twego ma��e�skiego �o�a, uprawia�a z�o�liwe czary i wielokrotnie pr�bowa�a mnie otru�! Dzisiaj z samego strachu wielokrotnie wymiotowa�am.

��Kto wkroczy� na okre�lon� drog�, nie powinien si� ogl�da� � o�wiadczy� Tygellin. � Jako przyjaciel odwo�uj� si� do twej szlachetno�ci, cesarzu, skoro nie chcesz my�le� o w�asnym bezpiecze�stwie. Nara�asz nas wszystkich brakiem decyzji! Zamachowcy przede wszystkim zmiot� ze swej drogi tych, kt�rzy ci sprzyjaj�, nie ogl�daj�c si� na w�asne korzy�ci, jak na przyk�ad Seneka. Przed konieczno�ci� i bogowie si� uginaj�!

��Wszyscy b�d�cie mi �wiadkami, �e jest to najci�sza chwila mego �ycia! � prosi� Neron, wylewaj�c �zy rozpaczy. � Moje osobiste uczucia musz� ust�pi� przed konieczno�ci� polityczn�!

Twarda twarz Tygellina poja�nia�a i wyci�gn�� r�k� w ge�cie pozdrowienia:

��Teraz jeste� prawdziwym w�adc�, Neronie! Zaufani pretorianie s� ju� w drodze do Massylii. Na wypadek zbrojnego sprzeciwu wys�a�em ca�y manipu�. Nie mog�em znie�� my�li, �e ci banici wykorzystaliby sytuacj� i wyrwali ci w�adz�, zadaj�c ojczy�nie straszliwe szkody!

Zamiast rozgniewa� si� na Tygellina za nadu�ycie w�adzy, Neron odetchn�� z ulg� i zacz�� go chwali� jako swego najlepszego druha. Potem z roztargnieniem zapyta�, ile dni trwa szybki przejazd na Pandatari�

Zaledwie kilka dni p�niej Poppea Sabina spyta�a mnie w tajemnicy:

��Chcesz ujrze� najlepszy prezent �lubny, jaki otrzyma�am od Nerona?

Zaprowadzi�a mnie do swych pokoi, zdj�a z wiklinowego kosza pobrudzon� serwet� i pokaza�a bezkrwist� g�ow� Oktawii. Krzywi�c uroczy nosek powiedzia�a:

��Fuj, zaczyna cuchn�� i muchy po niej �a��! Lekarz kaza� mi j� wyrzuci�, ale lubi� od czasu do czasu spogl�da� na ten prezent, bo on mnie upewnia, �e jestem ma��onk� cesarza! A wiesz, �e gdy przyszli pretorianie, �eby j� zanie�� do gor�cej �a�ni, gdzie otworzono jej �y�y, krzycza�a jak ma�a dziewczynka, kt�ra st�uk�a lalk�: �Nic z�ego nie zrobi�am!" A przecie� mia�a ju� dwadzie�cia lat! Chyba jednak w jakim� stopniu by�a niespe�na rozumu. Czy to wiadomo, kto by� jej ojcem? Nie tylko cesarz Klaudiusz, ale i Kaligula by� wariatem!

Neron ��da�, aby senat nakaza� ofiary dzi�kczynne w �wi�tyniach Kapitelu na cze�� odsuni�cia zagro�enia politycznego. Po dwunastu dniach przywieziono z Massylii przedwcze�nie posiwia�� g�ow� Korneliusza Sulli; tym razem senat zarz�dzi� ofiary ju� z w�asnej inicjatywy.

W mie�cie kr��y�y natarczywe pog�oski, �e Plaucjusz wznieci� w Azji powstanie. Utrata Wschodu i wojna domowa sta�y si� tak prawdopodobne, �e wzros�y ceny z�ota i srebra, a kilku co bardziej nerwowych obywateli zacz�o za marne grosze wyprzedawa� ziemi� na wsi i domy w mie�cie. Wykorzysta�em t� sytuacj� do dokonania kilku korzystnych transakcji. Pobie�nie licz�c wzbogaci�em si� o pi�� milion�w sestercji.

Kiedy w ko�cu przyby�y z Azji op�nione przez wichry morskie statki i przywioz�y g�ow� Plaucjusza, nast�pi�o og�lne odpr�enie. Nie tylko senat, ale nawet poszczeg�lni obywatele sk�adali ofiary dzi�kczynne. Neron wykorzysta� popraw� nastroj�w spo�ecznych, aby przywr�ci� Rufusowi stanowisko nadzorcy handlu zbo�em; jednocze�nie podni�s� go do rangi prokuratora pa�stwowych magazyn�w zbo�owych. Tygellin przeprowadzi� lustracj� oddzia��w pretoria�skich i spor� grup� �o�nierzy odes�a� do kolonii weteran�w w Puteoli na wcze�niejsz� emerytur�.

W uroczystych pochodach i ofiarach dzi�kczynnych oczywi�cie bra� udzia� Seneka. Wiele os�b zwr�ci�o uwag� na jego chwiejny ch�d i trz�s�ce si� r�ce. C�, przecie� sko�czy� ju� sze��dziesi�t pi�� lat. Znacznie uty�, twarz mu nabrzmia�a, a wystaj�ce ko�ci policzkowe zsinia�y. Neron w miar� mo�liwo�ci stroni� od niego i nigdy nie chcia� zostawa� z nim sam na sam. Widocznie obawia� si� wym�wek by�ego preceptora. Ale kt�rego� razu Seneka poprosi� o oficjaln� audiencj�. Neron na wyszelki wypadek zebra� wok� siebie przyjaci�. Przypuszcza�, �e Seneka zacznie mu publicznie stawia� zarzuty. Tymczasem filozof post�pi� zupe�nie odwrotnie. Wyg�osi� pi�kne przem�wienie, s�awi�c dalekowzroczno�� i nieugi�to��, jak� Neron wykaza� ocalaj�c ojczyzn� z niebezpiecze�stwa, kt�rego starzej�ce si� oczy Seneki nie potrafi�y dostrzec.

��Dojrza�e� na cesarza, jakiego potrzebuje arystokracja � wywodzi�. � Czterna�cie lat temu mia�em mo�no�� zetkni�cia si� z tob�, gdy by�e� jeszcze dzieckiem, ale dzieckiem budz�cym nadzieje, �e wyro�nie ze� w�adca godnie kontynuj�cy osiemsetletnie tradycje Rzymu. Obarczy�e� mnie takimi honorami i maj�tno�ciami, �e d�u�ej ju� nie mog� d�wiga� ich ci�aru. Czym�e mia�em odwdzi�czy� ci si� za te dobrodziejstwa? Tylko rozwijan� w samotno�ci wiedz� filozofa. Dziadek twojej babki, boski August, zezwoli� swemu wiernemu s�udze Agrypie odej�� na odpoczynek do odleg�ej Mityleny, za� Mecenasowi cieszy� si� odpoczynkiem weterana w samym mie�cie, gdzie �y� w odosobnieniu, jakby znajdowa� si� poza granicami Rzymu. Nie uwa�am, �em godny por�wnywa� si� do tych wielkich m��w, ale tak jak oni doszed�em do mety. Da�e� mi wszystko, co w�adca mo�e da� przyjacielowi, a nawet wi�cej, i to wzbudza zawi�� postronnych. O ciebie oczywi�cie si� nie obawiam, ale bogactwo sta�o mi si� najci�szym brzemieniem. Jestem ju� stary, nie potrafi� sobie z nim radzi�. Potrzebuj� pomocnej d�oni. Pozw�l, by tw�j prokurator zaopiekowa� si� moim maj�tkiem, bo nie mog� ju� nawet si� go doliczy�! Zabierz go ode mnie! Nie zbiedniej�! Kiedy blask pr�no�ci przestanie mnie o�lepia�, b�d� m�g� wr�ci� do �wicze� ducha. Jeste� w rozkwicie wieku m�skiego i wprawi�e� si� w rol� w�adcy. My, twoi starzy przyjaciele, mo�emy w spokoju ducha uda� si� na odpoczynek!

Nie jestem chciwy, cho� tak si� o mnie m�wi. Jednak�e trzysta milion�w sestercji wystarczy�oby do podzia�u mi�dzy wielu. Zdaje si�, �e wszyscy poruszyli si� z zainteresowaniem, gotowi przyj�� na w�asne barki brzemi� bogactwa zm�czonego �yciem i troskami Seneki. Wszem wiadomo by�o, �e jego ogrody i posiad�o�ci wiejskie przewy�sza�y wszystko, czym sam Neron m�g� si� pochwali�.

Skoro Seneka nie robi� mu �adnych wym�wek, cesarz rozpogodzi� si�, rzuci� nam porozumiewawcze spojrzenie, przybra� wyraz smutku i przem�wi� z emfaz�:

��Pierwszym i najlepszym darem, jakim mnie obdarzy�e�, m�j ukochany mistrzu, jest takie przygotowanie mnie do �ycia, �e oto z miejsca mog� odpowiedzie� na twoje wyst�pienie. Nauczy�e� mnie wszak przemawia� zar�wno po starannym przygotowaniu, jak i bez niego. To prawda, �e w czasie wojny i zagro�e� nie broni�e� mnie z mieczem w r�ku, jak Mecenas czy Agrypa, walcz�cy za spraw� mego pradziada Augusta. Za to rozwija�e� i wspiera�e� mnie w m�odo�ci najm�drzejszymi radami i naukami! Je�li wi�c w tym czasie tak�e wzbogaci�e� si�, to gromadzenie bogactwa jest wy��cznie twoj� spraw�. O ile mi wiadomo, dotychczas nikt, przynajmniej oficjalnie, nie oskar�y� ci�, �e na skutek �ci�gania odsetek od po�yczek, udzielonych w Brytanii i gdzie indziej, pa�stwo ponios�o szkody. Wielu mniej znakomitych od ciebie m��w otrzyma�o w darze wi�ksze bogactwa. Czy�bym ja by� gorszy od Klaudiusza? � Tu obr�ci� si� ku nam, wyja�niaj�c: � Mam na my�li Pallasa. Moja hojno�� nie mog�a przysporzy� ci tak wielkich bogactw, jakie nagromadzi� Woluzjusz dzi�ki systematycznemu oszcz�dzaniu. Wstydz� si� nawet wymieni� wyzwole�c�w, z kt�rych wielu ma jeszcze wi�ksze maj�tki. Stan twego zdrowia jest prawie nienaganny, zupe�nie dobrze potrafisz zajmowa� si� sprawami pa�stwowymi i wykorzysta� nale�ycie zap�at� za twoje trudy. Jak sam wiesz najlepiej, stawiam dopiero pierwsze nie�mia�e kroki jako prawdziwy w�adca. Doprawdy, czy�bym m�g� cokolwiek osi�gni�� bez ciebie?! W tych pierwszych trudnych latach wieku m�skiego, ilekro� wst�powa�em na z�� drog�, zawsze potrafi�e� mnie powstrzyma�. Ty jedyny przestrzegasz mnie przed uczestniczeniem w wy�cigach i o�mielasz si� krytykowa� m�j g�os, gdy wyst�puj� jako �piewak. Dlatego ja o�mielam si� by� w stosunku do ciebie uczciwy. Nie wolno ci my�le�, �e skoro chcesz przekaza� mi sw�j maj�tek, zaczn� wychwala� twoj� bezinteresowno��, ani �e uznam za szczer� deklarowan� ch�� odpoczynku, je�li mnie porzucisz. Przecie� wszyscy b�d� uwa�ali w�wczas, �e jestem chciwy, a ty boisz si� mojego gniewu. Mo�e i osi�gn��by� s�aw�, zrzekaj�c si� bogactwa, a�e mnie, twojemu przyjacielowi, przynios�oby to tylko wstyd. Takie post�powanie nie przystoi filozofowi!

Tu Neron obj�� go i wielokrotnie uca�owa�, m�wi�c:

��Gdy by�em ch�opcem, zabrania�e� mi, abym ci� ca�owa�, aby unikn�� brzydkich pos�dze� i po�miewiska. Teraz jednak, w obecno�ci tylu przyjaci�, mog� to chyba uczyni�, aby ci dowie�� czysto�ci moich my�li i szczero�ci intencji?

Po tym zadziwiaj�cym wydarzeniu Seneka wycofa� si� z �ycia politycznego, zwolni� swoj� oficjaln� eskort� i przeni�s� si� na sta�e na wie�, do wspania�ej posiad�o�ci przy Via Praeneste. Skar�y� si� na kiepskie zdrowie i twierdzi�, �e pisze rozpraw� o rado�ci �ycia w samotno�ci. M�wiono, �e przestrzega surowej diety i do tego stopnia unika ludzi, �e z pewno�ci� nie ma zbyt wiele uciechy z wykorzystywania bogactwa.

Przypad� mi zaskakuj�cy zaszczyt: wybrano mnie na pretora nadzwyczajnego, to znaczy na czas mi�dzy okresami urz�dowania sta�ych pretor�w. Tygellin wystarczaj�co si� zb�a�ni� w trakcie procesu przeciwko Oktawii i potrzebowa� do pomocy w sprawowaniu funkcji pretora kogo�, kto mia�by cho� troch� wykszta�cenia prawniczego. W kr�gach bliskich Neronowi kr��y�y bezczelne pog�oski, �e to cesarz uwa�a� za w�a�ciwe, aby opr�cz dar�w rozdzieli� mi�dzy nas, jego otoczenie, stanowiska urz�dowe. W ten spos�b umo�liwi� nam zakosztowanie przywilej�w, wynikaj�cych z nadanego tytu�u, chocia� piastowali�my stanowiska tylko chwilowo.

Tytu� pretora zawdzi�czam chyba przyja�ni z Poppe� oraz przekonaniu Tygellina, �e jestem cz�owiekiem bezwolnym. Zdenerwowany z�ymi nastrojami spo�ecznymi, b�d�cymi nast�pstwem morderstw politycznych, a tak�e niezbyt pomy�lnym przebiegiem ci��y Poppei, Neron odczuwa� potrzeb� zaprezentowania si� jako dobry w�adca. Osi�gn�� to mi�dzy innymi przez przekazanie pretorom do rozstrzygni�cia zastarza�ych zagranicznych spraw s�dowych.

S�dz� te�, �e wiar� Nerona w siebie wzmocni� niespodziewany znak wieszczy. Przy nag�ej zmianie pogody piorun uderzy� w z�oty puchar, kt�ry trzyma� w r�ku. Osobi�cie nie wierz�, �e piorun uderzy� w sam puchar, a tylko na tyle blisko, �e ten wypad� Neronowi z r�ki. Wydarzenie pr�bowano utajni�, ale i tak dotar�o do miasta i interpretowano je jako z�owr�bne.

Staro�ytna tradycja kap�a�ska m�wi, �e cz�owiek, w kt�rego grom uderzy, ale nie pozbawi go �ycia, staje si� �wi�ty i niemal r�wny bogom. Neron, kt�ry bezkrytycznie wierzy� w przepowiednie, skwapliwie skorzysta� z tej tradycji i zacz�� uwa�a� si� za �wi�tego. Przez jaki� czas nawet pr�bowa� odpowiednio si� zachowywa�, zw�aszcza gdy podyktowane wzgl�dami politycznymi zbrodnie zbytnio ci��y�y na jego wra�liwym sumieniu.

W tym czasie go�ci� w Rzymie najs�ynniejszy filozof naszych czas�w, Apolloniusz z Tiany. Podobno kiedy� sformu�owa� przepowiedni�: �Co� fatalnego ma si� sta�, ale jednak si� nie stanie". Uderzenie gromu wygl�da�o na prawdziw� przepowiedni�!

Jeden z uczni�w Apolloniusza wzbudzi� irytacj� cesarza, poniewa� w jego pi�knym gimnazjonie wyg�osi� tez�, �e �a�nie jedynie brudz� cia�o, a bywanie w nich jest niedorzecznym sp�dzaniem czasu. Tygellin przep�dzi� z Rzymu niefortunnego filozofa, ale kiedy spr�bowa� wnie�� pozew przeciwko samemu Apolloniuszowi, w�wczas ten bia�obrody m�drzec podj�� z nim czterogodzinn� dysput� i zdo�a� go tak przerazi�, �e pozew wycofano. W zamian mistrz obieca� opu�ci� Rzym dobrowolnie.

Tygellin wyznaczy� mi na urz�dowanie pok�j, kt�ry by� zasypany zakurzonymi aktami. Wszystkie dotyczy�y odwo�a� od orzecze� s�dowych, odrzucaj�cych pro�by o obywatelstwo rzymskie. Tygellin wybra� kilka zwoj�w i wr�czy� mi je, m�wi�c:

��Najpierw zajmij si� tymi oto! Za prowadzenie tych spraw otrzyma�em sporo prezent�w. Wybra�em ci� na pomocnika, poniewa� wykaza�e� wiele elastyczno�ci w trudnych sprawach, a ponadto jeste� tak bogaty, �e twoja uczciwo�� jest poza podejrzeniami! Senat nie wyra�a� si� pochlebnie o twym mianowaniu. Postaraj si� wi�c, aby opinia o nas, jako o ludziach sprawiedliwych, rozesz�a si� po wszystkich prowincjach! Gdyby ktokolwiek proponowa� ci dary � odmawiaj ich przyj�cia. Mo�esz natomiast nadmieni�, �e ja, jako prefekt, mog� spraw� przyspieszy�. Pami�taj te�, �e przynajmniej ostateczna decyzja nie jest sprzedajna, bo jest decyzj� samego Nerona, podj�t� na podstawie naszego wniosku.

Zamierza� ju� wyj��, ale jeszcze na progu odwr�ci� si�, �eby mi powiedzie�:

��Ju� od dw�ch lat przetrzymujemy w �agodnym areszcie pewnego �ydowskiego czarownika. Stale znajduje si� w pisarskiej wenie i zasypuje listami Senek�. Trzeba go uwolni�, bo nie mo�emy teraz, gdy jest w ci��y, nara�a� Poppei Sabiny na �ydowskie kl�twy. Zreszt� Poppe� zawsze bardzo sprzyja�a �ydom. Nie chc� spotyka� si� z tym cz�owiekiem. Do�� mam kontakt�w z Apolloniuszem. Poza tym ten �yd tak zaczarowa� wielu pilnuj�cych go pretorian�w, �e nie byli zdolni do pe�nienia s�u�by.

Okaza�o si�, �e moje obowi�zki nie by�y takie trudne, jak my�la�em pocz�tkowo. Najwi�cej spraw pochodzi�o z okresu urz�dowania Burrusa, poniewa� po �mierci Agrypiny Neron odroczy� wszystkie decyzje, aby zrzuci� na niego niezadowolenie ze spowolnienia biegu spraw s�dowych.

Z ciekawo�ci przejrza�em akta wspomnianego przez Tygellina �yda. Ze zdumieniem stwierdzi�em, �e chodzi o mojego starego znajomego, Szaw�a z Tarsu. Oskar�ano go o zbezczeszczenie �wi�tyni w Jeruzalem. Oskar�enie pochodzi�o jeszcze z czas�w, gdy prokuratorem Judei by� Feliks.

Po �mierci Agrypiny Feliks zosta� zwolniony ze stanowiska, poniewa� by� bratem Pallasa. Nowy prokurator, Festus, wys�a� Paw�a do Rzymu w kajdanach. Z akt wynika�o, �e przez dwa lata by� wi�ziony w Rzymie.

Poniewa� sam utrzymywa� swoich wartownik�w, pozwalano mu na swobodne poruszanie si� po mie�cie. W aktach znalaz�a si� tak�e opinia Seneki, opowiadaj�ca si� za jego uwolnieniem. Nie przypuszcza�em, �e Pawe� by� na tyle zamo�ny, aby m�g� op�aci� odwo�anie si� do cesarza.

W ci�gu dw�ch dni wydzieli�em grup� spraw, w kt�rych Nero mia� okaza� sw� sprawiedliwo�� i �ask�. Poniewa� jednak zna�em Szaw�a-Paw�a, postanowi�em odwiedzi� go w jego siedzibie i uprzedzi�, aby w czasie rozprawy nie rozdra�ni� Nerona swym gadulstwem. Decyzja u�askawienia by�a ju� gotowa.

Pawe� wynajmowa� dwa pokoje w domu zamo�nego �yda, handlarza starzyzn�. Wyra�nie posun�� si� w latach. Twarz mia� pooran� zmarszczkami, a g�ow� ca�kiem �ys�. Zgodnie z rozkazem trzymano go w kajdanach, ale pretorianie pozwalali mu pisa� i przyjmowa� go�ci. Razem z nim mieszka�o dw�ch jego uczni�w. Mia� chyba nawet swojego lekarza imieniem �ukasz, �yda z Aleksandrii. Domy�la�em si�, �e Pawe� by� zamo�ny, skoro sta� go by�o na wynajmowanie oddzielnego mieszkania i nie musia� gnie�dzi� si� na kupie we wsp�lnej cuchn�cej izbie. Mia� wi�c luksusowy areszt i przychylnych wartownik�w. Poniewa� nie by� wi�niem politycznym, nie by�o mowy o umieszczeniu go w najsurowszym karcerze mamerty�skim.

W aktach nazywa� si� Szawe�; to by�o nadal jego prawowite imi�. Natychmiast mnie pozna� i tak serdecznie powita�, �e czym pr�dzej odes�a�em z pokoju obydwu moich liktor�w, aby oskar�yciele Paw�a nie zacz�li przypadkiem mnie podejrzewa� o stronniczo��. Powiedzia�em:

��Twoja sprawa jest na dobrej drodze. W najbli�szych dniach otrzymasz decyzj�. Cesarz oka�e ci �ask�, bo oczekuje narodzin dziecka. Ty jednak, kiedy staniesz przed nim, musisz trzyma� si� w ryzach.

Pawe� u�miechn�� si� jak cz�owiek, kt�ry wiele w �yciu widzia�, i rzek� z pokor�:

��Moim zadaniem jest g�osi� radosn� nowin� zar�wno w pomy�lnym, jak i niepomy�lnym czasie.

Zaciekawiony spyta�em, czemu pretorianie uwa�aj� go za czarownika. Opowiedzia� mi d�ug� histori�, jak to w czasie podr�y do Rzymu prze�y� rozbicie statku. Doktor �ukasz chwilami wyr�cza� go w opowiadaniu. Pawe� zapewnia�, �e oskar�enie zbezczeszczenia �wi�tyni w Jeruzalem jest zmy�lone i bezpodstawne albo te� wynika ze z�ej interpretacji. Dawno by�by wolny, gdyby zap�aci� tyle, ile prokurator Feliks sobie �yczy�.

O Rzymianach wypowiada� si� wy��cznie dobrze. Ocalili mu �ycie, przewo��c jako wi�nia z Jeruzalem do Cezarei. Czterdziestu sfanatyzowanych m�odych �yd�w przysi�g�o g�odowa� a� do chwili, gdy go zabij�. Pawe� nie bez ukrytej ironii powiedzia�, �e raczej nie umarliby z g�odu. Konstrukcj� swojej obrony opiera� na fakcie, �e by� faryzeuszem. To stronnictwo cieszy�o si� du�ym poparciem Rady Najwy�szej Jeruzalem. Saduceusze bardzo rzadko uzyskiwali wi�kszo��. Kiedy Festus ponownie rozpatrywa� spraw� w Cezarei, oskar�yciele nie potrafili uzasadni� oskar�enia. W gruncie rzeczy Pawe� by� wdzi�czny, �e go pilnowano, poniewa� obawia� si� zemsty prawowiernych �yd�w nawet w Rzymie. Zapewni�em, �e jego obawy s� bezzasadne. �ydzi rzymscy otrzymali za czas�w Klaudiusza surowe ostrze�enie i odt�d unikali stosowania przemocy wobec chrze�cijan. R�wnie� Kefas dzia�a� uspokajaj�co i doprowadzi� do odizolowania si� chrze�cijan od �yd�w. Od siebie doda�em, �e by�o to stosunkowo �atwe, poniewa� we wzrastaj�cej liczbie zwolennik�w Jezusa Nazarejskiego obrzezani stanowili tylko niewielk� mniejszo��. Kiedy wspomnia�em o Kefasie, miny Paw�a i �ukasza zrzed�y. Pocz�tkowo Kefas okazywa� wi�niom wielk� przychylno��. Da� im do pomocy najlepszego swego ucznia, t�umacza z j�zyka greckiego, Marka. Przypuszczam, �e Pawe� wykorzysta� t� pomoc niezupe�nie zgodnie z intencjami Kefasa, bo wys�a� Marka w dalek� podr�, zlecaj�c mu kierowanie za�o�onymi przez siebie gminami chrze�cija�skimi, traktuj�c je jako w�asn� zdobycz. Mo�e dlatego teraz Kefas niech�tnym okiem spogl�da�, gdy chrze�cijanie rzymscy s�uchali skomplikowanych nauk Paw�a.

Doktor �ukasz opowiada�, �e dwa lata temu wyjecha� z Cezarei do Galilei i Judei, aby od naocznych �wiadk�w zbiera� relacje o �yciu Jezusa Nazarejskiego, jego cudach i naukach. Z opowiada� robi� dok�adne notatki w j�zyku aramejskim. Zamierza przygotowa� w�asne opracowanie o �yciu Jezusa i wykaza�, i� informacje Paw�a s� r�wnie wszechstronne jak Kefasa. Koszty wydania ksi��ki obieca� pokry� pewien nawr�cony przez Paw�a bogaty Grek, Teofil.

To wszystko pozwoli�o mi na wysnucie wniosku, �e otrzymywali bogate wsparcia z gmin chrze�cija�skich Koryntu i Azji, ho�ubionych zazdro�nie przez Paw�a i izolowanych zar�wno od ortodoksyjnych �yd�w, jak i innych od�am�w chrze�cija�stwa. Poniewa� nie mia� w Rzymie wystarczaj�co wielu zwolennik�w, przeto sp�dza� czas na pisaniu nawo�uj�cych do dyscypliny list�w do tych gmin.

My�l�, �e po wyj�ciu na wolno�� Pawe� mia� ochot� pozosta� w Rzymie. Zdawa�em sobie jednak spraw�, �e jego nauki wywo�uj� bezustanne konflikty, gdziekolwiek by wyst�powa�. Kiedy go uwolni�, jak by�o przewidywane, �ci�gn� na sw�j kark nienawi�� �yd�w. Je�li zostanie w Rzymie, to b�d� szemra� nie zgadzaj�cy si� z nim chrze�cijanie. Dlatego delikatnie zaproponowa�am:

��Dwa soko�y na jednym polu to za du�o. Dla �wi�tego spokoju by�oby najlepiej, gdyby� opu�ci� Rzym zaraz po uwolnieniu.

Pawe� nachmurzy� si�, a doktor �ukasz gor�co zapewnia�, �e przybyli do Rzymu z pe�nym b�ogos�awie�stwem Chrystusa. Najpierw przez wiele dni g�osili swoje nauki w�r�d braci w Puteoli. Wierni Rzymianie, aby ich wys�ucha�, musieli ca�y dzie� w�drowa� z miasta. Wreszcie Pawe� doszed� do wniosku, �e Chrystus kaza� mu by� wiecznym tu�aczem, kt�remu trudno utrzyma� si� w jednym miejscu. Pobyt w wi�zieniu przyj�� jako duchow� pr�b�. Otrzyma� rozkaz, by wszystkie narody sta�y si� dzie�mi nauki Chrystusa. Zamierza� zgodnie ze swym planem wyruszy� w najbli�szym czasie do Iberii. Jest tam wiele miast, za�o�onych jeszcze przez Grek�w, a ich mieszka�cy do dzi� pos�uguj� si� g��wnie j�zykiem greckim. Ja namawia�em, by pow�drowa� a� do Brytanii.

Kiedy Pawe� w kajdanach stan�� przed Neronem, wcale nie zachowa� si� tak-, jak mu gor�co zaleca�em. Cesarz by� w dobrym humorze i zauwa�y�:

��Skoro ten wi�zie� jest �ydem, to musz� go uwolni�, �eby Poppea si� nie gniewa�a. W b�ogos�awionym stanie bardziej ni� dawniej czci �ydowskiego Boga.

�askawie wyrazi� zgod� na w��czenie zegara wodnego, aby odlicza� czas mowy obro�czej, a sam zag��bi� si� w przegl�danie akt nast�pnej sprawy. Pawe� da� wyraz swej rado�ci, �e mo�e przed nim oczy�ci� si� z zarzut�w i prosi�, aby cesarz cierpliwie go wys�ucha�. Z pewno�ci� bowiem nie w pe�ni zna �ydowskie obyczaje i zagadnienia wiary. Rozpocz�� od Moj�esza. Opowiedzia� te� w�asny �yciorys oraz o objawieniu mu si� Jezusa Nazarejskiego, gdy prze�ladowa� jego uczni�w.

Podsun��em Neronowi do akt prywatn� opini� prokuratora Festusa, kt�ry uwa�a� Paw�a za niegro�nego szale�ca: zbyt wiele wiedzy pomiesza�o mu w g�owie. Kr�l Herod Agrypa, najlepszy znawca religii �ydowskiej, te� postulowa� uwolnienie Paw�a. Neron przytakn�� i zacz�� nads�uchiwa�, cho� moim zdaniem niczego nie rozumia�. Pawe� w�a�nie ko�czy�:

��Dlatego musia�em s�ucha� g�osu niebios. Och, gdyby i twoje oczy zamiast ciemno�ci ujrza�y jasno�� i gdyby� przeszed� spod w�adzy szatana na stron� Jezusa! Przez wiar� w niego otrzyma�by� odpuszczenie grzech�w i dziedzictwo w gronie �wi�tych!

W tej chwili zad�wi�cza� zegar wodny i Pawe� musia� zamilkn��. Neron rzek� zadowolony:

��Dobry cz�ecze! Wcale nie ��dam, aby� o mnie pami�ta� w swoim testamencie! Nie jestem chciwy! Powiedz to innym �ydom, je�li tak oszczerczo o mnie s�dz�. Dobrze zrobisz, pomodliwszy si� do swego Boga w intencji mojej �ony Poppei Sabiny. Biedna niewiasta wierzy nabo�nie w tego samego Boga, o kt�rym tak przekonywaj�co m�wi�e�!

Rozkaza� uwolni� Paw�a z okow�w i przes�a� je jako ofiar� do �wi�tyni w Jeruzalem. Mia� to by� symbol jego mi�o�ci do wiary �ydowskiej � ale �ydzi mieli prawo na to si� z�yma�. Pawe� jako apeluj�cy sam musia� op�aci� koszty procesu.

W ci�gu kilku dni za�atwili�my wi�kszo�� spraw. Najcz�stsz� decyzj� by�o u�askawienie. Od�o�yli�my na bok te, kt�re wedle Tygellina korzystniej b�dzie za�atwi� po �mierci skar��cych si�. Po dw�ch miesi�cach odszed�em ze stanowiska pretora. Oficjalnie podzi�kowano mi za piln� prac� i nieprzekupno��. Tak�e za plecami nie oczerniano ju� tak bardzo jak dotychczas.

Proces s�dowy Paw�a nie mia� wi�kszego znaczenia. W historii zapisa� si� proces mordercy Pedanusa Sekundusa. Ca�y Rzym pasjonowa� si� t� spraw�. Jak wspomnia�em, Neron w ataku w�ciek�o�ci zwolni� ze stanowiska prefekta mego te�cia, a na jego miejsce mianowa� Pedanusa. W kilka tygodni p�niej jego w�asny niewolnik zamordowa� go w ��ku sztyletem.

Nigdy nie wyja�niono prawdziwego motywu zbrodni. Zapewniam jednak, �e przynajmniej ja sam nie wierz�, aby m�j te�� macza� w tym palce.

Wedle prastarego prawa gdy niewolnik zabija swego pana, karze si� �mierci� wszystkich niewolnik�w zamieszka�ych pod wsp�lnym dachem. Jest to prawo podyktowane d�ugim do�wiadczeniem i wzgl�dami og�lnego bezpiecze�stwa. Pedanus jednak mia� a� pi�ciuset niewolnik�w! Lud zacz�� si� buntowa� i utrudnia� dowo�enie skaza�c�w na miejsce ka�ni. Dla rozpatrzenia sprawy zwo�ano zgromadzenie senatu. Zaskakuj�co wielu senator�w usi�owa�o przeszkodzi� w realizacji wyroku � tak zwyrodnia�y ju� obyczaje! Kilku przyjaci� Seneki otwarcie g�osi�o, �e niewolnik to te� cz�owiek i nie godzi si� kara� niewinnych jak zbrodniarzy. Przeciwko tak wielkiej srogo�ci przemawiali senator Pudens i m�j ojciec. Wysun�li nawet argument, �e zbrodnia niewolnika by�a tylko zemst� za prze�yte cierpienia.

Inni jednak s�usznie pytali: kto b�dzie si� czu� bezpieczny we w�asnym domu, je�li u�askawimy tych niewolnik�w?! Nasi przodkowie ustanowili wszak to prawo, cho� za ich czas�w niewolnicy byli przywi�zani do swych pan�w, jako �e rodzili si� w ich domach. Dzisiaj za� niewolnikami s� ludzie r�nych narodowo�ci, obyczaj�w i wyzna�.

Proces po raz pierwszy ujawni�, �e nawet niekt�rzy senatorowie potajemnie s�u�� obcym bogom i pr�buj� broni� swoich braci. G�osowanie, na szcz�cie dla Rzymu, przynios�o zwyci�stwo zwolennikom przestrzegania prawa.

Otaczaj�ca dom Pedanusa t�uszcza zbiera�a kamienie i grozi�a podpaleniem. Na pomoc policji miejskiej trzeba by�o wzywa� pretorian�w. Neron wystosowa� do narodu ostr� proklamacj�. Kilka kordon�w wojska otoczy�o ulice, przez kt�re przewo�ono pi�ciuset niewolnik�w na miejsce ka�ni. T�um rzuca� kl�twy i kamienie, ale do buntu nie dosz�o. Przypuszczalnie znaczn� cz�� niewolnik�w Pedanusa stanowili chrze�cijanie, poniewa� w t�umie kr��yli ludzie, kt�rzy nawo�ywali do spokoju i wyja�niali, �e z�o trzeba dobrem odp�aca�.

Korzy�ci z tej rozr�by odni�s� m�j te�� Flawiusz Sabin, kt�ry na powr�t obj�� stanowisko prefekta. Senat za� i lud mieli po�ywk� do nie so�cz�cych si� dysput. Tematem zainteresowania ludzi wra�liwych by�a r�wnie� ci��a Poppei.

Pami�� ludzka jest kr�tka. M�drzy ludzie zapewniali, �e dzi�ki �mierci Oktawii i jeszcze gro�niejszych jej zwolennik�w Rzym unikn�� wielkiego nieszcz�cia. Niekt�rzy nawet litowali si� nad Neronem, kt�ry musia� wyda� tak surowy wyrok, cho� z natury jest szlachetny i przyjazny ludziom.

Neron chcia�, aby jego dziecko przysz�o na �wiat w miejscu jego urodzenia, czyli w Ancjum. Jakby s�dzi�, �e to jedno radosne wydarzenie zmiecie wszystkie tragiczne wspomnienia, zwi�zane z odziedziczon� po Agrypinie posiad�o�ci� ziemsk�! Jego zdaniem rozpalony s�o�cem i cuchn�cy Rzym nie jest zdrowy dla nowo narodzonego dziecka.

Mia�em przyjemno�� spotka� si� z Poppe� przed jej wyjazdem do Ancjum. Ci��a nie wp�yn�a �le na jej urod�. Przeciwnie � szcz�liwy blask oczu dodawa� jej kobiecego ciep�a.

��Czy to prawda � spyta�em ostro�nie � �e s�u�ysz �ydowskiemu Bogu? Takie chodz� pog�oski. Podobno nak�oni�a� Nerona, aby sprzyja� �ydom?

��Sam wiesz, �e wr�ba �ydowska si� spe�ni�a! Kiedy by�o mi w �yciu najtrudniej, obieca�am dla wzmocnienia swojej pozycji zawsze czci� Boga, kt�ry jest tak pot�ny, �e nawet nie ma wizerunku, i Moj�esza. Nie mia�abym odwagi jecha� do Ancjum bez �ydowskiego lekarza. Bior� te� ze sob� m�dre �ydowskie baby, ale na wszelki wypadek r�wnie� wykszta�conych lekarzy greckich i rzymskich.

��Nie zamierzasz chyba obrzeza� Nerona? � zapyta�em z�o�liwie.

��Nie wa� si� kpi� ze �wi�to�ci! � krzykn�a rozgniewana. � Znam opowiadanie o pobo�nych niewiastach, kt�re pe�ni�c s�u�b� niewidzialnemu Bogu wywiera�y bardzo dobry wp�yw na swoich m��w, ta s�u�ba zmy�a ich grzechy, jak w k�pieli myje si� cia�o, a ich potomkowie osi�gn�li niezmierne �aski!

��Czy s�ysza�a� co� o Jezusie Nazarejskim, kr�lu �ydowskim? � spyta�em.

��Wiem, �e jest wielu �wi�tych �ydowskich m��w � odpar�a Poppe� z grymasem. � Ich prawo jest surowe. Lecz jako niewiasta delikatna i zajmuj�ca tak wysok� pozycj�, nie musz� przejmowa� si� prawem. Mam tylko uznawa� rogatego Moj�esza i nie wolno mi pi� krwi.

Zrozumia�em, �e o religii �ydowskiej ma tylko m�tne wyobra�enie. Rzymianie bowiem w swej naiwno�ci nie rozumieli bezpostaciowego Boga. Kamie� spad� mi z serca. Gdyby Poppe� wiedzia�a, i� �ydzi nienawidz� Paw�a jak szczura, nie dzi�kowa�aby Neronowi i mnie za to, �e go uwolnili�my, by kontynuowa� swoj� rozbijack� dzia�alno�� w�r�d �yd�w.

Poppe� zatem wyjecha�a do Ancjum, a ja szczerze �yczy�em jej dobrego i szybkiego rozwi�zania. W okresie oczekiwania na nie Neron by� uci��liwym towarzyszem. ��da� pochwa� po ka�dym wyst�pie muzycznym. Kiedy powozi� rydwanem, musieli�my s�awi� jego kunszt wo�nicy. Korzysta� z wolno�ci i pi� ca�ymi nocami. �adnym towarzystwem nie gardzi�. Zn�w po kryjomu odwiedza� Akte i nawi�zywa� przypadkowe stosunki z arystokratkami, kt�re nie dba�y o wierno�� ma��e�sk�. Tygellin doprowadza� mu te� swoich m�skich faworyt�w. Kiedy na ten temat dyskutowali�my, Neron powo�ywa� si� na wzory greckie:

��Jestem �wi�ty, skoro grom uderzy� w puchar w moim r�ku. To by� znak, �e po �mierci og�osz� mnie bogiem. A bogowie s� hermafrodytami! Gdybym si� nie kocha� z pi�knymi ch�opcami, nie by�bym w pe�ni boski. Zreszt� Poppe� nawet woli, abym si� zabawia� z ch�opcami, bo wszystkie kobiety s� ��dne w�adzy. Przynajmniej nie musi si� ba�, �e kt�ra� przez przypadek zajdzie ze mn� w ci���.

Bardzo rzadko spotyka�em mego syna Jukunda. Barbus, jego wychowawca, przeni�s� si� do domu pani Tulii. By�o to konieczne, poniewa� pani Tulia okropnie rozpieszcza�a Jukunda i spe�nia�a wszystkie jego kaprysy. O mnie ch�opiec zupe�nie zapomnia�.

W domu Sabiny w ogrodach bestiarium tolerowano mnie tylko wtedy, gdy potrzebne by�y pieni�dze. Ma�y Lauzus by� mi zupe�nie obcy. Mia� wyj�tkowo ciemn� sk�r� i mocno k�dzierzawe w�osy. Nie mia�em ochoty bra� go w ramiona ani si� z nim bawi�. Sabina zarzuca�a, �e jestem wyrodnym ojcem.

Zorientowa�em si�, �e w grupie pogromc�w zwierz�t by�o wystarczaj�co wielu tatusi�w, kt�rzy si� z nim bawili. Ilekro� bodaj popatrzy�em na ch�opca, natychmiast zjawia� si� Epafrodyt, jakby chcia� udowodni�, �e ch�opiec lepiej si� czuje w jego towarzystwie. Sabina zielenia�a ze z�o�ci i krzycza�a, �ebym nie m�wi� tak przynajmniej przy obcych.

Moja �ona mia�a arystokratyczne przyjaci�ki, kt�re przyprowadza�y dzieci, aby ogl�da�y zwierz�ta, a one same podziwia�y ryzykowne sztuczki pogromc�w. W najbardziej luksusowych domach modne by�o trzymanie gazeli i gepard�w. Mia�em wiele k�opot�w z cwaniactwem ludzi, kt�rzy naruszali moje prawo wy��czno�ci, przywozili i sprzedawali zwierz�ta po zani�onych cenach. Sam sprowadzi�em do Rzymu wielkie brytyjskie psy, brytany, i sprzedawa�am ich szczeni�ta, uzyskuj�c wysokie ceny.

Wreszcie Poppe� Sabina urodzi�a zdrow� c�reczk�. Neron cieszy� si� z niej, jak z syna. Poppe� obsypa� podarunkami i w og�le zachowywa� si� jak oszala�y ze szcz�cia m�ody ojciec. Ca�y senat pojecha� do Ancjum z gratulacjami. Podobnie zreszt� uczynili wszyscy co znamienitsi obywatele. Statki przybrze�nej �eglugi by�y zape�nione po brzegi. Stosunkowo wygodn� drog� z Arycji do Ancjum tak zapcha�y wozy i lektyki, �e ruch by� ogromnie ograniczony. Jeden z moich wzyzwole�c�w dorobi� si� fortuny, bo tu� przy trakcie zorganizowa� tymczasowe miejsca noclegowe i posi�ki.

W dawnej sali kolumnowej domu Agrypiny w Ancjum senat zwo�a� uroczyste posiedzenie i wyznaczy� trzy dni mod��w dzi�kczynnych. Przyznano fundusze na odnowienie �wi�tyni Pomony. Postanowiono wykona� z�oty pos�g dla �wi�tyni Jupitera Kustosza, a ludowi zafundowa� widowiska.

Nowo narodzona c�rka Nerona opr�cz imienia Klaudia otrzyma�a zaszczytny tytu� augusty. Kt�ry� podchmielony senator zaproponowa�, aby ten sam zaszczyt przyzna� Sabinie Poppei. W obecno�ci Nerona nikt nie o�mieli� si� zaprotestowa�. Poppe� Sabina wys�a�a w darze z�ote precjoza do �wi�tyni w Jeruzalem. Jej �ydowski lekarz otrzyma� obywatelstwo rzymskie.

Ja r�wnie� starannie si� przygotowa�em. W czasie trwania mod��w dzi�kczynnych zorganizowali�my w drewnianym amfiteatrze tak imponuj�ce walki zwierz�t, �e nie chwal�c si�, pobi�y one na g�ow� gonitwy rydwan�w w Cyrku Wielkim. Moje widowisko zaszczyci�y obecno�ci� kap�anki Westy. Zapewniano mnie, �e tresur� przekszta�ci�em w sztuk�.

Przebrana za amazonk� Sabina jecha�a na z�otym rydwanie ci�gnionym przez cztery lwy. Otrzyma�a ogromne brawa od publiczno�ci. Po nieprawdopodobnych trudno�ciach uda�o mi si� sprowadzi� z Afryki goryle � problem polega� na tym, aby dosta� m�ode egzemplarze. Powierzy�em wychowywanie ich ��tosk�rym kar�om, kt�re w g��bi Afryki �yj� w zwi�zkach z wielkimi ma�pami.

Nauczyli�my ma�py pos�ugiwania si� kamieniami i broni� i walki mi�dzy sob�. Najlepiej wyszkolone ubrali�my w stroje gladiator�w. Niekt�rzy widzowie brali je za ludzi. Wybuch�a nawet na ten temat sprzeczka, kt�ra przerodzi�a si� w b�jk�. Jeden uczestnik b�jki zgin��, a dziesi�ciu odnios�o obra�enia. Innymi s�owy � widowisko wypad�o tak dobrze, jak tylko mo�na by�o sobie wymarzy�. Tym razem zwr�ci�y mi si� wszystkie poniesione koszty. Seneka nie pilnowa� ju� tak zaciekle kasy pa�stwowej, a Neron nie zna� warto�ci pieni�dza i nie dostrzega� r�nicy mi�dzy finansami pa�stwowymi a prywatnymi. Wystawi�em podw�jne rachunki i zdobyte w ten spos�b pieni�dze za po�rednictwem wyzwole�c�w ulokowa�em w domach czynszowych w Rzymie i posiad�o�ciach ziemskich w Cerei.

Przyst�pi�em r�wnie� do sp�ki, wznosz�cej pierwszy w Rzymie dom o czternastu pi�trach. Centrum miasta by�o tak nieprawdopodobnie przeludnione, �e koniecznym sta�o si� wyci�ganie dom�w wzwy�. Olbrzymi� cz�� dobrych parceli zajmowa�y ogrody patrycjuszy i nowobogackich, jako �e najwytworniejszym luksusem jest posiadanie wypiel�gnowanego ogrodu. Stara zamo�na arystokracja dla zyskania sobie przychylno�ci ludu pozwala�a na spacerowanie po alejkach, podziwianie starych drzew, fontann i rze�b greckich. Wpuszczani do ogrod�w musieli zachowywa� si� nale�ycie, nie gzi� si� po krzakach ani nie wycina� swoich inicja��w na korze drzew.

Ojcowskie szcz�cie Nerona nie trwa�o d�ugo. By�a d�d�ysta jesie�. Tybr wyst�pi� z brzeg�w, a wraz z truj�c� mg�� szerzy�o si� po mie�cie zapalenie gard�a. Dla os�b doros�ych nie by�o ono gro�ne, ale niemowl�ta masowo umiera�y.

Neron r�wnie� zachorowa�, ochryp�, m�wi� szeptem i ba� si�, �e na zawsze straci� g�os. B�agalne mod�y o uratowanie tego skarbu zanoszono we wszystkich mo�liwych �wi�tyniach; op�acano je z kasy pa�stwowej i prywatnych. Ledwo jednak zacz�� dochodzi� do siebie, rozchorowa�a si� jego c�reczka i po kilku dniach, mimo wysi�ku wszystkich lekarzy i odprawiania specjalnych �ydowskich mod��w, zmar�a. Zm�czona czuwaniem przy chorej i przybita t� �mierci� Poppea zachowywa�a si� jak szalona. Przede wszystkim obarcza�a odpowiedzialno�ci� Nerona, kt�ry mimo choroby wiecznie trzyma� dziecko w ramionach i obca�owywa� je.

Z kolei Neron zabobonnie twierdzi�, �e zar�wno oficjalne, jak i prywatne mod�y nie by�y wystarczaj�ce dla ratowania jego g�osu. Bogowie za��dali �ycia Klaudii! To potwierdza�o jego przekonanie, �e wyros�aby z niej wielka artystka i powi�ksza�o rozpacz.

Wstrz��ni�ty tragedi� senat natychmiast og�osi� Klaudi� bogini�. Zmar�ej przyznano sarkofag godny bog�w, postanowiono te� wznie�� na jej cz�� �wi�tyni� i powo�a� specjalne kolegium kap�a�skie. Neron by� g��boko przekonany, �e w nowej �wi�tyni odprawia si� mod�y i sk�ada ofiary bogom w intencji jego g�osu. Aby nie zachwia� tego przekonania, kolegium kap�a�skie przyj�o pewien tajny rytua�, kt�rego nie wolno by�o zdradza� nikomu postronnemu. A g�os Nerona naprawd� sta� si� mocniejszy, podobnie jak to mia�o miejsce po �mierci Agrypiny. Teraz mia� metalowy rezonans i s�odycz p�ynnego miodu. Jak twierdzili s�uchacze, jego g�os wywo�ywa� u nich drgania podbrzusza. Co do mnie, nie odczuwa�em �adnych drgawek, ale powtarzam, co m�wili specjali�ci.

Poniewa� zapewniano Nerona, �e �piewak musi mie� du�o cia�a wok� ko�ci, aby mog�o wytrzyma� obci��enie g�osem, wi�c postara� si� uty�. Poppea spogl�da�a na to ch�tnym okiem; wola�a, aby czas sp�dza� na �piewaniu ni� na rozpu�cie.

Przez ca�� zim� po �mierci swojej c�reczki Neron �wiczy� g�os, a sprawy pa�stwowe uwa�a� za zb�dne obci��enie. Opuszcza� posiedzenia senatu, bo si� ba�, �e zzi�bnie od zimnej posadzki kurii. Kiedy si� ju� zjawia� � zazwyczaj przychodzi� piechot� � owija� nogi we�nianymi onucami. Zawsze wstawa� i kornie sta�, gdy konsul przemawia� do niego, ale wystarczy�o, aby raz kichn��, a natychmiast wychodzi�, zostawiaj�c nawet bardzo wa�ne sprawy do rozstrzygni�cia komisjom senackim.

Zim�, pewnego dnia przed �wi�tami Saturna, przysz�a Klaudia. Mia�a do om�wienia w cztery oczy bardzo wa�n� spraw�. Za�atwi�em wi�c wszystkie kwestie bestiarium i odprawi�em klient�w i wyzwole�c�w; obawia�em si�, �e znowu zacznie si� naprzykrza� z chrztem i nawracaniem grzesznik�w.

��Och, Minutusie! � zacz�a wyrzeka�, za�amuj�c r�ce. � Znalaz�am si� mi�dzy m�otem a kowad�em. Czuj� si� jak sp�oszona mysz. Miotaj� mn� to tu, to tam. �a�uj�, �e prosi�am ci� o pomoc w uwolnieniu Paw�a!

Kiedy si� uspokoi�a, powiedzia�em, �e istotnie wy��cznie na jej pro�b� za�atwi�em zwolnienie Paw�a, ale mia� on wyjecha� z miasta i spory z �ydami prowadzi� gdzie indziej. Poniewa� Pawe� jest �ydem, cesarz wyrazi� zgod�. � Ale co si� sta�o? � spyta�em. � Czy nie wystarczy, �e pozwalam, aby� wraz z domownikami codziennie o �wicie odprawia�a �piewy i mod�y? Moich klient�w to denerwuje i psuje mi opini�!

��Uwolnienie Paw�a tak rozgniewa�o �yd�w w Jeruzalem, �e ukamienowali jednego z naszych pierwszych braci, Jakuba, kt�ry by� filarem tamtejszej gimny! W Jeruzalem zacz�li tak strasznie prze�ladowa� naszych, �e gmina aposto��w postanowi�a ucieka� z miasta. Prokurator Festus nie tylko nie podejmuje �adnych przeciwdzia�a�, ale jeszcze podjudza fanatyk�w i Galilejczyk�w, �eby si� wzajemnie zabijali. Judea pe�na jest band, kt�re zabijaj� cichych.

��To mo�e chcesz, �ebym odwo�a� prokuratora Festusa?! � spyta�em z�o�liwie. � On jedynie realizuje naczeln� zasad� polityki Rzymu: �Dziel i rz�d�!"

��Du�o z�ego m�wi� o Pawle � skar�y�a si� Klaudia. � �ydowscy chrze�cijanie, kt�rzy od pocz�tku byli obrzezani i dlatego uwa�aj� si� za lepszych od innych, twierdz�, �e Jakuba ukamienowano przez Paw�a. Gdyby swoj� hardo�ci� nie wzbudzi� g��bokiej nienawi�ci w Radzie Najwy�szej, to gminy by nie przep�dzono! Zwolennicy Paw�a skupili si� wok� przem�drza�ej Pryski i jej m�a Akwili. Okazuj� przychylno�� tylko tym, kt�rzy nosz� wspania�e szaty i z�ote pier�cienie. A inni �ydzi chrze�cija�scy czytaj� na zgromadzeniach list, kt�ry Jakub napisa� przed �mierci�, i w kt�rym przestrzega przed b��dnymi naukami Paw�a!

��Zmi�owania twojego Chrystusa nad tob�! � krzykn��em. � To do mnie przychodzisz, �ebym oddzieli� ziarno od plewy? Prysk� znam. Nie do��, �e j� wygnano, to jeszcze w Efezie wzi�a sobie na kark Paw�a, �eby go ukry� przed rozw�cieczonymi przeciwnikami. Czy wy, chrze�cijanie, nie potraficie bodaj mi�dzy sob� �y� w zgodzie?!

��Ale� ja jestem tylko niewiast�! Pawe�, Kefas i Jakub jeden przez drugiego przestrzegali mnie przed fa�szywymi prorokami. W swoim li�cie Jakub og�asza, �e nadej�cie Pana jest bliskie i s�dzia stoi w drzwiach. Zimny dreszcz mnie przejmuje, kiedy pomy�l�, �e drzewa b�d� z hukiem p�ka�y, a to, co cz�owiek zbudowa� i ca�a ziemia stanie w morzu p�omieni! Kefas te� powiada, �e tak b�dzie! Boj� si�, �e nie by�am do�� pokorna i nie wszystko dobrze rozumia�am.

��Mo�e teraz zrozumiesz, czemu nie garn��em si� do przyj�cia chrztu, chocia� cz�ciowo wierz�, �e Jezus Nazarejski jest Chrystusem?! � wtr�ci�em pospiesznie. � Nauka chrze�cijan bulgocze jak wrz�tek w kotle. Daleko jej do stateczno�ci. Nie martw si�, �e Chrystus szybko nadejdzie. M�j ojciec uwa�a, �e uczniowie �le zrozumieli mistrza, podobnie jak za jego �ycia b��dnie odczytywali jego nauki. Sam Kefas przyznaje, �e przez swoj� nadgorliwo�� wielekro� �le go rozumieli. Ty masz by� dobra, cierpliwa i nie miesza� si� w uczone spory. Ufaj Kefasowi, kt�ry nie wywy�sza si� mimo dokonania wielu bezspornych cud�w w imi� Chrystusa. M�j ojciec wspomaga go doradztwem, chocia� swego czasu mia� do niego ukryty �al za to, �e tylko obrzezanym �ydom pozwala� i�� za Chrystusem.

Klaudia s�ucha�a mnie nadzwyczaj potulnie. Wygl�da�o na to, �e jeszcze co� j� gn�bi.

��Och, Minutusie! � j�kn�a. � Zrobi�am co�, do czego boj� si� przyzna�. Lecz sp�jrz wpierw na mnie! Czy nie zmieni�am si� w twoich oczach?

M�wi�c szczerze, przez to swoje wieczne marudzenie i wym�drzanie o chrze�cija�stwie by�a mi chwilami tak wstr�tna, �e nie mia�em nawet ochoty na ni� patrze�. Teraz jednak, rozbrojony jej pokor�, spojrza�em i ze zdziwieniem zauwa�y�em, �e ogorza�o�� niewolnicy znikn�a z jej lic.

Odziana by�a w pi�kne szaty, a w�osy mia�a uczesane wedle najnowszej greckiej mody.

��Ale� wygl�dasz jak rzymska arystokratka � klasn��em ze zdumienia i doda�em z pochlebstwem: � Podejrzewam, �e bierzesz k�piel w o�lim mleku!

Klaudia zaczerwieni�a si� a� po uszy.

��Dbam o wygl�d nie z pr�no�ci, lecz dlatego, �e powierzy�e� mej opiece ca�y sw�j olbrzymi dom. Najwi�kszymi ozdobami niewiasty jest skromno�� i prostota serca. Lecz twoi klienci i handlarze mi�sem szukaj� czego� innego. Widzisz, mia�am na my�li rysy twarzy. W mojej wida� rysy cesarza Klaudiusza � doda�a szybko.

��Nie, doprawdy nic takiego nie widz� � uspokaja�em j�. � W starym Klaudiuszu nie by�o czego chwali�. Natomiast ty, kobieta dojrza�a, jeste� pi�kna! Szczeg�lnie teraz, gdy wyskuba�a� za szerokie brwi!

��Na pewno si� mylisz � rzek�a nad�sana Klaudia, kt�r� wyra�nie rozczarowa�y moje s�owa. � Razem z cioci� Paulina odwiedzi�am moj� przyrodni� siostr� Antoni�. �al mi jej, jest taka samotna! Klaudiusz zamordowa� jej pierwszego m�a, a Neron drugiego. Od kiedy wr�ci�a z Massylii nikt nie utrzymuje z ni� kontaktu. Te tragedie zmieni�y jej spojrzenie na wiele spraw. Pocz�stowa�a nas miodem i tortem owocowym i podarowa�a mi z�ot� siatk� na w�osy. W obecnej sytuacji by�aby nawet sk�onna oficjalnie uzna� mnie za przyrodni� siostr�. Przecie� tylko ona i ja zosta�y�my z ca�ego rodu Klaudiusz�w.

Przerazi�em si�, bo dotar�o do mnie, �e wiedziona pych� znowu czepia si� mrzonek.

��Czy� zapomnia�a, �e sama wzmianka o twoim pochodzeniu sprowokowa�a Agrypin�?! � krzykn��em. � W�tpi�, by zaadoptowany przez Klaudiusza Neron by� zachwycony, gdy us�yszy, �e ma jeszcze jedn�, nie znan� siostrzyczk�!

��Nie powiedzia�am Antonii, co mnie spotka�o � irytowa�a si� Klaudia. � Da�am jej do zrozumienia, �e kryj�c si� przed Agrypin� mieszka�am w oddalonej prowincji. Uwierzy�a. I kiedy przez mi�osierdzie boskie wybaczy�am z ca�ego serca Agrypinie, wszystkie z�e wspomnienia si� zatar�y. Czy pami�tasz? Moj� niewolnicz� pokut� by�o zgolenie brwi i w�os�w. Czuj� si� ca�kowicie oczyszczona z grzech�w, kt�re zreszt� nie by�y przeze mnie zawinione.

Spojrza�a na mnie dziwnie b�yszcz�cymi oczyma, ci�ko westchn�a unosz�c pe�ne piersi i obydwiema r�kami schwyci�a moj� d�o�, jakby si� ba�a, �e j� odtr�c�.

��Co wyprawiasz, nieszcz�sna?! � spyta�em.

��Minutusie! � zaklina�a mnie � sam wiesz, �e d�u�ej tak �y� nie mo�esz. Tw�j zwi�zek z Sabin� to �adne ma��e�stwo. Jeste� g�upi, je�li sam tego nie rozumiesz. Ca�y Rzym �mieje si� z ciebie. W m�odo�ci sk�ada�e� mi pewne obietnice. Teraz doros�e� i r�nica wieku mi�dzy nami nie jest ju� tak widoczna. Prawie jej nie wida�. Minutusie! Ze wzgl�du na swoje dobre imi� musisz si� rozej�� z Sabin�! � Patrzy�a na mnie z po��daniem i wywodzi�a dalej: � Chrze�cijanin musi wystrzega� si� nierz�du. A s�ysza�am, �e Jezus powiedzia�, i� m�czyzna, kt�ry spogl�da na niewiast� z po��daniem, ju� pope�nia nierz�d z t� niewiast�. O tym dopiero teraz si� dowiedzia�am. Ta wiadomo�� dr��y me serce jak krwawi�ca rana. Wiem, �e dotyczy to r�wnie� kobiet. Moje �ycie jest nie do zniesienia! Przecie� codziennie ci� widz� i ca�ym sercem t�skni� za tob�! Ca�ymi nocami rzucam si� w po�cieli jak ryba w sieci!

Poczu�em si� pochlebiony jej s�owami. Spojrza�em na ni� zupe�nie innymi oczyma.

��Czemu� mi wcze�niej tego nie powiedzia�a? � pyta�em zdumiony.

��Przecie� cho�by z lito�ci przyszed�bym przespa� si� z tob� kt�rej� nocy. Do g�owy mi to nie przysz�o, przecie� wiecznie wszczyna�a� awantury!

��Nie potrzebuj� twojej lito�ci! � Klaudia szybko potrz�sn�a g�ow�.

��Pogr��y�abym si� w grzechu, gdybym wesz�a do twojego �o�a bez zawarcia zwi�zku ma��e�skiego! Twoja wypowied� �wiadczy najlepiej, jak zatwardzia�e masz serce i jak nisko mnie cenisz!

Przez delikatno�� nie przypomnia�em jej, jak nisko upad�a, gdy j� znalaz�em! Jej plany by�y tak g�upie, �e z przera�enia oniemia�em.

��Antonia mo�e z�o�y� przed kap�ankami Westy przysi�g�, �e jestem rzeczywi�cie rodzon� c�rk� Klaudiusza, �e pochodz� z jego krwi. Uczyni to ch�tnie, �eby zrobi� na z�o�� Neronowi. W�wczas ma��e�stwo ze mn� by�oby dla ciebie korzystne. Gdybym urodzi�a dziecko, westalki mog�yby potwierdzi� jego wysokie pochodzenie. Je�li sytaucja si� nie zmieni, nasz syn mo�e osi�gn�� najwy�sze stanowisko! Antonia bardzo �a�uje, �e z �adnego ma��e�stwa nie mia�a dzieci.

��Czy widzia�a� m�ode p�dy na suchej g��zi? � spyta�em z�o�liwie, bo nie mog�em si� ju� powstrzyma�. � Przypomnij sobie, co prze�y�a�!

��Jestem w pe�ni zdolna do rodzenia! � krzykn�a g��boko ura�ona.

���wiadcz� o tym chocia�by regularne miesi�czki. Mo�na powiedzie�, �e oczy�ci�am swoj� przesz�o��. Sam m�g�by� si� przekona�, gdyby� zechcia�.

Pr�bowa�em wymkn�� si� z pokoju, ale mnie z�apa�a i sam nie wiem, jak w czasie tej szamotaniny dosz�o do zbli�enia. C�, krew nie woda, tym bardziej �e od dawna nie tkn��em �adnej kobiety. Wkr�tce zorientowa�em si�, �e gor�co j� ca�uj�, a Klaudia wcale nie panowa�a nad sob�. P�niej gorzko p�aka�a i tul�c si� do mnie t�umaczy�a:

��Ten brak opanowania najlepiej �wiadczy o tym, �e p�ynie we mnie diabelska krew Klaudiuszowi Je�li jeszcze raz uda ci si� nak�oni� mnie do grzechu, b�dziesz musia� za to zap�aci�. A teraz, je�li jest w tobie cho� odrobina honoru, p�jdziesz st�d do Sabiny porozmawia� z ni� o rozwodzie!

��Ale� ja mam z ni� syna! � protestowa�em. � Flawiusze nigdy by mi tego nie wybaczyli! Ojciec Sabiny jest prefektem miasta. Nie utrzyma�bym si� na swoim stanowisku!

��Nie chc� oczernia� Sabiny � o�wiadczy�a Klaudia. � W�r�d pracownik�w bestiarium s� chrze�cijanie, st�d wiem, �e rozpustne �ycie Sabiny jest tematem publicznym.

��Sabina jest zimna i bezp�ciowa! � stwierdzi�em lekcewa��co i roze�mia�em pewny siebie. � Wiem to najlepiej. Nie, naprawd� nie mam �adnego argumentu, aby ��da� rozwodu. Przecie� ona nawet nie zg�asza pretensji, �e j� zdradzam! Poza tym � za �adn� cen� nie opu�ci lwi�tek. S� dla niej wa�niejsze ode mnie.

��Przecie� nic nie stoi na przeszkodzie, �eby nadal �y�a w bestiarium!

��rozs�dnie zauwa�y�a Klaudia. � Ma tam sw�j dom, w kt�rym rzadko bywasz. Po rozwodzie mo�ecie pozosta� przyjaci�mi. Zapewnij j�, �e wiesz o wszystkim, ale chcesz rozwodu bez wynoszenia brud�w z domu. Skoro w swojej g�upiej naiwno�ci wzi��e� w ramiona jej dziecko i nie mo�esz si� z tego wycofa�, to niech ch�opiec zachowa twoje nazwisko.

��Chcesz przez to powiedzie�, �e Lauzus nie jest moim synem?!- spyta�em os�upia�y. � Nie przypuszcza�em, �e jeste� tak pod�a! Gdzie twoja chrze�cija�ska dobro�?!

��Przecie� ka�dy w Rzymie wie, �e to nie jest tw�j syn! � krzykn�a Klaudia trac�c cierpliwo��. � Sabina sypia�a z pogromcami zwierz�t, z niewolnikami, a nawet z ma�pami i jeszcze zach�ca�a do tego inne wysoko urodzone niewiasty! Neron �mieje si� z ciebie za twoimi plecami, nie m�wi�c ju� o twoich uroczych przyjaci�eczkach!

Podnios�em z pod�ogi tog�, owin��em si� ni� i jak mog�em najstaranniej uk�ada�em fa�dy, cho� r�ka dr�a�a mi z gniewu.

��P�jd� tylko dlatego, by udowodni� bezzasadno�� twej niewyparzonej g�by! � o�wiadczy�em g�ucho. � P�jd� i porozmawiam z Sabin�. A kiedy wr�c�, to wych�oszcz� ci� przed o�tarzem mego ducha opieku�czego, a potem wyp�dz�, uznaj�c za niezdarn� gospodyni�, plotkark� i intrygantk�. Wr�cisz do swych chrze�cijan w takich samych zgrzebnych szatach niewolnicy, w jakich tu przysz�a�!

Z rozwianymi fa�dami togi, gnany w�ciek�o�ci�, p�dzi�em wprost do bestiarium, nie widz�c ludzi na ulicy i nie odpowiadaj�c na pozdrowienia. Nie pozwoli�em nawet, jak zwyczaj nakazuje, aby nomenclator zawiadomi� �on� o moim przyj�ciu; Niewolnicy chcieli mnie zatrzyma�, ale ja skoczy�em wprost do pokoi.

Sabina wyrwa�a si� z obj�� krzepkiego Epafrodyta, rozw�cieczona rzuci�a ku mnie i jak zraniona lwica krzykn�a, miotaj�c z oczu p�omienie:

��Jak ty si� zachowujesz, Minutusie?! Czy� resztki rozumu postrada�?! Epafrodytowi co� wpad�o do oka i pr�buj� j�zykiem to usun��. Przecie� p�lepy nie mo�e mi pomaga� w tresowaniu lw�w, kt�re w�a�nie przyby�y z Numidii.

��Na w�asne oczy widzia�em, �e to on szuka� drzazgi u ciebie w pewnym miejscu! Dajcie mi miecz, �ebym zabi� tego bezwstydnego niewolnika, co ha�bi moje ma��e�skie �o�e! � rycza�em rozw�cieczony.

Sabina okry�a go�e cia�o i wsta�a, �eby zamkn�� drzwi; kaza�a wyj�� niewolnikom.

��Przecie� wiesz, �e tresujemy prawie nago � wyja�ni�a polubownie. Skrawki szat dra�ni� lwy. A ty �le widzia�e�! Masz natychmiast przeprosi� Epafrodyta, �e� go nazwa� niewolnikiem. Ju� dawno, po wyst�pach w amfiteatrze, otrzyma� z r�k cesarza zar�wno lask� wyzwole�ca, jak i obywatelstwo rzymskie.

Tylko cz�ciowo mnie to przekona�o i nadal ��da�em miecza.

��Natychmiast zdasz mi rachunek z bezwstydnych plotek, jakie kr��� o tobie po Rzymie! Jutro odwo�am si� do cesarza i za��dam rozwodu.

Sabina gwa�townie och�od�a. Spojrza�a znacz�co na Epafrodyta i rozkaza�a:

��Zadu� tego cz�owieka! Zawiniemy cia�o w dywan i zaniesiemy lwom na po�arcie.

Przera�aj�co pot�ny i o g�ow� ode mnie wy�szy Epafrodyt zbli�a� si� ochoczo. Opanowuj�c gniew, usi�owa�em nerwowo wymy�li� spos�b ratowania sobie �ycia.

��Sabino! �le mnie rozumiesz! Czemu mam obra�a� ojca mego syna?! Epafrodyt jako obywatel Rzymu jest mi r�wny! Mo�emy wszystko spokojnie za�atwi�. Chyba nie chcesz skandalu?

��Jestem twardy, ale nie chc� �mierci twego prawowitego m�a, Sabino! � Epafrodyt r�wnie� si� opanowa� i m�wi� pojednawczo: � Ca�y czas patrzy� przez palce na nasz zwi�zek. Ma chyba swoje racje, skoro ��da rozwodu. Tyle razy t�skni�a� za wolno�ci�. B�d��e rozs�dna!

��C� to?! Mocarzu! Kolana ci zmi�k�y przed kulej�c� pokrak�? Na Herkulesa! Tw�j interes jest wi�kszy od twojej odwagi! Czy nie pojmujesz, �e lepiej go skrycie zabi� i odziedziczy� maj�tek, ni� wstydzi� si� przez niego?! � judzi�a rozw�cieczona Sabina.

Unikaj�c mego wzroku Epafrodyt z�apa� mnie za szyj� pot�nymi jak kleszcze palcami. G�os uwi�z� mi w gardle, w oczach pociemnia�o i tylko na migi pokaza�em, �e za cen� �ycia chc� z nim rozmawia�. Chwyt Epafrodyta nieco zel�a� i zdo�a�em wyszepta�:

��Zostawi� ci wszystko, co posiadasz, stanowisko w bestiarium te�. Rozejd�my si� jak rozs�dni ludzie. Wybacz, kochana Sabino, �e si� przed chwil� unios�em. Oczywi�cie, tw�j syn zachowa moje nazwisko, a w swoim czasie zgodnie z prawem odziedziczy cz�� mego maj�tku. Wszystko z powodu mi�o�ci, jaka nas kiedy� ��czy�a. Nie b�d� ci� o nic obwinia�! Ka� nakry� do sto�u! Zjemy i wypijemy w zgodzie i harmonii, ty, ja i m�j szwagier, kt�rego z ca�ego serca szanuj� za moc jego cz�onk�w!

��Nie, nie, nie mog� ci� udusi�! � Epafrodyt wybuchn�� nagle p�aczem i obj�� mnie za szyj�: � Zosta�my we tr�jk� przyjaci�mi! B�dzie dla mnie wielkim zaszczytem, je�li zasi�dziesz ze mn� do sto�u!

Z moich oczu pop�yn�y �zy ulgi i b�lu.

��To jest najmniejsze, co mog� uczyni�! � zawo�a�em, �ciskaj�c jego pot�ne ramiona. � �on� ju� z tob� podzieli�em. A zatem tw�j honor jest i moim honorem!

Kiedy Sabina zobaczy�a, �e obejmujemy si� jak starzy przyjaciele, posz�a po rozum do g�owy. Kaza�a nakry� st� i poda� najlepsze potrawy. Pili�my wino. Kazali�my te� przynie�� dziecko, �eby Epafrodyt m�g� je pie�ci� i trzyma� na r�ku. Chwilami zimny dreszcz mnie przechodzi�, gdy sobie u�wiadamia�em, do czego mog�a doprowadzi� moja g�upota. Dobre wino rozproszy�o jednak z�y nastr�j. Podpi�em sobie, rozczuli�em si� i zacz��em wspomina� dawne lata.

��Jak do tego dosz�o? Przecie� na pocz�tku byli�my bardzo szcz�liwi, a ja ci� �lepo kocha�em?! � spyta�em Sabiny.

��Tak naprawd� nigdy mnie nie rozumia�e�, Minutusie! � wyja�ni�a wzruszona Sabina. � Lecz nie winie ci� za to i �a�uj� tych z�ych s��w, jakie wypowiedzia�am kiedy�, oskar�aj�c ci� o brak m�sko�ci! Gdyby� cho� raz podbi� mi oczy, jak wtedy, gdy ci� pierwszy raz spotka�am, albo prze�wiczy� mnie r�zgami, to by�oby inaczej. Pami�tasz, �e w noc po�lubn� prosi�am, �eby� mnie porwa�?! Ale ty nie masz tej m�skiej si�y, kt�ra kobiet� zniewala, cho�by nie wiem jak wierzga�a, kopa�a i krzycza�a.

��Zawsze s�dzi�em, �e niewiasta oczekuje od m�czyzny g��wnie bezpiecze�stwa i czu�o�ci! � powiedzia�em zdumiony.

��To twoje mylne przekonanie najlepiej �wiadczy o tym, jak dziecinnie ma�o znasz si� na kobietach! � zauwa�y�a Sabina, z politowaniem kiwaj�c g�ow�.

W ca�kowitej zgodzie om�wili�my sprawy finansowe. Kiedy ju� wielokrotnie pochwali�em Epafrodyta jako cz�owieka porz�dnego i w swoim fachu najzdolniejszego, postanowi�em uda� si� do te�cia, Flawiusza Sabina, aby poinformowa� go o rozwodzie. Te��, o dziwo, odni�s� si� do sprawy ze zrozumieniem.

��Dawno ju� zauwa�y�em, �e w waszym ma��e�stwie nie wszystko idzie jak nale�y � przyzna�, unikaj�c mego wzroku. � Pragn� jednak gor�co, aby� wiedzia�, �e rozw�d w �aden spos�b nie b�dzie przeszkod� w naszej przyja�ni i wzajemnym szacunku. Gdyby� teraz cofn�� swoj� po�yczk�, znalaz�bym si� w paskudnych tarapatach finansowych. My, Flawiusze, nie jeste�my tacy bogaci, jakby si� nale�a�o spodziewa�. Wespazjan musi teraz sam siebie utrzymywa�, handluj�c mu�ami. Zbied-nia� doszcz�tnie, gdy by� w Afryce prokonsulem. Podobno �ywi� si� tam burakami pastewnymi. Je�li cenzor zorientuje si� w stanie jego maj�tku, to obawiam si�, �e b�dzie musia� zrezygnowa� z senatu. Nie dotrzyma regulaminowego cenzusu maj�tkowego.

Neron nieoczekiwanie wyjecha� do Neapolu, poniewa� wbi� sobie do g�owy, �e zadebiutuje jako �piewak przed greck� z pochodzenia publiczno�ci�, poniewa� Grecy lepiej rozumiej� sztuk� ni� Rzymianie. Nero uwa�a� si� za prawdziwego artyst�, przed ka�dym wyst�pem mia� ogromn� trem�, trz�s� si� i poci� ze strachu; zawsze op�aca� klakier�w, aby demonstrowali przejawy sympatii publiczno�ci. Pospiesznie pod��y�em za nim, jak przysta�o cz�owiekowi o mojej pozycji. Pi�kny teatr Neapolu by� po brzegi wype�niony. Wspania�y g�os Nerona wprawi� s�uchaczy w ol�nienie. W trakcie owacji szczeg�lnie si� wyr�ni�o kilku przybyszy z Aleksandrii, bo ze swego miasta wynie�li umiej�tno�� rytmicznego klaskania. Nagle teatr si� zatrz�s�. W�r�d widz�w wybuch�a zrozumia�a panika, ale cesarz kontynuowa� wyst�p, jakby nic si� nie wydarzy�o. Jego opanowanie udzieli�o si� widzom. Po wyst�pie Neron zapewnia�, �e tak by� poch�oni�ty �piewem, i� w og�le nie zauwa�y� trz�sienia ziemi.

Zach�cony sukcesem cesarz wyst�powa� w teatrze przez wiele dni. Wyst�py przeszkadza�y w codziennym �yciu miasta, w handlu i ruchu ulicznym. Dlatego te� rada miasta uciek�a si� do podst�pu i postanowi�a podarowa� Neronowi nauczyciela �piewu, kt�rego zadanie polega� mia�o na oszcz�dzaniu niezr�wnanego g�osu cesarza. W nagrod� za wyrozumia�o�� Neron nada� mieszka�com Neapolu obywatelstwo rzymskie i obieca� mo�liwie jak najszybciej przyby� tu powt�rnie.

Kiedy przy tej okazji i ja chwali�em jego ol�niewaj�ce zwyci�stwo artystyczne, Neron zapyta�:

��Czy jeste� pewien, �e m�g�bym w ka�dym kraju utrzyma� si� jako artysta, gdybym nie by� cesarzem?!

Zapewni�em, �e jako artysta by�by z pewno�ci� bardziej niezale�ny i na sw�j spos�b bogatszy od cesarza, kt�ry o ka�dy wydatek musi si� wyk��ca� ze swoimi sk�pymi prokuratorami. Doda�em, �e gdybym by� pretorem, to moim obowi�zkiem by�oby zapewnienie obywatelom przedstawie� teatralnych na w�asny koszt.

��Ale � doda�em � w Rzymie nie ma zawodowych �piewak�w na odpowiednim poziomie. Gdyby� ty wyst�pi� w moim przedstawieniu, mia�bym zagwarantowane powodzenie. Zap�ac� milion sestercji za tw�j wyst�p. Oczywi�cie, program b�dziesz m�g� sam wybra�! � zako�czy�em z udan� pokor�. O ile wiem, nikt jeszcze nie zaproponowa� �adnemu �piewakowi tak wysokiego honorarium za jeden jedyny wyst�p!

��Naprawd� uwa�asz, �e m�j g�os wart jest miliona sestercji i �e dzi�ki niemu odniesiesz sukces?! � spyta� zdumiony Neron.

Zapewni�em, �e jego zgoda b�dzie wyrazem najwy�szej przychylno�ci, jak� mog� sobie wyobrazi�. Marszcz�c czo�o Neron zastanawia� si� d�ugo, w ko�cu powiedzia�:

��Musz� wyst�pi� w przebraniu aktora, z mask� i na koturnach. Mog� zreszt� zam�wi� mask� wed�ug w�asnej twarzy. Wypr�bujemy smak artystyczny mieszka�c�w Rzymu! Dopiero po wyst�pie wyjawi� swoje imi�! Pod tym warunkiem przyjmuj� twoj� propozycj�. My�l�, �e wybior� fragment Orestesa. Ju� dawno chcia�em to za�piewa�. Z ca�� pewno�ci� skoncentrowana si�a moich uczu� wstrz��nie s�uchaczami Rzymu!

Wiedziony artystyczn� pr�no�ci�, chcia� dobrowolnie wyst�pi� w roli zab�jcy matki! Na sw�j spos�b go rozumia�em. Przecie� napisa�em �artobliw� powie�� o swych prze�yciach w Cylicji, aby uwolni� si� od koszmar�w, kt�re doprowadza�y mnie wprost do ob��du. Zamordowanie Agrypiny by�o dla Nerona takim koszmarem, od kt�rego chcia� si� uwolni� przez �piew.

Bardzo si� ba�em, �e zg�aszaj�c t� propozycj� wpakowa�em si� w niez�� kaba��. Co b�dzie, je�li publiczno��, nie poznawszy Nerona, nie oka�e dostatecznego entuzjazmu?! A mo�e by� jeszcze gorzej! Spektakl o matkob�jcy, a maska o rysach Nerona � to mo�e wprowadzi� ludzi w b��d. Publiczno�� gotowa to zrozumie� jako wyst�pienie przeciwko Neronowi i do��czy� do tego w�asny protest! Wtedy b�d� zgubiony! A gdy inni w dobrej wierze zaczn� broni� czci Nerona, niew�tpliwie zacznie si� rozr�ba i b�d� ofiary w�r�d widz�w.

Nie by�o innego wyj�cia, jak tylko w wielkiej tajemnicy rozpuszcza� w Rzymie pog�oski, �e w organizowanym przeze mnie widowisku b�dzie wyst�powa� sam Neron w roli Orestesa. Wielu senior�w senatu i cz�onk�w stanu rycerskiego nie wierzy�o, �e cesarz zni�y� si� do profesji aktorskiej i dobrowolnie si� zha�bi�. Poza tym wyb�r roli sugerowa�, �e wszystko jest z�o�liw� fars�.

Na szcz�cie interesy moje i Tygellina pokrywa�y si�. Zorganizowa� kohort� pretorian�w, kt�ra mia�a czuwa� nad porz�dkiem w teatrze i klaska� w okre�lonych momentach, jak to czynili klakierzy, op�acani przez Nerona. Dow�dcami grup �o�nierzy byli m�odzi ekwici, kt�rzy znali si� troch� na muzyce i sztuce �piewu, wi�c nie pope�niali b��du wznoszeniem owacji w nieodpowiednich momentach.

Pog�oski o tym, �e w teatrze odb�dzie si� wydarzenie polityczne, �ci�gn�y takie t�umy, kt�re nigdy by nie zawita�y tutaj, gdyby nawo�ywali do tego pretorianie. T�ok by� nieprawdopodobny, w przedsionkach zadeptywano ludzi, a muskularni niewolnicy starych senator�w musieli wr�cz walczy�, aby wnie�� swoich pan�w na honorowe miejsca. Zupe�nie jak w czasach najlepszych dni igrzysk cyrkowych!

Sam Neron by� przera�ony, trz�s� si� ze strachu, �e dostanie torsji przed wyst�pem i p�uka� gard�o przyrz�dzonymi przez lekarzy dekoktami. Musz� przyzna�, �e gdy wyszed� na podium, wygl�da� imponuj�co. Jego mocny g�os roznosi� si� na ca�y amfiteatr, a s�ucha�o go kilka tysi�cy ludzi. Neron tak wstrz�saj�co odgrywa� tragiczn� rol�, �e kilka wra�liwszych kobiet zemdla�o.

We w�a�ciwych momentach rozbrzmiewa�y szmery, westchnienia i oklaski. Publika zawsze lubi skandale i ch�tnie bierze w nich udzia�. Gdy w finale Neron z zakrwawionymi r�koma run�� na scen� jak d�ugi, z pierwszych rz�d�w zaj�tych przez senator�w i ekwit�w rozleg�o si� przera�liwe miauczenie, gdakanie i syczenie. Najsilniejsze oklaski nie mog�y tego zag�uszy�. Pomy�la�em, �e wybi�a dla mnie ostatnia godzina. S�aniaj�c si�, na o�owianych nogach poszed�em za kulisy, �eby wprowadzi� Nerona � ju� bez maski � na scen� i oznajmi� publiczno�ci, �e cesarz wyst�powa� osobi�cie. Ku mejemu najwy�szemu zdumieniu Neron, ca�y zlany potem, z wykrzywion� z wysi�ku twarz�, p�aka� ze szcz�cia!

��Widzia�e�?! S�ysza�e�, jak publiczno�� da�a si� porwa�?! � pyta�. � Miaucz�c i gdacz�c ��dali ukarania Orestesa, matkob�jcy. Nigdy dot�d publiczno�� nie wczu�a si� tak ca�kowicie w sztuk�!

Z triumfalnym u�miechem, ocieraj�c pot wyszed� Neron na scen�, by przyj�� wyrazy sympatii. Og�osi�em przez tub�, �e g��wnym bohaterem by� cesarz we w�asnej osobie, a w�wczas reakcja publiczno�ci wzmog�a si�, jak wzburzone morze. Widzowie jednog�o�nie ��dali bis�w.

Przypad� mi zaszczyt podania Neronowi na scen� cytry. �piewa� wzruszony i sam sobie akompaniowa�, wykazuj�c wysok� klas� tak�e jako muzyk. Gra� tak d�ugo, a� zrobi�o si� ciemno i nie mo�na ju� by�o widzie� jego twarzy. Dopiero w�wczas, wbrew swej woli, przerwa�, ale pozwoli� mi poinformowa�, �e wyst�pi w przysz�o�ci na �yczenie publiczno�ci.

Kiedy wr�cza�em mu ustalone honorarium, milion sestercji, o�wiadczy�em te�, �e zorganizowa�em mod�y dzi�kczynne na cze�� jego duch�w opieku�czych, zmar�ej c�reczki i � na wszelki wypadek � tak�e Apolla. Chocia� � doda�em � s�dz�, �e Apolla ju� pokona�e�, wi�c nie musisz go tak mocno wspiera�.

Zapyta�em tak�e, ile jestem winien za bisy. Zrezygnowa� z drugiego honorarium, natomiast zaproponowa�, abym w jego imieniu z�o�y� dar cechowi artyst�w, aby jego sukces nie wzbudzi� w tym �rodowisku zbytniej zawi�ci.

��Nikt nie jest tak pr�ny, samolubny i zawistny jak najlepsi tenorzy � powiedzia� szczerze. � Je�li cech ka�e mi zamilkn��, b�d� �piewa� w Aleksandrii. A gdy ju� wystarczaj�co rozwin� g�os, by� mo�e odwa�� si� na wyst�py go�cinne w Grecji, aby ca�emu �wiatu udowodni�, �e nigdy dot�d nie by�o lepszego ode mnie �piewaka.

Poniewa� w dalszym ci�gu by� w �wietnym humorze, jakby mimochodem poprosi�em go o zgod� na rozw�d, podaj�c jako pow�d nieprzezwyci�one trudno�ci. Zar�wno Sabina, jak i ja tak� decyzj� ju� podj�li�my, a nasi rodzice nie maj� nic przeciwko temu.

Neron stwierdzi� ze �miechem, �e to dziwne ma��e�stwo podtrzymywa�em chyba przez perwersj�. Pyta�, czy prawd� jest utrzymywanie przez Sabin� stosunk�w p�ciowych z afryka�skimi gorylami, o czym w mie�cie m�wiono otwarcie. On sam ch�tnie by to zobaczy�. Zaproponowa�em, aby zapyta� o to Sabin�, poniewa� nie rozmawiamy ze sob�. Neron za�yczy� sobie, abym mimo rozwodu pozwoli� Sabinie nadal wyst�powa� w amfiteatrze ku rado�ci widz�w. Dokumenty rozwodowe otrzyma�em ju� nast�pnego dnia rano i nawet nie musia�em wnosi� zwyczajowych op�at.

Zyska�em opini� m�czyzny odwa�nego i bezczelnego, poniewa� wyst�p Nerona w roli Orestesa wzbudza� nie ko�cz�ce si� dysputy i oceny. Wszystko by�o przygotowane do jego wyjazdu do Aleksandrii. Statki wojenne oczekiwa�y w Ostii, a do eskorty oddelegowano pi�� tysi�cy ludzi.

Kiedy jednak Neron odbywa� wizyty po�egnalne w �wi�tyniach rzymskich, aby zostawi� miasto pod opiek� bog�w, spotka� go bardzo przykry incydent. Jako pontifex maximus, najwy�szy zwierzchnik kap�an�w i po�rednik mi�dzy �wiatem bog�w i ludzi, mia� prawo sk�ada� wizyty przy wiecznym ogniu Westy, chocia� by� m�czyzn�. Ot� kiedy zamierza� opu�ci� prastar� okr�g�� �wi�tyni�, nagle pociemnia�o mu w oczach, a po�y jego p�aszcza o co� zahaczy�y. Zdawa�o mu si�, �e trzymaj� go jakie� niewidzialne r�ce. Potem t�umaczy� to jako znak nakazuj�cy rezygnacj� z podr�y i pozostanie w Rzymie.

W Aleksandrii w�a�nie rozgorza�a wojna domowa mi�dzy �ydami i Grekami, kt�rzy prze�cigali si� we wzajemnych oskar�eniach i surowo rozprawiali z przeciwnikami. Morderstwa by�y na porz�dku dziennym. Zarz�d miasta nie chcia� wyrazi� zgody na przyjazd Nerona, poniewa� ba� si�, �e zdemaskuje to jego nieudolno�� w t�umieniu rozruch�w.

Wydaje mi si�, �e �ydzi aleksandryjscy, kt�rzy mieli na sumieniu wiele przest�pstw i zbrodni, zwr�cili si� do Poppei, aby nak�oni�a Nerona do zaniechania podr�y. Zreszt� sama Poppea by�a wyjazdowi przeciwna. Historia wskazywa�a bowiem, �e Egipt nie jest przychylny dla w�adc�w Rzymu. A mo�e obawia�a si� pojawienia nowej Kleopatry, kt�ra zyska sympati� Nerona?

Kr��y�y pog�oski, �e w �wi�tyni Westy, przy �wi�tym ogniu, Neron uwodzi� westalk� imieniem Rubria. Bawi� si� z ni� tak d�ugo, a� zgas� �wi�ty ogie�. Kiedy odchodzi�, Rubria po ciemku z�apa�a go za po�� togi, co w�a�nie Neron przyj�� za z�� wr�b�. Te plotki uwa�am za zupe�nie absurdalne. M�j dow�dca w Koryncie by� bratem tej Rubrii, zreszt� starszej ju�, porz�dnej niewiasty. Poza tym w ca�ych dziejach Rzymu ogie� w �wi�tyni Westy nigdy nie zgas�.

W tym czasie ludzie, kt�rzy nienawidzili Nerona, zacz�li rozg�asza� o nim przer�ne zmy�lone historyjki. Wychodzili z tego samego za�o�enia co Neron, kiedy oskar�a� Oktawie o zdrad� ma��e�sk�: �Im wi�ksze k�amstwo, tym �atwiej w nie uwierzy�". Teraz odbi�o si� to na nim rykoszetem. Im bardziej bezwstydne brednie zmy�lano, tym ch�tniej ludzie ich s�uchali. Prawda o jego wielu dobrych uczynkach nie wzbudza�a takiego zainteresowania.

Nie chc� przez to powiedzie�, �e dawniej politycy Rzymu nie umieli ok�amywa� narodu. Wystarczy wspomnie� boskiego Juliusza, kt�ry codziennie sporz�dza� informacje polityczne, aby prostowa� z�� opini� o sobie. Nie m�wi� ju� o boskim Augu�cie, kt�rego butne epitafium na �cianie mauzoleum kryje niezliczone przest�pstwa.

Gdy niemal za cen� w�asnego �ycia uzyska�em rozw�d, wpakowa�em si� w nast�pn� kaba��. Rozw�d by� dla mnie uwolnieniem spod w�adzy Sabiny i wcale nie mia�em zamiaru �eni� si� z Klaudi�. Ona za� wyolbrzymia�a znaczenie b�ahostki � wystarczy niewielka pokusa, a ju� jestem gotowy i�� z ni� do ��ka.

Powiedzia�em wprost, �e m�czyzna nie ma obowi�zku �eni� si� z ka�d� kobiet�, kt�ra dobrowolnie rzuca si� w jego ramiona. �adne rozs�dne wsp�ycie mi�dzy lud�mi nie by�oby w�wczas mo�liwe. Moim zdaniem nie jest to grzech i nie obni�a warto�ci drugiego cz�owieka. Przecie� sam Chrystus, kiedy �y� na ziemi, nie os�dzi� niewiasty, kt�ra pope�ni�a zdrad� ma��e�sk�, poniewa� uwa�a� oskar�ycieli za r�wnie winnych. S�ysza�em tak� opowie��. Klaudia zdenerwowa�a si� i zapewni�a, �e zna j� lepiej ode mnie, bo bezpo�rednio z ust Kefasa. Ot� ona, Klaudia, od kiedy upad�a pod brzemieniem grzechu ze mn�, sta�a si� grzeszna i za ka�dym razem, ilekro� mnie widzi, ma jeszcze wi�ksze poczucie grzechu.

Wobec tego zacz��em si� stara�, aby nie musia�a mnie cz�sto widywa�. Rzuca�em si� w wir pracy i rozwija�em r�ne przedsi�wzi�cia. Pewien wyzwoleniec przekona� mnie, �e wielki maj�tek zdobywa si� tylko na handlu zbo�em i oliw�. W por�wnaniu do tych podstawowych artyku��w spo�ywczych obr�t innymi towarami, jak chi�ski jedwab, indyjskie przyprawy i luksusowe artyku�y sprowadzane na potrzeby patrycjuszy czy bogaczy, jest zwyk�� drobnostk�. Dzi�ki sprowadzaniu dzikich zwierz�t mia�em ju� nawi�zane korzystne kontakty w Afryce i Iberii. Teraz zaprzyja�ni�em si� z Feniuszem Rufusem i zosta�em wsp�udzia�owcern przedsi�biorstwa handlu zbo�em. Wys�a�em te� do Iberii wyzwole�ca, kt�ry tam za�o�y� przedsi�biorstwo skupu oliwy.

W zwi�zku z powy�szymi interesami cz�sto bywa�em w Ostii. Stwierdzi�em, �e szybko wyrasta ona w nowe i pi�knie zaprojektowane miasto. Od dawna z�o�ci�y mnie oskar�enia Klaudii o lichwiarstwo. Ot� w Suburze i na zboczu wzg�rza Awentyn, po stronie Wielkiego Cyrku, zbudowa�em domy czynszowe, kt�re podnajmowa�em ludziom. Zdaniem Klaudii moi lokatorzy �yli w straszliwej ciasnocie, brudzie i niezdrowych warunkach. S�dz�, �e to ubodzy chrze�cijanie wnosili do niej skargi, aby uzyska� obni�k� czynsz�w.

Gdybym na to przysta�, ataki na mnie tylko by si� nasili�y, a poza tym �ci�gn��bym sobie na kark innych w�a�cicieli dom�w. Stwierdzi�em r�wnie�, �e domy te s� ju� w�a�ciwie zrujnowane, a na generalne remonty nie mog�em sobie pozwoli� w obecnej chwili, gdy� na sfinansowanie udzia�u w przedsi�biorstwach zbo�owych musia�em zaci�gn�� po�yczk�. Wobec tego podj��em decyzj�: sprzeda�em domy czynszowe, a za te pieni�dze kupi�em tanie, nie zabudowane dzia�ki budowlane na obrze�ach Ostii.

Nie zadowoli�em tym Klaudii. Pot�pi�a moj� decyzj�, kt�ra jakoby tylko przysporzy�a k�opot�w moim ekslokatorom. Nowi w�a�ciciele nie dokonali �adnych remont�w, tylko podnie�li czynsze, chc�c szybko odzyska� pieni�dze wydane na kupno. Zarzuca�em Klaudii, �e nie ma nawet odrobiny zmys�u kupieckiego. Umie tylko trwoni� moj� got�wk� na dobroczynno��, kt�ra nie przysparza ludzkiej przychylno�ci. Chrze�cijanie bowiem przyjmowali pomoc jako obowi�zek chrze�cija�ski i dzi�kowali tylko Chrystusowi.

Klaudia twierdzi�a, �e niepor�wnywalnie wi�cej pieni�dzy trwoni� na organizowanie bezbo�nych widowisk, przy czym za bezbo�ne uwa�a�a zar�wno przedstawienia teatralne, jak i widowiska cyrkowe z udzia�em zwierz�t. Udawa�a, �e nie s�yszy, kiedy pr�bowa�em jej wyja�ni�, �e na tym polega moja praca na stanowisku, kt�re jest odpowiednikiem stanowiska pretora i przystoi cz�onkowi rodu senatorskiego, ale dla pe�nienia kt�rego koniecznie musia�em zyskiwa� przychylno�� obywateli. Do gmin chrze�cija�skich za� w przewa�aj�cej mierze nale�eli niewolnicy i bezwarto�ciowa t�uszcza, kt�ra nie posiada�a obywatelstwa.

Uda�o mi si� wreszcie zamkn�� jej usta stwierdzeniem, �e nie dostrzegam w niej ani �ladu Klaudiuszowej krwi. Klaudiusz bowiem tak bardzo kocha� widowiska, �e nawet nie wychodzi� na posi�ki w przerwach, kiedy zwierz�ta rozszarpywa�y przest�pc�w, i kiedy wszyscy przyzwoici ludzie opuszczali amfiteatr, �eby si� posili�. Neron zaraz po obj�ciu w�adzy zni�s� kar� rozszarpywania przez dzikie bestie. Nie zezwala� tak�e, by gladiatorzy walczyli ze sob� na �mier� i �ycie.

Przyznaj�, �e wykorzysta�em s�abo�� Klaudii, by cho� na chwil� przesta�a mi dokucza�. Poca�unkiem zamkn��em jej usta i tak d�ugo pie�ci�em, a� nie mog�a si� oprze� i �miej�c si� pad�a w moje ramiona. Kiedy jednak wr�ci�a do siebie, sta�a si� jeszcze bardziej ponura i grozi�a nawet gniewem swojej przyrodniej siostry Antonii, je�li nie odkupi� tego grzechu ma��e�stwem.

W czasie stosunku nie my�leli�my o zachowaniu jakiejkolwiek ostro�no�ci. Zna�em prze�ycia Klaudii w Misenum, cho� niech�tnie o nich my�la�em. Nic dziwnego � sam niejako by�em ich powodem. Mimo to mia�em w pami�ci powiedzenie, �e na wydeptanej drodze nie wyro�nie zbo�e.

Tote� doprawdy os�upia�em, gdy po moim kolejnym powrocie z Ostii Klaudia odci�gn�a mnie na bok i z b�yszcz�cymi od dumy oczami o�wiadczy�a szeptem, �e spodziewa si� dziecka. Nie uwierzy�em � musia�a sobie co� ubzdura� albo jest chora. Szybko wezwa�em greckiego lekarza, kt�ry studiowa� w Aleksandrii. Jemu tak�e nie chcia�em uwierzy�, cho� zapewnia�, �e z Klaudi� jest wszystko w porz�dku, a podlany jej moczem owies natychmiast wykie�kowa�, co po�wiadcza ci���.

Pewnego wieczoru wr�ci�em do domu na Awentynie i w salonie zasta�em klasycznie pi�kn� Antoni�, c�rk� Klaudiusza, i star� Paulin�, kt�rej nie widzia�em od wyjazdu do Achai. By�a wychudzona postami i tak jak dawniej ubrana na czarno, a jej stare oczy b�yszcza�y nieziemskim blaskiem.

Na m�j widok Antonia poczu�a si� chyba nieswojo, lecz zachowa�a dumn� twarz i nie przesta�a zadziera� nosa. W�a�nie zastanawia�em si�, czy mam jej z�o�y� sp�nione kondolencje w zwi�zku z nag�� �mierci� jej m�a, Korneliusza Sulli, kiedy g�os zabra�a ciocia Paulina:

��Zaniedba�am swe obowi�zki wobec Klaudii. Teraz wszak�e w imi� Chrystusa ��dam, aby� zawar� z ni� legalny zwi�zek ma��e�ski! Je�li Boga si� nie boisz, to strze� si� gniewu rodu Plaucjusz�w! Idzie o ich honor!

��Nie mog� pochwala� twego zachowania w stosunku do mej przyrodniej siostry � przygania�a Antonia. � Nawet wola�abym nie poleca� jej na m�a cz�owieka o tak marnej jak twoja reputacji. Uwiod�e� j�, zasz�a w ci��� i musisz si� z ni� o�eni�!

��Czy i ty, kobieta roztropna, uwierzy�a� w jej bzdurne gadanie o wysokim pochodzeniu? � zapyta�em, gdy och�on��em nieco ze zdumienia. � Przecie� Klaudiusz nawet nie chcia� jej wzi�� w ramiona!

��By�y po temu powody polityczne � natychmiast odpowiedzia�a Antonia. � M�j ojciec rozwi�d� si� z Plaucj� Urgulanill�, aby si� o�eni� 2 moj� matk� Eli�, kt�ra jak wiesz, by�a adoptowan� c�rk� Sejana. Klaudia urodzi�a si� pi�� miesi�cy po rozwodzie i Sejan, z uwagi na moj� matk�, uwa�a� za zb�dne uznanie jej za legalne dziecko Klaudiusza. A wiesz, jak� Sejan mia� w�wczas siln� pozycj� w pa�stwie! Pod jego wp�ywem Klaudiusz o�eni� si� z moj� matk�. Pami�tam, �e matka wielokrotnie o tym wspomina�a. Przykro mi, �e ojciec zachowa� si� tak haniebnie, ale o matce Klaudii opowiadano r�ne historie. By�am zbyt dumna, aby nawet kryjomu uzna� Klaudi� za sw� legaln� przyrodni� siostr�. Dzi� niewiele z mojej dumy pozosta�o i chcia�abym wynagrodzi� Klaudii krzywd�, jak� jej wyrz�dzono.

��Czy i ty zosta�a� chrze�cijank�? � zapyta�em z�o�liwie.

��Mnie nie ochrzczono � odpar�a Antonia i zaczerwieni�a si�. � Ale zgodzi�am si�, aby moi niewolnicy s�u�yli Chrystusowi. Ty podobno te� na to zezwoli�e�. I nie chc�, aby stary r�d Klaudiusz�w wygas� razem ze mn�. Je�li nie zgodzisz si� na ma��e�stwo, gotowa jestem adoptowa� twoje dziecko. Da�oby to troch� do my�lenia Neronowi i Poppei!

Wywnioskowa�em, �e dzia�a raczej z nienawi�ci do Nerona ni� z sympatii do Klaudii.

��Urgulanilla przysi�ga�a na �o�u �mierci, �e Klaudia jest rodzon� c�rk� Klaudiusza � wtr�ci�a si� do rozmowy ciocia Paulina. � Odsun�am si� do Urgu�anilli, poniewa� p�niej prowadzi�a si� nagannie. Mimo tego nie wierz�, aby na �o�u �mierci mog�a sk�ada� fa�szyw� przysi�g� w tak istotnej sprawie!

��E tam, gadacie, jak to kobiety � powiedzia�em wynio�le. � Czemu mia�bym wam wierzy�? Nie macie bladego poj�cia o aspektach prawnych!

��Skoro tak kiepsko orientujesz si� w tych sprawach, to jakim cudem przez dwa miesi�ce pe�ni�e� obowi�zki pretora! � wykrzykn�a Klaudia.

��Dw�ch prawnik�w mnie zapewni�o, �e dziecko, kt�re si� rodzi pi�� miesi�cy po rozwodzie, traktowane jest jako dziecko z prawego �o�a, je�li nie zosta�o wyrzucone na �mietnik. Jest to stary precedens. Wzi�cie dziecka na r�ce nic nie oznacza, to czysta formalno��, kt�ra ma raczej znaczenie religijne ni� prawne. W gruncie rzeczy mia�abym pe�ne prawo domaga� si� przed s�dem swojej cz�ci maj�tku po cesarzu Klaudiuszu!

��Ojciec kaza� ci� nag� po�o�y� na progu domu twojej matki!

��zauwa�y�a Antonia nieco zdenerwowana. � W s�dzie mo�na to interpretowa� jako wyrzucenie na �mietnik. Ja uwa�am, �e lepiej by�oby nie m�wi� nic o spadku!

��Procesy spadkowe s� m�drzejsze od s�du! � pospieszy�em zapewni�. � Cz�sto i pow�d, i pozwany umieraj� ze staro�ci, a prawnicy dziel� spadek mi�dzy siebie. Podejrzewam, �e nawet Klaudia nie b�dzie mia�a odwagi odwo�a� si� w tej sprawie do Nerona, chocia� cesarz s�ynie ze swych sprawiedliwych wyrok�w.

��Nie ma sensu wraca� do przesz�o�ci! � rzek�a pojednawczo ciocia Paulina. � Od pocz�tku trudno�� polega�a na tym, �e jako cz�onek stanu rycerskiego nie chcia�e� si� o�eni� z b�kartem. Z tego samego powodu i boj�c si� gniewu Klaudiusza m�j ma��onek sprzeciwi� si� adopcji Klaudii. Klaudia jest obywatelk� rzymsk� i urodzi�a si� z legalnego zwi�zku ma��e�skiego. Gdyby nie by�a c�rk� cesarza, nie by�oby �adnego problemu.

Rozdra�niona Klaudia wybuchn�a p�aczem, jak to ci�arna.

��Nie wierz�, �e ojciec mnie nienawidzi�! � zawodzi�a � Na pewno jego post�powanie wynika�o jedynie ze s�abo�ci, bo najpierw by� pod wp�ywem Mesaliny, a potem z�o�liwej Agrypiny, wi�c cho�by chcia�, nie o�mieli�by si� uzna� mnie za c�rk�. Ze szczerego serca mu to wybaczy�am!

Zastanawiaj�c si� nad tajnikami jurysdykcji, przypomnia�em sobie, jak sprytnie za�atwi�em za�wiadczenie o rzymskim pochodzeniu rodzic�w Jukunda.

��Klaudia wiele lat sp�dzi�a w male�kiej zapad�ej wiosce � powiedzia�em z namys�em. � Je�li ojciec A i matka B umarli jako obywatele Rzymu, nie jest rzecz� niemo�liw� odnalezienie jej w jakim� rejestrze, zapisanej jako dziecko rzymskich obywateli. Mo�na by znale�� miasto, kt�rego archiwum sp�on�o w po�arze. Przecie� w r�nych krajach �yj� miliony ludzi. Wielu spo�r�d tych, kt�rzy przenie�li si� do Rzymu, podaje si� za obywateli rzymskich, cho� nie jest to prawd�. Udowodnienie fa�szerstwa we wsp�czesnych warunkach jest spraw� bardzo trudn�. Gdyby przeprowadzi� tak� operacj�, w�wczas m�g�bym o�eni� si� z Klaudi�.

��Nie chc� ani ojca A, ani matki B! �aden alfabet nie jest tu potrzebny � zawo�a�a Klaudia. � Moim ojcem by� Tyberiusz Klaudiusz, a matk� Plaucja Urgulanilla. Dzi�kuj�, �e zgodzi�e� si� o�eni� ze mn�. Uwa�am twoje s�owa za pro�b� o moj� r�k�. Mam dw�ch cennych �wiadk�w na t� okoliczno��!

Paulina i Antonia u�miechaj�c si� podesz�y do mnie z gratulacjami. Zorientowa�em si�, �e wpad�em w pu�apk�, a przecie� jedynie snu�em czysto teoretyczne rozwa�ania!

Rozpatrzyli�my r�ne ustawy i postanowili�my sporz�dzi� dokument urodzenia Klaudii; Antonia i Paulina zdeponuj� ten akt w tajnym archiwum westalek. Ustalili�my, �e zawrzemy ma��e�stwo po cichu, nie b�dziemy sk�ada� �adnych ofiar ani urz�dza� uroczysto�ci. W rejestrze obywatelskim zapiszemy Klaudi� jako Plaucj� Klaudi� Urgulanil��. Wzi��em na siebie sk�onienie urz�dnik�w, aby nie stawiali zb�dnych pyta�. W gruncie rzeczy ani pozycja, ani �ycie Klaudii nie ulegnie �adnej zmianie � do dawna prowadzi�a m�j dom i dysponowa�a wszelkimi pe�nomocnictwami. Z ci�kim sercem wyrazi�em na wszystko zgod�. Inaczej nie mog�em post�pi�. Najbardziej ba�em si� wpl�tania w jakie� intrygi polityczne przeciwko Neronowi, chocia� ciocia Paulina z pewno�ci� nawet nie my�la�a o czym� takim.

��Jestem o kilka lat m�odsza od Klaudii, ale Nero nie zgodzi� si�, bym jeszcze raz zawar�a zwi�zek ma��e�ski � przyzna�a otwarcie Antonia. � Zreszt� pami�taj�c o losie Korneliusza �aden dostatecznie wysoko urodzony m�czyzna nie odwa�y�by si� ze mn� o�eni�. Gdyby Sulla nie by� taki t�py, by� mo�e sprawy potoczy�yby si� inaczej. Nie umia� z�apa� byka za rogi! Dlatego ciesz� si�, �e Klaudia, legalna c�rka cesarza, mo�e zawrze� zwi�zek ma��e�ski, cho� tylko po kryjomu. By� mo�e twoja przebieg�o��, zuchwa�o�� i bogactwo, kochany Minutusie, zrekompensuj� jej cechy, kt�rych nie posiadasz, a kt�rych �yczy�abym m�owi Klaudii. Pami�taj, �e tym zwi�zkiem ma��e�skim wi��esz si� z Klaudiuszami i Plaucjuszami!

Paulina i Klaudia prosi�y gor�co, by�my razem modlili si� w imi� Chrystusa o b�ogos�awie�stwo dla naszego ma��e�stwa. Antonia z pob�a�aniem u�miecha�a si�:

��Imi� jak to imi�. Najwa�niejsze, �e wierzycie w jego si�� � powiedzia�a. � Sama popieram jego stronnictwo, poniewa� wiem, �e �ydzi strasznie go nienawidz�. Nie do wytrzymania dla ca�ego Rzymu sta�o si� faworyzowanie �yd�w na dworze cesarskim. Poppea pomaga im w osi�ganiu urz�d�w, a Neron obsypuje darami aktor�w pantomimy, chocia� bezczelnie odmawiaj� wyst�p�w w soboty!

Widocznie rozgoryczona i dumna Antonia postanowi�a za wszelk� cen� przeciwstawi� si� Neronowi i Poppei we wszystkim. Mo�e si� sta� niebezpieczna, gdy straci wp�ywy, my�la�em. Na szcz�cie mia�a na tyle zdrowego rozs�dku, �e przyby�a do mojego domu po kryjomu, po ciemku, w lektyce i zakwefiona!

To wszystko tak mnie przygn�bi�o, �e przysta�em na chrze�cija�ski wsp�lny posi�ek i modlitw� o odpuszczenie grzech�w. Zreszt� doszed�em o wniosku, �e w tej sytuacji b�d� potrzebowa� wszechstronnej pomocy z niebios. Przecie� Kefas, Pawe� i wielu innych filar�w chrze�cijan czynili cuda, powo�uj�c si� na imi� Jezusa Nazarejskiego. W swych rozmy�laniach zaszed�em tak daleko, �e gdy go�cie ju� wyszli, zanim po�o�yli�my si� spa�, razem z Klaudi� wypili�my troch� wina z zaczarowanego pucharu mojej matki.

Od tamtego dnia sypiali�my razem jak ma��e�stwo. Nikt w naszym domu nie zwr�ci� na to szczeg�lnej uwagi. Niew�tpliwie mej pr�no�ci pochlebia�a my�l, �e dziel� �o�e z c�rk� cesarza. Dlatego te� okazywa�em Klaudii wzgl�dy i akceptowa�em wszelkie kaprysy ci�arnej. Chrze�cijanie za� bez reszty zadomowili si� w moim domu. Ich pobo�ne �piewy roznosi�y si� od rana do wieczora z tak� si��, �e zak��ca�y spok�j najbli�szym s�siadom.

Na pr�no b�aga�em Klaudi�, aby z uwagi na sw�j stan na okres najwi�kszych upa��w przenios�a si� do posiad�o�ci wiejskiej w Cerei. Twierdzi�a, �e nie umie wie�� pr�niaczego trybu �ycia, a przecie� ja ze wzgl�du na swe obowi�zki musia�em wi�kszo�� czasu sp�dza� w mie�cie. S�dz�, �e nie tyle chodzi�o jej o mnie, ile chcia�a by� blisko chrze�cijan i na ich zabobonnych obrz�dach odzyskiwa� spok�j ducha.

Kilka razy zrywa�y si� burze, ale od dawna w og�le nie pada�o. Rzym cierpia� od spiekoty, brudu, smrodu i kurzu. Z zazdro�ci� my�la�em o ludziach r�wnych mi stanem, kt�ry w wiejskich dworach rozkoszowali si� cieniem drzew i przejrzyst� �r�dlan� wod�. W moim ogrodzie na Awentynie li�cie pokrywa� kurz, a wyschni�ta trawa trzeszcza�a pod stopami. Jedynie ciocia Lelia napawa�a si� �arem. Dotychczas stale by�a zzi�bni�ta, teraz wreszcie mog�a przenie�� si� z ch�odnych pokoi do ogrodu; wdycha�a powietrze i ze znawstwem orzeka�a:

��Prawdziwe, pal�ce jak p�omie� powietrze Rzymu!

Umys� jej jakby chwilowo przeja�nia�. Niespodziewanie chyba po raz setny z o�ywieniem opowiada�a o po�arze, kt�ry kilkadziesi�t lat temu strawi� zabudowania na zboczach Awentynu. Bankier ojca na jego konto zakupi� w�wczas za bezcen zniszczone przez po�ar parcele. Wybudowano na nich domy czynszowe, z kt�rych mia�em sta�y doch�d a� do tej zimy, kiedy uda�o mi si� je korzystnie sprzeda�.

Poczu�em dym w powietrzu, lecz specjalnie si� tym nie przej��em, bo przy takim upale stra� po�arna w r�nych cz�ciach miasta utrzymuje sta�e pogotowie, a regulamin zabrania rozpalania zb�dnego ognia. Nic si� nie dzia�o. Powietrze sta�o niewzruszenie nieruchome i ju� od �witu pal�co zab�jcze.

Gdzie� z oddali dochodzi�y odg�osy tr�b i dziwny szum. Wsta�em i ze zdziwieniem ujrza�em, �e cz�� skrzyd�a Wielkiego Cyrku od strony Palatynu stoi w ogniu. Dym k��bi� si� nad sklepami z tekstyliami, woskiem i kadzid�em. Te male�kie sklepiki nie by�y odgrodzone �adnym murem przeciwpo�arowym. Za ka�dym podmuchem wiatru ogie� m�g� si� rozszerzy�.

Roje ludzi t�oczy�y si� g��wnie wok� p�on�cych zabudowa�. Stra� po�arna robi�a szerokie wykopy, oczyszczaj�c ogromne po�acie dla zapobie�enia rozprzestrzenianiu si� ognia. Nigdy nie widzia�em tak wielkiego po�aru. Zdenerwowa�em si�, ale jeszcze si� nie ba�em. My�la�em, �e by�oby dobrze, gdyby stra� po�arna z naszej cz�ci miasta nie schodzi�a do po�aru, ale os�ania�a nasze zbocze Awentynu.

Pos�a�em go�ca, aby ostrzeg� Klaudi� i mieszka�c�w domu, sam uda�em si� do bestiarium. Po drodze wpad�em do biura prefekta miasta, aby si� dowiedzie� czego� o przyczynach po�aru. Wys�ano konnego pos�a�ca do posiad�o�ci wiejskiej mego by�ego te�cia, aby szybko wraca� do Rzymu, cho� jego zast�pca nie�le sobie radzi�. Jego zdaniem zar�wno w�a�ciciele sklep�w ko�o cyrku, jak i drobni sklepikarze �ydowscy osiedleni ko�o bramy Kapua�skiej i za�oga cyrku zbyt beztrosko obchodzili si� z ogniem. S�dzi�, �e sklepy � istne magazyny �atwo palnych materia��w � szybko sp�on�, wi�c trudniejsze b�dzie zachowanie dyscypliny ni� ograniczenie po�aru. Bo gdy tylko wybuch� ogie�, natychmiast niewolnicy i miejska ho�ota ruszyli rabowa� sklepy wok� cyrku. Skontrolowa�em um�czone �arem bestiarium i naradzi�em si� z weterynarzami, jak przechowa� �atwo psuj�ce si� mi�so. Wyznaczy�em dodatkowe ilo�ci wody dla wszystkich zwierz�t i poleci�em, aby klatki op�ukiwano �wie�� wod�. Przywita�em si� i rozmawia�em po przyjacielsku z Sabin�; po rozwodzie nasze stosunki znacznie si� poprawi�y.

Sabina prosi�a, abym z uwagi na po�ar za�atwi� nieprzerwane dostawy wody do bestiarium. Zapewni�em, �e nie musi si� martwi�, bo w czasie letnich upa��w nadzorcy dom�w bogaczy s� zainteresowani nieprzerwanym otrzymywaniem wody do podlewania ogrod�w.

W urz�dzie wodoci�gowym poinformowano mnie, �e bez decyzji senatu na pewno nie otworz� zapory wodnej. Czyli rozdzia� wody odbywa� si� b�dzie wedle ustalonych regu�. Latem senat zbiera si� jedynie w wypadku zagro�enia pa�stwa, Neron za� przebywa� w Ancjum.

Z lepszym samopoczuciem wst�powa�em na Palatyn. Min��em wiele ol�niewaj�cych budowli i do��czy�em do t�umu gapi�w, zgromadzonych na zboczu. Byli tam niewolnicy cesarza, s�u�ba i ogrodnicy. Nikt nie wydawa� si� przera�ony, chocia� ca�a dolina u naszych st�p �arzy�a si� i dymi�a jak czelu�cie piekie�. Po�ar tworzy� ogniste wiry, rozpalone powietrze parzy�o nasze twarze. Iskry i jakie� roz�arzone strz�py dolatywa�y a� do nas. Kilku niewolnik�w lekcewa��co depta�o p�on�c� miejscami traw�, kto� przeklina�, �e iskry spadaj� na odzie�. Fontanny w ogrodach dzia�a�y i nikt niczym si� nie przejmowa�. Widok po�aru wywo�ywa� jedynie emocje i podniecenie.

Wskro� rozpalone wiry usi�owa�em dojrze� Awentyn. Ogie� ogarnia� zbocze wzg�rza i powoli lecz nieustannie pi�� si� w g�r�, do naszej dzielnicy. Konieczny by� po�piech. Kaza�em swojej eskorcie wraca� jak si� da do domu, a sam wzi��em wierzchowca ze stajni Nerona. Widzia�em, jak konni kurierzy pe�nym galopem p�dzili wzd�u� �wi�tego traktu.

Najbardziej przezorni obywatele zamykali swoje sklepy. W du�ych halach bazarowych gospodynie domowe robi�y codzienne zakupy. Klucz�c wybrze�em Tybru, wr�ci�em do domu. Po drodze widzia�em przemykaj�cych w k��bach dymu ludzi, kt�rzy wynosili jakie� tobo�ki.- mo�e ratowali sw�j dobytek, a mo�e by�y to rzeczy zrabowane.

Strwo�one t�umy zacz�y zape�nia� w�skie uliczki. Matki z p�aczem nawo�ywa�y dzieciaki. Strapieni ojcowie rodzin stawali przed drzwiami dom�w, pytaj�c innych o rad�. Nikt nie chcia� zostawia� pustego mieszkania, bo w razie potrzeby nie b�dzie go komu ratowa�. Stra� miejska wszystkiego nie dopilnuje.

Wiele os�b krzycza�o, �e cesarz powinien wraca� do Rzymu. Ja te� uwa�a�em, �e potrzebne s� �rodki nadzwyczajne. Mog�em jedynie dzi�kowa� Fortunie, �e moje bestiarium znajdowa�o si� na obrze�ach miasta, po drugiej stronie Pola Marsowego.

Wreszcie dotar�em do domu. Natychmiast za�atwi�em lektyki z tragarzami i kaza�em bezzw�ocznie przenie�� Klaudi� i cioci� Leli� na drug� stron� Tybru, do czternastej dzielnicy miasta. Przypilnowa�em, aby wzi�li ze sob� rzeczy najbardziej warto�ciowe, ile mogli unie��. Nie by�o mowy o zdobyciu woz�w.

Dozorcy i najsilniejszym niewolnikom kaza�em zosta�, aby pilnowali domu przed rabusiami. Na wszelki wypadek zaopatrzy�em ich w bro�. Wszyscy musieli si� spieszy�. Przypuszcza�em, �e za ich przyk�adem p�jd� inni i w�skie uliczki zape�ni� si� uciekaj�cym t�umem.

Klaudia ostro si� sprzeciwia�a, bo przede wszystkim chcia�a ostrzec swych chrze�cija�skich przyjaci� oraz pom�c w ucieczce przed po�arem s�abym i starym. Zbawieni przez Chrystusa byli dla niej wi�cej warci ni� nasze z�ote i srebrne naczynia. Wskaza�em na cioci� Leli�:

��Tu masz staruszk�, kt�ra wymaga opieki! Pomy�l bodaj o naszym nie narodzonym dziecku! � krzykn��em.

W tym momencie na nasz dziedziniec wpadli spoceni �ydzi, Akwila z Pryska. Wlekli ze sob� paki, za�adowane kozi� sier�ci� i gotowymi namiotami. B�agali, abym pozwoli� je przechowa� u siebie, poniewa� ogie� zbli�a� si� do ich warsztatu tkackiego. Rozgniewa�a mnie ta bezmy�lna kr�tkowzroczno��, bo Klaudia natychmiast uzna�a, �e na Awentynie nie ma wielkiego zagro�enia, wi�c po c� robi� alarm. Akwila z Pryska nie mog� uda� si� do dzielnicy �ydowskiej za Tybrem, bo tamtejsi �ydzi znaj� ich i nienawidz� bardziej ni� zarazy! Na sprzeczkach i szlochaniu up�ywa�y cenne minuty. W ko�cu da�em cioci Lelii solidnego klapsa, a Klaudi� wpakowa�em do lektyki przemoc�. Wreszcie ca�y orszak ruszy�.

Sta�o si� to w ostatniej chwili, bo na dziedziniec wtargn�o kilku osmalonych chrze�cijan z poparzonymi r�kami. Szukali Akwili. Wznosz�c do g�ry r�ce i przewracaj�c oczyma jeden przez drugiego krzyczeli, �e na w�asne uszy s�yszeli, jak ziemia i niebo rozdar�o si� i Chrystus, zgodnie z obietnic�, zst�pi� w ob�okach na ziemi�. Dlatego wzywaj�, aby chrze�cijanie porzucili wszystko i zbierali si� wysoko na wzg�rzach, aby przyj�� Chrystusa i jego Kr�lestwo. Nadszed� bowiem dzie� S�du!

Pryska by�a niewiast� do�wiadczon�, praktyczn� i opanowan�. Nie do��, �e nie da�a wiary tej informacji, ale jeszcze kaza�a im zamkn�� g�by! Ona nie mia�a �adnego objawienia. Zreszt� na niebie, opr�cz k��b�w dymu, nie wida� najmniejszego ob�oku!

Przyzna�em, �e Rzymowi grozi tragedia. Jednak rozszerzenie po�aru na dwie albo trzy dzielnice wcale nie oznacza zniszczenia ca�ego miasta! Ludzie biedni przyzwyczaili si� wierzy� zamo�niejszym. Purpurowe obramowanie moich szat upewnia�o ich, �e dobrze znam si� na rzeczy. Uwierzyli mi.

Po cichu my�la�em, �e najwy�szy czas, aby wezwa� pretorian�w i og�osi� w mie�cie stan wyj�tkowy. Nie jestem specjalist�, lecz na zdrowy rozum nale�a�o przekopa� szeroki pas ochronny przez ca�y Awentyn i nie �a�uj�c niczego spali� na trasie po�aru te zabudownia, kt�rych nie da si� uratowa�, aby ocali� ca�� dzielnic�.

Pogalopowa�em, aby sk�oni� dow�dc�w stra�y po�arnej do wzi�cia odpowiedzialno�ci za konieczne zniszczenia. Zatrwo�eni i przera�eni stra�acy poradzili, abym troszczy� si� o swoje sprawy. Ich zdaniem na razie nie ma powodu do �adnego alarmu.

Zawstydzi�em si� swego niepokoju, gdy przyjecha�em na Forum. Tutaj opr�cz dymu wcale nie by�o wida� po�aru. Ludzie zaj�ci byli codziennymi sprawami. Uspokojono mnie zapewniaj�c, �e ju� wyci�gni�to ksi�gi Sybilli i obecnie najwy�sze kolegium kap�a�skie pospiesznie bada, kt�remu bogu nale�y z�o�y� ofiar�, aby zapobiec szerzeniu si� ognia. Do �wi�tyni Wulkana doprowadzono czarnego jak smo�a, przybranego kwiatami byka. Kilku starc�w, powo�uj�c si� na do�wiadczenia, domaga�o si� z�o�enia ofiar r�wnie� Prozerpinie. Z absolutn� pewno�ci� twierdzili, �e to duchy opieku�cze Rzymu i prastare duchy domowe dopu�ci�y do rozzuchwalenia si� ognia, a odpowied� na pytanie, za co i na kogo bogowie s� rozgniewani, wyra�nie podaj� ksi�gi Sybilli.

Dzi� uwa�am, �e gdyby natychmiast przeprowadzono zdecydowane dzia�ania, mo�na by�o zapobiec kl�sce. Nikt jednak nie odwa�y� si� bra� odpowiedzialno�ci za decyzje. Jedynie zast�pca Tygellina wys�a� dwie kohorty pretorian�w, aby oczy�cili drogi, konieczne dla utrzymania porz�dku publicznego.

Pod wiecz�r do miasta przyby� prefekt Flawiusz Sabin i od razu zarz�dzi�, aby wszystkie zorganizowane ekipy po�arnicze os�ania�y Palatyn, gdzie ogie� z trzaskiem przeskakiwa� po koronach pinii. Za��da� te� urz�dze� do kruszenia muru i machin wojennych. Otrzyma� je dopiero nast�pnego dnia, kiedy Tygellin wr�ci� z Ancjum i przej�� decyzje w swoje r�ce. Neron wcale nie mia� ochoty przerywa� sobie odpoczynku z powodu jakiego� po�aru i uwa�a�, �e jego obecno�� w Rzymie nie jest konieczna, cho� przera�ony lud zbiera� si� grupami i wzywa� go do powrotu. Dopiero kiedy Tygellin zorientowa� si�, �e Palatynu nie da si� ju� uratowa�, uzna� za niezb�dny przyjazd Nerona dla uspokojenia nastroj�w spo�ecznych. Sam Neron tak si� zaniepokoi� o los swoich kolekcji dzie� sztuki greckiej, �e nie szcz�dz�c si� przyby� z Ancjum wierzchem. Wracali r�wnie� ca�ymi gromadami cz�onkowie senatu i zamo�ni ekwici ze swych wiejskich posiad�o�ci. Ka�dy my�la� o ochronie w�asnego domu. Mimo zakazu przyprowadzali ze sob� wozy zaprz�gni�te w wo�y, wi�c drogi zapcha�y si� jeszcze bardziej.

Neron za�o�y� kwater� w ogrodach Mecenas�w na wzg�rzu eskwili�skim i w skrajnym zagro�eniu wykaza� si� energi� i umiej�tno�ci� podejmowania szybkich decyzji. Flawiusz Sabin by� ju� zdolny tylko do p�aczu. Mnie osaczy� ogie� i dozna�em licznych poparze�.

Z wie�y Mecenas�w Neron obejrza� b�yskawiczne rozszerzanie si� po�aru. Za rad� Tygellina wskazywa� zagro�one tereny, z kt�rych pretorianie niezw�ocznie usuwali ludno��, oczyszczali ulice i podpalali. Systematycznie prowadzono tak�e akcje ratownicze. Ewakuowano patrycjuszy, tarany z hukiem zacz�y rozwala� niebezpieczne magazyny zbo�owe, a przy oczyszczaniu trakt�w nie oszcz�dzano ni �wi�ty�, ni zabytk�w.

Neron uwa�a�, �e ocalenie ludzkiego �ycia jest wa�niejsze od ratowania skarb�w. Wysy�a� setki herold�w, aby uciekaj�cych ludzi wyprowadzali na tereny zabezpieczone przed ogniem. Tych, kt�rzy pr�bowali pozosta� w burzonych domach, wyci�gano na si��, nawet gro��c broni�. Zakazano ci�gni�cia za sob� dobytku po w�skich uliczkach.

Wybrudzony sadz� cesarz biega� z jednego miejsca na drugie, uspokaja� ludzi i dawa� im wskaz�wki. Zdarza�o si�, �e bra� na r�ce p�acz�ce dzieci, a oddaj�c je matkom, kaza� im udawa� si� na drug� stron� rzeki, do jego prywatnych ogrod�w. Na Polu Marsowym otwarto urz�d, kt�ry za�atwia� sprawy pogorzelc�w.

Cz�onkowie senatu, kt�rzy usi�owali ocali� swoje lary i penaty, protestowali, gdy gro��c mieczami �o�nierze wyrzucali ich z dom�w, kt�re podpalali pochodniami.

Niestety, olbrzymi po�ar podsyca� gwa�towny wiatr, kt�ry porywa� i przenosi� p�omienie i p�on�ce �agwie przez pasy ochronne o szeroko�ci stadionu. Po wielu bezsennych nocach stra�acy byli tak kra�cowo wyczerpani, �e nie mieli si� zapobiega� powstawaniu nowych ognisk zapalnych. Padali na ziemi� i natychmiast zasypiali. �ywio� ich pokona�.

Wykarczowano nowe strefy ochronne dla ratowania Suburry. Tygellin by� tylko cz�owiekiem i �al mu by�o prastarych drzew w jego w�asnym ogrodzie. W sz�stym dniu walki z �ywio�em, kiedy po�ar by� ju� prawie zd�awiony, ogie� przeszed� wierzcho�kami tych drzew na Suburr� i tak szybko rozszala� si� w wysokich, cz�ciowo drewnianych domach, �e mieszka�cy wy�szych pi�ter nie zd��yli ich opu�ci�. Setki, a mo�e tysi�ce ludzi ponios�o �mier� w p�omieniach.

Rozesz�a si� pog�oska, �e Neron specjalnie kaza� podpali� miasto. Wiadomo�� by�a absurdalna, wi�c natychmiast znalaz�a pos�uch. Przecie� mn�stwo ludzi na w�asne oczy widzia�o podpalaj�cych domy �o�nierzy! Spowodowane wysi�kiem i bezsenno�ci� zamieszanie, napi�cie i rozgor�czkowanie osi�gn�o taki poziom, �e licznych zwolennik�w znalaz�a zapocz�tkowana przez chrze�cijan nieprawdopodobna pog�oska o zbli�aniu si� dnia S�du Ostatecznego. Oczywi�cie nikt nie o�mieli� si� powtarza� tych pog�osek Neronowi. On za�, jak przysta�o wspania�emu arty�cie, by� zupe�nie opanowany. Jeszcze w czasie walki z �ywio�em wezwa� do siebie najlepszych architekt�w, aby zaprojektowali odbudow� Rzymu. Zorganizowa� te� dla pogorzelc�w transporty �ywno�ci z okolicznych miast. Ale gdy w otoczeniu �wity zacz�� codziennie przeprowadza� kontrole pogorzelisk i sk�ada� poszkodowanym r�ne obietnice, spotka� si� z gro�nymi okrzykami. Lud obrzuca� pretorian�w kamieniami, a Nerona oskar�a� o zniszczenie miasta.

��Stracili rozum! � rzek� z politowaniem Neron, kt�ry rozgniewa� si�, ale robi� dobr� min� do z�ej gry.

Wr�ci� do ogrod�w Mecenas�w i rozkaza� otworzy� �luzy wodne, cho� wiedzia�, �e przez to pozbawi wody ocalon� cz�� miasta. Szybko pogalopowa�em do bestiarium i poleci�em natychmiast nape�ni� wod� wszystkie zbiorniki. Jednocze�nie wyda�em rozkaz wybicia wszystkich zwierz�t, gdyby ogie� doszed� do drewnianego amfiteatru. Na razie wydawa�o si�, �e takie zagro�enie nie istnieje. Oczy szczypa�y mnie z braku snu i dymu, a ca�y by�em spuchni�ty i obola�y od poparze�: musia�em wi�c liczy� si� z tym, �e ca�e miasto p�jdzie z dymem. Ba�em si� nawet pomy�le� o tym, co by by�o, gdyby dzikie zwierz�ta wyrwa�y si� z klatek i buszowa�y w�r�d uciekaj�cych. Zaraz po moim wyj�ciu Sabina wyda�a rozkaz diametralnie sprzeczny z moim: � ka�dy, kto o�mieli si� dotkn�� zwierz�t, zostanie ukarany �mierci�.

Pod wiecz�r herold zbudzi� mnie z twardego snu i wezwa�, bym natychmiast stawi� si� u Nerona. Z g�ow� owini�t� mokr� opo�cz� okr�n� drog� maszerowa�em do ogrod�w Mecenas�w przez miasto o�wietlone �un� po�ar�w. Mia�em wra�enie, �e zbli�a si� koniec �wiata. Przypomina�y mi si� przera�aj�ce przepowiednie chrze�cijan, a tak�e twierdzenia m�drc�w starodawnej Grecji, �e wszystko zacz�o si� od ognia i w ko�cu w ogniu si� pogr��y.

W pewnej chwili zobaczy�em rozwrzeszczanych, zupe�nie pijanych ludzi � wobec braku wody gasili pragnienie w opustosza�ych magazynach win i ci�gn�li za sob� niewiasty. �ydzi w skupionych grupkach zawodzili hymny swojemu Bogu. Sk�d� wyskoczy� oszala�y m�czyzna z nadpalon� brod�, z�apa� mnie za ramiona, czyni� tajemne znaki chrze�cijan i ��da�, abym si� nawr�ci�, bo nadchodzi dzie� S�du!

U st�p wie�y Mecenas�w Neron niecierpliwie czeka� na przyjaci�. Ku mojemu zdumieniu odziany by� w d�ugi ��ty p�aszcz �piewaka, a na g�owie mia� wieniec. Tygellin z szacunkiem piastowa� jego cytr�.

Cesarz t�skni� za wyst�pem! Sprosi� wszystkich patrycjuszy, kt�rzy byli w mie�cie, a dla zapewnienia sobie s�uchaczy odwo�a� od po�aru tysi�c pretorian�w, kt�rzy teraz jedli i pili pod mokrymi drzewami ogrodu, wyleguj�c si� na murawie. U naszych st�p, jak rozpalona wyspa, jarzy�y si� p�on�ce i dogorywaj�ce dzielnice miasta. Pot�ny wir ognia i dymu wzbija� si� ku niebu.

��Przed nami widok, jakiego od zburzenia Troi �aden �miertelnik nie ogl�da�! � powiedzia� d�wi�cznym g�osem Neron, kt�ry nie chcia� ju� d�u�ej czeka�. -We �nie przyszed� do mnie Apollo. Kiedy si� obudzi�em, strofy tryska�y z mego serca, jakbym by� ogarni�ty boskim sza�em! Za�piewam m�j najnowszy poemat o zburzeniu Troi! Jestem pewien, �e te strofy b�d� trwa�y wiecznie, a dzi�ki nim Neron stanie si� nie�miertelnym poet�!

Wchodzi� na wie��, a herold powt�rzy� jego s�owa. Nie wszyscy mogli wej�� za Neronem, wielu si� nie zmie�ci�o. Starali�my si� oczywi�cie by� jak najbli�ej niego. Cesarz zacz�� �piewa� i sam sobie akompaniowa�. Jego mocny glos przebija� szum po�aru, rozchodzi� si� daleko po ogrodach. �piewa� jak zaczarowany, a sekretarz podpowiada� mu strofy, kt�re przez ca�y dzie� zapisywa� pod jego dyktando. Wiele strof improwizowa� w trakcie �piewu. Inny sekretarz dobrze si� napoci�, aby zastenografowa� te egzaltowane wiersze.

Do�� cz�sto bywa�em w teatrze i znam sztuki klasyczne. Szybko zorientowa�em si�, �e Neron po prostu zapo�ycza strofy ze znanych utwor�w! Robi to albo nie�wiadomie, ogarni�ty wen�, albo stosuj�c licentiae poeticae. �piewa� przez wiele godzin. Setnicy mieli potem k�opoty, �eby pa�kami zbudzi� �pi�cych pretorian�w. Patrycjusze prze�cigali si� w pochwa�ach, wo�ali, �e nigdy dot�d nie s�yszeli tak cudownego zgrania �piewu i muzyki. Z entuzjazmem o�wiadczali, �e najwi�kszym szcz�ciem dla nich jest mo�no�� opowiadania o tym wyst�pie swoim dzieciom i wnukom.

Zastanawia�em si� w duchu, czy Neron nie oszala�, skoro zorganizowa� taki nocny wyst�p?! Pocieszy�em si� my�l�, �e poczu� si� g��boko obra�ony bezsensownymi oskar�eniami, wi�c przetrawestowa� cierpienie cesarza w natchnienie artysty! W ten spos�b zrzuci� z siebie brzemi� w�adzy!

Neron zako�czy� sw�j wyst�p dopiero wtedy, kiedy rozkas�a� si� od dymu. Skorzystali�my z sytuacji i zacz�li�my jak jeden m�� b�aga� go, aby oszcz�dza� sw�j boski g�os! Spocony i czerwony, w ekstazie triumfu jeszcze usi�owa� co� �piewa�, a� wreszcie obieca� kontynuowa� nast�pnej nocy.

Nad �arz�cymi si� ruinami Rzymu, nad jego p�on�cymi resztkami wzbija�y w niebo fantastyczne ob�oki pary, bo w�a�nie otworzono �luzy wodne.

Dom pani Tulii na Wiminalu le�a� stosunkowo blisko ogrod�w Mecenasa. Postanowi�em przej�� tam i przespa� si� cho� godzin�. Ojcem si� nie martwi�em, bo ich dom by� na razie bezpieczny. Zreszt� nie by�em pewien, czy ojciec wr�ci� ze wsi, bo nie zauwa�y�em go w grupie senator�w zaproszonych na wyst�p.

Odnalaz�em go. Z podkr��onymi oczyma siedzia� sam w opustosza�ym domu.

��Pani Tulia ju� pierwszego dnia po wybuchu po�aru z pomoc� tysi�ca niewolnik�w wywioz�a na wie� wszystkie cenniejsze rzeczy � opowiada�.

Jukund, kt�remu ju� na wiosn� ostrzy�ono ch�opi�ce loki i dano tunik� oblamowan� purpur�, znalaz� w szkole na Palatynie kilku koleg�w i wraz z nimi wymkn�� si� z domu, �eby ogl�da� po�ar. Nagle z kt�rej� p�on�cej �wi�tyni sp�yn�a mu na nogi fala roztopionego z�ota. Straszliwie poparzonego przyniesiono do domu � pani Tulia zabra�a go do posiad�o�ci wiejskiej. Ojciec obawia� si�, �e do ko�ca �ycia b�dzie kalek�.

��Przynajmniej nie p�jdzie do wojska, �eby przelewa� krew na piaskach Wschodu, gdzie� po tamtej stronie Eufratu! � doda� z lekka si� j�kaj�c.

Ze zdumieniem zauwa�y�em, �e ojciec jest pijany. Z�o�y�em to na karb strasznego wypadku Jukunda. Ojciec spostrzeg� m�j wzrok.

��Nie przeszkadza ci chyba, �e po d�ugiej przerwie zn�w pij�? Wydaje mi si�, �e zbli�a si� m�j kres. Pij� nie z powodu wypadku Jukunda. Jego bystre nogi ca�y czas wiod�y go na manowce. Lepiej dla niego, aby jako kaleka odnalaz� Kr�lestwo Bo�e, ani�eliby mia� okaleczy� swoje serce. Od �mierci twojej matki, Minutusie, jestem takim duchowym kalek�!

Ojciec dawno ju� sko�czy� sze��dziesi�t lat i ch�tnie wraca� wspomnieniami do przesz�o�ci. W jego wieku wiele my�li si� o �mierci, wi�c nie zwr�ci�em uwagi na te przeczucia. Co innego mnie zaciekawi�o, wi�c spyta�em:

��Co ty pleciesz o wschodnich piaskach i Eufracie?

��Kolegami szkolnymi Jukunda s� synowie kr�lewscy ze Wschodu � ojciec �apczywie poci�gn�� ze z�otego pucharu. � Ich zromanizowani rodzice za sw�j �yciowy cel uznaj� zwyci�stwo nad Fartami. Ci m�odzi ludzie s� bardziej rzymscy ni� Rzymianie. Do tego prowadzi te� wychowanie w szkole Jukunda. Na posiedzeniach komisji senackiej wielokrotnie rozwa�ano sytuacj� na Wschodzie. Gdy tylko Korbulon umocni si� w Armenii, w�wczas Rzym uzyska bazy do ataku i Partia znajdzie si� w sytuacji bez wyj�cia.

��Jak mo�esz my�le� o wojnie teraz, gdy Rzym dotkn�a taka kl�ska?!

��krzykn��em. � Trzy dzielnice miasta s� ca�kowicie zniszczone, sze�� nadal p�onie. Ogie� poch�on�� prastare pomniki przesz�o�ci. Po �wi�tyni Westy zosta�y popio�y. Sp�on�o tabularium wraz z tablicami prawa. Sama odbudowa Rzymu b�dzie trwa� latami i kosztowa� tak niebotyczne sumy, �e nie jestem w stanie sobie tego wyobrazi�. Jak w tej chwili mo�esz my�le� o wojnie?!

��W�a�nie teraz trzeba o niej my�le� � odpar� zamy�lony. � Nie mam objawie� ani zjaw, cho� ostatnio miewam sny tak prorocze, �e musz� zastanawia� si�, co oznaczaj�. Ale sn�w nie ma sensu opowiada�. Ja my�l� logicznie: odbudowa Rzymu poci�gnie za sob� ogromne koszty, a to oznacza dodatkowe opodatkowanie prowincji. Zwyczajem bogatych jest przerzucanie koszt�w na biednych, wi�c podatki te obci��� najubo�szych. To wzbudzi niezadowolenie spo�eczne, a niezadowolenie wywo�a krytyk� w�adzy. Najlepszym �rodkiem na zneutralizowanie tego niezadowolenia jest wojna. Gdy ona wybuchnie, zawsze znajd� si� ch�tni do jej finansowania. Wiesz dobrze, jak bardzo ubolewam nad inercj� Rzymu i upadkiem cn�t �o�nierskich. To prawda, m�ode pokolenie kpi sobie z historii Liwiusza, ale i ono ma w sobie krew wilka!

.

��Neron nie chce wojny. By� got�w zrezygnowa� z Brytanii. Jemu w g�owie tylko laury artystyczne.

��W�adca d�ugo si� nie utrzyma, je�li nie uwzgl�dni woli ludu. Lud wcale nie chce wojny, ��da tylko chleba i igrzysk. Lecz istniej� pot�ne si�y, kt�re z wojny czerpi� ogromne korzy�ci. Dotychczas nigdy poszczeg�lni ludzie nie dysponowali takimi kolosalnymi maj�tkami. Wyzwole�cy �yj� wspanialej ni� rzymska arystokracja, a nie wi��e ich stara maksyma, aby dobro pa�stwa przedk�ada� nad w�asne. Nie jeste� jeszcze �wiadomy, Minutusie, jak bezgraniczn� w�adz� daj� pieni�dze! My tu m�wimy o pieni�dzach � przerwa� nagle swoje dywagacje � ale na szcz�cie jest co� od nich wa�niejszego. Zatroszczy�e� si� chyba o drewniany pucharek twojej matki?

Zaniepokoi�em si�. W czasie k��tni z Klaudi� zupe�nie zapomnia�em o magicznej czarce. Zdawa�o mi si�, �e m�j dom na Awentynie sp�on��, a wraz z nim drewniany puchar. Natychmiast zerwa�em si� z miejsca.

��Ojcze kochany! Wino uderzy�o ci do g�owy! Zostawmy twoje proroctwa! W te noce Furie n�kaj� nie tylko ciebie! Id�, odpocznij, a ja wracam do swoich obowi�zk�w!

Ojciec za��da� jeszcze, abym po jego bliskiej �mierci pami�ta� o jego przeczuciach. Wyszed�em i klucz�c przez pogorzeliska ruszy�em w stron� Awentynu. Osaczony przez �ar musia�em wr�ci� mostem do dzielnicy �ydowskiej i stamt�d pop�yn�� ��dk� na drug� stron� rzeki. Na szcz�cie sta�a na brzegu ��d�, kt�ra przywioz�a szukaj�cych ratunku pogorzelc�w.

Bardzo si� zdziwi�em, �e zbocze Awentynu do strony rzeki jeszcze ocala�o. D�ugo b��dzi�em mi�dzy chmurami dymu. �wi�tynia Luny wraz z otoczeniem by�a stert� dymi�cych zgliszcz, a tu� przy niej sta� zupe�nie nienaruszony m�j dom! Widocznie wiatr zawr�ci� p�omienie ze szczytu wzg�rza, bo przecie� nawet nie by�o ochronnych przeciwpo�arowych pas�w, jedynie napr�dce rozbito kilka dom�w.

�smy dzie� po�aru zacz�� budzi� nadzieje na zwyci�enie ognia i zniszczenia. W moim ogrodzie le�a�y setki ludzi � m�czyzn, kobiet i dzieci. Nawet wyschni�te zbiorniki wodne zapchane by�y �pi�cymi. Lawiruj�c i przeskakuj�c mi�dzy le��cymi dotar�em do domu. Nikt nie odwa�y� si� nocowa� pod dachem, chocia� drzwi by�y otwarte.

Wpad�em do swego pokoju, znalaz�em zamkni�ty kuferek. Na dnie spokojnie le�a�a owini�ta jedwabn� chust� drewniana czarka. Wzi��em j� do r�ki � a by�em kra�cowo wyczerpany � i odczu�em zabobonny strach. Zupe�nie jakbym dotkn�� przedmiotu czyni�cego cuda. Przej�a mnie nagle my�l, �e ten tajemniczy puchar Fortuny, kt�ry jeszcze w Antiochii tak g��boko czcili wyzwole�cy ojca, os�oni� m�j dom! Nie by�em w stanie my�le� dalej. Z drewnian� czar� w r�ku zwali�em si� na ��ko i zapad�em w najg��bszy w mym �yciu sen.

Spa�em a� do wieczornej gwiazdy. Zbudzi�y mnie �piewy chrze�cijan i g�o�ne okrzyki rado�ci. By�em tak zaspany, �e wo�a�em na Klaudi�, aby m�wi�a ciszej. My�la�em, �e jest poranek i �e jak zwykle czekaj� na mnie klienci i wyzwole�cy. Dopiero gdy wyszed�em do ogrodu, u�wiadomi�em sobie ogrom zniszcze� i wszystko, co si� sta�o.

��Zamilczcie, g�upcy! � krzykn��em do Akwili, kt�ry kierowa� modlitw� chrze�cijan. � G�osz�c wasz� rado�� w taki dzie� rozgniewacie rozs�dnych ludzi! Ju� przedtem s�siedzi pytali podejrzliwie, co za �ycie prowadzi si� w moim domu?!

Akwila doko�czy� modlitw�, ale nieco ciszej, a przestraszona gromadka prawie szepta�a.

��Zgodnie z poleceniem starszych gminy � powiedzia� Akwila � czuwali�my i modlili�my si� dniami i nocami, udr�czeni dymem i na wp� �ywi, ale Chrystus nie przyszed�. Widocznie zniszczenie Babilonu jest tylko wst�pem i ostrze�eniem przed nadej�ciem S�du Ostatecznego, aby jak najwi�cej ludzi zdo�a�o si� nawr�ci�! � Surowo spojrza� na mnie i poprosi�: � Panie, jeste�my g�odni i spragnieni. Daj nam wody i jad�a, bo inaczej zginiemy, cho� ocaleli�my z ognia!

Sam te� by�em g�odny. W domu nie by�o nawet okruszyny chleba. Ludzie opr�nili spi�arnie i ogrodowe zbiorniki wody. Akwila i Pryska powo�ywali si� na pozwolenie Klaudii i zapewniali, �e w imi� Chrystusa spo�ywali tylko chleb i pili wod� z domieszk� wina. Wszystkie s�siednie domy by�y opuszczone. Na w�asn� odpowiedzialno�� pozwoli�em im na poszukiwanie w nich jedzenia, ale wody nigdzie nie znaleziono!

��Uga�cie swoje pragnienie w Tybrze! � powiedzia�em. � Po tamtej stronie rzeki na Polu Marsowym i w ogrodach Agrypiny zorganizowano punkty bezp�atnego wydawania jad�a. Czysta woda mo�e by� tylko w �wi�tej cysternie przy �wi�tyni, poniewa� zbiorniki akweduktu s� suche.

�una na niebie wskazywa�a, �e po�ar nadal szaleje, wydawa�o si� jednak, �e najgorsze mamy za sob�. Wydzieli�em z t�umu swoich niewolnik�w i podzi�kowa�em im za odwag�. Przecie� zostali, aby os�ania� m�j dom, ryzykuj�c �yciem. Innych niewolnik�w zach�ca�em, aby niezw�ocznie zacz�li poszukiwania swych pan�w, aby nie ukarano ich potem jako uciekinier�w.

T�um na dziedzi�cu nieco si� przerzedzi�. Drobni sklepikarze i rzemie�lnicy, kt�rzy ponie�li najwi�ksze straty, prosili gor�co, abym na razie pozwoli im pozosta�, gdy� nie mieli innego schronienia. Byli w�r�d nich starcy i dzieci. Nie mia�em serca, aby wyp�dzi� ich w gorej�ce ruiny.

Cz�� ocala�ych kolumnad �wi�ty� Kapitelu l�ni�a blaskiem na tle zadymionego nieba. Po stygn�cych zgliszczach snuli si� cwaniacy w poszukiwaniu stopionych kruszc�w. Tygellin kaza� otoczy� p�on�ce obszary kordonem �o�nierzy. �eby unikn�� pomy�ek, zabroniono rozgrzebywania zgliszcz nawet w�a�cicielom dom�w.

Na podleg�ym mi obszarze bestiarium �o�nierze musieli w��czniami i strza�ami z �uku odgania� zdzicza�e hordy ludzi, kt�rzy usi�owali przedosta� si� do naszych zbiornik�w wodnych i magazyn�w �ywno�ci. Spaceruj�ce za ogrodzeniem sarny i jelenie wykradano na rze�. Na szcz�cie nie by�o ch�tnych na pr�b� si� z dzikimi bykami.

Poniewa� �a�nia sp�on�a, Neron uwie�czy� sw�j poetycki wyst�p k�piel� w �wi�tej cysternie. By�o to przedsi�wzi�cie do�� ryzykowne, ale Neron wierzy� w swoje umiej�tno�ci p�ywackie i t�yzn�. Woda Tybru, zanieczyszczona �ciekami z kloak, wcale mu nie odpowiada�a. Lud bardzo �le przyj�� ten cesarski wybryk. Powszechnie szeptano, �e nie do�� mu by�o podpalenia Rzymu, to jeszcze zanieczy�ci� ostatnie �r�d�o wody pitnej w Rzymie! A przecie� kiedy po�ar wybuchn��, Neron znajdowa� si� daleko od Rzymu, w Ancjum. Kto jednak chcia� o tym pami�ta�?!

Nigdy bardziej nie zachwyca�em si� majestatem Rzymu i zdolno�ciami organizacyjnymi jego mieszka�c�w, ni� kiedy rozdzielano pomoc pogorzelcom i rozpocz�to systematyczne oczyszczanie z gruz�w i odbudow� miasta. Na dostawc�w sprz�tu domowego i odzienia wyznaczono bli�sze i dalsze miasta. Dla bezdomnych wzniesiono tymczasowe pomieszczenia. Przyp�ywaj�ce do miasta statki ze zbo�em po wy�adowaniu zabiera�y gruz, kt�ry potem rozrzucano na bagnach Ostii. Cen� zbo�a obni�ono o dwie sestercje. By�a to najni�sza z dotychczasowych cen. Mnie to wcale nie dotkn�o, poniewa� handlowcom zb� pa�stwo p�aci�o ceny gwarantowane. Wyr�wnywano zapadliny, niwelowano strome zbocza wzg�rz. Obszar od Palatynu po Coelius i Eskwilin zabra� Neron � postanowi� zbudowa� tam wspania�y dom cesarski. Wytyczono nowe szerokie ulice, niezale�nie od ich dawnego uk�adu.

Osobom, kt�re chcia�y odbudowywa� swe domy wedle nowych za�o�e� architektonicznych, pa�stwo zapewnia�o dogodne po�yczki; je�li nie wywi�zywa�y si� one z termin�w budowy, w�wczas traci�y te przywileje.

Wszystkie domy musia�y by� budowane z kamienia i mog�y mie� najwy�ej dwa pi�tra. Od strony ulicy musia�y by� os�oni�te kru�gankiem. Ka�dy dom by� wyposa�ony we w�asny zbiornik wody. Od nowa rozplanowano rozdzia� wody z akwedukt�w, wobec czego bogacze nie mogli ju� dysponowa� nieograniczon� jej ilo�ci� dla swoich ogrod�w i prywatnych �a�ni.

By�y to zarz�dzenia s�uszne i potrzebne, ale oczywi�cie wzbudza�y og�lne rozgoryczenie. Szerokie ulice nie przeszkadza�y tylko patrycjuszom, pro�ci ludzie za� twierdzili, �e r�wnie dobre by�y dawne ciasne, kr�te uliczki, kt�re w upalne lato dawa�y cie� i ch��d, a noc� kryj�wki zakochanym. Obawiali si�, �e gruchanie w czterech �cianach wp�ynie na wzrost liczby przymusowo zawieranych zbyt wczesnych zwi�zk�w ma��e�skich.

Prowincje i ludzie zamo�ni rywalizowali mi�dzy sob� w wysoko�ci dobrowolnych datk�w pieni�nych na odbudow� Rzymu, lecz nie mog�y one wystarczy� nawet na rozpocz�cie prac. Jedynym wyj�ciem sta�o si� ob�o�enie specjalnymi podatkami ca�ej ludno�ci imperium. �wiat musia� przecie� ujrze� Wielki Cyrk, �wi�tynie i teatr odbudowane wedle wspania�ych plan�w Nerona! Potem wyszed� na jaw projekt budowy przepysznego Z�otego Domu cesarza. Lud zacz�� szemra�, widz�c, jak ogromne po�acie centralnej cz�ci miasta zajmie jego realizacja. Neron zaw�aszczy� nawet tereny rozwalonych w czasie po�aru dawnych magazyn�w zbo�a. Uprawdopodobni�o to podejrzenia, �e pozwoli� spali� miasto, aby zyska� miejsce pod sw�j pa�ac. Przecie� swego czasu, w momencie rozdra�nienia, powiedzia�, �e albo zbuduje nowe miasto, ale przeniesie stolic� na Wsch�d! Te przypadkowe s�owa teraz powtarzano i przeinaczano. Wiadomym by�o, �e nowe miasto chcia� nazwa� �Neroni�". Nawet je�li nie podpali� Rzymu � twierdzili r�ni przem�drzali ludzie � to wzbudzi� gniew bog�w, zni�aj�c si� do roli �piewaka. Obywatele, strze�cie si�! Jeszcze gorsze nieszcz�cia mog� przez niego dotkn�� nasze pa�stwo!

Wreszcie nadesz�a jesie� i ulewne deszcze zmy�y z ruin sadz�. Dniami i nocami wo�y ci�gn�y do miasta wozy za�adowane kamieniem budowlanym. Nieprzerwany huk i stukot na budowach uniemo�liwia� normalne �ycie. Pracowano pilnie, nie przestrzegaj�c nawet tradycyjnych �wi�t. Lud, kt�ry przywyk� do pochod�w, widowisk cyrkowych i darmowych posi�k�w, narzeka� na niewygody i surowy tryb �ycia.

W umys� ka�dego obywatela wpi� si� trwa�y jak kalectwo strach przed ogniem i �mierci�. Nawet konsulowie nie wstydzili si� publicznie opowiada�, jak w czasie po�aru wyrzucano ich z dom�w, a pijani �o�dacy podpalali budynki, zanim ogie� tam dotar�.

Inni zn�w twierdzili, �e w czasie po�aru grupy chrze�cijan �wi�ci�y zwyci�stwo i wznosi�y dzi�kczynne pie�ni. Przeci�tni ludzie nie odr�niali chrze�cijan od �yd�w. Podejrzenia podsyca� fakt, �e od po�aru ocala�a �ydowska dzielnica po drugiej stronie Tybru i kilka innych teren�w, dzier�awionych przez �yd�w w samym mie�cie. Ludzi od dawna denerwowa�o istnienie dziesi�ciu synagog, w�asnej jurysdykcji i rady; uznawano to za wyraz ch�ci wywy�szania si�. W miejscach mod��w �yd�w nie by�o nawet wizerunku cesarza! Tematem niezliczonych opowie�ci by�y ich czarnoksi�skie umiej�tno�ci.

Ku ha�bie Nerona coraz cz�ciej szeptem i g�o�no oskar�ano go o podpalenie Rzymu, cho� rozumiano, �e nie mo�na ��da� ukarania cesarza. Tragedia by�a jednak tak straszliwa, �e nale�a�o koniecznie znale�� i ukara� winnych.

Najbardziej obwiniali Nerona cz�onkowie starych arystokratycznych rod�w, kt�rzy stracili nawet woskowe maski swych przodk�w. Przy��czali si� do nich nuworysze, obawiaj�cy si� utraty maj�tku. Zwyk�y lud doceni� szybko�� i zakres dzia�a�, podj�tych przez cesarza dla z�agodzenia konsekwencji po�aru. Nic w tym dziwnego � dostawali wszystko za darmo! Ale przecie� � twierdzili � udzielanie pomocy by�o obowi�zkiem cesarza! Wszak do�ywotnio pe�ni� urz�d trybuna ludowego, z tego tytu�u by� nietykalny, ale mia� walczy� z arystokracj� o przywileje ludu! Dlatego do�� powszechna by�a satysfakcja, �e arystokracja straci�a cz�� swoich d�br na rzecz cesarza. Natomiast szczeg�lna pozycja �yd�w wzbudza�a ostr� zawi��.

Kr��y�y s�uchy, �e �ydzi od dawna przepowiadali po�ar. Wielu ludzi przypomina�o, jak to Klaudiusz wyp�dzi� ich z Rzymu. Nie min�o wiele czasu, jak najpierw potajemnie, a wnet i otwarcie zacz�to oskar�a� �yd�w, �e podpalili Rzym, aby sprawdzi�y si� ich przepowiednie i aby mogli wykorzysta� ludzkie nieszcz�cie.

Takie gadanie by�o oczywi�cie niebezpieczne dla �yd�w. Dlatego zwr�cili si� do Poppei, aby za jej po�rednictwem wyja�ni� Neronowi przepastn� r�nic� mi�dzy �ydami a chrze�cijanami. By�o to zadanie trudne, b�d� co b�d� Jezus Nazarejski by� �ydem i nauka o nim jako o Chrystusie rozesz�a si� dzi�ki �ydom. Wprawdzie w Rzymie wi�kszo�� chrze�cijan nie by�a obrzezana, ale rdze� ich gminy stanowili �ydzi, kt�rzy odst�pili od synagogi.

Poppea czci�a �wi�tyni� Jerozolimsk�, zna�a �wi�te opowie�ci o Abrahamie, Moj�eszu i innych prorokach i uwa�a�a si� za kobiet� bogobojn�. Na wszelki wypadek nie opowiadano jej zbyt wiele o przepowiedniach na temat mesjasza, bo i tak mia�a w g�owie prawdziwy zam�t. Gdy wezwa�a mnie na swe pokoje w Eskwilinie, abym jej dok�adnie wyt�umaczy�, czego w�a�ciwie chc� �ydzi, nie przeczuwa�em niczego z�ego, ale wcale nie by�em zadowolony z tej oznaki �aski.

��Uczeni ca�e �ycie po�wi�caj� studiowaniu zamiar�w �yd�w � powiedzia�em ze �miechem. � Pos�uchaj lepiej, jak oni sami to t�umacz�!

��W Jeruzalem i w ka�dym kraju, w kt�rym s� synagogi, istniej� dwa stronnictwa: saduceuszy i faryzeuszy � wyja�niali przedstawiciele gminy. � W pewnych sprawach spieramy si� z sob�, ale wszyscy jeste�my �ydami. Natomiast �ydzi chrze�cijanie to rozbijacze i siewcy trucizny! Kiedy saduceusze doszli w Jeruzalem do w�adzy, ukamienowali�my ich przyw�dc�, Jakuba, a innych wyp�dzili�my z miasta. Niestety, do w�adzy znowu doszli faryzeusze, a ci b�d� tolerowa� zwolennik�w Jakuba, dop�ki utrzymaj� obowi�zek obrzezania.

��Przecie� uczyli�cie � powiedzia�a ze zdumieniem Poppea, potrz�saj�c z�ocistymi lokami � �e waszego Boga mo�na uznawa� i by� prozelit� nie poddaj�c si� obrzezaniu. Jest to zabieg przykry dla m�czyzny!

��Tak nauczali�my i tak jest � gor�czkowali si� �ydzi. � Ale chrze�cijanie nadu�yli naszej pob�a�liwo�ci, aby u�atwi� sobie gromadzenie zwolennik�w. Teraz byle kto mo�e udawa� �yda, je�li tylko uzna ich Chrystusa, kt�ry nie jest prawdziwym mesjaszem.

��S�ysza�am o chrze�cijanach, ale zawsze my�la�am, �e uznaj� �ydowskiego Boga, tak jak to ja czyni�! � powiedzia�a Poppea i zapyta�a �yd�w: � Czego chcecie ode mnie?!

��Chc�, aby� rozwi�za�a ich zagmatwane spory! � wyja�ni�em �artobliwie. Uczeni �ydzi rozgniewali si�.

��To nie s� �arty! � zawo�ali. � Chrystus chrze�cijan nie jest mesjaszem �yd�w. Niech b�dzie przekl�ty ten, kto go uzna za Chrystusa! Wyrzekniemy si� go niezale�nie od tego, czy b�dzie obrzezany czy nie! To w�a�nie chrze�cijanie g�osili dzie� S�du i �piewali psalmy dzi�kczynne, gdy Rzym p�on��! Ich przest�pstwo nie jest naszym przest�pstwem!

��Chrze�cijanie nie s� przest�pcami! � wtr�ci�em si� szybko. � S� pokorni, by� mo�e nawet g�upi. Przynajmniej g�upsi od was. A czy �ydzi nie uznaj� dnia S�du Ostatecznego i tysi�cletniego Kr�lestwa?

�ydzi spojrzeli na mnie ponuro, naradzili si� i odpowiedzieli:

��Nie m�wimy gojom o takich sprawach! Chcemy tylko zapewni�, �e przest�pstwo chrze�cijan nie dotyczy nas, �yd�w. S�dzimy o nich wszystko co najgorsze!

Uzna�em, �e dyskusja zmierza w zupe�nie z�ym kierunku.

��Dostrzegam w twoich oczach pierwsze oznaki b�lu g�owy, kochana Poppeo! � powiedzia�em. � Zr�bmy kr�tkie podsumowanie dyskusji. �ydzi od�egnali si� do chrze�cijan i stwierdzaj�, �e ich nienawidz�. Sami uwa�aj� si� za pobo�nych. O chrze�cijanach my�l� tylko �le, o sobie dobrze. To wszystko.

Zauwa�y�em na twarzach �yd�w wyraz zawodu.

��Trzeba przyzna�, �e w gronie chrze�cijan s� dawni przest�pcy i z�oczy�cy, kt�rzy si� nawr�cili, zmienili swoje post�powanie i otrzymali przebaczenie za grzechy � doda�em. � O ile wiem, ich kr�l przyszed� szuka� grzesznych, a nie pobo�nych. Lecz og�lnie chrze�cijanie s� wra�liwi i spokojni. Karmi� biednych, pomagaj� wdowom i pocieszaj� wi�ni�w. Niczego z�ego o nich nie s�ysza�em!

��O jakim przest�pstwie oni m�wili? � zainteresowa�a si� Poppea.

��Jest w tym co� niejasnego, czego nie rozumiem.

��Z pewno�ci� s�ysza�a�, jakie g�upie plotki kr��� po mie�cie w zwi�zku z po�arem � t�umaczy�em z ironi�. � S�dz�, �e �ydzi chc� okr�n� drog� zapewni�, �e to nie oni podpalili Rzym. Ich zdaniem r�wnie absurdalne by�oby oskar�enie samego cesarza.

Lecz moja ironia na nic si� tu nie przyda�a: Poppea ba�a si� �ydowskich czar�w!

��Ju� rozumiem! � zawo�a�a z rozja�nion� twarz�. � Id�cie w pokoju, �wi�ci m�owie! Nie pozwol�, aby ktokolwiek �le o was my�la�! Post�pili�cie dobrze, o�wiadczaj�c mi, �e nie uznajecie chrze�cijan za �yd�w!

�ydzi wyszli b�ogos�awi�c j� s�owem Alleluja.

��Chyba rozumiesz, �e nienawidz� chrze�cijan jedynie przez zawi��?- spyta�em. � Chrze�cijanie przeci�gn�li na swoj� stron� ich dawnych zwolennik�w, kt�rzy sk�adali liczne dary do Jeruzalem i synagogi!

��Je�li �ydzi maj� powody, by nienawidzi� chrze�cijan, to na pewno chrze�cijanie s� lud�mi niebezpiecznymi i gro�nymi � autorytatywnie o�wiadczy�a Poppea. � Sam powiedzia�e�, �e to s� byli przest�pcy i z�oczy�cy!

I nie chcia�a ju� s�ucha� dalszych wyja�nie�, bo to przekracza�o pojemno�� jej pi�knej g��wki. S�dz�, �e natychmiast pobieg�a do Nerona z wiadomo�ci�, �e Rzym podpalili chrze�cijanie, gro�na sekta religijna, skupiaj�ca samych przest�pc�w.

Wiadomo�� ucieszy�a cesarza. Rozkaza� Tygellinowi, aby wyja�ni� oskar�enie, przy czym poleci� wy��czy� ze sprawy �yd�w, poniewa� ich religia ma tylko powierzchowne zwi�zki z niebezpiecznymi naukami chrze�cijan.

Czynno�ci tego rodzaju powinien przeprowadzi� prefekt miasta, ale on bardziej polega� na umiej�tno�ciach Tygellina, w kt�rego gestii by�y kwestie zagraniczne. Przecie� religia chrze�cijan przysz�a ze Wschodu, a jej zwolennikami byli w wi�kszo�ci przybysze z tego regionu �wiata. Tygellina za� religia nie interesowa�a w og�le, natomiast �ci�le przestrzega� otrzymanego polecenia, aby spenetrowa� najni�sz� warstw� ho�oty rzymskiej.

Zadanie nie by�o trudne. W ci�gu jednego popo�udnia zebrano kilkudziesi�ciu podejrzanych m�czyzn. Wszyscy z rado�ci� przyznali, �e s� chrze�cijanami i bardzo si� zdziwili, gdy ich niezw�ocznie aresztowano wtr�cono do loch�w wi�ziennych. Bez ko�ca wypytywani, czy podpalili Rzym, gwa�townie temu zaprzeczali. P�niej pytano, czy znaj� innych chrze�cijan? W swej naiwno�ci wyliczyli tylu, ile tylko pami�tali. Wystarcy�o zgarnia� wskazanych z miejsc ich zamieszkania. Wszyscy szli bez sprzeciwu.

W ci�gu nocy zatrzymano oko�o tysi�ca chrze�cijan. Zdecydowana wi�kszo�� pochodzi�a z najni�szych warstw spo�ecznych. �o�nierze si� przechwalali, �e wystarczy podej�� do zebranego t�umu i zapyta�, czy s� tu chrze�ciJanie, a ci g�upcy sami si� zg�osz�, �eby ich zamkn��!

Tygellina zaskoczy�a ogromna liczba zatrzymanych. Poniewa� pomieszczenia sta�y si� za ciasne, doszed� do wniosku, �e trzeba przeprowadzi� selekcj�. Przede wszystkim zwolni� obrzezanych. Ostro upomnia� kilku zapl�tanych przypadkowo ekwit�w i uwolni� ich, my�l�c logicznie, �e nie mo�na ich oskar�a� o podpalenie Rzymu. Kilku zamo�niejszych obywateli zacz�o protestowa�, gdy si� zorientowali, z jak� siedz� gawiedzi�. Zapewniali, �e wpadli przez pomy�k� i zg�aszali gotowo�� z�o�enia dar�w, aby j� wyja�ni�. Tygellin ch�tnie ich zwalnia�, bowiem za najbardziej winnych z g�ry uzna� napi�tnowanych przest�pc�w i zbieg�ych niewolnik�w. Mia� zreszt� ochot� na przeprowadzenie czystki w ca�ym podziemnym �wiatku Rzymu. Istotnie po po�arze miasto sta�o si� bardzo niebezpieczne, szczeg�lnie noc�. O chrze�cijanach Tygellin mia� jeno bardzo mgliste wyobra�enie.

Uwi�zieni byli pocz�tkowo zupe�nie spokojni. Modlili si� do Chrystusa i nie mieli poj�cia, o co mo�na ich oskar�a�. Logicznie rozumowali, �e wcze�niejsze uwolnienie Paw�a przez cesarza przemawia na ich korzy��. Zacz�li si� jednak ba�, gdy dostrzegli, �e dokonuje si� selekcji zatrzymanych i �e wszystkich pytano, czy brali udzia� w podpalaniu. Poniewa� zwolniono obrzezanych, rozesz�y si� plotki, �e w ca�� t� spraw� zamieszani s� zwolennicy stronnictwa nieboszczyka Jakuba, podpory Jeruzalem. Jakubici stale odcinali si� od pozosta�ych chrze�cijan, trzymali we w�asnym gronie, �ci�le przestrzegali �ydowskiego obyczaju i uwa�ali siebie za bardziej �wi�tych ni� wszyscy inni. Rozgorza� te� gor�cy sp�r mi�dzy zwolennikami Kefasa i Paw�a. Rezultat tych spor�w by� taki, �e wi�niowie postanowili podawa� mo�liwie najwi�ksz� liczb� nazwisk chrze�cijan z ugrupowa� innych ni� te, kt�re sami reprezentowali. Nawet ludzie nastawieni pokojowo zacz�li odczuwa� zawi�� i ch�� odwetu. Byli te� tacy, kt�rzy po namy�le doszli do wniosku, �e korzystniej b�dzie poda� jak najwi�cej nazwisk os�b zajmuj�cych wysokie stanowiska.

��Im wi�cej nas b�dzie � my�leli z nadziej� � tym mniej prawdopodobny stanie si� proces s�dowy, je�li w og�le do niego dojdzie. Przecie� Paw�a zwolniono! Z�o�liwy Tygellin musi wkr�tce p�j�� po rozum do g�owy, gdy zobaczy, jak olbrzymi� i wp�ywow� stanowimy grup�!

Do p�nej nocy aresztowano w Rzymie ca�e rodziny, ile tylko zd��yli pretorianie. Prawowierni �ydzi ch�tnie wskazywali palcem swych dawnych wsp�wyznawc�w, kt�rzy uznali Chrystusa. Dopiero nazajutrz rano zm�drzeli. Rada postanowi�a, aby mimo konflikt�w nie miesza� �yd�w do tej sprawy, bo w�wczas nienawi�� skrupi si� na ca�ym narodzie. Tym razem zdrowy rozs�dek wzi�� g�r� nad �lep� w�ciek�o�ci� wobec renegat�w.

Po nocy, sp�dzonej na pijatyce i rozpu�cie, Tygellin obudzi� si� z ci�k� g�ow�. Przez opuchni�te powieki ujrza� olbrzymi plac �wicze� pretorian�w szczelnie wype�niony t�umem schludnie ubranych ludzi, ca�ymi rodzinami siedz�cych pokornie na ziemi. Pretorianie przynie�li d�ugie spisy zatrzymanych i pytali, czy maj� si� wdziera� do dom�w konsul�w i senator�w, �eby ich r�wnie� aresztowa�?!

Tygellin pocz�tkowo nie wierzy� w�asnym oczom. Uzna�, �e ma do czynienia z efektami zemsty chrze�cija�skich przest�pc�w wobec uczciwych obywateli. Z biczem w r�ku chodzi� mi�dzy zatrzymanymi i pyta�, czy s� chrze�cijanami. Wszyscy z rado�ci� potwierdzali, �e uznaj� Chrystusa.

Byli to ludzie przyzwoici o czystych, niewinnych twarzach. Tygellin kr�powa� si� nawet smaga� ich biczem. Doszed� do wniosku, �e musia�a zaj�� jaka� straszna pomy�ka! Pobie�nie obliczy�, �e nale�a�oby zatrzyma� jeszcze ze dwadzie�cia tysi�cy os�b z r�nych warstw spo�ecznych. Ukaranie tak du�ej liczby przest�pc�w wydawa�o si� rzecz� niemo�liw�.

Wiadomo�� o masowych aresztowaniach chrze�cijan obieg�a ca�y Rzym. O rozmow� z Tygellinem dobijali si� liczni �wiadkowie, kt�rzy chcieli zezna�, �e na w�asne oczy widzieli, jak w czasie po�aru chrze�cijanie gromadzili si� na wzg�rzach i �piewali hymny pochwalne, a tak�e �e od dawna przepowiadali ogie�, kt�ry mia� run�� z nieba na Rzym.

W pretorium panowa� straszliwy chaos. Gromady ludzi, gnie�d��cych si� tymczasowo na Polu Marsowym, korzysta�y z okazji, aby rabowa� pozostawione mieszkania i sklepy chrze�cijan czy �yd�w.

Buszuj�ca ho�ota, nie zatrzymywana przez policj�, wlok�a do pretorium pobitych do krwi chrze�cijan i �yd�w, �eby ich oskar�y� o podpalenie Rzymu. Tygellin mia� na tyle rozs�dku, �e ostro przem�wi� do t�umu, zabroni� samos�d�w i zapewni�, �e cesarz, mimo zrozumia�ego gniewu na winnych, nie zezwala na rozprawianie si� z nimi w spos�b niezgodny z prawem. Nast�pnie wys�a� �o�nierzy, aby przywr�cili porz�dek w mie�cie. W tych godzinach histerii chrze�cijanie byli bardziej bezpieczni w obr�bie mur�w obozu pretorian�w ni� we w�asnych domach.

A� do �witu w moim domu na Awentynie siedzia�y gromady zatrwo�onych chrze�cijan, kt�rzy tu szukali bezpiecznego schronienia w nadziei, �e moje stanowisko b�dzie im tarcz�. S�siedzi wykrzykiwali obelgi i rzucali przez mur kamieniami. Nie odwa�y�em si� uzbroi� niewolnik�w, aby dodatkowo nie da� przeciwnikom chrze�cijan argumentu, �e stawiaj� zbrojny op�r. Rozkaza�em tylko jak najsurowiej, aby strze�ono bram. Znalaz�em si� w nieprzyjemnej sytuacji. Dzi�kowa�em Fortunie, �e Klaudia zgodzi�a si� opu�ci� na czas porodu jeszcze bardziej niezdrowy po po�arze Rzym i wraz ze s�u�b� przenios�a si� do posiad�o�ci wiejskiej w Cerei.

Troska o Klaudi� uczyni�a mnie bardziej wra�liwym. Nie chcia�em by� nieczu�y na los jej ukochanych chrze�cijan, aby nie przynios�o to nieszcz�cia nie narodzonemu dziecku. Przemy�la�em r�ne mo�liwo�ci, rozmawia�em z chrze�cijanami i namawia�em ich, aby niezw�ocznie opu�cili miasto, poniewa� najprawdopodobniej b�dzie wniesione przeciwko nim oskar�enie o ci�k� zbrodni�.

Oni jednak nie chcieli p�j�� za t� rad�. Twierdzili, �e nikt nie mo�e po�wiadczy�, by zrobili co� z�ego. Przeciwnie � pracowali i wiedli uczciwe �ycie, bo odrzucili grzechy i wszelkie z�o! W swej ludzkiej s�abo�ci by� mo�e zawinili przeciwko Chrystusowi, jednak nie uczynili niczego przeciw cesarzowi ani pa�stwu. Natomiast pragn�li op�aci� adwokata, aby broni� uwi�zionych braci i si�str, oraz zanie�� potrzebuj�cym jedzenie i picie. Wtedy jeszcze nie by�o wiadomo, jak nieprawdopodobnie wielk� liczb� os�b aresztowano tej nocy.

Na odczepnego obieca�em im pieni�dze i bezpieczne schronienie w mych maj�tkach wiejskich, pod warunkiem �e zaraz wyjad� z miasta. wymusili na mnie obietnic�, �e p�jd� do Tygellina i b�d� przed nim broni� chrze�cijan. Przecie� mia�em stanowisko r�wne pretorowi! Uznali, �e b�d� mieli ze mnie wi�cej korzy�ci ni� z jakiego� adwokaciny. W ko�cu, po d�ugich wahaniach i sporach, opu�cili m�j dom.

Tymczasem chrze�cijanie, uwi�zieni na stadionie pretorian�w, zdo�ali zebra� si� wok� swoich przyw�dc�w, a ci po naradzie postanowili zapomnie� o konfliktach i wsp�lnie prosi� Chrystusa o pomoc. Wszyscy byli przera�eni j�kami, dochodz�cymi z podziemnych loch�w, gdzie torturowano ju� pierwsze ofiary, i uciekali ch�tnie w modlitw� i nabo�ne �piewy.

Byli w�r�d nich r�wnie� wykszta�ceni prawnicy, kt�rzy rozmawiali z lud�mi, pocieszaj�c ich przypomnieniem decyzji cesarskiej w sprawie Paw�a. Wyja�niali, �e najwa�niejsze, aby nawet w najgorszych m�czarniach nikt nie przyzna� si�, �e jest winien podpalenia. Takie fa�szywe przyznanie mog�oby wszystkich chrze�cijan doprowadzi� do zguby. Wszak przepowiadano im, �e w imi� Chrystusa b�d� prze�ladowani i m�czeni. Maj� wi�c wyznawa� Chrystusa, lecz nie przyznawa� si� do �adnej winy.

Gdy przyby�em do pretorium, zaskoczy�a mnie ogromna liczba aresztowanych. W pierwszej chwili poczu�em si� uspokojony � przecie� nawet cz�owiek pozbawiony rozumu nie m�g� oskar�y� o podpalenie tylu ludzi.

Trafi�em na przychylny dla siebie moment, bo Tygellin by� zupe�nie zdezorientowany i nie wiedzia�, co robi�. Dlatego zacz�� wrzeszcze�, �e jestem wszystkiemu winien, bo da�em Neronowi b��dn� opini� o chrze�cijanach.

Zaprzeczy�em kategorycznie i wyja�ni�em, �e w og�le nie rozmawia�em z Neronem na temat chrze�cijan.

��Mam jak najlepsz� opini� o chrze�cijanach � powiedzia�em. � S� to ludzie spokojni, nie mieszaj� si� do polityki. Nawet nie bywaj� w teatrze, tylko k��c� si� mi�dzy sob� na tematy religijne. G�upot� jest oskar�a� ich o podpalenie Rzymu!

Tygellin popatrzy� jako� dziwnie, rozwin�� rulon i odczyta� moje nazwisko.

��Jeste� rzeczywi�cie specjalist�, bo i na ciebie wskazano, jako na chrze�cijanina! Podobnie jak na twoj� �on� i wszystkich domownik�w! Imion ju� nie b�d� wymienia� � zako�czy� z ironi�.

Jakby run�a na mnie z g�ry ci�ka o�owiana p�yta! S�owa utkn�y mi w gardle. Tygellin natomiast parskn�� �miechem, klepn�� mnie rulonem po ramieniu i zawo�a�:

��Chyba nie my�lisz, �e uwierzy�em w ten donos? Znam dobrze ciebie i opini� o tobie te�! Cho�bym ci nie dowierza�, to na pewno nie zw�tpi� w twoj� �on�, Sabin�. Donosiciel nawet nie wiedzia�, �e si� rozwiod�e�! Zatwardziali przest�pcy z czystej z�o�liwo�ci pr�buj� wmiesza� w ten zabobon nawet ludzi z wysokich kr�g�w! Wygl�da jednak na to, �e rzeczywi�cie chrze�cija�stwo bardzo si� upowszechni�o. A najbardziej mnie dziwi, �e oni wszyscy z w�asnej woli i z rado�ci� przyznaj�, �e s�u�� Chrystusowi jako Bogu. Nie mog� tego zrozumie�, musieli ich chyba zaczarowa�! Z tymi czarami trzeba sko�czy�. Wierz�, �e si� przestrasz�, gdy zobacz�, jak karze si� winnych. Wtedy zrezygnuj� z g�upot!

��Mo�e lepiej zniszczy� te donosy? � zaproponowa�em ostro�nie. � A w og�le � co ty pleciesz o jakich� winnych?!

��Z tymi donosami chyba masz racj� � przyzna� Tygellin z u�miechem. � Mo�esz mi wierzy� albo nie, lecz doniesiono mi, �e w�r�d chrze�cijan s� nawet konsulowie i senatorowie. Takie oszczerstwa trzeba ukry�, aby arystokracja nie sta�a si� po�miewiskiem mot�ochu. Nawet Neronowi nie wspomn� o tym idiotycznym donosie!

Przygl�da� mi si� badawczo, a w bezlitosnych oczach mia� dziwny, figlarny b�ysk. Wiedzia�em, �e schowa donosy, aby m�c nimi w przysz�o�ci szanta�owa� ludzi. Ka�dy rzymski patrycjusz got�w b�dzie zap�aci� ka�d� cen�, byle nie pad� na niego cie� podejrzenia. Ponownie zapyta�em, o jakich winnych m�wi�.

��Mam wystarczaj�co wiele, a� za wiele przyznaj�cych si� do winy __przechwala� si�. Zaprowadzi� mnie do piwnic i pokaza� torturowane, p�ywe ofiary.

��Oczywi�cie, pozwoli�em torturowa� tylko oznakowanych przest�pc�w, zbieg�ych niewolnik�w i jeszcze kilku innych, kt�rzy wygl�dali, jakby co� ukrywali � t�umaczy�. � Wielu wystarcza tylko wy ch�osta�, ale � jak widzisz � niekt�rych trzeba przypieka� rozpalonym �elazem albo �ciska� �elaznymi klamrami. Chrze�cijanie s� uparci. Wielu wyzion�o ducha i do niczego si� nie przyznali, wzywali jedynie na pomoc Chrystusa. Niekt�rym jednak rozwi�za�y si� j�zyki, gdy tylko zobaczyli narz�dzia tortur!

��Do czego si� przyznali? � nalega�em.

��Oczywi�cie do tego, �e podpalili Rzym na rozkaz Chrystusa � powiedzia� bezczelnie Tygellin, patrz�c mi prosto w oczy, w kt�rych musia� wyczyta� niedowierzanie, bo doda�: � To znaczy, wyznali, �e byli przy tym, jak �o�nierze podpalali domy. Nie ujawnili �adnego spisku. Jednak wielu, i to zupe�nie porz�dnie wygl�daj�cych ludzi, dobrowolnie przyzna�o, �e B�g, w kt�rego wierz�, m�g�by ukara� Rzym po�arem za pope�nione grzechy. Czy to nie wystarczy?! Inni za� oczekiwali, �e w czasie po�aru B�g zst�pi z nieba, aby ukara� wszystkich, kt�rzy nie uznaj� Chrystusa. To jest spisek zagra�aj�cy pa�stwu! Dlatego trzeba chrze�cijan ukara� za ich zabobony. I nie ma znaczenia, czy podpalili Rzym w�asnor�cznie, czy te� tylko t� zbrodni� zaplanowali.

Wskaza�em na m�od� dziewczyn�, kt�ra le�a�a na zakrwawionej �awie, skr�powana rzemieniami. Krew p�yn�a z jej ust, a piersi mia�a poszarpane �elaznymi hakami na strz�py. By�a nieprzytomna.

��Do czego przyzna�a si� ta oto?

Tygellin pociera� d�onie i unika� mego wzroku.

��Ale� zrozum! Od rana m�czy mnie straszny kac. A przecie� i mnie si� nale�y jaka� rozrywka! Chcia�em pos�ucha� zezna� tej dziewczyny. Nie wyci�gn��em z niej nic poza o�wiadczeniem, �e wkr�tce zjawi si� jaki� pan, kt�ry mnie os�dzi i za z�e czyny wtr�ci w ogie�. M�ciwa bestia, co? Zreszt� oni wszyscy ch�tnie wspominali ogie�, zupe�nie jakby ich zauroczy�! S� ludzie, kt�rzy prze�ywaj� rozkosz, patrz�c na po�ar. W�tpi�, czy Neron za�piewa�by tamtej nocy z wie�y Mecenas�w, gdyby nie by�o po�aru!

��Popatrz, Tygellinie � krzykn��em, a ca�y czas sta�em obok cia�a dziewczyny, chocia� mnie mdli�o. � Ta dziewczyna wygl�da na �yd�wk�!

��Tylko nie m�w o tym Poppei! � prosi� bardzo przestraszony. -Na bog�w Hadesu, jak�e mam odr�ni� �yd�wk�? Przecie� one nie s� obrzezywane. Ta tu na pewno by�a chrze�cijank�. Nie wyrzek�a si� tej g�upoty, cho� obiecywa�em jej wolno��. Zapewne i j� zaczarowali!

Na skutek tego incydentu Tygellin poleci� zaprzestania tortur i doprowadzenie ofiar do takiego stanu, by mog�y odcierpie� kar� wymierzon� przez cesarza za podpalenie Rzymu. Wr�cili�my do prywatnego gabinetu Tygellina, W�a�nie senator Pudens Publikola ze starego rodu Waleriusz�w gwa�townie domaga� si� rozmowy, a mia� ze sob� jakiego� wiekowego �yda.

Niemile zaskoczony Tygellin podrapa� si� po g�owie i spojrza� na mnie pytaj�co.

��Pudens jest potulnym, cho� troch� zwariowanym staruszkiem. O co si� rozgniewa�? Chyba nie zamkn��em przez pomy�k� kt�rego� z jego klient�w?! Ty znasz �yd�w, wesprzyj mnie!

Senator Pudens wszed� do pokoju, trz�s�c z gniewu siw� g�ow�. Ze zdziwieniem stwierdzi�em, �e towarzyszy� mu Kefas; mia� zaczerwienion�, rozgor�czkowan� twarz, a w r�ku dzier�y� zniszczon� lask� pastersk�. Obok niego kroczy� blady ze strachu m�odzieniec imieniem Klet, kt�rego kiedy� pozna�em jako interpretatora opowie�ci Kefasa.

Tygellin usi�owa� si� podnie��, aby godnie przywita� Pudensa. Starzec jednak ruszy� na niego z pi�ciami, nawet chcia� go kopn�� purpurowym butem i krzycza�:

��Tygellinie, ty przekl�ty ko�ski handlarzu, ty rozpustny ko�le, stary pedale! Co� ty wymy�li� i do czego zmierzasz?! Co za idiotyczne oskar�enia wysuwasz wobec chrze�cijan? Gdzie ko�czy si� twoja bezczelno��?!

Tygellin pr�bowa� grzecznie wyt�umaczy�, �e jest prefektem pretorian�w i nie trzeba miesza� do tego jego prywatnego �ycia. W Rzymie jest wielu pederast�w. Nie wstydzi si� te�, �e w czasie wygnania utrzymywa� si� z hodowli koni.

��Przesta� obra�a� ludzi, umi�owany przez nar�d Pudensie! � prosi�. � Nie zapominaj o swojej godno�ci ani o tym, �e rozmawiasz ze mn� jako ze s�ug� pa�stwa, a nie z osob� prywatn�. Je�li masz jak�� skarg�, cierpliwie jej wys�ucham.

Niespodzianie Kefas podni�s� r�k� i zacz�� mocnym g�osem m�wi� po aramejsku, zupe�nie jakby nie m�wi� do obecnych w pokoju, bo patrzy� nie na nas, ale w przestrze�. Tygellin spojrza� ze strachem w tym samym kierunku.

��Co to za �yd i z kim rozmawia? � zapyta�. � Chyba nie wypowiada zakl��? Nie ma przypadkiem czarodziejskich rzemieni albo amulet�w?

��To jest s�ynny przyw�dca chrze�cijan, Kefas � poci�gn��em Tygellina za r�k�. � On wskrzesza� umar�ych i czyni� takie cuda, �e s�ynny Szymon mag w por�wnaniu z nim by� szczeniakiem. Ostatnio uzdrowi� Pudensa z puchliny wodnej i teraz znajduje si� pod jego opiek�.

��Nie chc� mie� nic wsp�lnego z tym �ydem � Tygellin podni�s� d�o� z wystawionymi dla odparcia z�ych mocy dwoma palcami. � Rozka� mu, aby przesta� wymawia� zakl�cia i poszed� swoj� drog�! I niechaj nie macha t� lag�, bo si� rozgniewam!

Klet monotonnym g�osem t�umaczy� s�owa Kefasa na grek�. Tygellin wprawdzie s�ucha�, ale grek� zna� s�abo, bo w m�odo�ci interesowa�o go co innego ni� nauka. Wstydzi� si� tej luki w wykszta�ceniu, wi�c po cichu streszcza�em wszystko po �acinie:

��Rozmawia ze swym panem, Jezusem Nazarejskim, czyli Chrystusem, i prosi gor�co, by uspokoi� jego wzburzenie. Jest niecierpliwy i ma gwa�towny charakter. Jego nauczyciel wielokrotnie go upomina�. Wie, �e chrze�cijanie maj� surowo nakazane, aby dobrem za z�e odp�aca� i wybacza� swoim ciemi�zcom. Teraz jednak boi si�, �e w s�usznym gniewie nie b�dzie w stanie pos�ucha� tego nakazu.

��Jak mo�e rozmawia� z Chrystusem, skoro go tutaj nie ma?!-zawo�a� zniecierpliwiony Tygellin z okr�g�ymi ze zdumienia oczyma.-To s� z�o�liwe czary! Powiedz, �e nie b�d� go m�czy� ani torturowa�.

Wcale mu �le nie �ycz�!

��Czcigodny Kefas przyjmuje na siebie wszystkie oskar�enia, jakie wysun��e� przeciwko chrze�cijanom. ��da, �eby� wszystkich wypu�ci�, a zatrzyma� jego. On jest ich pasterzem, oni za�, od najm�odszych do najstarszych, jego owieczkami � wyja�ni� spokojnie Pudens, kt�ry zd��y� ju� nieco och�on�� z gniewu.

Tygellin cofn�� si� pod �cian�, a jego br�zowa twarz sta�a si� popielatobia�a.

��Zabierz go, nim r�zgami nie ka�� go przep�dzi� z pretorium! Najlepiej ka� mu opu�ci� miasto � m�wi� dr��cymi wargami. � Na rozkaz cesarza rozpatruj� spraw� spisku chrze�cijan, kt�rego celem by�o zniszczenie miasta. Podpalacze ju� si� przyznali, cho� stwierdzam, �e aresztowano te� wielu uczciwych ludzi, kt�rzy nic nie wiedzieli o strasznym zamy�le. Ten stary bezczelny mag z t� przera�aj�c� lag� te� zalicza si� do nich.

Pudens s�ucha� z otwartymi ustami, a� suche, pomarszczone fa�dy podbr�dka zwis�y mu na szyj�. Potrz�sn�� g�ow� z politowaniem:

��Wszyscy wiedz�, �e Rzym podpali� sam cesarz, aby zagarn�� ziemie mi�dzy wzg�rzami Coelius a Eskwilinem pod w�asny pa�ac � powiedzia�. � Neron pope�nia jednak wielki b��d, je�li s�dzi, �e uda mu si� zrzuci� win� na tych niewinnych ludzi! Niech strze�e si� gniewu ludu, kiedy si� o tym dowie!

��Jeste� stary, Pudensie! W g�owie ci si� pomiesza�o! � rzek� ostrzegawczo Tygellin, rozgl�daj�c si� dooko�a, jakby sprawdza�, czy �ciany nie maj� uszu. � Nie powtarzaj takich oszczerstw nawet w ukryciu! Ty chyba naprawd� jeste� chrze�cijaninem! No, to z g�upoty wpakowa�e� si� w �adn� kaba��! Troszcz si� o siebie! Mam donos na ciebie, ale uzna�em, �e senator Rzymu nie mo�e by� chrze�cijaninem!

Pr�bowa� si� roze�mia�, ale ca�y czas patrzy� na Kefasa i syka� za ka�dym jego poruszeniem. Pudens przypomnia� sobie w�asne stanowisko i pozycj�; zrozumia� te�, �e powiedzia� za du�o.

��Musz� przyzna�, �e w�r�d chrze�cijan mog� by� fanatycy i zapale�cy, a nawet fa�szywi prorocy. Mo�e do gromady wkrad�y si� wilki w owczej sk�rze? � rzek� ugodowo. � W oficjalnym procesie s�dowym Kefas odpowie za wszystkich. Uwa�aj tylko, by o�wiecony duchem, nie powiedzia� s��w, kt�rych boi si� Neron!

��Nie jestem z�y � zapewni� Tygellin. Nieco si� uspokoi�. � Zawsze sk�aniam si� do zgody! Ten tw�j czarownik nie mo�e jednak odpowiada� w tej sprawie, bo jest �ydem, podlega w�asnemu prawu, jak wszyscy przekl�ci �ydzi. Zreszt� Neron zabroni� mi tykania �yd�w, bo sam Herkules nie potrafi�by odr�ni� prawowiernych od heretyk�w w tej stajni Augiasza. Moim zdaniem Rzym bez �yd�w by�by znacznie lepszy. Ale to jest moje osobiste zdanie. Nie ma ono �adnego znaczenia. Musz� s�ucha� cesarza!

W skr�cie wyt�umaczy�em Kletowi po grecku prawny punkt widzenia Tygellina. Klet przet�umaczy� wszystko Kefasowi. Twarz Kefasa znowu spurpurowia�a. Zacz�� m�wi� spokojnie, lecz potem hucza� coraz g�o�niej. Klet usi�owa� t�umaczy�, co m�wi Kefas, ja te�, a Pudens m�wi�, co chcia�. Po chwili ka�dy wrzeszcza�, a nikt nic nie rozumia�.

Tygellin podni�s� ostrzegawczo r�k� i poprosi� o cisz�: � Zgoda! Przez szacunek dla twej siwej g�owy, Pudensie, i dla zjednania sobie wielkiej mocy tego starca jestem got�w przekaza� mu dziesi�ciu, dwudziestu, albo nawet stu chrze�cijan, jakich sobie wybierze. Chod�cie na boisko i zabierajcie! B�d� rad, gdy si� kilku pozb�d�!

Kefas chwil� si� zastanawia�, ale ta ugodowa propozycja wcale mu nie odpowiada�a. Uparcie ��da�, aby go aresztowa�, a wszystkich innych uwolni�. By�o to ��danie absurdalne. Kiedy jednak p�niej zastanawia�em si� nad wszystkim, doszed�em do wniosku, �e z jego punktu widzenia mia�o ono zasadnicze znaczenie. Gdyby bowiem poszed� i z ogromnego t�umu chrze�cijan wybra� stu albo nawet dwustu chrze�cijan, to w�r�d pozosta�ych powsta�aby jeszcze wi�ksza podejrzliwo��. A znajduj�c si� pod wsp�lnym jarzmem chrze�cijanie osi�gn�li jedno��.

Nasze rozmowy znalaz�y si� w impasie. W ko�cu Tygellin straci� cierpliwo��. �ywi� nadal strach przed czarami, ale ba� si� te� utraty autorytetu. Jednym susem wybieg� z pokoju. S�yszeli�my, jak na kru�ganku wyda� rozkaz, aby r�zgami wygna� �yd�w z pretorium.

��Tylko nie stosowa� wi�cej przemocy ni� konieczne! I nawet palcem nie tkn�� senatora Pudensa!

Okaza�o si�, �e ci�ko by�o nak�oni� pretorian�w do wykonania tego zadania. Niekt�rzy spo�r�d nich niegdy� pilnowali Paw�a i s�uchali jego nauk. Ci teraz czuli respekt do chrze�cijan, przestrzegali te� innych. Tygellin nie m�g� ich wini�, bo sam si� ba� czar�w Kefasa. Nawet centurion prosi� go, �eby nie tyka� tak �wi�tego m�a.

Wreszcie Tygellin obieca� dodatkowy �o�d miesi�czny tym, kt�rzy wyprowadz� Kefasa z obozu i poza mury miasta. Znalaz�o si� pi�ciu osi�k�w, kt�rzy nawzajem dodawali sobie odwagi do walki z tajemnymi mocami; wypili po miarce wina na g�ow�, wpadli do gabinetu Tygellina i bij�c Kefasa biczami wypychali go na zewn�trz.

Pudens nie m�g� si� do tego miesza�, poniewa� nawet senatorowi nie wolno przeszkadza� �o�nierzom w wykonywaniu rozkazu. M�g� tylko grozi� i ubli�a� Tygellinowi, kt�ry na wszelki wypadek trzyma� si� z daleka i nawo�ywa� �o�nierzy do po�piechu.

Zako�czone o�owiem rzemienie ci�y Kefasa po plecach i twarzy. Pot�nie zbudowany starzec prostowa� si�, u�miecha� i b�ogos�awi� �o�nierzy, prosz�c ich, aby uderzali mocniej, bo raduje go znoszenie cierpie� dla Chrystusa. Zdj�� siermi�n� opo�cz� i odda� j� Pudensowi, aby u�atwi� �o�nierzom zadanie i aby nie poplami� jej krwi�. Pomy�la�em, �e staremu senatorowi nie wypada bra� tej opo�czy, wi�c sam zarzuci�em j� sobie na r�k�. Rozjuszeni �o�dacy ch�ostali Kefasa z ca�ych si�. Starzec mia� ju� zakrwawion� g�ow�, krew sp�ywa�a po jego siwej brodzie. Krople krwi rozpryskiwa�y si� po �cianach i pod�odze; Pudens i ja musieli�my si� odsun��. Im mocniej �o�nierze bili Kefasa, tym �arliwiej si� u�miecha�. Chwilami wydawa� z siebie j�k rado�ci, bo modli� si� do Chrystusa i b�ogos�awi� tych, co mu t� rado�� sprawiali.

Tygellin, kt�ry patrzy� na ten przera�aj�cy spektakl, jeszcze mocniej utwierdzi� si� w przekonaniu, �e Kefas jest wielkim czarownikiem, wi�kszym ni� Apolloniusz z Tiany, bo nie odczuwa b�lu. Rycz�c ze z�o�ci kaza� wyrzuci� Kefasa poza teren obozu.

�o�nierze bali si� dotkn�� r�kami Kefasa, ale podburzani �miechem i okrzykami towarzyszy uznali, �e w gr� wchodzi ich honor, wczepili si� wi�c w starca i chwycili za nogi, chocia� jak tur si� opiera�, uwa�aj�c jednak, aby nikomu nie zrobi� krzywdy. Uda�o im si� wyci�gn�� go na kru�ganki, a potem na drog� do bramy. Tam wyrwa� im si� z r�k i obieca�, �e p�jdzie o w�asnych si�ach, je�li go b�d� ch�osta� przez ca�� drog�. Ch�tnie go pu�cili, bo twierdzili, �e jego moc parali�uje im r�ce. Rzeczywi�cie � nie bili go ju� tak mocno, jak w gabinecie.

Przez nikogo nie zatrzymywani chrze�cijanie rzucili si� z boiska do Kefasa. Z zachwytem wo�ali jego imi� i z szacunkiem kl�kali, tworz�c szpaler po obydwu stronach drogi. A on dodawa� im otuchy, ca�y czas promiennie si� u�miechaj�c, wznosi� r�ce b�ogos�awi�c ich i ca�y czas wzywa� imienia Chrystusa. Widz�c, jak Kefasa ch�ostano i brocz�cego krwi� wyprowadzano z obozu, przej�ci wiar� wi�niowie przestali si� ba�.

Razem z Pudensem odprowadzi�em Kefasa kawa�ek drogi. W bezpiecznej odleg�o�ci za nami szed� ostro�nie Tygellin, usi�uj�c zachowa� min� pe�n� pychy. Wykorzysta�em okazj� i za po�rednictwem Kleta porozmawia�em z Kefasem. Wyja�ni�em niebezpiecze�stwo, gro��ce mu w zwi�zku z oskar�eniem, i gor�co zach�ca�em, aby si� ukry�, albo � jeszcze lepiej � wyjecha� z miasta. Je�li bowiem dobrowolnie zda si� na �ask� Nerona, chrze�cijanie niczego nie zyskaj�, natomiast strac� swego pasterza. Oskar�enie o podpalenie niew�tpliwie wznieci w�r�d ludu nienawi�� do chrze�cijan, wi�c i jego nie b�dzie chroni� �ydowskie pochodzenie. Klet wygl�da� na rozs�dnego m�odzie�ca. Kiwn�� g�ow�, a mimochodem wspomnia�, �e pochodzi z Umbrii, cho� nie zrozumia�em, co to mia�o do rzeczy. Wiele lat p�niej op�aci�em mu wyjazd na studia prawnicze. My�lano, �e Klet zostanie sukcesorem laski pasterskiej Kefasa dzi�ki wielu dobrym cechom jego charakteru i znajomo�ci j�zyk�w obcych. Ju� w trakcie pisania tych wspomnie� dowiedzia�em si�, �e o przej�cie sukcesji b�dzie z nim rywalizowa� jeden z uczni�w Paw�a. Zostawmy problem sukcesji do rozstrzygni�cia samym chrze�cijanom. Jestem chory i nie b�d� si� wi�cej do nich miesza�.

Kefas mia� zamiar zosta� przed bram� miejsk�, odmawiaj�c jedzenia i picia. W ko�cu jednak Pudensowi uda�o si� nak�oni� go dobrymi s�owami, aby zda� si� na jego opiek� i uda� do domu. Zostawi� mu do dyspozycji w�asn� lektyk�, bo chocia� zwykle Kefas wola� maszerowa�, to teraz, po wstrz�sie psychicznym i du�ym up�ywie krwi, nie m�g� i��. Pudens wr�ci� do pretorium, aby zgodnie z dobrym rzymskim obyczajem naradzi� si� z Tygellinem.

Tygellin odzyska� panowanie nad sob�. Zobaczy�, �e chrze�cijanie g�o�no szemrz� i z b�yszcz�cymi od rado�ci oczyma nadal t�ocz� si� na dziedzi�cu. Rozkaza� wszystkich zagna� z powrotem za ogrodzenie. Kilku wi�ni�w otrzyma�o polecenie posprz�tania i oczyszczenia z krwi pokoju przes�ucha�. Chrze�cijanie bezradnie spogl�dali na siebie, nie mieli przecie� ani szczotek, ani naczy� z wod�. Tygellin parskn�� �miechem: � Mo�ecie liza�, byle by�o czysto! � zawo�a�. Chrze�cijanie ukl�kli i w�asnymi szatami ostro�nie zbierali ka�d� kropl� krwi; uznali, �e jest to krew po�wi�cona Bogu i przypomina cierpienia Chrystusa.

Pudens by� cz�owiekiem rozs�dnym, postanowi� wi�c ratowa�, ile si� da. Poprosi� Tygellina, aby pozwoli� mu wybra� setk� spo�r�d zatrzymanych. Tygellin, kt�ry wola� mie� dobre uk�ady ze znanym patrycjuszem, zaproponowa� zwolnienie dwustu, byleby o�wiadczyli, �e nie byli obecni przy podpalaniu Rzymu.

Pudens niezw�ocznie uda� si� na plac �wicze�. Tygellin za� na tyle ju� och�on��, �e krzykn�� w �lad za nim, i� za ka�dego zwolnionego musi zap�aci� sto sestercji do jego prywatnej szkatu�y.

Tygellin wiedzia�, �e Pudens nie jest bogaty i z trudem wnosi do kasy senatu wymagane op�aty. Swego czasu cesarz Klaudiusz z w�asnej sakiewki wspom�g� go, aby nie musia� opu�ci� senatu.

Pudens wybra� z wielotysi�cznej rzeszy ludzi bliskich Kefasowi oraz kilkana�cie kobiet, kt�re zostawi�y w domu dzieci lub musia�y opiekowa� si� gospodarstwami. Uwa�a�, �e nie powinien p�aci� za zwolnienie kobiet, kt�re trudno by oskar�y� o podpalenie. S�dzi�, �e kobietom nie grozi �adne niebezpiecze�stwo ani kara, poniewa� rozprawa s�dowa musia�aby si� opiera� na bardzo w�skim kr�gu �wiadk�w. Tote� pociesza� i dodawa� otuchy swoim chrze�cija�skim przyjacio�om i zapewnia� ich, �e na pewno wkr�tce wszyscy wyjd� na wolno��, jako �e ciesz� si� dobr� opini�. A wi�c nie cisn�y si� do niego t�umy, a nawet wielu wybranych przez niego m�czyzn nie chcia�o porzuca� towarzyszy w trudnych chwilach.

Pudens wybra� dwie�cie os�b i tak mocno targowa� si� z Tygellinem o cen�, �e ten w ko�cu przez palce patrzy� na liczb� zabranych, a w imi� przyja�ni przyj�� hurtem dziesi�� tysi�cy sestercji.

Do tego stopnia zdziwi�a mnie przychylno�� Tygellina, �e zapyta�em, czy nie m�g�bym zap�aci� za uwolnienie kilku os�b. Pomy�la�em o towarzyszach Paw�a; dla jedno�ci chrze�cijan mog�oby by� wa�ne, aby zwolniono r�wnie� jego zwolennik�w, inaczej mog� si� zacz�� niepotrzebne gadania, �e sympatycy Kefasa cieszyli si� specjalnymi wzgl�dami. Zawsze tak by�o, �e gdy jedni uwa�ali nauki Paw�a za zbyt trudne do zrozumienia, to drudzy dzi�ki nim lepiej rozumieli tajemnice Boga. By�em w dobrym humorze. Cieszy�em si�, �e zyskam pochwa�� Klaudii, poniewa� przyszed�em z pomoc� chrze�cijanom, kt�rzy znale�li si� w potrzebie.

Tygellin zreszt� nie chcia� ode mnie pieni�dzy, bo potrzebowa� mojej pomocy � aby sporz�dzi� akt oskar�enia, musia� uzyska� bezstronn� opini� o zabobonie chrze�cija�skim. �ywi� te� chyba dla mnie pewien respekt, bo nie obawia�em si� Kefasa. Sam mi o tym powiedzia� w kr�tkich s�owach.

Nadal odczuwa� strach przed Kefasem, poniewa� �o�nierze, kt�rzy na rozkaz prefekta dotykali starca, mieli bezw�adne r�ce. My�l�, �e �o�nierze specjalnie wyolbrzymiali swoje dolegliwo�ci, aby otrzyma� wi�ksze wynagrodzenie. W ka�dym razie nigdy p�niej nie s�ysza�em, aby doznali jakich� uszkodze�.

Tygellin zdecydowa�, �e jest got�w przedstawi� spraw� Neronowi. Prosi� mnie usilnie, abym mu towarzyszy�, poniewa� udowodni�em, �e jestem specjalist�, no i osobi�cie zna�em chrze�cijan. Uwa�a�, �e towarzyszenie mu jest n bnawet moim obowi�zkiem, bo opowiadaj�c Poppei bzdury o chrze�cijanach wprowadzi�em Nerona w b��d. To, �e by�em przychylny wobec chrze�cijan i nie wierzy�em we wszystko z�o, kt�re im przypisywano na podstawie wydobytych torturami zezna�, nie mia�o � jak s�dzi� � wi�kszego znaczenia. Dzi�ki temu zreszt� oskar�enie b�dzie bardziej bezstronne.

Na Eskwilin pojechali�my wierzchem, poniewa� obecnie dopuszczono ruch woz�w i koni w ci�gu dnia i w obr�bie mur�w, aby przyspieszy� prace budowlane oraz poszerzanie i wyr�wnanie ulic. Neron by� w dobrym humorze. Zjad� ze swoj� �wit� doskona�y posi�ek, napi� si� wina i och�odzi� cia�o zimn� k�piel�, aby m�c je�� i pi� a� do nocy, jak to zwyk� by� czyni�. Bardzo by� z siebie zadowolony: wymy�li� chytry spos�b na uciszenie szerz�cych si� pog�osek o jego w�asnym udziale w tragedii Rzymu. Ot� odwr�ci uwag� ludu od siebie i obci��y odpowiedzialno�ci� chrze�cijan.

Nie przestraszy�a go informacja Tygellina o aresztowaniu nieprawdopodobnie du�ej liczby podejrzanych, bo twardo obstawa� przy opinii, �e chrze�cijanami s� tylko pr�niacy, w��czykije i przest�pcy.

��Musimy tylko wymy�li� kar� odpowiedni� dla tego straszliwego czynu � powtarza� zadowolony. � Im ostrzej ich ukarzemy, tym bardziej lud b�dzie przekonany o ich winie! R�wnocze�nie mo�emy zorganizowa� widowisko, jakiego �wiat jeszcze nie widzia�. Drewniany amfiteatr nie wchodzi w rachub�. Jego podziemne pomieszczenia s� nadal tymczasowymi mieszkaniami dla pogorzelc�w. Wielki Cyrk jest spalony. Mo�na bra� pod uwag� jedynie m�j w�asny cyrk na stokach Watykanu. Rzeczywi�cie jest stosunkowo ciasny, wi�c wieczorem zorganizujemy �wi�to ludowe i wydamy bezp�atny posi�ek w moim ogrodzie u podn�a Janikula.

Nie mia�em poj�cia, do czego zmierza�, lecz o�mieli�em si� zauwa�y�, �e przede wszystkim konieczny jest publiczny proces s�dowy: powiedzia�em te�, �e s�dz�c z dotychczasowego dochodzenia, prawdopodobnie nie mo�na b�dzie oskar�y� o podpalenie zbyt wielu os�b.

��A po co proces publiczny? � zdziwi� si� Neron. � Chrze�cijanie s� przest�pcami i zbieg�ymi niewolnikami, kt�rzy utracili obywatelstwo. Dla skazania takich ludzi nie potrzeba stuosobowej grupy s�dzi�w. Wystarczy decyzja prefekta!

Tygellin wyja�ni�, �e nadspodziewanie wielu aresztowanych ma obywatelstwo rzymskie i oni sami musz� wyzna�, �e s� chrze�cijanami. Poza tym nie mo�e ca�ymi dniami trzyma� pi�ciu tysi�cy aresztowanych na placu �wicze�! Zatrzymani obywatele s� na tyle zasobni, �e mogliby przeci�gn�� spraw�, odwo�uj�c si� do cesarza, nawet gdyby ich s�dzono w zwyk�ym trybie. Cesarz musi wi�c zawczasu zdecydowa�, czy przynale�no�� do chrze�cija�stwa jest wystarczaj�cym powodem do skazania aresztant�w.

��Powiedzia�e�: pi�� tysi�cy? � zainteresowa� si� Neron. � Taka liczba nigdy dot�d nie bra�a udzia�u w jednym widowisku, nawet w czasie uroczysto�ci triumfalnych. Moim zdaniem jednodniowe widowisko wystarczy. Nie trzeba organizowa� �wi�t kilkudniowych, przed�u�y�oby to prace budowlane. My�l�, �e mo�esz przep�dzi� ich przez miasto na drug� stron� rzeki i umie�ci� w moim cyrku. W ten spos�b lud b�dzie mia� przedsmak widowiska, a r�wnocze�nie wy�aduje na nich sw�j gniew za przera�aj�ce przest�pstwo. Mo�e ich nawet poturbowa�, byle nie dosz�o do wi�kszych rozruch�w!

Cesarz ma zupe�nie mylne wyobra�enie o rodzaju sprawy i jej zakresie, pomy�la�em, i powiedzia�em:

��Czy nie rozumiesz, �e wi�kszo�� aresztowanych to ludzie uczciwi, kt�rzy ciesz� si� dobr� opini�?! S� tam m�ode dziewcz�ta i ch�opcy, kt�rych nikt nie mo�e podejrzewa� o cokolwiek z�ego! Wielu ma na sobie togi. Chyba nie dopu�cisz, aby lud profanowa� rzymsk� tog�!

Neronowi nabrzmia� gruby kark. Napr�y� t�usty podbr�dek, spos�pnia� i wzrokiem kr�tkowidza zacz�� si� we mnie uporczywie wpatrywa�.

��A wi�c w�tpisz, czy ja rozumiem sytuacj� i czy umiem spojrze� na ni� krytycznym okiem, Manilianusie?! � zapyta�. Nie u�y� mego pierwszego imienia, �eby uwypukli� sw�j brak sympatii. Nagle parskn�� �miechem, bo wymy�li� co� nowego: � Przecie� Tygellin mo�e ich przep�dzi� przez Rzym na golasa! Lud b�dzie mia� jeszcze lepsz� zabaw�. Bez odzienia nie spos�b oceni�, kto jest przyzwoitym cz�owiekiem, a kto nie! Zewn�trzna cnota jest tylko ob�ud�, do�wiadczenie nauczy�o mnie najbardziej podejrzewa� tych, kt�rzy ubierali si� w szaty pobo�no�ci i pozorowali �ycie moralne. O chrze�cija�skim zabobonie wiem dostatecznie du�o, aby doj�� do wniosku, �e za t� ohyd� najwy�sza kara jest zbyt �agodna. Chcecie pos�ucha�?

Pytaj�co rozejrza� si� dooko�a. Wiedzieli�my, �e gdy chce m�wi�, trzeba zamilkn�� i jeden przez drugiego prosili�my, �eby m�wi�.

��Zabobon chrze�cija�ski jest tak straszliwy, �e m�g� powsta� jedynie na Wschodzie � wyja�nia� Neron. � Uprawiaj� straszliwe czary oraz gro�� zniszczeniem i spaleniem ca�ego �wiata. Maj� tajemne znaki rozpoznawcze, a wieczorami zbieraj� si� za zamkni�tymi drzwiami, �eby je�� ludzkie cia�o i pi� krew. W tym celu zbieraj� wyrzucane na �mietniki niemowl�ta, aby je spo�y� w czasie tajnych obrz�d�w. Po jedzeniu i piciu oddaj� si� wyuzdanej rozpu�cie w naturalny i zboczony spos�b. U�ywaj� mianowicie do tego celu zwierz�t, g��wnie � jak s�ysza�em -owieczek.

Zwyci�sko rozejrza� si� dooko�a. S�dz�, �e Tygellina zirytowa�o, �e Neron wypowiedzia� si�, zanim on m�g� przedstawi� wyniki przes�ucha�. A mo�e po prostu chcia� si� wygada�? W ka�dym razie okaza�, �e si� nie zgadza z Neronem.

��Nie mo�esz skazywa� ludzi tylko za rozwi�z�o��! Znam osoby, blisko mnie siedz�ce, kt�re tak�e zbieraj� si� za zamkni�tymi drzwiami, �eby mi�dzy sob� uprawia� rozpust�!

��To zupe�nie co innego je�li ludzie zbieraj� si� dla zabawy lub z ch�ci nauczenia si� czego� nowego � parskn�� �miechem Neron. � Tylko nie powtarzajcie tego Poppei! Wcale nie jest tak wyrozumia�a, jakbym sobie �yczy�. Natomiast chrze�cijanie robi� to w tajnym zwi�zku na cze�� swoich bog�w i oczekuj�, �e na tej podstawie zostan� uprzywilejowani. Uwa�aj�, �e mog� sobie pozwoli� na wszystko, a gdy dorw� si� do w�adzy, b�d� mogli skazywa� innych! Gdyby te pogl�dy nie by�y �mieszne, by�yby gro�ne!

Nikt nie zawt�rowa� jego wymuszonemu �miechowi.

��Nie rozumiem, dlaczego nie zatrzymuje si� �yd�w? To jest nar�d najbardziej znienawidzony. M�wi si� o nich to samo, co o chrze�cijanach. To w�a�nie od nich wywodzi si� nowy zabobon! W tajnym pomieszczeniu �wi�tyni w Jeruzalem sk�adaj� ho�d o�lej g�owie! Pompejusz wraz z centurionem widzieli to na w�asne oczy, gdy podpalili �ydowsk� �wi�tyni� � dorwa� si� do g�osu m�ody Lukan, stryjeczny brat Seneki. Pyszni�c si� s�aw� poety lubi� mie� zawsze ostatnie s�owo, nawet za cen� nara�enia si� Neronowi.

��Jest zupe�nie odwrotnie � stwierdzi�em, bo d�u�ej ju� nie mog�em milcze�. � �ydowski B�g nie ma �adnego wizerunku. Tym si� r�ni� �ydzi od wszystkich innych narod�w. Chrze�cijanie s�u�� temu samemu Bogu, cho� do swej wiary dodali nowe elementy.

��Wiem z pewnego �r�d�a � Neron kiwn�� do mnie przychylnie g�ow� � �e Pompejusz rzeczywi�cie wszed� z centurionem do naj�wi�tszego przybytku, ale bardzo si� zdziwi�, bo tam nic nie by�o. To �o�nierze, kt�rzy przed atakiem nas�uchali si� r�nych bujd o religii �ydowskiej, zacz�li twierdzi�, �e Pompejusz na w�asne oczy widzia� cielca z o�l� g�ow�. Taka jest prawda.

��My�l�, �e lepiej znam t� spraw�! � mrukn�� z uporem Lukan. Mia� dopiero dwadzie�cia pi�� lat i s�awa poety zbyt uderzy�a mu do g�owy. � Zanim napisa�em epos o wojnie domowej, bada�em histori� Pompejusza bardziej wnikliwie ni� ktokolwiek z moich r�wnie�nik�w. �ydzi s� narodem, kt�ry trzeba nienawidzi�.

Neron patrzy� na niego i bezwiednie �cisn�� w r�ku jab�ko, a� sok zacz�� mu wycieka� mi�dzy palcami. Najgro�niejszy by� wtedy, kiedy nie by�o po nim wida� najmniejszej oznaki gniewu, wi�c ten odruchowy gest wzbudzi� moj� czujno��.

��Kochany m�odzie�cze, Lukanie! � powiedzia� przeci�gaj�c s�owa. � A� za du�o s�yszeli�my o twoim eposie o wojnie domowej, w kt�rym z Pompejusza czynisz herosa wolno�ci, a mojego pradziadka Cezara przedstawiasz jako tyrana. Poeta ma swoje prawa, wi�c ani s�owem nie wyrzuca�em ci fa�szowania historii. Przecie� i ja za m�odych lat najlepiej jak umia�em wyg�adza�em niezdarne strofy. Jednak bardzo ci� prosz�, unikaj wypowiedzi na wsp�czesne tematy polityczne, kt�rych w og�le nie rozumiesz! Musi ci wystarczy� szperanie w przesz�o�ci, bo jeste� tylko pokrywk� urny z popio�ami!

Lukan drgn�� i ca�y poczerwienia�. Spogl�da� na nas pytaj�co, jakby oczekiwa�, �e ruszymy z pomoc�.

��My�l przewodni� mego eposu rozumie ka�dy wykszta�cony cz�owiek � powiedzia� obra�onym tonem, lecz ugodowo. � Rozpocz�cie okresu tyranii jest okre�lone przez Los. Pompejusz walczy� o wolno�� Rzymu, lecz walczy� przeciwko Przeznaczeniu, wi�c musia� przegra�!

Podziwiany przeze mnie pisarz, a zarazem konsul, Petroniusz, ostrzegawczo przycisn�� bia�� r�k� rami� Lukana:

��Kiedy�, w odpowiedniej chwili, pos�uchamy jeszcze raz twego pi�knego poematu � zapewni� z u�miechem. � W�wczas znowu, dzi�ki hojno�ci twej ma��onki, pocz�stujesz nas, jak ostatnio, r�wnie doskona�ym pasztetem z pawia i cypryjskim winem. Masz styl zbyt pompatyczny i nie zawsze odznaczasz si� dobrym smakiem, jak to Neron przyja�nie zaznaczy�. Nawet w roz�aleniu z powodu dra�ni�cia twojej pr�no�ci nie nazywaj go jednak tyranem. Wszyscy dobrze wiemy, �e Neron nie tylko nie jest tyranem, ale �e jest w�adc� najbardziej przyjaznym ludziom!

Nigdy nie by�o wiadomo, kiedy Petroniusz drwi, a kiedy m�wi serio. Neron by� ju� na tyle pijany, �e przyj�� jego s�owa za dobr� monet� i zapomnia� o Lukanie.

��Wszyscy wiecie, jaki jestem wra�liwy! Jak gor�co �a�owa�em, �e umiem pisa�, gdy musia�em podpisa� pierwszy wyrok �mierci. Je�li robi�em co� z�ego, to tylko z powod�w politycznych, dla zachowania spokoju wewn�trz kraju. Wiecie te�, �e w�a�nie dlatego miewam koszmarne sny, w kt�rych goni� mnie Furie z pochodniami w d�oniach. N�kaj�ce wyrzuty sumienia tylko potwierdzaj� moj� wra�liwo��. Do tych czyn�w prowadzi� mnie �lepy los i poczucie odpowiedzialno�ci za dobro kraju. Petroniusz �le robi, przypominaj�c mi w�a�nie dzisiaj przyjazne uczucia, jakie �ywi� wobec ludzi. Konieczno�� polityczna wymaga tak bezlitosnego ukarania podpalaczy, jak to jest tylko mo�liwe!

��Podziemne pomieszczenia cyrkowe na Watykanie b�d� za ciasne dla pi�ciu tysi�cy ludzi � rzek� Tygellin. � Nadal uwa�am za niecelowe skazywanie obywateli Rzymu. Proponuj�, aby wszystkich, kt�rzy szczerze zapewniaj�, �e odrzucaj� zabobon chrze�cija�ski i kt�rzy s� przyzwoitymi obywatelami rzymskimi, natychmiast zwolni�.

��Ale wtedy niewielu zostanie! � sprzeciwi� si� Neron. � Przecie� to jasne, �e kto tylko b�dzie m�g�, natychmiast czmychnie! A oni wszyscy s� w pewnym sensie zamieszani w spisek, cho�by bezpo�rednio nie uczestniczyli w podpalaniu. Je�li uwa�asz, �e jest ich zbyt wielu, w co nie chce mi si� wierzy�, poniewa� mamy do czynienia z przest�pstwem na tak ogromn� skal� to ka� im ci�gn�� losy. Tak si� post�puje w czasie wojny, kiedy legiony ponios� sromotn� pora�k�. Korbulon musia� przez losowanie zdziesi�tkowa� �o�nierzy w Armenii. Los pada i na tch�rzy, i na bohater�w. Proponuj�, aby� przez losowanie uwolni� co dziesi�tego. Przypuszczam, �e kara tak ich przestraszy, �e zabobon chrze�cija�ski po wsze czasy zniknie z Rzymu!

��Patrz� na to od strony czysto praktycznej � irytowa� si� Tygellin. O�wiadczy� te� z uraz�, �e jeszcze nikt nie zarzuca� mu zbytniej �agodno�ci w sprawowaniu urz�du. � �ci�cie pi�ciu tysi�cy ludzi w spos�b artystyczny, jak sobie tego �yczysz, nie jest mo�liwe w ci�gu jednego dnia w ciasnych pomieszczeniach twojego cyrku. Je�li nie b�dziesz wymaga� artystycznej oprawy, to oczywi�cie da si� to zrobi�! Obawiam si� tylko, �e widzowie nie b�d� mieli �adnej uciechy, bo nie ma rzeczy r�wnie monotonnej, jak zabijanie ludzi od rana do wieczora.

Byli�my wstrz��ni�ci wypowiedzi� Tygellina i nikt nie m�g� wykrztusi� s�owa. Dotychczas my�leli�my, �e zostanie straconych kilkadziesi�t os�b, a pozostali wyst�pi� w jakim� przedstawieniu.

��Nie, cesarzu, to nie �wiadczy o dobrym smaku! � potrz�sn�� g�ow� Petroniusz.

��Nie chcia�bym, aby ciebie albo mnie kto� oskar�y� o �amanie praw obywatelskich � podj�� Tygellin. � Trzeba ku� �elazo p�ki gor�ce. Tym razem idzie o po�piech. Mam oko�o dziesi�ciu odpowiednich zezna�, lecz to za ma�o na publiczny proces s�dowy. Zreszt� nie wszyscy ci ludzie nadaj� si� do publicznego wyst�pienia. � Przerwa�, zdenerwowany naszymi spojrzeniami, i wyja�ni� � Kilku zabito w czasie pr�by ucieczki. To si� cz�sto zdarza.

Zn�w odnios�em wra�enie, jakby spada�a na mnie o�owiana p�yta. Mimo to zabra�em g�os:

��Imperatorze! Znam chrze�cijan i ich obyczaje. S� to ludzie potulni i dobroduszni. �yj� we w�asnym gronie i nie mieszaj� si� do polityki. Unikaj� z�a. Mam o nich tylko dobre opinie. By� mo�e s� g�upi, skoro wierz�, �e Jezus Nazarejski, kt�rego nazywaj� Chrystusem, a kt�ry zosta� ukrzy�owany za czas�w spe�niania przez Poncjusza Pi�ata urz�du prokuratora Judei, uwolni ich od wszystkich grzech�w i da �ycie wieczne. Ale przecie� g�upota nie jest karalna!

��No w�a�nie, oni my�l�, �e nawet najgorsze przest�pstwa ujd� im bezkarnie, bo im wszystko wolno! � zawo�a� zniecierpliwiony Neron. � Je�li ich nauka nie jest gro�na, to chcia�bym wiedzie�, co jest gro�ne dla kraju?!

Kilka os�b z wahaniem powiedzia�o, �e mo�e przesadza z tym zagro�eniem ze strony chrze�cijan. Je�li kilka os�b si� ukarze, inni 24 si� wystrasz� i porzuc� zabobon. Tygellin natomiast ironicznie zawo�a�:

��Przecie� oni nienawidz� ca�y rodzaj ludzki! Wierz�, �e ich Chrystus zjawi si�, by os�dzi� ciebie, cesarzu, i mnie biedaka� Za kar� za nasze z�e czyny wrzuci nas do ognia wiecznego!

Neron za�mia� si� i wzruszy� ramionami. Na jego korzy�� nale�y przyzna�, �e nie bardzo przejmowa� si� drwinami, je�li dotyczy�y jego osobistych przywar. Odnosi� si� dobrze nawet do ludzi, kt�rzy klecili o nim z�o�liwe strofy. Ale nagle podni�s� g�ow�, kiedy Tygellin powiedzia�:

��Czy� to nie ty, Minutusie, powiedzia�e�, �e chrze�cijanie nienawidz� teatru?!

��Nienawidz� teatru?! � spyta� Neron nagle wstaj�c. Nie uznawa� ironii w sprawach sztuki. � W takim razie oni s� rzeczywi�cie wrogami rodzaju ludzkiego i zas�uguj� na ukaranie. B�dziemy ich s�dzi� jako wrog�w ca�ego rodzaju ludzkiego. Nie wierz�, aby ktokolwiek powsta� w ich obronie!

Podnios�em si� na dr��cych nogach i powiedzia�em twardo:

��Cesarzu! Ja sam wzi��em kiedy� udzia� w �wi�tym posi�ku chrze�cijan. Mog� z�o�y� przysi�g�, �e niczego niestosownego w tym posi�ku nie by�o. Spo�ywaj� chleb, wino i zwyczajne jad�o. Wyobra�aj� sobie, �e jest to cia�o i krew Chrystusa. Po jedzeniu ca�uj� si� wzajemnie, ale bez �adnych z�ych intencji!

��Nie m�cz mnie, Manilianusie! � rozkaza� Neron, machaj�c r�k�, jakby odgania� much�. � Wszyscy wiemy, �e nie nale�ysz do najm�drzejszych, chocia� masz i dobre strony. Jeste� tak naiwny, �e chrze�cijanie zap�dzili ci� w kozi r�g.

��O tak! � potwierdzi� Tygellin. � To chrze�cija�scy czarownicy zmienili mu wzrok. Ja te� znalaz�em si� w niebezpiecze�stwie w czasie przes�ucha�. Zewn�trznie s� niby sympatyczni, wygl�daj� na przyzwoitych, wydawaniem bezp�atnych posi�k�w zjednuj� sobie biednych. Ale ludzie, kt�rzy si� oddaj� ich tajnym obrz�dom, znajduj� si� pod w�adz� czarownika!

Uzyskali�my tyle, �e Neron zgodzi� si�, aby w przedstawieniu wzi�o udzia� trzy tysi�ce wi�ni�w i upowa�ni� Tygellina do zwolnienia tych, kt�rzy odst�pi� od zabobonu. W �adnym jednak wypadku nie m�g� on zmniejszy� ustalonej liczby uczestnik�w planowanego spektaklu.

��Teraz zastan�wmy si�, co zrobi�, �eby ucieszy� lud? � powiedzia� Neron. � Tygellinie, pami�taj, �eby w przedstawieniu wzi�y udzia� dziewice i niewinni ch�opcy, a nie tylko napi�tnowani niewolnicy!

Cz�owiek najch�tniej wierzy w to, w co chce wierzy�. Gdy towarzyszy�em Tygellinowi w powrotnej drodze do obozu, by�em pewien, �e Neron wymy�li� jaki� bezwstydny, idiotyczny spektakl, aby w ten spos�b ukara� chrze�cijan, po czym, dla zaspokojenia t�umu, ka�e straci� kilku, a reszt� uwolni. Tygellin milcza�. Mia� ju� w�asne plany, lecz tego nie przewidzia�em.

Udali�my si� na plac �wicze�. Wi�niowie byli zm�czeni pal�cym s��cem, bo dzie�, cho� jesienny, by� wyj�tkowo upalny. Przyniesiono im miasta jedzenie i wod� do picia, ale nie wystarczy�o dla wszystkich. Wielu prosi�o o pokarm i wod�, przy czym gotowi byli zap�aci� za nie, zgodnie ze zwyczajem.

Tygellin zatrzyma� m�czyzn�, odzianego w przyzwoit� tog�, i zacz�� z nim przyja�nie rozmawia�. Zapyta� go, czy by� przy podpaleniu Rzymu, a otrzymawszy zaprzeczenie zapyta�, czy by� karany. M�czyzna ponownie zaprzeczy�, a Tygellin rado�nie zawo�a�:

��Wspaniale! Wygl�dasz na przyzwoitego cz�owieka. Zwolni� ci�, tylko jeszcze wyrzeknij si� chrze�cija�skiego zabobonu. Chyba masz sto sestercji, aby op�aci� zwolnienie?!

Tygellin strasznie si� zdziwi� � m�wi�c prawd�, ja r�wnie� � bo m�czy�ni jeden po drugim odmawiali wyrzeczenia si� Chrystusa, kt�ry ich uwolni� od grzech�w i wezwa� do swojego Kr�lestwa. Poza tym ch�tnie p�jd� do domu i gotowi s� zap�aci� za to pi��dziesi�t, sto czy nawet pi��set sestercji. Tygellin przesta� panowa� nad sob� i ostatniego swego rozm�wc� smagn�� biczem po twarzy.

��Macie za swego Chrystusa! Durnia ze mnie robicie! G�upcy!- rycza� rozw�cieczony.

Zmarnowawszy sporo czasu znalaz� w ko�cu dw�ch obywateli, kt�rzy zapewniali, �e nie s� jeszcze ochrzczeni. Wszyscy inni, powo�uj�c si� na precedensow� decyzj� cesarza w sprawie Paw�a, ��dali procesu s�dowego i zarzucali bezpodstawno�� oskar�e�. Wreszcie Tygellin zacz�� si� spieszy�. Niemal udawa� g�uchego. Podchodzi�, zadawa� pytanie i ledwie wys�uchawszy zaprzeczenia, poleca� indagowanemu, aby szed� gdzie chce i nawet nie czeka� na op�at�. Wielu by�o jednak tak upartych, �e nawet gdy wyszli z placu �wicze�, to wracali i kryli si� za plecami innych.

R�wnocze�nie Tygellin rozkaza� og�osi� w mie�cie informacj�, �e chrze�cijanie-podpalacze przemaszeruj� Via Sacra na drug� stron� rzeki i zostan� zgromadzeni w cyrku Nerona. Wartownikom da� do zrozumienia, �e nie ma nic przeciwko temu, �eby cz�� wi�ni�w uciek�a. Kilkoro starc�w skar�y�o si� na zbyt dalek� drog�; Tygellin �artobliwie odrzek�, �e niestety nie mo�e zapewni� im lektyk na ten mi�y spacerek.

Przy drodze gromadzi�y si� rozwydrzone t�umy gapi�w, kt�rzy zacz�li obrzuca� chrze�cijan b�otem i kamieniami. Poch�d jednak okaza� si� tak nieprawdopodobnie d�ugi, �e ko�ca nie by�o wida�, wi�c nawet najwi�kszym awanturnikom znudzi�o si� patrzenie. Pilnowa�em pretorian�w, aby ochraniali wi�ni�w przed mot�ochem, i je�dzi�em konno tam i z powrotem wzd�u� pochodu. Kilka os�b pobito tak dotkliwie, �e zakrwawione pozosta�y na drodze. Niebo purpurowia�o, a wzd�u� drogi uk�ada�y si� d�ugie cienie. W szeregach wi�ni�w panowa�a grobowa cisza; wydawa�o si�, �e ca�e miasto zatopi�o si� w jej bezmiarze. Pretorianie ze strachem rozgl�dali si� dooko�a, bo rozesz�a si� pog�oska, �e niebo si� otworzy i zst�pi z niego Chrystus, aby os�oni� wiernych.

G�odni, spragnieni i um�czeni czuwaniem ludzie siadali przy drodze aby wyprostowa� nogi. Nikt im nie przeszkadza�, oni sami wo�ali za odchodz�cymi, aby ich nie zostawiali i nie odbierali rado�ci na�ladowania Chrystusa. Najbardziej aktywni wi�niowie wyci�gali z przydro�nych zgliszcz szcz�tki powoz�w czy furmanek i sadowili na nich osoby najbardziej wyczerpane. Czo�o pochodu stanowi�a d�uga kawalkada stu powoz�w, kt�re Tygellin zezwoli� wynaj��. Poch�d przez pomy�k� poprowadzono przez wysp� Eskulapa i dzielnic� �ydowsk� na wzg�rze Watykanu. Zapada� ju� zmrok, gdy pod��aj�cy za pochodem mot�och dostrzeg� �yd�w: t�um o�ywi� si�, zacz�� ich bi�, wyci�ga� z domostw i grabi�. Tygellin musia� skierowa� pretorian�w do st�umienia rozr�by. Chrze�cijanie sami szukali drogi do cyrku Nerona i szli naprz�d, teraz ju� bez ochrony. S�ysza�em na w�asne uszy, jak id�cy na czele pochodu m�czy�ni pytali si� wzajem, czy id� w�a�ciw� drog�. Byli tacy, kt�rzy zab��dzili w mroku w�r�d drzew ogrodu Agrypiny; do rana jednak wszyscy dotarli do cyrku. Nikt nie ucieka�, cho� trudno mi w to uwierzy�, bo pami�tam o rozruchach w czternastej dzielnicy.

Nie by�o nawet mowy, aby ta masa ludzi mog�a zmie�ci� si� w pomieszczeniach cyrkowych. Wielu musia�o zosta� na zewn�trz. Tygellin pozwoli� im na branie z magazyn�w siana na pos�anie, otworzy� te� krany w s�siedniej stajni. Nie czyni� tego przez lito��, lecz z poczucia obowi�zku. Zauwa�y�em, �e pretorianie wy��czyli grup� dziewcz�t i dzieci, aby m�c je p�niej zgwa�ci�, bo dzieci ani dziewic nie wolno poddawa� karom cielesnym. W imi� Chrystusa, bo inaczej nie chcia�y mnie s�ucha�, rozkaza�em im natychmiast wraca� do dom�w. S�ysza�em zreszt� jak ustawiaj�cy wi�ni�w w kolejk� po wod� pretorianie tak�e pos�ugiwali si� imieniem Chrystusa, dzi�ki czemu utrzymywali wzorowy �ad.

Z ci�kim sercem jecha�em z Tygellinem po ciemku na Eskwilin, by zameldowa� si� u Nerona. Cesarz nadal ucztowa� i by� porz�dnie pijany. Odes�a� Lukana, kt�ry uparcie twierdzi�, �e to �ydzi okazywali najwi�ksz� rado�� przy po�arze Rzymu. Petroniusz opu�ci� towarzystwo sam, skar��c si� na b�le brzucha; takich bolesnych skurczy dostawa� cz�sto w obecno�ci Nerona. Cesarz zaprosi� kilku zaufanych senator�w i trzech zdolnych prawnik�w.

��Gdzie� ty si� podziewa�? � spyta� niecierpliwie, gdy tylko mnie ujrza�. � Jakie zwierz�ta masz w bestiarium?!

��Wyb�r mam niewielki, bo w czasie po�aru, w zwi�zku z ograniczeniem dostaw wody, trzeba by�o zmniejszy� liczb� zwierz�t. Dla zainscenizowania polowania nie dysponuj� niczym wi�cej poza dzikimi bykami hyrkariskimi i brytanami � powiedzia�em, nie przeczuwaj�c niczego z�ego. � Sabina ma oczywi�cie swoje lwy, lecz � doda�em pos�pnie � nowe bezsensowne op�aty za wod� zmusz� nas do ograniczenia ich liczby.

��Przez ca�y czas mego panowania oskar�ano mnie o zbytni� �agodno�� oraz o lekcewa�enie starych cn�t narodu rzymskiego � o�wiadczy� Neron. � Teraz wreszcie dostan�, czego chc�, cho� osobi�cie uwa�am to za wstr�tne. Zmusza mnie jednak do tego ohyda post�powania chrze�cijan ich zatwardzia�a nienawi�� do rodzaju ludzkiego. Przejrza�em ju� nadaj�ce si� do wystawienia w teatrze opowie�ci mityczne. Pi��dziesi�t dziewcz�t i tylu� ch�opc�w b�dzie jutro przedstawia� c�ry Danaosa i ich ma��onk�w. Dirke przywi��e si� do rog�w byka.

.- Cesarzu � zaprotestowa�em j�kaj�c si� z przera�enia � przecie� za twego panowania w ca�ym cesarstwie nie wolno nawet najgorszego przest�pcy skazywa� na �mier� na arenie cyrkowej. S�dzi�em, �e po�o�y�e� koniec tym barbarzy�skim obyczajom. Nie jestem przygotowany do zorganizowania takiego przedstawienia, jakie planujesz. Nie mam dzikich zwierz�t! Nie! Nawet my�le� o tym nie mog�!

��Rzym jest w b��dzie, je�li s�dzi �e boj� si� krwi na arenie! � rycza� Neron, a jego kark nabrzmia� i spurpurowia� od gniewu. � Zrobisz, co ci ka��! Nag� Dirke przywi��esz do rog�w byka. Brytany mog� rozszarpa� kilkuset ludzi!

��Ale�, cesarzu! Tresuje si� je do polowania na dzikie zwierz�ta. One nie tkn� cz�owieka! � t�umaczy�em, �a�uj�c, �e tak kiepsko zna si� na tych sprawach. Chwil� si� zastanowi�em i doda�em: � Chyba �eby uzbroi� wi�ni�w i kaza� im polowa� na byki, a razem z nimi wypu�ci� psy. W takim polowaniu gin� nawet do�wiadczeni my�liwi, sam to widzia�em!

��Sprzeciwiasz si� mojej woli, Manilianusie?! � Neron wpatrywa� si� w mnie, a wyraz twarzy mia� gro�nie niewinny. � S�dz�, �e dostatecznie jasno powiedzia�em, jakie widowisko masz przygotowa� na jutro?!

��Na jutro?! � krzykn��em. � Przecie� nie starczy czasu na przygotowania! Czy� ty oszala�?

Neron nie znosi�, gdy kto� tak m�wi�, bo przypomina�o mu to o przypadku chwilowej utraty wzroku i �wiadomo�ci, do kt�rego ch�tnie wraca�a Agrypina. D�wign�� wielk� g�ow� i wyzywaj�co krzykn��:

��Dla Nerona nie ma rzeczy niemo�liwych! Jutro s� idy, senat zbiera si� o �wicie. Poinformuj� senat, �e Rzym podpalili chrze�cijanie. Gdy tylko senat w pe�nym sk�adzie znajdzie si� w cyrku, rozpoczniesz widowisko. Moja decyzja b�dzie wtedy prawomocnym wyrokiem i �adne publiczne procesy nie b�d� potrzebne. Tego samego zdania s� moi uczeni w prawie przyjaciele. Z�o�� senatorom t� informacj� jedynie przez wzgl�d na powag� senatu i w celu ostatecznego wyciszenia z�o�liwych plotek i zaprosz� ich do cyrku, aby na w�asne oczy si� przekonali, �e Neron nie boi si� krwi!

��Nie mam potrzebnych do tego celu dzikich bestii! � powt�rzy�em kr�tkoi czeka�em, �e dostan� pucharem po g�owie albo kopniaka w przyrodzenie. By�oby to najlepsze rozwi�zanie, bo po takim wy�adowaniu w�ciek�o�ci Neron zwykle uspokaja� si� i natychmiast �agodnia�.

Tym razem jednak sta� si� jeszcze spokojniejszy, zblad� tylko i uporczywie wpatrywa� si� we mnie:

��Czy to nie ja mianowa�em ci� kiedy� zarz�dc� bestiarium? Czyje s� Zwierz�ta, twoje czy moje?!

��Bestiarium jest bezsprzecznie twoje, chocia� w jego budow� w�o�y�em du�o w�asnych pieni�dzy, co mog� �atwo udowodni�. Zwierz�ta za� stanowi� moj� prywatn� w�asno��. Mo�esz sprawdzi� na koncie pa�stwowym i na w�asnym, �e na wszystkie widowiska sam je kupowa�em i sprzedawa�em. Ani ty, ani nawet senat nie mo�ecie mnie zmusi�, abym wbrew swojej woli odda� swoj� w�asno�� dla zaspokojenia twoich nieszcz�snych kaprys�w, gwarantuje mi to prawo. Czy� nie?!

Prawnicy i senatorowie kiwn�li niech�tnie g�owami. Nagle Neron roze�mia� si� weso�o.

��W�a�nie przed chwil� rozmawiali�my o tobie, kochany Minutusie! � powiedzia� z podejrzan� serdeczno�ci�. � Broni�em ci� usilnie, bo wszyscy uwa�aj�, �e po uszy tkwisz w tym paskudnym chrze�cija�skim zabobonie, o kt�rym wiesz stanowczo za du�o! A w czasie po�aru ukrad�e� konia ze stajni na Palatynie i dot�d go nie zwr�ci�e�! Nie wypomina�em ci tego, nie jestem drobiazgowy, cokolwiek by o mnie m�wiono! Ale czy to nie dziwne, �e w�a�nie tw�j dom ocala� z po�aru? Powiadaj� r�wnie�, �e w tajemnicy zawar�e� nowy zwi�zek ma��e�ski. No c�, jest wiele powod�w do zatajenia ma��e�stwa. Przykro mi tylko, kiedy o moim przyjacielu powiadaj�, �e ma �on� chrze�cijank�! Sam przyzna�e�, �e uczestniczy�e� w tajnym posi�ku chrze�cijan! Mam nadziej�, �e potrafisz niezw�ocznie oczy�ci� si� z tych zarzut�w!

��Pog�oski s� tylko pog�oskami � odpowiedzia�em z rozpacz�.- Nale�a�oby oczekiwa�, �e w�a�nie ty b�dziesz nimi gardzi�. Nie s�dz�, by� je traktowa� powa�nie!

��Zmuszasz mnie do tego, Minutusie! � m�wi� czule Neron.

��Stawiasz mnie, twego przyjaciela, w trudnej sytuacji. Bezwarunkow� konieczno�ci� polityczn� jest surowe i szybkie ukaranie chrze�cijan. A mo�e wolisz mnie oskar�a� o podpalenie Rzymu, jak to czyni� za moimi plecami niekt�rzy zawistni senatorowie? Sprzeciwiasz si� ukaraniu chrze�cijan wedle mojej woli. Tw�j sprzeciw ma wyd�wi�k polityczny. Chyba zdajesz sobie z tego spraw�? Nie mog� go zrozumie� inaczej, jak tylko jako demonstracj� przeciwko swemu w�adcy! Chyba nie chcesz zmusi� mnie, swego przyjaciela, abym skaza� ci� jako chrze�cijanina, kt�ry nienawidzi ca�y rodzaj ludzki � oczywi�cie nie na rozszarpanie przez dzikie bestie, tylko na �ci�cie g�owy?! W ten spos�b tw�j maj�tek legalnie przejmie pa�stwo. Czy naprawd� bardziej kochasz chrze�cijan i swoje bestiarium, ani�eli mnie i w�asn� sk�r�?

U�miechn�� si� zadowolony z siebie, bo wiedzia�, �e ma mnie w gar�ci. Waha�em si� i namy�la�em. My�la�em g��wnie o Klaudii i naszym nie narodzonym dziecku � czyli o Tobie, Juliuszu � a nie o sobie samym. No, co najmniej w po�owie my�la�em o Tobie.

��Cz�� skazanych mo�na by zaszy� w nied�wiedzie albo wilcze sk�ry � powiedzia�em w ko�cu z oci�ganiem. � Wtedy psy, czuj�c zapach zwierz�t, rzuc� si� na nich. Ale, cesarzu, dajesz mi niewiele czasu na nale�yte zorganizowanie widowiska.

Wszyscy odetchn�li z ulg� i nikt ju� s�owem nie wspomina� o moich powi�zaniach z chrze�cijanami. My�l�, �e Neron �artowa� i nigdy by nie zrealizowa� swoich gr�b. M�g�by jednak zarekwirowa� zwierz�ta z bestiarium. Urz�dnicy nie lubili kontrolowa� moich wydatk�w, poniewa� by� to kapita� ruchomy.

W ka�dym b�d� razie, niezale�nie od tego, co by si� ze mn� sta�o, wiem, �e Neron i tak wykorzysta�by zwierz�ta do swojego celu. Wci�� si� nad tym zastanawiam. Odwo�uj� si� do zdrowego rozs�dku. Jak� korzy�� przynios�oby chrze�cijanom albo mnie samemu, gdyby skr�cono mnie o g�ow�?! Przypomn� te�, �e gdy wyra�a�em zgod� na propozycje Nerona, nic nie wiedzia�em o planach mego ojca.

Gdy zaja�nia�a gwiazda wieczorna, Neron rozkaza� heroldom og�osi�, �e nast�pny dzie� jest dniem �wi�tecznym i zaprosi� wszystkich na widowisko w cyrku watyka�skim. W tym momencie poch�d chrze�cijan nie dotar� jeszcze na miejsce przeznaczenia.

Musia�em si� spieszy�, wi�c jedynie pobie�nie om�wi�em program widowiska. Trzeba by�o wybra� zwierz�ta i zapewni� ich transport na drug� stron� rzeki, co nie by�o spraw� �atw�. Natychmiast zarz�dzi�em alarm w bestiarium i kaza�em zapali� pochodnie i wielkie kaganki olejne: zrobi�o si� widno jak w bia�y dzie�.

Zwierz�ta denerwowa�y si� jeszcze bardziej ni� ludzie, poniewa� rozbudzi� je trzask pochodni, no i ha�as. A� do Pola Marsowego dochodzi� skrzyp i turkot zaprz�onych w wo�y woz�w, ryk dzikich byk�w, lw�w i s�oni. Okoliczni mieszka�cy wpadli w panik�, s�dz�c, �e znowu wybuch� po�ar i uciekali z mieszka� unosz�c na plecach dobytek.

Nie mia�em dostatecznej liczby w�asnych �rodk�w transportowych, wi�c specjalnym zarz�dzeniem zarekwirowa�em wozy, kt�re dostarcza�y do miasta kamie� budowlany: kaza�em je roz�adowa� byle gdzie. Tygellin da� mi do dyspozycji pretorian�w; zach�cali�my ich do szybszej pracy pieni�dzmi i winem, bo byli zm�czeni wcze�niejsz� ca�odobow� s�u�b�. Najwi�ksz� przykro�� sprawi�a mi oczywi�cie Sabina. Wybieg�a wprost z ��ka Epafrodyta z krzykiem:

��Zg�upia�e�?! Co ty wyprawiasz, co to wszystko znaczy?! Nie chcia�a wyrazi� zgody na oddanie wytresowanych lw�w, twierdz�c, �e ca�a tresura p�jdzie na marne, je�li zakosztuj� ludzkiego mi�sa. Na szcz�cie Epafrodyt okaza� si� rozs�dniejszy, rozumia� potrzeb� po�piechu i sam pom�g� za�adowa� do klatek trzy lwy, kt�re niedawno przyjecha�y z Afryki i nie by�y tresowane. Natomiast nakarmiono je wieczorem i teraz by�y bardzo oci�a�e. Kilku starych niewolnik�w, kt�rzy dobrze pami�tali pot�ne widowiska cyrkowe sprzed dwudziestu lat, za czas�w panowania cesarza Klaudiusza, twierdzi�o, �e te lwy s� do niczego, bo zwierz�ta maj�ce rozszarpywa� przest�pc�w musz� by� przez trzy dni g�odzone. A pami�taj, �e tacy ludzie maj� bezcenne do�wiadczenie; znaj� sposoby dra�nienia zwierz�t przed wypuszczeniem na aren�.

Za czas�w Nerona widowiska ze zwierz�tami sta�y si� swoist� sztuk�, oczywi�cie poza widowiskami �owieckimi, w kt�rych zwierz�ta zabijano.

Ale i do takich przedstawie� wybiera�em zwierz�ta cho� troch� tresowane poniewa� wyst�powali w nich uzbrojeni we w��cznie lub �uki ekwici i senatorowie, wi�c nie mo�na by�o nara�a� ich �ycia.

Na szcz�cie tak si� musia�em spieszy�, �eby wszystko zorganizowa� w por�, �e nie mia�em czasu na zastanawianie si�, czy impreza si� uda. Zreszt� wi�cej z siebie da� ju� nie mog�em.

Nie dysponowa�em odpowiednimi �rodkami transportu do przewiezienia dzikich byk�w z Hyrkanii. Brakowa�o klatek, poniewa� zazwyczaj przegania�o si� je wzd�u� pot�nego ogrodzenia i podziemnym korytarzem a� do drewnianego amfiteatru. Teraz trzeba by�o na pastwisku wy�apa� i zwi�za� trzydzie�ci byk�w. Zwierz�ta, rozjuszone ha�asem, stukotem i �wiat�ami, bod�y si� nawzajem i atakowa�y ludzi. S�dz�, �e zas�uguje na uznanie fakt, i� przed rannym brzaskiem zdo�a�em wykona� powierzone zadanie. Powinienem doda�, �e osobi�cie bra�em udzia� w chwytaniu byk�w, bo kilku �o�nierzy zabod�y, a kilku tak stratowa�y, �e zostali kalekami na ca�e �ycie. Ja te� oberwa�em kopytem w stop�, ale ko�ci zosta�y nienaruszone. Z emocji nawet nie czu�em b�lu. Jeden z nied�wiedzi trzepn�� mnie �ap� w lew� r�k�, a� zupe�nie zdr�twia�a, ale to by� drobiazg w por�wnaniu do zagro�enia, jakie stanowi� te silne zwierz�ta.

Poza tym z ca�ego miasta musia�em �ci�ga� z ��ek szewc�w i krawc�w, aby zszywali sk�ry dzikich zwierz�t. Na szcz�cie mieli�my ich pod dostatkiem, poniewa� przesta�o by� modne nakrywanie nimi ��ek i rozwieszanie na �cianach. Ponios�em z tego powodu du�e straty finansowe, ale teraz dzi�kowa�em Fortunie, �e zmagazynowa�em ogromn� mas� sk�r. Wraz z nastaniem brzasku w cyrku Nerona zapanowa� straszliwy chaos. Organizatorzy przedstawie� teatralnych wyci�gali kostiumy teatralne, �o�nierze wbijali pale, a niewolnicy otaczali je chrustem. Na piasku areny w najwi�kszym po�piechu stawiano nawet ca�e domy. Dla mojego numeru musiano na samym �rodku zbudowa� grot� z przywiezionych od�amk�w ska�. Co chwila wybucha�y jakie� sprzeczki i awantury, kt�rych nie spos�b by�o unikn��. Ka�dy uwa�a� swoje zadanie za najwa�niejsze. A najwi�cej zamieszania sprawiali szwendaj�cy si� pod nogami ciekawscy chrze�cijanie, bo pomieszczenia cyrkowe by�y ciasne. Silniejszych chrze�cijan zaprz�gni�to wi�c do pomocy, pozosta�ych usadowiono na widowni cyrku. Dla tak ogromnej masy wi�ni�w nie wystarcza�o wychodk�w. Kazano chrze�cijanom szorowa� zanieczyszczone korytarze, pali� kadzid�a i rozpyla� pachnid�a, aby doprowadzi� do przyzwoitego stanu przynajmniej lo�e cesarskie i �awki senatorskie. Przyznaj�, �e do powstania tego fetoru w niema�ym stopniu przyczyni�y si� moje zwierz�ta. Co do mnie � tak ju� przywyk�em do straszliwego smrodu w bestiarium, �e teraz prawie go nie odczuwa�em.

Otumanieni panuj�cym rozgardiaszem chrze�cijanie zbierali si� w grupach, aby si� g�o�no modli� i wys�awia� Chrystusa. Niekt�rzy z oczami w s�up pl�sali w ekstazie, inni przemawiali obcymi j�zykami, chocia� ich nikt nie rozumia�. Widz�c to pretorianie uznali, �e zlikwidowanie takich czarownik�w jest pierwszym naprawd� potrzebnym czynem Nerona.

Chrze�cijanie nadal nie byli �wiadomi swego losu. Ze zdziwieniem spokojnie obserwowali przygotowania. Kilku znajomych mi z widzenia przyst�pi�o do mnie z pytaniem, jak d�ugo jeszcze b�d� czeka� na rozpocz�cie procesu? Na pr�no t�umaczy�em, �e wyrok ju� zapad� i zosta� Og�oszony i �e najwy�szy czas, aby szykowali si� na m�cze�sk� �mier� za Chrystusa z odwag�, aby utrwali� si� w pami�ci senatu i ludu rzymskiego.

.- �arty sobie stroisz, chcesz nas nastraszy� � odpowiadali, kr�c�c g�owami z niedowierzaniem. � W Rzymie nic takiego nie mo�e si� wydarzy�!

A przecie� mogli ucieka� ca�ymi grupami! Ani szatami, ani wygl�dem nie r�nili si� od ludzi, kt�rzy pracowali w cyrku, tylko togi kazano im zdj�� jeszcze w obozie, aby w czasie marszu przez miasto nie robili z�ego wra�enia. Ale oni nie chcieli zostawi� wsp�braci, nie chcieli ucieka�, bo uwa�ali, �e s� niewinni. Modlili si� do Chrystusa.

Nie wierzyli nawet wtedy, kiedy kazano im zdj�� szaty, a szewcy i krawcy pospiesznie fastrygowali na nich sk�ry dzikich zwierz�t. Niekt�rzy nawet �miali si� i doradzali, jak najlepiej je dopasowa�! M�odzi ch�opcy i dziewcz�ta skakali sobie z pazurami do oczu, spieraj�c si� o sk�ry panter i wilk�w. Pr�no�� cz�owieka jest tak wielka, �e przechwalali si�, kto dosta� lepsz�! Niczego nie rozumieli, a przecie� z podziemi cyrku dochodzi� nieprzerwanie skowyt brytan�w.

Kiedy przedsi�biorcy teatru zacz�li wybiera� co �adniejsze i bardziej reprezentacyjne dziewcz�ta i ch�opc�w do swoich numer�w, musia�em pomy�le� o w�asnym programie. Za��da�em trzydziestu naj�adniejszych dziewcz�t. Gdy aktorzy przebierali c�rki Danaosa i ich egipskich narzeczonych w kostiumy teatralne, zdo�a�em zebra� zadowalaj�c� grup� dziewcz�t i kobiet w wieku od szesnastu do pi��dziesi�ciu lat i kaza�em je odprowadzi� na ubocze.

Wydaje mi si�, �e chrze�cijanie poj�li prawd� dopiero wtedy, kiedy pierwsze promienie s�o�ca k�ad�y si� czerwieni� na piasek areny i zacz�to przybija� do krzy�y ludzi, kt�rych na podstawie wygl�du uznano za najgorszych przest�pc�w. Cz�� przywiezionych na krzy�e belek wykorzysta�em do umocnienia �cianek w stajniach. Uzna�em, �e nie nale�y ustawia� zbyt wielu krzy�y na piasku areny, poniewa� zas�ania�yby przedstawienie.

Tygellin musia� uda� si� na posiedzenie senatu, wi�c spieszy� si� bardzo. Poleci� postawi� na arenie tylko czterna�cie krzy�y, czyli po jednym na ka�d� dzielnic�, natomiast po obu stronach ka�dego wej�cia do cyrku i na wszystkich drewnianych umocnieniach przy torze wy�cigowym � ile si� tylko zmie�ci.

Wys�a� tak�e po tysi�c m�czyzn i kobiet do oczyszczenia pobliskich grod�w Agrypiny, w kt�rych Neron zamierza� wieczorem, zaraz po widowisku, wyda� ludowi solidny posi�ek. W czasie widowiska miano serwowa� tylko co� lekkiego, a przecie� cyrk na Watykanie le�y tak daleko do miasta, �e nie mo�na wymaga�, aby w po�udnie widzowie poszli na biad do swoich dom�w. Dzi�ki doskona�ej organizacji kuchni cesarskiej kosze z �ywno�ci� nap�ywa�y tak szybko, �e transport ledwo nad��a�. Jeden kosz by� przeznaczony dla dziesi�ciu widz�w. Ka�dy senator mia� otrzyma� wspania�y kosz z winami i pieczonym drobiem; dla ekwit�w przeznaczono dwa tysi�ce koszy.

Uwa�am, �e Tygellin przesadzi�, polecaj�c przybija� krzy�e do drewnianego umocnienia toru. Zu�yto przecie� na ten cel ca�e tony drogich gwo�dzi! Obawia�em si� te�, �e j�ki ukrzy�owanych b�d� przeszkadza�y widzom, chocia� z pocz�tku, mo�e przez zaskoczenie, zachowywali si� wyj�tkowo spokojnie. Ogl�danie wij�cych si� cia� ukrzy�owanych staje si� monotonne, je�li jest ich wiele. Dlatego nie �ywi�em obaw, �e uwaga posp�lstwa zostanie odwr�cona od wyst�p�w moich zwierz�t. Kiedy jednak tysi�c ludzi wyje w b�lach i m�kach, to najwspanialszy pomruk dzikich bestii, a nawet ryk lw�w staje si� ma�o s�yszalny, nie m�wi�c ju� o g�osach herold�w, wyja�niaj�cych sens przedstawianej pantomimy. Tote� s�dz�, �e post�pi�em s�usznie, zebrawszy przyw�dc�w grup chrze�cija�skich i poleciwszy im, aby stawali pod krzy�ami i w czasie przedstawienia starali si� powstrzymywa� krzy�owanych braci od g�o�nych j�k�w i krzyk�w; pozwoli�em im natomiast na wzywanie imienia Chrystusa, aby wszyscy wiedzieli, za co umieraj�.

Przyw�dcy chrze�cijan, z kt�rych wielu by�o ju� zaszytych w sk�ry dzikich bestii, dobrze zrozumieli swoje zadanie. Zapewniali swych wsp�braci, �e spotka� ich ogromny zaszczyt, skoro mog� cierpie� i umiera� na krzy�u jak Jezus Nazarejski. Musz� znie�� t� pr�b�, jak�e kr�tko trwaj�c� w por�wnaniu do wiecznej szcz�liwo�ci, kt�ra ich czeka w Kr�lestwie. Jeszcze tego dnia b�d� w raju � zapewniali. M�wili to tak �arliwie i z takim przekonaniem, �e a� mnie roz�mieszyli. Musia�em zagryza� wargi, gdy s�ucha�em, jak wywodzili, �e dzie�, w kt�rym niewinnie cierpi� dla imienia Chrystusa i jako jego �wiadkowie wejd� do nieba, jest dniem ich triumfu.

Mo�na by pomy�le�, �e zazdro�cili ukrzy�owanym ich losu! Uzna�em te wyst�pienia za �wiadectwo ob�udy i do�� ordynarnie zauwa�y�em, i� nie widz� przeszk�d, aby zamienili czekaj�ce ich kr�tkie cierpienia na d�ugie konanie na krzy�u.

A tamci byli tak zatwardziali w swoim za�lepieniu, �e kt�ry� z nich zerwa� z siebie sk�r� nied�wiedzia i b�aga� o honor ukrzy�owania! Nie mog�em post�pi� inaczej, jak tylko rozkaza�, aby pretorianie ukrzy�owali go w jakim� k�cie.

Pretorian�w rozgniewa�o to nadprogramowe zadanie, bo ju� im r�ce omdlewa�y od wbijania ci�kimi m�otami ogromnych gwo�dzi, wi�c solidnie wych�ostali niewczesnego ochotnika. W�a�ciwie by�o to zgodne z prawem, kt�re stanowi, �e krzy�owanego nale�y przez lito�� wych�osta� przed ka�ni�, aby przyspieszy� jego �mier�. Tylko �e teraz na ch�ost� wszystkich zabrak�o czasu. Najbardziej lito�ciwi pretorianie zadowalali si� przebijaniem ukrzy�owanych w��czni�, aby krew szybciej wycieka�a.

Nadal by�em zachwycony zdolno�ciami organizacyjnymi Rzymian, bo przecie� z pozoru niewykonalny rozkaz Nerona zosta� zrealizowany na czas! Gdy tylko si� rozwidni�o, przez bramy cyrku zacz�li nap�ywa� widzowie, zape�niaj�c wszystkie miejsca na widowni. �awki by�y wyszorowane, urz�dzenia pomocnicze ustawione na arenie, aktorzy przebrani, program wyst�p�w ustalony i uporz�dkowany, a ukrzy�owani skr�cali si� w m�kach i cicho j�czeli.

Obecni z zainteresowaniem nas�uchiwali ryku byk�w i wycia brytan�w. Przy zajmowaniu najlepszych miejsc wybuch�y liczne spory, a nawet b�jki. W przej�ciach rozdawano �wie�utkie pieczywo i kawa�ki mi�siwa. Ka�dy ch�tny otrzymywa� kubek cienkusza.

Szybko umy�em si� i przebra�em w od�wi�tn� tog� z purpurowym oblamowaniem. Rozpiera�a mnie duma, �e jestem Rzymianinem. Jak�e cudowne wra�enie wywiera na cz�owieku szum zadowolonej publiczno�ci, kt�rej napi�cie wzrasta wraz z oczekiwaniem! Wypi�em dwa kubki wina i nagle zrozumia�em, �e to uczucie dumy cz�ciowo wynika�o te� z rado�ci chrze�cijan. Przecie� oni sami zabraniali swoim p�aka�, i kazali im si� cieszy�, poniewa� jako �wiadkowie prawdy stan� dzi� u bram Kr�lestwa. By�oby mi bardzo przykro, gdyby si� skar�yli na los albo opierali, bo wtedy trzeba by ich �wiczy� r�zgami; tak dawnymi laty wymuszano pos�usze�stwo na przest�pcach, skazanych na wyst�powanie w widowiskach. A teraz by�o zupe�nie inaczej. Mo�na by s�dzi�, �e razem z widzami oczekuj� na widowisko w radosnym uniesieniu. Wino powoli uderza�o mi do zm�czonej g�owy i z pe�n� wiar� zapewnia�em siebie, �e widowisko, a przynajmniej moja cz��, musi si� uda�!

Gdybym w�wczas wiedzia�, co si� w tym samym czasie zdarzy�o w senacie, nie by�bym taki spokojny i dumny ze swych dokona�.

Poza por� letniej kaniku�y senat zbiera� si� w idy ka�dego miesi�ca. Zgodnie z regulaminem zawsze musia� obradowa� w pe�nym sk�adzie, o brzasku dnia i w budynku kurii, kt�ry ku utrapieniu wielu prawie nie odni�s� uszczerbku w czasie po�aru. Wydarzenia poprzedniego dnia, szerz�ce si� pog�oski oraz informacja o spodziewanym wyst�pieniu Nerona sprawi�y, �e tym razem niewielu senator�w wykr�ci�o si� od udzia�u w posiedzeniu ze wzgl�du na chorob� albo przeszkody prawne, uniemo�liwiaj�ce wczesne wstawanie. Te comiesi�czne zgromadzenia zazwyczaj by�y nudne, przewa�nie ogranicza�y si� do wys�uchiwania informacji.

Zazwyczaj Neron sypia� d�ugo i nie d��y� na sk�adanie ofiar. Gdy wreszcie dociera� do senatu, w�wczas poca�unkiem wita� obydwu konsul�w i stokrotnie przeprasza� za op�nienie, spowodowane wa�nymi sprawami pa�stwowymi. Deklarowa� te� gotowo�� poddania si� wszelkiej karze, wymierzonej przez senat za op�nienie i wyra�a� przekonanie, �e ojcowie senatu zechc� wys�ucha�, co ma do powiedzienia.

Tak by�o i teraz. Senatorowie przestawali ziewa� i zajmowali wygodniejsze pozycje na rze�bionych w ko�ci s�oniowej siedziskach. Oczekiwali krasom�wczego wyst�pienia, przygotowanego przez Senek� wedle najlepszych wzor�w. Neron jednak wypowiedzia� tylko kilka og�lnych zda� o ustanowionych przez bog�w Rzymu zasadach przyzwoitego �ycia i od razu przyst�pi� do rzeczy:

��Straszliwy po�ar Rzymu, najwi�ksza od czasu najazdu Gal�w tragedia, jaka dotkn�a nar�d rzymski, nie by�a � jak wmawiaj� niekt�rzy oszczercy � kar� bog�w za wydarzenia, podyktowane konieczno�ci� polityczn�. Po�ar by� najohydniejszym post�pkiem, najokrutniejsz� zbrodni�, jaka kiedykolwiek dotkn�a rodzaj ludzki. Czyn ten pope�nili tak zwani chrze�cijanie, pope�nili go z pe�n� premedytacj� i w okre�lonym celu. Odra�aj�cy zabobon chrze�cija�ski niepostrze�enie rozpleni� si� szeroko w�r�d przest�pc�w i najprostszych, nie�wiadomych warstw. Ten tajny zwi�zek sta� si� bardzo niebezpieczny, poniewa� godni pogardy jego cz�onkowie starali si� zachowa� pozory nienagannego �ycia. Kusili biedak�w rozdawaniem darmowych posi�k�w i ja�mu�ny, a na tajnych spotkaniach przejawiali przera�aj�c� nienawi�� do ca�ego rodzaju ludzkiego. Jedli ludzkie mi�so, pili ludzk� krew! Uprawiali straszliwe czary! Pod pozorem uzdrawiania chorych przejmowali ca�kowit� kontrol� nad lud�mi. Udowodniono, �e kilka zaczarowanych os�b przekaza�o im sw�j maj�tek do wykorzystania w celach przest�pczych.

Neron przerwa� na chwil�, aby pozwoli� niekt�rym senatorom na wzniesienie okrzyk�w grozy i przera�enia.

��Nie chc�, a nawet ze wzgl�du na przyzwoito�� nie mog� � podj�� po chwili � wyjawia� wszystkich obrzydliwo�ci, jakich chrze�cijanie dopuszczaj� si� na swoich tajnych obrz�dach. Ci budz�cy groz� ludzie, zadufani w swoj� si��, podpalili Rzym na rozkaz przyw�dc�w, a potem gromadzili si� na wzg�rzach, aby demonstrowa� sw�j triumf i rado��. Oczekiwali przy tym na przyj�cie swego kr�la, kt�ry mia� obali� Rzym, za�o�y� w�asne kr�lestwo i jak najsro�ej ukara� wszystkich niechrze�cijan. Snuj�c odra�aj�ce plany unikali podejmownia obowi�zk�w obywatelskich. Cho� to haniebne i trudne do uwierzenia, ale niekt�rzy obywatele Rzymu z g�upoty albo ch�ci zysku zostali cz�onkami tego tajnego zwi�zku. Jak bardzo chrze�cijanie nienawidzili wszystkiego, co dla innych by�o drogie i �wi�te, �wiadczy� mo�e fakt, �e nie sk�adali ofiar bogom Rzymu, �e sztuki pi�kne traktowali jako rzeczy wiod�ce ku zgubie i �e w og�le nie uznawali teatru!

Zdecydowali�my si� na zd�awienie tego spisku � kontynuowa� � poniewa� przy�apani na gor�cym uczynku chrze�cijanie z tch�rzostwa prze�cigali si� w wydawaniu innych. Dla ochrony miasta natychmiast po otrzymaniu pierwszego sygna�u postanowili�my zastosowa� najostrzejsze �rodki zapobiegawcze. Tygellin, wspieraj�c cesarza, dzia�a� spawnie i zas�u�y� na pe�ne uznanie senatu.

Wielu chrze�cijan jest z pochodzenia obcokrajowcami i nawet nie zna �aciny. Za r�nymi �obuzami, kt�rzy przenosz� si� do Rzymu � o czym ojcowie senatu dobrze wiedz� � ci�gn� rzesze bezdomnych i rozpowszechniaj� bezwstydne obyczaje. Bior�c pod uwag� zakres dzia�ania tajnego zwi�zku chrze�cijan uprawniono Tygellina do dokonania niezb�dnych aresztowa� i st�umienia niepokoj�w, gdy� sama policja porz�dkowa nie sprosta�aby dzia�aniu.

O gro�bie tajnego zwi�zku najbardziej dobitnie �wiadczy konieczno�� u�ycia przymusu � o�wiadczy� Neron, po czym doda�, �e nie ma zamiaru odsun�� od w�adzy znanego ze swej przyzwoito�ci prefekta miasta, Flawiusza Sabina. Wyra�a mu swoje uznanie, poniewa� w ka�dej dzielnicy jego ludzie nie �a�owali trudu w czasie aresztowa� pe�ni�c rol� przewodnik�w, jako �e dobrze znali miasto i ich mieszka�c�w.

Neron da� ojcom senatu czas na przemy�lenie ca�ej sprawy, a p�niej kr�tko przedstawi� w�asny pogl�d na �r�d�o powstania zabobonu chrze�cija�skiego. Pocz�tek da� w Galilei za czas�w Tyberiusza pewien �ydowski wichrzyciel, kt�rego zwano Chrystusem. Prokurator Poncjusz Pi�at skaza� go jako przest�pc� politycznego na �mier�, przez co chwilowo uda�o mu si� zd�awi� wywo�ane przez Chrystusa niepokoje, wnet jednak zacz�y si� zerzy� bzdurne pog�oski, �e przest�pca zmartwychwsta�, a jego uczniowie ozkrzewili jego nauk� w Judei, sk�d jak zaka�na d�uma rozpleni�a si� na inne kr�lestwa.

.- �ydzi nie uznali chrze�cija�skiego zabobonu � podkre�li� Neron. -Nie mo�na wi�c oskar�a� �yd�w o spisek, co czyni� niekt�rzy zacietrzewieni nienawistnicy. �ydzi s� po�ytecznymi mieszka�cami Rzymu �yj� podporz�dkowani swojemu prawu, jurysdykcji i m�drej radzie.

To twierdzenie nie spotka�o si� z aplauzem senator�w, jako �e senat nigdy nie pochwala� przyznawania i kilkakrotnego potwierdzania przez cesarza specjalnych praw dla �yd�w. Pytali: po co tworzy� pa�stwo w pa�stwie?

��Powiadaj� niekt�rzy � m�wi� cesarz � �e Neron jest zbyt �agodny dla przest�pc�w, �e zapomnia� o twardych zwyczajach przodk�w, nie respektuje cn�t �o�nierskich, natomiast toleruje zniewie�cia�o�� m�odzie�y. Nadchodzi chwila, w kt�rej Neron udowodni, �e nie boi si� ogl�dania krwi, jak szepc� mi�dzy sob� wykrzywiaj�c kwa�ne g�by r�ni stoicy. Niespotykana zbrodnia wymaga niespotykanego wyroku. Wykorzysta�em sw� wspania�� wyobra�ni�, aby umo�liwi� senatowi i ludowi Rzymu taki spektakl karania chrze�cijan, jakiego � mam nadziej� � historia nigdy nie zapomni. Na w�asne oczy zobaczycie w moim cyrku, szanowni ojcowie, jak karz� chrze�cijan, wrog�w rodzaju ludzkiego!

Po tych uroczy�cie wypowiedzianych s�owach pokornie prosi�, �eby rozpatrywanie innych spraw prze�o�y� na nast�pne posiedzenie senatu, a teraz uda� si� w lektykach do cyrku, oczywi�cie je�li konsulowie nie wyra�� sprzeciwu.

Konsulowie oficjalnie podzi�kowali Neronowi za jego dalekowzroczno��, odwa�ne dzia�ania dla dobra og�u i obron� ojczyzny przed gro�nym niebezpiecze�stwem. Wyrazili te� rado��, �e Neron zdemaskowa� prawdziwych podpalaczy Rzymu. Jest to � m�wili � bardzo wa�ne z uwagi na potrzeb� wyciszenia pewnych niepokoj�cych pog�osek. Konsulowie zaproponowali te�, �eby skr�t przem�wienia Nerona zamie�ci� w informacji o pa�stwie i poparli wniosek o zamkni�cie posiedzenia. Zgodnie z tradycj� i gwoli przestrzegania praworz�dno�ci zapytali, czy kt�ry� z szanownych ojc�w senatu chcia�by mo�e zabra� glos na temat wyst�pienia cesarza, cho� ich zdaniem wszystko jest zupe�nie oczywiste.

Senator Petus Trazea � a to jego w�a�nie pr�no�� mia� na my�li Neron, gdy m�wi� o wykrzywionych stoickich g�bach � poprosi� o g�os i z�o�liwie zaproponowa�, aby senat natychmiast uchwali� wysoko�� wp�at na ofiary bogom za odsuni�cie tak gro�nego niebezpiecze�stwa. Wszak sk�adano ofiary dzi�kczynne za inne haniebne czyny, wi�c dlaczego chrze�cijanie maj� by� gorsi? Neron przecie� w takim samym stopniu obawia si� magii, co i ob�udy, obna�aj�cej filozofi�. Neron wcale nie s�ucha�. Niecierpliwie przytupywa� nog�. Senat szybko przeg�osowa� ofiary dzi�kczynne dla Jupitera Kustosza i innych bog�w. Konsulowie znowu spytali, czy jeszcze kto� prosi o g�os.

W�wczas m�j ojciec, Marek Mezencjusz Manilianus, wbrew swym sta�ym zwyczajom podni�s� si� z miejsca, aby jego g�os by� lepiej s�yszalny i lekko si� j�kaj�c poprosi� o g�os. Kilku senator�w siedz�cych obok ci�gn�o go za fa�dy togi i szeptem nakazywali mu milczenie, poniewa� by�o wida�, �e jest pijany. Ale ojciec mocniej okr�ci� si� tog� i przem�wi�, trz�s�c w gniewie siw� g�ow�:

��Konsulowie, ojcowie senatu i ty, Neronie, pierwszy w�r�d r�wnych sobie! Wszystkim wiadomo, �e rzadko zabiera�em g�os w czasie posiedze� senatu. Nie przechwalam si� m�dro�ci�, bo nie mam jej wiele, ale przypominam, �e przez siedemna�cie lat bra�em udzia� w pracach komisji do spraw Wschodu. Tutaj, w tej kurii, widzia�em wiele spraw bezwstydnych i bezbo�nych. Nigdy jednak moje stare oczy nie do�wiadczy�y czego� bardziej ni� dzisiaj haniebnego!!! Czy�by�my posun�li si� tak daleko, �e senat Rzymu milczeniem wyra�a zgod�, by wedle posiadanej przeze mnie informacji w najbardziej brutalny spos�b, na podstawie nie potwierdzonych oskar�e�, bez procesu s�dowego wymordowa� tysi�ce ludzi, m�czyzn i kobiet, tak�e obywateli Rzymu, a nawet ekwit�w?!

Rozleg�y si� pot�piaj�ce okrzyki. Tygellin szybko wyja�ni�, �e w�r�d aresztowanych nie ma ekwit�w, chyba �e ze wstydu zataili sw�j stan.

��Czy mam rozumie�, �e w�tpisz w moj� uczciwo�� i poczucie sprawiedliwo�ci, Marku Manilianusie?! � zapyta� Neron, usi�uj�c skry� zniecierpliwienie.

Kto�, czerwony z oburzenia, wo�a�, �e m�j ojciec pope�ni� b��d, por�wnuj�c pogardzanych chrze�cijan z m�ami szlachetnie urodzonymi. Konsulowie nawo�ywali ojca do zamilkn�cia, ale on m�wi� dalej:

��Do�� ju� tych brud�w! �cieki Rzymu d�awi� mi gard�o! Dotychczas potulnie milcza�em. Teraz g�o�no o�wiadczam, i� w czasach Poncjusza Pi�ata w�drowa�em po Jeruzalem i Galilei i na w�asne oczy widzia�em ukrzy�owanie Jezusa Nazarejskiego, kt�rego nie tylko nazywaj�, ale kt�ry naprawd� jest Chrystusem i Synem Boga. Na w�asne bowiem oczy stwierdzi�em, �e jego gr�b by� pusty, a on sam, wbrew wszelkim �ydowskim k�amstwom, trzeciego dnia zmartwychwsta�!

Wielu senator�w krzycza�o, �e ojciec zwariowa�, lecz najodwa�niejsi wo�ali, aby m�wi� dalej. Przewa�aj�ca wi�kszo�� senator�w �ywi bowiem ukryty �al nie tyle do Nerona, co do w�adzy cesarskiej w og�le. Zawsze o tym pami�taj, Juliuszu, m�j synu!

Ojciec zdo�a� jeszcze powiedzie�:

��W ca�kowitej tajemnicy i w swej ludzkiej bezradno�ci dawno temu uzna�em go za Chrystusa, cho� nie mog�em wie�� �ycia wedle jego przykaza�. Jednak�e wierz�, �e wybaczy mi moje winy, a mo�e nawet zapewni mi miejsce w swoim Kr�lestwie, cho� jeszcze nie zdo�a�em poj��, jakie ono b�dzie. S�dz�, �e stanie si� Kr�lestwem mi�osierdzia, spokoju i �wiat�o�ci w niebie i na ziemi. Nie ma ono �adnego znaczenia politycznego. Dlatego chrze�cijanie nie stawiaj� sobie �adnych cel�w politycznych. Jedyn� prawd� jest wolno�� cz�owieka w Chrystusie i w na�ladowaniu jego drogi. Dr�g mo�e by� wiele! Nie wchodz� w ich spory, ale s�dz�, �e ka�da droga mimo wszelkich u�omno�ci wiedzie do jego Kr�lestwa. Jezu Chryste, Synu Boga, zmi�uj si� nade mn� grzesznym!

Poniewa� ojciec zaczai filozofowa�, konsulowie przerwali mu przem�wienie. O g�os poprosi� Neron:

��Nie chc� nadwer�a� cierpliwo�ci ojc�w! Marek Manilianus powiedzia�, co mia� do powiedzenia. Ja osobi�cie zawsze by�em przekonany, �e m�j ojciec, boski Klaudiusz, mia� ju� zaburzenia umys�owe, kiedy rozkaza� straci� swoj� �on� Mesalin� i wielu szlachetnie urodzonych m��w, a potem uzupe�ni� senat byle kim. Przez szacunek dla jego pami�ci nie chcia�em tego m�wi� publicznie, poniewa� sami, z w�asnej woli, og�osili�cie go po �mierci bogiem. Na szcz�cie dla senatu i dla narodu rzymskiego Klaudiusz zmar�, zanim zupe�nie zwariowa�. S�owa Marka Manilianusa najwyra�niej �wiadcz�, �e nie jest godny purpurowego obramowania togi ani purpurowych trzewik�w. Jest chory umys�owo! Nie b�d� odgadywa�, z jakiego powodu zachorowa�. Proponuj� tylko, aby�my z lito�ci dla jego siwej g�owy wy��czyli go z naszego grona i wys�ali do jakiego� uzdrowiska, gdzie m�g�by odzyska� r�wnowag� umys�ow�! Powinni�my by� w tej sprawie jednomy�lni, wi�c g�osowanie jest zb�dne!

Wielu senator�w pomy�la�o zapewne, �e skoro nad g�ow� ojca zbiera�y si� gromy, to mo�na by jeszcze bardziej rozjuszy� Nerona, i zacz�li wo�a�, aby Marek Manilianus m�wi� dalej, je�li chce, byle nie m�drkowa�.

O g�os poprosi� Petus Trazea i powiedzia� z ironi�:

��Wszyscy widzimy, �e Marek Mezencjusz zwariowa�, ale wiemy te�, �e w ekstazie boskiego szale�stwa cz�owiek bywa jasnowidzem! A mo�e Marek odziedziczy� dar jasnowidzenia po etruskich przodkach?! Je�li nie wierzy, �e Rzym podpalili chrze�cijanie, jak to wiarygodnie wykaza� Neron w swojej mistrzowskiej mowie, to niechaj nam wska�e prawdziwego podpalacza!

��Mo�esz si� natrz�sa�, Petusie Trazeo! � ostro krzykn�� m�j ojciec. � I tw�j koniec ju� bliski! Nie trzeba trzeba by� jasnowidzem, �eby to wiedzie�. Nie obwiniam o podpalenie Rzymu nikogo, tak�e nie Nerona, cho� wielu z was chcia�oby us�ysze� takie oskar�enie rzucone mu g�o�no w twarz, a nie szeptane poza jego plecami. Ale ja nie znam Nerona! Natomiast wiem i zapewniam was, �e chrze�cijanie nie s� winni podpalenia Rzymu. Ich znam!

Neron z politowaniem potrz�sn�� g�ow�, uni�s� r�k� i o�wiadczy�:

��Wyra�nie m�wi�em, �e nie oskar�am wszystkich chrze�cijan o podpalenie. Wystarczaj�co zasadnie oskar�am ich jako wrog�w rodzaju ludzkiego! Je�li Marek Manilianus chce nam wykaza�, �e sam jest wrogiem ludzko�ci, w�wczas sprawa przybiera inny obr�t. Za�mienie umys�owe nie mo�e stanowi� wystarczaj�cej obrony!

Jak�e pomyli� si� Neron mniemaj�c, �e nastraszy ojca i ten zamilknie. Przy ca�ej swej dobroduszno�ci i skryto�ci ojciec by� cz�owiekiem upartym.

��Kt�rej� nocy nad brzegiem Morza Galilejskiego � powiedzia� � spotka�em ubiczowanego rybaka. Mam podstawy do wierzenia, �e to zmartwychwsta�y Jezus Nazarejski. Obieca� mi, �e umr� dla s�awy jego imienia. Wtedy nie zrozumia�em, co mia� na my�li, uzna�em to za niepomy�ln� przepowiedni�. Teraz � tu g�os ojca nabra� ton�w uroczystych � w imi� Jezusa Chrystusa, Syna Boga, o�wiadczam, �e jestem chrze�cijaninem, przyj��em chrzest i jego ducha i uczestniczy�em w �wi�tych posi�kach! Obejmuje mnie ten sam wyrok, co i tamtych ludzi. O�wiadczam, �e najwi�kszym wrogiem rodzaju ludzkiego jest Neron! Wy r�wnie� tak d�ugo b�dziecie wrogami ludzko�ci, jak d�ugo b�dziecie znosi� jego ob��ka�cz� tyrani�!!!

Neron szeptem porozumia� si� z konsulami. Natychmiast proklamowano tajno�� posiedzenia. Tak haniebna sprawa, �e senator sta� si� publicznym obro�c� straszliwego zabobonu i wrog�w rodzaju ludzkiego, nie mo�e przecie� wyj�� na �wiat�o dzienne! Ojciec dopi�� swego! Konsulowie, uwa�aj�c g�osowanie za zb�dne, o�wiadczyli, �e decyzj� senatu Marek Mezencjusz Manilianus musi zerwa� z togi purpurowe obramowanie i odda� purpurowe trzewiki. W�a�ciwie, aby prawu sta�o si� zado��, powinien by� odprowadzony na egzekucj� do cyrku. Dla unikni�cia skandalu postanowiono jednak po cichu wyprowadzi� go za mury miasta i tam �ci�� mieczem.

Tygellin zaproponowa�, aby przed egzekucj� podda� go ch�o�cie. Niewykluczone, �e senat przychyli�by si� do tej propozycji, gdyby nie zg�osi� jej Tygellin. Postanowiono poniecha� biczowania, poniewa� choroba umys�owa ojca nie podlega�a w�tpliwo�ci, a poza tym by� przecie� cz�onkiem senatu! Wytypowani do tego zadania senatorowie na oczach wszystkich zerwali z mego ojca tog�, chiton i purpurowe trzewiki, a tak�e rozbili jego siedzisko rze�bione w ko�ci s�oniowej. Nagle w�r�d grobowej ciszy wsta� senator Pudens Publikola i dr��cym g�osem oznajmi�, �e on te� jest chrze�cijaninem. Jego r�wnie jak on wiekowi przyjaciele, krzycz�c i uciszaj�c si� nawzajem, przemoc� posadzili go i r�kami zatkali mu usta. Neron o�wiadczy�, i� senat jest wystarczaj�co zha�biony, posiedzenie zosta�o zamkni�te i nie ma co zwraca� uwagi na starcze pomruki. No, ale Pudens wywodzi si� b�d� co b�d� z Waleriuszy i jest Publicol�. Za� m�j ojciec jedynie przez adopcj� by� nic nie znacz�cym Manilianusem.

W tym okresie stosunki Nerona z senatem nie by�y jeszcze tak napi�te, aby Tygellin uwa�a� za konieczne zabiera� gwardi� osobist� cesarza na ka�de posiedzenie w kurii. Tym razem zreszt� tym bardziej nie widzia� po temu powodu, �e jego zadaniem Neron zani�s� senatowi radosn� nowin�. Tak wi�c dopiero gdy senatorowie zacz�li szuka� swych lektyk, by uda� si� do cyrku, Tygellin wezwa� czekaj�cego przed kuri� centuriona; rozkaza� mu stan�� na czele dziesi�ciu pretorian�w i unikaj�c zbiegowiska wyprowadzi� mego ojca na najbli�sze miejsce strace� poza murami miasta.

Centurion i �o�nierze byli oczywi�cie w�ciekli, �e sp�ni� si� do cyrku. Poniewa� ojciec by� obna�ony, zerwali z ramion jakiego� niewolnika opo�cz� i rzucili ojcu. Niewolnik bieg� za konwojem, obur�cz �ciskaj�c ko�ce przepaski biodrowej, swego jedynego przyodziewku.

Ma��onki senator�w oczekiwa�y na swoich m��w w lektykach; Watykan by� oddalony od miasta, wi�c uroczysty poch�d � matrony i senatorowie oddzielnie � postanowiono utworzy� dopiero przed samym cyrkiem. Na czele pochodu mia�y by� niesione pos�gi bog�w. Pani Tulia denerwowa�a si�, poniewa� ojciec nie nadchodzi�, a ju� poprzedniego wieczoru zachowywa� si� bardzo dziwnie. Zirytowana wysiad�a z lektyki i j�a go szuka�.

�aden z senator�w nie �mia� odpowiedzie� na pytania pani Tulii; przecie� posiedzenie senatu by�o utajnione. Zamieszanie pog��bi� senator Pudens, kt�ry mocnym g�osem rozkaza�, aby zaniesiono go do domu, gdy� nie chce ogl�da� haniebnego widowiska w cyrku.

Kilku senator�w, kt�rzy po cichu sprzyjali chrze�cijanom i nienawidzili Nerona, z szacunkiem odnios�o si� do bohaterskiego wyst�pienia mego ojca. Chocia� uwa�ali, �e ojciec nie post�pi� rozs�dnie, to jednak za przyk�adem Pudensa nie przy��czyli si� do kawalkady lektyk.

Pani Tulia jak szalona biega�a przed kuri� tam i z powrotem i g�o�no wyrzeka�a na roztargnienie i guzdralstwo ojca. Nagle zauwa�y�a lamentuj�cego niewolnika i pretorian�w, prowadz�cych starego m�czyzn� w narzuconej na ramiona opo�czy. Podesz�a bli�ej i nagle rozpozna�a ojca! Niepomiernie zdziwiona roz�o�y�a szeroko r�ce i zagrodzi�a im drog�, wo�aj�c:

��Co ty znowu wyczyniasz, Marku? Co to za maskarada?! Je�li nie chcesz, nie musimy i�� do cyrku. Nie wszyscy tam id�. Spokojnie p�jdziemy sobie do domu. Nawet z�ego s�owa ode mnie nie us�yszysz!

Centurion pope�ni� du�y b��d, bo tr�ci� j� pa�k� i rozkaza�, aby zesz�a mu z drogi. Pani Tulia najpierw nie uwierzy�a w�asnym uszom, ale wnet rozgniewa�a si� i skoczy�a mu z pazurami do oczu. Krzycza�a te� na ca�e gard�o, �eby centuriona natychmiast zaku� w kajdany, bo o�mieli� si� podnie�� r�k� na �on� senatora!

Publiczny skandal sta� si� faktem. Wiele matron, nie zwa�aj�c na powstrzymuj�cych je m��w, wysiad�o z lektyk i ruszy�o z odsiecz�. Od�wi�tnie ubrane k��bi�y si� wok� oddzia�ku, wypytuj�c, co si� sta�o i o co chodzi? Ojcu by�o g�upio za to ca�e zbiegowisko, wi�c kaza� pani Tulii si� uspokoi�:

��Nie jestem ju� cz�onkiem senatu! Z w�asnej woli id� z centurionem. Pami�taj o swej godno�ci i nie drzyj si� jak przekupka! Je�li chcesz, mo�esz i�� do cyrku. Nie s�dz�, by kto� ci zabroni�!

��Nikt dot�d nie wyzwa� mnie od przekupek! � wybuchn�a p�aczem pani Tulia. � Je�li ci� zrani�o to, co wczoraj powiedzia�am o tobie i twoich chrze�cijanach, to zamiast si� d�sa�, mog�e� mi odpowiedzie�! Nie b�d� jak prosty ch�op, kt�ry nie pi�nie s�owa w swojej obronie, tylko ca�ymi dniami milczy jak zakl�ty!

Kilka szacownych matron zacz�o ich godzi�.

��To prawda, Manilianusie! Nie mo�na w gniewie przez g�upi� sprzeczk� porzuca� krzes�a z ko�ci s�oniowej! Zostaw te b�aze�stwa i wybacz pani Tulii, je�li ci� obrazi�a! Jeste�cie przecie� m�em i �on� i razem godnie posiwieli�cie!

Pani Tulia teraz si� obruszy�a nie na �arty. Zerwa�a �wi�teczny kwef z g�owy i krzykn�a:

��Sp�jrzcie na mnie! Czy mam cho� jeden siwy w�os na g�owie?! Wcale nie farbuj� w�os�w, u�ywam tylko arabskich p�ukanek, kt�re wzmacniaj� ich naturalny kolor.

��To jest wa�na, chyba najwa�niejsza chwila w moim �yciu � powiedzia� ojciec do centuriona. � Do�� mam tych bab! Wype�niaj sw�j obowi�zek i zabierz mnie z tego jarmarku!

Niewiasty jednak otacza�y ich coraz cia�niejszym kr�giem, a centurion nie �mia� przebija� si� przemoc�. Nie by� wszak zorientowany w sytuacji.

Tygellin zauwa�y�, �e wok� ojca ro�nie zbiegowisko, i ruszy� w t� stron�. Utorowa� sobie drog� do ojca i pi�ciami uderzy� pani� Tuli� w pier�.

��Spadaj do crku, przekl�ta suko! � wrzasn��. � Nie masz ju� m�a-senatora i nic ci� nie os�ania! Jak nie zamkniesz mordy, to ka�� ci� aresztowa� za naruszanie porz�dku i profanacj� uroczystego pochodu senatu!

Pani Tulia zsinia�a na twarzy. Zrozumia�a, �e dzieje si� co� okropnego. Nag�y atak strachu nie za�ama� jednak jej dumy.

��Ty cholerny s�ugusie! � krzykn�a, u�ywaj�c przezwiska przyjaci� ojca. � Zajmuj si� sprzeda�� kopyt i rozpust� z m�odymi ch�opaczkami! �miesz tu, przed kuri�, bi� rzymsk� matron�?! Tylko prefekt miasta ma prawo mnie zatrzyma�! Wi�cej z�a budzi twoje spro�ne �ycie, ni�li moje proste zapytanie, o co tu chodzi i dok�d gwardia honorowa prowadzi mego m�a! Odwo�am si� do cesarza!

Tygellin by� w�ciek�y, bo Neron przed chwil� obruga� go za spos�b aresztowania chrze�cijan. Ironicznie wskaza� kierunek r�k�:

��Masz tam Nerona! Id� do niego, tylko szybko! On zna t� spraw� najlepiej!

��Nie gub przeze mnie siebie, kochana Tulio! � ostrzega� ojciec. � Nie psuj ostatnich chwil mego �ycia! Przebacz, je�li ci� obrazi�em i daruj, �e nie by�em taki, jakiego chcia�a�! Zawsze ci� kocha�em, cho� r�nili�my si� w pogl�dach!

Pani Tulia rozpromieni�a si�. Zapomnia�a o Tygellinie i �ciska�a ojca wo�aj�c:

��Powiedzia�e�: �kochana Tulio"! Zaczekaj chwil�, zaraz wracam! Zap�akana, ale u�miechni�ta podesz�a do rozgniewanego Nerona, witaj�c go z szacunkiem:

��B�d� �askaw i wyja�nij mi t� straszn� pomy�k�. Przy dobrej woli wszystko mo�na naprawi�!

��Tw�j m�� dotkliwie mnie obrazi� � o�wiadczy� Neron. � Oczywi�cie, ch�tnie bym mu przebaczy�, ale nie mog�! Na posiedzeniu senatu otwarcie przyzna�, �e jest chrze�cijaninem! Senat odebra� mu wszystkie godno�ci i skaza� na �ci�cie jako wroga rodzaju ludzkiego! B�d� tak dobra i nie rozg�aszaj tego, �eby unikn�� publicznego skandalu! Nie mamy nic przeciwko tobie! Mo�esz te� zachowa� swoje dobra, ale maj�tek Marka ulega konfiskacie.

��Chyba �wiat si� ko�czy! � pani Tulia nie mog�a uwierzy� w jego s�owa. � Czy mam rozumie�, �e nie wysuni�to przeciwko memu m�owi innych zarzut�w, jak tylko ten, �e przez sw�j sentymentalizm zosta� chrz�cijaninem?

��Taki sam wyrok dostali wszyscy chrze�cijanie za ich zbrodnicze uczynki � powiedzia� zniecierpliwiony Neron. � Odejd� i nie przeszkadzaj! Widzisz, �e nie mam czasu! Obowi�zki pa�stwa wymagaj�, bym poprowadzi� uroczysty poch�d na widowisko cyrkowe!

W�wczas pani Tulia dumnie podnios�a g�ow�, zapomniawszy o swym podbr�dku:

��Prze�y�am wiele lat, nie zawsze �y�am tak przyzwoicie, jak przystoi kobiecie, ale jestem Rzymiank� i wsz�dzie p�jd� za swoim m�em: �Gdzie ty Kajus, tam i ja Kaja!" Jestem chrze�cijank� i publicznie to og�aszam!

Nie m�wi�a prawdy. Przeciwnie. Ca�y czas zatruwa�a ojcu �ycie i odp�dza�a jego chrze�cija�skich przyjaci�. Teraz jednak zwr�ci�a si� do zaciekawionego t�umu:

��S�uchajcie! Senacie i ty, narodzie rzymski! Ja, Tulia Manilia z domu Sulia, primo voto Waleria, jestem chrze�cijank�! Niech �yje Chrystus Nazarejski i jego Kr�lestwo! Alleluja! � wo�a�a mocnym g�osem. To ostatnie s�owo doda�a, �eby wzmocni� swoje o�wiadczenie, bo s�ysza�a, jak powtarzali je w domu mego ojca �ydzi w czasie spor�w z chrze�cijanami.

Na szcz�cie nie mia�a zbyt dono�nego g�osu, a Tygellin d�oni� zakry� jej usta. Ma��onki senator�w dostrzeg�y w�ciek�o�� Nerona, wi�c pospiesznie wsiada�y do lektyk. Wrza�y z ciekawo�ci i w czasie drogi zam�cza�y m��w pytaniami o wydarzenia w senacie. Neron za�, z trudem zachowuj�c dostoje�stwo, postawi� werdykt:

��Dostaniesz, czego chcesz, g�upia babo! Byleby� zamkn�a g�b�! Powinienem ci� pos�a� na �mier� do cyrku, ale jeste� zbyt brzydka i pomarszczona, aby wyst�pi� jako Dirke. B�dziesz wi�c i ty �ci�ta, wierna towarzyszko �ycia Manilianusa! T� �ask� zawdzi�czasz swoim przodkom, a nie mnie!

Skandal z pani� Tulia sta� si� zbyt g�o�ny, aby Neron m�g� na oczach wszystkich pos�a� �on� by�ego senatora na rozszarpanie dzikim zwierz�tom, cho� mia� na to ogromn� ch�tk�. Pretorianie przeprowadzili pani� Tuli� przez ca�y t�um do boku mego ojca, Neron za� ca�y gniew skupi� na Tygellinie. Kaza� natychmiast aresztowa� wszystkich domownik�w ojca i doprowadzi� do cyrku tych, kt�rzy przyznaj� si�, �e s� chrze�cijanami. Pomocnik edyla ma opiecz�towa� dom i zabra� wszystkie dokumenty, dotycz�ce spraw maj�tkowych.

��Nie wa� si� tkn�� jego maj�tku! � zapowiedzia� Tygellinowi.

Skoro zaniedbujesz obowi�zki policjanta, tym samym zmuszasz mnie, abym si� uzna� za jego spadkobierc�.

Bardzo uradowa�a go my�l o zdobyciu niezmiernych bogactw ojca i pani Tulii!

Kilku chrze�cijan, kt�rych nie obj�y aresztowania, oczekiwa�o przed gmachem kurii na decyzj� senatu. Do ostatniej chwili mieli nadziej�, �e senat ocali ich wsp�braci przed groz� cyrku. By� w�r�d nich pewien m�odzieniec w tunice z w�sk� purpurow� lam�wk�, kt�ry wcale nie spieszy� si� do cyrku, by zaj�� miejsce w�r�d ekwit�w. Gdy pretorianie pod wodz� centuriona ruszyli, aby zaprowadzi� ojca i pani� Tuli� na miejsce strace�, m�odzieniec �w i jeszcze kilkoro chrze�cijan, poszli za nimi. Pretorianie naradzali si�, w jaki spos�b najszybciej wykona� rozkaz �eby zd��y� na widowisko do cyrku. Pomaszerowali w kierunku bramy wiod�cej ku Ostii, gdzie postanowili przeprowadzi� egzekucj�. Znajdowa� si� tam wprawdzie pomnik jakich� dawno zmar�ych ludzi, ale nie miejsce strace�, bo to mie�ci�o si� poza murami miasta.

��Je�li dotychczas nie by�o tu miejsca ka�ni, to dzi�ki nam b�dzie � dowcipkowali. � No, i dzi�ki temu paniusia nie b�dzie musia�a daleko maszerowa� w tych z�otych pantofelkach.

Pani Tulia burkn�a, �e mo�e i�� tak daleko, jak daleko idzie jej m�� i nikt jej tego nie zabroni. Udowadniaj�c dobr� kondycj� podtrzymywa�a ojca, kt�ry z wiekiem sta� si� niemrawy i oci�a�y. Ca�� uprzedni� noc nie spa� i sporo wypi�, wi�c teraz s�ania� si� na nogach. Ale w senacie wcale nie by� ob��kany, jak uznano. Doskonale przemy�la� swoje wyst�pienie i przygotowa� si� na wszystko.

Kiedy potem dok�adnie zbada�em dom ojca, stwierdzi�em, �e przez wiele tygodni pracowa� nad zreorganizowaniem swojego maj�tku. Ostatniej nocy spali� wykazy kont bankowych i rachunki, a tak�e spisy wyzwole�c�w i prowadzon� z nimi korespondencj�. Ojciec nigdy nie traktowa� maj�tku wyzwole�c�w jako swego, cho� oczywi�cie, aby ich nie obrazi�, przyjmowa� przysy�ane przez nich dary. Wiele lat p�niej okaza�o si�, �e zaufanym wyzwole�com wys�a� na przechowanie ogromne sumy pieni�dzy; w �aden spos�b nie mo�na by�o po jego �mierci oszacowa� wielko�ci maj�tku. Edylowie mieli mn�stwo k�opot�w. Neron nie odziedziczy� tyle, na ile liczy�, poza du�ymi posiad�o�ciami pani Tulii, kt�re stanowi�y materialn� podstaw� niezb�dn� do piastowania stanowiska senatora. Ponadto cesarz przej�� dom na Wiminalu ze wszystkimi zebranymi w nim arcydzie�ami sztuki, z�otymi i srebrnymi zastawami sto�owymi oraz drogimi naczyniami szklanymi.

Nerona najbardziej zirytowa� fakt, �e przy pospiesznym wykonywaniu rozkazu pretorianie aresztowali wszystkich domownik�w. Wszyscy oni o�wiadczyli, �e s� chrze�cijanami. By� mo�e uczynili to z mi�o�ci dla ojca lub z poczucia solidarno�ci. ��cznie zabrano do cyrku oko�o trzydziestu os�b, w tym zarz�dc� i obydwu sekretarzy. Cesarz bardzo tego p�niej �a�owa�, bo ci ludzie na pewno wiedzieli, co si� sta�o z pieni�dzmi ojca.

W�r�d uwi�zionych domownik�w ojca znale�li si� Jukund i stary Barbus. Oparzony w czasie po�aru Jukund nadal by� w kiepskim stanie, nawet o kulach porusza� si� z trudem. Zabrano go do cyrku w jednej lektyce ze star� mamk� pani Tulii. Prawd� m�wi�c ta mamka wcale nie dobroduszna i mia�a wielce niewyparzon� g�b�, ale kiedy dowiedzia�a o o�wiadczeniu pani Tulii, sama ochoczo przyzna�a, �e jest chrze�cijanka �aden w uwi�zionych nie rozumia�, dlaczego zamkni�to ich w stajniach cyrkowych. S�dzili, �e Neron chce razem z chrze�cijanami patrze� na publiczne ukaranie podpalaczy Rzymu. Pretorianie nie kwapili si� do jakichkolwiek wyja�nie�, bo przecie� musieli si� bardzo spieszy�.

Przy bramie Ostijskiej ojciec nagle zatrzyma� si�. Po�ar oszcz�dzi� tu wiele ma�ych kram�w z pami�tkami, zajazd�w go�cinnych ze stajniami dla wie�niak�w oraz wypo�yczalnie lektyk. Powiedzia�, �e ma ogromne pragnienie, a poniewa� jest s�aby, wi�c przed egzekucj� chce si� napi� wina. Obieca� te� postawi� napitek pretorianom � w nagrod�, �e przyj�li na siebie dodatkowy obowi�zek w dniu tak uroczystym.

Jeszcze nigdy nie s�ysza�em, �eby zawodowi �o�nierze odrzucili tak� propozycj�. Nawet centurion, kt�remu spieszno by�o do cyrku, okaza� si� ch�tny i przysta�. Zreszt� przedstawienia trwa� b�d� a� do wieczora.

Ojciec nie mia� przy sobie pieni�dzy, poniewa� senatorowi nie wypada nosi� sakiewki. W�a�ciciel gospody kategorycznie odm�wi� mu kredytu, gdy si� dowiedzia�, �e idzie na egzekucj�. Z grupy, kt�ra sz�a za nimi, wyst�pi� herold ojca i poda� sakiewk�, kt�r� przed wyj�ciem z domu pani Tulia nape�ni�a srebrnymi monetami; mia�y one by� rozrzucone w t�um w czasie uroczystego pochodu, jak to zwykle bywa�o.

W�a�ciciel gospody natychmiast przyni�s� z piwnic dzbany najlepszego wina. Wszyscy pili ze smakiem, bo jesienny dzie� by� tak upalny, �e pretorianie ocierali pot z czo�a. Po utracie godno�ci senatora ojciec by� w doskona�ym humorze. Zaprosi� do sto�u r�wnie� pod��aj�cych za nimi chrze�cijan i kilku wie�niak�w, kt�rzy nie wiedz�c o zarz�dzonym �wi�cie przynie�li do miasta owoce na sprzeda�.

Po kilku kubeczkach wina pani Tulia swoim zwyk�ym dokuczliwym tonem spyta�a, czy ojciec koniecznie musi tyle pi�, w dodatku w tak pod�ym towarzystwie, niepomny w�asnej godno�ci?! Przecie� tyle lat, pos�uszny jej wskaz�wkom, a r�wnie� ze wzgl�du na zdrowie, potrafi� zachowa� wstrzemi�liwo��!

��Kochana Tulio, postaraj si� nie zapomina�, �e pozbawiono mnie wszelkich godno�ci � zauwa�y� spokojnie ojciec. � Oboje nas skazano na haniebn� �mier�, oboje jeste�my wi�kszymi n�dzarzami ni� ci mili ludzie, kt�rzy zechcieli wypi� z nami nieco wina. Jestem s�aby. Nigdy nie udawa�em mocarza ani bohatera! Wino wyp�oszy z mego serca skurcz strachu przed �mierci�. Przy tym dzi� pij�c nie musz� obawia� si�, �e jutro dr�czy� mnie b�d� b�le �o��dka ani kac, kt�rego tortury zazwyczaj pot�gowa�a� swoj� z�o�liwo�ci�! Zapomnijmy o tym, Tulio, moje kochanie!

By� bardzo podniecony, na policzki wyst�pi�y mu wypieki.

��Pomy�l r�wnie� o tych �o�nierzach., kt�rzy przez nas trac� widoki chrze�cijan wchodz�cych do Kr�lestwa, rozszarpywanych z�bami dzikich zwierz�t, krzy�owanych, palonych �ywcem lub katowanych innymi wymy�lonymi przez tego mistrza �mierci, Nerona, torturami. Wino, kobiety i �piew � to rado�� �o�nierza. �piewajcie, je�li tylko macie na to ochot�! Kobiety jednak zostawcie na wiecz�r, poniewa� moja ma��onka jest szacown� niewiast�. Dla mnie dzie� dzisiejszy jest dniem wielkiej rado�ci. Spe�ni si� wreszcie dobra przepowiednia, kt�ra zaprz�ta�a mi g�ow� przez trzydzie�ci pi�� lat! A wi�c wypijmy, kochani bracia i ty, moja kochana ma��onko, aby si� rozs�awi�o imi� Chrystusa! Nie przypuszczam, �e poczyta mi to za z�e, skoro uwzgl�dni moment i sytuacj�! Jest we mnie du�o wi�cej z�a, kt�re b�dzie musia� os�dzi�, ta niewinna hulanka niewiele powi�kszy zakres moich grzech�w. Zawsze by�em s�aby i na wskro� samolubny! Nie ma dla mnie �adnego usprawiedliwienia poza tym, �e Chrystus przyszed� na ten �wiat jako cz�owiek, aby odszukiwa� krn�brne i zagubione owce. Jak przez mg�� pami�tam opowie�� o pasterzu, kt�ry poszed� w nocy szuka� jednej jedynej zaginionej owcy, bo by�a dla� cenniejsza od ca�ego stada.

��Masz racj�, szlachetny Manilianusie! � przyznali pretorianie, kt�rzy s�uchali z zainteresowaniem. � Podobnie w marszu i w czasie walki trzeba dostosowa� si� do najs�abszego i najpowolniejszego. Nie wolno porzuca� rannych czy okr��onych, cho�by istnia�o zagro�enie niepowodzeniem ca�ej akcji.

Zacz�li por�wnywa� swoje blizny i opowiada� o bohaterskich wyczynach w Brytanii, Germanii, nad Dunajem i w Armenii, za kt�re wynagrodzono ich stanowiskami pretorian�w w stolicy. Centurion by� nad Eufratem. Teraz uderzy� kubkiem o blat sto�u:

��Na zag�ad� Part�w, na chwa�� Rzymu, albo wbij� z�by w wasze karki, krecie mordy! Rzym nigdy nie osi�gnie pe�nego bezpiecze�stwa, je�li nie zwyci�ymy Part�w! No, ale znam Korbulona! Jego zdrowie, kwiryci!

Ojciec nie sprzeciwia� si� toastowi za zdrowie Korbulona. Jest to � o�wiadczy� � cz�owiek honorowy i bardzo pracowity. Prosi jednak, aby tym razem nie pi� na niczyj� zgub�, nawet Part�w, poniewa� pretorian�w i tak czeka niemi�y obowi�zek!

Zawstydzony centurion zamilkn�� i spojrza� w niebo, chc�c po s�o�cu zorientowa� si�, kt�ra godzina. Ojciec wykorzysta� okazj�, by z czu�o�ci� odwr�ci� si� do pani Tulii.

��Czemu bez potrzeby o�wiadczy�a�, �e jeste� chrze�cijank�? Przecie� nie wierzysz, �e Jezus Nazarejski jest Synem Boga i zbawc� �wiata? Nawet nie jeste� ochrzczona! Jedynie z obowi�zku pani domu uczestniczy�a� w �wi�tych posi�kach, ale zawsze by�a� nad�sana i nie spo�ywa�a� pob�ogos�awionego chleba ani wina! Na pewno znalaz�aby� lepszego ode mnie m�a, wszak wci�� jeste� pi�kna! Mimo wieku doskonale si� trzymasz, a poza tym jeste� bogata! Po okresie �a�oby konkurenci dobijaliby si� do twych salon�w! Nawet z za�wiat�w nie b�d� zazdrosny-twoje szcz�cie jest dla mnie wa�niejsze ni� w�asne. Nigdy nie byli�my jednomy�mi w sprawach dotycz�cych Chrystusa i jego Kr�lestwa!

.- Nie jestem gorsz� chrze�cijank� od ciebie, Marku pysza�ku, skoro mam umrze� dla s�awy Chrystusa � burkn�a pani Tulia. � Stroje, maj�tek, pieni�dze dla twego zadowolenia rozda�am ubogim, bo nie mog�am znie�� twoich d�s�w! Czy nie widzisz, �e ani jednym s�owem nie wyrzekam? Twoje wyst�pienie w senacie okry�o ha�b� nasze nazwisko, ale nie chc� o tym teraz m�wi�, aby ci� nie zasmuca�!

Rozczuli�a si�, obj�a ojca za szyj� i �zami zrosi�a jego twarz, zapewniaj�c:

��Skoro mamy umrze� razem, Marku, nie boj� si� �mierci! Nie znios�abym nawet my�li, aby by� wdow� po tobie, kochany! Jeste� jedynym m�czyzn�, kt�rego naprawd� kocha�am, cho� zd��y�am dwa razy si� rozej��, a trzeciego m�a pochowa�, zanim ci� odnalaz�am. Za tob� pojecha�am a� do Egiptu, cho� ten wyjazd mia� te� i inne cele. A ty wtedy podr�owa�e� po Galilei z jak�� �yd�wk�, a potem by�a ta wstr�tna Greczynka, Myrina, o kt�rej opinii nie zmieni�, cho�by� jej sto pomnik�w postawi� nie tylko w mie�cie Myrina, ale i na ka�dym bazarze w Azji. Ja te� mia�am swoje s�abo�ci. Ale najwa�niejsze jest to, �e mnie kochasz i m�wisz do mnie tak pi�knie, mimo �e mam w�osy farbowane, zwisaj�cy podbr�dek i usta pe�ne sztucznych z�b�w z ko�ci s�oniowej!

��Jak uda�o ci si� to ukry� przede mn�? � zdziwi� si� ojciec. � Niczego nie podejrzewa�em. Zawsze mia�a� i masz z�by jak pere�ki, jak wtedy, w r�anych krzewach Baj�w. Mam wyrzuty sumienia, bo w stosunku do twojego �wczesnego m�a post�pili�my podle. Pewnym usprawiedliwieniem by�y tysi�ce twoich poca�unk�w i przysi�g, �e nigdy go nie kocha�a�, a wysz�a� za niego zmuszona przez rodzin�. Obieca�a� rozej�� si� z nim tak szybko, jak tylko to b�dzie mo�liwe. Nie spieszy�a� si� jednak ze spe�nieniem obietnicy, wi�c w ko�cu musia�em wyjecha� do Aleksandrii, aby� nie mia�a k�opot�w z mojego powodu.

Zag��bili si� we wspomnienia, prze�ywali jeszcze raz pi�kne chwile, kt�re ich ��czy�y. Pani Tulia obieca�a �a�owa� za swoje grzechy, o co prosi� j� ojciec. Prawd� m�wi�c jednocze�nie mrucza�, �e ich wspomnienia s� zbyt pi�kne, aby ich �a�owa� i �e kiedy my�li o r�ach w Bajach, znowu czuje si� m�ody.

Gdy tak rozmawiali ze sob�, o�mielony winem m�ody chrze�cijanin w tunice z czerwon� lam�wk� zapyta� centuriona, czy mia� rozkaz aresztowania r�wnie� innych chrze�cijan, je�li ich spotka. Centurion stanowczo zaprzeczy�, o�wiadczaj�c, �e polecenie dotyczy�o tylko mo�liwie dyskretnego �ci�cia mieczem mego ojca i pani Tulii.

M�ody ekwita o�wiadczy� w�wczas, �e jest chrze�cijaninem i zaproponowa� memu ojcu, aby razem spo�yli �wi�ty posi�ek dla wzmocnienia jego ducha. Nie by� to wiecz�r i nie mogli go spo�ywa� za zamkni�tymi drzwiami, ale uwa�a�, �e z uwagi na wyj�tkow� sytuacj� wolno im tak uczyni�.

Centurion stwierdzi�, �e nie ma nic przeciwko temu. Czar�w si� nie boi, natomiast jest ciekawy, jak wygl�da taki posi�ek, bo tak wiele m�wi sie o chrze�cijanach. Ojciec ch�tnie na to przysta�. Poprosi�, aby chleb i wino pob�ogos�awi� �w m�odzieniec.

��Nie mog� tego uczyni� � wyja�nia� ojciec. � Dawno temu w Jeruzalem, uczniowie Jezusa Nazarejskiego otrzymali ducha i ochrzcili wielu ludzi, i ci wszyscy ludzie tak�e otrzymali ducha. Bardzo pragn��em w�wczas chrztu, ale mi go nie udzielili, poniewa� nie by�em obrzezany W og�le zabronili mi zabierania g�osu w sprawach Boga, kt�rego nie rozumiem. Przez ca�e �ycie przestrzega�em tego zakazu i nigdy nikogo nie poucza�em, czasami jednak pope�nia�em wykroczenie, bo opowiada�em to co widzia�em na w�asne oczy albo o czym wiedzia�em, �e jest prawdziwe i mog�em prostowa� nieporozumienia. Dopiero tutaj, w Rzymie, przyj��em chrzest, a Kefas z ca�ego serca przeprosi� mnie za �wczesn� wynios�o��. No, ale on mia� w stosunku do mnie d�ug wdzi�czno�ci, poniewa� w Galilei u�yczy�em mu swego osio�ka, aby m�g� odwie�� swoj� te�ciow� do Kafarnaum. Wybaczcie mi moje gadulstwo! Widz�, i� �o�nierze znacz�co spogl�daj� w niebo. Snucie wspomnie� jest s�abostk� starych m�czyzn! Wino chyba za bardzo rozwi�za�o mi j�zyk!

Na pro�b� m�odzie�ca ojciec zgodzi� si� jeszcze opowiedzie�, jak w Jeruzalem, w czasie nag�ego porywu wiatru, na w�asne oczy ujrza� male�kie j�zyki ognia nad g�owami uczni�w Jezusa. Przyzna� r�wnie�, �e nic podobnego ju� si� wi�cej nie zdarzy�o, nawet w czasie jego p�niejszego chrztu, kt�rego udzieli� mu Kefas. W og�le na temat Ducha wiedzia� niewiele i dlatego nie chcia� o tym m�wi�.

��Niechaj czyni� to ci, kt�rzy wszystko wiedz� najlepiej � powiedzia�. � Ja nie wiem niczego pewnego, znam tylko w�asn� s�abo��. Mimo to niezachwianie wierz�, �e kiedy ci przychylni nam ludzie zetn� moj� g�ow� dla rozs�awienia imienia Chrystusa, wtedy znajd� si� w jego Kr�lestwie b�d� gdziekolwiek indziej, gdzie On zechce mnie pos�a�. Ale jakie jest to Jego Kr�lestwo � tego nie wiem. Najbezpieczniej zostawi� t� spraw� ca�kowicie Jego trosce.

Razem z pani� Tuli� ukl�kli, a m�ody ekwita zapami�tanymi s�owami b�ogos�awi� chleb i wino jako cia�o i krew Chrystusa. Przyj�li to ze �zami rado�ci i serdecznie si� uca�owali. Pani Tulia zapewnia�a, �e odczuwa wewn�trzny dreszcz, kt�ry uzna�a za przedsmak raju. Zdecydowa�a si� i�� tam lub gdziekolwiek indziej, byle wsp�ln� drog� r�ka w r�k� z ojcem.

Pretorianie uznali, �e niczego zdro�nego w tych czarach nie zauwa�yli. Potem centurion jeszcze raz znacz�co spojrza� w niebo i kaszln��. Ojciec szybko uregulowa� nale�no�� w�a�cicielowi gospody, dodaj�c spory napiwek, a reszt� wr�czy� centurionowi, by rozdzieli� mi�dzy �o�nierzy i pretorian�w. Jeszcze raz przeprosi� za k�opoty, jakie wszystkim sprawi� i pob�ogos�awi� ich w imi� Chrystusa. Centurion delikatnie zauwa�y�, �e skoro polecono mu dyskrecj�, to najlepiej b�dzie przeprowadzi� egzekucj� za pomnikiem, z dala od ciekawskich.

M�ody ekwita wybuchn�� nagle p�aczem. Powiedzia� przez �zy, �e po spo�yciu �wi�tego posi�ku nie chce �y� dalej. Dr�czy go my�l, �e w tej hwili wielu chrze�cijan ginie w cyrku �mierci� m�cze�sk� za Chrystusa.

Wie wytrzyma presji nadchodz�cych dni. Dlatego gor�co prosi centuriona, By i jemu �ci�� g�ow�, pozwalaj�c odej�� w najdalsz� i najpi�kniejsz� ludzk� drog�. Jest tak samo winny jak i inni chrze�cijanie i chce otrzyma� taki sam wyrok.

Zaskoczony centurion namy�la� si�, czy nie przekroczy swoich obowi�zk�w, je�li pozwoli mu umrze� razem z ojcem i pani� Tuli�. Po chwili jeszcze kilka os�b prosi�o o to samo. Gwoli sprawiedliwo�ci dodam, �e sporo z ojcem wypili.

Centurion stanowczo si� sprzeciwi�. Wszystko ma swoje granice � mo�e �ci�� dodatkowo najwy�ej jedn� osob� i nadmieni o tym w raporcie. �ci�cie wi�kszej liczby mo�e wzbudzi� czyje� zainteresowanie i b�dzie wymaga�o wype�nienia wielu tabliczek woskowych. A dobrym pisarzem to on nie jest.

O�wiadczy� natomiast, �e wszystko, czego by� �wiadkiem, wywar�o na nim g��bokie wra�enie i b�dzie chcia� dowiedzie� si� o tych sprawach jak najwi�cej. Chrystus musi by� pot�nym Bogiem, skoro jego wyznawcy id� na �mier� z rado�ci�. Dotychczas nigdy nie s�ysza�, aby ktokolwiek dobrowolnie szed� na �mier� na przyk�ad za Jupitera czy Bachusa. Mo�e za Wenus, ale to nieco inna sprawa.

Pijany centurion w ostatniej chwili ledwie zdo�a� wyskroba� na tabliczce woskowej nazwiska mego ojca, pani Tulii i m�odego ekwity.

Pretorianie zaprowadzili skazanych za stary pomnik, wybrali spo�r�d siebie trzech najlepszych r�baczy. Ojca i pani� Tuli� �ci�to na kl�czkach; trzymali si� za r�ce. Jeden z nie ujawnionych chrze�cijan, kt�ry potem wszystko mi opowiada�, by� przekonany, �e w tym momencie ziemia j�kn�a, a niebo rozdar� b�ysk �wiat�a, kt�re o�lepi�o obecnych. Mo�liwe, �e chcia� nieco ubarwi� swoj� opowie�� albo mu si� co� przywidzia�o.

Pretorianie losowali, kt�ry z nich, zgodnie z prawem, b�dzie pilnowa� cia�, dop�ki ich nie zabierze rodzina. Obecni chrze�cijanie powiedzieli, �e ch�tnie zaopiekuj� si� cia�ami, poniewa� byli to ich bracia i siostra. Wprawdzie centurion podejrzewa�, �e nie jest to do ko�ca legalne, ale przyj�� propozycj�, �eby nie pozbawi� wartownik�w rado�ci z uczestnictwa w widowisku. Ko�o po�udnia szybkim marszem ruszyli do miasta i na drug� stron� rzeki, do cyrku; mieli nadziej�, �e znajd� jeszcze jakie� stoj�ce miejsca.

Chrze�cijanie zabrali cia�a mego ojca, pani Tulii i m�odego ekwity. Nie wymieniam jego nazwiska z szacunku dla starego rodu. By� on jedynym synem i swym bezmy�lnym czynem pogr��y� rodzic�w w ci�kiej �a�obie. Rozpieszczali go i przez palce patrzyli na jego zainteresowanie chrze�cija�stwem. Mieli nadziej�, �e zapomni o tym, gdy obejmie stanowisko obywatelskie lub si� o�eni. Wielu m�odych po o�enieniu si� zapomina o wszelkich rozmy�laniach filozoficznych. Cieszyli si� wi�c, �e nie sp�dza czasu na pija�stwie, graniu na cytrze czy odwiedzaniu dom�w publicznychPo czasie �a�oby i wzajemnego obwiniania si� postanowili o nim zapomnie� i adoptowali ma�ego ch�opca, kt�ry sta� si� dziedzicem rodu.

Chrze�cijanie potraktowali cia�a z pe�nym szacunkiem, ale pochowali je bez palenia w katakumbach. Ojciec straci� zakupione w Cerei miejsce na gr�b, le��ce opodal grob�w dawnych kr�l�w etruskich, ale nie s�dz�, by tego �a�owa�. W tych czasach chrze�cijanie zacz�li wykuwa� w mi�kkim kamieniu katakumby i tam grzeba� swoich zmar�ych. M�wiono, �e w tych podziemnych grotach urz�dzali tak�e swoje zgromadzenia. Uznawano to za najbardziej widomy dow�d ich zepsucia, jako �e nie szanowali spokoju w�asnych zmar�ych. Lecz Ty, Juliuszu, kiedy doro�niesz, szanuj katakumby! W takim to grobie, oczekuj�c brzasku zmartwychwstania, spoczywaj� szcz�tki Twojego dziadka.

W cyrku w po�udnie rozpocz�to roznosi� kosze z jedzeniem. Neron przebra� si� za wo�nic� i kilka razy w bia�ej jak �nieg i zdobionej z�otem kwadrydze przemkn�� po torze wy�cigowym. Pozdrowi� wiwatuj�ce t�umy i �yczy� wszystkim smacznego. Mi�dzy widz�w rozrzucano r�wnie� losy loteryjne, cho� ju� nie tak hojne jak dawniej. W zwi�zku z szeroko zakrojonymi pracami budowlanymi cesarz odczuwa� wyra�ne braki finansowe. Mia� nadziej�, �e niezwyk�e widowisko odwr�ci nieco uwag� spo�ecze�stwa od istniej�cych k�opot�w. Nie zawi�d� si�.

Do tej chwili by�em spokojny i zadowolony, chocia� po rozdaniu �ywno�ci odpowiedzialno�� za widowisko le�a�a na mojej g�owie. Gwoli uczciwo�ci dodam, �e zaplanowane przez Nerona przedstawienia teatralne zupe�nie si� nie uda�y. Win� ponosz� tutaj przedsi�biorcy teatralni, kt�rzy wcale nie umieli my�le� kategoriami chrze�cija�skimi. W pewnym sensie nie mam prawa ich ocenia�, ale s�dz�, �e w po�owie dnia widzowie byliby bardzo niezadowoleni, gdyby moje brytany nie stan�y na wysoko�ci zadania i nie poprawi�y og�lnego nastroju tu� po przemarszu pos�g�w bog�w i senatu oraz odczytaniu skr�tu wyst�pienia Nerona.

Na piasek areny wyp�dzono kilkudziesi�ciu chrze�cijan, zaszytych w sk�ry dzikich zwierz�t, po czym wypuszczono dwadzie�cia rozjuszonych ps�w. Szybko zasmakowa�y one we krwi i ch�tnie rozszarpywa�y cia�a ludzi. Goni�y odzianych w sk�ry chrze�cijan wzd�u� toru wy�cigowego, skaka�y na nich, aby ich przewr�ci�, a potem bezb��dnym chwytem przegryza�y gard�a, nie marnuj�c czasu na bezsensowne rozrywanie sk�r. By�y g�odne, bo rano ich nie karmiono, lecz nie zatrzymywa�y si�, �eby po�re� zdobycz, co najwy�ej ch�epta�y troch� krwi i kontynuowa�y krwaw� gonitw�.

Po wykonaniu zadania pos�usznie zareagowa�y na gwizdy treser�w, odzianych w sk�rzan� odzie� ochronn� i solidne nakolanniki. Zachowa�y si� jak na widowisku �owieckim, spokojnie da�y si� przypi�� do �a�cuch�w. By�em zadowolony z tego, poniewa� ustawi�em na stanowiskach �ucznik�w, kt�rzy mieli wystrzela� psy, gdyby okaza�y si� niepos�uszne.

Dla wi�kszej emocji nie karano brytan�w, kt�re w trakcie wyst�pu zachowywa�y si� szczeg�lnie w�ciekle. Wyrazi�em treserom pe�ne uznanie.

Inscenizacja za�lubin Danaid nie przebiega�a wed�ug pierwotnych za�o�e�. Ubrani w stroje weselne m�odzi ch�opcy i dziewcz�ta nie chcieli ta�czy�, tylko t�po stali na piasku areny. Zawodowi aktorzy musieli dwoi� si� i troi�, �eby jako� zamaskowa� ten brak zapa�u chrze�cijan. Zaraz po weselu m�ode ma��onki mia�y r�nymi sposobami zabija� swoich oblubie�c�w w ��kach. Dziewcz�ta odm�wi�y zabijania, cho� w�wczas m�odzie�cy mieliby szybk� i lekk� �mier�. Wobec tej odmowy ch�opc�w wych�ostano � niekt�rzy nie prze�yli ch�osty, za� pozosta�ych przy �yciu przybito do pali. Pale ob�o�ono wi�zkami chrustu i podpalono. Widzowie doskonale si� bawili, gdy Danaidy usi�owa�y przetakami czerpa� i nosi� wod�, aby ugasi� p�omienie. Paleni �ywcem ch�opcy j�czeli tak przera�liwie, �e nie mo�na ich by�o zag�uszy� ani szumem organ�w wodnych, ani jazgotem r�nych instrument�w muzycznych. J�ki te przyspiesza�y bieganie dziewczyn.

Na zako�czenie tego numeru podpalono drewniany budynek, wzniesiony na �rodku areny. Wewn�trz budynku przykuto �a�cuchami do pod�ogi starc�w, m�czyzn i kobiety. Przez drzwi i okna wida� by�o, jak j�zyki ognia obejmowa�y ludzi. W p�omieniach gin�li tak�e ci, kt�rzy pr�bowali gasi� po�ar � ci�gle przy u�yciu przetak�w. Gdy dostrzegli, �e sita s� zupe�nie bezu�yteczne, wyrzucali je i skakali w ogie�, na pr�no usi�uj�c wyrwa� uwi�zionych tam rodzic�w. Ca�a widownia, a szczeg�lnie pierwsze rz�dy �awek, przeznaczone dla najubo�szych widz�w, trz�s�y si� ze �miechu. Wielu senator�w demonstracyjnie odwraca�o g�owy, a z miejsc zaj�tych przez ekwit�w rozlega�a si� krytyka niepotrzebnego okrucie�stwa, chocia� �mier� w p�omieniach wydawa�a si� najodpowiedniejsz� kar� dla podpalaczy Rzymu.

W trakcie tych przedstawie� przywieziono z Wiminalu aresztowanych domownik�w ojca i do��czono do grupy skazanych. Barbus i Jukund rych�o zrozumieli, co ich czeka i bezskutecznie usi�owali skontaktowa� si� ze mn�. Wartownicy w og�le ich nie s�uchali, bo wielu wi�ni�w, s�ysz�c straszliwe wycie i j�ki, ucieka�o si� do najr�niejszych sztuczek, byle si� st�d wydosta�.

Wi�ni�w posegregowano na grupy, przeznaczone dla poszczeg�lnych widowisk. Grupy te odizolowano, aby unikn�� ba�aganu. Nie mia�em z nimi �adnej styczno�ci, bo ca�e zadanie powierzy�em do�wiadczonym pracownikom bestiarium i zasiad�em na honorowym miejscu na widowni, gdzie przyjmowa�em wyrazy sympatii i uznania. Nawet gdybym wiedzia�, ze kt�ry� z wi�ni�w domaga si� rozmowy ze mn�, nie m�g�bym zej�� na d�.

Poruszaj�cy si� o kulach Jukund by� zupe�nie zdezorientowany; s�dzi�, �e aresztowano go w nast�pstwie wykrycia jakiej� g�upiej tajnej organizacji, istniej�cej w szkole na Palatynie, do kt�rej wst�pi� razem ze swymi szkolnymi kolegami ze Wschodu. Ci m�odzie�cy marzyli o bohaterskich wyczynach. Uwa�ali za niezb�dne pobicie Fart�w i przeniesienie stolicy cesarstwa na Wsch�d. W pewnym sensie cele przypomina�y dawne idea�y Nerona, kt�re on sam wymy�li�, kiedy mia� do�� senatu. R�nica polega�a na tym, �e m�odzi po udanej wojnie zamierzali w swoich r�kach zatrzyma� ca�� w�adz� i w og�le pozby� si� Rzymian.

Te zamys�y by�y og�lnie znane, gdy� ch�opcy pa�ali ch�ci� czynu, ale nikt nie traktowa� powa�nie m�odzieniaszk�w. Jukund, kt�ry dopiero co uko�czy� pi�tna�cie lat i otrzyma� m�sk� tog�, by� tak zapatrzony w siebie, i� przyj�� aresztowanie jako konsekwencj� przynale�no�ci do tajnej organizacji.

By� mo�e na jego idea�y wp�yn�li chrze�cijanie �ydowscy; �ydzi uwa�aj� Jeruzalem za miasto godne roli stolicy ca�ego �wiata. Nie wiem, czy r�wnie� Kefas nie ponosi tu cz�ciowej winy, bo bardzo t�skni� za �wi�tyni� i wybrze�em Morza Galilejskiego. Aby nie by� gorszym od Paw�a, je�dzi� niekiedy do Ostii �owi� ryby. Mo�e opowiedzia� Jukundowi o Jeruzalem co� takiego, co ch�opiec przyj�� zupe�nie opacznie? Kt� zdolny jest wiedzie� i zrozumie�, co si� dzieje w duszy pi�tnastoletniego ch�opca? W ka�dym b�d� razie ja tego nie potrafi�, znaj�c Twoj� przekor�, m�j kochany synu!

Gdy Jukund zrozumia�, �e musi zgin��, zwierzy� si� Barbusowi z przynale�no�ci do tajnej organizacji i poniewa� nie mogli si� ze mn� skontaktowa� � postanowili zgin�� z honorem. Nie wiem, czy gdybym nawet wiedzia� o ich losie, m�g�bym im pom�c, bo cesarz bardzo rozgniewa� si� na ojca za jego skandaliczne wyst�pienie w senacie.

Ze wzgl�d�w czysto praktycznych tak zorganizowa�em ca�e widowisko, aby wszystkie numery z udzia�em dzikich zwierz�t skoncentrowa� po po�udniu. Po rannych niepowodzeniach aktorzy zrezygnowali ze spro�nych wstawek do tych numer�w � zreszt� i tak nie mo�na by�o ich wykorzysta� ze wzgl�du na obecno�� westalek. Kap�anki �wi�tego ognia zdecydowa�y si� uczci� sw� obecno�ci� w cyrku pami�� zniszczonej przez po�ar pradawnej �wi�tyni. Podj�y t� decyzj� w ostatniej chwili, �e za� �wi�te dziewice nie mog� patrze� na zupe�nie nagich ludzi, przeto po powrocie z senatu Tygellin pospiesznie okrywa� wstydliwe cz�ci cia�a ukrzy�owanych ludzi jakimi� ga�ganami. Szacunek dla westalek by� tak wielki, �e nikt nie o�mieli� si� g�o�no zaprotestowa� przeciwko zmianom, jakie poci�gn�o za sob� ich przybycie do cyrku.

Dla zwi�kszenia atrakcyjno�ci postanowi�em uzbroi� cz�� chrze�cijan, aby podj�li walk� ze zwierz�tami. By�em got�w wyda� im nawet �uki i w��cznie; przecie� wiedzia�em, �e religia zabrania im atakowa� ludzi, nawet wrog�w. Z pewno�ci� Neron nie mia�by nic przeciwko temu; nigdy nie okazywa� tch�rzostwa, je�li mia� wystarczaj�co du�o widz�w, przed kt�rymi m�g� si� popisywa�. Tygellin jednak nie wyrazi� zgody na pe�ne uzbrojenie skaza�c�w. Twierdzi�, �e jest odpowiedzialny za bezpiecze�stwo cesarza. Mog�em wi�c uzbroi� chrze�cijan jedynie w miecze, no�e i ostre piki. Bro� mieli otrzymywa� przed samym wej�ciem na aren�.

Jukund i Barbus wybrali walk� ze lwami i wzi�li miecze. Z �alem musz� wiedzie�, �e chrze�cijanie nie byli ch�tni do podj�cia walki. Pragn�li i�� do raju bez zbrojnego sprzeciwu.

W drugiej po�owie dnia, dla pobudzenia zainteresowania widowni, wys�a�em na aren� grup� zaszytych w sk�ry chrze�cijan i poszczu�em na nich sfor� ps�w. Tym razem kilka brytan�w po wykonaniu zadania nie us�ucha�o sygna�u, tylko z wyciem biega�o po arenie. W�a�ciwie nale�a�oby je wystrzela�, ale przecie� brytany s� drogie, wi�c zwleka�em z decyzj�, bo nie chcia�em, �eby zgin�y niepotrzebnie. Teraz mia�y wyst�pi� trzy bardzo pi�kne, ale jeszcze nie tresowane lwy. Ustali�em z do�wiadczonymi pracownikami bestiarium, �e przeznaczy si� dla nich s�abowitych staruszk�w, kaleki i ma�e dzieci. Nic tak nie cieszy widowni i nie wzbudza tyle �miechu, co uciekanie przed zwierz�tami kalek, kar��w i starc�w. Poruszaj�cy si� o kulach Jukund i zgrzybia�y Barbus �wietnie pasowali do tego numeru.

Najpierw wp�dzono na aren� ca�� grup� kulej�cych i ku�tykaj�cych chrze�cijan. Wtedy uzbrojeni w miecze Jukund i Barbus samorzutnie obj�li nad nimi dow�dztwo. Widzowie trzymali si� za brzuchy ze �miechu, gdy podskakuj�cy o kulach ch�opaczek i bezz�bny staruszek podnie�li miecze i pozdrowili cesarza. Bardzo si� obawia�em jakiej� demonstracji widowni. Spojrza�em na Nerona, Zdaje si�, �e poczu� si� obra�ony �miechem t�umu, ale udawa�, �e niczego nie rozumie i �mia� si� razem z innymi.

Musz� przyzna�, �e i mnie roz�mieszy�o brawurowe wyst�pienie Jukunda i Barbusa, dop�ki ich nie rozpozna�em. Jeszcze w chwili, gdy wchodzili na aren� i wydawali komendy innym uzbrojonym, aby uformowali ochronny kr�g wok� starc�w i dzieci, nie wiedzia�em, kim s�. Przecie� w najgorszych snach nie mog�em sobie wyobrazi�, �e mego rodzonego syna i najwierniejszego s�ug� rzuci si� na po�arcie lwom! Nawet przelotnie zastanowi�em si�, kto wpad� na taki idiotyczny pomys�, aby te dwie pocieszne pokraki postawi� na czele ca�ej grupy. Tymczasem oni wydawali regulaminowe komendy wojskowe, co pot�gowa�o ryki �miechu na widowni. Ludziska skr�cali si� ze �miechu, a kilku �ar�ok�w nawet wyrzyga�o dopiero co zjedzony posi�ek.

Ten �miech do g��bi serca obrazi� Jukunda i Barbusa. Wybrali walk� z lwami, bo Barbus opowiada� ch�opcu, �e za m�odych lat, jeszcze w Antiochii, polowa�em na lwa i schwyta�em go go�ymi r�kami. Obaj chcieli teraz popisa� si� odwag�. Barbus kaza� Jukundowi odrzuci� kule i kl�kn�� z ty�u za sob�. Wierny s�uga chcia� wzi�� na siebie pierwszy skok bestii, w�asnym cia�em os�oni� Jukunda i umo�liwi� mu stoczenie � bohaterskiej walki. S�dz�, �e w tej krytycznej chwili powiedzia� ch�opcu, kto jest jego ojcem. Dotychczas wiedzieli o tym tylko m�j ojciec i Barbus. Klaudii nic o tym nie m�wi�em, chocia� po powrocie z Brytanii opowiedzia�em jej o Lugundzie.

Gdy otwarto klatki lw�w, Jukund raz jeszcze spr�bowa� zwr�ci� moj� uwag�, odwa�nie wywijaj�c mieczem. Jakby �uski opad�y z moich oczu:

pozna�em jego i Barbusa! Poczu�em, �e �o��dek opad� mi do kolan. W rozpaczy chyba rozkazywa�em, �eby przerwa� przedstawienie. Na szcz�cie w panuj�cym w cyrku zgie�ku nikt nie s�ysza� moich wrzask�w Pot�ny lew ruszy� do ataku, ca�a widownia zacz�a wy� z zachwytu a wielu wstawa�o z miejsc, aby lepiej widzie�. Neron wpad�by we w�ciek�o��, gdybym przerwa� widowisko w najbardziej emocjonuj�cym momencie; najprawdopodobniej i mnie pos�a�by na piasek areny. W�tpi� czy komukolwiek przynios�oby to po�ytek. Opanowa�em si� wi�c i by�em rad, �e nikt nie zwr�ci� na mnie uwagi.

Zanim zrelacjonuj� niezapomniane, pe�ne napi�cia numery, za organizacj� kt�rych otrzyma�em odznaki honorowe, musz� o czym� powiedzie�. Ot� Sabina, kt�ra uwa�a�a lwy za swoj� w�asno��, zastosowa�a najr�niejsze, wymy�lone przez siebie i Epafrodyta sposoby, aby je rozdra�ni� i rozbudzi� w nich ��dz� krwi. Dla uatrakcyjnienia widowiska w�asnor�cznie przeci�a kilku chrze�cija�skim ch�opcom �ci�gna n�g, �eby nie mogli ucieka�, a tak�e kaza�a rzuci� lwom do klatki zw�oki kilku chrze�cija�skich kobiet, co mia�o zaznajomi� je z zapachem ludzkiej krwi. Zazdroszcz�c mi sukces�w i uznania zacz�a si� tymi czynami przechwala�, upatruj�c w nich �r�d�o powodzenia widowiska. Wzburzony Flawiusz Sabin, jej ojciec, zerwa� z ni� wszelkie kontakty, a m�odszy brat, Tytus Flawiusz � kt�rego nie nale�y myli� z jej kuzynem, synem Tytusa, Flawiuszem Wespazjanem � zacz�� sprzyja� chrze�cijanom i ochrania� ich. Cz�ciowo wp�yn�� na to jego skryty �al do Tygellina.

Wracam do mojej relacji. Trzy wspania�e lwy rzuci�y si� na aren�, a najwi�kszy z nich, wydostawszy si� nieoczekiwanie z ciemno�ci na �wiat�o dzienne, potkn�� si� i przewr�ci� na �arz�ce si� resztki budynku. Opali� sobie grzyw�, co go dodatkowo rozw�cieczy�o, cho� w�a�ciwie nic mu si� nie sta�o. Zgodnie z naszymi przewidywaniami o�lepione �wiat�em dziennym lwy najpierw kr��y�y po piasku areny, nie zauwa�aj�c skupionych na niej chrze�cijan. Natomiast poszarpa�y kilku ukrzy�owanych, wisz�cych przy torze.

Barbus, kt�rego uwadze nie umkn�o oparzenie lwa, podbieg�, wyrwa� �arz�ce si� polano i zach�ci� innych chrze�cijan, by uczynili to samo. Machaj�c �agwiami uzyskali dodatkow� bro� � jakby p�on�ce pochodnie. Ju� kilku chrze�cijan zd��y�o chwyci� �agwie, gdy lwy zauwa�y�y biegn�cych i powali�y jednego z nich na ziemi� tak szybko, �e nie zdo�a� podnie�� miecza. Widzowie huczeli z niezadowolenia, bo s�dzili, �e ten cz�owiek tch�rzliwie ucieka�. W rzeczywisto�ci chcia� on za cen� �ycia os�ania� pochodni� bezbronnych chrze�cijan. Nieoczekiwanie do akcji w��czy�y si� zab��kane psy. Tak jak je szkolono, zbija�y si� w stado i odwa�nie atakowa�y lwy, k�saj�c je po zadnich �apach. Dzi�ki temu chrze�cijanie pocz�tkowo bronili si� z �atwo�ci�. Lwy, rycz�c ze z�o�ci odwraca�y si�, by strzepn�� z siebie psy. Umykaj�cy przed brytanami lew wpad� na Barbusa, wspi�� si� i jednym ciosem �apy rozwali� mu czaszk�; w tym samym momencie kl�cz�cy Jukund mieczem rozp�ata� lwu brzuch-Lew tarza� si� po ziemi i rwa� pazurami swoje bebechy. Jukund przywl�k� si� bli�ej i zada� mu ostateczny cios, ale lew w �miertelnych drgawkach Sdo�a� zerwa� mu p�at sk�ry z g�owy; krew zala�a ch�opcu oczy. Widowni przypad�o to do gustu. Jukund dowl�k� si� do Barbusa, a stwierdziwszy, �e nie �yje, jedn� r�k� podni�s� z ziemi zapalon� pochodni� i na o�lep machn�� ni� w powietrzu, a drug�, w kt�rej trzyma� miecz, ociera� krew oczu. Jeden z lw�w oparzy� sobie pysk o pochodni� i odskoczy�; widocznie uzna�, �e ma przed sob� tresera, dzier��cego rozpalone �elazo, wi�c odbieg� szuka� �atwiejszego �upu. Zacz��em si� obawia�, �e widowisko si� nie uda, pomy�la�em te�, �e zbytnio zaufa�em chrze�cijanom, daj�c im bro�.

Brytan�w by�o tylko par�. Szybko si� zm�czy�y, obydwa pozosta�e lwy upora�y si� z nimi, zanim zabra�y si� do chrze�cijan. To by�y odwa�ne brytany, �aden nie ucieka�! Ostatniemu z nich lew mistrzowskim ciosem �apy z�ama� grzbiet, pies wy� przera�liwie. Na widowni jacy� przyjaciele zwierz�t zacz�li wo�a�, �e zabawa jest zbyt okrutna i �e nie wolno m�czy� ps�w. Jeden z chrze�cijan mieczem przerwa� cierpienia nieszcz�snego brytana.

Jukund nadal walczy�. Jeden z chrze�cijan, uzbrojony we w��czni�, zauwa�y�, �e Jukund najlepiej z ca�ej grupy obchodzi si� z mieczem, i zacz�� go ubezpiecza�. Razem uda�o im si� ci�ko rani� drugiego lwa. Widzowie byli zachwyceni, niekt�rzy nawet wznosili w g�r� kciuki na znak �aski. Neron jednak �aski nie udzieli�. Jukund zgin��.

Potem nast�pi�a krwawa rze�. Obydwa lwy zaatakowa�y bezbronnych ju� chrze�cijan, kt�rzy nawet nie usi�owali ucieka�, co by� mo�e rozbawi�oby widowni�. Trzymali si� zbici w gromadk�, lwy z trudem wy�uskiwa�y pojedyncze osoby. Szybko wyda�em rozkaz, aby wypu�ci� dwa rozjuszone nied�wiedzie. Zwierz�ta wsp�lnie szybko upora�y si� z lud�mi, po czym stoczy�y mi�dzy sob� imponuj�c� walk�. Szczeg�lnie lew, kt�ry wykaza� fanatyczn� odwag�, zyska� sobie sympati� widz�w.

By�em wstrz��ni�ty �mierci� Jukunda, chocia� wyrok na niego zapad� ju� w czasie po�aru Rzymu. Wr�c� p�niej do tych spraw. Teraz przypominam, �e ponosi�em odpowiedzialno�� za widowisko, kt�re musia�o toczy� si� dalej. W pewnej chwili przedar� si� do mnie jeden z niewolnik�w z Cerei, aby promieniej�c rado�ci� powiedzie� mi, �e dzi� rano Klaudia urodzi�a mi zdrowego syna. Matka i dziecko czuj� si� dobrze, a Klaudia prosi o zgod�, by synowi da� na imi� Klemens.

A wi�c w tym samym czasie, kiedy jeden m�j syn, Jukund, zgin��, bohatersko walcz�c z lwem, narodzi� si� drugi! Musia�em to uzna� za sprzyjaj�c� zapowied� na przysz�o��. Imienia Klemens, co znaczy potulny nie uzna�em za trafne, je�li uwzgl�dni� chwil�, w kt�rej dotar�a do mnie wiadomo�� o jego narodzinach. Postanowi�em jednak z rado�ci Pozwoli� Klaudii na spe�nienie jej �ycze�, bo przecie� b�d� musia� udzieli� jej wielu wyja�nie�. Ale w sercu od pocz�tku nazywa�em Ci� Juliuszem, m�j jedyny synu!

Widowisko trwa�o do p�nego popo�udnia. Oczywi�cie, wydarzy�o si� wiele niespodziewanych sytuacji, ale tak dzieje si� zawsze, gdy na arenie wyst�puj� dzikie zwierz�ta. Na og� sytuacje te znajdowa�y szcz�liwe dla mnie rozwi�zanie, a widzowie przypisywali je moim zdolno�ciom organizacyjnym. Podejmowali te� wiele zak�ad�w, wybuch�o kilka b�jek, jak zwykle przy okazji takich widowisk.

W g�rnych �awach siedzia�a grupa saduceuszy. Byli to �wiatli i weseli �ydzi, nosili szaty na mod�� rzymsk�, golili brody, a nawet �cigali si� w cyrku. Teraz jeden z nich troch� przesadzi� w okazywaniu rado�ci z powodu losu chrze�cijan, zbyt g�o�no wo�aj�c �Alleluja", co, o ile wiem, jest kryptonimem �ydowskiego Boga. Krzykiem tym zdenerwowa� gawied�. Kilku mocnych drab�w zrzuci�o go ni�ej, tam inni z�apali go i jak pi�k� cisn�li w d�, a ci z samego do�u � przerzucili przez ogrodzenie ochronne wprost pod paszcze dzikich bestii. Publiczno�ci bardzo spodoba�a si� zabawa, �ydzi ub�agali przydzielenie im ochrony i uciekli z cyrku, boj�c si�, �e zdzicza�y t�um ca�� ich gromadk� zepchnie na aren�. Wielu Rzymian �ywi�o ukryt� zawi��, jako �e �ydowska dzielnica ocala�a w czasie po�aru.

Takie incydenty jak ten z saduceuszami wiele os�b uwa�a�o za inscenizacj�, maj�c� urozmaici� program. Ludzie pozdrawiali mnie i prosili o jeszcze, wi�c musia�em podnosi� r�k� i w imieniu swoim, Nerona oraz Poppei wyja�nia� sytuacj�. Przyznam, �e kilka z tych dodatkowych numer�w ch�tnie uzna�bym za w�asne.

Pod koniec dnia rozpocz�o si� przedstawienie historii Dirke z udzia�em dzikich byk�w hyrka�skich. Niespodzianie otwarto wszystkie wej�cia na aren�. Z r�nych stron wypad�o oko�o trzydziestu dzikich byk�w, d�wigaj�c na karkach byle jak poprzywi�zywane do rog�w m�ode dziewcz�ta. Wiwatom nie by�o ko�ca. Aktorzy teatralni, z�erani przez zawi�� wobec powodzenia mojego programu, postanowili wymy�li� co� nadzwyczajnego. Zleci�em im umocowanie dziewczyn, ale nie potraflili tego zrobi�, musieli im pom�c moi do�wiadczeni pracownicy. Zawiod�o te� zbudowanie grot skalnych. Zaledwie zawodowi aktorzy zacz�li odgrywa� histori� Dirke, dzikie byki strz�sn�y dziewcz�ta, wyrzuci�y je wysoko w g�r� i poprzebija�y rogami. Ledwo dwa byki zawlok�y swoje ofiary do pieczar skalnych, aby je tam, zgodnie z fabu�� legendy, okaleczy�. Nie mog�em zapobiec modyfikacjom, wprowadzonym wszak przez nierozumne zwierz�ta.

Pozosta�ych chrze�cijan rzucono wprost pod nogi byk�w. Ku mojemu zadowoleniu zachowywali si� nadzwyczaj dzielnie. Ogarni�ci sza�em walczyli z bykami, nieustraszenie id�c wprost na nie, skakali im niemal na rogi. Publiczno�� wiwatowa�a i nawet odczuwa�a do nich sympati�. Byki szybko rozprawi�y si� ze swymi ofiarami, po czym zacz�y obala� krzy�e i b�� ukrzy�owanych, a po chwili j�y rozbija� barierki ochronne z takim impetem, �e siedz�cy najbli�ej znale�li si� w niebezpiecze�stwie. Zabawa jednak zbli�a�a si� ku ko�cowi. Spojrza�em w niebo i z ulg� odetchn�wszy wyda�em �ucznikom rozkaz wystrzelania byk�w. Uczynili to odwa�nie i umiej�tnie, podchodz�c blisko zwierz�t. Publiczno�� wiwatowa�a, a przecie� na pocz�tku ba�em si� monotonii!

Tygellin chcia� podpali� barierki, do kt�rych przybite by�y krzy�e, ale Neron zabroni� mu w obawie, �e ogie� mo�e si� rozprzestrzeni�. Po wyj�ciu widz�w pretorianie obeszli ca�y teren i przebijali ukrzy�owanych w��czniami; Neron uzna�, �e nie powinni cierpie� d�u�ej ni� ci, kt�rzy zgin�li w p�omieniach lub ponie�li �mier� od k��w i rog�w dzikich zwierz�t.

Kto� m�g�by si� zdziwi�, �e nie ocali�em byk�w � przecie� s� to drogie zwierz�ta. Po pierwsze � gdybym po zapadni�ciu zmroku chcia� jeszcze przedstawi� polowanie na byki, by�oby to �mieszne i obni�y�oby warto�� ca�ego widowiska. Po drugie � rozjuszone byki mog�yby stratowa� wielu pracownik�w bestiarium. A po trzecie � zamierza�em przed�o�y� Neronowi s�ony rachunek za zwierz�ta, wi�c wcale nie bola�em nad konieczno�ci� ich zabijania.

Tygellin, kt�ry w ka�dej sprawie chcia� mie� ostatnie s�owo, postanowi� zapewni� ludowi najwi�ksz� � jak s�dzi� � niespodziank�. Po zako�czeniu spektaklu widzowie pospieszyli na zaproszenie Nerona do ogrod�w Agrypiny. Tygellin wykorzysta� fakt, �e poza murami miasta nie obowi�zuj� a� tak surowe prawa i poleci� o�wietli� ogrody �ywymi pochodniami z tych dw�ch tysi�cy chrze�cijan, kt�rych rano wys�ano do prac porz�dkowych w ogrodach. Cyrk Nerona istotnie nie pomie�ci�by pi�ciu tysi�cy ofiar.

Przy drodze wiod�cej do ogrod�w i wok� sztucznych basen�w z wielkim trudem ustawiono s�upy, do kt�rych przykuto chrze�cijan. Poniewa� nie starczy�o dla wszystkich �a�cuch�w, cz�� trzeba by�o przywi�za� linami, a nawet zwyczajnie przybi� gwo�dziami.

Ofiary wysmarowano smo�� i woskiem, kt�re dostarczy� prokurent Tygellina ca�ymi wozami, lecz kt�rych nie wystarczy�oby do o�wietlenia ca�ego terenu. Si�gni�to wi�c po oliw� i inne produkty. Pretorianie byli w�ciekli, bo nie do��, �e pozbawiono ich ogl�dania cz�ci widowiska, to jeszcze musieli w upalny jesienny dzie� kopa� do�y i ustawia� pale.

Gdy do ogrod�w zacz�y nap�ywa� t�umy zaproszonych na uczt�, pretorianie podpalili �ywe pochodnie. Cia�a opornie p�on�y, ofiary skowyta�y i j�cza�y, wok� roznosi� si� potworny sw�d. Oszo�omieni go�cie nie byli w stanie doceni� nieoczekiwanego widowiska. Najbardziej wra�liwi na skutek straszliwego smrodu tracili apetyt. Niekt�rzy zawracali do domu. Inni bali si�, �e ogie� przerzuci si� na letnie domy i rezydencje, bo smo�a i wosk rozpryskiwa�y wok� iskry. Wiele os�b poparzy�o sobie nogi, depcz�c wok� pali wysuszone trawniki.

Przebrany za wo�nic� Neron powoli jecha� na rydwanie roz�wietlon� ludzkimi pochodniami drog�, ale nie doczeka� si� spodziewanych wiwat�w. Ludzie jak skamieniali stali w ponurym milczeniu. Na domiar z�ego zauwa�y�, �e wielu senator�w wraca do miasta.

Wysiad� z rydwanu, aby rubasznie przywita� lud. T�um nie reagowa� na jego dowcipy. Spr�bowa� zagadn�� Petroniusza, ten za� o�wiadczy�, �e uczestniczy� w widowisku jedynie przez grzeczno��, ale wytrzyma�o�� jego �o��dka ma swoje granice. Nawet najlepszy pasztet jest nie do prze�kni�cia, je�li zaprawia si� go takim sw�dem.

Neron zagryza� wargi. Ubrany w szaty wo�nicy, z opuchni�t� g�b�, przypomina� raczej krzepkiego, spoconego zapa�nika ni� cesarza. Zrozumia�, �e musi co� wymy�li�, �eby rozbawi� lud i naprawi� brak smaku Tygellina. Od pali zacz�y w�a�nie odpada� cia�a skaza�c�w, bo przepala�y si� liny, kt�rymi ich przywi�zano. Kilka ofiar ze straszliwym wysi�kiem zdo�a�o oderwa� przygwo�d�one r�ce i p�on�c �ywym ogniem zmiesza�o si� z t�umem.

Potykaj�ce si� lub wij�ce po ziemi wyj�ce z b�lu zjawy, kt�re raczej trudno by�o nazwa� lud�mi, wzbudza�y powszechny strach i obrzydzenie. Rozgniewany Neron kaza� ich dobija�, podobnie jak tych, kt�rzy wyli najg�o�niej. Nie chcia�, by cokolwiek zag�uszy�o planowany wyst�p cesarza w roli �piewaka. Kaza� te� zapali� tyle kadzide�, ile tylko da si� zgromadzi�, i rozpryska� po ogrodach pachnid�a, kt�re by�y przeznaczone do namaszczania go�ci. Mo�na sobie wyobrazi�, ile kosztowa�o takie marnotrawstwo, nie licz�c koszt�w spalonych �a�cuch�w!

Obowi�zki zatrzyma�y mnie w cyrku. Powinienem wszak przyj�� od co znamienitszych widz�w gratulacje z tytu�u doskona�ej organizacji widowiska. Zszed�em na d�, aby osobi�cie dopilnowa� uprz�tni�cia areny; chcia�em te� zebra� szcz�tki Jukunda i Barbusa.

Znalaz�em je stosunkowo �atwo. Ku mojemu zdumieniu, spomi�dzy rozszarpanych zw�ok ludzkich, rozrzuconych na arenie, podni�s� si� jaki� m�odzieniec. Trzyma� si� za g�ow�, ale gdy star� z siebie bryzgi krwi, okaza�o si�, �e nie odni�s� �adnej rany ani nawet zadrapania. M�odzian wpatrywa� si� w p�on�c� nad cyrkiem gwiazd� wieczorn� i pyta�, czy jest ju� w raju. M�wi�, �e nie chc�c dra�ni� zwierz�t bezcelow� walk�, od razu pad� na piasek areny. To go uratowa�o: ani lwy, ani nawet dzikie byki nie tkn� zw�ok. Wielu my�liwych ratuje �ycie w taki w�a�nie spos�b. Uzna�em jego ocalenie za dobry znak dla siebie i zarzuci�em mu na ramiona w�asn� opo�cz�, aby nie zabili go kr���cy po arenie w��cznicy. Otrzyma�em za to nagrod� � m�odzieniec opowiedzia� mi o walce Jukunda i Barbusa, a tak�e przytoczy� ich ostatni� rozmow�.

Wszystkie pomieszczenia cyrkowe by�y tak zapchane chrze�cijanami, �e stali �ci�ni�ci jeden obok drugiego. M�ody cz�owiek sta� ko�o Jukunda, a �e Barbus na staro�� og�uch�, wi�c co chwila prosi� mego syna o g�o�niejsze powt�rzenie opowie�ci o dziecinnym tajnym zwi�zku.

M�ody chrze�cijanin uwa�a� swoje ocalenie za cud, zapewne � twierdzi� � Chrystus przeznaczy� go do jakiego� zadania, bo by� pewien, �e razem z innymi chrze�cijanami zginie tej nocy i znajdzie si� w raju. Da�em mu nowe szaty, o kt�re nie by�o trudno przy tej liczbie ofiar, i wyprowadzi�em tak, aby nikt go nie zauwa�y�.

S�awi� moj� dobro� i �yczy� mi �ask i b�ogos�awie�stwa Chrystusa. Nic nie odpowiedzia�em, �eby go nie obrazi�, spyta�em tylko o jego imi�. Powiedzia�, �e po wys�uchaniu nauk Paw�a otrzyma� na chrzcie imi� Klemens. Ta wstrz�saj�ca zbie�no��, kt�ra naprawd� mia�a miejsce, sprawi�a, �e zgodzi�em si� na kaprys Klaudii, by m�j syn przynajmniej pocz�tkowo nosi� to imi�.

M�ody chrze�cijanin �le zrozumia� dreszcz, kt�ry mnie przenikn��. Wyja�ni�, �e z natury wcale nie jest �agodny. Wprawdzie pilnie �wiczy� pokor�, aby prze�ama� swoj� gwa�towno�� i zacietrzewienie, ale oto rzuci� si� na ziemi�, aby z�em odpowiedzie� za z�o. Jeszcze raz pob�ogos�awi� mnie i ruszy� do Rzymu, a �ywe pochodnie o�wietla�y mu drog�. By� tak g��boko przekonany o wyznaczeniu mu przez Chrystusa innego zadania, �e chyba nie rozpacza� z powodu uj�cia z �yciem.

Spotka�em go p�niej, jakie� trzy lata temu, kiedy zastanawia�em si�, jakie stanowisko mam zaj�� w sporze mi�dzy chrze�cijanami. Ostatecznie popar�em Kleta. Sp�r dotyczy� dziedziczenia pastora�u po Linusie. Uzna�em, �e Klemens jest jeszcze za m�ody; skoro �wiczy� pokor� powinien to zrozumie�. Na pewno przyjdzie kiedy� na niego kolej, ale Ty, Juliuszu, nie zwracaj na to uwagi! Kr�lestwo chrze�cijan nie jest z tego �wiata, oni nigdy nie b�d� odgrywa� �adnej roli politycznej, o ile w og�le ich wiara przetrwa. Trzeba przecie� pami�ta� o ostrej konkurencji r�nych nowych religii, rodz�cych si� na Wschodzie. Nigdy jednak nie wolno Ci nikogo prze�ladowa�, nawet gdyby bardzo zale�li Ci za sk�r�! Zaklinam Ci� na pami�� matki Twego ojca, Myriny.

Nadal odczuwa�em zadowolenie, �e przynajmniej moja cz�� widowiska by�a udana. Pok��ci�em si� z Sabin�, gdy zacz�a si� chwali� metodami, jakie stosowa�a wobec ludzi i zwierz�t. Kaza�em zebra� szcz�tki Jukunda i Barbusa. Wielu ludziom pozwoli�em na zabieranie zw�ok ich bliskich. Z �yczliwo�ci nie ��da�em nawet �adnych op�at. Wi�ksz� cz�� zw�ok trzeba by�o zakopa� we wsp�lnej mogile obok miejsca ka�ni biednych ludzi. Na szcz�cie by�o to stosunkowo niedaleko.

Zatem z dobrym samopoczuciem pospieszy�em na uczt� Nerona. Gdy zobaczy�em p�on�ce �ywe pochodnie, wyrazi�em swoj� dezaprobat� dla samowoli i wulgarno�ci Tygellina. Szybko zorientowa�em si� te�, �e jedzenia nie starczy, wi�c poleci�em odziera� ze sk�ry, �wiartowa� i piec wystrzelane byki, kt�re podano na m�j koszt. Je�li chodzi o mnie, wyznam, �e nie mia�em apetytu. Wielu senator�w krzywo na mnie patrzy�o, a niekt�rzy wr�cz odwracali si� plecami i nie odpowiadali na moje powitanie. Po pewnym czasie podszed� do mnie wyj�tkowo blady i jakby skruszony Neron, podzi�kowa� mi za wk�ad w organizacj� widowiska i poinformowa� o wykonaniu wyroku �mierci na moim ojcu i pani Tulii. A� do tej pory by�em przekonany, �e �mier� Jukunda i Barbusa nie ma nic wsp�lnego ze spraw� chrze�cijan. Nawet planowa�em zapyta� Nerona, w jaki spos�b adoptowany syn senatora rzymskiego znalaz� si� w grupie chrze�cijan rzuconych zwierz�tom na po�arcie?!

��Zha�bi� mnie w oczach zebranych ojc�w � skar�y� si� Neron na szale�cze zachowanie ojca. � To nie ja wyda�em wyrok �mierci! Skazali go jego bracia senatorowie; decydowali jednomy�lnie, nawet g�osowanie nie by�o potrzebne. Przecie� bez wys�uchania innych ojc�w nawet cesarz nie mo�e skaza� senatora! A prostackie zachowanie twojej macochy Tulii wywo�a�o publiczny skandal. Ze wzgl�du na twoje uczucia wola�bym to wszystko przemilcze�. Ten adoptowany przez twego ojca m�odzieniec z Brytanii zbytnio przej�� si� obowi�zkami synowskimi i o�wiadczy�, �e tak�e jest chrze�cijaninem. Wobec tego pretorianie musieli zabra� go do cyrku! Pami�taj, �e by� kalek� i nigdy by nie zosta� prawdziwym ekwit�. Nie powiniene� ubolewa� nad jego �mierci�; tw�j ojciec, trapiony od dawna zaburzeniami umys�owymi, zamierza� ci� wydziedziczy� z maj�tku i wszystko pozostawi� temu m�odzianowi. Tak wi�c niczego nie tracisz, chocia� musz� skonfiskowa� maj�tek twego ojca. Wiesz, jakie mam k�opoty finansowe w zwi�zku z budow� siedziby, kt�ra b�dzie mnie godna. Wyja�ni�em Neronowi, �e ju� siedemna�cie lat temu otrzyma�em od ojca spadek, a mianowicie dochody, kt�re by�y legitymacj� mojej przynale�no�ci do stanu ekwit�w. Domy mieszkalne na Awentynie sprzeda�em jeszcze przed po�arem. Od ojca otrzymywa�em swego czasu ogromne sumy na rozw�j bestiarium. Przypomnia�em, �e Neronowi przynios�o to wymierne korzy�ci w postaci organizowanych przeze mnie widowisk w amfiteatrze. Neron wspania�omy�lnie o�wiadczy�, �e nie zamierza pozbawia� mnie dawno otrzymanego spadku, poniewa� spu�cizna po moim ojcu jest wystarczaj�co du�a, aby m�g� si� ni� podzieli� zar�wno ze mn�, jak i ze skarbem pa�stwa. By� do tego stopnia wielkoduszny, �e pozwoli� mi z domu ojca, zanim edylowie przeprowadz� spis maj�tkowy, zabra� wszelkie pami�tki. Aby zapobiec na przysz�o�� podejrzeniom, o�wiadczy�em, �e ju� dawno otrzyma�em od ojca puchar, kt�ry ma dla mnie wyj�tkow� warto��. Neron okaza� du�e zainteresowanie domniemanym skarbem; rozczarowa� si�, bo wyja�ni�em, �e jest to nie tyle puchar, ile drewniana czarka.

Teraz dopiero zrozumia�em ogrom niebezpiecze�stwa, jakie grozi�o mnie jako synowi Marka Manilianusa. Co rychlej o�wiadczy�em, �e tym razem sam pokryj� wszystkie koszta wyst�p�w zwierz�t i ca�ego widowiska. Wiedzia�em, �e Neron jest chciwy na ka�dego ropo, kt�re m�g�by obr�ci� na budow� pa�acu. Podarowa�em mu tak�e mi�so, kt�rym kaza�em cz�stowa� jego go�ci, zaproponowa�em, aby zorganizowa� licytacj� odzie�y, ozd�b i klamer, pozosta�ych po ofiarach widowiska. Za uzyskane w ten spos�b pieni�dze b�dzie mo�na ufundowa� kilka kolumn portyku, kt�ry mia� ��czy� zabudowania Palatynu i wzg�rza Coelius ze Z�otym Domem Nerona na Eskwilinie.

Neron wyra�nie ucieszy� si�, obieca� te� pami�ta� o mojej hojno�ci. Czu� si� troch� nieswojo, widocznie oczekiwa�, �e b�d� go wini� za �mier� moich najbli�szych. Przyzna� mi pe�ne odznaki uznania za zorganizowanie widowiska. O�wiadczy�, �e przedstawienia teatralne by�y zupe�nie nieudane, a Tygellin przysporzy� mu tylko k�opot�w. Uzna� za wspania�� muzyk� organ�w wodnych i zespo�u instrumentalnego, kt�ry �ci�le realizowa� wskaz�wki cesarza. Prawd� m�wi�c osobi�cie uwa�a�em, �e ta rozdygotana muzyka przeszkadza�a zwierz�tom, a w kulminacyjnych momentach rozprasza�a tak�e uwag� widz�w. By�a to oczywi�cie moja prywatna opinia i nie sformu�owa�em jej g�o�no. Uzna�em, �e nie mam prawa ocenia� mizernych rezultat�w jego stara�, podczas gdy moje sukcesy by�y tak ogromne!

Jedzenie mi nie smakowa�o. Po kryjomu wyla�em kilka kropel wina za pami�� ojca, wypi�em tak�e par� toast�w. Wys�a�em kuriera, aby si� dowiedzia�, gdzie stracono i pochowano ojca i pani� Tuli�. Jak ju� poprzednio wspomina�em, ich cia� nigdy nie odnalaz�em.

Nazajutrz wczesnym rankiem na pospiesznie wzniesionym stosie spali�em szcz�tki cia� Jukunda i Barbusa. Swoj� wierno�ci� i wieloletni� s�u�b� staruszek w pe�ni zas�u�y� na wsp�lny z Jukundem stos ca�opalny. Stos zala�em winem i w�asnor�cznie zebra�em prochy do urny. Z�o�y�em j� w kupionym przez mego ojca kurhanie, a raczej w zbudowanym przez niego mauzoleum, w Cerei. W Jukundzie z mojej strony p�yn�a krew Etrusk�w, a po matce, Lugundzie, by� brytyjskim arystokrat�. Barbus by� tylko s�ug�, ale s�ug� wiernym do �mierci. A przecie� w�a�nie wierno�� czyni cz�owieka arystokrat�. Na pokrywie urny kaza�em wyrze�bi� w br�zie kogucika, aby im pia� o nie�miertelno�ci. Zobaczysz to sam, kiedy zawieziesz tam prochy swego chciwego i g�upiego ojca!

Musia�em uczestniczy� w uczcie Nerona i nie obrazi� go zbyt wczesnym opuszczeniem towarzystwa. Trzeba przyzna�, �e znakomicie zorganizowa� pi�kne wyst�py tancerzy: przedstawiali satyr�w, prze�laduj�cych w�r�d krzew�w nimfy, schadzk� Apollina z Dafne i inne podobne sceny, kt�re mog� zabawi� ludzi prostych, a powa�niejszych nak�oni� do l�ejszych my�li. Pocz�stunek by� obfity, ale i mi�so z byk�w przyda�o si�. Fontanny tryska�y winem; pod koniec uczty nie mieszano go z wod�.

Poniewa� podpalacze Rzymu zostali ukarani, przeto najznamienitsze niewiasty Rzymu i kolegia kap�a�skie dla podniesienia rangi uczty zorganizowa�y obrz�d pojednania. Zachowuj�c �cis�� tajemnic� przyniesiono najstarsze i najwi�ksze �wi�to�ci miasta: dwa bia�e kamienne sto�ki. Ustawiono je na specjalnych postumentach w pi�knie o�wietlonym namiocie, kobiety owin�y je girlandami kwiat�w, przed �wi�tymi kamieniami ustawiono wykwintne dania. Ten tajemniczy obrz�d jest bardzo stary, a odprawia si� go tak rzadko, �e chyba niewielu z obecnych tu starc�w kiedykolwiek w nim uczestniczy�o. Rzymianie przej�li ten obrz�dek od Etrusk�w, lecz teraz wzbudza� �miech wielu widz�w, zw�aszcza spo�r�d senator�w i ekwit�w, mnie nie wy��czaj�c, cho� przyznam, �e obserwowa�em go z zaciekawieniem. Pro�ci ludzie si� nie �miali. Zaci�gni�to zas�ony namiotu i po jakim� czasie �wiat�o wewn�trz niego zgas�o, cho� nikogo tam nie by�o. Wszyscy odetchn�li z ulg�, bo by�o to �wiadectwem przyj�cia ofiary.- Rytua� wymaga�, aby po spo�yciu ofiar kamienne sto�ki � przedstawiciele bog�w � pozosta�y w ciemnym pomieszczeniu, aby obejmowa� si� i pie�ci� na pomy�lno�� Rzymu. I wtedy Neron sprofanowa� prastary obrz�dek. Nie wiem, czy wystarczy�oby usprawiedliwienie tego czynu ch�ci� samodzielnego wyst�pienia i zyskania w ten spos�b sympatii gawiedzi.

Przebra� si� za dziewczyn� i na otwartej scenie, le��c na ma��e�skim �o�u, �piewa� przy wt�rze blu�nierczych refren�w skarg� panny m�odej. Twarz mia� zas�oni�t� mu�linow� woalk�. Na brzegu �o�a siedzia� w stroju pana m�odego powabny niewolnik. Pitagoras, kt�ry go pociesza�. Nadesz�a bogini mi�o�ci i udzieli�a rad nieszcz�snej pannie. Wydaj�c okrzyki przera�enia, Neron pozwoli� panu m�odemu odpi�� klamry pasa i obydwaj prawie nadzy padli w pieszczotach na �o�e.

Neron tak znakomicie na�ladowa� j�ki zniewalanej dziewicy, �e publiczno�� wy�a ze �miechu i lubie�niej rozkoszy. Wiele znamienitych niewiast ze sfer wy�szych odwraca�o twarze purpurowe ze wstydu. Obydwaj aktorzy grali doskonale i z tak� rutyn�, jakby scen� t� wielokrotnie wypr�bowali. Niekt�rzy widzowie uznali, �e Pitagoras jest kochankiem Nerona, poniewa� nawet Poppea nie mo�e spe�ni� wszystkich jego kaprys�w.

Poppea �le si� poczu�a po tym wyst�pie i wkr�tce wysz�a. Znowu by�a w trzecim miesi�cu ci��y, a bardzo dba�a o swoje zdrowie. Zm�czy� j� udzia� w ca�odziennym, pe�nym napi�� i niespodzianek widowisku. Neron nie oponowa�. Wykorzysta� jej wyj�cie jako okazj� do upicia go�ci i nak�onienia ich do rozpustnych zabaw w zakamarkach ogrod�w.

G��wnie z my�l� o gawiedzi Neron sprowadzi� na wieczorn� uczt� wszystkie lokatorki ocala�ych z po�aru lupanar�w; sowicie im za to zap�aci� z w�asnej kieszeni. Do zabawy przy��czy�o si� wiele kobiet ze znamienitych rod�w. Krzewy roi�y si� jak kopce mr�wek i zewsz�d dochodzi�y pijackie wrzaski pe�ne chuci.

Ze wzgl�du na �a�ob� nie wzi��em udzia�u w tych wyuzdanych zabawach, cho� mia�em propozycje, jakich nigdy bym si� nie spodziewa�. Wyszed�em, aby zapali� stos ca�opalny Jukunda i Barbusa. Gdy zalewa�em go winem, wspomnia�em Lugund� i swoj� m�odo�� w Brytanii. Jak�e wra�liwym i sk�onnym do dobrego by�em w�wczas! Pami�tam, �e gdy zabi�em pierwszego w �yciu Bryta, rzyga�em, ukrywszy g�ow� mi�dzy kolanami.

W tym czasie gdy zapala�em stos � cho� wtedy o tym nie wiedzia�em � Neron w przekrzywionym wie�cu laurowym na g�owie wr�ci� do domu na Eskwilinie.

Poppea, jak to kobieta, w dodatku ci�arna, wi�c przeczulona, podesz�a do pijaniutkiego Nerona i powiedzia�a mu kilka przykrych s��w. W niewyja�nionych okoliczno�ciach Neron rozgniewa� si� tak straszliwie, �e kopn�� j� w brzuch, po czym zapad� w pijacki sen. Nast�pnego dnia w og�le nie pami�ta�, co zrobi�! Poppea poroni�a, ci�ko zachorowa�a i najlepsi lekarze ani �ydowscy zamawiacze nie zdo�ali utrzyma� jej przy �yciu.

Trzeba przyzna�, i� gdy zorientowa�a si�, �e nie umknie �mierci, nie skar�y�a si� na los ani nie obwinia�a Nerona. Umieraj�c nawet stara�a si� go pociesza�; gdy dr�czony wyrzutami sumienia sam siebie oskar�a�, o�wiadczy�a, s�abo si� u�miechaj�c, �e zawsze pragn�a umrze� wcze�niej, ni� zniknie jej uroda. Prosi�a Nerona, aby nie przejmowa� si� przypadkowym uderzeniem, jakie zawsze mo�e si� zdarzy� w ma��e�stwie, ale �eby a� do �mierci pami�ta� o niej jako o ukochanej, pon�tnej pi�kno�ci. Rozumia�a, �e ze wzgl�d�w politycznych Neron b�dzie musia� si� znowu o�eni�, ale prosi�a, aby nie czyni� tego zbyt szybko. Chcia�a te�, aby po �mierci jej cia�a nie palono, lecz pochowano zgodnie z obyczajem �ydowskim.

Neron oczywi�cie nie m�g� jej pochowa� wed�ug �ydowskiego rytua�u, zezwoli� jedynie na odprawienie przez �ydowskie p�aczki obrz�du op�akiwania zw�ok. Cia�o Poppei zabalsamowano zgodnie z obyczajem Wschodu. Cesarz bez sprzeciwu zrealizowa� zawarte w jej testamencie legaty na �wi�tyni� w Jeruzalem i rzymsk� synagog�. Z trybuny na Forum wyg�osi� do narodu i senatu wspania�� mow� na cze�� Poppei; p�aka� ze wzruszenia, wspominaj�c szczeg�y jej urokliwego cia�a, od z�ocistych lok�w po r�e okalaj�ce stopy. Ani s�owem nie wspomnia� o innych cechach zmar�ej; mo�e z �alu zapomnia�, a mo�e uwa�a� wspominanie tych innych cech za nieistotne lub niegodne Poppei.

Jednak�e nie o�mieli� si� og�osi� Poppei bogini�. Orszak �a�obny ni�s� w oszklonej trumnie zabalsamowane cia�o a� do mauzoleum boskiego Augusta. Wiele os�b mia�o to za z�e Neronowi, bo przecie� nie pochowa� tam zw�ok ani swojej matki, ani pierwszej ma��onki, Oktawii. Lud, poza �ydami, nie rozpacza� po �mierci Poppei. Ze zgorszeniem opowiadano, �e jej mu�y podkute by�y z�otymi podkowami, a ju� powszechne oburzenie wzbudza�y jej k�piele w o�lim mleku.

Przyznaj�, �e zawsze �ywi�em s�abo�� do czaruj�cej Poppei, kt�ra zmar�a tak m�odo. Przecie� okazywa�a mi sw� przychylno�� i gdybym swego czasu wykaza� wi�cej stanowczo�ci, na pewno osi�gn��bym u niej sukces. Wcale nie by�a kobiet� tak przyzwoit�, jak s�dzi�em, kiedy si� w niej po uszy zakocha�em. Niestety, zrozumia�em to dopiero p�niej, gdy ju� by�a �on� Othona.

Podobno Neron cz�sto odwiedza� mauzoleum i ogl�da� jej zabalsamowane zw�oki. Prowadzi� szeroko zakrojone poszukiwania kobiety, kt�ra by by�a podobna do niej. To jego stara s�abo�� � przecie� swego czasu bezwstydnie szczyci� si� utrzymywaniem intymnych stosunk�w z niewolnic�, kt�ra by�a lustrzanym odbiciem jego matki, Agrypiny.

Teraz musz� opowiedzie� o Twojej matce, Klaudii, i o jej stosunku do mnie, a tak�e o moim uczestnictwie w spisku Pizona i o jego wykryciu.

Jest to bardzo przykre zadanie. Uczyni� co w mojej mocy. Dotychczas tak�e prawie uczciwie wszystko opowiada�em, wcale siebie nie wybielaj�c. By� mo�e, kiedy to przeczytasz, we�miesz lekcj� o ludzkiej s�abo�ci.

Juliuszu! Je�li chcesz, mo�esz mn� gardzi�! Niczego przez to nie strac�. Nigdy nie zapomn� lodowatego spojrzenia, kiedy czternastoletniego przys�a�a Ci� matka niemal przemoc�, aby� w k�pielisku, gdzie prowadzi�em kuracj�, pozdrowi� godnego pogardy bogacza. By�o to najsurowsze spojrzenie, k�uj�ce mocniej ni� arktyczny wiatr. Ale pami�taj: pochodzisz z krwi bog�w, ja za� jestem tylko Minutusem Manilianusem.

Bardzo pragn��em zamkn�� Ci� w ramionach, oficjalnie uzna� za swojego syna i nada� imi�, o jakie prosi�a Twoja matka. Uwa�a�em jednak, �e najpierw trzeba pozwoli�, aby z up�ywem czasu zdo�a�a si� uspokoi�. Nie mog�em zapobiec dotarciu do niej prawdziwych i zmy�lonych wie�ci o wydarzeniach, kt�re zasz�y w Rzymie. R�wnie� informacji o moim udziale w wymordowaniu chrze�cijan. A przecie� musia�em spe�ni� ��dania Nerona, cho� robi�em to wbrew woli. Przypomn�, �e wys�a�em grup� chrze�cijan do mojej posiad�o�ci, gdzie byli bezpieczni, �e wielu innych ostrzeg�em, a Kefasowi mo�e nawet ocali�em �ycie, przeraziwszy Tygellina opowiadaniem o jego czarodziejskiej mocy.

Zna�em jednak porywczo�� Klaudii i wiedzia�em, �e �ony cz�sto opacznie oceniaj� post�powanie m��w. Patrz� na nich poprzez swoje kaprysy, nie uwzgl�dniaj� warunk�w politycznych ani takich okoliczno�ci, kt�re rozumiej� tylko m�czy�ni. Dlatego doszed�em do wniosku, �e najlepiej b�dzie, je�li Klaudia przemy�li to, o czym si� dowiedzia�a.

Mia�em w�wczas w Rzymie wiele obowi�zk�w, wi�c nie mog�em jecha� do Cerei. Musia�em odbudowa� klatki dla zwierz�t w bestiarium i uzupe�ni� stan pog�owia. Nie sz�o to �atwo, bo ilekro� wspomina�em Klaudi�, tylekro� zaczyna�em odczuwa� wstr�t do ca�ego bestiarium.

Z pewno�ci� wyjazdowi do Cerei przeszkodzi�a nieoczekiwana �mier� cioci Lelii. Do dzi� nie mog� zrozumie�, dlaczego pope�ni�a samob�jstwo. Najprawdopodobniej spowodowa�o je ot�pienie starcze. Absolutnie odm�wi�a towarzyszenia Klaudii, gdy ta wyje�d�a�a do Cerei na czas porodu. Twierdzi�a, �e nie potrafi mieszka� poza Rzymem i starym domem na Awentynie. Po po�arze przez ponad tydzie� chodzi�a jak ob��kana, poniewa� dla jej bezpiecze�stwa Klaudia wywioz�a j� na drug� stron� Tybru.

Zapewne nie mia�em do niej cierpliwo�ci i zaniedbywa�em j�, gdy Klaudia by�a poza domem. Cioci� Leli� trzeba by�o karmi�; mimo to bardzo brudzi�a przy jedzeniu. Rozs�dniej � i lepiej dla niej -by�o, �eby jada�a oddzielnie, gdy przychodzili go�cie. Nie szcz�dzi�em pieni�dzy, zapewni�em jej osobistego niewolnika i niewolnic�. Nie rozpoznawa�a spo�r�d go�ci ju� nikogo, tylko ci�gle plot�a o minonych czasach i cesarzu Gajuszu, kt�rego wspomina�a jako �kochanego szkraba". Nie poznawa�a nawet swoich starych przyjaci�ek! O religii chrze�cijan, jak s�dz�, mia�a bardzo mgliste wyobra�enie, cho� z zapa�em uczestniczy�a we wszystkich ich obrz�dach, gdy Klaudia by�a w domu.

Wok� mego nazwiska k��bi�y si� obrzydliwe plotki. Stara�em si� nie dopu�ci� ich do uszu ciotki, ale s�dz�, �e co� do niej musia�o dotrze�. Utracenie przez ojca godno�ci senatora i jego egzekucja jako przest�pcy politycznego wstrz�sn�y jej s�abym umys�em. Opacznie pojmuj�c honor uzna�a samob�jstwo za sw�j obowi�zek. Niewykluczone, �e chcia�a mi da� dobry przyk�ad � mog�a przecie� uwa�a�, �e z szacunku dla senatu i cesarza i ja powinienem pope�ni� samob�jstwo.

Poleci�a niewolnicy, �eby podci�a jej �y�y, ale nawet w gor�cej k�pieli stara krew nie chcia�a sp�ywa�. Wobec tego kaza�a dobrze uszczelni� od wewn�trz drzwi i okna swego pokoju i udusi�a si� czadem z piecyka w�glowego, kt�ry zawsze sta� u niej, bo na staro�� ci�gle by�o jej zimno. Na to rozumu jej wystarczy�o! Dowiedzia�em si� o wszystkim, gdy niewolnica przysz�a z pytaniem, czy mo�na ju� przewietrzy� pok�j. Nie mog�em zwymy�la� g�upiej baby, bo sepleni�c bezz�bnymi ustami wywodzi�a, �e musia�a spe�nia� rozkazy swojej pani.

Nowy skandal, kt�ry niew�tpliwie odbije si� na opinii, wstrz�sn�� mn� bardzo. Oczywi�cie z szacunkiem spali�em zw�oki cioci Lelii, aby okaza� cze�� naszemu rodowi i � chocia� by�o to trudne � w kr�gu najbli�szych domownik�w wyg�osi�em przem�wienie �a�obne. Bardzo si� tym przej��em, nie by�o rzecz� �atw� m�wi� o �yciu i charakterze cioci Lelii. Nie poprosi�em Klaudii na t� uroczysto��, poniewa� dopiero co podnios�a si� po porodzie! Napisa�em do niej, informuj�c o smutnym wydarzeniu i t�umacz�c si�, dlaczego nadal siedz� w mie�cie.

M�wi�c uczciwie, mia�em w tym okresie wiele prze�y�. Nieludzka ka�� i bohaterskie zachowanie chrze�cijan w cyrku wstrz�sn�y wieloma lud�mi, kt�rzy wydawali si� zupe�nie przesi�kni�ci cywilizacj� greck�. W najmniej oczekiwanych kr�gach pojawi�a si� cicha sympatia do chrze�cijan i g��bokie pow�tpiewanie w prawdziwo�� oskar�e� wysuwanych przez Nerona. Utraci�em wielu przyjaci�, kt�rych oddania by�em pewien.

Jak wielka bywa ludzka nikczemno�� i zak�amanie, o tym mo�e �wiadczy� pos�dzenie mnie, �e wyda�em jako chrze�cijanina mego przyrodniego brata, Jukunda, aby nie przej�� ca�ego spadku po ojcu, bo � jak m�wiono � ojciec ju� dawno si� mnie wyrzek� ze wzgl�du na moj� kiepsk� opini�. M�wiono te�, �e ojciec specjalnie zorganizowa� konfiskat� swojego maj�tku i to tylko po to, abym nic z niego nie uszczkn�� dla siebie! Ciekaw jestem, co by wymy�lono, gdyby wiedziano, �e Jukund by� moim synem?! Skoro z tak� wrogo�ci� plotkowano o mnie w dobrym towarzystwie, to mog� sobie wyobrazi�, co m�wiono w�r�d chrze�cijan! Unika�em ich jak ognia, aby mnie nie pos�dzono, �e im sprzyjam!

Dosz�o do tego, �e nie mog�em wyj�� na ulic� bez wystarczaj�cej eskorty. Neron uzna� za konieczne og�oszenie proklamacji, w kt�rej o�wiadcza�, �e udowodni� sw� surowo�� w koniecznych przypadkach, ale teraz w ca�ym cesarstwie wstrzymuje wykonywanie kary �mierci. Zakaza� skazywania na �mier� nawet za najci�sze zbrodnie tak w mie�cie, jak i w prowincjach j zbrodniarzy nale�a�o wysy�a� na przymusowe roboty do odbudowy Rzymu, przede wszystkim przy wznoszeniu nowej siedziby cesarza, kt�r� nazwa� Z�otym Domem, oraz Cyrku Wielkiego.

Oczywi�cie decyzji tej nie podyktowa�a mi�o�� do ludzi; Neron znalaz� si� w tarapatach finansowych i pilnie potrzebowa� darmowej si�y roboczej do prowadzenia prac budowlanych. Senat uchwali� ustaw� legalizuj�c� proklamacj� cesarsk�, cho� wielu ojc�w senatu ostrzega�o przed konsekwencjami zniesienia kary �mierci: wzrostem liczby przest�pstw i nasileniem wszelkiego rodzaju bezece�stw.

Do rozj�trzenia nastroj�w spo�ecznych przyczyni�a si� nie tylko ka�� chrze�cijan, kt�r� zreszt� wielu ludzi uzna�o za doskona�y pretekst do okazania niech�ci wobec w�adzy. Przede wszystkim zawini� tu wzrost podatk�w, na�o�onych z uwagi na potrzeb� odbudowy spalonego Rzymu, a tak�e wzniesienie pa�acu Nerona. Podatki te ci�kim brzemieniem ugniata�y wszystkie warstwy spo�eczne. Najgorsze wra�enie wywar�o podniesienie ceny zbo�a. Nawet niewolnicy odczuwali spadek stopy �yciowej.

W obronie Nerona nale�y powiedzie�, �e skoro ju� musia� budowa�, a po po�arze uzyska� wystarczaj�co du�e przestrzenie, to oczywi�cie pragn��, aby jego pa�ac godnie reprezentowa� pot�g� Rzymu. Przecie� przed po�arem przybysze z Aleksandrii czy Antiochii ze wzgard� patrzyli na przestarza�e, brudne i brzydkie miasto; nie wytrzymywa�o ono por�wnania ze wspania�� zabudow� metropolii Wschodu.

Budowa Z�otego Domu przeci�ga�a si�, cho� Neron rozs�dnie podzieli� prace budowlane na wieloletnie etapy. Twierdzi�, �e na pocz�tek wystarczy mu komnata sto�owa i kilka sypialnych oraz kru�ganki, niezb�dne do cel�w reprezentacyjnych. Neron nie mia� g�owy do liczenia, nie umia� te� cierpliwie s�ucha� wyja�nie� specjalist�w. Przyspiesza� prace budowlane, ile tylko m�g�, czerpa� pieni�dze, sk�d si� da�o, i w og�le nie my�la� o nast�pstwach.

Chc�c zado��uczyni� ludziom za wszystkie ich k�opoty, Neron cz�sto wyst�powa� jako �piewak czy aktor, ustala� te� niskie ceny bilet�w na te wyst�py. S�dzi�, �e s�uchanie jego ol�niewaj�cego g�osu lub ogl�danie go na scenie w r�nych wcieleniach ka�e ludziom zapomnie� o ich � w jego mniemaniu znikomych w por�wnaniu ze sztuk� � ofiarach materialnych. Jak�e si� jednak myli�!

Sporo niemuzykalnych osobisto�ci zacz�o uwa�a� konieczno�� ogl�dania tych spektakli za niezno�n� udr�k�. W trakcie ich trwania nikt nie m�g� opu�ci� widowni, a �e Neron na najmniejsze skinienie got�w by� �piewa� dalej, ci�gn�y si� one nieraz do p�nej nocy.

�piewem i gr� na cytrze usi�owa� zag�uszy� wyrzuty sumienia i �al po �mierci Poppei. Nie spieszy� si� z zawarciem nowego ma��e�stwa, ale pilnie obserwowa�, kto sk�ada ofiary za jego g�os w �wi�tyni zmar�ej Klaudii Augusty.

Z wielu wzgl�d�w, przede wszystkim maj�c na uwadze Twoje dobro, prawie trzy miesi�ce przetrzyma�em Klaudi� w Cerei. Nie chcia�em psu� sobie humoru, wi�c nawet nie czyta�em dok�adnie jej list�w. Odpisywa�em, �e gdy tylko obowi�zki pozwol�, przyjad� i zabior� was do Rzymu. Uwa�a�em, �e ze wzgl�du na jej bezpiecze�stwo tak b�dzie najlepiej.

Trzeba przyzna�, �e po ka�ni w cyrku chrze�cijan nie prze�ladowano, chyba �e kt�ry� z nich w�asnym zachowaniem sprowokowa� zsy�k� na roboty przymusowe do kamienio�om�w. Wystraszeni chrze�cijanie ukrywali si�. Spotykali si� w katakumbach i innych ukrytych miejscach. Pope�nili jednak ten b��d, �e znowu zacz�li si� k��ci�, teraz o to, w jaki spos�b prze�ladowania obj�y tak wiele os�b i dlaczego zwolennicy Paw�a podawali nazwiska zwolennik�w Kefasa i odwrotnie. Chrze�cijanie-�ydzi wykorzystali t� okazj� do wysuni�cia ��dania wprowadzenia obowi�zku obrzezania i przestrzegania �ydowskiego prawa. Twierdzili oni, �e przyczyn� tragedii chrze�cijan sta�y si� fa�szywa grecka filozofia Paw�a i pokorna tolerancja Kefasa.

Obserwuj�c ich d��enie do przej�cia w�adzy nad gminami chrze�cijanie nie b�d�cy �ydami dostrzegli, �e tylko tamtym uda�o si� uj�� ca�o z pogromu, i pytali, co si� za tym kryje. Tak wi�c rozbie�no�ci w�r�d chrze�cijan powi�kszy�y si�. Jedni izolowali si� od drugich, tworz�c coraz bardziej zamkni�te kr�gi. Najs�absi ulegali rozpaczy, bo nie wiedzieli, jak najlepiej na�ladowa� Chrystusa, wi�c zamykali si� w sobie.

Prawowierni �ydzi r�nych orientacji nabrali otuchy, poniewa� w og�le ich nie prze�ladowano. Neron wszelkimi sposobami chroni� ich przed podejrzeniami i nienawi�ci�. Zacz�li wi�c domaga� si� obni�enia podatk�w, kt�rymi ich r�wnie� obci��ono, za� rodziny saduceuszy, kt�rzy zuchwale zachowywali si� w cyrku i kt�rych poturbowano b�d� zabito, ��da�y �ledztwa i ukarania winnych, a tak�e odszkodowa�.

Po �mierci Poppei przychylno�� Nerona dla �yd�w wyra�nie os�ab�a. Rozkaza� aresztowa� pi�ciuset �yd�w, niezale�nie od kierunku wiary. Na pr�no zapewniali, �e nienawidz� chrze�cijan jeszcze bardziej ni� Rzymianie, i usi�owali wykaza�, �e s� obrzezani. Pos�ano ich na plac budowy Wielkiego Cyrku, gdzie musieli wlec kamienie i ci�� marmurowe p�yty, a gawied� na�miewa�a si� i ci�gn�a ich za brody. Ogromnie spodoba�o si� to ludowi � by�a to chyba jedyna sprawa, za kt�r� wychwalano Nerona w tych trudnych latach.

Nie doczekawszy si� mego przyjazdu Klaudia sama wr�ci�a do Rzymu. Otacza�a j� �wita chrze�cija�skich s�u��cych i uciekinier�w, kt�rym w zamian za prac� zapewni�em bezp�atne schronienie w Cerei. Wykrzykuj�c z rado�ci skoczy�em jej naprzeciw. Klaudia nawet nie raczy�a na mnie spojrze�. Rozkaza�a mamce zanie�� Ci� do pokoju, os�aniaj�c przed mym wzrokiem. Swoj� eskort� obstawi�a dom, �ebym nie uciek�. Ju� poleca�em si� opiece duch�w ogniska domowego i swojemu geniuszowi, bo by�em w strachu o w�asn� sk�r�. Wiem przecie�, �e Twoja matka jest _ rodzon� c�rk� Klaudiusza i odziedziczy�a po ojcu bezwzgl�dn� i kapry�n� natur�.

Twoja matka pow�ci�gliwie podesz�a do mnie i powiedzia�a, �e chce powa�nie porozmawia�. Zapewni�em, �e i ja niczego innego tak gor�co nie pragn�, ale najpierw niech wynios� z sali naczynia i no�e.

Klaudia wyst�pi�a z oskar�eniem: jestem nikczemnym morderc�, kt�rego r�ce ociekaj� krwi�, a ju� krew mego przyrodniego brata wo�a o pomst� do nieba! Moje zbrodnie �ci�gn�y na mnie nienawi�� Jezusa Nazarejskiego!

Odetchn��em, �e nie wie prawdy o Jukundzie. W tych sprawach niewiasty s� bardzo dociekliwe. Bardzo si� obrazi�em, gdy obci��y�a mnie odpowiedzialno�ci� za samob�jstwo cioci Lelii, ale i to jej wybaczy�em, po czym zaproponowa�em, aby spyta�a na przyk�ad Kefasa, ile dobrego uczyni�em dla chrze�cijan i dla niego samego, by go wyrwa� z r�k Tygellina.

��Nie trzeba wierzy� tylko Prysce, Akwili czy innym, kt�rych nie b�d� wymienia� � wyja�nia�em. � Wiesz, �e zwi�zali si� ze stronnictwem Paw�a. We� te� pod uwag�, �e swego czasu pomog�em uwolni� Paw�a. Cz�ciowo dzi�ki mnie nie rozes�ano za nim list�w go�czych do Iberii. Neron nie chce wi�cej s�ysze� na temat chrze�cijan!

��Wierz�, komu mi si� podoba! � krzykn�a Klaudia. � Umiesz tylko kr�ci�! Nie mog�abym dalej �y� z cz�owiekiem takim jak ty! Jeste� splamiony krwi� �wiadk�w Jezusa! Niczego wi�cej nie �a�uj�, jak tylko tego, �e jeste� ojcem mego syna!

Ju� nie chcia�em jej przypomina�, kto wlaz� do mojego ��ka na samym pocz�tku, ani tego, �e zrobi�em z niej przyzwoit� kobiet�, zawieraj�c potajemny zwi�zek ma��e�ski. Na szcz�cie w czasie po�aru wraz ze �wi�tyni� Westy sp�on�y z�o�one tam dokumenty potwierdzaj�ce ten fakt, wi�c nie musia�em obawia� si� ich ujawnienia. Rozs�dnie milcza�em, gdy zorientowa�em si�, �e Twoja matka ma ochot� na ugod�.

Klaudia postawi�a swoje warunki. Musz� poprawi� obyczaje na tyle, na ile to jest mo�liwe w przypadku takiego jak ja bezbo�nika. Mam modli� si� do Chrystusa o przebaczenie za ca�e z�o, jakie wyrz�dzi�em ludziom. Przede wszystkim jednak musz� bezzw�ocznie zrezygnowa� z bestiarium.

��Je�li nie zale�y ci na sobie i w�asnej opinii, to przynajmniej pomy�l o swoim synu i jego przysz�o�ci! � prosi�a pokornie Klaudia. � On jest ostatnim, w kt�rego �y�ach p�ynie krew Juliusz�w i Klaudiusz�w. Musisz o tym pami�ta� i przyjmowa� tylko takie stanowiska, kt�re nie przynios� mu ha�by!

Klaudia s�dzi�a, �e b�d� si� opiera�, bo przecie� wpakowa�em ogromny maj�tek w bestiarium, a dzi�ki organizowaniu w amfiteatrze wspania�ych przedstawie� z udzia�em zwierz�t zyska�em s�aw� i sympati� widz�w. A ja ju� wcze�niej postanowi�em zrezygnowa� z bestiarium, wi�c w trakcie rozmowy mia�em nad ni� przewag�. Nie twierdz�, �e powodem mojej decyzji sta�a si� ka�� chrze�cijan. Od samego pocz�tku by�em tej rzezi przeciwny! Zmuszony konieczno�ci�, mimo po�piechu i k�opot�w, wywi�za�em si� ze swego zadania, i tego nie by�o si� co wstydzi�!

Ostatnio Neron zacz�� nadmienia�, �e przy nowym pa�acu chce za�o�y� wspania�e bestiarium. W centrum Rzymu mia� powsta� ogromny ogr�d ze sztucznym jeziorem, ruczajami i polami. Wiedzia�em, �e b�d� musia� podarowa� mu wszystkie zwierz�ta, kt�rych zapragnie, a ochotnik�w na zaj�cie mojego stanowiska w�r�d wyzwole�c�w i doradc�w cesarza nie zabraknie. Zreszt� utrzymywanie dw�ch bestiari�w stanie si� w przysz�o�ci nieop�acalne.

By� mo�e my�la�em te� o Tobie. Jedna czwarta twej krwi nale�y do Klaudiusz�w. Tw�j ojciec ma by� ci�gle handlarzem dzikich zwierz�t? Ma�o warte wyda�y mi si� oznaki szacunku i sympatii, zdobywane za tresur� i organizowanie widowisk. Przecie� wiem, �e wszechmocnego Tygellina wzgardliwie przezywano handlarzem koni. Flawiusz Wespazjan cierpia� w g��bi serca, kiedy musia� utrzymywa� si� z handlu mu�ami, cho� by� dow�dc� legionu i cz�onkiem dw�ch kolegi�w kap�a�skich a tak�e piastowa� godno�� konsula. Im szybciej odczepi� si� od bestiarium, tym lepiej! Wobec trudno�ci finansowych Nerona b�dzie mi ono przynosi�o z dnia na dzie� coraz wi�ksze straty.

Najtrudniej b�dzie ostatecznie rozliczy� si� finansowo z Flawi� Sabin�! Gdy Epafrodyt omal mnie nie udusi�, lekk� r�k� obieca�em odda� jej po�ow� maj�tku, ale wraz z up�ywem czasu my�l o tym stawa�a si� coraz bardziej odra�aj�ca. Gdy za� urodzi� mi si� syn, o kt�rym z ca�� pewno�ci� wiem, �e jest moim rodzonym dzieckiem, w�wczas doszed�em do wniosku, �e ma�y pi�cioletni b�kart Lauzus nie powinien dziedziczy� maj�tku wesp� z nim. W gruncie rzeczy nie mia�em nic przeciwko Lauzusowi, cho� jego sk�ra ciemnia�a z roku na rok, a w�osy stawa�y si� coraz bardziej k�dzierzawe. Naprawd� wstyd mi by�o, �e nosi moje nazwisko.

Z drugiej strony doskonale wiedzia�em, �e Epafrodyt by� ca�kowicie sterowany przez Sabin�, kobiet� zupe�nie pozbawion� uczu� ludzkich. Gotowa b�dzie zamordowa� mnie, je�li zaczn� si� z ni� za bardzo targowa� o podzia� maj�tku. Dotychczas nie znalaz�em �adnego sprytnego sposobu, �eby wyj�� ca�o z tej opresji.

Epafrodyt � jeszcze zanim cokolwiek dowiedzia�em si� o jego zwi�zku z Sabin� � otrzyma� z r�k samego Nerona lask� wyzwole�ca i obywatelstwo rzymskie. Sabina nadal od czasu do czasu sypia�a z r�nymi treserami, ale na og� Epafrodyt trzyma� j� kr�tko i od czasu do czasu sprawia� jej lanie, czemu by�a bardzo rada.

Postanowi�em przekaza� Sabinie bestiarium wraz z niewolnikami i zwierz�tami oraz zaproponowa� Neronowi, aby mianowa� Epafrodyta na moje stanowisko. By� ju� obywatelem Rzymu, ale �eby to mianowanie nie przynios�o mi ujmy, powinien zosta� ekwit�.

Je�li uda mi si� uzyska� zgod� Nerona na wci�gni�cie Afrykanina na list� ekwit�w � po raz pierwszy w historii! � w�wczas Sabina mog�aby go nawet po�lubi�. Ojciec si� jej wypar�, wi�c r�d Flawiusz�w nie sta�by na przeszkodzie. Sabina obieca�a, �e je�li j� spotka takie szcz�cie, w�wczas wraz z Epafrodytem adoptuj� Lauzusa i zrzekn� si� praw do mojego maj�tku. Jednak nie mia�a nadziei na nadanie godno�ci ekwity p�krwi Murzynowi.

Ale przecie� dobrze zna�em Nerona! Cz�sto � a� za cz�sto � s�ysza�em jego powiedzenie: dla Nerona nie ma rzeczy niemo�liwych! B�d�c artyst� i przyjacielem ludu nie uwa�a�, �e kolor sk�ry czy �ydowskie pochodzenie stanowi przeszkod� w zaj�ciu jakiego� stanowiska pa�stwowego. W prowincjach Afryki ju� od dawna wielu kolorowych m�czyzn przygotowywa�o si� do stanu rycerskiego za zas�ugi wojenne i dzi�ki posiadanemu maj�tkowi.

Niczego wi�c nie traci�em, gdy z pozornym wahaniem i wyrzekaniem na koszty zawiera�em z Klaudi� przymierze. Wreszcie pozb�d� si� l�ku o poniesienie strat i uwolni� si� od Sabiny i jej b�karta! Ju� dla tego samego warto pr�bowa�. Klaudii jednak o�wiadczy�em, �e rezygnuj�c ze stanowiska, kt�re mi powierzy�, obra�� Nerona i nara�� si� na utrat� jego �ask, a mo�e nawet �ycia.

Klaudia odpar�a ze z�o�liw� satysfakcj�, �e z �ask� Nerona nie musz� si� ju� liczy�. Na utrat� �ycia za� sam si� narazi�em, p�odz�c syna, w kt�rym p�ynie krew Klaudiuszowi Jej uwaga przeszy�a mnie lodowatym dreszczem. Wreszcie doszli�my do porozumienia i Klaudia �askawie zgodzi�a si� pokaza� mi Ciebie.

By�e� takim �licznym dzieckiem! Spogl�da�e� w dal ciemnymi oczkami i mocno �ciska�e� m�j kciuk, jakby� chcia� z niego zerwa� z�oty pier�cie� ekwity. Natychmiast g��boko zapad�e� mi w serce, dotychczas nigdy nie zazna�em podobnego uczucia.

Rozgniewa�em si�, gdy Klaudia zacz�a doszukiwa� si� w twej twarzyczce wyra�nych jej zdaniem rys�w Klaudiusza.

��Nie wolno tak z�o�liwie m�wi� o moim synku! � zaprotestowa�em. � Klaudiusz by� szkaradnym wyuzdanym potworem, a m�j syn jest pi�kny!

Klaudia nie protestowa�a, cho� my�l�, �e zosta�a przy swoim zdaniu. Chyba w jaki� spos�b cieszy� j� fakt, �e zachwycam si� tob�, cho� traktowa�a mnie jak cz�owieka pozbawionego wszelkich warto�ci. Wiem, �e masz o mnie tak� sam� opini�, wystarczaj�co cz�sto odczytywa�em to z twego pe�nego wzgardy spojrzenia. Jeste� jednak moim synem. Nic na to nie poradzisz!

Zebra�em si� wi�c na odwag�, wzi��em ze sob� Epafrodyta, Sabin� i Lauzusa, i poprosi�em Nerona o rozmow�. Wybra�em wczesn� por� popo�udniow�, kidy po obiedzie i orze�wiaj�cej k�pieli zwyk� rozpoczyna� popijaw� i zabaw�, trwaj�ce a� do nocy. Rozmowa mia�a miejsce w wyka�czanej w�a�nie komnacie Z�otego Domu � arty�ci pokrywali jej �ciany freskami. Migocz�ca z�otem i ko�ci� s�oniow� jadalnia tak�e nie by�a jeszcze gotowa. Na plafonie przedstawiono pokryte gwiazdami niebo. Cieniutkie z�ote rurki mia�y rozpryskiwa� na biesiadnik�w mg�� orze�wiaj�cych pachnide�, ale technicy nie rozwi�zali jeszcze wszystkich szczeg��w tej konstrukcji.

Neron sam zaprojektowa� sw�j gigantyczny pomnik, kt�ry mia� sta� przed kru�gankami Z�otego Domu. Pokaza� mi jego rysunki; do tego stopnia schlebia� rze�biarzowi, kt�ry wykuwa� jego pos�g, �e przedstawi� mi go po imieniu, jakby�my byli sobie r�wni! Nie obrazi�em si�, najwa�niejsze, �e Neron by� w dobrym humorze.

Wyja�ni�em, �e mam do niego spraw� w cztery oczy, a w�wczas grzecznie odprawi� rzemie�lnika. Potem potar� brod� i powiedzia� z poczuciem winy, �e on te� ma do mnie poufn� spraw�. Odsuwa� j� tylko, �eby mi nie sprawia� przykro�ci.

Rozwlekle wywodzi�em, �e przez wiele lat nie szcz�dz�c trudu i koszt�w, prowadzi�em bestiarium. Obecnie to zadanie przeros�o moje si�y. To znaczy my�l� o nowym bestiarium przy Z�otym Domu. Obawiam si�, �e nie zdo�am sprosta� wysokim wymaganiom wielkiej sztuki. Dlatego prosz� o zwolnienie ze stanowiska.

W miar� mojego przyd�ugiego opowiadania twarz Nerona rozja�nia�a si�, a w ko�cu roze�mia� si�, odetchn�� z ulg� i po przyjacielsku klepn�� mnie po ramieniu.

��Nie martw si�, Minutusie! � zawo�a�. � Wyra�am ju� zgod� na twoj� pro�b�. Uczyni� to tym ch�tniej, �e od jakiego� czasu szuka�em honorowego pretekstu, �eby ci� uwolni� od kierowania bestiarium. Wp�ywowe osobisto�ci od jesieni przekonuj� mnie, �e widowisko z chrze�cijanami by�o zbyt okrutne i ��daj�, bym ci� zwolni� za kar�, bo wykaza�e� z�y gust! Przyznaj�, �e niekt�re fragmenty widowiska mnie te� zemdli�y, chocia� oczywi�cie podpalacze zas�u�yli na tak� ka��. Ciesz� si�, �e sam u�wiadamiasz sobie, i� nie podo�asz obowi�zkom! Nigdy nie przypuszcza�em, �e b��dnie odczytasz moje polecenie i po�lesz na po�arcie zwierz�tom swego przyrodniego brata z powodu jakiej� awantury o spadek!

Ju� otworzy�em usta, �eby wszystko wyja�ni� i odeprze� nies�uszne oskar�enie, lecz Neron nie da� mi doj�� do g�osu.

��Sprawy spadku po twoim ojcu s� tak zagmatwane, �e jeszcze nawet nie doszed�em do tego, co otrzymam. Najlepsz� cz�� maj�tku ukryto czy ukradziono, aby oszuka� mnie i pa�stwo. Napomykano co� o tobie, ale ci� nie podejrzewam, wiem, �e by�e� w z�ych stosunkach z ojcem. Gdyby nie to, powinienem ci� wyp�dzi� z Rzymu. Bardziej podejrzewa�em twoj� ciotk� Leli�: chyba pope�ni�a samob�jstwo dla unikni�cia kary! Mam nadziej�, �e nie b�dziesz mia� nic przeciwko temu, aby edyle przejrzeli twoje ksi�gi rachunkowe. Nie ��da�bym tego, gdybym nie cierpia� na niewygodn� dla w�adzy pustk� finansow� z powodu bezczelnego sk�pstwa niekt�rych znanych ci os�b. Siedz� i �ciskaj� sakiewki, ale nie udziel� pomocy cesarzowi, kt�ry buduje dom godny siebie! Sam widzisz, w jakim chlewie musz� �y�! Wapno sypie mi si� na kark i wsz�dzie �mierdzi farb�!

Chcia�em, �eby sko�czy� wywody na temat tej budowy, lecz on zmarszczy� gro�nie brwi:

��No pewno, c� znacz� dla ciebie moje niewygody?! Jeste� na nie tak samo oboj�tny jak i inni bogacze, kt�rych uwa�a�em za przyjaci�! Mo�esz mi wierzy�, �e nawet Seneka nie raczy� przys�a� cho�by dziesi�ciu milion�w sestercji wi�cej ni� musia�, cho� kiedy� ob�udnie chcia� przekaza� mi ca�y sw�j maj�tek! Dobrze wiedzia�, �e ze wzgl�d�w politycznych nie mog�em go przyj��. Pallas �pi na pieni�dzach jak utuczony wieprz.

O tobie m�wi�, �e kilka miesi�cy przed po�arem sprzeda�e� domy czynszowe i parcele w tych dzielnicach miasta, kt�re ogie� zupe�nie strawi� i tanio kupi�e� ziemi� w Ostii, gdzie ceny wysoko posz�y w g�r�, bo jej bagnisko zasypujemy gruzami wywo�onymi z Rzymu. To zaiste dziwna dalekowzroczno��. Gdybym ci� nie zna�, m�g�bym oskar�y� o udzia� w spisku chrze�cijan, kt�rego celem by�o zniszczenie miasta.

Parskn�� �miechem. Znalaz�em moment, by wynio�le wtr�ci�, �e m�j maj�tek jest zawsze do jego dyspozycji, cho� nie jestem tak bogaty, jak to ludzie sobie wyobra�aj�. Pod tym wzgl�dem nie mo�na nawet m�wi� o mnie tego samego dnia, co o Senece czy Pallasie. Neron poklepa� mnie po ramieniu:

��Nie gniewaj si� za te �arty, Minutusie! � powiedzia�. � Lepiej, �e wiesz, co ludzie o tobie plotkuj�. Pozycja w�adzy jest trudna. Musi wys�ucha� wszystkich, cho� nigdy nie wie, kto ma czyste intencje. Wiem dobrze, �e jeste� raczej g�upi ni� przewiduj�cy. Dlatego nie mog� si� oprze� tylko na plotkach i skonfiskowa� twojego maj�tku za winy ojca. Wystarczaj�c� kar� b�dzie zwolnienie ci� ze stanowiska naczelnika bestiarium. Ale kogo mianowa� na twoje miejsce? To stanowisko nie ma znaczenia politycznego, wi�c nikt si� do niego nie kwapi!

M�g�bym sprostowa� b��dn� opini� co do politycznego znaczenia tego stanowiska, lecz wola�em raczej za�atwi� swoj� spraw�. Zaproponowa�em przekazanie bestiarium Sabinie i Epafrodytowi. Wtedy nikt nie b�dzie musia� nikomu p�aci� �adnych odszkodowa�, a i edylowie nie musieliby sprawdza� moich ksi�g, co nie jest przyjemnym zadaniem. Rozwi�zanie to jednak wymaga podniesienia Epafrodyta do stanu rycerskiego.

��W �adnych ustawach nie ma mowy o kolorze sk�ry ekwit�w! � wywodzi�em przekonywaj�co. � Jedynym wymogiem jest posiadanie maj�tku okre�lonej wielko�ci. Od ciebie jedynie zale�y, kogo chcesz wywy�szy�! Wiem, �e dla Nerona nie ma rzeczy niemo�liwych! Je�li uwa�asz, �e mo�esz si� nad tym zastanowi�, to zaraz zawo�am tutaj Sabin� z Epafrodytem i niechaj m�wi� sami za siebie!

Neron zna� Epafrodyta z widzenia i z opowiada�. Z pewno�ci� nieraz wy�miewa� si� za moimi plecami z mojej naiwno�ci. Teraz �mieszy�o go, �e wyst�puj� w sprawie Epafrodyta, a p�ka� ze �miechu, gdy Sabina wprowadzi�a ma�ego Lauzusa i m�g� por�wna� kolor sk�ry i k�dzierzaw� g�ow� ma�ego i Epafrodyta.

Wszystko to jeszcze bardziej utwierdzi�o Nerona w przekonaniu, �e jestem naiwny i g�upi, i �e ka�dy mo�e mnie nabra�. Dla mnie by�o to korzystne. Pod �adnym pozorem nie mog�em dopu�ci�, aby edyle dobrali si� do ksi�g finansowych bestiarium. Je�li Neron doszed� do wniosku, �e Epafrodyt wzbogaci� si� na mojej g�upocie, �eby zosta� ekwit�, to niech tak zostanie.

Neronowi bardzo przypad�a do gustu my�l, �e mo�e zademonstrowa� swoj� w�adz� nad stanem rycerskim, kiedy wpisze Epafrodyta do wykazu ekwit�w na zwojach w �wi�tyni Kastora i Polluksa. Rozumia� przecie�, jak wielk� przychylno�� zyska wtedy w prowincjach Afryki. Udowodni, �e obywatele Rzymu, niezale�nie od miejsca urodzenia i koloru sk�ry, s� pod jego panowaniem r�wnoprawni, a on sam nie ma �adnych uprzedze�.

Cesarz o�wiadczy�, �e formalnie rzecz bior�c moja poropozycja jest zaskakuj�ca. Skoro jednak nalegam, aby ze wzgl�d�w honorowych m�j nast�pca by� ekwit�, a Sabina b�aga, by umo�liwi� jej zawarcie zwi�zku ma��e�skiego, got�w jest wyrazi� na wszystko zgod�. Prawd� m�wi�c wiele m�g� zyska� na tej sprawie � n�kane podatkami na odbudow� Rzymu prowincje j�cza�y i burzy�y si�.

A wi�c wszystko posz�o g�adko! Neron zgodzi� si�, aby po �lubie adoptowali ch�opca, kt�ry by� wpisany pod moim nazwiskiem.

��Pozwalam mu nadal nosi� imi� Lauzusa na twoj� pami�tk�, szlachetnie urodzony Minutusie! � powiedzia� z�o�liwie. � To �adnie, �e z szacunku dla mi�o�ci macierzy�skiej przekazujesz ch�opca matce i ojczymowi! Zapominasz jednak zupe�nie o sobie, chocia� ch�opiec podobny do ciebie jak dwie krople wody!

My�la�em, �e sp�ata�em Sabinie figla, zrzucaj�c na jej kark brzemi� bestiarium. Epafrodyt bardzo przypad� do gustu Neronowi, kt�ry bez mrugni�cia okiem p�aci� najbardziej s�one rachunki. W nowym bestiarium przy Z�otym Domu zwierz�ta pi�y wod� z marmurowych basen�w, a klatki dla panter sporz�dzono ze szczerego srebra. Za to wszystko Neron p�aci� bez szemrania, gdy ja z w�asnej sakiewki musia�em uiszcza� niebotyczne rachunki za wod�.

Epafrodyt urz�dza� dla Nerona prywatne widowiska, kt�rymi Neron si� zachwyca�. Ze wzgl�du na rozwi�z�o�� tych spektakli nie mog� ich opisa�. Dzi�ki bestiarium Epafrodyt sta� si� wkr�tce cz�owiekiem zamo�nym i faworytem Nerona.

Gdy ju� rozsta�em si� z bestiarium, ludzie przestali rzuca� we mnie kamieniami. Wiele os�b zacz�o si� nawet do mnie u�miecha�, odzyska�em te� dawnych szlachetnie urodzonych przyjaci�, kt�rzy doszli do wniosku, �e powinni okaza� mi wsp�czucie, skoro popad�em w nie�ask�. Wszyscy uznali, �e wybranie cz�owieka kolorowego na mojego nast�pc� jest co najmniej obra�liwe.

Na szcz�cie nikt si� nie domy�la�, �e by�a to moja propozycja, inaczej �ci�gn��bym na siebie nienawi�� wszystkich ekwit�w rzymskich. Neron rozs�dnie trzyma� j�zyk za z�bami, �eby wszyscy jemu przypisywali m�dro�� polityczn�.

Nie mia�em powodu do narzeka�, bo lepiej by� wy�miewanym ni� znienawidzonym przez wszystkich. Klaudia, jak to kobieta, wcale nie pojmowa�a mojego rozs�dnego punktu widzenia, tylko wiecznie szlocha�a i prosi�a, bym poprawi� swoj� opini�, g��wnie z uwagi na syna. Stara�em si� by� dla niej wyrozumia�y.

Moja cierpliwo�� te� mia�a swoje granice. Klaudi� rozpiera�a duma macierzy�ska. Upar�a si�, aby z okazji nadania Ci imienia zaprosi� na uroczysto�� zar�wno Antoni�, jak i Rubri�, najwy�sz� stopniem westalk�. W ich obecno�ci mia�em wzi�� Ci� na r�ce. Stara Paulina nie mog�a by� �wiadkiem, bo zmar�a, wstrz��ni�ta po�arem Rzymu. Poinformowa�em Klaudi�, �e archiwum �wi�tyni Westy uleg�o zag�adzie w czasie po�aru.

Twoja matka zapewnia�a, �e uroczysto�� odb�dzie si� w ca�kowitej tajemnicy, chcia�a jednak zaprosi� na ni� kilku zaprzyja�nionych chrze�cijan. Wywodzi�a, �e oni doskonale potrafi� trzyma� j�zyk za z�bami, o czym najlepiej �wiadcz� ich tajne zgromadzenia. Co do mnie, to na podstawie pami�tnego jesiennego dnia stwierdza�em, �e nie maj� r�wnych sobie jako donosiciele. Antonia i Rubria s� kobietami, wi�c zgodzi� si� na ich obecno�� to to samo, co z dachu naszego domu obwie�ci� ca�emu Rzymowi Twoje narodziny.

Klaudia twardo obstawa�a przy swoim, chocia� ja przewidywa�em najgorsze. To prawda, �e obecno�� obu kobiet by�a dla nas ogromnym zaszczytem! Antonia, prawowita c�rka Klaudiusza, uzna�a Klaudi� za przyrodni� siostr�; koniecznie chcia�a wzi�� na r�ce Ciebie, synu, i do twego imienia doda� �Antoniusz" dla pami�ci swojego dziadka, Marka Antoniusza! Obieca�a te� wspomnie� o Tobie w testamencie.

��Nie wa� si� tego czyni�! � krzykn��em, bo taka wzamianka by�aby �miertelnie niebezpieczna. � Jeste� o wiele m�odsza od Klaudii, ona sko�czy�a ju� czterdzie�ci lat i jest pi�� lat starsza ode mnie. A ja d�ugo jeszcze nie b�d� my�la� o testamencie!

Moja wypowied� nie przypad�a Klaudii do gustu. Natomiast Antonia wyprostowa�a swoj� zgrabn� kibi� i pow��czystym spojrzeniem obrzuci�a mnie od st�p do g��w.

��Istotnie, trzymam si� dobrze jak na moje lata. Klaudia za� wygl�da na bardzo zniszczon� �yciem. Musz� si� przyzna�, �e czasami brakuje mi towarzystwa r�wie�nego mi, krewkiego m�czyzny. Obaj moi m�owie zgin�li zamordowani i czuj� si� samotna. Ludzie boj� si� Nerona i unikaj� mnie! Gdyby� oni wiedzieli!

Zorientowa�em si�, �e a� wre ch�ci� m�wienia. Klaudia te� okaza�a zainteresowanie. Jedynie stara Rubria patrzy�a na wszystko z pob�a�liwym u�miechem. Nie trzeba by�o specjalnie nalega�, aby Antonia z udan� skromno�ci� wyzna�a, �e Neron wielokrotnie i natarczywie prosi� o jej r�k�.

��Oczywi�cie musia�am mu odm�wi�! � ko�czy�a sw� opowie��. � Powiedzia�am wprost, �e za dobrze pami�tam los mego przyrodniego rodze�stwa, Brytanika i Oktawii. Przez delikatno�� nie wspomnia�am ju� o jego matce Agrypinie. A przecie� jako bratanica mego ojca by�a moj� kuzynk�, podobnie jak i twoj�, najdro�sza Klaudio!

Gdy wspomnia�a o �mierci Agrypiny, zakrztusi�em si� tak mocno, �e a� Klaudia musia�a mnie wali� po plecach. Przy okazji ostrzeg�a, bym tak szybko nie opr�nia� kielich�w a� do dna! Powinienem pami�ta� o smutnym losie ojca, kt�ry po pijanemu wszcz�� na swoj� zgub� awantur� w senacie!

Nadal krztusz�c si� zapyta�em Antonii, jak Neron motywowa� swoje o�wiadczyny? Antoni� zatrzepota�a umalowanymi na niebiesko powiekami i opu�ci�a wzrok na ziemi�:

��Neron twierdzi� i przysi�ga�, �e po cichu od dawna mnie kocha! W�a�nie dlatego nosi� w sercu skryty �al do nieboszczyka mego m�a, Korneliusza Sulli. Neron uwa�a, �e Sulla by� niezdar� i wcale do mnie nie pasowa�. W ten spos�b wyja�nia swoje zachowanie wobec Sulli. Oficjalnie wyja�ni� zamordowanie tego biedaka Sulli w naszym skromnym domku w Massylii wzgl�dami politycznymi. W gronie tak bliskich mi ludzi mog� wyzna�, �e m�j m�� rzeczywi�cie mia� kontakty z dow�dztwem legionu germa�skiego!

Wykazawszy w ten spos�b pe�ne zaufanie do nas jako cz�onk�w rodziny, doda�a:

��Jestem kobiet�, wi�c wzruszy�o mnie takie szczere wyznanie Nerona. Przypomnia�am mu jednak los Poppei i doda�am, �e nie chc�, aby kiedy� pozbawi� mnie �ycia kopniakiem. Neron p�aka� i przysi�ga�, �e Poppea mi nie dor�wnywa�a. No, to prawda. On traktuje mnie z nale�ytym szacunkiem. Po ci�kich do�wiadczeniach jest starszy i dojrzalszy, chocia� sko�czy� dopiero dwadzie�cia osiem lat. Nie chcia�am ju� m�wi�, �e nie cierpi� jego grania na cytrze i wyst�p�w publicznych, nie m�wi�c o udziale w wy�cigach rydwan�w! To nie przystoi godno�ci naszego rodu! Ale nie chcia�am go gniewa�, bo poza tym odnosi� si� do mnie uprzejmie.

��Szkoda, �e Neron nie wzbudza zaufania i �e tak bardzo go nienawidz�. � Antoni� wpatrzy�a si� w dal i g��boko westchn�a. � Je�li chce, potrafi by� mi�y. By�am jednak twarda i powo�a�am si� na r�nic� wieku, cho� w gruncie rzeczy nie jest ona wi�ksza ni� mi�dzy tob� a Klaudi�. Od dziecka przywyk�am patrze� na Nerona jak na z�o�liwego ba�wana. Nawet gdybym mu wybaczy�a Oktawie, to wspomnienie Bryta-nika stanowi barier� nie do pokonania! Oktawia sama sobie winna, skoro zacz�a zadawa� si� z Anicetem. Kiedy si� potem zastanawia�am, to dosz�am do wniosku, �e z w�asnej woli wypi�a podsuni�te wino, �eby pozwoli� Anicetowi zrobi�, co zechce.

Oczywi�cie nie wyja�nia�em, jakie zdolno�ci potrafi rozwin�� Neron, gdy chce uzyska� osobiste korzy�ci. Dla senatu i Rzymu na pewno by�oby korzystne, gdyby Neron przez ma��e�stwo z Antoni� raz jeszcze zwi�za� si� z rodem Klaudiusz�w.

Od tych rozmy�la� zrobi�o mi si� smutno. Rozczulony wypitym winem z ca�ego serca pragn��em, aby� nigdy nie prze�ywa� publicznego wstydu z powodu pochodzenia Twojego ojca. Z domu pani Tulii przej��em w tajemnicy r�ne dokumenty, a w�r�d nich listy, kt�re swego czasu, na d�ugo przed moim przyj�ciem na �wiat, ojciec pisa� w Jeruzalem i Galilei do pani Tulii, ale kt�rych nigdy nie wys�a�. Wynika�o z nich, �e zapl�tany w spraw� sfa�szowania testamentu i nieszcz�liw� mi�o�� do Tulii dozna� niebezpiecznego za�mienia umys�owego. Stoczy� si� tak nisko, �e wierzy� we wszystko, co mu m�wili �ydzi, nawet widzia� r�ne zjawy. Dla mnie najbardziej przykre by�o to, co dotyczy�o mojej matki, Myriny. Okazuje si�, �e by�a ona jedynie tani� akrobatk�, kt�r� m�j ojciec wykupi�. O jej pochodzeniu wiadomo tylko, �e by�a Greczynk� z wysp. Dlatego wystawienie jej pomnika przed ratuszem pewnego miasta w prowincji Azji oraz wystaranie si� o dokumenty, po�wiadczaj�ce jej znakomite pochodzenie, by�y dzia�aniami, maj�cymi zapewni� moj� przysz�o��. Po przeczytaniu tych list�w zacz��em nawet zastanawia� si�, czy w og�le urodzi�em si� z legalnego zwi�zku ma��e�skiego? A mo�e ojciec dopiero p�niej, po �mierci matki, przekupi� urz�dnik�w w Damaszku, aby za�atwi� odpowiedni dokument? Przyk�ad za�atwienia sprawy Jukunda dowodzi, �e jest to �atwe, je�li ma si� mo�liwo�ci, no i pieni�dze!

Ani s�owem nie wspomnia�em Klaudii o listach ojca i innych papierach. Pr�cz najcenniejszych dokument�w maj�tkowych by�y w�r�d nich pami�tniki pewnego �ydowskiego celnika o �yciu Jezusa Nazarejskiego, pisane w j�zyku aramejskim. Zdecydowa�em, �e trzeba je dalej przechowywa�. Zamurowa�em je w tajnym schowku, gdzie z�o�y�em tak�e listy ojca i inne papiery, kt�re nie powinny ogl�da� �wiat�a dziennego.

Aby polepszy� nastr�j, wznios�em toast na cze�� Antonii, kt�ra tak subtelnie odrzuci�a o�wiadczyny Nerona. Antoni� przyzna�a, �e wprawdzie poca�owa�a Nerona, lecz by� to poca�unek rodzinny, aby odmowa zbytnio go nie urazi�a. Po prostu zlitowa�a si� nad jego skryt� nami�tno�ci�, jako �e nie by�o nadziei na jej spe�nienie.

Na szcz�cie Antoni� zapomnia�a o wzmiance o Tobie w testamencie. Bardzo g�o�no sprzeciwia�e� si� temu, �e kolejno brali�my Ci� na r�ce. Otrzyma�e� zatem imiona: Klemens Klaudiusz Antoniusz Manilianus. W imionach tych zawar�o si� ogromne brzemi� dziedzicznych predyspozycji. Dlatego zrezygnowa�em z dodania Ci imienia Marek na pami�tk� mego ojca, cho� zawsze tego pragn��em, ale Antoni� ubieg�a mnie swoj� propozycj�.

Obydwaj �wiadkowie, chrze�cija�scy �ydzi, wkr�tce wyszli, obiecuj�c w imi� Chrystusa, �e zachowaj� w tajemnicy wszystko, co widzieli i s�yszeli. Z o�ywieniem porozmawiali z Antoni�, zachowuj�c jednak stosowny dystans i umiar. Z rado�ci� wr�czy�em ka�demu po pi�� tysi�cy sestercji. Antoni� nie ��da�a wprawdzie dyskrecji, ale poprosi�em, �eby wiadomo�� o o�wiadczynach Nerona tak�e zachowali tylko dla siebie.

Potem kobiety jad�y, pi�y i nami�tnie dyskutowa�y o minionych latach i z�o�onych uk�adach rodzinnych rzymskiej arystokracji. M�wi�y o tym z takim znawstwem, �e z mojego rozmi�k�ego winem j�zyka wymkn�o si� s��wko �alu za cioci� Leli�, kt�ra nie mo�e tego pos�ucha�. W m�odo�ci pod wp�ywem wina bywa�em fanfaronem w g�bie. Po mojej uwadze nast�pi�a g�ucha cisza, dopiero Klaudia przysz�a mi z pomoc�, wyja�niaj�c:

��W sprawie �mierci cioci Lelii wszystko jest jasne. Pami�tacie chyba te straszliwe burze, kt�re tamtej jesieni dzie� w dzie� n�ka�y ludzi?. Najstarsi ludzie nie pami�taj� niczego podobnego. Ciocia Lelia nie zastanawia�a si�, sk�d si� bior� b�yskawice i gromy, ale straszliwie si� ich ba�a. Za ka�dym grzmotem chowa�a si� pod ��ko. Poniewa� niebo bez przerwy przecina�y b�yskawice, ciocia nie mog�a sobie znale�� miejsca. Wola�a umrze�, ni� prze�ywa� takie wstrz�sy. Jako Rzymianka mia�a prawo tak post�pi�.

Nie wiem, czy Antonia i Rubria da�y wiar� tym wyja�nieniom. Klaudii nie by�o w Rzymie, gdy ciocia Lelia pepe�ni�a samob�jstwo. Mo�e jednak g�upkowata niewolnica powiedzia�a jej co�, czego mnie si� nie o�mieli�a wyzna�?!

Wsiadaj�c do lektyki p�no w nocy, Antonia uca�owa�a mnie jak brata. Byli�my przecie� rodzin�, cho� potajemn�. Prosi�a, bym j� wkr�tce odwiedzi�. Zach�cony oznakami sympatii ja tak�e gor�co j� poca�owa�em i sprawi�o mi to wielk� przyjemno��. A� tak by�em pijany!

Jeszcze raz poskar�y�a si� na swoje osamotnienie i prosi�a, bym teraz, skoro zostali�my kuzynami, znalaz� czas na przyj�cie do niej. Nie musz� bra� ze sob� Klaudii, biedaczka ma tyle k�opot�w z dzieckiem i prowadzeniem domu, a tak�e ze swymi latami, kt�re jej ci���! Nie mog� powiedzie�, �e zainteresowanie Antonii mi nie schlebi�o. By�a przecie� najwy�ej urodzon� kobiet� w Rzymie!

Zanim jednak opowiem, jak nasza przyja�� zamieni�a si� w p�omienn� mi�o��, musz� wr�ci� do spraw urz�dowych.

Neron coraz g��biej pogr��a� si� w tarapatach finansowych i mia� ju� do�� utyskiwa� prowincji i skarg ludzi interesu na rosn�ce podatki. Postanowi� jednym poci�gni�ciem rozwi�za� swoje k�opoty. Nie wiem, kto podsun�� mu ten pomys�, poniewa� nie znam tajemnic �wi�tyni Juno Monety. W ka�dym b�d� razie ten cz�owiek bardziej ni� chrze�cijanie zas�u�y� na rzucenie go na po�arcie dzikim zwierz�tom.

W absolutnej tajemnicy Neron po�yczy� z�oto i srebro od rzymskich bog�w. Formalnym po�yczkodawc� by� Jowisz. Neron mia� prawo tak post�pi�, ale bogom mog�o si� to nie podoba�. Po po�arze Rzymu zebra� ca�e stopione z�oto, kt�re zawiera�o bardzo du�o domieszek srebra i br�zu, i rozkaza� �wi�tyni Juno Monety wybijanie z tego stopu nowych z�otych i srebrnych pieni�dzy, w kt�rych zawarto�� czystego kruszcu stanowi�a zaledwie jedn� pi�t� tego, co zawiera�y dawne. Pieni�dze by�y du�o l�ejsze i matowe ze wzgl�du na domieszk� miedzi; nawet zewn�trznie r�ni�y si� od poprzednich.

Bicie pieni�dzy odbywa�o si� w ca�kowitej tajemnicy, �wi�tyni� Juno Monety otoczono kordonem �o�nierzy. Mimo to jakie� pog�oski dotar�y do bankier�w. Ja tak�e zacz��em nadstawia� uszu, gdy nagle zabrak�o w mie�cie got�wki, a wszyscy zacz�li wypycha� rachunki lub prosili o przesuwanie termin�w sp�at, zw�aszcza je�li chodzi�o o du�e sumy.

Nie wierzy�em plotkom, bo uwa�a�em si� za przyjaciela Nerona i nie podejrzewa�em nawet, �e on, artysta, tak ma�o znaj�cy si� na finansach, m�g� �wiadomie pope�ni� kryminalne przest�pstwo fa�szowania pieni�dzy! Przecie� za podrobienie byle drobniak�w skazywano ludzi na ukrzy�owanie! Bior�c jednak przyk�ad z innych zgromadzi�em tyle got�wki, ile tylko mog�em. Nie zgadza�em si� nawet na zwyczajowe terminy zap�at za dostarczone zbo�e i oliw�, chocia� moim klientom psu�o to krew.

Chaos gospodarczy pog��bia� si� coraz bardziej, ceny ros�y z dnia na dzie�. Wreszcie Neron pu�ci� w obieg nowe pieni�dze i wyda� nakaz, aby w okre�lonym terminie wszyscy wymienili stare monety na nowe. Po tym terminie ka�dego, u kogo znaleziono stare pieni�dze, traktowano jako wroga pa�stwa.

Za ha�b� Rzymu nale�y uzna� fakt, �e senat uchwali� ustaw� o wymianie znaczn� wi�kszo�ci� g�os�w, co zalegalizowa�o samowol� Nerona. W ten spos�b uniemo�liwiono oskar�enie g�upich doradc�w cesarza o przest�pstwo przeciwko przyzwoito�ci i uznanym kupieckim obyczajom.

Senatorowie, kt�rzy g�osowali za t� ustaw�, ob�udnie twierdzili, i� odbudowa Rzymu po opr�nieniu kiesy pa�stwowej wymaga radykalnych posuni��. Przekonywali, �e na wymianie pieni�dzy strac� przede wszystkim ludzie bogaci, bo Neronowi nie op�aca�o si� zmienia� miedzianych ropo, kt�re by�y pieni�dzmi biedoty. By�y to wykr�ty. Maj�tek senator�w stanowi�y g��wnie posiad�o�ci ziemskie, chyba �e prowadzili jakie� interesy za po�rednictwem wyzwole�c�w. Ka�dy z g�osuj�cych za ustaw� senator�w zd��y� zakopa� w schowkach tyle starych pieni�dzy, ile tylko m�g�.

Przeciwnicy ustawy, kt�rzy b�d� sami, b�d� ich krewni aktywnie dzia�ali w handlu i nie zd��yli wycofa� got�wki, powo�ywali si� na honor Rzymian. Przypominali, �e od czas�w Augusta pieni�dz rzymski jest imperialnym symbolem prawa, sprawiedliwo�ci i uczciwo�ci. Barbarzy�cy szanuj� rzymskie monety, a z wizerunk�w na nich poznaj� imperator�w Rzymu. Jednak senatorowie ci stanowili mniejszo��. Senat nie odwa�y� si� na otwarty konflikt z Neronem, kt�ry m�g� oznacza� kres istnienia kurii.

Naiwny Neron wyobra�a� sobie, �e z wymiany uzyska pi�t� cz�� wszystkich pieni�dzy znajduj�cych si� w obrocie. Bardzo si� pomyli� i on, i jego doradcy. Najwi�ksze straty ponie�li ludzie �rednio zamo�ni: drobni kupcy, rzemie�lnicy, lekarze i w og�le wolne zawody. Jak przysta�o na lojalnych obywateli, wymieniali pieni�dze, bo nie rozumieli ca�ej sprawy. Pro�ci wie�niacy, kieruj�cy si� ch�opskim sprytem, okazali si� znacznie m�drzejsi: ukryli oszcz�dno�ci w glinianych dzbanach, kt�re zakopywali w ziemi. ��cznie wymieniono najwy�ej jedn� czwart� pieni�dzy znajduj�cych si� w obiegu. Trzeba przy tym pami�ta�, �e du�o monet rzymskich wywieziono do kraj�w barbarzy�skich, nawet do Indii i Chin.

Pope�nienie przez Nerona fa�szerstwa nawet tych, kt�rzy wybaczyli�mu t�umaczone wzgl�dami politycznymi morderstwo matki, zmusi�o do rewizji opinii o nim. Cz�onkowie stanu rycerskiego i zamo�ni wyzwole�cy, kt�rzy zajmowali si� kupiectwem i dobrze znali si� na ekonomii, tak�e podj�li rewizj� pogl�d�w politycznych, bo nowy pieni�dz wprowadzi� chaos do ca�ej gospodarki. Nawet spryciarze ponosili ogromne straty, istnia� wszak obowi�zek terminowego regulowania pewnych p�atno�ci.

Zmiana pieni�dzy ucieszy�a �udzi p�dz�cych lekkomy�lne �ycie i zad�u�onych. Tacy po prostu uwielbiali Nerona � wszak teraz musieli sp�aca� o jedn� pi�t� mniej ni� po�yczyli! Nawet mnie denerwowa�y ironiczne �piewki i brzd�kania na cytrze d�ugow�osych pr�niak�w przed domami bogaczy i sto�ami bankier�w na Forum. Pi�knoduchy mocno uwierzy�y, �e dla Nerona nie ma rzeczy niemo�liwych. �piewali: Neron sprzyja biednym, zabiera bogatym, a senat traktuje wedle swego upodobania. W�r�d tych bezecnych m�odzie�c�w nie brakowa�o synalk�w senator�w Rzymu!

Stare pieni�dze ukrywano tak powszechnie, �e �aden my�l�cy cz�owiek nie uwa�a� tego za przest�pstwo. Nie pomog�y nawet aresztowania i zsy�anie nieszcz�snych drobnych kupc�w i wie�niak�w na ci�kie roboty przymusowe. Neron przesta� udawa� wielkoduszno�� i ukrywanie dobrych starych pieni�dzy zagrozi� kar� �mierci. Nikogo jednak nie �ci�to. Cesarz musia� by� �wiadomy, �e to w�a�nie on jest przest�pc�, a nie biedacy, kt�rzy usi�owali ukry� kilka pe�nowarto�ciowych srebrnych monet b�d�cych owocem wieloletniego oszcz�dzania.

Gdy rozezna�em si� w sytuacji, poleci�em jednemu z wyzwole�c�w wydzier�awienie na Forum sto�u do wymiany pieni�dzy. Zakres wymiany by� tak szeroki, �e pa�stwo musia�o zwr�ci� si� o pomoc do prywatnych bankier�w. Przyznano im nawet prowizj� za przekazywane pa�stwu stare pieni�dze.

Szacowni bankierzy pocz�tkowo zagubili si� w ba�aganie, jaki zapanowa� w�r�d wekslarzy, za� m�j wyzwoleniec wymienia� pieni�dze, dop�acaj�c jedn� setn� warto�ci. Klientom wyja�nia�, �e pragnie pom�c biednym; przy okazji robi� sobie znakomit� reklam�. Szewcy, kotlarze i kamieniarze ustawiali si� w kolejce do jego sto�u, a starzy bankierzy ponuro przygl�dali si� jego transakcjom zza swoich pustych sto��w. M�j wyzwoleniec musia� s�ono op�aci� si� kolegium kap�a�skiemu �wi�tyni Juno Monety, poniewa� zakwestionowa�o ono rzetelno�� ksi�gowania pieni�dzy, ale mimo tego w ci�gu kilku tygodni nadrobi�em straty, jakie ponios�em na wymianie.

W tym czasie cz�sto wpada�em po kryjomu do swego pokoju, zamyka�em drzwi i pi�em toast z pucharu bogini Fortuny, poniewa� wiedzia�em, �e potrzebuj� jej wsparcia. W g��bi serca wybaczy�em mojej matce, Myrinie, jej niskie pochodzenie. B�d� co b�d� dzi�ki niej po�owa mojej krwi jest krwi� greck�, a powiadaj�, �e w handlu Grek potrafi oszuka� nawet �yda. Co� w tym jest, cho� ja w to nie wierz�.

Za to ze strony ojca jestem rodowitym Rzymianinem i wywodz� si� od kr�l�w etruskich, co mo�na potwierdzi� w Cerei. Dlatego w sprawach handlowych przestrzegam bezwzgl�dnej uczciwo�ci. Wymiana pieni�dzy, prowadzona przez mojego wyzwole�ca, tak samo jak wystawianie podw�jnych rachunk�w za bestiarium, to s� sprawy dotycz�ce kasy pa�stwowej. To po prostu samoobrona cz�owieka uczciwego przed tyrani�. Bez tego nie mo�na by prowadzi� �adnych interes�w handlowych. Natomiast kategorycznie zabroni�em moim wyzwole�com dosypywania kredy do m�ki pszennej czy fa�szowania oliwy, na co pozwalaj� sobie sobie bezczelni nuworysze. Oczywi�cie nie b�d� wymienia� nikogo po nazwisku. Warto pami�ta�, �e za takie sztuczki grozi �mier� na krzy�u. Swego czasu rozmawia�em o tym z Feniuszem Rufusem, kt�ry by� kiedy� naczelnikiem pa�stwowych magazyn�w zbo�owych i nadzorc� m�yn�w. Na tych stanowiskach � o�wiadczy� � nie wolno patrze� przez palce na fa�szowanie m�ki. �adunki, kt�re na przyk�ad ucierpia�y w transporcie morskim, mo�na skierowa� nie wprost na rynek, ale do magazyn�w pa�stwowych � i nic wi�cej. Wzdychaj�c przyzna�, �e mimo zajmowania wysokich stanowisk nadal jest cz�owiekiem stosunkowo ubogim.

Wzmianka o Feniuszu Rufusie przypomnia�a mi Tygellina. Neronowi nie wystarczy�o zwolnienie mnie z obowi�zk�w naczelnika bestiarium; postanowi� zmieni� swoj� opini� o przydatno�ci Tygellina w roli prefekta pretorian�w. Je�li ja wzbudzi�em niezadowolenie w pewnych kr�gach, to jeszcze wi�ksze sprzeciwy wywo�a�o zachowanie Tygellina. M�wiono, �e zepsu� uczt� Nerona ohydnym sw�dem pal�cych si� cia�. Obci��ono go tak�e odpowiedzialno�ci� za bezecne zabawy, jakie mia�y miejsce po uczcie. Powiadano, �e Neron nigdy z w�asnej inicjatywy nie zmusza�by patrycjuszek do zbli�e� z niewolnikami. Jak zwykle przesadzano. G��wnym powodem niech�ci do Tygellina by�o jego prostactwo. Nigdy nie dba� o dostosowanie si� do obowi�zuj�cych obyczaj�w. Wydaje mi si�, �e z natury i pod wp�ywem ci�kich do�wiadcze� �yciowych gardzi� prawem.

Neronowi podszeptywano, �e faworyzuj�c Tygellina i utrzymuj�c z nim kontakty towarzyskie nara�a swoj� opini� na szwank. Niekt�rzy podst�pnie zauwa�ali, �e prefekt dziwnie szybko wzbogaci� si� od chwili obj�cia stanowiska. Tego wzrostu maj�tku nie mog�y spowodowa� dary cesarza, cho� Neron mia� zwyczaj obdarowywania swoich przyjaci� nieprawdopodobnie wspania�ymi prezentami. Uwa�a�, �e bogaci przyjaciele nie kr�puj� si� przyjmowania hojnych dar�w w podzi�ce za dobre spe�nianie obowi�zk�w. Nie b�d� t�umaczy�, czym ta przyja�� faktycznie by�a. Powien tylko, �e samow�adca nigdy nie ma prawdziwych przyjaci�.

Wedle Nerona najwi�ksz� win� Tygellina by�o to, �e swego czasu by� potajemnym kochankiem Agrypiny, co zreszt� spowodowa�o wygnanie go z Rzymu i skazanie na p�dzenie n�dznego i niebezpiecznego procederu. Gdy Agrypina zosta�a ma��onk� Klaudiusza, uwolni�a go z zes�ania. Podobnie post�pi�a z Senek�, kt�rego ��czy�y podejrzane zwi�zki z jej siostr�. W�a�ciwie nie wierz�, aby za �ycia Klaudiusza te mi�ostki by�y wznowione, ale Tygellin zawsze okazywa� Agrypinie wyra�n� s�abo��, chocia� ze wzgl�d�w politycznych nie m�g� zapobiec jej zamordowaniu.

Z tych wszystkich powod�w Neron uzna�, �e najlepiej b�dzie doda� Tygellinowi pretora. Powierzy� to stanowisko do�wiadczonemu Feniuszowi Rufusowi, zlecaj�c mu rozpatrywanie zagranicznych spraw s�dowych. Tygellinowi pozosta�y sprawy wojskowe. Oczywi�cie by� niezadowolony, bo odci�to mu �r�d�o najobfitszych profit�w. Wiem po sobie, �e cz�owiek nigdy nie jest tak bogaty, aby nie chcia� mie� jeszcze wi�cej. Nie jest to godna pot�pienia chciwo��, lecz integralna, silniejsza od cz�owieka naturalna cecha charakteru.

Kryzys poci�gn�� za sob� sta�y wzrost cen, kt�re wkr�tce przeros�y t� wielko��, o jak� Neron obni�y� warto�� pieni�dza. Cesarz wyda� wiele ustaw, za pomoc� kt�rych chcia� ustabilizowa� ceny. Ustanowi� wysokie kary dla lichwiarzy, ale ze sklep�w nadal znika�y towary, w��cznie z artyku�ami powszechnego u�ytku. Na straganach czy bazarach zabrak�o warzyw, mi�sa, soczewicy czy karczoch�w. Ludzie musieli poszukiwa� ich w oddalonych wsiach albo korzysta� z us�ug domokr��c�w, kt�rzy z koszykami w r�kach, kryj�c si� przed edylami, przekradali si� o �wicie do bram dom�w, oferuj�c �ywno�� po bardzo wysokich cenach.

W�a�ciwie towar by�, lecz nikt nie chcia� niczego sprzedawa� po obowi�zuj�cych cenach. Wola� schowa� towar i siedzie� z za�o�onymi r�kami. Je�li na przyk�ad kto� potrzebowa� nowych but�w, porz�dnego chitonu czy chocia�by klamry do spinania szaty, musia� prosi� kupca, by wygrzebywa� towar spod lady, no i p�aci� za to odpowiednio du�o.

Nic wi�c dziwnego, �e gdy rozesz�a si� wiadomo�� o istnieniu grupy osobisto�ci, gotowych obali� Nerona i przechwyci� w�adz�, spotka�a si� z szerokim poparciem. Uznano spisek Pizona za panaceum na wszystkie k�opoty gospodarcze, a ludzie prze�cigali si� w przyst�powaniu do niego. Nawet najbli�si przyjaciele Nerona uwa�ali, �e lepiej popiera� spisek, aby zyska� lepsze samopoczucie. Wydawa�o si� oczywiste, �e wszystko si� uda. Zar�wno w Rzymie, jak i w prowincjach panowa�o poszechne niezadowolenie. Ogromnymi sumami zapewniono te� poparcie w�r�d pretorian�w.

Feniusz Rufus, kt�ry poza pe�nieniem obowi�zk�w drugiego prefekta zajmowa� si� pa�stwowymi magazynami zbo�owymi, bo nie znaleziono nikogo uczciwego na to stanowisko, niew�tpliwie nale�a� do zwolennik�w spisku. Poni�s� wszak ogromne straty w nast�pstwie wprowadzenia obowi�zkowych cen na zbo�a i w kr�tkim czasie bardzo si� zad�u�y�. Neronowi nie wpad�o do g�owy, �e finanse pa�stwa powinny pokry� r�nic� mi�dzy obowi�zkow� a realn� cen� zbo�a. Wielcy w�a�ciciele ziemscy w Egipcie i Afryce nie chcieli w og�le sprzedawa� zbo�a po cenach obowi�zkowych, woleli je magazynowa� albo zaniecha� uprawy ziemi.

Pr�cz Rufusa do spisku niemal jawnie nale�a�a gwardia pretoria�ska, trybuni wojskowi i centurioni. Pretorianie byli rozgoryczeni, poniewa� wyp�acano im �o�d w nowych monetach, ale nie przyznano �adnej podwy�ki. Cz�onkowie spisku tak byli pewni wygranej, �e chcieli ca�� spraw� za�atwi� w�asnymi si�ami, nie uciekaj�c si� do wsparcia okolicznych miast, mimo �e pe�ni�y wa�n� rol� strategiczn�. Odrzucili nawet propozycj� pomocy, z�o�on� przez mo�nowladc�w prowincji, i tym samym ogromnie ich obrazili.

Moim zdaniem najwi�kszym b��dem spiskowc�w by�o uznanie za zb�dne podj�cie stara� o pozyskanie sobie wojska, cho�by tylko legion�w stacjonuj�cych nad Renem czy w Brytanii, sk�d �atwo mo�na je by�o sprowadzi� do Rzymu. Dow�dcy legion�w ze Wschodu, Korbulona, raczej nie warto by�o kaptowa�. Ten cz�owiek uwa�a� siebie jedynie za pos�usznego rozkazodawcom dow�dc� wojskowego, by� zaabsorbowany planami wojny z Partami i nie przejawia� w og�le ��dzy w�adzy politycznej. My�l�, �e nale�a� do tego w�skiego kr�gu ludzi, kt�rzy nawet nie s�yszeli bodaj pog�osek o przygotowaniach do puczu.

Skoro ju� roztropnie rozwi�za�em w�asne k�opoty finansowo-gospodarcze, niewiele zastanawia�em si� nad bied� w kraju. �y�em jakby pod urokiem wiosny. Mia�em trzydzie�ci pi�� lat, a m�czyzna w tym wieku jest pe�en pasji i potrzebuje dor�wnuj�cej mu do�wiadczeniem partnerki. Nie interesuj� go ju� niedojrza�e dziewuszki, chyba �e dla przelotnej przygody.

Dzi� jeszcze trudno mi przychodzi pisanie o tej sprawie. Wystarczy gdy wspomn�, �e zacz��em bardzo cz�sto bywa� w domu Antonii i nawet nie szuka�em stosownych pretekst�w. Mieli�my sobie tak wiele do powiedzenia, �e dopiero o �wicie zmusza�em si� do wyj�cia z altany na Palatynie. Antonia by�a c�rk� Klaudiusza, a p�yn�a te� w niej rozpustna krew Marka Antoniusza. Ze strony matki, adoptowanej siostry Sejana, nale�a�a do -rodziny Eliusz�w. Ludziom cywilizowanym to powinno wystarczy�.

Jak pami�tasz, Twoja matka r�wnie� jest c�rk� Klaudiusza, ale musz� Ci wyja�ni�, �e uspokoi�a si� po twoich narodzinach. Nie nadawa�a si� ju� na partnerk� do �o�a. Chodzi�em obola�y, jakby mi czego� brakowa�o. Wyleczy� mnie z tego dopiero nami�tny romans z Antonia.

�wit wstawa� nad Palatynem, ptaki zaczyna�y triumfalny �wiergot, a kwiaty w pi�knym ogrodzie Antonii roztacza�y aromat. Po po�arze nie pozosta� nawet �lad. Wszystko zosta�o uprz�tni�te, ros�y nowe krzewy i przesadzone stare drzewa. Tutaj, u Antonii, po raz pierwszy us�ysza�em o spisku. Zm�czony szcz�ciem i rado�ci� sta�em obok niej, opieraj�c si� o wykwintn� kolumn� korynck�. W �aden spos�b nie mog�em odej��: cho� zacz�li�my si� �egna� kilka godzin temu, ci�gle odwlekali�my moment rozstania. Antonia g��boko oddycha�a �wie�ym wiosennym powietrzem i nagle dosz�a do wniosku, �e nie powinna niczego przede mn� ukrywa�. A by�a przecie� kobiet� do�wiadczon� i rozczarowan� po prze�yciu dw�ch tragedii ma��e�skich. Umia�a te� dochowywa� tajemnicy.

��Minutusie najdro�szy! � powiedzia�a.

By� mo�e nie potrafi� dos�ownie powt�rzy� jej wyzna�. Z drugiej jednak strony przypomn�, �e gdy pisa�em o ma��e�stwie z Sabin�, to przytoczy�em jej opini� podwa�aj�c� moj� m�sko��. Mog�o to wzbudzi� nieporozumienia i w�tpliwo�ci co do mojej osoby. Wi�c Antonia powiedzia�a:

��Och, m�j jedyny! Nigdy �aden m�czyzna nie by� dla mnie taki czu�y i dobry! Nikt nie umia� tak cudownie mnie pie�ci�, jak ty! Zawsze i wiecznie b�d� ci� kocha�a! Chcia�abym, �eby�my nawet po �mierci jako cienie przechadzali si� razem po ��kach kr�lestwa umar�ych!

��Czemu m�wisz o �mierci? � spyta�em ze �ci�ni�tym sercem. � Przecie� jeste�my szcz�liwi! Nigdy w �yciu nie czu�em si� tak cudownie! Przesta�my my�le� o Charonie! Jestem got�w, gdy b�d� umiera�, wzi�� do ust z�ot� monet�, aby op�aci� temu ponuremu przewo�nikowi podr� z tob�!

Tego w�a�nie wieczoru podarowa�em Antonii kilka starodawnych z�otych monet, kt�re wybito jeszcze przed za�o�eniem Rzymu, a kt�re znaleziono w kurhanach etruskich grobowc�w. Bardzo trudno wyszuka� prezent dla kobiety, kt�ra ma wszystko, o czym tylko zamarzy.

Nie jestem �upie�c� mogi�. Odziedziczy�em po Mecenasie, kt�ry by� moim dalekim krewnym, pasj� kolekcjonowania etruskich � a tak�e korynckich � antycznych rze�b w br�zie. W mej posiad�o�ci w Cerei zgromadzi�em olbrzymi� kolekcj� tych rze�b, stale powi�kszan� o znaleziska dokonywane w czasie rob�t polowych. Jeden z wyzwole�c�w za�o�y� nawet w Rzymie sklep z pami�tkami z tych wykopalisk. Oczywi�cie, na sprzeda� przeznacza�em tylko przedmioty drugorz�dnej warto�ci, za� najlepsze zostawia�em dla siebie.

My�l o �mierci nie by�a mi obca, cho� odsuwa�em j� mo�liwie jak najdalej w przysz�o��. Pr�bowa�em jednak pocieszy� Antoni�. Obawia�em si�, �e po moim wyj�ciu mo�e wpa�� w przygn�bienie, kt�re po prze�ytej rozkoszy czasami j� n�ka�o.

Okaza�o si� jednak, �e Antonia mia�a istotne powody do smutku. Mocno �cisn�a w�skimi palcami moj� r�k� i rzek�a:

��Minutusie! Nie mog� d�u�ej niczego ukrywa� przed tob�. Nawet nie chc�! Nie wiem, kogo szybciej �mier� przydybie, ciebie czy mnie, ale czas Nerona ma si� ju� ku ko�cowi. Nie chc�, aby i ciebie zg�adzono razem z nim.

Os�upia�em. Antonia szeptem opowiedzia�a o spisku i jego przyw�dcach. Obieca�a spiskowcom, �e gdy Neron zginie, ona � c�rka Klaudiusza! � zaprowadzi pretendenta do tytu�u cesarza do obozu pretorian�w i przem�wi, popieraj�c jego kandydatur�. Oczywi�cie zapowied� gratyfikacji pieni�nej b�dzie bardziej wymowna ni� s�owa najwy�ej urodzonej kobiety.

��Nie boj� si� o siebie, tylko o ciebie, m�j najdro�szy � zapewnia�a Antonia. � Przecie� wszyscy ci� znaj� jako przyjaciela Nerona, po jego �mierci lud b�dzie po��da� krwi jego poplecznik�w. To jasne. Zreszt� og�lne bezpiecze�stwo wymaga pewnej liczby ofiar, to umocni sytuacj� prawn�. Nie chc�, �eby spad�a twoja najdro�sza g�owa, ani �eby t�uszcza zawlok�a ci� na Forum i rozdepta�a, a takich wskaz�wek udzieli si� ludowi, aby go zaj��, gdy my udamy si� do obozu pretorian�w.

Nadal milcza�em. W g�owie mi si� kr�ci�o i ba�em si�, �e kolana odm�wi� mi pos�usze�stwa. Antonia straci�a cierpliwo��, tupn�a pi�kn� n�k� i zawo�a�a:

��Ty nic nie rozumiesz! Przecie� spisek rozprzestrzeni� si� tak szeroko, a niezadowolenie jest tak powszechne, �e w ka�dej chwili mo�emy zacz�� dzia�a�! Ka�dy rozs�dny m�czyzna przy��cza si� do spisku, bo my�li o swojej przysz�o�ci. Dyskusje dotycz� tylko kwestii: gdzie i kiedy zabi� Nerona? To mo�e nast�pi� w ka�dej chwili. Jego najbli�si przyjaciele s� spiskowcami, �e wymieni� tylko Senek�, Petroniusza i Lukana, nie m�wi�c ju� o innych. Do spisku przyst�pi wkr�tce ca�a flota Misenum. Epikarys, o kt�rej chyba s�ysza�e�, przeci�gn�a na nasz� stron� jej dow�dc�, Wolucjusza Prokulusa, podobnie jak niegdy� Oktawia pr�bowa�a sobie skaptowa� Aniceta.

��Znam Prokulusa! � powiedzia�em kr�tko.

��No tak, oczywi�cie! � rozgniewa�a si� Antonia. � On uczestniczy� w zamordowaniu mojej macochy! Nie drzyj, kochany! Nie �ywi�am nigdy nabo�e�stwa do Agrypiny, kt�ra odnosi�a si� do mnie jeszcze gorzej ni� do Brytanika i Oktawii. Tylko przez przyzwoito�� nie z�o�y�am ofiary dzi�kczynnej po jej �mierci. To stara historia, nie masz si� czego obawia�. Proponuj�, by� jak najszybciej przy��czy� si� do naszego tajnego zwi�zku. W ten spos�b ocalisz g�ow�. Je�li b�dziesz zwleka� zbyt d�ugo, to nawet ja nie zdo�am ci� uratowa�.

Uczciwie przyznaj�, �e moj� pierwsz� trze�w� my�l� by�o gna� co si� w nogach wprost do Nerona i donie�� mu o gro��cym niebezpiecze�stwie. W�wczas do ko�ca �ycia m�g�bym by� pewien jego �aski. Antonia by�a kobiet� do�wiadczon�, wi�c natychmiast wyczyta�a t� my�l z mej twarzy. Przeci�gn�a lekko paluszkiem po moich wargach i przechyliwszy g�ow�, by rozlu�ni� szat� na swych pi�knych piersiach, powiedzia�a:

��Nie m�g�by� chyba mnie zdradzi�, Minutusie?! To niemo�liwe! Tak bardzo si� kochamy! Jak to sam wielokrotnie w upojeniu powtarza�e�, jeste�my stworzeni dla siebie!

��Co ty pleciesz? Oczywi�cie, �e nie! To mi nawet na my�l nie przysz�o! � zapewni�em szybko. Roze�mia�a si� i wzruszy�a nagimi ramionami, ja za� spyta�em: � Co m�wi�a� o jakich� dyskusjach?

��Nie my�l, �e sprawy nie przemy�la�am do ko�ca � odpar�a Antonia. � Dla mnie, jak i dla innych spiskowc�w, najwi�ksze znaczenie ma nie �mier� Nerona, lecz to, komu po jego �mierci przeka�emy w�adz�. Ca�ymi dniami spiskowcy debatuj� nad tym. Ilu ludzi, tyle pogl�d�w!

��Gajusz Pizon! � powiedzia�em z ironi�. � Nie rozumiem, czemu w�a�nie on? No, dobrze, jest senatorem i wywodzi si� z rodu Kalpurni�w. Przystojny ch�op. Ch�tnie bierze pieni�dze tylko za swoj� opozycyjno�� � ale to s� niewielkie gwarancje lojalno�ci wobec spisku. To prawda, wyst�powa� w obronie obywateli, ale jestem pewien, �e robi to bardziej po to, aby m�c upaja� si� urokiem w�asnego g�osu ni� ze wzgl�du na wag� sprawy. Jest hojny i uprzejmy dla prostak�w, ale wiedzie �ycie zbyt wystawne w stosunku do swoich zasob�w. Nie stroni te� od wyuzdanych hulanek Nerona. Jest leniwy i oczywi�cie ��dny w�adzy, ale nigdy nie odwa�y� si� przeciwstawi� Neronowi w senacie. Nie rozumiem, co ty w nim widzisz, kochana Antonio! Chcesz si� do tego stopnia poni�y�, �e p�jdziesz za nim do obozu pretorian�w?!

Gwoli uczciwo�ci przyznaj�, �e szarpa�a mnie zazdro�� a� do g��bi trzewi. Zna�em Antoni� i wiedzia�em, �e nie jest tak wstrzemi�liwa, jak zdawa�o si� m�wi� jej dumne oblicze. By�a du�o bardziej ode mnie do�wiadczona w ka�dej dziedzinie, cho� uwa�a�em siebie za nie�le obeznanego. Czujnie obserwowa�em wyraz twarzy Antonii, ale wyczyta�em tylko zadowolenie, �e jestem zazdrosny. Parskn�a g�o�nym �miechem i przesun�a r�k� po mej twarzy.

��Fe! Minutusie, o co mnie pos�dzasz? Dla w�asnej wygody nigdy bym nie posz�a do ��ka z takim m�czyzn� jak Pizon! Chyba znasz mnie na tyle, by wiedzie�, �e sama wybieram swoich kochank�w! Przez ca�e �ycie tak post�powa�am. Nic mnie z Pizonem nie ��czy! On jest naszym tymczasowym szyldem. Ten g�upiec nawet nie podejrzewa, �e za jego plecami ludzie ju� plotkuj� na jego temat. Wielu otwarcie pyta, jak� korzy�� przynios�aby zamiana grajka na cytrze na aktora? Bo Pizon publicznie wyst�powa� na scenie, a nawet zha�bi� teatr, jak Neron. S� te� tacy, kt�rzy chcieliby powrotu do republiki i przekazania ca�ej w�adzy senatowi. Te absurdalne mrzonki kursowa�y po imperium jeszcze przed drug� wojn� domow�. M�wi� ci o tym wszystkim, aby� zrozumia�, jak przeciwstawne interesy trzeba uwzgl�dnia� i dlaczego odwleka si� zab�jstwo Nerona. Co do mnie, o�wiadczy�am jednoznacznie, �e nie b�d� wspiera� u pretorian�w sprawy senatu. To nie by�oby godne c�rki cesarza!

Patrzy�a na mnie badawczo, usi�uj�c czyta� w moich my�lach.

��Wiem, o czym my�lisz! � zawo�a�a. � Zrozum, �e ze wzgl�d�w politycznych za wcze�nie jest my�le� o Klaudiuszu Antoniuszu, twoim synu. Wszak to dopiero niemowl�, a pozycja jego matki jest wielce w�tpliwa. B�dzie mo�na pomy�le� o nim dopiero wtedy, kiedy za�o�y m�sk� tog�, no i po �mierci Klaudii. Wtedy b�d� mog�a oficjalnie uzna� go za syna mojej przyrodniej siostry. Ty za� powiniene� postara� si� o zaj�cie kluczowej pozycji w spisku Pizona. Tw�j syn b�dzie r�s�, a ty przez ten czas poprawisz swoj� opini� i rozwiniesz w�asn� karier� polityczn�, kt�ra zagwarantuje przysz�o�� ma�emu Klaudiuszowi Antoniuszowi. Widzisz, �e wszystko przemy�la�am? Najrozs�dniejsze b�dzie z naszej strony tymczasem pozwoli� Klaudii �y� i zajmowa� si� wychowaniem dziecka. Czy nie mam racji, najdro�szy?! Gdybym go adoptowa�a natychmiast po obaleniu Nerona albo gdyby w inny spos�b sta� si� moim synem, za bardzo rzuca�oby si� to w oczy i by�oby podejrzane!

Po raz pierwszy Antonia wspomnia�a, �e mimo mej z�ej reputacji i niskiego pochodzenia jest gotowa zawrze� ze mn� w przysz�o�ci zwi�zek ma��e�ski. O takim zaszczycie nie o�mieli�bym si� my�le� nawet w najskrytszych marzeniach. Czu�em, �e purpurowiej� na twarzy i zamilk�em na dobre. A ona znowu zacz�a m�wi� o spisku, patrz�c na mnie z u�miechem. Wspi�a si� na palcach i muskaj�c jedwabistymi w�osami moj� szyj�, lekko poca�owa�a mnie w usta.

��M�wi�am ju�, �e ci� kocham, Minutusie! � szepn�a, oddychaj�c mi gor�co do ucha. � A najbardziej kocham ci� za to, �e jeste� skromny i nie doceniasz swej warto�ci. Jeste� przede wszystkim m�czyzn�, przystojnym m�czyzn� i to takim, kt�rym kobieta mo�e sterowa� do najwy�szych zada�.

W�a�ciwie to by�o dwuznaczne i wcale nie tak pochlebne, jak zamierza�a. Ale � musz� przyzna� � by�o prawdziwe. Zar�wno Sabina, jak i Klaudia rz�dzi�y mn� wedle swej woli, a ja � dla �wi�tego spokoju � robi�em to, czego sobie �yczy�y. Antonia najlepiej umia�a post�powa� ze mn�. Nie wiem, jak to si� sta�o, ale wr�cili�my do pokoju, �eby si� jeszcze raz po�egna�.

By� ju� jasny dzie� i niewolnicy krz�tali si� po ogrodzie, gdy wreszcie na mi�kkich nogach i z szumem w g�owie dowlok�em si� do lektyki, kt�r� wezwa�em, aby nie wzbudza� niczyjej uwagi. Nadal przeszywa�y mnie gor�ce dreszcze. Zastanawia�em si�, czy ta nieprawdopodobna mi�o�� mo�e trwa� pi�tna�cie lat, to znaczy do czasu, gdy otrzymasz m�sk� tog�? W rezultacie wpakowa�em si� w spisek Pizona po same uszy i tysi�cami poca�unk�w potwierdza�em przysi�gi, �e b�d� d��y� do osi�gni�cia stanowiska, kt�re umo�liwi�oby czuwanie nad interesami Antonii. Zdaje si�, �e w upojeniu mi�osnym obieca�em nawet, �e osobi�cie zamorduj� Nerona. Antonia by�a jednak zdania, �e nie jest konieczne, bym nara�a� w�asn� g�ow�; pouczy�a, �e nie wypada, aby ojciec przysz�ego w�adcy imperium by� osobi�cie zamieszany w zab�jstwo cesarza. By�by to fatalny precedens, kt�ry kiedy� m�g�by si� na Tobie, synu, odbi�.

Tej gor�cej wiosny czu�em si� z pewno�ci� szcz�liwszy ni� kiedykolwiek w �yciu. By�em zdrowy, silny i � w por�wnaniu z otoczeniem � stosunkowo nie zdemoralizowany. Ca�� swoj� istot� mog�em pogr��y� si� w nami�tno�ci. I cokolwiek zaczyna�em, wszystko mi si� szcz�ci�o i wydawa�o stokrotne plony. Tak bywa jedyny raz w �yciu! Nic mi nie przeszkadza�o poza wieczn� dociekliwo�ci� Klaudii, dok�d id� i sk�d wracam. Sta�e jej ok�amywanie nie nale�a�o do przyjemno�ci, tym bardziej �e intuicja kobiet w takich sytuacjach jest do przesady trafna. Nie mog�em unikn�� rodzinnych awantur. By� mo�e naprawd� zaniedbywa�em Klaudi�. Lecz o Tobie, m�j synu, nie zapomnia�em. Przeciwnie. Ros�e� i rozwija�e� si�, a ja kocha�em Ci� z dnia na dzie� coraz wi�cej i bardziej zaborczo. Nigdy nie znudzi�o mnie patrzenie na Ciebie. Klaudia zacz�a podejrzewa�, �e moje ci�g�e wizyty u Ciebie spowodowane s� ch�ci� zbli�enia si� do Twojej mamki, kt�r� w tym czasie by�a pi�kna m�oda dziewczyna z Cerei. Nie prostowa�em tego jej mniemania, aby nie wykry�a prawdy.

Najpierw skontaktowa�em si� z Feniuszem Rufusem, z kt�rym nie tylko wsp�dzia�a�em w handlu zbo�em, ale i nawi�za�em trwa�� przyja��. Mo�na j� nazwa� z�otono�n�, bo by�a obustronnie korzystna. Feniusz Rufus bez wahania odkry� mi swoje powi�zania ze spiskiem Pizona i wymieni� nazwiska pretorian�w, trybun�w wojskowych i centurion�w, kt�rzy po zamordowaniu Nerona z�o�� jemu i tylko jemu przysi�g� wierno�ci.

Rufus wyra�nie ucieszy� si� i uspokoi�, gdy dowiedzia� si�, �e informacje o spisku zdoby�em na w�asn� r�k�, poza nim. Wielokrotnie przeprasza� mnie i t�umaczy�, �e przed wcze�niejszym wyjawieniem mi sprawy wstrzymywa�a go przysi�ga. Wspania�omy�lnie obieca� zarekomendowa� mnie Pizonowi i innym przyw�dcom spisku. Nie by�o win� Rufusa, �e Pizon i inni Kalpurnianie traktowali mnie z pogard�. Gdybym by� cz�owiekiem wra�liwym, na pewno bym si� obrazi� za ich zachowanie. Nie interesowa�y ich �rodki finansowe, kt�re chcia�em postawi� do ich dyspozycji � twierdzili, �e pieni�dzy maj� pod dostatkiem. Tak byli pewni swego, �e nie tylko nie obawiali si�, �e ich zadenuncjuj�, ale przeciwnie � bezczelnie orzekli, �e s� pewni mego milczenia, bo zbytnio dbam o w�asn� sk�r�. Przyja�� Petroniusza i m�odego Lukana pomog�a mi na tyle, �e mog�em z�o�y� przysi�g� i spotka� Epikaris. By�a to tajemnicza niewiasta, kt�rej rol� i udzia� w spisku nie w pe�ni rozumia�em.

A gdy ju� zaszed�em tak daleko, Klaudia � ku mojemu zdumieniu � zacz�a m�wi� na ten temat. Owijaj�c wszystko w bawe�n� i sonduj�c moje pogl�dy jak kot gor�c� kasz�, przemawia�a tajemniczymi aluzjami w szczelnie zamkni�tym pokoju. Zupe�nie jakby chcia�a by� pewna, �e nie wybiegn� przez najbli�sze drzwi, �eby przekaza� Neronowi jej s�owa. Bardzo si� zdziwi�a i od razu uspokoi�a, kiedy �miej�c si� z politowaniem, o�wiadczy�em, �e ju� dawno z�o�y�em spiskow� przysi�g�, bo jestem za obaleniem tyranii i wolno�ci� ojczyzny.

��Nie rozumiem, jak mogli przyj�� cz�owieka takiego jak ty?! � krzykn�a rozdra�nionym g�osem. � Powinni natychmiast przyst�pi� do dzia�ania, zanim ich plany stan� si� publiczn� tajemnic�! Nie spodziewa�am si� tego po tobie! Tak lekko jeste� got�w zdradzi� Nerona, kt�ry tyle dobrego dla ciebie zrobi� i kt�rego uwa�asz za swojego przyjaciela?

Zachowuj�c godno�� spokojnie zauwa�y�em, �e post�powanie Nerona zmusi�o mnie, abym wi�cej ceni� dobro kraju ni� przyja��, kt�r� zreszt� Neron wielokrotnie rani�. Dzi�ki swej przezorno�ci i czujno�ci niewiele ucierpia�em na zmianie pieni�dzy, ale w uszach d�wi�czy mi p�acz wd�w i sierot. Maj�c na wzgl�dzie tragiczn� sytuacj� wie�niak�w i prostych rzemie�lnik�w, got�w jestem dla dobra ca�ego narodu rzymskiego z�o�y� w ofierze nawet sw�j honor. O�wiadczy�em te�, �e skrywa�em przed ni� wszystko w obawie, �e mi przeszkodzi w nara�eniu �ycia dla sprawy wolno�ci. Mam nadziej�, �e w ko�cu zrozumia�a moje tajemnicze wyj�cia i powroty � nie chcia�em, by zosta�a zamieszana w te niebezpieczne plany.

Klaudia by�a nadal podejrzliwa. Zbyt dobrze mnie zna�a. Musia�a jednak przyzna�, �e post�puj� s�usznie. D�ugo si� waha�a, zanim podj�a decyzj�: postanowi�a mnie nak�ania�, a gdyby by�o trzeba � nawet zmusi� do przy��czenia si� do spisku. A to ze wzgl�du tak na moj�, jak i Twoj� przysz�o��, synu!

��Chyba zauwa�y�e�, �e od d�u�szego czasu chrze�cijanie nie przeszkadzaj� ci? � spyta�a. � Organizowanie zebra� w naszym domu nie ma sensu, skoro maj� bezpieczne kryj�wki. Nie chc� niepotrzebnie nara�a� naszego Klemensa, cho� sama nie boj� si� przyzna� do imienia Chrystusa. Chrze�cijanie r�wnie� okazali si� s�abi i chwiejni. Usuni�cie Nerona by�oby dla nich korzystne, a r�wnocze�nie by�aby to zemsta Chrystusa za jego uczynki. Nie wiem, czy uwierzysz, ale chrze�cijanie od�egnuj� si� od uczestniczenia w spisku, chocia� jego zwyci�stwo jest pewne. Powiadaj�, �e nie wolno zabija�, a zemsta nie do nich nale�y!

��Na Herkulesa! � zakl��em zdumiony. � Chyba oszala�a�! Tylko w babskiej g�owie mog�a si� narodzi� tak szale�cza my�l jak powi�zanie chrze�cijan ze spiskiem. Przecie� przysz�y w�adca musia�by od razu obiecywa� im jakie� przywileje. I bez tego w Rzymie istnieje zbytnia autonomiczna samodzielno�� �yd�w!

��Zapyta� zawsze mo�na, to nikomu nie szkodzi! � powiedzia�a Klaudia, kt�ra zrozumia�a swoj� g�upot�. � Chrze�cijanie twierdz�, �e nigdy nie mieszali si� do polityki i teraz te� nie b�d�, natomiast deklaruj� pos�usze�stwo wobec ka�dej legalnej w�adzy, niezale�nie od tego, kto b�dzie dzier�y� jej ster. Czekaj�na swoje Kr�lestwo, kt�re nadejdzie. Cho� to d�ugie oczekiwanie mo�e cz�owieka zniech�ci�. Jako c�rka Klaudiusza i matka Klemensa musz� my�le� tak�e o w�adzy ziemskiej. Moim zdaniem Kefas jest wielkim tch�rzem, skoro tylko w k�ko m�wi o pos�usze�stwie i oderwaniu od spraw politycznych. Niewidzialne Kr�lestwo jest samo w sobie spraw� pi�kn� i czyst�, ale odk�d zosta�am matk�, czuj� si� bardziej Rzymiank� ni� chrze�cijank�.

Delikatnie wtr�ci�em, �e r�wnie� ja mam sw�j udzia� w Twoim przyj�ciu na �wiat, cho� wed�ug niej jest to fakt ma�o znacz�cy.

��A c� ty mo�esz wiedzie� o marzeniach, smutych przez matk� nad kolebk� syna? � rozczuli�a si� Klaudia. Zala�a si� �zami i obj�a mnie za szyj�. � Ty, cz�owiek bez charakteru, kt�ry tylko goni za pieni�dzem i tanimi rozrywkami! Przed urodzeniem Klemensa mia�am sny i widzenia o nim, dok�adnie zapami�ta�am wszystkie prorocze i przedziwnie zaskakuj�ce znaki. Minutusie! Nasz syn b�dzie kim� wielkim! Musimy zapewni� mu warunki pomy�lnego rozwoju. Jako dojrza�y m�� wyst�pi, aby oznajmi� swe cesarskie pochodzenie i przejmie w�adz� w swoje r�ce!

��Klaudio! � ostrzeg�em. � Czy rozumiesz, na jakie niebezpiecze�stwo nara�asz nas oboje, nie m�wi�c ju� o Klemensie?! �ciany mog� mie� uszy!

Klaudia pu�ci�a mnie, otar�a �zy i nagle spyta�a:

��Czy zwi�za�e� si� z senatem i opowiadasz si� za przywr�ceniem republiki? Bo tak patetycznie m�wi�e� o o�tarzu ojczyzny!

��Nie jestem idiot� � powiedzia�em gburowato, � To oznacza�oby ci�g�� wojn� domow�, listy proskrypcyjne, konfiskat� maj�tku i koniec wszelkich rozs�dnych interes�w handlowych.

��W�a�nie chaos utworzy�by najlepszy grunt do zmiany �wiata � upiera�a si� Klaudia. � Bo wtedy wszyscy za wszelk� cen� d��yliby do osi�gni�cia porz�dku i pokoju.

��Co rozumiesz przez zmian� �wiata? � pyta�em podejrzliwie.

��Czy jeste� gotowa rozmy�lnie zepchn�� tysi�ce, a mo�e miliony ludzi w g��d, n�dz� i gwa�town� �mier� tylko po to, aby stworzy� pomy�lny grunt polityczny dla swojego syna, gdy za�o�y m�sk� tog�?!

��Republika i wolno�� s� warto�ciami, za kt�re odwa�ni ludzie oddaj� �ycie! � odrzek�a Klaudia. � M�j ojciec Klaudiusz m�wi� cz�sto z zapa�em o republice i by�by got�w j� przywr�ci�, gdyby to tylko by�o mo�liwe. Wielokrotnie powtarza� to w swoich nudnych wyst�pieniach w kurii, skar��c si� na ci�kie brzemi� samow�adztwa.

��Sama wiele razy m�wi�a�, �e tw�j ojciec by� g�upim, srogim i niesprawiedliwym starcem! � warkn��em. � Spr�buj sobie przypomnie�, �e oplu�a� jego pomnik, gdy pierwszy raz spotkali�my si� w bibliotece. Przesta� powo�ywa� si� na jego pijackie bredzenie! Przecie� najcz�ciej przychodzi� na posiedzenia senatu kompletnie pijany! Wyt�umacz mi, co rozumiesz przez zmian� �wiata?! Uwa�am te s�owa za z�owr�bne i podejrzane.

��Przy rz�dach m�drego cesarza mo�na by �atwo wcieli� na ziemi idee Jezusa Nazarejskiego � Klaudia nerowo zaciera�a r�ce i unika�a mego wzroku. � My�l�, �e Chrystus wspar�by lud przy takim przedsi�wzi�ciu. Gdyby za� powsta� chaos, w�wczas mo�na by przenie�� stolic� na przyk�ad do Jeruzalem, kt�re jest miastem �wi�tym. Kefas zawsze m�wi o Jeruzalem i jego cudownej �wi�tyni z t�sknot� i zachwytem.

��Nie mieszaj do tego Kefasa, g�upia babo! � krzykn��em rozgniewany. � Zaraz zaczniesz udowadnia�, �e trzeba zwyci�y� Part�w, sk�d ju� blisko do Indii. Wtedy Rzym zosta�by na uboczu, a Jeruzalem sta�oby si� p�pkiem �wiata! Kategorycznie zabraniam ci opowiada� takie bzdury mojemu niewinnemu dziecku, gdy zacznie rozumie� s�owa! Rzym b�dzie zawsze Rzymem! Na Forum przed kuri� le�y omfalos, wieczny kamie�!

��Pami�taj, �e jestem c�rk� cesarza! � ostrzeg�a Klaudia. � Poza tym spogl�dam dalej ni� ty, kt�ry trzymasz nos w sakiewce!

��Jeste� bab� i pleciesz jak baba! � powiedzia�em wzgardliwie.

��Przypomnij sobie Liwie. August bez niej by�by niczym! � rozgniewa�a si� Klaudia. � Agrypina wprawdzie post�powa�a haniebnie, ale uczyni�a swego syna cesarzem! By�aby z niej wspania�a w�adczyni, gdyby Neron bardziej upodoba� sobie granie na cytrze ni� w�adz�. Rz�dy kobiet bior� swe tradycje od Julii.

Du�o m�g�bym powiedzie� na ten temat, ale wola�em nie odchodzi� od zasadniczego tematu.

��Powr�t do republiki jest niemo�liwy! Ten projekt nie uzyska wystarczaj�cego poparcia. Problem polega tylko na tym, kogo ustanowimy cesarzem. Moim zdaniem Pizon jest kiepskim kandydatem. Ty chyba te� tak s�dzisz? Kogo by� widzia�a na jego miejscu?

Klaudia spogl�da�a na mnie badawczo.

��A co by� powiedzia� o Senece? � powiedzia�a powoli, udaj�c zawstydzenie.

Ta my�l w pierwszej chwili mnie porazi�a. Jak� korzy�� mo�e przynie�� zamiana grajka na filozofa? � my�la�em. Po chwili namys�u zauwa�y�em jednak, �e propozycja Klaudii jest sensowna. Zar�wno nar�d rzymski, jak i mieszka�cy prowincji przyznawali, �e pi�� pierwszych lat panowania Nerona � panowania jakby pod patronatem Seneki � by�o najpomysiniejszym okresem w ca�ej historii Rzymu. Okres ten og�lnie uwa�ano za z�oty, chocia� p�acili�my w�wczas podatki nawet za siadanie w wychodku.

Seneka by� nieprawdopodobnie bogaty. Powszechnie oceniano, �e posiada trzysta milion�w sestercji � s�dz�, �e mia� wi�cej. A co najistotniejsze, liczy� ju� sobie sze��dziesi�t lat. Je�li zachowa zasady stoika, spokojnie b�dzie m�g� po�y� pi�tna�cie lat. Wprawdzie wyjecha� na wie�, wy��czy� si� z posiedze� senatu i rzadko bywa� w mie�cie, powo�uj�c si� na s�abe zdrowie, ale by� to poz�r. W rzeczywisto�ci chcia� odwr�ci� od siebie uwag� Nerona. Dieta, do kt�rej zmusi�y go dolegliwo�ci �o��dkowe, dobrze mu zrobi�a. Zeszczupla�, nie sapa� przy chodzeniu, a na policzkach nie trz�s�o si� sad�o, co nie przystoi filozofowi. Powinien dobrze rz�dzi� i nikogo nie prze�ladowa�. Jako do�wiadczony cz�owiek interesu m�g� skierowa� gospodark� na w�a�ciwe tory i powi�kszy� skarb pa�stwa, zamiast go trwoni�. W odpowiednim czasie � zgodnie z w�asnymi ideami politycznymi � przeka�e w�adz� komu� m�odszemu.

G�osi� zasady wstrzemi�liwo�ci i �yczliwo�ci dla cz�owieka, kt�re niewiele odbiega�y od nauk chrze�cija�skich. W ostatnich napisanych w wiejskim odosobnieniu i �wie�o wydanych ksi��kach o naturze wskazywa� na istnienie w przyrodzie i wszech�wiecie tajemnych si�, kt�rych rozum ludzki nie potrafi ogarn��. To, co postrzegamy, jest tylko jakby kruch� i �amliw� pow�ok� niewidzialnego. Wiem, �e korespondowa� z Paw�em. Nie jestem pewien, kt�ry z nich w swoich dzie�ach cytowa� drugiego. Obaj z pasj� pisywali listy, w kt�rych wyk�adali swoje my�li. Gdy ju� przemy�la�em to wszystko, klasn��em w d�onie i zawo�a�em: � Klaudio! Jeste� politycznym geniuszem! Przepraszam ci� za wszystkie z�e s�owa!

Naturalnie nie powiedzia�em, �e je�li wysun� nazwisko Seneki i b�d� go popiera�, w�wczas osi�gn� odpowiednio wysok� pozycj� w spisku, a po jego zwyci�stwie zaskarbi� sobie wdzi�czno�� nowego w�adcy. Swego czasu by�em jakby jego uczniem. W Koryncie, gdzie s�u�y�em jako trybun wojskowy, cieszy�em si� pe�nym zufaniem jego brata, kt�ry wtajemnicza� mnie w poufne sprawy pa�stwowe. Krewny Seneki, Lukan, jest moim najlepszym przyjacielem, bo chwali�em jego wiersze i nie by�em poet�.

W idealnej zgodzie d�ugo rozmawiali�my o tych sprawach ze sob�, Klaudia i ja. Pili�my wino i wychwalali�my si� nawzajem. Klaudia z w�asnej inicjatywy przynios�a wino i nie zarzuca�a mi, �e �apczywie je ��opi�. W rezultacie poszli�my razem do ��ka i wreszcie po d�ugiej przerwie spe�ni�em obowi�zek ma��e�ski, aby ostatecznie uwolni� si� od wszelkich podejrze�.

Kiedy potem le�a�em obok Klaudii z g�ow� obola�� od wina, my�la�em prawie ze smutkiem, �e kiedy� � dla Twojej przysz�o�ci � b�d� si� musia� rozej�� z Twoj� matk�. Chocia� to nie wystarczy. Ze wzgl�du na Antonie Klaudia b�dzie musia�a umrze�. Ale do tego czasu up�ynie jeszcze dziesi�� albo pi�tna�cie lat, w ci�gu kt�rych wiele mo�e si� wydarzy�, pociesza�em si� w duchu. Pod mostami Tybru przetacza� si� b�d� powodzie. Mog� wybuchn�� zarazy, po�ary i bunty. Nie ma sensu z g�ry rozpacza� nad tym, co nieuniknione i co musi si� sta�.

Plan nakre�lony przez Klaudi� by� tak klarowny i doskona�y, �e nie uwa�a�em za konieczne skonsultowa� go z Antoni�. By�o ustalone, �e b�dziemy widywa� si� po kryjomu. Nie nale�a�o nara�a� si� na z�e j�zyki i podejrzenia Nerona, kt�ry ze wzgl�d�w politycznych kaza� obserwowa� Antoni�.

Na w�asn� r�k� wyruszy�em wi�c niezw�ocznie do Seneki. U�y�em pretekstu: oficjalnie jecha�em do Prenesty, aby dokona� kontroli przywilej�w tamtejszej kolonii �ydowskiej � t� funkcj� odziedziczy�em po ojcu � a przy okazji mia�em z�o�y� u niego wizyt�. Starannie przygotowa�em si� do tej kontroli, a tak�e do zwiedzenia istniej�cej tam szko�y gladiator�w, kt�rej w�a�ciciel wyra�a� zainteresowanie spiskiem.

Seneka przyj�� mnie przyja�nie. �y� wygodnie w swojej wiejskiej posiad�o�ci z �on� o po�ow� m�odsz� od siebie. Na pocz�tku spotkania chodzi� pochylony i utyskiwa� na niedomagania starcze. Gdy zrozumia�, �e mam do niego wa�n� spraw�, ten szczwany lis zaprowadzi� mnie do prostego domku letniego, w kt�rym zazwyczaj, odizolowany od �wiata, dyktowa� sekretarzowi swoje my�li.

Aby mi dowie��, �e �yje jak asceta, pokaza� potok, z kt�rego r�k� czerpa� wod� do picia, oraz drzewa, z kt�rych wybiera� sobie owoce. Opowiada�, �e jego �ona, Paulina, nauczy�a si� mle� na �arnach i w�asnor�cznie piek�a mu chleb. Domy�li�em si�, �e �yje w wiecznej obawie przed trucizn�. Przecie� pogr��ony w k�opotach finansowych Neron m�g� w ka�dej chwili za�yczy� sobie maj�tku swego starego nauczyciela, a ze wzgl�d�w politycznych uwa�a� za wskazan� jego �mier�. Seneka nadal mia� bardzo wielu przyjaci�, kt�rzy szanowali go jako filozofa i cz�onka rz�du, cho� na wszelki wypadek rzadko przyjmowa� go�ci.

Od razu przyst�pi�em do rzeczy i spyta�em, czy Seneka przyj��by po Neronie godno�� imperatora i przywr�ci� w cesarstwie �ad i spok�j. Nie b�dzie wmieszany w zab�jstwo Nerona. W okre�lony dzie� musi by� w mie�cie, aby z pieni�dzmi w r�ku ruszy� do obozu pretorian�w. Wyliczy�em, �e powinien mie� ze sob� trzydzie�ci pi�� milion�w sestercji, aby ka�dy �o�nierz otrzyma� po dwa tysi�ce, a trybuni wojskowi i centurioni odpowiednio wi�cej, zale�nie od rangi i stanowiska.

Feniusz Rufus na przyk�ad nie oczekiwa� �adnej gratyfikacji. Zak�ada� jedynie, �e po udanym zamachu otrzyma z finans�w pa�stwowych rekompensat� za straty w handlu zbo�em, jakie poni�s� przez samowol� Nerona. Pospieszy�em doda�, �e je�li Seneka nie b�dzie m�g� sp�aci� d�ug�w Rufusa, got�w jestem dostarczy� mu cz�� potrzebnej sumy.

Seneka wyprostowa� si� i spogl�da� na mnie przera�aj�co zimnym wzrokiem, w kt�rym nie by�o ani odrobiny �yczliwo�ci.

��Znam ciebie i wszystko wiem o tobie, Minutusie � powiedzia� oschle. � Pocz�tkowo my�la�em, �e to Neron wys�a� ci� tu, aby sprawdzi� moj� lojalno��. Jako jego przyjaciel dobrze nadawa�by� si� do tego. Ale za du�o wiesz o spisku, sypiesz nazwiskami� Gdyby� by� zdrajc�, wiele g��w ju� by spad�o. Nie pytam o twoje pobudki, tylko chc� wiedzie�, kto ci� upowa�ni� do zwr�cenia si� do mnie?

Speszony przyzna�em, �e nikt mnie do tego nie upowa�ni�. Przeciwnie: to by� m�j i tylko m�j pomys�. Uzna�em go za najlepszego i najszlachetniejszego kandydata na w�adc� Rzymu i wierz�, �e je�li tylko uzyskam jego zgod�, b�d� m�g� wraz ze spiskowcami zapewni� mu szerokie poparcie. Seneka sta� si� znowu skromniutki:

��Nie my�l, �e jeste� pierwszy, kt�ry si� do mnie zwraca. Z wielu stron proponowano mi w�adz�. Najbli�szy cz�owiek Pizona, Antoniusz Natalis � znasz go przecie� � z�o�y� mi wizyt�, niby to �eby wyrazi� mi wsp�czucie z powodu choroby, i pyta� czemu tak kategorycznie odmawiam spotkania z Pizonem i otwartej z nim rozmowy. A ja nie mam �adnego powodu, aby popiera� takiego cz�owieka jak Pizon. Dlatego odpar�em, �e po�rednicy s� z�em, a kontakty osobiste � niepo��dane, bo inaczej moje �ycie stanie si� pasem ratunkowym Pizona. Gdyby spisek zosta� ujawniony, od czego niech nas wszystkich niewyja�niony B�g chroni, to ka�dy nierozwa�ny m�j kontakt z nim niechybnie doprowadzi do mojej zguby.

��R�wnie� zab�jstwo Nerona jest niepewne � ci�gn�� powa�nie. � Pizon mia�by ku temu najlepsz� okazj� w swoim domu w Bajach. Neron cz�sto tam bywa, k�pie si� i zabawia, nie zabieraj�c ochrony osobistej. Pizon ob�udnie t�umaczy, �e bogowie zabraniaj� naruszania �wi�to�ci posi�ku czy te� zasad go�cinno�ci. I ja mam wierzy�, �e Pizon czci jakichkolwiek bog�w! Trzeba te� pami�ta�, �e zamordowanie Nerona w wielu kr�gach wzbudzi zgorszenie. Przecie� jego krew jest �wi�ta, nawet piorun tylko go musn��! Ci�gle ma te� przyjaci�, kt�rzy pami�taj� tylko jego dobre strony, szczodro�� i szlachetno�� w wielu sprawach. W gruncie rzeczy Neron nie jest z�y, ale pr�ny i ma s�aby charakter. Dlatego Pizon obawia si�, �e morderstwo skala jego opini� i uniemo�liwi okrzykni�cie go imperatorem Rzymu. Przecie� nawet Kaligula nie obchodzi� si� �agodnie z mordercami. Na przyk�ad Lucjusz Sylan m�g� odsun�� Pizona i zdoby� tron, wspierany przez tych wszystkich, kt�rzy nie uczestnicz� w spisku. Sylanowie s� potomkami c�rki urodzonej z drugiego ma��e�stwa boskiego Augusta. Lucjusz Sylan bardzo m�drze sprzeciwi� si� zatwierdzeniu tak straszliwego przest�pstwa, jakim jest morderstwo cesarza. Konsula Attyka Westynusa sam Pizon usun�� ze spisku, poniewa� Westynus jest cz�owiekiem porywczym i m�g�by naprawd� pr�bowa� przywr�ci� republik�. Po zab�jstwie cesarza mia�by � jako konsul � najlepsz� okazj� do przechwycenia w�adzy.

Zrozumia�em, �e Seneka ma znacznie wi�cej informacji o spisku ni� ja, a b�d�c do�wiadczonym politykiem dok�adnie rozwa�y� wszystkie ewentualno�ci w loterii Fortuny. Przeprosi�em go wi�c, �e naruszy�em jego spok�j, cho� uczyni�em to w dobrych intencjach. Zapewni�em te�, �e nie musi �ywi� �adnych obaw � zadba�em o wiarygodny pretekst do odwiedzenia Prenesty, a przecie� skoro ju� tu by�em, to naturaln� rzecz� jest z�o�enie przez by�ego ucznia wizyty, aby zapyta� o zdrowie starego nauczyciela.

Odnios�em wra�enie, �e Seneka nie by� zadowolony z faktu nazwania go moim nauczycielem, ale spogl�da� na mnie przychylnie:

��Powiem ci to samo, co usi�owa�em wpoi� Neronowi. Udawaniem i ob�ud� mo�na si� zamaskowa� na jaki� czas, ale czas ten musi mie� koniec � w pewnym momencie owcza sk�ra spada z wilka. W Neronie, przy ca�ym jego aktorstwie, p�ynie wilcza krew. Tak samo jak w tobie, Minutusie, cho� jest to krew wilka najpodlejszego rodzaju.

Nie wiedzia�em, czy mam by� dumny czy obra�ony. Znienacka spyta�em, czy s�dzi, �e Antonia jest zamieszana w spisek i czy popiera Pizona. Potrz�sn�� sztucznym puklem w�os�w na g�owie i powiedzia�:

��Na twoim miejscu ani przez moment nie ufa�bym Elii Antonii! W �adnej sprawie! Same imiona, kt�re nosi, przera�aj�! P�ynie w niej zatruta krew dw�ch prastarych rod�w. Znam sprawy z czas�w jej m�odo�ci, o kt�rych nie chc� m�wi�. Ostrzegam tylko: na bog�w, nie dopuszczajcie jej do spisku! G�upcy! Ona jest w g��bi duszy bardziej ��dna w�adzy ni� Agrypina, kt�ra mia�a i dobre cechy charakteru, cho� pope�ni�a wiele przera�aj�cych przest�pstw.

Ostrze�enie Seneki okropnie �cisn�o mi serce, lecz by�em za�lepiony mi�o�ci� i s�dzi�em, �e m�wi tak przez zawi��. Odsuni�ty od w�adzy polityk jest zgorzknia�y w stosunku do wszystkich. Seneka z�o�ci� si� na �ycie tak�e jako filozof. W dniach swojej pot�gi wcale nie by� tak skromny, jak pozwala� ludziom mniema�. �wietnie wypowiada� si� o ob�udzie, bo zna� t� sztuk� z autopsji.

Kiedy rozstawali�my si�, Seneka przyzna� szczerze, �e nie przypuszcza, aby mia� wystarczaj�ce mo�liwo�ci przej�cia w�adzy w wypadku puczu. Jednak�e got�w jest w okre�lonym dniu przyby� do miasta, aby w razie potrzeby poprze� Pizona. Jest bowiem pewien, �e Pizon swoj� che�pliwo�ci� i rozrzutno�ci� szybko sam si� wyko�czy. W�wczas by� mo�e przyjdzie czas na Senek�.

��Zreszt� i tak codziennie grozi mi �mier� � powiedzia� z krzywym u�miechem. � Nie uczyni� w mie�cie niczego, co b�dzie zwi�zane z ryzykiem. Je�li Pizon przejmie w�adz�, popr� go. Je�li spisek zostanie wykryty, czego bardzo si� boj�, bo bezmy�lnie odwlekaj� akcj�, czeka mnie �mier�. M�dry cz�owiek nie boi si� �mierci. Jest to d�ug za �ycie, a d�ugi trzeba p�aci�. Termin p�atno�ci nie jest istotny.

Dla mnie w�a�nie ten termin by� najwa�niejszy. Dlatego przygn�bi�o mnie rozwa�anie jego z�owieszczych my�li, gdy wraca�em do Prenesty. Postanowi�em, i� przemy�l� sposoby zabezpieczenia si� na wypadek ujawnienia spisku. M�dry cz�owiek ma niejeden schowek.

Nadal uwa�am, �e powstanie powinno by�o si� rozpocz�� nie w Rzymie, lecz w prowincjach, i �e nale�a�o u�y� legion�w. Oczywi�cie pola�aby si� krew, ale przecie� �o�nierze za to dostaj� �o�d, natomiast w mie�cie by�by spok�j. Ale pr�no��, egoizm i ��dza w�adzy s� zawsze silniejsze od zdrowego rozs�dku.

Lawina ruszy�a w Misenum. Prokulus uwa�a�, �e nie zosta� wystarczaj�co wynagrodzony za zamordowanie Agrypiny. W gruncie rzeczy by� to cz�owiek absolutnie niezdolny do zajmowania stanowiska dow�dcy floty, cho� nie jest to stanowisko wymagaj�ce szczeg�lnych predyspozycji. Przecie� Anicet, kt�ry swego czasu by� tylko fryzjerem, potrafi� przy pomocy do�wiadczonych kapitan�w utrzymywa� flot� w stanie gotowo�ci do �eglugi. Prokulus bezczelnie wierzy� tylko sobie, wi�c wys�a� flot� w morze, cho� ostrzegano, �eby tego nie robi�. Dwadzie�cia statk�w wojennych wpad�o na skalisty przyl�dek i zaton�o wraz z za�ogami. Za�ogi mo�na oczywi�cie �atwo zast�pi�, lecz masztowce wojenne s� nieprawdopodobnie drogimi zabawkami.

�atwo wi�c zrozumie� w�ciek�o�� Nerona, cho� Prokulus powo�ywa� si�, �e wys�a� statki na rozkaz cesarza. Neron spyta� w�wczas, czy Prokulus skoczy�by do morza na jego rozkaz, ten za� przyzna�, �e nad takim rozkazem musia�by si� zastanowi�, bo nie umie p�ywa�. Wtedy cesarz zgry�liwie zauwa�y�, �e powinien podobnie zastanowi� si� nad wykonaniem rozkazu wyprawienia floty, bo morze jest �ywio�em wa�niejszym nawet od rozkazu Nerona. Nowego dow�dc� floty mo�na by�o znale�� bez trudu, lecz zbudowanie dwudziestu statk�w kosztowa�oby tyle, �e Neron musia� od�o�y� t� spraw� do czasu zako�czenia wznoszenia Z�otego Domu.

Ca�a ta awantura g��boko urazi�a dum� Prokulusa, wi�c sk�oni� ucha ku namowom Epikaris. Epikaris by�a kobiet� pi�kn� i �wietnie wyszkolon� w sztuce mi�o�ci. O ile wiem, przed przyst�pieniem do spisku nie uprawia�a innych sztuk. Wielu ludzi by�o zdumionych jej nieoczekiwan� pasj� polityczn�, gdy zacz�a nami�tnie agitowa� za szybkim dzia�aniem. M�wiono, �e Neron zakosztowawszy jej umiej�tno�ci, wyra�a� si� o nich w spos�b niepochlebny. Epikaris nie mog�a mu tego darowa� i przysi�g�a zemst�. Mia�a do�� zwlekania spiskowc�w i za��da�a od Prokulusa, aby rozpocz�� akcj� przez wyprawienie floty do Ostii. Prokulus wpad� na lepszy pomys�. Wprawdzie Epikaris nie zdradzi�a mu nazwisk spiskowc�w, wi�c nie zna� zasi�gu spisku, ale doszed� do wniosku, �e pierwszy donos ma najwi�ksz� warto��.

Pospieszy� wi�c do Rzymu, prosto do Nerona, aby wyda� mu wszystko, o czym wiedzia�. A �e wiedzia� niewiele, za� pr�no�� i pycha oraz przekonanie o mi�o�ci ludu Nerona by�y g��boko zakorzenione, przeto pocz�tkowo cesarz wcale nie zwraca� uwagi na jego gadanie. Tylko na wszelki wypadek kaza� aresztowa� Epikaris i poleci� Tygellinowi, aby przes�ucha� j� na torturach. Sztuk� torturowania Tygellin opanowa� w stopniu doskona�ym, szczeg�lnie gdy w gr� wchodzi�a pi�kna kobieta. By� pederast�, wi�c torturowanie niewiast sprawia�o mu rozkosz.

Epikaris by�a jednak twarda i wszystkiemu zaprzecza�a. Opowiedzia�a natomiast pretorianom o nienaturalnych sk�onno�ciach Tygellina i jego zachowaniu przy torturach tak barwnie i z takimi szczeg�ami, �e straci� ochot� na dalsze przes�uchania i zawiesi� spraw�. Epikaris by�a ju� tak okaleczona, �e nie mog�a chodzi�.

Po aresztowaniu Epikaris spiskowcy zacz�li si� spieszy�. Cale miasto ogarn�o przera�enie, bo w zwi�zek zamieszanych by�o mn�stwo ludzi, kt�rzy teraz bali si� o w�asne �ycie. Pewien op�acony przez Pizona centurion usi�owa� zamordowa� Epikaris w wi�zieniu. Nie wierzono, �e b�dzie milcza�a. Zab�jcy przeszkodzili trzymaj�cy wart� pretorianie. Nader barwne opowiadania Epikaris o prywatnym �yciu Tygellina zjedna�y jej w�r�d pretorian�w ogromn� sympati�.

Nast�pnego dnia przypada�o kwietniowe �wi�to na cze�� Matki Ziemi, bogini Cerery. Uroczysto�ci, kt�re u�wietniaj� zwyk�e wy�cigi rydwan�w, mia�y si� odby� w cz�ciowo ju� zbudowanym nowym Cyrku Wielkim; to miejsce spiskowcy uznali za najlepsze do przeprowadzenia akcji. Dysponuj�c Z�otym Domem i olbrzymim ogrodem Neron rzadko bowiem bywa� w mie�cie.

Spiskowcy postanowili, �e stan� w cyrku mo�liwie najbli�ej Nerona. Lateran, nieustraszony m�czyzna pot�nej postury, w pewnej chwili mia� pa�� pod nogi Nerona, niby to b�agaj�c go o �ask�, i obali� na ziemi�. Gdy bezradny Neron b�dzie wierzga�, pod pozorem niesienia pomocy rzuc� si� na niego zaprzysi�eni trybunowie wojskowi i centurioni i zamorduj� go.

Prawa zadania pierwszego ciosu za��da� dla siebie Flawiusz Scewinus. Jako krewny prefekta miasta (mojego by�ego te�cia) �atwo m�g� podej�� do Nerona. Opini� mia� jednoznaczn�: by� tak zdegenerowany rozpust�, �e nawet Neron nie m�g� go o nic podejrzewa�. Aby rzec prawd�, by� niezr�wnowa�ony psychicznie i m�czy�y go przywidzenia. Nie chc� znies�awia� przez to ca�ej rodziny. W ka�dym razie Flawiusz Scewinus wmawia� wszystkim, �e w jakiej� prastarej �wi�tyni w Ferencjum znalaz� sztylet bogini Fortuny. Sztylet ten zawsze nosi� przy sobie. Przywidzenia i znaki wieszcze utwierdzi�y go w przekonaniu, �e ten sztylet jest gwarancj� dokonania wielkich czyn�w. Ani przez chwil� nie w�tpi�, �e uda mu si� zada� pierwszy cios.

Pizon mia� czeka� przy �wi�tyni Cerery. Po zab�jstwie Feniusz Rufus i inni spiskowcy powinni go stamt�d zabra� i razem z Antoni� zaprowadzi� do obozu pretorian�w. Nie przewidywano �adnych dzia�a� Tygellina po �mierci Nerona. A przecie� by� to cz�owiek, kt�ry potrafi� dba� o swoje interesy! �eby dogodzi� ludowi, spiskowcy postanowili, �e po przej�ciu w�adzy ska�� go na �ci�cie.

Plan by� genialnie sporz�dzony i ze wszech miar znamienity. Jedynym b��dem by�o to, �e si� nie uda�.

W wigili� �wi�ta Cerery Flawiusz Scewinus po wyj�ciu od Pizona uda� si� do swojego domu i w ponurym nastroju zacz�� dyktowa� testament. Wyci�gn�� te� z pochwy �w s�ynny szylet; zauwa�y�, �e jego miedziana klinga za�niedzia�a i jest zbyt t�pa jak na swoje przeznaczenie. Poleci� wyzwole�cowi Milikusowi, �eby j� naostrzy�, przy czym popl�tanymi s�owami i gestami ��da� takich gwarancji milczenia, �e go ogromnie zaniepokoi�.

Nast�pnie Scewinus zarz�dzi� uroczysty obiad dla wszystkich domownik�w i to szlochaj�c, to zn�w okazuj�c nadmiern� weso�o��, wyzwoli� wielu niewolnik�w, a pozosta�ych bogato obdarowa�. Po posi�ku zupe�nie si� za�ama� i zalewaj�c �zami kaza� Milikusowi szykowa� banda�e i leki tamuj�ce up�yw krwi. To ostatecznie utwierdzi�o Milikusa w przekonaniu, �e dzieje si� co� niedobrego. Zreszt� na pewno wcze�niej s�ysza� o spisku, cho� przecie� nikt nie powinien o nim niczego wiedzie�.

Milikus spyta� �on� o rad� � co ma czyni�? �ona z typowo babskim rozs�dkiem przypomnia�a mu przys�owie, �e kto pierwszy dobiegnie do m�yna, ten pierwszy zmiele ziarno. O�wiadczy�a, �e tak ona, jak wielu innych wyzwole�c�w i niewolnik�w zauwa�y�o, �e �ycie gospodarza wisi na w�osku. Nie wolno wi�c � wywodzi�a � milcze�. Milikus ma pe�ne prawo donie�� o wszystkim komu trzeba. Co tam wyrzuty sumienia! Nale�y ocali� �ycie panu, sp�aci� d�ug wdzi�czno�ci!

Poniewa� Scewinus ca�� noc popija�, Milikus nie m�g� wyj�� z domu. Zreszt� s�ynna z urody i lekkiego �ycia Atria Gallia, �ona Scewinusa, rozochocona uroczyst� uczt�, za��da�a od Milikusa okre�lonych us�ug. Scewinus mia� swoje rozrywki i wcale go �ona nie obchodzi�a. My�l�, �e to ��danie Atrii, kt�re �onie Milikusa mog�o si� wcale nie podoba�, w pewnej mierze te� wp�yn�o na decyzj� o donosie. Pisz� o tym, aby cho� cz�ciowo usprawiedliwi� ma��onk� wyzwole�ca.

O �wicie Milikus ze sztyletem, czyli dowodem rzeczowym za pazuch�, uda� si� do ogrod�w Serwiliuszy. Przy bramie zatrzymali go wartownicy, kt�rzy bez opor�w przepu�cili Epafrodyta. Kierownik bestiarium przyni�s� Neronowi dwa pi�kne kociaki gepard�w; cesarz chcia� je podarowa� ma��once konsula Westynusa, Statylii Mesalinie. W�wczas by� ni� oczarowany i chcia�, aby mog�a w czasie uroczysto�ci ku czci Cerery popisywa� si� �licznymi maskotkami. Epafrodyt zainteresowa� si� awantur� przy bramie i podszed�, �eby uspokoi� wartownik�w, kt�rzy bili Milikusa, ten za� g�o�no wzywa� na pomoc Nerona.

Chyba nigdy przedtem ani potem bogini Fortuna nie by�a dla mnie tak �askawa jak w�wczas! I nigdy tak namacalnie nie przekona�em si�, �e szlachetno�� mo�e by� nagradzana.

Epafrodyt zna� Milikusa, wyzwole�ca Flawiusza Scewinusa, a wi�c krewnego Sabiny, i dlatego postanowi� wyja�ni� spraw�. Kiedy Milikus przedstawi� ca�y problem, Epafrodyt natychmiast poj�� jego wag�. Pami�ta� o d�ugu wdzi�czno�ci w stosunku do mnie i od razu wys�a� niewolnika, po czym kaza� budzi� Nerona i uda� si� przed pot�ne �o�e cesarza, wiod�c ze sob� zar�wno koci�ta geparda, jak i Milikusa.

Niewolnik Epafrodyta wyrwa� mnie ze snu. Z uwagi na przes�dy Klaudii nie zamierza�em bra� udzia�u w uroczysto�ciach Cerery, cho� w�a�ciwie powinienem pokaza� si� w gronie ekwit�w i z kwiatem narcyza w r�ku uczestniczy� w tajnych obrz�dach �wi�ta matki ziemi. Wszak wszyscy wiedz�, �e za po�rednictwem wyzwole�c�w prowadz� szeroko zakrojony handel zbo�em. Urywane s�owa niewolnika postawi�y mnie na r�wne nogi. Narzuci�em tylko opo�cz� na ramiona. Nie ogolony, bez �niadania, razem z niewolnikiem pobieg�em co si� w nogach do ogrod�w Serwiliuszy.

Ten bieg tak mnie zm�czy�, �e podj��em twarde postanowienie: je�li los mnie uratuje, wr�c� do systematycznych �wicze� w gimnazjonie i do jazdy konnej. R�wnocze�nie dokonywa�em pospiesznej analizy sytuacji i zastanawia�em si�, kogo mam zadenuncjowa� w tych okoliczno�ciach, aby by�o to dla mnie najkorzystniejsze.

Gdy wbieg�em do pa�acu, Neron by� w paskudnym humorze, bo obudzono go za wcze�nie, cho� i tak musia� ju� wstawa� w zwi�zku ze �wi�tem Cerery. Ziewaj�c p�le�a� w jedwabnej po�cieli i bawi� si� z gepardami, ale informacji przestraszonego i j�kaj�cego si� wyzwole�ca s�ucha� z nale�yt� powag�. Pos�a� ju� po Tygellina i kaza� mu jeszcze raz przes�ucha� Epikaris. Pretorianie otrzymali te� rozkaz aresztowania Flawiusza Scewinusa i doprowadzenia go do Nerona, by wyt�umaczy� swoje zachowanie. Milikus w k�ko opowiada� o testamencie i banda�ach; w pewnej chwili przypomnia� sobie polecenie �ony, aby donie��, �e poprzedniego wieczoru Scewinus odby� d�ug� rozmow� z Natalisem, zaufanym cz�owiekiem Pizona. Neron niecierpliwie machn�� r�k�:

��Niechaj r�wnie� Natalis przyjdzie wyt�umaczy� si� przede mn�, teraz ju� musz� zbiera� si� na �wi�to Cerery.

Okazuj�c pozorn� oboj�tno�� sprawdzi� palcem ostro�� nowo oszlifowanego za�niedzia�ego sztyletu. Mo�e przez mgnienie oka zastanowi� si�, co by czu�, gdyby to ostrze znienacka wbito w jego pier�? Dlatego spojrza� na mnie przychylnie, gdy zziajany, ocieraj�c pot z czo�a, o�wiadczy�em, �e mam mu co� niezmiernie wa�nego do powiedzenia na osobno�ci.

Szybko zdradzi�em ca�y plan spisku na jego �ycie i bez wahania wymieni�em nazwiska Pizona jako jego kierownika i Laterana jako wsp�lnika przest�pstwa, kt�ry mia� w cyrku przewr�ci� cesarza. Nic ju� nie mog�o ich ocali�. Ca�y czas czu�em si� tak, jakbym siedzia� na roz�arzonych w�glach: zastanawia�em si�, co mo�e jeszcze donie�� Epikaris, by unikn�� ponownych tortur?

Gepardy przypomnia�y mi jeszcze konsula Westynusa. Dobrze wiedzia�em o zainteresowaniu Nerona jego pi�kn� �on�. W rzeczywisto�ci Westynus �ywi� g��bokie przekonania republika�skie i w og�le nie uczestniczy� w spisku. Dopiero teraz Neron zrozumia� powag� sprawy. Spisek na jego �ycie z udzia�em pe�ni�cego urz�d konsula � to ju� nie bagatela! Zagryza� wargi, a podbr�dek zacz�� mu dygota�, jak u zmartwionego dziecka. Taki by� przecie� pewny przychylno�ci ludu!

Poda�em te� nazwiska spiskowc�w spo�r�d cz�onk�w senatu. Uczyni�em to ch�tnie, bo w ten spos�b mog�em zrealizowa� synowski obowi�zek pomszczenia �mierci ojca. Przecie� senat skaza� go, nie sil�c si� nawet na g�osowanie! A dalsz� konsekwencj� tego wyroku by�a �mier� Jukunda w walce z dzikimi zwierz�tami na arenie cyrku. Uwa�am, �e sp�aci�em d�ug senatorom � zreszt� z punktu widzenia moich osobistych plan�w przerzedzenie ich szereg�w by�o bardzo istotne.

Wymieni�em te� nazwisko Seneki. Przecie� sam otwarcie przyzna�, �e jego �ycie jest zale�ne od bezpiecze�stwa Pizona! Ja pierwszy wa�y�em si� poda� nazwisko tak wszechw�adnego m�a. Doda�em, �e Neron mo�e si� �atwo upewni�, czy Seneka � mimo swej choroby i rzekomej niedo��no�ci � przyby� do miasta na �wi�to Cerery, jak to obieca� sprzysi�onym. A przecie� wszyscy wiedzieli, �e s�u�enie starym bogom uwa�a� wprawdzie za zabobon, ale uznawa� jego polityczn� celowo��.

Neron pocz�tkowo nie uwierzy� mi albo wspaniale udawa� zdumienie i przera�enie tak� zdradzieck� bezczelno�ci� starego mistrza, kt�ry tylko jemu zawdzi�cza� stanowisko i ogromny maj�tek. Seneka � wyrzeka� � nie powinien czu� urazy do Nerona, przecie� sam zrezygnowa� z urz�du! Cesarz uroni� kilka �ez i zrzuci� gepardy na posadzk�. Dopytywa� si�, czemu spiskowcy go nienawidz�, cho� robi� wszystko dla dobra senatu i narodu rzymskiego, po�wi�ci� nawet swoje wygody, aby sprawiedliwie rz�dzi�, i d�wiga� ogromny ci�ar obowi�zk�w cesarza.

��Dlaczego mi nic nie powiedzieli? � skar�y� si�. � Wielokrotnie o�wiadcza�em, �e ch�tnie zrzekn� si� w�adzy, bylebym tylko m�g� si� utrzymywa� jako artysta gdziekolwiek na �wiecie. Za co mnie nienawidz�?!

Odpowiadanie nie mia�o teraz sensu. Na szcz�cie przyby� w�a�nie Tygellin i Flawiusz Scewinus. Powiedzieli, �e Epikaris oczekuje w lektyce w ogrodzie: po ci�kich torturach nie mog�a chodzi�.

Neron by� zdania, �e przede wszystkim nale�y zdoby� informacje o faktycznym zasi�gu spisku i w tym celu chcia� przes�ucha� jednocze�nie Flawiusza Scewinusa i Milikusa, mnie za� wyprosi�. Wyszed�em ch�tnie, bo dzi�ki temu zyskiwa�em okazj� do rozmowy z Epikaris � chcia�em ostrzec j� i poinformowa� o zdradzie. Ju� wychodz�c zauwa�y�em, �e Neron wezwa� osobist� gwardi� germa�sk� i �e krzywo patrzy� na Tygellina. Widocznie przypomnia� sobie o spisku Sejana � cesarz Tyberiusz pope�ni� w�wczas ten b��d, �e zbytnio ufa� prefektowi pretorian. Od owego czasu datuje si� zwyczaj wyznaczania na to stanowisko dw�ch ludzi, aby si� nawzajem pilnowali. Tak te� uczyni� Neron, powo�uj�c Feniusza Rufusa jako r�wnorz�dnego partnera Tygellina. Pomyli� si� tylko co do cz�owieka. Nie zamierza�em jednak wyda� Feniusza Rufusa, mego przyjaciela. Przeciwnie, postanowi�em zrobi� wszystko, aby nikt bodaj przez przypadek nie wymieni� jego nazwiska. To te� by� pow�d, dla kt�rego pragn��em rozmowy z Epikaris.

Lektyka ze starannie opuszczonymi i zaci�gni�tymi zas�onami sta�a na ziemi, tragarze wyci�gn�li si� na murawie, a dwaj wartownicy kln�c bronili mi dost�pu do wi�niarki. Pieni�dze zrobi�y swoje � odeszli, a ja odsun��em zas�ony lektyki.

��Epikaris! � powiedzia�em szeptem. � Jestem przyjacielem. Mam do ciebie wa�n� spraw�!

Nikt nie odpowiada�. Dopiero w�wczas zauwa�y�em zakrwawiony banda�, zaci�gni�ty na jej szyi; drugi jego koniec zadzierzgni�ty by� na poprzeczce lektyki. Musia�a rzuci� si� ca�ym ci�arem cia�a i w ten spos�b udusi�a si�. Widocznie ba�a si�, �e wycie�czona torturami nie wytrzyma nowych przes�ucha�. Upewni�em si�, �e nie �yje i zaalarmowa�em wartownik�w. Podziwia�em szlachetny gest tej kobiety w ostatnich chwilach jej �ycia, kt�re by�o dalekie od niewinno�ci. Pope�niaj�c samob�jstwo nie wyda�a nikogo, a mnie zostawi�a woln� r�k�.

Wartownicy przerazili si� czekaj�cej ich kary za niedopatrzenie. Ale na nic nie by�o ju� czasu. Neron zacz�� dzia�a� i nie chcia� zajmowa� si� drobiazgami. Samob�jstwo Epikaris potwierdzi�o dobitnie fakt istnienia sprzysi�enia i udzia�u w nim floty.

Co do mnie � gdy zobaczy�em poszarpane piersi Epikaris i jej zgruchotane ko�czyny, to wymiotowa�em obok lektyki, chocia� nic tego ranka nie jad�em. Nie wiem, czy by�a to reakcja na przera�enie, jakie mn� zaw�adn�o, czy te� skutek podziwu dla jej m�stwa; �mier� tej szlachetnej kobiety pozwoli�a mi przecie� zdoby� kluczow� pozycj� w ujawnianiu spisku.

Przez wdzi�czno�� pochowa�em Epikaris na w�asny koszt. Jej starzy przyjaciele nie mogli odda� jej tej przys�ugi, jako �e sami wymagali poch�wku. Na grobie kaza�em postawi� marmurowy pomnik i wyry� epitafium: �S�awa wiernej mistrzyni sztuki Epikaris � wdzi�czni ekwici Rzymu".

Uwa�a�em, �e mog� pozwoli� sobie na taki dwuznacznik w stosunku do ekwit�w. Zawdzi�czali jej �ycie, a i jej sztuka wielu przynios�a zadowolenie. Nikt jednak nie usi�owa� uczci� jej pami�ci cho�by najmniejsz� ofiar�, a przecie� stan rycerski by� liczniejszy ni� senat, zamieszany w sprzysi�enie. Tylko niewielu senator�w nie wiedzia�o o spisku i nie zabiega�o o przyja�� Pizona.

W czasie przes�uchiwania przez Nerona Scewinus odzyska� panowanie nad sob�, przemawia� odwa�nie i patrz�c cesarzowi w oczy przekonywa� go o swej niewinno�ci.

��Ten sztylet � m�wi� lekcewa��co Scewinus � zawsze uwa�a�em za przedmiot �wi�ty, odziedziczony po praojcach, i przechowywa�em w sypialni. Ukrad� mi go ten pod�y niewolnik, kt�ry zniewa�y� moje �o�e i boi si� kary. A testament, jak ka�dy rozs�dny cz�owiek, sporz�dza�em cz�sto, gdy tylko zmienia�y si� okoliczno�ci. Wiele razy w �yciu wyzwala�em niewolnik�w � sam Milikus jest tego dowodem � i rozdawa�em im dary. Wczoraj wieczorem by�em hojniejszy ni� zazwyczaj, bo sobie nie�le popi�em i przesta�em wierzy�, �e przy moich d�ugach egzekutorzy testamentu zdo�aj� zrealizowa� zawarte w nim legaty, wi�c wyp�aci�em je awansem. Gadanina o banda�ach jest wierutn� bzdur� i wymys�em Milikusa. To ja jestem oskar�ycielem a nie on. Przes�uchaj porz�dnie moj� �on�, a zrozumiesz, dlaczego ten przekl�ty niewolnik si� mnie boi! Nie chcia�em wcze�niej ujawnia� ha�by mego �o�a. Skoro jednak sprawy zasz�y tak daleko, �e mnie si� bezpodstawnie oskar�a o udzia� w spisku na twoje �ycie, to najwy�szy czas, abym wyjawi� prawd�!

Pope�ni� b��d, m�wi�c o swoich d�ugach. Neron zupe�nie s�usznie wywnioskowa�, �e jako bankrut nie mia� nic do stracenia i m�g� wszystko stawia� na jedn� kart�. Dlatego osobno wypytywa� Scewinusa i Natalisa, o czym tak d�ugo rozmawiali poprzedniego wieczora. Oczywi�cie pl�tali si� w zeznaniach, poniewa� wcze�niej ich nie uzgodnili.

Tygellin kaza� pokaza� im �elazne ko�nierze na szyj�, stalowe szcz�ki i inne narz�dzia tortur. Niepotrzebna by�a pr�ba ich u�ycia. Pierwszy za�ama� si� Natalis, kt�ry mia� wi�cej informacji o sprzysi�eniu i s�dzi�, �e co� zyska, je�li si� przyzna dobrowolnie. To w�a�nie on wyda� kochanego Pizona i kilku innych; oczywi�cie wspomnia� te�, �e mia� kontakty z Senek�. Mog� dzi�kowa� Fortunie, �e pierwszy zd��y�em wymieni� to nazwisko.

Kiedy Scewinus us�ysza� jego zeznania, straci� resztki p�onnych nadziei i mi�dzy innymi wyda� Senecj�, Lukana, Petroniusza i niestety r�wnie� mnie. �atwo mi przysz�o zapewnienie, �e poprzedniego dnia tylko dlatego uczestniczy�em w zebraniu, udaj�c poparcie dla Pizona, aby si� upewni� co do sprzysi�enia i m�c ocali� �ycie cesarza. Z ostro�no�ci nie wprasza�em si� do uczestniczenia w zbi�rkach funduszy na op�acenie poparcia pretorian�w. Neron, kt�ry stale cierpia� na pustki w kasie, by� zachwycony, gdy przej�� zebrane pieni�dze � trzydzie�ci milion�w sestercji! Jeszcze lepiej ob�owi� si� na konfiskacie maj�tku spiskowc�w. Sami tylko Senek� i Pallas warci wszak byli co najmniej tysi�c milion�w sestercji.

Pallas napisa� ze swej wiejskiej posiad�o�ci do Pizona karteczk�, w kt�rej dzi�kowa� za zaproszenie, przeprasza�, �e nie mo�e przyby� i o�wiadcza�, �e my�lami b�dzie z nim. Ten formalny, podyktowany uprzejmo�ci� list, wystarczy� do skazania go na kar� �mierci. Oczywi�cie nie wszyscy my�leli, �e by� niewinny, ale zawistni ludzie znale�li now� wod� na sw�j m�yn: mogli oskar�a� Nerona o wydawanie wyrok�w bez wystarczaj�cych dowod�w winy.

A przecie� Neron dzia�a� w sytuacji przymusowej! Uzyska� zgod� senatu na og�oszenie stanu wyj�tkowego., wi�c mia� wszelkie pe�nomocnictwa! I nikt nie mo�e go oskar�a� o nadu�ywanie tych pe�nomocnictw. Przeciwnie � rozs�dni obywatele uwa�ali, �e skoro wreszcie zyska� znakomit� okazj� do przytemperowania wyg�rowanych ambicji senatu i stanu rycerskiego, to dzia�a zbyt �agodnie.

Cesarz wszak�e nie d��y� do przewrotu politycznego, bo obawia� si�, �e przeszkodzi�oby mu to w systematycznych �wiczeniach g�osu przed wyst�pami w Grecji, kolebce wszystkich sztuk. Tote� zadba�, by nie poinformowano ludu, jak szeroki zakres mia�o sprzysi�enie i jak bardzo nienawidzi�a go arystokracja. Gdyby tego nie zrobi�, w�wczas musia�by szuka� ukrytych �r�de� spisku. A przecie� przez ca�e �ycie Neron unika� wszelkiej analizy. Nie cierpia� docieka�.

Doszed� do wniosku, �e dla rozproszenia pog�osek najlepiej b�dzie zawrze� � cho�by na jaki� czas � zwi�zek ma��e�ski ze Statili� Mesalin�, kt�ra przecie� wywodzi�a si� z rodu Juliusz�w. W por�wnaniu z Poppe� mog�a si� szczyci� znacznie lepszym urodzeniem, no i by�a czaruj�c� kobiet�. Zar�wno ona, jak i Neron byli mi bardzo wdzi�czni za dostarczenie pretekstu do usuni�cia w ci�gu jednego dnia jej �wczesnego m�a, Westynusa. Neron od dawna okazywa� zainteresowanie Statili�, ale ona sama s�dzi�a, �e w por�wnaniu z Antoni� nie ma �adnych szans. Ca�e miasto wiedzia�o, �e ze wzgl�d�w politycznych Neron uderza w konkury do Antonii. Ka�dy my�l�cy cz�owiek uwa�a�, �e z czasem Antoni� zgodzi si� na to ma��e�stwo, a jej pocz�tkowe wzbranianie si� t�umaczono wzgl�dami przyzwoito�ci.

Kiedy Neron uprzytomni� sobie brzemienno�� skutk�w ujawnienia spisku, chcia� odwo�a� obchody �wi�ta Cerery. Tygellin i ja zdo�ali�my go przekona�, �e by�oby to niem�dre. Przecie� gdy ludzie zgromadz� si� w Cyrku Wielkim, aby ogl�da� wy�cigi, �atwo uda si� zaj�� flot� Ostii. Bez zwr�cenia niczyjej uwagi b�dzie te� mo�na obserwowa� wmieszanych w spisek senator�w i ekwit�w, zanim zd��� uciec z miasta pod os�on� kt�rego� legionu. Neron kaza� wys�a� do kolegium kap�a�skiego i do cyrku wiadomo��, �e nie we�mie udzia�u w obrz�dach i wy�cigach z uwagi na chwilowe z�e samopoczucie. Obiecywa� jednak, �e p�niej wynagrodzi to ludowi, kt�ry z pewno�ci� b�dzie bardzo rozczarowany, �e nie ujrzy jego niezr�wnanego rydwanu.

Wydano rozkaz natychmiastowego aresztowania Pizona. W tym czasie Pizon uda� si� w otoczeniu licznej �wity przed �wi�tyni� Cerery, gdzie dowiedzia� si� o donosie Milikusa i o zatrzymaniu Scewinusa i Natalisa. Szybko wr�ci� do domu, cho� najodwa�niejsi towarzysze proponowali, aby ruszy� z pieni�dzmi do obozu pretorian�w albo stan�� na Forum i przem�wi� do narodu.

Szybkie dzia�anie by� mo�e przechyli�oby wag� Fortuny na jego stron�. W obozie pretorian�w znajdowa� si� Feniusz Rufus � Tygellin by� w mie�cie � a tak�e wielu trybun�w wojskowych i centurion�w, b�d�cych cz�onkami sprzysi�enia. Cho�by nawet �o�nierze i lud zawiedli, to przynajmniej zgin��by z honorem. Dowi�d�by, �e jest godny dziedzictwa przodk�w, a w oczach przysz�ych pokole� zyska�by miano bojownika o wolno��. Lecz Pizon nie dor�s� do pozycji, na kt�r� go wysuwano. Przez jaki� czas kr�ci� si� niezdecydowanie, a� wr�ci� do domu.

Stwierdziwszy jego bezradno��, spiskowcy rozbiegli si� w r�ne strony, usi�uj�c ratowa�, co by�o jeszcze mo�liwe do uratowania.

Z rozkazem aresztowania Pizona Neron na wszelki wypadek wys�a� oddzia� m�odych pretorian�w. Mia� powody, aby nie ufa� starym wygom, kt�rzy pragn�c wyrwa� si� spod srogiej komendy Tygellina zwi�zali si� ze sprzysi�eniem. �o�nierze weszli do domu w chwili, gdy Pizon ju� przeci�� sobie t�tnice na r�kach. Znaleziono przy nim �wie�o napisany testament, w kt�rym dla ocalenia �onie maj�tku poni�a� si� i schlebia� Neronowi.

Dom Laterana by� jedynym, w kt�rym stawiono op�r. Uj�to urz�duj�cego konsula, po czym zaci�gni�to go i stracono na miejscu ka�ni niewolnik�w. Dowodz�cy egzekucj� trybun wojskowy Statius tak si� spieszy� ze �ci�ciem mu g�owy, �e zrani� si� w r�k�. Ba� si�, �e Lateran go zdradzi, bo tak�e nale�a� do spisku. Lateran jednak nie zdradzi�.

Wszyscy inni m�wili ch�tnie i przed �mierci� denuncjowali innych. Poeta Lukan wyda� nawet swoj� matk�, a Uniusz Gallio, m�j dow�dca w Koryncie, swego brata Senek�. Na posiedzeniu senatu otwarcie oskar�ono Galliona o bratob�jstwo i twierdzono, �e by� zamieszany w spisek bardziej ni� Seneka. Neron jednak tego nie s�ucha�. Matk� Lukana r�wnie� zostawi� w spokoju i w og�le jej nie prze�ladowa�, cho� ona s�awi�a swego syna-poet� i z�o�liwie przezywa�a Nerona bezwstydnym grajkiem na cytrze.

W Prene�cie wybuch�y- walki zbrojne, poniewa� szko�a gladiator�w zbuntowa�a si�. Przede wszystkim zamordowali swego naczelnika, kt�ry ich zach�ca� do spisku. Nast�pnie ograbili miasto i �ydowskie sklepy, podpalili domy, mordowali m�czyzn, a kobiety gwa�cili. Pog�oski o rozmiarze przest�pstw i liczebno�ci band dochodzi�y a� do Rzymu. Na bazarach i w halach targowych przypominano sobie powstanie Spar-takusa. Wielu prostych ludzi pakowa�o dobytek i ze strachem szykowa�o si� do opuszczenia miasta. Sytuacj� w Prene�cie opanowano w ci�gu jednego dnia, ale z powodu buntu gladiator�w rozci�gni�to poszukiwanie spiskowc�w na inne miasta italskie. Donosicieli nie brakowa�o. Niekiedy ogr�d Serwiliusz�w przepe�niony by� wi�niami, kt�rych przed ka�ni� trzeba by�o przes�ucha�.

Za d�ugo trzeba by wymienia� imiona znamienitych os�b, kt�re �ci�to lub kt�re pope�ni�y samob�jstwo. Neron okaza� �ask� pewnej ograniczonej liczbie skazanych. By� jednak tylko cz�owiekiem i trudno od niego wymaga�, by przes�uchuj�c oskar�onych zapomnia� o prze�ytych upokorzeniach, pogardzie czy sta�ym braku pieni�dzy.

Wprawdzie o�eni� si� ze Statili� Mesalin�, ale stale pami�ta� o Poppei i korzystaj�c z okazji zes�a� na wygnanie Rufriusza Kryspina tylko dlatego, �e by� poprzednim ma��onkiem Poppei. Ch�opca, kt�ry si� urodzi� z tego zwi�zku, Neron w og�le nie cierpia� i ju� dawno w czasie jakiej� wio�larskiej wycieczki kaza� utopi�, bo malec z g�upoty przechwala� si�, �e b�dzie dziedzicem Nerona i cesarzem.

Miasto pe�ne by�o trup�w. Z ludzi najodwa�niejszych wymieni� tylko trybuna wojskowego Rubriusza Flawusa. Kiedy Neron zapyta�, czy zapomnia� o przysi�dze �o�nierskiej, Rubriusz z ca�� szczero�ci� odpowiedzia�:

��Nie by�o wierniej szego nade mnie �o�nierza, dop�ki godzien by�e� mi�o�ci. Znienawidzi�em ci� od czasu, gdy sta�e� si� morderc� w�asnej matki i �ony i zacz��e� wyst�powa� jako wo�nica, b�azen i podpalacz!

Rozw�cieczony Neron rozkaza� pewnemu podniesionemu do stanowiska centuriona Nigeryczykowi, aby wyprowadzi� Rubriusza na najbli�sze pole i �ci��. Spe�niaj�c rozkaz Murzyn kaza� szybko wykopa� d�. Flawus oszacowa�, �e jest zbyt p�ytki i zawo�a� do rozbawionych �o�nierzy, �e ten czarnuch nie potrafi wykopa� przepisowego grobu. Centurion by� ogromnie przej�ty wysokim pochodzeniem skaza�ca, wi�c r�ce mu dygota�y i nie m�g� zgi�� mu karku. Dopiero za drugim ciosem odci�� g�ow� od tu�owia.

Feniusz Rufus stosunkowo d�ugo zachowa� si� przy �yciu. W ko�cu jednak przes�uchiwanych zacz�o dra�ni�, �e ich oskar�a jako urz�duj�cy pretor. Zadenuncjowano go i to tak wielostronnie, �e Neron musia� uwierzy� w jego win�, chocia� Rufus, aby odsun�� od siebie podejrzenia, okazywa� wielk� surowo��. Na rozkaz Nerona obali� go i zwi�za� na ziemi pewien pot�nie zbudowany �o�nierz w trakcie przes�uchania. Straci� �ycie ku memu ogromnemu �alowi, by byli�my przyjaci�mi. Po jego �mierci naczelnikiem magazyn�w zbo�owych zosta� pewien cz�ek zadufany w sobie i straszliwy samolub. Win� Rufusa by�a tylko jego w�asna s�abo��, bo nie wykorzysta� doskona�ej okazji do w��czenia si� w bieg wydarze�. A rzecz mia�a si� tak. Seneka rzeczywi�cie przyby� na uroczysto�� Cerery do miasta; informacje o wykryciu spisku dotar�y do niego, gdy znajdowa� si� o �wier� stai od swojego domu. Neron wys�a� trybuna Gawiusza Sylwana ze swojej gwardii osobistej, aby spyta� Senek�, co ma do powiedzenia na swoj� obron� w zwi�zku z zeznaniem Natalisa. Pod wiecz�r Sylwanus kaza� otoczy� dom, a sam wszed� do �rodka. Seneka w nastroju przygn�bienia siada� w�a�nie do sto�u wraz z �on� Paulina i kilkoma przyjaci�mi.

Filozof nie przerwa� posi�ku i powiedzia� od niechcenia, �e Natalis odwiedzi� go, przys�any przez Pizona, aby z�o�y� wyrazy ubolewania, i� Seneka nie przyj�� zaproszenia Pizona. On, Seneka, odrzuci� to zaproszenie, powo�uj�c si� na z�y stan zdrowia, ale w rzeczywisto�ci uzna�, �e nie ma powodu, aby popiera� kogokolwiek nie bacz�c na w�asne przywileje. Ta odpowied� musia�a wystarczy� Sylwanowi.

Neron wys�ucha� jej i zapyta� Sylwana, czy Seneka nie zamierza po�egna� si� z tym �wiatem. Trybun przyzna�, �e nie dostrzeg� �adnych oznak strachu filozofa. Neron kaza� mu powt�rnie z�o�y� wizyt� u Seneki i zawiadomi� go, �e musi umrze�. Wydanie tego rozkazu nie przysz�o �atwo cesarzowi. Dla jego reputacji lepiej by by�o, aby jego by�y nauczyciel sam cicho rozsta� si� z �yciem w imi� starej przyja�ni.

Jak dalece ci�gle jeszcze los Nerona nie by� pewny, o tym �wiadczy fakt, �e po otrzymaniu tego rozkazu Sylwan uda� si� do obozu pretorian�w, aby poradzi� si� Feniusza Rufusa, czy ma �w rozkaz wykona�. Sylwan zreszt� tak�e nale�a� do spisku. Rufus wi�c mia� okazj� obwo�ania Seneki cesarzem � m�g� obdarowa� pretorian�w pieni�dzmi i wznieci� zbrojne powstanie, skoro z uwagi na swoje stanowisko sam nie chcia� zamordowa� Nerona.

Ju� po wszystkim zastanawia�em si� nad mo�liwo�ciami takiego rozwi�zania. Raczej w�tpliwe, aby pretorianie byli zainteresowani wymienieniem grajka na cytrze na filozofa. Ale szczerze nienawidzili Tygellina za wprowadzenie rygoru i dyscypliny � s�dz�, �e byliby gotowi podj�� dzia�ania zmierzaj�ce do jego obalenia. Wiedzieli tak�e o olbrzymim maj�tku Seneki, wi�c mogli si� spodziewa� wspania�ej gratyfikacji.

Rufus mia� zreszt� osobisty pow�d do popierania Seneki. Ot� by� z pochodzenia �ydem z Jeruzalem, cho� pr�bowa� utrzymywa� to w tajemnicy z uwagi na zajmowanie wysokiego stanowiska pa�stwowego. Jego ojciec by� wyzwole�cem, kt�ry swego czasu prowadzi� handel zbo�em w Cerei. Rufus przeni�s� si� do Rzymu i przez adopcj� � oczywi�cie za wysok� op�at� � wszed� do rodu Feniuszy. Otrzyma� wszechstronne wykszta�cenie prawnicze i dzi�ki swym zdolno�ciom i g�owie do interes�w osi�gn�� wielkie sukcesy.

Nie wiem, dlaczego jego ojciec, Szymon, chcia�, aby sta� si� Rzymianinem, za to wiem z ca�� pewno�ci�, �e Feniusz Rufus czu� sympati� do chrze�cijan. Kiedy� m�j ojciec opowiedzia� mi, �e ojciec Rufusa pomaga� nie�� krzy� Jezusowi Nazarejskiemu na wzg�rze ka�ni w Jeruzalem. Nie zapami�ta�em dok�adnie tego opowiadania, ale w�r�d list�w, jakie ojciec pisa� w Jeruzalem pod wp�ywem oczarowania, znalaz�em nazwisko Szymona z Cyreny. Doszed�em do wniosku, �e to ojciec dopom�g� Rufusowi w adopcji i w ukryciu pochodzenia. Prawdopodobnie dlatego tak �atwo zyska�em przyja�� Rufusa, gdy najbardziej jej potrzebowa�em, rozpoczynaj�c handel zbo�em.

Wyniesienie Seneki na cesarza przynios�oby chrze�cijanom tak znaczne korzy�ci polityczne, �e warto by�o dla nich zrezygnowa� z jakich� zasad. Przecie� chrze�cijanie uzyskaliby wp�yw na bieg historii! Nie zrobili niczego i w ci�gu najbli�szych lat ich nauki wygasn� i ulegn� zapomnieniu.

Z ca�� pewno�ci� Feniusz Rufus stan�� przed trudn� decyzj�. Nie potrafi� dokona� wyboru. Mo�e wierzy�, �e nikt go nie zadenuncjuje? Kaza� Sylwanowi wykona� rozkaz Nerona.

Na dobro Sylwana nale�y zapisa�, �e nie o�mieli� si� sam wej�� do willi Seneki, tylko wys�a� centuriona. Seneka tyle napisa� o spokoju ducha w chwili nadchodz�cej �mierci, �e nie czuj� si� na si�ach, aby przedstawi� atmosfer� ostatnich chwil jego �ycia. Chocia� uwa�am, �e nie powinien straszy� swojej m�odej �ony, aby w ten spos�b nak�oni� j� do wsp�lnego pope�nienia samob�jstwa.

Jego przyjaciele opowiadaj�, �e najpierw pociesza� Paulin� i zaklina� j�, aby nie pogr��a�a si� w �a�obie, tylko wype�nia�a t�sknot� wspomnieniami o Senece, kt�ry propaguj�c cnot� sam wi�d� �ywot cnotliwy. A gdy ju� rozczuli� ma��onk�, w�wczas zacz�� przed ni� roztacza� obrazy m�czarni, jakim zostanie poddana, skoro dostanie si� pod w�adz� krwio�erczego Nerona. W�wczas Paulina zapewni�a, �e woli raczej umrze� razem z m�em. Seneka roz�o�y� r�ce:

��Przedstawi�em ci alternatyw�. Skoro sama uwa�asz honorow� �mier� za lepsze rozwi�zanie, nie mog� uzna� twego wyboru za b��dny. Wyka�my wi�c oboje si�� charakteru w chwili roz��ki!

Kaza� centurionowi jednym ruchem przeci�� t�tnice im obojgu. Paulina jednak si� rozmy�li�a.

Neron nie mia� nic przeciwko Paulinie. Poleci� j� oszcz�dzi�, aby unikn�� zarzutu zb�dnej srogo�ci. Centurion musia� by� pos�uszny poleceniu Seneki, lecz uderzy� w nadgarstek r�ki Pauliny bardzo delikatnie i nie uszkodzi� �ci�gien ani t�tnicy.

Ze wzgl�du na wiek i utrzymywanie diety Seneka by� bardzo wychudzony i s�aby, wi�c krew sp�ywa�a powoli. Zamiast p�j�� do gor�cej k�pieli, co przyspieszy�oby jej up�yw, zacz�� dyktowa� sekretarzowi jakie� poprawki do swoich dzie�. Poniewa� przeszkadza�y mu szlochy Pauliny, zniecierpliwiony rozkaza� jej wyj�� do drugiego pokoju. Nie chcia�, �eby widok jego zmagania z cierpieniem os�abi� jej si�� charakteru. W drugim pokoju na rozkaz �o�nierzy niewolnicy natychmiast zacisn�li rany na nadgarstkach Pauliny i zatamowywali jej krew; nie wyra�a�a sprzeciwu. Tak wi�c pr�no�� pisarza ocali�a jej �ycie.

Podobnie jak wielu stoik�w, Seneka ba� si� fizycznego b�lu. Dlatego prosi� osobistego lekarza o podanie mu trucizny. Mo�e chcia�, aby potomni por�wnywali go do Sokratesa? Gdy ju� podyktowa� ostatni� poprawk�, a centurion zacz�� si� denerwowa�, uda� si� do gor�cej k�pieli, a potem do domowej �a�ni, gdzie napuszczono tyle pary, �e szybko si� udusi�. Jego cia�o spalono w ca�kowitej tajemnicy i bez �adnych obrz�d�w � zgodnie z jego dawnym �yczeniem, aby przekszta�ci� obowi�zek w cnot�. Obawiaj�c si� demonstracji Neron nie wyrazi� zgody na uroczysty poch�wek.

Paulina �y�a jeszcze wiele lat. Sta�a si� przezroczysta jak cie� i twierdzono, �e po kryjomu zosta�a chrze�cijank�. M�wi�, co s�ysza�em. Osobi�cie nie mia�em ochoty kontaktowa� si� ze zbola�� wdow�. Ka�dy rozs�dny zrozumie pow�d. Natomiast poleci�em memu wyzwole�cowi, aby zatroszczy� si� o wydanie zebranych dzie� Seneki.

M�j przyjaciel, pisarz Petroniusz Arbiter, ws�awi� si� urz�dzeniem przed �mierci� niezr�wnanej uczty, w czasie kt�rej zniszczono wszystkie drogocenne kolekcjonowane przez niego dzie�a sztuki, aby nie dosta�y si� w spadku Neronowi. Neron szczeg�lnie ubolewa� nad rozbiciem dw�ch kryszta�owych wazon�w, kt�rych bardzo zazdro�ci� Petroniuszowi.

Przez pr�no�� literack� Petroniusz sporz�dzi� w testamencie wykaz wszystkich przest�pstw Nerona. Wymienia� dok�adnie miejsca, czas i osoby, a�eby nie pos�dzono go, �e k�amie. Oczywi�cie nieco przesadza�. Odczyta� ten testament przyjacio�om w trakcie owej s�awnej uczty, wzbudzaj�c tym wi�ksz� ich weso�o��, �e r�wnocze�nie �artobliwie ubolewa� nad powolnym up�ywem krwi z otwartych t�tnic, co mia�o by� spowodowane wewn�trznym wrzeniem. Kaza� wielokrotnie zaciska� t�tnice, aby � jak m�wi� � nacieszy� si� r�wnie� �mierci�.

Ten testament poleci� wys�a� Neronowi. Bardzo �a�uj�, �e by� to jedyny egzemplarz tekstu. Uwa�a�, �e w ten spos�b zachowa� si� wobec Nerona jak prawdziwy przyjaciel. Petroniusz by� m�czyzn� wytwornym, najwytworniejszym ze wszystkich, jakich zna�em. A publikowa� takie prostackie opowiadania!

Nie zaprosi� mnie na swoj� styp�, ale nie mia�em o to �alu. Kaza� mi przes�a� wiadomo��, �e rozumie moje post�powanie i prawdopodobnie sam by si� te� tak zachowa�, gdyby mia� po temu okazj�. O�wiadczy�, �e ch�tnie by mnie zaprosi�, lecz uzna�, �e �le bym si� czu� w towarzystwie jego przyjaci�. Przechowywa�em ten wykwintny list i zawsze b�d� my�la� o Petroniuszu jako o przyjacielu. By� zreszt� tak�e moim d�u�nikiem � wszak przej�� styl pisania z moich �artobliwych opowiada� z Cylicji, jego pisarstwo sta�o na bez por�wnaniu wy�szym poziomie, wi�c w trosce o w�asn� opini� zaniecha�em dalszej pisaniny.

Po c� bym mia� wylicza� wszystkie wyroki �mierci i banicji w tym i nast�pnym roku?! Straci�em tylu dobrych znajomych, szlachetnych przyjaci� i szanowanych m��w! Opowiem raczej o nagrodach, kt�re po obaleniu spisku Neron rozdzieli� w�r�d zas�u�onych. Pretorianie otrzymali te same dwa tysi�ce sestercji na g�ow�, kt�re obiecali im sprzysi�eni. Ponadto podwy�szono im �o�d, przyznaj�c przydzia� zbo�a, kt�re dotychczas musieli kupowa� po cenie rynkowej. Tygellin otrzyma� medal za zas�ugi, a na Palatynie wzniesiono jego pomnik.

Ja za� zwr�ci�em Neronowi uwag�, �e w senacie zrobi�o si� lu�no, a i miejsce po moim ojcu wci�� pozostaje puste. Pilnie potrzebny by� kto�, kto w komisji do spraw Wschodu potrafi�by zaj�� si� problematyk� �ydowsk� i znale�� z�oty �rodek mi�dzy przywilejami �yd�w a wymogami pa�stwa � co dawniej robi� w�a�nie ojciec. Neron uwa�a�, �e powinien mianowa� senatorami tych, kt�rzy czynami udowodnili bezwzgl�dne oddanie cesarzowi � by�oby to wyrazem politycznej dalekowzroczno�ci. Dotychczas senat cz�sto w r�nej formie przejawia� brak zaufania do cesarza i by� istn� wyl�garni� idei republika�skich.

Nerona zdziwi�o moje wyst�pienie. Uzna�, �e cz�owieka o tak kiepskiej jak moja reputacji nie mo�e mianowa� cz�onkiem senatu. Przecie� cenzorzy mogliby mie� mu to za z�e. Poza tym � powiedzia� � po wykryciu sprzysi�enia na nieszcz�cie straci� zaufanie do wszystkich ludzi w og�le i nie wierzy ju� nikomu, nawet mnie.

Z zapa�em przemawia�em w obronie w�asnej i udowadnia�em, �e moje posiad�o�ci w Cerei i w Italii przynosz� doch�d, jakiego wymaga si� od senatora. Z�o�y�o si� poza tym tak szcz�liwie, �e w�a�nie w tym samym czasie w Brytanii zako�czono rozpatrywanie wniosku mojego ojca w sprawie spadku po matce Jukunda. U Bryt�w kobiety dziedzicz� na tych samych prawach jak m�czy�ni, a Lugunda pochodzi�a z mo�nego rodu i by�a kap�ank� zaj�cy.

Zar�wno Lugunda, jak i jej rodzice i brat ponie�li �mier� w czasie powstania. Jukund by� ich jedynym spadkobierc�, a r�wnocze�nie � jako adoptowany syn senatora � godnym zaufania Rzymianinem. Nowy kr�l Iken�w uzna� jego roszczenia za prawnie uzasadnione i w ramach odszkodowa� wojennych przyzna� mu � opr�cz ogromnych posiad�o�ci ziemskich rodziny Lugundy � wielkie pastwiska, le��ce w krajach s�siednich, paskudnie wpl�tanych w powstanie. Przyznanie Jukundowi tych pastwisk nic nie kosztowa�o kr�la Iken�w.

By�em prawowitym spadkobierc� Jukunda. Kr�l osobi�cie napisa� do mnie list, zawiadamiaj�c o spadku, i prosz�c abym w zamian postara� si� wp�yn�� na Senek� i uzyska� obni�enie stopy podatkowej od dawno temu przyznanych Brytanii po�yczek. Bez tego niemo�liwy b�dzie rozw�j �ycia gospodarczego w tym kraju.

Uprosi�em Nerona o potwierdzenie przyznania mi tego spadku, bo w zasadzie mia� prawo skonfiskowa� go jako cz�� maj�tku ojca � przest�pcy. Ale po obaleniu sprzysi�enia Neron mia� wr�cz nadmiar pieni�dzy i nie musia� by� drobiazgowy. Chc�c si� mu odwdzi�czy�, ujawni�em ogromne lokaty finansowe Seneki w Brytanii; przy okazji doradzi�em obni�enie stopy ich oprocentowania. Neron uwa�a�, �e oprocentowanie w og�le jest niegodne cesarza i dodatkowo zni�s� w Brytanii podatki, aby przyspieszy� rozw�j �ycia gospodarczego.

Warto�� brytyjskiego spadku nieprawdopodobnie wzros�a, poniewa� nie musia�em p�aci� �adnych podatk�w. O wielkodusznej decyzji cesarza pierwszy donios�em kr�lowi Iken�w, co zapewni�o mi wielk� s�aw� w Brytanii. Dzi�ki temu p�niej wybrano mnie do senackiej komisji problem�w brytyjskich. Praca w tej komisji przynios�a bardzo du�o korzy�ci zar�wno Brytom, jak i mnie osobi�cie.

Do zajmowania si� moimi maj�tno�ciami brytyjskimi postanowi�em wys�a� dw�ch wyzwole�c�w, kt�rzy dotychczas pracowali w Cerei. Postawi�em przed nimi zadania rozwijania dochodowej uprawy roli na mod�� rzymsk� i hodowania na pastwiskach dobrego byd�a rze�nego na potrzeby legion�w. Wyzwole�cy bardzo wyrzekali na sw�j los, obawiali si� bowiem brytyjskich mgie�, ciemno�ci i mroz�w. Twierdzili, �e w Brytanii nie mo�na prowadzi� m�drej gospodarki rolnej. Ale ja si� upar�em. Posia�em im dopiero co wydany przez Lucjusza Kolumell� podr�cznik rolnika, ca�e dwana�cie ksi�g; zach�ci�em do dok�adnego przestudiowania i zastosowania zasad osuszania ziemi, melioracji i zapobiegania chorobom byd�a. Skoro za� wyzwole�cy przekonali si�, �e ulepszaj�c metody uprawy mog� osi�gn�� znaczne zyski, nabrali odwagi i m�nie ruszyli w drog�, wyposa�eni przeze mnie we wszelkie pe�nomocnictwa. Obydwaj byli kawalerami: ludzi obarczonych rodzinami trudno by�oby wys�a� w nieznane do kraju barbarzy�c�w. Potem o�enili si� z Brytyjkami o dobrej reputacji i �wietnie im si� wiod�o; obaj osi�gn�li najwy�sze godno�ci w mie�cie Lugundanum, kt�re kaza�em za�o�y� na pami�tk� mojej brytyjskiej �ony.

Prowadzone przez nich nowoczesne gospodarstwa rolne i hodowla byd�a przynosi�a mi ogromne zyski a� do czasu, gdy s�siedzi nie zacz�li si� od nich uczy� i ich na�ladowa�. Ale i p�niej dawa�y dobre dochody, nawet po odliczeniu zysk�w wyzwole�c�w. Zreszt� nie s�dz�, aby mnie bardzo oszukiwali, cho� w kr�tkim czasie obydwaj stali si� bogaci. Nauczy�em ich brania przyk�adu ze mnie w sprawach handlowych. Na d�u�sz� met� uczciwo��, zdrowy rozum i umiar s� bardziej op�acalne ni� kr�tkowzroczne, cho� na oko zyskowne oszustwo.

W rezultacie tego wszystkiego gdy otrzyma�em godno�� cz�onka senatu, mog�em powo�ywa� si� na posiadanie maj�tk�w ziemskich nie tylko w Italii, ale i w Brytanii. �eby wypr�bowa� cierpliwo�� senatu, a tak�e dla zr�wnowa�enia mojej w nim pozycji, Neron mianowa� senatorami r�wnie� kilka innych os�b, kt�rych reputacja nie by�a lepsza od mojej. Musz� przyzna�, �e niewyra�nie si� czu�em, gdy po raz pierwszy uczestniczy�em przed posiedzeniem senatu w sk�adaniu ofiar pod skrzyd�ami bogini Zwyci�stwa. Po kilku tygodniach odwa�y�em si� i wyst�pi�em z prostym przem�wieniem. Przychylno�� ojc�w senator�w bardzo mi pomog�a przy wyborze do komisji � zawsze odczuwali niedob�r specjalist�w, kt�rzy przedk�adaliby obowi�zki wobec ojczyzny nad w�asn� wygod�.

Tak wi�c zosta�em senatorem, jak sobie tego �yczy�a Klaudia. W czasie g�osowania wobec mnie nie wysuwano �adnych zarzut�w jak tylko ten, �e nie osi�gn��em przepisanego regulaminem wieku. Zarzut wywo�a� zreszt� gromki �miech, bo barier� wieku �amano tak cz�sto, �e ten punkt regulaminu dawno straci� znaczenie. Oczywi�cie wszyscy dobrze wiedzieli, co nale�y mi zarzuci�, ale nikt si� na to nie odwa�y�. Poniewa� moj� kandydatur� zg�osi� sam Neron, przeto praktycznie rzecz bior�c wybrano mnie niemal jednomy�lnie. Nie zastanawia�em si�, kto g�osowa� przeciwko, bo kt�ry� z nich podszed� do mnie po posiedzeniu i wyja�ni� z u�miechem, �e troszcz�c si� o zachowanie rangi senatu jego cz�onkowie ch�tnie nie przeg�osowuj� jednomy�lnie mniej wa�nych wniosk�w cesarza. Postanowi�em dobrze zapami�ta� to pouczenie.

Chcia�bym Ci zwr�ci� uwag�, �e cz�onek senatu stoi wy�ej ni� kr�l. Zapami�taj to sobie, m�j ch�opcze! W wielu krajach sojuszniczych tylko dlatego zachowali�my w�adz� kr�l�w, �e inaczej musieliby�my wynie�� tych kr�l�w do godno�ci senator�w Rzymu! M�wi� o tym, poniewa� nie by�em tego �wiadomy, gdy zosta�em cz�onkiem senatu � dopiero p�niej powiedziano mi o tym, abym umia� zachowywa� tradycj� i ceni� warto�� w�asnej pozycji.

Prawd� jest, �e za moich czas�w senatorami zostawali ludzie o wiele mniej ode mnie warci. Dla utrzymania autorytetu i presti�u senatu zacz��em g�osowa� przeciwko ich mianowaniu. Chc� Ci� przekona�, �e cz�onkiem senatu zosta�em w spos�b honorowy. Powodowany pych� nie pos�a�em ojcom senatu dar�w przed g�osowaniem, chocia� ze wzgl�du na Twoj� przysz�o�� koniecznie chcia�em osi�gn�� t� godno��. Po sko�czonym g�osowaniu oczywi�cie pos�a�em senatorom tradycyjne dary. Tak�e tym, kt�rzy g�osowali przeciwko mej kandydaturze. To posuni�cie u�atwi�o mi sytuacj� i wzbudzi�o szacunek.

Opowiada�em tak du�o o wszystkim, co si� wydarzy�o w zwi�zku z wykryciem sprzysi�enia Pizona wcale nie dlatego, �ebym si� usprawiedliwia�. Nie widz� �adnych powod�w po temu. Chcia�em tylko wyrzuci� z siebie wszystko a� do bolesnego ko�ca. Tak, zgad�e�, �e my�l� o Antonii. Jeszcze teraz, po latach, �zy nap�ywaj� mi do oczu, gdy mam zrelacjonowa� jej los.

Zaraz po samob�jstwie Pizona Neron nakaza� postawi� wart� na Palatynie przy domu, kt�ry Antonia odziedziczy�a po matce Klaudiusza. Wielu zd��y�o ju� donie��, �e Antonia zobowi�za�a si� i�� z pretendentem do obozu pretorian�w. Rozesz�a si� nawet absurdalna pog�oska, �e po obj�ciu w�adzy cesarskiej Pizon mia� rozej�� si� z �on� i o�eni� z Antonia. Ja osobi�cie wierzy�em, �e znam spraw� lepiej. Cho� mo�liwe, �e Antonia � z mi�o�ci do mnie i dla zapewnienia tobie przysz�o�ci � dosz�a do wniosku, �e takie ma��e�stwo jest wskazane ze wzgl�d�w politycznych. Mimo tego nie s�dz�, aby zgodzi�a si� wyj�� za kogo� takiego jak Pizon. Przecie� stanowczo odm�wi�a Neronowi, kt�ry by� znacznie lepiej urodzony. A c� dopiero m�wi� o polityce! Neron mia� znacznie wi�cej walor�w polityka ni� Pizon, kt�ry w krytycznym momencie wykaza� w�asn� nieudolno��, a potem zademonstrowa�, jak szybko degraduje si� cz�owiek.

Jedn� jedyn� noc mog�em jeszcze sp�dzi� z Antonia. Ta noc kosztowa�a mnie milion sestercji � wartownicy bardzo obawiali si� Nerona i Tygellina. Zap�aci�em z rado�ci�. Czym�e s� pieni�dze w por�wnaniu do mi�o�ci i nami�tno�ci?! Odda�bym ch�tnie ca�y sw�j maj�tek, gdybym m�g� uratowa� �ycie Antonii! No, powiedzmy � du�� cz�� tego maj�tku. Lecz to by�o niemo�liwe.

Owej smutnej i skwarnej nocy planowali�my, �e wszystko porzucimy i spr�bujemy wsp�lnie ucieka� do Indii. Prowadzi�em z nimi interesy handlowe, ale le�a�y zbyt daleko. Wiedzieli�my, �e schwytaj� nas po drodze. Rysy twarzy Antonii zna� ka�dy Rzymianin i mieszkaniec prowincji z jej pos�g�w, a �adne przebranie nie mog�o ukry� jej dostoje�stwa.

Roni�c czule �zy i bez ko�ca si� obejmuj�c robili�my sobie p�onne nadzieje. Antonia zapewnia�a, �e mo�e umrze� spokojnie, skoro raz w �yciu zakosztowa�a prawdziwej mi�o�ci. Wyzna�a, �e � gdyby los na to pozwoli� � mia�a zamiar mnie po�lubi� po takiej czy innej �mierci Klaudii. To zapewne by�o najwi�kszym zaszczytem, jaki mnie spotka� w �yciu. Chyba nie pope�niam b��du, opowiadaj�c Ci o tym. Czyni� to nie z che�pliwo�ci, ale chc� Ci udowodni�, �e Antonia naprawd� mnie kocha�a.

Ostatniej nocy m�wi�a bardzo du�o i szczerze. Wspomina�a dzieci�stwo i swego wuja Sejana; jej zdaniem Sejan uczyni�by Klaudiusza cesarzem, gdyby zd��y� zamordowa� Tyberiusza i uzyska� poparcie senatu. W�wczas Rzym unikn��by ha�by rz�d�w Gajusza Kaliguli. Los jednak chcia� inaczej. Antonia przyzna�a, �e Klaudiusz chyba nie dojrza� do tego, aby sta� si� w�adc�. Gra� tylko w ko�ci, upija� si� i doprowadza� matk� do ruiny. Antonia pami�ta�a, �e jako ma�a dziewczynka musia�a kupowa� ojcu pod�e wino, a jedzenie dostawa�a z kuchni dla ubogich.

Dobrze wspomina�a obydwu swoich m��w. Le��c w moich ramionach o�wiadczy�a, �e mo�e mi wybaczy� wiele spraw, kt�re dawniej j� bardzo razi�y. Ze skruch� przyzna�a, �e przyczyni�a si� do �mierci swego pierwszego m�a. Tak d�ugo skar�y�a si� na niego Klaudiuszowi, �e ten kaza� go zamordowa�, �eby okaza� sw� ojcowsk� mi�o�� i uwolni� j� od obrzyd�ego ma��onka.

By�a te� g��wn� sprawczyni� �mierci Sulli, bo zawierzaj�c dostojnemu imieniu, kt�rego w rzeczywisto�ci nie by� godzien nosi�, nam�wi�a go do skontaktowania si� z legionem znad Renu. Po tym wyznaniu oplot�a moj� szyj� go�ymi ramionami, m�wi�c z chytrym u�miechem, �e nie �a�uje niczego, tak�e �mierci drugiego m�a, bo inaczej musia�aby nadal �y� na wygnaniu w dalekiej Massylii i nigdy by mnie nie spotka�a i nie zazna�a smaku prawdziwej mi�o�ci.

Aby udowodni� mi swoje ca�kowite zaufanie, odkry�a przede mn� wiele tajemnic politycznych, kt�rych ujawnienie dzi� jeszcze by�oby przedwczesne. Ogromnie bowiem zmieni�y si� warunki pod panowaniem w�adcy do�wiadczonego i oszcz�dnego. Nie przegadali�my jednak ca�ej nocy. �mier� czeka�a ju� za progiem, a ta �wiadomo�� nadawa�a smak krwi naszym poca�unkom i wyciska�a pal�ce �zy z roznami�tnionych oczu. Tak� noc prze�ywa� mo�e cz�owiek tylko raz w �yciu i nigdy jej nie zapomina. Po takim prze�yciu wszelka przygoda i rozkosz nie maj� ju� znaczenia. Po Antonii nie pokocha�em �adnej kobiety.

Kiedy niepowtarzalne chwile bezpowrotnie min�y i zbyt szybko nadszed� �wit, Antonia zaproponowa�a co� przedziwnego. Pocz�tkowo os�upia�em. Potem, mimo wewn�trznego sprzeciwu, musia�em przyzna�, �e mia�a bardzo m�dry pomys�. Oboje wiedzieli�my, �e ju� wi�cej nie b�dziemy si� mogli spotyka�. �mier� sta�a przed ni� prawie namacalnie. Bogini Fortuna nie mia�a �adnych szans na jej ocalenie, wi�c Antonia nie chcia�a przed�u�a� czasu oczekiwania. Zaproponowa�a, abym j� zadenuncjowa� przed Neronem. Dla niej oznacza� to b�dzie szybki wyrok, mnie uwolni od wszelkich podejrze�, a Tobie, synu, zagwarantuje przysz�o��. Okaza�a niewie�ci� s�abo�� i tkliwo�� � jakby spe�niaj�c nie zaspokojon� potrzeb� macierzy�stwa nazywa�a Ci� kilkakrotnie Antoniuszem i naszym synem. Antonia nigdy nie urodzi�a dziecka.

Ju� sama my�l o denuncjacji napawa�a mnie wstr�tem. Antonia jednak ci�gle wraca�a do tego. Zgodnie z rozs�dkiem najlepiej by�o zebra� owoce ze sprawy, kt�rej nie da si� unikn��. Zgodzi�em si� spe�ni� jej pro�b�.

Jeszcze na progu sypialni udzieli�a mi m�drych rad: wymieni�a stare rody, z kt�rymi, ciebie maj�c na widoku, powinienem nawi�za� przyjazne kontakty. Wskaza�a tak�e na inne rodziny, w stosunku do kt�rych musz� zrobi� wszystko co mo�liwe, aby je odsun�� od urz�d�w pa�stwowych albo doprowadzi� do ca�kowitego wyniszczenia.

Z roziskrzonymi oczyma powtarza�a, �e je�li �al jej b�dzie umiera�, to tylko dlatego, �e chcia�aby w przysz�o�ci znale�� dla Ciebie odpowiedni� kandydatk� na �on�. Niewiele takich jest w Rzymie. Powinienem � uwa�a�a � wcze�nie pomy�le� o zr�kowinach i wybra� wedle swego gustu dziewczynk� dwunastoletni�. Ty jednak i tak moich m�drych rad nie pos�uchasz!

Przyszli przestraszeni �o�nierze z poleceniem po�piechu. Musieli�my si� rozsta�. Chcia�em na wieczno�� zachowa� w swej pami�ci zap�akane, u�miechni�te i cudowne w swym majestacie oblicze Antonii, na kt�rym ta wyczerpuj�ca noc wycisn�a swoje pi�tno. Przysz�a mi do g�owy znakomita my�l, kt�ra u�atwi�a mi wyj�cie od niej, cho� by�y to najbardziej �a�obne kroki w mym �yciu!

Nie chcia�em wraca� do domu, nie chcia�em widzie� ani Klaudii, ani nawet Ciebie, m�j synu! Sp�dzi�em wiele czasu, chodz�c po ogrodach Palatynu. Opar�em si� o pie� prastarej pinii � by� osmolony, ale drzewo zieleni�o si� wykazuj�c zdumiewaj�c� �ywotno��. Spogl�da�em na wsch�d, zach�d, p�noc i po�udnie. Cho�by to wszystko, dos�ownie wszystko by�o moje, odda�bym to za jeden jedyny poca�unek Antonii! Wszystkie per�y Indii za biel jej cia�a! Tak my�la�em, bo mi�o�� potrafi cudownie za�lepi� cz�owieka!

Przecie� Antonia by�a ode mnie starsza. Jej najlepsze lata ju� min�y. Na subtelnej twarzy pozosta�y �lady dozna� i cierpie�. W pewnych miejscach mog�aby by� pulchniejsza, ale szczup�o�� cia�a podkre�la�a arystokratyczn� dystynkcj�. Jej nozdrza, wibracja ca�ego cia�a w gor�czce rozpalonego Rzymu by�y najpi�kniejsze, jakie kiedykolwiek widzia�em. Ogarni�ty upojeniem mi�osnym patrzy�em na le��ce u mych st�p Forum z jego prastarymi budowlami, a tak�e na nowy Rzym, d�wigaj�cy si� z ruin i popio��w � portyki Nerona i l�ni�ce w promieniach �witu budynki Z�otego Domu na stokach Eskwilinu. Wprawdzie nie my�la�em wtedy o kupnie dzia�ek, ale przemkn�o mi przez my�l, �e m�j stary dom na Awentynie jest za ciasny i �e ze wzgl�du na Ciebie musz� postara� si� o nowe, dostojniejsze mieszkanie, mo�liwie jak najbli�ej Z�otego Domu. W�a�nie w tamtej okolicy, w dolinie, kt�r� trzeba zabudowa�, w pobli�u podziemnej �wi�tyni Mitry jest podobno dzia�ka do sprzedania.

Przys�oni�em r�k� oczy, aby zgodnie ze zwyczajem przodk�w z lotu ptak�w wywr�y� twoj� przysz�o��. Nagle s�o�ce schowa�o si� za chmury, a od wschodu przeci�a niebo s�aba b�yskawica. Na niespodziewany odg�os grzmotu, kt�ry si� przeni�s� nad miastem, go��bie z Kapitolu wzbi�y si� do nieba. Hen w dole, os�aniaj�c r�kami oczy, wpatrywali si� we wschodni� stron� nieba kupcy � chcieli oceni� pogod�, czy warto wyk�ada� towary. Gdyby przysz�a burza, trzeba by je chowa�. Wygl�dali jak ma�e pe�zaj�ce robaki. Chmura jednak rozesz�a si� r�wnie szybko, jak si� pojawi�a i znowu s�o�ce ostro �wieci�o mi w oczy. Wtedy nie umia�em tego znaku wyja�ni�. Dopiero p�niej zrozumia�em, co oznacza�.

Odwr�ci�em si� i powoli j��em schodzi� z Palatynu. Przechodz�c ko�o Z�otego Domu spr�buj� porozmawia� z Neronem. Je�li mam donie�� na Antoni�, to musz� si� spieszy�, aby nikt mnie nie ubieg�. Parskn��em �miechem, zastanawiaj�c si� nad absurdem �ycia i tak id�c, raz �mia�em si�, to zn�w szlocha�em na zmian�, jak cz�owiek w transie.

Mundus absurdus. �wiat jest g�upi � powt�rzy�em g�o�no, jakbym odkry� nies�ychan� m�dro��. Zreszt� w�wczas wydawa�o mi si� to nadzwyczaj m�dre, chocia� p�niej, kiedy si� uspokoi�em, doszed�em do lepszych okre�le�.

Och�on��em, gdy w sali przyj�� u Nerona wita�em si� z czekaj�cymi na porann� audiencj� go��mi. Wszyscy zamiast ludzkich twarzy mieli zwierz�ce pyski. Ten widok przerazi� mnie! Przeciera�em r�k� oczy, ale z�udzenie nie ust�powa�o. W zdobionej ko�ci� s�oniow� srebrzystej sali, kt�rej posadzk� stanowi wspania�a mozaika z wyobra�eniem uczty bog�w, zebra� si� ogromny t�um, by cierpliwie cho�by do po�udnia oczekiwa�, �e Neron bodaj rzuci na nich okiem. Na t�um ten sk�ada�y si� wszelkiego rodzaju zwierz�ta: wielb��dy, je�e, byki i �winie. Powita�em Tygellina � tak wyra�nie widzia�em go jako wychudzonego tygrysa, �e musia�em r�k� zdusi� �miech, kt�ry we mnie wzbiera�.

To dziwne z�udzenie wzrokowe, wywo�ane chyba brakiem snu, wyczerpaniem i napi�ciem, min�o, gdy znalaz�em si� przed obliczem Nerona. Przyj�� mnie poza kolejno�ci�, gdy� oznajmi�em, �e mam mu co� wa�nego do powiedzenia. By� jeszcze w sypialni; za partnerk� mia� Akte. Oznacza�o to, �e znu�y�y go ju� dewiacje i chce wr�ci� do naturalnych ludzkich obyczaj�w.

Neron wygl�da� nie jak zwierzokszta�tny potw�r, ale jak zwyk�y, zm�czony ci�g�� podejrzliwo�ci� cz�owiek, a raczej jak rozpieszczone i nadmiernie oty�e dziecko, kt�re nie rozumie, co z�ego zrobi�o. Przecie� zawsze mia� dobre zamiary, no i �piewa� znakomicie, najlepiej ze wszystkich wsp�czesnych. �wi�cie w to wierzy�, a jak by�o naprawd�, nie potrafi� powiedzie�, jestem raczej niemuzykalny.

Oczywi�cie, wygrywa� konkursy �piewacze, ale przecie� jego pozycja musia�a wp�ywa� na ich wyniki. Wiem, �e pewnego razu, kiedy mia� chryp�, przekupywa� swych konkurent�w i szkalowa� tych, kt�rzy nie dali si� przekupi�. Ale wszyscy �piewacy, szczeg�lnie tenorzy, s� lud�mi pr�nymi. Przy tym dodam, �e Neron nie prze�ladowa� uczestnik�w konkursu ani nie stara� si� im szkodzi�. Nigdy te� nie przekupywa� s�dzi�w. Cz�sto sam organizowa� takie konkursy i zawsze, uczestnicz�c w nich, poci� si� ze strachu i wyciera� wilgotne d�onie, �eby m�c utrzyma� cytr�. Kiedy� zreszt� wypad�a mu z r�k, na szcz�cie s�dziowie tego nie zauwa�yli. Przed ocen� s�dziowsk� Neron ba� si� i gor�czkowa�, jak ka�dy nowicjusz. Odzyskiwa� spok�j dopiero po wej�ciu na estrad�, gdy� zupe�nie zapami�tywa� si� w �piewie.

M�j przyjaciel Petroniusz by� zdania, �e Neron ma prawo do dumy ze swego g�osu. Ufam tej ocenie, bo Petroniusz by� nie tylko pisarzem � �wietnie sobie radzi� i odnosi� sukcesy jako prokonsul Bitynii. Skoro za� samemu sobie i wszystkim innym udowodni� w�asne zdolno�ci polityczne, odszed� od polityki i powr�ci� do Rzymu, gdzie zajmowa� si� tylko sztuk�.

Niech si� stanie, co si� sta� musi! Wszed�em do sypialni Nerona, kt�ry w�a�nie odbywa� codzienne poranne �wiczenia g�osu. Co chwila p�uka� gard�o. Unika� jedzenia owoc�w, bo jeden z lekarzy ostrzega�, �e ich sok �le wp�ywa na rozw�j strun g�osowych. Ja tam uwa�am, �e zjedzenie codziennie rano jab�ka lub ki�ci winogron oraz odrobiny zwyk�ego chleba na miodzie dobrze wp�ywa na trawienie. To jest istotne dla ka�dego, kto do�y� ju� pewnego wieku i wiedzie luksusowe �ycie.

Gdy dr��cym g�osem wyj�ka�em imi� Antonii, Neron w�a�nie p�uka� gard�o. Zakrztusi� si� i rozkaszla�, a� Akte musia�a bi� go po plecach. Kaza� jej wyj�� z pokoju.

��Co m�wisz o Antonii, przekl�ty zdrajco? � zapyta� po jej wyj�ciu, odzyskawszy g�os.

Ca�y rozdygotany wyzna�em, �e dot�d tai�em przed nim udzia� Antonii w spisku. Czyni�em to przez szacunek dla jej ojca, cesarza Klaudiusza, kt�ry swego czasu by� mi �yczliwy i nada� imi� Lauzusa. Jednak sumienie mnie dr�czy i nie mog� ju� d�u�ej milcze�, bo na sercu mi le�y bezpiecze�stwo cesarza.

Pad�em na kolana i opowiedzia�em, �e pod os�on� nocy Antonia wielokrotnie zaprasza�a mnie do siebie i � obiecuj�c wysokie nagrody i stanowiska � zach�ca�a, abym przy��czy� si� do tajnego sprzysi�enia. Uwa�a�a, �e skoro jestem bliskim przyjacielem Nerona, to mam wspania�e mo�liwo�ci zamordowania go sztyletem albo trucizn�.

By�em bardziej rozpalony ni� posadzka w �a�ni parowej. Jednym tchem doda�em, �e Antonia obieca�a zaraz po zamachu po�lubi� Pizona. Ta nonsensowna pog�oska kursowa�a po Rzymie, a wiedzia�em, �e g��boko dotknie Nerona. Przecie� odrzuci�a jego o�wiadczyny!

Neron nadal mi nie wierzy�. Nie mie�ci�o mu si� w g�owie, �eby tak wysoko urodzona kobieta jak Antonia zawierzy�a mnie, kt�ry nie mia�em �adnego znaczenia.

Kaza� mnie bezzw�ocznie zatrzyma� i pod stra�� centuriona zamkn�� w wyka�czanej w�a�nie sali, gdzie pewien s�ynny rzemie�lnik wykonywa� wspania�e malowid�o, przedstawiaj�ce pojedynek Achillesa i Hektora pod murami Troi. Neron wywodzi� si� z rodu Juliusz�w, wi�c dba� o podtrzymywanie mitu, �e r�d ten zapocz�tkowa� nielegalny zwi�zek troja�skiego Eneasza z bogini� Wenus. Dlatego te� nie czci� Wulkana, m�a Wenus i zawsze wyra�a� si� o nim obra�liwie. Cech kowali bardzo nad tym ubolewa�.

Zapach farby w sali dra�ni� mnie nie mniej ni� zachowanie zarozumia�ego artysty. Nie pozwala� mi nawet p�g�osem rozmawia� z wartownikiem, poniewa� jakoby przeszkadza�o mu to w pracy. By�em te� ura�ony, bo Neron nie wyznaczy� do stra�owania przy mnie trybuna wojskowego i musia�o mi wystarczy� towarzystwo centuriona. Na szcz�cie centurion by� ekwit� i gdyby ten zadufany w sobie rzemie�lnik nam nie przeszkadza�, zapewne mile sp�dziliby�my czas, dyskutuj�c o koniach.

Nie odwa�y�em si� obrazi� tego rzemie�lnika, kt�ry by� w ogromnych �askach u Nerona. Cesarz traktowa� go z uni�on� czci� i obdarzy� obywatelstwem rzymskim. Dlatego malarz zawsze ubiera� si� w tog�, cho� wygl�da� w niej komicznie. Neron nawet kiedy� wspomnia�, �e podniesie go do stanu rycerskiego; na szcz�cie zrezygnowa� z tego idiotycznego pomys�u. Kolorowy pogromca zwierz�t m�g� jeszcze jako� uj��, ale �eby rzemie�lnik, kt�ry �yje z malowania obraz�w, nale�a� do stanu rycerskiego?! Nie! Wszystko ma swoje granice! Nawet Neron to rozumia�!

Czeka�em a� do popo�udnia. Cesarz poleci� przys�a� mi jedzenie z w�asnego sto�u, wi�c nie martwi�em si� szczeg�lnie. Bez s�owa grali�my z centurionem w ko�ci i popijali wino. W�a�ciwie centurion prawie nie pi�, by� przecie� na s�u�bie. Aby pozyska� przychylno�� bogini Fortuny, przegra�em do niego tak ogromn� sum�, �e musia�em posy�a� po pieni�dze do swojego bankiera. Centurion wprawdzie zapewnia�, �e wierzy mi na s�owo, ale wola� od razu otrzyma� wygran�. By�em przecie� aresztowany, a g�owy wielu os�b znamienitszych ode mnie spad�y, zanim nie tylko zd��y�y sp�aci� swoje d�ugi, ale nawet po�egna� si� z dzie�mi. Korzystaj�c z okazji pos�a�em Klaudii wiadomo��, �e zatrzymano mnie w charakterze podejrzanego.

Twoja matka dobrze rozumia�a, �e musz� zapewni� Ci przysz�o��, lecz absolutnie nie uwa�a�a mojej dzia�alno�ci denuncjatorskiej za politycznie niezb�dn�. Dobrze jej zrobi niepok�j o moje bezpiecze�stwo, cho� w rzeczywisto�ci nie by�o po temu wi�kszego powodu. Ale troch� si� sam niepokoi�em � zbyt dobrze zna�em kaprysy Nerona i nie �ywi�em zaufania do jego doradc�w ani nawet do Tygellina, chocia� mia� wobec mnie d�ug wdzi�czno�ci.

Zawsze stara�em si� zataja� wielko�� mojego maj�tku, ale i tak uwa�ano mnie za na tyle bogatego, aby warto by�o na mnie donie��. Z przykro�ci� wspomnia�em los konsula Westynusa, kt�ry przecie� nawet nie by� cz�onkiem spisku. Na szcz�cie przypomnia�em sobie, �e z powodu jego �mierci mog� liczy� na przychylno�� Statilii Mesaliny. Wprawdzie nie wysz�a jeszcze za Nerona � prawo nak�ada�o na wdow� obowi�zek przestrzegania dziewi�ciomiesi�cznej �a�oby � ale trwa�y ju� przygotowania do hucznego wesela. Na poczet rozkoszy ma��e�skich Neron pobra� ju� zreszt� sporo zaliczek jeszcze za �ycia Westynusa. Akte trafia�a do �o�a Nerona przypuszczalnie wtedy, gdy Statilia oddawa�a si� kultowi bogini Ksi�yca, aby poprawi� swoj� opini�, Akte za� po kryjomu sk�ania�a si� do nauki Chrystusa. Wiedzia�em o tym z wiarygodnych �r�de�. Usi�owa�a umacnia� w Neronie dobre cechy � z pewno�ci� takie posiada�, lecz wydobycie ich na jaw przekracza�o ludzkie si�y.

Statilia by�a chyba pierwsz� kobiet� w Rzymie, kt�ra wprowadzi�a germa�ski zwyczaj ukazywania si� z ods�oni�t� lew� piersi�. Mog�a sobie na to pozwoli�, bo s�yn�a z pi�knego biustu. Kobiety gorzej przez natur� wyposa�one wybrzydza�y na now� mod� i uwa�a�y j� za nieprzyzwoit�. Zupe�nie jakby by�o co� z�ego w pokazywaniu �adnej piersi! Przecie� od tysi�cy lat w oficjalnych obrz�dach ofiarnych kap�anki wyst�puj� z nagimi piersiami i uznawane jest to za dow�d ich po�wi�cenia, a nie amoralno�ci.

Niemoralnymi nazwa�bym raczej inne zwyczaje Statilii Mesaliny, jak usztywnianie i zmi�kczanie j�zyka, masa�e ko�ci� s�oniow� i inne metody, znane �wiadomym sztuki mi�osnej kobietom. Jednak�e nie ma sensu wie�� sporu na temat gustu. Tak zwyk� by� mawia� m�j przyjaciel Petroniusz, gdy w czasie wyst�p�w Nerona dostawa� skurcz�w brzucha.

Dopiero przed wieczorem Tygellin zdo�a� zebra� od pozosta�ych jeszcze przy �yciu cz�onk�w spisku dowody udzia�u Antonii w sprzysi�eniu. Kilku nieszcz�snych sprzedawczyk�w z�akomi�o si� na obiecane nagrody i bez zmru�enia oka potwierdzi�o pod przysi�g�, �e Antonia rzeczywi�cie obieca�a po�lubi� Pizona natychmiast po jego rozwodzie. Jakoby mieli nawet wymieni� mi�dzy sob� prezenty zar�czynowe. Przeszukano mieszkanie Antonii i znaleziono kupiony po kryjomu przez Pizona od pewnego syryjskiego z�otnika z�oty naszyjnik wysadzany indyjskimi rubinami. W jaki spos�b naszyjnik trafi� do domu Antonii � nie wiem i nie chc� wiedzie�.

Teraz Neron musia� uwierzy� moim s�owom. Udawa� g��bokie przygn�bienie, chocia� w g��bi duszy by� bardzo zadowolony ze znalezienia godziwego pretekstu do skazania Antonii na �mier�. Chcia� okaza� mi swoj� �ask�, wi�c zaprosi� mnie do bestiarium w nowych ogrodach, gdzie Epafrodyt organizowa� Neronowi prywatne spektakle cyrkowe. Z niema�ym zdumieniem zobaczy�em dw�ch nagich ch�opc�w i ma�� dziewczynk�, przywi�zanych do pni obok klatki lw�w. Epafrodyt dawa� mi uspokajaj�ce znaki. Mimo to przyznaj�, �e przerazi�em si�, gdy us�ysza�em g�o�ny ryk lwa i zobaczy�em, �e machaj�c ogonem biegnie prosto do dzieci. Nast�pnie wspi�� si� na tylne �apy, obj�� ofiary przednimi i oble�nie obw�chiwa� ich przyrodzenia. Ku memu zdumieniu dzieciom nic si� nie sta�o, cho� przera�one wi�y si� na wszystkie strony. Gdy lew si� uspokoi�, Epafrodyt wszed� do klatki i mieczem rozp�ata� mu brzuch, a� krew trysn�a na wszystkie strony.

Ch�opc�w i dziewczynk� uwolniono z wi�z�w i wci�� trz�s�cych si� ze strachu wyprowadzono. Wtedy ze sk�ry lwa wyczo�ga� si� Neron i zapyta�, czy zdo�a� wyprowadzi� w pole mnie, do�wiadczonego specjalist� hodowli zwierz�t. Przyzna�em, i� by�em przekonany o ogl�daniu �ywego lwa. Wtedy pokaza� mi spr�yny i oprzyrz�dowanie techniczne oraz worek krwi, kt�ry Epafrodyt przeci�� mieczem.

Zastanawia�em si� potem nad t� dziwaczn� zabaw�, kt�ra przypuszczalnie przynios�a Neronowi zadowolenie, lecz kt�rej si� wstydzi�, wi�c pokazywa� tylko niekt�rym przyjacio�om. Doszed�em do wniosku, �e zaspokajaj�c swoje nienaturalne sk�onno�ci cesarz musia� doznawa� pewnego rodzaju uwolnienia z poczucia winy w chwili, gdy Epafrodyt przebija� mieczem worek z krwi�, �e traktowa� ten gest alegorycznie. To oczywi�cie tylko moje osobiste wra�enie, nie wiem, czy mam racj�. T� zabaw� ogl�da�o kilka os�b, wi�c rzecz jasna z ust do ust roznios�a si� plotka, �e jest ona najpewniejszym dowodem ca�kowitej demoralizacji Nerona.

Pokazuj�c mi sztuczk� ze sztucznym lwem Neron chcia� okaza�, �e ma do mnie ca�kowite zaufanie. W pewnej chwili znienacka spojrza� mi w oczy i powiedzia�, udaj�c wzruszenie:

��Potwierdzono, �e Antonia jest winna i musz� w to wierzy�, cho� jej �mier� sprawi mi wielki b�l. Jest przecie� moj� przyrodni� siostr�. Ty pierwszy otworzy�e� mi oczy. Przyzna�em ci zaszczytne wyr�nienie � oto p�jdziesz do niej z poleceniem otwarcia �y�. Je�li uczyni to dobrowolnie i po cichu, ja nie b�d� rozg�asza� jej zdrady. Idzie przecie� i o m�j honor. Wyprawi� jej oficjalny pogrzeb, a urn� z prochami umieszcz� w mauzoleum boskiego Augusta. Ma do tego pe�ne prawo. Senatowi i ludowi o�wiadcz�, �e pope�ni�a samob�jstwo na skutek pomieszania zmys��w b�d� te� ze strachu przed b�lami �miertelnej choroby. Zawsze pow�d mo�na znale��! Ale wszystko to pod warunkiem, �e si� przyzwoicie zachowa!

Zaskoczy� mnie ca�kowicie, s�owa utkn�y mi w gardle. Przecie� zaproponowa� mi w�a�nie to, o co chcia�em go b�aga� jako o dow�d �aski. Mia�em zanie�� Antonii rozkaz �mierci! Bardzo pragn��em sp�dzi� z ni� ostatnie chwile i trzyma� j� za r�k�, gdy wraz z krwi� �ycie b�dzie ucieka�o z jej pi�knego cia�a. Tylko nadzieja, �e dost�pi� tej �aski, pozwoli�a mi znie�� dr�cz�ce napi�cie ca�odziennego oczekiwania.

Neron opacznie zrozumia� moje os�upienie. Parskn�� �miechem, poklepa� mnie po ramieniu i rzek� pogardliwie:

��Rozumiem! Nie b�dzie ci mi�o wyzna�, �e j� wyda�e�. A mo�e mi�dzy wami by�y jakie� tajne uk�ady? Znam Antoni�!

Chyba nie podejrzewa� na serio, �e Antonia mog�aby si� zni�y� do uwiedzenia cz�owieka tak nic nie znacz�cego jak ja. Tym bardziej �e odtr�ci�a Nerona! On by� bardzo pr�ny jako m�czyzna. Powiedzia� mi jeszcze o naszyjniku, ofiarowanym Antonii przez Pizona, i �askawie poleci�:

��Postaraj si� m�drze za�atwi� t� spraw�, a ostatecznie zapewnisz sobie trwa�e miejsce w senacie. Gdy Antonia wreszcie umrze, b�d� m�g� ca�kowicie po�wi�ci� si� kszta�ceniu g�osu. Wyjad� do Grecji na igrzyska! Zwyci�� w konkursie �piewu i gry na cytrze i w wy�cigu dziesi�ciokonnych rydwan�w � tam nie ma du�ej konkurencji � a potem zadziwi� �wiat jako atleta. Znasz moj� si�� i sztuk� zapa�nicz�. Kt�rego� dnia wyjd� na aren� uzbrojony tylko w maczug�. I t� maczug� po�o�� trupem lwa, aby udowodni�, �e jestem r�wny Herkulesowi! Epafrodyt wybierze dla mnie du�ego, gro�nie wygl�daj�cego lwa, kt�rego odpowiednio przygotuje, wi�c wcale nie b�d� si� ba�!

Poniewa� widzia�em jego zabaw� i wys�ucha�em tej wypowiedzi, doszed�em do wniosku, �e on naprawd� uwa�a siebie za boga, kt�remu wszystko wolno. Zastanawia�em si�, czy w twierdzeniu Agrypiny o jego zaburzeniach umys�owych nie by�o wiele prawdy. Ale je�li tak, to genialnie potrafi� ukrywa� je przed �wiatem.

Zawistni ludzie twierdzili, �e ju� sama decyzja budowy Z�otego Domu �wiadczy o odchyleniach psychicznych Nerona. Ale pa�stwo rzymskie wytrzyma�o budow� jednego Z�otego Domu. Wytrzyma�o przecie� budowy znacznie wi�ksze i nikt nie doszukiwa� si� dewiacji umys�owych u projektant�w cho�by takiego Koloseum � amfiteatru, kt�ry b�dzie s�u�y� ca�emu ludowi rzymskiemu.

Neron s�dzi�, �e upokorzy mnie, wysy�aj�c do Antonii, poniewa� w g��bi serca gardzi� denuncjatorami. Ale s� r�ni denuncjatorzy. S�dz�, �e tymi wspomnieniami przekona�em Ci�, �e kierowa�em si� raczej motywami szlachetnymi ni� egoistycznymi. My�la�em tylko o Tobie, m�j synu, i o chwale naszego rodu. Troska o utrzymanie si� przy �yciu by�a spraw� drugorz�dn�. Neron pomyli� si�, niechc�cy da� mi najwi�ksz� rado��, o jakiej mog�em tylko marzy�! A my�la�, �e mnie upokorzy!

Tak wi�c zobaczy�em niewypowiedzianie promienne oblicze Antonii. Nie s�dz�, aby ktokolwiek przyjmowa� herolda �mierci z u�miechem na twarzy, b�yszcz�cym wzrokiem i z wyci�gni�tymi r�kami. Doprawdy, okazywa�a tak� rado��, �e natychmiast rozkaza�em trybunowi wojskowemu i �o�nierzom, aby opu�cili dom. Wystarczy, gdy b�d� go pilnowali od zewn�trz. Trzyma�em si� tu �ci�le polece� Nerona. Wiedzia�em, �e niecierpliwie czeka na wiadomo�� o �mierci Antonii. Chyba jednak rozumia�, jak nie�atw� misj� mi powierzy�. Nak�onienie Antonii do pope�nienia samob�jstwa musi wymaga� jakiego� czasu. Wprawdzie ja nie potrzebowa�em wiele m�wi�, ale Neron o tym nie wiedzia�.

Nie chcia�em marnowa� bezcennych chwil, wypytuj�c Antoni� o naszyjnik, chocia� zazdro�� szarpa�a mi serce. Jeszcze raz padli�my sobie w obj�cia. By�em tak wyczerpany czuwaniem, presj�, k�opotami, �e nie by�em zdolny do pieszczot. Mogli�my tylko le�e� ko�o siebie, przytuleni tak blisko, jak to jest tylko mo�liwe.

Tymczasem niewolnice przygotowywa�y w porfirowej wannie gor�c� k�piel. Sz�a przede mn� naga i ze �zami w oczach prosi�a, abym si� pospieszy�. Zachowuj�c najwi�ksz� ostro�no�� i staraj�c si� oszcz�dzi� jej b�lu przeci��em ostrym ostrzem t�tnice w zgi�ciu �okciowym. Nie krzykn�a, aby nie sprawi� mi przykro�ci, ale nie mog�a si� powstrzyma� od cichego j�ku.

Krew p�yn�a obficie i mieszaj�c si� z przesycon� wonno�ciami wod� zabarwia�a j� na czerwono. Antonia przeprosi�a mnie za sw� s�abo��. T�umaczy�a, �e prowadzi�a nader wygodne �ycie i nie nawyk�a do znoszenia najmniejszego cierpienia. Gdy niewolnica zbyt mocno szczotkowa�a jej jasne w�osy, kara�a j�, k�uj�c ig�� w pier�.

Podtrzymywa�em kark Antonii jedn� r�k�, w drugiej trzyma�em jej d�o�, nasze usta niemal si� styka�y. W�asne �ycie wydawa�o mi si� tak niewa�ne, �e chcia�em umrze� z ni� razem.

��To jest najwi�ksza uprzejmo��, jaka mnie kiedykolwiek spotka�a od m�czyzny! � wyszepta�a dr��cym g�osem i uca�owa�a mnie w ucho. � Musisz �y� dla syna. Zapami�taj wszystkie moje rady co do zapewnienia mu w�a�ciwej przysz�o�ci. Zanim podwi��� mi podbr�dek, aby po�o�y� mnie na stos ca�opalny, wsu� mi w usta z�oty pieni��ek etruski. To najcenniejszy dar, jaki otrzyma�am w �yciu. Oczywi�cie b�d� go musia�a odda� Charonowi za przew�z �odzi�, ale dzi�ki temu powinien zrozumie�, �e trzeba mnie traktowa� z szacunkiem, nale�nym memu stanowi. Nie chcia�abym, �eby t�um mnie popycha�!

Ogarni�ty �alem m�wi�em jej co� o �ydowskim Bogu i o Chrystusie, kt�ry swoj� �mierci� odkupi� wszystkie grzechy rodzaju ludzkiego, a w swym mi�osierdziu nie odrzuca od siebie nikogo, kto si� do niego zwr�ci.

��Nie pr�buj z dobroci wmawia� mi niedorzeczno�ci, Minutusie! � szepn�a coraz bardziej bledniej�ca Antonia. � Nie licowa�oby z godno�ci� c�rki cesarza, bym prosi�a o zmi�owanie ukrzy�owanego przysz�ego w�adc�. Nie mog� nawet powiedzie�, �e odczuwam sympati� do chrze�cija�skich zabobon�w. Wystarcz� mi starzy rzymscy bogowie i pewno��, �e moje popio�y spoczn� w mauzoleum Augusta. W�tpi�, czy senat i lud wyraziliby zgod� na m�j cichy pogrzeb. Neron post�pi� roztropnie, zapewniaj�c mi miejsce w mauzoleum, do kt�rego mam pe�ne prawo. Nie powiniene� uczestniczy� w tych ceremoniach, bo nie umiesz trzyma� si� w ryzach ani ukrywa� �a�oby. Pami�taj, kochany Minutusie, �e jeste� kiepskim aktorem!

Ju� nie mog�a m�wi�. Zamkn�a oczy, abym nie wyczyta� z nich dzieci�cej grozy, gdy czarne cienie otacza�y j� coraz cia�niejszym kr�giem. Po chwili jej usta zwiotcza�y na moich wargach i usta� lekki u�cisk jej d�oni. Nadal jednak mocno trzyma�em jej w�skie palce i bez ko�ca ca�owa�em t� ukochan� twarz.

Gdy zrozumia�em, �e naprawd� nie �yje, podnios�em jej zakrwawione cia�o i zanios�em do sypialni. Szybko zmy�em z siebie krwawe �lady. Antonia u�ywa�a najnowszego egipskiego myd�a, wytwarzanego przez mojego galijskiego wyzwole�ca. Egipskie to ono by�o tylko z nazwy, wyrabiano je w Rzymie jak wszystkie inne myd�a i bardzo poszukiwany proszek do z�b�w. To tylko wyzwoleniec nadawa� swoim produktom r�ne wyszukane nazwy, aby usprawiedliwi� ich wysokie ceny.

Przez moment chcia�em go ucieszy� wiadomo�ci�, �e Antonia korzysta�a z jego produkt�w. Ale zastanowi�em si� � pewno wykorzysta�by t� informacj� i jeszcze w czasie pogrzebu mej ukochanej wypu�ci�by na rynek nowe myd�o pod nazw� �Antonia". Na to nie mog�em pozwoli�, cho� niekt�rzy nazywaj� mnie skrajnym samolubem. Za jaki� czas mo�na b�dzie kt�ry� z wyrob�w nazwa� imieniem Antonii dla uczczenia jej pami�ci. Nie spowoduje to �adnych k�opot�w, poniewa� Neron oficjalnie nie oskar�a� Antonii o zdrad� pa�stwa.

Ubra�em si� i wezwa�em z ogrodu centuriona i �o�nierzy, aby po�wiadczyli dobrowoln� �mier� Antonii. Kaza�em niewolnicom umy� jej cia�o i sam w�o�y�em w usta prastar� z�ot� monet� etrusk�. Nakaza�em majordomusowi pilnowanie, aby niewolnice jej nie ukrad�y i wyszed�em, bo musia�em szybko zg�osi� si� do Nerona.

Neron by� zdenerwowany i wypi� sporo wina. Podzi�kowa� mi, �e tak sprawnie za�atwi�em t� nieprzyjemn� spraw�. Jeszcze raz potwierdzi� cesarskim s�owem prawo do dysponowania maj�tkiem, odziedziczonym po Jukundzie w Brytanii, oraz zapowiedzia� protegowanie mnie w senacie, abym otrzyma� krzes�o kurulne. Opowiada�em ju� o tym. Czuj� si� lepiej, kiedy uda�o mi si� przela� na papier najbardziej gorzk� cz�� mego wyznania.

W por�wnaniu z tym wszystkim drobiazgiem nazw� fakt, �e w kilka tygodni p�niej moje �ycie zawis�o na w�osku. Nigdy dot�d nic takiego mi nie grozi�o. Na szcz�cie mia�em przyjaci�, kt�rzy w por� dowiedzieli si�, �e Neron przedsi�wzi�� pewne kroki w zwi�zku z otwarciem testamentu Antonii. Zacz��em zatem wst�pnie przygotowywa� Klaudi�, bo plany wobec niej by�y rzeczywi�cie ohydne.

Do dzi� nie rozumiem, dlaczego Antonia, kobieta do�wiadczona i bieg�a w kwestiach politycznych, upar�a si� i przewidzia�a dla Ciebie zapis testamentarny, chocia� b�aga�em, by tego nie robi�a. Przed sam� jej �mierci� nie rozmawiali�my na ten temat, przecie� mieli�my sobie do powiedzenia wiele innych rzeczy. W swym mi�osnym zapami�taniu zupe�nie zapomnia�em zreszt� zar�wno o testamencie, jak i o nadaniu Ci dodatkowo imienia Antoniusza.

Przede wszystkim musia�em niezw�ocznie pozby� si� westalki Rubrii, kt�ra by�a jedynym kompetentnym �wiadkiem Twego urodzenia. Nie chc� zbyt dok�adnie opowiada� o spotkaniu z ni�. Nadmieni� tylko, �e wcze�niej z�o�y�em wizyt� wiekowej ju� Loku�cie. Mieszka�a w pi�knym domu, podarowanym jej przez Nerona. W ogrodzie, uprawianym przez m�odych adept�w jej sztuki, ros�y r�ne zio�a. Ich siew, piel�gnowanie i zbi�r z zabobonn� precyzj� trzeba by�o dostosowywa� do po�o�enia gwiazd i faz ksi�yca.

Znowu przekona�em si�, jak wa�ne jest nawi�zywanie przyja�ni w m�odych latach, kiedy zapatrywania i pogl�dy nie maj� �adnego znaczenia. Lokusta by�a szczerze uradowana moim widokiem i nawet nie chcia�a �adnego wynagrodzenia za swoje us�ugi. Z o�ywieniem rozmawiali�my o Agrypinie, Klaudiuszu i naszej m�odo�ci. Moja wizyta mo�e nawet nie by�a wskazana ze wzgl�du na stan jej zdrowia. Oczywi�cie wr�czy�em jej cenne podarunki, mi�dzy innymi �ydowski amulet, bo wiedzia�em, �e lubi posiada� przedmioty zwi�zane z magi�.

Z zadowoleniem stwierdzi� musz�, �e niespodziewany zgon Rubrii nie wzbudzi� �adnych podejrze�. Wcale nie mia�a po �mierci sczernia�ej twarzy � do takiego mistrzostwa doprowadzi�a Lokusta swoj� sztuk� na staro��. Neron hojnie przydziela� do jej dyspozycji przest�pc�w, kt�rzy nie zas�ugiwali na lepszy los. Na nich mog�a wypr�bowywa� dzia�anie lek�w.

Moja wizyta u Rubrii tak�e nie wzbudzi�a �adnych podejrze�, poniewa� cz�sto odwiedzali j� go�cie w atrium �wi�tyni Westy. Ja sam przed laty w�asnor�cznie zamurowa�em w tajnej skrytce opiecz�towany dokument, kt�ry potwierdza� pochodzenie Klaudii, a tak�e o�wiadczenie nieboszczki Pauliny i pismo, w kt�rym Antonia uzna�a Klaudi� za swoj� przyrodni� siostr� i nada�a Tobie dodatkowe imi� Antoniusza.

Po pewnych przejawach widzia�em, �e wpad�em w nie�ask�, wi�c wcale si� nie zdziwi�em, gdy Neron wezwa� mnie do siebie. By�em na to dobrze przygotowany. Zagryzaj�c wargi i zaciskaj�c szcz�ki rozkaza�:

��Opowiedz no mi o swoim ma��e�stwie, Manilianusie, bo nic o nim nie wiem. Spr�buj te� wiarygodnie wyja�ni�, czemu Antonia uwzgl�dni�a Twojego syna w testamencie i jeszcze pozwoli�a mu nosi� swoje rodowe imi�?! Nawet nie wiedzia�em, �e masz jakiego� syna opr�cz tego b�karta Epafrodyta!

Unika�em jego spojrzenia i bardzo stara�em si� trz��� ze strachu. Gwoli uczciwo�ci powiem, �e wcale nie musia�em si� za bardzo stara�. Neron utwierdzi� si� w przekonaniu, �e co� przed nim ukrywam, i grzmia� dalej:

��Jeszcze bym zrozumia�, gdyby Antonia poprzesta�a na zapisaniu twemu synowi sygnetu herbowego swego wujka Sejana. Dlaczego jednak przekaza�a ch�opcu klejnoty rodu Juliusz�w, odziedziczone po matce Klaudiusza, starej Antonii? Mi�dzy innymi jest tam klamra, kt�r� boski August nosi� na wojnie oraz w czasie obrz�du sk�adania ofiar za pomy�lno�� ojczyzny. Co ciekawsze, o twoim ma��e�stwie ani o dziecku nie ma �adnej wzmianki w nowym wykazie ludno�ci, nie m�wi�c ju� o zwojach stanu rycerskiego, cho� wedle ustawy termin dokonania wpisu ju� dawno up�yn��. Co� mi w tym wszystkim �mierdzi! Do moich uszu docieraj� niewiarygodne wprost historie o twoim tajnym ma��e�stwie! Jestem sprawiedliwy, wi�c z twoich ust chc� us�ysze� prawd� o tych sprawach. Wiem przecie�, �e prowadzisz r�ne interesy niezbyt zgodne z pozycj� senatora, co przysporzy�o ci wielu wrog�w. Wyt�umacz si�!

Pad�em mu do n�g, udaj�c skruch�, i zawo�a�em:

��Och, jak dr�czy�o mnie sumienie! Historia jest jednak tak wstydliwa, �e nie o�mieli�em si� jej nikomu wyjawi�. Moja �ona, Klaudia, jest �yd�wk�!

Neron wybuchn�� pot�nym �miechem, a� dygota�o jego oty�e cia�o, a z oczu pop�yn�y �zy. Na podstawie samych podejrze� nigdy ch�tnie nikogo nie skazywa� na �mier�, a co dopiero swoich przyjaci�.

��Ale� Minutusie! � powiedzia� z wyrzutem, kiedy wreszcie m�g� wydusi� z siebie g�os � przecie� judaizm sam w sobie nie jest niczym wstydliwym! Chyba wiesz, ile dobrych rzymskich rod�w ma domieszk� �ydowskiej krwi! Cho�by przez pami�� dla mojej ukochanej Poppei nie mog� uwa�a� �yd�w za ludzi gorszych od innych. Dopuszczam ich te� do stanowisk pa�stwowych, cho� w pewnych granicach. Pr�cz tego za moich rz�d�w wszyscy ludzie s� r�wni, czy to Rzymianie czy Grecy, czarni czy biali. A wi�c z �ydami te� wytrzymam.

��Gdyby to by�o wszystko, i tak nie odwa�y�bym si� ani tobie, ani innym przyjacio�om przedstawi� swojej �ony! � wsta�em z posadzki, udaj�c zawstydzenie. � Jest jeszcze gorzej � moja �ona wywodzi si� z niewolnik�w! Jej ojciec i matka byli biednymi wyzwole�cami matki Klaudiusza, Antonii, twojej babki. Dlatego dosta�a takie imi�: Klaudia. Chyba rozumiesz, �e wstydz� si� jej pochodzenia?! Mo�e przez pami�� babki Antonia chcia�a podarowa� ch�opcu jakie� drobiazgi na pami�tk�? Dodatkowe imi�, Antoniusz, da�em synowi na pro�b� Klaudii.

��Ale mimo wszystko � ci�gn��em rozgor�czkowany � ten zapis testamentarny zaskoczy� mnie ca�kowicie. S�dz�, �e spowodowany jest czyst� z�o�liwo�ci� Antonii, kt�ra chcia�a �ci�gn�� na mnie twoje podejrzenia. Wiedzia�a, �e wyda�em Scewinusa, Pizona i innych, chocia� nie przypuszcza�a, gdy pisa�a testament, �e w trosce o twoje bezpiecze�stwo, n�kany wyrzutami sumienia, zadenuncjuj� j� sam�. Doprawdy, ani troch� tego nie �a�uj�!

Neron zmarszczy� brwi i zastanawia� si� chwil�. Zauwa�y�em jego wahanie, wi�c szybko ci�gn��em:

��Najlepiej od razu si� przyznam, �e czuj� pewne zainteresowanie religi� �ydowsk�. Nie jest to przest�pstwo, cho� na pewno nie przystoi memu stanowisku. Niewiastom ta religia bardzo odpowiada. Moja �ona jest bardzo uparta i zmusza mnie, bym towarzyszy� jej do synagogi Juliusza Cezara. Bywaj� tam i inni Rzymianie. Cz�onkowie tej synagogi gol� brody, ubieraj� si� jak przyzwoici ludzie i chodz� do teatru. Jednemu z nich przytrafi� si� w cyrku przykry przypadek: zrzucono go na aren� na po�arcie zwierz�tom, poniewa� by� �ydem. Mo�e sobie przypominasz?!

Przymilnie si� u�miecha�em, lecz Neron nie odpowiada� u�miechem.

��Mo�e bym ci uwierzy� � powiedzia� � lecz tak si� dziwnie z�o�y�o, �e Antonia opiecz�towa�a i po�wiadczy�a testament ponad p� roku temu. Wtedy nawet nie mog�a przypuszcza�, �e b�dziesz zdrajc�!

Zrozumia�em, �e musz� wyzna� wi�cej. By�em na to przygotowany, jak r�wnie� na to, aby najpierw kluczy� i kr�ci�, aby zwi�kszy� podejrzenia Nerona. By� �wi�cie przekonany, �e wszyscy zawsze co� przed nim ukrywaj�. Wtedy wzbudza�em w nim najwi�ksze zaufanie, gdy pozwala�em mu mniema�, �e stale usi�uj� go oszuka�.

Wbi�em wzrok w ziemi� i szura�em butem o mozaik� na posadzce; przypadkowo przedstawia�a ona Marsa i Wenus uwi�zionych przez Wulkana w sieci z miedzianego drutu. Scena jako �ywo odpowiada�a sytuacji, w jakiej si� znalaz�em. Zak�opotany pociera�em d�onie i ani s�owa nie mog�em wykrztusi�.

��No wydu� to wreszcie z siebie � rykn�� Neron � albo zaraz �ci�gn� ci z n�g te nowiutkie purpurowe buciory! Chyba nie w�tpisz, �e senat bardzo by si� ucieszy�!

��Cesarzu! � zawo�a�em. � Wierz� w twoj� subtelno�� i szlachetno��! Prosz�, zachowaj tylko dla siebie moj� opowie��. Zw�aszcza nie powt�rz jej mojej �onie! Jest nieprawdopodobnie zazdrosna. Ma wi�cej lat ni� ja i w og�le nie rozumiem, jak to si� sta�o, �e da�em si� jej omota�!

Neron domy�li� si�, �e chodzi o co� osobliwego. Obliza� wargi i powiedzia� oble�nie:

��Prawda, �e �yd�wki s� w ��ku dobre?! Pewnie dzi�ki niej korzysta�e� z kontakt�w z innymi? Mnie nie oszukasz! No, m�w!

��Moja �ona jest ��dna s�awy, wi�c upar�a si�, �eby zaprosi� Antoni� na uroczysto�� nadania imienia naszemu synowi, kiedy to w obecno�ci �wiadk�w mia�em wzi�� go na r�ce i uzna� oficjalnie � wyzna�em j�kaj�c si�.

��Tak, jak kiedy� uzna�e� Lauzusa � wtr�ci� z�o�liwie. � No, dalej!

��Nawet nie �ni�em, �e Antonia przyjmie zaproszenie, chocia� chodzi�o o wnuczka wyzwole�c�w jej babki. Ale ona w tym czasie nie mia�a towarzystwa i brakowa�o jej rozrywek. Dla przyzwoito�ci przyprowadzi�a ze sob� westalk� Rubri�, kt�ra m�wi�c nawiasem strasznie si� spi�a. Pok�j jej pami�ci! My�l�, �e Antonia s�ysza�a o mnie r�ne historyjki i z ciekawo�ci chcia�a mnie pozna�. A mo�e ju� wtedy zamierza�a zyskiwa� sobie przyjaci� w okre�lonym celu? W ka�dym razie wypi�a sporo wina i da�a mi do zrozumienia, �e ch�tnie zobaczy mnie w swoim domu na Palatynie, ale raczej bez �ony, urodzonej niewolnicy.

Neron poczerwienia�. �lina s�czy�a mu si� z k�cik�w ust, a g�ow� przechyli� w moj� stron�, �eby dobrze s�ysze� ka�de s�owo.

��Jestem na tyle pr�ny � m�wi�em dalej � �e przyj��em jej zaproszenie, uwa�aj�c je za nies�ychany zaszczyt. S�dzi�em, �e powiedzia�a to podchmielona winem albo przez jaki� kaprys. Jednak wieczorem poszed�em do jej domu, a ona przyj�a mnie niespodziewanie przyja�nie i gor�co. Nie, Neronie, nie mam odwagi m�wi� dalej�

��Nie kr�puj si� � o�wiadczy� Neron. � Dobrze wiem, �e sk�ada�e� jej wizyty. Podobno trwa�y a� do rana. Nawet podejrzewa�em, �e tw�j syn jest jej dzieckiem. Ale podobno malec ma ju� siedem miesi�cy. Zreszt� wszyscy wiedz�, �e Antonia by�a ja�owa jak stara krowa!

Purpurowy na twarzy przyzna�em, �e Antonia okaza�a mi wielk� uprzejmo�� r�wnie� w swoim �o�u i tak sobie mnie upodoba�a, �e ci�gle kaza�a sk�ada� sobie wizyty. A� zacz��em si� ba�, �e moja �ona w ko�cu to wykryje. Ale jako� to trwa�o i wida� dobrze si� spisywa�em, skoro w testamencie pami�ta�a o moim synu. Przecie� ze wzgl�du na przyzwoito�� nie mog�a niczego zapisa� mnie!

��To stara chabeta � wo�a� Neron, �miej�c si� i r�kami bij�c po kolanach. � Ale si� poni�y�a! Chocia� � nie by�e� jedyny! Mo�esz mi wierzy� albo nie, lecz ona i mnie nagabywa�a, gdy kiedy� przyszed�em do niej, �eby podtrzyma� stosunki rodzinne. Wprawdzie by�em wtedy pijany, ale i tak dobrze pami�tam jej ostry nos i w�skie wargi, kiedy przemoc� mnie obj�a i pr�bowa�a ca�owa�. Potem rozpowiada�a po mie�cie bzdury, �e si� jej o�wiadczy�em! Naszyjnik Pizona wystarczaj�co dobitnie �wiadczy o jej zepsuciu! Chyba sypia�a nawet z niewolnikami, jak nie mia�a lepszych okazji! Nic dziwnego, �e jej odpowiada�e�!

R�ce same zacisn�y mi si� w pi�ci, ale na szcz�cie ust nie otworzy�em.

��Statilia Mesalina bardzo si� ucieszy�a z tego naszyjnika � powiedzia� Neron. � Ona nawet sutki swoich piersi maluje krwi� go��bia na taki sam kolor, jaki maj� te rubiny.

Neron by� tak rozbawiony i zachwycony swoj� przenikliwo�ci�, �e odetchn��em z ulg�: niebezpiecze�stwo min�o. Neron ch�tniej wierzy� w ludzkie z�o ani�eli dobro. Cnot� uwa�a� za ob�ud�, bo ludzi mierzy� wedle siebie.

��Bezczelny syryjski z�otnik � ci�gn�� Neron � domaga� si� zwrotu naszyjnika! Twierdzi�, �e sprzeda� go Pizonowi na kredyt. Spojrza�em mu prosto w oczy, o tak, i spyta�em, dlaczego on, roztropny kupiec, udzieli� Pizonowi tak wielkiego kredytu, skoro ca�e miasto zna�o jego k�opoty finansowe? Nic mi nie odpowiedzia�, ale wi�cej si� nie naprzykrza�. Chyba dzi�kuje syryjskim bogom, �e nie zosta� ukrzy�owany za chciwo��. Na pewno wiedzia� o tajnym sprzysi�eniu! Inaczej nie udzieli�by kredytu Pizonowi; widocznie chcia� si� wkupi� w jego �aski. Ale Neron nie jest drobiazgowy. Ty o tym wiesz!

Neron by� niby to weso�y i rozmowny, kpi� ze mnie, �e nieudolnie usi�owa�em przed nim co� ukrywa�, ale ca�y czas my�la� nad wymierzeniem mi takiej kary, �eby ca�e miasto si� ze mnie na�miewa�o. Wreszcie rzek�:

��Chc� zobaczy� twoj� �on� i na w�asne oczy upewni� si�, �e jest �yd�wk�. Chc� te� przes�ucha� �wiadk�w, kt�rzy byli obecni przy nadawaniu imienia twemu synowi. Oni s� �ydami, prawda? Ka�� wypyta� w synagodze Juliusza Cezara, czy jeste� bardzo religijny. A ty tymczasem mo�esz sprawi� mi przyjemno�� i kaza� si� obrzeza�. Twoj� �on� te� to uraduje. Moim zdaniem b�dzie to kara sprawiedliwa i umiarkowana, a dotknie tej cz�ci twego cia�a, kt�ra zha�bi�a moj� przyrodni� siostr�! Dzi�kuj losowi, �e mam dobry humor i poprzestan� na tym!

Przerazi�em si� i poni�y�em do gor�cych pr�b, aby mnie tak straszliwie nie ha�bi�. Ale c�, sam sobie by�em winien! Neron wpad� w jeszcze wi�kszy zachwyt, gdy zauwa�y� moje przera�enie. Pocieszaj�co po�o�y� mi r�k� na ramieniu i wyja�ni�:

��To s�uszne, �eby senator, zajmuj�cy si� problemami �ydowskimi, by� obrzezany. Nie powinni wi�c obgadywa� ci� za plecami. Id� i zr�b, co ci kaza�em. Jak ju� b�dziesz m�g� chodzi�, przyprowad� tu �on� i �wiadk�w, a i sam tu przyjd�, bo chc� si� na w�asne oczy upewni�, �e spe�ni�e� moje polecenie.

Musia�em zawiadomi� Klaudi� i obydwu �wiadk�w, kt�rzy ze strachem oczekiwali na m�j powr�t, �e w um�wionym czasie mamy si� stawi� w sali przyj�� Z�otego Domu. P�niej uda�em si� do obozu pretorian�w, gdzie znalaz�em polowego chirurga, kt�ry wylewnie zapewni� mnie, �e bez k�opotu potrafi wykona� ten drobny zabieg, bo gdy s�u�y� w Afryce, w�wczas obrzeza� wielu legionist�w i centurion�w, n�kanych uporczywymi zapaleniami wywo�anymi przez mia�ki piasek. Potrzebny mu by� tylko kawa�ek trzciny.

Ze wzgl�du na w�asn� opini� nie chcia�em, �eby zabiegu dokonali �ydzi. Pope�ni�em jednak okropny b��d, bo na pewno potrafi� to zrobi� bez por�wnania lepiej. M�nie wytrzyma�em b�l w czasie zabiegu, wykonanego t�pym no�em i brudn� trzcin�, ale potem ranka si� zaogni�a i paskudnie ropia�a. Na d�u�szy czas straci�em ochot� bodaj na spojrzenie w stron� kobiet. Nigdy te� nie wr�ci�em ju� do pe�nej kondycji, chocia� niekt�re kobiety wykazywa�y znaczne zaciekawienie moj� blizn�. Jestem tylko cz�owiekiem, wi�c korzysta�em z okazji, ale musz� przyzna�, �e one mia�y chyba wi�cej uciechy ni� ja. Ta okoliczno�� cz�ciowo pomog�a mi p�dzi� stosunkowo cnotliwe �ycie.

Nie wstydz� si� o tym opowiada�, wszak wszyscy znaj� brutalne kpiny Nerona, jakich mi nie szcz�dzi�, a przezwiska, jakie mi nada�, nie powt�rz� z poczucia przyzwoito�ci.

Twoja matka starannie przygotowa�a si� do odegrania swojej roli przed Neronem, ale nie domy�la�a si�, co j� czeka. Gdy utykaj�cy i blady jak p��tno wr�ci�em z obozu pretorian�w, Klaudia nawet nie spyta�a, co mi dolega � s�dzi�a, �e trz�s� si� ze strachu przed cesarzem. Obydwaj ochrzczeni �ydzi � �wiadkowie � r�wnie� si� bali, cho� dodawa�em im odwagi i obieca�em bogate dary.

Neron tylko raz spojrza� na Klaudi� i od razu zawo�a�: � �yd�wka! Wystarczy spojrze� na jej brwi i grube wargi, nie m�wi�c ju� o nosie. A na g�owie ma siwe w�osy! �ydzi � jak s�ysza�em � wcze�nie siwiej�, bo obarczeni s� jakim� egipskim przekle�stwem. Dziwne, �e w tym wieku by�a jeszcze zdolna urodzi�. �ydzi to p�odny gatunek!

Klaudia dygota�a z gniewu, ale ze wzgl�du na Ciebie zamilcza�a. Obydwaj �ydzi sk�adali naj�wi�tsze przysi�gi na �wi�tyni� w Jeruzalem, �e znaj� pochodzenie Klaudii, �e jest ona �yd�wk�, urodzon� z �ydowskich rodzic�w, ciesz�cych si� szacunkiem w�r�d wsp�plemie�c�w, poniewa� � wprawdzie jako niewolnik�w � ale przywieziono ich do Rzymu jeszcze za czas�w Pompejusza. O�wiadczyli te�, �e Antonia by�a obecna przy nadawaniu Tobie imienia i pozwoli�a, �eby na pami�tk� jej babki da� Ci dodatkowo imi� Antoniusz.

Przes�uchanie rozwia�o ostatnie podejrzenia Nerona. Oczywi�cie obydwaj chrze�cija�scy �ydzi z�o�yli fa�szyw� przysi�g�. Swego czasu wybra�em ich w�a�nie na �wiadk�w, poniewa� nale�eli do pewnego od�amu chrze�cijan, kt�ry na jakiej� podstawie � lub bez niej � twierdzi�, i� Jezus Nazarejski w og�le zabroni� sk�adania jakichkolwiek przysi�g, przeto ktokolwiek przysi�ga, ten zawsze pope�nia grzech niezale�nie od tego, czy potwierdza prawd� czy fa�sz. Teraz wi�c pope�nili grzech dla dobra mojego syna i mieli nadziej�, �e Jezus Nazarejski im to wybaczy uwzgl�dniaj�c szlachetny cel.

Lecz Neron nie by�yby Neronem, gdyby na tym poprzesta�. Spojrza� na mnie, jakbym by� mu zupe�nie obcy, i zwr�ci� si� do Klaudii:

��Kochana domina, albo powinienem raczej powiedzie�: dostojna pani, skoro tw�j m�� mimo wszelkich pope�nionych pod�o�ci otrzyma� purpurowe trzewiki! Tak, domina, chyba wiesz o tym, i� tw�j m�� wykorzysta� okazj� i nawi�za� tajne stosunki z moj� nieszcz�sn� siostr� przyrodni�, Antoni�. Mam �wiadk�w, �e noc w noc uprawiali nierz�d w letnim domku w ogrodzie, odziedziczonym przez Antoni�. Musia�em kaza� jej pilnowa�, �eby ten fakt nie sta� si� publicznym skandalem.

Klaudia zbiela�a a� po wargi. Wystarczy�o jej popatrze� w tej chwili na mnie, aby uwierzy� w s�owa Nerona. Sama zreszt� podejrzewa�a co� takiego i nieustannie gdaka�a na ten temat, a� wreszcie uda�o mi si� zamydli� jej oczy opowiadaniem o spisku Pizona. Zebrania sprzysi�onych musia�y wszak odbywa� si� noc�.

Klaudia podnios�a r�k� i trzasn�a mnie po g�bie, a� klasn�o. Pokornie nadstawi�em jej drugi policzek, jak naucza� Jezus Nazarejski. Klaudia z ca�ej si�y drug� d�oni� trzepn�a w ucho � zadzwoni�o mi w g�owie i od tego czasu cierpi� na przyt�pienie s�uchu. A potem zacz�a mi okropnie ubli�a�; nigdy nie przypuszcza�bym, �e takie s�owa mog� pa�� z jej ust! Co do mnie, to chyba okaza�em si� lepszym ni� ona uczniem Chrystusa, bo rozs�dnie milcza�em. Klaudia wyla�a z ust taki stek brud�w na mnie i na nieboszczk� Antoni�, �e w ko�cu Neron musia� j� ucisza�.

O zmar�ych m�wi si� tylko dobrze, przypomnia� jej stare powiedzenie, i doda�, �e Antonia by�a jego przyrodni� siostr�, wi�c on nie pozwala nikomu �le o niej m�wi� i radzi Klaudii, aby o tym nie zapomina�a, je�li �ycie jej mi�e.

Aby za�agodzi� Klaudi� i wzbudzi� jej lito��, uchyli�em togi i pokaza�em zakrwawiony banda�. Zapewni�em, �e otrzyma�em ju� wystarczaj�c� kar� za swoje uczynki. Neron nakaza�, abym mimo b�lu odwin�� przewi�zki. Chcia� na w�asne oczy przekona� si�, czy nie pr�bowa�em go oszuka�, owijaj�c cz�onek zakrwawionym banda�em. Skoro ju� si� upewni�, powiedzia� ze zdziwieniem:

��Jeste� a� tak g�upi, �e od razu si� obrzeza�e�? Ja tylko �artowa�em, po twoim wyj�ciu �a�owa�em mych s��w. Ciesz� si�, �e jeste� pos�usznym wykonawc� mych rozkaz�w, Minutusie.

Klaudia za� wcale mnie nie �a�owa�a. Przeciwnie, klasn�a z rado�ci i chwali�a Nerona, �e wymy�li� mi kar�, jakiej ona nie potrafi�a sobie nawet wyobrazi�. Dla mnie wystarczaj�c� kar� by�o to, �e by�em �onaty z Klaudi�. Wygl�da na to, �e nigdy mi nie wybaczy�a zdrady i tego, �e pope�ni�em j� w�a�nie z Antoni�. Wiele lat p�niej potrafi�a jeszcze gada� o tym. M�dra niewiasta dawno zapomnia�aby o takim skoku w bok swojego m�a.

W og�le w tym czasie odnosi�a si� do mnie nieprzychylnie, bo wst�pi�a ju� w taki okres �ycia. Wprost cudem by�o, �e zd��y�a wcze�niej Ci� urodzi�. Stara�em si� cierpliwie znosi� jej fochy, przecie� by�a prawdziw�, cho� nie uznan� c�rk� cesarza Klaudiusza. Inaczej rozwi�d�bym si� z ni� i zabra� Ciebie. Neron pewno nie sprzeciwi�by si� rozwodowi, przecie� w jego oczach Klaudia by�a �ydowsk� bab�, kt�r� raz do roku zaprasza� na skromne przyj�cie do Z�otego Domu. Gdy Statilia Mesalina zosta�a �on� Nerona, to przez pr�no�� i � arogancj� nigdy nie zgodzi�a si�, by przedstawiono jej Klaudi�.

Uznawszy spraw� za definitywnie zako�czon�, Neron odprawi� z pokoju przyj�� Klaudi� i obydwu �yd�w i bezceremonialnie zmieni� temat:

��Jak wiesz, po obaleniu tajnego sprzysi�enia senat postanowi� z�o�y� ofiary dzi�kczynne. Sam ofiarowa�em w �wi�tyni Kapitoli�skiej s�awetny sztylet Scewinusa, po�wi�caj�c go Jupiterowi M�cicielowi. Senat nazwa� te� kwiecie�, miesi�c mych narodzin, neroni�. Ale ja mam osobisty d�ug wdzi�czno�ci wobec Ceres, poniewa� zaniedba�em jej �wi�to, a ona mia�a przecie� sw�j udzia� w moim szcz�liwym ocaleniu. Nic dziwnego � bogowie zawsze os�aniaj� swoich powinowatych! Nie chcia�em pozwoli�, aby senat og�osi� mnie bogiem i aby stawiano mi o�tarze. Nie chc� by� oficjalnie uznany za boga, nie m�g�bym bra� udzia�u w turnieju �piewaczym w Grecji. W tym �yciu wystarczy mi, �e jestem artyst�. Po �mierci ch�tnie si� przenios� do przybytku bog�w.

My�l o �mierci zepsu�a mu humor. Po chwili wr�ci� do pierwszego tematu:

��Postanowi�em postawi� Ceres now�, odpowiadaj�c� jej godno�ci �wi�tyni�. Stara sp�on�a, podpalona przez tych przekl�tych chrze�cijan, a nie zd��y�em zaplanowa� nowej. Wiesz, �e i tak mam w Rzymie pe�ne r�ce roboty. Odwieczne miejsce kultu Ceres to Awentyn. Mimo najlepszych ch�ci nie znalaz�em tam odpowiedniej posesji. S�dz�, �e z rado�ci� podarujesz bogini sw�j dom z ogrodem na Awentynie, aby uczci� przywr�cenie ci mego zaufania i ostatecznie przypiecz�towa� nasz� przyja��. Nie zdziw si�, gdy wr�cisz do domu, �e niewolnicy ju� go rozbieraj�. Sprawa jest pilna i by�em pewien, �e si� zgodzisz.

W ten spos�b Neron bez wyceny i zap�aty pozbawi� mnie starej siedziby rodowej Manilianus�w. Nie by�em w stanie tryska� rado�ci� na ten dow�d jego �yczliwo�ci. Dobrze wiedzia�em, �e ca�y honor przedsi�wzi�cia Neron we�mie na siebie, a przy po�wi�ceniu �wi�tyni nawet nie wymieni mojego nazwiska. Zapyta�em z gorycz�, gdzie mam przenie�� ��ko i rzeczy osobiste � przecie� w Rzymie by� okropny kryzys mieszkaniowy.

��Nie my�la�em o tym � powiedzia� Neron. � Ale przecie� dom twego ojca, a w�a�ciwie pani Tulii, ci�gle stoi pusty. Nie uda�o mi si� go sprzeda�, bo tam straszy!

O�wiadczy�em, �e nie mam zamiaru ponosi� nieprawdopodobnych op�at, jakimi jest obci��ony dom nawiedzony przez duchy i narzeka�em, �e po�o�enie domu na wzg�rzu Wiminalis jest niefortunne, cho� w rzeczywisto�ci by�o to ca�kiem blisko Z�otego Domu. Utyskiwa�em, �e musia�bym odnowi� ten zrujnowany i od pocz�tku �le zaplanowany i za du�y gmach. Jakich ogromnych sum wymaga� b�dzie doprowadzenie go do stanu u�ywalno�ci! Przecie� przez osiemna�cie lat nie przeprowadzono tam generalnego remontu, a ogr�d zdzicza� zupe�nie. Nowe op�aty za wod� b�d� tak wysokie, �e uniemo�liwi� regularne zraszanie ogrodu.

Neron przys�uchiwa� si� temu i delektowa� moimi k�opotami, po czym o�wiadczy� wynio�le:

��Mia�em zamiar z�o�y� ci dow�d przyja�ni i sprzeda� dom twego ojca po umiarkowanej jak na obecne stosunki cenie. Uwa�am za wstr�tne to twoje niegodne targowanie si�, zanim jeszcze wymieni�em kwot�. Wcale ju� nie �a�uj�, �e dla zabawy kaza�em ci� obrzeza�! Ale wiedz, kim jest Neron! Daj� ci dom twego ojca za darmo! Nie poni�� si� do �adnego targowania!

Oczywi�cie, podzi�kowa�em gor�co Neronowi, cho� wcale nie dawa� mi tego domu za darmo, przecie� musia�em mu odda� star� siedzib� na Awentynie. Przyznaj� jednak, �e w sumie na tym zyska�em.

Natychmiast po wyj�ciu ze Z�otego Domu pospieszy�em spotka� si� z zarz�dc� finans�w pa�stwowych i poprosi�em o sporz�dzenie odpowiednich dokument�w i przerejestrowanie w nowym spisie posesji domu pani Tulii na moje nazwisko, aby Neron nie zd��y� zapomnie�, �e mi go podarowa�, jak to si� ju� kiedy� zdarzy�o. Lecz na szcz�cie tym razem Neron nie by� pijany.

Z rado�ci� my�la�em, �e dom pani Tulii wart by� obrzezania. To mnie odrobin� pociesza�o, gdy dosta�em zapalenia i wysokiej gor�czki. Swego czasu stara�em si� zapobiec sprzeda�y tego domu. Rozpowszechnia�em pog�oski o strachach i wys�a�em niewolnik�w, aby po nocy t�ukli garami i przewracali meble w opustosza�ych pomieszczeniach. My, Rzymianie, jeste�my narodem zabobonnym, gdy w gr� wchodz� widma i zmarli.

A teraz z czystym sumieniem opowiem o triumfalnej podr�y Nerona po Grecji, o godnej po�a�owania �mierci Kefasa i Paw�a oraz o tym, jak oblega�em Jeruzalem.

Likwidacja sprzysi�enia Pizona trwa�a prawie dwa lata, a obj�a tak�e prowincje i bogate kraje sojusznicze, kt�rych w�odarze bezspornie musieli wiedzie� o spisku, ale udawali nie�wiadomo��. Neron ch�tnie okazywa� lito�� i je�li to tylko by�o mo�liwe, zamienia� kar� �mierci na banicj�. Dzi�ki przej�ciu maj�tk�w spiskowc�w doprowadzi� finanse pa�stwowe do jakiego takiego �adu mimo ponoszenia ogromnych wydatk�w. Najwi�ksz� cz�� tych wydatk�w stanowi�y koszty przygotowa� do wojny przeciwko Fartom. Tryb �ycia Nerona by� stosunkowo umiarkowany, je�li si� go por�wna z przepychem, w jakim �yli bogacze czy nowobogaccy. Pod wp�ywem nieboszczyka Petroniusza Neron stara� si� zast�powa� przepych dobrym smakiem. Skoro jednak zabrak�o porad Petroniusza, smak Nerona od czasu do czasu zawodzi�.

Na dobro cesarza nale�y zapisa�, �e gdy zast�powa� zniszczone w czasie po�aru Rzymu zbiory sztuki na Palatynie, to ze skarbu pa�stwa czerpa� pieni�dze tylko na koszty podr�y swych wys�a�c�w do Achai i Azji. Wys�a�cy ci, ludzie znaj�cy si� na sztuce, mieli przetrz�sn�� wszystkie znaczniejsze miasta i wysy�a� do Z�otego Domu najcenniejsze przedmioty.

Wzbudzi�o to zrozumia�e niezadowolenie Grek�w. W Pergamonie wybuch�o nawet powstanie zbrojne. Wys�annicy spisali si� znakomicie � nawet w Atenach, kt�re wszak doszcz�tnie ograbiono w czasie ich zdobywania przez Rzymian, oraz w Koryncie, gdzie niemal nie osta� si� kamie� na kamieniu, znaleziono bezcenne rze�by i malowid�a z czas�w �wietno�ci Grecji. R�wnie� na wielu ma�ych wyspach, kt�re dotychczas nie by�y jeszcze penetrowane w poszukiwaniu skarb�w, znaleziono pi�kne stare rze�by, w pe�ni zas�uguj�ce na zaj�cie honorowych miejsc w salach i kru�gankach Z�otego Domu.

Dom by� tak ogromny, �e ci�gle wydawa� si� nie zape�niony dzie�ami sztuki, cho� frachtowce z �adunkiem rze�b i waz przyp�ywa�y bardzo cz�sto. Niekt�re drugorz�dne dzie�a sztuki Neron oddawa� przyjacio�om, bo kolekcjonowa� tylko antyki najwy�szej klasy. W ten spos�b uda�o mi si� otrzyma� marmurow� Afrodyt� rze�bion� przez Fidiasza. Pos�g nadspodziewanie dobrze zachowa� pierwotne barwy. Nadal, mimo Twoich kpin, bardzo wysoko go ceni�. Spr�buj cho� raz wyobrazi� sobie, ile m�g�bym osi�gn�� na publicznej aukcji, gdybym go chcia� sprzeda� na utrzymanie Twojej stajni wy�cigowej.

Aby uspokoi� w�asne sumienie, Neron odwo�a� wymian� pieni�dzy. Wobec nap�ywu do kasy pa�stwowej znacznych ilo�ci z�ota i srebra kaza� wybija� w �wi�tyni Juno Monety pe�nowarto�ciowe pieni�dze. W ca�kowitej tajemnicy zacz�to przesuwa� na wsch�d, dla wzmocnienia dawnego korpusu Korbulona, legiony z innych cz�ci imperium. �o�nierze okazywali tak wielkie niezadowolenie z obni�enia si� si�y nabywczej ich uposa�e�, �e wobec nieuchronno�ci wojny z Fartami przywr�cenie monetom ich poprzedniej warto�ci sta�o si� konieczno�ci�.

Oczywi�cie pi�ciokrotne zwi�kszenie �o�du by�o niemo�liwe � �atwo zrozumie�, jakie wydatki poci�gn�oby to za sob�. Dlatego Neron przyzna� legionistom pewne ulgi, jak przed laty pretorianom bezp�atny przydzia� zbo�a.

W rzeczywisto�ci chodzi�o o chytr� sztuczk�, kt�r� wymy�lili m�drzy ludzie. Nie chc� �le m�wi� o wyzwole�cach, zatrudnionych w finansach pa�stwowych. Maj� i tak ci�k� prac�, a jeszcze musz� wymy�la� takie sztuczki. Uwa�am jednak za wstr�tne postanowienie wymiany nowo wybijanych monet w proporcji dziesi�� na osiem, to znaczy: za ka�de pi�� monet, b�d�cych w obiegu na mocy poprzedniego zarz�dzenia Nerona, otrzymywa�o si� tylko cztery pe�nowarto�ciowe.

Ja na tym nie ucierpia�em, ale w warstwach niezamo�nych zarz�dzenie to wzbudzi�o takie samo rozgoryczenie jak pierwsza wymiana pieni�dzy i nie przysporzy�o Neronowi s�awy, czego oczekiwa�. Cesarz nie zna� si� na finansach i tylko stosowa� si� do zalece� doradc�w. Na szcz�cie legiony uspokoi�y si�, poniewa� �o�d obni�ono bardzo nieznacznie, ale za to wyp�acano go pe�nowarto�ciowymi monetami.

Podtrzymuj� swoj� opini�, �e sytuacja finansowa pa�stwa by�a �a�osna nie na skutek rozrzutno�ci Nerona, ale z winy odpowiedzialnych za finanse urz�dnik�w. Nie chc� przez to broni� Nerona. On doprawdy nie mia� poj�cia o sprawach finansowych i uwa�a� za rzecz niegodn� wielkiego artysty, aby si� w og�le nad nimi zastanawia�. Takie stanowisko mog�o wie�� na pokuszenie nawet najuczciwszych, tak wyzwole�c�w, jak i nadzoruj�cych ich prac� senator�w.

Gdy zorientowa�em si� w sytuacji i stwierdzi�em, �e Neron nie ma o niczym poj�cia, w�wczas � b�d�c cz�owiekiem rozs�dnym i z my�l� o Twej przysz�o�ci � postanowi�em szybko wzi�� udzia� w podziale �upu, bo kto inny mo�e mi go sprz�tn�� sprzed nosa. Podam taki przyk�ad: wyzwoleniec, kt�ry dla mnie prowadzi� handel zbo�em, m�g� za pomoc� odpowiednio opiecz�towanego dokumentu udowodni� finansom pa�stwowym, �e nie istniej�cy statek ze zbo�em przyby� do Ostii i roz�adowa� towar do pa�stwowych magazyn�w zbo�owych. I to zdarzy�o si� nie raz, ale wiele razy. Bardzo �a�owa�em przedwczesnej �mierci Feniusza Rufusa. Jego nast�pca by� o wiele bardziej od niego chciwy i samolubny i w rezultacie nie skorzysta�em na tych fikcyjnych dostawach tyle, ile bym m�g�.

Neron potrafi� tylko z �alem potrz�sa� g�ow� nad stanem finans�w pa�stwowych. Uwa�a�, �e robi� wszystko, co mo�liwe, aby go poprawi�, po�wi�caj�c mu czas kosztem swoich artystycznych upodoba�. Gdy wizytowa� prowincje, wybiera� najbogatszych podatnik�w, aby m�c ich oskar�y� o przynale�no�� do sprzysi�enia Pizona i na tej podstawie skonfiskowa� ich maj�tki.

Nie brakowa�o i innych pretekst�w. Zawsze znajdowali si� tacy, kt�rzy donie�li, �e kto� zapomnia� uczci� urodziny Nerona albo pope�ni� najgorsze z mo�liwych przest�pstwo, bo zlekcewa�y� jego �piew. Sumienie bogacza nigdy nie jest ca�kowicie czyste. W czasie wyst�p�w Nerona nie nale�a�o spa� ani nawet ziewa�, nie znosi� te�, aby kto� w trakcie przedstawienia wychodzi� z teatru.

Pewnego razu wyst�pi�, �piewaj�c o m�kach rodz�cej kobiety. Ogl�daj�ca ten spektakl ma��onka ekwity urodzi�a na widowni dziecko, bo mimo rozdzieraj�cych j� b�l�w nie odwa�y�a si� wyj��! Tylko siedz�cy najbli�ej widzieli, co si� dzieje. Neron wpad� w zachwyt, �e zdo�a� ca�kowicie zag�uszy� j�ki rodz�cej, i uzna� to za sw�j wielki triumf.

Aby sfinansowa� wydatki na wojn� z Parti�, Neron ustanowi� wysoki podatek obrotowy na artyku�y luksusowe. Natychmiast towary te zacz�to sprzedawa� tylko spod lady, wi�c wprowadzono niespodziewane kontrole. Mia�y one prawo konfiskowania towar�w i karania kupc�w grzywnami pieni�nymi.

Wielce utyskiwa� na te poczynania Flawiusz Sabin, m�j poprzedni te��, poniewa� dokonywanie tych kontroli nakazano w�a�nie jemu, prefektowi miasta, a on ba� si�, �e straci przez to reputacj�. Dlatego pozwala� o przewidywanej kontroli uprzedza� kupc�w, szczeg�lnie tych najbogatszych. Wiem o tym z pewnego �r�d�a. I nie �a�owa� swojej uczciwo�ci � w stosunkowo kr�tkim czasie pozby� si� k�opot�w finansowych.

Neronowi pomog�a pr�no�� Statilii Mesaliny. Statilia uzna�a barw� fio�k�w za najbardziej twarzow� dla siebie i za��da�a od Nerona, aby zabroni� sprzeda�y tkanin w tym kolorze. Oczywi�cie ka�da Rzymianka, kt�ra uwa�a�a si� za osob� wa�n�, chcia�a wyst�powa� na prywatnych przyj�ciach albo przynajmniej mie� w szafie szaty tej w�a�nie barwy. W rezultacie pok�tny handel fioletowymi materia�ami rozwija� si� na wielk� skal�, a kupcy zarabiali na tym tyle, �e ch�tnie godzili si� nawet na konfiskaty i p�acenie grzywien.

Pewnego razu jaka� bezwstydna niewiasta przysz�a do teatru na wyst�p Nerona ubrana na fio�kowo. Na kategoryczne ��danie Statilii Neron rozkaza� zarekwirowanie sukni i maj�tku. T� kobiet� rozebrano natychmiast, w czasie przedstawienia, ale ona si� nie obrazi�a, bo dzi�ki temu publicznie ods�oni�a obydwie piersi, co zreszt� jeszcze bardziej urazi�o Statili�.

�atwowierno�� Nerona w sprawach finansowych najlepiej ilustruje fakt, �e w pe�ni uwierzy� Cezeliuszowi Bassusowi, zwariowanemu ziemianinowi kartagi�skiemu, kt�ry twierdzi�, �e odkry� w swoich w�o�ciach skarb kr�lowej Dydony. M�wi� o tym z tak g��bokim przekonaniem, jakby by� jasnowidzem, i potrafi� dok�adnie okre�li�, �e skarb jest schowany w g��bokiej pieczarze. Mia�a si� tam znajdowa� ogromna ilo�� z�ota, mi�dzy innymi pot�ny obelisk; og�ln� warto�� kruszcu mo�na mierzy� tylko miar� staro�ytno�ci. Bassus uwa�a�, �e mog� to by� tylko skarby, jakie Dydona zabra�a uciekaj�c z Tyru. Po za�o�eniu Kartaginy m�dra kr�lowa ukry�a je, aby nie zdeprawowa�y obywateli nowego miasta i �eby nie sprowokowa�y do wojny zawistnego kr�la Numidii.

Neron zawsze mia� �yw� wyobra�ni�. Historyjka Bassusa wyda�a mu si� wiarygodna i uwierzy�, �e za jednym zamachem rozprawi si� z k�opotami finansowymi. Natychmiast wyni�s� Bassusa do stanu rycerskiego i odda� do jego dyspozycji statki wojenne dla przewiezienia z�ota i ludzi do prowadzenia prac wykopaliskowych. Wyjazd Bassusa do Kartaginy �wi�towano jak odjazd bohatera. Dostawa� tyle zaprosze� na wizyty, �e nie zdo�a� wszystkich zrealizowa�. Chc� by� uczciwy, wi�c przyznam, �e ja tak�e przekaza�em spor� sum� pieni�dzy na realizacj� zamys�u. Neron mia� jak zwykle k�opoty, lecz obieca� ka�demu hojny udzia� w podziale skarbu.

S� tacy, kt�rzy do dzi� twierdz�, i� ca�a historyjka by�a specjalnie wymy�lona dla podreperowania kasy Nerona. Mog� jednak zapewni�, �e to nieprawda. Zaprosi�em Bassusa na uroczysty obiad, aby pozna� cz�owieka osobi�cie. G�upi to on by�, ale szczery w swej g�upocie, tak jak to niekt�rzy g�upcy. Mimo mej znajomo�ci ludzi wcale si� na nim w�wczas nie pozna�em, bo umia� m�wi� przekonywaj�co i czaruj�ce s�owa potokiem p�yn�y z jego ust.

O g�upocie Bassusa najlepiej �wiadczy fakt, �e w trakcie wykopalisk zniszczy� ca�� swoj� posiad�o��, ziemi� uprawn� i urz�dzenia nawadniaj�ce. Wszystko przekopano tak dok�adnie, �e nie zosta�o ani odrobiny nie naruszonej gleby. Wreszcie Neron zacz�� si� denerwowa�, wi�c Bassus musia� wraca� do Rzymu i przyzna�, �e mu si� nie powiod�o. Usprawiedliwia� si� zapewnieniami, �e dotychczas jego sny zawsze si� sprawdza�y.

Neron w�ciek� si� i kaza� go zaku� w kajdany. Potem jednak �a�owa� srogo�ci i w swej wspania�omy�lno�ci zadowoli� si� rekwizycj� jego maj�tku. Pozwoli� mu tak�e zachowa� godno�� ekwity, poniewa� uzna�, �e wytarcie jego nazwiska ze spis�w rycerzy by�oby niew�a�ciwe, skoro wpis nast�pi� z jego polecenia. Bassus po pewnym czasie pope�ni� samob�jstwo; zbyt go m�czy�y uporczywe sny na jawie.

Neron osobi�cie nie pa�a� ch�ci� wojny z Parti�, mimo i� jej nieuchronno�� ze wzgl�du na konieczno�� otwarcia drogi do Indii by�a oczywista. Z my�l� o twojej przysz�o�ci stopniowo coraz bardziej przekonywa�em si� o tym, mimo wstr�tu, jaki zawsze we mnie wzbudza�a wielka wojna. Wyzwole�cy mojego ojca z Antiochii zarobili krocie na dostawach dla armii. Listownie nak�aniali mnie do popierania plan�w wojennych w trakcie prac komisji wschodniej senatu. By�o to rozs�dne, a i czas sprzyja�. Zwyci�enie Partii jest konieczne dla zapewnienia bezpiecze�stwa Rzymu, ale nie chcia�em, aby to si� wydarzy�o za moich czas�w. No, i si� nie wydarzy�o � wojna nadal wisi nad nami.

Cesarz zmieni� zdanie, gdy go przekonano, �e mo�e zostawi� prowadzenie w�a�ciwej wojny Korbulonowi, a sam zas�u�y na triumf jako w�dz naczelny. Zapewne jednak bardziej kusi�o go zorganizowanie w Ekbatanie w�asnego koncertu � po prze�yciach wojennych jego wspania�y g�os zdoby�by wielbicieli w�r�d nowych poddanych. �aden z jego doradc�w nie uwa�a� za potrzebne u�wiadomi� go, �e Partowie nie przepadaj� za muzyk� i wcale nie lubi� rozrywek okraszanych �piewem w�adcy. Najbardziej ceni� sobie jazd� konn� i strzelanie z �uku, czego triumwir Krassus swego czasu gorzko do�wiadczy�. Aby si� go pozby� z Italii, Juliusz Cezar wys�a� go przeciwko Partom, ci za� zabili go wlewaj�c mu do gard�a roztopione z�oto, aby wreszcie napcha� sobie kruszcem brzuch do pe�na. Mo�e powiniene� zapami�ta� mora� p�yn�cy z tego wydarzenia, m�j fanatyczny synu; je�li gdzie� musisz i��, nie id� sam, tylko wy�lij kogo� innego!

Nie ma sensu opowiada� Ci o historii Partii i o panuj�cej tam dynastii Arsacyd�w. Jest to historia pe�na bratob�jczych zbrodni, podboj�w, chytro�ci i zdrad Wschodu i w og�le wszystkiego tego, co u nas w Rzymie nigdy by si� nie mog�o wydarzy�. Bo przecie� rzymskich cesarzy nie mordowano publicznie poza przypadkiem Juliusza Cezara, kt�ry w�a�ciwie sam sobie by� winien, skoro przez pr�no�� nie pos�ucha� dobrych rad. Poza tym jego mordercy szczerze wierzyli, i� dzia�aj� z pobudek patriotycznych. Gajusz Kaligula to sprawa odr�bna. Nigdy nie udowodniono, �e Liwia otru�a Augusta, a Kaligula zadusi� Tyberiusza. Agrypina otru�a Klaudiusza unikaj�c niepotrzebnego rozg�osu; za�atwiono to przyzwoicie, �e tak powiem � w kr�gu rodzinnym.

Arsacydowie natomiast uwa�aj� si� za prawowitych spadkobierc�w staro�ytnej Persji i che�pi� si� chytro�ci� zbrodni, dokonywanych w tej rodzinie od ponad trzystu lat. Nie b�d� wylicza� popl�tanych historii tych morderstw, maj� w nich ogromne do�wiadczenie. Wystarczy je�li nadmieni�, �e Wologez umocni� si� na tronie i sta� si� trudnym przeciwnikiem politycznym Rzymu.

To on uczyni� swego brata Tyrydatesa kr�lem Armenii, aby sprowadzi� na� ogromne k�opoty. W czasie dzia�a� wojennych Korbulona Armeni� trzykrotnie niszczono. W tej wojnie trzy legiony ponios�y tak sromotn� kl�sk�, �e dla przywr�cenia dyscypliny Korbulon musia� zdziesi�tkowa� ludzi. Lat ca�ych potrzeba, �eby rozleniwionym legionistom w Syrii przywr�ci� dyscyplin� i ch�� do walki. Dopiero teraz zaczyna to przynosi� owoce.

Aby m�c mianowa� swego brata kr�lem Armenii i tym samym utrzyma� go z dala od Ekbatanu, Wologez musia� spu�ci� z tonu i uzna� Armeni� za pa�stwo sprzymierzone z Rzymem. W obecno�ci legionu i jazdy rzymskiej Tyrydates zdj�� sw�j diadem przed pos�giem Nerona, umieszczonym na senatorskim siedzisku z ko�ci s�oniowej. Przysi�g� te�, �e osobi�cie stawi si� w Rzymie, aby umocni� sojusz i przyj�� diadem z r�k Nerona.

Ale do Rzymu nie dojecha�, przysy�a� tylko wykr�tne t�umaczenia. Twierdzi�, �e z powod�w religijnych nie mo�e zaryzykowa� podr�y morskiej, gdy za� zalecono mu podr� l�dem, j�� skar�y� si� na brak pieni�dzy. Niew�tpliwie odbudowa Armenii wymaga�a uruchomienia wszystkich jego zasob�w i ca�ej przebieg�o�ci.

Neron z ksi���cym gestem obieca� pokry� koszty podr�y jego i �wity przez terytorium Rzymu. Mimo to, Tyrydates nie raczy� przyby�. Wiarygodne informacje potwierdzi�y, �e nawi�za� �cis�e wi�zy z arystokracj� arme�sk�, kt�ra ocala�a po rzeziach, jakich dokonywali i Rzymianie, i Partowie.

Komisja wschodnia senatu uzna�a to oci�ganie si� Tyrydatesa za zjawisko niebezpieczne. Dobrze wiedzieli�my, �e tajni agenci Part�w wszelkimi sposobami pod�egaj� niezadowolenie w pa�stwach sojuszniczych Wschodu, a nawet w naszych prowincjach. Partowie przekupili te� plemiona germa�skie, aby wszcz�y niepokoje, co uniemo�liwi�oby przesuni�cie legion�w znad Renu na Wsch�d. Docieraj� a� do Brytanii, gdzie podburzaj� nienawidz�ce Rzym plemiona. Przecie� w Brytanii w dalszym ci�gu dla zachowania pokoju i bezpiecze�stwa trzeba ci�gle utrzymywa� cztery legiony. Wologez wykorzystywa� jako agent�w �ydowskich kupc�w w�drownych. Byli to ludzie znaj�cy j�zyki obce i �atwo dostosowuj�cy si� do r�nych warunk�w.

Na szcz�cie otrzyma�em na czas wiadomo�� o tych skrytych przedsi�wzi�ciach od starego Petra. Po przej�ciu spadku po Lugundzie uzna�em, �e mam wobec niej d�ug, wi�c ufundowa�em miasto i nada�em mu jej imi�. Miejsce jest dobrze wybrane, zajmuje kluczow� pozycj� w kraju Iken�w. Osiad� tam Petro i korzysta z dobrze zas�u�onej emerytury, a mnie u�atwia kontakty z druidami i zapewnia bie��ce informacje o zamys�ach plemion brytyjskich.

Druidzi nie poparli projektu nowego powstania. Znaki wieszcze upewni�y ich, �e na wyspie, rz�dzonej przez bog�w podziemnych, w�adza Rzymu nie b�dzie trwa�a wiecznie. Gdy w gr� wchodzi m�j maj�tek, nie jestem zabobonny. Dlatego spokojnie pozwol� mu si� powi�ksza� w Brytanii i b�d� tam nadal inwestowa�. B�dzie, co ma by�.

Dzi�ki dobrym stosunkom z druidami otrzyma�em informacje o podejrzanych podr�ach �ydowskich kupc�w. Za moj� rad� prokurator Brytanii ukrzy�owa� dw�ch takich kupc�w; dw�ch innych druidzi z w�asnej inicjatywy spalili na cze�� swoich bog�w w klatkach z wikliny, poniewa� wype�niaj�c tajn� misj� partyjsk� byli tak pewni siebie, �e wyst�pili przeciwko miejscowej religii. W rezultacie mo�na by�o przesun�� jeden legion z Brytanii na Wsch�d. Nie uwa�a�em za konieczne sprowadzenie na wysp� innych oddzia��w, aby zabezpiecza�y m�j maj�tek.

Stopniowo i zachowuj�c r�ne �rodki ostro�no�ci skoncentrowano na Wschodzie dziesi�� legion�w. Nie wymieniam ich, poniewa� w czasie marszu zmienia�y numeracje i or�y, aby wprowadza� w b��d partyjskich szpieg�w. Mimo tego Wologez by� a� nazbyt dobrze poinformowany o ruchach naszych oddzia��w i ich koncentracji, a tak�e o sporze wok� pastwisk nad brzegiem Eufratu, co mia�o by� przedstawione senatowi i ludowi jako formalny pretekst do rozpocz�cia wojny. Na tajnym posiedzeniu senatu przyznali�my Korbulonowi zaszczyt wypowiedzenia wojny przez rzucenie w��czni� ponad Eufratem na terytorium Partii. Korbulon zapewni� w li�cie, �e jest w stanie to uczyni�, obieca� te� codziennie �wiczy� rzuty w��czni�, aby nie wyl�dowa�a ona w rzece, co by�oby z�� wr�b�.

Dawno planowan� podr� Nerona do Grecji tak�e wykorzystano jako szczeg�lny kamufla� dla przygotowa� wojennych. Nawet Partowie nie mogli w�tpi� w szczer� ch�� zdobycia przez Nerona wie�c�w laurowych w odwiecznych igrzyskach. No, a cesarz na pewno mia� pe�ne prawo do zabrania ze sob� w charakterze honorowej eskorty jednego legionu pretoria�skiego; drugi pozostawi� w Rzymie.

Tygellin obieca� trzyma� w karbach ludzi nienawidz�cych Nerona w czasie jego nieobecno�ci. Gorzko jednak narzeka�, �e omin�� go zaszczyt uczestniczenia w �wicie cesarza. Bo oczywi�cie ka�dy, kto uwa�a� siebie za wa�n� osobisto��, chcia� towarzyszy� cesarzowi, aby by� �wiadkiem jego zwyci�stw i w og�le znajdowa� si� w zasi�gu jego wzroku. Zw�aszcza, �e tylko nieliczni byli �wiadomi mo�liwo�ci, jakie nios�a ze sob� nadchodz�ca wojna. Gdyby by�o inaczej, zapewne wymy�laliby choroby czy inne wa�ne powody, byle tylko zrezygnowa� z wyjazdu.

Nadesz�y te� do Rzymu informacje o zamieszkach, spowodowanych przez �yd�w w Jeruzalem i Galilei, co oczywi�cie przypisywano Partom. Ale przecie� tam ca�y czas wrza�o, ju� od czas�w, gdy urz�d prokuratora Judei pe�nili Feliks i Festus. Wydawa�o si� jednak, �e tym razem kr�l Herod Agrypa by� szczerze zaniepokojony. Dlatego komisja wschodnia senatu zdecydowa�a ot, na wszelki wypadek, wys�anie z Syrii ca�ego legionu, aby uspokoi� rozruchy wybuch�e w tak nieodpowiednim czasie. Przynajmniej legion prze�wiczy marsze, bo inaczej nie zas�u�y na odznaczenie si� w boju. Uzbrojeni w kije i kamienie �ydzi naszym zdaniem nie mogli stawi� prawdziwego oporu regularnemu wojsku.

No i wreszcie mogli�my wyprawi� Nerona w wymarzon� podr�, kt�ra mia�a ukoronowa� jego karier� artystyczn�. Cesarz zarz�dzi�, aby wszystkie tradycyjne igrzyska greckie rozgrywa�y si� kolejno po jego przyje�dzie, bo pragn�� wsp�zawodniczy� we wszystkich dyscyplinach.

O ile wiem, by� to jedyny przypadek przesuni�cia terminu igrzysk olimpijskich. Oczywi�cie spowodowa�o to rozliczne k�opoty, chocia�by zamieszanie w kalendarzu greckim. Dumni ze swojej przesz�o�ci Achajowie nadal liczyli lata od pierwszych igrzysk w Olimpie. A przecie� mogli zadowoli� si� liczeniem lat od za�o�enia miasta, jak to robi� Rzymianie, i obliczanie czasu ujednolici�oby si�. Jednak Grecy woleli wszystko komplikowa�.

W ostatniej chwili Neron postanowi� nie zabiera� ze sob� Statilii Mesaliny, o�wiadczaj�c, �e nie b�dzie m�g� zagwarantowa� jej bezpiecze�stwa w przypadku wybuchu wojny. Prawdziwy pow�d tej decyzji ujawni� si� dopiero w trakcie podr�y: cesarz w ko�cu odnalaz� tak d�ugo poszukiwan� osob�, kt�ra rysami twarzy przypomina�a Poppe�. Na imi� mia� Sporus i wcale nie by� kobiet�, tylko nadzwyczaj przystojnym m�odzie�cem, kt�ry gor�co zapewnia�, �e czuje si� raczej dziewczyn� ni� ch�opcem. Na jego w�asne �yczenie Neron poleci� lekarzowi z Aleksandrii przeprowadzi� pewn� operacj� i podawa� leki, kt�re mia�y powstrzyma� pojawienie si� zarostu.

Nie chc� wraca� p�niej do tej budz�cej zgorszenie historii, wi�c tylko nadmieni�, �e w Koryncie Neron zawar� ze Sporusem zwi�zek ma��e�ski i odprawi� wszystkie uroczysto�ci weselne. Od tego czasu traktowa� ch�opca jak prawowit� ma��onk�, cho� twierdzi�, �e �lub z posagiem, welonem i pochodem weselnym jest tylko formalno�ci� do niczego prawnie nie zobowi�zuj�c�. Uwa�a� si� za biseksualist� i twierdzi�, �e tacy byli wszyscy bogowie, a tak�e Aleksander Wielki, kt�rego w Egipcie og�oszono bogiem. Tak wi�c swoje sk�onno�ci Neron uwa�a� za dodatkowe �wiadectwo w�asnej bosko�ci!

By� tak tego pewien, �e znosi� upokarzaj�ce dowcipy na temat Sporusa. Kiedy� po cichu zapyta� pewnego znanego ze stoickich zapatrywa� senatora o opini� na temat jego korynckiego ma��e�stwa. Starzec odpar� z�o�liwie: �Sprawy lepiej by si� przedstawia�y na tym �wiecie, gdyby tw�j ojciec Domicjusz mia� tak� sam� ma��onk�." Neron si� nie rozgniewa�, tylko roze�mia�, doceniaj�c anegdot�.

Skoro ju� mowa o tolerancji Nerona, to wspomn� jeszcze, �e na kr�tko przed podr� do Grecji pewien znany aktor, Datus, ostro sobie z niego zakpi� na scenie. �piewa� jak�� piosenk� i s�owa �B�d� zdrowa, matko!" zuchwale zilustrowa� gestami przedstawiaj�cymi sen wieczny; aluzja do �mierci Agrypiny by�a tak wyra�na, �e nawet g�upi by zrozumia�. Gdy za� za�piewa� ostatni� strof�, �Orkus kieruje krokami", zwr�ci� si� w stron� �aw zajmowanych przez senator�w i wskaza� na nas palcem. To by�a skrajna bezczelno��, przecie� lud wiedzia�, jak napi�te by�y stosunki Nerona z senatem! Czyni�c aluzj� do �mierci tak wielu senator�w ten cz�owiek pope�ni� ci�kie przest�pstwo i zas�u�y� na �mier�. A Neron w og�le nie chcia� go ukara�! Musieli�my si� zadowoli� wygnaniem Datusa z Rzymu, co zreszt� dla zdolnego aktora by�o kar� wystarczaj�co wysok�. Jego aluzje uczyni�y na obecnych senatorach przejmuj�ce wra�enie, za� Neron tylko si� �mia�.

O zwyci�stwach cesarza w igrzyskach muzycznych w Grecji powiedziano ju� wystarczaj�co wiele. Przecie� wracaj�c przywi�z� dwa tysi�ce wie�c�w laurowych! Niezbyt mu si� powiod�o jedynie w czasie wy�cigu dziesi�ciokonnych rydwan�w � zsun�� si� z wozu na wira�u i z najwy�szym trudem uda�o mu si� odci�� lejce, kt�rymi by� opasany. Bardzo si� pot�uk�, a bezstronni s�dziowie jednomy�lnie przyznali mu wieniec za odwag�. Neron uwa�a� jednak, �e nie mo�e przyj�� tego wie�ca, poniewa� wstrzyma� biegi. Zadowoli� si� laurowymi wie�cami olimpijskimi za �piew i zapasy. Zdarzenie to �wiadczy o odwadze, jak� przejawia� Neron, uprawiaj�c niebezpieczne i wymagaj�ce du�ej sprawno�ci dyscypliny sportowe.

W og�le Neron stara� si� okazywa� w�asn� szlachetno�� i w konkursie �piewaczym nie ubli�a� tak paskudnie konkurentom, jak zwyk� to czyni� w Rzymie. Jego zwyci�stwa by�y tym bardziej zas�u�one, �e prze�ladowa� go pech � przez ca�y tydzie� okropnie bola� go z�b, a� w ko�cu kaza� go wyrwa�. W czasie zabiegu z�b p�k� i trzeba by�o wyrywa� korzenie po kawa�ku. Cesarz dzielnie wytrzyma� b�l. Lekarz na szcz�cie mia� �rodki znieczulaj�ce, a przed operacj� Neron solidnie si� upi�. Tak zreszt� post�puj� nawet najbardziej odwa�ni m�czy�ni, gdy maj� si� odda� w r�ce dentysty. Bardziej ode mnie kompetentne osoby powinny ocenia�, na ile b�l z�ba i spuchni�ta g�ba wp�yn�y na g�os i jako�� uczuciow� wyst�p�w Nerona.

Duch sportowy Nerona znalaz� sw�j wyraz tak�e w tym, �e gdy zaproponowano mu wtajemniczenie w misteria eleuzy�skie, odm�wi� pokornie tego zaszczytu, powo�uj�c si� na swoj� opini� matkob�jcy. Oczywi�cie � z�e j�zyki potem twierdzi�y, �e przestraszy� si� kary bog�w, jaka mu grozi�a za �wi�tokradczy udzia� w tych najbardziej u�wi�conych i najtajniejszych z tajnych obrz�dach. Ale to nie by�o prawd�. Po prostu Neron uwa�a�, �e sam jest r�wny bogom i jedynie przez skromno�� nie wymaga� oddawania mu publicznie czci. My, cz�onkowie senatu, gdyby tylko zechcia�, byli�my gotowi natychmiast og�osi� go bogiem.

Po zastanowieniu si� ja tak�e uzna�em, �e nie b�d� uczestniczy� w misteriach eleuzy�skich. Kap�anom wyja�ni�em, zastrzeg�szy sobie zachowanie bezwzgl�dnej tajemnicy, �e w przykrych okoliczno�ciach zosta�em zamieszany w wykonanie wyroku �mierci na w�asnym synu, oczywi�cie wcale o tym nie wiedz�c. W ten spos�b nie obrazi�em �wi�tego kolegium kap�a�skiego, a Neronowi mog�em powiedzie�, �e zrezygnowa�em z przyja�ni dla niego. Zaufanie i przyja�� Nerona do mnie jeszcze bardziej okrzep�y, a wkr�tce bardzo tego potrzebowa�em.

Prawdziwa przyczyna mej rezygnacji by�a zupe�nie inna: gdybym zosta� wtajemniczony, musia�bym d�ugo t�umaczy� si� przed Klaudi�. Zale�a�o mi na spokoju w domu. Bardzo mnie jednak bola�o, �e ci senatorowie, kt�rzy dost�pili wtajemniczenia, jeszcze przez wiele dni chodzili rozja�nieni, bo przekazano im boskie tajemnice, kt�rych nikt nigdy nie odwa�y� si� odkry� postronnym.

Potem nadesz�a nieprawdopodobna i skandaliczna wiadomo��: lu�ne oddzia�y �ydowskie nie tylko rozbi�y, ale i wybi�y do nogi legion syryjski, gdy ucieka� spod mur�w Jeruzalem. �ydzi zdobyli or�a legionu i z�o�yli go jako ofiar� w �wi�tyni.

Nie wymieniam numeru legionu ani jego znaku rozpoznawczego, poniewa� wymazano go ca�kowicie ze spis�w. Do dzi� cenzorzy zabraniaj� wspomina� o tej pora�ce w rocznikach dziej�w Rzymu. Historycy w og�le nie chc� pisa� o powstaniu �ydowskim, cho� Wespazjan i Tytus wcale si� nie wstydz� zwyci�stwa, a nawet odprawili triumf. Wymazanie legionu z wykazu cz�ciowo spowodowa�y wzgl�dy oszcz�dno�ciowe; skoro wojna z Partami nie dosz�a do skutku, zmniejszono liczebno�� armii.

Zaraz po otrzymaniu wie�ci o kl�sce jeden z cz�onk�w komisji wschodniej senatu czmychn�� do Rzymu, a drugi z rozpaczy kaza� sobie podci�� �y�y. Przecie� to zlekcewa�one powstanie zagrozi�o ca�ej wyprawie wschodniej, kt�rej przygotowanie i wyposa�enie poch�on�o tyle �rodk�w!

Tu wspomn�, �e Wologez przywr�ci� stary perski zwyczaj przebijania w��czniami naszych szpieg�w, niezale�nie od ich pozycji. Takie post�powanie by�oby zrozumia�e wobec wyzwole�c�w i kupc�w, ostatecznie my te� karali�my ich szpieg�w krzy�owaniem. Ale zabicie w��czni� kilku centurion�w i szlachetnie urodzonego trybuna wojskowego trzeba uzna� za barbarzy�stwo, sprzeczne z wszelkimi obyczajami mi�dzynarodowymi. Ze wzgl�du na rang� przys�ugiwa�o im prawo �ci�cia mieczem! Jest to przyk�ad nienawi�ci Fart�w do Rzymian, ca�kowitego rozk�adu i zepsucia ich obyczaj�w za rz�d�w Arsacyd�w.

Przyznaj�, �e musia�em zebra� ca�� si�� charakteru, aby spojrze� w oczy Neronowi, gdy wezwa� przed swe oblicze wszystkich cz�onk�w komisji wschodniej senatu. Uwa�a� za rzecz niepoj�t�, i� nie mieli�my dok�adnych informacji ani o stanie ufortyfikowania Jeruzalem, ani o sposobach zdobycia broni i wy�wiczenia oddzia��w przez �yd�w. Bez tego przecie� nie mogliby unicestwi� ca�ego legionu!

Wypchni�to mnie do przodu, jako najm�odszego, abym przem�wi� pierwszy. Zapewne moi towarzysze w urz�dzie ufali w przyja�� ��cz�c� mnie z Neronem i nie mieli niczego z�ego na my�li. Mo�e zreszt� polegali i na mojej �atwo�ci wys�awiania si�.

Przypomnia�em partyjsk� przebieg�o�� i nieprawdopodobne sumy, kt�re Wologez wydawa�, aby zwi�za� si�y wojenne Rzymu gdzie tylko by�o to mo�liwe. Bro� �ydzi oczywi�cie kupili albo otrzymali od niego w darze. Przewozili j� potajemnie przez pustyni� unikaj�c naszych posterunk�w. A fanatyzm �ydowski czyni zrozumia�ym utrzymanie zamys�u powstania w tajemnicy.

Wieczne awantury mi�dzy �ydami a urz�duj�cymi w Cezarei prokuratorami Feliksem i Festusem zmyli�y i u�pi�y nasz� czujno��. Przyzwyczajono si�, �e tak by� musi. W Judei, tak jak wsz�dzie, prowadzimy tradycyjn� polityk�, opart� na zasadzie: dziel i rz�d�. Przeto za najwi�kszy cud nale�y uzna� przyst�pienie do powstania wszystkich �ydowskich stronnictw, kt�re dotychczas zajadle walczy�y mi�dzy sob�. Ostro�nie wskaza�em r�wnie� na moc przera�aj�cego Boga Izraela, o kt�rym �wiadcz� teksty ich �wi�tych ksi�g, cho� ten B�g nie ma ani obrazu, ani imienia, je�li nie bra� pod uwag� imion zast�pczych.

��Ale � kontynuowa�em � zastanawiamy si� i w �aden spos�b nie mo�emy zrozumie�, jak Korbulon, kt�remu powierzono zar�wno plany, jak i dowodzenie wojn�, cz�owiek �o�nierskiej s�awy i wielkich osi�gni�� w Armenii, m�g� do tego dopu�ci�?! W ko�cu na nim, a nie na syryjskim prokonsulu, spoczywa odpowiedzialno�� za spok�j w Judei i Galilei, kt�re mia�y by� baz� dla dzia�a� przeciwko Fartom. Widocznie Korbulon skupi� cala uwag� na p�nocy, troszcz�c si� o przygotowania Hyrkan�w, kt�rzy mieli zwi�za� oddzia�y Fart�w na wybrze�u s�onego morza. Skoro jednak skoncentrowa� si� na jednym punkcie, to straci� panowanie nad ca�o�ci� wielkiego planu wojennego i dokona� fa�szywej oceny sytuacji. Tym samym wykaza�, �e mimo ca�ej swojej s�awy nie potrafi by� prawdziwym wodzem armii!

M�wi�em z g��bokim przekonaniem, z Korbulonem nie ��czy�a mnie przyja��, a zreszt� przyja�� trzeba odrzuci�, gdy w gr� wchodz� dobro i interes pa�stwa. T� zasad� wbija si� w g�ow� ka�demu nowemu senatorowi i niekiedy nawet jest ona respektowana. Niezale�nie za� od racji stanu wszyscy troszczyli�my si� o w�asne �ycie i nie mogli�my ryzykowa�, oszcz�dzaj�c Korbulona z powodu s�awy, jakiej przysporzy� rzymskiemu or�u.

O�mieli�em si� wyrazi� nasz� opini� o konieczno�ci od�o�enia wyprawy przeciw Fartom do czasu zd�awienia powstania w Jeruzalem. W tym celu nale�y wys�a� do Judei trzy legiony. Na szcz�cie znajduj� si� one niedaleko, a machin wojennych wystarczy, aby rozbi� najgrubsze mury. �ydowskie powstanie mo�na st�umi� jednym ruchem r�ki! Du�o gro�niejsze naszym zdaniem jest istnienie �ydowskich gmin i kolonii we wszystkich prawie miastach imperium, nie m�wi�c o trzydziestu tysi�cach �yd�w rzymskich. Je�li sk��cone stronnictwa �ydowskie pogodz� si� i zaczn� wsz�dzie wznieca� zamieszki, to rezultaty mog� by� fatalne.

�ydzi stale gromadzili pieni�dze i wysy�ali je do Jeruzalem jako podatek na rzecz �wi�tyni. Teraz wysz�o na jaw, �e pieni�dze te przeznaczono na sfinansowanie powstania. Ich fanatycy marz� o za�o�eniu kr�lestwa mesjasza. Tak absurdalne snuj� marzenia! Najgorliwsi s� g��boko przekonani, �e dzi�ki mesjaszowi zaw�adn� ca�ym �wiatem. Dlatego tocz� o tego mesjasza wieczne spory. By� mo�e teraz znowu zjawi� si� jaki� fa�szywy mesjasz i podburzy� nar�d do powstania.

Neron pozwoli� mi m�wi�. Uspokoi� nieco wzburzony umys�. Pospieszy�em doda�, �e przynajmniej �ydzi z rzymskiej synagogi Juliusza Cezara nie byli zamieszani w powstanie. Za to mog�em osobi�cie r�czy�. Wprawdzie podatki, wysy�ane przez nich dla �wi�tyni, zosta�y u�yte na potrzeby powstania, ale � przypomnia�em � Poppea r�wnie� nie podejrzewa�a niczego z�ego, gdy wysy�a�a dary do Jeruzalem!

Zamilk�em, a nikt nie o�mieli� si� otworzy� ust! Neron d�ugo milcza�, gro�nie marszczy� czo�o i przygryza� wargi. Potem niecierpliwie machn�� r�k� i kaza� nam si� rozej��. Mieli�my czeka� i zastanawia� si�, jak� kar� poniesiemy za niedope�nienie naszych obowi�zk�w.

P�niej okaza�o si�, �e postanowi� sam, nie zasi�gaj�c opinii senatu, wyznaczy� wodza, da� mu do dyspozycji odpowiednie si�y i rozkaz zd�awienia powstania. Wezwa� ju� do siebie Korbulona � mia� zda� relacj� i odej�� ze stanowiska. Odroczenie wyprawy wojennej w nieokre�lon� przysz�o�� by�o jednak spraw� tak wielkiej wagi, �e Neron musia� zapyta� o wr�by i z�o�y� tradycyjne ofiary.

Wyszli�my na mi�kkich nogach, wi�c zaproponowa�em wsp�towarzyszom dobry posi�ek w mojej kwaterze. Jedzenie nie chcia�o przej�� nam przez gard�o, chocia� obydwaj moi kucharze dok�adali stara� dla udowodnienia, �e s� mistrzami w swoim fachu. �ywo dyskutowali�my, suto popijaj�c wino z wod�. Moi go�cie wyra�ali si� o �ydach z tak� gorycz� i ujawniali tyle przes�d�w, �e musia�em ich poprawia�, a nawet broni� �yd�w. Przecie� �ydzi maj� te� i dobre cechy. Wzniecili powstanie broni�ce wolno�ci swego narodu. Poza tym � przypomnia�em � Judea by�a prowincj� cesarza, a nie senatu, wi�c sam Neron ponosi odpowiedzialno�� za powstanie, zw�aszcza �e po Feliksie mianowa� tamtejszym prokuratorem takiego bezczelnego zb�ja jak Festus, kt�ry w og�le nie rozumie �yd�w.

By� mo�e zbyt si� zaanga�owa�em w obron� �yd�w, poniewa� w miar� jak wino uderza�o do g��w, kompani zacz�li na mnie dziwnie spogl�da�. Jeden z nich rzeki pogardliwie:

��Widocznie faktycznie masz obci�tego kutasa! Wprawdzie chcia�em zatai� m�j nieprzyjemny przydomek, ale dzi�ki satyrycznemu wierszowi Juwenala, Twego brodatego przyjaciela, zn�w jest na ustach wszystkich. Nie, nie mam Ci za z�e, synu, �e specjalnie zostawi�e� ten wiersz tutaj. S�uszne jest, �ebym wiedzia�, co o mnie my�l� � i co Ty my�lisz o swoim ojcu. Wsp�cze�ni m�odzi poeci u�ywaj� w swoich utworach jeszcze gorszych wyzwisk, �eby rozgniewa� starych. Rozumiem: oni wierz�, �e broni� prawdy i prawa do stosowania naturalnych s��w, �e przeciwstawiaj� si� ob�udnemu pi�knos�owiu, jakie pozosta�o w spu�ci�nie po Senece. Mo�e maj� racj�. Ale brody przyj�li od Tytusa, kt�ry wprowadzi� mod� na nie po powrocie z Jeruzalem. Do�� na tym.

Chcia�em cisn�� pucharem wraz z zawarto�ci� prosto w oczy mego kompana. Przypuszczalnie skoczyliby�my sobie do garde�, ha�bi�c godno�� senator�w, gdyby nie szcz�liwy przypadek, kt�ry przerwa� awantur�. Ot� zawiadomiono mnie, �e jeden z kucharzy przeci�� sobie �y�y, poniewa� nie docenili�my jego sztuki kulinarnej.

Strata dobrego kucharza jest spraw� wa�n�; natychmiast otrze�wieli�my i wszyscy razem rzucili�my si� pociesza� nieboraka i t�umaczy� mu, sk�d si� wzi�� nasz brak apetytu. Kaza�em przewi�za� mu r�k�, da�em leki na zatamowanie krwi i wezwa�em greckiego lekarza. Siedzia�em przy chorym do p�nej nocy. Ku mej rado�ci doszed� do siebie, cho� d�ugo jeszcze by� blady. Zna� r�ne sekrety sztuki kulinarnej, sam przygotowywa� sobie wzmacniaj�ce potrawy i wkr�tce m�g� znowu dzielnie rywalizowa� z koleg�. Zawsze zatrudniam dw�ch kucharzy, poniewa� wzajemna zawi�� pobudza obydwu do osi�gania coraz lepszych wynik�w.

Jedyn� szkod�, jak� przynios�a ta pr�ba samob�jstwa, by�o b�yskawiczne rozej�cie si� informacji o powstaniu �ydowskim i zag�adzie legionu po ca�ych Achajach i Azji. W zasadzie mieli�my obowi�zek utrzymania tej wiadomo�ci w �cis�ej tajemnicy, ale przecie� musieli�my ratowa� biedaka, wi�c zapewniali�my go, �e warto �y�, no i musieli�my wyja�ni� dok�adnie, czemu nikt z nas nie mia� apetytu, bo on raz za razem zrywa� z r�k banda�e. Trudno te� by�oby ��da� od niego, aby p�niej milcza�. By� przecie� tylko niewolnikiem, a wszyscy wiedz�, jak szybko wiadomo�ci wyskakuj� przez drzwi kuchenne. Zwracam Ci uwag�, �e okaza�em mu wiele �yczyliwo�ci, troszczy�em si� o niego i czuwa�em przy jego ��ku. O tym Tw�j przyjaciel nie by� �askaw powiedzie� w tym z�o�liwym poemacie.

Neron nie chcia� nawet widzie� Korbulona, ale starego wodza nic nie mog�o przestraszy�! Otrzyma� rozkaz pope�nienia samob�jstwa, gdy tylko zejdzie ze statku wojennego. Powiedzia�: �Gdybym mia� szcz�cie �y� za innego cesarza, ca�y �wiat zawojowa�bym dla Rzymu!" i rzuci� si� na w�asny miecz; wcze�niej wyda� rozkaz, aby po jego �mierci miecz ten po�ama�, a kawa�ki wrzuci� do morza, aby nie dosta�y si� w niegodne r�ce. Ja jednak nie s�dz�, �e Korbulon by� naprawd� wielkim wodzem. �wiadczy o tych cho�by b��dna ocena sytuacji, gdy mia� w zasi�gu r�ki najwspanialsz� okazj� popchni�cia naprz�d swej kariery wojskowej.

Neron by� na tyle rozs�dny, �e zrozumia� konieczno�� rezygnacji z marze� o koncercie w Ekbatanie. By� zdolnym aktorem, wi�c potrafi� zr�cznie si� potkn�� przy sk�adaniu tradycyjnej ofiary. Na w�asne oczy mogli�my upewni� si�, �e nie�miertelni bogowie jeszcze nie �ycz� sobie zwyci�enia Part�w. Aby unikn�� nieszcz��, kt�re zapowiada� ten z�owr�bny znak, nale�a�o zaniecha� wyprawy wojennej do Partii. Zreszt� by�a ona niemo�liwa, bo po zapoznaniu si� z sytuacj� i zebraniu potrzebnych informacji o uzbrojeniu �yd�w, Wespazjan za��da� oddania mu do dyspozycji co najmniej czterech legion�w.

Albowiem niepoj�te s� drogi przeznaczenia, jak ma zwyczaj powtarza� Twoja matka, gdy jest zirytowana. Przez jaki� kaprys Neron wybra� w�a�nie mego dow�dc� z Brytanii, Flawiusza Wespazjana, na komendanta wyprawy maj�cej zgnie�� powstanie w Jeruzalem. Wespazjan usi�owa� si� wymiga� od tego zaszczytu. T�umaczy�, �e do�� si� ju� nawojowa� i zyska� s�awy w Brytanii, �e jest za stary i �e jego ambicje w pe�ni zaspokaja cz�onkostwo w dw�ch kolegiach kap�a�skich.

Rzeczywi�cie by� ju� podstarza�y i do tego jeszcze bardziej ni� ja niemuzykalny. Cho� szanowa� sztuk�, to zdarza�o mu si� drzema� w czasie wyst�p�w Nerona, zreszt� nie zna� greki na tyle, aby rozumie� klasyczne teksty poetyckie. Obarczenie go odpowiedzialno�ci� za powodzenie trudnej i niehonorowej wprawy przeciw �ydom by�o wi�c w mniemaniu cesarza zas�u�on� kar�. Neron na tyle da� si� skruszy� jego �zom, �e pocieszy� go mi�osiernym stwierdzeniem: oto Wespazjan pod koniec �ycia zyskuje mo�liwo�� wzbogacenia si� �ydowskimi skarbami i b�dzie m�g� zrezygnowa� z prowadzenia zgo�a nieodpowiedniego dla senatora handlu mu�ami.

Wszyscy uznali wyznaczenie Wespazjana na dow�dc� tak trudnego zadania za oznak� lekkomy�lno�ci Nerona. Przecie� Wespazjan by� powszechnie i przez wszystkich lekcewa�ony; nawet niewolnicy cesarza czuli si� w prawie odnosi� si� do niego opryskliwie, gdy czasem pokazywa� si� w Z�otym Domu. Oficjalnie zapraszano go tam tylko raz w roku, na uczt� z okazji urodzin Nerona. Za t� �ask� musia� s�ono p�aci�: za darmo dostarcza� mu�y potrzebne do podr�y swego czasu Poppei, a potem Statilii.

Wespazjan zupe�nie nie orientowa� si� w problemach Wschodu. W senacie nikomu na my�l nie przysz�o, aby zaproponowa� mu udzia� w jednej z komisji lub bodaj zleci� wykonanie jakiego� poufnego zadania. Nie by� nigdy konsulem, jedynie pe�ni� kiedy� jego obowi�zki. Skoro jednak by� senatorem, to musia� pojecha� z Neronem do Grecji, poniewa� nabyty w Brytanii trwa�y reumatyzm nie by� na tyle z�o�liwy, by m�g� si� nim wykr�ci�. W czasie podr�y mieszka� poza miastem przez oszcz�dno��. Wola� zrywa� si� na nogi z pianiem koguta ni� straci� bodaj sestercj� dla w�asnej wygody. Musz� zreszt� przyzna�, �e Grecy zdzierali z nas sk�r�, licz�c lichwiarskie ceny za kwatery. Nic dziwnego, taka gratka jak pobyt Nerona nie trafia�a im si� zbyt cz�sto.

Ostoriusz � ten, kt�rego Klaudiusz swego czasu z�o�liwie wys�a� do Brytanii i kt�ry tam da� si� pozna� � ch�tnie obj��by komend� nad legionami i pojecha� zd�awi� powstanie �ydowskie. Ale za du�o gada�. Sta� si� osob� podejrzan� i Neron kaza� skr�ci� go o g�ow�.

Musz� doda�, �e Wespazjan d�ugo si� opiera� i w �aden spos�b nie chcia� przyj�� dow�dztwa, kt�re uzna� za kar� za swoje drzemki. Neron za� tak bardzo nie by� pewien swego wyboru, �e rozkaza� Wespazjanowi zabranie Tytusa, kt�ry r�wnie� odznaczy� si� w Brytanii, a swego czasu, gdy by� jeszcze zupe�nym m�odzikiem, �mia�ym atakiem konnicy uratowa� �ycie ojcu, kt�ry wpad� w brytyjsk� zasadzk�. Widocznie cesarz mia� nadziej�, �e Wespazjan przejmie co� z m�odzie�czej werwy syna i stosunkowo szybko upora si� ze swym zadaniem. Ostrzeg� te� Wespazjana, by unika� nadmiernych strat. Wiele s�ysza� o umocnieniu mur�w Jeruzalem. Miasto by�o obronne ju� z natury i zdobycie go samemu Pompejuszowi przysporzy�o ongi� znacznych trudno�ci. A nazwiska Wespazjana jako wodza � uwa�a� Neron � nie mo�na nawet wymieni� tego samego dnia co imi� wielkiego Pompejusza.

Neron wi�c ostrzega�, aby Wespazjan zanadto nie hasa�. Zach�ca� do korzystania z rad Tytusa, gdy uzna, �e z uwagi na wiek jego zdolno�� oceny sytuacji os�ab�a. Wespazjan nie mia� w�wczas nawet sze��dziesi�ciu lat, lecz Neron, kt�ry dopiero co sko�czy� trzydziestk�, ka�dego m�czyzn� w tym wieku uwa�a� za starca. Tak samo Ty, pi�tnastolatku, traktujesz mnie, jakbym jedn� nog� sta� ju� w grobie, cho� nie osi�gn��em jeszcze pi��dziesi�tki, czyli nie dotar�em do granicy, kt�ra oddziela dojrza�� m�dro�� od m�odzie�czego zadufania.

Ponadto Neron o�wiadczy�, �e po powrocie do Rzymu roztoczy piecz� nad Domicjanem, m�odszym bratem Tytusa, aby nie szala� pod nieobecno�� ojca. Domicjan ma przykry charakter, zachowuje si� nieobyczajnie i ju� jako m�ody ch�opiec straci� dobr� opini�. Ta opieka by�a w istocie wzi�ciem Domicjana jako zak�adnika wierno�ci Wespazjana. A Wespazjan i tak by� wierny Neronowi a� do �mierci. Lojalno�� le�a�a w jego naturze! Nie mog� do�� nachwali� zar�wno odwagi, jak i uczciwo�ci Wespazjana.

W Koryncie mia�em okazj� pozna� lepiej mego by�ego dow�dc� i umocni� z nim przyja�� � ofiarowa�em mu bezp�atn� kwater� i pe�ne utrzymanie w nowym wspania�ym domu Hieraksa. Wespazjan by� mi za to ogromnie wdzi�czny. Poza tym przez ca�y czas by�em jedynym patrycjuszem, kt�ry przyzwoicie odnosi� si� do zm�czonego latami wojaczki prostolinijnego Wespazjana. Nie jestem przes�dny ani nie snobuj� si� w wyborze przyjaci�. Mile wspominam m�ode lata w Brytanii, gdy by�em jego podw�adnym. Uwa�a�em, �e powinienem odp�aci� mu okazan� mi w�wczas szorstk� przyja�� go�cinno�ci�, kt�ra zreszt� nic mnie nie kosztowa�a.

Przypominam, �e po ujawnieniu sprzysi�enia Pizona zrobi�em wszystko, co mo�na, aby oszcz�dzi� Flawiusz�w. Nie by�o to �atwe ze wzgl�du na Flawiusza Scewinusa, kt�ry wszak podj�� si� zab�jstwa cesarza. Na szcz�cie Scewinus nale�a� do drugiego, gorszego odga��zienia rodu Flawiusz�w. Sam go wyda�em, wi�c mia�em niejako prawo m�wi� o innych Flawiuszach. Po rozwodzie z Sabin� �adne formalne wi�zy rodzinne nie ��czy�y mnie z nimi, ale brat Wespazjana, prefekt miasta Flawiusz Sabin, i m�odszy brat Sabiny, Flawiusz Klemens, byli do tego stopnia oburzeni post�powaniem Sabiny, �e okazuj�c mi przyja�� chcieli zrekompensowa� cierpienia duchowe, kt�re by�y moim udzia�em w czasie trwania tego ma��e�stwa.

Wespazjan w og�le nie by� podejrzany o udzia� w spisku. By� tak ubogi, �e z trudem osi�gn�� cenzus maj�tkowy wymagany od cz�onka senatu. Gdy cenzor zorientowa� si�, �e nie spe�nia warunk�w maj�tkowych, przepisa�em jedn� ze swych maj�tno�ci na jego nazwisko. Wszyscy tak dobrze znali jego rzetelny charakter, �e nawet najpodlejszy szpicel nie uwa�a� za warte zachodu wpisywanie jego nazwiska na list� denuncjowanych.

Wspominam o tym, aby wykaza�, jak stare i trwa�e wi�zy ��cz� mnie z Flawiuszami i jak du�e znaczenie wi�za� Wespazjan z moj� przyja�ni� w tych czasach, kiedy niewolnik Nerona potafi� bezkarnie plun�� na niego, cho� przecie� by� senatorem i pe�ni� obowi�zki konsula. Podstaw� mojej przyja�ni nie by� ani egoizm, ani interesowno��. Chocia� nikt w to nie wierzy, to o�wiadczam, �e dawno zapomnia�em zupe�nie, jak kiedy�, wprowadzony przez druid�w w trans, �ni�em pewien sen. Uwa�a si� mnie za samolubnego cz�owieka i s�dzi si�, �e zawsze i we wszystkim upatruj� dla siebie korzy�ci. Wynika to tak�e z wiersza Twojego brodatego przyjaciela.

W domu Hieraksa mia�em dobr� okazj� do utwierdzenia si� w przekonaniu, �e niekt�rzy m�czy�ni � jak niekt�re kamienie szlachetne-mog� si� odznacza� wspania�ymi walorami ukrytymi pod nie oszlifowan� powierzchni�. Tak w�a�nie Tw�j m�ody przyjaciel Decimus Juwenalis niedawno napisa� o Wespazjanie. Juwenal musi zabiega� o �aski cesarza � przecie� jego nieprzystojny j�zyk i bezczelne szyderstwa wzbudzi�y powszechne zgorszenie. Ja si� nie gorsz�, jest wszak Twoim przyjacielem, a Ciebie � jak to m�odego � poci�ga nowy styl! Pami�taj jednak, �e jeste� o cztery lata m�odszy od tego nie domytego hultaja.

Je�li czegokolwiek mog� by� pewny, to tego, �e nieprzyzwoita poezja Juwenalisa nie przetrwa d�ugo. Widzia�em w �yciu wiele komet ze wspaniale b�yszcz�cymi ogonami, lecz l�ni�y one tylko przez moment i gas�y.

Obawiam si�, �e ob��dne pija�stwo, nieprzyzwoita gadanina, zamienianie nocy w dzie� i bezsensowny ha�as egipskiej muzyki mo�e zgasi� prawdziw� iskr� bog�w nawet w najlepszych poetach. Nie jestem oburzony, �e wpad�y mi w r�ce szydercze wiersze skierowane przeciwko mnie przez wzgardliwego m�odzie�ca. I nie dlatego, lecz dla czystego sumienia, nie b�d� go wydawa�. Nie, nie jestem taki pod�y. Bardzo martwi� si� o Ciebie.

W Koryncie zaprzyja�ni�em si� z Wespazjanem, wi�c przed wyjazdem do Egiptu, gdzie mia� obj�� komend� nad obydwoma tamtejszymi legionami i upewni� si� o ich zdatno�ci bojowej przed wymarszem w stron� Jeruzalem, prosi� mnie gor�co, abym mu przekaza� informacje o sprawach wschodnich i dopom�g� nawi�za� dobre stosunki z �ydami. Pragn�� tak�e, abym mu towarzyszy� w jego wyprawie wojennej. Uprzejmie odm�wi�em � wszak nie chodzi�o o prawdziw� wojn�, lecz o ekspedycj� karn� przeciwko zbuntowanym. Uzna�em, �e udzia� w niej nie przyniesie mi �adnego zaszczytu.

Nie pa�am ��dz� zaszczyt�w wojennych bardziej ni� innych sukces�w. Cz�owiek o mojej pozycji powinien w spos�b umiarkowany korzysta� z nadarzaj�cych si� okazji. W g��bi serca jestem cz�owiekiem pokoju. Podobnie jak Neron cieszy�em si�, �e nie musia�em na w�asnej sk�rze do�wiadczy� wojny na Wschodzie. Oby w przysz�o�ci Ciebie warunki nie zmusi�y do tego. Ale pami�taj: dla bezpiecze�stwa Rzymu trzeba koniecznie zniszczy� Parti�! Nigdzie, z �adnej innej strony, nie grozi cesarstwu rzymskiemu prawdziwe niebezpiecze�stwo, jak tylko ze wschodu!

Zdo�ali�my uspokoi� i ucywilizowa� plemiona germa�skie, kt�re przera�a�y naszych ojc�w, i z ich strony nigdy ju� nam nie b�dzie nic zagra�a�. Najlepszym dowodem s� tu najemni �o�nierze germa�scy, s�u��cy w przybocznej gwardii cesarskiej. Bardzo szybko staj� si� bardziej rzymscy ni� Rzymianie i s� wierniejsi cesarzowi od pretorian�w. Sama za� Germania ze swymi lasami i b�otami jest zbyt biedna, aby op�aca�o si� j� podbija�. Nie warto trwoni� pieni�dzy, aby zdoby� bursztyn czy futra, kt�re mo�na sprowadzi� drog� morsk� po umiarkowanych cenach. Germania nie ma przysz�o�ci. Partia to co innego, a opanowanie handlowych dr�g na Wsch�d mo�e przynie�� ogromne zyski. Co do mnie � nie chc� prze�ywa� tej wojny. Niech spadnie na karki m�odych, kiedy mnie ju� na �wiecie nie b�dzie.

Przyznam ch�tnie, �e wyzwole�cy mego ojca z Antiochii i moi w�a�ni z Egiptu zdobyli w wyprawie wojennej Wespazjana takie �upy, �e wystarcz� mi do ko�ca �ycia; �atwo, wi�c przychodzi mi rezygnacja z my�li o wojnie z Partami. Powtarzam: jestem cz�owiekiem pokoju, cho� dzi�ki w�asnemu m�stwu zas�u�y�em na odznaki triumfalne, o czym jeszcze opowiem.

Neron wys�a� Wespazjana i chc�c odwr�ci� uwag� opinii od jego wyprawy, rozkaza� pretorianom kopa� kana� przez przesmyk koryncki. Rozpocz�to to przedsi�wzi�cie, ale niepomy�lne wr�by zmusi�y wkr�tce do przerwania prac. Co w dzie� wykopano, to w nocy nape�nia�o si� krwi�, a doko�a s�ycha� by�o przera�aj�ce j�ki, kt�rych echa dociera�y a� do miasta, wywo�uj�c dreszcze grozy u mieszka�c�w Koryntu. Dzia�o si� tak naprawd�; nie powtarzam babskich plotek, wiem o tym z najpewniejszych �r�de�.

Ot� Hieraks naby� udzia�y w przedsi�biorstwie zarz�dzaj�cym torami, po kt�rych przetacza si� statki przez przesmyk. Jest rzecz� oczywist�, �e w�a�ciciele tych tor�w, kt�ry w�o�yli przecie� wielkie sumy w ich budow� i konserwacj�, a tak�e na zakup silnych niewolnik�w, niezb�dnych do obs�ugi urz�dze�, koso patrzyli na budow� kana�u. Hieraks w swoim ch�odzonym wod� sklepie sprzedawa� r�wnie� mi�so �ydom, musia� wi�c dostosowywa� si� do ich zwyczaj�w i spuszcza� krew ze zwierz�t rze�nych. St�d ci�gle mia� pe�no p�cherzy z krwi�. Zwykle wyrabia� z niej kaszank� dla niewolnik�w zatrudnionych w odlewniach miedzi. Teraz, nie bacz�c na w�asne korzy�ci, po�wi�ci� na zbo�ny cel wielodniowy zapas i potajemnie wyla� krew do nowo kopanego kana�u, a jego wsp�udzia�owcy udawali duchy j�cz�c i wydaj�c przera�liwe okrzyki. A m�wi�em ju�, jakie trudno�ci mia� Neron ze sprzeda�� domu pani Tulii, zanim go mnie nie odda�!

Oczywi�cie nie przekaza�em Neronowi wiadomo�ci powierzonych mi przez Hieraksa w zaufaniu; nie mia�em te� powodu, aby popiera� budow� kana�u. Po wyst�pieniu z�owr�bnych znak�w pretorianie odm�wili pracy; praca fizyczna w og�le by�a �o�nierzom wstr�tna. Neron bardzo uroczy�cie w�asnor�cznie wykopa� na oczach �wiadk�w kawa�ek wytyczonego przez technik�w koryta nowego kana�u. Na w�asnych cesarskich ramionach wyni�s� kosz ziemi, zani�s� go m�nie na obrze�e i r�wnie uroczy�cie wysypa�. Po tym wyczynie krew si� przesta�a pojawia�, a duchy straszy�. Pretorianie nabrali otuchy i przyst�pili do pracy, wspomagani przez centurion�w uderzeniami bat�w. Ci ostatni nie szcz�dzili raz�w, byle tylko unikn�� kopania ziemi. Wszystko to sta�o si� powodem g��bokiego �alu pretorian�w wobec Nerona; znienawidzili go jeszcze bardziej ni� Tygellina, kt�ry skazywa� ich tylko na �wiczenie marszu. Woleli zadysze� si� w marszu ni� przy �opacie.

Przemy�lawszy spraw� dok�adnie, poradzi�em Hieraksowi, aby zrezygnowa� z wlewania do kana�u krwi zwierz�cej. Nie wyjawi�em mu prawdziwego powodu, powiedzia�em tylko, �e tak dla reputacji Nerona, jak i dla w�asnego zdrowia musi po m�sku znie�� pora�k�. Hieraks poszed� za moja rad�, a uczyni� to tym ch�tniej, �e podejrzliwy Neron rozkaza� wystawia� na noc przy kanale warty, aby nikt obcy nie wchodzi� na teren. Hieraksowi zawdzi�czam nieocenione kontakty z �ydami w Koryncie. Niezw�ocznie ich poinformowa�em, �e wys�ano legiony, aby zniszczono Jude�, i kaza�em ostrzec wszystkich chrze�cijan-�yd�w, aby ucichli i pochowali si� w bezpiecznych miejscach. Do Italii i wszystkich prowincji wys�ano rozkazy aresztowania �ydowskich wichrzycieli i przy najmniejszym zak��ceniu porz�dku oskar�ania ich o zdrad�.

Gdy w gr� wchodzi podburzanie ludu, nie mo�na wymaga�, �eby urz�dnik rzymski swym prawniczym rozumem potrafi� odr�ni� kr�lestwo ziemskie od niebieskiego czy Chrystusa od innych mesjaszy. Logika rzymska uznawa�a poczynania �ydowskich chrze�cijan za pod�eganie polityczne, prowadzone pod pretekstem wiary. Ta sytuacja nie uleg�a zmianie w ostatnim czasie, gdy po licznych, pospiesznie wykonywanych wyrokach �mierci chrze�cijanie zacz�li publicznie nazywa� Nerona Antychrystem, kt�rego przyj�cie podobno zapowiedzia� Jezus Nazarejski. Neron zreszt� wcale nie obrazi� si� za ten przydomek; uzna�, �e chrze�cijanie uwa�aj� go za r�wnego Chrystusowi, skoro dali mu tak pi�kne imi�. Tymczasem s�abo�� chrze�cijan polega w�a�nie na tym, �e lekcewa�� polityk� i wystrzegaj� si� prowadzenia dzia�alno�ci politycznej, lokuj�c ca�� swoj� nadziej� w niewidzialnym Kr�lestwie, kt�re � jak ja to rozumiem � nie stanowi �adnego zagro�enia dla pa�stwa. Tote� po �mierci ich przyw�dc�w chrze�cija�stwo zaniknie jako religia, zw�aszcza, �e jest rozk�adane przez wewn�trzne spory. Bo jedni wierz� w to, drudzy w co� innego, a wszyscy powo�uj� si� na najwa�niejszy dogmat. Tak w�a�nie s�dz�, niezale�nie od tego, co plecie Twoja matka. Kobiety nie maj� poczucia rzeczywisto�ci politycznej.

Co do mnie � by�em po stronie chrze�cijan, od kiedy stwierdzi�em, �e s� nieszkodliwi politycznie, i to niezale�nie od tego, czy s� obrzezani czy te� nie. Ale to moje przekonanie nie wchodzi w zakres nauczania prawa i nie mie�ci si� w g�owie robi�cego karier� urz�dnika rzymskiego. Ten mimo wszystko nadal b�dzie twierdzi�, �e chrze�cijanie s� niepewni politycznie.

Z �alem musz� przyzna�, �e nie mog�em ocali� Paw�a. Niespokojna natura zmusza�a go do bezustannych w�dr�wek po ca�ym �wiecie. Ostatni� wiadomo�� otrzyma�em od niego przez pewnego kupca olejem z Emporium, znacz�cego miasta portowego na p�nocno-wschodnim wybrze�u Iberii, cho� ostatnio ten port paskudnie zasypywany jest piaskiem. Pawe� donosi�, �e zosta� wygnany z Emporium przez prawowiernych �yd�w; wedle rozeznania mojego informatora nie odni�s� przy tym �adnych obra�e� cielesnych.

W Iberii � jak zreszt� wsz�dzie indziej � musia� zadowoli� si� g�oszeniem nauk w za�o�onych swego czasu przez Grek�w przybrze�nych miastach, poniewa� tam nadal u�ywa si� powszechnie greki, cho� prawa i ustawy ryje si� na tablicach po �acinie. Na wybrze�u Iberii jest wiele takich du�ych miast, wi�c mia� szerokie mo�liwo�ci dzia�ania. Kupiec olejem twierdzi�, �e po�eglowa� na po�udnie, do Mainakei, by pod��y� stamt�d jeszcze na zach�d Iberii, jako �e jego duch nadal by� niespokojny. I nagle, jakby sobie na przek�r, uda� si� w zupe�nie inn� stron� �wiata. Pojmano go w Bitynii, kt�ra le�y w prowincji Azja Troada, a zrobiono to tak szybko i niespodziewanie, �e wszystkie papiery i ksi��ki, a nawet podr�na opo�cza zosta�y w zaje�dzie. By� jednak pewien, �e musia� pojecha� do Azji, aby doda� otuchy tamtejszym nowo nawr�conym; obawia� si�, �e rywalizuj�cy mi�dzy sob� kaznodzieje mog� ich nak�oni� do odst�pstwa od prawdziwej nauki. Fa�szywymi prorokami za� nazywa� nawet tych, kt�rzy podobnie jak on dla Jezusa cierpieli udr�czenia i ch�tnie oddawali swe �ycie, cho� oczywi�cie nie byli tak jak on wprowadzeni w boskie tajemnice.

Gdy do Rzymu dotar�a wiadomo�� o zdradzeniu miejsca pobytu Paw�a, niezw�ocznie kto� wyda� miejsce schronienia Kefasa. �arliwi zwolennicy Paw�a uwa�ali, �e s� to winni swojemu nauczycielowi. Kefas otrzyma� moje ostrze�enie na czas, wi�c wyjecha� z miasta kieruj�c si� do Puteoli, lecz szybko wr�ci�. T�umaczy�, �e przy czwartym kamieniu milowym Via Appia objawi� mu si� Jezus Nazarejski w swojej �wiat�o�ci, kt�r� dobrze zna� i pami�ta�. Jezus zapyta�: �Dok�d idziesz?", a zak�opotany Kefas odpar�, �e ucieka z Rzymu. W�wczas Nazarejczyk rzek�: �Wobec tego p�jd� do Rzymu, aby mnie ponownie ukrzy�owano!" Kefas zawstydzi� si� i pokornie zawr�ci�, przepojony uczuciem szcz�cia, �e raz jeszcze widzia� mistrza na w�asne oczy. Kefas by� prostakiem, ale to on w�a�nie w czasie w�dr�wki z Jezusem Nazarejskim pierwszy ze wszystkich uczni�w rozpozna� w nim Syna Bo�ego. Za to w�a�nie � a nie dla jego si�y cielesnej i krewkiego charakteru, jak wielu wci�� s�dzi � nauczyciel upodoba� go sobie i postawi� go na pierwszym miejscu w�r�d uczni�w. Opowiadam to, co s�ysza�em, cho� s� i inne wersje tego wydarzenia. Najwa�niejsze, �e Kefas prze�y� widzenie czy te� objawienie na Via Appia, poniewa� sta�o si� ono przyczyn� zawarcia ostatecznej zgody z Paw�em. Bo przecie� Pawe� nigdy nie ogl�da� Jezusa Nazarejskiego na w�asne oczy. Gdy jeszcze gwa�townie z sob� rywalizowali, Kefas � chyba przez zazdro�� � m�wi�, �e nie potrzebuje ucieka� si� do �adnych teorii ani objawie�, bo osobi�cie zna� Jezusa Nazarejskiego. Teraz jednak Kefas sam dozna� prawdziwego objawienia, wi�c wstydzi� si� swoich pom�wie� i prosi� Paw�a o wybaczenie.

Bardzo mnie martwi� ten prosty rybak. Cho� mieszka� w Rzymie ju� ponad dziesi�� lat, nigdy nie nauczy� si� greki czy �aciny bodaj na tyle, �eby obywa� si� bez t�umacza. Powodowa�o to mn�stwo nieporozumie�. Byli tacy, kt�rzy twierdzili, �e b��dnie albo niedos�ownie, czy niezbyt dok�adnie cytuje �wi�te ksi�gi �ydowskie, kt�re to cytaty mia�y potwierdzi�, �e Jezus Nazarejski jest mesjaszem czyli Chrystusem. A czy to jest istotne dla ludzi, kt�rzy wierz�, �e jest Chrystusem? Ale w�r�d �yd�w-chrze�cijan zakorzeni� si� zwyczaj wykazywania w�asnej uczono�ci, k��cenia si� o poszczeg�lne s�owa i ich znaczenie i odwo�ywania przy ka�dej okazji do ksi�g �wi�tych.

Dobrze by by�o, gdyby powsta�o kompetentne t�umaczenie tych ksi�g na �acin�. Nasz j�zyk �wietnie nadaje si� do wyprecyzowania poj��, wi�c takie t�umaczenie zako�czy�oby ci�g�e spory o prawdziwe znaczenie takiej czy innej przypowie�ci. Od tych spor�w a� g�owa boli. W �wi�tych ksi�gach �ydowskich znajduj� si� fragmenty pi�knej poezji i nader pouczaj�ce opowie�ci. Chcia�bym to t�umaczenie powierzy� mojemu wydawnictwu, je�li znajd� odpowiedzialnego cz�owieka. Mog�oby przynie�� znaczny doch�d. �ydzi rzymscy musz� powoli latynizowa� si�. J�zyk grecki b�dzie stale traci� na znaczeniu praktycznym, cho� oczywi�cie bieg�a jego znajomo�� pozostanie miar� cywilizacji. Nie mo�na jednak od wszystkich tkaczy, z�otnik�w, krawc�w, szewc�w i rzemie�lnik�w szyj�cych namioty wymaga� znajomo�ci dw�ch j�zyk�w, skoro do prowadzenia dzia�alno�ci w Rzymie wystarczy im �acina. Religia chrze�cija�ska musi znikn�� w przysz�o�ci, ale �ydzi przetrwaj�. Wierz mi, m�j synu, jestem tego pewny.

Mam zwyczaj wszak�e zawczasu zastanawia� si� nad projektami, kt�re zamierzam realizowa� � oczywi�cie, je�li nie wtr�ci si� skrzydlata bogini Fortuna. W sprawach handlowych nie ufam dora�nym natchnieniom, cho� w poezji, a cz�sto i w polityce, intuicja jest niezb�dna. Praca nad t�umaczeniem �wi�tych ksi�g �ydowskich na lata ca�e zaj�aby wielu t�umaczy, a opublikowanie ich po �acinie przez renomowane wydawnictwo mog�oby wywo�a� zdumienie. Lepiej by�oby utworzy� wydawnictwo specjalnie dla wydania tego t�umaczenia � oczywi�cie pod firm� kt�rego� z moich �ydowskich wyzwole�c�w. Trzeba si� przespa� z t� my�l�, zanim podejm� ostateczn� decyzj�. Uda�o mi si� nagromadzi� ogromny maj�tek, a jego utrzymanie przy obecnej nieodpowiedzialnej polityce podatkowej wymaga sta�ej troski tudzie� trwonienia mn�stwa czasu i drogiego papirusu. Nas, ludzi zamo�nych, fiskus wyciska jak g�bk�, a przecie� s� jeszcze urodziny cesarza, no i mamy jakie� obowi�zki wobec ludu.

Powinienem te� podzi�kowa� Fortunie, �e Wespazjan nie o�eni� si� powt�rnie. Cenis zna swoje miejsce i ma umiarkowane wymagania. Wystarcza jej stary gliniany dzban, byle by�y na nim jakie� wzory, a takich mi nie brakuje. Podejrzewam, �e ona nawet nie wie, na czym polega r�nica mi�dzy ceramik� czarn� a czerwon�. Ale mimo to g��boko j� szanuj�. C� ona temu winna, �e jest tylko star� i brzydk� wyzwolenic�? Wespazjan nigdy nie by� wybredny w wyborze kandydatek do ogrzewania ��ka.

Wracam do mego opowiadania. Z kr�gu ludzi najbardziej zwi�zanych z osob� Jezusa Nazarejskiego uda�o mi si� ocali� tylko jednego, Jana, kt�ry uciek� do Efezu. Nigdy nie zetkn��em si� z nim osobi�cie, lecz powiadaj�, �e jest cz�owiekiem kornym. Pisze wspomnienia i prowadzi rozmowy, maj�ce na celu pojednanie r�nych odmian chrze�cija�stwa. M�j ojciec mia� o nim dobre zdanie. W okresie prze�ladowa� po po�arze Rzymu zadenuncjowano go; na szcz�cie prokonsul Azji by� moim przyjacielem i ograniczy� si� do zes�ania go na jedn� w wysp. W czasie tego zes�ania zapisa� swoje objawienia, co mnie niepomiernie zdumia�o. Podobno ze wzgl�du na jego rozwichrzon� brod� i �achmany, w jakie si� odziewa�, nie m�g� opuszcza� domu, bo psy biega�y za nim i k�sa�y go po pi�tach. Mo�e te psy w�chem wyczuwa�y �yda? A mo�e wygnanie zrobi�o go tak zgorzknia�ym? W ka�dym razie z jego ksi�g wynika, �e nie jest przyjacielem ps�w. Obecnie, po powrocie do Efezu, podobno si� uspokoi�.

Nas, cz�onk�w komisji wschodniej senatu, Neron ukara� poleceniem powrotu do Rzymu, gdzie mieli�my pilnowa�, aby rzymscy �ydzi nie wzniecili zbrojnego powstania. Szydz�c wyrazi� nadziej�, �e b�dzie nas na to sta�, chocia� wykazali�my ca�kowit� nieudolno�� w pe�nieniu odpowiedzialnych zada�. Aby go udobrucha�, senat wprowadzi� zmiany w sk�adzie komisji, cho� trudno by�o znale�� ch�tnych do po�wi�cenia czasu niewdzi�cznym zadaniom.

Nie by�em wi�c obecny, gdy Neron og�asza� Achaje wolnym krajem i przywraca� Grecji jej dawn� niezale�no��. Sytuacja polityczna nie uleg�a zmianie � by�a taka sama jak ta, kt�r� zasta�em w m�odo�ci, gdy s�u�y�em jako trybun wojskowy w Koryncie. Grecy mogli jedynie we w�asnym zakresie wybiera� namiestnika, op�aca� rzymskie si�y zbrojne i kopa� kana�. Mimo to deklaracja wzbudzi�a w�r�d nich olbrzymi� rado��.

Od razu zauwa�y�em, �e sk�adaj�c t� deklaracj� Neron ani s�owem nie wspomnia� senatu, a przeciwnie: sobie i tylko sobie przyzna� prawo do uznawania wolno�ci jakiego� kraju. My, �wiadkowie z�ych wr�b, przestrzegaj�cych przed kopaniem kana�u, na w�asne uszy us�yszeli�my Nerona o�wiadczaj�cego, �e to wielkie przedsi�wzi�cie b�dzie s�u�y�o szcz�ciu narodu Achaj�w i Rzymian. I znowu ani s�owa o senacie, cho� w�a�ciwa formu�a brzmi: �Senatus Populusque Romanus", a wi�c senat i lud rzymski. Ta formu�a przetrwa wieki!

Tak wi�c nie by�o w tym nic dziwnego, �e gdy towarzyszy�em id�cym na �mier� �ydom, to mia�em wra�enie, �e Orkus kieruje moimi krokami, a na karku czuj� oddech Charona. Podobne nieprzyjemne wra�enie odnios�o wielu innych przewiduj�cych cz�onk�w senatu, cho� z ostro�no�ci nie wymieniali�my informacji o tych doznaniach. Nikt ju� nikomu nie ufa�. Niekt�rzy wyruszaj�c w podr� brali ze sob� na wszelki wypadek milion sestercji w z�ocie.

Neron nie zgodzi� si�, aby senat wyjecha� mu naprzeciw do Neapolu. Stamt�d chcia� rozpocz�� marsz triumfalny do Rzymu, poniewa� w�a�nie w neapolita�skim teatrze debiutowa� jako artysta. Zamiast w�a�ciwego triumfu postanowi� zorganizowa� triumf sztuki, zapewniaj�c ludowi rado�� i dzie� �wi�teczny. By�o to postanowienie m�dre z punktu widzenia polityki, skoro wyprawa na wsch�d spe�z�a na niczym. Ale, po co rozkaza� zburzy� cz�� mur�w miejskich dla otworzenia szerokiego przej�cia jego triumfalnego pochodu? Takiego zaszczytu nie dost�pi� jeszcze �aden zwyci�ski w�dz, nawet sam August. Uznali�my ten rozkaz za dow�d stopniowego przejmowania przez Nerona obyczaj�w rodem ze wschodnich despotii. Nic takiego nie przysz�oby w Rzymie nikomu do g�owy, cho�by jaki� brudny m�okos nie wiem jakie ohydztwa wypisywa� o zepsuciu obyczaj�w!

Nie tylko my, senatorzy, ale r�wnie� lud � mam tu na my�li dobrze my�l�cych obywateli � nie byli�my zachwyceni, gdy patrzyli�my na wjazd Nerona. Siedz�c na �wi�tym rydwanie triumfalnym Augusta cesarz wjecha� przez wyrw� w murach, a za nim wieziono stosy wie�c�w laurowych jako zdobycz wojenn�. Zamiast �o�nierskiej eskorty � aktorzy, muzykanci, �piewacy i tancerze! Zamiast przedstawie� walki � olbrzymie p��tna i rze�by, obrazuj�ce jego zwyci�stwa w poszczeg�lnych zawodach. Ubrany by� w purpurowy p�aszcz usiany z�otymi gwiazdami; na g�owie mia� podw�jny wieniec laurowy z Olimpii.

Na dobro Nerona nale�y zapisa�, �e jednak nie zaniecha� tradycyjnego zwyczaju: wszed� pokornie na kolanach po stromych schodach Kapitolu i po�wi�ci� najwa�niejsze wie�ce Jupiterowi Kustoszowi i innym bogom italskim, nie zapominaj�c o Junonie i Wenus. A mimo to wie�c�w starczy�o, aby zakry� koliste �ciany sali przyj�� Z�otego Domu!

Powr�t Nerona do domu nie by� wcale taki mi�y, jakby mog�o si� zdawa�. Statilia Mesalina by�a wprawdzie kobiet� rozpieszczon� i mia�a s�aby charakter, ale jednak by�a kobiet�. Nie chcia�a �cierpie�, �e Neron traktowa� Sporusa na r�wnych prawach z ni�, zmieniaj�c �o�e zale�nie od kaprysu. Dochodzi�o mi�dzy nimi do drastycznych awantur, w pa�acu fruwa�y p�miski i wazy. Pami�taj�c o wypadku Poppei Neron nie wa�y� si� tkn�� Statilii, a ona umia�a to wykorzysta�. Po pewnym czasie poprosi� Junon� o zwrot po�wi�conych jej wie�c�w, a w ko�cu wygna� Statili� do Ancjum. Co zreszt� przynios�o Statilii szcz�cie. Dzi�ki temu �yje do dzisiaj i rozpacza za Neronem, bo � jak zwykle wdowy � pami�ta ju� tylko jego dobre cechy. Cz�sto ozdabia kwiatami proste mauzoleum Domicjuszy na Polu Marsowym; dobrze wida� je z grzbietu wzg�rza Pincios. Znajduje si� ono w pobli�u ogrod�w Lukullusa, w kt�rych jako m�odzieniec podziwia�em w towarzystwie Nerona i Agrypiny kwitn�cy wi�nie. Szcz�tki Nerona spoczywaj�, wi�c � jako si� rzek�o � w mauzoleum Domicjuszy, ale czy rzeczywi�cie? Lud nie wierzy w jego �mier� i oczekuje jego powrotu sk�d� ze Wschodu; jego rz�dy uwa�a za wiele lepsze od obecnych, kt�re cechuj� wysokie podatki i sknerstwo.

Od czasu do czasu na Wschodzie pojawia si� jaki� zbieg�y niewolnik udaj�cy Nerona. Partowie szczodrze wspieraj� takie pr�by! Ukrzy�owali�my ju� dw�ch Neron�w. Ka�dy z nich �piewem chcia� udowodni� sw� autentyczno��, ale �aden nie dor�wnywa� Neronowi. Jakkolwiek by by�o, Statilia czci pami�� Nerona i ozdabia kwiatami miejsce jego spoczynku, je�li to rzeczywi�cie jest jego gr�b.

Jeszcze raz, zanim zgas�a gwiazda jego szcz�cia, Neron mia� okazj� trwoni� pieni�dze na zabawy. Kr�l Armenii Tyrydates � a w�a�ciwie jego brat, kr�l Partii Wologez � uzna�, �e trzeba okaza� rozs�dek. Kaza� Tyrydatesowi osobi�cie przyby� do Rzymu, aby przyj�� diadem z r�k Nerona. Wologez nie mia� ju� mo�liwo�ci zbrojnego wspierania finansowego �yd�w, kt�rzy zostali okr��eni w Jeruzalem; zreszt� w jego mniemaniu �ydzi spe�nili ju� swoje zadanie, skoro w kluczowym momencie zwi�zali nasze legiony.

Tyrydates przyby� l�dem z tak wspania�� �wit�, �e jego podr� kosztowa�a Nerona dziennie dwie�cie tysi�cy sestercji. Na utrzymanie go�cia w Rzymie cesarz przeznaczy� milion sestercji dziennie, wi�c Tyrydates m�g� dobrymi z�otymi monetami rzymskimi obdarowa� nas, nieszcz�snych cz�onk�w komisji wschodniej senatu.

Aby pokaza�, jak opaczne poj�cie ma barbarzy�ski Part o naszych zwyczajach, wspomn�, �e Wologez odr�cznymi pismami i przez kurier�w upewnia� si�, czy aby przy przekazywaniu diademu nie upokorzymy jego kochanego ma�ego braciszka, kt�rego ustanowi� kr�lem Armenii, aby usun�� go z Ekbatany, poniewa� ba� si�, �e przy pierwszej nadarzaj�cej si� okazji braciszek zatopi n� w jego plecach. Jakby�my my, Rzymianie, mieli zwyczaj upokarza� zwyci�onych w honorowej walce, a ju� zw�aszcza kr�la, kt�ry oddaje sw�j kraj pod opiek� Rzymu jako pa�stwo sojusznicze!

Neron okaza� wobec Tyrydatesa dostojn� szlachetno�� i ze wzgl�d�w politycznych postara� si� o mo�liwie wspania�� opraw� ceremonii. Tyrydatesowi przypasano nawet miecz, ale jego brzeszczot przybity by� do pochwy na znak, �e odt�d nie ma prawa go wyci�ga� bez pozwolenia senatu i ludu rzymskiego. Tym razem Neron uwa�a� za stosowne u�y� prastarej formu�y �Senatus Populusque Romanum", bo z t�umu pad�y g�o�ne pytania, dlaczego to w chwili gdy ostatecznie przypiecz�towano zwyci�stwo nad Armeni�, Korbulona nie ma w�r�d �ywych?

Na koniec ca�ej uroczysto�ci na oczach t�umu Neron u�ciska� Tyrydatesa jak brata. Zaprzyja�nili si� ze sob�; nocami Part uczy� cesarza starodawnej perskiej magii.

Podobno w pewnych �wi�tych miejscach w Partii z ziemi buchaj� s�upy ognia. Wiarygodni �wiadkowie zapewniali mnie, �e te ogniste s�upy stale p�on� na cze�� nieodgadnionego boga. Trudno mi w to uwierzy�. �atwiej uwierzy�bym w niewidzialne s�upy ognia, kt�re spalaj� cz�owieka. Ale na �wiecie jest tyle dziwnych rzeczy! Czasem na w�asne oczy mo�na przekona� si� o istnieniu rzeczy zgo�a nieprawdopodobnych. Przecie� Epafrodytowi uda�o si� zdoby� dla bestiarium Z�otego Domu nied�wiedzia bia�ego jak �nieg; to zwierz� p�ywa w lodowatej wodzie i zjada ryby! Gdyby m�wiono mi o czym� takim, kiedy sam prowadzi�em bestiarium, nie uwierzy�bym za �adne skarby.

Studiuj�c przez kilka nocy pod kierunkiem Tyrydatesa czarn� magi�, Neron �ci�gn�� na sw�j kark gniew kolegium kap�a�skiego. Gniewu teolog�w nie wolno bagatelizowa�! Mo�e to by� najbardziej niebezpieczny ze wszystkich gniew�w, co dowodnie potwierdzaj� przera�aj�ce sprzeczno�ci w�r�d chrze�cijan. Osobi�cie s�dz�, �e magia by�a tylko pretekstem, a Neron, upodobawszy sobie m�odego cz�owieka, wtajemnicza� go we w�asne powszechnie znane sk�onno�ci, do kt�rych zapewne Tyrydates by� nawyk�y jako cz�owiek Wschodu. To oczywi�cie umocni�o ich osobist� przyja�� � przyja�� bardzo drog�, bo przed�u�aj�cy si� pobyt Tyrydatesa op�acany by� z kasy pa�stwowej. Na szcz�cie powrotn� drog� zgodzi� si� odby� statkiem. Widocznie pobyt w Rzymie pom�g� mu prze�ama� przes�dny l�k przed morzem.

Pisz� o tym wszystkim, aby odwlec zdanie relacji z wydarze� bardzo dla mnie przykrych. Uroczysto�ci triumfalne Nerona i ho�d Tyrydatesa umo�liwi�y mi wyj�tkowo d�ugie zwlekanie z egzekucj� �yd�w. W ko�cu jednak nadszed� moment, gdy musieli�my przedstawi� Neronowi do zatwierdzenia dawno ju� przygotowane postanowienia. Gdybym w�wczas nadal szuka� jakich� wykr�t�w, uznano by mnie za przyjaciela �yd�w i wpad�bym w nie�ask� nie tylko u cesarza, ale i u koleg�w � senator�w.

Rzecz mia�a si� tak, �e � aby poprawi� nasz� opini� � my, cz�onkowie komisji wschodniej, gorliwie starali�my si� uzyska� pe�ne rozeznanie sytuacji w �ydowskiej kolonii w Rzymie oraz stopnia zagro�enia bezpiecze�stwa pa�stwa z jej strony wobec trwania powstania w Jeruzalem. Z czystym sumieniem mogli�my przedstawi� senatowi i Neronowi uspokajaj�c� relacj� w tej sprawie.

Znikom� wi�kszo�ci� g�os�w uda�o mi si� uzyska� postanowienie senatu, �e nie b�dzie si� prze�ladowa� wszystkich �yd�w, a tylko element niepewny i pod�egaczy. Wyp�dzenie �yd�w z miasta nie tylko nie przynios�oby �adnych korzy�ci, ale jeszcze zdezorganizowa�oby �ycie gospodarcze. Mieli�my tego pr�b� w czasie wygnania �yd�w przez Klaudiusza. Senat nie widzia� powodu, aby dla zadowolenia mot�ochu pozby� si� z Rzymu fachowych r�kodzielnik�w, ludzi gorliwych w pracy i dobrze my�l�cych. Tak sprytnie sformu�owali�my nasz wniosek, �e uda�o si� go przeforsowa� mimo powszechnej nienawi�ci do �yd�w, spowodowanej wybuchem powstania. Dla przygotowania wykonania postanowie� senatu uruchomi�em w�asne znajomo�ci, a tak�e kontakty Klaudii, kt�ra mia�a wielu przyjaci� w�r�d �yd�w-chrze�cijan. Mimo to krzywonosego Akwil� i dzieln� Prysk� musia�a obj�� wielka czystka. Ale ja jestem chodz�c� srogo�ci�, chciwym sk�pcem nieustannie pilnuj�cym w�asnej korzy�ci, obrzezanym kutasem, o kt�rym Tw�j przyjaciel Juwenalis nie powie dobrego s�owa. Moi przyjaciele na pewno nie�le mu zap�ac�, �eby rozpowszechni� ten wiersz. Ludzie najwi�ksz� rado�� czerpi� ze z�o�liwej satysfakcji! Cieszmy si� zatem, ty i ja, �e ten brodacz pozb�dzie si� swoich d�ug�w moim kosztem, cho� ja za to p�aci� nie b�d�.

Gdybym by� tak chciwy, jak on twierdzi, kupi�bym od niego ten przekl�ty wiersz, wydrukowa�bym we w�asnym wydawnictwie i jeszcze osi�gn�� zysk. Ale ja nie jestem Wespazjanem, kt�ry ob�o�y� podatkami nawet publiczne latryny! Kiedy� rozmawiali�my z nim na uczcie. Spyta�, ile jego pogrzeb b�dzie kosztowa� skarb pa�stwa. Ocenili�my, �e odpowiednio uroczysta oprawa obrz�d�w poch�onie co najmniej dziesi�� milion�w sestercji; kwota ta wynik�a nie z uprzejmo�ci wobec cesarza, ale z przybli�onego, lecz dok�adnego rachunku. Wespazjan ci�ko westchn�� i poprosi� sm�tnym g�osem:

��Dajcie mi dziesi�� tysi�cy zaliczki, a moje prochy mo�ecie wsypa� do Tybru!

Oczywi�cie nie pozosta�o nam nic innego, jak natychmiast zebra� do jego staromodnego s�omkowego kapelusza sto tysi�cy sestercji. Uczta, zatem, cho� nie by�o powodu jej chwali�, kosztowa�a nas bardzo drogo. Wespazjan uwielbia proste potrawy i wino z w�asnych winnic.

Wielokrotnie wspiera�em budow� jego amfiteatru, i to nie ze wzgl�du na moj� pozycj�. Po zako�czeniu budowy stanie si� on �smym cudem �wiata. W por�wnaniu z nim Z�oty Dom Nerona b�dzie tylko dziecinn� zabawk�. Jest to jeden z tych sporadycznych przypadk�w, kiedy Klaudia my�li to samo, co ja. Jest przecie� c�rk� jednego cesarza, przyrodni� siostr� ma��onki drugiego i matk� ostatniego cesarza z rodu Juliusz�w. Co ja plot�, dlaczego ostatniego? Przecie� w odpowiednim czasie zawrzesz zwi�zek ma��e�ski! Mo�e jeszcze b�d� m�g� wzi�� w obj�cia Twego syna, je�li przyznasz tak wielki zaszczyt swemu chciwemu starcowi z plebejskiego rodu, kt�ry jest Twoim ojcem.

W ka�dym b�d� razie twoja matka uznaje, �e s�usznie wnosz� wk�ad w przyspieszenie zako�czenia budowy amfiteatru. Lud, je�li tylko dostaje za darmo zbo�e i igrzyska cyrkowe, znajduje si� w dobrym nastroju, a o nastr�j ludu trzeba dba�! Inaczej mo�na oczekiwa� wezwa� do przewrotu lub innych odra�aj�cych demonstracji.

To w�a�nie przydarzy�o si� Tygellinowi w czasie kr�tkotrwa�ych rz�d�w Othona. Jak pies przez uchylone wrota prze�lizgn�� si� przez drug� czystk� przeprowadzon� przez Nerona. Przecie� �aden rozs�dny cz�owiek nie mia� nic przeciwko niemu! Ale wtedy, w cyrku, nie by�o wok� niego wp�ywowych przyjaci�. Podobno �miertelnie zblad�, gdy us�ysza� wrzaski: �Rzuci� Tygellina na po�arcie!"

To jasne, �e nie mo�na go by�o skaza� na �mier� na arenie. By� senatorem Rzymu i zas�ugiwa� na zaszczyt �ci�cia mieczem! Jego �mier� by�a strat� dla pa�stwa, ale tak bywa, gdy lud jest w z�ym nastroju. Im amfiteatr pot�niejszy, tym igrzyska wspanialsze, a lud bardziej udobruchany. Rozumie to twoja matka, chocia� jej chrze�cija�scy przyjaciele oburzaj� si� na m�j gest!

Dlaczego jednak ci�gle odwlekam opowie�� o tej sprawie?! Czuj� si� tak, jakby mi mieli wyrwa� zdrowe z�by. Naprz�d Minutusie, zaraz b�dzie po wszystkim! Nie czuj� si� winny! Zrobi�em wszystko, co by�o w mojej mocy. Wi�cej cz�owiek zrobi� nie mo�e! �adna ziemska moc nie mog�a ju� uratowa� �ycia Kefasa ani Paw�a.

Wiem, �e obecnie wszyscy nazywaj� Kefasa Piotrem. Ja wol� u�ywa� jego starego imienia, kt�re jest dla mnie drogie. Chc� sprostowa� mniemanie, jakoby Kefas by� wyzwole�cem rodu Flawiusz�w i z okazji wyzwolenia otrzyma� drugie imi� Piotr. On by� cz�owiekiem wolnym, �ydowskim rybakiem znad Morza Galilejskiego. Piotr jest �aci�skim odpowiednikiem imienia Kefas, kt�re oznacza ska��; imi� to nada� mu Jezus Nazarejski. Dlaczego tak go nazwa� � nie mog� zrozumie�. Kefas z natury wcale nie by� ska��. Przeciwnie, by� wybuchowy, gwa�towny, a niekiedy nawet tch�rzliwy, jak wtedy, ostatniej nocy sp�dzonej z Jezusem, kiedy wypar� si� swego Mistrza. Tak�e w Antiochii nie wykaza� si� odwag�, gdy ust�pi� zwolennikom Jakuba; zarzucali mu, �e narusza �ydowskie prawo spo�ywaj�c posi�ki z nie obrzezanymi. A mimo swych s�abo�ci � a mo�e w�a�nie dzi�ki nim � Kefas by� cz�owiekiem nietuzinkowym. Jestem o tym g��boko przekonany.

O Pawle powiadaj�, �e przyj�� to imi� od Sergiusza Paw�a, namiestnika Cypru, kt�ry odegra� istotn� rol� w jego nawr�ceniu. Nie jest to zgodne z prawd�. Pawe� istotnie nazywa� si� kiedy� Szaw�em, ale zmieni� imi� wcze�niej, ni� spotka� Sergiusza. A zmieni� je dlatego, �e Pawe� po grecku oznacza ma�o wa�ny, nic nie znacz�cy; czyli to samo, co moje �aci�skie imi� Minutus. Nadaj�c mi to wzgardliwe miano m�j ojciec nie wiedzia�, �e czyni ze mnie imiennika Paw�a. Imi� wszak�e nie degraduje cz�owieka. Mo�e zacz��em pisa� te wspomnienia, aby wykaza�, �e wcale nie jestem a� tak nic nie znacz�cym cz�owiekiem, jakby wynika�o z imienia? Cho� zdecydowa�em si� na to pisanie g��wnie po to, �eby zape�ni� czym� czas w tym uzdrowisku, do kt�rego skierowali mnie lekarze w zwi�zku z moimi dolegliwo�ciami �o��dkowymi. Ponadto my�l�, �e by�oby s�uszne, aby� dowiedzia� si� paru rzeczy o swoim ojcu, gdy ju� zamkniesz moje prochy w grobowcu w Cerei.

Przez wiele miesi�cy troszczy�em si� o zdrowie Kefasa i Paw�a po ich uwi�zieniu. Umo�liwi�em im swobodne spotykanie si� i dyskutowanie, oczywi�cie pod okiem stra�nik�w. Byli niebezpiecznymi przest�pcami politycznymi, wi�c � aby chroni� ich przed gniewem ludu � musia�em ich umie�ci� w wi�zieniu Tullianum. Nie jest to miejsce zdrowe, cho� ma swoje wielesetletnie tradycje. Tam w�a�nie uduszono Jugurt�, rozsiekano g�ow� Wercyngetoryksa, stracono przyjaci� K�tyliny, a ma�� c�reczk� Sejana przed straceniem zgwa�cono, aby wype�ni� liter� prawa, kt�re zabrania wykonywania wyrok�w �mierci na dziewicach.

Kefas i Pawe� otrzymywali wystarczaj�ce ilo�ci jedzenia i wody. Paw�owi dostarczy�em papirusu i pi�r, poniewa� sta� si� bardzo niespokojny, odk�d nie m�g� ani pisa�, ani w�drowa� po �wiecie i spiera� si� z innymi �ydami. Kefas nie tylko przesta� si� z nim k��ci�, ale traktowa� go jak brata.

Zezwoli�em na sk�adanie wizyt w wi�zieniu tym, kt�rzy tego pragn�li i nie bali si�. Osobi�cie wynios�em z Tullianum list, w kt�rym Pawe� prosi o przys�anie mu wyprawionej sk�ry koz�a i pozostawionych w Troadzie papier�w. My�l�, �e by�o to �yczenie bardzo umiarkowane � Tullianum zim� jest lodowat� ciemnic�.

W listach Pawe� wyzna�, �e boi si� tortur przed �mierci�. Neron nie by� jednak pod�y, cho� si� w�cieka� na wszystkich �yd�w i wszystkich obci��a� odpowiedzialno�ci� za powstanie w Judei. Pawe� by� obywatelem Rzymu, wi�c przys�ugiwa�o mu prawo do �ci�cia mieczem. S�dziowie nawet tego nie kwestionowali, ale � ci�gle przestrzegaj�c prawa � Kefasa skazali na ukrzy�owanie, chocia� tak przykrej �mierci nie �yczy�bym staremu cz�owiekowi i dawnemu przyjacielowi mego ojca.

Chcia�em osobi�cie odprowadzi� ich w t� ostatni� drog�. Wyruszyli na stracenie w rze�ki letni poranek, zanim dzie� nie zrobi� si� zbyt upalny. W miejscu ka�ni stale odbywa�y si� masowe egzekucje �yd�w � ich jednak stracono odr�bnie, chcia�em im zapewni� godn� i spokojn� �mier�.

Tam, gdzie droga rozga��zia si� na Osti�, musia�em wybra�, kt�remu z nich towarzyszy� dalej. Paw�a miano �ci�� przed t� sam� bram�, przed kt�r� stracono pani� Tuli� i mego ojca, Kefasa za� postanowiono przeprowadzi� przez dzielnic� �ydowsk� jako ostrze�enie dla innych, po czym mia� zosta� ukrzy�owany na miejscu egzekucji niewolnik�w w pobli�u amfiteatru Nerona.

Paw�a odprowadza� jego przyjaciel, lekarz �ukasz; wiedzia�em, �e nie przyniesie mi wstydu, wszak jest obywatelem Rzymu. Natomiast Kefas m�g� potrzebowa� mojej ochrony. Nie by�em pewien, czy odprowadzaj�cy go, Marek i Linus, zachowaj� si� odpowiednio. Ruszy�em za Kefasem. Niepotrzebnie obawia�em si� demonstracji po drugiej stronie rzeki. Poza kilkoma bry�ami b�ota nic nie polecia�o na kark Kefasa. �ydzi zadowolili si� patrzeniem w milczeniu, jak wiod� na ukrzy�owanie wichrzyciela, skazanego za powstanie w Jeruzalem. Na szyi Kefasa wisia�a zwyczajowa tabliczka, informuj�ca po �acinie i grecku: �Szymon, Piotr z Kafernaum, Galilejczyk, wr�g polityczny i rodzaju ludzkiego".

Kiedy dotarli�my na drug� stron� rzeki, upa� zacz�� ju� dobrze doskwiera�. Widzia�em pere�ki potu sp�ywaj�ce po pomarszczonym czole Kefasa. Kaza�em zdj�� krzy� z jego ramion i w�o�y� go na nadchodz�cego z przeciwka �yda. Zwyczaj zezwala� na to. Zaproponowa�em Kefasowi, aby usiad� obok mnie i reszt� drogi odby� w lektyce senatorskiej. Nie my�la�em nawet, jakie reperkusje mo�e wzbudzi� taka oznaka przyja�ni. Lecz Kefas nie by�by Kefasem, gdyby stanowczo nie o�wiadczy�, �e potrafi nie�� krzy� na szerokich ramionach a� do ko�ca i nie potrzebuje �adnej pomocy. Nie chcia� usi��� obok mnie. O�wiadczy�, �e woli ostatni raz poczu� na nogach przydro�ny kurz, a na karku pal�ce s�o�ce � jak przed laty na �cie�kach Galilei, kiedy towarzyszy� Jezusowi Nazarejskiemu. Nie pozwoli� te�, aby zdj�to mu z szyi powr�z, na kt�rym go prowadzono. Powiedzia�, �e przepowiedzia� mu to Jezus Nazarejski, a on nie chce negowa� przepowiedni. Szed� wi�c um�czony, wspieraj�c si� na swojej starej, wyg�adzonej lasce pasterskiej.

Wreszcie w pra��cym s�o�cu doszli�my do z daleka ju� cuchn�cego miejsca ka�ni. Zapyta�em Kefasa, czy chce, aby go wpierw biczowano. Wielu barbarzy�c�w nie mo�e tego rozumie�, ale ubiczowanie przed ukrzy�owaniem jest aktem mi�osierdzia, bo cz�owiek krwawi z otwartych ran i szybciej umiera. Kefas stwierdzi�, �e ch�osta nie jest potrzebna, bo on ma pewien zamys�. Natychmiast jednak pokaja� si� i o�wiadczy�, �e pokornie chce przej�� tak� sam� drog�, jak� przesz�o przed nim wielu �wiadk�w Jezusa, a tak�e sam Nazarejczyk. Widzia�em przeb�ysk u�miechu w jego oczach, gdy odwr�ci� si� do odprowadzaj�cych go Marka i Linusa i powiedzia�:

��Pos�uchajcie raz jeszcze, cho� powtarza�em to niezliczone razy. S�uchaj i ty, Minutusie, je�li chcesz! Jezus rzek�: takie jest Kr�lestwo Bo�e, gdy m�� zasieje ziarno i �pi, a ziarno kie�kuje i wzrasta, a on nie wie jak. Ziemia sama z siebie wydaje najpierw �odyg�, potem k�os, potem za� pe�ne ziarna do k�osa. A kiedy k�os dojrzeje, m�� �w bierze sierp, bowiem nadszed� czas �niwa. � Potrz�sn�� niedowierzaj�co g�ow� i ze �zami rado�ci w k�cikach oczu roze�mia� si� i krzykn��: � Dlaczego tego nie rozumia�em, chocia� piel�gnowa�em i powtarza�em ka�de jego s�owo? Teraz dopiero rozumiem! Ziarno dojrza�o, sierp w r�kach.

Spojrza� na mnie, a potem pob�ogos�awi� Linusa i wr�czy� mu swoj� wys�u�on� lask� m�wi�c: �Pa� owieczki moje!" � tak jakby chcia�, �ebym ja to widzia� i m�g� za�wiadczy�. Po czym pokornie odwr�ci� si� w stron� �o�nierzy.

�o�nierze przywi�zali go do pala i zacz�li biczowa�. Mimo krzepkiej budowy cia�a nie m�g� powstrzyma� si� od j�k�w. Us�yszawszy �wist bicza i j�ki uderzanego pewien ukrzy�owany poprzedniego dnia �yd, kt�rym wstrz�sa�y przed�miertne drgawki, otworzy� rozpalone gor�czk� oczy i poruszy� g�ow�, a� chmura much wzlecia�a w g�r�. Pozna� Kefasa i ten krzepki m�czyzna i prawowierny �yd jeszcze z krzy�a drwi� z twierdzenia, �e Jezus Nazarejski jest Chrystusem, a nawet zach�ca� Kefasa do dyskusji i cytowa� fragmenty �wi�tych �ydowskich ksi�g. Lecz Kefas nie mia� na to ochoty.

Po biczowaniu poprosi� �o�nierzy, aby go przybili do krzy�a g�ow� w d�. O�wiadczy�, �e nie jest godzien umiera� tak, jak umiera� jego pan, Jezus Chrystus, Syn Boga � z g�ow� ku niebu. Musia�em zas�oni� usta po�� opo�czy, aby ukry� �miech. Do ostatniej chwili Kefas pozosta� Kefasem, kt�rego prosta m�dro�� by�a niezb�dna do budowy Kr�lestwa. Zrozumia�em, dlaczego Jezus Nazarejski go pokocha�. W owej chwili ja te� go pokocha�em. Przecie� na zdrowy rozs�dek, �mier� szybciej przychodzi, je�li starego cz�owieka zawiesi si� g�ow� w d�; krew uderzy mu do g�owy, �y�y pop�kaj�, a utrata przytomno�ci wybawi skazanego od cierpie�, trwaj�cych cz�sto ca�� dob�.

�o�nierze rykn�li �miechem i ch�tnie spe�nili jego �yczenie. Dobrze wiedzieli, �e zaoszcz�dz� sobie kilku znojnych wart. Wisz�c ju� na krzy�u Kefas otworzy� usta i zdawa�o si�, �e pr�bowa� �piewa�, cho� w owej sytuacji chyba nie by�o mu do �piewu!

Zapyta�em Marka, co Kefas usi�owa� jeszcze powiedzie�. Odrzek�, �e Kefas �piewa psalm, w kt�rym B�g prowadzi wiernego sobie na zielone ��ki i do �r�de� orze�wiaj�cej wody. Gdy Kefas straci� przytomno��, odczekali�my przyzwoit� chwil�, a cia�o wi�o si� w konwulsjach. Potem rozkaza�em centurionowi spe�ni� obowi�zek, aby skazany nie cierpia� od much i smrodu. Centurion poleci� �o�nierzom po�ama� golenie ukrzy�owanego okut� �elazem desk�, a sam wbi� mu miecz w szyj�. �artowa� przy tym, �e oto zarzyna go po �ydowsku, spuszczaj�c krew przed �mierci�. Zadziwiaj�co du�o krwi wyp�yn�o z tego starego cz�owieka. Marek i Linus obiecali zaj�� si� pogrzebaniem go na cmentarzu po�o�onym zaraz za amfiteatrem. Linus p�aka�, a Marek, zr�wnowa�ony i godny zaufania cz�owiek, zachowywa� spok�j, lecz jego oczy patrzy�y na �wiat, kt�rego ja nie widzia�em!

Z pewno�ci� dziwisz si�, czemu wola�em odprowadzi� Kefasa, nie Paw�a? Przecie� Pawe� by� obywatelem rzymskim, a Kefas tylko starym �ydowskim rybakiem. Mo�e moje post�powanie wskazuje, �e nie zawsze szukam tylko zaszczyt�w? Osobi�cie bardziej lubi�em Kefasa, poniewa� by� cz�owiekiem szczerym i nie wym�drza� si�. Poza tym Klaudia nie pozwoli�aby, abym im nie pom�g� w tej ostatniej drodze, a czego bym nie zrobi� dla �wi�tego spokoju w domu!

P�niej mia�em sprzeczk� z �ukaszem, kt�ry ��da�, abym mu pokaza� t� spisan� po aramejsku informacj� celnika, kt�r� przej��em w spadku po ojcu. Przez dwa lata uwi�zienia Paw�a w Cezarei za rz�d�w prokuratora Feliksa �ukasz mia� mo�liwo�� dowiedzenia si� wielu rzeczy od naocznych �wiadk�w dzia�alno�ci Jezusa. Nie pokaza�em mu tego r�kopisu; nie mia�em wobec niego �adnych zobowi�za�.

�ukasz by� kiepskim lekarzem, przynajmniej tak� opini� pozostawi� po sobie w Aleksandrii, gdzie si� uczy�. Nie szuka�bym u niego ratunku na moje dolegliwo�ci �o��dkowe. Podejrzewam, �e on dlatego gorliwie towarzyszy� Paw�owi, gdy ten dokonywa� cudownych uzdrowie�, aby przej�� od niego t� sztuk� albo pokornie przyzna�, �e jako lekarz jest bezradny. Owszem, umie pisa�, cho� nie greckim j�zykiem literackim, a jedynie grek� potoczn�.

Marka zawsze lubi�em, ale najbardziej polubi�em m�odego Linusa. Wbrew w�asnej woli musia�em jako� uporz�dkowa� sprawy mi�dzy chrze�cijanami � zar�wno w ich interesie, jak i w celu wyeliminowania ewentualnych zagro�e� dla pa�stwa. Swego czasu Kefas pr�bowa� godzi� zwolennik�w r�nych pogl�d�w, ale by� cz�owiekiem prostym i nie mia� umiej�tno�ci organizacyjnych.

Op�aci�em studia prawnicze Kleta w nagrod� za jego bohaterskie zachowanie w obozie pretorian�w. Mo�e on kiedy� w�a�ciwie zorganizuje chrze�cijan? W�wczas b�d� mogli sta� si� dla Ciebie politycznym wsparciem. Ale du�ych nadziei w nich nie pok�adam. S� tacy, jacy s�.

Kuracja przebiega pomy�lnie, lekarz przewiduje, �e ju� nied�ugo b�d� m�g� wr�ci� do Rzymu. Z rado�ci� wyjad� z tego uzdrowiska pe�nego smrodu siarki, kt�ry doszcz�tnie mi obrzyd�. A jak b�dzie wspaniale, gdy poczuj� w ustach smak dobrego wina! Po po�cie i piciu cuchn�cych w�d doceni� w pe�ni sztuk� moich kucharzy. Opowiem szybko to, co najgorsze, bo m�g�bym nie zd��y� sko�czy�.

Gdy us�ysza�em o spisku Juliusza Windeksa, propretora Galii, uzna�em to za nieomylny znak czasu. Ju� wcze�niej by�em zdania, �e Pizonowi mog�o si� uda�, gdyby przez pr�no�� nie zrezygnowa� z ubiegania si� o wsparcie wojska. Po nag�ej �mierci Korbulona i Ostoriusza dow�dcy legion�w zacz�li si� niepokoi� � zrozumieli, �e przed kaprysami Nerona nie mog� ich os�oni� ani opinia dobrych �o�nierzy, ani bezwarunkowa wierno�� wobec niego. By�em tego �wiadomy ju� wtedy, gdy wyje�d�a�em z Koryntu.

Za po�rednictwem mojego bankiera i wyzwole�c�w zacz��em szybko wyprzedawa� maj�tek i gromadzi� z�oto. Oczywi�cie moje poczynania, kt�rych powod�w nawet bardzo m�drzy ludzie nie mogli poj��, wzbudzi�y uwag� r�nych kr�g�w. Nie mia�em nic przeciwko temu. Ca�kowicie zaufa�em brakowi finansowego rozeznania Nerona.

W nast�pstwie wyprzeda�y ceny rzymskich nieruchomo�ci i parceli zacz�y gwa�townie spada�. Bez namys�u sprzeda�em tak�e posiad�o�ci ziemskie, cho� lokata na wsi jest zawsze pewniejsza i przynosi dochody, je�li dysponuje si� godnymi zaufania wyzwole�cami, kt�rym mo�na powierzy� upraw� roli. Nie przej��em si� obni�k� cen; nadal sprzedawa�em, gromadz�c got�wk�. Wiedzia�em, �e je�li m�j zamys� si� powiedzie, to kiedy� wszystko odzyskam z naddatkiem. Konsekwencja mego post�powania zmusi�a finansist�w do dokonania ponownej oceny sytuacji politycznej. W ten spos�b przyczyni�em si� do powodzenia dobrej sprawy. Klaudi� i Ciebie wys�a�em do Cerei. Zaklina�em Klaudi�, aby chocia� ten jeden raz mi uwierzy�a i pozosta�a tam tak d�ugo, a� nie zarz�dz� inaczej. Zbli�a�y si� Twoje trzecie urodziny, wi�c mia�a wystarczaj�co du�o roboty przy krz�taniu si� wok� Ciebie. Nie by�e� grzecznym dzieckiem. Uczciwie m�wi�c, mnie okropnie denerwowa�o Twoje wieczne bieganie i psoty. Wystarczy�o si� odwr�ci�, a Ty ju� zd��y�e� wpa�� do sadzawki albo skaleczy� si� sierpem. Chcia�em wr�ci� do miasta mi�dzy innymi dlatego, aby zapewni� Ci przysz�o��. Klaudia g�upio Ci� rozpieszcza�a, a skoro rozdzielali�my si�, nie mog�em kszta�towa� Twego charakteru. Musia�em zaufa� dziedzictwu krwi. Prawdziwa samodyscyplina zawsze wyrasta ze �rodka cz�owieka, nie wyrobi si� jej zewn�trznym przymusem.

Nie mia�em trudno�ci z otrzymaniem od senatu i cesarza zgody na udanie si� do Wespazjana, kt�remu chcia�em przedstawi� nasze wnioski w sprawie �yd�w. Senat chwali� moj� ofiarno�� dla dobra pa�stwa, a Neron by� rad, �e zaufany cz�owiek b�dzie mia� Wespazjana na oku i potrafi nak�oni� go do szybszych dzia�a�; zarzuca� wodzowi zbytnie guzdranie si� przed murami Jeruzalem.

Jako cz�onek senatu dosta�em oczywi�cie do swojej dyspozycji statek wojenny. Wielu dziwi�o si�, �e kto� tak ceni�cy sobie wygody jak ja zadowala si� spaniem na trzcinowej macie i nara�a na przyt�pienie s�uchu sta�ym b�bnieniem wybijacza rytmu wio�larzom, nie m�wi�c ju� o kiepskim �arciu, ciasnocie i robactwie. Ale ja mia�em swoje powody, by poprzesta� na takim �rodku lokomocji. Ul�y�o mi, gdy za�adowano na pok�ad dwadzie�cia ci�kich �elaznych kufr�w. Pierwsz� noc od dawna przespa�em jak suse�, bez �adnych sn�w, obudzi� mnie dopiero poranny tupot bosych st�p na pok�adzie. Wzi��em ze sob� trzech wiernych wyzwole�c�w. Pe�nili oni wraz z za�og� normalne warty wojskowe, a ponadto na zmian� czuwali z mieczem w r�ku przy moich kufrach.

W Cerei zostali�cie pod opiek� niewolnik�w, kt�rych uzbroi�em. By�em pewien ich wierno�ci; zawsze z nimi dobrze post�powa�em. Nie zawiod�em si�. �o�nierze Othona wprawdzie ograbili m�j pa�acyk i zniszczyli kolekcj� greckich waz, nie zdaj�c sobie sprawy z ich warto�ci, ale nie zrobili krzywdy ani Klaudii, ani Tobie � w�a�nie dzi�ki tym niewolnikom. Ziemia wok� Cerei kryje niezliczone, nie odkryte jeszcze starodawne mogi�y, wi�c w przysz�o�ci odtworz� moj� kolekcj�.

Pogoda na szcz�cie dopisywa�a, jesienne sztormy jeszcze si� nie zacz�y. Stara�em si� przyspieszy� �eglug� rozdzielaj�c mi�dzy niewolnych wio�larzy tyle dodatkowych porcji jedzenia i wina, na ile tylko centurion morski zezwala�. On bardziej ufa� r�zgom; by� te� �wiadomy, �e ubytki w szeregach niewolnik�w wype�ni je�cami �ydowskimi. Co do mnie � jestem odmiennego zdania; s�dz�, �e �atwiej ugi�� czyj�� wol� dobrym ani�eli z�ym. Ale ja zawsze by�em zbyt dobroduszny, podobnie jak m�j nieboszczyk ojciec. Przypomnij sobie, �e ani razu Ci� nie uderzy�em, mimo �e kosztowa�o to mnie wiele wysi�k�w, m�j hardy synu. Jak m�g�bym bi� przysz�ego cesarza?

Dla zabicia czasu interesowa�em si� sprawami morskimi. Mi�dzy innymi dowiedzia�em si�, �e marynarze zawsze chodz� na bosaka. Dawno ju� dziwi�em si� temu i s�dzi�em, �e wynika to z jakich� wymog�w prowadzenia walki na chybotliwych i �liskich pok�adach statk�w. Dopiero teraz pozna�em prawdziw� przyczyn�. Swego czasu marynarze z Ostii mieli rozpi�� dach przeciws�oneczny nad widowni� amfiteatru, ale zbuntowali si�, ��daj�c wyp�aty tak zwanego pobucia, czyli op�aty za marsz z Ostii do Rzymu. Porywczy Klaudiusz zabroni� ca�ej flocie chodzenia w butach i tak ju� zosta�o, bo my, Rzymianie, kochamy tradycj�. Kiedy� wspomnia�em o tym Wespazjanowi; uzna�, �e skoro do tego przywykli, niech nadal chodz� na bosaka! Przecie� dotychczas im to nie przeszkadza�o. Po co przysparza� dodatkowych wydatk�w na flot�? Tak, wi�c marynarze nadal uwa�aj� za sw�j honor pe�ni� s�u�b� na bosaka, natomiast w wolnym czasie ch�tnie wci�gaj� na nogi ozdobne sanda�y.

Kamie� spad� mi z serca, kiedy w Cezarei uda�o mi si� wreszcie powierzy� drogocenne kufry pod opiek� znajomemu bankierowi. Bankierzy musz� �ywi� do siebie wzajemne zaufanie, bo inaczej �adna dzia�alno�� gospodarcza na szersz� skal� nie by�aby mo�liwa! Zaufa�em temu cz�owiekowi, cho� zna�em go tylko korespondencyjnie, ale jego ojciec by� niegdy� w Aleksandrii bankierem mego ojca albo przynajmniej sprzedawa� mu us�ugi turystyczne, a to niew�tpliwie umacnia�o nasze wi�zi.

Cezarea by�a zupe�nie spokojna, bo miejscowi Grecy wykorzystali okazj� i wymordowali ca�� �ydowsk� ludno�� tego miasta, z kobietami i niemowl�tami w��cznie. Dlatego jedynymi oznakami trwaj�cego w g��bi kraju powstania by� o�ywiony ruch statk�w w porcie i liczne, otoczone zbrojn� eskort� konwoje mu��w, kt�re dostarcza�y zaopatrzenie legionom walcz�cym pod murami Jeruzalem. G��wne bazy Wespazjana znajdowa�y si� w Joppie i Cezarei.

Po drodze do obozu Wespazjana mog�em naocznie przekona� si� o beznadziejnej sytuacji cywilnej ludno�ci �ydowskiej, je�li w og�le ona jeszcze gdzie� ocala�a. Legioni�ci nie robili �adnej r�nicy mi�dzy Galilejczykami a Samarytanami. �yzna Galilea, nie tak dawno licz�ca milion mieszka�c�w, dzi� zamieni�a si� w pustkowie. Przynios�o to trwa�y uszczerbek cesarstwu rzymskiemu, cho� formalnie nie nale�a�a do nas.

Jeszcze August na podstawie tradycyjnej przyja�ni przekaza� j� pod zarz�d Heroda Antypasa.

Podnios�em t� kwesti�, gdy tylko spotka�em Wespazjana i Tytusa. Przyj�li mnie jak najserdeczniej, jako �e chciwi byli nowin z Galilei i Rzymu. Wespazjan t�umaczy�, �e legiony ponios�y ci�kie straty w wyniku niespodziewanych atak�w fanatyk�w obsadzaj�cych przesmyki g�rskie i �o�nierze s� rozw�cieczeni. Musia� wi�c upe�nomocni� dow�dc�w do u�mierzenia wiosek. W�a�nie wyrusza ekspedycja karna, aby zniszczy� baz� �ydowskich powsta�c�w na wybrze�u Morza Martwego. Z bazy tej strzelano z �uku, a wiarygodne �r�d�a donosz�, �e ukrywaj� si� tam ranni fanatycy.

Wykorzysta�em okazj� do udzielenia wszystkim kr�tkiej informacji o �ydowskiej religii i obyczajach; wyja�ni�em, �e w tym odosobnionym miejscu dzia�a prawdopodobnie sekta esse�czyk�w, kt�rzy izoluj� si�, bo nie chc� p�aci� podatk�w w �wi�tyni. Esse�czycy s� raczej wrogami ni� przyjaci�mi Jeruzalem. Nie ma powodu, aby ich prze�ladowa�.

Esse�czyk�w popierali tak zwani cisi � mieszka�cy wiosek, kt�rzy nie chcieli lub nie mogli przyj�� pe�nego wtajemniczenia i tylko nikomu nie szkodz�c p�dzili pokorne �ycie rodzinne. Je�li taki cichy przyjmie prosz�cego o opiek� rannego fanatyka, czy te� da mu wody i chleba, to czyni tak, bo chce przestrzega� zasad swojej wiary, a nie dla popierania powstania. W czasie podr�y s�ysza�em od przewodnik�w, �e cisi os�anili i karmili tak�e rannych legionist�w rzymskich i przewijali ich rany. Zabijanie ich nie ma wi�c sensu.

Wespazjan mrucza�, �e wtedy, gdy przebywa�em w Brytanii, nie bardzo wiedzia�em, co to jest prawdziwa wojna, wi�c on ch�tnie wysy�a� mnie na wycieczki po kraju. A gdy m�j ojciec zosta� senatorem, wr�czy� mi odznak� trybuna wojskowego ze wzgl�d�w politycznych, a nie za moje zas�ugi. Mimo tych gdera� zapewni�, �e zaka�e zabijania �ydowskiej ludno�ci wiejskiej i podpalania jej prostych zabudowa� tylko dlatego, �e piel�gnuje rannych.

Tytus mnie popar�. Interesowa� si� �ydami, poniewa� podoba�a mu si� bardzo siostra Heroda Agrypy, Berenika. Zgodnie z obyczajem swego rodu kr�lewna �y�a w kazirodczym zwi�zku ze swoim bratem; Tytus z wyrozumia�o�ci� odnosi� si� do tych obyczaj�w �ydowskich. Widocznie �ywi� nadziej�, �e Berenika zrezygnuje z nadmiernego przywi�zania do swego brata i b�dzie go odwiedza� w wygodnym wojskowym namiocie w nocy, kiedy nikt jej nie b�dzie widzia�. Uzna�em, �e nie powinienem wtr�ca� si� w t� spraw�.

G��boko urazi� mnie lekcewa��cy stosunek Wespazjana do moich podr�y po Brytanii. Niby mimochodem wtr�ci�em, �e je�li nie ma nic przeciwko temu, to ch�tnie zrobi� wycieczk� do Jeruzalem, aby na w�asne oczy obejrze� urz�dzenia obronne okr��onego miasta i rozezna� si� co do mo�liwo�ci bojowych �yd�w. Dobrze by�oby dowiedzie� si�, ilu przybyszy z Partii doradza w sprawie umacniania mur�w i budowy urz�dze� fortyfikacyjnych. Partowie w Armenii zdobyli cenne do�wiadczenia w dziedzinie oblegania i obrony miast. Wiedzieli�my, �e w Jeruzalem znajdowali si� partyjscy �ucznicy, dlatego nie mo�na by�o podchodzi� pod same mury, by nie znale�� si� w zasi�gu ich strza�. Nie by�em wszak�e takim laikiem w sprawach wojskowych, abym sobie wyobrazi�, �e nie wy�wiczeni �ydzi w mig naucz� si� precyzyjnego strzelania z �uku!

Moja propozycja wywar�a wra�enie na Wespazjanie. Spojrza� na mnie zmru�onymi oczyma, przetar� d�oni� usta, parskn�� �miechem i o�wiadczy�, �e jako dow�dca nie mo�e przyj�� odpowiedzialno�ci za nara�anie na tak wielkie niebezpiecze�stwo cz�onka senatu rzymskiego. M�g�bym wszak dosta� si� do niewoli, a w�wczas �ydzi za��daliby za uwolnienie mnie ogromnych ust�pstw, gdyby za� mnie zabito, to okry�by ha�b� siebie i Rzym. Tak�e Neron m�g�by go pos�dzi�, �e specjalnie wystawi� na szwank jego osobistego przyjaciela. Wespazjan chytrze popatrywa� na mnie, ale ja dobrze zna�em r�ne jego sztuczki, wi�c odrzek�em, �e dla dobra pa�stwa nale�y zapomnie� o przyja�ni. Dlaczego z ironi� m�wi� o mnie jako o przyjacielu cesarza? Mi�dzy nami nie powinno by� niedom�wie�! Na krwawym polu walki, w smrodzie rozrywanych przez �cierwniki zw�ok, gdy na murach Jeruzalem wisz� wyschni�te szkielety pochwyconych przez obl�onych legionist�w, przewodni� gwiazd� naszych dzia�a� jest dobro Rzymu i pomy�lno�� ojczyzny!

T� kr�tk� mow� zako�czy�em wyuczonym w senacie retorycznym wykrzyknikiem. Wespazjan poklepa� mnie przyja�nie po ramieniu wielk� d�oni� wie�niaka i zapewni�, �e wcale nie w�tpi w moje dobre zamiary, uwa�a mnie za niez�omnego patriot� i nawet sobie nie wyobra�a, �e m�g�bym po to przedziera� si� do obl�onej twierdzy, aby zdradzi� rzymskie tajemnice wojskowe. Nie, taki g�upi to on nie jest. Ale tortury potrafi� rozwi�zywa� j�zyki nawet twardych ludzi, a �ydzi wykazali si� du�ymi zdolno�ciami w torturowaniu je�c�w. Dlatego postanowi� zapewni� mi bezpiecze�stwo i ochron� i przypomnia�, �e dobrowolnie odda�em si� pod jego opiek�.

Przedstawi� mi swego doradc�, J�zefa, niegdy� dow�dc� powstania �ydowskiego. J�zef zdradzi� swoich przyjaci�, kt�rzy postanowili pope�ni� zbiorowe samob�jstwo, aby nie dosta� si� w r�ce Rzymian. Pozwoli� swoim towarzyszom umrze�, sam za� podda� si�. Uratowa� �ycie przepowiadaj�c, �e Wespazjan zostanie cesarzem. Wespazjan zaku� go w z�ote kajdany, ale obieca� uwolni� z nich, gdy przepowiednia si� zi�ci. Dotrzyma� w�wczas s�owa, za� J�zef zacz�� oficjalnie u�ywa� nazwiska Flawiusz.

Od pierwszej chwili poczu�em odraz� i wstr�t do tego godnego pogardy zdrajcy i odszczepie�ca. Uzyska� p�niej s�aw� pisarsk�, ale to wcale nie wp�yn�o na m�j stosunek do niego. Jego ksi��ka o powstaniu �ydowskim jest beznadziejnie rozwlek�a i okropnie monotonna przez nudne wyliczanie drugorz�dnych szczeg��w; wielokrotnie przeceni� w niej znaczenie poszczeg�lnych wydarze�. Nie krytykuj� tej ksi��ki dlatego, �e nie uwa�a� za celowe bodaj wymienienie mojego nazwiska. A przecie� to ja odradzi�em szybki szturm i przyczyni�em si� do na�o�enia blokady na Jeruzalem, gdy na w�asne oczy stwierdzi�em, co si� dzieje wewn�trz mur�w miasta. Przekonywa�em Wespazjana, �e by�oby g�upot� nara�a� �o�nierzy na zdobywanie niezmiernie mocnego muru � blokada spot�guje g��d w�r�d obl�onych, co u�atwi nam zadanie w przysz�o�ci. Szturm musia�by poci�gn�� za sob� wysokie straty w�r�d legionist�w, a tym samym ich nieprzychylny stosunek do Wespazjana, czego w obecnej sytuacji politycznej powinien unika�!

Nigdy nie troszczy�em si� o zdobycie wa�nego miejsca w historii, wi�c przemilczenie moich zas�ug przez godnego pogardy �yda pozostawiam indywidualnej ocenie. Nie �ywi� urazy wobec ludzi ma�ej warto�ci i nie zamierzam m�ci� si� na J�zefie. Chyba, �e zdarzy si� po temu sprzyjaj�ca okazja � wszak jestem tylko cz�owiekiem.

Poleci�em memu wyzwole�cowi-wydawcy, aby zaproponowa� J�zefowi wydanie zar�wno �Wojny �ydowskiej", jak i opisu historii i obyczaj�w �yd�w, cho� to te� ksi��ka k�amliwa i prze�adowana szczeg�ami. J�zef arogancko zawiadomi�, �e woli pewnego �yda � wydawc�. A przecie� moja propozycja by�a korzystniejsza finansowo! Poleci�em wobec tego sporz�dzenie skr�conej wersji �Wojny �ydowskiej" i wydanie jej po kryjomu; wszystko wskazywa�o na to, �e b�dzie ona mia�a du�e powodzenie u kupuj�cych. M�j wyzwoleniec mia� na utrzymaniu drobne dzieci i star� matk�, wi�c lepiej, �eby on zarobi�, ni� mia�by to zrobi� kto� inny. Wspominam J�zefa tylko dlatego, �e ulokowa� si� przy boku Wespazjana i podlizuj�c mu si� blokowa� moje zamys�y. Wedle jego informacji w�adz� w Jeruzalem przechwyci�o stronnictwo najbardziej skrajne i dzia�a�o tak bezlito�nie, �e okr��eni mordowali si� wzajem i ponie�li w ten spos�b wi�ksze straty ni� od or�a Rzymian. Tak bywa zreszt� zawsze w czasie powsta� � najwi�ksi radyka�owie zwyci�aj� tak d�ugo, jak d�ugo starcza im funduszy. J�zef uprzedza�, �e poruszanie si� po mie�cie sta�o si� niebezpieczne, a nawet niemo�liwe. On sam straci� wielu wysy�anych tam szpieg�w, chocia� byli oni �ydami i znali miasto tak dobrze, �e potrafili porusza� si� tam w nocy, a nawet z zamkni�tymi oczami. O�wiadczy�em, �e nie zamierza�em lekcewa�y� zakazu wychodzenia na ulice noc� i nie b�d� porusza� si� po ciemku, a w �wietle dnia i z otwartymi oczami. Na wszelki wypadek za��dam te� od Rady Najwy�szej eskorty, kt�ra zapewni mi pe�ne bezpiecze�stwo.

J�zef roze�mia� si� z�o�liwie i powiedzia�, �e nawet sobie nie wyobra�am, w jakie gniazdo os zamierzam pakowa� g�ow�. Po chwili wykr�t�w da� mi jednak plan miasta. Dobrze go sobie przyswoi�em, a w tym czasie ros�a mi broda.

Broda sama przez si� nie by�a �rodkiem bezpiecze�stwa. Zapuszczali j� nie tylko �ydzi, ale i legioni�ci. Wespazjan nie kara� ich za to ch�ost�; pozwala� zamienia� t� kar� na grzywn�, za co go kochano. Zreszt� nie bardzo m�g� wymaga� od �o�nierzy golenia si�, skoro jego w�asny syn wyhodowa� mi�kk� jak jedwab brod�, aby przypodoba� si� Berenice.

Chcia�em wyszuka� najbardziej bezpieczne miejsce dla przedarcia si� do miasta, wi�c kr��y�em wok� Jeruzalem, starannie unikaj�c znalezienia si� w polu ostrza�u �ucznik�w i machin wojennych. Cho� nie my�la�em wiele o zagro�eniu �ycia � wszak mia�em pewne zamys�y, obliczone na Twoj� korzy�� � za�o�y�em ci�szy pancerz i he�m ochronny na g�ow�. Pancerz uciska� pocz�tkowo, bo by�em do�� oty�y, wi�c paskudnie sapa�em i poci�em si�. Po paru dniach jednak schud�em z niew�tpliw� korzy�ci� dla zdrowia i rzemienie przesta�y mnie dr�czy�.

W czasie tych w�dr�wek znalaz�em miejsce ka�ni, na kt�rym ukrzy�owano Jezusa Nazarejskiego. Niewielkie wzg�rze ma kszta�t ludzkiej czaszki i nosi tak� nazw� � Golgota. Chcia�em te� odszuka� gr�b, z kt�rego Jezus trzeciego dnia zmartwychwsta�. Zdawa�o si�, �e b�dzie to �atwe zadanie, bo obl�eni wyr�bali wok� miasta nawet krzewy, kt�re mog�yby da� os�on� atakuj�cym. Znalaz�em wiele grob�w w pieczarach, ale kt�ry by� tym w�a�ciwym?

Szczeg�y topograficzne w opowiadaniu mego ojca by�y zbyt og�lne. Wlok�em si� zdyszany pobrz�kuj�c zbroj�, a legioni�ci ze �miechem zapewniali, �e z pewno�ci� nie znajd� miejsca, aby przej�� przez mury. Partowie okazali si� �wietnymi doradcami w sprawie fortyfikacji Jeruzalem. Pancerz by� tylko lada jak� ochron�, bo z mur�w cz�sto lano roztopiony o��w, aby spali� wspinaj�ce si� po murze ��wie szturmowe. �o�nierze pytali kpi�co, czemu nie w�o�y�em szat bramowanych purpur�. Nie by�em taki g�upi i �ywi�em respekt wobec umiej�tno�ci �uczniczych Part�w.

Na wieki utrwali�em w pami�ci widok iskrz�cej nad g�rami �wi�tyni.

O �wicie by�a b��kitna jak senne marzenie, a kiedy wieczorna zorza gas�a w dolinie � gorza�a krwist� czerwieni�. Zaiste by�a cudem �wiata! Niedawno zako�czono jej budow�, kt�ra trwa�a kilkadziesi�t lat. Ju� nigdy oczy ludzkie nie b�d� jej ogl�da�! Ale to �ydzi s� winni jej zag�adzie! Ciesz� si�, �e nie by�em �wiadkiem tego.

Moje religijne my�li pobudza�a �wiadomo�� ryzykowania �yciem dla Twojej przysz�o�ci � ona przewra�liwi�a mnie, co nie jest godne m�czyzny w moim wieku. Gdy tak rozwa�a�em o Jezusie Nazarejskim i chrze�cijanach, podj��em postanowienie: wszelkimi si�ami b�d� im pomaga� w uniezale�nieniu si� od �yd�w. Dotychczas, mimo zapa�u Paw�a i sk�onno�ci Kefasa do kompromisu, pokornie d�wigali brzemi� zale�no�ci jak kajdany.

Upust krwi, jaki stronnictwo nie obrzezanych chrze�cijan ponios�o po po�arze Rzymu, oraz wybuch powstania w Jeruzalem, kt�ry wznieci� w imperium zapiek�� nienawi�� do �yd�w, kaza�y chrze�cijanom-�ydom zdystansowa� si� od �yd�w; ju� nie dawali si� im �lepo prowadzi�. Przyczyni�a si� do tego tak�e sprawa Jakuba. Swego czasu w�adz� w Jeruzalem obj�o stronnictwo saduceuszy. Wybrali najwy�szego kap�ana i � nie pytaj�c Rzymian o zgod� � ukamienowali kilku zagorza�ych fanatyk�w, a tak�e Jakuba, chrze�cijanina przestrzegaj�cego prawa �ydowskiego i obrzezania. Saduceusze rz�dzili w Jeruzalem tylko p� roku, bo faryzeusze wyrwali ucho wybranemu przez nich najwy�szemu kap�anowi, przez co uniemo�liwili mu dalsze pe�nienie tego urz�du. Chrze�cijanom w Rzymie �mier� Jakuba da�a wiele do my�lenia i bardzo uspokoi�a nastroje. Postanowi�em wi�c pom�c chrze�cijanom w poszukiwaniu rozs�dnych rozwi�za� nie dlatego, bym wierzy� w ich znaczenie polityczne nawet pod rz�dami najlepszego cesarza. S� zbyt k��tliwi i nawzajem si� nienawidz�. Ale � mo�e przez ojca? � �ywi� pewn� s�abo�� do Jezusa Nazarejskiego i jego nauki. W zesz�ym roku, gdy brzuch bola� mnie okropnie, by�em got�w uzna� go za Syna Boga i zbawiciela, je�li przyni�s�by mi ulg� w cierpieniach.

Mo�e i ja mam spe�ni� jakie� nieznane mi, ale wyznaczone zadanie? Memu ojcu przepowiedzia� nad brzegiem Morza Galilejskiego, �e roz�wietli jego imi�. Doprawdy nie rozumiem, jak mo�na cokolwiek roz�wietli� krwi�, gdy ginie si� pod mieczem na miejscu ka�ni. Niechaj to zostanie prywatn� spraw� mi�dzy moim ojcem a Jezusem Nazarejskim. Je�li prawd� jest, co ojciec m�wi� o niewidzialnym Kr�lestwie, to z pewno�ci� ju� mi�dzy sob� tamte sprawy wyja�nili.

Gdy tak kr��y�em wok� mur�w Jeruzalem, w�r�d padliny i w smrodzie fekali�w, du�o my�la�em o ojcu, tak czu�ym i dobrym. Z mego serca znik�a reszta goryczy, kt�r� �ywi�em do niego z powodu zaniedbywania mnie w latach dzieci�stwa. Teraz lepiej rozumia�em jego stosunek do mnie i uzmys�owi�em sobie, ile drogi mam przed sob�, zanim Ci� wychowam, jak przystoi Twemu stanowi. Masz kochaj�c� matk� i ojca, a tak�e spadek po Antonii. Poka� mi drugiego ch�opca, kt�ry b�dzie m�g� spi�� tog� klamr� boskiego Augusta! T� klamr� nosi� on mi�dzy innymi w bitwie morskiej pod Akcjum, gdzie zwyci�y� ojca babki Twojej mamy, Marka Antoniusza. To przypomnia�o mi Antoni�.

Wieczorem solidnie popi�em ze zu�ytego drewnianego pucharu matki, bo potrzebowa�em szcz�cia przy tym niebezpiecznym przedsi�wzi�ciu. Wespazjan te� pos�ugiwa� si� srebrnym p�katym pucharem swojej babki. Pami�ta� t� drewnian� czark� jeszcze z Brytanii � powiedzia�, �e poczu� wtedy do mnie ojcowski sentyment, poniewa� szanowa�em pami�� matki i nie pyszni�em si� srebrnymi i z�otymi naczyniami, jak to czyni wielu m�odych ekwit�w, gdy osi�gn� awans wojskowy. Tacy m�odzie�cy przez w�asn� lekkomy�lno�� staj� si� pokus� dla wrog�w i cz�sto wpadaj� w pu�apki bandyt�w. Na znak naszej trwa�ej przyja�ni z Wespazjanem pili�my na zmian� z u�wi�conych tradycj� puchar�w rodzinnych. Doszed�em do wniosku, �e Wespazjanowi mo�e si� przyda� picie z pucharu bogini Fortuny � wszak b�dzie potrzebowa� wiele szcz�cia!

Zastanawia�em si�, czyby nie wej�� do miasta w �ydowskich szatach, ale odrzuci�em ten pomys�. Przed obozem ukrzy�owano wielu �yd�w, kt�rzy usi�owali po ciemku przekra�� si� do miasta i donie�� powsta�com o zamierzeniach i nowych urz�dzeniach wojennych Rzymian.

Tak wi�c, gdy w bia�y dzie� podbieg�em do mur�w w wybranym starannie miejscu, mia�em na sobie he�m, puklerz, �uskow� sp�dniczk� os�onow� i nagolenniki. Mia�em nadzieje, �e ubi�r ten b�dzie mi pomocny w pierwszych chwilach po wej�ciu do miasta. Legioni�ci otrzymali rozkaz do wrzeszczenia i strzelania za mn�, aby m�j wyczyn zwr�ci� uwag� �yd�w. Rozkaz wykonali tak gorliwie, �e jedna strza�a dosi�g�a mojej pi�ty � od tej pory utykam ju� na obydwie nogi. Przysi�g�em w duchu, �e je�li wr�c� �ywy, to ostro rozprawi� si� z tym strzelcem � przecie� rozkaz g�osi�: strzela� obok! Ale po szcz�liwym powrocie tak by�em rad, �e �yj�, �e nie zawraca�em sobie g�owy odszukiwaniem pechowego �ucznika. Ostatecznie ten postrza� uwiarygodni� moj� wypraw�, a ponadto uznano go za zaszczytn� ran�, odniesion� przy spe�nianiu trudnego zadania.

�ydzi najpierw miotali na mnie obelgi i zniewagi, ale r�wnocze�nie strza�ami i miotaczami kamieni odparli atak patrolu rzymskiego, kt�ry niby to usi�owa� mnie pojma�. Poleg�o przy tym dw�ch porz�dnych legionist�w; ich rodzinami p�niej si� zaopiekowa�em. Byli �o�nierzami pi�tnastego legionu, pochodzili z Panonii i ju� nigdy nie mieli zobaczy� poro�ni�tego trzcin� brzegu Dunaju. Zgin�li przeze mnie na tysi�ckro� przekl�tej �ydowskiej ziemi.

Na moje usilne b�agania �ydzi zdecydowali si� opu�ci� z mur�w na linie kosz, w kt�rym podci�gn�li mnie do g�ry. Siedz�c w chybocz�cym si� koszu tak si� ba�em o w�asn� sk�r�, �e zdr�twia�em ze strachu; wyrwa�em strza�� z pi�ty nie czuj�c b�lu. Kawa�ki grotu zosta�y w ranie i p�niej paskudnie ropia�y, musia�em podda� si� zabiegowi chirurgicznemu, w czasie kt�rego wy�em z b�lu. A przecie� mia�em ju� z wojskowym chirurgiem przykre do�wiadczenie zwi�zane z obrzezaniem.

Ale teraz tamte blizny by�y moj� najwa�niejsz� szans�. Gdy �ydzi wywarli ju� pierwszy gniew na mojej rzymskiej zbroi, dopu�cili mnie do g�osu na tyle, �e uda�o mi si� powiedzie�: �Jestem obrzezanym �ydem, prozelit�". Natychmiast to sprawdzili i zacz�li na mnie patrze� nieco przychylniej. Niemi�o wspominam bolesne przes�uchania przez Parta, odzianego w �ydowskie szaty. Zanim przekaza� mnie w r�ce �yd�w, wypytywa� i wypytywa� bez ko�ca.

Na szcz�cie zerwane z kciuk�w paznokcie stosunkowo szybko odrastaj�, wiem o tym z w�asnego do�wiadczenia. Tego przes�uchania nie uznano za zas�ug� wojskow�. W tym przypadku prawo wojenne jest niesprawiedliwe � okaleczone palce sprawia�y mi o wiele wi�cej k�opot�w ni� cho�by miotanie kamieni, kt�re uwa�a si� za zas�ug�.

�ydowskiej Radzie Najwy�szej przedstawi�em wydane mi przez rzymsk� synagog� Juliusza Cezara wiarygodne �wiadectwo i tajne pe�nomocnictwo. Te drogocenne dokumenty przechowywa�em w fa�dach szat i oczywi�cie nikomu nie pokazywa�em, nawet Wespazjanowi � wszak by�y to papiery poufne. Przes�uchuj�cy mnie Part nie m�g� ich odczyta�; by�y sporz�dzone po hebrajsku i opiecz�towane gwiazd� Dawida.

Rada synagogi, kt�ra jest najbardziej autorytatywn� instytucj� �yd�w rzymskich, chocia� nie budzi�a zachwyt�w w Jeruzalem, jako �e by�a opanowana przez saduceuszy, za�wiadczy�a ogromne przys�ugi, jakie odda�em �ydom w Rzymie w czasie prze�ladowa�. Na moje dobro zaliczono r�wnie� egzekucj� Paw�a i Kefasa; a trzeba wiedzie�, �e �ydzi z Jeruzalem g��boko nienawidzili tych krzewicieli chrze�cija�skiej zarazy.

Rada Najwy�sza z napi�ciem i ciekawo�ci� wys�ucha�a dok�adnych informacji o ostatnich wydarzeniach w Rzymie. Od miesi�cy ju� nie mieli zbyt wielu pewnych wiadomo�ci. Wprawdzie �ydzi egipscy wysy�ali go��bie pocztowe, ale b�d� to pad�y one �upem soko�a Tytusa, b�d� l�dowa�y w garnkach wyg�odnia�ych mieszka�c�w Jeruzalem, zanim zdo�a�y dotrze� do go��bnika.

Na wszelki wypadek nie przyznawa�em si� do godno�ci senatora, przedstawi�em si� jako wp�ywowy ekwita rzymski, a�eby nie wystawia� �yd�w na zbyt du�� pokus� u�mierzenia mnie. Tak�e pe�nomocnictwo synagogi wystawione by�o nie dla senatora, ale dla ekwity. O�wiadczy�em, �e jestem prozelit� ca�kiem �wie�ym � co wida� po bli�nie � wi�c chcia�bym zrobi� wszystko co mo�liwe dla Jeruzalem i �wi�tyni. W tym celu wst�pi�em do legionu jako trybun wojskowy i ofiarowa�em Wespazjanowi swoje us�ugi szpiegowskie. Atak patrolu mia� mnie uwiarygodni�, a postrza� w pi�t� oberwa�em zupe�nie przypadkowo.

Moja szczero�� zrobi�a na Radzie Najwy�szej g��bokie wra�enie. Uwierzyli mi i zaufali mi na tyle, na ile to by�o mo�liwe w czasie wojny. Mog�em prawie swobodnie porusza� si� po mie�cie, ale pod eskort� brodaczy o p�omiennych oczach. Prawd� m�wi�c bardziej ba�em si� tej eskorty ni� wycie�czonych z g�odu mieszka�c�w Jeruzalem. Mog�em te� z�o�y� wizyt� w �wi�tyni, przecie� by�em obrzezany! Nale�� do ostatnich ludzi, kt�rzy widzieli wn�trze �wi�tyni w ca�ym jego nieprawdopodobnym blasku.

Przekona�em si� na w�asne oczy, �e odlewany ze z�ota siedmioramienny �wiecznik, z�ote naczynia i chleby pok�adne stoj� spokojnie na swoich miejscach. Nie zauwa�y�em u nikogo najmniejszej ch�ci ukrycia tych wymiernych bogactw. Fanatycy g��boko ufali w �wi�to�� miejsca i moc wszechw�adnego Jehowy. Brzmi to nieprawdopodobnie, ale m�wi� szczer� prawd�: z niezmierzonych skarb�w �wi�tyni zaledwie male�k� cz�stk� przeznaczono na zakup broni i umacnianie mur�w. �ydzi woleli bez wynagrodzenia harowa�, ni� narusza� skarby �wi�tyni. By�y one ukryte w g��bokiej pieczarze we wn�trzu g�ry �wi�tynnej. Ca�a ta g�ra by�a jak plaster miodu podziurawiona grotami, w kt�rych modl� si� pielgrzymi, i tajnymi przej�ciami. Ale nie mo�na schowa� niczego tak dok�adnie, aby nie uda�o si� tego znale��, zw�aszcza, gdy chowaj�cych jest wi�cej ni� jeden, a miejsce ukrycia z grubsza znane.

Osobi�cie mog�em si� o tym przekona�, kiedy odnalaz�em miejsce ukrycia tajnego archiwum Tygellina. Likwidacja tego archiwum by�a nies�ychanie istotna � ujawnienie dokument�w w nim przechowywanych mog�oby skompromitowa� wielu cz�onk�w starych rod�w. Jakimi g�upcami byli ci, kt�rzy podburzali lud do domagania si� �mierci Tygellina na arenie! Gdyby jego trumna dosta�a si� w r�ce kogo� pozbawionego skrupu��w, przekonaliby si�, �e po �mierci jest gro�niejszy ni� za �ycia. Skarb Tygellina przekaza�em Wespazjanowi, zatrzymuj�c sobie jedynie par� drobnych pami�tek po przyjacielu, ale o tajnych dokumentach nie powiedzia�em ani s�owa. Wespazjan nie pyta� o nie; on jest m�drzejszy i bardziej chytry, ni� na to wygl�da. Przyznaj�, �e oddawa�em skarb z ci�kim sercem; mi�dzy innymi znajdowa�y si� tam wys�ane przeze mnie z Cerei dwa miliony sestercji w czystym z�ocie. Kupi�em za nie zgod� Tygellina na wyjazd do Judei � on by� jedynym cz�owiekiem, kt�ry m�g� w�tpi� w moje dobre intencje i zakaza� mi wyjazdu. Dobrze pami�tam, jak spyta� podejrzliwie:

��Dlaczego nie proszony dajesz mi w prezencie tak ogromn� sum�?

��Aby umocni� nasz� przyja�� � odrzek�em uczciwie. � A tak�e, dlatego, �e b�dziesz wiedzia�, co nale�y zrobi� z tak� sum�, je�li nadejd� czarne dni. Oczywi�cie, niech nas bogowie os�aniaj� przed nimi!

Tygellin ukry� te pieni�dze, bo by� sk�py, ale we w�a�ciwym momencie potrafi�by je sensownie wykorzysta�. To w�a�nie on przekona� pretorian�w, aby zrezygnowali z Nerona. Wtedy wiedzia� ju�, �e grunt mu si� pali pod stopami. Cho� w�a�ciwie nikt mu �le nie �yczy�, a Galba traktowa� go po przyjacielsku. Zamordowa� go Othon, kt�ry chcia� zdoby� popularno�� w�r�d ludu. Zawsze �a�owa�em tej niepotrzebnej �mierci. Tygellin za�ugiwa� na lepszy los, cho�by ze wzgl�du na trudn� m�odo��. W ostatnich latach panowania Nerona znajdowa� si� pod sta�� presj� psychiczn�, wywieran� przez cesarza � nic dziwnego wi�c, �e cierpia� na bezsenno�� i sta� si� jeszcze bardziej opryskliwy.

Moje pierwsze zadanie w okr��onym Jeruzalem wykona�em; upewni�em si�, �e skarb �wi�tyni znajduje si� w mie�cie, w schowkach, a mia�em podstawy, by wierzy�, �e przez pier�cie� naszej blokady nawet szczur ze z�otym pieni��kiem w pysku nie wymknie si� za mury.

Chyba rozumiesz, �e dla Twojej przysz�o�ci musia�em zaproponowa� Wespazjanowi zawarto�� dwudziestu przechowywanych w Cezarei �elaznych kufr�w jako po�yczk� na koszty zdobycia diademu cesarza. Wierzy�em w jego uczciwo��, nie ��da�em przysi�gi zaci�ni�tej pi�ci, ale musia�em pami�ta�, �e finanse Rzymu by�y w stanie chaosu � nie bez winy mojej i innych finansist�w. A wojna domowa czai�a si� za progiem. Tylko dlatego zaryzykowa�em w�asne �ycie i przedar�em si� do Jeruzalem.

Oczywi�cie posiad�em tak�e informacje o woli obrony miasta, o murach, machinach miotaj�cych, g�odzie, zapasach wody i temu podobnych � wszak w moim interesie le�a�o przekazanie tych wiadomo�ci Wespazjanowi. Miasto dysponowa�o du�ymi zapasami wody zgromadzonej w podziemnych zbiornikach. Wespazjan zaraz na pocz�tku blokady odci�� akwedukty, kt�re czterdzie�ci lat temu zbudowa� Poncjusz Pi�at. �ydzi sprzeciwiali si� tej budowie � nawet wybuch�y jakie� rozruchy � bo obawiali si� uzale�nienia miasta od dop�ywu wody z zewn�trz. Oto jeden z dowod�w, od jak dawna przygotowywali si� do powstania czekaj�c na odpowiedni� chwil�.

Natomiast brakowa�o �ywno�ci. Widzia�em wychudzone jak cie� matki, nosz�ce male�kie dzieci-szkielety, kt�re na pr�no usi�owa�y wyssa� cho� kropl� o�ywczego mleka. �al �ciska� serce na widok starc�w, kt�rym nie przydzielano po�ywienia w og�le. Ludzie walcz�cy z broni� w r�ku i wzmacniaj�cy mury otrzymywali jeszcze jedzenie, ale w daleko niewystarczaj�cej ilo�ci.

Widzia�em na targu, �e za nieliczne go��bie i szczury p�acono tyle srebra, ile same wa�y�y. Podejrzliwie w�cha�em pokrojone w plastry mi�so o s�odkawym zapachu; nie wzi��bym go do ust za nic, bo odgadywa�em, z czego ono pochodzi. Ale i to sprzedawano, byle tylko sprzedawca zapewni�, �e przestrzegano �ydowskiego prawa, kt�re nakazuje spuszczenie ca�ej krwi. Krwi nie jedli, cho� du�o by si� jej nazbiera�o z codziennych ofiar.

Na terenie �wi�tyni hodowano stada baran�w na codzienne ofiary dla ��dnego krwi Jehowy. Wyg�odniali ludzie nawet nie pr�bowali ich tkn��. Nie trzeba by�o wystawia� stra�y, poniewa� by�y to stworzenia �wi�te. Kap�ani i cz�onkowie Rady Najwy�szej byli jeszcze lud�mi przy ko�ci!

Cierpienia narodu �ydowskiego przygn�bi�y mnie. �wi�te ksi�gi m�wi�, �e w oczach ich niewyt�umaczalnego Boga �za �ydowska wa�y tyle samo co �za Rzymianina, a �za dziecka wi�cej ni� doros�ych. Przed�u�enie obl�enia by�o jednak konieczne. �ydzi sami zgotowali sobie los swoj� hardo�ci�.

Jestem pewien, �e �yda, kt�ry bodaj wspomnia� o poddaniu miasta, natychmiast zabijano; by� mo�e trafia� na rynek jako mi�so. J�zef wspomina o jednej tylko matce, kt�ra zjad�a w�asne dziecko. W Jeruzalem by�o to zjawisko tak nagminne, �e musia� o nim wspomnie�, aby zachowa� bodaj pozory prawdy historycznej.

Kilka lat p�niej zaproponowa�em J�zefowi wysokie wynagrodzenie za wydanie nowego nak�adu �Wojny �ydowskiej". Nie musia�em tego robi�, bo dysponowa�em oficjalnym prawem do wydania tej ksi��ki. J�zef w swej pysze wzgardzi� pieni�dzmi, natomiast awanturowa� si�, �e bez jego zgody wydali�my skr�t tego utworu. A przecie� zrobili�my to, �eby si� lepiej sprzedawa�a, ona naprawd� by�a za d�uga. Zgodzi�em si� zamieni� u�ywany przez nas tytu� �Powstanie �ydowskie" na �Wojn� �ydowsk�", bo grozi�, �e si� odwo�a do cesarza. Argumentowa�, �e zd�awienie powstania nie daje prawa do triumfu, tylko zwyci�stwo w wojnie. Jacy pr�ni s� pisarze!

Nie pami�tam, czy ju� wspomina�em, �e m�ody Lukan, ten, kt�ry zadenuncjowa� w�asn� matk� i otworzy� sobie �y�y, uzupe�ni� przed �mierci� sw�j poemat o strofy na temat wojny domowej. Nie lubi� wraca� do tych wspomnie�. Mam tylko nadziej�, �e kiedy� stan� si� one nauk� dla Ciebie, �e nie b�dziesz mn� gardzi�, gdy b�d� ju� tylko prochem, ale postarasz si� mnie zrozumie� cho� w cz�ci.

Po uzgodnieniu, jakie mylne informacje o zdolno�ciach obronnych miasta mam przekaza� Wespazjanowi i w jaki spos�b synagoga Juliusza Cezara w Rzymie mog�aby bez politycznego ryzyka wesprze� powstanie �ydowskie, Rada Najwy�sza wypu�ci�a mnie z miasta. Zawi�zano mi oczy i d�ugo prowadzono podziemnymi korytarzami, a� wyrzucono poza mury, mi�dzy rozk�adaj�ce si� zw�oki. B��dz�c w�r�d g�az�w pozdziera�em sobie kolana i �okcie, a zapewniam Ci�, �e to �adna przyjemno�� potyka� si� i upada� w rozpuchni�te, gnij�ce cia�a. �ydzi pozwolili mi zdj�� opask� z oczu dopiero po pewnym czasie; grozili, �e je�li zrobi� to wcze�niej, natychmiast zastrzel� mnie z �uku. Ten czas potrzebny by� �ydom dla zamaskowania tajnego przej�cia. Zrobili to tak umiej�tnie, �e mieli�my potem wiele k�opot�w z jego odnalezieniem. Ale w ko�cu odkryli�my je. W moim interesie le�a�o zamkni�cie wszelkich przej�� z miasta. Spos�b mojego przerzucenia na zewn�trz otworzy� mi oczy na potrzeb� wykrycia takich tajnych przej��. Pieni�dzmi zach�ci�em legionist�w do szukania w miejscach najbardziej nieprawdopodobnych.

Po powrocie z Jeruzalem serce zamiera�o mi ze strachu. Co b�dzie z Twoj� przysz�o�ci�, je�li zabraknie got�wki? Okaza�o si�, �e niepotrzebnie si� martwi�em. Gdy Tytus w ko�cu zdoby� miasto, znalaz� skarb we wskazanym przeze mnie miejscu i Wespazjan zwr�ci� po�yczk�. Zanim jednak m�j plan dojrza� do etapu realizacji, prawie rok musia�em siedzie� w Judei i niespokojnie kr�ci� si� po obozie Wespazjana.

Czas oczekiwania wykorzysta�em na staranne urabianie Wespazjana. Wprawdzie pojmowa� wszystko b�yskawicznie, ale by� cz�owiekiem nader ostro�nym. Na wiosn� zmar� Neron � o ile rzeczywi�cie zmar�. W ci�gu roku Rzymem zd��y�o rz�dzi� trzech cesarzy: Galba, Othon i Witeliusz. W�a�ciwie nawet czterech, je�li bra� pod uwag� wyg�up osiemnastoletniego Domicjana, kt�ry og�osi� si� cesarzem w miejsce w�asnego ojca. Ten wybryk szybciutko ukr�cono.

Roz�mieszy�o mnie osi�gni�cie godno�ci cesarskiej przez Othona. Bo przecie� dzi�ki temu Poppea, cho�by si� nie rozesz�a z Othonem, i tak zosta�aby ma��onk� cesarza. Tak wi�c �ydowska przepowiednia mia�a jakby podw�jne zabezpieczenie! Nie jestem przes�dny, ale m�dry cz�owiek od czasu do czasu powinien uwzgl�dnia� przepowiednie i znaki wieszcze.

Nie my�l� tu o komecie, o kt�rej wci�� bredzi Klaudia, bo pierwszy raz pokaza�a si� w noc Twoich narodzin na zako�czenie rzymskiej jesieni. Wiele jest spraw niezrozumia�ych, lecz godnych uwagi. Czasami gwiazda odrywa si� od sklepienia niebios i p�on�c� smug� spada na ziemi�. Widzia�em to dawno temu, gdy szed�em obok Klaudii wzd�u� pe�nego westchnie� nabrze�a Tybru, a nad nami �arzy�y si� ob�oki wieczornego nieba. Ta spadaj�ca gwiazda na pewno co� znaczy�a, ale do dzi� nie wiem co.

Wracaj�c do Othona, wyznam, �e u�miech ust�pi� z mych warg, gdy dowiedzia�em si�, �e w Cerei jego �o�nierze specjalnie zniszczyli moj� najcenniejsz� waz� greck�. A s�dzi�em, �e Othon osobi�cie nic przeciwko mnie nie ma. Wypadki potoczy�y si� b�yskawicznie: Witeliusz dowiedzia� si� o zamordowaniu Galby i wspierany przez legion nadre�ski przechwyci� w�adz� w swoje r�ce. My�l�, �e powodem szybkiego obalenia Othona sta�o si� bezprawne u�ycie �wi�tego miecza twojego przodka, Juliusza Cezara. Ten miecz jest Twoj� spu�cizn�, Juliusza Antoniusza Klaudiusza, kt�ry jeste� w linii �e�skiej spadkobierc� Juliusz�w i Antoniusz�w.

Legiony Othona ponios�y kl�sk� na polach Bedriacum i Othon uzna� samob�jstwo za jedyne wyj�cie. Nie chcia� przed�u�a� wojny domowej. Sw�j ostatni list skierowa� do wdowy po Neronie, Statilii Mesaliny.

�a�owa� w nim, �e nie zd��y� dotrzyma� s�owa i po�lubi� jej. W sentymentalnym, zgo�a niew�a�ciwym dla cesarza i wodza tonie, powierza� jej swoje zw�oki i s�aw� po�miertn�.

Tak wi�c w kr�tkim czasie Statilia dosta�a pod opiek� dwie cesarskie mogi�y. Wszak�e gr�b Othona zaniedba�a, poniewa� chcia� j� po�lubi� nie dla niej samej, ale jedynie z pr�no�ci, a tak�e dlatego �e przez o�enek z wdow� po Neronie spodziewa� si� wzmocnienia swojej pozycji. Statilia Mesalina pozosta�a pi�kn� kobiet� i cieszy si� znacznym powodzeniem. Podobno sztuk� mi�o�ci potrafi zrekompensowa� zu�ycie cia�a.

O Aulusie Witeliusie powiem tylko, �e lata wczesnej m�odo�ci sp�dzi� na Capri w �wicie cesarza Tyberiusza. Ch�tnie uznaj� polityczne zas�ugi jego s�awnego ojca, ale Aulus by� tak zdemoralizowany, �e nawet jego w�asny ojciec przeciwny by� przyznaniu mu urz�du prokonsula. Uda�o mu si� pozyska� przychylno�� trzech cesarzy raczej z�ymi ni� dobrymi post�pkami. Neron zalicza� go do grona swych przyjaci�, ale moim przyjacielem Aulus nigdy nie by� i zawsze unika�em jego towarzystwa. Do ko�ca �ycia zachowywa� si� obrzydliwie � gdy znalaz� si� na polu bitewnym w Bedriacum, wci�gn�� powietrze i o�wiadczy�: �Zabity wr�g wonieje pi�knie, ale jeszcze pi�kniej zabity obywatel".

Nie zwa�aj�c na zakaz senatu Witeliusz odwa�y� si� przewodniczy� pogrzebowi Nerona na Polu Marsowym w obecno�ci wszystkich kolegi�w kap�a�skich. By� to jego jedyny post�pek honorowy. Na jego ��danie najlepszy mistrz gry na cytrze �piewa� w czasie tej uroczysto�ci pie�ni cesarskie � u�o�one i skomponowane przez Nerona, i pierwszy, jak za �ycia Nerona, entuzjastycznie bi� brawo. W ten spos�b za�agodzi� wra�enie grubia�skiego listu napisanego przez propretora Juliusza Windeksa do Nerona, od czego zacz�a si� wojna domowa. Windeks nazwa� w swym li�cie Nerona marnym grajkiem na cytrze, czym obrazi� go wi�cej ni� jakimkolwiek innym oskar�eniem.

Witeliusz upad�, gdy� pope�ni� straszliwy � i dla mnie niezrozumia�y � b��d polityczny: wyda� ustaw�, moc� kt�rej rozproszono kohorty pretoria�skie i skazano na �mier� stu dwudziestu �o�nierzy, trybun�w wojskowych i centurion�w, kt�rzy byli najbardziej zapl�tani w zamordowanie Galby, cho� wcze�niej twierdzi�, �e zas�ugiwali na nagrod�, a nie na kar�. Nic dziwnego, �e taka zmiana pogl�d�w zmusi�a dow�dc�w armii do zw�tpienia w jego wiarygodno�� jako cesarza.

Nie chc� nawet wspomina� o bezlitosnych mordach, jakich ofiarami pad�o wielu szlachetnie urodzonych ludzi. Nie oszcz�dza� zw�aszcza ludzi zamo�nych � skazywa� ich na �mier� i konfiskowa� ich maj�tki nie rozumiej�c, �e m�drzej krow� doi� ni�li zabija�. Usi�owa� zagarn�� i m�j maj�tek, mi�dzy innymi wystawi� na licytacj� rzymsk� rezydencj�, ale nie otrzyma� ani jednej zadowalaj�cej oferty. S�dz�, �e sta�o si� tak nie z powodu strachu przede mn�; raczej by�o wynikiem g��bokiego szacunku, jaki wzbudzi�em w kr�gach finansowych Rzymu swoj� dzia�alno�ci� handlow�.

W ci�gu prawie o�miu miesi�cy rz�d�w Witeliusza zebra�em informacje �wiadcz�ce o ogromnej szansie powodzenia Wespazjana w walce o tron. Zapewni�em sobie jednoprocentowy udzia� w skarbie �wi�tyni i innych �upach wojennych i z�o�y�em mu ofert� udzielenia po�yczki w wysoko�ci ca�ego mego maj�tku na sfinansowanie jego stara� o diadem cesarski. Mia�em na my�li dwadzie�cia �elaznych kufr�w ze z�otem � nie by� to oczywi�cie ca�y m�j maj�tek, ale powiedzia�em tak, �eby by� �wiadom ufno�ci, jak� w nim pok�adam.

Ostro�ny Wespazjan d�ugo si� wzbrania� przed podj�ciem dzia�a�. Podsun��em Tytusowi pomys� sfa�szowania listu, w kt�rym jakoby Galba ustanowi� go swoim nast�pc�. Tytus jest najlepszym fa�szerzem, jakiego spotka�em w �yciu; potrafi wiarygodnie podrabia� wszelkie dokumenty. Nie b�d� komentowa�, jak to �wiadczy o nim samym.

Nie wiem, czy Wespazjan uwierzy� w autentyzm listu Galby. Ostatecznie zna� swego syna. W ka�dym razie calusie�k� noc poj�kiwa� w swoim namiocie, a� wreszcie, zdenerwowany, przekupi�em legionist�w, aby o �wicie og�osili go cesarzem. Uczynili to ch�tnie, zapewne zrobiliby to i za darmo, ale chcia�em zyska� na czasie.

W tym samym czasie okrzykn�y Wespazjana cesarzem legiony z Mezji i Panonii z w�asnej inicjatywy. W ostatniej niemal chwili swych rz�d�w Neron przesun�� jeden legion z powrotem do Panonii, poniewa� Germanie, kt�rzy us�yszeli o buncie Windeksa, podj�li ataki od strony Dunaju. Ju� dawniej podpowiedzia�em legionistom, kt�rzy znie�li wiele cierpie� pod murami Jeruzalem, aby upowszechnili w�r�d innych legion�w wie�ci o wspania�o�ci, wyrozumia�o�ci, �yczliwo�ci wobec �o�nierzy Wespazjana i o tym, jakim zdolnym i szcz�liwym jest wodzem.

W�a�ciwie moje sestercje rozesz�y si� bez sensu, ale nie jestem skner�. Samo posiadanie ani oszcz�dzanie nie wzbogaca cz�owieka. Trzeba wykorzystywa� sprzyjaj�ce okoliczno�ci i ryzykowa�, �e od czasu do czasu co� si� nie powiedzie. Kiedy bogini szcz�cia przelatuje obok, trzeba j� natychmiast chwyta�, bo je�li zaczniesz drapa� si� po g�owie, to jej z�ote pi�ty znikn� nagle za horyzontem.

Legiony stacjonuj�ce w Mezji i Panonii by�y zaniepokojone � nie dosta�y �o�du. Wydzielone z nich kohorty wzi�y udzia� w wojnie domowej i musia�y utrzymywa� si� w�asnym sprytem � a wi�c z rabowania Galii, kt�ra nawyk�a ju� do rzymskiego spokoju i bezpiecze�stwa. Ale �o�nierze zawsze my�l� tylko o w�asnych ty�kach, gdy dyscyplina ulega rozlu�nieniu, �atwo si� rozwydrzaj�. Dowodem cho�by zachowanie �o�nierzy Othona w Cerei. Wi�c ci legioni�ci naddunajscy, kt�rych wbrew ich woli wprz�gni�to w wojn� domow� i przez to zmuszono do rabowania � teraz zacz�li si� ba� kary, bo zrozumieli nauczk�, jaka p�yn�a z rozwi�zania oddzia��w pretoria�skich przez Witeliusza. Porz�dny legionista t�skni za dyscyplin� i pokornie zadowala si� mizernym �o�dem, byle tylko p�acono go punktualnie i w takiej wysoko�ci, �eby m�g� co� zaoszcz�dzi� i te drobne kwoty z�o�y� do wojskowej skrzyni pod opiek� legionowego or�a i o�tarza.

Kilka dni po okrzykni�ciu Wespazjana cesarzem pod Jeruzalem dotar�a niespodziewana wiadomo�� o przysi�dze na wierno��, z�o�onej mu przez legiony z Panonii i Mezji. Nowy cesarz musia� natychmiast wys�a� nad Dunaj zaleg�y �o�d, bo legioni�ci tego si� domagali. Moje �elazne skrzynie z Cezarei bardzo si� przyda�y, chocia� Wespazjan pocz�tkowo mrucza�, �e na pewno dosta�by po�yczki w Syrii i Egipcie. W tym czasie jeszcze nie byli�my tego samego zdania co do wielko�ci mego udzia�u w skarbie �wi�tyni.

Przypomnia�em mu, �e swego czasu Juliusz Cezar zaci�gn�� tak ogromne d�ugi na konto swego imienia i przysz�o�ci, �e aby je sp�aci�, odda� ca�y lup wojenny z podbitej bogatej Galii � aby tak m�c post�pi�, musia� zyska� poparcie polityczne, czyli si�gn�� po w�adz�. A Cezar by� w�wczas jeszcze m�ody i du�o zdolniejszy od Wespazjana zar�wno jako polityk, jak i jako w�dz. Wespazjan by� ju� stary, a jego prostolinijno�� znano powszechnie. Wreszcie po d�ugich targach doszed�em z nim do umiarkowanej zgody.

Gdyby Neron �y�, Wespazjan nigdy nie z�ama�by przysi�gi na wierno�� cesarzowi, nie bacz�c na przysz�o�� swoj� ani swego syna. Wierno�� jest rzecz� szlachetn�, ale gdy zmieniaj� si� warunki polityczne, to nikt nie zwraca uwagi na honor, o kt�rym tylko wiele si� m�wi oficjalnie. Wespazjan zgodzi� si� wzi�� na swe barki ci�kie obowi�zki cesarza dopiero wtedy, gdy sta�o si� jasne, �e sprawy pa�stwa �le stoj�, a bez jego interwencji wojna domowa mo�e si� ci�gn�� w niesko�czono��. Uczyni� tak dla wszystkich dobrych i zdrowo my�l�cych ludzi, kt�rzy w ka�dych warunkach chc� jedynie pracowa� w spokoju i cieszy� si� cichym rodzinnym szcz�ciem. Tacy ludzie stanowi� wi�kszo�� w ka�dym spo�ecze�stwie i dlatego nie maj� nic do powiedzenia w �adnej sprawie.

Jako cz�owiek nabo�ny i g��boko religijny Wespazjan doszed� do przekonania, �e skoro warunki do tego go zmusi�y � ma obowi�zek wype�nienia starej i bardzo popularnej przepowiedni, �e w�adca �wiata urodzi si� na Bliskim Wschodzie. A przecie� cesarz rodzi si� dopiero w chwili, gdy oficjalnie okrzykn� go cesarzem! Moim zdaniem Wespazjan ni�s� brzemi� cesarstwa lepiej i mocniej ni� kt�rykolwiek z rz�dz�cych wcze�niej cesarzy. Nie jest jego win�, �e pochodzi z nizin spo�ecznych i sam jest prostakiem. Wzni�s� trwa�e podwaliny, na kt�rych, Ty, m�j synu, b�dziesz kiedy� m�g� zbudowa� nowy �wiat!

Czuj� potrzeb� opowiedzenia Ci r�wnie� wszystkiego, czego si� dowiedzia�em o �mierci Nerona. Nie by�em naocznym jej �wiadkiem, ale i jako szczery przyjaciel Nerona, i ze zwyk�ej ludzkiej ciekawo�ci uwa�a�em za sw�j obowi�zek zebra� o wszystkich towarzysz�cych jej wydarzeniach relacje tak dok�adne, jak tylko by�o to mo�liwe w zmienionych warunkach politycznych.

Statilia Mesalina jest g��boko przekonana, �e Neron umar� w taki spos�b, jak opowiadaj� �wiadkowie i jak zapewniaj� historycy. Nie by�a �wiadkiem jego �mierci, bo wcze�niej wygna� j� do Ancjum. Co do Akte, to ozdabia kwiatami ka�d� mogi�� Nerona, co uzna�bym raczej za mydlenie oczu, a przecie� nale�a�a do grona, kt�re by�o obecne w czasie pope�nienia samob�jstwa przez Nerona.

Neron przyby� do Rzymu z Neapolu, gdzie odpoczywa�, gdy zorientowa� si�, �e wzniecony w Galii przez Windeksa bunt niebezpiecznie si� rozwija. Pocz�tkowo nie traktowa� buntu powa�nie, chocia� oczywi�cie obrazi� si� na Windeksa za jego list. Wezwa� najbardziej wp�ywowych senator�w i ekwit�w ale � jak to nadwra�liwy artysta � odni�s� si� do nich nadzwyczaj ozi�ble i wynio�le. Zamiast rozwa�a� istniej�c� sytuacj�, demonstrowa� im nowe organy wodne, kt�re � jak twierdzi� � dzi�ki genialnej konstrukcji zag�usz� wszystkie g�osy w amfiteatrze i cyrku. Chcia� przez to powiedzie�, �e potrafi uciszy� ewentualne szemranie ludu. Bo znowu trzeba si� by�o uciec do podwy�ki cen zbo�a i ustanowienia bodaj na rok podatku od maj�tku, aby w kasie pa�stwowej zebra� �rodki na chyba nieuchronn� ju� wojn� domow�. Na wie�� o przy��czeniu si� do buntu Galby � nie zd��yli do niego na czas dotrze� zaufani ludzie, kt�rych wys�a� z rozkazem, �eby dla dobra ojczyzny pope�ni� samob�jstwo � Neron zemdla�. Gdy wie�� o zdradzie Galby rozesz�a si� po Rzymie, rozpocz�y si� tak gwa�towne i pe�ne zak�ama� ataki na Nerona, �e podobnych nie by�o nawet wtedy, kiedy Oktawian August przygotowywa� obalenie Marka Antoniusza. Cz�ciowo win� ponosi� sam Neron, kt�ry ze wzgl�d�w politycznych wielokrotnie w przesz�o�ci ucieka� si� do rozpowszechniania fa�szywych informacji, jak cho�by tych o �mierci Agrypiny czy Oktawii. Wprawdzie wykorzysta� tu wielkie wzorce, ale i tak k�amstwa obr�ci�y si� przeciwko niemu. Musia� z gorycz� uzna� za prawd� w�asne twierdzenie, �e im k�amstwo zuchwalsze, tym �atwiej lud w nie uwierzy.

Nie b�d� powtarza� wszystkiego, co o Neronie opowiadano i jakie bezwstydne napisy wyskrobywano na jego pos�gu. Szczytem bezczelno�ci by�o ukrycie przez senat kluczy od Kapitelu, gdy Neron za��da� uchwalenia ustaw o odnowieniu przysi�gi wierno�ci i �lubowa�. D�ugo czeka� na klucze, a� dosta� ataku w�ciek�o�ci i zagrozi� senatorom egzekucj� na miejscu za naruszenie �wi�to�ci Kapitelu � wtedy oczywi�cie zguba szybciutko si� znalaz�a. Jednak�e wie�� o zgubieniu kluczy, co potraktowano jako z�owieszcz� przepowiedni�, natychmiast szeroko si� rozpowszechni�a.

Cesarz mia� jeszcze w�wczas mo�liwo�ci podj�cia dzia�ania. Tygellin przygotowa� na �okie� d�ug� list� proskrypcyjn�. Znalaz�em j� p�niej w tajnej skrytce. Na czo�owym miejscu znalaz�o si� i moje nazwisko. Wybaczy�em mu to ze wzgl�du na nasz� przyja��. Bardziej zdumia�a mnie dok�adna wiedza o buncie w Galii i Iberii i plan egzekucji ludzi zajmuj�cych kluczowe pozycje w pa�stwie. Na li�cie byli obydwaj urz�duj�cy konsulowie i tak wielu senator�w, �e nie tylko przy jej czytaniu, ale i znacznie p�niej strach mnie przejmowa�, gdy o tym my�la�em. �a�owa�em ogromnie, �e ze wzgl�d�w politycznych musia�em zniszczy� t� list�. Po latach mia�bym du�� uciech�, odczytuj�c j� g�o�no takim go�ciom, kt�rych z uwagi na swoj� pozycj� musz� zaprasza� na uczty, cho� w ich towarzystwie nie gustuj�.

Wra�liwo�� i mi�o��, jak� �ywi� do ludu Neron, uniemo�liwi�y przeprowadzenie programu ostrych represji, a tylko to mog�o ocali� jego w�adz�. Przecie� dzi�ki Tygellinowi pretorianie byli nadal zdyscyplinowani i zyska�by w nich oparcie. Ale szerokie represje oznacza�y zarazem odcinanie ostatniej ga��zi drzewa, a nawet najbardziej �ywotne drzewo tego by nie wytrzyma�o.

Odni�s�szy w Grecji wielkie sukcesy artystyczne Neron by� coraz bardziej znudzony obowi�zkami w�adcy. Gdyby senat by� bardziej godny zaufania, to � jak s�dz� � stopniowo na niego przeni�s�by znaczn� cz�� w�adzy wykonawczej. Znasz jednak sprzeczno�ci rozdzieraj�ce senat wzajemn� zawi�� i sta�e intrygi stronnictw. Nawet najbardziej o�wiecony samo w�adca nie mo�e w pe�ni zaufa� senatowi. Musisz zawsze o tym pami�ta� � wiem, co m�wi�, cho� jestem senatorem i zawsze broni� tradycji i autorytetu kurii.

Jako narz�dzie w�adzy senat oczywi�cie jest zawsze lepszy od nieodpowiedzialnego ludu. Aby zosta� cz�onkiem senatu trzeba spe�nia� pewne warunki, lud za� �lepo p�jdzie za ka�dym, kto pr�cz zbo�a obieca darmow� oliw� i zorganizuje najlepsze widowiska, a przy okazji ustanowi nowe dni wolne od pracy. Z punktu widzenia rozwoju pa�stwa lud jest czynnikiem w�tpliwym i zawodnym. Dlatego nale�y go trzyma� w ryzach i dba� o jego dobre samopoczucie.

Neron nie pragn�� wojny, a ju� najmniej wojny domowej. Wszyscy potomkowie rodu Juliusz�w dobrze pami�tali pierwsz� tak� wojn� i uwa�ali, �e jest to najgorsze, co mo�e spotka� w�adc�. W g��bi duszy Neron czu� wstr�t do wszelkiej wojny i tylko pod naciskiem senatu sk�ania� si� do wyprawy na Parti�. Osobi�cie by� szczerze rad z nawi�zania przyja�ni z Tyrydatesem. Ludzie przewiduj�cy musz� uzna� za s�uszne wyeliminowanie ��dnego s�awy Korbulona i chciwego w�adzy Ostoriusza, cho� ten ostatni zdoby� w Brytanii wieniec laurowy za m�stwo. W�adca, kt�ry chce osi�gn�� trwa�y pok�j, musi wystrzega� si� zbyt s�awnych wodz�w.

Neron w�a�ciwie nie zrobi� absolutnie nic, aby st�umi� bunt i unikn�� niepotrzebnego przelewu krwi. Kpi�c z siebie twierdzi�, �e najprawdopodobniej b�dzie musia� sam jeden wyst�pi� przeciwko maszeruj�cym legionom i �piewem przeci�gn�� je na swoj� stron�. Co zdaje si� wskazywa�, �e mia� w�asne, ca�kowicie prywatne tajne plany.

To prawda, �e w m�odo�ci wola� wyjecha� na studia na Rodos, ni� praktykowa� sztuk� rz�dzenia. Zawsze poci�ga� go Orient, cho� nigdy nie dojecha� poza Achaje � wszak podr� do Aleksandrii musia� odwo�a� z powodu krwawych rozpraw mi�dzy tamtejszymi �ydami i Grekami. O jego t�sknocie za dalekimi krajami �wiadczy wys�anie z Koryntu grupy pretorian�w dla wzmocnienia ekspedycji badawczej, kt�ra mia�a odnale�� �r�d�a Nilu. Zawsze te� interesowa� go handel z Indiami. To on ufundowa� na po�udniowym kra�cu Morza Czerwonego, nad w�sk� cie�nin� wiod�c� do Oceanu Indyjskiego, baz� rzymsk� � dzi�ki niej ca�a �egluga morska do Indii znalaz�a si� pod kontrol� Rzymu.

O Parcie mia� chyba wi�cej informacji ni� zwiad wojskowy, kt�ry zwraca uwag� tylko na drogi, pastwiska, �r�d�a i brody, g�rskie prze��cze i bazy zaopatrzeniowe. Neron ch�tniej dyskutowa� o cywilizacji Part�w. Nawet �miali�my si� z niego, poniewa� dla nas Partowie s� i pozostan� barbarzy�cami, dop�ki ich nie ucywilizujemy.

Dopiero po �mierci Nerona uprzytomni�em sobie, �e jego plany zorganizowania koncertu w Ekbatanie nie by�y takie g�upie. W kr�gach elity towarzyskiej Part�w najmodniejsze jest obecnie granie na cytrze i �piew. Oni zawsze byli w modzie op�nieni w stosunku do cywilizowanego �wiata. W Rzymie panuje dzi� bezustanny jazgot instrument�w orientalnych � jest to gorsza strona zwyci�stwa w Judei.

Ta nowa muzyka cieszy m�odzie�, ale u ludzi starszych wywo�uje chorob� nerwow�. Czasami wspominam, jak bezpowrotnie miniony z�oty wiek, ca�odzienne brzd�kanie Nerona na cytrze, cho� jestem niemuzykalny, co wiecznie mi wypominacie. W �aden spos�b nie mog� zrozumie�, jak mo�na czyta� czy uczy� si�, gdy tu� przy uszach niewolnik wali w miedziane kot�y, a ochryp�y �piewak wykrzykuje egipskie pie�ni. Rozum bym postrada�, gdybym mia� bez przerwy s�ucha� czego� takiego. A Ty wywodzisz, �e inaczej nie m�g�by� zag��bi� si� w czytaniu, za� matka zawsze i we wszystkim jest po Twojej stronie. Pewno nosi�by� i brod�, gdyby pi�tnastolatkowi zdo�a�a wyrosn��! Tytus na szcz�cie zn�w nauczy� si� j� goli�, odk�d odes�a� Berenik� z Rzymu do Tyberiady. Wydaje mi si�, �e trudniej mu by�o rozsta� si� z brod� ni� z Berenik�. A wi�c Neron pozostawa� bierny. Oddzia�y Galby zwyci�sko maszerowa�y bez �adnych przeszk�d prosto na Rzym. Tak nadesz�a wigilia wiosennego �wi�ta Minerwy, kiedy to Tygellin w trosce o w�asn� sk�r� przekaza� pretorian�w do dyspozycji senatu. O �wicie na nadzwyczajne, tajne posiedzenie senatu zwo�ano osoby zaufane. Neron nic o tym nie wiedzia�, cho� mia� prawo uczestniczy� w posiedzeniu, jako �e by� cz�onkiem senatu r�wnie dobrze, je�li nie lepiej, ni� inni. Jeszcze poprzedniego wieczoru Tygellin zadba� o odwo�anie wart pretoria�skich sprzed Z�otego Domu.

Posiedzenie prowadzili obydwaj konsulowie. Prowadzili bezprawnie, bo Neron obydwu zwolni� ze stanowisk. Senat jednomy�lnie postanowi� og�osi� cesarzem Galb� � �ysego, rozwi�z�ego starca, kt�ry wyszukiwa� sobie krzepkich ch�opc�w na kochank�w. R�wnie jednomy�lnie proklamowano Nerona wrogiem pa�stwa i skazano na �mier� wed�ug tradycji przodk�w, to znaczy przez biczowanie. Tygellin g�osowa� z wielkim entuzjazmem. W tym miejscu senat przypomnia� sobie, �e Neron jest pe�noprawnym cz�onkiem senatu, poniewa� tylko senatorowie maj� prawo skazywa� senator�w. Wszyscy zak�adali, �e Neron pope�ni samob�jstwo, aby unikn�� tak nieludzkiej kary.

Neron obudzi� si� w �rodku nocy w sypialni opustosza�ego Z�otego Domu z wiern� pseudo�on� Sporusem u boku. Zaledwie kilkoro niewolnik�w i s�u�by zosta�o do pos�ugi. Wys�a� po swoich przyjaci�, lecz �aden z tych wielu nawet nie odpowiedzia�, nie m�wi�c ju� o przyj�ciu. Do�wiadczywszy w pe�nym wymiarze niewdzi�czno�ci �wiata Neron pieszo, w towarzystwie jedynie kilku zaufanych, poszed� ko�ata� do drzwi dom�w tak rozrzutnie darowanych swoim przyjacio�om. Wszystkie drzwi pozosta�y zamkni�te i nikt nie odpowiedzia� na jego wo�anie. Nawet psom zawi�zali pyski.

Wr�ci� do Z�otego Domu � z sypialni zrabowano ju� jedwabn� po�ciel i r�ne drogocenne drobiazgi. W tej niewypowiedzianej pustce ostatniej cesarskiej nocy wsiad� na wierzchowca. Zakry� g�ow�. By� boso, w samej tunice i niewolniczej opo�czy na ramionach. Pojecha� do domu swego wyzwole�ca o imieniu Faon, kt�ry zaproponowa� mu schronienie. Willa Faona le�y przy Via Salaria, na uboczu drogi, ko�o czwartego kamienia milowego. Mo�e pami�tasz, �e Seneka ostatnie swoje dni sp�dzi� w domu przy czwartym kamieniu milowym, a Kefas wr�ci� do Rzymu od czwartego kamienia milowego Via Appia?

Odprowadza�o go czterech m�czyzn: Sporus, Faon i � �eby� si� nie zdziwi� � Epafrodyt. Czwartym by� wys�annik senatu, kt�ry mia� zapobiec ewentualnemu wyst�pieniu Nerona na Forum. Akte oczekiwa�a w willi. Przedstawienie by�o przygotowane starannie i doskonale wykonane. Neron by� najlepszym aktorem swoich czas�w, a tak�e potrafi� doceni� znaczenie dekoracji. Pami�tam, jak interesowa� si� ustawieniem jakiej� kolumny lub z�o�ci�, gdy �wiat�o niepotrzebnie wysuwa�o na plan pierwszy jak�� drugorz�dn� osob� w czasie jego wyst�pu.

Gdy tak jechali, wydarzy�o si� trz�sienie ziemi, piorun uderzy� w drog� tu� przed Neronem, a smr�d rozk�adaj�cych si� zw�ok sp�oszy� konia, kt�ry stan�� d�ba. Wtedy spad�a zas�ona z g�owy Nerona. Jeden ze starszych pretorian�w akurat spojrza�, rozpozna� go i powita�, jak przysta�o powita� cesarza. To zmusi�o Nerona do po�piechu, bo nie chcia�, by odkryto jego zamys�. Ca�y czas byli przy nim tylko Faon i Epafrodyt � Sporus gdzie� znik�. Przepad� jak kamie� w wod� tak dok�adnie, �e p�niej nawet Othon nie zdo�a� go odnale��, cho� ch�tnie wypr�bowa�by w ��ku jego zdolno�ci. Przecie� zawierzaj�c gustowi Nerona zamierza� te� o�eni� si� ze Statili�.

Nie zamierzam nawet powtarza� tego, co tamci dwaj opowiadali o duchowych m�kach, strachu i cierpieniach Nerona. Jak pi� gar�ci� z ka�u�y i wskubywa� z niewolniczej opo�czy ciernie, kt�re wbi�y si�, gdy czo�ga� si� przez krzewy usi�uj�c znale�� schronienie w ch�opskiej chacie. Z b�yszcz�cymi oczami opowiadali to wszystko ku uciesze senatu i tych, co pisz� histori�. Neron wszystko zawczasu tak starannie zorganizowa�, �e w Z�otym Domu zostawi� gotowy tekst przemowy, w kt�rej gor�co prosi� o wybaczenie za przest�pstwa, jakich dokona� ze wzgl�d�w politycznych i b�aga�, aby senat darowa� mu �ycie i zgodzi� si� mianowa� go prokuratorem w kt�rej� z oddalonych prowincji wschodnich, bo przecie� uczyni� te� wiele dobrego Rzymowi i jego ludowi. Tak oto Neron tworzy� w�asny wizerunek cz�owieka dzia�aj�cego, szukaj�cego ratunku i ogarni�tego strachem. Nie by�o jednak nikogo, kto zdrowo my�la� i zechcia�by to potwierdzi�. Tylko oni dwaj tak zapewniali � oni, kt�rzy chcieli, aby uwierzono w samob�jstwo Nerona i s�dzili, �e przekonali o tym wszystkich.

Neron pami�ta�, aby zostawi� �wiatu zapis swego ostatniego westchnienia:, �Jakiego artyst� �wiat traci!" Zapisuj� je tutaj ch�tnie, bo dopiero niedawno w pe�ni sobie u�wiadomi�em, �e istotnie w jego osobie Rzym straci� mistrza kunsztu �ycia i sztuki, a nawet prawdziwego przyjaciela ludzi. Chocia� niekiedy trudno by�o z nim wytrzyma� z uwagi na jego kaprysy i pr�no�� artysty.

Nikt nie powinien bra� w swe r�ce nieograniczonej w�adzy w siedemnastym roku �ycia. Pami�taj o tym, m�j synu, gdy b�dziesz si� z�yma� na opiesza�o�� ojca. Pot�ga w�adzy mo�e zam�ci� w g�owie nawet dojrza�ego m�czyzny. Historia Rzymu przekonywaj�co tego dowiod�a. Nie zaniedbaj Liwiusza, cho�by� nim gardzi� jako starzyzn�! To prawda, bardzo wiele nak�ama�, ale znajomo�� jego dzie� jest jednym z filar�w og�lnego wykszta�cenia. Dla por�wnania czytaj r�wnie� greck� histori� �wiata, napisan� przez Miko�aja z Damaszku, skoro ojciec za ci�kie pieni�dze zakupi� dla Ciebie wszystkie sto czterdzie�ci cztery tomy.

Przygotowano stos ca�opalny, wok� u�o�ono z�omy marmuru oraz wod� w cebrach do polewania spalonego na wapno marmuru. Wtedy przyby� kurier z Rzymu z listem od Faona � Neron m�g� przeczyta�, �e Galba zosta� cesarzem, a jego skazano na �mier� przez biczowanie. Przedstawienie mia�o si� ci�gn��, a Akte odegra� p�acz wdowy przy nieboszczyku, lecz nieoczekiwane wydarzenie zmusi�o intrygant�w do po�piechu.

Wierny weteran, kt�ry na drodze rozpozna� Nerona, wcale nie rwa� si� do zadenuncjowania jego ucieczki, co ka�dy rozs�dny cz�owiek by zrobi�. Wr�cz odwrotnie, na dr��cych ze staro�ci nogach uda� si� wprost do obozu pretorian�w, gdzie dobrze znano jego blizny i s�aw�, a jako cz�onek bractwa Mitry cieszy� si� r�wnie� zaufaniem centuriona. Wszystko mu sprzyja�o � Tygellin ci�gle przebywa� w senacie i nie m�g� doj�� do g�osu, bo ojcowie senatorzy elokwentnie prezentowali swoj� w�ciek�o�� i patriotyczny entuzjazm.

Staruszek przem�wi� do swych kompan�w. Przypomnia� im przysi�g� �o�niersk� i d�ug wdzi�czno�ci wobec Nerona, a tak�e �lady bat�w, kt�re ka�dy nosi� na plecach z �aski Tygellina. Obydwa legiony pretoria�skie jednomy�lnie postanowi�y stan�� po stronie Nerona. Jego wdzi�czno�ci mogli by� pewni, podczas gdy o Galbie wiadomo by�o, �e jest starym skner�. Postanowili, wi�c twardo przeciwstawi� si� senatowi i nowemu cesarzowi i nie w�tpili w wygran�. Wierzyli, �e wielu legionist�w Galby szybko odst�pi od niego, ujrzawszy bratnie oddzia�y rzymskie po przeciwnej stronie. Niezw�ocznie wys�ali wzmocniony patrol konny z centurionem na czele, aby odszuka� Nerona i bezpiecznie przyprowadzi� go do obozu. Patrol straci� du�o czasu na szukanie; nie znali wszak kryj�wki w domu Faona. W ko�cu j� znale�li. Faon przetrzyma� pretorian�w na dworze, a Epafrodyt wy�wiczon� r�k� rzekomo wepchn�� sztylet w gard�o Nerona. Ten rodzaj �mierci mia� utwierdzi� senat w przekonaniu o samob�jstwie cesarza � oto pogr��ony w rozpaczy po�wi�ci� wraz z �yciem sw�j g�os. Wi�c kiedy p�niej gdzie� na Wschodzie pojawia� si� jaki� nowy Neron o pot�nym g�osie, �atwo by�o powiedzie�: to samozwaniec, bo przecie� wiadomo, �e prawdziwy Neron wbi� sobie sztylet w gard�o.

Krew artystycznie chlusta�a z rany, a samob�jca ostatkiem si� przyj�� centuriona, �ami�cym si� g�osem podzi�kowa� mu za wierno��, oczy mu stan�y w s�up i odda� ducha tak wiarygodnie rz꿹c i miotaj�c si� w drgawkach, �e do�wiadczony centurion, kt�ry niejedn� agoni� widzia�, ze �zami w oczach zakry� mu twarz w�asn� czerwon� opo�cz�. Jest zwyczajem w�adc�w umiera� z os�oni�t� twarz� � gdy ostrze skrytob�jcy przeszy�o cia�o, Juliusz Cezar zarzuci� sobie tog� na g�ow�. Jedynie Wespazjan, skoro o tym mowa, powiedzia� kiedy�, �e cesarz powinien umiera� stoj�c na w�asnych nogach. No, ale on jest, by tak rzec, cesarzem w�asnego chowu, wi�c mo�na mu wybaczy� t� ma�� pr�no��.

Faon i Epafrodyt przekonali centuriona, �e najrozs�dniej uczyni, je�li wr�ci galopem do obozu i zawiadomi o �mierci Nerona, a potem � pami�taj�c o nagrodzie � poinformuje senat, �e �ledzi� Nerona i chcia� go uj�� �ywego, ale on zd��y� ju� pope�ni� samob�jstwo. Potwierdzeniem jego s��w mo�e by� splamiona krwi� cesarza jego w�asna opo�cza � je�li jednak uwa�a za zgodne z �o�nierskim honorem przyniesienie senatowi jego g�owy, to mo�e j� odci��. Nie jest to jednak konieczne, bo nagrod� obiecano temu, kto pierwszy dostarczy wie�� o �mierci. Dodali, �e Neron prosi�, aby jego cia�o spalono dyskretnie i bez �wiartowania.

Centurion zostawi� swoj� opo�cz� na zw�okach. Z pewno�ci� senat niezw�ocznie przy�le do willi Faona komisj�, aby upewni� si�, co do szczeg��w samob�jstwa, a wtedy b�dzie ona dowodem rzeczowym. Zaraz po odje�dzie patrolu spryciarze przyst�pili do dzia�ania. W tych niespokojnych czasach bez trudu mo�na by�o znale�� zw�oki cz�owieka wzrostu i tuszy Nerona. W przydro�nych rowach le�a�o wielu zabitych w bratob�jczych rozgrywkach, jakie mia�y miejsce jeszcze przed przybyciem Galby. Cia�o po�o�ono natychmiast na polany oliw� stos i pod�o�ono ogie�. Dok�d i w jakim przebraniu uda� si� Neron � tego nie wiem, ale jestem prawie pewny, �e skierowa� si� na wsch�d. Mo�e ufny w przyja�� Tyrydatesa znalaz� schronienie w�r�d Part�w? Pa�ace Arsacyd�w kryj� tyle mrocznych tajemnic, a trzeba przyzna�, �e umiej� ukrywa� je lepiej ni� Rzymianie. Przecie� my nawet w senacie za du�o gadamy. Partowie potrafi� milcze�.

Nieoczekiwane zainteresowanie partyjskiej arystokracji gr� na cytrze jest jedynym dowodem, kt�ry mog� przedstawi� na poparcie tego przypuszczenia. Natomiast jestem pewny, �e �aden Neron nie przejmie ju� w�adzy w Rzymie. Ktokolwiek co� takiego zamierza, cho�by �wiadczy� si� zabli�nionym gard�em, jest fa�szywym Neronem i bezzw�ocznie zawi�nie na krzy�u.

Przed przybyciem komisji senackiej cia�o sp�on�o na tyle, �e po polaniu wod� roz�arzony marmur zamieni� si� w wapno i grub� warstw� zakry� zw�oki, kt�rych ju� nie spos�b by�o rozpozna�. Neron nie mia� �adnych wad fizycznych ani z�ama� ko�ci, na podstawie kt�rych mo�na by zidentyfikowa� szcz�tki. Na wszelki wypadek zadbano, by pod�o�onym zw�okom usun�� z�b, kt�ry Neronowi wyrwano w Grecji.

�a�osne szcz�tki nakryto bia�ym, haftowanym z�otem p�aszczem, kt�rego Neron u�ywa� tej samej zimy w czasie Saturnali�w. Za zgod� Galby na uroczysto�ci pogrzebowe przeznaczono dwie�cie tysi�cy sestercji. Pokryty warstw� wapna szkielet umieszczono w porfirowym sarkofagu w mauzoleum Domicjusz�w, Ka�dy mo�e tam przyj�� i utwierdzi� si� w przekonaniu, �e Neron naprawd� umar�.

Opowiedzia�em Ci o �mierci Nerona, aby� mia� si� na baczno�ci, je�li wydarzy si� co� niezwyk�ego. Przecie� Neron mia� zaledwie trzydzie�ci dwa lata, gdy przed�o�y� alegoryczn� �mier� nad wojn� domow�. Postanowi� odkupi� swoje winy i zacz�� nowe �ycie. Gdzie? Po co tego docieka�? Teraz, gdy to pisz�, sko�czy�by czterdzie�ci trzy lata.

Zacz��em mie� w�tpliwo�ci, co do jego samob�jstwa od chwili, gdy stwierdzi�em, �e wydarzy�o si� dok�adnie w rocznic� zamordowania Agrypiny. Przypomnia�em sobie � Neron wyjecha� z miasta konno z zakryt� g�ow� i boso, jakby po�wi�ci� si� bogom. Tajemnicze znikni�cie Sporusa te� daje do my�lenia � ch�opak bardzo przypomina� Poppe� i Neron nie m�g� ju� �y� bez niego. Wielu krytycznie nastawionych do nowych porz�dk�w senator�w ma, co do �mierci Nerona podobne do moich w�tpliwo�ci, ale oczywi�cie nie rozmawiamy o tym.

Galba okaza� wyrozumia�o�� dla szcz�tk�w Nerona ze wzgl�du na lud, kt�ry szczerze i nie bez powod�w ubolewa� nad tym samob�jstwem. Nowy cesarz usi�owa� ca�y �wiat przekona�, �e jego poprzednik nie �yje, wi�c przeszed� do porz�dku dziennego nad uchwa�� senatu uznaj�c� Nerona za wroga pa�stwa. Podejrzliwy Galba zamierza� ograniczy� kadencj� senator�w do dw�ch lat. By� to idiotyczny zamys�, poniewa� tradycyjnie jest to godno�� do�ywotnia. Z tego powodu musimy znosi� w naszym gronie ot�pia�ych starc�w, kt�rzy marnuj� zbyt wiele czasu na wspominki dawnych dobrych lat i jeszcze wierz�, �e przemawiaj� z boskiego natchnienia. Ale ta choroba mo�e dotkn�� ka�dego z nas, wi�c wys�uchujemy ich cierpliwie i z szacunkiem. Wsp�czesne pokolenie zrozumie to dopiero wtedy, gdy samo w�o�y na nogi purpurowe buty.

Nie up�yn�o wiele czasu, a g�ow� Galby obnoszono wok� Forum. �o�nierz musia� wetkn�� mu kciuk w usta, bo by� zupe�nie �ysy. Gdy Othon wr�czy� mu nagrod�, �o�nierz przekaza� g�ow� innym pretorianom, kt�rzy przerzucali si� ni� w�r�d �miech�w i drwin. Krzyczeli: �Kupido Galba, u�ywaj m�odo�ci". Byli na Galb� w�ciekli za jego sk�pstwo, � gdy ju� zosta� cesarzem, przesta� wyp�aca� �o�d. Tak�e dlatego, �e gdy rozkocha� si� w pewnym olbrzymim Germaninie, wzi�� go do swego namiotu na ca�� noc, wym�czy� na wszystkie sposoby, a rano nie tylko nie da� dw�ch sestercji na wino, ale jeszcze twierdzi�, �e ch�op powinien czu� si� zaszczycony zakosztowaniem przyja�ni takiego m�odzie�czego staruszka. Od czas�w, Tygellina pedera�ci obrzydli pretorianom doszcz�tnie.

Wracam do Wespazjana. To by�a wielka rado��: patrze�, jak si� dziwi, gdy stoj�cy w szeregach legioni�ci okrzykuj� go cesarzem, jak si� sprzeciwia i wielekro� zeskakuje z tarczy, na kt�rej obnoszono go wok� mur�w Jeruzalem. �o�nierska tarcza nie jest najwygodniejszym siedziskiem, zw�aszcza, �e �o�nierze z rado�ci podrzucali go od czasu do czasu do g�ry � dobrze sobie popili za moje sestercje. Cz�� tych pieni�dzy odzyska�em, bo m�j nowy syryjski wyzwoleniec zorganizowa� w obozie sk�ad wina i zarobi� du�e pieni�dze na sprzeda�y prawa wyszynku �ydowskim domokr��com.

Wespazjan wys�a� zaleg�y �o�d legionom w Panonii i Mezji, a r�wnocze�nie zruga� listownie dow�dc�w za grabie�e i gwa�ty dokonywane na spokojnej ludno�ci Galii przez rozwydrzone kohorty. Zaraz te� wyjecha� do Egiptu. Wzi�� ze sob� tylko eskort� honorow�, wszystkie oddzia�y bojowe pozostawi� pod dow�dztwem Tytusa. By� pewien lojalno�ci garnizonu egipskiego, ale musia� si� osobi�cie upewni�, co do Egiptu. Bo Egipt jest nie tylko spichlerzem Rzymu, ale i g��wnym dostawc� papirusu, bez kt�rego niemo�liwe jest racjonalne rz�dzenie �wiatem, nie m�wi�c ju� o �ci�ganiu podatk�w.

A sztuk� �ci�gania podatk�w Wespazjan posiad� w niewiarygodnym stopniu! Gdy przycisn�� bogaczy, poczuli�my si� tak, jakby krew s�czy�a si� nam z nosa i uszu. Mnie dos�ownie ciek�a z odbytnicy; w�a�nie dlatego trafi�em tu, do uzdrowiska. Lekarzy niepokoi�y sta�e krwotoki, kt�re os�abia�y mnie do tego stopnia, �e zamiast leczy�, zach�cali do pisania testamentu. Nie uzyskawszy pomocy lekarskiej uciek�em si� pod opiek� Jezusa Nazarejskiego. Cz�owiek os�abiony, stoj�cy na progu �mierci, bardzo pokornieje. Wiem, �e gdy Jezus b�dzie wita� swoje owieczki w Kr�lestwie, to tych kilku moich dobrych uczynk�w nawet nie zauwa�y wobec mej srogo�ci i przest�pstw, jakie pope�ni�em. Nie mam co do tego z�udze�.

A jednak� Lekarze, bezczynnie czekaj�cy na samoistne powstrzymanie up�ywu krwi, nie wierzyli w�asnym oczom. W ko�cu doszli do wniosku, �e moje dolegliwo�ci nie zagra�aj� �yciu i wynik�y wy��cznie ze zgryzoty, wywo�anej odmow� Wespazjana przyznania mi ulg podatkowych.

Przyznaj�, �e ta inwencja podatkowa s�u�y nie prywatnej szkatule cesarza, ale skarbowi pa�stwa, wszystko jednak powinno mie� swoje granice. Nawet Tytus nie lubi miedziak�w, kt�rymi si� p�aci za miejskie latryny � codziennie zbiera si� ich ca�e kosze. W tych nowych wychodkach jest bie��ca woda, marmurowe sedesy i r�ne rze�by, ale lud uwa�a je za sprzeczne z odwieczn� swobod� i nadal demonstracyjnie odlewa si� pod murami �wi�ty� i przed bramami bogaczy.

Gdy dop�yn�li�my do Aleksandrii, Wespazjan nie chcia� wprowadza� statk�w do portu, w kt�rego basenach unosi�y si� setki cuchn�cych, rozk�adaj�cych si� zw�ok �yd�w i Grek�w. Wola� zostawi� mieszka�com miasta czas na uzgodnienie wewn�trznych rozbie�no�ci i spokojnie umocni� si� w jego newralgicznych punktach, poniewa� nie lubi� zb�dnego rozlewu krwi. Aleksandria jest jednak zbyt du�ym miastem, aby uda�o si� kiedykolwiek u�o�y� stosunki mi�dzy �ydami i Grekami w ten prosty spos�b, jaki zastosowano w Cezarei. Zeszli�my wi�c na l�d poza obr�bem miasta i gdy pierwszy raz w �yciu stan��em na �wi�tej ziemi Egiptu, trafi�em na bajoro � b�oto zbryzga�o purpur� moich senatorskich but�w.

Na drugi dzie� z ca�ym egipskim przepychem przyby�a delegacja zarz�du miasta, �ydzi i Grecy w jak najlepszej zgodzie. �ywo ubolewali nad wywo�anymi przez fanatyk�w rozruchami i zapewnili, �e policja ca�kowicie panuje nad sytuacj�. W sk�adzie delegacji znajdowali si� filozofowie i uczeni, a tak�e naczelny bibliotekarz z najbli�szymi wsp�pracownikami � Wespazjan, kt�ry nie posiada� wykszta�cenia, doceni� wa�no�� witaj�cych go os�b i ubolewa�, �e do delegacji nie przy��czy� si� Apolloniusz z Tiany. Ten najwi�kszy filozof naszych czas�w przebywa� w Aleksandrii, gdzie zg��bia� m�dro�� staro�ytnych Egipcjan i przekazywa� m�odym t� wiedz�, kt�r� pozyska� w Indiach.

Apolloniusz nie uczestniczy� w delegacji z czystego wyrachowania. Ten nies�ychanie pr�ny cz�owiek by� r�wnie dumny ze swojej m�dro�ci, jak z bia�ej brody, si�gaj�cej pasa. Chytrze wydedukowa�, �e �atwiej zyska przychylno�� cesarza, gdy go zaniepokoi swoj� nieobecno�ci�, kt�r� mo�na by zrozumie� jako brak akceptacji zamachu stanu. Swego czasu w Rzymie Apolloniusz silnie zabiega� o sympati� Nerona, kt�ry go nawet nie przyj��, poniewa� bardziej ceni� sztuk� ni� filozofi�. Apolloniusz nigdy tego nie wybaczy� � w tym czasie, gdy Neron przebywa� na Krecie, wys�a� do Windeksa, do Germanii, list pozornie niewinny, ale w podtek�cie zawieraj�cy zach�t� do wzniecenia buntu.

W dzie� po uroczystym powitaniu Apolloniusz z Tiany zjawi� si� przed bram� pa�acu cesarskiego jeszcze przed �witem. Wartownicy nie wpu�cili go do �rodka; wyja�nili, �e Wespazjan nie ma czasu, bo ju� od dawna jest na nogach i dyktuje wa�ne pisma. Apolloniusz powiedzia� ob�udnie: �Ten cz�owiek b�dzie rz�dzi�!", maj�c nadziej�, �e ta wypowied� dotrze do uszu Wespazjana. Istotnie dosz�a.

O wschodzie s�o�ca przyszed� ponownie, spragniony darmowego �arcia i picia. Tym razem niezw�ocznie go wpuszczono ze wszystkimi honorami, jakie tylko mo�na okaza� uczonemu. Wiele os�b uwa�a�o Apolloniusza za r�wnego bogom.

Apolloniusz �le zamaskowa� zdumienie, gdy Wespazjan pocz�stowa� go �o�nierskim chlebem i kwa�nym cienkuszem. Filozof przywyk� do lepszych win i nie lekcewa�y� sztuki kulinarnej, cho� od czasu do czasu po�ci� dla zdrowia. Opanowa� si� szybko i pospieszy� z pochwa�� prostoty Wespazjana. O�wiadczy�, �e ta prostota dowodzi s�uszno�ci obalenia Nerona dla dobra pa�stwa. Wespazjan odparowa� ostro:

��Nigdy nie podni�s�bym buntu przeciwko prawowitemu w�adcy. Speszony filozof zamilk� � przecie� chcia� zrobi� dobre wra�enie, chwal�c przyst�pienie do powstania Windeksa. Po d�u�szej chwili Apolloniusz spyta�, czy m�g�by zaprosi� do �rodka kilku przyjaci�, czekaj�cych przed bram�. Wespazjan mia� przy stole w�asne towarzystwo, a poza tym by� troch� zniecierpliwiony, gdy� d�ugo pracowali�my nad tre�ci� pilnych ustaw i rozkaz�w. Zapanowa� jednak nad sob� i powiedzia� pojednawczo:

��Przed lud�mi m�drymi moje drzwi zawsze sta�y otworem, a przed tob�, niezr�wnany Apolloniuszu, otwarte jest r�wnie� moje serce!

W obecno�ci dw�ch uczni�w jako �wiadk�w �polloniusz wyg�osi� podnios�y wyk�ad na temat demokracji i konieczno�ci zast�pienia sprawiedliw� w�adz� ludu samow�adztwa, kt�re okaza�o si� zgubne dla pa�stwa. Zaniepokoi�em si�, ale Wespazjan nie reagowa� na moje mrugni�cia, cierpliwie wys�ucha� wyk�adu i powiedzia�:

��Boj� si�, �e dotychczasowe samow�adztwo bardzo zdeprawowa�o lud rzymski. Dlatego trudno b�dzie w dzisiejszych warunkach zrealizowa� proponowan� przez ciebie reform�. Najpierw ten lud musi nauczy� si� ponoszenia odpowiedzialno�ci, jak� rodzi wolno��. Inaczej grozi� nam b�d� nie ko�cz�ce si� wa�nie, rozruchy i wieczna wojna domowa.

�polloniusz odpar� tak szybko, �e musia�em zachwyci� si� jego refleksem:

��A c� mnie obchodzi ustr�j pa�stwa? �yj� tylko dla bog�w. Ale nie mog� pochwala� sytuacji, gdy ludzie gin� nie maj�c dobrego i m�drego pasterza. Najlepsz� i najbardziej rozwini�t� form� demokracji mamy wtedy, gdy sk�adaj�cy si� z najm�drzejszych obywateli senat sprawuje kontrol� nad jedynow�adc�, kt�ry przoduje w cnocie i sprawiedliwo�ci, a dzia�a dla dobra og�u.

Za pomoc� wielu s��w, alegorii i przeno�ni wyrazi� ch�� zapoznania si� z ca�� m�dro�ci� Egiptu, zbadania piramid i � gdyby to okaza�o si� mo�liwe � napicia si� ze �r�de� Nilu. Ubolewa�, �e brak mu �rodk�w na wynaj�cie �odzi z �aglem i wio�larzami, a jest ju� starym, zm�czonym cz�owiekiem. Wespazjan natychmiast wykorzysta� okazj�, wskaza� na mnie i powiedzia�:

��Dzi�ki swej m�dro�ci, drogi Apolloniuszu, wiesz, �e nie mam �adnych pieni�dzy poza tymi, kt�rymi musz� zaspokoi� najkonieczniejsze potrzeby pa�stwa. Ale m�j obecny tutaj przyjaciel, Minutus Manilianus, jest senatorem i r�wnie gor�cym jak ty zwolennikiem demokracji, a tak�e cz�owiekiem bogatym. Je�li go poprosz�, ch�tnie podaruje ci ��d� i wio�larzy, a tak�e op�aci twoj� podr� do �r�de� Nilu, aby� nie musia� o nic si� troszczy�. W tym samym kierunku zd��a wys�ana przez Nerona dwa lata temu komisja naukowa eskortowana przez pretorian�w. Do��cz do nich, a wr�cisz spokojnie.

Zachwycony obietnic�, kt�ra Wespazjana nic nie kosztowa�a, �polloniusz wpad� w ekstaz� i j�� si� modli�:

��Jupiterze Kapitoli�ski, uzdrowicielu pa�stwa! Zachowaj tego cz�owieka dla swego dobra! On odbuduje twoj� �wi�tyni�, kt�rej zw�glone szcz�tki w�a�nie rozbieraj� bezbo�ne r�ce!

To bogobojne proroctwo wielce nas w�wczas zadziwi�o; co do mnie, uzna�em jego zachowanie za ob�udny ho�d, sk�adany Wespazjanowi. Dopiero dwa tygodnie p�niej dowiedzieli�my si� o obl�eniu Flawiusza Sabina i Domicjana na Kapitelu i obaleniu Witeliusza.

Domicjan tch�rzliwie umkn�� z Kapitelu, wykorzystuj�c okazj� � �o�nierze Witeliusza podpalili �wi�tyni� Jupitera i przyst�pili do kruszenia jej mur�w machinami wojennymi, ale wcze�niej wypu�cili grup� w�drownych kap�an�w Izydy, kt�ra tam szuka�a schronienia. Domicjan ogoli� g�ow�, przebra� si� w kap�a�skie szaty i do��czy� do tej grupy. M�j by�y te�� Flawiusz Sabin, cho� by� ju� stary, zgin�� bohatersko z mieczem w r�ku, walcz�c za spraw� swego brata Wespazjana.

Domicjan zbieg� na drug� stron� rzeki i ukry� si� u �yd�wki, matki kolegi szkolnego. W szkole na Palatynie zawsze ucz� si� jacy� m�odzi ksi���ta �ydowscy. Swego czasu takim uczniem by� syn kr�la Chalkis; jego w�a�nie losy sk�oni�y mojego syna Jukunda do przy��czenia si� do spisku, zawi�zanego przez m�okos�w w celu obalenia Rzymu i przeniesienia stolicy �wiata na Wsch�d. Opowiem o tym, cho� mia�em zamiar zatrzyma� to tylko dla siebie.

Tygellin upi� ksi�cia i wykorzysta� go. W obecno�ci koleg�w szkolnych ch�opiec pope�ni� samob�jstwo, poniewa� jego religia zabrania�a zwi�zku z m�czyzn�, nigdy nie m�g�by zosta� spadkobierc� swego ojca i kr�lem Chalkis. Po jego �mierci Rzym zacz�� p�on�� od nowa od strony ogrod�w Tygellina, cho� wcze�niej wydawa�o si�, �e po�ar ju� by� opanowany. Jukund uczestniczy� w podpalaniu, wi�c nie umar� tak ca�kiem bez winy. Dzi�ki temu sp�on�a stara Suburra, kt�ra by�a ha�b� Rzymu.

Tch�rze s� sprytni. Domicjan s�usznie uzna�, �e nikt nie b�dzie go szuka� w�r�d �yd�w. Przecie� �ydzi nienawidzili Wespazjana i ca�ej jego rodziny za rze�, jak� im sprawi�, gdy pr�bowali walczy� na otwartej przestrzeni, i za obl�enie Jeruzalem.

�polloniusz z Tiany pr�bowa� jeszcze podj�� temat wewn�trznych walk o w�adz� w Aleksandrii. Oczywi�cie przemawia� na rzecz Grek�w. �egnaj�c si� z Wespazjanem powiedzia�:

��Ca�y zamieni�em si� w s�uch, gdy m�wiono, �e w pewnej bitwie zabito trzydzie�ci tysi�cy, a w drugiej pi��dziesi�t tysi�cy �yd�w. Ju� wtedy my�la�em: kim jest ten cz�owiek? Przecie� m�g�by sta� si� pierwszym w�r�d r�wnych! �ydzi ju� dawno wzi�li rozbrat nie tylko z Rzymem, ale i z ca�ym rodzajem ludzkim. Nar�d, kt�ry izoluje si� od innych narod�w, nie zgadza si� je�� i pi� z kim� spoza swego plemienia, zabrania tradycyjnych mod��w i ofiary kadzid�a dla bog�w, jest bardziej od nas odleg�y ni� Suza i Baktria. By�oby lepiej na �wiecie, gdyby nie zosta� na nim ani jeden �yd!

Tak nietolerancyjnie przemawia� najwi�kszy m�drzec wszech czas�w. Z rado�ci� kupi�em mu ��d� i op�aci�em podr�, maj�c gor�c� nadziej�, �e utonie w Nilu albo zabij� go barbarzy�scy Nubijczycy. Najbardziej zdenerwowa�a mnie jego gadanina o demokracji! Wespazjan i bez takich poucze� by� zbyt sk�onny do rozmy�la� nad tym, co b�dzie dobre dla ludzi, a nie nad przys�uguj�cymi mu przywilejami cesarza.

Apolloniusz z Tiany mia� niew�tpliwie nadprzyrodzone zdolno�ci. P�niej obliczyli�my, �e oczami swego ducha widzia� p�on�cy Kapitel dok�adnie w tym samym czasie, kiedy �wi�tynia Jupitera naprawd� gorza�a. Kilka dni p�niej Domicjan wyczo�ga� si� z kryj�wki w piwnicy �ydowskiej kobiety i bezczelnie og�osi� si� cesarzem. Oczywi�cie cz�ciow� win� za t� proklamacj� ponosi senat � wola� mie� za w�adc� osiemnastoletniego ch�opca, kt�rym na pewno �atwiej b�dzie kierowa�, ni� przywyk�ego do rozkazywania Wespazjana. Domicjan zem�ci� si� na Witeliuszu za prze�yty strach i upokorzenia. Kaza� powiesi� go za nogi na kolumnie Forum, a t�um zabija� go powoli lekkimi ciosami. Cia�o Witeliusza nabito na hak i zaci�gni�to do Tybru. Nigdy nie poddawaj si� woli ludu, m�j synu! Mo�esz go kocha�, je�li chcesz, ale trzymaj w ryzach!

O tym wszystkim jeszcze w�wczas w Aleksandrii nie wiedzieli�my. Wespazjan � jak wszyscy starzy senatorowie � wysoko ceni� idee republika�skie. Cz�sto o tym zajadle, ale i rozs�dnie dyskutowali�my � egzaltacja Apolloniusza nie by�a przekonuj�ca, bo z powodu powolnego przep�ywu informacji nie spos�b by�o sprawdzi� wiarygodno�ci jego widzenia. Ale w�a�nie wtedy aleksandryjscy kap�ani orzekli, �e b�dzie najlepiej, gdy sam Wespazjan objawi sw� bosko��, przez co spe�ni�yby si� wszystkie od setek lat kr���ce przepowiednie o przyj�ciu kr�la �wiata ze Wschodu.

Aby uczci� bog�w Egiptu, Wespazjan kaza� wznie�� podwy�szenie, na kt�rym odbywa�y si� sesje s�dowe, przed �wi�tyni� Serapisa. W pewien upalny poranek stawi�o si� przed nim dw�ch chorych � �lepy i chromy. Za rad� kap�an�w b�agali, aby ich uzdrowi�. Wespazjan nie chcia� nawet pr�bowa� � przed �wi�tyni� zebra� si� wielki t�um ludzi i cesarz nie chcia� si� o�mieszy�.

Ogarn�o mnie dziwne uczucie. Ja ju� to kiedy� widzia�em, te kolumny �wi�tyni, podwy�szenie s�dziowskie i t�umy ludzi. Twarze tych dw�ch ludzi tak�e by�y mi znajome. Nagle przypomnia�em sobie sen, jaki mia�em w kraju Brygant�w; przypomnia�em go te� Wespazjanowi i zach�ci�em, aby spr�bowa� post�pi�, jak uczyni� w moim �nie.

Wespazjan niech�tnie wsta�, solidnie splun�� w oczy �lepemu i pi�t� kopn�� kulawego. �lepy odzyska� nagle wzrok, a wyschni�ta noga chromego ozdrowia�a tak niespodziewanie, �e w�asnym oczom nie mogli�my uwierzy�. Po tym wydarzeniu Wespazjan wreszcie upewni� si� co do swojej misji, cho� nie czu� si� bardziej wy�wi�cony ani boski. Przynajmniej nie dawa� po sobie tego pozna�!

Wiem z ca�� pewno�ci�, �e nigdy wi�cej nie u�ywa� swojej mocy. Gdy zgn�biony wysokimi podatkami rozchorowa�em si� i leg�em na �miertelnym �o�u, a on zatroskany stanem mego zdrowia przyszed� mnie odwiedzi�, gor�co b�aga�em, aby po�o�y� swoj� bosk� r�k� na mojej tryskaj�cej krwi� odbytnicy. Szorstko odm�wi�. To przedziwne wydarzenie w Aleksandrii � powiedzia� � do tego stopnia os�abi�o go psychicznie, �e nast�pnej nocy ba� si� pomieszania zmys��w. Rzym mia� ju� dosy� chorych umys�owo cesarzy! � doda�. Pomy�la�em o Tobie � nie mog�em nara�a� Rzymu na takie niebezpiecze�stwo nawet za cen� w�asnego zdrowia!

Tacy, kt�rzy wierz� tylko w to, co sami potrafi� ujrze�, us�ysze� i pow�cha�, cho� zmys�y tak cz�sto zawodz�, zapewne b�d� w�tpi� w cudowne uzdrowienie. Przecie� cuda techniki i magiczne sztuczki egipskich kap�an�w s� powszechnie znane.

Mog� zapewni�, �e kap�ani �wi�tyni Serapisa wcze�niej jak najdok�adniej zbadali tych dw�ch i stwierdzili, �e naprawd� s� kalekami. Kap�ani bowiem uznali, �e uzdrowienie symulant�w by�oby naigrawaniem si� z bog�w.

Wiem, �e Pawe� r�wnie� bardzo dok�adnie bada� chorego, zanim pos�a� mu swoj� przepocon� chust�, aby go uzdrowi�a. Pewnego razu bezlito�nie wyci�gn�� spo�r�d chorych takiego, kt�ry tylko udawa�. Tote� na podstawie tego, co sam widzia�em, wierz�, �e dzi�ki Wespazjanowi obydwaj chorzy naprawd� zostali uzdrowieni, ale nawet nie pr�buj� zrozumie�, jak to si� sta�o.

Wespazjan nie chce ju� wi�cej u�ywa� swojej mocy i s�usznie czyni, bo takie cudowne uzdrawianie na pewno poci�ga za sob� ogromn� utrat� w�asnej energii. Powiadaj�, �e Jezus Nazarejski nie znosi�, gdy kto� dotyka� bodaj fr�dzli u jego szat. Chyba czu� wtedy, jak maleje jego moc. Na og� nie przywi�zywa� wagi do dokonywanych przez siebie cud�w. Mia� zwyczaj przygania� tym, kt�rzy widzieli, a nie wierzyli, i pochwala� tych, kt�rzy uwierzyli nie widz�c. Tak mi opowiadano. �eby moja wiara by�a cho� troch� wi�ksza od ziarnka piasku! Bardzo si� boj�, �e to nie wystarczy. B�d� si� stara� przynajmniej by� uczciwym w stosunku do Niego.

Ale skoro ju� mowa o cudach techniki Egiptu, to przypomnia�em sobie pewnego aleksandryjskiego Greka, kt�ry spadek po ojcu i wiano �ony utopi� w idiotycznych eksperymentach. Ten zwariowany cz�owiek tak strasznie dobija� si� o rozmow� z Wespazjanem, �e w ko�cu musieli�my go przyj��. Z b�yszcz�cymi oczami opowiada�, �e zrobi� wspania�y wynalazek � urz�dzenie, w kt�rym para wodna porusza�a ci�kie kamienie m�y�skie.

Wespazjan zapyta�:

��A gdzie� ja podziej� niewolnik�w, kt�rzy miel� na �arnach? Spr�buj policzy�, ilu pr�niak�w musia�oby pa�stwo wy�ywi�!

Grek zacz�� szybko oblicza� i musia� przyzna�, �e nigdy nie my�la� o skutkach, jakie jego wynalazek mo�e mie� dla gospodarki narodowej. Ci�gle nie trac�c nadziei na wzbudzenie zainteresowania cesarza o�wiadczy�, �e je�li dostanie �rodki na przeprowadzenie do�wiadcze�, w�wczas si�� gotuj�cej si� wody wykorzysta do poruszania wiose� na statkach. Tym samym frachtowce i okr�ty wojenne nie by�yby ju� w takiej mierze zale�ne od wiatru, jak obecnie.

Wpad�em mu w s�owo � czy wyobra�a sobie straszliwe niebezpiecze�stwo po�aru �aglowc�w, przewo��cych zbo�e? �eby mie� wrz�tek, trzeba by ca�y czas utrzymywa� na statku ogie�, a przecie� nawet przygotowywanie posi�ku jest tak niebezpieczne, �e przy najmniejszych oznakach burzy wygasza si� pod kuchni�. Ka�dy rozs�dny cz�owiek ch�tnie zadowoli si� zimnym posi�kiem, byle tylko nie narazi� si� na morzu na niebezpiecze�stwo po�aru.

Wespazjan wtr�ci� si� tak�e, m�wi�c o greckich tr�jrz�dowcach jako o najbardziej genialnych wynalazkach w dziedzinie wojny morskiej. Oryginalne rysunki i specjali�ci od budowy tr�jrz�dowc�w sta�y si� dla nas osi�galne dopiero od czas�w Sulli, kt�ry zaw�adn�� stoczni� Aten. Do tego czasu musieli�my si� zadowoli� kopiowaniem statk�w zdobytych w czasie wojen oraz wymy�lonymi jeszcze w latach walki z Kartagin� zwodzonymi pomostami, kt�re zmienia�y wojn� morsk� w bitw� na twardym l�dzie � a tu Rzymianie byli nie do pokonania. Przyzna� na koniec, �e frachtowce kartagi�skie by�y najlepsze na �wiecie i nie widzi potrzeby zmiany sposobu ich budowania.

Wynalazca spochmurnia�, bo Wespazjan kaza� mu wyp�aci� znaczn� sum�, �eby zrezygnowa� z absurdalnych pomys��w, ale na wszelki wypadek pieni�dze wr�czono jego �onie, kt�ra ju� dopilnuje, aby wynalazca nie wyda� ich na niepotrzebne eksperymenty.

Podobna sytuacja wyst�pi�a kilka lat p�niej. W zwi�zku z budow� amfiteatru Flawiusz�w na miejscu, kt�re poprzednio zajmowa�o malownicze jeziorko przy Z�otym Domu, powsta�a potrzeba przesuni�cia kolosalnego pos�gu Nerona. Pewien entuzjasta techniki zadeklarowa� gotowo�� wykonania tej trudnej pracy niewielkim kosztem i przy u�yciu mniejszego ni� dotychczas nak�adu si�y roboczej. Mia� to zrobi� za pomoc� wymy�lonych przez siebie urz�dze�. �atwo obliczy�, ile pieni�dzy mo�na by zaoszcz�dzi�, skoro przesuni�cie zwyk�ego egipskiego obelisku i ustawienie go na nowym miejscu wymaga u�ycia dw�ch kohort wyspecjalizowanych niewolnik�w i drogich lin. Temu technikowi Wespazjan r�wnie� du�o zap�aci� i rozkaza� zniszczy� rysunki tych urz�dze�, poniewa� wprowadzenie ich do u�ytku zabra�oby chleb tysi�com ludzi, a tym samym gospodarka ponios�aby ogromne straty.

Ogl�daj�c nowe, genialne machiny wojenne nie raz my�la�em, �e przy niewielkim wysi�ku technicy mogliby zaprojektowa� maszyny na potrzeby rolnictwa. Zaoszcz�dzi�yby one wiele trudnej pracy, wykonywanej w strugach potu. Mo�na by by�o z powodzeniem stosowa� je przy osuszaniu i nawadnianiu ziemi, czego nauczyli�my si� od Etrusk�w. Zamiast wi�zek chrustu i kamieni jako dren�w u�ywa� wypalanych z gliny rur � z grubsza tak samo, jak buduje si� kloaki, tylko oczywi�cie rury musia�yby by� mniejsze. Zastosowanie takich wynalazk�w przynios�oby jednak bardzo z�e nast�pstwa gospodarcze. W jaki spos�b niewolnicy zarobiliby w�wczas na sw�j chleb i oliw�?! Pa�stwo ma do�� wydatk�w na bezp�atne rozdzielanie zbo�a obywatelom. Niewolnik musi stale ci�ko pracowa�, bo inaczej � to nauka z do�wiadczenia pokole� � natychmiast zaczynaj� mu chodzi� po g�owie g�upie my�li.

Kap�ani egipscy opracowali ju� wszystkie niezb�dne wynalazki techniczne. Na przyk�ad automat, kt�ry rozpryskuje �wi�t� wod� na oczy, gdy wrzuci si� odpowiedni� monet�. Cho� brzmi to nieprawdopodobnie, taki automat potrafi odr�ni� pe�nowarto�ciow� monet� od fa�szywej!

Opowiadam o tym wszystkim, aby Ci� przekona�, �e Wespazjan rzeczywi�cie uzdrowi� kaleki, �e to nie by�o �adn� sztuczk�. B�d�c autorami licznych wynalazk�w technicznych, kap�ani egipscy s� nadzwyczaj nieufni. Na przyk�ad wcale nie uwierzyli Apolloniuszowi z Tiany, kt�ry chc�c podbudowa� swoj� s�aw� rozpozna� w jakim� oswojonym, dopraszaj�cym si� miodownika lwie nowego wcielenia pewnego faraona; Apolloniusz z ca�� powag� o�wiadczy� kap�anom, �e nie wypada, aby dawny kr�l, dzi� urodzony jako kr�l zwierz�t, �ebra� o ciasto. Kap�ani za�o�yli lwu z�oty �a�cuch na szyj� i pos�ali w darze �wi�tyni lw�w w Leontopolis. Zdaje si�, �e chcieli w ten spos�b po�egna� si� nie tyle ze lwem, ile z Apolloniuszem, kt�ry przeszkadza� im w uprawianiu przej�tych od Hindus�w rozwa�a� religijnych. By�em tego samego zdania co aleksandryjscy kap�ani.

Odetchn��em z ulg�, gdy po bezsennej nocy Wespazjan uzna�, �e bogowie wyznaczyli go na cesarza. Przecie� by� tak zafascynowany idea�ami demokratycznymi, �e m�g� wzi�� si� do zmiany ustroju, a to by�oby fatalne. Gdy ju� upewni�em si� co do sta�o�ci jego decyzji, w�wczas w momencie szczero�ci odwa�y�em si� powierzy� mu swoj� tajemnic�. Opowiedzia�em wi�c o pochodzeniu Klaudii i o tym, �e jeste� ostatnim m�skim potomkiem rodu Juliusz�w. Od tej chwili w sercu nazywa�em Ci� Juliuszem, cho� oficjalnie otrzyma�e� to imi� dopiero przy przywdzianiu m�skiej togi, gdy Wespazjan w�asnor�cznie przypi�� do Twego ramienia klamr� Augusta.

Wespazjan uwierzy� mi i nawet nie by� zaskoczony, jakby si� mo�na by�o spodziewa�. Zna� Twoj� matk� Klaudi� jeszcze w tych czasach, kiedy cesarz Kaligula, �eby zdenerwowa� swego stryja Klaudiusza, nazwa� j� kuzynk�. Na palcach wyliczy� tw�j rodow�d i stwierdzi�:

��Tw�j syn jest synem c�rki Klaudiusza. Klaudiusz by� bratankiem Tyberiusza. �on� brata Tyberiusza by�a Antonia, m�odsza c�rka siostry Oktawii i Marka Antoniusza. Oktawia i boski August byli siostrze�cami c�rki siostry Juliusza Cezara. Z tego wynika, �e godno�� cesarska ca�y czas by�a dziedziczona w linii �e�skiej! Ojcem Nerona by� syn najstarszej c�rki Marka Antoniusza. Mia� takie samo prawo dziedziczenia jak Klaudiusz, ale p�niej Klaudiusz formalnie go zaadoptowa�, kiedy o�eni� si� z c�rk� swojego brata. Niew�tpliwie tw�j syn ma takie samo prawo dziedziczenia jak tamci. Czego zatem ��dasz?!

��Chc� � powiedzia�em � wychowywa� swego syna na najlepszego i najbardziej szlachetnego cesarza, jakiego kiedykolwiek Rzym posiada�.

Ani przez moment nie w�tpi�, �e w swej prawo�ci uznasz go w odpowiednim momencie za prawowitego dziedzica w�adzy cesarskiej!

Wespazjan d�ugo my�la� zmarszczywszy brwi i przymru�ywszy oczy, a� wreszcie zapyta�, g�adz�c twarz d�oni�:

��Ile lat ma tw�j syn?

��Najbli�szej jesieni sko�czy pi�� � pochwali�em si� z dum�.

��W takim razie nie musz� si� spieszy�. Oby bogowie pozwolili mi przez dziesi�� lat d�wiga� brzemi� w�adzy i doprowadzi� sprawy pa�stwa, do jakiego takiego �adu. Wtedy tw�j syn dopiero przywdzieje m�sk� tog�! Tytus ma swoje s�abostki, bardzo si� o niego niepokoj� z powodu Bereniki. Ale cz�owiek wzrasta wraz z zadaniami, kt�re wype�nia. Za dziesi�� lat Tytus b�dzie czterdziestoletnim, w pe�ni dojrza�ym cz�owiekiem. Uwa�am, �e b�dzie mia� prawo zosta� cesarzem, o ile nie po�lubi Bereniki. To nie do pomy�lenia, �eby �on� cesarza by�a �yd�wka, nawet pochodz�ca z rodu Heroda. Je�li Tytus b�dzie si� zachowywa� rozs�dnie, to chyba pozwolisz, aby przez jaki� czas sprawowa� w�adz�. W tym czasie tw�j syn dojrzeje i zdob�dzie do�wiadczenie w sprawach pa�stwowych. M�j syn Domicjan nigdy nie zostanie cesarzem, wzdragam si� na sam� my�l o tym. Zawsze ubolewa�em, �e po pijanemu sp�odzi�em go w czasie przelotnej obecno�ci w Rzymie. Od urodzenia Tytusa min�o wtedy dziesi�� lat i nie my�la�em, �e moje ma��e�skie �o�e mo�e jeszcze wyda� latoro�l. Rzyga� mi si� chce, ilekro� przypomn� sobie Domicjana. Nawet o uroczysto�ciach triumfalnych nie chc� my�le�, bo przecie� musia�bym go wzi�� ze sob�.

��Ale� musisz odby� triumf, gdy tylko Tytus zdob�dzie Jeruzalem! Okropnie obrazi�by� legiony, kt�re tak bardzo ucierpia�y w wojnie �ydowskiej, gdyby� nie zapewni� im triumfu!

Wespazjan ci�ko westchn�� i powiedzia�:

��Za stary jestem, �eby raczkowa� pod g�r� na Kapitol. Reumatyzm, jakiego nabawi�em si� w Brytanii, coraz bardziej daje mi si� we znaki.

��Mog� ci� podtrzymywa� z jednej, a Tytus z drugiej strony � pocieszy�em go. � W ko�cu nie jest to takie trudne, jak na to wygl�da.

Wespazjan spojrza� na mnie chytrze u�miechaj�c si�:

��A c� lud sobie pomy�li?! Ale, na Herkulesa, ju� lepszy� ty ni� Domicjan, ten wyuzdany, skrzywiony psychicznie k�amca!

M�wi� to, zanim jeszcze dowiedzieli�my si� o bitwie pod Kremon�, o blokadzie Kapitelu i pod�ym zachowaniu Domicjana. Jednak�e ze wzgl�du na pami�� swojej babki w czasie uroczysto�ci triumfalnych musia� pozwoli� Domicjanowi jecha� za Tytusem wierzchem, cho� na grzbiecie nie konia, lecz mu�a. Lud zrozumia� aluzj�.

Spraw� Twojego doj�cia do w�adzy rozpatrywali�my z ka�dej strony, jak to czyni� m�czy�ni roztropni. Ch�tnie przysta�em na jego umiarkowan� propozycj�, aby przez jaki� czas Tytus rz�dzi� po swym ojcu, a przed Tob�, cho� nie mam o Tytusie r�wnie dobrego zdania jak o jego ojcu. Jego umiej�tno�� fa�szowania podpis�w sprawi�a, �e zw�tpi�em w jego charakter. No, ale ojcowie s� �lepi. W pewnej chwili Wespazjan zaproponowa�:

��Je�li chcesz, adoptuj� twego syna i w ten spos�b zapewni� mu dziedziczenie w�adzy.

Nie chcia�em go obrazi� wypomnieniem niskiego � zw�aszcza w por�wnaniu z Tob� � pochodzenia. Przecie� twoja ranga rodowa uleg�aby obni�eniu, gdyby� przez adopcj� formalnie przej�� nazwisko Flawiusz�w, nazwisko sk�din�d szanowne. Mo�liwie jak najuprzejmiej wyja�ni�em, �e uwa�am adopcj� za zb�dn�, poniewa� w pe�ni ufam jego cesarskiemu u�ciskowi r�ki i s�owu. Wespazjan nie jest tak g�upi, �eby nie zrozumie� prawdziwego powodu mego wahania. Posmutnia� i powiedzia�:

��Mam nadziej�, �e b�d� zno�nym w�adc�, mimo �e jestem cz�owiekiem prostym. Przed �mierci� przeka�� ca�� spraw� Tytusowi i zaprzysi�gn� go, aby twego syna traktowa� jak brata i prawowitego spadkobierc�. Na razie utrzymywa� b�dziemy wszystko w tajemnicy. Jest to konieczne cho�by z uwagi na wychowanie twego syna, aby za wcze�nie nie zacz�y mu kr��y� g�upie my�li po g�owie. Pami�taj, co si� sta�o z synem Poppei!

��Bogowie ci� wybrali, Flawiuszu Wespazjanie! � zapewni�em. � Na pewno b�dziesz dobrym w�adc�! Pewien ojciec chcia�, �eby jego syn zosta� dobrym flecist� i w tym celu wysy�a� go na nauk� do najgorszych nauczycieli. Kiedy ludzie dziwili si�, ojciec powiedzia�: przynajmniej nauczy si�, jak nie nale�y gra� na flecie! Ty obserwowa�e� tak wiele dzia�a� marnego cesarza, �e z pewno�ci� wiesz, czego nie nale�y czyni�!

Kiedy Wespazjan utrwali� ju� sw� w�adz� w Rzymie, Tytus na jego rozkaz zdoby� Jeruzalem. Zniszczenie miasta by�o tak straszliwe, jak to w natchnieniu opisa� J�zef Flawiusz. Zdobyto bogate �upy i nie rozczarowa�em si� ich podzia�em. Tytus nie chcia� burzy� �wi�tyni � przysi�g� to Berenice w ��ku � ale w czasie trwania walki nie mo�na by�o zatrzyma� rozprzestrzeniania si� ognia. Wyg�odniali �ydzi walczyli o ka�dy dom i o ka�d� piwnic�, wi�c legioni�ci ponosili ci�kie straty, chocia� my�leli, �e chodzi ju� tylko o zaj�cie miasta.

Wkr�tce ka�dy, kto tego zechce, b�dzie m�g� ogl�da� m�j konny wizerunek nad bram� triumfaln�, kt�ra stanie na Forum. Pocz�tkowo Wespazjanowi nie wpad�o do g�owy, �e zas�u�y�em na medal triumfalny, a mnie bardzo na tym zale�a�o ze wzgl�du na Ciebie; taki medal mo�e przecie� przes�oni� moj� przesz�o��. Musia�em wielokrotnie przypomina�, jak to w czasie okr��enia nieustraszenie podszed�em pod strza�y i sypane z g�ry kamienie, jak zosta�em ranny i okula�em; zas�u�y�em sobie na medal! Dopiero Tytus, mimo swej brody i Bereniki, szlachetnie wstawi� si� za mn� i Wespazjan przyzna� mi odznaczenie. On nigdy nie my�la� o mnie jako o �o�nierzu, cho� przecie� po�o�y�em wielkie zas�ugi dla obl�enia i zdobycia Jeruzalem. W senacie na palcach jednej r�ki mo�na zliczy� posiadaczy odznak triumfalnych, a m�wi�c prawd� jest w tym gronie kilku, kt�rzy otrzymali je niezas�u�enie.

Pokonawszy schody Kapitolu triumfator Wespazjan za�adowa� �opat� ca�y kosz gruzu �wi�tyni i na ramionach zni�s� go na miejsce zwa�ki. Chcia� wykaza� gorliwo�� religijn� i pokor�, a przede wszystkim da� dobry przyk�ad. Pragn�� bowiem gor�co, aby�my wszyscy uczestniczyli w kosztach odbudowy �wi�tyni Jupitera.

Cesarz �ci�ga� z ca�ego �wiata odpisy starych praw i ustaw, um�w zwi�zkowych i przywilej�w, jakie wydano od za�o�enia miasta. Dotychczas zebra� oko�o trzech tysi�cy miedzianych tabliczek. Zast�pi� one stare, stopione w po�arze Rzymu, a przechowywane b�d� w nowym budynku archiwum pa�stwowego. O ile wiem, niczego do tych tablic nie dopisa�, cho� mia� wspania�� okazj� do wyprowadzenia swego rodowodu cho�by od Wulkana! Ale jemu wystarcza srebrny babciny pucharek. Gdy to pisz�, Wespazjan sprawuje ju� rz�dy od dziesi�ciu lat i przygotowujemy si� do obchod�w siedemdziesi�ciolecia jego urodzin. Za dwa lata ja sko�cz� pi��dziesi�t, ale czuj� si� zadziwiaj�co m�odo po kuracji i jeszcze z jednego powodu, dla kt�rego nie przyspieszam wyjazdu st�d, tylko przed�u�am pisanie pami�tnika, co mo�e zd��y�e� zauwa�y�!

Miesi�c temu lekarze pozwolili mi wr�ci� do Rzymu. Dzi�kuj� bogini Fortunie za prze�ycie tej wiosny, bo ju� nie wierzy�em, �e ozdrowiej�. Nawet odm�odnia�em i kaza�em tu sobie przys�a� mego ulubionego konia i znowu na nim je�d��. A przecie� ju� od kilku lat nie jecha�em wierzchem na uroczysto�ciach, tylko pieszo prowadzi�em konia. Wydana przez Klaudiusza ustawa nadal obowi�zuje i starzej�cy si� m�czy�ni ch�tnie j� wykorzystuj�.

Wspomnia�em o bogini Fortunie. Musz� wyzna�, �e Twoja matka jest zazdrosna o ten zniszczony drewniany pucharek, kt�ry odziedziczy�em po mojej matce. Mo�e zbytnio jej przypomina, �e w Twoich �y�ach p�ynie jedna czwarta greckiej krwi? Dobrze, �e nie ma poj�cia, jak niskiego pochodzenia jest to krew. Na wszelki wypadek kaza�em postawi� w�asny pos�g przed ratuszem w Myrinie, w Azji. Uwa�a�em to za uzasadnione, bo przecie� gdy otrzyma�em medal triumfalny, Wespazjan na znak naszej trwa�ej przyja�ni kaza� postawi� moje popiersie na Palatynie. Przypadkowo popiersie to umieszczono na podstawie, na kt�rej przedtem znajdowa� si� pos�g Tygellina. Pos�g ten obalili i wrzucili do Tybru pretorianie Othona. S�dz� jednak, �e Tygellin nie ma mi za z�e wykorzystania tej podstawy � przecie� byli�my przyjaci�mi, cho� on z przyczyn politycznych musia� wpisa� moje nazwisko na list� proskrypcyjn�.

Z powodu ci�g�ych awantur Twojej matki kilka lat temu podarowa�em puchar Fortuny Linusowi. W pewnym momencie doszed�em do wniosku, �e osi�gn��em wystarczaj�co wiele sukces�w, mo�e nawet za wiele jak na jedn� osob�. Chrze�cijanie potrzebuj� tyle szcz�cia, ile to jest mo�liwe, a przecie� z tego pucharu pi� Jezus po swym zmartwychwstaniu. Chroni�c drewniany pucharek przed zniszczeniem kaza�em z wierzchu i w �rodku pokry� go z�otem i srebrem. Powsta�o zdobne naczynie; z jednej strony znajduje si� p�askorze�bny portret Kefasa, a z drugiej Paw�a. Podobie�stwo twarzy zachowano, bo z�otnik, kt�ry to zrobi�, kilkakrotnie widzia� ich obydwu, a ponadto dysponowa� rysunkami, no i m�g� si� wzorowa� na mozaikach. Obydwaj oni byli �ydami, a tym nie wolno robi� ludzkich wizerunk�w, ale przecie� Pawe� odrzuci� �ydowskie prawo. Nie s�dz�, aby mia� mi za z�e to, �e za po�rednictwem Linusa chc� przekaza� jego rysy nast�pnym pokoleniom, cho�by nawet nauka Chrystusa nie wytrzyma�a konkurencji innych religii, jak na przyk�ad bractwa Mitry.

I Piotr, i Pawe� byli dobrymi lud�mi i teraz lepiej ich rozumiem. Zw�aszcza Paw�a; cz�sto si� zdarza, �e pewne cechy charakteru cz�owieka, denerwuj�ce przy osobistym zetkni�ciu, przestaj� przeszkadza�, gdy tego cz�owieka wspomina si� po jego �mierci. W posiadaniu chrze�cijan znajduje si� r�wnie� wizerunek oblicza Jezusa Nazarejskiego. Kiedy przewr�ci� si�, nios�c krzy� ulicami Jeruzalem, pewna kobieta wyci�gn�a w�asn� chust�, i otar�a ni� krew, sp�ywaj�c� po twarzy spod cierniowej korony. Na tej chu�cie odbi�a si� Jego twarz, ale przecie� nie mog�o si� tak sta� wbrew jego woli. Widocznie Jezusowi nie przeszkadza odtwarzanie ludzkiej twarzy, cho� innego zdania s� �ydzi ortodoksyjni.

Podarowany przeze mnie puchar jest ci�gle u�ywany, ale moc drewnianej czary jakby zanik�a pod warstw� z�ota i srebra. Chrze�cijanie nadal tocz� mi�dzy sob� za�arte spory i Linus ma pe�ne r�ce roboty z godzeniem ich, aby przynajmniej w czasie �wi�tych obrz�d�w nie dochodzi�o do b�jek. Nie b�d� opowiada�, co dzieje si�, gdy uczestnicy obrz�du wychodz� na ciemne ulice. Trwa ta sama nietolerancyjna zawi��, kt�ra doprowadzi�a do �mierci Kefasa i Paw�a, wi�c nie widz� dla nich przysz�o�ci. Tylko czekam, kiedy jaki� chrze�cijanin zabije innego chrze�cijanina w imi� Chrystusa. Lekarz �ukasz tak si� tego wstydzi, �e nie chce pisa� trzeciej cz�ci swego dzie�a.

W�r�d wyznawc�w Chrystusa znalaz�a si� spora grupa wykszta�conych m��w, ale to nie poprawi�o sytuacji, a mo�e nawet j� pogorszy�o. Na kr�tko przed zachorowaniem zaprosi�em do siebie na obiad dw�ch takich uczonych. Mia�em nadziej�, �e ich rozs�dek i wykszta�cenie oka�� si� pomocne Linusowi. Tymczasem ci dwaj tak si� zacietrzewili w dyskusji, �e niewiele brakowa�o, a pot�ukliby moje cenne szk�a aleksandryjskie.

Tu wtr�c�, �e w czasie pobytu w Aleksandrii zapozna�em si� z produkcj� wyrob�w szklanych, a nawet zakupi�em zbankrutowan� fabryk� wraz ze wszystkimi pracuj�cymi w niej wyszkolonymi niewolnikami. Kilku wyzwole�com kaza�em za�o�y� piece hutnicze w Galii i Iberii � w krajach tych znajduj� si� potrzebne surowce i wiele las�w, wi�c nie zabraknie w�gla drzewnego. Moje artyku�y szklane s� ta�sze i prawie takie same jak egipskie; osobi�cie u�ywam szk�a aleksandryjskiego, natomiast wyroby z Galii i Iberii masowo sprzedaj� do Indii.

Tematem rozmowy w czasie wizyty sofist�w by�a sprawa praktyczna. Ludzie wykszta�ceni powinni moim zdaniem rozumie�, �e chrze�cijanom bardzo by pomog�o, gdyby ich aktualny przyw�dca nosi� jakie� wyr�niaj�ce go dystynkcje � na przyk�ad takie nakrycie g�owy, jakich u�ywaj� kap�ani Mitry � i gdyby doda� do prostej laski pasterskiej zako�czenie w kszta�cie spirali, podobne do lasek augur�w. Takie zewn�trzne oznaki na pewno zach�ci�yby zwyk�ych obywateli do przy��czania si� do chrze�cijan.

Ale zamiast zaj�� si� rozs�dnym rozwa�aniem poddanego im tematu, obaj m�drcy zacz�li soczyst� awantur�. Jeden twierdzi�:

��Wierz� w niewidzialne Kr�lestwo i Chrystusa jako Syna Boga, poniewa� jest to jedynie zrozumia�e wyt�umaczenie rzeczy niewyt�umaczalnych tego �wiata i bezrozumnego biegu spraw. Wierz�, aby zrozumie�!

��Czy nie pojmujesz � rzek� na to drugi, � �e rozumem ludzkim nie mo�na ogarn�� bosko�ci Chrystusa? Wierz� tylko dlatego, �e nauka o nim jest absurdalna i bezsensowna. Wierz�, poniewa� jest to wbrew rozumowi.

Zanim zd��yli skoczy� sobie do oczu, w��czy�em si� do rozmowy:

��Nie jestem cz�owiekiem uczonym, cho� studiowa�em filozofi� i poezj�, a tak�e napisa�em ksi��k� o Brytanii, kt�r� do dzi� mo�na znale�� w bibliotekach pa�stwowych. Nie mog� wsp�zawodniczy� z wami w naukach i sztuce dyskutowania. Nie wierz� zbyt g��boko i na og� nie odprawiam mod��w, poniewa� moim zdaniem bez sensu jest modli� si� o co�, co niewyt�umaczalny B�g i tak da, je�li b�dzie to uwa�a� za s�uszne. Znudzi�y mnie wasze d�ugie modlitwy. Gdybym czu� potrzeb� mod��w, to chcia�bym w chwili �mierci wyszepta�: Jezu Chryste, Synu Boga, zmi�uj si� nade mn�! Nie wyobra�am sobie, �e kilka moich dobrych uczynk�w zas�oni przed jego oczami wszystkie moje przest�pstwa i z�e uczynki. Cz�owiek bogaty nie mo�e by� niewinny, bo obci��aj� go cho�by �zy niewolnik�w. Ale nie o to chodzi. Rozumiem ludzi, kt�rzy oddaj� sw�j maj�tek biedakom, aby zgodnie z potrzeb� swego serca i�� za Chrystusem. Co do mnie, wol� troszczy� si� o sw�j maj�tek z my�l� o synu i o dobru og�u, bo inaczej szkod� ponios�oby wielu prostych ludzi, kt�rych jestem chlebodawc�. Dlatego k��c�c si� oszcz�dzajcie moje szklane naczynia, kt�re zreszt� opr�cz ceny maj� jeszcze warto�� pami�tkow�.

M�j autorytet i pozycja uspokoi�y ich, ale prawdopodobnie wzi�li si� za czuby po wyj�ciu z domu. Nie my�l jednak, m�j drogi Juliuszu, �e sta�em si� chrze�cijaninem. Do�� wiem o Jezusie Nazarejskim i Kr�lestwie, aby nigdy nie o�mieli� si� nazwa� siebie tak wymagaj�cym imieniem. W�a�nie dlatego nie przyj��em chrztu mimo gderania Twojej matki, Klaudii.

Zadowol� si� byciem tym, kim jestem, w ca�ej swej s�abo�ci i b��dach; nie b�d� nawet broni� moich post�pk�w, co chyba daje si� odczyta� w tych pami�tnikach. Pr�bowa�em da� Ci do zrozumienia, jak nieodwracalne by�y moje czyny, kt�rych dokonywa�em z my�l� o Twojej przysz�o�ci, a kt�rych p�niej �a�owa�em.

O moich b��dach moralnych powiedzia�bym, �e �aden cz�owiek nie jest bez winy, nawet wybrani przez Boga �wi�ci. Chc� Ci� jednak zapewni�, �e nigdy nie wykorzysta�em innego cz�owieka jako narz�dzia w�asnej rozkoszy. Niezale�nie od tego, czy partnerk� w ��ku by�a niewolnica czy kobieta wolna, zawsze traktowa�em j� jak r�wn� sobie.

Uwa�am jednak, �e upadek moralny nie zachodzi w ��ku, cho� wielu tak w�a�nie my�li. Najgorsze jest nieczu�e serce! Wystrzegaj si� skostnienia serca, m�j synu, cho�by �ycie wynios�o Ci� do nie wiem jak wielkich i trudnych zada�! Ludzka pr�no�� jest dopuszczalna w granicach rozs�dku i umiaru. Nie wolno Ci jednak zbyt wysoko ceni� w�asnych osi�gni�� w naukach i poezji. Nie s�d�, i� nie wiem o Twoim udziale w poetyckim wsp�zawodnictwie z Juwenalem!

W chwili, gdy to pisz�, czuj�, �e kocham ca�y �wiat, skoro jeszcze raz mog�em prze�y� sp�nion� wiosn�. Po powrocie do Rzymu sp�ac� d�ugi Twego przyjaciela i niech sobie w spokoju nosi brod�. Dlaczego mia�bym pogarsza� Twoje samopoczucie i uczyni� Ci� jeszcze dalszym Twemu ojcu przez wzgardzenie przyjacielem, kt�rego z niezrozumia�ego powodu uznajesz za najbli�szego?

Rozpiera mnie ch�� podzielenia si� z Tob� moj� rado�ci�. Nie mam nikogo innego, komu m�g�bym opowiedzie� o prze�ytej tu wio�nie. Te wspomnienia b�dziesz czyta� dopiero po mojej �mierci. Mo�e wtedy mnie lepiej zrozumiesz? O ile� �atwiej jest doj�� do �adu i zrozumie� obce dziecko ni� w�asnego syna. To chyba jest przekle�stwem wszystkich ojc�w, kt�rzy chc� jak najlepiej.

Nie wiem, od czego zacz��. Dobrze wiesz, �e stale unika�em podr�y do Brytanii, gdzie czeka�y na mnie wielkie przywileje, cho� by�em ciekaw Lugundanum, kt�re zd��y�o wyrosn�� na miasto z prawdziwego zdarzenia. Wiele lat temu, jak ka�e przej�ty od Etrusk�w �wi�ty obyczaj, oborano zarys mur�w obronnych i dw�ch g��wnych ulic. Nie zamierza�em jednak finansowa� budowy tych mur�w; prowadz� polityk� zmierzaj�c� do zachowania w Brytanii pokoju. Nale�y pozwoli� druidom, aby g��boko uwierzyli, �e kiedy� ich bogowie sami str�c� Rzymian do morza, a Brytowie nie musz� niczego robi� w tym kierunku. Obecne grabie�cze wypady nie ucywilizowanych jeszcze plemion nie docieraj� ju� do ziemi Iken�w, ale i te odleglejsze te� niezad�ugo si� wypleni. Dzisiejsi Brytowie s� ju� innym narodem. Je�li mieszka�cy Lugundanum wzbogac� si� i zechc� zafundowa� swojemu miastu mury obronne, �eby przyda� mu zewn�trze j �wi�to�ci, nie b�d� mia� nic przeciw temu.

Nie, nie chcia�em jecha� do Brytanii. Na sam� my�l o kr�tkiej, lecz wyboistej i s�onej podr�y morskiej z Galii do wybrze�y Brytanii buntuj� si� moje wn�trzno�ci. Ale to nie morskiej podr�y si� boj�, przecie� bez strachu pop�yn��em z Ostii do Cezarei i z Aleksandrii do Brundyzjum w towarzystwie Wespazjana. Obawiam si�, �e nie ujrza�bym ju� Brytanii tak pi�knej jak ongi, w latach m�odo�ci, gdy niewinny chodzi�em po niej z Lugund� u boku. A mo�e by�em we w�adaniu rzuconych przez druid�w czar�w i dlatego Brytania wydawa�a mi si� pi�kna?! Cokolwiek to by�o, nie chc� tego wspomnienia utraci�, podr�uj�c tam z pi��dziesi�tk� na grzbiecie, bez wiary w ludzi i z ot�pia�ymi zmys�ami.

Tej wiosny �y�em, jakbym wci�� by� m�ody. Wiem, �e to by�o tylko kruchym omamem, kt�ry mo�e za�mi� oczy m�czyzny w moim wieku. Ty jej chyba nigdy nie zobaczysz, Juliuszu, bo uzna�em, �e dla niej i dla mnie lepiej b�dzie, je�li si� wi�cej nie spotkamy.

Pochodzi ze stosunkowo ubogiej rodziny, lecz dzi�ki temu zubo�eniu jej rodzice zachowali prostot� i prastare wiejskie obyczaje. J� zadziwiaj� nawet jedwabne szaty! Zapali�em si� do opowiedzenia jej o mojej przesz�o�ci i prze�yciach. Zacz��em od lwi�tek, kt�re Sabina ulokowa�a w naszym �o�u ma��e�skim i zmusi�a, abym je karmi� mlekiem z rogowego smoczka. Dziewczyna s�ucha�a, a ja mog�em �ledzi� zmiany wyrazu jej przedziwnych oczu.

Opowiada�em jej tylko wieczorami, bo w ci�gu dnia pisa�em w�asnor�cznie lub dyktowa�em wspomnienia. Wyci�gniesz z nich � mam nadziej� � to pouczenie, aby zbytnio nie wierzy� ludziom. Unikniesz wielu rozczarowa�. W�adca nie mo�e otwartym sercem zaufa� nikomu, na tym polega brzemi� jedynow�adztwa. Zbytnia ufno�� zawsze si� m�ci, pami�taj o tym, synu! Kocham Ci� z ca�ego mego serca i jeste� jedynym celem mego �ycia, ale nie odczuwam wzajemno�ci z Twej strony. Spotkawszy za� w niej sp�nione oczarowanie mi�o�ci�, nauczy�em si� bardziej kocha� Ciebie. Lepiej te� zrozumia�em Twoj� matk� i jej s�abo�ci. Wspania�omy�lnie wybaczam jej wymierzone we mnie gwa�towne s�owa. Pragn� te�, aby i ona mi wybaczy�a, �e nie mog�em by� inny, ni� jestem. Trudno nauczy� starego psa pos�usze�stwa i milczenia.

Mi�dzy nami nic si� nie wydarzy�o, cho� tak d�ugo przebywam w tutejszym uzdrowisku, niedaleko posiad�o�ci jej rodzic�w. Kilka razy j� poca�owa�em, pog�aska�em po r�ce. Nie d��y�em do niczego wi�cej, bo nie chc� jej skrzywdzi� ani zbyt wcze�nie rozbudzi� jej zmys��w. Wystarczy, �e gdy s�ucha moich opowiada�, policzki jej czerwieniej�, a oczy staj� si� jasne.

Nie podam Ci jej nazwiska. Nie znajdziesz go w moim testamencie, cho� roztropnie za�atwi�em spraw� i nigdy nie b�dzie cierpia�a biedy, a gdy spotka m�odzie�ca godnego by� jej m�em, otrzyma wystarczaj�ce wiano. By� mo�e przesadzam w ocenie jej m�dro�ci tylko dlatego, �e z takim przej�ciem i tak cierpliwie umia�a s�ucha� gadaniny starzej�cego si� m�czyzny. My�l�, �e ta intuicja i wrodzona wyrozumia�o�� przyda si� jej przysz�emu m�owi, je�li zechce si� po�wi�ci� s�u�bie pa�stwowej. Wiem te�, �e ni�szego stanem ni� ekwita nie wybierze, poniewa� zachwyca si� ko�mi. To dla niej kaza�em sprowadzi� tutaj moj� ulubion� klacz i b�d� na niej je�dzi�. Sama obecno�� tej dziewczyny i jej przyjazny stosunek do mnie sprzyja� memu wyzdrowieniu. Z nasz� przyja�ni� nie wi��e si� wyczerpuj�ca ��dza, w pe�ni zadowalam si� jej jasnymi oczyma.

Zapewne zasmuci�e� si�, a mo�e nawet znienawidzi�e� mnie, gdy z Twojej stajni nieoczekiwanie znikn�� �nie�nobia�y ogier, potomek Incinatusa, wierzchowca cesarza Gajusza. Chcia�em go sprowadzi� tutaj, aby przypomina� o tym, co ma prawdziw� warto�� i znaczenie dla senatora. Gajusz mianowa� Incinatusa senatorem � to sta�o si� przyczyn� zamordowania cesarza. Prywatnie, na podstawie w�asnego do�wiadczenia i obserwacji, powiem, �e senat si� przeceni�. Mo�na by�o znale�� wa�niejszy pow�d zamachu stanu.

S�ysza�em-plotki z Rzymu zawsze jako� dochodzi�y tu do moich uszu � �e w dniu otrzymania m�skiej togi uczestniczy�e� w tradycyjnym pochodzie ekwit�w siedz�c na tym �nie�nobia�ym ogierze. W tym wieku m�odzie�cowi to nie przystoi. Juliuszu, uwierz mi! Uzna�em, �e lepiej zabra� Ci tego konia. Podaruj� go na pami�tk� m�drej pi�tnastoletniej dziewczynie z cichej wioski. Mog� to zrobi� � przecie� to ja op�acam Twoj� stajni�.

Nie b�d� Ci niczego wyja�nia� ani si� usprawiedliwia�. Mo�esz mnie znienawidzi� za to nag�e znikni�cie najpi�kniejszego konia. To nawet lepiej, �e mnie znienawidzisz, je�li nie rozumiesz, dlaczego uwa�a�em za konieczne zabranie Ci tego wierzchowca.

Chc� go da� jej na po�egnanie; nie zgodzi�a si� przyj�� na pami�tk� nawet z�otego �a�cuszka, ale przecie� nie oprze si� siwemu ogierowi. Jej rodzice b�d� mieli dodatkowy doch�d z reproduktora, a i okoliczne pog�owie ko�skie si� poprawi. Nie maj� si� tutaj czym chwali�. Moja ukochana klacz, cho� taka stara, wzbudzi�a powszechn� zawi��.

Gdy tak my�l� o swoim �yciu, cz�sto przypominam sobie przypowie��, kt�r� Ty zapewne znasz, bo� s�ucha�e� nauk Linusa o bogaczu, kt�ry zostawi� swoim s�ugom talenty, a sam uda� si� w podr�. Jeden s�uga zakopa� talenty do ziemi, drugi powi�kszy� je w dw�jnas�b. O mnie nikt nie mo�e powiedzie�, �e zakopa�em swoje talenty. Przeciwnie � to, co otrzyma�em w spadku po ojcu, powi�kszy�em stukrotnie. Mo�e brzmi to jak przechwa�ka, ale sam zobaczysz w moim testamentcie. My�l� jednak nie tylko o talentach w pieni�dzu, ale i o innych warto�ciach. Przynajmniej na te pami�tniki zu�y�em prawie dwa razy wi�cej najlepszego papirusu ni� m�j ojciec na listy do pani Tulii. Te listy tak�e musisz przeczyta� w swoim czasie.

W przypowie�ci gospodarz powiedzia� zapobiegliwemu s�udze: S�ugo dobry i wierny, wejd� do rado�ci swego pana! Jakie� to pi�kne! Ja jednak nie b�d� si� m�g� tym cieszy�, bo nie by�em ani dobry, ani wierny. Jezus Nazarejski ma dziwny zwyczaj dawania po uszach temu, kto my�li, �e ju� co� wie. Nie min�� nawet tydzie� od moich zapewnie�, sk�adanych dwom dyskutantom, �e nigdy o nic si� nie modle, a wij�c si� w bole�ciach, gdy lekarze byli bezradni, gor�co zacz��em si� modli�, aby powstrzyma� krwotok. I krwotok rych�o sam przeszed�. Teraz, gdy pij� lecznicze wody, czuj� si� znacznie lepiej fizycznie, zdrowszy i rado�niejszy ni� dziesi�� lat temu. I do tego jestem pewien, i� taki jaki jestem, b�d� jeszcze do czego� potrzebny, cho� niczego nie obieca�em.

Jeszcze wr�c� do jasnookiego dziecka, kt�re by�o moja towarzyszk� i na sam widok kt�rej serce mi si� rozp�ywa�o. Pocz�tkowo nie mog�em niczego zrozumie�. Wszystko w niej wydawa�o mi si� znajome, do ka�dego jej drgnienia. W swojej g�upocie da�em jej kawa�ek myd�a, nazwanego imieniem Antonii i butelk� pachnide�, kt�rych Antonia u�ywa�a. W jaki� odleg�y spos�b ona przypomina�a Antonie � tak mi si� zdawa�o � i spodziewa�em si�, �e znajomy zapach myd�a i wody podobie�stwo to jeszcze uwyra�ni. Tymczasem te ostre zapachy wcale nie pasowa�y do tej wio�nianej istoty i tylko mi przeszkadza�y. Gdy j� ca�owa�em, a jej oczy pociemnia�y, ujrza�em w nich nie tylko twarz Antonii, ale r�wnie� Lugundy i � co najdziwniejsze � Klaudii takiej, jaka by�a w m�odo�ci. Przez moment trzyma�em w obj�ciach to dziewcz�ce cia�o, a by�o tak, jakby by�o ono cia�em tych wszystkich kobiet, kt�re najmocniej kocha�em. Nie chc� mie� ju� �adnej kobiety. Za�y�em do�� mi�o�ci, a� za du�o. Nie wypada prosi� o wi�cej.

Tymi ostatnimi pisanymi w�asnor�cznie s�owami sam los ko�czy moje wspomnienia. W�a�nie przyby� na spienionym wierzchowcu kurier, przywo��c wie��, �e cesarz Wespazjan zmar� w pobli�u Reate, swej rodzinnej miejscowo�ci. Nie zd��y� obej�� siedemdziesi�tej rocznicy urodzin. Podobno pr�bowa� wsta�, aby umrze� stoj�c w obj�ciach tych, kt�rzy go podtrzymywali. T� wie�� utrzymuje si� jeszcze w tajemnicy przez dwa dni, �eby Tytus zd��y� dojecha� do Reate.

Pierwszym zadaniem senatu b�dzie og�oszenie Wespazjana bogiem. Zas�u�y� na to. By� najpobo�niejszym, najsprawiedliwszym, najbardziej bezinteresownym, najbardziej pracowitym i najuczciwszym ze wszystkich cesarzy Rzymu. To nie jego wina, �e pochodzi� z rodziny plebejskiej. Niechaj og�oszenie go bogiem b�dzie rekompensat�. Jako stary przyjaciel rezerwuj� sobie cz�onkostwo jego kolegium kap�a�skiego. Dotychczas nie piastowa�em �adnej funkcji kap�a�skiej, a jest to niezb�dne dla Twojej przysz�o�ci, m�j ukochany synu. W po�piechu, w�asnor�cznie podpisuj� Tw�j ojciec Minutus Lauzus Manilianus.

Trzy miesi�ce p�niej, zanim ostatecznie zamuruj� te wspomnienia. Wygl�da na to, �e Fortuna zacz�a mnie unika�. Straszliwy wybuch Wezuwiusza w�a�nie zniszczy� moj� now� wspania�� will� w Herkulanum, gdzie zamierza�em sp�dzi� staro�� w ciep�ym klimacie i w dobrym towarzystwie. Nadal jednak mam troch� szcz�cia, bo w�a�nie tu� przed wybuchem wyjecha�em do Rzymu, aby sprawdzi� dom i wyk��ci� si� z pracownikami. Gdyby nie to, zapewne zgin��bym pod law� i popio�em.

Ale ten wybuch mo�e by� znakiem, �le wr�cym Tytusowi jako w�adcy. Boj� si� tego, cho� jeste�my dobrymi przyjaci�mi, a on �yczy wszystkiego dobrego i Tobie, i mnie. Na szcz�cie jest w pe�ni si� i nazywaj� go rado�ci� i ozdob� rodzaju ludzkiego. Dlaczego? Tego nie rozumiem. Tak samo nazywano Nerona w dniach jego m�odo�ci.

Wierz� jednak�e, �e Tytus b�dzie dobrze rz�dzi� i d�ugo �y�, �e potrafi zniweczy� ewentualne intrygi Domicjana i we w�a�ciwym czasie ustanowi Ci� swoim nast�pc�. Nigdy nie ufaj Domicjanowi! Czego dobrego mo�na spodziewa� si� po m�czy�nie, kt�ry jak niezno�ny ma�y ch�opiec sp�dza czas na nabijaniu �ywych much na rysik do pisania?