Od trzydziestu milion�w lat planeta och�adza�a si� i wysycha�a, a� na p�nocy kontynenty pokry�a warstwa lodu. Pas las�w, kt�re niegdy� porasta�y Afryk� i Eurazj�, ci�gn�c si� niemal nieprzerwanie od brzeg�w Atlantyku a� do Dalekiego Wschodu, skurczy� si� do niewielkich rozmiar�w. Istoty, kt�re kiedy� zamieszkiwa�y owe wiecznie zielone obszary, musia�y si� przystosowa� do nowych warunk�w albo przenie�� gdzie indziej.

Gatunek, do kt�rego nale�a�a Poszukiwaczka, uczyni� jedno i drugie.

Z niemowl�ciem uczepionym piersi Poszukiwaczka przykucn�a w cieniu, na skraju ma�ego lasu. Jej g��boko osadzone oczy pod opadaj�cym, ko�cistym czo�em spogl�da�y na jasny krajobraz. Za lasem rozci�ga�a si� r�wnina zalana gor�cym �wiat�em s�o�ca. By�o to miejsce, gdzie wszystko by�o proste, a �mier� przychodzi�a szybko. Ale zarazem by�o to miejsce pe�ne mo�liwo�ci. Pewnego dnia mia�o sta� si� granic� mi�dzy Pakistanem i Afganistanem, zwanym przez niekt�rych Granic� P�nocno-Zachodni�.

Niedaleko, na skraju lasu, na ziemi le�a�a martwa antylopa. Zwierz� zdech�o niedawno�� z ran wci�� s�czy�a si� lepka krew�� ale lwy ju� najad�y si� do syta, a inne zwierz�ta padlino�ercy, hieny i ptaki, jeszcze go nie odkry�y.

Poszukiwaczka unios�a si�, prostuj�c d�ugie nogi i rozejrza�a si� dooko�a.

Poszukiwaczka by�a ma�p� cz�ekokszta�tn�. Jej cia�o, pokryte g�stym, czarnym w�osem, mia�o niewiele ponad metr wysoko�ci. Pod zwiotcza�� sk�r� prawie nie by�o tkanki t�uszczowej. Wysuni�ta do przodu twarz przypomina�a raczej pysk, a ko�czyny stanowi�y relikt dawnego nadrzewnego trybu �ycia, mia�a d�ugie r�ce i kr�tkie nogi. W istocie bardzo przypomina�a szympansa, ale jej rasa oddzieli�a si� od swych kuzyn�w z g��bi lasu dobre trzy miliony lat temu. Poszukiwaczka sta�a wyprostowana, jak prawdziwa istota dwuno�na, a jej biodra i miednica by�y bardziej ludzkie ni� u jakiegokolwiek szympansa.

Nale�a�a do rasy padlino�erc�w, ale niezbyt sprawnych. Jednak jej rasa mia�a zalety, jakich nie posiada�y �adne inne zwierz�ta. �yj�c pod os�on� lasu, �aden szympans nigdy nie wykona� narz�dzia tak skomplikowanego jak wprawdzie prymitywny, lecz z mozo�em sporz�dzony top�r, kt�ry Poszukiwaczka trzyma�a w d�oni. A w oczach mia�a co�, jaki� b�ysk, jakiego nie mo�na by�o zobaczy� u innej ma�py.

Nie by�o �adnego znaku zwiastuj�cego bezpo�rednie niebezpiecze�stwo. �mia�o wysz�a na s�o�ce z dzieckiem uczepionym piersi. Za ni� nie�mia�o post�powali jeden za drugim pozostali cz�onkowie gromady.

Niemowl� zapiszcza�o i bole�nie uszczypn�o matk�. Istoty te nie mia�y imion�� ich j�zyk nadal by� tylko nieco bardziej zaawansowany ni� �piew ptak�w�� ale poniewa� to dziecko, drugie dziecko Poszukiwaczki, od urodzenia zawzi�cie trzyma�o si� matki, Poszukiwaczka w my�lach nazwa�a je Chwytaczk�.

Obarczona jego ci�arem Poszukiwaczka jako jedna z ostatnich dotar�a do pad�ej antylopy, gdy pozostali swymi wyszczerbionymi kamieniami odcinali chrz�stki i sk�r�, kt�ra ��czy�a ko�czyny zwierz�cia z reszt� cia�a. W ten spos�b zdobywano mi�so; potem ko�czyny mo�na by�o szybko zaci�gn�� we wzgl�dnie bezpieczne miejsce w g��bi lasu i po�ywi� si� bez zb�dnego po�piechu. Poszukiwaczka ochoczo do��czy�a do reszty. Jednak ostre �wiat�o s�oneczne bardzo jej dokucza�o. Minie jeszcze milion lat, zanim dalecy potomkowie Poszukiwaczki, bardziej podobni do ludzi, b�d� mogli przebywa� na s�o�cu, a ich cia�a b�d� si� poci� i magazynowa� wod� w tkance t�uszczowej, aby m�c przetrwa� na sawannach.

Kurczenie si� las�w stanowi�o katastrof� dla ma�p cz�ekokszta�tnych, kt�re je niegdy� zamieszkiwa�y. Ewolucyjny szczyt tej wielkiej rodziny zwierz�t le�a� w zamierzch�ej przesz�o�ci. Ale niekt�re z nich zdo�a�y si� przystosowa�. Rasa, do kt�rej nale�a�a Poszukiwaczka, wci�� potrzebowa�a cienia; ka�dej nocy ma�py nadal wdrapywa�y si� na wierzcho�ki drzew, ale w ci�gu dnia robi�y wypady na odkryty teren, by wykorzysta� mo�liwo�� zdobycia po�ywienia, tak jak teraz. Ryzykowny spos�b, ale by�o to lepsze ni� przymieranie g�odem. Kiedy las rozpada� si� na mniejsze fragmenty, jego brzeg stawa� si� coraz d�u�szy i przestrze� �yciowa mieszka�c�w tych teren�w w istocie ros�a. A kiedy zdesperowane ma�py przebiega�y l�kliwie mi�dzy dwoma �wiatami, w��cza�y si� �lepe no�yce zmienno�ci i selekcji.

Teraz s�ycha� by�o ujadanie i szybki tupot �ap. To hieny poniewczasie zwietrzy�y krew antylopy i nadbiega�y w wielkich ob�okach kurzu.

Ma�py zd��y�y odci�� jedynie trzy ko�czyny antylopy. Ale nie by�o ju� czasu. Przyciskaj�c dziecko do piersi, Poszukiwaczka pop�dzi�a za swoj� gromad� w stron� ch�odnego mroku zbawczego lasu.

Owej nocy, gdy Poszukiwaczka le�a�a w swym gnie�dzie w koronie drzewa, co� zbudzi�o j� ze snu. Chwytaczka, zwini�ta w k��bek obok niej, cicho pochrapywa�a.

Co� wisia�o w powietrzu, czu�a w nozdrzach s�aby zapach, kt�ry zwiastowa� zmian�.

Poszukiwaczka by�a zwierz�ciem ca�kowicie zale�nym od �rodowiska, w kt�rym tkwi�a, i by�a bardzo wra�liwa na zmiany. Ale by�o w niej co� wi�cej ni� zwierz�ca wra�liwo��: kiedy spogl�da�a na gwiazdy oczyma przystosowanymi do ogarniania niewielkich le�nych przestrzeni, odczuwa�a jak�� nieokre�lon� ciekawo��.

Gdyby potrzebowa�a imienia, Poszukiwaczka pasowa�oby doskonale.

To owa iskierka ciekawo�ci, mglista zapowied� zami�owania do w�dr�wek, wyprowadzi�a jej ras� tak daleko poza obr�b Afryki. Kiedy nadesz�y epoki lodowcowe, resztki las�w skurczy�y si� jeszcze bardziej albo ca�kowicie znik�y. Aby prze�y�, mieszkaj�ce na obrze�ach las�w ma�py musia�y podj�� ryzyko pokonania otwartej przestrzeni, �eby dotrze� do kolejnej k�py drzew, kt�ra mia�a si� sta� ich nowym domem. Nawet te, kt�rym uda�o si� prze�y�, rzadko odbywa�y w ci�gu swego �ycia wi�cej ni� jedn� tak� podr�, odysej� licz�c� oko�o jednego kilometra. Ale niekt�re z nich prze�y�y, a cz�� ich dzieci dotar�a jeszcze dalej.

W ten spos�b w ci�gu tysi�cy pokole� ma�py cz�ekokszta�tne zamieszkuj�ce obrze�a las�w powoli wydosta�y si� z Afryki, docieraj�c a� do Azji �rodkowej i przekraczaj�c pomost l�dowy w Gibraltarze prowadz�cy do Hiszpanii. By�a to zapowied� wi�kszych migracji, kt�re mia�y nadej�� w przysz�o�ci. Ale ma�py cz�ekokszta�tne zawsze by�y rozsiane na znacznym obszarze i nie pozostawi�y po sobie wielu �lad�w; �aden paleontolog nigdy by nie podejrzewa�, �e z Afryki dotar�y a� do p�nocno-zachodnich Indii, a nawet jeszcze dalej.

A teraz, kiedy Poszukiwaczka spogl�da�a na niebo, pojedyncza gwiazda przesun�a si� w jej polu widzenia, powoli, z nieub�agan� determinacj�, jak skradaj�cy si� kot. Zobaczy�a, �e jest na tyle jasna, �e rzuca cie�. Ciekawo�� walczy�a w niej ze strachem. Unios�a d�o�, ale poruszaj�ca si� gwiazda by�a poza zasi�giem jej palc�w.

O tak p�nej porze Indie by�y pogr��one w cieniu Ziemi. Ale tam, gdzie powierzchnia obracaj�cej si� planety by�a sk�pana w �wietle s�o�ca, wida� by�o migotanie�� faluj�ce kolory, br�zowe, niebieskie i zielone, gdzieniegdzie po�yskuj�ce, jakby otwiera�y si� male�kie drzwi. Fala drobnych zmian przesun�a si� przez planet� jak drugi terminator.

�wiat wok� Poszukiwaczki zadr�a�; mocno przycisn�a dziecko do siebie.

Rano gromada ma�p by�a poruszona. Tego dnia powietrze by�o ch�odniejsze, jakby ostrzejsze i przesycone cierpkim zapachem; cz�owiek powiedzia�by, �e by�o na�adowane elektryczno�ci�. �wiat�o by�o dziwne, jasne i jaskrawe. Nawet tutaj, w g��bi lasu, lekki wiatr szele�ci� li��mi drzew. By�o jako� inaczej, co� si� zmieni�o i zwierz�ta by�y zaniepokojone.

Odwa�na Poszukiwaczka wysz�a na otwart� przestrze�. Popiskuj�ca Chwytaczka podrepta�a za ni�.

Poszukiwaczka dotar�a na skraj lasu. Na r�wninie, jasnej w �wietle poranka, nic si� nie porusza�o. Poszukiwaczka rozejrza�a si� wok� i w jej g�owie zamigota�a iskierka zdziwienia. Jej umys� przywyk�y do lasu nie bardzo potrafi� oceni� otaczaj�cy krajobraz, ale wydawa�o jej si�, �e ziemia jest inna. Z pewno�ci� wczoraj by�o bardziej zielono, z pewno�ci� wida� by�o skrawki lasu na tle tych go�ych wzg�rz i z pewno�ci� t� such� teraz rynn� p�yn�a woda. Ale trudno by�o mie� co do tego pewno��. Jej wspomnienia, kt�re zawsze by�y chaotyczne, ju� si� zaciera�y.

A na niebie wida� by�o jaki� obiekt.

Nie by� to ptak, bo nie porusza� si�, nie lecia� i nie by�a to chmura, bo to co� by�o wyra�nie zarysowane i owalne. I �wieci�o, prawie tak jasno jak s�o�ce.

Wysz�a z cienia rzucanego przez las na otwart� przestrze�.

Chodzi�a tam i z powrotem pod tym czym�, przygl�daj�c si�. By�o prawie wielko�ci jej g�owy i unosi�o si� w �wietle s�o�ca, czy raczej �wiat�o s�oneczne falowa�o odbite od tego obiektu jak od powierzchni strumienia. Nie mia�o zapachu. By�o jak owoc zwisaj�cy z ga��zi, tylko �e nie by�o tam �adnego drzewa. Cztery miliardy lat przystosowywania do niezmiennej si�y ci��enia Ziemi wpoi�o jej przekonanie, �e nic tak ma�ego i twardego nie mo�e si� unosi� w powietrzu bez podparcia, to by�o co� nowego i dlatego nape�nia�o j� l�kiem. Ale to nie spad�o na ni� ani jej w �aden spos�b nie zaatakowa�o.

Stan�a na czubkach palc�w, przygl�daj�c si� kuli. I ujrza�a dwoje oczu, kt�re si� w ni� wpatrywa�y.

Chrz�kn�a i opad�a na ziemi�. Ale unosz�ca si� kula nie zareagowa�a, a kiedy znowu spojrza�a w g�r�, zrozumia�a. Kula odbija�a jej obraz, cho� wykrzywiony i zniekszta�cony; to by�y jej w�asne oczy, kt�re przedtem widzia�a odbite w g�adkiej powierzchni nieruchomej wody. Ze wszystkich zwierz�t na Ziemi tylko cz�onkowie jej rasy potrafili si� rozpozna� w takim odbiciu, bo tylko jej rasa mia�a �wiadomo�� w�asnego ja. Jednak wydawa�o jej si� mgli�cie, �e dzi�ki temu odbiciu unosz�ca si� kula patrzy na ni� tak, jak ona patrzy na t� kul�, jak gdyby to by�o ogromne Oko.

Wyci�gn�a r�k�, ale nawet stoj�c na czubkach palc�w, nie by�a w stanie swymi d�ugimi r�kami dosi�gn�� kuli. Gdyby mia�a wi�cej czasu, mo�e przysz�oby jej do g�owy, by znale�� co�, na czym mog�aby stan��, �eby dosi�gn�� kuli, jaki� kamie� albo stert� ga��zi.

Wtedy Chwytaczka krzykn�a.

Poszukiwaczka opad�a na czworaki i pop�dzi�a w jej stron�, jeszcze zanim zda�a sobie z tego spraw�. Kiedy zobaczy�a, co si� dzieje z jej dzieckiem, ogarn�o j� przera�enie.

Nad Chwytaczk� pochyla�y si� dwa stworzenia. Przypomina�y ma�py cz�ekokszta�tne, lecz by�y wyprostowane i wysokie. Mia�y jasnoczerwone tu�owia, jakby ich cia�a by�y sk�pane we krwi, a ich twarze by�y p�askie i bezw�ose. I mia�y Chwytaczk�. Zarzuci�y na dziecko jakie� liany czy pn�cza. Chwytaczka szamota�a si�, wrzeszcza�a i gryz�a, ale dwie wysokie istoty z �atwo�ci� unieruchomi�y j� tymi lianami.

Poszukiwaczka skoczy�a, krzycz�c, z obna�onymi z�bami.

Jedno ze stworze� j� zobaczy�o. Jego oczy rozszerzy�y si� ze zdumienia. Mia�o kij, kt�rym zakr�ci�o w powietrzu i co� niesamowicie twardego trzasn�o j� w g�ow�. Poszukiwaczka by�a ci�ka i na tyle szybka, �e z rozp�du wpad�a na to stworzenie, powalaj�c je na ziemi�. Ale w jej g�owie rozb�ys�y gwiazdy, a w ustach poczu�a smak krwi.

Zza wschodniego horyzontu wypad�a czarna, k��bi�ca si� chmura. Rozleg� si� daleki grzmot i niebo przeci�a b�yskawica.

W chwili Nieci�g�o�ci Bisesa Dutt znajdowa�a si� w powietrzu.

Siedz�c w tylnej cz�ci kabiny helikoptera, mia�a ograniczone pole widzenia; by�a to prawdziwa ironia, poniewa� jedynym celem tej misji by�o obserwowanie ziemi. Ale kiedy Ma�y Ptak si� wzni�s� i pole widzenia rozszerzy�o si�, ujrza�a rz�dy wybudowanych z prefabrykat�w hangar�w bazy ustawione r�wno, jakby w wojskowym szyku. Baza ONZ sta�a tu ju� od trzech dziesi�cioleci i te �tymczasowe� konstrukcje zyska�y swego rodzaju n�dzny majestat, a drogi gruntowe wiod�ce przez r�wnin� by�y naprawd� zat�oczone.

Kiedy Ptak wzni�s� si� wy�ej, baza rozmaza�a si� w plam� przypominaj�c� maskuj�cy brezent, gin�c w tle. Krajobraz by� wymar�y, tu i �wdzie upstrzony wysepkami szarej zieleni, w miejscach gdzie jaka� k�pa drzew czy niska trawa stara�y si� prze�y�. Ale w oddali, na horyzoncie, wznosi�y si� wspania�e, o�nie�one g�ry.

Ptak przechyli� si� na bok i Bises� rzuci�o na zakrzywion� �cian�.

Casey Othic, pierwszy pilot, poci�gn�� za dr��ek i wkr�tce lot zn�w si� wyr�wna�. Teraz Ptak lecia� nieco ni�ej nad zas�an� kamieniami ziemi�. Pilot obr�ci� si� do Bisesy, szczerz�c z�by w u�miechu.

��Przepraszam. Prognoza nie przewidywa�a takich podmuch�w. Ale co ci jajog�owi tam wiedz�? Wszystko w porz�dku?

W s�uchawkach Bisesy jego g�os brzmia� zbyt g�o�no.

��Mam wra�enie, jakbym by�a na jakim� statku. U�miechn�� si� szerzej, ukazuj�c bia�e z�by.

��Nie ma potrzeby krzycze�. S�ysz� ci� w radiu.�� Postuka� w he�m.�� Ra-di-o. Macie to ju� w brytyjskiej armii?

Siedz�cy obok Caseya Abdikadir Omar, drugi pilot, spojrza� na Amerykanina i pokr�ci� g�ow� z dezaprobat�.

Ma�y Ptak by� helikopterem obserwacyjnym. By� przerobiony z helikoptera atakuj�cego, kt�ry lata� od ko�ca dwudziestego wieku. W owym spokojniejszym 2037 roku Ptak by� wykorzystywany do bardziej pokojowych zada�: obserwacji, poszukiwa� i akcji ratowniczych. Jego baniasty kokpit zosta� powi�kszony, aby m�g� pomie�ci� trzyosobow� za�og�, dw�ch pilot�w z przodu i osob� wci�ni�t� z ty�u.

Casey pilotowa� swoj� wys�u�on� maszyn� jedn� r�k�, jakby od niechcenia. By� w randze chor��ego i zosta� oddelegowany z Si� Powietrznych i Kosmicznych Stan�w Zjednoczonych do tego oddzia�u ONZ. By� wielki i przysadzisty. Nosi� b��kitny he�m ONZ, ale ozdobi� go absolutnie nieregulaminowymi barwami USA, animowan� flag� faluj�c� w nieistniej�cym wietrze. Jego wska�nik przezierny stanowi�a gruba os�ona przeciws�oneczna, zakrywaj�ca wi�ksz� cz�� twarzy powy�ej nosa, kt�ra w oczach Bisesy by�a czarna, tak �e widzia�a jedynie jego szerok� szcz�k�.

��Mimo tej g�upiej os�ony widz�, �e mi si� przygl�dasz�� powiedzia�a lakonicznie.

Abdikadir, przystojny Pasztun, zerkn�� do ty�u i u�miechn�� si�.

��Kiedy sp�dzisz do�� czasu w�r�d takich ma�polud�w jak Casey, przyzwyczaisz si�.

Casey powiedzia�:

��Jestem stuprocentowym d�entelmenem.�� Lekko si� pochyli�, aby zobaczy� jej plakietk�.�� Bisesa Dutt. Co to, jakie� pakista�skie imi�?

��Indyjskie.

��Wi�c pochodzisz z Indii? Ale tw�j akcent jest� chyba australijski?

Powstrzyma�a westchnienie; Amerykanie nigdy nie potrafili rozpozna� regionalnych akcent�w.

��Pochodz� z Manchesteru. Jestem Angielk� od trzech pokole�.

Casey zacz�� m�wi� jak Cary Grant.

��Witamy na pok�adzie, lady Dutt. Abdikadir tr�ci� go w rami�.

��Ch�opie, masz takie oklepane chwyty, z jednego stereotypu wpadasz w drugi. Biseso, to twoja pierwsza misja?

��Druga�� powiedzia�a Bisesa.

��Lata�em z tym dupkiem dziesi�tki razy i zawsze jest taki sam, kto by nie siedzia� z ty�u. Nie daj si� sprowokowa�.

��Nie ma mowy�� powiedzia�a spokojnie.�� On si� po prostu nudzi.

Casey za�mia� si� g�o�no.

��W Bazie Claviusa jest troch� nudno. Ale tutaj, na Granicy P�nocno-Zachodniej, powinna� si� czu� jak w domu, lady Dutt. Musimy si� przekona�, czy uda nam si� znale�� jakiego� kud�acza, �eby� mog�a go zastrzeli� z tej twojej strzelby.

Abdikadir u�miechn�� si� do Bisesy.

��Czego mo�na si� spodziewa� po chrze�cija�skim palancie?

��A ty sam jeste� cholernym mud�ahedinem�� odwarkn�� Casey.

Na twarzy Bisesy Abdikadir dostrzeg� wyraz niepokoju.

��Och, nie przejmuj si�. Naprawd� jestem mud�ahedinem, czy raczej by�em, a on naprawd� jest palantem. Tak naprawd� jeste�my dobrymi przyjaci�mi. Obaj jeste�my ekumenistami. Ale nikomu o tym nie m�w�

Zupe�nie niespodziewanie wpadli w turbulencj�. Wra�enie by�o takie, jakby helikopter opad� o par� metr�w przez dziur� w powietrzu. Piloci zaj�li si� instrumentami i zamilkli.

Maj�c taki sam stopie� jak Casey, Abdikadir, obywatel Afganistanu, by� Pasztunem, pochodzi� z tego kraju. Podczas swego kr�tkiego pobytu na plac�wce Bisesa ju� go troch� pozna�a. Mia� pe�n� si�y otwart� twarz, dumny nos, kt�ry mo�na by nazwa� rzymskim i nosi� brod�. Oczy mia� zaskakuj�co niebieskie, a w�osy rudoblond. M�wi�, �e zawdzi�cza t� karnacj� armiom Aleksandra Wielkiego, kt�re niegdy� t�dy przechodzi�y. Jako cz�owiek �agodny, bezpo�redni i cywilizowany, zaakceptowa� swoje miejsce w �porz�dku dziobania�; chocia� by� jednym z niewielu cenionych Pasztun�w, kt�rzy przeszli na stron� ONZ, jako Afga�czyk musia� podporz�dkowa� si� Amerykanom i sp�dzi� znacznie wi�cej czasu w roli drugiego pilota ni� pierwszego. Pozostali brytyjscy �o�nierze nazywali go �Rudzielec�.

Lot trwa�. Nie by� przyjemny. Ptak by� wys�u�ony, kabina �mierdzia�a olejem silnikowym i ciecz� hydrauliczn� wszystkie powierzchnie metalowe by�y porysowane, a pop�kane pokrycie �awki, na kt�rej siedzia�a Bisesa, by�o poklejone ta�m�. Ha�as �migie�, wiruj�cych zaledwie par� metr�w nad jej g�ow�, by� og�uszaj�cy, mimo grubo wy�cie�anego he�mu. Ale w ko�cu, pomy�la�a, zawsze tak by�o, �e rz�dy wydawa�y wi�cej na wojn� ni� na pok�j.

Kiedy Moallim us�ysza� zbli�aj�cy si� helikopter, wiedzia�, co musi uczyni�.

Wi�kszo�� mieszka�c�w pobieg�a, aby upewni� si�, czy zapasy broni i haszysz s� dobrze ukryte. Ale Moallim mia� inny pomys�. Zabra� swoje rzeczy i pobieg� do okopu strzeleckiego, kt�ry wykopa� wiele tygodni temu, przygotowuj�c si� na taki w�a�nie dzie�.

Po paru chwilach le�a�, opieraj�c si� o �cian� okopu z wyrzutni� granat�w na ramieniu. Kopa� ten okop wiele godzin, a� by� wystarczaj�co g��boki, aby ukry� jego cia�o przed strumieniem gaz�w wylotowych, a jednocze�nie uzyska� wysoko��, jakiej wymaga�a wyrzutnia. Kiedy znalaz� si� w �rodku i zamaskowa� cia�o py�em i ro�linami, by� naprawd� dobrze ukryty. Wyrzutnia granat�w to by� prawdziwy antyk, w istocie pozosta�o�� po rosyjskiej inwazji na Afganistan w 1980 roku, ale porz�dnie zakonserwowana i oczyszczona wci�� dzia�a�a, wci�� nios�a �mier�. Kiedy helikopter znajdzie si� dostatecznie blisko tego miejsca, na pewno mu si� uda.

Moallim mia� pi�tna�cie lat.

Mia� zaledwie cztery, kiedy po raz pierwszy zetkn�� si� z helikopterami z zachodu. Przylecia�y w nocy, ca�a grupa. Lecia�y bardzo nisko, tu� nad g�ow�, czarne na tle nieba, jak gniewne czarne wrony. Ich jazgot b�bni� w uszach, a wiatr, jaki wznieca�y, szarpa� i rwa� ubranie. Stragany przewr�ci�y si�, byd�o i kozy wpad�y w pop�och, a cienkie dachy ich dom�w zosta�y zerwane. Cho� Moallim sam tego nie widzia�, s�ysza� jednak, �e p�d powietrza wyrwa� jednej kobiecie dziecko, kt�re trzyma�a w ramionach; dziecko wiruj�c unios�o si� do g�ry i nie widziano go nigdy wi�cej.

A potem zacz�a si� strzelanina.

P�niej przylecia�o jeszcze wi�cej helikopter�w, zrzucaj�c ulotki wyja�niaj�ce �cel� tego nalotu: w obszarze tym nasili� si� przemyt broni, podejrzewano, �e przez wiosk� przechodz� transporty uranu i tak dalej. �Niezb�dne� uderzenie mia�o charakter chirurgiczny i u�y�o minimalnych si��. Ulotki porwano na kawa�ki i wykorzystano do podcierania si�. Wszyscy winili helikoptery za ich arogancj�. Maj�c cztery lata, Moallim nie umia� s�owami wyrazi�, co czu�.

A helikoptery wci�� przylatywa�y. Ostatnie helikoptery ONZ mia�y wyegzekwowa� pok�j, ale wszyscy wiedzieli, �e by� to nie ich pok�j, a te statki �obserwacyjne� mia�y na pok�adzie mn�stwo broni.

Moallima nauczono, �e problemy te mo�na rozwi�za� tylko w jeden spos�b.

Starsi nauczyli go, jak pos�ugiwa� si� wyrzutni� granat�w. Trafi� w ruchomy cel by�o trudno. Dlatego detonatory zast�piono urz�dzeniami czasowymi, tak aby eksplodowa�y w powietrzu. Je�li wystrzeli�o si� dostatecznie blisko, nie trzeba by�o trafi�, aby zestrzeli� samolot, a zw�aszcza helikopter, je�li wymierzy�o si� w �mig�o ogonowe, kt�re stanowi�o jego najwra�liwszy element.

Wyrzutnie granat�w by�y du�e, niepor�czne i rzuca�y si� w oczy. Trudno si� by�o nimi pos�ugiwa�, niewygodnie podnosi� i celowa�, a je�li pokaza�e� si�, jak mierzysz na otwartej przestrzeni czy na dachu, ju� by�o po tobie. Wi�c trzeba si� by�o chowa� i czeka�, �eby helikopter si� zbli�y�. Gdyby nadlecieli z tego kierunku, za�oga helikoptera, nauczona, by unika� dom�w ze wzgl�du na mo�liwe pu�apki, zobaczy tylko kawa�ek wystaj�cej z ziemi rury. Mo�e pomy�l� �e to tylko p�kni�ty przew�d kanalizacyjny, fragment jednego z wielu nieudanych �humanitarnych� plan�w, jakie w ci�gu dziesi�cioleci zrealizowano w tym obszarze. Lec�c nad otwartym terenem, b�d� my�leli, �e s� bezpieczni. Moallim u�miechn�� si�.

Bisesa pomy�la�a, �e niebo przed nimi jest jakie� dziwne. K��bi�ce si� g�ste czarne chmury pojawi�y si� nie wiadomo sk�d, tworz�c zwarty wa�, kt�ry rozci�ga� si� nad horyzontem, przes�aniaj�c g�ry. Nawet niebo wydawa�o si� jakie� wyprane z barw.

Dyskretnie wyci�gn�a telefon z kieszeni kombinezonu. Trzymaj�c go w d�oni, szepn�a do mikrofonu:

��Nie przypominam sobie, �eby w prognozie wspominano o tworzeniu si� burz.

��Ja te� nie�� powiedzia� telefon. By� nastawiony na cywilne sieci meteorologiczne; teraz na jego ma�ym ekranie zacz�y przelatywa� setki kana��w, przemiataj�c niewidzialnymi wi�zkami ten zak�tek Ziemi, w poszukiwaniu zaktualizowanych prognoz pogody.

By� 8 czerwca 2037 roku. Tak przynajmniej my�la�a Bisesa. Helikopter kontynuowa� lot.

Pierwsz� oznak�, jaka dotar�a do Josha White�a, wskazuj�c� na dziwne wydarzenia rozgrywaj�ce si� na �wiecie, by�o gwa�towne przebudzenie: twarda d�o� na ramieniu, pe�en podniecenia zgie�k, pochylaj�ca si� nad nim twarz.

��M�wi� ci, Josh, obud� si�, cz�owieku! Nie uwierzysz, to naprawd� co�, je�li to nie Rosjanie, to zjem twoje owijacze�

To oczywi�cie by� Ruddy. M�ody dziennikarz mia� rozpi�t� koszul� i by� bez marynarki; wygl�da�, jakby sam przed chwil� wsta� z ��ka. Ale na jego szerokiej twarzy, nad kt�r� g�rowa�o szerokie czo�o, wida� by�o kropelki potu, a oczy, kt�re wydawa�y si� ma�e za grubymi szk�ami, by�y b�yszcz�ce i rozbiegane.

Mrugaj�c, Josh usiad�. �wiat�o s�oneczne wpada�o do pokoju przez otwarte okno. By�o p�ne popo�udnie; drzema� przez godzin�.

��Co, u licha, jest tak wa�ne, �e pozbawia si� mnie zas�u�onej drzemki? Zw�aszcza po ostatniej nocy� Najpierw musz� umy� twarz!

Ruddy da� za wygran�.

��W porz�dku. Masz dziesi�� minut, Josh. Je�li to przegapisz, nigdy sobie nie darujesz. Dziesi�� minut!�� I wypad� z pokoju.

Josh, uginaj�c si� przed tym, co nieuniknione, zwl�k� si� z ��ka i sennie przeszed� przez pok�j.

Podobnie jak Ruddy, Josh by� dziennikarzem, specjalnym korespondentem Boston Globe, kt�ry mia� przekazywa� barwne sprawozdania z Granicy P�nocno-Zachodniej, owego dalekiego zak�tka Imperium Brytyjskiego. Tak, dalekiego, ale by� mo�e wa�nego z punktu widzenia przysz�o�ci Europy i dlatego interesuj�cego nawet w Massachusetts. Pok�j by� zwyk�� ciasn� dziur� w naro�niku fortu, musia� go dzieli� z Ruddym, wskutek czego by� zawalony ubraniami, na po�y pustymi kuframi, ksi��kami i papierami; sta�o tam te� ma�e sk�adane biurko, na kt�rym Ruddy pisa� doniesienia dla CMI and Military Gazette and Pioneer, swojej gazety w Lahore. Josh wiedzia� jednak, �e ma szcz�cie, i� w og�le ma pok�j; wi�kszo�� �o�nierzy stacjonuj�cych tu, w Jamrud, zar�wno Europejczyk�w jak i Hindus�w, sp�dza�a noce w namiotach.

W przeciwie�stwie do �o�nierzy Josh mia� pe�ne prawo do popo�udniowej drzemki, je�eli jej potrzebowa�. Ale teraz s�ysza�, �e dzia�o si� co� naprawd� niezwyk�ego: podniesione g�osy, odg�os biegn�cych st�p. Z pewno�ci� nie by�a to akcja wojskowa ani kolejny atak buntowniczych Pasztun�w, bo s�ysza�by ju� jak�� strzelanin�. Wi�c co?

Josh znalaz� misk� czystej, ciep�ej wody, a obok przybory do golenia. Umy� twarz i szyj�, spogl�daj�c na swoj� niewyspan� twarz w wisz�cym na �cianie ma�ym lustrze. Mia� przeci�tn� twarz, perkaty nos (tak uwa�a�), a tego popo�udnia worki pod oczami wcale nie poprawia�y jego wygl�du. W rzeczywisto�ci tego ranka g�owa nie bola�a go a� tak bardzo, ale w ko�cu aby przetrzyma� d�ugie noce w kantynie, nauczy� si� pi� piwo. Natomiast Ruddy od czasu do czasu oddawa� si� rozkoszom palenia opium, ale wydawa�o si�, �e d�ugie godziny, jakie sp�dza� pykaj�c fajk�, nie pozostawia�y �adnych nast�pstw w jego organizmie dziewi�tnastolatka. Josh, kt�ry maj�c dwadzie�cia trzy lata, czu� si� jak weteran wojenny, szczerze mu zazdro�ci�.

Wod� do golenia przyni�s� mu dyskretnie tragarz Ruddy�ego, Noor Ali. By� to rodzaj us�ug, kt�re bosto�czyk Josh odbiera� jako kr�puj�ce: kiedy Ruddy odsypia� swoje szale�stwa, Noor Ali goli� go w ��ku, nawet kiedy spa�! A Josh z trudem znosi� widok ch�osty, kt�rej zastosowanie Ruddy od czasu do czasu uznawa� za konieczne. Ale Ruddy by� Anglikiem urodzonym w Bombaju. Josh u�wiadomi� sobie, �e to by� jego kraj, a on, Josh, jest tutaj po to, aby pisa� sprawozdania, a nie os�dza�. I tak czy owak musia� przyzna� ze wstydem, �e dobrze by�o, budz�c si�, znale�� obok ciep�� wod� i kubek gor�cej herbaty.

Wytar� si� i szybko ubra�. Jeszcze raz spojrza� w lustro i palcami przeczesa� niesforn� czarn� czupryn�. Po namy�le wsun�� za pas rewolwer. Po czym ruszy� do drzwi.

By�o popo�udnie 24 marca 1885 roku. Tak przynajmniej my�la�.

Na terenie fortu panowa�o wielkie podniecenie. Przez plac pogr��ony w g��bokim cieniu �o�nierze biegli do bramy. Josh przy��czy� si� do nich ochoczo.

Wielu Brytyjczyk�w stacjonuj�cych w Jamrud nale�a�o do 72 szkockiej brygady i chocia� niekt�rzy z nich nosili lu�ne, si�gaj�ce do kolan miejscowe spodnie, inni byli ubrani w kurtki khaki i czerwone, w�skie spodnie w krat�. Ale bia�e twarze by�y tu rzadkie; Gurkh�w i Sikh�w by�o trzy razy wi�cej ni� Brytyjczyk�w. Poza tym tego popo�udnia zar�wno Europejczycy jak i sipaje pchali si� i t�oczyli, aby wydosta� si� z fortu. Przebywaj�c ca�ymi miesi�cami w tym odosobnionym miejscu, z dala od swych rodzin, ludzie ci oddaliby wszystko za jakie� zaj�cie, odrobin� atrakcji, kt�ra by przerwa�a t� monotoni�. W drodze do bramy Josh zauwa�y� kapitana Grove�a, dow�dc� fortu, kt�ry szed� przez plac z wyrazem wielkiego zaniepokojenia na twarzy.

Kiedy wydosta� si� na zewn�trz fortu, jaskrawe �wiat�o popo�udniowego s�o�ca na chwil� go o�lepi�o. Suche powietrze by�o ch�odne i zda� sobie spraw�, �e dr�y. Niebo by�o jasnoniebieskie i bezchmurne, ale nisko nad zachodnim horyzontem dostrzeg� ciemny pas, przypominaj�cy front burzowy. O tej porze roku taka burzliwa pogoda by�a czym� niezwyk�ym.

By�a to Granica P�nocno-Zachodnia, miejsce, gdzie Indie graniczy�y z Azj�. Dla �wczesnych Brytyjczyk�w ten wielki korytarz, biegn�cy z p�nocnego wschodu na po�udniowy zach�d, mi�dzy �a�cuchami g�rskimi na p�nocy i Indusem na po�udniu, stanowi� naturaln� granic� ich indyjskiego dominium, ale by�o to i�cie diabelskie miejsce, od kt�rego nienaruszalno�ci zale�a�o bezpiecze�stwo najcenniejszej prowincji Imperium Brytyjskiego. A fort w Jamrud tkwi� w samym jego �rodku.

Sam fort by� rozleg�y i otoczony grubymi kamiennymi murami z wielkimi wie�ami stra�niczymi na rogach. Na zewn�trz mur�w sto�kowate namioty sta�y w r�wnych rz�dach, niczym wojsko. Jamrud zosta� niegdy� zbudowany przez Sikh�w, kt�rzy panowali tu przez d�ugi czas, prowadz�c wojny z Afganami, ale teraz nale�a� ca�kowicie do Brytyjczyk�w.

Jednak dzisiaj nikogo nie zaprz�ta�y my�li o losach imperi�w. Ci�gn�c t�umnie przez twardo ubity pas ziemi, kt�ry s�u�y� za plac apelowy, �o�nierze zmierzali w stron� miejsca znajduj�cego si� jakie� sto metr�w od bramy. Josh zobaczy� tam co�, co wygl�da�o jak pi�ka unosz�ca si� w powietrzu. By�a jakby posrebrzana i l�ni�a jasno w �wietle s�onecznym. A pod t� tajemnicz� kul� zebra� si� t�umek licz�cy oko�o pi��dziesi�ciu kawalerzyst�w, ordynans�w i cywil�w, ubranych w najrozmaitsze stroje.

W samym �rodku tego zgromadzenia by� oczywi�cie Ruddy. Nawet teraz panowa� nad sytuacj�, chodz�c sztywno tam i z powrotem pod unosz�c� si� kul�, wpatruj�c si� w ni� przez okulary i drapi�c si� w brod�, jak gdyby by� m�drcem niczym Newton. Ruddy by� niski, mia� nie wi�cej ni� 165 cm wzrostu, i nieco przysadzisty, mo�na nawet powiedzie� p�katy. Mia� szerok� twarz, wyzywaj�ce w�sy, a nad zje�onymi brwiami ods�ania�o si� wielkie czo�o, kt�re uwydatnia�y rzedn�ce ju� w�osy. Z t� sztywn�, cho� zarazem pe�n� wigoru postaw� wygl�da� na trzydzie�ci dziewi�� lat, nie dziewi�tna�cie. Policzki szpeci�y mu czerwone krosty, �rany z Lahore�, kt�re jak s�dzi�, by�y skutkiem uk�sze� mr�wek i nie poddawa�y si� �adnemu leczeniu.

�o�nierze czasami wy�miewali si� z Ruddy�ego z powodu jego wysokiego mniemania o sobie i napuszonego wygl�du, jednak �aden �o�nierz nie mia� zbyt wiele czasu dla cywil�w. Ale jednocze�nie lubili go; w swych doniesieniach dla CMG i opowie�ciach, jakie snu� w izbach koszarowych, Ruddy b�yszcza� przed tymi szeregowcami, tak oddalonymi od swych dom�w, elokwencj�, kt�rej im brakowa�o.

Josh przepchn�� si� przez t�um otaczaj�cy Ruddy�ego.

��Nie widz�, co jest takiego dziwnego w tym, co wisi tam w g�rze, to jaka� sztuczka?

Ruddy chrz�kn��.

��Raczej jakie� oszustwo cara. Mo�e to nowy rodzaj heliografu.

Do��czy� do nich Cecil de Morgan, faktor.

��Je�li to jadoo [Jadoo w j�zyku hindi oznacza magi�, czary (przyp. t�.).], chcia�bym wiedzie�, na czym polega sekret. Ej, ty.�� Podszed� do jednego z sipaj�w.�� Tw�j kij do krykieta, mog� po�yczy�?�� Chwyci� kij i pomacha� nim w powietrzu. Przesuwa� go wok� unosz�cej si� w powietrzu kuli.�� Widzisz? Niemo�liwe, �eby co� j� podtrzymywa�o, nie ma �adnego niewidzialnego przewodu czy szklanego pr�ta, cho�by nie wiem jak by� powykrzywiany.

Sipaje nie byli tak rozbawieni.

��Asli nahinl Fareib! Ruddy mrukn��:

��Niekt�rzy m�wi�, �e to jest Oko, Z�e Oko. Mo�e potrzebujemy nuzoo-watto, �eby odwr�ci� jego z�owrogie spojrzenie.

Josh po�o�y� mu d�o� na ramieniu.

��Przyjacielu, my�l�, �e Indie upoi�y ci� bardziej, ni� jeste� sk�onny przyzna�. To prawdopodobnie balon wype�niony gor�cym powietrzem. Nic ponadto.

Ale uwag� Ruddy�ego odwr�ci� ni�szy rang� oficer, kt�ry wygl�da� na zaniepokojonego, kiedy przeciska� si� przez t�um, wyra�nie kogo� szukaj�c. Ruddy po�pieszy�, aby z nim porozmawia�.

��Balon, powiadasz?�� powiedzia� de Morgan do Josha.�� To jakim cudem unosi si� nieruchomo na wietrze? I popatrz!�� Zamachn�� si� kijem nad g�ow� jak siekier� i trzasn�� w unosz�c� si� kul�. Rozleg� si� g�o�ny brz�k i ku zdziwieniu Josha kij zwyczajnie odbi� si� od kuli, kt�ra pozosta�a nieruchoma, jakby by�a osadzona w skale. De Morgan uni�s� kij i Josh zobaczy�, �e drewno rozszczepi�o si�.�� Cholerstwo skaleczy�o mnie w palce! Teraz �askawie mi powiedz, czy widzia�e� kiedykolwiek co� takiego.

��Ja nie�� przyzna� Josh.�� Ale je�li kto� mo�e ubi� na tym jaki� interes, Morgan, jestem pewien, �e w�a�nie pan.

��De Morgan, Joshua�� De Morgan by� faktorem, kt�ry dobrze zarabia�, zaopatruj�c Jamrud oraz inne forty le��ce na Granicy. Mia� oko�o trzydziestu lat, by� wysokim, oty�ym m�czyzn�. Nawet tutaj, z dala od najbli�szego miasta, mia� na sobie nowy str�j khaki jasnooliwkowego koloru, b��kitny krawat i kask tropikalny, bia�y jak �nieg. Josh zaczyna� rozumie�, �e faktor jest typem cz�owieka, kt�rego poci�ga�y obrze�a cywilizacji, gdzie mo�na by�o sporo zarobi� i niezbyt przestrzegano przepis�w prawa. Oficerowie odnosili si� z dezaprobat� do niego i jemu podobnych, ale de Morgan cieszy� si� w�r�d ludzi niema�� popularno�ci�, dostarcza� bowiem piwo i tyto�, a nawet w miar� mo�liwo�ci prostytutki i od czasu do czasu haszysz dla oficer�w, a tak�e dla Ruddy�ego.

Pomimo demonstracji de Morgana wygl�da�o na to, �e przedstawienie dobieg�o ko�ca. Kiedy kula nie porusza�a si� i nie obraca�a, ani te� nie otworzy�a si� i nie zacz�a strzela�, widzowie zacz�li si� nudzi�. Poza tym niekt�rzy z nich dr�eli z zimna w to nietypowo ch�odne popo�udnie, gdy wiatr z p�nocy nie ustawa�. Kilku wr�ci�o do fortu i grupa zacz�a si� rozprasza�.

Ale naraz na skraju grupy rozleg� si� krzyk, pojawi�o si� jeszcze co� niezwyk�ego. Wietrz�c kolejn� okazj�, de Morgan z rozszerzonymi nozdrzami pobieg� w t� stron�.

Ruddy szarpn�� Josha za rami�.

��Wystarczy tych magicznych sztuczek�� powiedzia�.�� Powinni�my wraca�. Obawiam si�, �e niebawem b�dziemy mieli mn�stwo roboty!

��Co masz na my�li?

��W�a�nie gada�em z Brownem, kt�ry rozmawia� z Townshendem, kt�ry z kolei us�ysza� co�, co m�wi� Harley��� Kapitan Harley by� oficerem politycznym w forcie i podlega� bezpo�rednio Agencji Politycznej w Khyber, b�d�cej ekspozytur� administracji tej prowincji, kt�rej zadaniem by�o utrzymywanie kontakt�w dyplomatycznych z wodzami plemion Pasztun�w i Afgan�w. Nie po raz pierwszy Josh pozazdro�ci� Ruddy�emu kontakt�w z m�odszymi oficerami fortu.�� Nasza ��czno�� zosta�a zerwana�� zadyszanym g�osem powiedzia� Ruddy.

Josh zmarszczy� brwi.

��Co masz na my�li, czy znowu przeci�to przew�d telegraficzny?�� Kiedy przerwano po��czenie z Peszawarem, trudno by�o sporz�dza� kopie dla archiwum; redaktor Josha w dalekim Bostonie nie okazywa� zrozumienia wobec op�nie� spowodowanych dostarczaniem wiadomo�ci do miasta na koniu.

Ale Ruddy powiedzia�:

��Nie o to chodzi. Heliografy te� pad�y. Od �witu nie widzieli�my najmniejszego b�ysku �wiat�a od strony stacji na p�noc i na zach�d st�d. Wed�ug Browna kapitan Grove w�a�nie wysy�a patrole. Cokolwiek si� wydarzy�o, musi mie� charakter powszechny i by� dobrze skoordynowane.

Heliografy by�y prostymi, przeno�nymi urz�dzeniami sygnalizacyjnymi, sk�adaj�cymi si� ze zwierciade� zainstalowanych na sk�adanych tr�jnogach. Na wzg�rzach mi�dzy Jamrud a Khyber, jak r�wnie� w kierunku Peszawaru, rozmieszczono szereg stanowisk ��czno�ci wyposa�onych w heliografy. Dlatego w�a�nie kapitan Grove tam, w forcie, robi� wra�enie tak zaniepokojonego.

Ruddy powiedzia�:

��W terenie pasztu�skie dzikusy�� albo zab�jcy Amira�� poder�n�li gard�a chyba z setce Brytyjczyk�w, albo mo�e, co gorsza, uczynili to ci rosyjscy marionetkowi w�adcy!�� Kiedy Ruddy przedstawia� t� makabryczn� mo�liwo��, w jego oczach za grubymi szk�ami malowa� si� wyraz o�ywienia.

��Cieszysz si� ze zbli�aj�cej si� wojny, jak mo�e jedynie cywil�� powiedzia� Josh.

Broni�c si�, Ruddy odpar�:

��Je�li nadejdzie taka chwila, b�d� si� broni�. Ale tymczasem moimi kulami s� s�owa� i twoimi tak�e, Joshua, wi�c mnie nie pouczaj.�� Wr�ci� mu zwyk�y dobry humor.�� To podniecaj�ce, co? Nie mo�esz zaprzeczy�. Przynajmniej co� si� dzieje! Chod�, bierzmy si� do roboty!�� Po czym obr�ci� si� i pobieg� z powrotem do fortu.

Josh ruszy� za nim. Wydawa�o mu si�, �e s�yszy jakby �opot skrzyde� wielkiego ptaka. Odwr�ci� si�. Ale w tym momencie wiatr zmieni� kierunek i dziwny d�wi�k ucich�.

Kilku kawalerzyst�w wci�� bawi�o si� Okiem. Jeden z nich wspi�� si� na ramiona drugiego, chwyci� Oko obiema d�o�mi i na chwil� zawis� w powietrzu. Nast�pnie, �miej�c si�, pu�ci� si� i spad� na ziemi�.

Kiedy Ruddy znalaz� si� z powrotem w pokoju, natychmiast poszed� do biurka, przyci�gn�� do siebie stos papieru, odkr�ci� ka�amarz i zacz�� pisa�.

Josh patrzy� na niego.

��Co masz zamiar napisa�?

��Za chwil� b�d� wiedzia�.�� Pisa�, nie przestaj�c m�wi�. By� niechlujny: w ustach jak zwykle tkwi� mu turecki papieros, a kropelki atramentu rozpryskiwa�y si� wok�. Josh ju� si� nauczy�, �eby chowa� przed nim swoje rzeczy. Ale m�g� tylko podziwia� jego bieg�o��.

Josh ospale po�o�y� si� na ��ku, zapl�t�szy d�onie pod g�ow�. W odr�nieniu od Ruddy�ego musia� uporz�dkowa� my�li, zanim by� w stanie cokolwiek napisa�.

Podobnie jak dla poprzednich zdobywc�w Granica mia�a dla Brytyjczyk�w strategiczne znaczenie. Na p�noc i na zach�d od niej le�a� Afganistan, przepo�owiony pasmem Hindukuszu. Niegdy� prze��czami tych g�r maszerowa�y armie Aleksandra Wielkiego oraz hordy Czyngis-chana i Tamerlana, zn�cone tajemniczo�ci� i bogactwem le��cych na po�udniu Indii. Sam fort w Jamrud zajmowa� kluczowe po�o�enie, le��c w jednej linii z prze��cz� Khyber, mi�dzy Kabulem a Peszawarem.

Ale sama prowincja by�a czym� wi�cej ni� tylko korytarzem dla obcych wojsk. Mia�a mieszka�c�w, kt�rzy uwa�ali t� krain� za swoj�, Pasztun�w, ras� wojownicz�, dzik�, dumn� i przebieg��. Pasztunowie byli �arliwymi muzu�manami, kt�rzy kierowali si� w�asnym kodeksem honorowym zwanym pakhtunwali. Dzielili si� na plemiona i klany, ale to rozcz�onkowanie by�o �r�d�em znacznej p�ynno�ci. Bez wzgl�du na to, jak dotkliwej kl�ski dozna�o jakie� plemi�, z g�r przybywali jego pobratymcy ze staromodnymi strzelbami o d�ugich lufach, swymijezails. Josh pozna� kilku Pasztun�w, kt�rych Brytyjczycy wzi�li do niewoli. Uwa�a� ich za najbardziej zamkni�tych ludzi, jakich kiedykolwiek spotka�. Jednak�e brytyjscy �o�nierze darzyli ich pewnym szacunkiem. Niekt�rzy Szkoci m�wili nawet, �e pakhtunwali nie r�ni� si� zbytnio od ich w�asnego kodeksu honorowego.

W ci�gu wielu stuleci liczne armie naje�d�c�w spotyka�a kl�ska za kl�sk� na Granicy, kt�r� jeden z administrator�w Imperium nazwa� �ciernistym i nieprzycinanym �ywop�otem�. Nawet teraz w�adza pot�nego Imperium Brytyjskiego rozci�ga�a si� niewiele dalej ni� do szlak�w komunikacyjnych; wsz�dzie indziej prawo stanowi�y plemiona i bro�.

A dzisiaj Granica zn�w by�a aren� mi�dzynarodowej intrygi. Zazdrosne imperium zn�w spogl�da�o g�odnym wzrokiem na Indie. Tym razem by�a to Rosja. Zainteresowanie Wielkiej Brytanii by�o oczywiste. Rosji czy popieranej przez Rosj� Persji w �adnym wypadku nie mo�na by�o pozwoli� na wej�cie do Afganistanu. Dlatego przez dziesi�tki lat Brytyjczycy starali si� pilnowa�, aby w Afganistanie rz�dzi� Amir, sk�onny do wsp�pracy z Anglikami, a gdyby to si� nie uda�o, byli przygotowani do prowadzenia wojny o Afganistan. W ko�cu t�umione starcia doprowadzi�y do wrzenia. W�a�nie w tym miesi�cu Rosjanie, wprawdzie z wolna, lecz stale, posuwali si� do przodu od strony Turkiestanu i teraz zbli�ali si� do Pandjeh, ostatniej oazy przed afga�sk� granic�, obskurnej gospody, kt�ra nagle sta�a si� przedmiotem uwagi ca�ego �wiata.

Josh uwa�a�, �e ca�a ta mi�dzynarodowa gra jest przera�aj�ca. Wskutek prostej geograficznej logiki by�o to miejsce, gdzie �ciera�y si� wielkie imperia i pomimo oporu Pasztun�w ta straszna konfrontacja mia�d�y�a ludzi, kt�rzy mieli nieszcz�cie tam si� urodzi�. Czasami zastanawia� si�, czy tak b�dzie w przysz�o�ci, je�li to pechowe miejsce by�o skazane na to, by zawsze by�o aren� wojny i o jakie niewyobra�alne skarby ludzie mogliby tutaj walczy�.

��A mo�e pewnego dnia�� kiedy� powiedzia� do Ruddy�ego�� ludzie zapomn� o wojnach, tak jak dorastaj�ce dziecko zapomina o zabawkach z czasu swego dzieci�stwa.

Ale Ruddy tylko prychn�� przez w�sy.

��Ba! I czym si� zajm�, przez ca�y dzie� b�d� grali w krykieta? Josh, ludzie b�d� zawsze prowadzili wojny, poniewa� zawsze b�d� lud�mi, a wojna to zawsze zabawa.�� Josh by� naiwny, jak Amerykanin z klapkami na oczach, z dala od domu, a �m�odo�� musi si� wyszumie�, stwierdzi� dziewi�tnastoletni Ruddy.

W nieca�e p� godziny Ruddy sko�czy� pisa�. Odchyli� si� w krze�le, patrz�c przez okno na czerwieniej�ce �wiat�o i utkwiwszy swe kr�tkowzroczne oczy w czym�, czego Josh nie widzia�.

��Ruddy�� je�eli to powa�na sprawa�� my�lisz, �e nas ode�l� do Peszawaru?

Ruddy prychn��.

��Mam nadziej�, �e nie. Po to tu jeste�my.�� Przeczyta� ze swego r�kopisu.�� �Pomy�lcie o tym! Daleko, za Hindukuszem, maszeruj��� w swych zielonych lub szarych kurtkach�� maszeruj� pod znakiem dwug�owego or�a cara. Wkr�tce przekrocz� prze��cz Khyber. Ale na po�udniu gromadz� si� jeszcze liczniejsze kolumny, ludzie z Dublina i Delhi, Kalkuty i Colchester, kt�rych po��czy� wsp�lny cel, s� gotowi odda� �ycie za Wdow� z Windsoru�� Zawodnicy s� na stanowiskach, s�dziowie gotowi, zak�ady zamkni�te. A my tutaj na linii ko�cowej! Co o tym my�lisz powiedz, Josh�

��Naprawd� potrafisz by� denerwuj�cy, Ruddy.

Ale zanim Ruddy zd��y� odpowiedzie�, do �rodka wpad� Cecil de Morgan. Faktor mia� zaczerwienion� twarz, by� zasapany, a jego ubranie pokryte by�o kurzem.

��Musicie przyj��, ch�opaki, och, chod�cie zobaczy�, co znale�li!

Josh z westchnieniem wygramoli� si� z ��ka. Czy� tego dnia dziwnym wydarzeniom nie b�dzie ko�ca?

Szympans�� to by�a pierwsza my�l Josha. Szympans, schwytany w siatk� maskuj�c�, le��cy biernie na pod�odze. A ko�o niego mniejszy k��bek z drugim zwierz�ciem, zapewne dzieckiem. Uwi�zione zwierz�ta zosta�y przyniesione do obozu na �erdziach wetkni�tych w siatk�. Dw�ch sipaj�w rozpl�tywa�o wi�kszy k��bek.

W pobli�u kr�ci� si� de Morgan.

��Z�apali je na p�noc st�d�� dw�ch szeregowych, kt�rzy byli na patrolu�� zaledwie o jak�� mil� od obozu.

��To po prostu szympans�� powiedzia� Josh. Ruddy szarpa� w�sy.

��Ale ja nigdy nie s�ysza�em o szympansie w tej cz�ci �wiata. Czy w Kabulu jest zoo?

��On nie jest z zoo�� wysapa� de Morgan.�� I to nie jest szympans. Ostro�nie, ch�opaki�

Sipajowie zdj�li ze zwierz�cia siatk�. Jego futro by�o przesi�kni�te krwi�. Zwin�o si� w kul�, z nogami przyci�gni�tymi do piersi i d�ugimi r�kami owini�tymi wok� g�owy. M�czy�ni trzymali �erdzie jak pa�ki i Josh dojrza� na grzbiecie zwierz�cia �lady po uderzeniach.

Zwierz� zda�o sobie chyba spraw�, �e zdj�to siatk�. Opu�ci�o r�ce i nag�ym, p�ynnym ruchem poturla�o si� i przykucn�o, lekko opieraj�c si� knykciami o ziemi�. Ludzie cofn�li si� ostro�nie, a zwierz� spojrza�o na nich.

��M�j Bo�e, to samica�� wyszepta� Ruddy.

Jeden z sipaj�w, krzepki m�czyzna, z oci�ganiem wyst�pi� naprz�d. Wyci�gn�� �erd� przed siebie i szturchn�� zwierz� w zad. Warkn�o i k�apn�o wielkimi z�bami. Ale sipaj nie przestawa�. W ko�cu zwierz� z wdzi�kiem�� i swoist� godno�ci�, pomy�la� Josh�� wyprostowa�o nogi i wsta�o.

Josh us�ysza�, jak Ruddy gwa�townie wci�gn�� powietrze.

Zwierz� mia�o cia�o szympansa, co do tego nie by�o �adnych w�tpliwo�ci, obwis�e piersi, powi�kszone narz�dy p�ciowe i r�owe po�ladki; ko�czyny tak�e mia�y proporcje typowe dla ma�py cz�ekokszta�tnej. Ale sta�o wyprostowane na d�ugich nogach, kt�re jak wyra�nie widzia� Josh, by�y po��czone z miednic� jak u cz�owieka.

��Wielki Bo�e�� powiedzia� Ruddy.�� Ona jest jak karykatura kobiety�� to monstrum!

���adne monstrum�� powiedzia� Josh.�� P� cz�owiek, p� ma�pa. Czyta�em, �e wsp�cze�ni biologowie dyskutuj� o takich sprawach, o stworzeniach, kt�re sytuuj� si� mi�dzy nami a zwierz�tami.

��Widzicie?�� de Morgan zerka� to na jednego, to na drugiego z wyrazem wyrachowania na twarzy.�� Czy kiedykolwiek, kiedykolwiek widzieli�cie co� takiego?�� Obszed� zwierz� dooko�a.

Krzepki sipaj powiedzia� z silnym akcentem:

��Niech pan uwa�a, sahib. Ma tylko cztery stopy wzrostu, ale potrafi drapa� i kopa�, m�wi� panu.

��Nie ma�pa, ale cz�owiek-ma�pa� Musimy zabra� j� do Peszawaru, a potem do Bombaju i do Anglii. Pomy�lcie, jak� sensacj� b�dzie w ogrodach zoologicznych! A mo�e nawet w teatrach� Nic takiego nie ma, nawet w Afryce! To bez w�tpienia sensacja.

Mniejsze zwierz�, wci�� owini�te siatk�, wydawa�o si� wraca� do przytomno�ci. Przetoczy�o si� i zamamrota�o s�abym g�osem. Samica zareagowa�a natychmiast, jak gdyby dot�d nie zdawa�a sobie sprawy, �e jej ma�e te� tu jest. Skoczy�a w stron� dziecka.

Sipajowie natychmiast zdzielili j� pa�kami. Zakr�ci�a si� i kopn�a, ale przycisn�li j� do ziemi.

Ruddy rzuci� si� na nich ze zje�onymi brwiami.

��Na mi�o�� bosk�, nie t�uczcie jej tak! Nie rozumiecie? To matka. I patrzcie na jej oczy, patrzcie! Czy� ich wyraz nie b�dzie zawsze was prze�ladowa�?��� Ale cz�owiek-ma�pa wci�� walczy�, sipajowie wci�� walili go pa�kami, a de Morgan wrzeszcza� przestraszony, �e jego skarb ucieknie albo co gorsza, zostanie zabity.

Josh pierwszy us�ysza� brz�cz�cy d�wi�k. Obr�ci� si� na wsch�d i zobaczy� chmury py�u unosz�ce si� w powietrzu.

��Znowu tu jest, s�ysza�em to ju� przedtem� Ruddy, zdenerwowany gwa�town� scen�, mrukn��:

��Co tam zn�w, u licha?

Casey zawo�a�:

��Jeste�my prawie nad baz�. Schodzimy w d�.

Helikopter zacz�� opada� jak szybkobie�na winda. Pomimo wyszkolenia, jakie przesz�a, Bisesa poczu�a �ciskanie w do�ku.

Przelatywali teraz w pobli�u wioski. Przez pole widzenia przelatywa�y drzewa, pokryte rdz� blaszane dachy, samochody, sterty opon. Helikopter przechyli� si� i zacz�� kr��y� w kierunku przeciwnym do ruchu wskaz�wek zegara po kole o du�ym promieniu. Ale poniewa� Bisesa by�a skulona na ma�ej �awce, nie widzia�a nic opr�cz nieba. Kolejna ironia, pomy�la�a. Westchn�a i spojrza�a na ma�� tablic� sterownicz� przymocowan� obok niej do �ciany. Zainstalowane w gondoli podwieszonej pod kad�ubem maszyny kamery, liczniki Geigera, czujniki ciep�a, radar, a nawet czujniki sk�adu chemicznego powietrza, by�y skierowane na ziemi�.

Ptak by� wyposa�ony w najnowocze�niejszy system ��czno�ci, jakim dysponowa�a armia. Gdzie� nad g�ow� Bisesy znajdowa� si� wielki helikopter C2�� C2 oznacza�o dowodzenie i kierowanie�� ale by� to tylko wierzcho�ek ogromnej odwr�conej piramidy technologicznej, obejmuj�cej lataj�ce na wysokim pu�apie zdalnie sterowane samoloty zwiadowcze i patrolowe, a nawet satelity wyposa�one w kamery i radar, kt�rych elektroniczne zmys�y by�y wycelowane w ten obszar. Strumienie danych, kt�re gromadzi�a Bisesa, by�y analizowane w czasie rzeczywistym przez inteligentne systemy zainstalowane na pok�adzie Ptaka, w maszynach unosz�cych si� wy�ej oraz w centrum dowodzenia, w bazie. Wszelkie anomalie niezw�ocznie przekazywano do Bisesy celem potwierdzenia za po�rednictwem bezpo�redniego po��czenia, niezale�nego od po��czenia pilota z dow�dc� si� powietrznych poprzez sie� dowodzenia.

Wszystko to by�o bardzo skomplikowane, ale tak jak samo pilotowanie helikoptera gromadzenie danych podczas misji by�o w znacznej mierze zautomatyzowane. W trakcie prowadzenia obserwacji misja szybko stawa�a si� rutynowa i znudzeni piloci znowu zacz�li �artowa�.

Bisesa wiedzia�a, jak si� czuli. Zosta�a wyszkolona jako Technik ds. Kontroli Walki, specjalistka zajmuj�ca si� koordynacj� ��czno�ci ziemia�� powietrze podczas konfliktu zbrojnego. Jej podstawowym zadaniem, po zrzuceniu w terenie walk, by�o okre�lenie z maksymaln� dok�adno�ci� kierunku ataku rakietowego. Nigdy jeszcze nie musia�a wykorzystywa� nabytych umiej�tno�ci, kt�re czyni�y j� idealn� kandydatk� do roli obserwatora, ale nie potrafi�a zapomnie�, do jakich zada� j� przeznaczono.

Oddelegowano j� do tych firmowanych przez ONZ si� nadzoruj�cych i pokojowych na tydzie�, ale mia�a wra�enie, �e trwa to o wiele d�u�ej. Wojsko by�o zakwaterowane w koszarach, kt�re zaadaptowano z dawnych hangar�w. W tych wysokich, pustych, stale cuchn�cych paliwem samolotowym i olejem, zbyt gor�cych za dnia i zbyt zimnych noc�, pozbawionych charakteru pud�ach z blachy falistej i plastiku by�o co� przyt�aczaj�cego. Nic dziwnego, �e ich mieszka�cy ochrzcili je imieniem Claviusa, nawi�zuj�c do nazwy wielkiej mi�dzynarodowej plac�wki na Ksi�ycu.

�o�nierze mieli codziennie �wiczenia fizyczne, musieli odbywa� warty, konserwowa� sprz�t i zajmowa� si� innymi przyziemnymi sprawami. Ale to nie wystarcza�o, �eby wype�ni� im czas, czy zaspokoi� potrzeby. W rozbrzmiewaj�cych g�o�nym echem hangarach grali w siatk�wk� albo w ping-ponga, a ponadto by�y tam kluby, w kt�rych bezustannie grano w pokera lub w remika. Chocia� kobiet by�o mniej wi�cej tyle samo co m�czyzn, miejsce to by�o gniazdem szalonych seksualnych uciech. Mo�na by�o odnie�� wra�enie, �e niekt�rzy m�czy�ni rywalizuj� ze sob�, aby osi�gn�� orgazm w najbardziej niezwyk�ej czy trudnej sytuacji�� na przyk�ad wisz�c w uprz�y spadochronowej.

Pomy�la�a, �e nic dziwnego, i� w takiej atmosferze ludzie pokroju Caseya Othica dostawali lekkiego bzika.

Sama Bisesa trzyma�a si� od tego wszystkiego z daleka. Potrafi�aby bez trudu da� sobie rad� z takimi jak Casey, nawet teraz brytyjska armia wcale nie by�a oaz� r�wno�ci seksualnej i dobrych zasad. Odrzuci�a uprzejme zainteresowanie Abdikadira. W ko�cu mia�a o�mioletni� c�rk�, Myr�, cich�, powa�n� i bardzo kochaj�c� dziewczynk�, kt�ra teraz znajdowa�a si� tysi�ce mil st�d, pod opiek� babci w londy�skim mieszkaniu Bisesy. Bises� nie interesowa�y te gry ani seksualne igraszki, kt�rych celem by�o zachowanie zdrowia psychicznego; t� rol� spe�nia�a Myra.

Poza tym motywowa�o j� znaczenie tej misji.

W 2037 roku obszar graniczny mi�dzy Pakistanem i Afganistanem stanowi� punkt zapalny, tak jak to by�o od wiek�w. Po pierwsze, miejsce to by�o przedmiotem nieustaj�cego og�lno�wiatowego konfliktu mi�dzy chrze�cija�stwem i islamem. Je�li nie liczy� gor�cych g��w i agitator�w po obu stronach, wszyscy byli radzi, �e nigdy nie dosz�o do ostatecznej �wojny cywilizacji�. Ale mimo to, w takim miejscu, gdzie wojska g��wnie chrze�cija�skich kraj�w pilnowa�y porz�dku w obszarze zamieszkiwanym g��wnie przez muzu�man�w, zawsze m�g� si� znale�� kto�, kto by�by got�w wywo�a� krucjat� albo d�ihad.

Panowa�y tam tak�e niezwykle gro�ne lokalne napi�cia. Impasu w stosunkach mi�dzy Indiami i Pakistanem nie zmniejszy�a wojna w 2020 roku, kt�ra spowodowa�a zniszczenie w wyniku ataku atomowego miasta Lahore, mimo �e obie strony konfliktu oraz ich stronnicy w ko�cu powstrzymali si�, b�d�c niebezpiecznie blisko wywo�ania bardziej rozleg�ych spustosze�. T� skomplikowan� mieszank� dodatkowo pot�gowa�y emocje, aspiracje i trudna sytuacja miejscowej ludno�ci: dumni Pasztunowie, kt�rzy cho� zdo�ano ich wci�gn�� do cywilizowanej dysputy, wci�� uparcie trwali przy swojej tradycji i nadal pragn�li broni� ojczyzny do ostatniej kropli krwi.

Do tych zadawnionych spor�w teraz dochodzi�a jeszcze ropa naftowa, kt�ra przyci�ga�a reszt� �wiata jak magnes do tego zapalnego obszaru. Chocia� d�ugofalowe perspektywy, jakie zapewnia�a zimna synteza j�drowa, najbardziej obiecuj�ca spo�r�d nowoczesnych technologii, by�y zadziwiaj�ce, jej wykorzystanie na skal� przemys�ow� wci�� nie by�o dostatecznie ugruntowane, a �wiatowe zasoby w�glowodor�w spalano r�wnie szybko, jak wydobywano. Tam, gdzie kiedy� Brytyjskie Imperium i carska Rosja rywalizowa�y o bogactwa Indii, teraz Stany Zjednoczone, Chiny, Sojusz Afryka�ski i Unia Euroazjatycka, kt�re zale�a�y w ogromnym stopniu od rezerw ropy w Azji �rodkowej, znalaz�y si� w martwym punkcie.

Celem misji ONZ by�o utrzymanie pokoju poprzez obserwacj� i patrolowanie tego obszaru. Uwa�ano go za najlepiej nadzorowane terytorium na ca�ej planecie. Misja pokojowa by�a niedoskona��, niezr�czn� operacj�, kt�ra, jak Bisesa czasami my�la�a, rodzi�a r�wnie wiele napi�� i uraz�w, co rozwi�zywa�a. Ale jako tako dzia�a�a i to od wielu dziesi�cioleci. Mo�e to by�o najlepsze, co zwykli ludzie i skomplikowana, pe�na wad, ale stabilna operacja ONZ mog�a zapewni�.

Wszyscy mieszka�cy Claviusa rozumieli znaczenie tego zadania. Ale dla m�odego �o�nierza niewiele rzeczy by�o r�wnie nudnych co utrzymywanie pokoju.

Nagle zacz�o ich silniej rzuca�. Bisesa poczu�a, �e jej puls przyspiesza; mo�e ta misja mimo wszystko nie by�a taka ca�kiem rutynowa.

Kiedy pomimo turbulencji helikopter nie przestawa� kr��y�, Casey i Abdikadir pracowali, jednocze�nie rozmawiaj�c ze sob�. Abdikadir pr�bowa� z�apa� kontakt z baz�.

��Alfa Cztery Trzy, tutaj Primo Pi�� Jeden, odbi�r. Alfa Cztery Trzy��� Casey kl�� z powodu utraty ��czno�ci z satelit� lokalizacyjnym, a Bisesa domy�la�a si�, �e dostawszy si� w niespodziewan� turbulencj�, pilotuje helikopter r�cznie.

��Au!�� odezwa� si� telefon �a�o�nie. Podnios�a s�uchawk�.

��Co si� dzieje?

��Straci�em sygna�.�� Ekran wy�wietla� rozmaite dane.�� Nigdy mi si� to dot�d nie zdarzy�o�� powiedzia�.�� To dziwne.

Abdikadir zerkn�� na ni�.

��Nasza ��czno�� te� nie dzia�a. Brak kontaktu z sieci� dowodzenia.

Bisesa poniewczasie sprawdzi�a w�asny sprz�t. Nie by�o ��czno�ci mi�dzy stacj� naziemn� a satelit�.

��Wygl�da na to, �e stracili�my tak�e sie� satelitarn�.

��No tak�� powiedzia� Abdikadir.�� Pad�a zar�wno sie� wojskowa, jak i cywilna.

��Co o tym s�dzisz, burza elektryczna? Casey burkn��:

��Nie, wed�ug tego, co przewidywa�y te dupki z meteo. Poza tym lata�em ju� podczas burzy, ale �adna nie wywo�ywa�a takich skutk�w.

��Wi�c co to mo�e by�?

Przez kilka sekund wszyscy milczeli. W ko�cu znajdowali si� w obszarze odleg�ym zaledwie o kilkaset kilometr�w od miejsca, gdzie zastosowano bro� j�drow� i centrum miasta zosta�o obr�cone w r�wnin� stopionego szk�a. ��czno�� pad�a, nie wiadomo sk�d powia� wiatr; trudno by�o nie zak�ada� najgorszego.

��Musimy za�o�y栗 powiedzia� Abdikadir�� �e jest to co najmniej zag�uszanie.

��Oj!�� powiedzia� telefon.

Zaniepokojona obraca�a telefon w d�oniach. Mia�a go od dziecka. By�o to zwyk�e urz�dzenie, dostarczane przez ONZ ka�demu, kto uko�czy� dwana�cie lat, w ten spos�b ta stara, chwiej�ca si� w podstawach organizacja stara�a si� zjednoczy� �wiat za po�rednictwem powszechnej ��czno�ci. Wi�kszo�� ludzi wyrzuci�a te dr�twe rz�dowe gad�ety, ale Bisesa rozumia�a, jaki motyw sta� za tym darem i sw�j telefon zawsze nosi�a przy sobie. My�la�a o nim jak o przyjacielu.

��Nie przejmuj siꠗ powiedzia�a do niego Bisesa.�� Matka m�wi�a mi, �e kiedy by�a m�oda, telefony stale traci�y sygna�.

��Mo�esz sobie m�wi栗 powiedzia� telefon.�� Ja zosta�em poddany lobotomii.

Abdikadir skrzywi� si�.

��Jak mo�esz to wytrzyma�? Ja zawsze wy��czam te obwody wsp�czucia. S� takie irytuj�ce.

Bisesa wzruszy�a ramionami.

��Wiem. Ale w ten spos�b tracisz po�ow� funkcjonalno�ci.

��I dozgonnego przyjaciela�� doda� telefon. Abdikadir prychn��.

��Tylko mu nie wsp�czuj. Telefony s� jak matki-katoliczki�� znawczynie poczucia winy.

Helikopterem znowu zatrz�s�o. Ptak przechyli� si�, po czym wyr�wna� lot i lec�c nisko nad ziemi�, oddali� si� od wioski.

��Manewr zbierania danych zako�czony�� zawo�a� Casey.

��Trudno utrzyma� kurs.

Abdikadir u�miechn�� si� triumfalnie.

��Fajnie wiedzie�, �e badamy granice twoich umiej�tno�ci, Casey.

��Wsad� to sobie w dupꠗ warkn�� Casey.�� Ten wiatr nadlatuje z ka�dej mo�liwej strony. Popatrz na wahania naszej pr�dko�ci wzgl�dem Ziemi. Hej, co to takiego?�� Wskaza� na ziemi� poni�ej.

Bisesa pochyli�a si� i wyjrza�a. Rzadka ro�linno�� falowa�a pod wp�ywem pr�du powietrza wywo�anego obrotem �mig�a, ods�aniaj�c co� znajduj�cego si� na ziemi. Dostrzeg�a ludzk� sylwetk�, kt�ra co� trzyma�a w d�oni�� d�ug�, czarn� rurꠗ bro�.

Zachodz�ce s�o�ce o�lepi�o j� na chwil� odwracaj�c uwag�.

Helikopter przesta� kr��y� i zmierza� prosto w jego stron�, z lekko pochylon� p�kat� kabin� i uniesionym ogonem. Moallim wyszczerzy� z�by w u�miechu i zacisn�� d�onie na wyrzutni granat�w. Zda� sobie spraw�, �e serce mu wali, palce ma �liskie od potu, a w oczach pe�no py�u, tak �e zacz�� mruga�. To b�dzie pierwsza wa�na akcja w jego �yciu. Gdyby zestrzeli� ten helikopter, natychmiast zosta�by okrzykni�ty bohaterem i wszyscy by go podziwiali, bojownicy i matka. I by�a te� pewna dziewczyna� Nie wolno mu teraz o tym my�le�, bo musi spe�ni� swoje zadanie.

Ale teraz wewn�trz baniastego kokpitu helikoptera zobaczy� ludzi. Rzeczywisto�� tego, co widzi, nagle nim wstrz�sn�a. Czy za chwil� naprawd� ich wyko�czy, rozgniecie jak robaki?

Helikopter znalaz� si� nad nim, a pr�d powietrza rozgarn�� jego lich� os�on�. Mo�liwo�ci wyboru skurczy�y si� do jednej; nie wolno mu si� waha�, bo zginie, zanim spe�ni sw�j obowi�zek.

�miej�c si�, wystrzeli� granat.

Abdikadir krzykn��:

��Wyrzutnia granat�w!

Casey poci�gn�� za dr��ek. Bisesa zobaczy�a b�ysk i p�dz�c� w ich stron� smug� dymu. Nast�pi� pot�ny wstrz�s, jak gdyby helikopter wpad� w powietrzu na jak�� niewidzialn� przeszkod�. Nagle prz�d kabiny z rykiem uni�s� si� w g�r�, a z rozdarcia w kad�ubie wion�� wiatr.

��Jasna cholera!�� krzykn�� Casey.�� Odstrzeli� nam kawa�ek �mig�a steruj�cego.

Kiedy Bisesa spojrza�a do ty�u, ujrza�a pl�tanin� metalu i delikatn� mgie�k� oleju tryskaj�cego z p�kni�tej rurki. Samo �mig�o wci�� pracowa�o i helikopter lecia� dalej. Ale w tym momencie wszystko uleg�o zmianie; smagana wiatrem i og�uszona ha�asem poczu�a si� ods�oni�ta, straszliwie bezbronna.

Casey powiedzia�:

��Wszystko w normie, opr�cz ci�nienia oleju. I stracili�my cz�� skrzyni bieg�w.

��Przez jaki� czas mo�emy lecie� bez oleju�� powiedzia� Abdikadir.

��Tak m�wi podr�cznik. Ale b�dziemy musieli zawr�ci�, je�eli chcemy si� dosta� do domu.�� Casey na pr�b� poruszy� dr��kiem, jakby sprawdzaj�c odporno�� uszkodzonej maszyny. Ptak zadygota� i podskoczy�.

��Powiedz, co si� dzieje�� mrukn�a Bisesa.

��To by�a wyrzutnia granat�w�� powiedzia� Abdikadir.�� No przecie� bra�a� udzia� w odprawie. Tutaj codziennie kto� ginie.

��Nie mam na my�li wyrzutni granat�w. Chodzi mi o to.�� Pokaza�a przez okno, na zach�d od kierunku lotu, w stron� czerwieniej�cego, zachodz�cego s�o�ca.

��To tylko s�o�ce�� powiedzia� Casey, najwyra�niej maj�c trudno�ci ze skupieniem si� na czymkolwiek poza kokpitem. Ale po chwili us�ysza�a:�� O!

Kiedy wystartowali, z pewno�ci� nie wi�cej ni� trzydzie�ci minut temu, s�o�ce sta�o wysoko. A teraz�

��Powiedz, �e spa�em przez sze�� godzin�� powiedzia� Casey.�� Powiedz, �e �ni�.

Telefon Bisesy rzek�:

��Wci�� nie mam kontaktu. I boj� si�. Bisesa za�mia�a si� nieweso�o.

��Jeste� odporniejszy ni� ja, ty ma�y sukinsynu.�� Poci�gn�a zamek b�yskawiczny z przodu kombinezonu i wsun�a telefon g��boko do kieszeni.

��Zabieramy si� st�d�� powiedzia� Casey. Zacz�� skr�ca�. Silnik zawy�.

Nag�e gor�co rury sparzy�o go, a gor�cy dym k��bi�cy si� wok� g�owy sprawi�, �e si� zakrztusi�. Ale us�ysza� syk granatu p�dz�cego przez powietrze. Kiedy granat eksplodowa�, od�amki zacz�y �wista� wok� i ch�opiec skuli� si� ze strachu, zas�aniaj�c twarz.

Kiedy spojrza� w g�r�, zobaczy�, �e helikopter oddala si� od wioski, ci�gn�c za sob� smug� g�stego, czarnego dymu wydobywaj�cego si� z cz�ci ogonowej.

Moallim podni�s� si� i rykn��, �cieraj�c brud z twarzy i wywijaj�c pi�ci� w powietrzu. Odwr�ci� si� i spojrza� na wsch�d, w stron� wioski, bo ludzie z pewno�ci� widzieli, jak wystrzeli� granat i zobaczyli, �e uszkodzi� helikopter. Z pewno�ci� przybiegn�, �eby go powita�.

Ale nikt si� nie pojawi�, nawet jego matka. W og�le nie widzia� wioski, chocia� znajdowa� si� nie wi�cej ni� sto metr�w od jej zachodniego skraju i niedawno dok�adnie widzia� prymitywne dachy oraz pochy�e �ciany domostw, dzieci i kozy, wa��saj�ce si� mi�dzy domami. Teraz to wszystko znik�o, a skalista r�wnina ci�gn�a si� a� po horyzont, jak gdyby wioska zosta�a starta z powierzchni ziemi. Moallim by� sam, sam ko�o swego okopu strzeleckiego i dymi�cej wyrzutni granat�w, a wielka kolumna dymu powoli rozwiewa�a si� nad jego g�ow�.

Sam na ogromnej r�wninie.

Gdzie� zarycza�o jakie� zwierz�. By� to cichy pomruk, jakby ogromnej maszyny. Poj�kuj�c, wstrz��ni�ty Moallim wgramoli� si� z powrotem do swojej jamy.

Skr�t to by�o za wiele dla uszkodzonego �mig�a. Kad�ub maszyny wok� Bisesy zadr�a� i rozleg�o si� wysokie wycie, kiedy suche wa�ki w skrzyni bieg�w zatar�y si�.

Nie up�yn�a nawet minuta od chwili trafienia granatem, pomy�la�a.

��B�dziesz musia� wyl�dowa栗 szybko powiedzia� Abdikadir.

��Jasne�� odpar� Casey.�� Ale gdzie? Abdi, tutaj nawet urocze drobne staruszki nosz� wielkie no�e, �eby ci ur�n�� jaja.

Bisesa wskaza�a przez rami�.

��Co to jest?�� By�a to budowla z kamieni i ubitej ziemi, nie wi�cej ni� par� kilometr�w od nich. Trudno j� by�o dostrzec w o�lepiaj�cych promieniach tego nienormalnego s�o�ca.�� Wygl�da jak forteca.

��Ale nie nasza�� powiedzia� Abdikadir.

Helikopter przelatywa� teraz nad grup� rozproszonych, biegn�cych ludzi; niekt�rzy z nich mieli na sobie jasnoczerwone kurtki. Bisesa by�a na tyle blisko, i� zobaczy�a, �e mieli usta otwarte z przera�enia.

��Jeste� ekspertem w sprawach wywiadu�� warkn�� Casey.�� Kim oni s�, u licha?

��Naprawd� nie mam poj�cia�� wymamrota�a Bisesa. Rozleg� si� g�o�ny huk. Ptak zako�ysa� si� i zacz�� wirowa�.

Zesp� �mig�a steruj�cego rozpad� si�. Kiedy ci�ar �mig�a znikn��, kad�ub helikoptera przechyli� si� do przodu, a poniewa� nie by�o ju� �mig�a steruj�cego, nic nie mog�o powstrzyma� maszyny przed wirowaniem wok� osi wirnika no�nego. Chocia� Casey wcisn�� peda�y do oporu, wirowanie nie ustawa�o�� a nawet przy�piesza�o�� a� Bises� przycisn�o do �ciany kokpitu, a widoczne za wypuk�ymi oknami ��ta ziemia i b��kitno-bia�e niebo zupe�nie si� rozmaza�y.

Co� wy�oni�o si� zza niskiego pag�rka. Josh ujrza� wiruj�cy metal, niby ostrza miecza, kt�ry dzier�y� jaki� niewidzialny derwisz. Poni�ej widnia� jakby p�cherz ze szk�a, a pod nim jaki� rodzaj szyn. By�a to maszyna, kt�ra wirowa�a, terkota�a, unosi�a w g�r� k��by py�u, ale nigdy nic takiego dot�d nie widzia�. I nie przestawa�a si� wznosi�, a� owe szyny znalaz�y si� wysoko nad ziemi�, dziesi�� lub dwadzie�cia st�p. A z jej ogona wydobywa�a si� smuga dymu.

��O rany!�� wysapa� Ruddy.�� Mia�em racj�, Rosjanie, przekl�ci Rosjanie!�

Lataj�ca maszyna nagle run�a w d�.

��Chod�my�� zawo�a� Josh, ju� biegn�c.

Casey i Abdikadir m�czyli si� przy d�wigniach silnika, usi�uj�c zapobiec wirowaniu spowodowanemu si�� od�rodkow�. Wreszcie uda�o im si� wy��czy� silnik i wirowanie helikoptera nagle zwolni�o. Ale pozbawiony si�y no�nej helikopter zacz�� spada�.

W oczach Bisesy ziemia zacz�a si� gwa�townie zbli�a�, kawa�ki ska� i skar�owacia�e ro�liny, widoczne teraz a� nadto wyra�nie, rzuca�y d�ugie cienie w �wietle nisko wisz�cego s�o�ca. Zastanawia�a si�, kt�ry fragment ma�o poci�gaj�cej ziemi stanie si� jej grobem. Ale pilotom co� si� uda�o. W ostatniej chwili bania kabiny przechyli�a si� i zawis�a prawie poziomo. Bisesa wiedzia�a, jakie to wa�ne; oznacza�o to, �e mo�e wyjd� z tego ca�o.

Ostatni� rzecz�, jak� zobaczy�a, by� biegn�cy w stron� uszkodzonego helikoptera cz�owiek, kt�ry celowa� z karabinu.

Helikopter uderzy� w ziemi�.

Kola ledwie odczu� nieci�g�o��. Zacz�a si� utrat� sygna�u, zaburzon� perspektyw�, jakby zab��dzi�.

Nadszed� czas od��czenia promu kosmicznego Sojuz od Stacji Kosmicznej. Wymieniono ostatnie u�ciski d�oni, zamkni�to ci�kie podw�jne w�azy i chocia� Sojuz pozostawa� fizycznie po��czony ze Stacj�, Kola ju� opu�ci� orbituj�cy statek, w kt�rym sp�dzi� trzy miesi�ce �ycia. Teraz czeka�a go tylko kr�tka podr� do domu, zaledwie czterysta kilometr�w w d�, przez atmosfer� do powierzchni Ziemi, gdzie ponownie po��czy si� ze swoj� rodzin�.

Pe�ne imi� i nazwisko Koli brzmia�o Anatolij Konstantinowicz Kriwa�apow. Mia� czterdzie�ci jeden lat i ten okres s�u�by na Mi�dzynarodowej Stacji Kosmicznej by� czwartym z kolei.

Kola, Musa i Sabie, kt�rzy stanowili za�og� promu, przecisn�li si� przez przedzia� mieszkalny Sojuza, zmierzaj�c do modu�u powrotnego. Poruszali si� niezdarnie w grubych, pomara�czowych skafandrach kosmicznych, z kieszeniami wypchanymi pami�tkami, kt�re zamierzali ukry� przed obs�ug� naziemn�. Przedzia� mieszkalny zostanie odrzucony podczas wchodzenia w atmosfer�, w kt�rej sp�onie, by� wi�c pe�en rupieci, kt�re nale�a�o usun�� ze Stacji. Znajdowa�y si� tam na przyk�ad odpady medyczne i zniszczona bielizna. Sabie Jones, jedyna Amerykanka w trzyosobowej za�odze, sz�a przodem, g�o�no narzekaj�c w �argonie z po�udniowego wybrze�a:

��Jezu, co to jest, kozackie ochraniacze na jaja?

Musa, dow�dca Sojuza, spojrza� na ni� bez s�owa.

Modu� powrotny stanowi�a ciasna buda, w kt�rej znajdowa�y si� trzy koje. Sabie przesz�a przeszkolenie w zakresie obs�ugi system�w statku, ale podczas tego skoku z powrotem na Ziemi� mia�a by� w�a�ciwie pasa�erem. Wesz�a wi�c do kabiny jako pierwsza i wgramoli�a si� na koj� po prawej stronie. Id�cy za ni� Kola umie�ci� si� na koi po lewej. Podczas schodzenia w d� mia� pe�ni� funkcj� in�yniera pok�adowego. Pomieszczenie by�o tak ma�e, �e kiedy posuwa� si� w stron� najdalszego punktu kabiny, zahaczy� o nogi Sabie, kt�ra spiorunowa�a go wzrokiem.

Teraz do �rodka wpad� Musa z he�mem w d�oni, niczym jasno-pomara�czowy pocisk. By� zwalistym m�czyzn�, tym bardziej w tym skafandrze. Koje by�y tak blisko siebie, �e kiedy le�eli, nogi mieli przyci�ni�te do siebie i kiedy Musa nieporadnie pr�bowa� zapi�� pasy, popycha� Kol� i Sabie we wszystkie strony.

Reakcja Sabie by�a do przewidzenia.

��Gdzie oni to zrobili, w fabryce traktor�w?�

To by�a chwila, na kt�r� Musa czeka�.

��Sabie, s�ucha�em twojego jazgotu przez ostatnie trzy miesi�ce, a poniewa� by�a� dow�dc�, nic nie mog�em na to poradzi�. Ale tutaj, na pok�adzie Sojuza, to ja, Musa Kiromanowicz Iwanow, jestem dow�dc�. I dop�ki nie zostanie otwarty w�az i obs�uga naziemna nie wyci�gnie nas na zewn�trz, �askawa pani, jak to si� m�wi po angielsku? Zamknij si�, do kurwy n�dzy!

Twarz Sabie pozosta�a niewzruszona. Musa by� pi��dziesi�cioletnim weteranem i sam by� kiedy� dow�dc� stacji, a nawet bra� udzia� w wyprawie na Ksi�yc, jednak nie kierowa� stacj� mi�dzynarodow�. Wszyscy wiedzieli, �e reprymend�, jak� da� Sabie, s�yszeli ich towarzysze na stacji, a co wa�niejsze kontrola naziemna.

Sabie powiedzia�a przez zaci�ni�te z�by:

��Zap�acisz za to, Musa.

Musa wyszczerzy� tylko z�by w u�miechu i odwr�ci� si�.

Modu� powrotny by� zagracony. Znajdowa�y si� tam g��wne uk�ady sterowania statku kosmicznego, jak r�wnie� przedmioty, potrzebne podczas powrotu na Ziemi�: spadochrony, tratwy, sprz�t umo�liwiaj�cy przetrwanie, �elazne racje. �ciany by�y wy�o�one elastycznym tworzywem sztucznym i pokryte materia�ami ze Stacji, mianowicie pr�bkami krwi i stolca z programu biomedycznego oraz sadzonkami groszku i drzew owocowych, kt�re sam Kola pr�bowa� hodowa�. Wszystko to upchni�to, przenosz�c z kad�uba, uszczuplaj�c w ten spos�b jeszcze bardziej miejsce dla ludzi.

Ale w�r�d tych rupieci, na lewo od Koli, znajdowa�o si� okno. Widzia� przez nie czarn� przestrze� kosmiczn�, kawa�ek jasno o�wietlonej Ziemi, rozporki i ma�e wg��bienia od uderze� mikrometeoryt�w oraz sam� Stacj�, po�yskuj�c� jasno w ostrym �wietle s�onecznym. Sojuz, wci�� po��czony ze Stacj�, powoli obraca� si� wraz z ni� i przez pole widzenia Koli przesuwa�y si� cienie.

Musa sprawdzi� list� kontroln�, rozmawiaj�c z Ziemi� i z za�og� Stacji. Kola nie mia� wiele do roboty, najwa�niejsz� spraw� by�a kontrola ci�nienia w skafandrze kosmicznym. To by� rosyjski statek i w odr�nieniu od ameryka�skiej tradycji pilotowania r�cznego wi�kszo�� uk�ad�w by�a zautomatyzowana. Sabie nadal zrz�dzi�a, si�gaj�c do kolejnych prze��cznik�w, umieszczonych wok� kapsu�y w r�nych miejscach i pod r�nymi k�tami. Do niekt�rych z nich tak trudno by�o si� dosta�, �e do�wiadczeni kosmonauci wciskali je, pos�uguj�c si� drewnianym patykiem. Ale Kola czu� perwersyjn� dum� z praktycznej, tradycyjnej konstrukcji statku.

Sojuz by� jak pieprzniczka, z koronkowymi ogniwami s�onecznymi na skrzyd�ach przymocowanych do cylindrycznego korpusu. Z okien Stacji Kosmicznej Sojuz, sk�pany w jaskrawym �wietle s�onecznym, wygl�da� jak nieforemny owad; w por�wnaniu z nowymi ameryka�skimi samolotami kosmicznymi rzeczywi�cie by� jak niezdarny stary ptak. Ale by� to pojazd godny szacunku. Narodzi� si� w okresie Zimnej Wojny i w rzeczywisto�ci by� przeznaczony do podr�y na Ksi�yc. Warto zauwa�y�, �e Sojuz lata� ju� dwa razy d�u�ej, ni� Kola by� na tym �wiecie. Oczywi�cie teraz, w 2037 roku, ludzie powr�cili na Ksi�yc i tym razem byli w�r�d nich i Rosjanie! Ale podczas takich egzotycznych podr�y dla Sojuza nie by�o miejsca, poniewa� te wierne konie poci�gowe mia�y jedynie kursowa� na zdezelowan� Stacj� Kosmiczn� kt�rej nieliczne cele naukowe ju� dawno zosta�y przej�te przez projekty ksi�ycowe i kt�rej splendor odebra�y misje marsja�skie, a mimo to Stacja wci�� pozostawa�a na orbicie, trwaj�c dzi�ki politycznej inercji i dumie.

Nadesz�a chwila, gdy Sojuz w ko�cu od��czy� si� od Stacji. Kola us�ysza� kilka delikatnych stukni��, poczu� jakby leciutkie szturchni�cia i ogarn�o go uczucie smutku. Jako odr�bny statek kosmiczny Sojuz mia� sygna� wywo�awczy Stereo i Koli doda�y otuchy s�owa Musy, kt�ry cierpliwie wywo�ywa� Ziemi�:

��Stereo Jeden, tu Stereo Jeden�

Zosta�y jeszcze trzy godziny do chwili planowanego schodzenia w d� i za�oga mia�a si� teraz zabra� do sprawdzania stanu zewn�trznej pow�oki Stacji. Musa uruchomi� program na komputerze pok�adowym i Sojuz, odpaliwszy silniki steruj�ce, rozpocz�� seri� prostoliniowych ruch�w wok� Stacji. Ka�de uruchomienie silnik�w brzmia�o, jakby kto� wali� m�otem w kad�ub pojazdu, i Kola widzia�, jak z ma�ych dyszy tryskaj� gazy wylotowe i fontanny kryszta�k�w lec�cych po idealnie prostoliniowych torach. Ziemia i Stacja wirowa�y wok� niego w powolnym ta�cu. Ale Kola nie mia� zbyt wiele czasu na podziwianie tego widoku; razem z Sabie, siedz�c przy oknach, fotografowali Stacj�, aby opr�cz zdj�� z automatycznych urz�dze� zamocowanych na zewn�trz Sojuza mie� fotografie zapasowe.

By�o to trudne zadanie, bo ka�de z nich mia�o na d�oniach ci�kie r�kawice.

Ka�dy manewr silnik�w steruj�cych powoli oddala� Sojuz od Stacji. W ko�cu bezpo�redni kontakt radiowy zacz�� si� rwa� i za�oga Stacji na po�egnanie nada�a dla nich muzyk�. Kiedy d�wi�ki walca Straussa przedostawa�y si� przez szumy i trzaski zak��ce�, Kol� ogarn�a nostalgia. Polubi� Stacj�. Nauczy� si� wyczuwa� delikatne obroty pot�nej arki i wibracje, gdy wielkie baterie s�oneczne zmienia�y po�o�enie, rozpoznawa� szcz�ki i trzaski skomplikowanego systemu wentylacyjnego. Po tak d�ugim pobycie na jej pok�adzie owe uczucia w stosunku do Stacji zakorzeni�y si� w nim g��biej ni� wobec jakiegokolwiek domu, w kt�rym przedtem mieszka�. Zreszt� jaki inny dom utrzymuje ci� przy �yciu, minuta po minucie?

Muzyka urwa�a si�.

Musa siedzia�, marszcz�c brwi.

��Stereo Jeden, tutaj Stereo Jeden. Ziemia, tutaj Stereo Jeden. Zg�o� si�, tu Stereo Jeden�

Sabie powiedzia�a:

��Ej, Kola. Widzisz Stacj�? Teraz powinna by� w moim polu widzenia.

��Nie�� powiedzia� Kola, wygl�daj�c przez okno. Nie by�o ani �ladu Stacji.

��Mo�e znalaz�a si� w cieniu�� powiedzia�a Sabie.

��Nie s�dz�.�� Sojuz rzeczywi�cie wchodzi� wraz ze Stacj� w cie� Ziemi.�� Tak czy owak powinni�my widzie� jej �wiat�a.�� Czu� si� dziwnie nieswojo.

Musa warkn��:

��Mo�ecie by� cicho? Stracili�my kontakt z satelit�.�� Wcisn�� jakie� guziki.�� Przeprowadzi�em testy diagnostyczne i pr�bowa�em uruchomi� uk�ady rezerwowe. Stereo Jeden, Stereo Jeden�

Sabie zamkn�a oczy.

��Powiedz, �e twoi spece zn�w czego� nie sknocili.

��Zamknij siꠗ gro�nie powiedzia� Musa. Nie przestawa� wywo�ywa� Ziemi, podczas gdy Sabie i Kola s�uchali w milczeniu.

Powolny obr�t statku sprawi�, �e teraz Kola mia� przed sob� ogromn� tarcz� planety. Zobaczy�, �e przelatuj� nad Indiami, poruszaj�c si� w stron� zachodz�cego S�o�ca; widzia� d�ugie cienie rzucane przez �a�cuchy g�rskie na p�noc od subkontynentu. Ale wydawa�o si�, �e na powierzchni Ziemi co� si� zmieni�o, widzia� na niej jakie� c�tki, przypominaj�ce gr� �wiate� na dnie wzburzonego jeziora.

Josh i Ruddy dotarli do str�conej maszyny z pierwsz� grup� �o�nierzy. Szeregowcy trzymali karabiny i ostro�nie obchodzili doko�a maszyn� z rozdziawionymi ustami i rozszerzonymi oczyma. Nikt spo�r�d nich niczego takiego jeszcze nie widzia�.

Wewn�trz wielkiej szklanej kabiny znajdowa�y si� trzy osoby: dw�ch m�czyzn na przednich siedzeniach i kobieta z ty�u. Z wysoko podniesionym r�kami patrzyli, jak okr��aj� ich uzbrojeni �o�nierze. Ostro�nie zdj�li jasnoniebieskie he�my. Kobieta i jeden z m�czyzn wygl�dali na Hindus�w, a drugi m�czyzna by� bia�y. Josh widzia�, jak krzywi si� z b�lu.

Wzi�wszy pod uwag�, jak gwa�townie wyl�dowa�a maszyna�� oraz to, �e by�a na tyle lekka, i� mog�a lata� w powietrzu�� wydawa�a si� zupe�nie nienaruszona. Wielka szklana skorupa znajduj�ca si� na przedzie by�a w paru miejscach poobijana, ale nieuszkodzona, a �opaty wci�� trzyma�y si� obrotowej piasty, nie by�y wygi�te ani po�amane. Ale cz�� ogonowa, system rur i rurek, stanowi�a jedynie kikut. S�ycha� by�o syczenie, jakby pu�ci�a jaka� uszczelka, na kamienist� ziemi� �cieka� olej o gryz�cym zapachu. By�o oczywiste, �e ten mechaniczny ptak ju� nigdzie nie poleci.

Josh sykn�� do Ruddy�ego:

��Nie rozpoznaj� tych niebieskich he�m�w. Co to za wojsko? Rosjanie?

��Mo�e. Ale popatrz, ten ranny ma na he�mie wymalowane barwy Stan�w Zjednoczonych!

Nagle kto� odbezpieczy� bro�.

��Nie strzelajcie! Nie strzelajcie��� To by�a kobieta. Pochyli�a si� do przodu, pr�buj�c zas�oni� rannego pilota.

�o�nierz�� Josh zobaczy�, �e jest to Batson, ch�opak z Newcastle, jeden z rozs�dniejszych szeregowc�w�� celowa� z karabinu w g�ow� kobiety.

Zawo�a�:

��M�wisz po angielsku?

��Jestem Angielk�.

Batson uni�s� brwi. Ale powiedzia� ostro�nie:

��Wi�c powiedz swojemu kumplowi, �eby uni�s� r�ce, tak abym m�g� je wiedzie�. Mdi!

Kobieta powiedzia�a nerwowo:

��Zr�b to, Casey. Bro� mo�e jest i staro�wiecka, ale jest te� na�adowana.

Pilot z oci�ganiem zastosowa� si� do polecenia. Wyci�gn�� spod pulpitu sterowniczego lew� r�k�, w kt�rej trzyma� jaki� przedmiot.

Batson post�pi� krok do przodu.

��Czy to jest bro�? Daj mi to.

Casey przesun�� si� na siedzeniu i najwyra�niej doszed� do wniosku, �e nigdzie si� nie wybiera. Poda� bro� Batsonowi, kolb� do przodu.

��Widzieli�cie to kiedy�, kmioty? Nazywamy go szprycer. To MP-93, pistolet maszynowy, kaliber 9 mm. Niemiecki�

��Niemcy�� sykn�� Ruddy.�� Wiedzia�em.

��Ostro�nie, bo sobie odstrzelisz pieprzon� g�ow�.�� Casey mia� niew�tpliwie ameryka�ski akcent, kt�ry w uszach Josha brzmia� szorstko, jak g�os mieszka�ca slums�w Nowego Jorku, natomiast kobieta robi�a wra�enie Brytyjki, cho� jej g�os brzmia� jako� bezbarwnie i obco.

Kobieta nachyli�a si� nad Caseyem.

��My�l�, �e masz z�aman� ko�� piszczelow��� powiedzia�a.�� Zmia�d�on� przez siedzenie� Na twoim miejscu poda�abym producenta do s�du.

��Rusz dup�, wasza wysoko�栗 powiedzia� Casey przez zaci�ni�te z�by.

Kobieta powiedzia�a:

��Mog� st�d wyj��?

Batson kiwn�� g�ow�. Po�o�y� l�ni�cy �pistolet maszynowy� na ziemi i skin�wszy na ni�, cofn�� si�. Batson dobrze spe�nia� swe obowi�zki, pomy�la� Josh; trzyma� na muszce troje intruz�w i nieustannie spogl�da� na stoj�cych wok� �o�nierzy, aby si� upewni�, czy obserwuj� teren.

Kobieta musia�a si� nam�czy�, �eby wygramoli� si� z miejsca za dwoma przednimi siedzeniami, ale w ko�cu jej si� uda�o i stan�a na kamienistej ziemi. Drugi pilot, Hindus, tak�e wydosta� si� na zewn�trz. Mia� karnacj� sipaja, bladoniebieskie oczy i zdumiewaj�co jasne w�osy. Ca�a za�oga mia�a na sobie poka�nych rozmiar�w kombinezony, kt�re ukrywa�y ich kszta�ty i sprawia�y, �e niezbyt przypominali ludzi; g�owy mieli oplecione jakimi� drutami.

��My�l�, �e mog�o by� gorzej�� powiedzia�a kobieta.�� Nie spodziewa�am si�, �e wyjd� z tego ca�o.

Ten drugi odpar�:

��My�l�, �e Casey przez jaki� czas nie b�dzie m�g� chodzi�. Ale te ptaki zaprojektowano tak, aby wytrzyma�y nawet najtwardsze l�dowanie. Sp�jrz, gondola z czujnikami uleg�a zgnieceniu i w znacznej mierze z�agodzi�a uderzenie. Fotele pilot�w te� s� zaopatrzone w amortyzatory wstrz�s�w, podobnie jak twoje siedzenie z ty�u. My�l�, �e wskutek wirowania fotel Caseya przechyli� si� na lewo i to sprawi�o, �e noga mu uwi�z�a, mia� pecha�

Batson przerwa� t� wymian� zda�.

��Do�� tego gadania. Kto tu dowodzi?

Kobieta zerkn�a na pozosta�ych i wzruszy�a ramionami.

��Jestem zwyk�ym �o�nierzem. To jest starszy chor��y Abdikadir Omar, a w helikopterze siedzi starszy chor��y Casey Othic. Ja jestem Bisesa Dutt, porucznik Brytyjskiej Armii, przydzielona do si� specjalnych Organizacji Narod�w Zjednoczonych z zadaniem�

Ruddy wybuchn�� �miechem.

��Na Allacha! Porucznik Brytyjskiej Armii! I ona jest babul. Bisesa Dutt obr�ci�a si� i spiorunowa�a go wzrokiem. Ruddy zarumieni� si� i Josh pomy�la�, �e to dobrze o nim �wiadczy. Josh wiedzia�, �e babu jest pogardliwym angielsko-indyjskini okre�leniem wykszta�conych Hindus�w, kt�rzy aspirowali do wy�szych stanowisk w administracji.

Bisesa powiedzia�a:

��Musimy Caseya stamt�d wyci�gn��. Macie tu lekarzy?�� Josh pomy�la�, �e udaje siln�, co by�o godne podziwu, zwa�ywszy �e w�a�nie prze�y�a wyj�tkowy wypadek i ca�y czas by�a na muszce. Ale wyczu�, �e w g��bi duszy si� boi.

Batson zwr�ci� si� do jednego z szeregowc�w:

��McKnight, biegnij i sprowad� kapitana Grove�a.

��Ju� si� robi.�� �o�nierz, niski i kr�py, odwr�ci� si� i pobieg� boso po nier�wnej ziemi.

Ruddy szturchn�� Josha.

��Chod�, Joshua, musimy si� w to w��czy�!�� Poderwa� si�.�� Psze pani, s�u�ymy pomoc�.

Bisesa patrzy�a na Ruddy�ego, na jego pokryte py�em czo�o, krzaczaste brwi i wyzywaj�ce w�sy. By�a od niego wy�sza i spogl�da�a na niego z pogard�, pomy�la� Josh, chocia� z osobliwym zdziwieniem, jakby go rozpoznawa�a.

Powiedzia�a:

��Pan? Chce pan przyj�� z pomoc� zwyk�ej babul?

Josh zrobi� krok do przodu, przywo�uj�c na usta najbardziej czaruj�cy u�miech, jaki potrafi�.

��Nie powinna pani przejmowa� si� Ruddym. Ci ekspatrianci maj� swoje dziwactwa, a �o�nierze nie przestaj� w was mierzy�. Bierzmy si� do roboty.�� I podwin�wszy r�kawy, podszed� do �helikoptera�.

Abdikadir skin�� na Ruddy�ego i Josha.

��Pom�cie mi go wydosta�.

Abdikadir podtrzymywa� rannego, podczas gdy Ruddy chwyci� go za plecy, a Josh ostro�nie pod�o�y� mu r�ce pod nogi. Kto� przyni�s� koc i po�o�y� go na ziemi.

Abdikadir zakomenderowa�:

��Raz, dwa, trzy, hop.

Casey krzykn��, kiedy go podnie�li z fotela i jeszcze raz, gdy Josh zawadzi� jego uszkodzon� nog� o kad�ub �helikoptera�. Ale po paru chwilach Casey znalaz� si� na zewn�trz i spocz�� na boku na roz�o�onym kocu.

Oddychaj�c ci�ko, Josh przypatrywa� si� Abdikadirowi. By� ros�ym m�czyzn�, a wydawa� si� jeszcze wi�kszy przez sw�j kombinezon, i mia� przedziwne oczy.

��Jeste� Hindusem?

��Afga�czykiem�� spokojnie odpar� Abdikadir. Patrzy� na zaskoczonego Josha.�� W istocie jestem Pasztunem. Zak�adam, �e w waszym wojsku nie ma wielu takich jak ja.

��Niezupe�nie�� powiedzia� Josh.�� Ale w ko�cu to nie moje wojsko.�� Abdikadir nic nie powiedzia�, ale Josh wyczu�, �e ten cz�owiek zrozumia� lub odgad� wi�cej, je�li chodzi o t� dziwn� sytuacj�, ni� ktokolwiek inny.

Przybieg� zasapany McKnight i powiedzia� do Bisesy i Abdikadira:

��Kapitan Grove chce was widzie� w swoim gabinecie.

Batson kiwn�� g�ow�.

��Ruszajcie.

��Nie�� st�kn�� Casey z koca.�� Nie opuszczajcie statku. Znasz zasady, Abdi. Wyczy�� t� przekl�t� pami��. Nie wiemy, kim s� ci ludzie�

��Ci ludzie�� powiedzia� Batson gro�nie�� maj� du�e karabiny, wycelowane prosto w was. Choop i che�.

Bisesa i Abdikadir wydawali si� zdezorientowani t� mieszanin� dialektu z okolic Newcastle i �argonu pogranicznik�w, ale znaczenie by�o dostatecznie jasne: �zamknijcie si� i ruszajcie�.

��My�l�, �e w takiej sytuacji nie mamy wyboru, Casey�� powiedzia�a Bisesa.

��A ty, kole��� powiedzia� Batson do Caseya�� jedziesz do izby chorych.�� Josh zobaczy�, �e Casey pr�buje ukry� niepok�j wobec takiej perspektywy.

Bisesa odwr�ci�a si�, ruszaj�c za McKnightem w eskorcie kilku uzbrojonych �o�nierzy.

��Przyjdziemy do ciebie tak szybko, jak to mo�liwe, Casey.

��Tak�� zawo�a� Abdikadir.�� A w mi�dzyczasie nie daj im niczego wynie��.

��Cha, cha, ty kutasie�� warkn�� Casey. Ruddy mrukn��:

��Wygl�da na to, �e �o�nierskie poczucie humoru ma charakter uniwersalny, bez wzgl�du na pochodzenie.

Josh i Ruddy pr�bowali p�j�� za Bises� i Abdikadirem, ale Batson ich odprawi� grzecznie, lecz stanowczo.

Bises� i Abdikadira zaprowadzono do fortu, kt�ry przedtem dostrzegli z powietrza. Stanowi� ogrodzone miejsce w kszta�cie pud�a, otoczonego grubym, kamiennym murem, z owalnymi wie�ami stra�niczymi na rogach. Solidna baza i najwyra�niej dobrze utrzymana.

��Ale ja nie widzia�am go na �adnej mapie�� nerwowo powiedzia�a Bisesa. Abdikadir nie odpowiedzia�.

Mur�w pilnowali �o�nierze w czerwonych kurtkach lub mundurach khaki. Niekt�rzy nosili nawet kilty. Wszyscy byli niscy i �yla�ci; wielu z nich mia�o zepsute z�by i cierpia�o na jak�� chorob� sk�ry; ich rynsztunek by� po�atany i znoszony. Miejscowi czy obcy, wszyscy wpatrywali si� w Bises� i Abdikadira z wyra�n� ciekawo�ci�, a je�li chodzi o sam� Bises�, z nieskrywanym seksualnym zainteresowaniem.

��Tu nie ma kobiet�� mrukn�� Abdikadir.�� Nie przejmuj si�.

��Nie przejmuj� si�.�� M�wi�a sobie, �e dzi� przydarzy�o si� jej zbyt wiele, aby niepokoi�o j� kilku kawalerzyst�w w bia�ych he�mach i kiltach, rzucaj�cych na ni� po��dliwe spojrzenia. Ale w rzeczywisto�ci �o��dek podchodzi� jej do gard�a; pojmanie nigdy nie wychodzi�o kobiecie na zdrowie.

Ci�kie wrota by�y otwarte i w�a�nie przeje�d�a�y przez nie wozy ci�gnione przez mu�y. Co�, co wygl�da�o jak rozebrane dzia�o, spoczywa�o na grzbietach kilku innych mu��w. Prowadzili je hinduscy kawalerzy�ci�� jak us�ysza�a Bisesa, biali �o�nierze nazywali ich sipajami.

Wewn�trz fortu panowa�a atmosfera krz�taniny i zorganizowanego dzia�ania. Ale, pomy�la�a Bisesa, bardziej godne uwagi by�o to, czego tu brakowa�o, mianowicie jakichkolwiek pojazd�w mechanicznych, anten radiowych czy satelitarnych.

Zaprowadzono ich do czego� w rodzaju poczekalni, mieszcz�cej si� w g��wnym budynku. Kiedy si� tam znale�li, McKnight rozkaza�:

��Rozbierzcie si�.�� Powiedzia�, �e starszy sier�ant nie dopu�ci ich przed oblicze kapitana bez dok�adnego sprawdzenia, co ukrywaj� pod grubymi kombinezonami.

Bisesa zmusi�a si� do u�miechu.

��My�l�, �e po prostu chcecie zerkn�� na m�j ty�ek.�� Z zadowoleniem zobaczy�a, �e na twarzy McKnighta pojawi� si� wyraz prawdziwego zaskoczenia. Wtedy zacz�a zdejmowa� kolejne warstwy swego stroju, zaczynaj�c od but�w.

Pod kombinezonem mia�a uprz��, w kt�rej kieszeniach znajdowa�y si� manierka z wod�, mapy, noktowizor, kilka paczuszek gumy do �ucia, ma�a apteczka, pozosta�e wyposa�enie ratunkowe i sprz�t�� oraz telefon, kt�ry mia� na tyle rozumu, �eby si� nie w��cza�. Wepchn�a bezu�yteczny mikrofon do zewn�trznej kieszeni. Nast�pnie zdj�a koszul� i spodnie. Kiedy byli ju� w T-shirtach i kr�tkich spodenkach, powiedziano im, �e to wystarczy.

Byli nieuzbrojeni, je�li nie liczy� no�a bagnetowego, kt�ry Abdikadir mia� przypi�ty pod uprz꿹. Wr�czy� go McKnightowi z pewnym wahaniem. McKnight wzi�� noktowizor i przytkn�� do oczu, wyra�nie zdumiony. Ma�e plastikowe pude�ka z narz�dziami otworzono i przeszukano.

Wtedy pozwolono im zn�w si� ubra� i zwr�cono wi�kszo�� ekwipunku, z wyj�tkiem no�a i jak zauwa�y�a Bisesa z rozbawieniem, gumy do �ucia.

Nast�pnie, ku zdziwieniu Bisesy, kapitan Grove kaza� im czeka�.

Siedli obok siebie w jego gabinecie, na twardej drewnianej �awie. Ko�o drzwi sta� �o�nierz z broni� gotow� do strza�u. Pok�j kapitana wyr�nia� si� pewnym komfortem, a nawet elegancj�. Na drewnianej pod�odze le�a�y plecione z sitowia maty, a na jednej z pomalowanych na bia�o �cian wisia�y kaszmirowe dywaniki. By� to najwyra�niej gabinet zawodowca. Na du�ym drewnianym biurku pi�trzy�y si� stosy papier�w i tekturowe teczki, a w ka�amarzu tkwi�o pi�ro. By�o te� kilka osobistych akcent�w, jak le��ca na biurku pi�eczka polo i wielki zegar szafkowy, kt�ry �a�o�nie tyka�. Ale nie by�o �wiat�a elektrycznego, a jedynie lampy naftowe, kt�rych blask uzupe�nia� s�abn�ce �wiat�o padaj�ce z ma�ego okna.

Bisesa zmusi�a si� do szeptu:

��To jest jak muzeum. Gdzie s� radia, telefony? Wsz�dzie tylko papiery.

Abdikadir powiedzia�:

��A mimo to oni w�adaj� imperium. Popatrzy�a na niego.

��Oni? Jak my�lisz, gdzie my jeste�my?

��W Jamrud�� powiedzia� bez wahania.�� To forteca�� dziewi�tnastowieczna forteca�� zbudowana przez Sikh�w i utrzymywana przez Brytyjczyk�w.

��By�e� tutaj?

��Widzia�em zdj�cia. Studiowa�em histori�, w ko�cu to m�j region. Ale ksi��ki przedstawiaj� to jako ruiny.

Bisesa zmarszczy�a brwi, nie pojmuj�c.

��Jednak teraz to nie s� ruiny.

��Ich wyposa�enie�� mrukn�� Abdikadir.�� Zauwa�y�a�? Owijacze i pasy z szelkami naramiennymi. A ta ich bro� to karabiny jednostrza�owe odtylcowe Martini-Henry�ego i Snidera. Wyj�tkowo przestarza�e. Nie u�ywano ich od czasu, gdy Anglicy byli tu w dziewi�tnastym wieku, ale nawet oni zast�pili je karabinami Lee Metforda, Gatlinga i Maxima, jak tylko sta�y si� osi�galne.

��Kiedy to by�o? Abdikadir wzruszy� ramionami.

��Nie jestem pewien. Chyba pod koniec dziewi�tnastego wieku.

��Dziewi�tnastego wieku?

��Pr�bowa�a� uruchomi� radio ratunkowe?�� Oboje mieli urz�dzenia sygnalizacyjne wszyte w uprz��, jak r�wnie� miniaturowe nadajniki radiowe, kt�rych na szcz�cie nie wykryto podczas kontroli.

��Nie uda�o mi si�. Telefon te� nie dzia�a. Brak kontaktu, tak samo jak przedtem, w powietrzu.�� Lekko zadr�a�a.�� Nikt nie wie, gdzie jeste�my ani gdzie spadli�my. Ani te� czy �yjemy.�� Wiedzia�a, �e to nie sama katastrofa j� przera�a. By�o to poczucie utraty kontaktu�� odci�cia od �wiata, w kt�rym tkwi�a od urodzenia. Dla obywatela dwudziestego pierwszego wieku by�o to niespotykane, zbijaj�ce z tropu uczucie odizolowania.

D�o� Abdikadira dotkn�a jej d�oni i Bisesa by�a wdzi�czna za ten dotyk pe�en ludzkiego ciep�a. Abdikadir powiedzia�:

��Wkr�tce zacznie si� akcja poszukiwawczo-ratunkowa. Ten rozbity Ptak to wyra�ny znak rozpoznawczy. Chocia� ju� robi si� ciemno.

Jako� zapomnia�a o tej dziwnej okoliczno�ci.

��Jest za wcze�nie na zmierzch.

��Tak. Nie wiem, jak ty, ale ja jestem zm�czony, jak po d�ugiej podr�y�

Wpad� kapitan Grove, kt�remu towarzyszy� ordynans; na ten widok, wstali. Grove by� niskim, zaaferowanym m�czyzn� ko�o czterdziestki. Mia� lekk� nadwag� i by� ubrany w mundur khaki. Bisesa zauwa�y�a, �e mia� zakurzone buty i owijacze; pomy�la�a, �e praca jest dla niego wa�niejsza ni� wygl�d zewn�trzny. Jednak mia� wielkie, sumiaste w�sy, najwi�ksze, jakie widzia�a Bisesa poza ringiem zapa�nik�w.

Grove stan�� przed nimi z r�kami na biodrach, spogl�daj�c gniewnie.

��Batson powiedzia� mi, jak si� nazywacie i jakie s� wasze stopnie.�� M�wi� w spos�b urywany i dziwnie staromodny, jak brytyjscy oficerowie w filmach z czas�w Drugiej Wojny �wiatowej.�� I poszed�em obejrze� t� wasz� maszyn�. Bisesa powiedzia�a:

��Brali�my udzia� w pokojowej misji rozpoznawczej. Grove uni�s� brwi.

��Widzia�em wasz� bro�. To by�a misja �rozpoznawcza�?! Abdikadir wzruszy� ramionami.

��Jednak m�wimy prawd�.

Grove powiedzia�:

��Proponuj�, aby�my przeszli do rzeczy. Najpierw chc� was poinformowa�, �e zaj�li�my si� waszym cz�owiekiem, najlepiej jak umieli�my.

��Dzi�kujꠗ ch�odno powiedzia�a Bisesa.

��Zatem� kim jeste�cie i co robicie w moim forcie?

Bisesa zmru�y�a oczy.

��Nie mo�emy wam niczego zdradzi�, poza nazwiskiem, stopniem, numerem identyfikacyjnym��� Zamilk�a, gdy spostrzeg�a na twarzy Grove�a wyraz zdumienia.

Abdikadir powiedzia� �agodnie:

��Nie jestem pewien, czy nasze konwencje wojenne maj� tutaj zastosowanie, Biseso. A poza tym mam wra�enie, �e ca�a ta sytuacja jest tak dziwna, �e dla nas wszystkich najlepiej b�dzie, je�li porozmawiamy otwarcie.�� Patrzy� na kapitana wyzywaj�co.

Grove szorstko skin�� g�ow�. Usiad� za biurkiem i roztargnionym gestem kaza� im usi��� na �awie. Powiedzia�:

��Przypuszczam, �e na chwil� mog� zapomnie� o najbardziej prawdopodobnej mo�liwo�ci, �e jeste�cie szpiegami pracuj�cymi dla Rosji lub jej sojusznik�w, kt�rym powierzono jak�� misj� destabilizacyjn�. Mo�e nawet doprowadzili�cie do utraty ��czno�ci, kt�ra nas dotkn�a� Jak m�wi�, zostawmy to. M�wicie, �e zostali�cie czasowo oddelegowani z brytyjskiej armii i jeste�cie tutaj, aby zapewni� pok�j. Ja tak�e po to tu jestem. Powiedzcie, w jaki spos�b latanie tym wiruj�cym dziwol�giem mo�e temu s�u�y�.�� By� pe�en werwy, ale wyra�nie niepewny.

Bisesa wzi�a g��boki oddech. Kr�tko przedstawi�a sytuacj� geopolityczn�: impas w stosunkach mi�dzy wielkimi mocarstwami w sprawie ropy naftowej w tym obszarze i skomplikowane lokalne napi�cia. Wydawa�o si�, �e Grove rozumie, nawet je�li wi�kszo�� by�a dla niego nieznana i niekiedy okazywa� wielkie zdziwienie.

��M�wicie, �e Rosja jest sojusznikiem�?

��Pozw�lcie mi powiedzie�, jak ja widz� t� sytuacj�. Znajdujemy si� w obszarze napi��, ale napi�cia istniej� mi�dzy Angli� a Rosj�. Moim zadaniem jest pomoc w obronie granic imperium, a w dalszej kolejno�ci bezpiecze�stwo kraju. Z tego co zrozumia�em z twojej mowy, macie problem z Pasztunami. Bez obrazy�� zwr�ci� si� do Abdikadira.

Bisesa nie mog�a tego poj��. Wci�� powtarza�a tylko:

��Kraj? Imperium?

��Wygl�da na to�� powiedzia� Grove�� �e prowadzimy tutaj r�ne wojny, pani porucznik.

Ale Abdikadir potrz�sa� g�ow�.

��Kapitanie, mia� pan w ci�gu ostatnich kilku godzin k�opoty z ��czno�ci�?

Grove zawaha� si�, wyra�nie zastanawiaj�c si�, co powiedzie�.

��No c�, tak. Oko�o po�udnia pad�y po��czenia telegraficzne, a nawet stacje heliograf�w. Od tego czasu nie pisn�y i wci�� nie wiemy, co si� dzieje. A wy?

Abdikadir westchn��.

��Okres czasu jest troch� inny. Utracili�my ��czno�� radiow� tu� przed katastrof�, czyli kilka godzin temu.

��Radiow�?� Niewa�ne�� powiedzia� Grove, machaj�c r�k�.�� Wi�c mamy podobne k�opoty, wy z wasz� lataj�c� karuzel�, a ja w mojej fortecy. Jak my�licie, co mo�e by� tego przyczyn�?

Bisesa powiedzia�a po�piesznie:

��Otwarta wojna.�� Rozmy�la�a nad t� mo�liwo�ci� od chwili katastrofy; pomimo grozy tamtych chwil i szoku spowodowanego tym, co si� sta�o, nie by�a w stanie wyrzuci� tego z g�owy. Powiedzia�a do Abdikadira:�� Impuls elektromagnetyczny, c� innego mog�o jednocze�nie zniszczy� ��czno�� zar�wno cywiln�, jak i wojskow�? Dziwne �wiat�a, kt�re widzieli�my na niebie, pogoda, nag�e porywy wiatru�

��Ale nie widzieli�my smug kondensacyjnych�� powiedzia� Abdikadir spokojnie.�� Kiedy si� nad tym zastanawiam, dochodz� do wniosku, �e od chwili katastrofy nie zauwa�y�em ani jednej.

��Powtarzam�� powiedzia� Grove z irytacj��� �e nie mam najmniejszego poj�cia, o czym m�wicie.

��Chodzi o to�� powiedzia�a Bisesa�� �e obawiam si�, i� wybuch�a wojna j�drowa. I to w�a�nie dopad�o nas wszystkich. Zreszt� to ju� si� przedtem wydarzy�o w tym obszarze. Min�o zaledwie siedemna�cie lat od chwili, gdy Hindusi zniszczyli Lahore.

Grove gapi� si� na ni�.

��Zniszczyli, powiedzia�a�? Skrzywi�a si�.

��Ca�kowicie. Nie mo�ecie o tym nie wiedzie�.

Grove wsta�, podszed� do drzwi i stoj�cemu ko�o nich �o�nierzowi wyda� jaki� rozkaz. Po kilku minutach do �rodka wszed� lekko zadyszany zaaferowany m�ody cywil imieniem Ruddy, najwyra�niej wezwany przez Grove�a. Drugi cywil, m�ody cz�owiek imieniem Josh, kt�ry pomaga� Abdikadirowi wydosta� Caseya ze str�conego helikoptera, te� wepchn�� si� do pokoju.

Grove uni�s� brwi.

��Powinienem by� si� spodziewa�, �e i pan si� tu wci�nie, panie White. Ale przypuszczam, �e ma pan swoj� robot�. Ty!�� wymierzy� palec w Ruddy�ego.�� Kiedy ostatnio by�e� w Lahore?

Ruddy my�la� przez chwil�.

��My�l�, �e jakie� trzy, cztery tygodnie temu.

��Mo�esz opisa� to miejsce, tak jak je wtedy widzia�e�? Ruddy wydawa� si� zaskoczony tym ��daniem, ale zastosowa� si� do niego.

��Stare, otoczone murem miasto, jakie� dwie�cie tysi�cy Pend�abczyk�w i par� tysi�cy Europejczyk�w i miesza�c�w, mn�stwo pomnik�w Mongo��w, od czasu buntu sta�o si� centrum administracyjnym oraz odskoczni� dla ekspedycji wojskowych, w celu zneutralizowania rosyjskich zagro�e�. Nie wiem, co chcia�by pan wiedzie�, sir.

��Tylko to. Czy Lahore zosta�o zniszczone? Czy zosta�o obr�cone w perzyn� siedemna�cie lat temu?

Ruddy zarechota�.

��Prawie. Pracowa� tam m�j ojciec. Zbudowa� dom na Mozang Road!

Grove warkn�� na Bises�:

��Dlaczego k�amiesz?

Bisesa mia�a ochot� si� rozp�aka�. Dlaczego mi nie wierzysz? Obr�ci�a si� do Abdikadira. Ale ten milcza�; patrzy� przez okno na czerwieniej�ce s�o�ce.

��Abdi? Pom� mi. Abdikadir powiedzia� �agodnie:

��Ty jeszcze tego nie widzisz.

��Czego? Zamkn�� oczy.

��Nie wini� ci�. Sam nie chc� tego widzie�.�� Zwr�ci� si� do Brytyjczyka:�� Wie pan, kapitanie, najdziwniejsze z tego, co dzi� si� wydarzy�o, to s�o�ce.�� Opisa� nag�� zmian� po�o�enia s�o�ca na niebie.�� Jest po�udnie, a po chwili�� p�ne popo�udnie. Jak gdyby przeskoczy� jaki� trybik w maszynie czasu.�� Popatrzy� na zegar szafkowy, kt�rego wyblak�a tarcza pokazywa�a kilka minut przed si�dm�. Zapyta� Grove�a:�� Czy to jest dok�adna godzina?

��Tak my�l�. Sprawdzam ka�dego dnia rano. Abdikadir podni�s� d�o� i spojrza� na zegarek.

��A u mnie jest dopiero pi�tnasta dwadzie�cia siedem, czyli w p� do czwartej. Biseso, czy tak?

Sprawdzi�a.

��Tak.

Ruddy zmarszczy� brwi. Podszed� wielkimi krokami do Abdikadira i uj�� jego d�o�.

��Nigdy nie widzia�em takiego zegarka. To na pewno nie Waterbury! Ma liczby, a nie wskaz�wki. Nawet nie ma tarczy. I te liczby przechodz� jedna w drug�!

��To zegarek cyfrowy�� powiedzia� Abdikadir �agodnie.

��A to, co to jest?�� Ruddy wymieni� liczby.�� Osiem sze�� 2037�

��To jest data�� wyja�ni� Abdikadir.

Ruddy zmarszczy� brwi, pr�buj�c zrozumie�.

��Data w dwudziestym pierwszym wieku?�� Tak.

Ruddy podszed� do biurka Grove�a i zacz�� grzeba� w stosie papier�w.

��Prosz� mi wybaczy�, kapitanie.�� Nawet budz�cy onie�mielenie Grove wydawa� si� zagubiony; bezradnie uni�s� r�ce. Ruddy wyci�gn�� jak�� gazet�.�� Jest sprzed paru dni, ale to wystarczy.�� Podni�s� j� tak, aby Bisesa i Abdikadir mogli zobaczy�. By�a to cienka gazeta o nazwie Civil and Military Gazette and Pioneer.�� Widzicie dat�?

Data pokazywa�a marzec 1885 roku. Zapanowa�a d�uga cisza.

Grove powiedzia� �ywo:

��Wiecie, my�l�, �e wszystkim nam dobrze by zrobi�a fili�anka herbaty.

��Nie!�� Drugi m�ody cz�owiek, Josh White, wydawa� si� bardzo wzburzony.�� Przepraszam, ale wszystko teraz nabiera sensu�� my�l�, �e tak jest�� och, wszystko pasuje do siebie doskonale!

��Uspok�j siꠗ powiedzia� Grove stanowczo.�� Co ty pleciesz?

��Cz�owiek-ma�pa�� powiedzia� White.�� Mniejsza o herbat�, musimy im pokaza� cz�owieka-ma�p�!

I razem z Bises� i Abdikadirem, stale pod stra��, gromadnie opu�cili fort.

Zbli�yli si� do czego� w rodzaju obozu, oddalonego o oko�o sto metr�w od mur�w fortu. Wznosi� si� tam sto�kowaty namiot z siatki. Grupka �o�nierzy sta�a wok� niego, pal�c beztrosko cuchn�ce papierosy. Szczupli, umorusani, z wygolonymi g�owami �o�nierze wpatrywali si� w Abdikadira i Bises� ze zwyk�� mieszanin� ciekawo�ci i po��dania.

Bisesa zobaczy�a, �e pod siatk� co� si� porusza�� co� �ywego, chyba jakie� zwierzꠗ ale zachodz�ce s�o�ce ju� dotyka�o horyzontu i �wiat�o by�o zbyt s�abe, a cienie tak d�ugie, �e nie by�a w stanie nic dojrze�.

Na rozkaz White�a odci�gni�to siatk�. Bisesa spodziewa�a si� zobaczy� maszt, jak w namiocie. Ale zamiast tego w g�rze unosi�a si� w powietrzu, najwyra�niej przez nic nie podtrzymywana, srebrzysta kula. �aden z miejscowych nawet na ni� nie spojrza�. Abdikadir zrobi� krok w prz�d, zmru�y� oczy, widz�c swoje odbicie w unosz�cej si� kuli i przesun�� pod ni� d�o�.

��Wiecie�� powiedzia��� ka�dego innego dnia wydawa�oby si� to niezwyk�e.

Bisesa nie mog�a oderwa� wzroku od unosz�cego si� w powietrzu obiektu, patrz�c w zniekszta�cone odbicie swojej twarzy. To jest klucz, pomy�la�a. My�l ta nagle pojawi�a si� w jej g�owie.

Josh dotkn�� jej r�ki.

��Biseso, dobrze si� czujesz?

Bises� uderzy� jego akcent, kt�ry w jej uszach brzmia� jak bosto�ski, ale jego twarz wyra�a�a autentyczny niepok�j.

Za�mia�a si� nieweso�o.

��W tych okoliczno�ciach my�l�, �e daj� sobie rad� ca�kiem dobrze.

��Nie patrzysz na to, co trzeba��� Mia� na my�li stworzenia na ziemi.

Spr�bowa�a si� skupi�.

Na pocz�tku my�la�a, �e to szympansy, ale o lekkiej, jakby pe�nej gracji budowie. Mo�e jaka� miniaturowa odmiana. Jeden z nich by� ma�y, drugi wi�kszy i ten drugi tuli� w ramionach tego mniejszego. Na znak Grove�a dwaj rekruci post�pili do przodu i odci�gn�li dziecko, chwyciwszy matk� za przeguby i kostki i przygniataj�c j� do ziemi. Stworzenie kopa�o i prycha�o.

�Szympans� by� istot� dwuno�n�.

��Jasny gwint�� mrukn�a Bisesa.�� My�licie, �e to australopitek?

��Tak, to Lucy�� mrukn�� Abdikadir.�� Ale pitekantropy wymar�y. Jak dawno? Jaki� milion lat temu?

��Czy to mo�liwe, �eby ich grupa jakim� cudem prze�y�a w naturalnym �rodowisku, mo�e w g�rach�?

Popatrzy� na ni�, jego oczy by�y jak dwie czarne studnie.

��Sama w to nie wierzysz.

��Nie wierz�.

��Rozumiecie?�� krzykn�� White z podnieceniem.�� Widzicie tego cz�owieka-ma�p�? Czy� to nie jeszcze jeden uskok czasu?

Bisesa zrobi�a krok w prz�d i zajrza�a w udr�czone oczy pitekantropa. Zobaczy�a, �e wysila si�, �eby dosi�gn�� dziecka.

��Zastanawiam si�, co my�li. Abdikadir chrz�kn��.

��Zupe�nie jak w filmie.

Po kilku godzinach bezowocnego wywo�ywania Musa usiad� na koi.

Troje kosmonaut�w le�a�o tu� obok siebie w skafandrach kosmicznych, niczym wielkie pomara�czowe robaki. Tym razem przytulno�� kapsu�y Sojuza, fakt, �e byli przyci�ni�ci do siebie tak blisko, dodawa� im otuchy.

��Nie rozumiem tego�� powiedzia� Musa.

��Ju� to m�wi�e��� mrukn�a Sabie.

Zapanowa�a ponura cisza. Od chwili gdy utracili ��czno��, atmosfera wewn�trz kapsu�y w ka�dej chwili grozi�a wybuchem.

Po trzech miesi�cach �ycia ze sob� tak blisko Kola my�la�, �e zaczyna rozumie� Sabie. Czterdziestoletnia Sabie pochodzi�a z biednej nowoorlea�skiej rodziny o skomplikowanej historii. Niekt�rzy Rosjanie, kt�rzy z ni� s�u�yli, podziwiali jej si�� charakteru, kt�ra zaprowadzi�a j� tak wysoko, w Biurze Astronautyki NASA nawet teraz, je�li si� nie by�o m�czyzn� i cz�onkiem ameryka�skiej elity, stanowi�o to wyra�ny minus. Inni kosmonauci, mniej �yczliwi, �artowali, jak nale�a�oby zmieni� manifest �adunkowy rakiety, gdyby Sabie znalaz�a si� na pok�adzie, bior�c pod uwag� ogromny chip, jaki nosi�a na ramieniu. Wi�kszo�� zgadza�a si� co do tego, �e gdyby by�a Rosjank�, nigdy nie zda�aby test�w psychologicznych wymaganych od ka�dego kosmonauty, potwierdzaj�cych jego przydatno�� do s�u�by w przestrzeni kosmicznej.

Podczas trzymiesi�cznego pobytu na Stacji Kola by� w ca�kiem dobrych stosunkach z Sabie, mo�e dlatego, �e stanowili przeciwstawne typy charakteru. Kola s�u�y� jako oficer Si� Powietrznych i mia� rodzin� w Moskwie. Dla niego loty kosmiczne by�y przygod�, ale kierowa� si� lojalno�ci� wobec rodziny oraz powinno�ci� wobec kraju i by� zadowolony, �e jego kariera rozwija si� w taki spos�b. Kola wyczuwa� w Sabie zaciek��, spalaj�c� j� ambicj�, kt�ra nie zostanie zaspokojona, dop�ki nie osi�gnie granic swoich mo�liwo�ci; dop�ki nie zostanie dow�dc� Bazy Claviusa, a mo�e nawet uczestniczk� lotu na Marsa. Mo�e Sabie uwa�a�a, �e Kola nie stanowi zagro�enia dla jej b�yskotliwej kariery.

Ale Kola rozumia�, �e powinien mie� si� przed ni� na baczno�ci. I teraz, w tej trudnej, przera�aj�cej sytuacji czeka� na jej wybuch.

Musa klasn�� w d�onie, obejmuj�c dowodzenie.

��Jest chyba oczywiste, �e jeszcze teraz nie mo�emy wej�� w atmosfer�. Nie powinni�my si� przejmowa�. W dawnych czasach sowieckie statki kosmiczne mia�y kontakt z Ziemi� jedynie przez dwadzie�cia minut podczas ka�dego dziewi��dziesi�ciominutowego okr��enia i dlatego Sojuz zosta� tak zaprojektowany, aby funkcjonowa� niezale�nie�

��Mo�e to nie nasza wina�� powiedzia�a Sabie.�� A je�li przyczyna znajduje si� na Ziemi?

Musa powiedzia� drwi�co:

��Jaka przyczyna mog�aby zniszczy� ca�y �a�cuch ziemskich stacji naprowadzaj�cych?

��Wojna�� powiedzia� Kola. Musa powiedzia� stanowczo:

��Takie spekulacje s� bezu�yteczne. Za jaki� czas, bez wzgl�du na przyczyn�, Ziemia przywr�ci ��czno�� i podejmiemy realizacj� naszego programu lotu. Musimy tylko poczeka�. Ale w mi�dzyczasie mamy co� nieco� do zrobienia.�� Wygrzeba� spod siedzenia kopi� listy zada� orbitalnych.

Ma racj�, u�wiadomi� sobie Kola. Ma�y statek nie m�g� funkcjonowa� samodzielnie, a je�li mia� tkwi� na orbicie jeszcze przez jedno okr��enie�� a mo�e dwa albo trzy?�� za�oga musia�a pom�c. Czy ci�nienie w kabinie by�o odpowiednie, czy mieszanina gaz�w by�a w�a�ciwa? Czy statek obraca� si� odpowiednio, poruszaj�c si� po d�ugiej, krzywoliniowej orbicie, tak aby p�ytki ogniw s�onecznych stale by�y skierowane w stron� s�o�ca? Trzeba by�o upewni� si� co do wszystkich tych kwestii.

Wkr�tce ca�a tr�jka zaj�a si� dobrze znanymi i jako� uspokajaj�cymi rutynowymi czynno�ciami, jak gdyby, mimo wszystko, byli panami swego losu, pomy�la� Kola.

Sojuz znowu wchodzi� w cie� planety. Kola wyjrza� przez okno, szukaj�c ��to-pomara�czowej �uny miast, w nadziei, �e to mu doda otuchy. Ale Ziemia by�a ciemna.

Josha intrygowa�a ta kobieta z przysz�o�ci, je�eli rzeczywi�cie ni� by�a! Bisesa mia�a �adn�, proporcjonaln�, mo�e te� pi�kn� twarz, silnie zarysowany nos i kwadratow� szcz�k�, ale jej oczy by�y jasne, a kr�tko obci�te w�osy l�ni�y. Mo�na w niej by�o wyczu� si��, nawet fizyczn�, jakiej nie widzia� przedtem w �adnej kobiecie; znalaz�szy si� w tej bezprecedensowej sytuacji, by�a pewna siebie, cho� wyra�nie zm�czona.

Przez ca�y wiecz�r chodzi� za ni� krok w krok, jak szczeniak.

To by� d�ugi dzie� jak powiedzia�a Bisesa, najd�u�szy dzie� w jej �yciu, nawet je�li straci�a kilka godzin, a rada kapitana Grove�a, by przybyszom dano co� do jedzenia i pozwolono odpocz��, wydawa�a si� rozs�dna. Ale oni upierali si�, �e przedtem musz� co� zrobi�. Abdikadir chcia� zajrze� do Caseya, drugiego pilota. I wr�ci� do maszyny, kt�r� nazywali �Ma�ym Ptakiem�.

��Musz� wymaza� banki pami�ci urz�dze� elektronicznych�� powiedzia�.�� S� tam poufne dane, zw�aszcza awionika��� Josh by� urzeczony tymi s�owami o inteligentnych maszynach i wyobra�a� sobie, �e powietrze przenikaj� niewidzialne przewody telegraficzne, po kt�rych tam i z powrotem p�yn� tajemnicze i wa�ne wiadomo�ci.

Grove by� sk�onny zgodzi� si� na to ��danie.

��Nie widz�, jak� mogliby�my odnie�� szkod�, je�li pozwolimy na zniszczenie czego�, czego i tak nie rozumiem�� powiedzia� sucho.�� A poza tym m�wicie, �e to wasz obowi�zek, chor��y. Respektuj� to. Czas i przestrze� mog� si� rozp�ywa� jak toffi, ale obowi�zek to obowi�zek.

Bisesa ze swej strony chcia�a odtworzy� tras� helikoptera przed katastrof�.

��Zostali�my zestrzeleni. My�l�, �e to si� wydarzy�o zaraz po tym, jak zauwa�yli�my, �e s�o�ce ta�czy na niebie. Rozumiecie? Je�eli jakim� cudem przenikn�li�my przez co� w rodzaju bariery w czasie, to ten, kto nas zestrzeli�, tak�e musi by� po tej stronie�

Grove uwa�a�, �e t� wypraw� lepiej od�o�y� do rana, bo podobnie jak Josh widzia�, �e Bisesa jest zm�czona. Ale ona nie chcia�a przesta� dzia�a栗 jeszcze nie�� jak gdyby zaprzestanie dzia�ania oznacza�o akceptacj� realno�ci tej niezwyk�ej sytuacji. I Grove wyrazi� zgod�. Josh podziwia� jego ocen� sytuacji i wsp�czucie, jakie okazywa�. Grove rozumia� to, co si� tutaj dzia�o, nie lepiej ni� inni, ale najwyra�niej pr�bowa� wyj�� naprzeciw potrzebom ludzi, kt�rzy na jego terenie dos�ownie spadli z nieba.

Zorganizowano grup� wypadow�, w kt�rej sk�ad weszli Bisesa oraz Josh i Ruddy, kt�rzy uparli si�, �e musz� jej towarzyszy�, oraz niewielki oddzia� �o�nierzy pod dow�dztwem szeregowca Batsona, kt�ry jak si� wydawa�o, tego dnia wywar� na kapitanie na tyle dobre wra�enie, �e zas�ugiwa� na awans.

Kiedy wyruszali z fortu, zapada� zmrok. �o�nierze nie�li lampy naftowe i zapalone pochodnie. Udali si� prosto na wsch�d od miejsca katastrofy helikoptera. Bisesa ocenia�a, �e odleg�o��, jak� mieli do pokonania, nie powinna przekracza� mili.

�wiat�a fortu znik�y w oddali i otoczy� ich g��boki mrok. Ale Josh widzia�, �e ca�y horyzont tonie w k��bach czarnych chmur.

Szybko podszed� do Bisesy.

��Je�li to prawda�

��Co?

��Ta historia z uskokiem w czasie�� ty i te ma�poludy�� jak my�lisz, jak mog�o do tego doj��?

��Nie mam poj�cia. I nie jestem pewna, czy wol� by� rozbitkiem w czasie, czy ofiar� wojny j�drowej. Zreszt��� powiedzia�a �ywo�� sk�d wiesz, �e i ty nie jeste� rozbitkiem?

Josh struchla�.

��Nigdy o tym nie pomy�la�em. Wiesz, ja nie mog� uwierzy�, �e prowadz� t� rozmow�! Gdyby� mi powiedzia�a dzi� rano, �e zanim p�jd� spa�, zobacz� machin� lataj�c� tak pot�n�, �e jest w stanie unie�� znajduj�cych si� wewn�trz niej ludzi i �e ci ludzie twierdz� do�� przekonywaj�co, �e s� z przysz�o�ci odleg�ej o p�tora stulecia�� pomy�la�bym, �e postrada�a� zmys�y!

��Ale je�li to prawda�� powiedzia� Ruddy, pr�buj�c im dotrzyma� kroku (nigdy nie by� w formie i lekko posapywa�)�� je�li to prawda, wiesz tak wiele i tak wiele mog�aby� nam powiedzie�! Bo nasza przysz�o�� to twoja przesz�o��.

Potrz�sn�a g�ow�.

��Widzia�am zbyt wiele film�w na ten temat. Nigdy nie s�yszeli�cie o hipotezie ochrony chronologii zdarze�?

Josh by� zdumiony, podobnie jak Ruddy. Bisesa powiedzia�a:

��My�l�, �e nawet nie wiecie, co to jest film, a tym bardziej Terminator� Zrozumcie, niekt�rzy uwa�aj�, �e je�li przemie�cicie si� wstecz w czasie i co� zmienicie, tak �e przysz�o��, z kt�rej przybyli�cie, nie b�dzie mog�a zaistnie�, wywo�acie straszliw� katastrof�.

��Nie rozumiem�� przyzna� Josh.

��Przypu��my, �e bym ci powiedzia�a, gdzie teraz, w 1885 roku, mieszka moja pra-pra-pra-prababka. Wtedy m�g�by� j� odnale�� i zastrzeli�.

��Dlaczego mia�bym to zrobi�?

��Niewa�ne! Ale gdyby� to zrobi�, nigdy bym si� nie urodzi�a i nigdy nie mog�abym wr�ci�, �eby ci powiedzie� o mojej prababce, a ty nigdy by� jej nie zastrzeli�. Wobec tego�

��To logiczny paradoks�� szepn�� Ruddy.�� Zupe�nie fantastyczne! Ale je�li ci obiecamy, �e nie b�dziemy molestowa� twojej prababki, czy nie mo�esz nam powiedzie� czego� o nas samych?

Josh prychn�� drwi�co.

��Jakim cudem mog�aby si� o nas dowiedzie�, Ruddy? Ruddy wygl�da� na zamy�lonego.

��Mam wra�enie, �e ona, no wiesz, w ka�dym razie wiedzia�a o mnie. Cz�owiek zdaje sobie spraw�, kiedy zostaje rozpoznany!

Ale Bisesa nie powiedzia�a ju� nic wi�cej.

Kiedy zgas�o ostatnie �wiat�o dnia i wysoko nad ich g�owami zab�ys�y gwiazdy, cz�onkowie niewielkiej grupki zbili si� razem, a �artobliwe rozmowy �o�nierzy nios�cych latarnie ucich�y. Idziemy w stron� nieznanego, pomy�la� Josh. Nie chodzi�o o to, �e nie mogli wiedzie�, kto si� tam znajduje ani gdzie id�. Nie mogli nawet mie� pewno�ci, kiedy si� tam znajd�� Pomy�la�, �e wszyscy poczuli ulg�, gdy min�li niskie wzg�rze, a wschodz�cy ksi�yc w pierwszej kwadrze rzuci� zimne �wiat�o na kamienist� r�wnin�. Ale powietrze by�o jakie� dziwne, niespokojne, tarcza ksi�yca za� mia�a osobliw�, ��to-pomara�czow� barw�.

��To tutaj�� nagle powiedzia�a Bisesa. Zatrzyma�a si� przed skrawkiem wzruszonej ziemi. Podszed�szy bli�ej, Josh zobaczy�, �e grunt jest wilgotny, jak gdyby tu niedawno kopano.

��To okop strzelecki�� powiedzia� Ruddy. Wskoczy� do otworu i zacz�� wymachiwa� jak�� rur� przypominaj�c� fragment rury kanalizacyjnej.�� I to jest ta przera�aj�ca bro�, kt�ra was zestrzeli�a?

��Tak, to wyrzutnia granat�w.�� Spojrza�a na wsch�d.�� Tam by�a wioska. Nie wi�cej ni� sto metr�w st�d.�� �o�nierze podnie�li wy�ej latarnie. Nie by�o wida� �adnej wioski, tylko kamienist� r�wnin�, kt�ra ci�gn�a si� a� po horyzont.�� Mo�e niedaleko jest granica�� szepn�a Bisesa.�� Granica czasu. Co za dziwna my�l. Co si� z nami dzieje?��� Podnios�a twarz do ksi�yca.�� Och. Clavius znikn��. Josh sta� obok.

��Clavius?

��Baza Claviusa.�� Wskaza�a d�oni�.�� Zbudowana wewn�trz wielkiego, starego krateru na po�udniowych wy�ynach.

Josh wpatrywa� si� w ni�.

��Macie miasta na Ksi�ycu?

U�miechn�a si�.

��Nie nazwa�abym tego miastem. Ale mo�na zobaczy� �wiat�o, jakby gwiazdy wewn�trz obwodu sierpa Ksi�yca. Teraz go nie ma. To nie jest nawet m�j Ksi�yc. R�wnie� na Marsie znajduje si� za�oga, a druga jest w drodze, albo by�a. Zastanawiam si�, co si� z nimi sta�o�

Rozleg�o si� chrz�kni�cie pe�ne obrzydzenia. Jeden z �o�nierzy grzeba� na dnie otworu i teraz pojawi� si� z czym�, co wygl�da�o jak kawa�ek mi�sa, z kt�rego wci�� kapa�a krew. W powietrzu rozszed� si� ostry smr�d.

��Ludzka r�ka�� beznami�tnie powiedzia� Ruddy. Odwr�ci� si� i zwymiotowa�.

Josh powiedzia�:

��To mi wygl�da na robot� wielkiego kota� Wydaje si�, �e ten, kto was zaatakowa�, nied�ugo cieszy� si� swoim sukcesem.

��Przypuszczam, �e by� tak samo zagubiony jak ja.

��Tak. Przepraszam za Ruddy�ego. To ten widok, on raczej nie ma �elaznych nerw�w.

��Tak. I to si� nie zmieni.

Josh popatrzy� na ni�; jej oczy wype�nia�o ksi�ycowe �wiat�o, twarz mia�a bez wyrazu.

��Co masz na my�li?

��On mia� racj�. Wiem, kim jest. Ty jeste� Rudyard Kipling, prawda? Pieprzony Rudyard Kipling. M�j Bo�e, co za dzie�.

Ruddy nie odpowiedzia�. By� skulony, wci�� wymiotowa�, po brodzie sp�ywa�a mu ���.

W tym momencie ziemia zadr�a�a tak mocno, �e unios�y si� ma�e ob�oczki py�u, jak pod wp�ywem czyjego� st�pania. A z ci�kich, czarnych chmur, kt�re gnaj�c, przes�oni�y tarcz� ksi�yca, zacz�� pada� deszcz.

Dla Bisesy pierwszy ranek by� najgorszy ze wszystkich.

Podejrzewa�a, �e owego dnia, kt�ry zacz�li nazywa� dniem Nieci�g�o�ci, trzyma�a si� tylko dzi�ki kombinacji adrenaliny i szoku, jaki prze�y�a. Ale w nocy, w pokoju b�d�cym po�piesznie zaadaptowanym magazynem, kt�ry Grove odda� do ich dyspozycji, leg�szy na cienkim materacu, spa�a �le. Nast�pnego dnia rano, kiedy z oci�ganiem otworzy�a oczy, �eby si� przekona�, �e wci�� jest tutaj, ca�y zapas adrenaliny gdzie� si� ulotni� i poczu�a si� niepocieszona. Drugiej nocy, pod wp�ywem nalega� Abdiego, rozpaczliwie pragn�c zasn��, wykorzysta�a swoje wyposa�enie ratunkowe. Wydoby�a zatyczki do uszu i daszki chroni�ce oczy, po�kn�a tabletk� nasenn��� Casey nazywa� j� Niebieskim Bombowcem�� i spa�a przez dziesi�� godzin.

Ale mija�y dni, a Bisesa, Abdikadir i Casey wci�� tkwili w forcie Jamrud. Nie zdo�ali nawi�za� ��czno�ci na �adnej z wojskowych d�ugo�ci fali, telefon Bisesy mamrota� o nieustaj�cej kauteryzacji i �adne grupy poszukiwawcze nie przylecia�y z bazy ONZ, w odpowiedzi na ich cierpliwie popiskuj�ce sygnalizatory�� Caseya nie mo�na by�o ewakuowa�. I na niebie nie pojawi�a si� cho�by jedna smuga kondensacyjna.

Wi�kszo�� czasu sp�dza�a, t�skni�c za c�rk� Myr�. Nie chcia�a stan�� twarz� w twarz ze swymi uczuciami, jak gdyby samo przyznanie si� do nich sprawia�o, �e rozstanie z Myr� by�o czym� rzeczywistym. Marzy�a o tym, �eby mie� co� do roboty, cokolwiek, �eby uwolni� si� od tych my�li.

Tymczasem �ycie toczy�o si� dalej.

Po pierwszych paru dniach, kiedy sta�o si� oczywiste, �e za�oga Ptaka nie ma �adnych wrogich zamiar�w, �cis�y nadz�r brytyjskich �o�nierzy nieco zel�a�, chocia� Bisesa podejrzewa�a, �e kapitan Grove jest zbyt ostro�nym dow�dc�, aby nadal nie mie� ich na oku. Oczywi�cie nie by�o im wolno zbli�a� si� do ma�ego schowka, w kt�rym znajdowa�a si� bro� z dwudziestego pierwszego wieku, pistolety maszynowe, flary i wszystko to, co wydobyto z Ptaka. Pomy�la�a, �e w zaakceptowaniu ich obecno�ci tym dziewi�tnastowiecznym Brytyjczykom prawdopodobnie pom�g� fakt, �e Casey by� bia�ym Amerykaninem oraz �e zar�wno Bises�, jak i Abdiego mo�na by�o traktowa� jak nale��cych do �sojuszniczych� ras. Gdyby za�og� Ptaka stanowili Rosjanie, Niemcy albo Chi�czycy�� a w Claviusie by�o pe�no �o�nierzy pochodz�cych z tych kraj�w�� nastawienie mog�oby si� okaza� bardziej wrogie.

Ale kiedy Bisesa o tym my�la�a, zaskoczy�o j�, �e w og�le rozwa�a takie kwestie, zderzenie kultur obejmuj�cych wieki dziewi�tnasty i dwudziesty pierwszy. Ca�a ta sytuacja by�a surrealistyczna. Mia�a wra�enie, jakby kr�ci�a si� w k�ko. I nie opuszcza�o jej zdumienie, �e wszyscy pozostali tak �atwo pogodzili si� z t� sytuacj�, z nag�, faktycznie niezaprzeczaln� realno�ci� uskoku w czasie, licz�cego w jej wypadku sto pi��dziesi�t lat, a w wypadku nieszcz�snego pitekantropa i jej dziecka zapewne oko�o miliona lat.

Abdikadir powiedzia�:

��Nie s�dz�, aby Brytyjczycy w pe�ni rozumieli to wszystko, a my mo�e rozumiemy to a� nazbyt dobrze. Kiedy w 1895 roku H.G. Wells opublikowa� Wehiku� czasu�� to b�dzie za dziesi�� lat w tym obszarze czasu!�� musia� po�wi�ci� dwadzie�cia czy trzydzie�ci stron na wyja�nienie, czym jest sam wehiku� czasu. Nie jak dzia�a, ale czym w�a�ciwie jest. W naszym wypadku mamy do czynienia z procesem akulturacji. Po stuleciu fantastyki naukowej ty i ja w zupe�no�ci przywykli�my do idei podr�y w czasie i potrafimy natychmiast zaakceptowa� jej implikacje, cho� prze�ycie takiej podr�y w rzeczywisto�ci to dziwne doznanie.

��Ale to nie dotyczy tych Brytyjczyk�w z epoki wiktoria�skiej. Dla nich model T. Forda by�by ba�niowym pojazdem z przysz�o�ci.

��Jasne. My�l�, �e dla nich uskoki w czasie oraz ich implikacje po prostu przekraczaj� granice wyobra�ni� Ale gdyby H.G. Wells by� tutaj�� czy on kiedykolwiek odwiedzi� Indie?�� jego umys� m�g�by eksplodowa�, kiedy u�wiadomi�by sobie konsekwencje tego, co si� dzieje�

�adne z tych t�umacze� nie pomog�o Bisesie. Mo�e prawda by�a taka, �e Abdikadir i wszyscy inni czuli si� r�wnie dziwnie, jak ona sama, ale po prostu potrafili to lepiej ukrywa�.

Natomiast Ruddy rozumia� jej dezorientacj�. Powiedzia� jej, �e od czasu do czasu n�kaj� go halucynacje.

��Kiedy by�em dzieckiem, pozostawionym samemu sobie w rodzinie zast�pczej w Anglii, pewnego razu zacz��em wali� pi�ci� w drzewo. Przyznaj�, �e to dziwne zachowanie, ale nikt nie rozumia�, �e pr�bowa�em si� przekona�, czy to moja babka! P�niej, w Lahore, zachorowa�em, to by�a chyba malaria i od tego czasu niekiedy powracaj� moje napady. Dlatego wiem, jak to jest by� dr�czonym przez wra�enie czego� nierzeczywistego.�� Kiedy m�wi�, pochyli� si� do przodu, skupiony, z oczyma zniekszta�conymi przez grube okulary.�� Ale ty jeste� dla mnie wystarczaj�co rzeczywista. Powiem ci, co trzeba zrobi�: pracowa�!�� Uni�s� do g�ry kr�tkie, poplamione atramentem palce.�� Czasami pracuj� szesna�cie godzin dziennie. Praca to najlepsza zapora dla rzeczywisto�ci�

Taka by�a sesja terapeutyczna na temat natury rzeczywisto�ci z dziewi�tnastoletnim Rudyardem Kiplingiem. By�a tym wszystkim jeszcze bardziej otumaniona ni� na pocz�tku.

Kiedy czas mija� i obie grupy, Brytyjczycy z epoki wiktoria�skiej i za�oga Bisesy, nadal nie mieli ��czno�ci ze swymi �wiatami zewn�trznymi, Grove by� coraz bardziej zaniepokojony.

Powodem tego by�y wzgl�dy czysto praktyczne, magazyny fortu by�y na wyczerpaniu. Ale Grove tak�e zosta� odci�ty od wielkiego aparatu administracyjnego imperium, co Bisesa wywnioskowa�a z kr�tkiej rozmowy Ruddy�ego i Josha. Nawet w�r�d cywil�w byli miejscowi komendanci policji wraz ze swymi zast�pcami i asystentami, kt�rzy podlegali wicegubernatorowi, kt�ry podlega� wicekr�lowi, kt�ry podlega� sekretarzowi stanu, kt�ry wreszcie podlega� samej Kr�lowej Wiktorii w dalekim Londynie. Brytyjczyk�w zach�cano do my�lenia o sobie, jak o cz�onkach jednolitej struktury spo�ecznej, gdzie by nie s�u�yli, byli �o�nierzami kr�lowej, cz�ci� jej globalnego imperium. Bisesa widzia�a, �e dla Grove�a ta izolacja by�a r�wnie niepokoj�ca jak dla niej �wiadomo�� odci�cia od globalnej sieci telekomunikacyjnej dwudziestego pierwszego wieku.

Grove zacz�� wi�c wysy�a� patrole zwiadowc�w, przede wszystkim swych hinduskich je�d�c�w, kt�rzy potrafili szybko pokonywa� znaczne odleg�o�ci. Dotarli do Peszawaru, gdzie powinien si� znajdowa� miejscowy garnizon i centrum dowodzenia. Ale Peszawar znikn��. Nie by�o �adnych oznak zniszczenia, nawet okropnych �lad�w wybuchu bomby j�drowej, kt�re Bisesa nauczy�a ich rozpoznawa�. By�a tam jedynie naga ska�a, brzeg rzeki, skar�owacia�a ro�linno�� oraz �lady stworze�, kt�rymi mog�y by� lwy. By�o tak, jakby Peszawar w og�le nigdy nie istnia�. Je�d�cy zameldowali, �e podobna historia powt�rzy�a si�, kiedy pr�bowali odszuka� Claviusa, ob�z ONZ Bisesy. �adnego �ladu, nawet �ladu zniszczenia.

Grove postanowi� wi�c penetrowa� teren dalej: w dolinie Indusu, w g��bi Indii i na p�nocy.

Tymczasem Casey, wci�� w znacznym stopniu unieruchomiony, tak�e podj�� wyzwanie, pr�buj�c nawi�za� kontakt z reszt� �wiata. Z pomoc� kilku �o�nierzy z korpusu sygnalizacyjnego, kt�rych mu przydzieli� Grove, z rozbitego Ptaka wygrzeba� sprz�t telekomunikacyjny i w ma�ym pomieszczeniu na terenie fortu zbudowa� na poczekaniu stacj� nadawczo-odbiorcz�. Ale bez wzgl�du na to, ile czasu sp�dza� na pr�bach wywo�ania kogokolwiek, odpowiedzi nie by�o.

Natomiast Abdikadir realizowa� w�asny plan, kt�ry dotyczy� unosz�cej si� w powietrzu osobliwej kuli. Bisesa zazdro�ci�a im obu, �e tak szybko znale�li po�yteczn� prac�, kt�ra wype�nia�a im czas, jak gdyby zdo�ali si� przystosowa� lepiej ni� ona.

Czwartego dnia rano Bisesa wysz�a z fortu i znalaz�a Abdikadira, kt�ry sta� na sto�ku, trzymaj�c wysoko w powietrzu poobijan� puszk�. Casey i Cecil de Morgan siedzieli na sk�adanych krzes�ach z twarzami sk�panymi w porannym s�o�cu i obserwowali, co si� dzieje. Casey pomacha� do Bisesy.

��Hej, Bis! Chod� i popatrz na ten kabaret.�� Chocia� de Morgan natychmiast zaproponowa� jej swoje krzes�o, Bisesa usiad�a na ziemi obok Caseya. Nie lubi�a de Morgana i nie chcia�a mie� wobec niego jakichkolwiek, cho�by b�ahych, zobowi�za�.

Puszka Abdikadira by�a wype�niona wod�, musia�a wi�c by� ci�ka. Mimo to opar� j� jedn� r�k� na ramieniu i o��wkiem zaznaczy� poziom wody. Nast�pnie opu�ci� puszk�, ods�aniaj�c unosz�c� si� kul�, Z�e Oko, po kt�rego powierzchni �cieka�a woda; Abdi stara� si� z�owi� ka�d� jej kropl�. Namiot z dwoma �ma�poludami� sta� par� metr�w dalej, podparty w �rodku czym� w rodzaju masztu.

Casey zarechota�.

On tak moczy to cholerstwo ju� od p� godziny.

��Po co, Abdi?

��Mierz� jego obj�to�栗 mrukn�� Abdikadir.�� I powtarzam pomiary, dla uzyskania wi�kszej dok�adno�ci. To si� nazywa nauka. Dzi�ki za wsparcie.�� I znowu podni�s� puszk�.

Bisesa powiedzia�a do Caseya:

��My�la�am, �e lekarz wojskowy powiedzia�, �e nie powiniene� opuszcza� ��ka.

Casey wyda� ordynarny d�wi�k i wysun�� przed siebie grubo obanda�owan� nog�.

��A niech to. To by�o czyste z�amanie i z�o�yli je jak trzeba.�� Bisesa wiedzia�a, �e nie u�yto �rodk�w znieczulaj�cych.�� Nie lubi� tak siedzie� z palcem w dupie.

��A pan, panie de Morgan?�� powiedzia�a Bisesa.�� Dlaczego to pana interesuje?

Faktor roz�o�y� r�ce.

��Jestem biznesmenem, prosz� pani. G��wnie dlatego jestem tutaj. I stale rozgl�dam si� za nowymi mo�liwo�ciami. Naturalnie jestem zaintrygowany wasz� rozbit� lataj�c� machin�! Rozumiem, �e zar�wno wy, jak i kapitan Grove chcecie ca�� rzecz trzyma� w sekrecie. Ale to, ta unosz�ca si� w powietrzu doskona�a kula, nie nale�y ani do was, ani do Grove�a. A w tych dniach pe�nych dziw�w, jakie to dziwne, �e tak szybko przywykli�my do jej obecno�ci! Oto unosi si� niepodtrzymywana przez nic, co mo�na zobaczy�. Bez wzgl�du na to, jak mocno j� si� uderzy albo nawet ostrzela, ju� tego pr�bowano i trzeba by�o uwa�a� na niebezpiecznie rykoszetuj�ce kule, od jej powierzchni nie da si� od�upa� nawet kawa�ka, a jej samej przesun�� cho�by o u�amek cala. Kto j� wykona�? Co j� utrzymuje w g�rze? Co jest wewn�trz?

��I ile jest warta�� warkn�� Casey.

De Morgan roze�mia� si� swobodnie.

��Nie mo�na cz�owieka wini� za to, �e pyta.

Josh opowiedzia� Bisesie co� nieco� na temat przesz�o�ci de Morgana. Jego rodzina nale�a�a do zubo�a�ej arystokracji, kt�rej rodow�d si�ga� czas�w pierwszego najazdu Wilhelma Zdobywcy ponad osiemset lat temu i kt�ra wykroi�a niema�� posiad�o�� z pokonanych sakso�skich kr�lestw. W ci�gu nast�pnych stuleci �chciwo�� i g�upota, kt�re trwaj� przez pokolenia�, jak to rozbrajaj�co uj�� sam de Morgan, spowodowa�y, �e rodzina zosta�a bez grosza, cho� wci�� karmi�a si� pami�ci� dawnych bogactw i w�adzy. Ruddy powiedzia�, �e z jego do�wiadcze� wynika, i� Raj jest pe�en �cwaniak�w� w rodzaju de Morgana. Je�li chodzi o Bises�, uwa�a�a, �e nie mo�na ufa� Morganowi, z tymi jego zaczesanymi do ty�u czarnymi w�osami i �widruj�cymi oczyma.

Abdikadir zszed� ze sto�ka. Ciemny, powa�ny, skupiony w��czy� w swoim zegarku kalkulator i wprowadzi� zapisane liczby.

��No, m�dralo�� kpi�co powiedzia� Casey�� powiedz, czego si� dowiedzia�e�.

Abdikadir usiad� na ziemi przed Bises�.

��Oko jest odporne na nasze badania, ale mimo to co� nieco� mo�na zmierzy�. Przede wszystkim wok� Oka istniej� anomalie magnetyczne. Sprawdzi�em to za pomoc� kompasu z mego zestawu ratunkowego.

Casey chrz�kn��.

��Od chwili gdy spadli�my na ziemi�, m�j kompas sfiksowa�.

Abdikadir pokr�ci� g�ow�.

��To prawda, �e nie mo�na okre�li� p�nocy magnetycznej. Wydaje si�, �e z ziemskim polem magnetycznym dzieje si� co� osobliwego. Ale same kompasy s� w porz�dku.�� Zerkn�� na Oko.�� Linie si� pola wok� niego s� zag�szczone. Ich wykres przypomina�by s�k.

��Jak to mo�liwe?

��Nie mam poj�cia.

Bisesa pochyli�a si� do przodu.

��Co jeszcze, Abdi?

��Zastosowa�em troch� szkolnej geometrii.�� Wyszczerzy� z�by w u�miechu.�� Zanurzenie tego przedmiotu w wodzie to by� jedyny spos�b, jaki przyszed� mi do g�owy, �eby okre�li� jego obj�to��, patrz�c, jak zmienia si� poziom wody w puszce.

��Eureka!�� wykrzykn�� �artobliwie de Morgan.�� Sir, jest pan Archimedesem de nosjours�

Abdikadir nie zwr�ci� na niego uwagi.

��Przeprowadzi�em z tuzin pomiar�w, maj�c nadziej�, �e w ten spos�b zmniejsz� b��d, ale wynik wci�� nie jest zbyt dok�adny. Nie przychodzi mi do g�owy �aden spos�b, za pomoc� kt�rego mo�na by okre�li� pole powierzchni. Ale my�l�, �e pomiary promienia i obwodu s� ca�kiem dok�adne.�� Uni�s� do g�ry suwmiark�.�� Przerobi�em celownik laserowy z helikoptera�

��Nie chwytam�� powiedzia� Casey.�� To po prostu kula. Je�eli znasz jej promie�, ze wzor�w mo�esz obliczy� ca�� reszt�. Pole powierzchni wynosi, zaraz, cztery pi er kwadrat�

��Mo�esz to obliczy�, je�eli za�o�ysz, �e ta kula jest jak ka�da inna kula, z jak� si� przedtem zetkn��e��� �agodnie powiedzia� Abdi.�� Ale ta tutaj unosi si� w powietrzu, czego nie widzia�em nigdy dot�d. Nie chcia�em czyni� co do niej �adnych za�o�e�; chcia�em sprawdzi� wszystko, co zdo�am.

Bisesa kiwn�a g�ow�.�� I stwierdzi�e��

��Po pierwsze, to idealna kula.�� Zn�w zerkn�� w g�r�.�� Naprawd� idealna, w granicach tolerancji pomiar�w laserowych w ka�dej osi. Nawet w 2037 roku nie potrafimy �adnego materia�u uformowa� z tak fantastyczn� precyzj�.

De Morgan powa�nie kiwn�� g�ow�.

��Prawie arogancki pokaz geometrycznej doskona�o�ci.

��Tak. Ale to tyko pocz�tek.�� Abdikadir podni�s� zegarek w g�r�, tak aby Bisesa mog�a zobaczy� jego wy�wietlacz.�� Szkolna geometria, Casey. Stosunek obwodu ko�a do jego �rednicy jest r�wny�

��Pi�� zagrzmia� Casey.�� Tyle wie nawet �arliwy chrze�cijanin.

��Nie w tym wypadku. Ten stosunek dla Oka wynosi trzy. Nie oko�o trzech czy troch� wi�cej, ale dok�adnie trzy�� trzy z dok�adno�ci� laserow�. Kreski na suwmiarce s� tak ma�e, �e nie da si� powiedzie�, czy ten stosunek rzeczywi�cie wynosi pi, tak jak powinno by�. Jak widzisz, twoje wzory mimo wszystko tutaj nie maj� zastosowania, Casey. Z pomiar�w obj�to�ci otrzyma�em t� sam� warto�� pi. Chocia� oczywi�cie wiarygodno�� tych pomiar�w jest o wiele mniejsza, nie mo�na por�wnywa� lasera z puszk� brudnej wody�

Bisesa wsta�a i obesz�a Oko, spogl�daj�c w g�r�. Wci�� towarzyszy�o jej uczucie nieokre�lonego niepokoju.

��To niemo�liwe. Pi to pi. Ta liczba jest wbudowana w struktur� naszego wszech�wiata.

��Naszego, tak�� powiedzia� Abdikadir.

��Co masz na my�li? Abdikadir wzruszy� ramionami.

��Wygl�da na to, �e ta kula�� cho� najwyra�niej znajduje si� tutaj�� nie jest z naszego wszech�wiata. Natkn�li�my si� na anomalie czasowe, Biseso. Mo�e to jest anomalia przestrzenna.

��Je�eli tak jest�� zagrzmia� Casey�� kto, czy co jest tego przyczyn�? I co mamy z tym zrobi�?

Oczywi�cie nie by�o odpowiedzi. Wpad� zaaferowany kapitan Grove.

��Przepraszam, �e niepokoj�, pani porucznik�� powiedzia� do Bisesy.�� Pewnie pami�ta pani, �e wysy�a�em patrole zwiadowc�w, no i jeden z je�d�c�w zameldowa� o czym� dosy� dziwnym, na p�noc st�d.

���Dziwnym��� powiedzia� Casey.�� B�g kocha te wasze brytyjskie niedom�wienia!

Grove by� nieporuszony.

��Mog�aby pani zrozumie� z tego co� wi�cej ni� moi ch�opcy� Zastanawiam si�, czy mia�aby pani ochot� na ma�� wycieczk�.

��Hej, dupku, musz� si� dosta� do kibla.�� Oczywi�cie to by�a Sabie, kt�ra wo�a�a z modu�u powrotnego, witaj�c Kol� kolejnego dnia.

�ni� o domu, o Nadii i ch�opcach. Zwisaj�c w swym �piworze, jak nietoperz z owocowego drzewa, otoczony nik�� czerwon� po�wiat� �wiate� awaryjnych o ma�ej mocy, dopiero po paru chwilach zda� sobie spraw�, gdzie si� znajduje. Och,�� wci�� jestem tutaj. Nadal w tym na po�y opuszczonym statku kosmicznym, bez ko�ca okr��aj�cym milcz�c� Ziemi�. Przez chwil� unosi� si�, chwytaj�c si� ostatnich resztek snu.

By� w przedziale mieszkalnym, razem ze skafandrami kosmicznymi i innym niepotrzebnym sprz�tem, otoczony gratami ze Stacji, kt�re wci�� trzymali, bo nie mogli otworzy� w�azu, �eby je wyrzuci�. �pi�c w tym przedziale, zostawia� pozosta�ej dw�jce nieco wi�cej miejsca, co powstrzymywa�o trzech �wiruj�cych kosmonaut�w od pozabijania si� nawzajem. Ale nie by�o tu wygodnie. Wci�� czu� zapach gnij�cej, zu�ytej bielizny, �kozackich ochraniaczy na jaja�, jak mawia�a Sabie.

J�kn��, przekr�ci� si� i wysun�� ze �piwora. Poszed� do ma�ej, umieszczonej w �cianie toalety i uruchomi� pompy wysysaj�ce odchody na zewn�trz, w przestrze� kosmiczn�. Kiedy zdali sobie spraw�, �e utkn�li na orbicie, musieli wygrzeba� t� ubikacj� spod kupy �mieci; podr� do domu mia�a trwa� tylko kilka godzin i przerw toaletowych nie planowano. Tego dnia rano zaj�o mu to tylko chwil�. By� odwodniony i jego mocz by� g�sty, jakby nie chcia� opu�ci� jego cia�a.

Mia� na sobie tylko d�ugie kalesony i zacz�� dygota�. A�eby maksymalnie zwi�kszy� �ywotno�� Sojuza, Musa wyda� polecenie, by funkcjonowa�y jedynie jego podstawowe uk�ady, przy minimalnym poborze mocy. Dlatego w statku robi�o si� coraz zimniej i coraz bardziej wilgotno. Na �cianach osadza�a si� czarna ple��. Powietrze, coraz bardziej cuchn�ce, by�o wype�nione py�em, drobinkami z�uszczonej sk�ry, w�osami i resztkami jedzenia i wszystko to oczywi�cie nie osiada�o wobec braku si�y ci��enia. Oczy im �zawi�y i przez ca�y czas kichali; poprzedniego dnia Kola zmierzy� sobie czas i stwierdzi�, �e w ci�gu godziny kichn�� dwadzie�cia razy.

To ju� dziesi�ty dzie�, pomy�la�. Dzisiaj dokonaj� kolejnych szesnastu bezcelowych okr��e� Ziemi, co daje ca�kowit� sum� stu sze��dziesi�ciu okr��e� od chwili, gdy Stacja przesta�a istnie�.

Przymocowa� pier�cienie no g�rnych cz�ci n�g. Te elastyczne opaski, ochrona przed zaburzeniami r�wnowagi p�yn�w wywo�anymi mikrograwitacj�, by�y na tyle ciasne, aby ograniczy� odp�yw p�yn�w z n�g, ale nie tak ciasne, by zatrzyma� ich dop�yw. Kola za�o�y� jednocz�ciowy kombinezon�� w istocie kolejny �ach, znaleziony w kupie �mieci w przedziale mieszkalnym.

Nast�pnie opu�ci� si� na d� przez otwarty w�az i znalaz� si� w module powrotnym. Musa i Sabie nawet na niego nie spojrzeli; wszyscy mieli po dziurki w nosie wzajemnego widoku. Obr�ci� si� w powietrzu i wprawnie w�lizgn�� si� na swoj� koj�. Jak tylko usun�� si� z drogi, Sabie przepchn�a si� przez w�az i Kola us�ysza�, jak t�ucze si� w kabinie powy�ej.

���niadanie.�� Musa pchn�� przez powietrze tac� w stron� Koli. Le�a�y na niej przyklejone ta�m� tubki i puszki z jedzeniem, ju� otwarte i do po�owy puste. Ju� dawno wyko�czyli niewielkie zapasy jedzenia, kt�re znajdowa�y si� na pok�adzie Sojuza i napocz�li �elazne racje, kt�re mia�y im doda� si� po wyl�dowaniu: puszki mi�sa i ryb, tubki z homogenizowanymi jarzynami i serem, a nawet troch� landrynek. Ale to nie by�o w stanie ich nasyci�. Kola przejecha� palcem po pustej puszce i wessa� unosz�ce si� w powietrzu okruchy.

�adne z nich nie by�o zreszt� bardzo g�odne. By� to skutek pozostawania w stanie niewa�ko�ci. Jednak Koli brakowa�o gor�cych potraw, kt�rych nie jad� od chwili opuszczenia Stacji.

Musa ju� by� poch�oni�ty sta�ymi czynno�ciami przy uk�adzie ��czno�ci.

��Stereo jeden, Stereo jeden�

Oczywi�cie nie by�o odpowiedzi, bez wzgl�du na to, ile czasu temu po�wi�ca�. Ale jaki mieli wyb�r? Trzeba by�o pr�bowa�.

Tymczasem Sabie krz�ta�a si� �na g�rze�, w przedziale mieszkalnym. Odkry�a stary sprz�t radioamatorski, z kt�rego kiedy� korzystali astronauci na Stacji, �eby nawi�za� kontakt z radioamatorami na Ziemi, zw�aszcza z dzie�mi. Zainteresowanie og�u Stacj� ju� dawno zmala�o, a jej przestarza�e wyposa�enie zdemontowano, zapakowano w pud�a i przeniesiono do Sojuza celem zniszczenia. Teraz Sabie pr�bowa�a je uruchomi�. Mo�e zdo�aj� odebra� jakie� sygna�y albo nawet b�d� w stanie co� nada� na d�ugo�ciach fali, kt�rych konwencjonalny sprz�t nie obejmuje. Musa stale narzeka�, kiedy Sabie chcia�a pod��czy� sprz�t do uk�adu zasilania statku kosmicznego. Wywi�za�a si� kolejna gwa�towna k��tnia, ale tym razem Kola postanowi� interweniowa�.

��To strza� w ciemno, ale mo�e si� uda. To chyba nie mo�e nam zaszkodzi�

Kola pochyli� si� do przodu i wcisn�� zaw�r zbiornika wody. Ukaza�a si� kulka o �rednicy kilku centymetr�w, kt�ra poszybowa�a w stron� jego twarzy. Zdaj�c sobie spraw�, �e Musa �akomie go obserwuje�� b�dzie awantura, je�eli uroni cho�by kropelkꠗ Kola szeroko otworzy� usta. Woda osiad�a mu na j�zyku. Zamkn�� usta, delektuj�c si� jej �wie�o�ci� zanim j� po�kn��. Ze wszystkich re�im�w racjonowania, jakie narzuci� Musa, ten dotycz�cy wody by� najtrudniejszy do zniesienia. Sojuz nie posiada� �adnych urz�dze� do recyklingu; by� zaprojektowany do kr�tkich skok�w z Ziemi na orbit� i z powrotem i zosta� zaopatrzony tylko w ma�y zbiornik wody. Ale Sabie jak zwykle nie przestawa�a gdera�.

��Nie racjonuje si� wody, nawet kiedy si� jest na pustyni. Pijesz j�, kiedy jej potrzebujesz. Inaczej si� nie da��� Czy mia�a racj�, czy nie, woda i tak si� ko�czy�a.

Z przegr�dki w �cianie Kola wyj�� �rodek czyszcz�cy do z�b�w. By� to kawa�ek gazy nasyconej silnie aromatyzowan� past� do z�b�w, kt�ry owija�o si� wok� palca i przesuwa�o wok� ust. Kola u�ywa� tego ostro�nie, wysysaj�c z kawa�ka gazy ka�d� drobink� mi�towej pasty; jej smak jako� zaspokoi� nieco jego pragnienie.

I taki by� pocz�tek jego dnia. Nie m�g� si� umy�, bo ju� dawno temu sko�czy�y si� mi�kkie myjki, kt�rych si� zwykle u�ywa do mycia cia�a i w�os�w. Bez w�tpienia wszyscy cuchn�li jak kozackie ochraniacze na jaja. Ale przynajmniej tak samo.

Kiedy Musa nie przestawa� �a�osnym g�osem wo�a� w ciemno��, Kola zaj�� si� w�asnym, narzuconym sobie programem, kt�ry polega� na obserwowaniu Ziemi.

W ci�gu d�ugich godzin sp�dzonych w przestrzeni kosmicznej Kola zawsze znajdowa� wielk� przyjemno�� w obserwowaniu Ziemi. Stacja, podobnie jak teraz Sojuz, orbitowa�a zaledwie kilkaset kilometr�w nad powierzchni�, wi�c widok planety nie wywo�ywa� w nim �adnego uczucia odosobnienia i niepewno�ci, o czym informowali podr�nicy lec�cy na Marsa, kiedy patrzyli na b��kitn� wysepk�, na kt�rej przyszli na �wiat. W oczach Koli Ziemia by�a olbrzymia�� i prawie pusta.

Podczas po�owy ka�dego okr��enia przelatywa� nad wielkimi pustymi obszarami Pacyfiku, b��kitnym przestworem, zak��conym jedynie �ladami pozostawianymi przez nieliczne statki i plamkami wysp. Nawet na kontynentach na og� nie by�o wida� ludzi: na terenie Azji i p�nocnej Afryki rozci�ga�y si� pustynie pozbawione jakichkolwiek �lad�w, z wyj�tkiem dymu sporadycznego ogniska. Ludzie mieszkali w przewa�aj�cej mierze na wybrze�ach lub w dolinach rzek. Ale nawet miasta trudno by�o dostrzec z orbity; kiedy pr�bowa� odszuka� Moskw� czy Londyn, Pary� czy Nowy Jork, dostrzega� jedynie t�tni�c� �yciem szaro�� wtopion� w zielono-br�zowy wiejski krajobraz.

Wra�enie robi�a na nim nie krucho�� Ziemi, ale jej ogrom; nie uderza� go oczywisty fakt podboju planety przez cz�owieka, lecz szczup�o�� zajmowanej przez ludzi powierzchni, nawet w po�owie dwudziestego pierwszego wieku.

Ale to by�o przed metamorfoz�.

Uchwyci� si� tego, co zna�. Geometria Ziemi widzianej z niskiej orbity nie uleg�a zmianie: co dziewi��dziesi�t minut obserwowa� wsch�d s�o�ca, kt�rego �wiat�o ze zdumiewaj�c� szybko�ci� przenika�o kolejne warstwy atmosfery, a jego barwa p�ynnie przechodzi�a ze szkar�atnej w pomara�czow� a potem ��t�. Kszta�ty i po�o�enia kontynent�w, pusty�, rozmieszczenie �a�cuch�w g�rskich�� wszystko to wygl�da�o prawie tak samo jak przedtem.

Ale poni�ej, na terenie kontynent�w, wida� by�o szereg osobliwo�ci.

Wida� by�o przemieszczenia uk�adu warstw lodu. Przelatuj�c nad Himalajami, wyra�nie widzia� lodowce, kt�re sp�ywa�y ze zboczy g�r, toruj�c sobie drog� w d�. Tymczasem Sahara nie by�a ju� pustyni� przynajmniej nie ca�kiem. Tu i �wdzie pojawi�y si� nowe oazy i skrawki zieleni, kt�re mog�y mie� d�ugo�� pi��dziesi�ciu kilometr�w, ograniczone prostoliniowymi odcinkami. Podobnie widzia� fragmenty pustyni wklinowane w zielone obszary po�udniowoameryka�skich las�w tropikalnych. �wiat nagle sta� si� jak�� nieforemn� mozaik�. Ale te dziwne skrawki zieleni na pustyni stopniowo zanika�y, w miar� up�ywu kolejnych dni ziele� br�zowia�a, wyra�nie gin�c.

O ile konsekwencje tych zmian w �wiecie fizycznym by�y stosunkowo niewielkie, o tyle wp�yw na ludzko�� by� dramatyczny.

W ci�gu dnia miasta i farmy zawsze trudno by�o dostrzec z orbity. Ale teraz nawet szerokie drogi, kt�re kiedy� przecina�y czerwone centrum Australii, gdzie� znik�y. Wielk� Brytani�, kt�rej kszta�t �atwo by�o rozpozna�, wydawa�a si� pokrywa� g�sta warstwa lasu, rozci�gaj�ca si� od brzeg�w Szkocji po Kana� La Manche. Kola rozpozna� Tamiz�, ale by�a teraz znacznie szersza, ni� pami�ta� i nie by�o �ladu Londynu. Raz Kola dostrzeg� na �rodku Morza P�nocnego jasn� pomara�czowo-��t� po�wiat�. Okaza�o si�, �e to by�a p�on�ca platforma wiertnicza. Unosi� si� z niej wielki czarny pi�ropusz dymu, kt�ry rozpo�ciera� si� nad Europ� Zachodni�. Kiedy ich radio obj�o swym zasi�giem ten obszar, Musa rozpaczliwie pr�bowa� nawi�za� kontakt. Ale nie by�o �adnej odpowiedzi i �adnego �ladu statk�w czy samolot�w lec�cych na ratunek ogarni�tej po�arem platformie.

I tak dalej. O ile �wiat widziany w dzie� by� odmieniony, o tyle jego widok noc� po prostu rozdziera� serce. �wiat�a miast, kiedy� jarz�ce si� jak naszyjnik otaczaj�cy brzegi kontynent�w, znik�y, zgas�y.

Wsz�dzie, gdzie patrzy�, by�o tak samo, z wyj�tkiem kilku, bardzo nielicznych wyj�tk�w. Na �rodku pustyni dostrzeg� jakby b�ysk ogniska, chocia� wiedzia�, �e mog�y go zwie�� b�yski wy�adowa� atmosferycznych. W �rodkowej Azji, w pobli�u granicy Mongolii, zobaczy� wi�ksz� grup� ognisk. Wydawa�o si� nawet, �e wida� jakie� miasto na terenie dawnego Iraku, ale by�o ma�e i tylko jedno, a w nocy jego �wiat�a migota�y jak gdyby od ognisk i latar�, a nie �wiat�a elektrycznego. Sabie twierdzi�a, �e widzi jakie� oznaki zamieszkania w miejscu, gdzie znajdowa�o si� Chicago. Raz nadziej� za�ogi Sojuza rozbudzi� przelotny widok intensywnego �wiecenia na zachodnim wybrze�u Stan�w Zjednoczonych. Ale okaza�o si�, �e to uskok tektoniczny, rzeka lawy wyp�ywaj�cej z p�kni�tej ziemi, kt�r� niebawem zakry�y wielkie k��by popio�u i py�u.

Wedle wszelkiego prawdopodobie�stwa ludzko�� przesta�a istnie�, tylko tyle mo�na by�o powiedzie�. A je�li chodzi o rodzin� Koli, Nadia, ch�opcy i Moskwa znikn�li. Rosja by�a pusta.

Cz�onkowie za�ogi dyskutowali, co mog�o spowodowa� t� ogromn� metamorfoz�. Mo�e jaka� wielka wojna sprawi�a, �e �wiat nagle si� wyludni�; ta hipoteza wydawa�a si� najbardziej prawdopodobna. Ale je�li tak w�a�nie by�o, na pewno s�yszeliby wojskowe rozkazy, widzieliby b�yski startuj�cych mi�dzykontynentalnych pocisk�w balistycznych, s�yszeliby pe�ne rozpaczy wo�ania o pomoc, widzieliby p�on�ce miasta. I jaka pot�ga mog�aby unie�� bloki lodu i obszary zieleni o rozmiarach dziesi�tk�w kilometr�w i umie�ci� je tak bezsensownie?

Te dyskusje nigdy nie zaprowadzi�y ich zbyt daleko. Mo�e brakowa�o im wyobra�ni, aby zmierzy� si� z tym, co widz�. A mo�e bali si�, �e rozmawiaj�c o tym, sprawi�, �e stanie si� to rzeczywisto�ci�.

Kola pr�bowa� podej�� do sprawy analitycznie. Zewn�trzna, podwieszona gondola z czujnikami funkcjonowa�a prawid�owo. Zaprojektowana tak, by fotografowa� zewn�trzne otoczenie Stacji, mia�a praktycznie nieograniczon� pojemno��. Kola m�g� �atwo przeprogramowa� gondol�, aby by�a skierowana na Ziemi�. Orbita Sojuza, cienia nieistniej�cej Stacji, nie pokrywa�a ca�ej Ziemi, ale zatacza�a p�tl� daleko od r�wnika i kiedy ukazywa�a si� pod nimi Ziemia, w polu widzenia kamer pojawia�y si� coraz to nowe cz�ci planety. Kola m�g�by utworzy� fotograficzny zapis stanu Ziemi widzianej z orbity, obejmuj�cy szeroki pas na p�noc i na po�udnie.

Kiedy samotny Sojuz kr��y� nad Ziemi�, Kola cierpliwie pr�bowa� odk�ada� na bok wszelkie uprzedzenia, kontrolowa� swoje emocje i obawy, po prostu rejestruj�c to, co widzi. Ale dziwnie by�o pomy�le�, �e gdzie� w ogromnej elektronicznej pami�ci gondoli zosta�y zapami�tane zdj�cia Stacji, kt�re zrobili zaraz po od��czeniu si�, zdj�cia Stacji, kt�ra jakim� cudem przesta�a istnie�, ozdobnika w rozgrywaj�cej si� wok� nich dziwnej symfonii.

Sabie chcia�a wiedzie�, jaki jest cel tych cierpliwych wysi�k�w. Celem jej planu wykorzystania amatorskiego radia by�o nawi�zanie kontaktu, kt�ry umo�liwi im przetrwanie, a jaki mo�e by� po�ytek z tych zdj��? Kola nie czu� potrzeby, aby si� przed ni� t�umaczy�. Nie by�o nikogo innego, kto by�by w stanie to zrobi�, a Ziemia, czu� to, zas�ugiwa�a na to, �eby zarejestrowa� jej metamorfoz�.

Poza tym, o ile wiedzia�, jego �ony i ch�opc�w ju� nie by�o. Gdyby to by�a prawda, jaki by� sens robienia czegokolwiek?

Pogoda wydawa�a si� niespokojna: nad oceanami kr��y�y wielkie uk�ady niskiego ci�nienia, pr�c w kierunku l�du i daj�c pocz�tek pot�nym burzom z piorunami. Ogl�dane z przestrzeni kosmicznej burze budzi�y zachwyt, gdy b�yskawice migota�y, przeskakuj�c mi�dzy chmurami i wyzwalaj�c reakcje �a�cuchowe, kt�re ogarnia�y ca�y kontynent. Na r�wniku chmury tworzy�y wielkie zwa�y, kt�re zdawa�y si� ci�gn�� w jego stron�. Czasami wyobra�a� sobie, �e Sojuz m�g�by wpa�� w �rodek takiej burzy. Zapewne morze i atmosfera by�y tak samo wzburzone jak l�dy. Kiedy mija�y kolejne dni, widoczno�� powoli pogarsza�a si�. Ale, o dziwo, rosn�ce ciemno�ci sprawi�y, �e poczu� si� lepiej, jak wtedy, gdy by� dzieckiem i wierzy�, �e z�o odejdzie, je�li nie b�dzie go widzia�.

Kiedy Kola nie m�g� ju� tego wytrzyma�, zajmowa� si� swoim drzewkiem cytrynowym. To drzewko, ma�e bonsai, by�o przedmiotem jednego z eksperyment�w na Stacji. Po pierwszym dniu pobytu w Sojuzie, wygrzeba� je z opakowania i teraz trzyma� w ma�ym schowku pod siedzeniem. Pewnego dnia, na pok�adzie wielkich statk�w kursuj�cych mi�dzy �wiatami, ludzie b�d� hodowali owoce w przestrzeni kosmicznej i mo�e przypomn� sobie Kol�, jako pioniera nowego sposobu piel�gnowania �ycia poza Ziemi�. Wygada�o na to, �e teraz mo�liwo�ci te odesz�y w niebyt, ale ma�e drzewko pozosta�o. B�dzie je wystawia� na �wiat�o s�oneczne s�cz�ce si� przez okna i zrasza� cenn� wod� jego ma�e listeczki. Gdyby potar� te li�cie mi�dzy palcami, poczu�by ostry zapach, kt�ry przypomina�by mu dom.

Niezwyk�o�� odmienionego �wiata pokrytego oceanem powietrza kontrastowa�a z przytuln�, swojsk� atmosfer� Sojuza i by�o tak, jak gdyby to, co widzieli za oknami, by�o jak�� lekk� sztuk�, nie maj�c� z rzeczywisto�ci� nic wsp�lnego.

Owego dziesi�tego dnia, oko�o po�udnia, Sabie wystawi�a g�ow� z w�azu do przedzia�u mieszkalnego.

��Je�eli nie macie akurat jakiego� wa�nego spotkania�� powiedzia�a�� my�l�, �e powinni�my porozmawia�.

Tamci dwaj le�eli skuleni na swych kojach pod cienkimi, posrebrzanymi kocami, unikaj�c swojego wzroku. Sabie wsun�a si� na swoje miejsce.

��Zaczyna nam wszystkiego brakowa栗 powiedzia�a Sabie bez ogr�dek.�� Zaczyna nam brakowa� jedzenia i wody, powietrza i wilgotnych chusteczek, a mnie ju� si� sko�czy�y tampony.

Musa powiedzia�:

��Ale sytuacja na dole si� nie unormowa�a�

��Och, daj spok�j, Musa�� warkn�a Sabie.�� Czy to nie oczywiste, �e sytuacja nigdy si� nie unormuje? Cokolwiek si� wydarzy�o na Ziemi, wygl�da na to, �e tak ju� zostanie. A my jeste�my na to skazani.

��Nie mo�emy wyl�dowa栗 spokojnie powiedzia� Kola.�� Nie mamy wsparcia z do�u.

��Z technicznego punktu widzenia�� powiedzia� Musa�� mogliby�my sami poradzi� sobie z powrotem na Ziemi�. Zautomatyzowane systemy Sojuza�

��Taak�� powiedzia�a Sabie�� bo to jest Ma�y-Statek-Kosmiczny-Kt�ry-To-Potrafi, tak?

��Nie b�d� nas poszukiwa栗 upiera� si� Kola.�� �adnych helikopter�w, �adnych lekarzy. Sp�dzili�my w przestrzeni kosmicznej trzy miesi�ce plus dziesi�� nieplanowanych dni. B�dziemy s�abi jak ma�e koci�ta. Mo�e nawet nie b�dziemy w stanie wydosta� si� z tego modu�u.

��Wi�c�� warkn�� Musa�� musimy si� postara�, aby wyl�dowa� gdzie� blisko ludzi�� jakichkolwiek ludzi�� i zda� si� na ich �ask�.

��To nie jest mi�a perspektywa�� powiedzia�a Sabie�� ale jaki mamy wyb�r? Pozosta� na orbicie? Czy tego w�a�nie pragniesz, Kola? Siedzie� tutaj, robi�c zdj�cia, dop�ki j�zyk ci nie przyschnie do podniebienia?

Kola powiedzia�:

��Mo�e to by�by lepszy koniec ni� to, co nas czeka na dole.�� Przynajmniej znajdowa� si� w znanym sobie otoczeniu, tutaj, w jeszcze jako tako funkcjonuj�cym Sojuzie. Nie mia� poj�cia, co mo�e ich czeka� na dole i nie by� pewien, czy jest na tyle odwa�ny, by stawi� temu czo�o.

Musa wyci�gn�� sw� nied�wiedziowat� r�k� i �cisn�� Kol� za kolano.

��Nic w naszej przesz�o�ci�� nasze wyszkolenie, nasze tradycje�� nie przygotowa�o nas na takie do�wiadczenie. Ale jeste�my Rosjanami. A je�eli jeste�my ostatnimi Rosjanami, co jest zupe�nie mo�liwe, musimy �y� albo umrze� z honorem.

Sabie mia�a na tyle zdrowego rozs�dku, �eby trzyma� j�zyk za z�bami.

Kola z oci�ganiem skin�� g�ow�.

��Wi�c l�dujmy.

��Dzi�ki Bogu�� powiedzia�a Sabie.�� Teraz pytanie: gdzie?

Sojuz by� tak skonstruowany, �e m�g� l�dowa� na l�dzie, na szcz�cie, pomy�la� Kola, bo l�dowanie na oceanie, tak jak to kiedy� robili Amerykanie, oznacza�oby dla nich pewn� �mier�.

��Mo�emy zdecydowa�, gdzie zacz�� schodzenie w d󳠗 powiedzia� Musa.�� Ale potem b�dziemy w kleszczach automatycznej sekwencji. Kiedy b�dziemy opada� na spadochronach, nie b�dziemy mieli wielkiego wp�ywu na nasz los. Nie znamy nawet prognozy pogody, wiatr mo�e nas znie�� setki kilometr�w. Potrzebujemy miejsca na nieplanowane l�dowanie. Oznacza to, �e musimy wyl�dowa� na terenie �rodkowej Azji, tak jak planowali nasi konstruktorzy.

Wygl�da�o na to, �e spodziewa� si� sprzeciwu ze strony Sabie, ale tylko wzruszy�a ramionami.

��To niekoniecznie taki z�y pomys�. W �rodkowej Azji wida� �lady ludzi�� nic nowoczesnego, ale ludzkie domostwa i to du�a koncentracja�� te wszystkie ogniska, kt�re widzieli�my. Musimy znale�� ludzi i to jest r�wnie dobre miejsce jak ka�de inne.�� To si� wydawa�o logiczne, ale Kola zobaczy� niezrozumia�� surowo�� w wyrazie jej ust, jak gdyby co� kalkulowa�a, ju� rozwa�aj�c sytuacj� po wyl�dowaniu.

Musa klasn�� w d�onie.

��Doskonale. A wi�c za�atwione. Nie ma co si� waha�. Teraz musimy przygotowa� statek�

Z przedzia�u mieszkalnego dobieg� d�wi�k brz�czyka.

��Jasna cholera�� powiedzia�a Sabie.�� To moje radio.�� Jednym ruchem unios�a si� i pop�yn�a do w�azu.

Prosty detektor, kt�ry skleci�a Sabie, w rzeczywisto�ci odebra� dwa sygna�y. Jednym z nich by� sta�y ci�g impuls�w, silnych, lecz najwyra�niej automatycznych, nadchodz�cych gdzie� ze �rodkowego Wschodu. Drugi jednak stanowi� ludzki g�os, przerywany trzaskami i s�aby.

���wiedzie�. Tu starszy chor��y Casey Othic, Si�y Powietrzne Stan�w Zjednoczonych i ONZ w forcie Jamrud w Pakistanie, nadaj�cy do wszystkich stacji. Prosz� odpowiedzie�. Tu starszy chor��y Casey Othic�

Sabie wyszczerzy�a z�by w u�miechu.

��Amerykanin�� krzykn�a.�� Wiedzia�am!�� Zacz�a stroi� sprz�t, chc�c odpowiedzie�, zanim Sojuz znajdzie si� poza zasi�giem nadajnika.

W dniu w kt�rym mia�a wyruszy� grupa poszukiwawcza Bisesy, tr�bacz zagra� pobudk� o pi�tej rano. Bisesa obudzi�a si� z zapuchni�tymi oczami, jej cia�o jeszcze nie przywyk�o do nowej strefy czasowej. Posz�a poszuka� swych towarzyszy.

Po szybkim �niadaniu uformowa�a si� grupa, zabieraj�c ze sob� lekki sprz�t. Oddzia� z�o�ony z dwudziestu kawalerzyst�w, g��wnie sipaj�w, pod dow�dztwem nowo mianowanego kaprala Batsona, mia� eskortowa� Bises�. Byli tam tak�e Josh i Ruddy, kt�rzy twierdzili, �e nie mog� przegapi� tej wyprawy. Wszyscy byli pieszo; kapitan Grove s�usznie nie chcia� ryzykowa� mu��w, kt�rych liczba stale mala�a. Grove by� tak�e zaniepokojony tym, �e znale�li si� tam dziennikarze. Ale na p�nocy i na zachodzie nie widziano �adnych Pasztun�w, nie wystrzelili ani jednej kuli. Wydawa�o si�, �e nawet ich wioski gdzie� przepad�y, jak gdyby poza Jamrud znikn�a ca�a ludno�� planety. Grove ust�pi� Ruddy�emu i Joshowi, ale nalega�, aby grupa przez ca�y czas zachowywa�a �cis�� wojskow� dyscyplin�.

I pomaszerowali. Wkr�tce Jamrud znikn�� za horyzontem, a �wiat wok�, je�li nie liczy� ich samych, wydawa� si� pusty. By� to dziesi�ty dzie� od chwili, gdy Bisesa tutaj utkn�a.

Droga by�a ci�ka. Przedzierali si� przez teren, kt�ry przypomina� g�rzyst� pustyni�. W po�udnie gor�co sta�o si� nie do wytrzymania, cho� by� dopiero marzec�� oczywi�cie je�eli to rzeczywi�cie by� marzec 1885 roku�� a w nocy, jak powiedziano Bisesie, temperatura spadnie poni�ej zera. Mimo to Bisesa spodziewa�a si�, �e b�dzie jej wygodnie w kombinezonie, kt�ry by� wykonany z tkaniny przystosowanej do r�nych warunk�w atmosferycznych, wyprodukowanej w 2037 roku. Brytyjscy �o�nierze byli znacznie gorzej wyposa�eni, mieli kurtki z ser�y i he�my korkowe i byli ob�adowani r�norakim sprz�tem, broni�, amunicj�, po�ciel� oraz zapasami �ywno�ci i wody. Ale nie narzekali. Najwyra�niej przywykli do swego rynsztunku i znali sposoby naprawiania jego brak�w, na przyk�ad wykorzystuj�c mocz do zmi�kczania sk�ry but�w.

Kiedy posuwali si� naprz�d w wojskowym szyku, Batson rozes�a� pikiety. W terenie pe�nym pag�rk�w i grzbiet�w tr�jka czy czw�rka �o�nierzy wdrapywa�a si� na kolejne, wy�ej po�o�one wzniesienie, pod os�on� ognia towarzyszy, aby mie� pewno��, �e nie ukrywaj� si� tam jacy� Pasztunowie. Kiedy posuwali si� coraz dalej na p�noc, napotykali wzg�rza wznosz�ce si� na wysoko�� trzystu metr�w ponad poziom szlaku i czasami mija�o oko�o czterdziestu minut, zanim pikiety osi�gn�y najwy�szy punkt, ale mimo to reszta kolumny nie rusza�a do przodu, dop�ki zwiadowcy nie znale�li si� na miejscu i nie potwierdzili, �e droga jest czysta. By�o to irytuj�ce i takie post�powanie wymusza�o wiele postoj�w, ale mimo to posuwali si� naprz�d w ca�kiem przyzwoitym tempie.

Kiedy tak maszerowali, znale�li wi�cej Oczu. Napotykali je co par� kilometr�w, unosi�y si� w powietrzu w zupe�nej ciszy i najwyra�niej by�y identyczne z tym w Jamrud. Batson zaznacza� na mapie ich po�o�enie. Ale niebawem ich widok sta� si� r�wnie znajomy jak owego pierwszego Oka i prawie nikt nie zwraca� na nie uwagi. Z wyj�tkiem Bisesy. Przekona�a si�, �e trudno jej by�o obr�ci� si� do nich ty�em, jak gdyby to by�y prawdziwe oczy, kt�re patrzy�y, jak idzie.

��Co za miejsce�� powiedzia� Ruddy do Bisesy, kiedy posuwali si� z trudem przez ja�owy teren. Gestem wskaza� rz�d id�cych przodem sipaj�w.�� Fragment ludzko�ci, wci�ni�ty mi�dzy puste niebo a zmarnia�� ziemi�. Wiesz, takie s� ca�e Indie, gdzie by nie spojrze�. A Granica jeszcze bardziej ni� ca�a reszta�� to taka zapiaszczona kwintesencja ca�o�ci. Trudno tu pozosta� dogmatycznym.

��Stanowisz dziwn� mieszanin� m�odo�ci i staro�ci, Ruddy�� powiedzia�a.

��Dzi�kuj�. Przypuszczam, �e ca�a ta forsowna w�dr�wka wydaje ci si� prymitywna, tobie, z twoimi lataj�cymi maszynami i my�l�cymi skrzynkami, tym cudownym przysz�o�ciowym diabelstwem do prowadzenia wojen!

��Wcale nie�� powiedzia�a.�� Pami�taj, �e sama jestem �o�nierzem i bior� udzia� w tej w�dr�wce. Armia to dyscyplina i koncentracja, niezale�nie od technologii. A zreszt� brytyjskie wojsko by�o�� przepraszam, jest�� technologicznie zaawansowane jak na swoje czasy. Telegram mo�e przekaza� wiadomo�� z Indii do Londynu w ci�gu paru godzin, macie najlepsze statki na �wiecie, a koleje zapewniaj� szybkie podr�e na terenie kraju. Macie to, co nazywamy zdolno�ci� szybkiego reagowania.

Skin�� g�ow�.

��Zdolno�ci�, kt�ra umo�liwi�a mieszka�com ma�ej wyspy zbudowanie i utrzymanie globalnego imperium, prosz� pani.

Jako towarzysz w�dr�wki Ruddy by� zawsze interesuj�cy, chocia� nie zawsze sympatyczny. Z pewno�ci� nie by� typem �o�nierza. Mia� w sobie co� z hipochondryka, bo stale skar�y� si� na b�l st�p, oczu, g�owy, plec�w i w og�le czu� si� �marnie�.

Ale jako� sobie z tym radzi�. Podczas postoj�w siada� w cieniu jakiego� g�azu lub drzewa i w zniszczonym notesie robi� notatki albo zapisywa� fragmenty wierszy. Kiedy uk�ada� wiersze, nuci� bez ko�ca jak�� melodyjk�, kt�ra s�u�y�a mu jako swego rodzaju licznik. By� nieporz�dny i wskutek nerwowych odruch�w �ama� o��wki i dar� papier.

Bisesa wci�� nie mog�a uwierzy�, �e to on. A on ze swej strony wci�� pr�bowa� j� nam�wi�, �eby odkry�a przed nim przysz�o��.

��Ju� to przerabiali�my�� powiedzia�a nieust�pliwie.�� Nie wiem, czy mam prawo. I my�l�, �e nie zdajesz sobie sprawy, jakie to dla mnie dziwne prze�ycie.

��Jak to?

��Dla mnie jeste� Ruddy, tu i teraz, �ywy. A mimo to otacza ci� cie� przysz�o�ci, cie� rzucany przez Kiplinga, kt�rym si� staniesz.

��Dobry Bo�e�� mrukn�� Josh.�� Nie pomy�la�em o tym.

��A poza tym��� Pomacha�a r�k� w stron� opustosza�ej krainy.�� Mn�stwo rzeczy si� zmieni�o, delikatnie m�wi�c. Kto wie, czy wszystko w waszych �yciorysach to wci�� wasze prawdziwe przeznaczenie.

��Ach�� szybko powiedzia� Ruddy.�� Ale je�li nie�� je�li moja utracona przysz�o�� sta�a si� urojeniem, przekornym snem sm�tnego diab�a�� co z�ego si� stanie, je�eli si� o tym dowiem?

Bisesa pokr�ci�a g�ow�.

��Ruddy, czy ci nie wystarczy, �e dowiedzia�am si� o tobie sto pi��dziesi�t lat p�niej?

Ruddy pokiwa� g�ow�.

��Masz racj�, taka informacja to wi�cej, ni� wi�kszo�� ludzi kiedykolwiek mo�e zdoby�, i powinienem by� wdzi�czny temu osobliwemu b�stwu, kt�re jest odpowiedzialne za jej przekazanie.

Josh zacz�� si� z nim dra�ni�.

��Ruddy, jak mo�esz by� taki spokojny? My�l�, �e jeste� najbardziej pr�nym cz�owiekiem, jakiego spotka�em. Wiesz, Biseso, on by� przekonany, �e jest mu przeznaczona wielko�� na d�ugo przedtem, zanim pojawi�a� si� w naszym �yciu. Teraz chce, �eby� powiedzia�a mu osobi�cie�� jako korespondent z przysz�o�ci�� �e wszystkie te zak��cenia zosta�y zaaran�owane w�a�nie ze wzgl�du na niego!

Ruddy nie straci� opanowania ani na chwil�.

Tego pierwszego dnia marszu natkn�li si� na jeszcze jedn� osobliwo��.

Dotarli do uskoku. Przypomina� stopie� wyci�ty w zas�anej gruzem ziemi o wysoko�ci nieca�ego p� metra. Jego odkryta cz�� by�a pionowa i zupe�nie g�adka, a ca�y uskok by� idealnie prostoliniowy, ci�gn�c si� w obie strony a� po horyzont. Mo�na by go przeskoczy� bez trudu, ale �o�nierze niepewnie t�oczyli si� obok.

Josh sta� ko�o Bisesy.

��No dobrze�� powiedzia�.�� Co o tym s�dzisz? To mi wygl�da na miejsce, gdzie kto� zszy� ze sob� dwie cz�ci �wiata.

��My�l�, �e to w�a�nie jest to, Josh�� mrukn�a. Przykucn�a i dotkn�a powierzchni ska�y.�� To obszar aktywny tektonicznie. Indie wrzynaj� si� w Azj�. Je�li wzi�� dwa kawa�ki l�du, rozdzielone okresem czasu r�wnym kilkuset tysi�com lat, mo�na si� spodziewa� w�a�nie takiej r�nicy poziom�w�

��Chyba ci� nie rozumiem�� przyzna� Josh.

Wsta�a, otrzepuj�c spodnie z kurzu. Z wahaniem wyci�gn�a d�o�, a� jej palce przeci�y lini� uskoku, po czym gwa�townie j� cofn�a. Mrukn�a do siebie:

��Czego si� spodziewa�a�, Biseso, pola si�owego?�� Bez wahania wskoczy�a na wy�sz� warstw� i przesz�a par� krok�w�� w przysz�o�� albo w przesz�o��.

Josh i pozostali wdrapali si� za ni� i ruszyli dalej.

Na nast�pnym postoju przyjrza�a si� obrz�kowi na policzku Ruddy�ego, kt�ry nazywa� �ran� z Lahore�. My�la�, �e by� wywo�any uk�szeniem mr�wki i nie reagowa� na przepisan� przez lekarza kokain�. Bisesa niewiele wiedzia�a o medycynie, ale pomy�la�a, �e wygl�da to na schorzenie wywo�ane przez pierwotniaka o nazwie Leishmania, paso�yta przenoszonego przez moskity. Podda�a go dzia�aniu �rodka ze swego zestawu medycznego i wkr�tce zacz�� ust�powa�. P�niej Ruddy m�wi�, �e ten incydent utwierdzi� go bardziej ni� wszystko inne, nawet ni� spektakularne przybycie Bisesy w helikopterze, �e naprawd� pochodzi�a z przysz�o�ci.

Oko�o czwartej Batson zarz�dzi� post�j. W cieniu pag�rka �o�nierze zacz�li rozbija� ob�z na noc. U�o�yli w stos bro�, zdj�li rynsztunek i buty i za�o�yli chaplies�� sanda�y�� kt�re mieli w plecakach. Rozdali ma�e �opatki i wszyscy, nie wy��czaj�c Josha, Bisesy i Ruddy�ego, zabrali si� do budowy niskiego muru z gruzu i kopania do��w do spania. Wszystko to mia�o stanowi� ochron� przed atakami Pasztun�w, chocia� owego dnia w og�le ich nie widzieli. Po ca�odziennym marszu by�a to ci�ka praca, ale mniej wi�cej po godzinie wszystko by�o gotowe. Bisesa zg�osi�a si� na ochotnika, �eby stan�� na warcie, lecz Batson uprzejmie odm�wi�.

Potem zabrali si� do jedzenia; sk�ada�o si� ono ze zwyczajnego gotowanego mi�sa i ry�u, ale po ca�ym d�ugim dniu mieli doskona�y apetyt. Josh usiad� ko�o Bisesy, kt�ra doda�a do jedzenia i wody ma�e tabletki, kt�re jak powiedzia�a, powinny j� zabezpieczy� przed infekcj�; posiadany przez ni� zapas tych cud�w rodem z dwudziestego pierwszego wieku nie starczy na d�ugo, ale mo�e na tyle, �e jej organizm zd��y si� zaaklimatyzowa�, tak� przynajmniej mia�a nadziej�.

Zwin�a si� w k��bek w swojej jamie pod lekkim ponczo, ze zwini�tym pasem, kt�ry pos�u�y� za poduszk�. Wyj�a ma�e jasnoniebieskie urz�dzenie, kt�re nazywa�a �telefonem� i po�o�y�a przed sob� na ziemi. Jako� nie zaskoczy�o jej, gdy ma�a zabawka przem�wi�a:

��Muzyka, Bisesa?

��Co� rozpraszaj�cego.

Muzyka wydobywa�a si� z ma�ego urz�dzenia, g�o�na i d�wi�czna. �o�nierze utkwili w nim spojrzenie, a Batson warkn��:

��Na mi�o�� bosk�, prosz� to przyciszy�!�� Bisesa pos�ucha�a i muzyka gra�a dalej cicho.

Ruddy teatralnym gestem klasn�� w d�onie nad g�ow�.

��Na Boga! Co to za barbarzy�stwo? Bisesa roze�mia�a si�.

��Daj spok�j, Ruddy. To orkiestrowa przer�bka kilku klasycznych rapowych kawa�k�w. S� sprzed dziesi�tk�w lat, to muzyka mojej babki!

Ruddy g�o�no odchrz�kn��, jak pi��dziesi�ciolatek.

��Nie uwierz�, �e Europejczykom kiedykolwiek spodobaj� si� takie rytmy.�� Ostentacyjnie podni�s� koc i ruszy� w stron� najdalszego ko�ca ma�ego obozowiska.

Josh zosta� sam z Bisesa.

��Wiesz, on naprawd� ci� lubi.

��Ruddy?

��To zdarza�o si� ju� przedtem, poci�gaj� go silne, starsze kobiety, jest w tym jaka� prawid�owo��. Mo�e uczyni ci� jedn� ze swych muz, jak je nazywa. I mo�e, cho� jego los teraz nieustannie si� zmienia, to zdumiewaj�ce prze�ycie b�dzie dla tego obdarzonego wyobra�ni� cz�owieka �r�d�em nowych impuls�w tw�rczych.

��Chyba napisa� kiedy� kilka futurystycznych utwor�w.

��Zatem mo�na wi�cej zyska� ni� straci�

Bawi�a si� swym telefonem, s�uchaj�c tej dziwnej muzyki z wyrazem twarzy, kt�ry wyra�a�, jak s�dzi�, co� jakby �odwrotn�� nostalgi�, nostalgi� za przysz�o�ci�. Podj��:

��Czy twoja c�rka lubi tak� muzyk�?

��Tak, lubi�a, kiedy by�a ma�a�� powiedzia�a Bisesa.�� Ta�czy�y�my razem do tej muzyki. Ale teraz z tego wyros�a, ma ju� osiem lat. Lubi nowe gwiazdy muzyki syntetycznej�� ca�kowicie generowanej przez komputer, no, przez maszyny. Wiesz, ma�e dziewczynki chc�, aby ich idole byli bezpieczni, a c� mo�e by� bezpieczniejszego ni� symulacja?

Niewiele z tego zrozumia�, ale by� oczarowany jeszcze jednym elementem kultury, kt�r� ledwie pojmowa�. Powiedzia� ostro�nie:

��Musi by� jeszcze kto�, za kim� t�sknisz, po tamtej stronie.

Spojrza�a na niego oczyma zasnutymi mg��, a on ku swemu rozczarowaniu zda� sobie spraw�, �e Bisesa wie dok�adnie, co chce z niej wyci�gn��.

��Przez jaki� czas by�am sama, Josh. Ojciec Myry zmar� i nikogo innego nie ma.�� Opar�a g�ow� na ramieniu.�� Wiesz, poza Myr� to nie ludzi mi tak bardzo brak, ale ca�ej reszty. Ten ma�y telefon powinien ��czy� mnie ze �wiatem, z ca�� planet�. Wsz�dzie s� animacje�� reklamy, wiadomo�ci, muzyka, kolor�� dwadzie�cia cztery godziny na dob�. Nieustanny zalew informacji.

��Tam musi by� bardzo ha�a�liwie.

��Mo�e. Ale przywyk�am do tego.

��Tu tak�e istniej� rozmaite przyjemno�ci. Odetchnij� Czujesz ten zapach? W powietrzu czuje si� lekki mr�z� P�on�cy ogie�. Niebawem nauczysz si� odr�nia� rodzaje drewna jedynie po zapachu dymu�

��I jeszcze co��� mrukn�a.�� Zapach pi�ma. Jak w zoo. Tu s� zwierz�ta. Zwierz�ta, kt�rych nie powinno by�, nawet w twoim czasie.

Odruchowo wyci�gn�� r�k� i dotkn�� jej d�oni.

��Jeste�my tu bezpieczni�� powiedzia�. Nie zareagowa�a i po chwili niepewnie cofn�� r�k�.�� Jestem z miasta�� powiedzia�.�� Urodzi�em si� w Bostonie. Wi�c to wszystko�� wszystko wok󳠗 i dla mnie jest nowe.

��Co ci� tu przywiod�o?

��Nic zaplanowanego. Wiesz, zawsze by�em ciekaw, zawsze chcia�em zobaczy�, co jest za rogiem, za nast�pn� przecznic�. Zg�asza�em si� na ochotnika do kolejnych zwariowanych misji, a� w ko�cu wyl�dowa�em tutaj, na kra�cu �wiata.

��Och, dotar�e� jeszcze dalej, Josh. Ale my�l�, �e jeste� typem cz�owieka, kt�ry da sobie rad� w tej dziwnej sytuacji.�� Patrzy�a na niego z odrobin� rozbawienia w oczach, mo�e si� z nim drocz�c.

Ci�gn�� uparcie:

��Nie wygl�dasz mi na �o�nierza, o ile ich znam.

Ziewn�a.

��Moi rodzice byli farmerami. Mieli du�e gospodarstwo przyjazne dla �rodowiska w Cheshire. By�am jedynaczk�. Farma mia�a by� moja, mia�am na niej gospodarowa�, kocha�am to miejsce. Ale kiedy mia�am szesna�cie lat, ojciec j� sprzeda�. Przypuszczam, �e my�la�, �e nigdy na serio nie chcia�am si� ni� zajmowa�.

��Ale ty chcia�a�.

��Tak. Nawet stara�am si� o przyj�cie do szko�y rolniczej. To wywo�a�o rozd�wi�k w rodzinie, a mo�e pokaza�o, jak jest naprawd�. Chcia�am si� wyrwa�. Przenios�am si� do Londynu. A potem, jak tylko osi�gn�am odpowiedni wiek, wst�pi�am do wojska. Oczywi�cie nie mia�am poj�cia, jak tam b�dzie�� �wiczenia fizyczne, musztra, bro�, zaj�cia w polu�� ale polubi�am to.

��Jako� nie widz� w tobie zab�jcy�� powiedzia�.�� A to w�a�nie robi� �o�nierze.

��Nie w moich czasach�� odpar�a.�� A w ka�dym razie nie w brytyjskiej armii. Utrzymywanie pokoju, po to si� poruszamy po �wiecie. Oczywi�cie czasami trzeba zabija栗 czy nawet prowadzi� wojn�, aby zachowa� pok�j�� ale to zupe�nie inne zagadnienie.

Po�o�y� si� na plecach, patrz�c w gwiazdy.

��Dziwnie jest s�ysze�, jak m�wisz o swoich k�opotach rodzinnych, awarii ��czno�ci, porzuconych ambicjach. Kiedy o tym my�l�, wyobra�am sobie, �e ludzie �yj�cy sto pi��dziesi�t lat p�niej b�d� na to zbyt m�drzy, zbyt rozwini�ci, jakby powiedzia� profesor Darwin!

��Och, nie s�dz�, aby�my byli bardzo rozwini�ci, Josh. Ale w niekt�rych sprawach zm�drzeli�my. Na przyk�ad w sprawie religii. We�my Abdikadira i Caseya. M�g�by� pomy�le�, �e �arliwy muzu�manin i gorliwy chrze�cijanin s� diametralnie r�ni. Ale obaj s� ekumenami.

��To s�owo pochodzi z greckiego, jak ekumeniczny?

��Tak. W ci�gu kilku ostatnich dziesi�cioleci byli�my blisko otwartego konfliktu mi�dzy chrze�cija�stwem a islamem. Patrz�c dalekowzrocznie, to absurd; obie te religie maj� wsp�lne korzenie i zasadniczo kredo ich obu to pok�j. Ale wszystkie podejmowane na wysokim szczeblu pr�by ich pogodzenia, konferencje biskup�w i mu���w, sko�czy�y si� na niczym. Ekumeni to oddolny ruch, kt�ry pr�buje osi�gn�� to, do czego nie doprowadzi�y kontakty na wysokim szczeblu. Nie rzucaj� si� w oczy do tego stopnia, �e stanowi� niemal podziemie, ale istniej� i nie przestaj� dr��y�.

Rozmowa ta u�wiadomi�a mu, jak bardzo odleg�a w czasie jest jej epoka i jak niewiele z niej potrafi zrozumie�. Zapyta� ostro�nie:

��A czy w twoich czasach o Bogu zapomniano, tak jak przewidywali niekt�rzy my�liciele?

Zawaha�a si�.

��Nie zapomniano, Josh. Ale rozumiemy samych siebie lepiej ni� poprzednio. Rozumiemy, dlaczego potrzebujemy bog�w W moich czasach s� tacy, kt�rzy uwa�aj� wszystkie religie za rodzaj psychopatologii. Wskazuj� na tych, kt�rzy s� gotowi torturowa� i zabija� swych wsp�wyznawc�w z powodu nieznacznych r�nic w niejasnej ideologii. Ale s� te� inni, kt�rzy m�wi�, �e mimo swych wszystkich wad religie stanowi� pr�b� odpowiedzi na najbardziej podstawowe pytania dotycz�ce istnienia. Nawet je�eli nic nam nie m�wi� o Bogu, z pewno�ci� wiele m�wi� o tym, co to znaczy by� cz�owiekiem. Ekumeni maj� nadziej�, �e wynikiem zjednoczenia religii nie b�dzie ich os�abienie, lecz wzbogacenie, tak jak mo�liwo�� ogl�dania drogocennego klejnotu z ka�dej strony. I mo�e te nie�mia�e kroki to nasza najwi�ksza nadzieja na prawdziwe o�wiecenie w przysz�o�ci.

��To brzmi jak utopia. I to dzia�a?

��Powoli, jak utrzymywanie pokoju. Je�eli tworzymy utopi�, poruszamy si� w ciemno�ci. Ale pr�bujemy.

��To pi�kna wizja�� wyszepta�.�� Przysz�o�� to musi by� cudowne miejsce.�� Obr�ci� si� do niej.�� Jakie to wszystko dziwne. Jakie porywaj�ce. By� tutaj z tob�, jak rozbitkowie w czasie, razem�!

Wyci�gn�a r�k� i koniuszkiem palca dotkn�a jego warg.

��Dobranoc, Josh.�� Naci�gn�a na siebie ponczo i zwin�a si� w k��bek.

Le�a�, a serce nie przestawa�o mu wali�.

Nast�pnego dnia ruszyli dalej, posuwaj�c si� terenem, kt�ry stale si� wznosi�, nier�wny i pozbawiony jakiegokolwiek �ycia. Powietrze przerzedzi�o si�, a gdy powia� p�nocny wiatr, zrobi�o si� przejmuj�co zimno, pomimo �wiec�cego jasno s�o�ca. Teraz by�o ju� oczywiste, �e nic im nie grozi ze strony Pasztun�w czy kogokolwiek innego i Batson pozwoli� �o�nierzom na zaprzestanie pikietowania terenu, dzi�ki czemu poruszali si� �wawiej.

Chocia� ubi�r Bisesy przystosowany do r�nych warunk�w atmosferycznych chroni� j� wystarczaj�co, inni �le znosili zimno. Kiedy z trudem posuwali si� pod wiatr, �o�nierze owini�ci kocami psioczyli, �e nie zabrali ze sob� zimowych szyneli. Zar�wno Ruddy, jak i Josh byli przygaszeni, zamkni�ci w sobie, jak gdyby wiatr wywia� z nich ca�� energi�. Ale nikt nie spodziewa� si� takich warunk�w; nawet starzy pogranicznicy m�wili, �e w marcu nigdy nie do�wiadczyli takiego zimna.

Mimo to wytrwale maszerowali naprz�d. Przez wi�kszo�� czasu nawet Kipling nie narzeka�; powiedzia�, �e za bardzo zmarz�.

Czternastu spo�r�d dwudziestu �o�nierzy by�o Hindusami. Bisesa odnios�a wra�enie, �e Europejczycy trzymaj� si� z dala od sipaj�w i �e Hindusi maj� gorsze wyposa�enie i bro�.

Ruddy powiedzia�:

��Kiedy� stosunek �o�nierzy brytyjskich do hinduskich wynosi� oko�o jeden do dziesi�ciu. Ale Bunt wywr�ci� wszystko do g�ry nogami. Teraz jeden Europejczyk przypada na trzech Hindus�w. Najlepsza bro� i ca�a artyleria s� w r�kach �o�nierzy brytyjskich, a Hindusi s� wykorzystywani jako poganiacze mu��w. Nikt nie chce szkoli� i uzbraja� potencjalnych buntownik�w, to zrozumia�e. Pami�taj, �e hinduska s�u�ba cywilna liczy tylko oko�o tysi�ca ludzi�� to dzielni mieszka�cy r�wnin�� kt�rzy administruj� krajem licz�cym czterysta milion�w mieszka�c�w. Jedynie si�a, kt�ra za tym stoi, umo�liwia skutecznie dzia�anie.

��Ale w�a�nie dlatego�� powiedzia�a �agodnie�� musicie szkoli� hindusk� elit�. To nie Ameryka czy Australia. Niemo�liwe, aby brytyjscy osadnicy albo ich potomkowie kiedykolwiek przewy�szyli liczebnie Hindus�w.

Ruddy pokr�ci� g�ow�.

��M�wisz o rosn�cej liczbie babu, z ca�ym szacunkiem! Taki pogl�d mo�e zyska� poparcie w Londynie, ale nie tutaj. Musisz wiedzie� o Lucknow, gdzie biali zostali natychmiast wymordowani! Siedzimy na beczce prochu. Mo�e nie ujawniamy najlepszej broni, ale m�c�c babu w g�owach wizjami wolno�ci i samookre�lenia, dajemy im do r�k najpot�niejsz� mo�liw� bro� bro�, do kt�rej jeszcze nie zd��yli dojrze�.

Takie rzucane mimochodem protekcjonalne uwagi dzia�a�y Bisesie na nerwy. Ale wiedzia�a, �e Ruddy jest w istocie przedstawicielem swojej klasy, bardziej elokwentnym od wi�kszo�ci z nich. Pewnym pocieszeniem by� dla niej fakt, �e Ruddy myli� si� ca�kowicie co do przysz�o�ci, nawet co do tego, co si� wydarzy za jego �ycia. Konfrontacja mi�dzy Kozakami a sowarami w �rodkowej Azji, czego od dawna obawia� si� Londyn, nigdy nie nast�pi. W rzeczywisto�ci Rosja i Wielka Brytania mia�y si� sprzymierzy� w obliczu nowego, wsp�lnego wroga, kt�rym by� Kaiser. Imperium zawsze dba�o o zdobycze i zyski, ale nie ca�a brytyjska spu�cizna w tym rejonie by�a szkodliwa. W Indiach dobrze funkcjonowa�a s�u�ba cywilna i a� do czas�w Bisesy Indie by�y drugim co do wielko�ci demokratycznym krajem na �wiecie. Ale narzucony im podzia�, gdy Raj przesta� istnie�, od samego pocz�tku by� �r�d�em napi��, kt�re doprowadzi�y do straszliwego zniszczenia Lahore.

Jednak, przypomnia�a sobie, to by�a stara historia. Zaledwie w ci�gu kilku dni, jakie tutaj sp�dzili, odnios�a wra�enie, �e zauwa�y�a zmian� w nastawieniu sipaj�w. Nie byli ju� tak pe�ni szacunku dla bia�ych, jak gdyby co� wiedzieli na temat przysz�o�ci, �e tacy babu jak Gandhi i sama Bisesa w ko�cu odnios� zwyci�stwo. Nawet gdyby czas jako� zn�w si� poskleja�, nie wierzy�a, aby ten kawa�ek historii, ska�ony jej w�asn� tera�niejszo�ci�, m�g� by� dok�adnie taki jak przedtem.

Wkr�tce zacz�li si� wdrapywa� na strome wzg�rza, a kiedy p�nocny wiatr wlecia� do dolin i urwistych w�woz�w, droga sta�a si� jeszcze trudniejsza. Ale to by� dopiero pocz�tek.

W ko�cu przedarli si� przez ostatni�, zas�an� g�azami dolin� i stan�li przed prawdziwymi g�rami. Szczyty tych g�r by�y pokryte szaro-bia�ymi lodowcami, kt�re sp�ywa�y w d� ich zboczami. Nawet st�d, z odleg�o�ci wielu kilometr�w, Bisesa s�ysza�a skrzypienie i trzeszczenie lodowych rzek, kt�re torowa�y sobie drog� w d�, ��obi�c zbocza g�r.

Wszyscy zatrzymali si� w miejscu, zaszokowani tym widokiem.

��Dobry Bo�e�� powiedzia� Ruddy.�� Sipaje m�wi�, �e przedtem tak tu nie by�o.

Bisesa wyci�gn�a noktowizor i przymocowa�a go do lornetki. Zlustrowa�a podn�e g�r. Zobaczy�a, �e za ich szczytami l�d ci�gnie si� dalej; by�a to kraw�d� pokrywy lodowej.

��My�l�, �e to jest fragment epoki lodowcowej. Ruddy, dr��c, obj�� si� r�kami.

��Epoka lodowcowa� Tak� S�ysza�em to okre�lenie. Chyba profesor Agassiz� kontrowersyjny pogl�d� teraz ju� nie!

��Kolejny uskok w czasie?�� zapyta� Josh.

��Patrz.�� Bisesa wskaza�a podn�e g�r. Lodowce zatrzyma�y si� tam gwa�townie, tworz�c urwist� �cian�. Ale dalsze masy lodu wci�� sp�ywa�y z g�r, powoli i nieub�aganie. Bisesa zobaczy�a jak urwisko si� rozszczepia, jak odpadaj� od niego kawa�y wielkie jak g�ry lodowe, ods�aniaj�c o�lepiaj�co b��kitne rozpadliny. U podstawy urwiska l�d ju� si� topi� i leniwe potoki sp�ywa�y na ni�ej po�o�one tereny.�� My�l�, �e to kolejna powierzchnia rozdzia�u. Jak ten uskok na r�wninie. To mo�e by� przeskok w czasie wynosz�cy od dziesi�ciu tysi�cy do dw�ch milion�w lat.

��Tak�� powiedzia� Josh, kt�rego oddech zamienia� si� w par�.�� Widz�. Kolejna granica mi�dzy �wiatami, co, Ruddy?

Ale biedny, kr�tkowzroczny Kipling niewiele zdo�a� dojrze� przez pokryte szronem okulary.

��Powinni�my wraca栗 powiedzia� Batson, szcz�kaj�c z�bami.�� Zobaczyli�my to, co mieli�my zobaczy� i dalej nie mo�emy i��.�� Wszyscy przyznali mu racj�.

Radio Bisesy zapiszcza�o. Wyj�a z kieszeni s�uchawki i za�o�y�a na g�ow�. By�a to nadana na falach kr�tkich wiadomo�� od Caseya. Jedna z grup wys�anych przez Grove�a dostrzeg�a w dolinie Indusu co�, co wygl�da�o na pot�n� armi�. I Casey powiedzia�, �e na swej prowizorycznej radiostacji odebra� sygna�. Sygna� z przestrzeni kosmicznej. Serce zabi�o jej szybciej.

A wi�c czas rusza�.

Zanim Bisesa odwr�ci�a si�, jeszcze po raz ostatni przebieg�a wzrokiem pole widzenia wzd�u� krusz�cego si� podn�a lodowca. Nic dziwnego, �e pogoda si� popsu�a, pomy�la�a. Ten wielki kawa� lodu nie powinien si� tu znajdowa�. Wiej�ce znad niego zimne wiatry zak��c� klimat w promieniu wielu kilometr�w, a kiedy l�d si� stopi, pop�yn� wezbrane rzeki, pojawi� si� powodzie. To znaczy, oczywi�cie, je�eli sytuacja pozostanie stabilna i nie b�dzie wi�cej uskok�w w czasie�

Spostrzeg�a jaki� ruch. Jeszcze raz przyjrza�a si�, zwi�kszaj�c powi�kszenie. Dwie, trzy, cztery postacie sz�y w b��kitnawym cieniu lodowca. Posuwa�y si� w pozycji wyprostowanej i mia�y na sobie co� ciemnego i ci�kiego, zapewne sk�ry. Trzyma�y kije albo w��cznie. By�y przysadziste, barczyste, mia�y pot�ne, umi�nione ramiona. Pomy�la�a, �e wygl�daj� jak napompowani ameryka�scy pi�karze. Casey, ten widok by ci� zadr�czy�. Ponad nimi unosi�y si� r�wnomiernie rozmieszczone male�kie �wiate�ka: sznur Oczu.

Jedna z postaci stan�a i obr�ci�a si� w jej stron�. Czy dostrzeg�a �wiat�o odbijaj�ce si� w jej okularach ochronnych? Dotkn�a przycisk�w i powi�kszenie osi�gn�o maksimum. Obraz rozmaza� si� i zadr�a�, ale zdo�a�a zobaczy� twarz. By�a szeroka, niemal pozbawiona brody, mia�a wystaj�ce ko�ci policzkowe, spadziste czo�o i g�ste brwi przechodz�ce w burz� czarnych w�os�w oraz wielki wystaj�cy nos, z kt�rego w regularnych odst�pach czasu unosi�a si� para, niby z jakiej� ukrytej lokomotywy. Nie by�a to istota ludzka�� nie ca�kiem�� ale mimo to w Bisesie odezwa�o si� co� atawistycznego i poczu�a dreszcz. Potem obraz zamgli� si� i widzia�a ju� tylko niewyra�ne bia�e i niebieskie plamy.

Sytuacja wcale si� nie poprawi�a. By� to jeden z tych rzadkich dni, gdy na niebie nie k��bi�y si� chmury. Jamrud zacz�y n�ka� nawa�nice, czasami gradowe, kt�re zjawia�y si� znik�d. Sipaje m�wili, �e jeszcze nigdy nie widzieli takiej pogody.

Jednak brytyjscy oficerowie mieli na g�owie wa�niejsze sprawy ni� pogoda. Coraz bardziej zbija�y ich z tropu raporty zwiadowc�w o jakiej� armii na po�udniowym zachodzie i gor�czkowo szukali sposobu zdobycia dok�adniejszych informacji.

Ale mimo tych trudno�ci rozbitkowie w Jamrud dowiadywali si� znacznie wi�cej o ich nowym �wiecie, bo kiedy za�oga Sojuza samotnie okr��a�a planet�, przesy�a�a obrazy oraz inne dane do prowizorycznej stacji odbiorczej Caseya. Ten za�, wykorzystuj�c to, co ocala�o z awioniki Ma�ego Ptaka, zapisywa�, przetwarza� i wy�wietla� otrzymane dane.

Zniekszta�cone przez burze obrazy odmienionego �wiata by�y zdumiewaj�ce i fascynowa�y w r�ny spos�b wszystkich, kt�rzy na nie patrzyli. Bisesa my�la�a, �e dla Caseya i Abdikadira, mimo �e obrazy same w sobie by�y niepokoj�ce, stanowi�y uspokajaj�ce przypomnienie domu, gdzie przywykli do mo�liwo�ci ogl�dania takich obraz�w, kiedy mieli na to ochot�. Ale Sojuz wkr�tce musia� spa�� na ziemi� i ich jedyne oko na niebie zamknie si� na zawsze.

Je�li chodzi o ludzi z 1885 roku, Ruddy, Josh, kapitan Grove i pozostali byli na pocz�tku zwyczajnie oszo�omieni wy�wietlaczami i innymi gad�etami. O ile Caseyowi i Abdiemu dodawa�o otuchy co� znajomego, o tyle Ruddy�ego i innych zbija�o z tropu. Kiedy jednak przywykli do tej nowej technologii, u�wiadomili sobie, jakie to cudowne m�c ogl�da� obrazy �wiata z przestrzeni kosmicznej. Mimo �e Sojuz by� tylko kilkaset kilometr�w wy�ej, na widok zakrzywionego horyzontu, zwa��w chmur �egluj�cych po niebie albo znajomych, mo�liwych do rozpoznania kszta�t�w, takich jak Indie czy linia brzegowa Wielkiej Brytanii, wpadali w niek�amany zachwyt.

��Nigdy sobie nie wyobra�a�em, �e mo�na mie� tak� bosk� perspektywꠗ powiedzia� Ruddy.�� Och, wiadomo, jak wielki jest �wiat, znamy liczby.�� Waln�� si� w brzuch.�� Ale nigdy tego nie czu�em, nie tutaj. Jak�e ma�e i rozproszone s� ludzkie dzie�a, jak�e b�ahe s� jego pretensje i nami�tno�ci�� jeste�my jak mr�wki!

Ale dziewi�tnastowieczna widownia wkr�tce do tego przywyk�a i nauczy�a si� rozumie�, co widzi; nawet sztywni wojskowi, tacy jak Grove, zaskoczyli Bises� swoj� elastyczno�ci�. Min�o zaledwie kilka dni od przes�ania pierwszych obraz�w, gdy trajkocz�cy, oniemiali z wra�enia ludzie otaczaj�cy Caseya zacz�li wpada� w ponury nastr�j. Poniewa� bez wzgl�du na to, jak cudowne by�y te obrazy i technologia, kt�ra powo�ywa�a je do �ycia, �wiat, jaki ukazywa�a, by� naprawd� przygn�biaj�cy.

Bisesa sporz�dzi�a kopie wszystkich danych i zapisa�a je w jedynym przeno�nym urz�dzeniu elektronicznym, jakie posiada�a, czyli w swoim telefonie. Zdawa�a sobie spraw�, �e dane te s� bardzo cenne. Przez d�ugi czas te obrazy b�d� wszystkim, co mieli, �eby wiedzie�, co si� znajduje za horyzontem. Poza tym zgadza�a si� z kosmonaut� Kol�, �e powinien istnie� dokument m�wi�cy, sk�d pochodz�. W przeciwnym razie ludzie w ko�cu zapomn� i uwierz�, �e tak by�o zawsze.

Ale telefon mia� w�asny program.

��Poka� mi gwiazdy�� powiedzia� cichutkim szeptem. Tak wi�c ka�dego wieczoru stawia�a go na znajduj�cym si� w pobli�u kamieniu, gdzie siedzia� cierpliwie, jak metalowy owad, a jego ma�a kamera wpatrywa�a si� w niebo. Bisesa umie�ci�a tam dla ochrony ma�� os�on� z wodoszczelnego materia�u. Te sesje obserwacyjne cz�sto trwa�y godzinami, gdy telefon czeka� na przerw� w pow�oce mkn�cych po niebie chmur.

Pewnego wieczoru, kiedy Bisesa siedzia�a ze swym telefonem, Abdikadir, Josh i Ruddy przyszli z fortu, aby jej towarzyszy�. Abdikadir przyni�s� napoje, �wie�� lemoniad� i wod� z cukrem.

Ruddy do�� szybko poj��, na czym polega program realizowany przez telefon. Obserwuj�c niebo i por�wnuj�c po�o�enia gwiazd z mapami astronomicznymi przechowywanymi w swojej bazie danych, telefon m�g� okre�li� dat�.

��Tak jak astronomowie w Babilonie�� powiedzia�.

Josh usiad� ko�o Bisesy, rozszerzonymi oczyma wpatruj�c si� w zapadaj�cy zmierzch. Nie mo�na by go nazwa� przystojnym. Mia� ma�� twarz, odstaj�ce uszy, a policzki wydyma�y mu si�, kiedy si� u�miecha�; mia� cofni�ty podbr�dek, ale wargi pe�ne i dziwnie zmys�owe. By� ujmuj�cy, musia�a to przyzna� i cho� czu�a si� z niejasnych powod�w winna, jak gdyby zdradza�a Myr�, wyra�na sympatia, jak� jej okazywa�, zaczyna�a mie� dla niej znaczenie. Powiedzia�:

��My�lisz, �e wymazano nawet gwiazdy na niebie?

��Nie wiem, Josh�� powiedzia�a.�� Mo�e tam, w g�rze, to moje niebo, mo�e twoje, a mo�e niczyje. Chc� si� dowiedzie�.

Ruddy powiedzia�:

��W dwudziestym pierwszym wieku z pewno�ci� znacznie lepiej rozumiecie natur� kosmosu, a nawet przestrze� i czas, ni� my, biedacy.

��Tak�� z przej�ciem powiedzia� Josh.�� My mo�emy nie wiedzie�, dlaczego nam si� to przydarzy�o, ale ty, Biseso, dysponuj�ca zaawansowan� wiedz� mo�esz snu� przypuszczenia, jak to si� sta�o, �e ten �wiat wywr�ci� si� do g�ry nogami�

Abdikadir wtr�ci�:

��Mo�e. Ale b�dzie nam troch� trudno rozmawia� o czasoprzestrzeni, poniewa� nawet o szczeg�lnej teorii wzgl�dno�ci us�yszycie dopiero za par� dziesi�cioleci.

Ruddy mia� skonsternowan� min�.

��O czym szczeg�lnym?

Telefon szepn�� sucho:

��Zacznij od pr�by dogonienia wi�zki �wiat�a. Je�eli to by�o dobre dla Einsteina�

��Dobra�� powiedzia�a Bisesa.�� Josh, spr�buj si� zastanowi�. Kiedy patrz� na ciebie, nie widz� ci� takim, jakim jeste� teraz. Widz� ci� takim, jakim by�e� chwil� przedtem, przed u�amkiem sekundy, przed czasem, w ci�gu kt�rego �wiat�o gwiazd odbite od twojej twarzy dotar�o do moich oczu.

Josh skin�� g�ow�.

��Jak dot�d wszystko jasne.

Bisesa powiedzia�a:

��Przypu��my, �e pr�buj� dogoni� �wiat�o odbite od twojej twarzy, p�dz�c coraz szybciej i szybciej. Co zobacz�?

Josh zmarszczy� brwi.

��To jak dwa poci�gi, z kt�rych jeden wyprzedza drugi, oba jad� szybko, ale z punktu widzenia jednego z nich ten drugi wydaje si� porusza� powoli.�� U�miechn�� si�.�� Kiedy u�miechniesz si� na powitanie, zobaczysz moje policzki i usta, poruszaj�ca si� jak lodowiec.

��Tak�� powiedzia�a.�� Doskonale, chwytasz, o co chodzi. I Einstein�� ach, to by� fizyk z pocz�tk�w dwudziestego wieku, wa�na posta栗 ot� Einstein nauczy� nas, �e nie jest to tylko efekt wzrokowy. Nie chodzi o to, �e widz�, jak twoja twarz porusza si� wolniej, Josh. �wiat�o dostarcza najbardziej podstawowego sposobu mierzenia czasu, wi�c im szybciej si� poruszam, tym wolniej dla ciebie p�ynie czas.

Ruddy szarpn�� za w�sy.

��Dlaczego? Abdikadir roze�mia� si�.

��Pi�ciu pokoleniom nauczycieli od czas�w Einsteina nie uda�o si� znale�� dobrej odpowiedzi, Ruddy. Po prostu tak w�a�nie zbudowany jest wszech�wiat.

Josh wyszczerzy� z�by w u�miechu.

��Jakie to cudowne, �e �wiat�o b�dzie zawsze m�ode, nigdy si� nie zestarzeje. Mo�e prawd� jest, �e anio�y s� zbudowane z samego �wiat�a!

Ruddy pokr�ci� g�ow�.

��Anio�y czy nie, to jest cholernie m�tne. I co to ma wsp�lnego z nasz� obecn� sytuacj�?

��Bo�� powiedzia�a Bisesa�� we wszech�wiecie, w kt�rym czas wok� ciebie p�ynie z rozmait� szybko�ci�, zale�nie od tego, jak szybko si� poruszasz, poj�cie r�wnoczesno�ci jest spraw� dosy� delikatn�. To, co jest r�wnoczesne, powiedzmy, dla Josha i Ruddy�ego, mo�e nie by� r�wnoczesne dla mnie. Zale�y od tego, jak si� poruszamy, jak �wiat�o porusza si� mi�dzy nami.

Josh kiwn�� g�ow�, ale najwyra�niej by� niepewny.

��I to nie jest po prostu wynik wyczucia czasu�

��Nie wyczucia czasu, ale praw fizyki�� powiedzia�a Bisesa.

��My�l�, �e rozumiem�� powiedzia� Josh.�� A je�li to mo�e mie� miejsce, jest rzecz� mo�liw�, �e dwa zdarzenia, kt�re nie s� r�wnoczesne�� powiedzmy, chwila w moim �yciu w 1885 roku i chwila w �yciu Bisesy w 2037�� mo�na do siebie zbli�y� tak, �e si� zetkn�, �e b�dzie mo�na nawet�

��Poca�owa� si�?�� powiedzia� Ruddy ni to drwi�co, ni to powa�nie.

Biedny Josh zarumieni� si�.

Ruddy powiedzia�:

��Ale to wszystko stanowi opis z punktu widzenia tej innej osoby. Z jakiego wi�c punktu widzenia nale�y postrzega nasz nowy �wiat? Z punktu widzenia Boga czy te� Oka Czasu?

��Nie wiem�� odpar�a Bisesa.

��Musimy si� wi�cej dowiedzie栗 powiedzia� Josh stanowczo.�� Je�eli kiedykolwiek mamy mie� szans� rozwi�zania tego problemu�

��O tak�� g�ucho za�mia� si� Ruddy.�� W�a�nie. Rozwi�za� problem!

Abdikadir powiedzia�:

��W naszych czasach przywykli�my do my�li, �e morza rzeki i powietrze s� zanieczyszczone. Teraz okazuje si�, �e czas nie jest r�wnym, niepowstrzymanym strumieniem, lecz wzburzonym i pe�nym wir�w.�� Wzruszy� ramionami.�� Mo�e jest po prostu czym�, do czego b�dziemy si� musieli przyzwyczai�.

��Mo�e prawda jest prostsza�� brutalnie powiedzia� Ruddy.�� Mo�e wasze ha�a�liwe maszyny zak��ci�y �wi�ty spok�j wieczno�ci. Te gwizdy i grzmoty straszliwych wojen waszych czas�w wstrz�sn�y murami wieczno�ci tak silnie, �e jej p�kni�cia nie mog� si� zrosn��.

Josh przenosi� wzrok z jednego na drugiego.

��M�wicie, �e wszystko to mo�e nie mie� charakteru naturalnego�� mo�e nawet nie by� wynikiem dzia�ania jakich� istot przewy�szaj�cych nas inteligencj��� zatem mo�e to nasza wina?

��Mo�e�� powiedzia�a Bisesa.�� A mo�e nie. Nasza wiedza jest tylko troch� bogatsza ni� wasza, Josh. Naprawd� nie wiemy.

Ruddy wci�� rozmy�la� o teorii wzgl�dno�ci.

��Kim by� ten go��, jak m�wi�a�, Einstein? To mi wygl�da na Niemca.

Abdikadir powiedzia�:

��By� niemieckim �ydem. W waszym czasie mia�, hm, sze�� lat i chodzi� do szko�y w Monachium. Ruddy mrucza�:

��Przestrze� i czas mog� by� zakrzywione. Nie ma pewno�ci, nawet w fizyce, jak opinie Einsteina mog�y si� przyczyni� do zmian i rozpadu �wiata, a teraz m�wicie, �e by� �ydem i Niemcem, to si� musia�o sta� i jest zwyczajnie �miechu warte!

Telefon powiedzia� cicho:

��Biseso, jest jeszcze co�.

��Co?

��Tau Ceti.

Josh powiedzia�:

��Co to jest? Och, gwiazda.

��Gwiazda taka jak S�o�ce, oddalona o dwana�cie lat �wietlnych. To nowa. By�a s�aba, a kiedy j� zauwa�y�em, jej blask ju� przygasa� po tym, jak osi�gn�� warto�� szczytow�, by�a widoczna tylko przez kilka nocy, ale�

Abdikadir szarpa� brod�.

��Co w tym niezwyk�ego?

��To po prostu niemo�liwe�� powiedzia� telefon.

��Jak to?

��Nowa mo�e wyst�powa� jedynie w uk�adzie podw�jnym, jej towarzysz musi dostarczy� dodatkowego materia�u gwie�dzie, kt�ra w ko�cu wybucha.

��A Tau Ceti jest gwiazd� pojedyncz��� powiedzia�a Bisesa.�� Wi�c w jaki spos�b mog�a sta� si� now�?

��Mo�esz sprawdzi� moje zapisy�� powiedzia� telefon zgry�liwie.

Bisesa niepewnie spojrza�a w niebo. Ruddy zrz�dzi�:

��To s� sprawy, kt�re wydaj� mi si� dalek� i abstrakcyjn� zagadk�. Mo�e powinni�my si� zaj�� pilniejszymi sprawami. Tw�j telefon od wielu dni pracowa� nad wyznaczeniem daty. Jak du�o czasu zajmie mu przekazanie tych cudownych wiadomo�ci?

��To zale�y od telefonu. Zawsze mia� sw�j w�asny umys�. Roze�mia� si�.

��Panie Gad�et! Powiedz pan, co wywnioskowa�e�, najlepiej jak potrafisz, mo�e by� nie wszystko. Rozkazuj� ci!

Telefon powiedzia�:

��Biseso�

Poprzednio ustawi�a zabezpieczenia, aby telefon nie powiedzia� Brytyjczykom zbyt wiele. Ale teraz wzruszy�a ramionami.

��OK, mo�esz m�wi�.

��Trzynasty wiek�� szepn�� telefon. Ruddy nachyli� si� bli�ej.

��Kiedy?

��Trudno okre�li� dok�adniej. Zmiany po�o�e� gwiazd s� niewielkie�� moje kamery s� przeznaczone do pracy w dzie� i musz� stosowa� d�ug� ekspozycjꠗ a chmury potwornie przeszkadzaj�� W tym okresie by�o wiele za�mie� ksi�yca; je�li zaobserwuj� jedno z nich, by� mo�e uda mi si� okre�li� dok�adny dzie�.

��Jednak trzynasty wiek�� �achn�� si� Ruddy i spojrza� na pokryte chmurami niebo.�� To sze�� stuleci od domu!

��A dla nas osiem�� ponuro powiedzia�a Bisesa.�� Ale jakie to ma znaczenie? To mo�e by� trzynastowieczne niebo, ale �wiat, w kt�rym si� znajdujemy, to na pewno nie jest Ziemia z trzynastego wieku. Na przyk�ad Jamrud tu nie pasuje.

Josh powiedzia�:

��Mo�e trzynasty wiek to� to fundament. Jak podstawowa warstwa, na kt�r� na�o�ono inne fragmenty czasu, tworz�c t� wielk�, chronologiczn� uk�adank�.

��Przykro mi, �e przynosz� z�e wiadomo�ci�� powiedzia� telefon.

Bisesa wzruszy�a ramionami.

��My�l�, �e to jest nie tyle z�e, ile skomplikowane. Ruddy opar� si� o ska��, obj�wszy d�o�mi g�ow�, a w jego grubych okularach odbija�y si� chmury.

��Trzynasty wiek�� powiedzia� smutno.�� C� za cudowna podr�! My�la�em, �e przybywam na Granic� P�nocno-Zachodni�, co by�o wystarczaj�co ryzykowne, ale �eby zosta� przeniesionym do �redniowiecza!� Jednak przyznaj�, �e w tym momencie nie widz� w tym nic cudownego. Nie czuj� nawet strachu z powodu faktu, �e si� zgubili�my.

Josh s�czy� lemoniad�.

��Wi�c co? Ruddy powiedzia�:

��Kiedy mia�em pi�� lat, wys�ano mnie do przybranych rodzic�w w Southsea. Oczywi�cie jest to normalna praktyka, bo je�li jeste� emigrantem, chcesz, �eby twoje dzieci wychowywa�y si� w starym kraju. Ale maj�c pi�� lat, nic o tym nie wiedzia�em. Znienawidzi�em to miejsce, jak tylko si� tam zjawi�em. Lorne Lodge, Dom Pustki!�� w istocie rzeczy, by�em tam regularnie karany za straszliw� zbrodni� bycia sob�. Razem z siostr� pocieszali�my si�, bawi�c si� w Robinsona Crusoe, ale nigdy nie �ni�em, �e pewnego dnia zostan� Robinsonem Crusoe w czasie! Zastanawiam si�, gdzie jest teraz biedna Trix� Ale to, co mnie w tamtej sytuacji najbardziej bola�o, to fakt, �e zosta�em porzucony�� tak to wtedy odbiera�em�� zdradzony przez rodzic�w i pozostawiony w tym opuszczonym miejscu, pe�nym udr�ki i b�lu.

��I tak te� jest tutaj�� powiedzia� w zamy�leniu Josh.

��Kiedy� porzucili mnie rodzice�� gorzko powiedzia� Ruddy.�� A teraz porzuci� nas sam B�g.

Wszyscy na chwil� zamilkli. Pod �wiec�cymi na niebie obcymi gwiazdami noc wydawa�a si� ich przyt�acza� swoim ci�arem. Od chwili Nieci�g�o�ci Bisesa jeszcze nigdy nie czu�a si� tak opuszczona i zat�skni�a za Myr�.

Abdikadir powiedzia� �agodnie:

��Ruddy, rodzice chcieli dla ciebie jak najlepiej, prawda? Tylko nie wiedzieli, �e tak to odbierasz.

Josh powiedzia�:

��Sugerujesz, �e ten, kto jest odpowiedzialny za to, co si� sta�o ze �wiatem�� B�g czy nie�� w rzeczywisto�ci chce dobrze?

Abdikadir wzruszy� ramionami.

��Jeste�my lud�mi, a �wiat zosta� odmieniony przez si�y najwyra�niej nadludzkie. Dlaczego mieliby�my oczekiwa�, �e zrozumiemy motywy, jakie nimi kierowa�y?

Ruddy powiedzia�:

��W porz�dku. Ale czy ktokolwiek z nas naprawd� wierzy, �e ta ingerencja wynika�a z �yczliwo�ci?

Nikt nie odpowiedzia�.

Nagle okaza�o si�, �e to ju� ich ostatnie okr��enie, mo�e w og�le ostatnia orbita, po jakiej ludzie okr��ali Ziemi�, pomy�la� Kola w przyp�ywie nostalgii. Ale niezb�dne przygotowania nie uleg�y zmianie i wyszkolenie ca�ej tr�jki kaza�o im zacz�� pracowa� razem tak efektywnie, jak musieli, od pocz�tku tej osobliwej przygody. W rzeczywisto�ci Kola podejrzewa�, �e wszystkich cieszy�a dobrze znana rutyna.

Pierwszym zadaniem by�o przeniesienie do przedzia�u mieszkalnego wszystkich �mieci, w tym wi�ksz� cz�� zawarto�ci ich zestawu ratunkowego, kt�ry ju� zosta� zu�yty. Ale Sabie zapakowa�a do modu�u powrotnego wygrzebany przez siebie sprz�t radioamatorski, bo m�g� si� przyda� po wyl�dowaniu.

Teraz trzeba by�o si� odpowiednio ubra�. Po kolei wchodzili do przedzia�u mieszkalnego. Kola najpierw w�o�y� elastyczne spodnie, na tyle obcis�e, aby powodowa�y przemieszczanie si� p�yn�w ustrojowych w kierunku g�owy, co powinno pom�c, by nie zemdla� po l�dowaniu�� rzecz nieoceniona, lecz wielce niewygodna. Nast�pnie za�o�y� w�a�ciwy skafander. Najpierw musia� wsun�� nogi w otw�r znajduj�cy si� w cz�ci brzusznej. Warstwa wewn�trzna, wykonana z mocnego, elastycznego materia�u, by�a hermetyczna, a warstwa zewn�trzna, wykonana z wytrzyma�ej, syntetycznej tkaniny, by�a zaopatrzona w zamek b�yskawiczny i kieszenie z klapkami. W obecno�ci si�y ci��enia takiego zestawu prawie nie da�oby si� za�o�y� bez pomocy za�ogi naziemnej. Ale tutaj wierci� si�, a� trafi� nogami we w�a�ciwe miejsce, r�ce wsun�� w r�kawy i wszystko pasowa�o jak ula�. Przywyk� do tego stroju, kt�ry nawet przesi�k� jego zapachem, a w wypadku katastrofy m�g� uratowa� mu �ycie. Ale po okresie swobody w stanie niewa�ko�ci czu� si�, jak gdyby go zamkni�to w oponie samochodowej.

Kiedy si� ubra�, wgramoli� si� z powrotem do modu�u powrotnego. Przypi�li si� wszyscy troje. Musa kaza� im za�o�y� he�my i r�kawice, po czym sprawdzi� ci�nienie w skafandrach.

Po raz ostatni Sojuz przelecia� nad Indiami i ich sygna� radiowy dotar� do Jamrud. Ma�y g�o�nik, kt�ry Sabie pod��czy�a do swego radia, nagle o�y�.

���Othic wzywa Sojuz, zg�o�cie si�. Sojuz, Othic, zg�o�cie si�

Musa odpowiedzia�:

��Tu Sojuz, Casey. Jaka dzi� u was pogoda?

��Leje jak z cebra. Ale co z wami? Musa zerkn�� na swoj� za�og�.

��Jeste�my przypi�ci tak mocno, �e nie mo�emy si� rusza�. Systemy sprawdzone i sprawne, mimo dodatkowego czasu, jaki sp�dzili�my na orbicie. Jeste�my gotowi do zej�cia.

��Ten Sojuz to twardy stary dra�.

��O tak. B�dzie mi przykro si� z nim po�egna�.

��Musa, rozumiesz, �e nie mamy mo�liwo�ci �ledzenia was. Nie b�dziemy wiedzieli, gdzie wyl�dujecie.

��Wiemy, gdzie jeste�cie�� powiedzia� Musa.�� Znajdziemy was, przyjacielu.

��Je�li B�g i Karol Marks pozwol�.

Nagle Kola poczu�, �e nie chce przerwa� z nimi kontaktu. Wszyscy zdawali sobie spraw�, �e Casey i jego ludzie to po prostu jeszcze jedna garstka rozbitk�w, zagubionych i bezradnych jak oni sami. Ale Casey by� przynajmniej g�osem dwudziestego pierwszego wieku dochodz�cym do nich z ziemi; by�o tak, jakby zn�w dotkn�li domu.

��Chc� co� powiedzie�.�� Musa po�o�y� d�o� na panoramicznym he�mofonie.�� Casey, Bisesa, Abdikadir�� oraz Sabie i Kola�� wszyscy. Jeste�my daleko od domu. Wyruszyli�my w podr�, kt�rej natury nie potrafimy zrozumie�. I wydaje si� jasne, �e ten nowy �wiat sk�adaj�cy si� ze skrawk�w wyci�tych z przestrzeni i czasu nie jest naszym �wiatem: sk�ada si� z fragment�w Ziemi, ale nie jest Ziemi�. My�l� wi�c, �e nie powinni�my nazywa� tego nowego �wiata naszym �wiatem, �Ziemi��. Potrzebujemy nowej nazwy.

Casey powiedzia�:

��Na przyk�ad?

��Ju� o tym my�la�em�� powiedzia� Musa.�� Mir. Powinni�my t� now� planet� nazwa� Mir.

Sabie zarechota�a.

��Chcesz nazwa� planet� imieniem starej rosyjskiej stacji kosmicznej?

Ale Kola powiedzia�:

��Rozumiem. W naszym j�zyku s�owo �mir� znaczy zar�wno ��wiat�, jak i �pok�j�.

��Nam, tu na dole, to si� podoba�� powiedzia� Casey.

��Wi�c niech b�dzie Mir�� powiedzia� Musa. Sabie wzruszy�a ramionami.

��Jak chcecie�� powiedzia�a z okrucie�stwem w g�osie.�� Wi�c chcesz nazwa� �wiat, Musa. Ale jakie znaczenie ma nazwa?

Kola mrukn��:

��Wiecie, zastanawiam si�, gdzie byliby�my my wszyscy, gdyby�my nie znale�li si� w�a�nie w tym obszarze nieba, w�a�nie w tej chwili.

Casey powiedzia�:

��To zbyt skomplikowane dla kogo� takiego jak ja. Nawet nie potrafi� zas�oni� szyi� deszczem.

Musa zerkn�� na Kol�.

��Tracimy wasz sygna�.

��Tak� my te�� ju� nie�

��Tak. Na razie, Casey�

���witajcie z powrotem. Witajcie w nowym domu, witajcie na Mirze!� Sygna� zanik�.

Nied�ugo przed �witem Bisesa i Abdikadir poszli do wraku helikoptera. Padaj�cy przez ca�� noc deszcz nie s�ab� ani na chwil� i b�otnisty plac apelowy by� usiany male�kimi kraterami. Abdikadir na chwil� �ci�gn�� kaptur swojego ponczo i wystawi� twarz na deszcz, pr�buj�c poczu� jego smak.

��S�ony�� powiedzia�.�� Tam przewalaj� si� pot�ne burze. Przy boku str�conego helikoptera ustawiono przybud�wk�.

Skuleni pod namiotem Casey i Brytyjczycy byli tak ochlapani b�otem, �e wygl�dali, jakby sami byli uformowani z ziemi. Ale Cecil de Morgan mia� na sobie zwyk�y str�j i je�li nie liczy� paru plam, wygl�da� niemal elegancko. Bisesa nigdy nie czu�a do niego sympatii, ale podziwia�a op�r, jaki stawia� naturze.

Kapitan Grove poprosi� Caseya o przekazanie dotychczas zdobytych informacji. Casey, opieraj�c si� na kulach, za pomoc� kredy naszkicowa� na kad�ubie helikoptera zarys mapy �wiata w rzucie Mercatora, a przed nim ustawi� ekran.

��OK�� powiedzia� �ywo.�� Najpierw obraz ca�o�ci.�� Z tuzin oficer�w i cywil�w, stoj�cych pod niepewn� os�on� przybud�wki, zgromadzi�o si�, patrz�c na migoc�ce obrazy odmienionego �wiata.

Kszta�ty kontynent�w by�y dobrze znane. Ale wewn�trz ich linii brzegowej l�d stanowi� uk�adank� nieregularnych fragment�w zbr�zowia�ej zieleni lub bieli, pokazuj�c, jak osobliwa fragmentacja czasu mia�a miejsce na ca�ej planecie. Wydawa�o si�, �e niewielu ludzi przetrwa�o Nieci�g�o��. Nocna strona planety by�a pogr��ona w niemal ca�kowitej ciemno�ci, kt�r� roz�wietla�y nieliczne rozproszone sztuczne �wiat�a. A ponadto ta pogoda. Nad oceanami, w okolicy biegun�w albo w samym sercu kontynent�w, tworzy�y si� wielkie uk�ady burzowe i przewala�y si� burze, miotaj�c rozwidlone, fioletowe b�yskawice.

Casey postuka� palcem w map� �wiata.

��Naszym zdaniem ogl�damy l�dy, kt�re zast�piono fragmentami ich samych z wcze�niejszych epok. Ale o ile jeste�my w stanie si� zorientowa栗 bior�c pod uwag�, �e Sojuz nie by� odpowiednio wyposa�ony�� istniej� tylko nieznaczne przesuni�cia w po�o�eniu kontynent�w. To okre�la granice przesuni�� w czasie, chocia� s�dzimy, �e istniej�ce ma�e przesuni�cia mog� wystarczy�, aby p�niej sta� si� �r�d�em aktywno�ci wulkanicznej.

Ruddy ju� wcze�niej podni�s� r�k�.

��Oczywi�cie l�dy nie uleg�y przesuni�ciu, jak to okre�li�e�. Dlaczeg�by mia�o tak si� sta�?

Casey warkn��:

��Dla ciebie Alfred Wegener jest dopiero pi�cioletnim ch�opcem. P�yty tektoniczne. Dryf kontynent�w. To d�uga historia. Uwierz mi na s�owo.

Bisesa zapyta�a:

��Jak daleko w czasie?

��S�dzimy, �e �aden fragment nie jest starszy ni� dwa miliony lat.

Ruddy roze�mia� si� troch� nerwowo.

��Tylko dwa miliony lat, to pocieszaj�ce, nieprawda�? Casey powiedzia�:

��Plastry czasu przypuszczalnie ci�gn� si� w g�r� od powierzchni Ziemi i w d�, mo�e a� do samego �rodka planety. Mo�e ka�dy taki plaster to wielki klin sk�adaj�cy si� z rdzenia, p�aszcza, skorupy i nieba.

Grove powiedzia�:

��I ka�dy fragment ma w�asn� ro�linno��, mieszka�c�w i s�up powietrza nad nim?

��Na to wygl�da. S�dzimy, �e mieszanie si� fragment�w powoduje zaburzenia pogody.�� Postuka� palcem w ekran, na kt�rym widnia�y obrazy pot�nych tropikalnych burz, kremowo-bia�ych wir�w wydobywaj�cych si� z po�udniowego Atlantyku i uderzaj�cych we wschodnioameryka�skie wybrze�e oraz front�w sk��bionych czarnych chmur p�dz�cych nad Azj�. Casey powiedzia�:�� Na niekt�rych plastrach jest lato, na innych zima. A klimat Ziemi waha si� w d�u�szych cyklach�� epoki lodowcowe nadchodz� i mijaj��� i to tak�e jest przemieszane.

��Pokaza� obrazy p�at�w l�du skutych lodem, regularny, niemal dok�adnie prostok�tny obszar nad miejscem, gdzie by� Pary�.

��Gor�ce powietrze wznosi si� wy�ej ni� zimne, co wywo�uje wiatry; gor�ce powietrze zawiera wi�cej pary wodnej ni� zimne i nad zimnym l�dem pozbywa si� jej, st�d deszcze. I tak dalej. Kiedy to wszystko doda� do kupy, mamy tak� popieprzon� pogod�.

Abdikadir zapyta�:

��Jak wysoko rozci�gaj� si� te plastry?

��Tego nie wiemy�� odpar� Casey.

��Na pewno nie a� do Ksi�yca�� powiedzia� cicho kapral Batson.�� Bo gdyby tak by�o, znik�by albo zosta� wyrzucony z orbity.

Casey uni�s� brwi.

��S�uszna uwaga. Nie pomy�la�em o tym. Ale wiemy na pewno, �e si�gaj� co najmniej do wysoko�ci orbit oko�oziemskich.

��Sojuz�� powiedzia�a Bisesa.

��Tak. Bis, ich zegary zgadzaj� si� z naszymi co do sekundy. Musieli akurat przelatywa� nad nami�� to czysty przypadek�� kiedy wyst�pi�a Nieci�g�o�� i porwa�a ich razem z nami.�� Potar� sw�j wielki nos.�� Pr�bowali�my sporz�dzi� map� tych plastr�w i w niekt�rych miejscach nam si� uda�o. Tutaj jest Sahara��� Wskaza� na pustyni skrawki zieleni, na og� nieregularnych kszta�t�w, ale niekt�re z nich by�y okolone idealnym �ukami geometrycznymi i liniami prostymi.�� Rozmaite fragmenty pustyni wygl�daj� mniej wi�cej tak samo, nawet je�li dzieli je p� miliona lat. Mimo to mo�na w przybli�eniu okre�li� wiek niekt�rych z nich na podstawie zmian geologicznych.

Obr�ci� si� i narysowa� kred� du�� gwiazdk� na terenie �rodkowej Afryki.

��Ten obszar wydaje si� najstarszy ze wszystkich. Wida� to po szeroko�ci rowu tektonicznego� I sp�jrzcie: Sahara nie rozci�ga si� tak daleko na po�udnie, s� tam jeziora i skrawki zieleni. Tak to na og� wygl�da, w terenie wszystko jest przemieszane.�� Przemkn�y kolejne obrazy.�� S�dzimy, �e wi�ksza cz�� Azji pochodzi sprzed kilku tysi�cy lat. Na tamtych stepach wida� rozproszone domostwa, ale niczego nowoczesnego�� smugi dymu z ognisk, �adnych elektrycznych �wiate�. Wydaje si�, �e najwi�ksze skupisko ludzi znajduje si� tutaj.�� Wskaza� obszar we wschodniej Azji, na p�noc od Chin.�� Nie wiemy, kim s� ci ludzie.

Kontynuowa� sw�j show, prowadz�c niech�tnych s�uchaczy przez odmieniony �wiat. Australia przedstawia�a si� egzotycznie. Chocia� wi�ksza cz�� jej centralnego obszaru by�a wypalona, tak jak w czasach Bisesy, wybrze�a i doliny rzeczne porasta�a bujna ziele�. Kilka zdj�� w du�ym powi�kszeniu by�o na tyle szczeg�owych, �e mo�na by�o zobaczy� zwierz�ta. Bisesa dostrzeg�a hipopotama pas�cego si� na skraju ma�ego lasku i jak w kr�tkiej, animowanej sekwencji z kryj�wki wyskoczy�o stado jakich� wielkich, wyprostowanych istot, zapewne umykaj�c przed drapie�nikiem. Bisesa pomy�la�a, �e to olbrzymie kangury; wydawa�o si�, �e Australia powr�ci�a do swego dziewiczego stanu poprzedzaj�cego pojawienie si� cz�owieka. Tymczasem Ameryka Po�udniowa stanowi�a mas� jednolitej zieleni, lasy tropikalne, przerzedzone i gin�ce w czasach Bisesy, powr�ci�y do dawnej wspania�o�ci.

W Ameryce P�nocnej wielka p�yta lodu ci�gn�a si� na p�noc i na wsch�d, docieraj�c a� do bieguna i Wielkich Jezior.

Casey powiedzia�:

��L�d na tym obszarze pochodzi z r�nych epok. Wida� to po tych szczelinach i nier�wnych kraw�dziach.�� Pokaza� zbli�enia po�udniowej kraw�dzi pokrywy lodowej, kt�ra wygl�da�a jak rozdarty kawa�ek papieru. Bisesa dostrzeg�a lodowce wyp�ywaj�ce z tej nier�wnej kraw�dzi, wielkie, zablokowane przez l�d, nieustannie wzbieraj�ce jeziora i pot�ne uk�ady burzowe, powstaj�ce przypuszczalnie tam, gdzie zimne powietrze epoki lodowcowej opada�o z pokrywy lodowej na cieplejsz� ziemi�. Na po�udnie stamt�d l�d mia� zielono-niebiesk� barw�, by�a to tundra skuta wieczn� zmarzlin�, nad kt�r� szala�y wiatry wiej�ce znad pokrywy lodowej. Na pierwszy rzut oka nie widzia�a �adnych �lad�w cz�owieka, ale po chwili u�wiadomi�a sobie, �e ludzie pojawili si� w Ameryce dopiero niedawno.

Abdikadir powiedzia�:

��A co z Alask�? Jej kszta�t wydaje mi si� jaki� dziwny.

Casey powiedzia�:

��Ci�gnie si� do L�du Beringa, no wiesz, pomostu l�dowego, kt�ry kiedy� ��czy� Azj� z Ameryk�, przecinaj�cego Cie�nin� Beringa, by�a to droga, kt�r� pierwsi ludzie dostali si� do Ameryki P�nocnej. Ale potem zosta�a przerwana przez morze�

Podr� trwa�a nieprzerwanie; niespokojnie patrzyli na przesuwaj�ce si� przed ich oczyma drgaj�ce obrazy.

��A Europa?�� spyta� Ruddy ze �ci�ni�tym gard�em.�� Anglia?

Casey pokaza� im Europ�. Wi�ksz� cz�� kontynentu pokrywa� g�sty zielony las. Na otwartych po�udniowych obszarach Francji, Hiszpanii i W�och wida� by�o jakie� osady, ale by�y to tylko rozproszone wioski; mo�e nawet zbudowane nie przez ludzi, pomy�la�a Bisesa, przypomniawszy sobie, �e po�udniow� Europ� zamieszkiwali neandertalczycy. Na terenie Anglii z pewno�ci� nie by�o wida� nic, co nosi�o �lady ludzkiej dzia�alno�ci, a na po�udnie od linii, kt�ra mog�a by� Murem Hadriana, rozci�ga� si� g�sty, nieprzebyty las. Dalej na p�noc sosnowy las przecina�a wielka bia�a blizna biegn�ca przez Highlands, fragment pokrywy lodowej, b�d�cy pozosta�o�ci� z czas�w zlodowacenia.

��Nie ma jej�� powiedzia� Ruddy. Bisesa by�a zaskoczona, widz�c, jak jego oczy za grubymi okularami zasz�y mg��.�� Mo�e to mn� tak wstrz�sn�o dlatego, �e urodzi�em si� za granic�. M�j kraj znikn�� ca�kowicie; ca�a jego historia a� do czas�w Rzymian czy jeszcze wcze�niejszych wyparowa�a jak poranna rosa.

Kapitan Grove po�o�y� mu d�o� na ramieniu.

��G�owa do g�ry, ch�opcze. Wykarczujemy ten cholerny las i zbudujemy twoj� histori�, je�li b�dziemy musieli, zobaczysz.

Ruddy kiwn�� g�ow�, wydawa�o si�, �e nie mo�e wykrztusi� s�owa.

Casey szeroko otwartymi oczyma obserwowa� ten ma�y melodramat i na moment przesta� �u� gum�. Po chwili powiedzia�:

��Id�my dalej. Sojuz znalaz� na ca�ej przekl�tej planecie jedynie trzy miejsca, gdzie wida� �lady zaawansowanej kultury technicznej i jedno z nich jest w�a�nie tutaj. Drugie��� Postuka� palcem w map�, na po�udniowym kra�cu charakterystycznej sylwetki jeziora Michigan.

��Chicago�� szepn�� Josh.

��Tak�� powiedzia� Casey.�� Ale nie r�bcie sobie wielkich nadziei. Wida� g�st� miejsk� zabudowꠗ du�o dymu, jak gdyby z fabryk�� a nawet co�, co wygl�da jak parowce na jeziorze. Ale nie odpowiadaj� na sygna�y radiowe Sojuza.

��Mog� pochodzi� z ka�dej epoki przed wynalezieniem radia�� powiedzia� Abdikadir.�� Powiedzmy, z 1850 roku. Nawet wtedy liczba mieszka�c�w by�a ju� spora.

��Tak�� warkn�� Casey, zatrzymuj�c obraz na ekranie.�� Ale oni maj� teraz w�asne k�opoty. S� otoczeni lodem. �rodkowa cz�� l�du znik�a, nie ma tam �adnej ziemi uprawnej, �adnego handlu, bo nie ma z kim handlowa�.

��A gdzie jest�� wolno powiedzia�a Bisesa�� to trzecie miejsce?

Casey zatrzyma� obraz na �rodkowym Wschodzie.

��Tutaj. Jest tu miasto, ma�e, my�l�, �e stare, nie jak Chicago. Ale interesuj�ce jest to, �e Sojuz odebra� stamt�d sygna�, jedyny z ca�ej planety, nie licz�c naszego. Ale nie przypomina� naszego sygna�u. Jest silny, ale regularny, takie ��wierkanie� przebiegaj�ce wszystkie cz�stotliwo�ci.

��Mo�e to radiolatarnia�� powiedzia� Abdikadir.

��Mo�e. Ale to nie nasza konstrukcja.

Bisesa spojrza�a na ekran. Miasto by�o po�o�one w�r�d wielkiego obszaru zieleni, z pozoru uprawnej ziemi poprzecinanej podejrzanie prostoliniowymi drogami wodnymi, niby �wiec�cymi ni�mi.

��My�l�, �e to Irak.

��To jest Babilon�� powiedzia� Cecil de Morgan stanowczo. Ruddy wyda� st�umiony okrzyk:

��Babilon zn�w �yje�!

��I to wszystko�� powiedzia� Casey.�� Tylko my i ta radiolatarnia w Babilonie.

Zapad�a cisza. Babilon. Sama nazwa by�a dla Bisesy egzotyczna i w jej g�owie hucza�o od przypuszcze�, jak te� si� tam znalaz�a ta dziwna radiolatarnia.

Kapitan Grove wykorzysta� moment. Ma�y cz�owieczek ze stercz�cymi w�sami zrobi� krok w prz�d i dziarsko klasn�� w d�onie.

��Dzi�kuj�, panie Othic. Oto, jak widz� t� sytuacj�. Musimy si� skupi� na w�asnym po�o�eniu, poniewa� jest jasne, �e nikt nie pospieszy nam z pomoc�. I nie tylko o to chodzi. My�l�, �e musimy znale�� sobie co� do roboty�� wyznaczy� sobie jaki� cel�� czas przesta� reagowa� na to, co na nas zsy�aj� bogowie, i wzi�� sprawy w swoje r�ce.

��No, no�� mrukn�� Ruddy.

��Jestem otwarty na propozycje.

��Musimy si� uda� do Chicago�� powiedzia� Josh.�� Skoro jest tam tak wielu ludzi, tak wielki przemys� i taki potencja��

��Oni nie wiedz�, �e jeste�my tutaj�� wypali� Casey.�� Och, by� mo�e widzieli przelatuj�cy w g�rze Sojuz, ale nawet je�li tak by�o, nic z tego nie zrozumieli.

��A my nie mamy sposobu, aby do nich dotrze栗 powiedzia� kapitan Grove.�� Nie jeste�my w stanie zorganizowa� przeprawy przez Atlantyk� Mo�e w przysz�o�ci. Ale na razie musimy o Chicago zapomnie�.

��Babilon�� powiedzia� Abdikadir.�� To oczywisty cel. I tam jest ta radiolatarnia, mo�e dowiemy si� wi�cej o tym, co si� nam przytrafi�o.

Grove kiwn�� g�ow�.

��Poza tym podoba mi si� widok tej zieleni. Czy� Babilon nie by� dawnym centrum rolnictwa? �yzny P�ksi�yc i w og�le. Mo�e powinni�my rozwa�y� przeniesienie si� w to miejsce. Marsz nie by�by niemo�liwy.

Abdikadir u�miechn�� si�.

��My�li pan o pracy na roli, kapitanie?

��To nigdy nie by�o moj� �yciow� ambicj�, ale jak trzeba, to trzeba, panie Omarze.

Bisesa zauwa�y�a:

��Ale kto� ju� tam mieszka.

Twarz Grove�a stwardnia�a.

��Zajmiemy si� tym, jak si� tam znajdziemy.�� W tym momencie Bisesa dostrzeg�a w jego spojrzeniu jakby b�ysk stali, co�, co pozwoli�o tym Brytyjczykom zbudowa� imperium obejmuj�ce ca�� planet�.

Nie by�o innych powa�nych propozycji. Zatem Babilon.

Grupa podzieli�a si� na mniejsze grupki, rozmawiaj�c i planuj�c. Bises� uderzy�o poczucie determinacji i celu dzia�ania.

Josh, Ruddy i Abdikadir, grz�zn�c w b�ocie, wr�cili razem z Bises�.

Abdikadir powiedzia�:

��Grove to spryciarz.

��Co masz na my�li?

��Jego pragnienie udania si� do Babilonu. Nie po to, �eby ora� pole. Tam b�d� kobiety.

��Chodzi ci o to, �e zanim jego ludzie zaczn� si� buntowa�.

Josh u�miechn�� si� z za�enowaniem.

��Pomy�lcie: pi�ciuset Adam�w i pi��set Ew� Ruddy powiedzia�:

��Masz racj�, Grove to dobry oficer. Jest dobrze zorientowany w nastrojach panuj�cych w koszarach i w kantynie.�� Wielu ludzi, kt�rzy przypadkowo znale�li si� w Jamrud podczas Nieci�g�o�ci, to �trzylatki�, powiedzia� Ruddy, �o�nierze kr�tkterminowi.�� Niewielu z nich ma w szpiku kostnym glink� kamionkow���� Glinka kamionkowa to wybielacz, kt�rego �o�nierze u�ywali do pas�w.�� W rzeczywisto�ci nie trac� humoru. Ale takie nastroje nie b�d� trwa� wiecznie; kiedy zrozumiej�, jak niewielka jest szansa, aby ktokolwiek z nas wkr�tce powr�ci� do domu, Babilon mo�e by� dobrym wyj�ciem.

Abdikadir powiedzia�:

��Wiesz, mamy szcz�cie, �e jest Sojuz i mamy tyle danych. Ale jest te� wiele pyta� bez odpowiedzi. Na przyk�ad te dwa miliony lat to interesuj�ce ramy czasowe.

��Jak to?

��Bo mniej wi�cej dwa miliony lat temu pojawi� si� gatunek Homo erectus�� pierwszy hominid na planecie. Niekt�re poprzednie gatunki, takie jak pochwycone przez Brytyjczyk�w pitekantropy, zachodz� na siebie w czasie, ale�

��My�lisz, �e te ramy czasowe maj� co� wsp�lnego z nami?

��To mo�e by� zwyk�y zbieg okoliczno�ci, ale dlaczego nie milion lat, dlaczego nie dwadzie�cia czy dwie�cie milion�w? I wygl�da na to, �e najstarsze cz�ci tego �wiata to te, gdzie my jeste�my najstarsi, natomiast najm�odsze, jak obie Ameryki, gdzie dotarli�my na samym ko�cu� Mo�e ten nowy �wiat stanowi reprezentatywn� pr�bk� ludzko�ci, hominid�w, ca�ej historii.

Zadr�a�a.

��Ale tak wielka cz�� tego �wiata jest pusta.

��Historia Homo sapiens to zaledwie ostatni rozdzia� d�ugiej, powolnej historii ewolucji hominid�w. Jeste�my zwyk�ym py�kiem unosz�cym si� na powierzchni historii, Biseso. Mo�e to w�a�nie pokazuje nam stan tego �wiata. To jego reprezentatywny przekr�j w czasie.

Josh poci�gn�� Bises� za r�kaw.

��Co� mi przysz�o do g�owy, mo�e to nie uderzy�o ciebie czy pozosta�ych, ale w ko�cu moja perspektywa, cz�owieka z dziewi�tnastego wieku, jest odmienna�

��Wyrzu� to z siebie, Josh.

��Patrzysz na ten nowy �wiat i widzisz skrawki swojej przesz�o�ci. Ale ja widz� w tobie tak�e odrobin� mojej przysz�o�ci. Dlaczego mia�aby� by� ostatnia, dlaczego, Biseso, nie ma tam twojej w�asnej przysz�o�ci?

Ta my�l j� uderzy�a. By�a wstrz��ni�ta, �e dot�d nie przysz�o jej to do g�owy. Nie znalaz�a odpowiedzi.

��Kapitanie Grove! Prosz� tutaj!�� Stoj�c na skraju placu apelowego, kapral Batson macha� r�k�. Grove po�pieszy� w jego stron�, a za nim Bisesa i pozostali.

Batsonowi towarzyszy�a ma�a grupka �o�nierzy: brytyjski kapral i kilku sipaj�w, kt�rzy trzymali dw�ch m�czyzn. Ludzie ci mieli r�ce zwi�zane na plecach. Byli ni�si, bardziej kr�pi ni� sipaje i bardziej muskularni. Obaj mieli na sobie si�gaj�ce do kolan wyblak�e fioletowe bluzy, zwi�zane w pasie sznurkiem, a na nogach sk�rzane sanda�y. Mieli szerokie, smag�e i niedbale ogolone twarze oraz kr�tko przyci�te, czarne, k�dzierzawe w�osy. Byli pokryci skorup� zasch�ej krwi i wyra�nie przera�eni broni� sipaj�w; kiedy �o�nierz dla �artu uni�s� karabin, jeden z nich krzykn�� i upad� na kolana.

Grove stan�� przed t� dw�jk� z d�o�mi na biodrach.

��Cz�owieku, zostaw ich, na Boga. Nie widzisz, �e s� przera�eni?

Sipaj cofn�� si� z zak�opotaniem. Ruddy wpatrywa� si� w przybyszy z zadowoleniem.

Grove warkn��:

��No, Mitchell, kogo nam tutaj przywiod�e�? Co to za Pasztunowie?

��Nie wiem, panie�� powiedzia� kapral. Mia� akcent z po�udniowo-zachodniej Anglii.�� To chyba nie Pasztunowie. Patrolowa�em teren na po�udniowym zachodzie��� Grove wys�a� grup� Mitchella, �eby przeprowadzili rozpoznanie �armii�, kt�r� przedtem dostrzegli; wygl�da�o na to, �e ci obcy to tak�e zwiadowcy, wys�ani w tym samym celu.�� W rzeczywisto�ci by�o ich trzech, na kr�pych, ma�ych koniach przypominaj�cych kucyki. Cisn�li w nas w��czniami, a potem rzucili si� na nas z no�ami, trzech na sze�ciu! Musieli�my zastrzeli� ich konie, a potem jeden z tej tr�jki zgin��, zanim tych dw�ch podda�o si�. Nawet gdy ich konie upad�y, zeskoczyli na ziemi� i zacz�li je szarpa�, �eby zmusi� do powstania, jak gdyby nie rozumieli, �e zosta�y zastrzelone.

Ruddy powiedzia� do kapitana sucho:

��Gdyby pan nigdy nie widzia� broni palnej, kapitanie, os�upia�by pan, kiedy ko� by si� tak pod panem przewr�ci�.

Kapitan Grove powiedzia�:

��Co pan chce przez to powiedzie�, sir?

���e ci ludzie mog� pochodzi� z innej epoki, starszej od wszystkich Pasztun�w.

Dwaj obcy s�uchali ich rozmowy z rozdziawionymi ustami. Potem zacz�li co� trajkota�, z oczyma rozszerzonymi przera�eniem, nie mog�c oderwa� oczu od karabin�w sipaj�w.

��To mi wygl�da na grecki�� mrukn�� Ruddy. Josh powiedzia�:

��Grecy? W Indiach?

Bisesa zbli�y�a telefon do nieznajomych.

��Telefonie, czy mo�esz�

��Jestem bystry, ale nie a� tak�� powiedzia� telefon.�� My�l�, �e to jaki� staro�ytny dialekt.

Cecil de Morgan wyst�pi� z t�umu, poprawiaj�c pochlapan� b�otem marynark� z niewymuszon� swobod�.

��Kiedy� odebra�em doskona�� edukacj�. Wci�� pami�tam troch� z Eurypidesa��� Powiedzia� co� do nieznajomych, kt�rzy zacz�li szybko trajkota� w odpowiedzi. De Morgan uni�s� d�onie, najwyra�niej prosz�c, aby m�wili wolniej i przem�wi� znowu.

Po jakiej� minucie de Morgan obr�ci� si� do Grove�a.

��My�l�, �e zaczynamy nawi�zywa� kontakt, kapitanie, cho� jest on daleki od doskona�o�ci.

Grove powiedzia�:

��Zapytaj ich, sk�d pochodz�. I z jakiej epoki. Ruddy powiedzia�:

��Nie zrozumiej� pytania, kapitanie. A my prawdopodobnie nie zrozumiemy odpowiedzi.

Grove kiwn�� g�ow�. Bisesa podziwia�a jego niewzruszon� postaw�.

��Wi�c zapytaj, kto nimi dowodzi.

De Morgan musia� uczyni� kilka pr�b, zanim to do nich dotar�o. Ale Bisesa zrozumia�a odpowied� bez potrzeby wyja�nie�.

��Al-e-han-dre! Al-e-han-dre!�

Abdikadir zrobi� krok w prz�d, a w jego oczach pojawi� si� b�ysk zrozumienia.

��On rzeczywi�cie t�dy przechodzi�. Czy to mo�liwe? Czy to mo�liwe?�

Hamuj�cy silnik rakietowy odpalono na kr�tko, aby ich popchn�� wstecz. Ale to wystarczy�o, �eby zej�� z orbity.

Mieli to ju� za sob�, decyzja zosta�a podj�ta i bez wzgl�du na to, ile �ycia Kola mia� jeszcze przed sob��� minuty czy lata�� konsekwencje tej decyzji by�y nieodwo�alne.

Je�li nie liczy� startu, wej�cie w atmosfer� by�o najbardziej niebezpieczn� cz�ci� lotu kosmicznego, poniewa� ogromna energia zu�yta na wprowadzenie statku na orbit� teraz musia�a ulec rozproszeniu wskutek tarcia powietrza. Jedyne wypadki �miertelne w trakcie realizacji programu kosmicznego w ojczy�nie Koli mia�y miejsce podczas wchodzenia w atmosfer� i teraz Kola przypomnia� sobie tych nieszcz�snych kosmonaut�w, jak r�wnie� za�og� zniszczonego wahad�owca Columbia. Ale m�g� tylko czeka�. Sojuz by� tak skonstruowany, �e m�g� powr�ci� bez pomocy z ziemi czy polece� za�ogi. Kola, kt�ry zosta� wyszkolony jako pilot, marzy�, �eby przesta� by� pasa�erem, �eby mia� wi�ksz� kontrol� nad tym, co si� dzieje, �eby mia� przed sob� dr��ek sterowy i kierowa� statkiem w drodze na ziemi�.

Wyjrza� przez okno. Poprzecinane chmurami spl�tane d�ungle Ameryki Po�udniowej przemkn�y po raz ostatni pod dziobem statku. Zastanawia� si�, czy ktokolwiek ujrzy jeszcze taki widok. I jak wiele czasu up�ynie, zanim zostanie zapomniane samo istnienie takiego miejsca jak ten daleki kontynent. Ale kiedy Sojuz przelatywa� nad obiema Amerykami, zmierzaj�c w stron� Atlantyku, zobaczy� burz�, kremowo bia�� spiral�, kt�ra rozsiad�a si� jak ogromny paj�k nad Zatok� Meksyka�sk�. Mniejsze burze kr��y�y nad Karaibami, Floryd�, Teksasem i Meksykiem. Te dzieci potwora szalej�cego nad Zatok� Meksyka�sk� same by�y niezwykle pot�ne, ��obi�c g��bokie w�wozy w lasach pokrywaj�cych Ameryk� �rodkow�. Co gorsza, macierzysty uk�ad burzowy przesuwa� si� na p�noc i po jego przej�ciu na pewno niewiele pozostanie z obszaru od Houston do Nowego Orleanu. By�a to druga superburza, jak� widzieli w ci�gu ostatnich kilku dni, resztki pierwszej nadal kr��y�y nad wschodni� cz�ci� Stan�w Zjednoczonych i zachodnim Atlantykiem. Ale kosmonauci nic nie mogli uczyni� dla nikogo na ziemi, nawet nie mogli ich ostrzec.

W przewidzianym czasie z g�ry i z do�u rozleg�o si� kilka uderze�. Statek zadygota�, a jego ci�ar nieznacznie zmala�. Zosta�y zdetonowane �cinane wybuchowo sworznie, od��czaj�c modu� powrotny od pozosta�ych dw�ch cz�ci Sojuza. Silniki rakietowe i pozosta�e �mieci sp�on� niebawem jak meteory, budz�c zdumienie ka�dego, kto znajdowa� si� tam, na dole.

Wytrzymali kilka nast�pnych minut w ciszy, zak��canej jedynie przez tykanie przyrz�d�w i buczenie uk�adu doprowadzania powietrza. Ale te drobne ha�asy rozmaitych gad�et�w wprowadza�y niemal przytuln� atmosfer�; jak w domowym warsztacie, pomy�la� Kola. Wiedzia�, �e b�dzie mu tego brakowa�o.

Kiedy p�dzili w d�, op�r g�stniej�cego powietrza zacz�� im si� dawa� we znaki. Kola obserwowa� na przyrz�dzie pomiarowym, jak przyspieszenie ujemne ro�nie, 0,1 g, 0,2 g. Wkr�tce zacz�� to odczuwa�. Wci�ni�ty w koj� zacisn�� rozlu�nione pasy. Ale wzrost ci�nienia nie by� sta�y; g�rne warstwy atmosfery by�y niejednorodne i modu� spadaj�c dygota�, jak samolot przelatuj�cy przez turbulencj�. Kola zda� sobie spraw�, tak jak nigdy przedtem, z krucho�ci kapsu�y, w kt�rej wn�trzu spada� na ziemi�.

Teraz widzia� przez okno jedynie czer� przestrzeni kosmicznej. Ale do tej czerni zacz�o si� ws�cza� �wiat�o, na pocz�tku br�zowe, jak stara, zasch�a krew, ale szybko stawa�o si� coraz ja�niejsze, przemierzaj�c ca�e widmo, od czerwieni przez oran� a� do ��ci. Kiedy powietrze g�stnia�o, hamowanie stawa�o si� wi�ksze od dw�ch, trzech i czterech. �wiat�o na zewn�trz by�o teraz zupe�nie bia�e, gdy p�dz�ca kapsu�a rozbija�a cz�steczki powietrza i za oknami pojawi�a si� per�owa po�wiata, rzucaj�c blade �wiat�o na ich skafandry. Wra�enie by�o takie, jak gdyby znajdowali si� wewn�trz lampy fluoroscencyjnej. Ale gdy zewn�trzn� pow�ok� kapsu�y osmali�o zjonizowane powietrze, okna poczernia�y i anielskie �wiat�o przygas�o.

A huk nie ustawa�. Kapsu�a dygota�a, rzucaj�c ich na boki i na siebie nawzajem, mimo �e byli mocno przypi�ci. By�o znacznie ci�ej nawet ni� podczas startu i po trzech miesi�cach w przestrzeni kosmicznej. Kola nie bardzo z tym sobie radzi�. By�o mu trudno oddycha� i wiedzia�, �e nie by�by w stanie podnie�� nawet palca, bez wzgl�du na to, jak pilne zadanie by�oby do wykonania.

W ko�cu dygotanie statku z�agodnia�o. Z zewn�trz rozleg� si� ostry huk, kt�ry go przestraszy�. Os�ona okna rozprys�a si�, porywaj�c sadz� i jego oczom ukaza� si� kawa� zdumiewaj�co czystego, niebieskiego nieba. Nie ziemskiego nieba, nieba nowego �wiata, nieba Mira.

Rozwin�� si� pierwszy spadochron. Modu� powrotny kilka razy gwa�townie si� zako�ysa�, po czym otworzy� si� g��wny spadochron, szarpn�wszy kapsu��, kt�ra zn�w si� zako�ysa�a. Kola widzia� nad sob� jedynie wielk� pomara�czow� czasz� g��wnego spadochronu. Trudno by�o uwierzy�, �e min�o zaledwie oko�o dziesi�ciu minut od chwili odrzucenia pozosta�ych cz�ci Sojuza i mo�e pi�� od chwili pierwszego kontaktu z atmosfer�. Czu�, jak niewidzialne macki si�y ci��enia chwytaj� jego narz�dy wewn�trzne; nawet g�owa by�a ci�ka, jakby z betonu, zbyt ci�ka dla jego szyi. Ale czu� ogromn� ulg�, najbardziej niebezpieczna cz�� drogi powrotnej by�a za nimi.

Kiedy zbli�a� si� moment l�dowania, zasycza� spr�ony gaz. Kola poczu�, jak siedzenie unosi si� w g�r�, gdy jego podstawa nape�ni�a si�, s�u��c jako amortyzator, co popchn�o go w stron� konsoli przyrz�d�w i jeszcze bardziej zwi�kszy�o uczucie niewygody.

��Chryste�� warkn�a Sabie, tak samo przygnieciona.�� B�d� cholernie szcz�liwa, gdy wydostan� si� z tej kabiny.

��Dobrze ci s�u�y�a�� spokojnie powiedzia� Musa.�� Jeszcze tylko kilka minut.

Ale Kola cieszy� si� z tych kilku minut, cho� by�o mu niewygodnie, ostatnich minut, w kt�rych zautomatyzowany system statku amortyzowa� jego upadek, mo�e ostatnich minut jego dawnego �ycia.

��Przyziemienie�� krzykn�� Musa.

Kola schowa� g�ow� mi�dzy kolana. Rozleg� si� kr�tki ryk rakiet odpalanych zaledwie kilka metr�w nad ziemi�. A potem trzask, kiedy uderzyli w ziemi�. I podskoczyli znowu. Po zapieraj�cej dech sekundzie kabina znowu opad�a, g�o�no waln�a i z dr�eniem jeszcze raz wyskoczy�a w powietrze. Kola wiedzia�, co to oznacza: Sojuz by� wleczony po ziemi przez spadochron.

��Cholera!�� krzykn�a Sabie.�� Musi wia�

��Je�eli si� wywr�cimy�� powiedzia� Musa g�osem pe�nym irytacji�� mo�emy mie� k�opot z wydostaniem si� na zewn�trz.

��Mo�e powiniene� by� pomy�le� o tym wcze�niej!�� wrzasn�a Sabie.

Jeszcze jedno trza�niecie, zgrzytliwy ruch, podskok. Chocia� wy�ci�ka skafandra chroni�a cia�o, Kola poczu�, jak g�owa lata mu wewn�trz he�mu i wyr�n�� czo�em w szyb� chroni�c� twarz. Nic nie mogli uczyni�, musieli to przetrzyma� i modli� si�, �eby kapsu�a si� nie wywr�ci�a.

I wtedy, po ostatnim podskoku, kapsu�a wreszcie znieruchomia�a i sta�a prosto. Siedzieli, ledwie oddychaj�c. Musa szybko wcisn�� guzik, �eby zwolni� spadochron.

Koli by�o niezno�nie gor�co; czu�, jak pot sp�ywa mu po plecach. Wyci�gn�� r�kꠗ by�a niezwykle ci�ka�� szukaj�c d�oni Musy. Przez chwil� trzymali si� za r�ce, uspokajaj�c si� nawzajem, radzi, �e wci�� �yj�.

��Wszystko w porz�dku�� wysapa� Musa.�� Wyl�dowali�my.

��Tak�� powiedzia�a Sabie, gwa�townie dysz�c.�� Ale gdzie?

Nawet teraz, gdy wy��czali pozosta�e uk�ady statku kosmicznego, wszystko odbywa�o si� wed�ug ustalonego porz�dku. Kola wy��czy� wentylator, po czym zdj�� he�m i r�kawice. Zaw�r dop�ywu powietrza zewn�trznego otworzy� si� kilka minut przed l�dowaniem i Kola odetchn�� powietrzem, kt�re by�o wyra�nie wolne od py�u, kt�ry ich n�ka� we wn�trzu Sojuza.

Musa wyszczerzy� z�by w u�miechu.

��Czuj� polin.

��Tak.�� By� to s�odki aromat, przypominaj�cy zapach dymu. Polin, rodzaj pio�unu, porasta� ca�y step. Wydawa�o si�, �e znajomy zapach pobudzi� energi� Koli.�� Mo�e ten tw�j Mir w ko�cu nie b�dzie taki dziwny!

Musa u�miechn�� si�.

��Jest tylko jeden spos�b, �eby si� o tym przekona�.�� Wcisn�� kolejny guzik. Szcz�kn�y zapadki. W�az nad ich g�owami gwa�townie si� otworzy� i Kola ujrza� k�ko zasnutego chmurami szarego nieba. Do kabiny wtargn�o wi�cej �wie�ego powietrza.

Musa zwolni� pasy i popchn�� siedzenie.

��Tego si� naprawd� ba�em.�� Musia� si� ruszy� jako pierwszy z powodu zajmowanego miejsca w �rodku kabiny. Powoli, poruszaj�c si� jak starzec, ci�ko podni�s� si� z miejsca. Normalnie pod r�k� by�by ca�y zesp� ratownik�w i lekarzy, kt�rzy wyci�gn�liby go z kabiny, tak jak lalk� z porcelany wyci�ga si� z opakowania, ale dzisiaj nie by�o nikogo, kto by mu pom�g�. Kola i Sabie pochylili si�, pchaj�c go za ty�ek i nogi, ale Kola czu� si� s�aby jak koci�. Musa powiedzia�:�� Ten cholerny skafander jest taki sztywny, stawia mi op�r.

W ko�cu stan�� wyprostowany i wystawi� g�ow� na zewn�trz kapsu�y. Kola zobaczy�, jak mru�y oczy od �wiat�a, a strzech� g�stych w�os�w rozwiewa wiatr. Potem oczy rozszerzy�y mu si�. Po�o�y� d�onie na kad�ubie�� kt�ry wci�� by� gor�cy po wej�ciu w atmosfer�, wi�c trzeba by�o zachowa� ostro�no�栗 po czym nadludzkim wysi�kiem (takie Kola odni�s� wra�enie) podci�gn�� si� w g�r� i usiad� na brzegu w�azu.

��Teraz ja�� powiedzia�a Sabie. By�a wyra�nie os�abiona, ale w por�wnaniu z Mus� wydawa�a si� zwinna. Wspi�a si� na palce, a Musa pom�g� jej si� podci�gn�� i po chwili siedzia�a obok niego.�� Ojej!�� powiedzia�a.

Kola, kt�ry pozosta� sam w kapsule, widzia� tylko ich dyndaj�ce nogi.

��Co si� dzieje? Co tam jest? Musa powiedzia� do Sabie:

��Pom� mi.�� Wydoby� nogi z w�azu, ci�ko obr�ci� si� na brzuchu i wyci�gn�� do niej r�ce. Potem ze�lizgn�� si� po zakrzywionym boku Sojuza i znikn�� Koli z oczu.

Sabie spojrza�a na Kol�, szczerz�c z�by w u�miechu.

��Chod�, popatrz na ten widok.

Kiedy Kola zmusi� si� do wstania, mia� wra�enie, jakby z m�zgu odp�yn�a mu ca�a krew. Sta� nieruchomo, dop�ki uczucie nadchodz�cego omdlenia nie ust�pi�o. Wtedy si�gn�� do w�azu i pozwoli�, aby Sabie pomog�a mu wydoby� si� na zewn�trz, po czym usiad� na czubku kad�uba.

Kola by� mo�e dwa metry nad ziemi�. Modu� powrotny stanowi� metalow� kopu��, teraz spoczywaj�c� na trawie. Z tej wysoko�ci widzia� wieczny step, p�aski i prawie niesko�czony, rozci�gaj�cy si� pod grub� warstw� chmur. Wida� by�o �lady ich l�dowania: szereg wy��obie� i krater�w prowadz�cych do ko�cowego po�o�enia statku, a dalej odrzucony, szarpany wiatrem g��wny spadochron, pomara�czowy na tle ��to-zielonej ziemi.

Bezpo�rednio przed nim znajdowa�o si� co�, co wygl�da�o jak wioska. By�o to po prostu skupisko brudnych, kopulastych namiot�w. Stali tam ludzie, m�czy�ni, kobiety i dzieci, wszyscy okutani w futra. Wpatrywali si� w niego z rozdziawionymi ustami. Za nimi lu�no przywi�zane konie skuba�y traw�, wyra�nie nieporuszone ich l�dowaniem.

Z wioski ruszy� w ich stron� jaki� cz�owiek. Mia� szerok� twarz, g��boko i blisko siebie osadzone czarne oczy; by� ubrany w ci�ki, d�ugi p�aszcz i spiczast�, futrzan� czapk�. W d�oni dzier�y� ci�ki miecz z kutego �elaza.

��Mongolski wojownik�� szepn�a Sabie. Kola zerkn�� na ni�.

��Tego si� spodziewa�a�, prawda?

��My�la�am, �e istnieje spora szansa, s�dz�c z tego, co widzieli�my z orbity�

Wiatr zmieni� kierunek i Kola poczu� zapach gotowanego mi�sa, niemytego cia�a i ko�skiego potu. By�o tak, jakby z jego twarzy zosta�a zerwana zas�ona i nagle stan�� twarz� w twarz z rzeczywisto�ci�, to naprawd� by�a przesz�o�� albo jej cz��, a on by� tu pozostawiony w�asnemu losowi.

Musa usi�owa� stan��, opieraj�c si� jedn� r�k� o kad�ub statku.

��Spadli�my z kosmosu�� powiedzia� do m�czyzny, u�miechaj�c si�.�� Czy� to nie cudowne? Proszꅠ� Wyci�gn�� puste d�onie.�� Mo�esz nam pom�c?

Wojownik zareagowa� tak szybko, �e Kola ledwie dostrzeg� jego ruch. Miecz przeci�� powietrze, rozmazuj�c si� jak wiruj�ca �opata helikoptera. G�owa Musy wyskoczy�a w powietrze, odci�ta r�wnie �atwo jak g��wka stokrotki i potoczy�a si� po ziemi jak pi�ka. Cia�o Musy wci�� sta�o z rozpostartymi ramionami. Ale z kikuta jego szyi nagle buchn�a fontanna krwi, sp�ywaj�c po rozdartym pomara�czowym skafandrze. Potem jego cia�o przewr�ci�o si� i zesztywnia�o.

Kola wpatrywa� si� w odci�t� g�ow� Musy, nie mog�c uwierzy� w to, co si� sta�o.

Wojownik ponownie uni�s� miecz. Ale drug� r�k� da� znak pozosta�ym, aby zeszli na ziemi�.

��Witajcie na Mirze�� mrukn�a Sabie. Przera�onemu Koli wyda�o si�, �e us�ysza� w jej g�osie nutk� triumfu.

Chwytaczka nie przejmowa�a si� swoim uwi�zieniem. By�a taka m�oda, �e mo�e zapomnia�a, i� kiedykolwiek istnia�o jakie� inne �ycie. Wa��sa�a si� wok� klatki albo wdrapywa�a na siatk�; ko�ysa�a si� na l�ni�cym przedmiocie, kt�ry podtrzymywa� to wszystko i z bezlitosn� cierpliwo�ci� bada�a swe uszy i nos.

Kiedy mija�y dni, ludzie po drugiej stronie siatki wydawali si� coraz bardziej poruszeni, ale nigdy nie omieszkali przynie�� ma�poludom jedzenia i wody. Chwytaczka wdrapywa�a si� na siatk�, pr�buj�c ich dosi�gn��, a ludzie nagradzali j� dodatkowymi k�sami jedzenia. Jednak Poszukiwaczka zamyka�a si� w sobie coraz bardziej. Nienawidzi�a tego wi�zienia i dziwnych istot, kt�re j� z�apa�y. Nikt jej nie chwali� ani nie dawa� dodatkowych kawa�k�w owoc�w; w ponurej wrogo�ci Poszukiwaczki nie by�o nic sympatycznego.

Kiedy zacz�y pada� deszcze, zrobi�o si� jeszcze gorzej.

Deszcze by�y niekiedy tak ulewne, �e ci�kie krople uderza�y w sk�r� jak setki male�kich pi�ci. Ma�poludy by�y zawsze zmarzni�te i przemoczone i nawet �ywa ciekawo�� Chwytaczki przyblad�a. Czasami deszcz smaga� nagie cia�o, d�onie, stopy czy wargi, a kiedy si� dosta� do oczu, wywo�ywa� naprawd� silny b�l.

Deszcz by� kwa�ny z powodu tego, co si� sta�o na �wiecie.

Nowy �wiat zosta� sklejony z fragment�w starego, ale fragmenty te zosta�y wyrwane z wielu r�nych epok, kt�re dzieli�y miliony lat. Przemieszanie mas powietrza by�o przyczyn� nieustabilizowanej pogody, kt�ra n�ka�a �wiat w ci�gu pierwszych dni po wyst�pieniu Nieci�g�o�ci. W oceanach niewidzialne rzeki pot�nych pr�d�w d��y�y do osi�gni�cia r�wnowagi.

A l�dy zosta�y rozdarte. Na Atlantyku pas g�r wulkanicznych, rozci�gaj�cych si� na po�udnie od Islandii, wskazywa� przebieg grzbietu �r�doceanicznego, w miejscu, gdzie rodzi�o si� dno morskie ze stopionego materia�u wydobywaj�cego si� z wn�trza planety. Nieci�g�o�� rozerwa�a t� stref�. Golfsztrom, kt�ry przez tysi�clecia ni�s� ciep�� wod� z po�udnia do Europy, teraz napotka� �wie�� przeszkod�, now� wysp� wulkaniczn�, kt�ra ostatecznie mia�a zdeklasowa� nawet Islandi�.

Tymczasem �Pier�cie� Ognia� wok� Pacyfiku, gdzie przepycha�y si� wielkie p�yty tektoniczne, uwiarygodnia� nadan� mu nazw�. Kot�owa�o si� wzd�u� zachodnich wybrze�y Ameryki P�nocnej, od Alaski a� po stan Waszyngton, obudzi�a si� wi�kszo�� spo�r�d dwudziestu siedmiu wulkan�w G�r Kaskadowych.

Wybuch Mount Rainier by� najgorszy ze wszystkich. Jego grzmot by� niczym wielki krzyk, kt�ry obieg� ca�� planet�. W Indiach zabrzmia� jak odg�os strza��w dalekiej artylerii, a rozbitkowie z dziewi�tnastego i dwudziestego pierwszego wieku poruszyli si� niespokojnie przez sen. Wielka chmura w kszta�cie grzyba, z�o�ona z popio�u i py�u, unios�a si� wysoko do atmosfery, rozprzestrzeniaj�c si� z szybko�ci� huraganu. Wi�ksza cz�� py�u szybko zosta�a wyp�ukana przez deszcze, ale drobne cz�steczki pozosta�y, przes�aniaj�c s�o�ce. Temperatura spad�a. Och�odzone powietrze mog�o zmagazynowa� mniejsz� ilo�� wody ni� przedtem.

Na ca�ym �wiecie pada� deszcz. Pada� i pada�, i pada�.

W pewnym sensie wszystko to by�o korzystne. Spotwornia�y �wiat pr�bowa� si� zrosn�� i ostatecznie w powietrzu, morzach i ska�ach mia�a zapanowa� nowa r�wnowaga. Ale konwulsje zwi�zane z procesem gojenia by�y niszczycielskie dla wszystkiego, co �yje, ro�lin czy zwierz�t, kt�re walczy�y, by przetrwa�.

Poszukiwaczka nie mia�a d�ugofalowych plan�w. Dla niej istnia�a tylko tera�niejszo��, a jej tera�niejszo�� by�a pe�na niedoli, tkwi�a zamkni�ta w klatce, smagana kwa�nym deszczem, kt�ry la� si� na ni� z nieba. Kiedy deszcz by� wyj�tkowo ulewny, Chwytaczka kuli�a si� pod sw� matk�, a Poszukiwaczka zwija�a si� w k��bek, os�aniaj�c dziecko i pozwalaj�c, aby piek�ce krople zatrzymywa�y si� na jej w�asnym grzbiecie.

Wci�� dzier��c miecz, Mongo� krzykn�� co� przez rami�. Z namiot�w wybieg�o wi�cej uzbrojonych m�czyzn. Nie, pomy�la� Kola, z jurt. Za nimi kobiety i dzieci. Dzieci by�y jak ma�e tobo�ki w filcowych p�aszczach i wyba�usza�y oczy z ciekawo�ci.

M�czy�ni mieli klasyczne azjatyckie rysy, pomy�la� Kola, szerokie twarze, ma�e, ciemne oczy i kruczoczarne, zwi�zane z ty�u w�osy. Niekt�rzy nosili przepaski wok� g�owy. Mieli na sobie workowate, ciemnobr�zowe spodnie i poruszali si� boso albo w butach, do kt�rych wsuwali spodnie. Je�li nie mieli obna�onych klatek piersiowych, nosili proste, lekkie i g�sto po�atane tuniki.

Robili wra�enie z�o�liwych i silnych. Spogl�daj�c gro�nie, otoczyli uginaj�cych si� pod ci�arem si�y ci��enia kosmonaut�w. Kola pr�bowa� si� trzyma�. Trz�s� si�; pozbawiony g�owy trup Musy wci�� le�a� obok Sojuza, a ostatnie kropelki krwi s�czy�y si� z jego szyi.

Zab�jca Musy podszed� do Sabie, kt�ra spiorunowa�a go wzrokiem. Bezlito�nie z�apa� j� za pier� i �cisn��.

Sabie nawet nie drgn�a.

��Cholera, ale� ten facet �mierdzi!�� Kola us�ysza� w jej g�osie szorstko��, wyczu� strach, kt�ry skrywa� determinacj�. Ale wojownik si� cofn��.

M�czy�ni rozmawiali ze sob� szybko, przygl�daj�c si� kosmonautom, ich statkowi i spadochronowi, kt�ry le�a� rozpostarty na pokrytym py�em stepie.

��Wiesz, my�l�, �e wiem, co m�wi��� szepn�a Sabie.�� �e ciebie zabij�. A mnie zgwa�c�, a potem zabij�.

��Staraj si� nie reagowa栗 powiedzia� Kola.

Napi�cie przerwa� jaki� pisk. Ma�a dziewczynka, mo�e pi�cioletnia, z twarz� pulchn� jak p�czek, dotkn�a �ciany Sojuza i odskoczy�a z oparzon� d�oni�.

M�czy�ni warkn�li jak jeden m��. Zab�jca Musy przycisn�� miecz do szyi Koli. Mia� otwarte usta, ma�e oczka i Kola czu� w jego oddechu zapach mi�sa i mleka. Nagle �wiat sta� si� bardzo �ywy: zwierz�cy zapach stoj�cego przed nim m�czyzny, gorzki zapach stepu, nag�y przyp�yw krwi. Czy to mia�o by� jego ostatnie wspomnienie, zanim pod��y za Mus� w mrok?�

��Darughachi�� powiedzia�.�� Tengri. Darughachi.

Oczy m�czyzny rozszerzy�y si�. Cofn�� si�, ale nadal trzyma� uniesiony miecz i znowu nast�pi�a szybka wymiana zda�, ale teraz m�czy�ni patrzyli na nich jeszcze uwa�niej.

Sabie sykn�a:

��Co� ty powiedzia�?

��To wspomnienia z dzieci�stwa.�� Kola stara� si� m�wi� spokojnie.�� Zgadywa�em. To wcale nie musia� by� ich j�zyk, mogli�my byli wyl�dowa� wsz�dzie w czasie�

��Jaki to j�zyk, Kola?

��Mongolski. Sabie prychn�a.

��Wiedzia�am.

��Powiedzia�em, �e jeste�my wys�annikami. Wys�annikami Wiecznych Niebios. Je�eli w to uwierz�, b�d� musieli traktowa� nas z szacunkiem. By� mo�e przeka�� nas miejscowym funkcjonariuszom. Blefuj�, zwyczajnie blefuj�

��Dobry pomys�, Batmanie�� powiedzia�a Sabie.�� W ko�cu ci faceci widzieli, jak spadli�my z nieba. Zabierzcie mnie do szefa. W filmach to zawsze dzia�a.�� Za�mia�a si� wymuszonym, nieprzyjemnym �miechem.

W ko�cu otaczaj�cy ich ludzie zacz�li si� rozchodzi� i nikt nie przyszed� ich zabi�. Jeden z m�czyzn za�o�y� kurtk� i filcow� czapk�, podbieg� do konia uwi�zanego obok jurty, wskoczy� mu na grzbiet i szybko odjecha�.

Kosmonautom zwi�zano r�ce na plecach i szturcha�cami popchni�to w stron� jednej z jurt. By�oby im trudno chodzi�, nawet nie maj�c zwi�zanych r�k. Kola mia� uczucie, jakby by� pokryty warstw� o�owiu, szumia�o mu w g�owie. Kiedy szli, patrz�ce na nich i d�ubi�ce w nosach dzieci tworzy�y co� w rodzaju gwardii honorowej. Jeden paskudnie wygl�daj�cy bachor rzuci� kamieniem, kt�ry odbi� si� od ramienia Koli. Pomy�la�, �e to nie jest pe�en godno�ci powr�t na Ziemi�. Ale przynajmniej �yli, przynajmniej zyskali troch� na czasie.

Klap� zas�aniaj�c� wej�cie do jurty odsuni�to i wepchni�to ich do �rodka.

Sabie i Kol� popchni�to na filcowe maty. W sztywnych skafandrach ci�nieniowych kosmonauci zajmowali ca�� jurt�, a ich nogi zabawnie wystawa�y na zewn�trz. Ale fakt, �e mogli usi���, stanowi� prawdziw� ulg�.

Jedyne wej�cie do jurty wychodzi�o na po�udnie. Kola widzia� s�o�ce przes�oni�te lekk� mgie�k�. Wiedzia�, �e to by�a mongolska tradycja; w ich pierwotnych wierzeniach dominowa� kult s�o�ca, a tutaj, na r�wninach p�nocnej Azji, s�o�ce w swej codziennej w�dr�wce porusza�o si� g��wnie na po�udniu.

Mongo�owie, przysadzi�ci m�czy�ni i muskularne kobiety, przychodzili i odchodzili, wyra�nie po to, aby kontrolowa� przybysz�w. Wpatrywali si� w kosmonaut�w, zw�aszcza w Sabie, z wyrazem �akomego wyrachowania.

Cz�� sprz�tu kosmonaut�w przyniesiono z kapsu�y Sojuza. Wi�kszo�� tego wszystkiego�� awaryjne zestawy medyczne, nadmuchiwana tratwa ratunkowa�� by�a dla Mongo��w niezrozumia�a. Jednak Sabie i Koli pozwolono zdj�� niepor�czne skafandry i w�o�y� l�ejsze pomara�czowe jednocz�ciowe kombinezony, kt�re nosili na orbicie. Mongolskie dzieci przygl�da�y si� ich bieli�nie i elastycznym spodniom. Skafandry kosmiczne zwalili na kup� w rogu brudnej jurty, jak porzucone kokony.

Kosmonautom uda�o si� ukry� przed oczyma Mongo��w bro� boczn�, kt�r� schowali za plecami.

Potem, ku ogromnej uldze Koli, na chwil� zostawiono ich samych. Opar� si� o brudn� �cian� jurty; nogi mu dr�a�y i sam� si�� woli pr�bowa� uspokoi� bicie serca i pozby� si� zam�tu w g�owie. Powinien by� w szpitalu, otoczony najnowocze�niejsz� aparatur� z dwudziestego pierwszego wieku i poddawany programowi fizjoterapii i powrotu do zdrowia, nie za� wci�ni�ty w k�t tego cuchn�cego namiotu. By� s�aby jak starzec i w obecno�ci tych kr�pych, pot�nych Mongo��w, ca�kowicie bezradny. By� zbity z tropu i wystraszony.

Pr�bowa� my�le� i obserwowa� otoczenie.

Jurta by�a solidnie zbudowana. By� mo�e nale�a�a do wodza tej ma�ej spo�eczno�ci. Jej g��wn� podpor� stanowi� gruby s�up, a l�ejsze drewniane paliki nadawa�y jej kopulasty kszta�t. Pod�og� pokrywa�y brudne maty, a na hakach wisia�y metalowe garnki i buk�aki. Wok� �cian sta�y paki z drewna i sk�ry, stanowi�ce jedyne meble w�drownego ludu. Jurta nie mia�a okien, tylko w dachu wyci�to otw�r nad kamiennym paleniskiem, gdzie nieustannie p�on�y kawa�ki suszonego �ajna.

Na pocz�tku Kola zastanawia� si�, jak t� jurt� mo�na rozebra� i ustawi� ponownie, poniewa� koczownicy podr�owali co najmniej dwa razy w roku, przemieszczaj�c si� mi�dzy letnimi i zimowymi pastwiskami. Ale dostrzeg� stoj�cy niedaleko du�y w�z. Jego platforma by�a na tyle szeroka, by pomie�ci� ca�� jurt� i jej zawarto��.

��Ale nie zawsze tak by�o�� szepn�� do Sabie.�� Tylko na pocz�tku trzynastego wieku. Potem po prostu rozbierali jurty jak namioty i przenosili je z�o�one. To ustala nasze po�o�enie w czasie� Wyl�dowali�my w centrum Imperium Mongo��w, u szczytu ich pot�gi!

��Mamy szcz�cie, �e wiesz o nich tak wiele. Kola chrz�kn��.

��Szcz�cie? Sabie, Mongo�owie przybyli do Rosji dwukrotnie. Czego� takiego si� nie zapomina, nawet po o�miu stuleciach.

Po jakim� czasie przygotowano jedzenie. Kobieta wci�gn�a do �rodka wielki �elazny garnek. Do garnka wrzuci�a posiekan� p�tusz� owcy, nie tylko mi�so i ko�ci, lecz tak�e p�uca, �o��dek, m�zg, wn�trzno�ci, racice i oczy; najwyra�niej nic tu si� nie marnowa�o. Kobieta mia�a twarz jak ze sk�ry i ramiona jak miotacz. Kiedy by�a zaj�ta przy mi�sie, w og�le nie zwraca�a uwagi na Sabie i Kol�, jak gdyby dwaj ludzie z przysz�o�ci tkwi�cy w rogu jej jurty stanowili co� powszedniego.

Pozostawieni w�asnemu losowi kosmonauci robili, co mogli, aby jak najszybciej przystosowa� si� do bezlitosnego przyci�gania ziemskiego, ukradkiem zginaj�c stawy i zmieniaj�c pozycj�, aby rozrusza� kolejne grupy mi�ni. Poza tym nie mieli nic do roboty. Kola przypuszcza�, �e czekano na powr�t owego je�d�ca z wyprawy do miejscowego funkcjonariusza, kiedy to zostanie podj�ta decyzja co do ich dalszego losu�� decyzja, kt�ra jak wiedzia�, mo�e wci�� oznacza� ich �mier�. Ale mimo tej ponurej perspektywy, kiedy min�o popo�udnie, Kol�, o dziwo, ogarn�a nuda.

Masa mi�sa i podrob�w gotowa�a si� w garnku przez par� godzin. Potem do jurty wepchn�li si� doro�li i dzieci. Niekt�rzy przynie�li wi�cej mi�sa, kt�re wygl�da�o na mi�so lis�w, myszy i kr�lik�w. Zwierz�ta by�y obdarte ze sk�ry, ale nie oczyszczone. Kola widzia� przyklejone do nich ziarenka piasku i zasch�� krew.

Kiedy potrawa by�a gotowa, Mongo�owie po prostu zabrali si� do jedzenia. Pos�uguj�c si� drewnianymi miskami, wybierali kawa�ki mi�sa, kt�re jedli palcami. Popijali kubkami czego�, co wygl�da�o jak mleko, kt�re nalewano z buk�ak�w. Czasami, kiedy po paru ugryzieniach nie spodoba� im si� smak kawa�ka mi�sa, wrzucali go z powrotem, podobnie jak chrz�stki, kt�re wypluwali do garnka.

Sabie patrzy�a na to wszystko z przera�eniem.

��I nikt nie umy� r�k przed jedzeniem.

��Dla Mongo��w woda jest �wi�ta�� powiedzia� Kola.�� Nie wolno jej kala�, u�ywaj�c do mycia.

��Wi�c jak utrzymuj� czysto��?

��Witaj w trzynastym wieku, Sabie.

Go�cie trzymali si� z daleka od kosmonaut�w, ale poza tym ich �ycie towarzyskie wydawa�o si� niezak��cone.

Po jakim� czasie jeden z m�odszych m�czyzn zbli�y� si� do kosmonaut�w, nios�c misk� z mi�sem. Kola zobaczy�, �e t�uszcz zwierz�cy, kt�ry b�yszcza� na wargach ch�opca, stanowi jedynie wierzchni� warstw� t�uszczu i brudu pokrywaj�cego jego twarz; z jego szerokich nozdrzy zwisa� glut wysuszony przez wiatr, a ci�gn�cy si� za nim smr�d, przypominaj�cy zapach przejrza�ego sera, by� po prostu potworny. Ch�opiec si�gn�� za plecy Koli i uwolni� mu jedn� r�k�. Nast�pnie wyci�gn�� z miski kawa�ek mi�sa i poda� mu. Paznokcie mia� czarne od brudu.

��Musisz wiedzie栗 mrukn�� Kola�� �e Mongo�owie zmi�kczali mi�so, umieszczaj�c je pod siod�em. Ten kawa�ek baraniny m�g� sp�dzi� wiele dni faszerowany metanem z t�ustej dupy jakiego� pastucha.

��Zjedz to�� mrukn�a Sabie.�� Potrzebujemy peptyd�w. Kola wzi�� mi�so, zamkn�� oczy i ugryz�. By�o twarde jak podeszwa i mia�o smak t�uszczu i mas�a. P�niej ch�opiec przyni�s� mu kubek mleka. Natychmiast uderzy�o mu do g�owy i wtedy niejasno przypomnia� sobie, �e Mongo�owie poddawali kobyle mleko fermentacji. Wypi� najmniej, jak m�g�.

Po jedzeniu kosmonautom pozwolono wyj�� osobno, aby si� mogli za�atwi�, ale ca�y czas ich uwa�nie obserwowano.

Kola skorzysta� z okazji, �eby si� rozejrze�. Wok� niego rozci�ga�a si� r�wnina, ogromna i pusta, p�aszczyzna ��tego py�u, usiana plamami zieleni. Po szarym niebie p�yn�y g�ste chmury, rzucaj�c cienie niczym jeziora. Ale ziemia, bezkresna, p�aska i bez wyrazu, wydawa�a si� przy�miewa� swym ogromem nawet niebo. By� to P�askowy� Mongolski�� tyle wiedzia� dzi�ki nawigacji podczas schodzenia w d�. Nigdzie nie schodzi�a poni�ej tysi�ca metr�w nad poziomem morza i by�a odgrodzona od reszty Azji wielkimi naturalnymi barierami: �a�cuchami g�r na zachodzie, pustyni� Gobi na po�udniu i puszczami syberyjskimi na p�nocy. Pami�ta�, �e z orbity wygl�da�a jak olbrzymie pustkowie, lekko pofalowana r�wnina, poprzecinana tu i �wdzie nitkami rzek, ale by�o ich bardzo niewiele, jak na wst�pnym szkicu krajobrazu. I teraz sam si� tu znalaz�, utkwi� w samym jej �rodku.

I na tym bezkresnym pustkowiu przycupn�a ta wioska. Rozpadaj�ce si� okr�g�e jurty koloru b�ota wygl�da�y bardziej na zerodowane g�azy ni� na dzie�o ludzkich r�k. Zniszczony modu� powrotny Sojuza jako� dziwnie pasowa� do tego otoczenia. Ale dzieci biega�y i �mia�y si�, a s�siedzi nawo�ywali si� ze stoj�cych ko�o siebie jurt. Kola widzia� zwierz�ta: owce, kozy i konie, kt�re porusza�y si� niestrze�one, a ich ryki i beczenie nios�y si� w nieruchomym powietrzu. Chocia� by� oddalony od tej epoki o osiem stuleci i chocia� nie m�g� chyba istnie� wi�kszy kontrast, je�li chodzi o pochodzenie jego i tych ludzi�� kosmonauty i koczownik�w, najbardziej technologicznie rozwini�tych istot ludzkich, zderzonych z najbardziej prymitywnymi�� widzia�, �e podstawowe zasady kontakt�w mi�dzyludzkich nie uleg�y zmianie, kiedy znalaz� si� na tej wype�nionej ludzkim ciep�em ma�ej wysepce, zagubionej po�r�d bezkresnej, milcz�cej r�wniny. By�o to w jakim� sensie pocieszaj�ce, cho� by� Rosjaninem, kt�ry dosta� si� w r�ce Mongo��w.

Tej nocy Kola i Sabie przytulili si� do siebie, okryci obrzydliwie cuchn�cym kocem z ko�skiego w�osia. Wsz�dzie wok� rozlega�o si� chrapanie Mongo��w. Ale ilekro� Kola podni�s� wzrok, zawsze okazywa�o si�, �e kt�ry� z nich czuwa, a jego oczy b�yszcza�y w przy�mionym blasku ogniska. Kola mia� wra�enie, �e w og�le nie zmru�y� oka. Za to Sabie z g�ow� opart� na jego ramieniu spa�a przez par� godzin; by� zaskoczony jej odwag�.

W nocy wiatr przybra� na sile, a jurta trzeszcza�a i ko�ysa�a si� jak ��d� unosz�ca si� na stepie. Kola, le��c z otwartymi oczami, zastanawia� si�, co si� sta�o z Caseyem.

Po �niadaniu Sekretarz Eumenes odprawi� swoich s�u��cych. Naci�gn�� na ramiona fioletow� peleryn� i pchn�wszy ci�k� sk�rzan� klap� zas�aniaj�c� wej�cie, wyszed� z namiotu.

Chmury rozesz�y si�, ukazuj�c b��kitne niebo, blade jak wyblak�a farba; poranne s�o�ce mocno przygrzewa�o. Przynajmniej tym razem nie pada� deszcz. Ale kiedy popatrzy� na zach�d, w stron� morza, ujrza� k��bi�ce si� w�ciekle czarne chmury i wiedzia�, �e zbli�a si� kolejna burza. Nawet miejscowi, kt�rzy zgromadzili si� wok� obozu wojskowego, sprzedaj�c talizmany i b�yskotki oraz cia�a swoich dzieci, twierdzili, �e nigdy dot�d nie widzieli takiej pogody.

Eumenes ruszy� w stron� namiotu Hefajstiona. Droga nie by�a �atwa. Ziemia zamieni�a si� w mi�kkie, ��te b�oto, stratowane stopami ludzi i zwierz�t, kt�re lepi�o si� do but�w Eumenesa.

Wsz�dzie wok� dym tysi�ca ognisk unosi� si� w niebo. Ludzie wychodzili z namiot�w, d�wigaj�c odzie� i sprz�t ci�ki od b�ota. Niekt�rzy z nich zgolili kilkudniowy zarost; rozkaz, aby by� g�adko ogolonym, by� jedn� z pierwszych inicjatyw Kr�la, kiedy przej�� dow�dztwo nad armi� po swym zamordowanym ojcu, podobno dlatego, aby wrogowie nie mieli za co chwyci� podczas walki wr�cz. Macedo�czycy jak zwykle narzekali na ten dziwny grecki zwyczaj i na n�dzny, barbarzy�ski stan miejsca, do kt�rego przywi�d� ich Kr�l.

�o�nierze zawsze lubi� zrz�dzi�. Ale kiedy flota jako pierwsza znalaz�a si� tu, na terenie delty, �egluj�c z biegiem Indusu, sam Eumenes by� przera�ony gor�cem, smrodem i chmurami owad�w unosz�cych si� nad bagnist� ziemi�. Jednak Eumenes szczyci� si� metodycznym umys�em; by� m�drcem, kt�ry robi� swoje bez wzgl�du na pogod�. Deszcz pada nawet na bog�w-kr�l�w, pomy�la�.

Namiot Hefajstiona by� okaza�y, znacznie bardziej okaza�y ni� jego w�asny, co by�o oznak� specjalnych wzgl�d�w, jakimi Kr�l darzy� swego najbli�szego towarzysza. Pomieszczenia mieszkalne otoczone szeregiem westybul�w i przedpokoj�w by�y strze�one przez oddzia� tarczownik�w, �o�nierzy elitarnej piechoty, uchodz�cych za najlepszych piechur�w na �wiecie.

Kiedy Eumenes zbli�y� si� do namiotu, zosta� wezwany do zatrzymania si�. Stra�nik by�, rzecz jasna, Macedo�czykiem.

Z pewno�ci� zna� Eumenesa, teraz jednak sta� przed Sekretarzem z uniesionym w g�r� mieczem. Eumenes ani drgn��, patrz�c przed siebie nieruchomo i w ko�cu �o�nierz da� za wygran�.

Wrogo�� macedo�skiego wojownika wobec greckiego administratora by�a nieunikniona, tak jak pogoda, nawet je�li by�a oparta na niewiedzy, bo jak�e ci p�barbarzy�cy wyobra�ali sobie, �e taka wielka armia utrzyma ich przy �yciu i zapewni zaopatrzenie, gdyby nie skrupulatne zabiegi sekretariatu Eumenesa? Nie ogl�daj�c si� za siebie, Eumenes przecisn�� si� do namiotu.

W westybulu panowa� nie�ad. Szambelani i s�udzy naprawiali sto�y, zbierali fragmenty rozbitych naczy� oraz kawa�ki podartego odzienia oraz �cierali plamy po winie i czym�, co wygl�da�o jak krwawe wymiociny. Poprzedniego wieczoru Hefajstion najwyra�niej znowu podejmowa� dow�dc�w i innych �go�ci�.

Majordomus Hefajstiona by� ma�ym, grubym, pedantycznym cz�owieczkiem, o rudoblond w�osach. Kiedy kaza� Eumenesowi odczeka� w westybulu dok�adnie tyle czasu, �eby podkre�li� w�asn� pozycj�, sk�oni� si� i gestem zaprosi� do prywatnych komnat swego pana.

Hefajstion spoczywa� na ��ku, przykryty lu�nym prze�cierad�em; wci�� mia� na sobie koszul� nocn�. By� o�rodkiem zainteresowania: szambelani przygotowywali stroje i wnosili jedzenie, a rz�d s�u��cych d�wiga� dzbany z wod�. Sam Hefajstion, opieraj�c si� na �okciu, leniwie d�uba� w tacy pe�nej mi�siwa.

Pod prze�cierad�em co� si� poruszy�o. Ch�opiec z oczyma ci�kimi od snu wynurzy� si� spod prze�cierad�a i usiad�, wygl�daj�c na oszo�omionego. Hefajstion u�miechn�� si� do niego. Dotkn�� palcami w�asnych warg, a potem warg ch�opca i poklepa� go po ramieniu.

��Teraz ju� id�.�� Ch�opiec zszed� z ��ka, by� zupe�nie nagi. Szambelan owin�� go peleryn� i wyprowadzi� z komnaty.

Eumenes, czekaj�c przy wej�ciu, stara� si� nie okazywa� pogardy na widok tego, co zobaczy�. �y� i pracowa� z tym Macedo�czykiem na tyle d�ugo, �eby nauczy� si� go rozumie�. Pod rz�dami swych kr�l�w zostali zjednoczeni i stanowili teraz si��, kt�ra mog�a podbi� �wiat, ale wywodzili si� z g�rskich plemion i od tradycji przodk�w dzieli�o ich zaledwie kilka pokole�. Eumenes chcia�by nawet przy��czy� si� do ich hulanek, gdyby to nie by�o nierozs�dne. Ale mimo to niekt�rzy spo�r�d tych s�ug byli synami macedo�skiej arystokracji, kt�rych wys�ano, by s�u�yli wy�szym urz�dnikom Kr�la, a� do uko�czenia edukacji. Eumenes m�g� tylko wyobra�a� sobie, co musz� prze�ywa� tacy m�odzi ludzie, sp�dzaj�c ranki na usuwaniu cuchn�cych pozosta�o�ci po jakim� pijanym barbarzy�skim wojowniku albo sp�dzaj�c noce, dogadzaj�c jego potrzebom w jaki� inny spos�b.

Wreszcie Hefajstion zauwa�y� Eumenesa.

��Wcze�nie dzisiaj przybywasz, Sekretarzu.

��Nie s�dz�, chyba �e s�o�ce znowu zacz�o skaka� po niebie.

��Wi�c to ja jestem sp�niony. Ha!�� Machn�� ro�nem z kawa�kiem mi�sa w stron� Eumenesa.�� Spr�buj tego. Nigdy by ci nie przysz�o do g�owy, �e martwy wielb��d mo�e tak smakowa�.

��Powodem, dla kt�rego Hindusi tak mocno przyprawiaj� swoje potrawy�� powiedzia� Eumenes�� jest to, �e jedz� zgni�e mi�so. Ja b�d� si� trzyma� owoc�w i baraniny.

��Straszny z ciebie nudziarz, Eumenesie�� powiedzia� Hefajstion nerwowo.

Eumenes ukry� irytacj�. Pomimo nieustannej rywalizacji z Hefajstionem my�la�, �e rozumie nastr�j Macedo�czyka.

��A ty t�sknisz za Kr�lem. Rozumiem, �e dot�d nie by�o �adnych wiadomo�ci.

��Po�owa naszych zwiadowc�w w og�le nie powr�ci�a.

��Czy poprawia ci si� nastr�j, kiedy si� zagubisz mi�dzy udami s�ugi?

��Znasz mnie a� za dobrze, Sekretarzu.�� Hefajstion od�o�y� ro�en na talerz.�� Mo�e masz racj� co do tych przypraw. Mimo to wyr�buj� przej�cie przez bebechy, jak kompania konnicy przez linie Pers�w��� Zwl�k� si� z ��ka, �ci�gn�� koszul� nocn� i za�o�y� czyst� tunik�.

Eumenes zawsze by� zdania, �e Macedo�czyk jest pe�en sprzeczno�ci. By� wy�szy ni� wi�kszo�� ludzi, mia� regularne rysy, cho� nos mia� dosy� d�ugi, zdumiewaj�co niebieskie oczy i kr�tko przyci�te czarne w�osy. Trzyma� si� dobrze. Bez w�tpienia by� wojownikiem, o czym �wiadczy�y liczne blizny pokrywaj�ce jego cia�o.

Wszyscy wiedzieli, �e Hefajstion by� najbli�szym towarzyszem Kr�la od czasu, gdy byli ch�opcami, a potem zosta� jego kochankiem. Chocia� od tego czasu Kr�l mia� wiele �on, kochanek i kochank�w, z kt�rych ostatnim by� przypominaj�cy robaka perski eunuch imieniem Bagoas, pewnego razu, kiedy by� pijany, zwierzy� si� Eumenesowi, �e zawsze uwa�a� Hefajstiona za jedynego prawdziwego towarzysza, jedyn� prawdziw� mi�o�� swego �ycia. Kr�l, kt�ry nie by� g�upcem, nawet gdy chodzi�o o przyjaci�, powierzy� Hefajstionowi dow�dztwo nad t� grup� armii, a przedtem uczyni� go swym wezyrem, na wz�r perskiej tradycji. A je�li chodzi o Hefajstiona, nikt inny si� nie liczy�, by� tylko Kr�l; jego s�ugi i konkubiny nie by�y niczym wi�cej ni� istotami, kt�re go ogrzewa�y pod nieobecno�� Kr�la.

Ubrawszy si�, Hefajstion powiedzia�:

��Czy odczuwasz satysfakcj�, widz�c, jak cierpi� z powodu Kr�la?

��Nie�� odpar� Eumenes.�� Ja tak�e si� o niego boj�, Hefajstionie. I to nie dlatego, �e jest moim Kr�lem�� nie z powodu wstrz�su, jaki wywo�a�aby u nas wszystkich jego strata�� lecz ze wzgl�du na niego samego. Mo�esz w to wierzy� lub nie, niemniej jednak to prawda.

Hefajstion przyjrza� mu si� uwa�nie. Podszed� do wanny, wzi�� myjk� i przetar� twarz.

��Nie w�tpi� w ciebie, Eumenesie. W ko�cu razem przeszli�my wiele, towarzysz�c Kr�lowi w jego wielkich wyprawach.

��A� na kraniec Ziemi�� cicho powiedzia� Eumenes.

��Tak, a� na kraniec Ziemi. A teraz, kto wie, mo�e nawet jeszcze dalej� Daj mi jeszcze chwil�. Usi�d�, prosz�, napij si� wody, wina, pocz�stuj si� owocami�

Eumenes usiad� i wzi�� par� suszonych fig. Pomy�la�, �e to by�a naprawd� d�uga podr�. I jakie to by�oby dziwne�� jakie przykre�� gdyby wszystko mia�o si� sko�czy� tutaj, w tym wymar�ym miejscu, tak daleko od domu.

Maj�c za plecami uzbrojonych we w��cznie �o�nierzy z epoki �elaza, Bisesa, Cecil de Morgan, kapral Batson oraz towarzysz�cy im trzej sipajowie pokonali ostatni grzbiet. Przed ich oczyma roztacza�a si� delta Indusu, r�wnina, kt�r� przecina�a migoc�ca, szeroka, leniwie p�yn�ca rzeka. Na zachodnim horyzoncie Bisesa dostrzeg�a sylwetki statk�w na morzu, niewyra�ne wskutek g�stego, przesyconego mg�� powietrza.

Pomy�la�a zdumiona, �e statki wygl�daj� jak tryremy.

Przed sob� ujrza�a ob�z wojskowy. Wzd�u� brzeg�w rzeki rozbito namioty i dym niezliczonych ognisk miesza� si� z porannym powietrzem. Niekt�re namioty by�y ogromne i otwarte od frontu, jak sklepy. Wsz�dzie panowa� ruch, roi�o si� od ludzi. Nie byli to wy��cznie �o�nierze: kobiety porusza�y si� wolno, ci�ko ob�adowane, dzieci biega�y po b�otnistej ziemi, a psy, kurczaki i nawet �winie truchta�y zat�oczonymi uliczkami. Jeszcze dalej, w wielkich zagrodach wida� by�o konie, wielb��dy i mu�y, a stada owiec i k�z wa��sa�y si� po bagnistej ziemi. Wszyscy i wszystko by�o pokryte b�otem, od najwy�szego wielb��da do najmniejszego dziecka.

Pomimo b�ota i znu�enia de Morgan robi� wra�enie ogarni�tego eufori�. Dzi�ki swojemu �niepotrzebnemu wykszta�ceniu� wiedzia� znacznie wi�cej ni� ona na temat tego, co si� tu dzieje. Wskaza� otwarte namioty.

��Widzicie? �o�nierze mieli robi� zakupy, wi�c s� tam handlarze�� wielu z nich to Fenicjanie, je�li dobrze pami�tam�� kt�rzy pod��aj� za maszeruj�cymi wojskami. S� tam wszystkie rodzaje sklep�w, teatrzyki w�drowne, a nawet s�dy, kt�re wymierzaj� sprawiedliwo�� I pami�tajcie, �e ta armia jest w terenie od wielu lat. Wielu z tych m�czyzn po drodze znalaz�o sobie kochanki, �ony; niekt�rzy maj� nawet dzieci. To prawdziwe w�druj�ce miasto�

Bises� szturchni�to w plecy d�ug� macedo�sk� w��czni� z �elaznym grotem, saris�, jak nazywa� j� de Morgan. Czas rusza�. Zacz�li posuwa� si� z trudem w d� zbocza, w stron� obozu.

Pr�bowa�a ukry� zm�czenie. Na pro�b� kapitana Grove�a wyruszy�a z grup� zwiadowcz�, aby spr�bowa� nawi�za� kontakt z ow� macedo�sk� armi�. Po kilku dniach w�dr�wki dolin� Indusu o �wicie poddali si� macedo�skiemu patrolowi, w nadziei, �e zabior� ich do dow�dc�w. Od tej chwili pokonali ju� oko�o dziesi�ciu kilometr�w.

Wkr�tce znale�li si� w�r�d namiot�w i Bisesa sz�a ostro�nie, wybieraj�c drog� przez rzadkie b�oto i le��ce tu i �wdzie �ajno; zapach zwierz�t by� wszechobecny. Przypomina�o to bardziej wiejskie podw�rze ni� ob�z wojskowy.

Niebawem otoczyli ich ludzie, kt�rzy wpatrywali si� w jej kombinezon, garnitur de Morgana i o�lepiaj�co czerwone kurtki brytyjskich �o�nierzy. Wi�kszo�� tych ludzi by�a niskiego wzrostu, byli nawet ni�si od dziewi�tnastowiecznych sip�j�w, ale m�czy�ni byli barczy�ci, kr�pi i najwyra�niej bardzo silni. Tuniki �o�nierzy by�y po�atane i nawet sk�rzane namioty nosi�y �lady zniszczenia i licznych napraw, ale �o�nierskie poz�acane tarcze l�ni�y, a konie mia�y w pyskach srebrne w�dzid�a. By�a to osobliwa mieszanina zaniedbania i bogactwa. Bisesa widzia�a, �e armia ta znajdowa�a si� przez d�ugi czas z dala od domu, ale by�a armi� zwyci�sk� i zdoby�a �upy przekraczaj�ce �o�nierskie marzenia.

De Morgan wydawa� si� bardziej zainteresowany reakcj� Bisesy ni� samymi Macedo�czykami.

��O czym my�lisz?

��Powtarzam sobie, �e naprawd� jestem tutaj�� odpowiedzia�a wolno.�� Naprawd� to widz�, ta zas�ona dwudziestu trzech wiek�w jakim� cudem zosta�a zerwana. I my�l� o wszystkich ludziach, kt�rzy bardzo by chcieli tutaj si� znale��, �eby to zobaczy�.

��Tak. Ale przynajmniej my jeste�my tutaj i to ju� co�. Bisesa potkn�a si� i w nagrod� otrzyma�a kolejne pchni�cie.

Powiedzia�a cicho:

��Wiesz, mam za pasem pistolet.�� Tak jak przypuszczali, Macedo�czycy nie rozpoznali broni palnej i pozwolili im j� zatrzyma�, za to skonfiskowali no�e i bagnety.�� I mam wielk� ochot� machn�� r�k� na bezpiecze�stwo i sprawi�, aby eskortuj�cy mnie �o�nierz wsadzi� sobie ten spiczasty koniec we w�asn� dup� z epoki �elaza.

��Nie radzi�bym tego robi栗 spokojnie powiedzia� de Morgan.

Kiedy Hefajstion by� got�w, Eumenes kaza� szambelanowi przedstawi� list� �o�nierzy i ich zachowania. Papiery roz�o�ono na niskim stole. Tak jak podczas wi�kszo�ci porannych spotka� Eumenes i Hefajstion zacz�li przegl�da� niezliczone dane zwi�zane z administrowaniem armi� licz�c� dziesi�tki tysi�cy �o�nierzy�� potencja� rozmaitych oddzia��w armii, rozdzia� �o�du, posi�ki, uzbrojenie, odzie�, juczne zwierz�ta�� czynno�ci, kt�re si� odbywa�y nawet wtedy, gdy wojsko nie porusza�o si� od wielu tygodni, tak jak w tym wypadku. W rzeczywisto�ci zadanie to by�o bardziej skomplikowane ni� zwykle, wskutek zapotrzebowa� floty, kt�ra sta�a bezczynnie w uj�ciu delty.

Jak zawsze raport sekretarza konnicy by� szczeg�lnie k�opotliwy. Konie zdycha�y na pot�g� i obowi�zkiem gubernator�w prowincji w ca�ym imperium by�o zapewni� zapasowe zwierz�ta i dostarczy� je do rozmaitych o�rodk�w, z kt�rych zostan� skierowane na pole walki. Ale wobec braku ��czno�ci przez jaki� czas nie by�o dostaw i sekretarz konnicy, coraz bardziej zaniepokojony, nakaza� ob�o�y� sekwestrem miejscow� ludno��.

��Je�eli jakiekolwiek sprawne konie unikn� garnka�� ponuro za�artowa� Hefajstion.

Hefajstion by� dow�dc� tej grupy armii. Ale Eumenes jako kr�lewski sekretarz posiada� w�asn� hierarchi�, r�wnoleg�� do struktury dow�dztwa armii. Mia� swoich sekretarzy pomocniczych, oddelegowanych do ka�dej spo�r�d g��wnych jednostek wojskowych�� piechoty, konnicy, najemnik�w i innych�� i ka�dej z nich towarzyszyli inspektorzy, kt�rzy zajmowali si� g��wnie zbieraniem szczeg�owych informacji. Eumenes szczyci� si� precyzj� i przydatno�ci� swych informacji, by�o to niema�e osi�gni�cie w�r�d Macedo�czyk�w, z kt�rych wi�kszo��, nawet arystokracja, nie umia�a pisa� ani liczy�.

Ale Eumenes by� do tego zadania dobrze przygotowany. Starszy ni� wi�kszo�� bliskich towarzyszy Kr�la s�u�y� ojcu Kr�la, Filipowi, tak jak teraz jego synowi.

Filip zaj�� Macedoni� trzy lata przed urodzeniem swego nast�pcy. W tych czasach kr�lestwo stanowi�o lu�ny sojusz zwa�nionych ksi�stw, kt�rym zagra�a�y barbarzy�skie plemiona od p�nocy i przebieg�e greckie miasta-pa�stwa od po�udnia. Pod rz�dami Filipa p�nocne plemiona wkr�tce podbito. Starcie z Grekami by�o nieuniknione, a kiedy do niego dosz�o, zasadnicza innowacja wojskowa Filipa, jego znakomicie wyszkolone, niezwykle ruchliwe dywizje konnicy, zwane kompaniami, przedar�y si� przez silnie uzbrojon�, ale nieruchaw� greck� piechot�. Eumenes, kt�ry sam pochodzi� z miasta-pa�stwa Cardia, wiedzia�, �e uraza do barbarzy�skich greckich zwyci�zc�w prawdopodobnie nigdy nie os�abnie. Ale w czasach gdy cywilizowane obszary ogranicza�y si� do kilku stref, otoczonych wielkimi morzami barbarzy�stwa i nieznanego, interesuj�cy si� polityk� Grecy wiedzieli, �e silna Macedonia stanowi tarcz� przed gorszymi niebezpiecze�stwami. Popierali zamiar Filipa, by zaatakowa� ogromne perskie imperium, rzekomo aby zem�ci� si� za wcze�niejsze potworno�ci, jakich dopu�cili si� Persowie wobec greckich miast. A wykszta�cenie kr�lewskiego syna, kt�re otrzyma� z r�k greckich nauczycieli, w tym s�ynnego Arystotelesa, ucznia Platona, s�u�y�o umocnieniu wra�enia hellenistycznych sympatii Filipa.

Filip w�a�nie przygotowywa� si� do tej wielkiej perskiej przygody, gdy zosta� zamordowany.

Nowy kr�l mia� zaledwie dwadzie�cia lat, ale bez najmniejszego wahania przyst�pi� do kontynuacji tego, co rozpocz�� jego ojciec. Szereg szybkich kampanii umocni�o jego pozycj� w Macedonii i Grecji. Nast�pnie jego uwag� zwr�ci� �akomy k�sek, kt�ry niemal sta� si� �upem jego ojca. Perskie imperium rozci�ga�o si� od Turcji do Egiptu i Pakistanu, a jego Wielki Kr�l m�g� zgromadzi� si�y licz�ce milion �o�nierzy. Ale po sze�ciu latach brutalnej i b�yskotliwej kampanii, kr�l Macedonii wst�pi� na tron w samym Persepolis.

Ten Kr�l chcia� nie tylko zwyci�a�, ale tak�e rz�dzi�. Zamierza� rozpowszechni� greck� kultur� na terenie Azji, w ca�ym imperium za�o�y� lub odbudowa� miasta na wz�r miast greckich. I co by�o bardziej kontrowersyjne, pr�bowa� zjednoczy� zasadniczo odmienne ludy, kt�re znalaz�y si� pod jego rz�dami. Przej�� perski spos�b ubierania si� i nawyki i zaszokowa� swych ludzi, ca�uj�c w ich obecno�ci eunucha Bagoasa w usta.

Tymczasem kariera Eumenesa rozwija�a si� r�wnolegle do sukces�w odnoszonych przez Kr�la. Swoj� skuteczno�ci�, inteligencj� i polityczn� zr�czno�ci� zdoby� sobie dozgonne zaufanie Kr�la, a zakres jego obowi�zk�w r�s� w miar� rozrastania si� imperium, a� Eumenes poczu�, jakby na w�asnych barkach d�wiga� brzemi� ca�ego �wiata.

Ale Kr�lowi samo imperium nie wystarcza�o. Kiedy podbi� Persj�, rzuci� sw� zaprawion� w bojach armi�, pi��dziesi�t tysi�cy �o�nierzy, do walki na po�udnie i na zach�d, w kierunku bogatych, owianych tajemniczo�ci� Indii. Armie post�powa�y na wsch�d, zmierzaj�c do niezbadanej i niezaznaczonej na mapach krainy, kieruj�c si� ku wybrze�u, kt�re jak Kr�l wierzy�, jest brzegiem Oceanu ci�gn�cego si� wok� �wiata. Kraina by�a dziwna: w rzekach mieszka�y krokodyle, a lasy by�y pe�ne gigantycznych w�y i kr��y�y pog�oski o imperiach, o kt�rych nikt przedtem nie s�ysza�. Ale Kr�l nie zatrzymywa� si�.

Dlaczego posuwa� si� dalej? Jedni m�wili, �e jest bogiem w ludzkim ciele, a ambicje bog�w przewy�szaj� ambicje ludzi. Inni utrzymywali, �e pr�buje powt�rzy� wyczyny wielkiego bohatera, Achillesa. Kry�a si� za tym tak�e ciekawo��: cz�owiek, kt�rego uczy� sam Arystoteles, nie m�g� si� oprze� przemo�nemu pragnieniu poznania �wiata. Jednak Eumenes podejrzewa�, �e prawda jest du�o prostsza. Ten Kr�l by� potomkiem znamienitego ojca i nic dziwnego, �e chcia� przy�mi� jego ambicje i w ten spos�b dowie�� swojej wielko�ci.

W ko�cu, nad rzek� Beas, wojsko wyczerpane latami walki zbuntowa�o si� i nawet b�g-kr�l nie m�g� posuwa� si� dalej. Eumenes uwa�a�, �e instynkt jego ludzi ich nie zawi�d�. Uznali, �e maj� ju� tego do��; wystarczy zachowa� to, co do tej pory zdobyli.

Poza tym w g��bi swego finezyjnego umys�u Eumenes ostro�nie ocenia� w�asne korzy�ci. W s�dzie zawsze stawa� wobec rywalizacji: pogarda Macedo�czyk�w dla Grek�w czy drwiny wojownik�w ze zwyk�ych �skryb�w�, a same kwalifikacje Eumenesa wystarcza�y, aby przysporzy� mu wielu wrog�w. W szczeg�lno�ci Hefajstion by� znany z tego, �e zazdro�ci� ka�demu, kto zyska� zaufanie jego kochanka. Napi�cia mi�dzy towarzyszami Kr�la cz�sto mog�y by� �miertelnie niebezpieczne. Ale Eumenes prze�y�, a i on sam nie by� pozbawiony ambicji. Kiedy Kr�l zacz�� k�a�� wi�kszy nacisk na umocnienie polityczne i gospodarcze ni� na dalsze podboje, bardziej wyrafinowane umiej�tno�ci Eumenesa mog�y zyska� na znaczeniu, a on sam zamierza� zaj�� dobr� pozycj�, �eby w przysz�o�ci zosta� kim� wi�cej ni� zwyk�ym sekretarzem.

Po pora�ce nad Beas Kr�l nadal mia� jedn� wielk� ambicj�. Znajduj�c si� wci�� w g��bi Indii, zbudowa� ogromn� flot�, kt�ra mia�a �eglowa� korytem Indusu, a potem wzd�u� brzeg�w Zatoki Perskiej, ustanawiaj�c nowy szlak handlowy, kt�ry m�g�by przyczyni� si� do jeszcze silniejszego zjednoczenia imperium. Podzieli� swe si�y: Hefajstion mia� poprowadzi� flot� do uj�cia delty, a za nim poci�gn�aby kolumna nios�ca ekwipunek i cenne kr�lewskie s�onie; Eumenes i jego ludzie ju� podr�owali z t� flot�. Sam Kr�l zosta�, by prowadzi� walk� z buntowniczymi plemionami w nowej indyjskiej prowincji.

Wszystko sz�o dobrze, dop�ki Kr�l nie podj�� walki z ludem zwanym Malloi i nie zaatakowa� ich twierdzy w Multan. Kr�l, jak zwykle �mia�o, sam poprowadzi� atak, ale zosta� trafiony strza�� w pier�. Ostatni meldunek, jaki otrzyma� Hefajstion, m�wi�, �e ranny Kr�l mia� by� umieszczony na statku i przewieziony drog� wodn�, a�eby do��czy� do reszty swej floty, natomiast armia mia�a przyby� p�niej.

Ale to by�o wiele dni temu. Wydawa�o si�, jakby znajduj�ca si� w g�rze rzeki armia, kt�ra podbi�a �wiat, ca�kowicie znikn�a. A na niebie pojawi�y si� liczne, niewyobra�alnie dziwne znaki; niekt�rzy mruczeli, �e widzieli, jak s�o�ce przeskakuje na niebie. Takie dziwne znaki mog�y tylko zwiastowa� wielkie i okropne zdarzenie, a c� innego mog�o to by�, jak nie �mier� boga-kr�la? Eumenes bardziej wierzy� twardym faktom ni� wszelkim znakom, ale trudno mu by�o rozszyfrowa� te informacje, czy raczej ich brak i jego niepok�j stale r�s�.

Jednak�e nieub�agana konieczno�� administrowania wojskiem umo�liwia�a oderwanie si� od tej niepewnej sytuacji. Eumenes i Hefajstion musieli si� zajmowa� kontrowersyjnymi sprawami, kt�rych nie uda�o si� rozwi�za� urz�dnikom ni�szego szczebla. Dzisiaj zabrali si� do wyja�nienia sprawy dow�dcy dywizji pieszych, kt�ry przy�apawszy sw� ulubion� prostytutk� w ��ku innego oficera, obci�� mu nos sztyletem.

��To paskudna sprawa�� powiedzia� Eumenes�� i stanowi bardzo z�y przyk�ad.

��To jest bardziej skomplikowane. To czyn karygodny.�� Tak te� by�o; takie oszpecenie, na mocy rozkazu Kr�la, mia�o by� odstraszaj�cym przyk�adem dla zab�jcy pokonanego Dariusza, Wielkiego Kr�la Persji.�� Znam tych ludzi�� ci�gn�� Hefajstion.�� Kr��y pog�oska, �e byli tak�e kochankami! Ta dziewczyna wesz�a mi�dzy nich, mo�e maj�c nadziej�, �e jej si� op�aci, je�li napu�ci jednego z nich na drugiego.�� Potar� sw�j wielki nos.�� A, nawiasem m�wi�c, kim jest ta dziewczyna?

To by�o dobre pytanie. Dla cz�onk�w pe�nych urazy pokonanych lud�w nie by�o rzecz� niemo�liw� przenikn�� do struktury dowodzenia kr�lewskiej armii, aby wyrz�dzi� tam jak najwi�cej szkody. Eumenes przerzuci� zwoje dokument�w.

Ale zanim zdo�a� znale�� odpowied�, majordomus Hefajstiona wpad� zaaferowany do �rodka.

��Panie! Musisz przyj�� Najdziwniejsza rzesz, najdziwniejsi ludzie�

Hefajstion warkn��:

��Czy to wiadomo�ci o Kr�lu?

��Nie wiem, panie. Och, chod�, chod�!

Hefajstion i Eumenes spojrzeli po sobie. Potem zerwali si� na r�wne nogi, przewracaj�c st� z le��cymi na nim zwojami i po�pieszyli na zewn�trz. Po drodze Hefajstion chwyci� miecz.

Bises� i de Morgana zaprowadzono do grupy bardziej okaza�ych namiot�w, kt�re wszak�e by�y nie mniej ub�ocone ni� pozosta�e. U wej�cia stali stra�nicy o gro�nym wygl�dzie, uzbrojeni we w��cznie i miecze, spogl�daj�c na nich gniewnie. �o�nierz eskortuj�cy Bises� zrobi� krok w prz�d i zacz�� szybko trajkota� po grecku. Jeden ze stra�nik�w szorstko skin�� g�ow�, wszed� do pierwszego namiotu i co� powiedzia� do kogo� znajduj�cego si� w �rodku.

De Morgan by� spi�ty, podenerwowany, podniecony. By� to stan, jak ju� wiedzia�a Bisesa, gdy wietrzy� jak�� okazj�. Ona sama pr�bowa�a zachowa� spok�j.

Z namiotu wysypa�o si� wi�cej stra�nik�w w nieznacznie r�ni�cych si� uniformach. Otoczyli Bises� i pozosta�ych z mieczami wymierzonymi w brzuchy przyby�ych. Potem ukaza�y si� dwie postacie, najwyra�niej ludzie wy�si rang�; mieli na sobie tuniki o wygl�dzie wojskowym i peleryny, ale ich szaty by�y czyste. Jeden z nich, m�odszy wiekiem, przepchn�� si� przez stra�nik�w. Mia� szerok� twarz, d�ugi nos i kr�tkie czarne w�osy. Zmierzy� ich wzrokiem i przyjrza� si� badawczo ich twarzom, podobnie jak jego �o�nierze by� ni�szy od przyby�ych. Bisesie wyda� si� spi�ty i niezadowolony, ale j�zyk jego cia�a by� tak dziwny, �e trudno by�o mie� pewno��.

Stan�� przed de Morganem i krzykn�� mu co� prosto w twarz. De Morgan struchla�, wzdrygn�wszy si� pod wp�ywem deszczu �liny i co� wyj�ka� w odpowiedzi.

Bisesa sykn�a:

��Czego on chce?

De Morgan zmarszczy� brwi, staraj�c si� skupi�.

��Dowiedzie� si�, kim jeste�my� tak my�l�. Ma silny akcent. Nazywa si� Hefajstion. Poprosi�em go, �eby m�wi� wolniej. Powiedzia�em, �e m�j grecki jest marny, tak jest rzeczywi�cie, to co powtarza�em jak papuga w Winchester, wcale tego nie przypomina�o.

Teraz wyst�pi� naprz�d drugi z nich. By� wyra�nie starszy i �ysy, je�li nie liczy� srebrzystej siwizny, a twarz mia� �agodniejsz�, w�sk��� i bystr�, pomy�la�a Bisesa. Po�o�y� d�o� na ramieniu Hefajstiona i przem�wi� do de Morgana spokojniejszym g�osem.

Twarz de Morgana rozja�ni�a si�.

��Och, dzi�ki Bogu�� prawdziwy Grek! Jego j�zyk jest archaiczny, ale przynajmniej umie m�wi� jak nale�y, nie jak ci Macedo�czycy�

W ten spos�b, za po�rednictwem podw�jnego t�umaczenia de Morgana i starszego m�czyzny, kt�ry nazywa� si� Eumenes, Bisesa by�a w stanie zrozumie�, o co chodzi. Poda�a ich imiona i pokaza�a palcem w ty�, na dolin� Indusu.

��Jeste�my z grup� wojska�� powiedzia�a.�� Daleko w g�rze doliny�

��Je�eli to prawda, powinni�my si� na was natkn�� ju� przedtem�� warkn�� Eumenes.

Nie wiedzia�a, co powiedzie�. Nic w jej dotychczasowym �yciu nie przygotowa�o j� do takiego wydarzenia. Wszystko by�o dziwne, wszystko dotycz�ce tych ludzi z g��bi czasu. Byli niscy, brudni, pe�ni wigoru, pot�nie umi�nieni, wydawali si� bli�si zwierz�t ni� ludzi. Zastanawia�a si�, jak ona wygl�da w ich oczach.

Eumenes zrobi� krok w prz�d. Obszed� Bises� dooko�a, dotykaj�c tkaniny jej ubioru. Jego palce zatrzyma�y si� na d�u�ej ko�o kolby jej pistoletu i Bisesa zesztywnia�a, ale na szcz�cie zostawi� j� w spokoju.

��Nie ma w tobie nic znajomego.

��Bo teraz wszystko jest inne.�� Pokaza�a na niebo.�� Musieli�cie to widzie�. S�o�ce, pogoda. Nic nie jest takie jak przedtem. Zabrano nas w podr� wbrew woli, nie rozumiemy tego. Tak jak i wy. A mimo to znale�li�my si� razem. Mo�e mogliby�my sobie nawzajem pom�c.

Eumenes u�miechn�� si�.

��Przez ostatnie sze�� lat podr�owa�em wraz z armi� boga-kr�la przez rozmaite dziwne krainy i zdobywali�my wszystko, co napotkali�my. Bez wzgl�du na to, jaka dziwna si�a zachwia�a tym �wiatem, w�tpi�, czy powinni�my si� jej obawia�

Ale w tym momencie rozleg� si� krzyk, kt�ry ni�s� si� przez ca�y ob�z. Ludzie zacz�li biec ku rzece, tysi�ce ich ruszy�o w jednej chwili, jak gdyby wiatr powia� nad polem traw. Podbieg� pos�aniec i powiedzia� co� szybko do Eumenesa i Hefajstiona.

Bisesa spyta�a de Morgana:

��O co chodzi?

��Zbli�a siꠗ powiedzia� faktor.�� W ko�cu przybywa. Kto?

��Kr�l�

Rzek� p�yn�a ma�a flotylla statk�w. W wi�kszo�ci by�y to szerokie, p�askodenne barki albo wspania�e tryremy z wyd�tymi fioletowymi �aglami. Ale statek p�yn�cy na czele flotylli by� mniejszy i nie mia� �agla; pcha�y go do przodu ramiona pi�tnastu par wio�larzy. Nad sterem znajdowa� si� daszek, obszyty fioletowymi i srebrnymi ni�mi. Kiedy statek zbli�y� si� do obozu, daszek podniesiono i oczom zgromadzonych na brzegu ukaza� si� cz�owiek otoczony s�ugami, le��cy na czym�, co wygl�da�o jak poz�acane ��ko.

Przez t�um przebieg� pomruk. Bisesa i de Morgan, zapomniani przez wszystkich poza stra�nikami, parli wraz z innymi w stron� niskiego brzegu.

Bisesa zapyta�a:

��Co oni teraz m�wi�?

���e to podst�p�� odpar� de Morgan.�� �e Kr�l nie �yje, �e to tylko jego zw�oki, kt�re powracaj� na pogrzeb.

Statek dobi� do brzegu. Na rozkaz Hefajstiona grupa �o�nierzy ruszy�a do przodu z rodzajem noszy. Ale ku og�lnemu zaskoczeniu cz�owiek na ��ku poruszy� si�. Odprawi� gestem �o�nierzy z noszami, po czym powoli, z wysi�kiem, z pomoc� swych odzianych w bia�e szaty s�ug, podni�s� si� na nogi. T�um stoj�cy na brzegu w milczeniu obserwowa� jego zmagania. M�czyzna mia� na sobie tunik� z d�ugimi r�kawami, fioletow� peleryn� i ci�ki pancerz. Peleryna by�a przetykana i obszyta z�otem, a tunika bogato zdobiona wzorami przedstawiaj�cymi promienie s�o�ca i rozmaite postacie.

By� niski i kr�py, jak wi�kszo�� Macedo�czyk�w. By� g�adko ogolony, a br�zowe w�osy z przedzia�kiem po�rodku, zaczesane do ty�u, by�y na tyle d�ugie, �e dotyka�y ramion. Ogorza�a twarz znamionowa�a si��, by�a szeroka i przystojna, a spojrzenie spokojne i przenikliwe. Kiedy stan�� naprzeciw zgromadzonego na brzegu t�umu, trzyma� g�ow� dziwnie przechylon� na bok, tak �e oczy mia� uniesione, a usta otwarte.

��Wygl�da jak gwiazda rocka�� szepn�a Bisesa.�� A g�ow� trzyma jak ksi�na Diana. Nic dziwnego, �e go kochaj��

Przez t�um przebieg� kolejny pomruk.

��To on�� wyszepta� de Morgan.�� To w�a�nie m�wi�.�� Bisesa zerkn�a na niego i zaskoczona ujrza�a �zy w jego oczach.�� To on! To Aleksander we w�asnej osobie! M�j Bo�e, m�j Bo�e.

Wybuch�y owacje, kt�re rozprzestrzenia�y si� jak ogie� w suchej trawie, a ludzie wymachiwali pi�ciami, w��czniami, mieczami. Rzucano kwiaty i na pok�ad statku spad� delikatny deszcz p�atk�w.

O �wicie, w dwa dni po wyruszeniu, mongolski wys�annik powr�ci�. Wydawa�o si�, �e los kosmonaut�w zosta� postanowiony.

Sabie trzeba by� obudzi� szturchaniem. Kola ju� czuwa�, z oczami zapuchni�tymi od bezsenno�ci. W przesyconym st�chlizn� mroku jurty, w kt�rej dzieci delikatnie chrapa�y na swych pos�aniach, kosmonautom przyniesiono �niadanie z�o�one z lekko prza�nego chleba oraz misk� czego�, co przypomina�o gor�c� herbat�. By�a aromatyczna, przypuszczalnie sporz�dzona z rosn�cych na stepie zi� i traw i okaza�a si� zaskakuj�co orze�wiaj�ca.

Kosmonauci poruszali si� sztywno. Oboje szybko powracali do siebie po pobycie na orbicie, ale Kola t�skni� za gor�cym prysznicem czy chocia�by mo�liwo�ci� umycia twarzy.

Wyprowadzono ich z jurty i pozwolono im si� za�atwi�. Niebo poja�nia�o, a pokrywa chmur wydawa�a si� dzi� stosunkowo cienka. Kilku koczownik�w kl�cza�o zwr�conych na po�udnie i wsch�d, oddaj�c cze�� rodz�cemu si� dniowi. By� to jeden z niewielu publicznych przejaw�w ich uczu� religijnych; Mongo�owie byli wyznawcami szamanizmu i wystrzegali si� publicznych rytua��w, zast�puj�c je wr�bami, egzorcyzmami i praktykami magicznymi, odbywanymi w zaciszu swych jurt.

Kosmonaut�w zaprowadzono do ma�ej grupy m�czyzn. Osiod�ano sze�� koni, a dwa zaprz�ono do ma�ego wozu na drewnianych ko�ach. Konie by�y masywne i wygl�da�y na niezdyscyplinowane, podobnie jak ich w�a�ciciele, kt�rzy rozgl�dali si� wok� niecierpliwie, jak gdyby chcieli mie� ju� ten przykry obowi�zek za sob�.

��W ko�cu st�d wyje�d�amy�� mrukn�a Sabie powa�nie.�� Oto nadchodzimy, cywilizacjo.

��Jest takie powiedzenie�� ostrzeg� Kola.�� Wpa�� z deszczu�

��Rusz dup�.

Kosmonaut�w popchni�to w stron� wozu. Musieli si� na� wgramoli� z wci�� zwi�zanymi r�kami. Kiedy usiedli na go�ych deskach, zbli�y� si� do nich jaki� Mongo� wygl�daj�cy na si�acza nawet przy swoich pobratymcach i zacz�� do nich g�o�no m�wi�. Jego chropawa twarz by�a pofa�dowana jak mapa plastyczna.

Sabie zapyta�a:

��Co on m�wi?

��Nie mam poj�cia. Ale pami�tam, �e widzieli�my go ju� przedtem. My�l�, �e to ich w�dz. I ma na imi� Scacatai.�� W�dz przyszed� im si� przyjrze� podczas pierwszych godzin niewoli.

��Ten dupek ma zamiar zbi� na nas kapita�. Jakich s��w wtedy u�y�e�?

��Darughachi. Tengri.

Sabie popatrzy�a gniewnie na Scacataia.

��Chwytasz? Tengri, Tengri. Jeste�my ambasadorami Boga. I nie mam zamiaru jecha� do Domu Uciech z r�kami zwi�zanymi na plecach. Rozwi�� nas albo usma�� ten tw�j ty�ek na wolnym ogniu.

Oczywi�cie Scacatai nic z tego nie zrozumia�, ale ton Sabie odni�s� skutek. Po dalszej niezrozumia�ej dla obu stron wymianie zda� skin�� na jednego ze swych syn�w, kt�ry rozci�� wi�zy Sabie i Koli.

��Dobra robota�� powiedzia� Kola, masuj�c przeguby.

��To ma�e piwo�� powiedzia�a Sabie.�� Teraz nast�pna sprawa.�� Zacz�a pokazywa� na Sojuz i na spadochron le��cy pod jedn� z jurt.�� Chc� mie� to, co moje. Przynie� go do wozu. I to, co ukrad�e� z Sojuza��� Musia�a niema�o gestykulowa�, �eby wyt�umaczy�, o co chodzi, ale wreszcie Scacatai niech�tnie kaza� swym ludziom za�adowa� spadochron, a z jurty przyniesiono cz�� ich ekwipunku. Niebawem na wozie le�a� spadochron, skafandry kosmiczne i pozosta�e rzeczy. Kola sprawdzi�, czy s� tam awaryjne zestawy medyczne i rakietnice�� oraz sprz�t radioamatorski, kt�ry stanowi� jedyn� ni� ��cz�c� ich ze �wiatem zewn�trznym, z Caseyem i pozosta�ymi w Indiach.

Sabie pogrzeba�a w rzeczach i wydoby�a tratw� ratunkow�. Wr�czy�a j� uroczy�cie Scacataiowi.

��Proszꠗ powiedzia�a.�� Dar niebios. Kiedy odjedziemy, wyci�gnij t� zatyczk�, o tak. Kapujesz?�� Pokaza�a par� razy, co ma zrobi�, a� sta�o si� jasne, �e Mongo� zrozumia�. Nast�pnie sk�oni�a si�, a Kola poszed� za jej przyk�adem, po czym wdrapali si� na w�z.

Je�d�cy ruszyli. Jeden z nich chwyci� lin�, do kt�rej by�y uwi�zane konie ci�gn�ce w�z i pojazd ci�ko potoczy� si� naprz�d.

��Dzi�ki za baranin�, kole��� zawo�a�a Sabie.

Kola przyjrza� si� jej. Stopniowo, od stanu ca�kowitej s�abo�ci i bezbronno�ci, zaczyna�a panowa� nad sytuacj�. Wydawa�o si�, �e w ci�gu tych kilku dni po wyl�dowaniu wywietrza� z niej ca�y strach, �e uczyni�a to wysi�kiem woli, ale jej determinacja sprawia�a, �e Kola poczu� si� zaniepokojony.

��Masz tupet, Sabie. Wyszczerzy�a z�by w u�miechu.

��Kobieta nie zostanie astronautk�, je�li nie nauczy si� by� twarda. Zreszt� fajnie jest opuszcza� to miejsce w lepszym stylu, ni� tu przybyli�my�

Rozleg� si� g�o�ny huk i ch�r pomieszanych krzyk�w. Scacatai wyci�gn�� zatyczk� tratwy ratunkowej. Mongo�owie wpatrywali si� z rozdziawionymi ustami w �w jasnopomara�czowy przedmiot, kt�ry nagle pojawi� si� znik�d. Zanim wioska znik�a w oddali, dzieci zacz�y wskakiwa� na nadmuchan� tratw�.

Grupa posuwa�a si� zdumiewaj�co szybko naprz�d. Je�d�cy ca�ymi godzinami jechali k�usem i Kola by� pewien, �e posuwaj�c si� w tym tempie zwierz�ta szybko si� zm�cz�, ale konie by�y najwyra�niej nawyk�e do takiej jazdy. Mongo�owie posilali si� na siod�ach i oczekiwali, �e kosmonauci uczyni� to samo. Nawet nie zatrzymywali si�, �eby si� za�atwi� i Sabie i Kola nauczyli si� uchyla�, kiedy wiatr zwiewa� w ich stron� strumie� moczu kt�rego� z je�d�c�w.

Kiedy tak podr�owali, Kola od czasu do czasu dostrzega� w oddali jakby iskry unosz�ce si� nieruchomo nad ziemi�. Zastanawia� si�, czy s� to owe �Oczy�, kt�re opisywa� Casey. A je�eli tak, to czy pojawi�y si� na ca�ym �wiecie? Ch�tnie by zbada� jedno z nich, ale ich szlak nigdy nie przebiega� w ich pobli�u, a Mongo�owie nie przejawiali �adnego zainteresowania.

Zanim s�o�ce znalaz�o si� w najwy�szym punkcie swej drogi, przybyli do czego� w rodzaju stacji przesiadkowej. By�o to zaledwie skupisko jurt na pustym sk�din�d stepie, ale na zewn�trz sta�o uwi�zanych kilka koni i Kola dostrzeg� w oddali stado innych. Kiedy si� zbli�yli, je�d�cy poci�gn�li za dzwonek i w�a�ciciele stacji wybiegli na zewn�trz. Je�d�cy przeprowadzili z nimi szybkie pertraktacje, zmienili konie i ruszyli w dalsz� drog�.

Sabie narzeka�a:

��Mog�am skorzysta� z przerwy. Wstrzymywanie si� jest dosy� trudne.

Kola popatrzy� na oddalaj�c� si� stacj� przesiadkow�.�� My�l�, �e to musi by� yarn.

��Co takiego?

��Swego czasu Mongo�owie w�adali ca�� Eurazj� od W�gier po Morze Po�udniowochi�skie. Zjednoczenie ca�o�ci zapewnia� szybki system komunikacyjny�� uk�ad dr�g i stacji przesiadkowych, gdzie mo�na by�o zmienia� konie. Podobny system mieli Rzymianie. Kurier m�g� pokona� dwie�cie lub trzysta kilometr�w dziennie.

��Tu nie ma w�a�ciwie �adnej drogi. Podr�ujemy otwartym stepem. Wi�c jak ci faceci odnale�li to miejsce?

��Mongo�owie ucz� si� je�dzi�, jeszcze zanim naucz� si� chodzi栗 powiedzia� Kola.�� �eby pokonywa� rozleg�e r�wniny, musz� by� doskona�ymi nawigatorami. Prawdopodobnie nawet nie musz� si� nad tym zastanawia�.

Nawet kiedy nadesz�a noc, Mongo�owie jechali dalej. Spali w siod�ach, gdy jeden lub dw�ch z nich prowadzi�o pozosta�ych. Podskakiwanie wozu sprawi�o, �e Sabie nie mog�a zasn��. Ale Kola, wyczerpany dwiema bezsennymi nocami, zestresowany, w bogatym w tlen stepowym powietrzu, spa� od zmierzchu do �witu.

Czasami jednak je�d�cy wahali si�. Musieli przekracza� osobliwe prostoliniowe granice mi�dzy nagim, wypalonym stepem a obszarami poro�ni�tymi jasnozielon� traw� oraz innymi, zas�anymi wi�dn�cymi kwiatami i jeszcze innymi, gdzie w zacienionych miejscach le�a�y zwa�y topniej�cego �niegu.

Dla Koli by�o oczywiste, �e owe podejrzanie prostoliniowe granice to przej�cia mi�dzy dwoma plastrami czasu i �e ten step zosta� posklejany z mn�stwa fragment�w, wyrwanych z r�nych p�r roku, a nawet z r�nych epok. Ale tak jak �nieg topi� si� w cieple, wiosenne kwiaty szybko wi�d�y, a letnia trawa by�a pokryta plamami i poskr�cana. Mo�e po pe�nym cyklu p�r roku wszystko wr�ci do normy, pomy�la� Kola i te fragmenty zrosn� si�. Ale podejrzewa�, �e zbudowanie nowego �wiata z przemieszczonych w czasie fragment�w starego potrwa wi�cej ni� jeden rok.

Oczywi�cie mongolscy koczownicy nie byli w stanie nic z tego poj��. Nawet konie wierzga�y i r�a�y cicho, kiedy pokonywa�y te dziwne granice.

Raz je�d�cy, wyra�nie zbici z tropu, zatrzymali si� w miejscu, kt�re wydawa�o si� r�wnie puste i niczym niewyr�niaj�ce si� jak pozosta�a cz�� stepu. Mo�e, zastanawia� si� Kola, przedtem znajdowa�a si� tutaj kolejna stacja przesiadkowa i je�d�cy nie mogli zrozumie�, dlaczego nie s� w stanie jej znale��. Stacja przepad�a, ale nie w przestrzeni, lecz w czasie. Koczownicy, zdecydowanie praktyczny lud, podeszli do tego spokojnie. Po kr�tkiej rozmowie pe�nej wzrusze� ramionami ruszyli dalej, ale ju� wolniej; najwyra�niej postanowili, �e je�li nie mog� liczy� na stacje przesiadkowe, musz� oszcz�dza� konie.

Drugiego dnia po po�udniu charakter krajobrazu zacz�� si� zmienia�, staj�c si� bardziej nier�wny i pag�rkowaty. Jechali teraz p�ytkimi dolinami, przeprawiaj�c si� niekiedy przez strumienie i mijaj�c zagajniki poros�e modrzewiami i sosnami. By� to bardziej znajomy krajobraz i Kola poczu� ulg�, �e jest z dala od przyt�aczaj�cego ogromu niezmiennego stepu. Nawet Mongo�owie wydawali si� zadowoleni. Kiedy przeje�d�ali przez ma�� k�p� drzew, m�ody cz�owiek o zwierz�cych rysach twarzy schyli� si�, �eby zerwa� gar�� dzikiego geranium, kt�re przytroczy� do siod�a.

Teren by� do�� g�sto zaludniony. Mijali wiele wiosek, niekt�re z nich by�y du�e i rozci�gni�te na znacznym obszarze, wsz�dzie unosi� si� dym, kt�rego cienkie smu�ki rozwiewa� wiatr. Wida� by�o nawet co� jakby drogi, a przynajmniej po��obione g��bokimi koleinami szlaki. Wydawa�o si�, �e ta cz�� imperium Mongo��w pozosta�a prawie nietkni�ta, cho� by�a pe�na dziwnych zderze� rozmaitych plastr�w czasu.

Zbli�yli si� do szerokiej, leniwie p�yn�cej rzeki. By� tu prom w postaci platformy ci�gnionej przez liny zawieszone nad rzek�. Platforma by�a wystarczaj�co du�a, aby za�adowa� na ni� je�d�c�w, kosmonaut�w, konie, a nawet w�z i przewie�� ich wszystkich za jednym zamachem.

Kiedy znale�li si� na drugim brzegu, skr�cili na po�udnie, posuwaj�c si� wzd�u� rzeki. Kola zobaczy�, �e w pobli�u wije si� druga wielka rzeka; zmierzali w stron� pot�nej konfluencji. Najwyra�niej koczownicy wiedzieli, gdzie jad�.

Ale u st�p wzg�rza, w pobli�u wielkiego zakola jednej z tych rzek, natkn�li si� na kamienn� p�yt� g�sto pokryt� napisami. Koczownicy zwolnili i zacz�li si� jej przygl�da�.

Kola powiedzia� ponuro:

��Nie widzieli jej przedtem, to jasne. Ale ja tak.

��By�e� tutaj?

��Nie. Ale widzia�em zdj�cia. Je�eli mam racj�, jest to konfluencja rzek Onon i Balj. A ten pomnik zosta� tu ustawiony w latach sze��dziesi�tych dwudziestego wieku, jak s�dz�.

��Wi�c to jest male�ki plasterek czasu. Nic dziwnego, �e ci faceci tak si� mu przygl�daj�.

��Napis jest przypuszczalnie w j�zyku staromongolskim. Ale nikt nie wie tego na pewno.

��My�lisz, �e nasza eskorta potrafi to przeczyta�?

��Prawdopodobnie nie. Wi�kszo�� Mongo��w to byli analfabeci.

��Wi�c to jest pomnik? Dla upami�tnienia czego?

��Osiemsetnych urodzin�

Ruszyli dalej i min�li ostatni grzbiet. I wtedy rozpostar�a si� przed ich oczyma, po�o�ona na poro�ni�tej bujn� zieleni� r�wninie, kolejna wioska z mn�stwem jurt, nie, nie wioska, nagle u�wiadomi� sobie Kola, to by�o miasto.

Musia�y tam by� tysi�ce namiot�w, tworz�cych regularn� siatk� i zajmuj�cych wiele hektar�w ziemi. Niekt�re jurty wydawa�y si� nie wi�ksze ni� te w wiosce Scacataia, w g��bi stepu, ale w �rodku wznosi�a si� o wiele bardziej okaza�a konstrukcja, olbrzymi kompleks po��czonych ze sob� pawilon�w. Wszystko otacza� mur, ale by�y tam tak�e �przedmie�cia�, co� jak dzielnice n�dzy, pe�ne prymitywnych jurt �ci�ni�tych na zewn�trz muru. Brudne drogi przecina�y r�wnin� we wszystkich kierunkach, prowadz�c do bram w murze. Na drogach panowa� du�y ruch, a wewn�trz samego miasta z jurt wznosi� si� w niebo dym, mieszaj�c si� z jasnobr�zowym smogiem wisz�cym nad miastem.

��Chryste�� powiedzia�a Sabie.�� To jak zbudowany z namiot�w Manhattan.

By� mo�e. Ale na zielonej ziemi za miastem Kola dojrza� ogromne stada owiec, k�z i koni, kt�re pas�y si� spokojnie.

��Dok�adnie tak, jak m�wi� legendy�� mrukn��.�� Zawsze byli tylko koczownikami. Panowali nad �wiatem, a mimo to troszczyli si� tylko o to, �eby ich stada mia�y si� gdzie pa��. A gdy nadejdzie czas, aby ruszy� na zimowe pastwiska, ca�e to miasto zostanie zlikwidowane i przeniesione na po�udnie�

Konie raz jeszcze ruszy�y do przodu i posuwaj�c si� niskim grzbietem, grupa pojecha�a w stron� miasta.

W bramie zatrzyma� ich stra�nik w niebieskiej, ozdobionej gwiazdami tunice i filcowej czapce.

Sabie powiedzia�a:

��My�lisz, �e nasi opiekunowie pr�buj� nas sprzeda�?

��Mo�e b�d� chcieli dosta� �ap�wk�. Ale w tym imperium wszystko nale�y do rz�dz�cej arystokracji�� Z�otej Rodziny. Ludzie Scacataia nie mog� nas sprzeda栗 ju� jeste�my w�asno�ci� Cesarza.

W ko�cu grupie pozwolono ruszy� dalej. Dow�dca stra�y przydzieli� im specjalny pododdzia� i Sabie, Kola oraz jeden z ich mongolskich towarzyszy, a tak�e w�z wy�adowany ich rzeczami zosta� wpuszczony do miasta.

Posuwali si� szerok� ulic�, kieruj�c si� prosto do wielkiego kompleksu namiot�w w centrum. Ziemi� pokrywa�o grz�skie b�oto. Jurty by�y tutaj okaza�e, a niekt�re z nich ozdobiono bogatymi tkaninami. Ale pierwszym wra�eniem Koli by� wszechobecny smr�d, jak w wiosce Scacataia, tylko �e spot�gowany tysi�ckrotnie; omal nie zacz�� si� krztusi�.

Ulice by�y zat�oczone i to nie tylko przez Azjat�w. Byli tu Chi�czycy, a mo�e tak�e i Japo�czycy, ludzie ze �rodkowego Wschodu, by� mo�e Persowie czy Ormianie, Arabowie, a nawet okr�g�oocy Europejczycy. Ludzie ci byli odziani w pi�knie uszyte tuniki, buty i czapki, a szyje, przeguby i palce wielu z nich ozdabia�y wspania�e klejnoty. Jarmarczne kombinezony kosmonaut�w przyci�ga�y uwag� niekt�rych, podobnie jak skafandry kosmiczne i pozosta�e rzeczy le��ce na wozie, ale nikt nie wydawa� si� tym jako� szczeg�lnie zainteresowany.

��S� przyzwyczajeni do obcych�� powiedzia� Kola.�� Je�eli mamy racj� co do naszego po�o�enia w czasie, jest to stolica imperium kontynentalnego. Nie wolno nam nie docenia� tych ludzi.

��Och, oczywi�cie�� powiedzia�a Sabie ponuro.

Kiedy zbli�yli si� do centralnego kompleksu pawilon�w, obecno�� �o�nierzy sta�a si� bardziej widoczna. Kola zobaczy� �ucznik�w i szermierzy, uzbrojonych i gotowych do walki. Nawet ci, kt�rzy nie byli na s�u�bie, gniewnie patrzyli na przechodz�c� grup�, przerywaj�c jedzenie i gr� w ko�ci. Tego wielkiego namiotu musia�o strzec z tysi�c �o�nierzy.

Dotarli do pawilonu wej�ciowego, kt�ry by� tak du�y, �e �atwo m�g�by pomie�ci� ca�� jurt� Scacataia. Nad wej�ciem wisia�y bia�e ogony jak�w. Nast�pi�y kolejne pertraktacje, po czym do wn�trza kompleksu wys�ano pos�a�ca.

Powr�ci� w towarzystwie wysokiego cz�owieka, najwyra�niej Azjaty, o zdumiewaj�co niebieskich oczach, odzianego w misternie haftowan� kamizelk� i pantalony. Cz�owiek ten przyprowadzi� ze sob� grup� doradc�w. Przygl�da� si� kosmonautom i ich ekwipunkowi, przejecha� r�k� po materiale kombinezonu Sabie i oczy mu si� zw�zi�y ze zdumienia. Zamieni� kilka niezrozumia�ych zda� ze swymi doradcami. Potem pstrykn�� palcami, odwr�ci� si� i ruszy� do wyj�cia. S�u��cy zacz�li wynosi� rzeczy kosmonaut�w.

��Nie�� g�o�no powiedzia�a Sabie. Kola skuli� si� wewn�trznie, ale Sabie nie ust�powa�a. Wysoki m�czyzna powoli si� obr�ci� i popatrzy� na ni� oczyma rozszerzonym ze zdziwienia.

Sabie podesz�a do wozu, wzi�a spadochron i roz�o�y�a go przed wysokim m�czyzn�.

��To wszystko to nasza w�asno��. Darughachi Tengri. Ty rozumie�? To nale�y do nas. A ten materia� to nasz dar dla Cesarza, dar niebios.

Kola powiedzia� nerwowo:�� Sabie�

��Naprawd� mamy niewiele do stracenia, Kola. Zreszt� to ty zacz��e� t� komedi�.

Wysoki m�czyzna zawaha� si�. Potem na jego twarzy pojawi� si� u�miech. Warkn��, wydaj�c jakie� rozkazy i jeden z jego doradc�w pobieg� w g��b kompleksu.

��Wie, �e blefujemy�� powiedzia�a Sabie.�� Ale nie wie, co o nas my�le�. To nieg�upi facet.

��Je�eli jest tak nieg�upi, powinni�my by� ostro�ni. Doradca powr�ci� z jakim� Europejczykiem. By� to niski, chuchrowaty cz�owieczek, kt�ry m�g� mie� oko�o trzydziestu lat, ale z powodu grubej warstwy brudu i nier�wno przystrzy�onych w�os�w i brody trudno by�o mie� pewno��. Obrzuci� dw�jk� kosmonaut�w szybkim, taksuj�cym spojrzeniem. Nast�pnie szybko co� powiedzia� do Koli.

��To brzmi jak francuski�� powiedzia�a Sabie.

I tak rzeczywi�cie by�o. Mia� na imi� Basil i urodzi� si� w Pary�u.

W czym� w rodzaju poczekalni s�u��ca poda�a im jedzenie i picie�� troch� przyprawionego mi�sa i rodzaj lemoniady. By�a m�od�, pulchn� dziewczyn�, licz�c� nie wi�cej ni� czterna�cie czy pi�tna�cie lat; by�a sk�po ubrana. Te� wygl�da�a troch� na Europejk�, mia�a oczy pozbawione wyrazu. Kola zastanawia� si�, jak daleko jest jej rodzinny dom.

Zamiar wysokiej osobisto�ci wkr�tce sta� si� jasny. Basil biegle zna� mongolski i mia� s�u�y� jako t�umacz.

��Oni przypuszczaj�, �e wszyscy Europejczycy m�wi� tym samym j�zykiem�� powiedzia� Basil�� od Uralu a� po Atlantyk. Ale poniewa� s� tak daleko od Pary�a, to zrozumia�y b��d�

Francuski Koli by� zupe�nie dobry, w istocie lepszy ni� jego angielski. Jak w wypadku wielu rosyjskich uczni�w uczono go francuskiego jako drugiego j�zyka. Ale wersja francuszczyzny, jakiej u�ywa� Basil, kt�ra pochodzi�a z okresu zaledwie kilkuset lat po narodzinach samego narodu, by�a trudna do zrozumienia.

��To jak spotka� Chaucera�� wyja�ni� Kola Sabie.�� Pomy�l, jak bardzo angielski zmieni� si� od tego czasu� tylko �e Basil musia� si� urodzi� ponad sto lat przed Chaucerem.�� Ale nazwisko Chaucera nic Sabie nie m�wi�o.

Basil by� bystry, mia� elastyczny umys��� Kola przypuszcza�, �e gdyby tak nie by�o, nie zaszed�by tak daleko�� i zaledwie w par� godzin uda�o im si� osi�gn�� zadowalaj�ce porozumienie.

Basil powiedzia�, �e jest kupcem, �e przyby� do stolicy �wiata, aby zbi� fortun�.

��Kupcy kochaj� Mongo��w�� powiedzia�.�� Oni otworzyli przed nami wsch�d! Chiny, Korea��� Chwil� trwa�o, zanim zorientowali si�, jakich nazw u�ywa na okre�lenie znanych im miejsc.�� Oczywi�cie wi�kszo�� kupc�w to muzu�manie i Arabowie, wi�kszo�� ludzi we Francji nie wie, �e Mongo�owie w og�le istniej��!�� Basil chcia� przy okazji upiec w�asn� piecze� i zacz�� zadawa� pytania, sk�d kosmonauci przybyli, czego chc� i co ze sob� przywie�li.

Wtr�ci�a si� Sabie.

��S�uchaj no, kole�, nie potrzebujemy agenta. Twoim zadaniem jest t�umaczy� nasze s�owa temu�� temu wysokiemu cz�owiekowi.

��Yeh-lii�� powiedzia� Basil.�� On si� nazywa Yeh-lii Ch�u-ts�ai. Jest Khitanem�

��Zaprowad� nas do niego�� powiedzia�a Sabie.

Cho� Basil si� opiera�, jej stanowczy ton nie pozostawia� �adnych w�tpliwo�ci i to bez potrzeby t�umaczenia. Basil klasn�� w d�onie, na co pojawi� si� szambelan i poprowadzi� ich do samego Yeh-lii.

Szli ze schylonymi g�owami wy�o�onymi filcem korytarzami; stropy nie by�y przewidziane dla ludzi ich wzrostu.

W ma�ej komnacie, w rogu owego pa�acu namiot�w, na niskiej sofie, spoczywa� Yeh-lii. U jego boku kr�cili si� s�u��cy. Na pod�odze przed nim le�a�y roz�o�one wyblak�e rysunki, kt�re wygl�da�y jak mapy, rodzaj kompasu, klocki pokryte rze�bami postaci, kt�re troch� przypomina�y postacie buddyjskie oraz stos ma�ych przedmiot�w�� kilka klejnot�w i ma�e monety. Kola odgad�, �e specjalno�ci� tego cz�owieka jest astrologia. Wytwornym gestem Yeh-lii zaprosi� ich, aby usiedli na niskich sofach.

Yeh-lii by� cierpliwy; zmuszony porozumiewa� si� z nimi za po�rednictwem niepewnego �a�cucha t�umacze� Basila i Koli zapyta�, jak si� nazywaj� i sk�d przybyli. Us�yszawszy odpowied�, kt�ra sta�a si� ich odpowiedzi� szablonow��� z Tengri, czyli z Niebios�� przewr�ci� oczami. M�g� by� astrologiem, ale nie by� g�upcem.

��Musimy przedstawi� lepsze wyja�nienie�� powiedzia� Kola.

��Co ci ludzie wiedz� o geografii? Czy chocia� wiedz�, jaki kszta�t ma Ziemia?

��Nie mam zielonego poj�cia.

Sabie �wawo zerwa�a si� na nogi, ukl�k�a i odsun�wszy filcow� mat�, ods�oni�a pokryt� py�em ziemi�. Koniuszkiem palca zacz�a szkicowa� prymitywn� map�: Azja, Europa, Indie, Afryka. Postuka�a palcem w sam �rodek rysunku.

��Jeste�my tutaj�

Kola przypomnia� sobie, �e Mongo�owie zawsze orientowali si� na po�udnie, podczas gdy mapa Sabie by�a zorientowana na p�noc; po odwr�ceniu kierunk�w wszystko sta�o si� o wiele bardziej zrozumia�e.

��Patrzcie�� powiedzia�a Sabie.�� Tutaj mamy Ocean.�� Przeci�gn�a palcami po obszarze na zewn�trz kontynent�w, rysuj�c pofa�dowane ko�o.�� Przybyli�my z daleka, zza Oceanu. Lecieli�my jak ptaki na naszych pomara�czowych skrzyd�ach��� To niezupe�nie by�a prawda, ale by�o to bliskie prawdy i Yeh-lii wydawa� si� na razie przyjmowa� takie wyja�nienie.

Basil powiedzia�:

��Yeh-lii pyta o yam. Rozes�a� je�d�c�w na wszystkie g��wne szlaki. Ale niekt�re z nich uleg�y przerwaniu. M�wi, �e wie, i� na �wiecie wyst�pi�o wielkie zak��cenie. Pragnie wiedzie�, co z tego rozumiecie i co to oznacza dla imperium.

��Nie wiemy�� powiedzia�a Sabie.�� Taka jest prawda. Jeste�my ofiarami tej osobliwej zmiany tak samo jak wy.

Wydawa�o si�, �e Yeh-lii to akceptuje. Podni�s� si� leniwie i przem�wi� znowu.

Basil wyda� st�umiony okrzyk podniecenia.

��Sam Cesarz jest pod wra�eniem waszego daru, tej pomara�czowej tkaniny i pragnie was widzie�.

Spojrzenie Sabie stwardnia�o.

��Teraz wreszcie co� si� ruszy�o.

Wstali, po czym szybko uformowa�a si� grupa, na kt�rej czele szed� Yeh-lii, Sabie, Kola i Basil w �rodku, a wok� nich falanga muskularnych stra�nik�w.

Kola zesztywnia� ze strachu.

��Sabie, musimy by� ostro�ni. Pami�taj, �e jeste�my w�asno�ci� Cesarza. On rozmawia tylko z cz�onkami w�asnej rodziny i mo�e kilkoma najwa�niejszymi wsp�pracownikami, takimi jak Yeh-lii. Nikt inny si� nie liczy.

��Tak, tak, jasne. Dobrze nam idzie, Kola. Jeste�my tu zaledwie par� dni, a ju� zaszli�my tak daleko� Teraz po prostu b�dziemy musieli zmieni� punkt widzenia.

Wprowadzono ich do znacznie bardziej okaza�ej komnaty. �ciany by�y obwieszone bogato haftowanymi gobelinami, a pod�ogi pokryte kilkoma warstwami chodnik�w i dywan�w tak grubych, �e tworzy�y mi�kkie pod�o�e. Miejsce by�o pe�ne ludzi. Wok� k��bili si� dworzanie, a pod �cianami, na kt�rych wisia�a r�noraka bro�, stali muskularni �o�nierze, obserwuj�c kosmonaut�w i wszystkich innych, nawet siebie samych. W rogu jurty cicho przygrywa�a orkiestra lutniowa. Wszystkie instrumentalistki�� by�y nimi bardzo m�ode dziewczyny�� by�y ol�niewaj�co pi�kne.

Ale mimo tego wielkiego bogactwa by�a to wci�� zwyk�a jurta, pomy�la� Kola, a panuj�cy wok� smr�d t�ustego mi�sa i nie�wie�ego mleka by� r�wnie dojmuj�cy jak w skromnym domu Scacataia.

��Barbarzy�cy�� mrukn��.�� Nie wiedzieli, czym s� miasta i gospodarstwa; traktowali je wy��cznie jako �r�d�o �up�w. Pl�drowali �wiat, ale sami wci�� �yli jak pastuchy, nape�niaj�c swe namioty skarbami. A w naszych czasach ich potomkowie s� ostatnimi koczownikami na �wiecie, wci�� uwi�zani do swych barbarzy�skich korzeni�

��Zamknij siꠗ sykn�a Sabie.

Id�c za Yeh-lii, powoli dotarli do �rodka jurty. Wok� tronu, kt�ry stanowi� centrum tego wielkiego obszaru, sta�o kilku m�odzie�c�w. Wygl�dali bardzo podobnie. Mo�e to synowie Cesarza, pomy�la� Kola. By�o tu te� wiele kobiet, kt�re siedzia�y wok� tronu. Wszystkie by�y �adne, cho� niekt�re wygl�da�y na sze��dziesi�t lat; m�odsze z nich by�y ol�niewaj�co pi�kne. �ony czy konkubiny?

Yeh-lii odsun�� si� na bok i stan�li przed samym Cesarzem.

Wygl�da� na mniej wi�cej sze��dziesi�t lat. Siedz�c na bogato rze�bionym tronie, nie wydawa� si� wysoki. Ale by� szczup�y i trzyma� si� prosto, robi� wra�enie, �e jest w bardzo dobrej formie. Twarz mia� pe�n� i niczym specjalnym si� nie wyr�nia��� by� typowym Azjat��� w�osy mia� lekko przypr�szone siwizn� i starannie wypiel�gnowan� brod�. W d�oni trzyma� kawa�ek tkaniny spadochronu i bacznie si� im przygl�da�. Nast�pnie obr�ci� si� i co� powiedzia� do jednego ze swych doradc�w.

��Ma oczy kota�� powiedzia�a Sabie.

��Sabie, wiesz, kto to jest, prawda?

��Oczywi�cie.�� Ku jego zdziwieniu by�a bardziej podniecona ni� przestraszona.

Czyngis-chan obserwowa� ich swymi czarnymi, nieodgadnionymi oczyma.

O �wicie Bises� obudzi�o granie tr�bek. Kiedy przeci�gaj�c si�, wysz�a z namiotu, �wiat wype�nia�a niebieskoszara po�wiata. Na obszarze ca�ej delty powietrze wype�nia� d�wi�k tr�bek wraz z dymem nocnych ognisk.

Naprawd� znajdowa�a si� w obozie Aleksandra Wielkiego; to nie by� sen ani koszmar. Ale rankami najbardziej brakowa�o jej Myry i t�skni�a za c�rk�, nawet w tym zdumiewaj�cym miejscu.

Podczas gdy Kr�l i jego doradcy naradzali si�, co robi�, Bisesa, de Morgan i inni sp�dzili noc w obozie, w delcie Indusu. Przybyszy z przysz�o�ci, �nowo�ytnych�, trzymano pod stra��, ale przydzielono im osobny namiot, �eby mogli si� przespa�. Namiot by� wykonany ze sk�ry. Zniszczony i podrapany, �mierdzia� ko�mi, jedzeniem, dymem i �o�nierskim potem. Ale by� to namiot oficerski i jedynie Aleksander i jego genera�owie mieli bardziej luksusowe kwatery. Poza tym wszyscy byli �o�nierzami nawyk�ymi do niewyg�d; wszyscy opr�cz Cecila de Morgana, a ten zrozumia�, �e lepiej nie narzeka�.

De Morgan rzeczywi�cie milcza� przez ca�� noc, ale oczy mia� pe�ne �ycia. Bisesa podejrzewa�a, �e kalkuluje, jak wielki wp�yw na rozw�j wypadk�w mo�e mie� w swej nowej roli niezast�pionego t�umacza. Ale narzeka� na �barbarzy�ski� akcent Macedo�czyk�w.

��Zmieniaj� �ch� w �g�, a �th� w �d�. Kiedy m�wi� �Filip�, to brzmi jak �Bilip��

Kiedy zrobi�o si� jasno, Eumenes, kr�lewski sekretarz, wys�a� do namiotu Bisesy szambelana, aby powiadomi� ich o decyzji Kr�la. Wi�ksza cz�� armii mia�a tu na razie pozosta�, ale oddzia��� zaledwie tysi�c �o�nierzy!�� uda si� dolin� Indusu do Jamrud. Wi�kszo�� z nich b�d� stanowili tarczownicy; b�d� to oddzia�y szturmowe, u�ywane w takich operacjach jak nocne wypady i przymusowe marsze, kt�rym powierzono ochron� Aleksandra. W tej wyprawie mia� wzi�� udzia� sam Kr�l wraz z Eumenesem oraz swoim ulubie�cem i kochankiem, Hefajstionem. Aleksander by� najwyra�niej zaintrygowany perspektyw� zobaczenia tych �o�nierzy z przysz�o�ci w ich fortecy.

Armia Aleksandra, zahartowana latami nieustannych walk, by�a niezwykle zdyscyplinowana i w ci�gu zaledwie kilku godzin wszystkie przygotowania zako�czono, po czym wydano rozkaz wymarszu.

Na przedzie ustawili si� piechurzy z broni� i lekkimi plecakami. Ka�da jednostka, zwana dekas, cho� zwykle sk�ada�a si� z szesnastu �o�nierzy, mia�a swego s�u��cego i grup� zwierz�t, kt�re d�wiga�y ich ekwipunek. Tymi zwierz�tami by�y g��wnie mu�y, ale by�o te� kilka cuchn�cych wielb��d�w. Opr�cz piechoty, mia�o im towarzyszy� kilkuset konnych Aleksandra. Konie przypomina�y dziwne ma�e bestie; telefon Bisesy powiedzia�, �e pochodz� prawdopodobnie z hodowli europejskiej lub �rodkowoazjatyckiej i w oczach ludzi przywyk�ych do widoku arab�w wydawa�y si� nieforemne. Mia�y jedynie mi�kkie sk�rzane podkowy, kt�re z pewno�ci� szybko si� rozpadn� na kamienistej i nier�wnej ziemi. Nie mia�y te� strzemion; ci niscy, silni m�czy�ni mocno �ciskali nogami boki swych koni i kierowali nimi za pomoc� paskudnie wygl�daj�cych w�dzide�.

Bisesa i Brytyjczycy mieli podr�owa� z macedo�skimi oficerami, kt�rzy szli pieszo tak jak ich �o�nierze, a nawet jak towarzysze i genera�owie Kr�la. Jedynie Kr�l z powodu odniesionych ran musia� jecha� na wozie ci�gnionym przez kilka koni. Razem z nim jecha� jego osobisty lekarz, Grek imieniem Filip.

Ale kiedy wyruszyli, Bisesa zda�a sobie spraw�, �e tysi�c �o�nierzy ze swym ekwipunkiem, s�u��cymi, zwierz�tami jucznymi i oficerami to tylko rdze� ca�ej kolumny. Za nimi ci�gn�� t�um kobiet i dzieci, handlarzy z wy�adowanymi wozami, a nawet kilku pastuch�w prowadz�cych stado wychud�ych owiec. Po kilku godzinach marszu ten obdarty orszak rozci�gn�� si� na d�ugo�ci p� kilometra.

Prowadzenie takiej armii wraz z jej ekwipunkiem przez wiejsk� okolic� wymaga�o ogromnego wysi�ku, czego nie kwestionowa� nikt z zainteresowanych. Mimo to, kiedy marsz nabra� w�a�ciwego rytmu, �o�nierze, z kt�rych cz�� ju� pokona�a tysi�ce kilometr�w z Aleksandrem, znosili to bez szemrania, automatycznie stawiaj�c kolejne kroki, tak jak to czyni� �o�nierze podczas forsownego marszu. Marsz nie by� niczym nowym dla Bisesy ani dla brytyjskich �o�nierzy i nawet de Morgan znosi� wysi�ek w milczeniu, okazuj�c hart ducha i determinacj�, kt�r� Bisesa niech�tnie musia�a podziwia�. Czasami Macedo�czycy �piewali dziwne, t�skne pie�ni w nieznanych tonacjach, kt�re w uszach Bisesy brzmia�y jako� fa�szywie. Ci ludzie z zamierzch�ej przesz�o�ci wci�� wydawali jej si� dziwni: niscy, przysadzi�ci, barwni, jak gdyby nale�eli to zupe�nie innego gatunku.

Kiedy tylko nadarzy�a si� okazja, przygl�da�a si� Kr�lowi.

Siedz�c na wspania�ym, ci�kim, z�otym tronie i podr�uj�c przez Indie dzi�ki sile zwierz�t, Aleksander mia� na sobie pasiast� tunik�, na g�owie z�oty diadem oplataj�cy fioletow� macedo�sk� czapk�, a w d�oni dzier�y� ber�o. Nie mia� w sobie zbyt wiele z Greka. Mo�e fakt, �e przyj�� perskie zwyczaje, by� czym� wi�cej ni� dyplomatyczny zabieg; mo�e da� si� skusi� wspania�o�ci i bogactwu tego cesarstwa.

Podczas ca�ej podr�y, u jego boku siedzia� potulny prorok, Aristander, brodaty starzec w brudnej bia�ej tunice, o ostrym, taksuj�cym spojrzeniu. Bisesa domy�la�a si�, �e ten oficjalny jasnowidz Kr�la mo�e by� zaniepokojony wp�ywem ludzi z przysz�o�ci na swoj� pozycj�. Tymczasem perski eunuch imieniem Bagoas opiera� si� nonszalancko o oparcie tronu. By� przystojnym, mocno umalowanym m�odzie�cem, odzianym w prze�wiecaj�c� tog� i od czasu do czasu g�aska� Kr�la po g�owie. Bises� rozbawi�y gniewne spojrzenia, jakie Hefajstion rzuca� na t� posta�.

Aleksander siedzia� skulony na swym tronie. Z pomoc� telefonu Bisesa bez wi�kszych trudno�ci ustali�a, w jakim okresie jego panowania spotka�a go na swej drodze. Wiedzia�a wi�c, �e ma trzydzie�ci dwa lata i chocia� cia�o mia� silne, robi� wra�enie wyczerpanego. Po wielu latach nieustannej kampanii, kiedy prowadzi� swych ludzi w wir walki z pe�nym po�wi�cenia m�stwem, kt�re niekiedy musia�o graniczy� z szale�stwem, Aleksandrowi dawa�y si� we znaki skutki kilku powa�nych obra�e�. Wydawa�o si�, �e ma nawet trudno�ci z oddychaniem, a kiedy sta�, to tylko dzi�ki wyj�tkowej sile woli.

Dziwnie by�o pomy�le�, �e ten wci�� m�ody cz�owiek ju� doszed� do tego, �e sprawowa� rz�dy na obszarze ponad dw�ch milion�w kilometr�w kwadratowych i �e bieg historii zale�a� od jego kaprys�w, a jeszcze dziwniejsze by�o, gdy cz�owiek sobie u�wiadomi�, �e jego kariera min�a ju� swe apogeum. Tylko kilka miesi�cy dzieli�o go od �mierci, a dumni, lojalni oficerowie, kt�rzy mu towarzyszyli, wkr�tce zaczn� rozszarpywa� jego kr�lestwo. Bisesa zastanawia�a si�, jaki nowy los go teraz czeka.

Po po�udniu przerwano marsz i �o�nierze szybko zbudowali rozleg�e miasteczko namiot�w w delcie Indusu.

Gotowanie by�o, jak si� okaza�o, powolnym i skomplikowanym procesem i up�yn�o troch� czasu, zanim zapalono ogniska i jedzenie zacz�o bulgota� w kot�ach i garnkach. Ale w mi�dzyczasie by�o mn�stwo picia, by�a muzyka, ta�ce, a nawet improwizowane przedstawienia teatralne. Handlarze rozstawili swoje stragany, a w obozie pojawi�o si� kilka prostytutek, kt�re po chwili znikn�y w namiotach �o�nierzy. Jednak wi�kszo�� obecnych kobiet to by�y �ony albo kochanki �o�nierzy. Opr�cz Hindus�w, byli tu tak�e Macedo�czycy, Grecy, Persowie, Egipcjanie, a nawet jakie� egzotyczne postacie, kt�rych narodowo�ci Bisesa praktycznie nie zna�a, jak Scytowie czy Baktrianie. Wielu z nich mia�o dzieci, niekt�re po pi�� czy sze�� lat, kt�rych karnacja i kolor w�os�w zdradza�y mieszane pochodzenie i w ca�ym obozie rozlega� si� osobliwy gwar zawodz�cych g�osik�w.

W nocy Bisesa le�a�a w swoim namiocie i pr�bowa�a zasn��, s�uchaj�c p�aczu dzieci, �miechu kochank�w i �a�osnego zawodzenia pijanych, st�sknionych za domem Macedo�czyk�w. Bises� wyszkolono tak, aby mog�a bra� udzia� w kilkugodzinnych misjach lataj�cych i zwykle przebywa�a poza baz� nie wi�cej ni� jeden dzie�. Ale �o�nierze Aleksandra wyruszyli z Macedonii, przemaszerowali przez ca�� Eurazj� i dotarli a� do Granicy P�nocno-Zachodniej. Pr�bowa�a wyobrazi� sobie, jak to musia�o by�: towarzyszy� Aleksandrowi przez ca�e lata, dociera� do miejsc tak odleg�ych i niezbadanych, �e owa armia mog�aby r�wnie dobrze toczy� walki na ksi�ycu.

Po kilku dniach marszu Macedo�czycy i ich towarzysze zacz�li si� uskar�a� na dziwne dolegliwo�ci. Pojawiaj�ce si� infekcje atakowa�y bardzo gwa�townie i by�y nawet ofiary �miertelne, ale prymitywna wiedza medyczna Bisesy i Brytyjczyk�w pozwala�a na ich rozpoznanie i w pewnym stopniu umo�liwia�a leczenie. Dla Bisesy by�o oczywiste, �e Brytyjczycy i ona sama przywlekli jakie� wirusy z przysz�o�ci, na kt�re Macedo�czycy nie byli odporni; podczas swej odysei, byli nara�eni na wiele nowych chor�b, ale nawet oni nie zdo�ali pokona� zarazk�w z odleg�ej przysz�o�ci. Prawdopodobnie wszyscy mieli szcz�cie, �e te infekcje szybko ust�pi�y. Nie by�o oznak infekcji odwrotnych, to znaczy zara�e� Brytyjczyk�w przez wirusy przenoszone przez Macedo�czyk�w. Bisesa przypuszcza�a, �e jaki� epidemiolog m�g�by wysma�y� niez�y artyku� na temat tej chronologicznej asymetrii.

Dni mija�y w nieustannym marszu. Prowadzeni przez zwiadowc�w Aleksandra oraz dzi�ki starannym inspekcjom doliny Indusu wracali do Jamrud inn� drog� ni� ta, kt�r� przysz�a Bisesa.

Pewnego dnia, nie wi�cej ni� o kilka dni drogi od Jamrud, dotarli do miasta, kt�rego nikt z nich nie zna�. Zatrzymano si� i Aleksander wys�a� na rozpoznanie grup� zwiadowc�w, kt�rym towarzyszy�a Bisesa i kilku Brytyjczyk�w.

Miasto by�o dobrze rozplanowane. By�o wielko�ci du�ego centrum handlowego, zbudowane na dw�ch kopcach, z kt�rych ka�dy otoczono murem pot�nych sza�c�w z wypalonej ceg�y. Mia�o szerokie, proste aleje tworz�ce siatk� prostopad�ych ulic i robi�o wra�enie, ze jeszcze niedawno by�o zamieszkane. Ale kiedy zwiadowcy ostro�nie przekroczyli jego bramy, wewn�trz nie znale�li nikogo, �adnych ludzi.

Nie by�o na tyle stare, �eby obr�ci� si� w ruin�; by�o zbyt dobrze zachowane. Takie elementy jak drewniane dachy wci�� by�y nietkni�te. Ale zosta�o porzucone ju� jaki� czas temu. Pozostawione meble i ceramika by�y pot�uczone, a je�li kiedy� by�o tu jakie� po�ywienie, ptaki i psy ju� dawno je rozkrad�y i wszystko pokrywa� rdzawy, unoszony wiatrem py�.

De Morgan zwr�ci� uwag� na skomplikowany system kanalizacji i studzienki �ciekowe.

��Musimy o tym opowiedzie� Kiplingowi�� powiedzia� ironicznie.�� Ruddy to wielki fan kana��w �ciekowych. M�wi, �e to oznaka cywilizacji.

Ziemia by�a zadeptana i pokryta koleinami. Kiedy Bisesa zanurzy�a d�o� w pyle, stwierdzi�a, �e jest pe�en szcz�tk�w rozbitych statk�w, by�y tam kawa�ki pot�uczonej ceramiki, bransolety z terakoty, gliniane kulki, fragmenty figurek, kawa�ki metalu, kt�re wygl�da�y jak odwa�niki handlarzy i tabliczki pokryte pismem, kt�rego nie zna�a. Ka�dy centymetr kwadratowy ziemi wydawa� si� zadeptany; pod jej stopami poniewiera�y si� pozosta�o�ci sprzed wielu stuleci. To miejsce musia�o stanowi� jaki� relikt z czas�w dawniejszych ni� Brytania, dawniejszych nawet ni� czasy Aleksandra, na tyle dawnych, �e pokry� je py� jej w�asnej epoki. By� to dow�d, �e ten fragment �wiata by� kiedy� zamieszkany, �e przez d�ugi, d�ugi czas istnia�a tutaj cywilizacja i �e otch�anie czasu, kt�re wydoby�a na �wiat�o dzienne Nieci�g�o��, s� pe�ne nieznanego.

Ale miasto by�o opustosza�e, jak gdyby jego mieszka�cy po prostu spakowali si� i odeszli przez kamienist� r�wnin�. Eumenes zastanawia� si�, czy w wyniku Nieci�g�o�ci rzeki zmieni�y bieg i czy ludzie nie udali si� w poszukiwaniu wody. Ale to wszystko wydawa�o si� dotyczy� bardzo odleg�ej przesz�o�ci.

Tajemnica tego miasta pozosta�a nierozwi�zana. �o�nierze, zar�wno Macedo�czycy, jak i Brytyjczycy, byli wystraszeni tym pustym, rozbrzmiewaj�cym echem miejscem, tym miastem, kt�re przypomina�o s�ynn� Marie Celeste. Ruszyli dalej, nie zatrzymuj�c si� nawet na noc.

Po kilku dniach marszu kolumna armii Aleksandra dotar�a do Jamrud, budz�c zdumienie i konsternacj� po obu stronach.

Casey, kt�ry wci�� porusza� si� o kulach, poku�tyka� w stron� Bisesy i wzi�� j� w obj�cia.

��Nigdy bym w to nie uwierzy�. Ale smr�d. Wyszczerzy�a z�by w u�miechu.

��Tak to jest, gdy si� je curry przez dwa tygodnie i mieszka w sk�rzanym namiocie. To dziwne, Jamrud wydaje mi si� teraz prawie jak dom, Rudyard Kipling i w og�le.

Casey chrz�kn��.

��Co� mi m�wi, �e to przez jaki� czas b�dzie dla nas jedyny dom, bo na razie nie widz� �adnego �ladu drogi powrotnej. Chod�my do fortu. Wiesz, co uda�o si� sprokurowa� Abdikadirowi? Prysznic. Zamierza pokaza� tym barbarzy�com, do czego to s�u�y, w ka�dym razie tym bystrzejszym�

Kiedy znalaz�a si� w forcie, otoczyli j� Abdikadir, Ruddy i Josh, spragnieni jej wra�e�. Jak mo�na si� by�o spodziewa�, Josh nie m�g� si� jej doczeka� i zmarszczy� twarz w u�miechu. A ona cieszy�a si�, �e jest zn�w w jego towarzystwie.

Zapyta�:

��Co my�lisz o naszym nowym przyjacielu, Aleksandrze? Bisesa westchn�a ci�ko.

��Musimy z nim �y�. Jego si�y przewy�szaj� liczebnie nasze�� to znaczy, kapitana Grove�a�� mniej wi�cej w stosunku sto do jednego. My�l�, �e w obecnej chwili Aleksander to jedyna tutejsza atrakcja.

��A Bisesa niezawodnie my�li�� doda� Ruddy aksamitnym g�osem�� �e Aleksander to fajny facet z tymi swoimi przejrzystymi oczyma i l�ni�cymi w�osami, kt�re sp�ywaj� mu na ramiona�

Josh zarumieni� si� w�ciek�y. Ruddy powiedzia�:

��Co ty na to, Abdi? Nie ka�dy mo�e stan�� twarz� w twarz z tak� rodzinn� legend�.

Abdikadir u�miechn�� si� i przejecha� r�k� po swych jasnych w�osach.

��Mo�e jednak zastrzel� mego pra-do-entej-pot�gi-dziadka i udowodni�, �e te wszystkie paradoksy s� mimo wszystko fa�szywe��� Ale chcia� przej�� do rzeczy. Pali� si�, �eby co� Bisesie pokaza� i to nie ten sw�j opatentowany prysznic.�� Wybra�em si� do tego kawa�ka dwudziestego pierwszego wieku, kt�ry nas tu przywi�d�, Biseso. By�a tam jaskinia, kt�r� chcia�em zbada�

Zaprowadzi� j� do magazynu w forcie. Uni�s� w g�r� wielki karabin. By� owini�ty brudnymi szmatami, ale naoliwiony metal a� l�ni�.

��Mieli�my raport wywiadu, �e to si� tutaj znajduje�� powiedzia�.�� To by� jeden z cel�w naszej misji tamtego dnia.�� By�y tam granaty b�yskowo-hukowe, kilka starych sowieckich granat�w. Schyli� si� i podni�s� jeden z nich; przypomina� puszk� umocowan� na patyku.�� Niewiele tych zapas�w, ale to zawsze co�.

Josh ostro�nie dotkn�� kolby karabinu.

��Nigdy nie widzia�em takiej broni.

��To ka�asznikow. W moich czasach to by� antyk, bro� pozosta�a po sowieckiej inwazji, to znaczy z pi��dziesi�t lat przed nasz� epok�. Wyobra�am sobie, �e nadal dzia�a bez zarzutu. Ci bojownicy na wzg�rzach zawsze kochali t� bro�. Nie ma bardziej niezawodnej. Nawet nie trzeba jej czy�ci�, czego zreszt� wielu spo�r�d nich nigdy nie robi�o.

��Maszyny do zabijania z dwudziestego pierwszego wieku�� powiedzia� Ruddy nerwowo.�� Niesamowite.

��Pytanie�� powiedzia�a Bisesa�� co z tym zrobi�. Czy mo�na usprawiedliwi� u�ycie tej broni przeciw, powiedzmy, armii z epoki �elaza, bez wzgl�du na szanse?

Ruddy popatrzy� na bro�.

��Biseso, nie mamy poj�cia, co nas tam czeka. Nie wybrali�my tej sytuacji i bez wzgl�du na to, jaka istota czy zdarzenie rzuci�y nas tutaj, niezbyt si� przejmowano naszym losem. Chc� powiedzie�, �e subtelne kwestie moralne nie maj� tu nic do rzeczy i �e nakazem chwili jest pragmatyzm. Czy nie by�o g�upio nie zatrzyma� tych narz�dzi ze stali?

Josh westchn��.

��Jeste� pompatyczny jak zawsze, Ruddy, m�j przyjacielu. Ale musz� si� z tob� zgodzi�.

Oddzia� armii Aleksandra rozbi� ob�z o p� kilometra od Jamrud. Wkr�tce rozpalono ogniska i oczom Anglik�w ukaza�a si� zwyk�a osobliwa mieszanina bazy wojskowej i w�drownego cyrku. Owego pierwszego wieczoru mi�dzy dwoma obozami panowa�a ogromna nieufno�� i zar�wno brytyjscy, jak i macedo�scy �o�nierze nieustannie patrolowali milcz�co uzgodnion� granic�.

Ale drugiego dnia lody zacz�y p�ka�. W rzeczywisto�ci zapocz�tkowa� to Casey. Sp�dziwszy jaki� czas w strefie granicznej, tkwi�c naprzeciw niskiego, przysadzistego macedo�skiego weterana, kt�ry wygl�da� na jakie� pi��dziesi�t lat, Casey za pomoc� gest�w wyzwa� go na pojedynek. Bisesa wiedzia�a, o co chodzi: by� to do�� popularny w wojsku zwyczaj, zgodnie z kt�rym trzeba by�o stan�� do jednominutowej walki pozbawionej wszelkich regu�, w kt�rej wszystkie chwyty by�y dozwolone i po prostu stara� si� da� przeciwnikowi jak najwi�kszy wycisk.

Pomimo jego agresywnego nastawienia dla ka�dego by�o oczywiste, �e jednonogi Casey nie jest w stanie stan�� do takiej walki i pa�eczk� przej�� kapral Batson. Kiedy rozebra� si� do spodni, wygl�da� na brata bli�niaka przysadzistego Macedo�czyka. Szybko zebra� si� ma�y t�umek, a kiedy rozpocz�a si� walka, po obu stronach rozleg�y si� okrzyki dopinguj�ce w�asnego zawodnika.

��Przywal mu, Joe!

��Alalalalai!

Casey mierzy� czas walki i przerwa� j� po regulaminowej minucie, kiedy to Batson oberwa� ju� niema�o, a Macedo�czyk mia� chyba z�amany nos. Nie by�o wyra�nego zwyci�zcy, ale Bisesa zobaczy�a, �e stopniowo zaczyna rodzi� si� wzajemny respekt, szacunek jednego walcz�cego �o�nierza dla drugiego, tak jak zamierza� Casey.

Do nast�pnej walki nie brakowa�o ch�tnych. Kiedy jeden z sipaj�w wyszed� z walki ze z�aman� r�k�, wkroczyli oficerowie. Ale Macedo�czycy zaproponowali nowy rodzaj zawod�w; tym razem mia�a to by� gra o nazwie sphaira. Jak si� okaza�o, ta macedo�ska tradycja polega�a na grze sk�rzan� pi�k�, typu �ap-i-biegnij, co� w rodzaju brytyjskiego rugby lub ameryka�skiego futbolu, ale by�a o wiele bardziej brutalna. Casey zn�w wzi�� w niej udzia�, wytyczaj�c boisko, uzgadniaj�c regu�y gry i obejmuj�c rol� s�dziego.

P�niej kilku brytyjskich �o�nierzy pr�bowa�o nauczy� Macedo�czyk�w zasad krykieta. Serwuj�cy ciskali tward�, korkow� pi�k�, poobijan� od zbyt cz�stego u�ywania, w kierunku pasa ziemi, oznakowanego skombinowanymi na poczekaniu palikami, a zawodnicy wybijaj�cy pi�k� z rado�ci� wywijali kijami w�asnej produkcji. Bisesa i Ruddy stan�li na chwil�, �eby popatrze�. Gra toczy�a si� p�ynnie, cho� wyja�nienie zasady noga-przed-bramk� stanowi�o prawdziwe wyzwanie dla umiej�tno�ci mimicznych �o�nierzy.

Wszystko to odbywa�o si� tu� pod unosz�cym si� w powietrzu Okiem. Ruddy prychn��.

��Ludzki umys� ma niezwyk�� zdolno�� zapominania o czym� dziwnym.

W wyniku jednego z pot�nych drajw�w pi�ka zderzy�a si� z unosz�cym si� Okiem. D�wi�k by� taki, jakby uderzy�a w lit� ska��. Odbi�a si�, wpadaj�c w d�onie gracza dru�yny atakuj�cej, kt�ry triumfalnie uni�s� d�onie w lekcewa��cym ge�cie wobec zawodnika wybijaj�cego. Bisesa zobaczy�a, �e Oko nawet nie drgn�o pod wp�ywem tego uderzenia.

Spieraj�c si� ze sob�, gracze zbili si� w gromadk�. Ruddy poci�gn�� si� za nos.

��Je�li dobrze rozumiem, spieraj� si� o to, czy odbicie od Oka si� liczy!

Bisesa pokr�ci�a g�ow�.

��Nigdy nie wiedzia�am, o co chodzi w tej grze.

Dzi�ki tym wszystkim inicjatywom pod koniec tego drugiego dnia, napi�cie i milcz�ca wrogo�� w znacznej mierze ust�pi�y Bisesa nie by�a zaskoczona, widz�c szeregowc�w i sipaj�w w�lizguj�cych si� do macedo�skiego obozu. Macedo�czycy byli zadowoleni, mog�c wymienia� �ywno��, wino, a nawet takie pami�tki jak buty, he�my i bro� z epoki �elaza na szklane paciorki, organki, fotografie i inne �wiecide�ka. Wygl�da�o te� na to, �e niekt�re obozowe prostytutki s� gotowe oferowa� swoje us�ugi tym m�czyznom z przysz�o�ci ca�kiem za darmo.

Trzeciego dnia Eumenes wys�a� do fortu szambelana, kt�ry wezwa� kapitana Grove�a i jego doradc�w przed oblicze Kr�la.

Tym, czego Kola nienawidzi� najbardziej, by� brud. Po kilku dniach sp�dzonych w mie�cie namiot�w czu� si� tak samo brudny jak Mongo� i tak samo zawszony; w rzeczywisto�ci uwa�a�, �e przyci�ga paso�yty, b�d�c �r�d�em niewykorzystanego, �wie�ego mi�sa. Je�eli truj�ce jedzenie dot�d go nie zabi�o, prawdopodobnie wykrwawi si� na �mier�.

Ale Sabie m�wi�a, �e musz� si� przystosowa�.

��Sp�jrz na Yeh-lii�� powiedzia�a.�� To cywilizowany cz�owiek. My�lisz, �e dorasta� pokryty g�wnem? Jasne, �e nie. A je�li on potrafi to wytrzyma�, to ty te�.

Oczywi�cie mia�a racj�. Ale to nie czyni�o �ycia w�r�d Mongo��w ani troch� �atwiejszym.

Czyngis-chan sprawia� wra�enie cz�owieka cierpliwego.

Na �wiecie sta�o si� co� niezrozumia�ego. I czymkolwiek to by�o, roz�upa�o mongolskie imperium, jak tego dowodzi�o odci�cie yam, wielkich, rozsianych po ca�ym imperium stacji przesiadkowych i kurier�w. C�, Czyngis-chan zbudowa� imperium raz i bez wzgl�du na stan �wiata uczyni to znowu, on albo jego uzdolnieni synowie. Jednak Yeh-lii radzi�, aby Czyngis-chan poczeka�. Mongo�owie zawsze mieli w zwyczaju zebranie informacji, zanim postanowi�, w jaki spos�b zaatakuj�, a cesarz s�ucha� swoich doradc�w.

Jednak�e podczas tych narad Czyngis-chan zdawa� sobie spraw� z potrzeby utrzymywania �o�nierzy w dobrej formie i zapewnienia im jakiego� zaj�cia. Przygotowa� surowy program szkolenia obejmuj�cy d�ugie, forsowne marsze i jazdy konne. Zarz�dzi� tak�e zorganizowanie battue. Mia�o to by� wielkie polowanie na obszarze wielu kilometr�w, kt�re potrwa ca�y tydzie�. B�dzie stanowi� �wiczenie w prowadzeniu manewr�w przy u�yciu broni, utrzymuj�c dyscyplin� i ��czno��. By�o to wa�ne wydarzenie; polowania, jak r�wnie� wojskowe metody szkolenia tkwi�y u podstaw wyobra�enia o sobie, jakiemu ho�dowali Mongo�owie.

Tymczasem Sabie zwiedza�a miasto jurt. Interesowa�a si� zw�aszcza wojskiem, maj�c nadziej�, �e dowie si�, jak walczy.

Dla mongolskich wojownik�w Sabie by�a utrapieniem. Kola dowiedzia� si�, �e cho� zwyk�ym sposobem starania si� o r�k� panny by�o porwanie przysz�ej �ony z jurty s�siada, kobiety mia�y zadziwiaj�ce wp�ywy w spo�ecze�stwie Mongo��w, je�eli tylko nale�a�y do Z�otej Rodziny. Pierwsza �ona Czyngis-chana, Borte, mniej wi�cej w tym samym wieku co cesarz, mia�a decyduj�cy g�os na dworze w podejmowaniu decyzji. Ale kobiety nie walczy�y. Wojownicy mieli si� na baczno�ci przed t� dziwn� kobiet� z niebios w pomara�czowym stroju i nie mieli zamiaru poddawa� si� jej inspekcjom.

Punkt zwrotny nast�pi�, gdy jeden z je�d�c�w, upiwszy si� sake, zapomnia� o mocy niebios i pr�bowa� rozedrze� kombinezon Sabie. By� kr�pym, pot�nym m�czyzn�, weteranem pierwszej rosyjskiej kampanii Mongo��w i prawdopodobnie by� osobi�cie odpowiedzialny za �mier� setek ludzi, ale nie m�g� da� rady sztukom walki z dwudziestego pierwszego wieku. Z obna�on� piersi� Sabie w par� sekund powali�a go na ziemi� krzycz�cego z b�lu; mia� nog� z�aman� w dw�ch miejscach.

Po tym zdarzeniu notowania Sabie szybko posz�y w g�r�. Pozwolono jej wchodzi�, gdzie tylko chcia�a, a ona zadba�a o to, by opowie�� o swym zwyci�stwie, odpowiednio ubarwiona dotar�a do dworu. Ale Kola zauwa�y�, �e Mongo�owie zacz�li si� jej l�ka�, a to na pewno nie s�u�y�o ich sprawie.

Kiedy do tego dosz�o i on zacz�� si� jej l�ka�. Jej strach dawno min�� i w miar� up�ywu czasu, gdy bezkarnie przekracza�a kolejne bariery, nabra�a pewno�ci siebie i zdecydowania. Mo�na by pomy�le�, �e kiedy znalaz�a si� na tym skrawku trzynastego stulecia, obudzi�o si� w niej co� pierwotnego.

Tymczasem Kola sp�dza� czas w towarzystwie Yeh-lii, g��wnego administratora imperium.

Przyszed�szy na �wiat w jednym z s�siednich kraj�w, Yeh-lii dosta� si� do mongolskiego obozu jako wi�zie�; b�d�c z wykszta�cenia astrologiem, szybko zdoby� s�aw� w tym imperium analfabet�w. Yeh-lii i innym wykszta�conym ludziom na dworze dalekowzroczny Czyngis-chan powierzy� administrowanie rosn�cym imperium.

Yeh-lii wykorzysta� Chiny jako model nowego pa�stwa. Wybra� najzdolniejszych spo�r�d wi�ni�w, kt�rych Mongo�owie przyprowadzili ze swych wypad�w do p�nocnych Chin, aby dopomogli mu w realizacji jego projektu i ze zdobytych �up�w wydobyli ksi��ki i lekarstwa. Kiedy� powiedzia� skromnie, �e podczas epidemii w Mongolii zdo�a� wielu ludziom uratowa� �ycie, stosuj�c chi�skie lekarstwa i metody leczenia.

Yeh-lii stara� si� pow�ci�gn�� okrucie�stwo Mongo��w, odwo�uj�c si� do ich ambicji. Czyngis-chan w rzeczywisto�ci uwa�a�, �e wyludniaj�c Chiny, zyska wi�cej pastwisk dla swych koni, ale Yeh-lii odwi�d� go od tego zamiaru.

��Martwi nie p�ac� podatk�w�� powiedzia�. Kola podejrzewa�, �e jego d�ugofalow� ambicj� by�o ucywilizowanie Mongo��w, pozwalaj�c, by podbite przez nich osiad�e ludy stopniowo ich wch�on�y, tak jak Chiny wch�on�y poprzednie fale naje�d�c�w z p�nocnych pustkowi.

Kola nie mia� poj�cia, jak si� sko�czy jego w�asna przygoda. Ale je�eli mia� utkn�� tu, na Mirze, najwi�ksze nadzieje na przysz�o�� pok�ada� w takich ludziach jak Yeh-lii. Cieszy� si� wi�c, �e omawiali wsp�lnie natur� nowego �wiata i przygotowywali plany, co maj� uczyni�.

Yeh-lii by� pod wra�eniem pierwszej pr�by Sabie, kt�ra naszkicowa�a na pod�odze map� �wiata. Razem z Kol� sporz�dzili szczeg�ow� map� ca�ego �wiata, w oparciu o to, co pami�ta� sam Kola i mapy z Sojuza. Yeh-lii by� inteligentnym cz�owiekiem i bez trudno�ci uwierzy�, �e �wiat jest kul��� jak wskazywali od dawna greccy i chi�scy uczeni, na podstawie zakrzywionego kszta�tu cienia Ziemi, rzucanego na Ksi�yc podczas jego za�mie� i z �atwo�ci� poj�� ide� odwzorowywania powierzchni kuli na p�aszczyzn�.

Po sporz�dzeniu kilku wst�pnych szkic�w Yeh-lii zgromadzi� grup� chi�skich skryb�w, kt�rzy rozpocz�li prace nad ogromn� jedwabn� wersj� mapy �wiata. Po zako�czeniu mia�a pokry� pod�og� jednej z jurt w wielkim pawilonie cesarza.

Yeh-lii by� zafascynowany wy�aniaj�cym si� obrazem. Intrygowa�o go, jak niewielka cz�� Eurazji nie zosta�a jeszcze podbita przez Mongo��w; z ich punktu widzenia, obejmuj�cego ca�y kontynent, krok od Rosji poprzez kraje Europy zachodniej do wybrze�a Atlantyku wydawa� si� istotnie niewielki. Ale Yeh-lii martwi� si�, jak przedstawi Czyngis-chanowi t� map�, na kt�rej widnia�o tak wiele terytori�w Nowego �wiata, Daleki Wsch�d i Australia, Afryka Po�udniowa i Antarktyka, o kt�rych cesarz nic nie wiedzia�.

Dzie�o skryb�w by�o naprawd� pi�kne; czapy lodowe zosta�y uwydatnione delikatnymi bia�ymi ni�mi, z�ote nici wyznacza�y g��wne rzeki, kamienie szlachetne oznacza�y g��wne miasta, a ca�o�� pokrywa�y starannie wypisane mongolskie litery, chocia� Kola dowiedzia� si� ku swemu zaskoczeniu, �e Mongo�owie w og�le nie mieli w�asnego pisma a� do czas�w Czyngis-chana, kt�ry zapo�yczy� pismo od s�siaduj�cych z jego krajem Ujgur�w.

Pracownicy byli wyra�nie dumni ze swego dzie�a, a Yeh-lii traktowa� ich dobrze i gratulowa� sprawno�ci. Jednak Kola dowiedzia� si�, �e byli niewolnikami schwytanymi podczas wypad�w Mongo��w na terytorium Chin. Kola nigdy przedtem nie zetkn�� si� z niewolnikami i by� nimi zafascynowany. Ich postawa zawsze by�a pe�na uleg�o�ci, oczy spuszczone, a kobiety wzdryga�y si� przed wszelkimi kontaktami z Mongo�ami.

Mo�e w obecno�ci Yeh-lii by�y dobrze traktowane, ale robi�y wra�enie przygn�bionych.

Kola t�skni� za domem, �on� i dzie�mi, zagubionymi gdzie� w strumieniach czasu. Ale wszyscy ci nieszcz�ni niewolnicy zostali pozbawieni swych dom�w, ich �ycie zniszczone i to nie wskutek manipulowaniu czasem i przestrzeni�, lecz zwyczajnie z powodu okrucie�stwa innych istot ludzkich. Ci�ki los niewolnik�w nie sprawi�, �e jego w�asna strata by�a l�ejsza do zniesienia, ale to uchroni�o go przed u�alaniem si� nad sob�.

Je�li Koli trudno by�o zaakceptowa� obecno�� niewolnik�w, czerpa� ulg� z inteligencji Yeh-lii. Po jakim� czasie wyda�o mu si�, �e �atwiej mu przychodzi zaufa� Yeh-lii, cz�owiekowi z trzynastego wieku, ni� Sabie, kobiecie z jego w�asnej epoki.

Sabie zaczyna�a si� niecierpliwi� spotkaniami po�wi�conymi opracowywaniu mapy. I nie robi�y na niej �adnego wra�enia plany, kt�re Yeh-lii wst�pnie przygotowywa�, aby je przedstawi� Czyngis-chanowi.

Wed�ug Yeh-lii spraw� bezwzgl�dnie najwa�niejsz� powinno by� wzmocnienie ich pozycji. Mongo�owie byli uzale�nieni od importu zbo�a, tkanin i wielu innych niezb�dnych rzeczy, wi�c handel sta� si� dla nich wa�ny. Poniewa� zwi�zki z Chinami by�y mocno nadszarpni�te, pierwsz� i najbogatsz� cz�ci� azjatyckiego imperium Czyngis-chana nale�a�o zaj�� si� za pocz�tku. Kola radzi�, aby jednocze�nie wys�a� oddzia� do doliny Indusu, w celu odszukania Caseya i pozosta�ych rozbitk�w z jego epoki.

Ale dla Sabie nie by�o to wystarczaj�co �mia�e. Po tygodniu wkroczy�a do komnaty Yeh-lii i wbi�a n� w map� �wiata. Niewolnicy rozpierzchli si� jak przera�one ptaki. Yeh-lii przyjrza� si� jej z ch�odnym zainteresowaniem.

Kola powiedzia�:

��Sabie, jeste�my tu nadal obcy�

��Babilon�� powiedzia�a. Wskaza�a na n�, jeszcze dr��cy w sercu Iraku.�� To tutaj Czyngis-chan powinien skierowa� swe si�y. Magazyny ze zbo�em, szlaki handlowe, zastraszanie chi�skich wie�niak�w�� to wszystko nic w por�wnaniu z tym. To w Babilonie jest ukryta prawdziwa pot�ga tego nowego �wiata�� wiesz to r�wnie dobrze jak ja, Kola�� pot�ga, kt�ra rozdar�a przestrze� i czas. Je�eli cesarz j� posi�dzie, jego boska misja zaw�adni�cia ca�� planet� mo�e mimo wszystko si� spe�ni�, nawet za jego �ycia.

Kola powiedzia� po angielsku, kt�rego nie zna� �aden z t�umaczy:

��Taka pot�ga w r�kach Czyngis-chana? Sabie, jeste� szalona.

Popatrzy�a na niego p�on�cymi oczyma.

��Pami�taj, �e jeste�my osiem stuleci do przodu. Mo�emy okie�zna� tych Mongo��w.�� Zamacha�a r�k� nad map� �wiata, jakby zg�asza�a do niego pretensje.�� Min� ca�e pokolenia, zanim zostanie zbudowana nowoczesna cywilizacja na fragmentach historii, kt�re odziedziczyli�my. Wspierani przez Mongo��w mogliby�my skr�ci� ten czas do czasu �ycia jednego cz�owieka. Kola, mo�emy tego dokona�. W rzeczywisto�ci to co� wi�cej ni� okazja. To obowi�zek.

W obecno�ci tej narwanej kobiety Kola czu� si� s�aby.

��Chcesz dosi��� rozszala�ego konia�

Yeh-lii pochyli� si� do przodu. Za po�rednictwem Basila powiedzia�:

��M�wcie wsp�lnym j�zykiem.

Oboje przeprosili i Kola powt�rzy� okrojon� wersj� ich dyskusji.

Yeh-lii delikatnie wyci�gn�� n� z b�yszcz�cej mapy i zacz�� d�uba� w uszkodzonych niciach. Powiedzia� do Sabie:

��Twoje argumenty s� nieprzekonuj�ce. Mo�e mogliby�my zaw�adn�� bij�cym sercem nowego �wiata. Ale gdyby�my przymierali g�odem, nie mogliby�my go utrzyma�.

Pokr�ci�a g�ow�.

��Przedstawi� to samemu Czyngis-chanowi. Nie b�dzie tak l�kliwy, aby wypu�ci� z r�k tak� okazj�.

Twarz Yeh-lii st�a�a i Kola zobaczy�, �e jest bliski gniewu, jak nigdy przedtem.

��Wys�anniczko niebios, jeszcze nie masz �adnego wp�ywu na Czyngis-chana.

��Tylko poczekaj�� powiedzia�a Sabie po angielsku i u�miechn�a si� wyzywaj�co, najwyra�niej nie czuj�c l�ku.

W odpowiedzi na wezwanie Aleksandra udali si� do namiotu Kr�la: kapitan Grove wraz ze swymi oficerami, Bisesa, Abdikadir, Cecil de Morgan jako t�umacz oraz Ruddy i Josh, kt�rzy mieli zapisa� w swych notesach przebieg tej zdumiewaj�cej konferencji. Ze strony macedo�skiej mia� by� obecny sam Aleksander, Eumenes, Hefajstion, kr�lewski lekarz Filip oraz znaczna liczba dworzan, doradc�w, szambelan�w i s�ug.

Sceneria by�a wspania�a. Oficjalny namiot Aleksandra, kt�ry transportowano przez ca�� delt�, by� ogromny; wspiera�y go z�ote kolumny, a strop by� wykonany z ozdobnej tkaniny. Przed z�otym tronem Kr�la ustawiono sofy na srebrnych nogach, przeznaczone dla go�ci. Ale atmosfera by�a napi�ta: w namiocie sta�o ze stu czujnych �o�nierzy, piechur�w, znanych jako tarczownicy, w szkar�atnych i szafirowych mundurach oraz Nie�miertelni z Persji w pi�knie haftowanych, cho� niezbyt praktycznych tunikach.

Eumenes, staraj�c si� zmniejszy� niepotrzebne tarcia, cicho poinstruowa� Bises� w sprawie protoko�u, jakiego nale�a�o przestrzega� w obecno�ci Kr�la. Tak wi�c wchodz�c, go�cie z przysz�o�ci z�o�yli Kr�lowi proskynesis, co by�o greckim okre�leniem perskiej formy ho�du polegaj�cego na przes�aniu Kr�lowi poca�unku i z�o�eniu g��bokiego uk�onu. Jak mo�na by�o przewidzie�, Abdikadir czu� si� tym skr�powany, ale kapitan Grove i jego oficerowie w og�le si� tym nie przej�li. Najwyra�niej ci Brytyjczycy, kt�rzy utkn�li na skraju w�asnego imperium, otoczeni przez ksi���tka, rad��w i emir�w, przywykli do respektowania ekscentrycznych miejscowych zwyczaj�w.

Poza tym Bisesa widzia�a, �e Abdikadir �wietnie si� bawi. Spotka�a niewielu takich twardych realist�w jak on, ale teraz Abdikadir wyra�nie oddawa� si� rozkosznym fantazjom, wyobra�aj�c sobie, �e ci wspaniali Macedo�czycy to naprawd� jego przodkowie.

Grupa usadowi�a si� na wspania�ych sofach, a s�udzy i majordomusi zacz�li kr��y� z jedzeniem i napojami i konferencja si� rozpocz�a. T�umaczenie, prowadzone przez greckich uczonych i de Morgana, by�o powolne i niekiedy denerwuj�ce. Ale stale posuwali si� do przodu, czasami z pomoc� map, rysunk�w czy nawet napis�w gryzmolonych na macedo�skich woskowych tabliczkach albo na kawa�kach papieru, kt�re Ruddy lub Josh wyrwali ze swych notes�w.

Zacz�li od wymiany informacji. Ludzie Aleksandra nie byli zaskoczeni Z�ym Okiem w Jamrud, kt�re ci�gle unosi�o si� nad placem apelowym. Od dnia gdy �s�o�ce przeskoczy�o na niebie�, jak to okre�lali Macedo�czycy, ich wywiadowcy widzieli identyczne obiekty nad ca�� dolin� Indusu. I podobnie jak Brytyjczycy, Macedo�czycy szybko przywykli do tych milcz�cych, unosz�cych si� w powietrzu obserwator�w i traktowali ich tak samo lekcewa��co.

Sekretarz Eumenes, kt�ry r�wnie� by� realist�, mniej si� interesowa� takimi tajemnicami ni� polityk� przysz�o�ci, kt�ra przywiod�a tych obcych na Granic�. Min�o troch� czasu, zanim Eumenes i pozostali zrozumieli, �e Brytyjczycy i grupa Bisesy w rzeczywisto�ci nale�� do r�nych epok, chocia� dziel�ca ich r�nica, zaledwie oko�o stu pi��dziesi�ciu lat, by�a niczym w por�wnaniu z dwudziestoma czterema stuleciami dziel�cymi czasy Aleksandra i Bisesy. Mimo to, gdy kapitan Grove naszkicowa� t�o dziewi�tnastowiecznego Wielkiego Polowania, Eumenes szybko zrozumia�, o co chodzi.

Bisesa spodziewa�a si�, �e sprawa konfliktu z dwudziestego pierwszego wieku b�dzie dla Macedo�czyk�w mniej zrozumia�a, ale kiedy Abdikadir opowiedzia� o zasobach ropy naftowej w �rodkowej Azji, odezwa� si� Eumenes. Pami�ta�, jak na brzegach rzeki, kt�ra jak wywnioskowa�a Bisesa, le�a�a w granicach wsp�czesnego Iranu, w pobli�u miejsca, gdzie rozbito namiot Kr�la, wytrysn�y z ziemi dwa strumienie dziwnej cieczy.

��Nie r�ni�a si� smakiem czy kolorem od oliwy z oliwek�� powiedzia� Eumenes�� chocia� tamtejsza ziemia nie nadawa�a si� dla oliwek.�� Mimo to, powiedzia�, Aleksander zastanawia� si� nad po�ytkiem, jaki mog� przynie�� takie odkrycia, gdyby by�y powszechne, chocia� jego prorok, Aristander, potraktowa� to jako zapowied� czekaj�cej ich ci�kiej pracy.

��Przybywamy tutaj w r�nym czasie, aby zrealizowa� nasze r�ne pragnienia�� powiedzia� Eumenes.�� I pokonujemy dziel�ce nas tysi�clecia. Mo�e to jest szlak wiod�cy do wieczno�ci.

Sam Aleksander m�wi� niewiele. Siedzia� na swym tronie, wspar�szy g�ow� na d�oni, z p�przymkni�tymi oczami, od czasu do czasu podnosz�c wzrok z t� dziwn�, zniewalaj�c� nie�mia�o�ci�. Prowadzenie spotkania pozostawi� g��wnie Eumenesowi, kt�ry robi� na Bisesie wra�enie spryciarza, oraz Hefajstionowi, kt�ry przerywa� Eumenesowi, domagaj�c si� wyja�nie� czy nawet sprzeciwiaj�c si� swemu koledze. By�o oczywiste, �e istnieje mi�dzy nimi silne napi�cie, ale, pomy�la�a Bisesa, mo�e Aleksander by� rad, �e ci potencjalni rywale s� podzieleni.

Nast�pnie tematem dyskusji sta�o si� znaczenie tego, co ich wszystkich spotka�o: w jaki spos�b historia mog�a si� rozpa�� na kawa�ki i dlaczego.

Wydawa�o si�, �e Macedo�czycy nie byli tym specjalnie poruszeni, jak Bisesa naiwnie sobie wyobra�a�a. Nie mieli najmniejszych w�tpliwo�ci, �e plastry czasu s� dzie�em bog�w i wyrazem ich nieprzeniknionych zamiar�w; ich �wiatopogl�d, kt�ry nie mia� nic wsp�lnego z nauk�, by� Bisesie zupe�nie obcy, ale zarazem na tyle elastyczny, �e obejmowa� takie tajemnicze wydarzenia. Byli twardymi wojownikami, kt�rzy pokonali tysi�ce kilometr�w i podobnie jak ich greccy doradcy, byli intelektualnie nieust�pliwi.

Sam Aleksander wydawa� si� urzeczony filozoficznymi aspektami sytuacji.

��Czy zmarli mog� o�y�?�� mrukn�� swym gard�owym barytonem.�� Bo ja jestem dla was od dawna martwy� I czy mo�na cofn�� przesz�o��, naprawi� stare krzywdy, wymaza� �ale?

Abdikadir mrukn�� do Bisesy:

��Cz�owiek, kt�ry ma na swych r�kach, tyle krwi co ten Kr�l, musi uwa�a� ide� naprawy przesz�o�ci za nader interesuj�c��

Hefajstion m�wi�:

��Wi�kszo�� filozof�w traktuje czas jako pewien cykl. Jak bicie serca, jak zmian� p�r roku, jak przybywanie i ubywanie ksi�yca. W Babilonie astronomowie skonstruowali kalendarz kosmiczny oparty na ruchach planet, w kt�rym Wielki Rok trwa, jak mi si� wydaje, d�u�ej ni� czterysta tysi�cy lat. Kiedy planety skupi� si�, tworz�c pewien szczeg�lny uk�ad, wybuchnie pot�ny po�ar, a zn�w inny uk�ad planet poprzedzi nadej�cie �zimy�, kt�r� zapocz�tkuj� powodzie� Niekt�rzy utrzymuj� nawet, �e przesz�e wydarzenia dok�adnie powtarzaj� si� w kolejnych cyklach.

��Ale ten pogl�d niepokoi� Arystotelesa�� powiedzia� Aleksander, kt�ry, jak przypomnia�a sobie Bisesa, by� jego uczniem.

��Je�eli b�d� �y� zar�wno przed, jak i po upadku Troi, to co by�o przyczyn� tej wojny?

��Ale mimo to�� powiedzia� Hefajstion�� je�eli co� jest w tej idei cykli, w�wczas wiele dziwnych spraw mo�na wyt�umaczy�. Na przyk�ad wyrocznie i prorok�w, je�eli czas przebiega cykle, by� mo�e proroctwo jest w tej samej mierze spraw� pami�tania wydarze� z zamierzch�ej przesz�o�ci, co wizj� przysz�o�ci. A dziwne pomieszanie czas�w, kt�rego w�a�nie do�wiadczamy, wydaje si� wtedy znacznie bardziej zrozumia�e. Zgadzasz si� z tym, Arystandrze?

Stary jasnowidz skin�� g�ow�.

I tak rozmowa z udzia�em Aleksandra, Hefajstiona i Arystandra ci�gn�a si�, cz�sto biegn�c zbyt szybko dla niepewnego �a�cucha t�umaczy, kt�rzy nie byli w stanie nad��y�.

Ruddy by� urzeczony.

��C� to za wspaniali ludzie�� wyszepta�.

��Do�� filozofii�� powiedzia� Eumenes, praktyczny jak zawsze. I wezwa� zebranych, by zastanowili si�, co robi� dalej.

Kapitan Grove powiedzia�, �e ma pewn� propozycj�. Brytyjski oficer przyni�s� ze sob� atlas�� dosy� przestarza�y, nawet wed�ug jego standard�w, bo pochodz�cy z wiktoria�skiej szko�y�� i teraz go roz�o�y�.

Macedo�czycy znali mapy i sposoby ich sporz�dzania. W rzeczywisto�ci przez ca�y czas kampanii Aleksander mia� przy sobie greckich geodet�w i kre�larzy, aby sporz�dzali mapy l�d�w, kt�re penetrowa� i podbija�; wiele z nich by�o prawie nieznanych w staro�ytnej Grecji, z kt�rej pochodzi�. Dlatego Macedo�czycy byli zaintrygowani atlasem i w podnieceniu st�oczyli si� wok� ma�ej ksi��ki. Byli zaintrygowani jako�ci� druku, kszta�tem czcionki i jaskrawymi kolorami. Wygl�da�o na to, �e bez trudu akceptuj� fakt, i� �wiat w rejonie Morza �r�dziemnego, jaki znali, jest jedynie cz�ci� planety i �e sama planeta jest kul�, jak przewidywa� Pitagoras na wiele stuleci przed czasami Aleksandra. Faktycznie Arystoteles, nauczyciel Aleksandra, napisa� ca�� ksi��k� na ten temat. Co do Bisesy, rozbawi� j� wielki r�owy pas oznaczaj�cy terytoria Imperium Brytyjskiego u szczytu jego rozkwitu.

W ko�cu zirytowany Aleksander za��da�, aby podano mu atlas. By� jednak skonsternowany, gdy na mapie Ziemi zaznaczono granice jego imperium.

��My�la�em, �e odcisn��em na �wiecie wyra�ny �lad, ale jest tutaj tak wiele krain, kt�rych w og�le nie widzia�em�� powiedzia�.

Korzystaj�c z atlasu, kapitan Grove powiedzia�, �e jego propozycja polega na tym, �eby ich po��czone si�y uda�y si� do Babilonu.

Abdikadir pr�bowa� wyja�ni� spraw� sygna��w radiowych odebranych przez Sojuz. Jak mo�na by�o przewidzie�, by�o to dla wszystkich zaskakuj�ce, dop�ki Ruddy i Josh nie wpadli na szcz�liwe por�wnanie.

��To jak d�wi�k nies�yszalnych tr�bek�� powiedzia� Ruddy.�� Albo blask niewidzialnych luster�

Abdikadir powiedzia�:

��I jedyny sygna�, jaki odebrali�my, pochodzi� st�d.�� Wskaza� Babilon.�� Jest to dla nas z pewno�ci� najwi�ksza szansa, by ustali�, co si� przydarzy�o nam i ca�emu �wiatu.�� Wszystko to przet�umaczono Aleksandrowi.

Babilon potr�ci� w�a�ciw� strun�. Od wielu dni nie by�o �adnych wiadomo�ci z Macedonii ani znik�d indziej poza dolin� Indusu, do Brytyjczyk�w r�wnie� nie dotar�a �adna wiadomo�� z ich w�asnej epoki. Pojawi� si� problem, gdzie maj� si� zatrzyma�, je�eli nie dochodzi�y �adne wiadomo�ci. Aleksander zawsze mia� zamiar uczyni� Babilon stolic� imperium, kt�re si�ga�oby od Morza �r�dziemnego do Indii i kt�re przecina�yby szlaki wodne. Mo�e nawet teraz marzenie to da�oby si� urzeczywistni�, dysponuj�c �rodkami, jakie Kr�l mia� pod r�k�, nawet je�eli reszta �wiata, jaki zna�, znik�a.

Z tych wszystkich powod�w najlepsza droga wydawa�a si� oczywista. Kiedy osi�gni�to porozumienie, Ruddy by� podekscytowany.

��Babilon! Na Boga, dok�d to wszystko nas zaprowadzi? Zebrani wkr�tce zaj�li si� szczeg�owymi zagadnieniami zwi�zanymi z terminami i logistyk�. Na zewn�trz zapada� zmrok, kr���cy wok� s�u��cy nieustannie przynosili wino i zgromadzenie powoli stawa�o si� coraz bardziej ha�a�liwe.

Kiedy uda�o im si� wyrwa� od Macedo�czyk�w, Josh, Abdikadir, Ruddy i Bisesa zebrali si�, �eby porozmawia�.

Bisesa powiedzia�a:

��Musimy zostawi� jaki� znak dla Sabie i Koli, na wypadek gdyby tutaj dotarli.�� Rozwa�ali takie znaki jak u�o�one na ziemi wielkie kamienne strza�ki, kopce zawieraj�ce wiadomo��, czy nawet zostawienie radia dla zagubionych kosmonaut�w.

��A cieszycie siꠗ spyta� Abdikadir�� �e sk�adamy nasz los w r�ce Aleksandra i jego dru�yny?

��Tak�� od razu odpowiedzia� Ruddy.�� Arystoteles nauczy� tych ludzi otwarto�ci serca i umys�u oraz zaszczepi� im ciekawo�� �wiata. Droga Aleksandra stanowi�a w r�wnej mierze eksploracj�, co wypraw� dla uzyskania zdobyczy terytorialnych�

��Kapitan Cook z armi� licz�c� pi��dziesi�t tysi�cy �o�nierzy�� zaduma� si� Abdikadir.

��I z pewno�ci��� ci�gn�� Ruddy�� to w�a�nie ta otwarto�� umo�liwi�a im przyj�cie zwyczaj�w nieznanych lud�w. I dzi�ki temu zjednoczenie imperium, kt�re gdyby nie przedwczesna �mier� Aleksandra, mog�o trwa� przez ca�e stulecia i posun�� naprz�d cywilizacj� o tysi�c lat.

��Ale tutaj�� powiedzia� Josh�� Aleksander wci�� �yje�

Bisesa zdawa�a sobie spraw�, �e Aleksander ich obserwuje. Odchyli� si� do ty�u i co� szepta� do eunucha, a ona zastanawia�a si�, czy us�ysza�, co m�wili.

Ruddy doko�czy�:

��Nie przychodzi mi do g�owy �adne wspanialsze dziedzictwo ni� ustanowienie �Imperium Brytyjskiego� w Azji i Europie ponad dwa tysi�ce lat przed jego powstaniem!

��Ale imperium Aleksandra�� powiedzia� Josh�� nie mia�o nic wsp�lnego z demokracj� czy warto�ciami wyznawanymi przez Grek�w. Pope�nia� czyny potworne, na przyk�ad spali� Persepolis. P�aci� za ka�dy etap swojej nieko�cz�cej si� kampanii �upami zdobytymi podczas poprzedniego. I nie liczy� si� z niczyim �yciem. Wed�ug niekt�rych �r�de� jest odpowiedzialny za �mier� siedmiuset pi��dziesi�ciu tysi�cy ludzi.

��By� cz�owiekiem swojej epoki�� powiedzia� Ruddy, powa�ny i cyniczny, jak gdyby w rzeczywisto�ci by� dwa razy starszy.�� Czego mogliby�cie oczekiwa�? W tym �wiecie �r�d�em �adu by�o jedynie imperium. W granicach imperium istnia�a kultura, porz�dek i szansa rozwoju cywilizacji. A poza nim byli tylko barbarzy�cy i chaos. Nie by�o innych sposob�w rz�dzenia! Jego osi�gni�cia przetrwa�y, nawet gdy ju� nie by�o imperium. Rozpowszechni� grecki j�zyk od Aleksandrii a� po Syri�. Kiedy Rzymianie przedarli si� na wsch�d, napotkali nie barbarzy�c�w, lecz ludy m�wi�ce po grecku. Gdyby nie owo greckie dziedzictwo, chrze�cija�stwo prze�ywa�oby ci�kie chwile, rozprzestrzeniaj�c si� poza granice Judei.

��By� mo�e�� powiedzia� Abdikadir, szczerz�c z�by w u�miechu.�� Ale s�uchaj, Kipling, ja nie jestem chrze�cijaninem!

Do��czy� do nich kapitan Grove.

��My�l�, �e za�atwili�my sprawꠗ powiedzia� cicho.�� Strasznie si� ciesz�, �e tak szybko doszli�my do porozumienia i to niezwyk�e, jak wiele mamy ze sob� wsp�lnego. Przypuszczam, �e w ci�gu dw�ch tysi�cy lat nic o charakterze zasadniczym nie uleg�o zmianie, je�li chodzi o rozmieszczenie armii� Ale s�uchajcie. My�l�, �e to zebranie troch� zaczyna si� wyradza�. S�ysza�em o Aleksandrze i jego rozpasaniu�� powiedzia� z �a�osnym u�miechem�� i chocia� raczej nie przywi�zuj� do tego wagi, my�l�, �e by�oby rozs�dne, gdybym tu zosta� i dowiedzia� si� czego� wi�cej od tych facet�w. Nie przejmujcie si�, potrafi� da� sobie rad�! Moi ch�opcy te� tu zostan�, ale je�eli chcecie si� wymkn��

Bisesa skorzysta�a z wym�wki. Ruddy i Josh tak�e postanowili odej��, cho� Ruddy ogl�da� si� z zazdro�ci�, widz�c po�yskuj�ce wn�trze kr�lewskiego namiotu, gdzie w�a�nie zaczyna�a ta�czy� m�oda kobieta o apetycznie zaokr�glonych kszta�tach, kt�r� okrywa�a jedynie si�gaj�ca do ziemi przezroczysta chusta.

Na zewn�trz namiotu Bisesa spotka�a Filipa, greckiego lekarza Aleksandra, kt�ry tu na ni� czeka�. Bisesa po�piesznie wezwa�a de Morgana. Faktor by� ju� na po�y pijany, ale mimo to by� w stanie t�umaczy�.

Filip powiedzia�:

��Kr�l wie, �e rozmawiali�cie o jego �mierci.

��Och, bardzo mi przykro.

��I pragnie, aby� mu powiedzia�a, jak umrze. Bisesa zawaha�a si�.

���yje w�r�d nas pewna legenda. Opowie�� o tym, co go spotka�o�

��Wkr�tce umrze�� wyszepta� Filip.

��Tak. Tak b�dzie.

��Gdzie?

Znowu si� zawaha�a.

��W Babilonie.

��Wi�c umrze m�odo, tak jak Achilles, jego bo�yszcze. Tak jak Aleksander!�� Filip zerkn�� na kr�lewski namiot, gdzie s�dz�c po ha�asie, hulanka sz�a pe�n� par�. Wygl�da� na zaniepokojonego, ale zarazem zrezygnowanego.�� No c�, to �adna niespodzianka. Kiedy walczy, pije za dziesi�ciu. I omal nie zabi�a go strza�a, kt�ra utkwi�a w p�ucach. Obawiam si�, �e nie da sobie czasu na to, by doj�� do siebie, ale�

��Nie pos�ucha swego lekarza. Filip u�miechn�� si�.

��S� rzeczy, kt�re nigdy si� nie zmieniaj�.

Bisesa podj�a szybk� decyzj�. Pogrzebawszy w swym zestawie ratunkowym schowanym pod kombinezonem, wyci�gn�a plastikowe opakowanie tabletek przeciw malarii. Pokaza�a Filipowi, jak wydoby� pigu�ki z plastikowej folii.

��Niech tw�j kr�l je za�yje�� powiedzia�a.�� Nikt nie wie na pewno, jak to si� sta�o. Prawd� przes�oni�y plotki, konflikty i zafa�szowania historii. Ale niekt�rzy uwa�aj�, �e nast�pi�o to w wyniku choroby, kt�rej te tabletki zapobiegn�.

Filip zmarszczy� brwi.

��Dlaczego mi je dajesz?

��Poniewa� my�l�, �e tw�j kr�l b�dzie wa�ny dla wszystkich naszych przysz�o�ci. Je�eli umrze, to przynajmniej nie w ten spos�b.

Filip zamkn�� d�o� na opakowaniu i u�miechn�� si�.

��Dzi�kuj� ci, pani. Ale powiedz mi�

��Tak?

��Czy ludzie b�d� o nim pami�ta�?

Zn�w ten dziwny dylemat posiadania nadmiaru wiedzy, kt�r� Bisesa zdoby�a podczas d�ugich sesji z telefonem, kiedy zbiera�a informacje dotycz�ce dziej�w Aleksandra.

��Tak. Pami�taj� nawet jego konia!�� Bucefa� zgin�� podczas walki nad rzek� Jhelum.�� Ponad tysi�c lat od tej chwili, w�adcy krainy za rzek� Oxus b�d� utrzymywali, �e ich konie kiedy� mia�y rogi na g�owach i �e by�y potomkami Bucefa�a.

Filip by� zachwycony.

��Aleksander kaza� sporz�dzi� dla Bucefa�a rodzaj pi�ropusza ze z�otymi rogami, kt�ry zak�ada� mu na czas bitwy. Pani, je�eli Kr�l kiedy� b�dzie bliski �mierci�

��Wtedy mu powiedz.

Kiedy odszed�, zwr�ci�a si� do de Morgana:

��A ty zatrzymaj to dla siebie. Roz�o�y� r�ce.

��Oczywi�cie. Musimy utrzyma� Aleksandra przy �yciu, je�eli ju� tu utkn�li�my, mo�e rzeczywi�cie by� nasz� najwi�ksz� nadziej� na ocalenie czego� ze wsp�lnej przysz�o�ci. Ale na wszystkich bog�w, Biseso! Dlaczego nie sprzeda�a� mu tych pigu�ek? Aleksander jest tysi�c razy bogatszy od ka�dego cz�owieka swojej epoki! C� za marnotrawstwo�

�miej�c si�, odesz�a.

Przygotowania do battue zosta�y zako�czone.

Na polowanie, kt�re mia�o by� przeprowadzone na wz�r �wicze� wojskowych, przeznaczono ogromny obszar stepu. Oddzia�y wojska ustawiono w wielki kordon, przy czym ka�dy oddzia� mia� dow�dc� w randze genera�a. Naganiacze otoczyli cz�� �rodkow�, poruszaj�c si� jak podczas manewr�w, a zwiadowcy poprzedzali g��wne oddzia�y wojska, kt�re zamkn�y skrzyd�a po obu stronach. ��czno�� mi�dzy poszczeg�lnymi oddzia�ami utrzymywano za pomoc� tr�bek i flag, a kiedy ko�o definitywnie si� zamkn�o, tak ju� mia�o pozosta� do ko�ca.

Kiedy proces p�oszenia zwierzyny si� rozpocz��, sam Czyngis-chan poprowadzi� kr�lewski orszak do niskiego grzbietu, kt�ry mia� stanowi� punkt obserwacyjny. Ca�a Z�ota Rodzina musia�a by� obecna, wraz z �onami i konkubinami cesarza, jego szambelanami i s�ugami. Razem z nimi podr�owa� Yeh-lii, kt�ry zabra� ze sob� Kol�, Sabie oraz t�umaczy.

Skala przedsi�wzi�cia by�a zdumiewaj�ca. Kiedy Kola znalaz� si� na grzbiecie, na r�wninie poni�ej zobaczy� jedynie kilka oddzia��w ustawionych w zwartym szyku, z powiewaj�cymi sztandarami i niespokojnie poruszaj�cymi si� ko�mi; reszta znajdowa�a si� gdzie� za horyzontem. By� zaskoczony obfito�ci� jedzenia i napoj�w przeznaczonych dla kr�lewskiego orszaku.

Podczas gdy czekano, a� p�oszenie zwierzyny dobiegnie ko�ca, Z�ot� Rodzin� zabawiano popisami ptak�w do polowa�. Pewien cz�owiek przyni�s� pot�nego or�a, kt�ry siedzia� na wielkiej r�kawicy. Kiedy ptak rozpostar� skrzyd�a, ich rozpi�to�� okaza�a si� wi�ksza ni� wzrost w�a�ciciela. Kiedy wypuszczono jagni�, ptak rzuci� si� na nie tak gwa�townie, �e zwali� w�a�ciciela z n�g, ku uciesze kr�lewskiego orszaku.

Potem odby�y si� wy�cigi konne. Mongolskie wy�cigi by�y rozgrywane na dystansie wielu kilometr�w i Kola ze swego stanowiska widzia� jedynie etap ko�cowy. D�okeje, kt�rymi by�y dzieci nieprzekraczaj�ce siedmiu czy o�miu lat �ycia, siedzieli boso na grzbietach doros�ych wierzchowc�w. Walka by�a za�arta, a poblisk� met� spowija�y k��by kurzu. Z�ota Rodzina rzuca�a zwyci�zcom z�oto i klejnoty.

W oczach Koli by� to kolejny przyk�ad mongolskiej mieszaniny barbarzy�stwa i prostackiej ostentacji albo, jak powiedzia�a Sabie:�� Ci ludzie rzeczywi�cie w og�le nie maj� gustu.�� Ale Kola nie m�g� zaprzeczy�, �e samego Czyngis-chana otacza�a aura spokoju.

Wychowany w wojskowej dyscyplinie, zr�czny, pe�en determinacji i nieprzekupny polityk, Czyngis-chan by� synem wodza jednego z klan�w. Naprawd� nazywa� si� Temiijin, co oznacza kowala; jego przybrane imi� znaczy�o �w�adca wszystkich�. Dziesi�� lat trwa�y bratob�jcze walki, zanim Temiijin zjednoczy� wszystkich Mongo��w, tworz�c w ten spos�b jeden nar�d i zosta� �w�adc� wszystkich plemion zamieszkuj�cych filcowe namioty�.

Mongolskie armie sk�ada�y si� niemal wy��cznie z konnicy, wysoce mobilnej, zdyscyplinowanej i szybkiej. Styl ich walki zosta� doprowadzony do perfekcji w ci�gu wielu pokole� wype�nionych polowaniami i walkami na r�wninach. Dla lud�w osiad�ych, zamieszkuj�cych wsie i miasta na skraju stepu, Mongo�owie byli uci��liwymi s�siadami, ale nie byli wyj�tkiem. Przez wiele stuleci na wielkim azjatyckim l�dzie grasowa�y armie je�d�c�w i Mongo�owie byli po prostu ostatnimi przedstawicielami owej d�ugiej i krwawej tradycji. Ale pod rz�dami Czyngis-chana wst�pi�a w nich furia.

Czyngis-chan rozpocz�� kampani� skierowan� przeciwko trzem ludom zamieszkuj�cym Chiny. Szybko wzbogaciwszy si� na grabie�y, Mongo�owie zwr�cili si� nast�pnie na zach�d i zaatakowali Khwarezm, bogaty i stary kraj islamski rozci�gaj�cy si� od Iranu do Morza Kaspijskiego. Potem, przekroczywszy Kaukaz, dotarli do Ukrainy i Krymu, po czym przypu�cili w�ciek�y atak na Rosj�. Kiedy Czyngis-chan umiera�, jego imperium, zbudowane w ci�gu jednego pokolenia, by�o czterokrotnie wi�ksze od imperium Aleksandra i dwa razy wi�ksze od Cesarstwa Rzymskiego za czas�w jego najwi�kszej �wietno�ci.

Jednak�e Czyngis-chan pozosta� barbarzy�c� i jego jedynym celem by�o umocnienie i wzbogacenie Z�otej Rodziny. A Mongo�owie byli ludem zab�jc�w. Ich okrucie�stwo wywodzi�o si� z tradycji: jako niepi�mienni koczownicy nie widzieli �adnego sensu w uprawie roli, nie rozumieli znaczenia miast, poza tym, �e by�y kopalni� �up�w i nie przywi�zywali �adnej wagi do ludzkiego �ycia. Takie by�o kredo wszystkich podboj�w.

Teraz Kola zosta� w czarodziejski spos�b przeniesiony do samego serca mongolskiego imperium. I tutaj korzy�ci wynikaj�ce z istnienia imperium by�y wyra�niej widoczne ni� w ksi��kach historycznych napisanych przez potomk�w pokonanych nieprzyjaci�. Po raz pierwszy w historii Azja zosta�a zjednoczona, od granic Europy a� po Morze Po�udniowochi�skie; na gobelinach, kt�re zdobi�y namioty Czyngis-chana, widnia�y chi�skie smoki i perskie feniksy. Chocia� po rozpadzie mongolskiego imperium kontakty z t� cz�ci� �wiata usta�y, mity wschodnich lud�w zast�pi�y wspomnienia�� wspomnienia, kt�re pewnego dnia zainspirowa�y Krzysztofa Kolumba do wyprawy przez Ocean Atlantycki, w poszukiwaniu nowego szlaku do Chin.

Ale podbite kraje ucierpia�y ogromnie. Staro�ytne miasta zosta�y starte z powierzchni ziemi, a ca�a ludno�� wymordowana. �Nawet kiedy Kola podziwia� pawilon samego Czyngis-chana, by�o dla� oczywiste, �e korzy�ci wynikaj�ce z istnienia imperium by�y niewiele warte w zestawieniu z ogromem ludzkiej niedoli.

Ale Sabie, jak to wyra�nie widzia�, poci�ga� pazerny przepych Mongo��w.

W ko�cu na horyzoncie pojawili si� z wrzaskiem naganiacze, zbli�aj�c si� do terenu �ow�w. Biegacze rozci�gn�li liny mi�dzy oddzia�ami wojska, tworz�c kordon. Osaczone zwierz�ta biega�y tam i z powrotem, ledwo widoczne w wielkim tumanie wzniecanego przez siebie py�u.

Kola pr�bowa� przenikn�� wzrokiem chmur� py�u.

��Zastanawiam si�, co z�apali. Widz� konie, mo�e os�y, wilki, hieny, lisy, wielb��dy, zaj�ce�� wszystkie zwierz�ta s� przera�one.

Sabie wyci�gn�a d�o�.

��Popatrz tam.

Z chmury py�u wy�oni� si� jaki� wielki kszta�t. By� jak wielki g�az, na pocz�tku pomy�la� Kola, jak cz�� samej ziemi, znacznie wy�szy od cz�owieka. Ale porusza� si� ci�ko, jego wielkie barki unosi�y si� i opada�y, a rdzawobr�zowa sier�� l�ni�a w �wietle s�o�ca. Kiedy uni�s� g�ow�, Kola ujrza� zakrzywion� tr�b� i spiralne k�y i us�ysza� dono�ne tr�bienie.

��Mamut�� wyszepta�.�� My�liwi Czyngis-chana, przekroczywszy plaster czasu, schwytali wi�cej, ni� si� spodziewali, by� �wiadkiem czego� takiego, to jak sen. Gdyby�my tylko mieli kamer�!

Ale Sabie pozosta�a oboj�tna.

Czyngis-chan troch� sztywno dosiad� konia. Ruszy� do przodu z kilkoma stra�nikami po obu stronach. Jego przywilejem by�o u�miercenie pierwszego zwierz�cia. Zaj�� pozycj� nieca�e dwadzie�cia metr�w poni�ej Koli i czeka�, a� zwierz� zostanie ku niemu zagnane.

Nagle rozleg�y si� krzyki. Kilku stra�nik�w wy�ama�o si� z szeregu i uciek�o, pomimo ryku swych dow�dc�w. W chmurze py�u k��bi�cego si� przed Czyngis-chanem Kola zobaczy�, jak w powietrzu leci czerwona szmata, nie, to nie by�a szmata, to by� cz�owiek, mongolski wojownik, z rozerwan� piersi� i zwisaj�cymi wn�trzno�ciami.

Czyngis-chan sta� spokojnie, powstrzymuj�c konia, uni�s�szy w g�r� lanc� i bu�at.

Kola ujrza� zbli�aj�c� si� besti�, kt�ra wy�oni�a si� z chmury py�u. Jej skradaj�cy si� krok przypomina� lwa, ale zwierz� by�o pot�nie umi�nione, a barki mia�o jak nied�wied�. A kiedy otworzy�o paszcz�, ukaza�y si� k�y zakrzywione jak bu�at Czyngis-chana. Przez chwil� cesarz i tygrys szablastoz�bny stali naprzeciwko siebie zupe�nie bez ruchu.

Wtedy rozleg� si� pojedynczy strza�, niby grom z jasnego nieba. Sta�o si� to tak blisko Koli, �e w uszach mu zadzwoni�o i us�ysza� �wist przelatuj�cej obok kuli. Otaczaj�cy Kol� kr�lewski orszak i ich stra�nicy krzykn�li i dos�ownie struchleli. Niespodziewanie wielki kot le�a� na ziemi z drgaj�cymi tylnymi nogami i krwaw� miazg� zamiast g�owy. Ko� Czyngis-chana si� sp�oszy�, ale sam cesarz ani drgn��.

Oczywi�cie to by�a Sabie. Ale ju� zd��y�a ukry� pistolet.

Teraz rozpostar�a ramiona.

��Tengri! Jestem wys�anniczk� niebios, kt�r� przys�ano, aby ci� uratowa�, o wielki, bo masz �y� wiecznie i panowa� nad ca�ym �wiatem!�� Obr�ci�a si� do j�cz�cego Basila i �aman� francuszczyzn� sykn�a:�� T�umacz, ty psie, albo i tobie zaraz rozwal� g�ow�.

Czyngis-chan wpatrywa� si� w ni� nieruchomo.

Rze� zwierz�t wewn�trz kordonu zaj�a kilka dni. Zgodnie ze zwyczajem cz�� normalnie wypuszczano na wolno��, ale tym razem �adnemu nie darowano �ycia, poniewa� zagro�one zosta�o �ycie Czyngis-chana.

Kola z zaciekawieniem przygl�da� si� szcz�tkom. Czyngis-chanowi pokazano g�owy i k�y kilku mamut�w, jak r�wnie� cia�a lw�w o rozmiarach, jakich nikt przedtem nie widzia�, i lisy pokryte futrem bia�ym jak �nieg.

W sie� Mongo��w zostali tak�e schwytani jacy� dziwni ludzie. Byli nadzy i cho� szybko biegali, nie byli w stanie uciec; stanowili ma�� rodzin�: m�czyzna, kobieta i ch�opiec. M�czyzn� natychmiast wys�ano na tamten �wiat, a kobiet� i dziecko, skutych �a�cuchami, sprowadzono do kr�lewskiego domu. Istoty te by�y nagie i brudne i wydawa�o si�, �e nie potrafi� m�wi�. Kobiet� oddano �o�nierzom, �eby si� z ni� zabawili, a dziecko przez kilka dni trzymano w klatce. Pozbawione rodzic�w nie chcia�o je�� i szybko s�ab�o.

Kola tylko raz widzia� je z bliska. Siedz�cy w kucki wewn�trz klatki ch�opiec by� wysoki�� wy�szy od wszystkich Mongo��w, wy�szy nawet ni� Kola�� ale jego twarz i cia�o mia�y cechy nie w pe�ni ukszta�towanego dziecka. Sk�r� mia� ogorza��, a stopy pokryte odciskami. Na jego ciele nie by�o ani grama t�uszczu, ale mi�nie mia� twarde. Robi� wra�enie, jak gdyby m�g� biec przez ca�y dzie� bez przerwy. Nad oczami mia� wydatny kostny fa�d. Kiedy spojrza� na Kol�, okaza�o si�, �e ma zdumiewaj�co niebieskie oczy, jasne jak niebo. Kola odni�s� wra�enie, �e kry�a si� za nimi inteligencja. Ale nie by�a to inteligencja cz�owieka, by�a to �wiadomo�� pozbawiona wyrazu, pozbawiona w�asnego ja.

Kola pr�bowa� o tym porozmawia� z Sabie. Mo�e by� to jaki� przodek cz�owieka, mo�e Homo erectus, nieszcz�nik pochwycony przez Nieci�g�o��. Ale Sabie nigdzie nie mo�na by�o znale��.

Kiedy Kola wr�ci�, klatka znik�a. Dowiedzia� si�, �e ch�opiec zmar�, a jego cia�o zosta�o spalone wraz z resztkami pozosta�ymi po polowaniu.

Sabie pojawi�a si� nast�pnego dnia oko�o po�udnia. Yeh-lii i Kola byli w po�owie kolejnej strategicznej sesji.

Sabie mia�a na sobie mongolsk� tunik� z drogiej, haftowanej tkaniny, w jakiej paradowa�a Z�ota Rodzina, a we w�osach i wok� szyi po�yskiwa�y kawa�ki jasnopomara�czowej tkaniny ze spadochronu, co mia�o stanowi� oznak� jej odmiennego pochodzenia. Wygl�da�a dziwacznie, jak istota nie nale��ca ani do jednego, ani do drugiego �wiata.

Yeh-lii usiad� wygodnie i przyjrza� si� jej uwa�nie, jakby co� rozwa�aj�c.

��Co si� z tob� dzia�o?�� powiedzia� Kola po angielsku.�� Nie widzia�em ci� od chwili, gdy strzela�a�.

��To by�o spektakularne, prawda?�� szepn�a.�� I zadzia�a�o.

��Co masz na my�li, m�wi�c �zadzia�a�o�? Czyngis-chan m�g� kaza� ci� zabi� za pogwa�cenie prawa pierwsze�stwa podczas polowania.

��Ale tego nie zrobi�. Wezwa� mnie do swojej jurty. Kaza� wyj�� wszystkim, nawet t�umaczom, zostali�my tylko we dwoje. My�l�, �e teraz naprawd� wierzy, �e jestem z jego Tengri. Wiesz, kiedy do niego posz�am, pi� ju� od paru godzin, wi�c wyleczy�am mu kaca. Poca�owa�am jego kieliszek z winem�� i wpu�ci�am do �rodka kilka aspiryn, kt�re przedtem ukry�am w ustach. To by�o takie �atwe, m�wi� ci, Kola�

��Co mu zaofiarowa�a�, Sabie?

��To, czego pragn��. Dawno temu za po�rednictwem szamana otrzyma� bosk� misj�. Czyngis-chan jest przedstawicielem niebios na ziemi, wys�anym, aby rz�dzi� nami wszystkimi. Wie, �e jego misja nie jest jeszcze zako�czona�� i �e od chwili wyst�pienia Nieci�g�o�ci w rzeczywisto�ci si� cofn�a�� ale wie tak�e, �e robi si� coraz starszy. Ten komunistyczny pomnik, upami�tniaj�cy dat� jego �mierci, nap�dzi� mu niez�ego pietra. Chce mie� wi�cej czasu, �eby doko�czy� swoj� misjꠗ pragnie nie�miertelno�ci. I to w�a�nie mu zaofiarowa�am. Powiedzia�am mu, �e w Babilonie znajdzie kamie� filozoficzny.

Kola wyda� st�umiony okrzyk.

��Jeste� szalona.

��Sk�d wiesz, Kola? Nie mamy poj�cia, co na nas czeka w Babilonie. Kto wie, co jest mo�liwe? I kto ma nas zatrzyma�?�� U�miechn�a si� szyderczo.�� Casey? Ci brytyjscy kretyni w Indiach?

Kola zawaha� si�.

��Czy Czyngis-chan wzi�� ci� do ��ka? U�miechn�a si�.

��Wiedzia�am, �e odstr�czy go czyste cia�o. Wi�c wzi�am troch� �ajna jego ulubionego konia i wtar�am je we w�osy. Nawet troch� si� wytarza�am w ziemi. To zadzia�a�o. I wiesz, podoba�a mu si� moja sk�ra. Jej g�adko�栗 brak blizn. Mo�e nie przepada za higien�, ale podobaj� mu si� jej skutki.�� Twarz jej pociemnia�a.�� Wzi�� mnie od ty�u. Mongo�owie kochaj� si� mniej wi�cej tak samo delikatnie, jak prowadz� wojn�. Pewnego dnia ten ozi�b�y sukinsyn za to zap�aci.

��Sabie�

��Ale nie dzi�. Dosta� to, czego chcia� i ja tak�e.�� Skin�a na Basila.�� Ty, Francuziku. Powiedz Yeh-lii, �e Czyngis-chan podj�� decyzj�. Mongo�owie i tak dotarliby do Iraku w ci�gu jednego pokolenia czy co� ko�o tego; ta kampania nie b�dzie dla nich �adnym wyzwaniem. Ju� zwo�ano �uriltai, czyli narad� wojenn�.�� Wyci�gn�a sztylet z buta i wbi�a go w map� tam gdzie poprzednio, w Babilon. Tym razem nikt nie o�mieli� si� go wyci�gn��.

Bisesa dosz�a do wniosku, �e zgromadzona w pasie przybrze�nym flota Aleksandra, mimo padaj�cego deszczu, wygl�da wspaniale. Ko�ysa�y si� tam tryremy z �awkami dla wio�larzy, konie stoj�ce na p�askodennych barkach r�a�y nerwowo, a najwi�ksze wra�enie robi�y zohruks, statki o ma�ej g��boko�ci zanurzenia przeznaczone do przewozu zbo�a, indyjskiej konstrukcji, kt�re mog�yby uchodzi� za produkt dwudziestego pierwszego wieku. Przes�aniaj�ca wszystko �ciana deszczu zaciera�a barwy i rozmywa�a kontury, ale by�o gor�co i wio�larze siedzieli nago, ich br�zowe, �ylaste cia�a l�ni�y, a woda, kt�ra poskleja�a im w�osy, sp�ywa�a po twarzach.

Bisesa nie mog�a si� powstrzyma� od sfotografowania tego widowiska. Ale telefon narzeka�:

��Co to w�a�ciwie jest, park tematyczny? Zape�nisz moj� pami��, zanim zd��ymy dotrze� do Babilonu, i co wtedy zrobisz? I jest mi mokro�

Tymczasem Aleksander zabiega� o przychylno�� bog�w podczas nadchodz�cej podr�y. Stoj�c na dziobie swego statku, wyla� do wody zawarto�� z�otej czarki i teraz prosi� Posejdona, morskie nimfy i duchy Oceanu, aby chroni�y jego flot�. Nast�pnie z�o�y� ofiar� Heraklesowi, kt�rego uwa�a� za swojego przodka, oraz Ammonowi, egipskiemu bogowi, kt�rego uto�samia� z Zeusem i kt�ry, jak �odkry�� w pewnym sanktuarium na pustyni, by� jego ojcem.

Kilkuset brytyjskich �o�nierzy, zebranych napr�dce przez oficer�w, patrzy�o ze zdumieniem, jak Kr�l celebruje swe boskie obowi�zki, nie obesz�o si� przy tym bez z�o�liwych komentarzy. Ale szeregowcy, jak r�wnie� sipaje byli zadowoleni z go�cinno�ci, jak� im okazywano w macedo�skim obozie; dzisiejsze gesty Aleksandra stanowi�y ukoronowanie dni wype�nionych sk�adaniem ofiar i �wi�towaniem, festiwalami muzycznymi i zawodami lekkoatletycznymi. Ostatniej nocy Kr�l podarowa� ka�demu plutonowi �ofiarne� zwierz�, owc�, krow� lub koz�. Bisesa pomy�la�a, �e by�o to chyba najwi�ksze barbecue w historii.

Ruddy Kipling, z twarz� os�oni�t� czapk� z daszkiem, z rozdra�nieniem szarpa� w�sy.

��Ale bzdury k��bi� si� w g�owach tych ludzi! Wiesz, kiedy by�em dzieckiem, moja ayah by�a katoliczk� i zabiera�a nas do ko�cio�a, tego ko�o ogrodu botanicznego w Parel, je�li go znasz. Podoba�a mi si� powaga i godno�� tego wszystkiego. Ale potem mieli�my opiekunk�, imieniem Meeta, kt�ra uczy�a nas miejscowych piosenek i zabiera�a do hinduskich �wi�ty�. Dosy� podobali mi si� ich niewyra�nie widoczni, lecz przyja�ni bogowie.

Abdikadir powiedzia� sucho:

��Interesuj�ce, ekumeniczne dzieci�stwo.

��Mo�e�� powiedzia� Ruddy.�� Ale historyjki opowiadane dzieciom to jedno, a groteskowy hinduski panteon to troch� co innego: jest potworny i niedorzeczny i roi si� w nim od spro�nych fallicznych obraz�w! Czym�e to jest, jak nie dalekim echem tego nonsesownego rytua�u, podczas kt�rego Aleksander marnuje dobre wino, za cz�� czego on si� naprawd� uwa�a?

��Ruddy, kiedy wejdziesz mi�dzy wrony, musisz kraka� jak i one�� powiedzia� Josh.

Ruddy poklepa� go po plecach.

��Ale kole�, ja nie znam wroniego j�zyka! Wi�c co mam robi�?

Wreszcie ceremonia dobieg�a ko�ca. Bisesa i pozostali udali si� do �odzi, kt�re mia�y ich przewie�� na statki. Oni sami i wi�kszo�� brytyjskich wojsk mieli �eglowa� wraz z flot�, z po�ow� armii Aleksandra, podczas gdy reszta b�dzie si� posuwa� brzegiem.

Rozbito ob�z i zacz�a si� formowa� kolumna transportowa. Panowa� chaos, wsz�dzie wok� k��bi�o si� tysi�ce m�czyzn, kobiet, dzieci, kucyk�w, mu��w, wo��w, k�z i owiec. Wozy za�adowano artyku�ami i narz�dziami potrzebnymi kucharzom, stolarzom, szewcom, zbrojarzom oraz innym rzemie�lnikom i handlarzom, kt�rzy towarzyszyli armii. Bardziej tajemnicze kszta�ty z drewna i �elaza stanowi�y cz�ci katapult i machin obl�niczych. Prostytutki i nosiwody przedziera�y si� przez t�um i Bisesa dostrzeg�a dumne g�owy wielb��d�w wznosz�ce si� wysoko nad ludzk� ci�b�. Zgie�k by� nies�ychany: mieszaj�ce si� ze sob� d�wi�ki g�os�w, dzwonk�w i tr�bek i �a�osne j�ki zwierz�t poci�gowych. Obecno�� oszo�omionych ma�polud�w zamkni�tych w prowizorycznej klatce, umieszczonej na osobnym wozie, sprawia�a, �e panuj�ca atmosfera przypomina�a prawdziwy cyrk.

Nowo�ytni byli zachwyceni.

��Co za stado�� powiedzia� Casey.�� Nigdy w �yciu nie widzia�em czego� podobnego.

Ale wszystko to jako� do siebie pasowa�o. Sternicy zacz�li wznosi� okrzyki i wios�a z pluskiem zanurzy�y si� w wod�. Na l�dzie i na morzu zwolennicy Aleksandra zaintonowali rytmiczne pie�ni.

Abdikadir powiedzia�:

��To pie�ni Sinde. Wspania�y d�wi�k, dziesi�tki tysi�cy g�os�w po��czone w jedno.

��Daj spok�j�� powiedzia� Casey�� chod�my na pok�ad, zanim ci sipaje zajm� najlepsze miejsca.

Plan polega� na tym, �e flota mia�a �eglowa� na zach�d, przez Morze Arabskie, a potem wp�yn�� do Zatoki Perskiej, podczas gdy armia i jej ekwipunek b�d� si� posuwa�y jej �ladem wzd�u� po�udniowych wybrze�y Pakistanu i Iranu. Spotkaj� si� ponownie na pocz�tku Zatoki, a nast�pnie posuwaj�c si� drog� l�dow�, uderz� na Babilon. Taka r�wnoleg�a trasa by�a konieczna; statki Aleksandra nie mog�y przebywa� na morzu d�u�ej ni� kilka dni bez zaopatrzenia z l�du.

Ale na l�dzie pojawi�y si� trudno�ci. Dziwny deszcz wulkaniczny pada� prawie bez przerwy, a niebo pokrywa�a gruba warstwa szarych jak popi� chmur. Ziemia zamieni�a si� w b�oto, w kt�rym grz�z�y pojazdy, zwierz�ta i ludzie, a gor�co i wilgo� by�y niezwykle dokuczliwe. Kolumna transportowa wkr�tce mia�a kilka kilometr�w d�ugo�ci, a jej �lad znaczy�y trupy pad�ych zwierz�t, nie nadaj�ce si� do naprawy fragmenty wyposa�enia, a po nast�pnych kilku dniach i ludzie.

Casey nie m�g� znie�� widoku hinduskich kobiet, kt�re musia�y i�� za wozami lub wielb��dami z wielkimi stosami artyku��w na g�owach.

Ruddy zauwa�y�:

��Zwr�cili�cie uwag�, �e tym facetom z epoki �elaza brakuje tak wiele, nie tylko tego, co oczywiste, jak lampy gazowe, maszyny do pisania czy spodnie, ale ca�kiem prostych rzeczy, takich jak chom�t u koni poci�gowych? Przypuszczam, �e nikt o tym dot�d nie pomy�la�, a kiedy to zostanie wynalezione, tak ju� pozostanie�

To spostrze�enie uderzy�o Caseya. Po kilku dniach naszkicowa� prymitywn� taczk� i poszed� do doradc�w Aleksandra.

Hefajstion w og�le nie chcia� rozpatrzy� jego propozycji i nawet Eumenes by� wobec niej sceptyczny, dop�ki Casey po�piesznie nie zmontowa� prototypu wielko�ci zabawki, �eby zademonstrowa� ide� tego pomys�u.

Potem, podczas nast�pnego nocnego postoju, Eumenes kaza� zbudowa� tyle taczek, ile si� da�o. By�o do dyspozycji niewiele drewna, ale wygrzebano i wykorzystano deski z uszkodzonej barki. Owej pierwszej nocy stolarze pod kierunkiem Caseya zmontowali ponad pi��dziesi�t sprawnych taczek, a nast�pnej nocy, nauczywszy si� na w�asnych b��dach podczas sk�adania pierwszej partii, uda�o im si� zmontowa� prawie sto. W ko�cu by�a to armia, kt�ra na brzegach Indusu zdo�a�a zbudowa� ca�� flot�; w por�wnaniu z tym sklecenie kilku taczek nie by�o �adn� sztuk�.

Przez kilka pierwszych dni kolumna pokonywa�a tward�, kamienist� drog� i taczki sprawia�y si� dobrze. By�o na co popatrze�, gdy kobiety z kolumny transportowej Aleksandra rado�nie pcha�y taczki, kt�re mog�y pochodzi� z centrum ogrodniczego w �rodkowej Anglii, wy�adowane artyku�ami, z dzie�mi niepewnie balansuj�cymi na wierzchu. Ale potem zn�w pojawi�o si� b�oto i taczki zacz�y grz�zn��. Wkr�tce Macedo�czycy zostawili je w�r�d powszechnych drwin z nowomodnej technologii.

Mniej wi�cej co trzy dni statki musia�y przybija� do brzegu, aby uzupe�ni� zapasy. Wojsko maszeruj�ce l�dem musia�o �ywi� si� tym, co napotka�o po drodze, zaspokajaj�c w�asne potrzeby oraz potrzeby za��g i pasa�er�w na statkach. Stawa�o si� to coraz trudniejsze, kiedy oddalano si� od delty Indusu, a ziemia by�a coraz bardziej ja�owa.

Dlatego �eglarze urozmaicali swoje po�ywienie tym, co znale�li w wodach p�ywowych: ok�adzinkami, ostrygami, a niekiedy ma��ami. Pewnego razu, gdy Bisesa uczestniczy�a w jednej z tych mi�ych wypraw poszukiwawczych, spod wody wynurzy� si� wieloryb, z kt�rego nozdrzy wystrzeli� s�up wody niebezpiecznie blisko jednego z zakotwiczonych statk�w. Na pocz�tku Macedo�czycy byli przera�eni, cho� Hindusi wybuchli �miechem. Oddzia� piechur�w pobieg� do morza, g�o�no krzycz�c i wal�c w wod� tarczami i w��czniami. Kiedy wieloryb zn�w si� wynurzy�, by� ju� o dobre sto metr�w od brzegu i wi�cej go nie widziano.

Tam, gdzie przechodzi�o wojsko, zwiadowcy dokonywali pomiar�w i sporz�dzali mapy, tak jak to by�o od dawna przyj�te w armii Aleksandra. Kartografia stanowi�a tak�e zasadnicze narz�dzie Brytyjczyk�w, kiedy powstawa�o imperium, a teraz do greckich i macedo�skich zwiadowc�w do��czyli brytyjscy kartografowie uzbrojeni w teodolity. Wsz�dzie, gdzie przechodzili, sporz�dzali nowe mapy i por�wnywali je ze starymi, tymi sprzed Nieci�g�o�ci.

Jednak�e napotkali tylko niewielu ludzi.

Pewnego razu oddzia� zwiadowc�w natkn�� si� na licz�c� oko�o stu os�b grup� m�czyzn, kobiet i dzieci, ubranych�� jak m�wili�� w dziwne jasne stroje, kt�re rozpada�y si� na strz�py. Umierali z pragnienia i m�wili j�zykiem, kt�rego nie zna� �aden z Macedo�czyk�w. Nikt z Brytyjczyk�w ani z grupy Bisesy ich jednak nie widzia�. Abdikadir spekulowa�, �e mogli pochodzi� z jakiego� hotelu z dwudziestego czy nawet dwudziestego pierwszego wieku. Odci�ci od �wiata, kiedy ich dom znikn�� w labiryncie czasu, musieli si� b��ka� i Bisesa pomy�la�a, �e ci rozbitkowie byli jak ruiny w negatywie. W normalnie rozwijaj�cej si� historii ludzie znikaj�, a ich miasto powoli rozpada si� w proch; w tym wypadku by�o na odwr�t� �o�nierze Aleksandra, kt�rym kazano ochrania� kolumn� transportow�, zabili kilku z nich dla przyk�adu i przep�dzili reszt�.

O ile ludzi spotykano rzadko, o tyle Oczy by�y wszechobecne. Kiedy posuwali si� wzd�u� wybrze�a, co par� kilometr�w widzieli je, unosz�ce si� niby lampy nad brzegiem i w g��bi l�du.

Wi�kszo�� nie zwraca�a na nie uwagi, ale Bisesa by�a nimi chorobliwie zafascynowana. Gdyby jakie� Oko nagle pojawi�o si� w starym �wiecie�� gdyby zacz�o si� unosi� nad ulubionym miejscem mi�o�nik�w UFO, trawnikiem Bia�ego Domu�� stanowi�oby niezwyk�e zjawisko, by�oby sensacj� stulecia. Ale wi�kszo�� ludzi nawet nie chcia�a o tym rozmawia�. Eumenes stanowi� godny uwagi wyj�tek; wpatrywa� si� w te Oczy z r�kami na biodrach, jakby rzucaj�c im wyzwanie.

Pomimo wyczerpania marszem wydawa�o si�, �e z ka�dym dniem nastr�j Ruddy�ego si� poprawia. Kiedy tylko m�g�, pisa� co� maczkiem, �eby oszcz�dzi� papier. I snu� przypuszczenia na temat stanu �wiata, przedstawiaj�c swoje teorie ka�demu, kto chcia� go s�ucha�.

��Nie powinni�my si� zatrzymywa� w Babilonie�� m�wi�. On sam, Bisesa, Abdikadir, Josh, Casey i Cecil de Morgan siedzieli pod daszkiem na oficerskim statku; deszcz uderza� w daszek i szumia� w zetkni�ciu z powierzchni� morza.�� Powinni�my i�� dalej, na przyk�ad spenetrowa� Jude�. Tylko pomy�l, Biseso! Eteryczne oko waszego statku kosmicznego mog�o tutaj dostrzec tylko rozproszone osiedla i par� smug dymu. A je�li w jednej z tych n�dznych chat, w�a�nie w tej chwili, zaczyna oddycha� Nazarejczyk? Byliby�my wtedy jak dziesi�� tysi�cy mag�w pod��aj�cych za dziwn� gwiazd�.

��Jest jeszcze Mekka�� powiedzia� Abdikadir sucho. Ruddy roz�o�y� r�ce.

��B�d�my ekumeniczni. Bisesa zapyta�a:

��Wi�c po tych pogmatwanych pocz�tkach zosta�e� chrze�cijaninem, Ruddy?

Pog�adzi� w�sy.

��Ujm� to tak. Wierz� w Boga. Nie mam pewno�ci co do Tr�jcy. Nie mog� si� pogodzi� z wiecznym pot�pieniem, ale musi by� jaka� kara.�� U�miechn�� si�.�� M�wi� jak metodysta! Ojciec by�by zadowolony. W ka�dym razie by�bym zachwycony, gdybym pozna� faceta, od kt�rego wszystko to si� zacz�o.

Josh powiedzia�:

��Uwa�aj, czego pragniesz, Ruddy. To nie jest jakie� ogromne muzeum, przez kt�re przysz�o nam podr�owa�. Mo�e znalaz�by� Chrystusa w Judei. A je�li nie? To w ko�cu ma�o prawdopodobne, w rzeczywisto�ci znacznie bardziej prawdopodobne jest, �e ca�a Judea zosta�a wyrwana z czasu przed narodzeniem Chrystusa.

��Ja urodzi�em si� ju� po chwili Wcielenia�� stanowczo powiedzia� Ruddy.�� Nie ma co do tego w�tpliwo�ci. A gdybym m�g� przywo�a� jednego dziadka po drugim, ca�y �a�cuch moich przodk�w, m�g�bym kaza� im to po�wiadczy�.

��Tak�� powiedzia� Josh.�� Ale ju� nie nale�ysz do historii swoich dziadk�w, Ruddy. A je�li tu wcale nie by�o Wcielenia? W�wczas znajdujesz si� w �wiecie pogan. Jeste� Wergiliuszem czy Dantem?

��Ja��� Ruddy zamilk�, zmarszczywszy brwi.�� �eby to rozwik�a�, trzeba lepszego teologa ni� ja. Uzupe�nijmy nasz plan podr�y: musimy poszuka� �wi�tego Augustyna albo Tomasza z Akwinu i spyta� ich, co o tym my�l�. A ty, Abdikadir? Je�li nie ma Mekki, je�li Mahomet dopiero ma si� narodzi�?

Abdikadir powiedzia�:

��Islam nie jest ograniczony w czasie tak jak chrze�cija�stwo. Tawhid, jedno��, pozostaje prawdziwa, zar�wno na Mirze, jak i na Ziemi, w przesz�o�ci i w przysz�o�ci, nie ma boga tylko jest B�g i ka�da cz�stka we wszech�wiecie, ka�dy li�� na ka�dym drzewie jest manifestacj� Jego istnienia. A Koran to przekaz prosto od Boga, w tym �wiecie i w ka�dym innym, bez wzgl�du na to, czy Jego prorok tu istnieje czy te� nie.

Josh pokiwa� g�ow�.

��To pocieszaj�cy punkt widzenia.

��As salaam alaikum�� powiedzia� Abdikadir.

��Poza tym to mo�e by� jeszcze bardziej skomplikowane�� powiedzia�a Bisesa.�� Pami�tajcie, �e Mir sk�ada si� z fragment�w pochodz�cych z r�nych okres�w czasu. To zlepek i to samo z pewno�ci� dotyczy Mekki i Judei. Mo�e s� tam kawa�ki Judei pochodz�ce z okresu przed narodzeniem Chrystusa i p�niejsze, po kt�rych kiedy� st�pa�. Wi�c czy Wcielenie dotyczy tego wszech�wiata, czy te� nie?

Ruddy powiedzia�:

��Jakie to wszystko dziwne! Za��my, �e ka�de z nas �yje dwadzie�cia pi�� tysi�cy dni. Czy to mo�liwe, �e i my tak�e jeste�my podzieleni, �e ka�dy dzie� zosta� wyci�ty z naszego �ycia, jak kwadracik z ko�dry?�� Machn�� r�k� w stron� szarego jak popi� nieba.�� Czy to mo�liwe, �e gdzie� tam istnieje dwadzie�cia pi�� tysi�cy innych Ruddych, z kt�rych ka�dy uk�ada sobie �ycie, jak mo�e?

��Jeden taki wyszczekany dupek to dla mnie a� nadto�� warkn�� Casey, kt�ry po raz pierwszy w��czy� si� do tej dyskusji i poci�gn�� z buk�aka �yk rozwodnionego wina.

Cecil de Morgan s�ucha� tej rozmowy w milczeniu. Bisesa wiedzia�a, �e zawar� lu�ny alians z sekretarzem Aleksandra, Eumenesem i mia� mu meldowa� o tego rodzaju spekulacjach. Oczywi�cie obaj mieli w tym sw�j interes: Eumenes rywalizowa� z innymi dworzanami Aleksandra, zw�aszcza z Hefajstionem, a Cecil, jak zawsze, chcia� na tym skorzysta�. Ale wszyscy o tym wiedzieli. A Bisesa nie widzia�a nic z�ego w tym, �e informacje za po�rednictwem Cecila docieraj� do Eumenesa. W ko�cu tkwili w tym wszyscy tak samo.

Flota �eglowa�a dalej.

Kiedy Mongo�owie rozbili ob�z, ich pierwszym zadaniem by�o sp�dzenie koni.

Konie Mongo��w �y�y w stanie p�dzikim w stadach, kt�re swobodnie w��czy�y si� po r�wninach, dop�ki nie by�y potrzebne. Troch� si� obawiano, �e plastry czasu mog�y sprawi�, i� wiele spo�r�d stad, na kt�rych opiera�y si� plany Czyngis-chana, przepad�o, ale kiedy wys�ano je�d�c�w, aby je sprowadzono, nast�pnego dnia wielkie chmary koni z grzmotem kopyt przycwa�owa�y do miasta jurt. Otaczaj�cy je ludzie wywijali d�ugimi tykami z lassami na ko�cach. Jakby wiedz�c, �e czeka je marsz licz�cy tysi�ce kilometr�w, konie rzuca�y si� i wierzga�y. Ale kiedy je powi�zano, ze stoickim spokojem pozwoli�y si� prowadzi�.

Kola uzna� za charakterystyczne dla wszystkich przedsi�wzi�� niecywilizowanych Mongo��w, �e nawet najwi�ksze kampanie musia�y si� zacz�� od rodeo.

Kiedy ju� zebrali si� ludzie, przygotowania do wymarszu post�powa�y szybko. Wi�kszo�� jurt zwini�to i za�adowano na wozy lub juczne zwierz�ta, ale niekt�re najwi�ksze namioty, w tym te, kt�re tworzy�y pawilon Czyngis-chana, za�adowano na szerokie wozy ci�gnione przez wo�y. Zabrano nawet kapsu�� Sojuza. Na rozkaz Czyngis-chana przywieziono j� z wioski Scacataia. Kola zorientowa� si�, �e do jej podniesienia wykorzystano machin� obl�nicz�. Spoczywa�a na ci�kim wozie, przywi�zana linami z ko�skiego w�osia i wygl�da�a jak metalowa jurta.

Kola szacowa�, �e podczas marszu na Babilon Czyngis-chanowi b�dzie towarzyszy�o oko�o dwudziestu tysi�cy wojownik�w, wi�kszo�� z nich stanowi�a konnica, przy czym ka�demu je�d�cowi mia� towarzyszy� co najmniej jeden s�uga i dwa lub trzy konie zapasowe. Czyngis-chan podzieli� swe si�y na trzy dywizje: wojska lewego skrzyd�a, prawego skrzyd�a i �rodka. �rodek dowodzony przez samego Czyngis-chana obejmowa� elitarn� gwardi� cesarsk�, w tym ochron� osobist� w sile tysi�ca �o�nierzy. Sabie i Kola mieli jecha� w �rodku, jako cz�onkowie �wity Yeh-lii.

Cz�� si� pozostawiono w garnizonie w Mongolii, aby kontynuowa�y zadanie scalania tego, co pozosta�o z imperium.

Garnizonem mia� dowodzi� jeden z syn�w Czyngis-chana, To-lui. Ale nawet bez niego si�y Czyngis-chana nie uleg�y istotnemu os�abieniu. Opr�cz kanclerza Yeh-lii Czyngis-chanowi towarzyszy� jego drugi syn, Ogodei, oraz genera� Subedei. Bior�c pod uwag�, �e Ogodei by� tym, kt�ry w poprzednim �wiecie mia� zosta� nast�pc� Czyngis-chana, oraz �e Subedei by� prawdopodobnie najzdolniejszym genera�em Czyngis-chana�� cz�owiekiem, kt�ry po jego �mierci mia� opracowa� plan inwazji Europy�� by� to rzeczywi�cie wspania�y zesp�.

Kola by� �wiadkiem chwili, gdy Czyngis-chan �egna� swego syna. Uj�wszy twarz Toluia d�o�mi, przyci�gn�� go do siebie i dotkn�� wargami jednego z jego policzk�w, oddychaj�c g��boko. Sabie okre�li�a to jako �cmokni�cie na odleg�o�� z epoki �elaza�, ale Kola by� dziwnie poruszony.

W ko�cu wzniesiono cesarski sztandar i w�r�d ha�asu tr�bek i b�bn�w oraz okrzyk�w t�umu poch�d ruszy�, a za nim d�ugi korow�d wioz�cy ekwipunek. Trzy kolumny pod dow�dztwem Czyngis-chana, Ogodeia i Subedeia mia�y si� posuwa� niezale�nie, oddalaj�c si� od siebie nawet na odleg�o�� setek kilometr�w, ale mia�y pozostawa� w kontakcie za po�rednictwem je�d�c�w, sygna��w tr�bek i sygna��w dymnych. Wkr�tce r�wniny Mongolii pokry�y wielkie wzniecane przez p�dz�cych je�d�c�w chmury py�u i drugiego dnia rozdzielone si�y straci�y kontakt wzrokowy.

Wyruszywszy na zach�d od miejsca urodzenia Czyngis-chana, posuwali si� wzd�u� dop�ywu rzeki Onon przez krain� poro�ni�t� traw�. Kola jecha� w wozie razem z Sabie, Basilem i innymi dziwnie przygaszonymi handlarzami oraz cz�ci� personelu Yeh-lii. Po pierwszych kilku dniach znale�li si� w krainie mrocznych, ponurych las�w, poprzecinanej b�otnistymi dolinami, kt�re cz�sto by�y trudne do przebycia. Niebo by�o pokryte o�owianymi chmurami i pada�y ulewne deszcze. Kola czu� si� przyt�oczony atmosfer� tego pos�pnego miejsca. Ostrzeg� Yeh-lii przed kwa�nym deszczem i administrator wyda� rozkaz, aby �o�nierze mieli czapki na g�owach i podniesione ko�nierze kurtek.

�o�nierze Czyngis-chana nie byli czystsi ni� reszta Mongo��w. Ale byli dumni ze swego wygl�du. Ich siod�a by�y wysokie z przodu i z ty�u i mia�y solidne strzemiona. Mieli na sobie sto�kowate filcowe czapki podbite futrem lisa, wilka czy nawet rysia oraz d�ugie, rozpinane od g�ry do do�u p�aszcze. Mongo�owie ubierali si� w ten spos�b od niepami�tnych czas�w, ale teraz to byli bogaci ludzie i niekt�rzy oficerowie mieli na sobie p�aszcze haftowane jedwabnymi lub z�otymi ni�mi i jedwabn� bielizn� prosto z Chin. Ale nawet genera�owie Czyngis-chana wycierali usta r�kawami, a d�onie o spodnie.

Mongo�owie byli wprawni i do�wiadczeni, w ko�cu by� to wynik licz�cej setki lat tradycji. Marsz przerywano ka�dego wieczora, po czym rozdzielano racje �ywno�ciowe: suszone zsiad�e mleko, proso, kumys, czyli nap�j alkoholowy ze sfermentowanego mleka i suszone mi�so. Rano ka�dy je�dziec wsypywa� do sk�rzanej torby troch� suszonego zsiad�ego mleka i wlewa� wod�; wstrz�sy podczas jazdy sprawia�y, �e niebawem powstawa�o co� w rodzaju jogurtu, kt�ry wypija� z lubo�ci�, g�o�no bekaj�c. Kola zazdro�ci� Mongo�om ich umiej�tno�ci, tego, jak wyprawiali krowie sk�ry czy nawet jak wykorzystywali destylat ludzkiego moczu jako �rodka przeczyszczaj�cego, kiedy kto� mia� gor�czk�.

Armia Czyngis-chana posuwa�a si� sprawnie do przodu, a rozkazy i zmiany plan�w by�y przekazywane szybko i bezb��dnie. Kierowanie wojskiem by�o skuteczne i odbywa�o si� hierarchicznie zgodnie z regu�� dziesi�ciu. Dzi�ki temu �a�cuch rozkaz�w by� uproszczony, a ka�dy oficer mia� nie wi�cej ni� dziesi�ciu podw�adnych. Mongo�owie wyposa�yli dow�dc�w w liczne prerogatywy, co zwi�ksza�o elastyczno�� armii. A Czyngis-chan dopilnowa�, aby wszystkie jednostki, a� do najmniejszego plutonu, stanowi�y mieszanin� r�nych narodowo�ci, klan�w i plemion. Nie chcia�, aby byli wierni komukolwiek poza nim samym. Kola pomy�la�, �e jest to niezwykle nowoczesny spos�b organizacji armii, nic dziwnego, �e ci Mongo�owie zmia�d�yli zbieranin� �o�nierzy �redniowiecznej Europy. Ich system opiera� si� na sprawnym i lojalnym personelu. Korpus oficerski by� starannie wyselekcjonowany w wyniku morderczego szkolenia, dzi�ki takim �wiczeniom jak battue, i rzecz jasna dzi�ki walkom.

Po kilku dniach, wci�� jeszcze w sercu Mongolii, armia przekroczy�a trawiast� r�wnin�, kieruj�c si� do Karakorum. Kiedy� miasto to stanowi�o centrum w�adzy Ujgur�w, a Czyngis-chan uczyni� je w�asn� stolic�. Ale nawet z du�ej odleg�o�ci Kola zobaczy�, �e mury miasta s� zrujnowane. Wewn�trz wida� by�o skupisko kilku opuszczonych �wi�ty�, ale pozosta�� cz�� miasta zaros�a trawa.

Czyngis-chan w towarzystwie swych krzepkich stra�nik�w i Ogodeia sztywnym krokiem przemierza� miasto. Min�o zaledwie kilka lat, odk�d je za�o�y�, a teraz le�a�o w gruzach. Kola zobaczy�, jak wraca ze w�ciek�o�ci� w oczach, jakby pa�a� gniewem na bog�w, kt�rzy w ten spos�b zadrwili z jego ambicji.

W nast�pnych dniach armia przekroczy�a dolin� rzeki Orkhon, ogromn� r�wnin� otoczon� od wschodu b��kitnymi g�rami. Kola pomy�la�, �e jest prawie jak marsja�ska vallis. Ziemia by�a tu szara i krucha, a rzeka p�yn�a leniwie. Niekiedy musieli przeprawia� si� w br�d przez jej dop�ywy i mniejsze rzeki. W nocy rozbili ob�z na b�otnistych wyspach i rozpalili wielkie ogniska z suchej wierzbiny.

Kiedy przeprawili si� przez ostatni� rzek�, teren zacz�� si� wznosi�. Sabie powiedzia�a, �e opuszczaj� nowoczesn� mongolsk� prowincj� Arhangay i przekraczaj� masyw Hangay. Za ich plecami rozci�ga�a si� pofa�dowana kraina, upstrzona lasami i dolinami, ale po drugiej stronie masywu ujrzeli rozleg�y krajobraz poro�ni�ty ��t� traw�.

Szeroki szczyt masywu by� poprzecinany licznymi grzbiecikami i fa�dami terenowymi, zas�anymi pot�uczonymi kamykami, jakby zbieg�o si� w tym miejscu kilka plastr�w czasu. Wznosi� si� tam kopiec z kamieni, kt�ry jakim� cudem przetrwa� konwulsje czasu. Przechodz�c obok, ka�dy �o�nierz dorzuca� do kopca kamyk czy kawa�ek ska�y. Kola zda� sobie spraw�, �e kiedy wszyscy go min�, b�dzie stanowi� spory pag�rek.

Na koniec zjechali w d� i znale�li si� na stepie. Masyw znikn�� na horyzoncie i wok� rozci�ga�a si� teraz zupe�nie p�aska, pozbawiona drzew r�wnina, poro�ni�ta wysok� traw�, kt�ra rozst�powa�a si� przed ko�mi jak fale. Kiedy ta bezkresna r�wnina rozpostar�a si� przed nimi, ogrom �rodkowej Azji sprawi�, �e nawet Czyngis-chan i jego ambicje jakby skurczy�y si� i Kola poczu� ogromn� ulg�.

Nie napotkali jednak �adnych ludzi. Na tym rozleg�ym terenie niekiedy wida� by�o owalne cienie jurt i �lady ognisk, jak widma ma�ych wiosek, kt�re zwini�to, przenosz�c si� w inne miejsce. Step trwa� niezmiennie, ludzie �yli tutaj zawsze w podobny spos�b i �lady te mogli pozostawi� Hunowie, Mongo�owie, czy nawet Sowieci, a ci, kt�rzy je pozostawili, mogli byli t�dy przej�� i znikn�� w zupe�nie innym czasie. Mo�e, pomy�la� Kola, kiedy ulegn� zatarciu ostatnie �lady cywilizacji, kiedy Ziemia zostanie zapomniana i pozostanie ju� tylko Mir, wszyscy stan� si� nomadami, kt�rych wessie owa ogromna otch�a� ludzkiego przeznaczenia.

Nigdzie �adnych ludzi. Od czasu do czasu Czyngis-chan wysy�a� grupy poszukiwawcze, ale bez rezultatu.

I wtedy, zupe�nie nieoczekiwanie, zwiadowcy natkn�li si� na �wi�tyni� w samym �rodku stepu.

Wys�ano grup�, aby zbada�a ca�� rzecz. Yeh-lii w��czy� do grupy Kol� i Sabie, w nadziei, �e ich odmienny punkt widzenia mo�e si� przyda�.

�wi�tynia by�a ma�ym, pude�kowatym budynkiem z wysokimi, ozdobnie rze�bionymi drzwiami i ko�atkami w kszta�cie lwich g��w. Do wn�trza wi�d� przedsionek, obramowany lakierowanymi filarami, a belki no�ne ozdobiono z�otymi czaszkami. Kola, Sabie i kilku Mongo��w ostro�nie weszli do �rodka. Na niskich sto�ach, po�r�d resztek jedzenia le�a�y zwoje manuskrypt�w. �ciany by�y drewniane, powietrze wype�nia� silny zapach kadzide� i wra�enie by�o przejmuj�ce.

Kola wyszepta�:

��Jak my�lisz, to chyba buddy�ci?

Sabie nie mia�a �adnych zahamowa� i powiedzia�a na g�os:

��Tak. I przynamniej kilku z nich jest wci�� gdzie� w pobli�u. Nie wiadomo, z jakiej epoki pochodzi to miejsce. Buddy�ci s� tak samo ponadczasowi jak nomadowie.

��Niezupe�nie�� ponuro powiedzia� Kola.�� Sowieci pr�bwali oczy�ci� Mongoli� ze �wi�ty�. To miejsce musi pochodzi� sprzed dwudziestego wieku�

Z mroku w g��bi �wi�tyni wysz�y, pow��cz�c nogami, dwie postacie. Mongolscy �o�nierze wyci�gn�li sztylety, ale doradca Yeh-lii powstrzyma� ich, powiedziawszy co� ostrym tonem.

Na pocz�tku Kola my�la�, �e to dw�jka dzieci, wydawali si� tak drobnej budowy. Jednak kiedy wy�onili si� z mroku, zobaczy�, �e jeden z nich to rzeczywi�cie dziecko, ale drugi to starzec. Mia� na sobie czerwon� satynow� szat� i pantofle oraz sznur bursztynowych paciork�w i by� najwyra�niej lam�. By� zdumiewaj�co chudy i przeguby wystawa�y mu z r�kaw�w jak ko�ci jakiego� ptaka. Dzieckiem by� ch�opiec w wieku co najwy�ej dziesi�ciu lat, takiego samego wzrostu jak starzec i niemal r�wnie chudy. Te� mia� na sobie czerwon� szat�, a na nogach p��cienne buty, co Kola zauwa�y� zaraz na pocz�tku. Lama obejmowa� ch�opca swym chudym ramieniem, ale by� tak kruchy, �e nawet dla dziecka nie m�g� by� �adnym ci�arem.

Lama u�miechn�� si�, ukazuj�c prawie bezz�bne usta, i zacz�� co� m�wi� g�osem, kt�ry przypomina� szelest. Mongo�owie pr�bowali odpowiedzie�, ale wkr�tce sta�o si� jasne, �e nie maj� �adnych punkt�w wsp�lnych.

Kola szepn�� do Sabie:

��Sp�jrz na buty tego ch�opca. Mo�e to miejsce nie jest tak stare, jak my�limy.

Sabie chrz�kn�a.

��Buty s� nowe. Ale to niczego nie dowodzi. Je�eli ich zostawiono tutaj samych, dziecko musia�o st�d wychodzi�, �eby zdoby� po�ywienie�

��Lama jest taki stary�� szepn�� Kola. Rzeczywi�cie, jego sk�ra wygl�da�a jak papier i ca�a w plamach spowodowanych podesz�ym wiekiem zwisa�a pofa�dowana na ko�ciach, a jego oczy by�y tak bladoniebieskie, �e wydawa�y si� niemal przezroczyste. Wra�enie by�o takie, jak gdyby sublimowa� z wiekiem i jego istota wyparowa�a.

��Tak�� powiedzia�a Sabie.�� Ma dziewi��dziesi�tk� jak nic. Ale sp�jrz na nich obu, Kola. Zapomnij o r�nicy wieku. Sp�jrz na ich oczy, budow� ko�ci, brod�

Kola przyjrza� si� im, �a�uj�c, �e nie ma lepszego �wiat�a. Kszta�t czaszki ch�opca przes�ania�a czarna czupryna, ale jego twarz, bladoniebieskie oczy� Wygl�daj� podobnie.

��No w�a�nie�� powiedzia�a Sabie sucho.�� Kola, kiedy przychodzisz do takiego miejsca, to na ca�e �ycie. Przybywasz jako o�mioletni czy dziewi�cioletni m�odzieniec, zostajesz tutaj, recytujesz modlitwy i robisz to nadal, gdy masz dziewi��dziesi�t lat, je�eli do�yjesz tego wieku.

��Sabie�

��Tych dwoje to jedno, to ten sam cz�owiek, m�odzieniec i stary lama znale�li si� tutaj razem w wyniku igraszek czasu. I ten ch�opiec wie, �e kiedy si� zestarzeje, pewnego dnia zobaczy swoje w�asne m�odsze ja, id�ce ku niemu przez step.�� Wyszczerzy�a z�by w u�miechu.�� Nie wydaj� si� speszeni, prawda? Mo�e filozofii buddyjskiej nie trzeba a� tak bardzo nagina� aby pogodzi� si� z tym, co si� wydarzy�o. Po prostu ko�o si� zamyka, to wszystko�

Mongolscy �o�nierze bez entuzjazmu szukali, �eby co� zrabowa�, ale nie by�o tam niczego opr�cz resztek jedzenia i ma�ych skarb�w zwi�zanych z praktykami religijnymi: m�ynk�w modlitewnych i �wi�tych tekst�w. Mongo�owie zamierzali zabi� mnich�w. Przygotowywali si� do tego beznami�tnie, w ko�cu robili to systematycznie, zabijanie by�o ich chlebem powszednim. Kola zdoby� si� na odwag� i interweniowa� u doradcy Yeh-lii, a�eby tego nie czyni�.

Pozostawili �wi�tyni� w jej wiecznym �nie i armia ruszy�a dalej.

Po trzech tygodniach podr�y wzd�u� wybrze�a Zatoki Eumenes zawiadomi� nowo�ytnych, �e zwiadowcy natkn�li si� na zamieszkan� wiosk�.

Powodowani ciekawo�ci� i potrzeb� oderwania si� od morza Bisesa, Abdikadir, Josh, Ruddy i ma�y oddzia� brytyjskich �o�nierzy pod dow�dztwem kaprala Batsona do��czyli do oddzia�u stra�y przedniej, na czele rozci�gni�tej kolumny wojsk Aleksandra. Wszyscy oni dyskretnie zaopatrzyli si� w bro� paln�. Kiedy znale�li si� na l�dzie, Casey, kt�rego noga wci�� by�a s�aba, patrzy� ze statku z zazdro�ci�.

Od wioski dzieli� ich dzie� marszu i droga by�a naprawd� mozolna. Chocia� Ruddy jako pierwszy zacz�� narzeka�, wkr�tce ten marsz wszystkim da� si� we znaki. Je�li szli zbyt blisko brzegu, pod nogami mieli tylko s�l i kamienie i �adnej ro�linno�ci, ale wszed�szy dalej w g��b l�du, znale�li si� na wydmach, po kt�rych posuwa� si� by�o trudno, nawet je�li nie by�o deszczu. Zawsze istnia�o niebezpiecze�stwo gwa�townych powodzi, kiedy masy wody p�yn�y w�skimi korytami. A kiedy deszcz przesta� pada�, pojawi�y si� ca�e chmary gz�w.

Nieustannym zagro�eniem by�y w�e. Nikt z nowo�ytnych nie potrafi� rozpozna� odmian, jakie napotykali po drodze, ale je�li wzi�� pod uwag�, �e pochodzili z czas�w odleg�ych o dwa miliony lat czy nawet wi�cej, nie by�o to takie zaskakuj�ce.

Bisesa patrzy�a z gniewem na nieruchome Oczy unosz�ce si� bez trudu nad najbardziej trudnym terenem, kt�re beznami�tnie obserwowa�y jej wysi�ki, kiedy je mija�a.

Pod koniec dnia grupa dotar�a do wioski. Wraz z macedo�skimi �o�nierzami Bisesa i pozostali wdrapali si� na skarp�, aby si� jej przyjrze�. Znajdowa�a si� w pobli�u brzegu i robi�a wra�enie biednej. Zgarbione chaty przycupn�y na kamienistej ziemi. Za wiosk� kilka wychud�ych owiec skuba�o kar�owat� traw�.

Mieszka�cy nie wygl�dali zach�caj�co. Zar�wno doro�li, jak i dzieci mieli d�ugie, potargane, brudne w�osy, a m�czy�ni brody. Ich g��wnym �r�d�em po�ywienia by�y ryby, kt�re �apali, wchodz�c do wody i zarzucaj�c sieci zrobione z kory palmowej. Wykonywali t� prac� odziani w co�, co wygl�da�o jak wyprawione sk�ry ryb czy mo�e nawet wieloryb�w.

Ruddy powiedzia�:

��To najwyra�niej istoty ludzkie. Ale z epoki kamienia. De Morgan odrzek�:

��Ale mog� pochodzi� z czas�w nie tak zn�w odleg�ych, to znaczy od czas�w Aleksandra. Jeden z Macedo�czyk�w widywa� takich ludzi ju� przedtem; nazywa ich Zjadaczami Ryb.

Abdikadir przytakn��.

��Na og� zapominamy, jak bardzo pusty by� �wiat Aleksandra. Par� tysi�cy kilometr�w st�d le�y Grecja Arystotelesa, a tutaj mamy ludzi z neolitu, kt�rzy �yj� w taki spos�b by� mo�e od czas�w epoki lodowcowej.

Bisesa rzek�a:

��Wi�c mo�e ten nowy �wiat Macedo�czykom nie wydaje si� taki dziwny jak nam.

Macedo�czycy potraktowali Zjadaczy Ryb ostro, przep�dzaj�c ich gradem strza�. Nast�pnie oddzia� wmaszerowa� do opuszczonej wioski.

Bisesa rozejrza�a si� wok� z zaciekawieniem. Smr�d ryb przenika� wszystko. Znalaz�a na ziemi jaki� n�, wykonany z ko�ci, chyba z �opatki wieloryba lub delfina. By� misternie rze�biony, na jego powierzchni wida� by�o pl�saj�ce delfiny.

Josh zbada� chaty.

Sp�jrz na to. Te chaty to po prostu sk�ry rozpi�te na ramach z ko�ci wieloryb�w, albo�� o, tutaj�� u�o�one rz�dami muszle ostryg. Prawie wszystko, co maj�, zawdzi�czaj� morzu�� nawet odzienie, narz�dzia i domy�� to niesamowite!

Bisesa pomy�la�a, �e miejsce to jest niewyobra�alnie bogate jako przyk�ad �ywej archeologii i zarejestrowa�a, ile si� da�o, nie zwa�aj�c na biadolenie telefonu. Ale czu�a przygn�bienie, �e tak znaczna cz�� przesz�o�ci zosta�a utracona i nigdy nie zostanie poznana; ten fragment wymar�ego �ycia, wyrwanego z kontekstu, to jak kolejna strona wyrwana z ksi�gi pozbawionej tytu�u, ocalonej z ju� nieistniej�cej biblioteki.

Ale �o�nierze przybyli tu, aby zdoby� zapasy, a nie z powodu archeologii. Jednak niewiele mogli znale��. Dokopano si� do magazynu i zabrano sproszkowan� m�czk� rybn�. Schwytano i szybko zar�ni�to kilka n�dznych owiec, ale okaza�o si�, �e ich mi�so by�o s�one i mia�o okropny smak ryb. Bisesa by�a przera�ona tym nonszalanckim zniszczeniem wioski, ale nic nie mog�a na to poradzi�.

Nad wiosk� Zjadaczy Ryb unosi�o si� pojedyncze Oko. Patrzy�o, jak Macedo�czycy odchodz�, tak jak patrzy�o na ich przyj�cie, nie zdradzaj�c �adnej reakcji.

Noc sp�dzili niedaleko wioski, w pobli�u strumienia. Macedo�czycy jak zwykle sprawnie rozbili ob�z, zaopatruj�c sk�rzane namioty w daszki dla ochrony przed deszczem. Pomagali im brytyjscy �o�nierze.

Bisesa uzna�a, �e nadszed� czas na pewne zabiegi higieniczne; toalety na statkach Aleksandra nie by�y zbyt nowoczesne. Poczu�a ogromn� ulg�, gdy wreszcie zdj�a buty. Szybko opatrzy�a stopy. Skarpety by�y przesi�kni�te potem i kurzem, a szczeliny mi�dzy palcami pokry� zaschni�ty brud i wydawa�o si�, �e wida� pocz�tki grzybicy. Oszcz�dza�a to, co jeszcze mia�a w zestawie medycznym, kt�ry w ko�cu stanowi� tylko niewielki zestaw awaryjny.

Rozebra�a si� i zanurzy�a w zimnej wodzie. Nie przejmowa�a si� specjalnie zainteresowaniem m�czyzn. Po��danie zaspokajano swobodnie w macedo�skim obozie. Oczywi�cie Josh si� jej przygl�da�, jak zwykle�� ale niewinnie, a kiedy go na tym z�apa�a, chowa� g�ow� i pokrywa� si� rumie�cem. Wyp�uka�a ubranie i zostawi�a do wyschni�cia.

Kiedy si� z tym upora�a, Macedo�czycy ju� rozpalili ognisko. Po�o�y�a si� na ziemi w pobli�u ognia, w�lizgn�wszy si� pod ponczo i pod�o�ywszy plecak pod g�ow�. Josh jak zawsze umie�ci� si� mo�liwie najbli�ej i po�o�y� w taki spos�b, aby m�g� na ni� patrze�, my�l�c, �e nikt go nie widzi. Ale za jego plecami Ruddy i Abdikadir odgrywali pantomim� posy�ania ca�us�w.

Ruddy zacz�� perorowa�, jak to on:

��Jest nas tak niewielu. Widzieli�my ju� du�y fragment nowego �wiata, od Jamrud do wybrze�y Arabii. Ludzi spotyka si� rzadko, a my�l�cych ludzi jeszcze rzadziej! Jednak wci�� postrzegamy otaczaj�c� nas pustk� jako ich nieobecno��. A powinni�my j� traktowa� jako okazj�.

Josh mrukn��:

��O czym ty gadasz, ch�opie?

Ruddy Kipling zdj�� okulary i przetar� oczy, kt�re wydawa�y si� ma�e i zapadni�te.

��Nasze Imperium Brytyjskie znik�o, starte z powierzchni ziemi jak rozdanie bryd�owe po potasowaniu kart. Zamiast tego mamy to�� Mir, nowy �wiat, czyste p��tno. A my, jest nas tak niewielu, by� mo�e stanowimy jedyne �r�d�o rozumu, wiedzy i cywilizacji, jakie pozosta�o.

Abdikadir si� u�miechn��.

��Zgoda, Ruddy, ale tu, na Mirze, nie ma zbyt wielu Anglik�w, aby zmieni� ten sen w rzeczywisto��.

��Ale Anglik zawsze by� miesza�cem. I to wcale nie jest takie z�e. Stanowi sum� rozmaitych wp�yw�w, od pot�gi Rzymian do inteligencji wsp�czesnej demokracji. Dlatego musimy zacz�� tworzy� now� Angliꠗ i nowych Anglik�w!�� tutaj, na piaskach Arabii. I mo�emy zbudowa� nasze nowe pa�stwo od zera, w oparciu o solidne, angielskie zasady. Ka�dy by�by absolutnie niezale�ny, je�li tylko nie narusza�by praw swych s�siad�w. Szybka i jednakowa dla wszystkich sprawiedliwo�� w obliczu Boga. Tolerancja religijna i wiara dowolnej postaci. Dom cz�owieka to jego twierdza. O to chodzi. To jest okazja, �eby uporz�dkowa� ca�y ba�agan.

��To wszystko brzmi cudownie�� powiedzia� Abdikadir.�� A kto mia�by rz�dzi� tym nowym �wiatowym imperium? Mamy to zostawi� Aleksandrowi?

Ruddy roze�mia� si�.

Aleksander osi�gn�� bardzo wiele jak na swoje czasy, ale by� wojskowym despot�, gorzej, dzikusem z epoki �elaza! Widzieli�cie, jak nad morzem pr�bowa� ug�aska� bog�w. Mo�e pod t� jego zbroj� drzemie w�a�ciwy instynkt, ale to nie jest facet tego rodzaju. Na razie to my, cywilizowani ludzie, musimy wszystkim kierowa�. Jest nas niewielu, ale to my mamy bro�.�� Ruddy po�o�y� si� na plecach, pod�o�ywszy r�k� pod g�ow� i zamkn�� oczy.�� Teraz to widz�. Rozdzwoni� si� ku�nie! Miecz przyniesie pok�j, a pok�j przyniesie dostatek, wreszcie dostatek przyniesie prawo. To tak naturalne jak rozw�j wielkiego d�bu. A my, kt�rzy widzieli�my to ju� przedtem, b�dziemy podlewa� m�ode drzewko.

Zamierza� ich zainspirowa�, ale jego s�owa Bisesie wyda�y si� puste, a ich ob�z by� ma�ym i odosobnionym miejscem, iskierk� �wiat�a w krainie, w kt�rej nawet nie by�o duch�w.

Nast�pnego dnia, w drodze powrotnej, Ruddy powa�nie rozchorowa� si� na �o��dek. Bisesa i Abdikadir pogrzebali w swych kurcz�cych si� zapasach medykament�w z dwudziestego pierwszego wieku i podali mu antybiotyk, po czym sporz�dzili nap�j, rozpuszczaj�c w wodzie troch� cukru. Ruddy prosi� o swoje opium, twierdz�c, �e jest to jeden z najstarszych �rodk�w przeciwb�lowych z hinduskiej farmakopei. Jednak biegunka go os�abi�a i jego wielka g�owa zacz�a mu ci��y� na szyi. Ale gada� bez ustanku.

��Potrzebujemy nowych mit�w, kt�re by nas po��czy�y�� powiedzia� chrapliwie.�� Mity i rytua�y; oto, co stanowi nar�d. Tego brakuje Ameryce, wiecie�� to m�ody nar�d�� by�o zbyt ma�o czasu, aby narodzi�a si� tradycja. Ale Ameryki ju� nie ma i Wielkiej Brytanii tak�e, a stare historie nam si� nie przydadz�, ju� nie.

Josh powiedzia� cierpko:

��Ty w�a�nie jeste� tym, kt�ry napisze nowe, Ruddy.

���yjemy w nowej erze bohater�w�� powiedzia�.�� To jest era, w kt�rej powstaje nowy �wiat. To jest nasza szansa. I musimy powiedzie� przysz�o�ci, co zrobili�my, jak i dlaczego��� Ruddy nie przestawa� m�wi�, wype�niaj�c przestrze� swymi marzeniami i planami, dop�ki odwodnienie i brak tchu nie zmusi�y go do milczenia. Powoli przemierzali ogromn�, pust� pustyni�.

Armia Czyngis-chana okr��y�a p�nocny skraj pustyni Gobi.

Kraina by�a bezkresna, jak przes�oni�te py�em niebo. Czasami widzieli zerodowane, jakby zm�czone wzg�rza i raz zobaczyli stado wielb��d�w, kt�re k�usowa�y w oddali, sztywne i napuszone. Kiedy powia� wiatr, chmura ��tego piasku zas�oni�a �wiat�o; piasek mia� smak �elaza, piasek, pomy�la� Kola, kt�ry m�g� powsta� milion lat temu albo przed miesi�cem. Mongo�owie z g�owami obwi�zanymi materia�em wygl�dali jak beduini.

Kiedy tak szli i szli przez pustyni�, Kola pogr��y� si� w apatii. Ogarn�o go ot�pienie, zmys�y jakby zm�tnia�y; tkwi� z ty�u wozu, nie odzywaj�c si� do nikogo; siedzia� z zakryt� twarz�, �eby si� uchroni� przed py�em. Kraina by�a tak rozleg�a i spokojna, �e niekiedy wydawa�o si�, �e w og�le si� nie poruszaj�. Niech�tnie podziwia� si�� ducha i niewiarygodn� odporno�� Mongo��w, kt�ra pozwala�a im na pokonywanie ogromnych azjatyckich odleg�o�ci. A jednak to on lata� w kosmosie i kiedy� pokonywa� odleg�o��, tak wielk� w ludzkiej skali, w ci�gu nieca�ych pi�tnastu minut.

Dotarli do wielkiego kopca usypanego z kamieni i ziemi, kurhanu. Wygl�da� jak jaka� z�apana w pu�apk� podziemna bestia, kt�ra pr�buje si� uwolni� ze szpon�w suchej ziemi. Kola pomy�la�, �e to grobowiec Scyt�w, pozosta�o�� po ludziach, kt�rzy �yli przed narodzeniem Chrystusa, je�dzili konno i budowali jurty tak samo jak Mongo�owie. Kopiec wygl�da� na �wie�y, ale grobowiec otwarto i obrabowano ze z�ota czy innych kosztowno�ci, jakie zawiera�.

I wtedy natkn�li si� na relikt niemal wsp�czesny. Kola widzia� to z oddali tylko przez chwil�: cementowe stodo�y z blaszanymi dachami, silos i co�, co wygl�da�o jak konw�j zardzewia�ych traktor�w. Mo�e by� to rz�dowy projekt rolniczy, najwyra�niej porzucony na d�ugo przez wyst�pieniem Nieci�g�o�ci. Mo�e kiedy opu�cili �rodkow� Mongoli�, duma� Kola, zostawili za sob� �rodek ci�ko�ci historii tego ogromnego kontynentu, okropne kr�lestwo Czyngis-chana; mo�e tutaj okruchy potrzaskanego czasu u�o�y�y si� swobodniej, obejmuj�c rozbitk�w z wi�kszych po�aci �wiata. Mongolscy zwiadowcy zbadali to miejsce, szarpi�c arkusze pordzewia�ej blachy falistej i zostawili je jako bezu�yteczne.

Powoli krajobraz si� zmienia�. Min�li jezioro�� wyschni�te, pokryte warstw� soli. Na jego brzegu, mi�dzy kamieniami uwija�y si� jaszczurki i unosi�y si� chmary much, p�osz�c konie. Kola zaskoczony us�ysza� �a�osne krzyki morskich ptak�w, bo chyba na ca�ym �wiecie nie by�o miejsca bardziej oddalonego od morza ni� ta ja�owa kraina. Mo�e ptaki przelatywa�y nad g�st� sieci� p�yn�cych przez Azj� rzek i zgubi�y drog�. Podobie�stwo do jego w�asnej sytuacji by�o oczywiste i ironicznie banalne.

A podr� wci�� trwa�a.

A�eby opu�ci� wsp�czesn� Mongoli�, musieli przekroczy� �a�cuch g�r zwanych A�taj. Z ka�dym dniem teren si� podnosi�, a ziemia stawa�a si� coraz bardziej �yzna i lepiej nawodniona. Miejscami nawet ros�y kwiaty, raz Kola dojrza� prymulki, zawilce, storczyki, rozrzucone na usychaj�cym fragmencie stepu. Przeci�li szerok�, bagnist� r�wnin�, gdzie kr��y�y siewki nad przesi�kni�t� wilgoci� traw�, a konie posuwa�y si� z trudem przez wod�, kt�ra si�ga�a im do kostek.

Teren sta� si� g�rzysty. Wojsko przeciska�o si� przez coraz bardziej strome i coraz w�sze doliny. G�osy nawo�uj�cych si� Mongo��w odbija�y si� echem od skalnych �cian. Czasami Kola widzia� wysoko nad g�ow� or�y, kt�rych charakterystyczne sylwetki rysowa�y si� na tle o�owianego nieba. Genera�owie Czyngis-chana ponuro mamrotali o gro�bie ataku w razie zasadzki.

W ko�cu otworzy� si� przed nimi wielki kanion otoczony skalnymi �cianami, kt�re zdawa�y si� si�ga� nieba. Kola znalaz� si� na grzbiecie u szczytu kanionu. Ponad nim wznosi�a si� ogromna g�ra o sp�aszczonym wierzcho�ku, pokryta c�tkami �niegu i lodu, przypominaj�cymi ptasie odchody. Obejrza� si� za siebie i zobaczy�, �e armia Czyngis-chana rozci�gn�a si� wzd�u� ca�ego kanionu; ludzie i zwierz�ta mieli barw� b�ota, w kt�rym tu i �wdzie po�yskiwa�a zbroja. Ale ta cienka linia ludzi wydawa�a si� ma�a w por�wnaniu z wynios�ymi szczytami otaczaj�cych fioletowo-czerwonych ska�.

Posuwali si� dalej wzd�u� p�nocno-zachodniej granicy wsp�czesnych Chin, zmierzaj�c w stron� Kirgistanu. Jeszcze kilka dni podr�y i dotarli do miasta.

Mongo�owie, gor�cy zwolennicy prowadzenia dzia�a� wywiadowczych, wys�ali zwiadowc�w i szpieg�w, kt�rzy podkradli si� do miasta, a potem wys�annik�w, kt�rzy �mia�o ruszyli g��wnymi ulicami. Mieszka�cy w p�askich czapkach i pozapinanych kurtkach wyszli na zewn�trz, wyci�gaj�c w przyjaznym ge�cie r�ce do tych obrzydliwie cuchn�cych przybyszy.

Miejsce to by�o wzgl�dnie nowoczesne. Ta �wiadomo�� wyrwa�a Kol� z transu, w kt�rym znajdowa� si� podczas podr�y. By�o dla niego szokiem, gdy us�ysza�, �e armia, a wraz z ni� i on podr�owali przez blisko trzy miesi�ce.

I tutaj, jak si� okaza�o, mia� si� rozpocz�� ostatni etap jego podr�y.

Sabie posz�a przodem, aby pom�c w penetrowaniu miasta, kt�rym okaza� si� Biszkek, stolica Kirgistanu w dwudziestym pierwszym wieku. Jednak w stanie, w kt�rym je zastali, miasto by�o jeszcze nie zelektryfikowane, ale znajdowa�y si� tam m�yny wodne i fabryki.

��To chyba schy�ek dziewi�tnastego wieku�� powiedzia�a Sabie. Do miasta prowadzi�y t�uczniowe drogi, ale jaki� kilometr za miastem urywa�y si�, obci�te przez plastry czasu.

Wys�ano dodatkowych zwiadowc�w, zabieraj�c Kol�, kt�ry mia� s�u�y� za t�umacza. Miasto by�o �adne, mia�o ulice wysadzane drzewami, kt�re nieco przywi�d�y wskutek kwa�nych deszcz�w. Nawi�zuj�c do dawnej historii, g��wna ulica nosi�a nazw� Jedwabnej Drogi. Mieszka�cy miasta, odci�ci od reszty �wiata i nie�wiadomi tego, co si� wydarzy�o, byli zaniepokojeni brakiem wizyt inspektor�w podatkowych i chcieli wiedzie�, czy z Moskwy nadesz�y jakie� dyrektywy, czy s� jakie� wiadomo�ci o carze. Kola marzy�, �eby porozmawia� z nimi bezpo�rednio, ale Mongo�owie na to nie pozwolili.

Kola by� podniecony wizyt� w tym mie�cie, najbardziej nowoczesnym miejscem, jakie dot�d napotkali. Z pewno�ci� mieszka�cy posiadali urz�dzenia i umiej�tno�ci, kt�re mo�na by�o wykorzysta�. Naciska� na Yeh-lii, aby nawi�za� z nimi przyjacielski kontakt. Ale jego pro�by pozosta�y bez echa i zacz�� si� niepokoi�. Mongo�owie nie lubili miast i znali tylko jeden spos�b post�powania, kiedy si� w nich znale�li. Sabie go nie popar�a; tylko patrzy�a i czeka�a, prowadz�c w�asn�, skomplikowan� gr�.

Kola by� �wiadkiem cz�ci tego, co nast�pi�o.

Mongo�owie zjawili si� noc�, nadjechali w ciszy. Kiedy zaatakowali z rykiem, d�wi�k ich g�os�w i t�tent koni przetoczy�y si� nad ma�ym miastem. Masakra zacz�a si� na g��wnej ulicy i ogarn�a ca�e miasto, jak krwawa fala. Mieszka�cy nie byli w stanie stawi� �adnego oporu, poza kilkoma daremnymi strza�ami na chybi� trafi� z przestarza�ej broni.

Czyngis-chan kaza� przyprowadzi� do siebie w�adc� miasta �ywego. Burmistrz pr�bowa� ukry� si� wraz z rodzin� w ma�ej miejskiej bibliotece i budynek rozebrano ceg�a po cegle. Jego �on� zabito na pocz�tku, c�rki zgwa�cono, a jego samego zadeptano na �mier�.

Mongo�owie znale�li w mie�cie niewiele rzeczy, kt�re mia�y dla nich jak�� warto��. Rozbili ma�� pras� drukarsk� w redakcji gazety, zabieraj�c �elazo, aby je przetopi� i ponownie wykorzysta�. Kiedy Mongo�owie grabili miasto, mieli w zwyczaju wyszukiwa� rzemie�lnik�w oraz innych wykwalifikowanych ludzi, kt�rzy potem mogli im si� przyda�, ale w Biszkeku nie znale�li ich zbyt wielu, umiej�tno�ci zegarmistrza, ksi�gowego czy prawnika nic dla nich nie znaczy�y. Niewielu pozostawiono przy �yciu. Wi�kszo�� dzieci i cz�� m�odych kobiet wzi�to do niewoli, przy czym wiele z nich zgwa�cono. Wszystko to odbywa�o si� zupe�nie mechanicznie, nawet gwa�cenie; tak w�a�nie post�powali Mongo�owie.

Kiedy sko�czyli, metodycznie podpalili ca�e miasto.

Wi�ni�w, kt�rzy zostali przy �yciu, zabrano do obozu Czyngis-chana, gdzie stan�li zbici w �a�osn� grupk�. W oczach Koli wygl�dali jak typowi wie�niacy; ich kurtki i spodnie, grube sp�dnice i chustki na g�ow� by�y obiektem po��dliwych spojrze� Mongo��w. Pewn� pi�kn� dziewczyn� imieniem Natasza, pi�tnastoletni� c�rk� w�a�ciciela gospody, przeznaczono dla samego Czyngis-chana, kt�ry zawsze zabiera� najpi�kniejsze kobiety i wiele z nich zap�adnia�. Czyngis-chan zamierza� zabra� wi�ni�w ze sob� bo takich nieszcz�nik�w zawsze mo�na by�o do czego� wykorzysta�, na przyk�ad mo�na ich by�o pos�a� do walki. Ale kiedy si� dowiedzia�, �e jednego z cz�onk�w Z�otej Rodziny ugodzi�a kula oszala�ego ze strachu adwokata, kaza� zabi� wszystkich wi�ni�w. Nie�mia�e pro�by Yeh-lii o lito�� nie zda�y si� na nic. Kobiety i dzieci potulnie podda�y si� swemu losowi.

Kiedy armia wyruszy�a w dalsz� drog�, w miejscu, gdzie jeszcze niedawno sta�o miasto, pozosta�y dymi�ce ruiny. Mongo�owie zostawili stos uci�tych g��w, w�r�d nich g��wki male�kich dzieci. W kilka dni p�niej Czyngis-chan kaza� tylnej stra�y wr�ci� do miasta. Garstka mieszka�c�w, kt�rzy zdo�ali unikn�� rzezi, ukrywa�a si� w piwnicach i innych kryj�wkach. Mongo�owie zrobili na nich ob�aw� i u�miercili po tym, jak si� z nimi troch� zabawili.

Sabie nie okaza�a �adnej reakcji, �adnych emocji, nic. Ale Kola, po prze�yciach w Biszkeku, wiedzia� ju� dok�adnie, co musi uczyni�.

Dwa miesi�ce zabra�o im dotarcie do ko�ca Zatoki. Kiedy si� tam znale�li, Aleksander nie m�g� si� doczeka�, �eby wyruszy� w g��b l�du. Utworzy� stra� przedni� z�o�on� z tysi�ca �o�nierzy, kt�rym towarzyszyli Eumenes, Hefajstion i inni. Bisesa i jej towarzysze dopilnowali, aby ich tak�e w��czy� do ekspedycji.

W dzie� potem grupa wyruszy�a na kr�tk� wypraw� w g��b l�du, do Susy, kt�ra w czasach Aleksandra stanowi�a o�rodek administracyjny podbitego perskiego imperium. Aleksander wci�� by� zbyt s�aby, aby jecha� konno czy d�u�ej chodzi�, siedzia� wi�c na wozie os�oni�tym fioletowym daszkiem, a setka tarczownik�w maszerowa�a r�wno, towarzysz�c mu. Dotarli do Susy bez �adnych incydent�w, ale to nie tak� Sus� pami�ta� Aleksander.

Geodeci Aleksandra nie mieli w�tpliwo�ci co do miejsca po�o�onego w sercu poro�ni�tej sk�p� ro�linno�ci� r�wniny. Ale nie by�o tam �ladu �adnego miasta, nic. Mogli by� pierwszymi istotami ludzkimi, kt�rych stopa stan�a na tym terenie i tak chyba by�o, pomy�la�a Bisesa.

Eumenes do��czy� do nich z ponur� min�.

��By�em tutaj zaledwie par� lat temu. To by�o bogate miejsce. Ka�da prowincja imperium mia�a sw�j udzia� w jego �wietno�ci, od rzemie�lnik�w i z�otnik�w z greckich miast na wybrze�u do drewnianych filar�w z Indii. Tutejsze skarby by�y niezwyk�e. A teraz��� Wydawa� si� przybity i Bisesa znowu zobaczy�a, �e ogarnia go w�ciek�o��, jak gdyby ten inteligentny Grek traktowa� Nieci�g�o�� jako co� wymierzonego przeciwko niemu osobi�cie.

Aleksander wysiad� z wozu i chodzi� dooko�a, wpatruj�c si� w ziemi� i kopi�c grudy. Nast�pnie wr�ci� pod sw�j daszek i nie chcia� si� wi�cej pokaza�, jakby zdj�ty obrzydzeniem.

Tej nocy obozowali w pobli�u miejsca, gdzie kiedy� by�a Susa. Nast�pnego ranka, pod przewodem kartograf�w Aleksandra, wyruszyli na zach�d, zmierzaj�c do Babilonu przez ogromn�, pust� krain�. Wszyscy wydawali si� przybici, jak gdyby przygniot�o ich ogromne brzemi� czasu. Czasami Bisesa widzia�a, �e Macedo�czycy na ni� patrz� i wyczuwa�a, co my�l�: �e jest w�r�d nich �ywa kobieta, kt�ra nie narodzi si�, dop�ki wszyscy, kt�rych znali, wszystko, czego dotykali, nie obr�ci si� w py�, jak gdyby to ona by�a �ywym symbolem Nieci�g�o�ci.

Ku og�lnej uldze po przej�ciu niewielu kilometr�w natkn�li si� na granic� czasu, gdzie powierzchnia ziemi opad�a o kilka centymetr�w i ukaza�a si� droga. Bisesie wyda�a si� prymitywna, pokryta niedbale przyci�tymi kamiennymi blokami, ale bez w�tpienia to by�a droga. Faktycznie Eumenes powiedzia� im, �e jest to fragment Kr�lewskiego Szlaku, kt�ry kiedy� przyczyni� si� do zjednoczenia Persji i kt�ry Aleksander uzna� na wyj�tkowo przydatny podczas podboju imperium.

Chocia� szli teraz drog�, marsz zabra� jeszcze kilka dni. Ziemia wok� nich by�a sucha, poro�ni�ta jedynie buszem. Ale tu i �wdzie drog� wyznacza�y kopczyki gruzu oraz biegn�ce wzd�u� linii prostej rowy, najwyra�niej sztuczne; by�y jednak od dawna nieu�ywane, a o ich przeznaczeniu ju� dawno zapomniano.

Ka�dego wieczoru, kiedy przerywano marsz i rozbijano ob�z, Casey uruchamia� radio i nas�uchiwa� sygna��w od za�ogi Sojuza, zagubionej gdzie� w bezkresie azjatyckiego l�du. Uzgodni� t� por� z za�og�, ale od dnia ich planowanego powrotu na Ziemi� nie us�ysza� nic. Monitorowa� tak�e sygna� radiowy, kt�ry nadal dochodzi� z nieznanego �r�d�a, przypuszczalnie znajduj�cego si� w Babilonie. Jego zawarto�� by�a niezmienna�� tylko ��wiergot�, przemiataj�cy ca�y zakres cz�stotliwo�ci jak sygna� pr�bny. Ale powtarza� si� wci��, bez ko�ca. Casey prowadzi� dziennik obserwacji, zapisuj�c pozycj�, czas, nat�enie i kierunek sygna�u, a przybli�ona triangulacja stale wskazywa�a na �r�d�o w Babilonie.

I jeszcze by�y te Oczy, czy raczej ich brak. Kiedy posuwali si� na zach�d, Oczu by�o coraz mniej, by�y rozmieszczone coraz rzadziej, a� w ko�cu Bisesa zda�a sobie spraw�, �e przez ca�y dzie� nie widzia�a �adnego. Nikt nie mia� poj�cia, co o tym s�dzi�.

W ko�cu zbli�yli si� do kolejnej granicy mi�dzy dwoma plastrami czasu. Stra� przednia dotar�a do linii zieleni, kt�ra bieg�a idealnie prostoliniowo z p�nocy na po�udnie. Oddzia� zawaha� si�, zatrzymawszy si� po suchej stronie granicy.

Na zachodzie, poza ow� lini� teren by� podzielony na wielok�tne pola i poprzecinany l�ni�cymi kana�ami. Gdzieniegdzie na polach wida� by�o prymitywne, przysadziste, szpetne cha�upy z plecionki pokrytej glin�, przypominaj�ce bry�y b�ota. By�y najwyra�niej zamieszkane, bo Bisesa dostrzeg�a smugi dymu unosz�ce si� z niekt�rych spo�r�d nich. Kilka k�z i wo��w, przywi�zanych do wbitych w ziemi� ko�k�w, cierpliwie skuba�o traw�. Ale nie by�o wida� ludzi.

Abdikadir stan�� ko�o Bisesy.

��S�ynne babilo�skie kana�y nawadniaj�ce.

��Chyba tak.�� Niekt�re kana�y stanowi�y przed�u�enie wyschni�tych, zniszczonych row�w, kt�re zauwa�y�a ju� przedtem, takie same fragmenty dawnej konstrukcji, rozerwane przez wieki. Jednak to nieudolne po��czenie rozmaitych epok oczywi�cie by�o �r�d�em problem�w; fragmenty z p�niejszych epok i zamulone rowy zablokowa�y kana�y biegn�ce do rzeki i cz�� z nich wysycha�a.

Abdikadir powiedzia�:

��Poka�my im drog�.�� Zrobi� krok do przodu, przekraczaj�c niewidzialn� lini� mi�dzy dwoma plastrami czasu.

Oddzia� ruszy� za nim.

Wida� by�o, �e ziemia jest tutaj niezwykle �yzna. Na wi�kszo�ci p�l ros�a pszenica; by�a to jaka� wysoka, bujna odmiana, jakiej Bisesa, c�rka farmera, nie zna�a. Ale ros�o tam tak�e proso i j�czmie�, a gdzieniegdzie wida� by�o g�ste k�py palm. Cecil de Morgan m�wi�, �e kiedy� Babilo�czycy �piewali pie�ni o tych palmach, wymieniaj�c ich trzysta sze��dziesi�t zastosowa�, po jednym na ka�dy dzie� ich roku.

Niezale�nie od tego, czy rolnicy ukrywali si�, czy te� nie, z pewno�ci� nie by�a to pusta kraina i to na p�ody rolne tych p�l liczy�a armia Aleksandra. Bisesa zda�a sobie spraw�, �e potrzebna tu b�dzie �agodna dyplomacja. Kr�l dysponowa� armi� dzi�ki kt�rej m�g� wzi��, co zechcia�, ale miejscowi znali ten teren, a ta wielka i wyg�odnia�a armia nie mog�a sobie pozwoli� na zmarnowanie �adnych plon�w. By� mo�e najwa�niejsz� spraw� powinno by� zatrudnienie �o�nierzy i in�ynier�w Aleksandra przy odbudowie systemu nawadniania�

Abdikadir powiedzia�:

��Wiecie, trudno uwierzy�, �e to jest Irak, �e jeste�my tylko jakie� sto kilometr�w na po�udniowy zach�d od Bagdadu. Rozwini�te rolnictwo tego regionu zapewnia�o zaopatrzenie imperiom przez ca�e tysi�clecia.

��Ale gdzie oni wszyscy s�? Abdi powiedzia�:

��Masz pretensje do tych rolnik�w, �e si� ukrywaj�? Ich ziemia uprawna zosta�a przepo�owiona i na jej miejscu pojawi�a si� prawie pustynia. Kana�y przesta�y funkcjonowa�. Ulewne deszcze niszcz� ich zbiory. I co si� wy�ania na horyzoncie? Najwi�ksza armia staro�ytnego �wiata, jak� kiedykolwiek widzieli� Och�� powiedzia�.�� Tam�� znieruchomia� i pokaza� palcem.

Na zachodnim horyzoncie Bisesa ujrza�a budynki i skomplikowan� budowl�, przypominaj�c� zaopatrzon� w schody piramid�; wszystko to by�o szare i przes�oni�te mgie�k� oddalenia.

��Babilon�� wyszepta� Abdikadir. Josh powiedzia�:

��A to jest Wie�a Babel.

��A niech mnie�� powiedzia� Casey.

Armia i kolumna transportowa dogoni�y czo�o pochodu, po czym rozbito ob�z na b�otnej r�wninie, w pobli�u brzegu Eufratu.

Aleksander postanowi� odczeka� dzie�, zanim wkroczy do miasta. Chcia� si� przekona�, czy tamtejsi dygnitarze przyb�d�, aby go powita�. Ale nikt si� nie pojawi�. Wys�a� wi�c zwiadowc�w, by zbadali mury miasta i jego otoczenie. Powr�cili bez szwanku, ale Bisesa odnios�a wra�enie, �e byli wstrz��ni�ci.

Bez wzgl�du na istniej�ce plastry czasu Aleksander zamierza� wkroczy� do staro�ytnego miasta z wielk� pomp�. Wczesnym rankiem, ubrany w haftowan� z�otymi ni�mi peleryn� i z kr�lewskim diademem na g�owie, ruszy� z stron� mur�w miasta z Hefajstionem u boku i falang� stu tarczownik�w tworz�c� wok� niego prostok�t mi�ni i �elaza. Kr�l nie zdradza� �adnych oznak b�lu, jaki musia� powodowa� wysi�ek zwi�zany z jazd� konno. Bisesa po raz kolejny by�a zdumiona jego si�� woli.

Eumenes i inni bliscy towarzysze w lu�nym szyku post�powali za Kr�lem. W grupie tej by� kapitan Grove i jego starsi rang� oficerowie, pewna liczba brytyjskich �o�nierzy oraz Bisesa i za�oga Ptaka. Bisesa czu�a si� dziwnie skr�powana w tym wspania�ym orszaku, poniewa� ona sama i inni jej towarzysze g�rowali nad Macedo�czykami, pomimo ich pi�knych galowych mundur�w.

Mury miasta same w sobie robi�y wielkie wra�enie; tworzy� je potr�jny kr�g wypalanej ceg�y i gruzu, kt�ry musia� mie� d�ugo�� dobrych dwudziestu kilometr�w i by� otoczony fos�. Ale nigdzie nie by�o znaku �ycia�� �adnych dym�w ognisk, �adnych �o�nierzy czujnie obserwuj�cych teren z wie� stra�niczych�� a wielkie bramy sta�y otworem.

Eumenes wymrucza�:

��Ostatnim razem, podczas pierwszej wizyty Aleksandra, by�o inaczej. Wyjecha� sam gubernator, aby nas powita�. Droga by�a zas�ana kwiatami, �o�nierze wynie�li oswojone lwy i lamparty w klatkach, a kap�ani i prorocy ta�czyli w takt muzyki harf. To by�o wspania�e! Tak by� powinno! Ale to�

To, musia�a przyzna� Bisesa, by�o przera�aj�ce.

Aleksander da� przyk�ad. Bez wahania poprowadzi� konia drewnianym mostem biegn�cym nad fos� i zbli�y� si� do najwi�kszej z bram. By�o to wysokie, �ukowate przej�cie mi�dzy dwiema pot�nymi, kwadratowymi wie�ami.

Orszak ruszy� za nim. Aby dotrze� do bramy, musieli wej�� po pochylni na platform� znajduj�c� si� oko�o pi�tnastu metr�w nad poziomem ziemi. Kiedy Bisesa j� min�a, brama wznosi�a si� ponad dwadzie�cia metr�w nad jej g�ow�. Ka�dy centymetr kwadratowy mur�w pokrywa�a glazura, zapadaj�ca w pami�� szafirowa powierzchnia, na kt�rej ta�czy�y smoki i byki.

Ruddy szed� z odchylon� do ty�u g�ow� i rozdziawionymi ustami. Wci�� nieco �niedysponowany� z powodu choroby, kroczy� niepewnie, a Josh prowadzi� go, wzi�wszy pod r�k�.

��Czy to jest Brama Isztar? Kt�by pomy�la�, kt�by pomy�la��

Miasto by�o zbudowane na planie prostok�ta, obejmuj�c Eufrat. Oddzia� Aleksandra wkroczy� od p�nocy, od wschodniego brzegu rzeki. Znalaz�szy si� wewn�trz mur�w, orszak ruszy� szerok� alej�, kt�ra bieg�a na po�udnie, mijaj�c wspania�e budowle, zapewne �wi�tynie i pa�ace. Bisesa dostrzeg�a pos�gi, fontanny, a ka�dy fragment mur�w zdobi�y ol�niewaj�ce, pokryte glazur� ceg�y, z wymodelowanymi lwami i rozetami. By�o tego takie bogactwo, �e nie by�a w stanie wszystkiego wch�on��.

Telefon wystaj�cy jej z kieszeni, pr�bowa� przyj�� z pomoc�.

��Ten kompleks na prawo to prawdopodobnie pa�ac Nabuchodonozora, najwi�kszego w�adcy Babilonu, kt�ry�

��Zamknij si�.�� Casey ku�tyka� obok.

��Je�eli to jest Babilon, to gdzie s� wisz�ce ogrody?

��W Niniwie�� powiedzia� telefon sucho.

���adnych ludzi�� powiedzia� Josh niepewnie.�� Widz� �lady zniszcze� po�ar�w, pl�drowania, mo�e nawet trz�sienia ziemi�� ale wci�� �adnych ludzi. To jest niesamowite.

��Tak�� burkn�� Casey.�� Wszystkie �wiat�a s� zapalone, ale nikogo nie ma w domu.

��Czy zauwa�yli�cie�� powiedzia� Abdikadir spokojnie�� �e Macedo�czycy tak�e wydaj� si� przyt�oczeni? Mimo �e byli tu tak niedawno�

To by�a prawda. Nawet Eumenes rozgl�da� si� wok�, patrz�c na ogromne budowle z widoczn� trwog�.

��Mo�liwe, �e to tak�e nie jest ich Babilon�� powiedzia�a Bisesa.

Oddzia� podzieli� si�. Aleksander i Hefajstion wraz z wi�kszo�ci� stra�nik�w zawr�cili, kieruj�c si� do pa�acu kr�lewskiego. Pozosta�e grupy �o�nierzy otrzyma�y rozkaz rozproszenia si�, celem odszukania mieszka�c�w. Rozleg�y si� rozkazuj�ce okrzyki oficer�w, odbijaj�c si� echem od l�ni�cych mur�w �wi�ty�; de Morgan powiedzia�, �e ostrzegali swych ludzi przed konsekwencjami grabie�y.

��Ale nie wyobra�am sobie, aby ktokolwiek odwa�y� si� co� tkn�� w tym nawiedzonym miejscu!

Bisesa i pozostali szli dalej alej� w towarzystwie Eumenesa oraz garstki jego doradc�w i stra�nik�w. Droga wiod�a przez szereg otoczonych murem plac�w i w ko�cu doprowadzi�a ich do budowli w kszta�cie piramidy, kt�r� Bisesa zauwa�y�a, jeszcze b�d�c na zewn�trz miasta. By� to w rzeczywisto�ci ziggurat, wynios�a schodkowa wie�a o siedmiu tarasach, kt�rej bok musia� mie� oko�o stu metr�w d�ugo�ci. Na po�udnie od zigguratu znajdowa�a si� �wi�tynia, kt�r��� jak oznajmi� telefon�� musia�a by� Esagila�� �wi�tynia Marduka, g��wnego boga Babilonii. Telefon powiedzia�:

��Babilo�czycy zwali ten ziggurat Etemenanki, co oznacza �dom, kt�ry jest fundamentem nieba i ziemi�. Nabuchodonozor sprowadzi� tu �yd�w jako niewolnicz� si�� robocz�. �ydzi zrewan�owali si�, szkaluj�c Babilon w Biblii�

Josh z�apa� Bises� za r�k�.

��Chod�. Chc� si� wdrapa� na t� sakramenck� piramid�.

��Dlaczego?

��Bo to jest Wie�a Babel! Patrz, po po�udniowej stronie s� schody.�� Mia� racj�, musia�y mie� szeroko�� oko�o dziesi�ciu krok�w.�� �cigajmy si�!�� I ruszy�, ci�gn�c j� za r�k�.

By�a z natury rzeczy bardziej wysportowana ni� on; przesz�a przeszkolenie wojskowe i pochodzi�a z czas�w, w kt�rych znacznie lepiej si� od�ywiano i lepsza by�a opieka medyczna. Ale on by� m�odszy i zahartowany nieustannym marszem. By� to uczciwy wy�cig, po jakich� stu stopniach stan�li i padli na schody.

Z tej wysoko�ci Eufrat wygl�da� jak szeroka srebrzysta wst�ga ja�niej�ca w szarym �wietle, kt�ra przecina�a serce miasta. Bisesa nie widzia�a wyra�nie zachodniej strony miasta, ale po jego wschodniej stronie skupi�y si� wielkie budowle: �wi�tynie, pa�ace i przypuszczalnie budynki rz�dowe. Miasto by�o rozplanowane bardzo starannie. G��wne drogi bieg�y prosto, przecina�y si� pod k�tem prostym i wszystkie zaczyna�y si� i ko�czy�y na jednej z wielu bram. Pa�ace mieni�y si� wszystkimi kolorami t�czy, ka�d� powierzchni� pokrywa�y polichromowane p�ytki, na kt�rych hasa�y smoki i inne fantastyczne stworzenia.

Zapyta�a:

��Jaka to epoka? Telefon odpowiedzia�:

��Je�eli jest to czas panowania Nabuchodonozora, to mamy chyba sz�sty wiek przed Chrystusem. Persowie podbili Babiloni� dwa stulecia przed Aleksandrem i doprowadzili miasto do ruiny. Kiedy przyby� Aleksander, by�o to wci�� t�tni�ce �yciem miasto, ale najlepsze czasy mia�o ju� dawno za sob�. My jednak patrzymy na nie w chwili, gdy by�o bliskie najwi�kszej �wietno�ci.

Josh przypatrzy� si� jej.

��Mam wra�enie, �e jeste� smutna, Biseso.

��Po prostu si� zamy�li�am.

��My�la�a� o Myrze�

��Bardzo bym chcia�a, �eby tu by�a, �ebym mog�a jej to pokaza�.

��Mo�e pewnego dnia b�dziesz mog�a jej o tym opowiedzie�.

��Jasne.

Ruddy, Abdikadir, Eumenes i de Morgan wchodzili wolno na szczyt zigguratu. Ruddy oddycha� chrapliwie, ale dotar� na szczyt i usiad�, a Josh poklepa� go po plecach. Eumenes sta�, najwyra�niej w og�le nie zm�czony i patrzy� na Babilon.

Abdikadir po�yczy� od Bisesy noktowizor i rozejrza� si� woko�o.

��Sp�jrz na zachodni� stron� rzeki�

Linia mur�w przecina�a rzek�, obejmuj�c przepo�owiony prostok�t miasta. Ale na drugim brzegu rzeki, chocia� Bisesie wydawa�o si�, �e dostrzega zarysy ulic, wida� by�o jedynie pomara�czowo-br�zowy i�owiec, z mur�w pozosta�y tylko kupy gruzu, a zamiast bram i wie� stra�niczych stercza�y ich kikuty.

Josh powiedzia�:

��Wygl�da, jakby po�ow� miasta roztopiono.

��Albo zbombardowano�� doda� Abdikadir ponuro. Odezwa� si� Eumenes.

��Ono nie by�o takie�� przet�umaczy� de Morgan.�� Nie takie��� O ile wschodnia po�owa miasta mia�a charakter oficjalny i administracyjny, o tyle zachodnia stanowi�a dzielnic� mieszkaln�, z mn�stwem dom�w, kamienic czynszowych, plac�w i targowisk. Eumenes widzia� miasto takim zaledwie kilka lat przedtem. By�o to wtedy t�tni�ce �yciem, pe�ne ludzi miasto. A teraz zosta�o po prostu unicestwione.

��Kolejna linia podzia�u�� powiedzia� Abdikadir ponuro.�� Serce m�odego Babilonu przeszczepione do trupa starego.

Eumenes rzek�:

��My�la�em, �e zaczynam si� godzi� z osobliwo�ciami uskok�w czasu, kt�re nas dotkn�y. Ale kiedy widz� co� takiego, oblicze miasta starte na proch, brzemi� tysi�cy lat�

��Tak�� powiedzia� Ruddy.�� To straszliwe okrucie�stwo czasu.

��To wi�cej ni� okrucie�stwo�� odpar� Eumenes.�� To arogancja.�� Wskutek suchego t�umaczenia do Bisesy nie dociera�o poruszenie Sekretarza, a ponadto dzieli�y ich dwa tysi�clecia i odmienna mowa cia�a. Ale zn�w wyczu�a narastaj�cy w nim zimny gniew.

Z do�u dobieg� ich jaki� g�os; to macedo�ski oficer wzywa� Eumenesa. Grupa poszukiwawcza odnalaz�a jakiego� Babilo�czyka, kt�ry ukrywa� si� w �wi�tyni Marduka.

Schwytanego cz�owieka przyprowadzono do Eumenesa. Gdy przywlok�o go dw�ch krzepkich �o�nierzy, by� wyra�nie przera�ony, wida� by�o szeroko otwarte oczy w usmolonej twarzy. Mia� na sobie wytworne szaty intensywnie niebieskiego koloru, przetykane z�otymi ni�mi. Ale te szaty, poszarpane i brudne, zwisa�y na nim, jak gdyby nie jad� od wielu dni. Kiedy� by� mo�e by� g�adko ogolony i mia� starannie wygolon� g�ow�, ale teraz na jego twarzy wida� by�o kilkudniowy czarny zarost, a cia�o mia� pokryte brudem. Kiedy przyprowadzono go bli�ej, Bisesa a� si� cofn�a, kiedy poczu�a od�r moczu.

Poszturchiwany k�uj�cym macedo�skim mieczem gada� ch�tnie, ale w jakim� staro�ytnym j�zyku, kt�rego nie zna� nikt z nowo�ytnych. Oficer, kt�ry go znalaz�, mia� na tyle przytomno�ci umys�u, aby wyszuka� perskiego �o�nierza, kt�ry potrafi� zrozumie� ten j�zyk i dzi�ki temu s�owa Babilo�czyka przet�umaczono na archaiczn� grek� Eumenesa, a nast�pnie na angielski.

De Morgan, marszcz�c brwi, t�umaczy� niepewnie.

��M�wi, �e by� kap�anem jakiej� bogini, ale nie mog� zrozumie� jej imienia. Zosta� sam, kiedy pozostali w ko�cu opu�cili kompleks �wi�tynny. By� zbyt przera�ony, by opu�ci� �wi�tyni�. Przebywa� tam przez sze�� dni i nocy, nie mia� nic do jedzenia, �adnej wody, opr�cz tej, kt�r� pi� ze �wi�tej chrzcielnicy bogini�

Eumenes niecierpliwie pstrykn�� palcami.

��Dajcie mu je�� i pi�. I ka�cie opowiedzie�, co si� tutaj wydarzy�o.

Stopniowo, mi�dzy poch�anianymi �apczywie k�sami jedzenia, kap�an opowiedzia� im swoj� histori�. Zaczyna�a si�, rzecz jasna, od Nieci�g�o�ci.

Pewnej nocy kap�an�w i pozosta�ych pracownik�w �wi�tyni obudzi�o okropne zawodzenie. Niekt�rzy wybiegli na zewn�trz. By�o ciemno, ale gwiazdy nie znajdowa�y si� na swoim miejscu. Jego �r�d�em by� �wi�tynny astronom, kt�ry prowadzi� obserwacje �planet�, b��dnych gwiazd, tak jak czyni� to ka�dej nocy od czasu, gdy by� ma�ym ch�opcem. Ale nagle jego planeta znik�a, a gwiazdozbiory zawirowa�y na niebie. Szok i rozpacz, jakie prze�y�, sprawi�y, �e postawi� na nogi �wi�tyni� i ca�e miasto.

��Oczywi�cie�� mrukn�� Abdikadir.�� Babilo�czycy od tysi�cy lat prowadzili skrupulatne obserwacje nieba. Ich filozofia i religia opiera�y si� na wielkich cyklach na niebie. Dziwnie by�o pomy�le�, �e mniej zaawansowani ludzie nie byliby tacy przera�eni�

Ale to pierwsze koszmarne prze�ycie, w istocie zauwa�one jedynie przez religijn� elit�, by�o zwiastunem tego, co mia�o dopiero nast�pi�. Bo kiedy noc si� sko�czy�a, s�o�ce wzesz�o o sze�� godzin p�niej ni� powinno. A kiedy wzesz�o, nad miastem powia� dziwny gor�cy wiatr i spad� deszcz, gor�cy i s�ony deszcz, jakiego nikt przedtem nie do�wiadczy�.

Ludzie, w wi�kszo�ci wci�� w bieli�nie nocnej, umkn�li do dzielnicy religijnej. Niekt�rzy pobiegli do �wi�ty� i domagali si� dowodu, �e ich bogowie ich nie opu�cili w ten najdziwniejszy ranek w historii Babilonu. Inni wspi�li si� na szczyt zigguratu, aby zobaczy�, jakie jeszcze zmiany przynios�a noc. Kr�la nie by�o�� dla Bisesy nie by�o jasne, czy kap�an mia� na my�li samego Nabuchodonozora, czy mo�e jego nast�pc�, i nie by�o nikogo, kto by zaprowadzi� porz�dek.

I wtedy pojawi�y si� pierwsze, pe�ne paniki doniesienia o �wymazaniu� zachodnich dzielnic miasta. Wi�kszo�� mieszka�c�w tam w�a�nie mieszka�a; dla kap�an�w, ministr�w, dworzan i innych dygnitarzy, kt�rzy zostali we wschodniej cz�ci miasta, wstrz�s, jakiego doznali, by� druzgoc�cy.

Resztki porz�dku wkr�tce przesta�y istnie�. T�um przypu�ci� szturm do �wi�tyni Marduka. Ci, kt�rzy zdo�ali si� wedrze� do �rodka, wpadli do najg��biej po�o�onej komnaty, a kiedy ujrzeli, co si� sta�o z samym Mardukiem, kr�lem staro�ytnych babilo�skich bog�w�

Kap�an nie by� w stanie doko�czy�.

Po tym pierwszym szoku po mie�cie rozesz�a si� pog�oska, �e wschodnia po�owa zostanie starta na proch, podobnie jak zachodnia. Ludzie otworzyli bramy i krzycz�c wybiegli z miasta. Uciekli nawet ministrowie, dow�dcy wojskowi i kap�ani, zostawiwszy tego nieszcz�nika, kt�ry skry� si� w swej zbezczeszczonej �wi�tyni.

�apczywie poch�aniaj�c jedzenie, kap�an opisa� kolejne noce, podczas kt�rych s�ysza� odg�osy pl�drowania i podpalania, pijackie �miechy i wrzaski. Ale ilekro� za dnia odwa�y� si� wytkn�� g�ow� na zewn�trz, tylekro� nie widzia� nikogo. By�o jasne, �e wi�kszo�� mieszka�c�w pierzch�a gdzie� daleko poza tereny uprawne i zgin�a z g�odu i pragnienia.

Eumenes kaza� swym ludziom wymy� kap�ana i postawi� go przed obliczem Kr�la. Nast�pnie powiedzia�:

��Kap�an m�wi, �e star� nazw� miasta jest �Brama Bog�w�. Jakie to trafne, bo teraz ta brama otworzy�a si� Chod�cie.�� I zamaszystym krokiem ruszy� naprz�d.

Pozostali po�pieszyli za nim. Ruddy wykrztusi�:

��Gdzie teraz idziemy? Bisesa odpar�a:

��No, oczywi�cie do �wi�tyni Marduka.

�wi�tynia, kolejna wielka piramida, by�a jak skrzy�owanie katedry z oficjum. Szybko id�c korytarzami i wchodz�c na kolejne poziomy, Bisesa mija�a zdumiewaj�co r�ne komnaty, z kt�rych ka�da by�a misternie ozdobiona i w kt�rych znajdowa�y si� o�tarze, pos�gi, fryzy i rozmaite tajemnicze przedmioty, jak pastora�y, ozdobne no�e, pi�ropusze, instrumenty muzyczne podobne do lutni i puzon�w, a nawet ma�e wozy i rydwany. W niekt�rych g��biej po�o�onych komnatach nie by�o okien i �wiat�o pochodzi�o od lamp oliwnych p�on�cych w wydr��onych w �cianach ma�ych wn�kach. W powietrzu unosi� si� silny zapach kadzide�, kt�re, jak powiedzia� de Morgan, by�y nas�czone �ywic� olibanow�. Wok� wida� by�o �lady niewielkich zniszcze�: drzwi wy�amane z ci�kich drewnianych zawias�w, pot�uczona ceramika, gobelin zerwany z jednej ze �cian.

Ruddy powiedzia�:

��Tutaj oddaj� cze�� wi�cej ni� jednemu bogu, to pewne. To biblioteka kultu religijnego. Wi�cej jarmarcznego politeizmu! De Morgan mrukn��:

��Prawie nie rozpoznaj� bog�w z powodu nadmiaru z�ota. Patrzcie, jest wsz�dzie�

Bisesa powiedzia�a:

��Kiedy� odwiedzi�am Watykan. Tam te� tak by�o�� bogactwo ka�dej powierzchni tak obfite, �e ledwo mo�na by�o dostrzec szczeg�y.

��Tak�� powiedzia� Ruddy.�� I przyczyny te same: szczeg�lny wp�yw, jaki religia ma na cz�owieka i nagromadzenie bogactw w staro�ytnym imperium.

Wida� by�o jednak pewne �lady grabie�y: rozbite drzwi, kilka oprawek, z kt�rych zapewne wyrwano kamienie szlachetne. Ale wygl�da�o, jakby uczyniono to bez przekonania.

Komnata samego Marduka znajdowa�a si� na samym szczycie kompleksu. Ale by�a zrujnowana i wszyscy zatrzymali si� w drzwiach wstrz��ni�ci.

Bisesa dowiedzia�a si� p�niej, �e wielki pos�g Marduka, kt�ry tam sta�, by� wykonany ze z�ota i wa�y� dwadzie�cia ton. Kiedy Eumenes ostatnim razem by� w tej �wi�tyni, ju� go nie by�o, kilkaset lat przed wizyt� Aleksandra Kserkses spl�drowa� te budowle i zabra� wielki z�oty pos�g. No tak, pos�g kiedy� tu by�, ale zosta� zniszczony, na pod�odze wida� by�o ka�u�� l�ni�cego �u�la. Zamiast glazurowanych �cian wida� by�o tylko go�e ceg�y, osmalone w wyniku dzia�ania jakiego� wielkiego gor�ca. Bisesa zobaczy�a spopielone fragmenty gobelin�w czy mo�e dywan�w. Ocala�a tylko podstawa pos�gu, mi�kka i zaokr�glona, na kt�rej mo�na by�o dostrzec niewyra�ne �lady dw�ch pot�nych st�p.

A w samym �rodku wypalonej �wi�tyni unosi�o si� w powietrzu niczym niepodtrzymywane tajemnicze Oko, ogromne, znacznie wi�ksze od tych, kt�re dot�d widzieli, o �rednicy oko�o trzech metr�w.

Josh gwizdn��.

��Abdi, b�dziesz potrzebowa� bardzo wielkiego wiadra, �e by je zanurzy�.

Bisesa podesz�a do Oka. W niepewnym �wietle lamp oliwnych widzia�a, jak jej zniekszta�cone odbicie robi si� coraz wi�ksze, jak gdyby ta druga Bisesa, unosz�ca si� wewn�trz Oka niby ryba w szklanej kuli, p�yn�a w jej stron�. Nie czu�a �adnego gor�ca, �adnego �ladu wielkiej energii, kt�ra wypali�a t� komnat�. Podnios�a d�o� i zbli�y�a j� do Oka. Czu�a, jakby napiera�a na jak�� niewidzialn�, lecz spr�yst� barier�. Im mocniej napiera�a, tym silniej by�a odpychana, czuj�c przy tym delikatne odci�ganie w bok.

Josh i Abdikadir obserwowali j� z pewnym niepokojem. Josh podszed� do niej.

��Dobrze si� czujesz, Bis?

��Nie czujesz tego?

��Czego? Popatrzy�a na kul�.

��Czyjej�� obecno�ci. Abdikadir powiedzia�:

��Je�eli to jest �r�d�o sygna��w elektromagnetycznych, kt�re �ledzili�my�

��Teraz je s�yszꠗ szepn�� telefon, kt�ry trzyma�a w kieszeni.

��To jest co� wi�cej�� powiedzia�a. Tutaj co� jest, pomy�la�a. Tak, jaka� �wiadomo��. A przynajmniej wszechogarniaj�ca czujno��, wielka niczym katedra, kt�ra przyci�ga�a j� do siebie. Ale nawet nie wiedzia�a, sk�d to wie. Potrz�sn�a g�ow� i tajemnicze wra�enie czyjej� obecno�ci rozwia�o si�.

Twarz Eumenesa by�a jak burza. Wi�c teraz wiemy, w jaki spos�b zniszczono Babilon.�� Ku zaskoczeniu Bisesy podni�s� z ziemi z�ote ber�o. Trzymaj�c je nad g�ow� jak kij, uderzy� w powierzchni� Oka. Ber�o wygi�o si�, ale na Oku nie pozosta� �aden �lad.�� Ten arogancki b�g Oka mo�e si� jeszcze przekona�, �e Aleksander, syn Zeusa-Ammona, jest trudniejszym przeciwnikiem ni� Marduk.�� Zwr�ci� si� do pozosta�ych.�� Jest wiele do zrobienia. B�d� potrzebowa� waszej pomocy i przenikliwo�ci.

Abdikadir powiedzia�:

��Powinni�my wykorzysta� miasto jako baz�

��To oczywiste.

��Wprowad�cie wojsko do miasta. Musimy pomy�le� o zaopatrzeniu w wod� i �ywno��. I musimy zorganizowa� rutynowe s�u�by, takie jak obserwacje po�ar�w, patrole, ekipy naprawcze.

Josh powiedzia�:

��Je�li mieszkalna cz�� miasta przesta�a istnie�, b�dziemy musieli sporo odbudowa�.

��My�l�, �e jeszcze przez jaki� czas b�dziemy korzystali z namiot�w�� powiedzia� Abdikadir z �alem.

��Wy�lemy zwiadowc�w, �eby sporz�dzili map� okolicy�� powiedzia� Eumenes.�� I nak�onimy rolnik�w do opuszczenia lepianek albo przejmiemy i b�dziemy prowadzi� ich gospodarstwa. Ju� nie wiem, czy to jest lato, czy zima, ale tu, w Babilonii, mo�na uprawia� ziemi� i zbiera� plony przez ca�y rok.�� Wpatrywa� si� w niewzruszone Oko.�� Aleksander mia� uczyni� to miasto swoj� stolic�. Wi�c stanie si�, by� mo�e stolic� nowego �wiata�

Do komnaty wpad� zaaferowany Casey. Mia� ponury wyraz twarzy.

��Mamy wiadomo��.

Bisesa przypomnia�a sobie, �e o tej porze mia� nas�uchiwa� sygna��w radiowych od kosmonaut�w.

��Od Koli i Sabie?

��Tak.

��To wspaniale!

��Wcale nie. Mamy problem.

W�r�d baga�y, jakie pozwolono mu zabra� na wypraw� transkontynentaln�, Kola przemyci� sprz�t radiowy z Sojuza. Jaki� instynkt kaza� mu trzyma� to w tajemnicy nawet przed Sabie, kt�ra ju� dawno straci�a zainteresowanie tym, co kiedy� by�o jej zamiarem i teraz by� z tego rad. Jak tylko Czyngis-chan za�o�y� g��wny ob�z kilkadziesi�t kilometr�w od Babilonu, Kola wydoby� sprz�t i uruchomi� go.

O dziwo, wcale nie by�o to trudne. Mongolscy stra�nicy ze �wity Yeh-lii byli czujni, ale nie mieli poj�cia, co robi z tymi skrzynkami, przewodami i paj�kowat� anten�. Trudniejsz��� i w istocie zasadnicz��� spraw� by�o utrzymanie tego, co robi, w tajemnicy przed Sabie, przynajmniej jeszcze przez kilka godzin.

Wiedzia�, �e b�dzie mia� tylko t� jedn� szans�. Modli� si�, �eby transmisja przebieg�a bez zak��ce� i �eby Casey by� po drugiej stronie. Jako�� by�a kiepska�� jonosfera po wyst�pieniu Nieci�g�o�ci by�a zaburzona i sygna� przerywa�y zak��cenia, szumy i trzaski�� ale Casey faktycznie nas�uchiwa� w porze dnia, kt�r� uzgodnili, kiedy Kola jeszcze orbitowa� w Sojuzie, w niemo�liwej i utraconej przesz�o�ci. Kola nie by� zaskoczony, kiedy si� dowiedzia�, �e Casey i pozostali udali si� do Babilonu; by� to logiczny cel podr�y i omawiali t� mo�liwo��, jeszcze jak by� na orbicie. By� zaszokowany, kiedy dowiedzia� si�, z kim podr�uje Casey, zaszokowany, ale i pe�en nadziei, bo mo�e jednak by�a na �wiecie si�a, kt�ra zdo�a stawi� op�r pot�dze Czyngis-chana.

Kola marzy�, �eby kontakt trwa� jak najd�u�ej, �eby s�ucha� tego cz�owieka z dwudziestego pierwszego wieku, jego w�asnej epoki. Mia� wra�enie, �e Casey, kt�rego nigdy nie pozna� osobi�cie, sta� si� jego najbli�szym przyjacielem na tym �wiecie.

Ale nie by�o na to czasu. Kola nie mia� wyboru, nie m�g� sobie pozwoli� na taki luksus. M�wi� i m�wi�, przekazuj�c wszystko, co wiedzia� o Czyngis-chanie, jego armii i jego taktyce; powiedzia� te� o Sabie i o tym, co uczyni�a i co podejrzewa�, �e mo�e jeszcze uczyni�.

M�wi� tak d�ugo, jak zdo�a�. Okaza�o si�, �e trwa�o to oko�o p� godziny. Potem pojawi�a si� Sabie z dwoma krzepkimi Mongo�ami, kt�rzy odci�gn�li go od radia i niezw�ocznie rozbili urz�dzenie ko�cami swych lanc.

Zwiadowcy Aleksandra przynie�li wiadomo��, �e awangarda armii Mongo��w znajduje si� w odleg�o�ci zaledwie kilku dni jazdy. Ku zaskoczeniu swych doradc�w Kr�l wyda� rozkaz, by spr�bowa� pertraktacji.

Aleksander by� przera�ony tym, co powiedzieli mu nowo�ytni o zniszczeniach spowodowanych ekspansj� Mongo��w. On sam by� splamionym krwi� zdobywc�, ale poza samymi podbojami mia� okre�lone ambicje, jego cele niew�tpliwie by�y du�o bardziej cywilizowane ni� cele Czyngis-chana, kt�ry �y� pi�tna�cie wiek�w po nim. Postanowi� stawi� czo�o Mongo�om. Ale by� zdania, �e w tym pustym �wiecie trzeba budowa� co� nowego, nie niszczy�. Powiedzia� do swych doradc�w:

��My i nasi towarzysze w czerwonych kurtkach, kt�ry pochodz� zza oceanu, oraz ci je�d�cy z azjatyckich pustkowi, wszyscy jeste�my ofiarami tych przemieszcze� w czasie i przestrzeni, cud�w przekraczaj�cych wyobra�enia jakiegokolwiek cz�owieka. Czy nie mamy innej odpowiedzi na to wszystko, poza wzajemnym wymordowaniem si�? Czy niczego nie nauczyli�my si� od siebie nawzajem, poza u�ywaniem broni i stosowaniem taktyki?�

Wyda� wi�c rozkaz, by wys�ano grup� pos��w, kt�rzy mieli wr�czy� dary i z�o�y� ho�d, aby rozpocz�� rozmowy z przyw�dcami Mongo��w. Grupa pod dow�dztwem Ptolemeusza mia�a liczy� tysi�c ludzi.

Ptolemeusz by� jednym z najbli�szych towarzyszy Kr�la, Macedo�czykiem i przyjacielem Aleksandra od dziecka. By� wojownikiem o surowych rysach twarzy, �niadym i ma�om�wnym, ale nader bystrym m�czyzn�. By� mo�e stanowi� w�a�ciwy wyb�r podczas takiej delikatnej misji. Telefon Bisesy powiedzia�, �e w innej rzeczywisto�ci Ptolemeusz, po podziale imperium Aleksandra, po jego �mierci, zostanie faraonem staro�ytnego kr�lestwa Egiptu. Ale przygotowuj�c si� do tej misji, Ptolemeusz, w�ciek�y, ci�kim krokiem przemierza� kr�lewski pa�ac. Bisesa zastanawia�a si�, czy wyznaczenie go do tej wysoce niebezpiecznej i prawdopodobnie zgubnej misji mia�o co� wsp�lnego z nieustaj�cymi intrygami w w�skim gronie ludzi z otoczenia Aleksandra.

Zgodnie z propozycj� Abdikadira kapitan Grove przydzieli� do tej grupy do�wiadczonego kaprala Batsona oraz kilku brytyjskich �o�nierzy. Zaproponowano, by towarzyszy� im tak�e kto� z grupy Bisesy, poniewa� uwa�ano, �e Sabie jest si�� sprawcz� przewidywanego ataku. Ale Aleksander orzek�, �e trzej rozbitkowie z dwudziestego pierwszego wieku s� zbyt cenni, by ryzykowali �yciem w tym przedsi�wzi�ciu i na tym stan�o. Jednak zgodnie z sugesti� Eumenesa Bisesa napisa�a kr�tki list, kt�ry Batson mia� wr�czy� Koli, gdyby go spotka�.

Grupa wymaszerowa�a z Babilonu. Przy d�wi�kach tr�bek i b�bn�w wyruszyli na wsch�d; macedo�scy oficerowie w swych galowych mundurach, w jasno fioletowych pelerynach, a kapral Batson i brytyjscy �o�nierze w kiltach i kurtkach z ser�y.

Aleksander by� do�wiadczonym wojownikiem i chocia� mia� nadziej� na pok�j, przygotowywa� si� do wojny. Dlatego Bises�, Abdikadira i Caseya, a tak�e kapitana Grove�a i kilku jego oficer�w wezwano na narad� wojenn�.

Podobnie jak Brama Isztar pa�ac kr�lewski w Babilonie wznosi� si� na podwy�szeniu znajduj�cym si� mniej wi�cej pi�tna�cie metr�w nad nadrzeczn� r�wnin�, g�ruj�c nad miastem i jego okolic�.

Pa�ac by� olbrzymi, z nowo�ytnej perspektywy Bisesy stanowi� nieprzyzwoit� demonstracj� bogactwa, w�adzy i ucisku. Id�c ku �rodkowi kompleksu pa�acowego, mijali tarasowate ogrody na dachach budynk�w. Drzewa wygl�da�y dosy� zdrowo, ale trawa troch� z��k�a, a kwiaty by�y rachityczne; od czasu Nieci�g�o�ci ogrody by�y zaniedbane. Jednak pa�ac by� symbolem miasta i nowego kr�lestwa Aleksandra i wida� by�o nag�e o�ywienie, gdy s�u��cy biegali tam i z powrotem z dzbanami �wie�ej wody. Bisesa dowiedzia�a si�, �e nie byli to niewolnicy, lecz dawni babilo�scy dygnitarze, kt�rzy chy�kiem powr�cili do miasta. W chwili wyst�pienia Nieci�g�o�ci okazali si� tch�rzami i teraz, na rozkaz Aleksandra, zostali �zdegradowani� do roli s�u��cych.

W samym �rodku kompleksu pa�acowego znajdowa�a si� sala tronowa. Pomieszczenie to mia�o d�ugo�� oko�o pi��dziesi�ciu krok�w, a ka�da jego powierzchnia od pod�ogi do sufitu by�a pokryta wielobarwnymi glazurowanymi ceg�ami z rysunkami lw�w, smok�w i stylizowanych drzew �ycia. Nowo�ytni weszli do �rodka, staraj�c si� nie okazywa�, �e s� przyt�oczeni skal� tego, co ich otacza�o.

W �rodku komnaty ustawiono st�, na kt�rym spoczywa� wielki gipsowy model miasta, jego mur�w i okolicy. Mia� oko�o pi�ciu metr�w �rednicy, by� jaskrawo pomalowany i pe�en szczeg��w, w��cznie z postaciami ludzi na ulicach i kozami pas�cymi si� na polach. Male�kie kana�y migota�y wype�nione prawdziw� wod�.

Bisesa i pozostali usadowili si� na sofach stoj�cych przed sto�em, a s�u��cy przynie�li im napoje.

Bisesa powiedzia�a:

��To by� m�j pomys�. Pomy�la�am, �e ten model b�dzie dla wszystkich bardziej zrozumia�y ni� mapa. Nie mia�am poj�cia, �e b�dzie taki wielki i �e zrobi� go tak szybko.

Kapitan Grove powiedzia� spokojnie:

��To dowodzi, co mo�na zrobi�, kiedy ma si� do dyspozycji nieograniczone zasoby ludzkich umys��w i mi�ni.

Weszli Eumenes i jego doradcy i zaj�li swoje miejsca. Eumenes zyska� w oczach Bisesy, kiedy okaza�o si�, �e nie lubi rozbudowanego protoko�u; by� na to zbyt inteligentny. Ale jako cz�onek dworu Aleksandra, nie m�g� unikn�� paru ceremonialnych gest�w, a jego doradcy kr��yli wok� niego, kiedy uroczy�cie usiad� na sofie. W�r�d owych doradc�w znajdowa� si� tak�e de Morgan, kt�ry polubi� wyszukane perskie stroje, podobnie jak pozostali dworzanie Aleksandra. Tego dnia twarz mia� nalan� i zaczerwienion� i wyra�ne cienie pod oczami.

Casey powiedzia�, nie owijaj�c w bawe�n�:

��Cecil, ch�opie, wygl�dasz jak dupek, pomimo tego koktajlowego stroju, kt�ry masz na sobie.

De Morgan chrz�kn��.

��Kiedy Aleksander i jego Macedo�czycy zaczynaj� swoje hulanki, brytyjscy �o�nierze w burdelach w Lahore to przy nich uczniacy. Kr�l przesypia to wszystko. Czasami omija go ta zabawa, ale nigdy nie �pi wieczorami, kiedy wszystko zaczyna si� od nowa��� De Morgan wzi�� od s�ugi kielich wina.�� A to macedo�skie wino jest jak kozie szczyny. Ale musz� wypi� klina.�� Poci�gn�� wielki haust i wzdrygn�� si�.

Eumenes przywo�a� zebranych do porz�dku. Kapitan Grove przedstawi� propozycj�, jak wzmocni� i tak ju� pot�ne linie obronne Babilonu. Powiedzia� do Eumenesa:

��Wiem, �e ju� kaza�e� swoim ludziom wzmocni� mury i wykopa� fos�.�� By�o to szczeg�lnie wa�ne po zachodniej stronie, gdzie mury zosta�y prawie doszcz�tnie zniszczone przez czas; w istocie Macedo�czycy postanowili opu�ci� zachodni� cz�� miasta i wykorzysta� Eufrat jako naturaln� przeszkod�, teraz budowali umocnienia obronne na jego brzegu.�� Ale�� powiedzia� Grove�� zaleca�bym zorganizowanie g��bszych linii obronnych dalej od miasta, zw�aszcza na wschodzie, sk�d nadejd� Mongo�owie. Mam na my�li bunkry i okopy�� umocnienia, kt�re mo�emy szybko zbudowa�.�� Wiele z tych poj�� wymaga�o t�umaczenia za po�rednictwem pomocnik�w Eumenesa i skacowanego de Morgana.

Eumenes przez chwil� s�ucha� cierpliwie.

��Ka�� Diadesowi tym si� zaj��.�� Diades by� g��wnym in�ynierem Aleksandra.�� Ale musicie wiedzie�, �e Kr�l nie zamierza tylko si� broni�. Spo�r�d wszystkich walk, Aleksander najbardziej dumny jest ze swych zwyci�skich walk obl�niczych�� w Milecie, Tyrze i wielu innych miejscach.

��S� to heroiczne czyny, kt�re z pewno�ci� przetocz� si� echem przez wieki.

Kapitan Grove skin�� g�ow�.

��W rzeczy samej.�� Je�li dobrze rozumiem, chcesz powiedzie�, �e Aleksander nie b�dzie zachwycony, je�li sam stanie si� ofiar� obl�enia. Zamierza stan�� do otwartej walki.

��Tak�� mrukn�� Abdikadir�� ale Mongo�owie byli marni w dzia�aniach obl�niczych i zdecydowanie woleli spotyka� nieprzyjaciela na otwartym terenie. Je�eli opu�cimy miasto, spotkamy nieprzyjaci� na wybranym przez nich terenie.

Eumenes warkn��:

��Kr�l tak powiedzia�. Grove powiedzia� spokojnie:

��Wi�c musimy go s�ucha�.�� Ale�� powiedzia� Abdikadir�� Aleksandra i Czyngis-chana dzieli z g�r� pi�tna�cie stuleci, znacznie wi�cej ni� Czyngis-chana i nas. Powinni�my wykorzysta� ca�� posiadan� przewag�. Eumenes powiedzia� baz zaj�knienia:

��M�wisz �przewag�. Masz na my�li karabiny i granaty.

��Znowu u�y� angielskich s��w.

Od czasu spotkania armii Aleksandra Brytyjczycy i nowo�ytni pr�bowali ukry� przed Macedo�czykami niekt�re sekrety. Teraz Casey poderwa� si� z kanapy i si�gn�� przez st�, chc�c z�apa� de Morgana.

��Cecil, ty sukinsynu. Co jeszcze zdradzi�e�?

De Morgan cofn�� si� ze strachu, a dw�ch stra�nik�w Eumenesa skoczy�o do przodu z d�o�mi na mieczach. Abdikadir i Grove chwycili Caseya i odci�gn�li go do ty�u.

Bisesa westchn�a.

��Daj spok�j, Casey, czego si� spodziewa�e�? Wiesz ju�, jaki jest Cecil. Poda�by Eumenesowi na talerzu twoje jaja, gdyby widzia� w tym dla siebie jak�� korzy��.

Abdikadir powiedzia�:

��A Eumenes prawdopodobnie i tak o tym wiedzia�. Ci Macedo�czycy nie s� g�upcami.

Eumenes s�ucha� tej wymiany zda� z zainteresowaniem. Powiedzia�: Zapominacie, �e Cecil, m�wi�c mi to, m�g� nie mie� wyboru.�� De Morgan przet�umaczy� to z wahaniem, odwracaj�c wzrok i Bisesa ujrza�a mroczn� stron� wyboru, jakiego dokona�.�� A poza tym�� ci�gn�� Eumenes�� fakt, �e o tym wiem, zaoszcz�dzi nam czasu, kt�rego teraz bardzo potrzebujemy, nieprawda�?

Kapitan Grove pochyli� si� do przodu.

��Ale musisz zrozumie�, Sekretarzu, �e nasza bro�, cho� pot�na, ma swoje ograniczenia. Mamy jedynie niewielki zapas granat�w, a amunicja do karabin�w��� Najliczniejsze uzbrojenie by�o rodem z dziewi�tnastego wieku; by�o to kilkaset strzelb typu Martini, kt�re zabrano z Jamrud. Taka ilo�� broni nie zda�aby si� na wiele w starciu z szybko poruszaj�c� si� hord� licz�c� dziesi�tki tysi�cy ludzi.

Eumenes szybko poj��, o co chodzi.

��Wi�c musimy by� ostro�ni, je�li chodzi o wykorzystanie tej broni.

��W�a�nie�� warkn�� Casey.�� OK, je�li si� na to zdecydujemy, powinni�my u�y� nowoczesnej broni, aby os�abi� si�� ich pierwszego uderzenia.

��Tak�� powiedzia� Abdikadir.�� Granaty b�yskowo-hukowe wystrasz� konie�� i ludzi, je�li nie nawykli do broni palnej.

Bisesa powiedzia�a:

��Ale oni maj� Sabie. Nie wiemy, jak� bro� mia�a ze sob� w Sojuzie, na pewno co najmniej kilka pistolet�w.

��To nie na wiele jej si� przyda�� powiedzia� Casey.

��Zgoda. Ale je�li zwi�za�a si� z Mongo�ami, mog�a ich zaznajomi� z broni� paln�. I ma za sob� nowoczesne szkolenie. Musimy bra� pod uwag� mo�liwo��, �e nadejd�, przewiduj�c, co mo�emy uczyni�.

��Jasna cholera�� powiedzia� Casey.�� O tym nie pomy�la�em.

��Dobrze�� powiedzia� kapitan Grove.�� Casey, co jeszcze proponujesz?

��Przygotowa� si� do gaszenia po�ar�w w mie�cie�� odpar� Casey. Nowo�ytni szybko przedstawili Eumenesowi taktyk�: jak mo�na przewidzie� nadej�cie nieprzyjaciela i zorganizowa� powi�zane ze sob� gniazda strzelnicze i tak dalej.�� B�dziemy musieli przeszkoli� cz�� waszych ludzi, jak strzela� z ka�asznikowa�� powiedzia� Casey do Grove�a.�� Kluczow� spraw� b�dzie, aby nie marnowa� amunicji, nie strzela� dop�ki cel nie b�dzie wyra�nie widoczny� Je�li wci�gniemy Mongo��w do miasta, mo�liwe, �e b�dziemy w stanie zwi�za� znaczn� cz�� ich si�.

Eumenes zn�w poj�� w mig jego pomys�.

��Ale r�wnocze�nie Babilon zostanie zniszczony�� powiedzia�.

Casey wzruszy� ramionami.

��Wygranie tej wojny b�dzie kosztowa�o, a je�li przegramy, Babilon i tak zginie.

Eumenes powiedzia�:

��Mo�e taka taktyka powinna by� ostatni� desk� ratunku. Co� jeszcze?

Bisesa powiedzia�a:

��Oczywi�cie przynosimy z przysz�o�ci nie tylko bro�, ale i wiedz�. Mo�e mogliby�my zaproponowa� bro�, kt�r� mo�na by sporz�dzi�, dysponuj�c dost�pnymi tutaj materia�ami.

Casey rzek�:

��Co masz na my�li, Bis?

��Widzia�am te katapulty i machiny obl�nicze, kt�re maj� Macedo�czycy. Mo�e mogliby�my zasugerowa� pewne udoskonalenia. A poza tym jest przecie� grecki ogie�. Czy� to nie prymitywna forma napalmu? Po prostu ci�ka benzyna i wapno niegaszone, jak s�dz�

Omawiali te mo�liwo�ci przez jaki� czas, ale Eumenes im przerwa�.

��Tylko mgli�cie pojmuj�, o czym m�wicie, ale obawiam si�, �e nie b�dziemy mieli do�� czasu, �eby zrealizowa� te plany.

��Mam co�, co mo�na by zrobi� szybko�� mrukn�� Abdikadir.

��Co?�� spyta�a Bisesa.

��Strzemiona.�� Rysuj�c po�piesznie, opisa�, co ma na my�li.�� Rodzaj podn�ka dla je�d�c�w, przymocowanego sk�rzanymi paskami�

Kiedy Eumenes zrozumia�, �e te urz�dzenia, kt�re mo�na szybko i �atwo wykona�, b�d� mog�y znacznie zwi�kszy� ruchliwo�� konnicy, jego zainteresowanie gwa�townie wzros�o.

��Ale nasi ludzie obro�li tradycj�. B�d� si� sprzeciwia� wszelkim innowacjom.

��Ale�� zwr�ci� uwag� Abdikadir�� Mongo�owie maj� strzemiona.

By�o du�o do zrobienia, a czasu niewiele; i na tym zebranie si� sko�czy�o.

Bisesa odci�gn�a Abdikadira i Caseya na bok.

��Naprawd� my�licie, �e ta bitwa jest nieunikniona?

��Tak�� warkn�� Casey.�� Alternatywa dla wojny�� pokojowy spos�b rozstrzygni�cia sporu�� zale�y od gotowo�ci ka�dej ze stron do ust�pienia. W epoce �elaza ludzie nie dysponowali do�wiadczeniem zdobytym przez nas w ci�gu dw�ch tysi�cy lat rozlewu krwi, paroma Hiroszimami czy Lahore, aby zrozumie�, �e niekiedy trzeba ust�pi�. Dla nich wojna to jedyne wyj�cie.

Bisesa przyjrza�a mu si�.

��To zaskakuj�co g��bokie, jak na ciebie, Casey.

��Ale nie warte funta k�ak�w�� powiedzia�. I szybko powr�ci� do �artobliwego tonu. Zachichota� i zatar� r�ce.�� Ale to tak�e niez�a zabawa. Wiecie, to wszystko to jakie� pieprzone bzdury. Ale pomy�lcie tylko: Aleksander Wielki kontra Czyngis-chan! Zastanawiam si�, ile by trzeba zap�aci� za bezpo�redni� transmisj� czego� takiego.

Bisesa wiedzia�a, co ma na my�li. Ona tak�e przesz�a przeszkolenie wojskowe; opr�cz strachu i pragnienia, aby to wszystko nie dzia�o si� naprawdꠗ �eby po prostu mog�a p�j�� do domu�� niecierpliwie wyczekiwa�a tego, co ma nast�pi�.

Wyszli z sali tronowej, rozmawiaj�c, spekuluj�c i uk�adaj�c plany.

Po dniu i nocy sp�dzonych w zupe�nej ciemno�ci Kol� zaprowadzono do Yeh-lii. R�ce zwi�zano mu za plecami sznurem z ko�skiego w�osia i ci�ni�to na ziemi�.

Nie mia� ochoty na tortury i m�wi� szybko, opowiadaj�c Yeh-lii, co uczyni�; wszystko, co pami�ta�. Kiedy sko�czy�, Yeh-lii wyszed� z jurty.

Pojawi�a si� nad nim twarz Sabie.

��Nie powiniene� by� tego robi�, Kola. Mongo�owie znaj� pot�g� informacji. Widzia�e� to na w�asne oczy w Biszkeku.

Nie m�g�by� pope�ni� wi�kszej zbrodni, nawet gdyby� sprowokowa� samego Czyngis-chana. Szepn��:

��Mo�esz mi da� troch� wody?�� Nie pi� od chwili, gdy go schwytano.

Zignorowa�a jego pro�b�.

��Wiesz, �e mo�e by� tylko jeden wyrok. Pr�bowa�am ci� broni�. Powiedzia�am, �e jeste� ksi�ciem, ksi�ciem niebios. B�d� pob�a�liwi. Nie przelewaj� kr�lewskiej krwi�

Splun�� jej w twarz. Ostatni� rzecz�, jak� zobaczy�, by�o, jak si� z niego �mieje.

Wywlekli go na zewn�trz ze zwi�zanymi r�kami. Czterech krzepkich �o�nierzy trzyma�o go za r�ce i nogi. Z jurty wyszed� oficer, z d�o�mi w grubych r�kawicach, nios�c gliniany kubek, w kt�rym znajdowa�o si� roztopione srebro. Wlali mu je do jednego oka, potem do drugiego, a na koniec do uszu.

Potem poczu�, �e go podnosz�, nios� i wrzucaj� do jamy wy�cielonej mi�kk�, �wie�o wykopan� ziemi�. Nie s�ysza�, jak przybijaj� mu nad g�ow� deski ani te� swych w�asnych krzyk�w.

Aleksander podda� swoje wojsko ostremu szkoleniu. Wi�kszo�� szkolenia odbywa�a si� zgodnie z tradycyjnymi macedo�skimi metodami, kt�re obejmowa�y forsowne marsze, biegi z obci��eniem i walk� wr�cz.

Ale podj�to tak�e pr�b� w��czenia brytyjskich �o�nierzy do macedo�skiej armii. Wkr�tce sta�o si� jasne, �e �aden brytyjski je�dziec ani sowar nie b�dzie w stanie dor�wna� konnicy Aleksandra, jednak szeregowcy i sipaje znale�li si� w samym sercu macedo�skiej piechoty. Bior�c pod uwag� brak wsp�lnego j�zyka i zderzenie odr�bnych kultur, jednolity �a�cuch rozkaz�w by� praktycznie niemo�liwy, ale �o�nierzy nauczono, jak interpretowa� podstawowe sygna�y macedo�skich tr�baczy.

Praca Abdikadira z konnic� post�powa�a szybko, cho� jak przewidywa� Eumenes, pierwsze pr�by Macedo�czyk�w jazdy z prototypowymi strzemionami Abdikadira by�y dosy� farsowe.

Starszy pu�k konnicy rekrutowa� si� z m�odych macedo�skich arystokrat�w; sam Aleksander nosi� ich mundur. Ale kiedy po raz pierwszy dano im strzemiona, dumni je�d�cy po prostu odci�li swymi bu�atami dyndaj�ce sk�rzane urz�dzenia.

Dopiero gdy dzielny sowar niewprawnie dosiad� jednego z masywnych macedo�skich koni i pokaza�, jak skutecznie mo�e kierowa� nawet nieznanym sobie koniem, po silnych naciskach ze strony Kr�la szkolenie rozpocz�o si� na dobre.

Jednak nawet bez strzemion umiej�tno�ci je�dzieckie Macedo�czyk�w by�y zdumiewaj�ce. Je�dziec zachowywa� r�wnowag�, trzymaj�c si� ko�skiej grzywy i kierowa� koniem wy��cznie naciskiem kolan. Mimo to je�d�cy potrafili stacza� potyczki i gwa�townie zmienia� kierunek ruchu i ta ich elastyczno�� i ruchliwo�� czyni�y z nich czo�owy element si� Aleksandra. Teraz, dzi�ki strzemionom, ich ruchliwo�� znacznie si� poprawi�a, je�dziec m�g� zaprze� si� nogami i pewnie trzyma� ci�k� lanc�.

��Oni s� po prostu niesamowici�� powiedzia� Abdikadir, patrz�c, jak stuosobowe grupy gwa�townie zawracaj� jak jeden m�� i p�dz� jak strza�a przez pola Babilonu.�� Prawie �a�uj�, �e da�em im te strzemiona; jeszcze kilka pokole� i ten rodzaj umiej�tno�ci je�dzieckich zostanie zapomniany.

��Ale nadal b�dziemy potrzebowali koni�� warkn�� Casey.�� Pomy�l, konie b�d� g��wn� si�� nap�dow� wojny przez nast�pne dwadzie�cia trzy stulecia, a� do Pierwszej Wojny �wiatowej.

��Mo�e tutaj b�dzie inaczej�� zamy�li�a si� Bisesa.

��Jasne. Nie jeste�my ju� t� sam� na po�y ob��kan� band� u�eraj�cych si� ze sob� zbyt zaawansowanych naczelnych, jak przed pojawieniem si� Nieci�g�o�ci. Fakt, �e zostali�my zamieszani w walk� z Mongo�ami pi�� minut po tym, jak znale�li�my si� w tym miejscu, to po prostu aberracja umys�owa.�� Casey roze�mia� si� i odszed�.

Grove uzgodni�, �e Macedo�czycy powinni si� troch� oswoi� ze strzelanin�. W oddzia�ach licz�cych co najmniej tysi�c �o�nierzy Macedo�czycy patrzyli, jak Grove i Casey po�wi�caj� cz�� zapas�w nowoczesnej broni�� granat, kilka strza��w z ka�asznikowa do uwi�zanej kozy. Bisesa twierdzi�a, �e ma to zasadnicze znaczenie, niech teraz zsikaj� si� w gacie, ale potem utrzymaj� pozycje podczas walki z Mongo�ami, na wypadek gdyby Sabie mia�a w zanadrzu podobne niespodzianki. Macedo�czycy nie mieli problem�w ze zrozumieniem zasad dzia�ania broni palnej; zabijanie na odleg�o�� przy pomocy �uk�w by�o im dobrze znane. Ale kiedy po raz pierwszy zobaczyli, jak wybucha wzgl�dnie nieszkodliwy granat b�yskowo-hukowy, krzykn�li i zacz�li ucieka�, mimo nawo�ywa� oficer�w. By�oby to komiczne, gdyby nie by�o tak niepokoj�ce.

Popierany przez Grove�a Abdikadir nalega�, aby Bisesa nie bra�a bezpo�redniego udzia�u w walce. Kobieta by�aby szczeg�lnie nara�ona na atak; Grove uroczo to wyrazi�, u�ywszy okre�lenia �los gorszy od �mierci�.

Dlatego te� Bisesa zabra�a si� energicznie do innego zadania: zacz�a organizowa� szpital.

W tym celu zarekwirowa�a ma�y dom. Do pomocy przydzielono jej Filipa, osobistego lekarza Aleksandra i brytyjskiego chirurga. Bisesie bardzo brakowa�o jakichkolwiek �rodk�w, ale brak zapas�w stara�a si� zrekompensowa� nowoczesnym know-how. Eksperymentowa�a z winem jako �rodkiem antyseptycznym. Na terenie prawdopodobnego pola walki za�o�y�a punkty sanitarne i przeszkoli�a kilka par silnych, d�ugonogich zwiadowc�w Aleksandra jako noszowych. Pr�bowa�a zorganizowa� apteczki dla ofiar uraz�w, proste zestawy, kt�re mia�y s�u�y� jako pomoc w opatrywaniu najcz�stszych obra�e�, z jakimi b�d� mieli do czynienia, nawet ran postrza�owych. By�a to innowacja zastosowana przez brytyjsk� armi� na Falklandach; po wst�pnej ocenie rodzaju obra�enia bra�o si� odpowiedni zestaw.

Najtrudniejsz� do wpojenia spraw� okaza�a si� potrzeba higieny. Ani Macedo�czycy, ani te� dziewi�tnastowieczni brytyjscy �o�nierze nie zdawali sobie sprawy cho�by z potrzeby �cierania krwi podczas udzielania pomocy medycznej kolejnym pacjentom. Macedo�czycy byli zdumieni jej m�tnymi informacjami o niewidzialnych stworzeniach, jakich� male�kich bogach czy mo�e demonach atakuj�cych otwarte rany lub organy wewn�trzne, przy czym Brytyjczycy byli niewiele m�drzejsi, je�li chodzi o �wiadomo�� istnienia bakterii i wirus�w. W ko�cu musia�a zaapelowa� do ich dow�dc�w, aby wymusili stosowanie si� do jej zalece�.

Zapewni�a swym pomocnikom tak� praktyk�, jak� by�a w stanie. Po�wi�ci�a jeszcze kilka k�z, r�bi�c je na kawa�ki macedo�skim bu�atem albo strzelaj�c w brzuch lub miednic�. Nie by�o sposobu, by unikn�� widoku prawdziwej krwi. Macedo�czycy nie byli wra�liwi�� wi�kszo�� z tych, kt�rzy prze�yli w armii Aleksandra, dozna�a kiedy� powa�nych obra�e� ale pomys�, �eby co� z tym zrobi�, by� dla nich zupe�nie nowy. Skuteczno�� nawet prostych �rodk�w, jak na przyk�ad opasek uciskowych, zaskoczy�a ich i zach�ci�a do dalszej pracy i nieustannego uczenia si�.

Bisesa pomy�la�a, �e oto jeszcze raz zmienia bieg historii. Gdyby prze�yli�� to wielki znak zapytania�� zastanawia�a si�, jaka nowa synteza medycyny wcze�niejsza o dwa tysi�ce lat mo�e si� rozwin�� z prymitywnej edukacji, jak� stara�a si� przekaza�, mo�e b�dzie to zupe�nie nowa dziedzina wiedzy, r�wnowa�na funkcjonalnie mechanice Newtona dwudziestego pierwszego wieku, lecz sformu�owana w j�zyku macedo�skich bog�w.

Ruddy Kipling nalega�, aby, jak to okre�li�, �w��czy� si�.

��Oto stoimy na rozstajach historii, gdzie maj� stoczy� bitw� dwaj najwi�ksi wodzowie, jakich wyda�a ludzko��, a jej cen� jest los nowego �wiata. Jestem gotowy na wszystko, Biseso!

��Twierdzi�, �e przeszed� przeszkolenie z Pierwszym Ochotniczym Oddzia�em Strzelc�w w Pend�abie, b�d�cym cz�ci� wsp�lnej angielskiej i hinduskiej inicjatywy zmierzaj�cej do odparcia zagro�enia ze strony buntowniczych plemion zamieszkuj�cych okolice Granicy P�nocno-Zachodniej.�� Zak�adaj�c �e nie zostan� tam zbyt d�ugo�� powiedzia��� po tym jak wy�mia�em umiej�tno�ci strzeleckie moich towarzyszy w ma�ym wierszu o tym, jak podziurawili kulami moje cia�o, kiedy szed�em s�siedni� ulic��

Brytyjczycy popatrzyli na tego pyzatego, p�katego i nieco napuszonego m�odzie�ca, kt�ry wci�� by� blady z powodu n�kaj�cej go choroby i zacz�li si� �mia�. Macedo�czyk�w po prostu wprawia� w zak�opotanie i te� nie chcieli go mie� w swoich szeregach.

Po tych odmowach, troch� wbrew opinii Bisesy, Ruddy upar� si�, �eby do��czy� do jej prowizorycznego oddzia�u szpitalnego.

��Wiesz, kiedy� mia�em ambicj�, �eby zosta� lekarzem�

��Mo�e nawet tak by�o, ale okaza� si� zdumiewaj�co delikatny i zemdla�, kiedy po raz pierwszy zobaczy� �wie�� krew kozy.

Jednak postanowiwszy odegra� swoj� rol� w wielkiej wiktorii i nie zmieni� zdania. Stopniowo przyzwyczai� si� do atmosfery szpitala, zapachu krwi, beczenia rannych i przestraszonych zwierz�t. W ko�cu by� w stanie za�o�y� banda� na otwart� ran� na nodze kozy i doprowadzi� rzecz do ko�ca, zanim zrobi�o mu si� s�abo.

Potem przyszed� najwi�kszy triumf, kiedy zjawi� si� jaki� �o�nierz z ran� ci�t� d�oni, co przydarzy�o mu si� w trakcie szkolenia. Ruddy zdo�a� oczy�ci� ran� i obwi�za� j�, nie wzywaj�c Bisesy, chocia�, jak p�niej z humorem przyzna�, kiedy ju� by�o po wszystkim, zwymiotowa�.

Wtedy Bisesa wzi�a go za ramiona, nie zwracaj�c uwagi na lekki od�r wymiocin.

��Ruddy, odwaga na polu bitwy to jedno, ale niemniejszej odwagi wymaga pokonanie w�asnych demon�w, a ty tego dokona�e�.

��Przekonam siebie, aby uwierzy� w to, co m�wisz�� powiedzia�, oblewaj�c si� rumie�cem.

Chocia� Ruddy nauczy� si� znosi� widok krwi, cierpienia i �mierci, wci�� ogromnie porusza�o go samo zdarzenie, nawet �mier� kozy.

Podczas obiadu powiedzia�:

��Czym�e jest �ycie, skoro jest tak cenne, a tak �atwo je zniszczy�? Mo�e to nieszcz�sne ko�l�, kt�re dzi� pokroili�my na kawa�ki, uwa�a�o si� za p�pek �wiata. A teraz zosta�o unicestwione, wyparowa�o jak kropla rosy. Dlaczego B�g daje nam co� tak cennego jak �ycie, by potem go pozbawi� w wyniku okrutnej �mierci?

��Ale�� powiedzia� de Morgan�� to nie Boga mo�emy teraz o to pyta�. Ju� nie uwa�amy si� za szczytowy produkt Stworzenia, gorszy jedynie od samego Boga, bo teraz s� w naszym �wiecie te istoty, kt�re Bisesa wyczuwa wewn�trz Oczu. Mo�e s� mniej doskona�e ni� B�g, ale doskonalsze od nas, tak jak my jeste�my doskonalsi od tych zarzynanych przez nas ko�l�t. Dlaczego B�g mia�by s�ucha� naszych mod��w, skoro to oni stoj� bli�ej Boga?

Ruddy spojrza� na niego z niesmakiem.

��To dla ciebie typowe, de Morgan, lubisz gn�bi� swych wsp�towarzyszy.

De Morgan tylko si� roze�mia�.

Josh powiedzia�:

��A mo�e nie ma boga Nieci�g�o�ci.�� Wydawa� si� niezwykle zatroskany.�� Wiecie, to ca�e prze�ycie, wszystko, czego do�wiadczyli�my od chwili Nieci�g�o�ci, jest jak straszny sen, jak majaczenie w gor�czce. Biseso, m�wi�a� mi o wielkim wymieraniu gatunk�w w przesz�o�ci. M�wisz, �e w moich czasach ju� to rozumiano, cho� ma�o kto si� z tym zgadza�. I �e w�r�d znalezionych skamienia�o�ci nie ma �ladu umys�u, niczego, a� do chwili, gdy pojawi� si� cz�owiek i jego bezpo�redni przodkowie. Je�eli sami mamy umrze�, mo�e b�dzie to pierwszy przypadek, kiedy wymrze inteligentny gatunek.�� Zgi�� d�o�, przygl�daj�c si� swoim palcom.�� Abdikadir m�wi, �e wed�ug naukowc�w z dwudziestego pierwszego wieku umys� jest powi�zany ze struktur� wszech�wiata, �e w jaki� spos�b powo�uje �wiat do istnienia.

��Za�amanie si� funkcji kwantowych, tak. Mo�e.

��Je�eli tak jest i je�eli nasze umys�y maj� zosta� unicestwione, mo�e to w�a�nie stanowi nast�pstwo. M�wi�, �e kiedy stajemy oko w oko ze �mierci�, przemyka nam przed oczami ca�e nasze �ycie. Mo�e my jako rasa przechodzimy ostatni psychiczny wstrz�s, zanim pogr��ymy si� w niebyt�� fragmenty naszej krwawej przesz�o�ci wydobywaj� si� na powierzchni� w ostatnich chwilach �ycia�� i mo�e gin�c, rozbijamy struktur� przestrzeni i czasu��� M�wi� teraz szybko, coraz bardziej poruszony.

Ruddy tylko si� roze�mia�.

��Takie my�li to niepodobne do ciebie, Josh! Bisesa wyci�gn�a r�k� i dotkn�a d�oni Josha.

��Zamknij si�, Ruddy. Pos�uchaj, Josh. To nie jest sen o �mierci. My�l�, �e Oczy to tylko artefakty, a Nieci�g�o�� to akt celowy. My�l�, �e stoj� za tym jakie� umys�y, umys�y pot�niejsze od naszych, ale do nich podobne.

��Ale�� powiedzia� de Morgan ponuro�� twoje istoty z Oka same potrafi� tasowa� przestrze� i czas. Czy� nie jest to domen� bog�w?

��Och, nie s�dz�, aby byli bogami�� powiedzia�a Bisesa.�� S� pot�ni, tak, znacznie pot�niejsi od nas, ale nie s� bogami.

Josh powiedzia�:

��Dlaczego tak my�lisz?

��Bo obce jest im wsp�czucie.

Dano im jeszcze cztery dni. Wtedy powr�cili wys�annicy Aleksandra.

Spo�r�d tysi�ca ludzi, kt�rzy wyruszyli, powr�ci�o jedynie dwunastu. Kapral Batson prze�y�, ale uci�to mu uszy i nos. A w przytroczonej do siod�a torbie przywi�z� odci�t� g�ow� Ptolemeusza.

Kiedy Bisesa si� o tym dowiedzia�a, przeszy� j� dreszcz nie tylko na my�l o nadci�gaj�cej wojnie, lecz tak�e z powodu utraty kolejnego w��kna w rozpadaj�cej si� tkance historii. Wiadomo�� o tym, co spotka�o Batsona, do�wiadczonego �o�nierza, doprowadzi�a j� do rozpaczy. Dowiedzia�a si�, �e i Aleksander op�akiwa� strat� towarzysza.

Nast�pnego dnia macedo�scy zwiadowcy donie�li o wzmo�onej aktywno�ci w obozie Mongo��w. Wygl�da�o na to, �e atak jest bliski.

Tego popo�udnia Josh zasta� Bises� w �wi�tyni Marduka. Siedzia�a oparta o jedn� z osmalonych, sczernia�ych �cian, z nogami okrytymi kocem dla ochrony przed rosn�cym zimnem. Wpatrywa�a si� w Oko, kt�re nazwali Okiem Marduka, chocia� niekt�rzy �o�nierze nazywali je �Jajem Marduka�. Bisesa zacz�a sp�dza� tu wi�kszo�� wolnego czasu.

Josh usiad� ko�o niej, obj�wszy si� r�kami.

��Mia�a� odpoczywa�.

��Odpoczywam. Odpoczywam i obserwuj�.

��Obserwujesz obserwator�w? U�miechn�a si�.

��Kto� musi. Nie chc�, �eby my�leli�

��Co?

���e nie wiemy. O nich i o tym, co nam uczynili, co zrobili z nasz� histori�. A poza tym my�l�, �e tkwi w tym jaka� energia. Musi tak by�, skoro pojawi�o si� to Oko i jego kopie na ca�ej planecie, skoro dwadzie�cia ton z�ota zamieni�o si� w ka�u�� Nie chc�, �eby zjawili si� tutaj Sabie i Czyngis-chan i po�o�yli na nim �ap�. Je�eli nam si� nie uda, kiedy nadejd� Mongo�owie, stan� w tych drzwiach z pistoletem w d�oni.

��Och, Biseso, masz w sobie tyle si�y! Szkoda, �e nie jestem taki jak ty.

��Nie, nie �a�uj tego.�� Trzyma� j� mocno za r�k�, ale nie pr�bowa�a jej uwolni�.�� Masz.�� Pogrzeba�a pod kocem i wyci�gn�a metalow� flaszk�.�� Napij si� herbaty z mlekiem.

Otworzy� flaszk� i poci�gn�� �yk.

��Dobre. Mleko jest troch�, hmm, jakby nieprawdziwe.

��To z mojego zestawu ratunkowego. Skondensowane i napromienione. W armii ameryka�skiej daj� pigu�ki samob�jcze, a w brytyjskiej herbat�. Trzyma�am j� na specjaln� okazj�. Co mo�e by� bardziej specjalnego?

S�czy� herbat�. Jakby zamkn�� si� w sobie.

Bisesa zastanawia�a si�, czy wstrz�s spowodowany Nieci�g�o�ci� wreszcie do niego dociera. Podejrzewa�a, �e ugodzi� ich wszystkich w rozmaity spos�b.

Zapyta�a:

��Dobrze si� czujesz?

��My�l� o domu. Kiwn�a g�ow�.

��Nikt z nas nie m�wi zbyt wiele o domu, prawda?

��Mo�e to zbyt bolesne.

��Mimo to powiedz mi, Josh. Opowiedz mi o swojej rodzinie.

��Jako dziennikarz poszed�em w �lady ojca. Relacjonowa� wojn� mi�dzy stanami.�� Bisesa pomy�la�a, �e by�o to dla Josha zaledwie dwadzie�cia lat przedtem.�� Dosta� kul� w biodro. Potem przypl�ta�a si� infekcja i w par� lat p�niej umar�. Mia�em wtedy tylko siedem lat�� szepn�� Josh.�� Spyta�em go, dlaczego zosta� dziennikarzem zamiast walczy�. Powiedzia�, �e kto� musi patrze�, �eby przekaza� to innym. W przeciwnym razie b�dzie tak, jakby nic si� w og�le nie wydarzy�o. No c�, uwierzy�em mu i poszed�em w jego �lady. Czasami nie podoba�o mi si� to, �e moje �ycie zosta�o w pewnym sensie zaprogramowane, jeszcze zanim si� urodzi�em. Ale przypuszczam, �e to nic wyj�tkowego.

��Spytaj Aleksandra.

��Taak� Moja matka wci�� �yje. Albo �y�a. Szkoda, �e nie mog� jej powiedzie�, �e jestem bezpieczny.

��Mo�e jakim� sposobem to wie.

��Bis, wiem, z kim by� by�a, gdyby�

��Z moj� c�reczk��� powiedzia�a Bisesa.�� Nigdy mi nie m�wi�a� o jej ojcu. Wzruszy�a ramionami.

��Przystojny dupek z mojego pu�ku�� wyobra� sobie Caseya pozbawionego wdzi�ku i poczucia higieny osobistej�� zaszaleli�my i by�am nieostro�na. Byli�my pijani. Kiedy urodzi�a si� Myra, Mik� by� zak�opotany. To nie by� z�y cz�owiek, ale wtedy mnie to nie obchodzi�o. Chcia�am jej, nie jego. A potem i tak zgin��.�� Poczu�a szczypanie w oczach i przycisn�a oczodo�y nasad� d�oni.�� W owym czasie nie by�o mnie w domu przez wiele miesi�cy. Wiedzia�am, �e nie sp�dzam z Myr� tyle czasu, ile powinnam. Zawsze sobie obiecywa�am, �e si� poprawi�, ale nigdy nie potrafi�am pozbiera� mego �ycia do kupy. Teraz utkn�am tutaj i musz� mie� do czynienia z tym pieprzonym Czyngis-chanem, kiedy chcia�abym po prostu wr�ci� do domu.

Josh uj�� jej twarz w d�onie.

��Nikt z nas tego nie chce�� powiedzia�.�� Ale przynajmniej mamy siebie. A je�li jutro zgin� Bis, wierzysz, �e wr�cimy? �e b�dziemy �yli, je�li czas zostanie poszatkowany na nowo?

��Nie. Och, mo�e by� inna Bisesa Dutt. Ale to ju� nie b�d� ja.

��Wi�c ta chwila to wszystko, co mamy�� wyszepta�. Potem sta�o si� to, co nieuniknione. Ich usta spotka�y si� i wci�gn�a go pod koc, zdzieraj�c z niego ubranie. By� delikatny�� i nieporadny, prawie prawiczek�� ale przywar� do niej z rozpaczliw� nami�tno�ci�, kt�ra znalaz�a odbicie w niej samej.

Pogr��y�a si� w odwiecznym, p�ynnym cieple tej chwili.

Ale kiedy by�o po wszystkim, pomy�la�a o Myrze i ogarn�o j� poczucie winy. Czu�a w sobie jedynie pustk�, miejsce, w kt�rym kiedy� by�a Myra, a teraz znik�a na dobre.

I przez ca�y czas mia�a �wiadomo�� obecno�ci Oka gro�nie unosz�cego si� nad nimi i widzia�a odbicia swoje i Josha, jak jakich� owad�w unieruchomionych w l�ni�cej kryj�wce.

Pod koniec dnia Aleksander, z�o�ywszy ofiar� w intencji powodzenia w bitwie, wyda� rozkaz zgromadzenia armii. Licz�ce dziesi�tki tysi�cy ludzi oddzia�y zebra�y si� pod murami Babilonu; �o�nierze mieli na sobie jasne tuniki, w d�oniach po�yskuj�ce tarcze, a ich konie r�a�y i wierzga�y niespokojnie. W paradzie wzi�o tak�e udzia� kilkuset prowadzonych przez kapitana Grove�a Brytyjczyk�w w uniformach z czerwonej ser�y, kt�rzy dumnie prezentowali bro�.

Aleksander dosiad� konia i przejecha� przed frontem armii, przemawiaj�c mocnym, czystym g�osem, kt�ry odbija� si� echem od mur�w Babilonu. Bisesa nigdy by nie odgad�a, jakie odni�s� rany. Nie potrafi�a zrozumie� jego s��w, ale reakcja nie pozostawia�a w�tpliwo�ci: brz�k dziesi�tk�w tysi�cy mieczy uderzanych o tarcze i dziki okrzyk wojenny, Alalalalai! Al-e-han-dreh! Al-e-han-dreh!�

Potem Aleksander podjecha� do ma�ego oddzia�u brytyjskiego. Zatrzymawszy konia, z r�k� owini�t� wok� ko�skiej grzywy, przem�wi� ponownie, ale tym razem po angielsku. M�wi� z silnym akcentem, ale s�owa mo�na by�o zrozumie� bez trudno�ci. M�wi� o Ahmedzie Khelu i Maiwandzie, bitwach Imperium Brytyjskiego podczas Drugiej Wojny Afga�skiej, kt�re zajmowa�y poczesne miejsce w koszarowej mitologii tych wojsk i wspomnieniach niekt�rych �o�nierzy. Aleksander powiedzia�:

Europejczycy i sipaje wznosili okrzyki r�wnie g�o�no jak Macedo�czycy. Casey Othic rycza�:

��S�yszymy! Pozdrawiamy! Rozumiemy!

Kiedy parada si� sko�czy�a, Bisesa odszuka�a Ruddy�ego. Sta� na platformie Bramy Isztar, spogl�daj�c na r�wnin�, gdzie pod z�owieszczym, niebieskoszarym niebem ju� p�on�y obozowe ogniska. Pali� jeden z ostatnich tureckich papieros�w, zachowany na t� okazj�, jak powiedzia�.

��Szekspir, co, Ruddy?

���ci�le m�wi�c: Henryk V.�� Nad�� si� jak paw, najwyra�niej bardzo z siebie dumny.�� Aleksander dowiedzia� si�, �e umiem dobrze pos�ugiwa� si� s�owem. No i wezwa� mnie do pa�acu, aby wymy�li� kr�tkie przem�wienie, kt�re m�g�by wyg�osi� do naszych �o�nierzy. Zamiast proponowa� mu co� w�asnego zwr�ci�em si� do barda ze Stratfordu�� i czy� mog�oby by� co� bardziej odpowiedniego? A poza tym�� doda��� skoro staruszek prawdopodobnie w og�le nie istnia� w tym nowym wszech�wiecie, raczej nie oskar�y mnie o plagiat!

��Niez�e z ciebie zi�ko, Ruddy.

Kiedy �wiat�o przygas�o, �o�nierze zacz�li �piewa�. Macedo�skie pie�ni by�y jak zwykle pie�niami �a�obnymi o domu i utraconych ukochanych. Ale dzisiaj wieczorem Bisesa us�ysza�a w nich angielskie s�owa, jaki� dziwnie znany refren.

Ruddy u�miechn�� si�.

��Rozpoznajesz to? To hymn �Chwalmy Pana, Kr�la Niebios�. Bior�c pod uwag� nasz� sytuacj�, my�l�, �e kt�ry� z tych �o�nierzy ma naprawd� poczucie humoru! Pos�uchaj ostatniej zwrotki�

Anio�owie, oddawajcie Mu cze�� Sta�cie przed Nim twarz� w twarz Niech S�o�ce i Ksi�yc bij� Mu pok�ony Mieszka�cy wszystkich czas�w i przestrzeni Wys�awiajcie Go! Wys�awiajcie Go! Wys�awiajcie Go! Wys�awiajcie Go! Wys�awiajcie wraz z nami Boga pe�nego �aski�

Kiedy �piewali, stapia�y si� w jedno akcenty z Londynu, Newcastle, Glasgow, Liverpoolu i Pend�abu.

Ale gdy ze wschodu powia� �agodny wietrzyk, przywia� w stron� miasta dym ognisk. A kiedy Bisesa spojrza�a w t� stron�, zobaczy�a, �e Oczy powr�ci�y ca�ymi dziesi�tkami, unosz�c si� wyczekuj�co nad polami Babilonii.

Kurz�� to w�a�nie Josh zobaczy� najpierw, wielk� chmur� kurzu, kt�ry wzbija� si� pod kopytami p�dz�cych koni.

By�o oko�o po�udnia. Tym razem dzie� by� pogodny, bezchmurny i przez p�dz�cy wa� kurzu, szeroki na jakie� p� kilometra, prze�witywa�y mgliste, nieuchwytne kszta�ty. Potem Josh zobaczy� wyra�nie wy�aniaj�ce si� z popielatej po�wiaty cienie, kt�re niebawem przeobrazi�y si� w kr�pe, gro�ne postacie. Na pierwszy rzut oka mo�na by�o w nich rozpozna� mongolskich wojownik�w.

Pomimo wszystkiego, co mu si� dot�d przydarzy�o, Joshowi trudno by�o uwierzy�, �e horda Mongo��w pod wodz� samego Czyngis-chana naprawd� si� zbli�a, zamierzaj�c go zabi�.

A jednak tak w�a�nie by�o; widzia� to na w�asne oczy. Poczu�, �e serce zaczyna mu bi� szybciej.

Siedzia� w Bramie Isztar, w ciasnym stanowisku stra�niczym, wychodz�cym na wsch�d, w stron� nacieraj�cych Mongo��w. Towarzyszyli mu Macedo�czycy i kilku Brytyjczyk�w. Ci ostatni byli zaopatrzeni w ca�kiem dobre szwajcarskie lornetki. Grove u�wiadomi� im znaczenie odpowiedniego os�oni�cia obiektyw�w, nie mieli poj�cia, jakie informacje ma Czyngis-chan na temat ich sytuacji w Babilonie, ale Sabie Jones z pewno�ci� wiedzia�a, co oznaczaj� b�yski �wiat�a odbijaj�cego si� od szk�a. Josh by� najlepiej wyposa�ony z nich wszystkich, bo Abdikadir�� kt�ry pojecha� walczy栗 zostawi� mu sw�j cenny noktowizor, kt�ry zak�ada�o si� jak okulary.

Kiedy Mongo�owie ukazali si� po raz pierwszy, zar�wno w�r�d macedo�skich, jak i brytyjskich obserwator�w da�o si� wyczu� napi�cie, wyra�ny dreszcz podniecenia. Joshowi wyda�o si�, �e w s�siedniej bramie widzi jaskrawy napier�nik samego Aleksandra, a potem zobaczy� pierwsze starcie.

Mongo�owie nadci�gali d�ug� lini� i wydawa�o si�, �e s� pogrupowani w oddzia�y licz�ce oko�o dziesi�ciu ludzi. Josh szybko je policzy�; linia Mongo��w mia�a jakich� dwudziestu ludzi na grubo�� i dwustu na szeroko��, a wi�c pierwszy rzut liczy� oko�o czterech lub pi�ciu tysi�cy ludzi.

Ale Aleksander zgromadzi� na r�wninie pod Babilonem dziesi�� tysi�cy w�asnych �o�nierzy. Ich d�ugie, szkar�atne peleryny wydyma�y si� na wietrze, he�my z br�zu by�y pomalowane na kolor b��kitny, a grzebienie ozdabia�y emblematy oznaczaj�ce stopie�.

Zacz�o si�.

Najpierw polecia�y strza�y. Przednie szeregi nacieraj�cych Mongo��w unios�y w g�r� �uki i wystrzeli�y w powietrze. �uki by�y wykonane z powlekanego rogu i trafia�y dok�adnie w cel na odleg�o�� ponad stu metr�w.

Macedo�czycy byli ustawieni w dwa d�ugie rz�dy, piechurzy znajdowali si� w �rodku, a elitarne oddzia�y tarczownik�w zabezpiecza�y obie flanki. Kiedy polecia�y strza�y, rozleg�y si� dono�ne uderzenia b�bn�w i granie tr�bek i �o�nierze szybko przegrupowali si�, formuj�c co� na kszta�t pud�a, g��bokiego na o�miu ludzi. Unie�li nad g�owami sk�rzane tarcze i zwarli je ze sob�, jak w rzymskiej formacji zwanej ��wiem.

Strza�y uderzy�y w tarcze z wyra�nie s�yszalnym �oskotem Pancerz z�o�ony z tarcz wytrzyma� uderzenie, ale nie by� doskona�y. W paru miejscach ludzie z przeszywaj�cym krzykiem padli na ziemi�, w os�onie na kr�tko pojawi�a si� dziura i zrobi�o si� nag�e poruszenie, gdy rannego wyci�gano z szeregu, po czym pancerz zamkn�� si� znowu.

A wi�c ludzie ju� zacz�li gin��, pomy�la� Josh.

Mo�e o �wier� mili od mur�w miasta Mongo�owie nagle ruszyli do ataku. Wojownicy rykn�li, b�bny wojenne za�omota�y, a stukot ko�skich podk�w przywodzi� na my�l burz�. Zgie�k by� niesamowity.

Josh nie uwa�a� si� za tch�rza, ale zwyczajnie struchla�. I by� zaskoczony, z jakim spokojem zaprawieni w boju �o�nierze Aleksandra utrzymuj� pozycje. Ponowne granie tr�bek i wykrzykiwane rozkazy�� Synaspismos!�� rozbi�y formacj� ��wia i zn�w uformowa�y si� otwarte linie, chocia� niekt�rzy �o�nierze nadal trzymali tarcze w g�rze, zas�aniaj�c si� przed strza�ami. Teraz by�y to linie poczw�rne, przy czym cz�� �o�nierzy zosta�a w rezerwie. Byli to piechurzy, kt�rzy mieli przyj�� na siebie atak mongolskiej konnicy; mi�dzy Babilonem a nacieraj�cymi Mongo�ami znajdowa�a si� jedynie cienka linia ludzi. Ale �o�nierze zwarli ze sob� tarcze, wbili ko�ce swych d�ugich w��czni w ziemi� i z wyci�gni�tymi przed siebie d�ugimi na stop� �elaznymi mieczami czekali na p�dz�cych Mongo��w.

W ostatniej chwili przed bezpo�rednim zderzeniem obu armii Josh widzia� wyra�nie samych Mongo��w, a nawet oczy ich opancerzonych koni. Zwierz�ta wygl�da�y jak oszala�e; zastanawia� si�, jakich bod�c�w czy narkotyk�w u�yli Mongo�owie, aby sk�oni� konie do ataku na tak� mas� piechoty.

Mongo�owie zderzyli si� z macedo�skimi liniami. Zderzenie by�o niezwykle gwa�towne.

Opancerzone konie przedar�y si� przez przedni� lini� obro�c�w i ca�a formacja jakby ugi�a si� w �rodku. Ale tylne linie Macedo�czyk�w natar�y na konie, zabijaj�c je lub powalaj�c na ziemi�. Mongo�owie i ich konie zacz�li pada� na ziemi�, a ich tylne linie uderzy�y w zatrzyman� przedni� lini� natarcia.

Wsz�dzie wzd�u� macedo�skich linii rozgorza�a walka. Do Josha dotar� zapach kurzu i metalu pomieszany z zapachem krwi. Rozlega�y si� krzyki w�ciek�o�ci i b�lu oraz szcz�k �elaza. Nie by�o �adnych strza��w ani odg�os�w eksplozji typowych dla nowoczesnej wojny. Ale tak czy inaczej ludzkie istnienia likwidowano z niemniejsz� skuteczno�ci�.

Josh nagle zda� sobie spraw�, �e tu� przed nim, prawie na poziomie jego oczu, unosi si� srebrzysta kula. To by�o Oko. Mo�e, pomy�la� ponuro, s� tutaj opr�cz ludzi tak�e inni obserwatorzy.

Pierwszy atak trwa� tylko kilka minut. Potem, na sygna� tr�bki, Mongo�owie nagle zacz�li ucieka�. Ci, kt�rzy jeszcze mieli konie, pocwa�owali do ty�u. Zostawili za sob� lini� zwijaj�cych si� cia�, odci�tych ko�czyn i okaleczonych koni.

Mongo�owie zatrzymali si� w lu�nym szyku kilkaset metr�w od macedo�skich pozycji. Obrzucali nieprzyjaci� obelgami w swym niezrozumia�ym j�zyku, wystrzelili par� strza� i nawet pluli w ich stron�. Jeden z nich przywl�k� nieszcz�snego macedo�skiego piechura i teraz, z szyderczym okrucie�stwem zacz�� wycina� dziur� w piersi �yj�cego m�czyzny. Macedo�czycy odpowiedzieli obelgami, ale kiedy ich oddzia� pobieg� do przodu z uniesion� broni�, oficerowie krzykn�li, aby zawr�cili i pozostali na swych pozycjach.

Mongo�owie nie przestawali si� cofa�, wci�� szydz�c z Macedo�czyk�w, ale �o�nierze Aleksandra nie ruszyli ich �ladem. Korzystaj�c z przej�ciowego spokoju, noszowi wybiegli przez Bram� Isztar.

Pierwszy macedo�ski wojownik, jakiego przyniesiono do szpitala Bisesy, by� ranny w nog�. Ruddy pom�g� jej wci�gn�� nieprzytomnego cz�owieka na st�.

Strza�� z�amano i wyci�gni�to, ale przebi�a mi�sie� �ydki na wylot. Wygl�da�o na to, �e nie uszkodzi�a �adnych ko�ci, ale ze �wie�ej rany zwisa�y fragmenty tkanki mi�niowej. Bisesa wepchn�a je z powrotem do otworu, zatka�a go nas�czon� winem tkanin�, po czym z pomoc� Ruddy�ego ciasno obanda�owa�a. �o�nierz si� poruszy�. Oczywi�cie nie mia�a �adnego �rodka znieczulaj�cego, ale gdyby si� obudzi�, by� mo�e strach i adrenalina na jaki� czas powstrzymaj� b�l.

Ruddy pracuj�c obiema r�kami, otar� pot z czo�a r�kawem kurtki.

��Ruddy, �wietnie sobie radzisz.

��Tak. Ten cz�owiek prze�yje, prawda? I p�jdzie z bu�atem i tarcz� w d�oni, aby umrze� na jakim� innym polu bitwy.

��Mo�emy ich tylko �ata�.

��Tak�

Ale nie by�o czasu, nie by�o czasu. Cz�owiek z ran� nogi by� zaledwie pierwszym z przynoszonych na noszach rannych, kt�rzy nagle zacz�li nap�ywa� przez Bram� Isztar. Filip, lekarz Aleksandra, wybieg� im naprzeciw i tak jak go nauczy�a Bisesa, zacz�� przeprowadza� szybk� selekcj�, oddzielaj�c tych, kt�rym mo�na by�o pom�c od pozosta�ych i odsy�aj�c rannych tam, gdzie mogli otrzyma� najskuteczniejsz� pomoc medyczn�.

Bisesa kaza�a macedo�skim sanitariuszom zabra� rannego w nog� do namiotu rannych i z�apa�a nast�pne nosze. Okaza�o si�, �e ofiar� by� mongolski wojownik. Dosta� mieczem w g�rn� cz�� uda i z przeci�tej arterii tryska�a krew. Pr�bowa�a zacisn�� brzegi rany, ale by�o ju� zdecydowanie za p�no i po chwili krwawienie samo usta�o.

Ruddy powiedzia�:

��Ten cz�owiek w og�le nie powinien by� si� tu znale��.

Z d�o�mi ociekaj�cymi krwi�, ci�ko dysz�c, Bisesa cofn�a si�.

��Tak czy owak nic nie mo�emy dla niego zrobi�. Zabierzcie go st�d. Nast�pny!�

Ci�gn�o si� to przez ca�e popo�udnie�� strumie� okaleczonych, zwijaj�cych si� z b�lu cia�; nie przestawali pracowa�, a� poczuli, �e nie mog� ju� d�u�ej, ale mimo to pracowali dalej.

Abdikadir znajdowa� si� w�r�d si� rozmieszczonych poza murami Babilonu. By� ju� bliski w��czenia si� do walki, kiedy macedo�skie linie prawie si� ugi�y. Ale zar�wno jego, jak i Brytyjczyk�w�� oraz Caseya, kt�ry by� gdzie� dalej�� trzymano w rezerwie; bro� paln� mieli ukryt� pod macedo�skimi pelerynami. Aleksander obieca� im, �e ich czas nadejdzie, ale jeszcze nie teraz, nie teraz.

Aleksander i jego nowo�ytni doradcy dysponowali historyczn� perspektyw�, kt�ra by�a bardzo pomocna. Znali klasyczn� taktyk� Mongo��w. Ich pierwszy atak stanowi� jedynie manewr myl�cy, kt�rego celem by�o uwik�anie Macedo�czyk�w w po�cig. W razie konieczno�ci mogli si� cofa� ca�ymi dniami, doprowadzaj�c do wyczerpania i rozdzielenia si� Aleksandra, a� w ko�cu byli gotowi do zamkni�cia pu�apki. Nowo�ytni opowiedzieli Aleksandrowi, jak Mongo�owie rozbili kiedy� armi� chrze�cija�skich rycerzy w Polsce, zwabiwszy ich w pu�apk�, swego czasu Aleksander rzeczywi�cie natkn�� si� na scytyjskich je�d�c�w, kt�rzy stosowali podobn� taktyk�. Nie da� si� na to nabra�.

Poza tym Aleksander rozgrywa� w�asn� gr�: ukry� po�ow� swojej piechoty i ca�� konnic� wewn�trz mur�w Babilonu, no i jak dot�d nie wykorzysta� broni z dziewi�tnastego i dwudziestego pierwszego wieku. To mog�o si� uda�. Chocia� mongolskich zwiadowc�w zauwa�ono w okolicy Babilonu, by�o praktycznie niemo�liwe, aby szpiedzy Czyngis-chana przenikn�li potajemnie do miasta.

Pomimo pe�nego napi�cia oczekiwania Mongo�owie tego dnia ju� nie ponowili ataku.

Kiedy nadszed� wiecz�r, na horyzoncie mo�na by�o dostrzec d�ug� lini� ognisk, rozci�gaj�c� si� z p�nocy na po�udnie, kt�ra wydawa�a si� obejmowa� ca�y �wiat. Abdikadir zdawa� sobie spraw� z szemrania �o�nierzy na widok budz�cej groz� liczebno�ci mongolskich si�. Pomy�la�, �e mogliby ba� si� jeszcze bardziej, gdyby im powiedziano, �e w�r�d d�ugiej linii mongolskich jurt dostrze�ono charakterystyczny kopulasty kszta�t statku kosmicznego.

Aleksander odwiedzi� ob�z, maj�c u boku Hefajstiona i Eumenesa. Kr�l lekko utyka�, ale jego he�m i �elazny napier�nik l�ni�y srebrzy�cie. Wsz�dzie, kt�r�dy przechodzi�, �artowa� ze swymi lud�mi. Mongo�owie nas nabieraj�, twierdzi�. Prawdopodobnie dla ka�dego ze swych ludzi rozpalili dwa lub trzy ogniska, w ko�cu znani s� z tego, �e wyruszaj� do bitwy z wypchanymi manekinami, dosiadaj�cymi zapasowych koni, aby wystraszy� wrog�w. Ale Macedo�czycy s� zbyt cwani, �eby si� nabra� na takie sztuczki! Tymczasem sam Aleksander pozwoli� rozpali� bardzo niewiele ognisk, by Mongo�owie nie zdawali sobie sprawy z liczebno�ci si� przeciwnika oraz niez�omnego m�stwa i si�y woli macedo�skich �o�nierzy!

Nawet Abdikadir czu�, jak poprawi� mu si� nastr�j po wizycie Kr�la. Aleksander to niezwyk�y cz�owiek, pomy�la�, chocia� podobnie jak Czyngis-chan budz�cy przera�enie.

Z ka�asznikowem u boku zwin�� si� w k��bek pod swym ponczo i szorstkim brytyjskim kocem, pr�buj�c zasn��.

Czu� si� dziwnie spokojny. Konfrontacja z armi� Mongo��w wydawa�a si� pot�gowa� jego w�asn� determinacj�. Zna� Mongo��w jako abstrakcyjne poj�cie z dawno nieodkurzanych stron historii to jedno, a odczu� na w�asnej sk�rze ich brutalno�� to co� zupe�nie innego.

Mongo�owie wyrz�dzili islamowi ogromne szkody. Zjawili si� w bogatym islamskim kraju Khwarezm�� staro�ytnej cywilizacji, stabilnej i scentralizowanej ju� w po�owie si�dmego wieku przed Chrystusem. Faktycznie Aleksander Wielki natkn�� si� na nich podczas swej euroazjatyckiej wyprawy. Mongo�owie spl�drowali pi�kne miasta Afganistanu i p�nocnej Persji, od Heratu do Kandaharu i Samarkandy. Podobnie jak Babilonia, Khwarezm zbudowano w oparciu o skomplikowany podziemny system nawadniaj�cy, kt�ry przetrwa� od czas�w staro�ytnych. Mongo�owie zniszczyli go tak�e, a wraz z nim i Khwarezm; niekt�rzy arabscy historycy utrzymuj�, �e gospodarka na tym obszarze nigdy nie odzyska�a dawnej �wietno�ci. I tak dalej. Wydarzenia te po�o�y�y si� cieniem na duchu ca�ego islamu.

Abdikadir nigdy nie by� fanatykiem. Teraz jednak odkry� w sobie zami�owanie do naprawiania historii. Tym razem islam zostanie uratowany przed Mongo�ami i odrodzi si�. Ale najpierw t� przekl�t� wojn� trzeba wygra�, i to bez wzgl�du na koszty.

Pomy�la�, �e w chaosie spowodowanym Nieci�g�o�ci� pocieszaj�cy jest fakt, �e ma co� do roboty: musi zrealizowa� zupe�nie okre�lony cel. A mo�e po prostu odnajdywa� swoje macedo�skie korzenie.

Zastanawia� si�, co by na to wszystko powiedzia� Casey. Casey, gorliwy chrze�cijanin urodzony w Iowa w 2004 roku, a obecnie uwi�ziony mi�dzy armiami Mongo��w i Macedo�czyk�w w czasie bez daty.

��Dobry chrze�cija�ski �o�nierz�� mrukn�� Abdikadir�� jest zawsze o krok od nieba.�� U�miechn�� si� do siebie.

Kola le�a� w jamie wydr��onej w ziemi pod jurt� Czyngis-chana przez trzy dni�� trzy dni, �lepy i g�uchy, cierpi�c przejmuj�cy b�l. Ale mimo to �y�. By� nawet w stanie wyczu� up�yw czasu, dzi�ki drganiom wywo�anym krokami na deskach znajduj�cych si� nad g�ow�, krokami, kt�re zbli�a�y si� i oddala�y jak fale przyp�ywu.

Gdyby Mongo�owie go przeszukali, znale�liby ukryt� pod kamizelk� plastikow� torb� z wod�, kt�ra tak d�ugo trzyma�a go przy �yciu, oraz jeszcze co�, od czego zale�a�o jego ryzykowne przedsi�wzi�cie. Ale nie przeszukali go. Tak, to by�o ryzykowne przedsi�wzi�cie, ale op�aci�o si�, przynajmniej jak dot�d.

Wiedzia� o Mongo�ach znacznie wi�cej ni� Sabie, poniewa� dorasta� ze �wiadomo�ci� ich istnienia, licz�c� osiem stuleci, lecz wci�� bardzo siln�. I s�ysza� o zwyczaju Czyngis-chana zamykania nieprzyjacielskich ksi���t pod pod�og� swojej jurty. Kola przekaza� Caseyowi tyle informacji, ile zdo�a�, wiedz�c, �e zostanie uj�ty; a kiedy to si� sta�o, pozwoli�, aby podst�pna Sabie tak sko�owa�a Mongo��w, �e wyrazili zgod� na jego ��agodne� potraktowanie. Chcia� tylko by� tutaj w ciemno�ci i pozosta� przy �yciu, trzymaj�c urz�dzenie, kt�re sporz�dzi�, zaledwie o jaki� metr od Czyngis-chana.

W Sojuzie nie by�o granat�w, kt�re idealnie nadawa�yby si� do tego celu. Ale pozosta�y niewykorzystane sworznie wybuchowe. Mongo�owie nie zorientowaliby si�, co wyni�s� ze statku kosmicznego, nawet gdyby go uwa�nie obserwowali. Oczywi�cie Sabie by to wiedzia�a, ale w swej arogancji za�o�y�a, �e Kola jest kim� nieistotnym, niezdolnym, aby przeszkodzi� w realizacji jej w�asnych ambicji. Kiedy go zignorowano, Kola m�g� �atwo zrobi� proste urz�dzenie spustowe i ukry� swoj� prowizoryczn� bro�.

Musia� czeka� na w�a�ciwy moment, kiedy uderzy. W�a�nie dlatego musia� tkwi� w ciemno�ci i znosi� m�czarnie. Trzy dni�� to by�o jak prze�ycie trzech dni po w�asnej �mierci. Ale o dziwo, jego cia�o nadal funkcjonowa�o, nadal musia� oddawa� mocz i wypr�nia� si�, jak gdyby to cia�o my�la�o, �e jego los b�dzie mia� jaki� dalszy ci�g. Pomy�la�, �e to jak skurcze �wie�ych zw�ok, manekina, kt�re nic nie znacz�.

Trzy dni. Ale Rosjanie byli cierpliwi. Mieli takie powiedzenie: najgorsze jest zawsze pierwsze pi��set lat.

Nadszed� �wit. Macedo�czycy zacz�li si� rusza�, kaszle�, przeciera� oczy, za�atwia� si�. Abdikadir usiad�. R�owo-szare, ja�niej�ce niebo by�o dziwnie pi�kne, a rozproszone �wiat�o s�oneczne na tle szarych chmur przywodzi�o na my�l kwiaty wi�ni rozsypane na wulkanicznej lawie.

Ale po przebudzeniu si� mia� tylko chwil� spokoju.

�wit i zmierzch to dla �o�nierza najniebezpieczniejszy okres, poniewa� oczy pr�buj� przystosowa� si� do szybko zmieniaj�cego si� o�wietlenia. I w�a�nie w tym momencie Mongo�owie przypu�cili atak.

Zbli�yli si� do macedo�skich pozycji w zupe�nej ciszy. Teraz zabrzmia�y naccara, ich b�bny wojenne i Mongo�owie ruszyli do przodu, wrzeszcz�c jak op�tani. Nag�a wrzawa by�a mro��ca krew w �y�ach, jak gdyby nadci�ga� jaki� pot�ny kataklizm, pow�d� lub obsuni�cie si� ziemi.

Ale macedo�skie tr�bki odezwa�y si� zaledwie w chwil� p�niej. �o�nierze pobiegli na stanowiska. Rozleg�y si� kr�tkie komendy wykrzykiwane macedo�skim dialektem. Formowa� si�, utrzyma� pozycje! Macedo�ska piechota, ustawiona w osiem szereg�w, tworzy�a �cian� sk�ry i �elaza.

Oczywi�cie Aleksander by� przygotowany na atak. Przewiduj�c go, dopu�ci� wroga tak blisko, jak by�o mo�na. Teraz nadszed� czas, aby zatrzasn�� pu�apk�.

Abdikadir zaj�� swoj� pozycj�, trzy szeregi za pierwsz� lini�. Po obu stronach stali zal�knieni brytyjscy �o�nierze. Czuj�c na sobie ich spojrzenia, Abdikadir zmusi� si� do u�miechu i uni�s� ka�asznikowa.

Pierwszy raz wyra�nie zobaczy� mongolskiego wojownika przez celownik.

Ci�ka konnica zajmowa�a miejsce w �rodku ataku, a lekka galopowa�a zaraz za ni�. Je�d�cy mieli na sobie zbroje wykonane z bawolich sk�r i metalowe he�my ze sk�rzanymi ochraniaczami wok� szyi i uszu. Byli obwieszeni r�norak� broni�: mieli dwa �uki, trzy ko�czany, lanc� z paskudnie wygl�daj�cym hakiem na ko�cu, top�r i zakrzywion� szabl�. Nawet konie mia�y na sobie szeroki sk�rzany pancerz, kt�ry os�ania� ich boki i metalowe ko�paki na g�owach. Opancerzeni Mongo�owie wygl�dali bardziej na jakie� owady ni� na ludzi.

Ale nie wszystko dzia�o si� pod ich dyktando. Na sygna� tr�bki na balustradach mur�w Babilonu pojawili si� �ucznicy i tu� nad g�ow� Abdikadira zacz�y �wista� strza�y, spadaj�c na nacieraj�cych Mongo��w. Kiedy jaki� je�dziec pada�, nast�powa� chwilowy zam�t, kt�ry zak��ca� przebieg ataku.

Teraz polecia�y p�on�ce strza�y, kt�rych ko�ce pokryto smo��. By�y wycelowane w do�y w ziemi, w kt�rych umieszczono bele siana nas�czone smo��. Po chwili w�r�d Mongo��w wytrysn�y wielkie s�upy ognia i dymu. Ludzie zacz�li krzycze�, a konie sp�oszy�y si� i zatrzyma�y. Ale cho� liczne ofiary zwolni�y tempo natarcia Mongo��w, nie zatrzyma�y ich ca�kowicie.

I zn�w ich ci�ka konnica uderzy�a w macedo�skie linie obronne.

Macedo�czycy zacz�li si� cofa� na ca�ej d�ugo�ci. By�o to nieuniknione wobec impetu ataku Mongo��w i gwa�towno�ci, z jak� je�d�cy wymachiwali mieczami i maczugami.

Abdikadir, teraz dos�ownie o metr od tocz�cej si� zaci�tej walki, zobaczy�, jak konie staj� d�ba, a p�askie twarze Mongo��w wy�aniaj� si� w g�rze, nad walcz�cymi i gin�cymi lud�mi. Czu� zapach krwi, kurzu, potu przera�onych koni i nawet w takiej chwili, obrzydliwy smr�d, kt�ry m�g� dochodzi� tylko od samych Mongo��w. G�stwa ludzi i zwierz�t i ryk wydobywaj�cy si� z dziesi�ciu tysi�cy garde� sprawia�y, �e trudno by�o nie tylko walczy�, ale w og�le unie�� bro�. Ostrza �wista�y v powietrzu, krew i cz�ci cia�a fruwa�y na wszystkie strony podczas tej niemal absurdalnej, nieprawdopodobnej jatki i stopniowo krzyki w�ciek�o�ci zamienia�y si� w okrzyki b�lu. Nap�r jeszcze si� wzm�g�, kiedy w �lad za ci�k� pojawi�a si� mongolska lekka konnica, wciskaj�c si� tam, gdzie uderzenie ci�kiej konnicy uczyni�o wy�om w murze obro�c�w.

Ale Aleksander odpowiedzia� atakiem na atak. Dzielni piechurzy wypadli zza macedo�skich linii, dzier��c d�ugie, zakrzywione lance; nawet je�li samo pchni�cie chybi�o, uderzenie lancy mog�o zrzuci� je�d�ca. Mongo�owie spadali z koni, ale macedo�scy piechurzy padali jak kwiaty �cinane kos�.

W�r�d zgie�ku nagle rozleg� si� wyra�ny d�wi�k macedo�skiej tr�bki.

W �rodku pola walki, tu� przed Abdikadirem, ocalali macedo�scy �o�nierze z pierwszej linii cofn�li si�, nikn�c w tylnych szeregach i pozostawiaj�c na polu walki zabitych i rannych. Nagle mi�dzy Abdikadirem a najdzikszymi wojownikami, jakich nosi�a ziemia, zrobi�o si� pusto.

Zaskoczeni Mongo�owie na sp�oszonych koniach wahali si� przez chwil�. Jeden z nich, ogromny m�czyzna, niski, ale szeroki w barach niczym nied�wied�, patrzy� prosto w oczy Abdikadira, trzymaj�c uniesion� w g�r� kr�tk� maczug�, z kt�rej kapa�a krew.

Przy boku Abdikadira pojawi� si� kapitan Grove.

��Strzelaj!

Abdikadir uni�s� ka�asznikowa i poci�gn�� za spust. G�owa Mongo�a rozprys�a si� na kawa�ki, rozsiewaj�c wok� mgie�k� krwi i ko�ci, a metalowy he�m wylecia� w powietrze. Jego ko� poni�s�, a pozbawione g�owy cia�o ze�lizgn�o si� z siod�a w k��bi�cy si� wok� t�um.

Wsz�dzie wok� Abdikadira Brytyjczycy strzelali w mas� Mongo��w; grzechot staro�wieckich karabin�w Martini-Henry�ego i Snidera miesza� si� z seriami ka�asznikow�w. Ludzie i konie rozpadali si� pod mia�d��cym gradem kul. Granaty fruwa�y w powietrzu. Wi�kszo�� z nich by�y to granaty b�yskowo-hukowe, ale to wystarczy�o, �eby przerazi� konie i co najmniej kilku wojownik�w. Jeden z granat�w eksplodowa� pod koniem. Wydawa�o si�, jakby zwierz� wybuch�o, a je�dziec z krzykiem wylecia� w powietrze.

Jeden z granat�w wyl�dowa� blisko Abdikadira. Podmuch by� jak uderzenie w brzuch. Kiedy upad� na plecy, dzwoni�o mu w uszach, a nos i usta wype�ni� metaliczny smak krwi i cierpki smak chemikali�w. Czu� si� dziwnie nieswojo, jak gdyby przelecia� przez kolejn� Nieci�g�o��. Ale skoro le�a�, w linii przed nim musia�a powsta� wyrwa. Uni�s� karabin i zacz�� strzela� nie patrz�c, jednocze�nie pr�buj�c podnie�� si� na nogi.

Wydano rozkaz natarcia. Linia Brytyjczyk�w ruszy�a wielkimi krokami naprz�d, nieprzerwanie prowadz�c ogie�.

Za�o�ywszy nowy magazynek, Abdikadir ruszy� razem z nimi. Ziemia przed nim by�a zas�ana trupami i cz�ciami rozerwanych cia�, a gdzieniegdzie wn�trzno�ciami, na kt�rych si� �lizga�. Id�c, musia� nawet nast�pi� na rannego m�czyzn�, kt�ry krzykn�� z b�lu, ale nie mia� innego wyj�cia.

Na pocz�tku pomy�la�, �e akcja poskutkowa�a. Na lewo i na prawo, jak daleko si�ga� wzrokiem, Mongo�owie si� wycofywali, niezdolni stawi� czo�a broni palnej pochodz�cej z czas�w o ponad sze��set lat p�niejszych.

Ale wtedy Abdikadir us�ysza� piskliwy g�os�� g�os kobiety�� i kilku Mongo��w zsiad�o z koni. Ruszyli w stron� strzelaniny, wykorzystuj�c cia�a swoich towarzyszy i ich koni jako os�on�. Abdikadir zna� t� taktyk�: oceni� zagro�enie, przesun�� si�, ukry� i oceni� zagro�enie ponownie. U�ywali tylko �uk�w, jedynej broni, kt�ra zasi�giem dor�wnywa�a karabinom i posuwaj�c si� do przodu, ubezpieczali si� nawzajem. Krzyki Macedo�czyk�w i przekle�stwa brytyjskich �o�nierzy dowodzi�y, �e niekt�re ze strza� dosi�g�y celu.

Zrozumia�, �e tych Mongo��w wyszkolono tak, aby zdo�ali przetrzyma� ogie� karabinowy. Musia�a za tym sta� Sabie, tak jak si� obawiali. Za�adowa� nast�pny magazynek i zn�w otworzy� ogie�.

Ale Mongo�owie zbli�ali si�. Abdikadirowi i pozosta�ym strzelcom przydzielono tarczownik�w, ale ju� zostali wyeliminowani. Jeden z je�d�c�w prawie dosi�gn�� Abdiego, kt�ry musia� zawin�� karabinem, wykorzystuj�c go jak pa�k�. Szcz�ciem trafi� m�czyzn� w skro� i Mongo� zatoczy� si� do ty�u. Zanim doszed� do siebie, Abdikadir zastrzeli� go, po czym zacz�� si� rozgl�da� za nast�pnym celem.

Ze swego wysoko po�o�onego stanowiska na Bramie Isztar Josh widzia� ca�e rozleg�e pole walki. Jej krwawe j�dro stanowi�a ci�ba koni i ludzi walcz�cych bezpo�rednio przed bram�, w miejscu gdzie mongolska ci�ka konnica zderzy�a si� z piechot� Aleksandra. Oczy by�y wsz�dzie, unosi�y si� jak per�y nad g�owami walcz�cych ludzi.

Ci�ka konnica stanowi�a najpot�niejszy instrument wojenny Mongo��w, przeznaczony do rozbijania pojedynczym uderzeniem najwi�kszych si� przeciwnika. Istnia�a nadzieja, �e nag�y atak z u�yciem broni palnej wyrz�dzi wystarczaj�co du�o zniszcze� w jej szeregach, aby os�abi� si�� tego uderzenia. Ale z jakiego� powodu Mongo�owie nie wycofali si�, jak oczekiwano i uzbrojona piechota ugrz�z�a wewn�trz miasta.

By�a to niedobra wiadomo��. W ko�cu w Jamrud by�o tylko trzystu brytyjskich �o�nierzy. Ich liczba nie mog�a si� r�wna� z liczb� Mongo��w i nawet gdyby ka�da kula dosi�g�a celu, wojska Czyngis-chana na pewno w ko�cu by ich zmia�d�y�y w wyniku samej przewagi liczebnej.

A teraz Mongo�owie rzucili jeszcze wi�cej konnicy na skrzyd�a, z zamiarem otoczenia si� nieprzyjaciela. Oczekiwano tego, by� to klasyczny mongolski manewr zwany tulughma, ale jego gwa�towno��, gdy nowe jednostki uderzy�y na macedo�skie flanki, by�a i�cie osza�amiaj�ca.

Jednak Aleksander nie da� za wygran�. Z mur�w miasta znowu zabrzmia�y tr�bki. Bramy otworzy�y si� z g�o�nym szcz�kiem i macedo�ska konnica wreszcie wydosta�a si� na zewn�trz.

Kiedy je�d�cy ukazali si� w bramie, tworzyli ciasny klin, od pierwszego rzutu oka zrozumia�, o ile lepiej wyszkoleni byli ci je�d�cy z odleg�ej staro�ytno�ci ni� Mongo�owie. Na czele oddzia�u jad�cego po prawej stronie Josh ujrza� jasno fioletow� peleryn� i he�m z bia�ym pi�ropuszem samego Aleksandra, kt�ry jak zawsze wi�d� swych ludzi ku chwale lub �mierci.

Macedo�czycy, szybcy, ruchliwi i niezwykle zdyscyplinowani, zrobili nag�y zwrot i wdarli si� w g��b mongolskiej flanki niczym skalpel. Mongo�owie pr�bowali zawr�ci�, ale wci�ni�ci mi�dzy macedo�sk� piechot� i konnic� mieli ograniczone pole manewru i Macedo�czycy zacz�li d�ga� swymi d�ugimi w��czniami ich nieos�oni�te twarze. Josh wiedzia�, �e by�a to kolejna klasyczna taktyka: formacja bitewna udoskonalona przez Aleksandra Wielkiego, cho� odziedziczona po jego ojcu, w kt�rej konnica po stronie prawej zadawa�a mordercze uderzenie, a znajduj�ca si� po�rodku piechota posuwa�a si� ich �ladem.

Josh nie by� zwolennikiem wojen. Ale w oczach wojownik�w po obu stronach widzia� eufori�, kiedy rzucali si� do boju, jakby ulg�, �e wreszcie nadesz�a chwila, gdy b�dzie mo�na pozby� si� wszelkich zahamowa�, a nawet rado��. Josha przeszy� dreszcz emocji, kiedy patrzy�, jak ten staro�ytny, b�yskotliwy manewr rozwija si� przed jego oczyma, w�a�nie teraz, gdy ludzie walczyli i umierali, padaj�c w py�, gdy gas�y kolejne ludzkie istnienia. Dlatego my, ludzie, prowadzimy wojny, pomy�la�; dlatego wik�amy si� w t� gr� o najwy�sz� stawk�, nie dla zysku czy w�adzy, czy te� zdobyczy terytorialnych, ale dlatego, �e jest �r�d�em prawdziwej rozkoszy. Kipling ma racj�: wojna to zabawa. To ciemna strona naszego gatunku.

Mo�e dlatego Oczy by�y tutaj, by podziwia� to wyj�tkowe widowisko z udzia�em najbardziej brutalnych istot w ca�ym wszech�wiecie, kt�re oto umiera�y w pyle. Josh poczu� uraz� i jak�� mroczn� dum�.

Je�li nie liczy� niewielkich rezerw, wszystkie si�y znajdowa�y si� teraz na polu walki. Poza paroma potyczkami konnych gdzie� na skraju pola walki bitwa rozgrywa�a si� teraz g��wnie w samym �rodku pola, gdzie trwa�a krwawa masakra, gdzie ludzie bez przerwy walczyli ze sob�. Do�y z sianem nas�czonym smo�� wci�� p�on�y, buchaj�c dymem, kt�ry przes�ania� pole widzenia, a z mur�w Babilonu wci�� sypa�y si� strza�y.

Josh nie by� ju� w stanie powiedzie�, kto zyska� przewag� w tej walce. Teraz nie by�o czasu na taktyk� i genera�owie wrogich armii, mo�e najwi�ksi wodzowie wszystkich czas�w, nie mogli uczyni� ju� nic wi�cej, opr�cz tego co Aleksander, czyli wymachiwa� mieczami. Trzeba by�o walczy� albo umrze�.

Stacja medyczna Bisesy by�a pe�na ludzi. To znaczy cia�.

Pracuj�c w pojedynk�, walczy�a o uratowanie �ycia Macedo�czykowi, kt�ry le�a� nieprzytomny na stole, porzucony jak tusza w sklepie mi�snym. By� to ch�opiec, kt�ry mia� nie wi�cej ni� siedemna�cie czy osiemna�cie lat. Ale zosta� pchni�ty oszczepem w brzuch. Oczy�ci�a i zaszy�a ran� najlepiej, jak umia�a, chocia� r�ce trz�s�y si� jej zm�czenia. Wiedzia�a jednak, �e ch�opaka mo�e wyko�czy� infekcja spowodowana przylepionym do ostrza brudem, kt�ry dosta� si� do �rodka.

Przez ca�y czas do �rodka wnoszono kolejne cia�a. Tych, kt�rych oceniono jako nie nadaj�cych si� do leczenia, ju� nie sk�adano w domu, kt�ry przeznaczy�a na kostnic�, lecz zwalano na ziemi�, gdzie pi�trzy� si� stos nieruchomych cia�, kt�rych krew wsi�ka�a w ziemi� Babilonii. Spo�r�d tych, kt�rzy nadawali si� do leczenia, garstk� po�atano i wys�ano z powrotem do walki, ale ponad po�owa jej pacjent�w zmar�a na stole operacyjnym.

��Czego si� spodziewa�a�, Biseso?�� pyta�a sam� siebie.�� Nie jeste� lekark�. Twoim jedynym do�wiadczonym pomocnikiem jest Grek, kt�ry kiedy� �ciska� d�o� samemu Arystotelesowi. Nie masz �adnych �rodk�w, wszystkiego zaczyna brakowa�, od czystych banda�y do przegotowanej wody.

Ale wiedzia�a, �e dzi� uratowa�a kilka istnie� ludzkich.

Te jej wysi�ki mog�y by� daremne�� wielka fala Mongo��w mog�a sforsowa� mury miasta i u�mierci� ich wszystkich�� ale nagle zda�a sobie spraw�, �e naprawd� nie chce, �eby umar� ten ch�opiec z dziur� w brzuchu. Poczuwaj�c si� do winy, staraj�c si� to ukry� przed wzrokiem innych, wygrzeba�a ze swego zestawu medycznego fiolk� streptomycyny i zrobi�a nieprzytomnemu ch�opcu zastrzyk w udo.

Potem zawo�a�a, �eby go zabra�, jak wszystkich pozosta�ych.

��Nast�pny!�� krzykn�a.

Kola uwa�a�, �e ekspansja Mongo��w mia�a charakter patologiczny. Stanowi�a samonakr�caj�c� si�, koszmarn� spiral�, zrodzon� z niekwestionowanego geniuszu wojennego Czyngis-chana i nap�dzan� przez �atwe podboje, plag� szale�stwa i zniszczenia, kt�ra rozprzestrzeni�a si� w znacznej cz�ci �wczesnego �wiata.

Zw�aszcza Rosjanie mieli powody, �eby gardzi� pami�ci� Czyngis-chana. Mongo�owie zaatakowali ich dwukrotnie. Wielkie miasta, kt�re dorobi�y si� na handlu, Nowogr�d, Riaza� i Kij�w zosta�y zamienione w cmentarzyska. W tych strasznych chwilach jego krajowi na zawsze wyrwano serce.

��Nigdy wi�cej�� szepn�� Kola, nie b�d�c w stanie us�ysze� w�asnych s��w.�� Nigdy wi�cej.�� Wiedzia�, �e Casey i pozostali ze wszystkich si� stawi� op�r mongolskiej nawale. Mo�e Mongo�owie narobili sobie dawniej zbyt wielu wrog�w; mo�e teraz w jaki� tajemniczy spos�b nadszed� dla nich czas zap�aty.

Oczywi�cie jego w�asne przedsi�wzi�cie trzeba by�o doprowadzi� do ko�ca. Czy jego bro� jest dostatecznie silna, czy w og�le zadzia�a? Ale mia� zaufanie do swych technicznych umiej�tno�ci.

Jednak�e osi�gn�� cel to by�a zupe�nie inna sprawa. Obserwowa� Czyngis-chana. W przeciwie�stwie do Aleksandra by� dow�dc�, kt�ry przygl�da� si� walkom z ty�u i o zmierzchu wraca� do swojej jurty; mia� ju� prawie sze��dziesi�t lat i by� do pewnego stopnia przewidywalny.

Jednak czy Kola, po tych trzech dniach, m�g� jeszcze mie� pewno��, kt�ra jest godzina? Czy m�g� by� pewien, �e te ci�kie kroki, kt�re teraz wyczuwa�, to rzeczywi�cie cz�owiek, kt�rego zamierza� u�mierci�? Jedyne, czego �a�owa�, to fakt, �e nigdy si� tego nie dowie.

Kola u�miechn�� si�, pomy�la� o �onie i zwolni� urz�dzenie spustowe. Nie mia� ani oczu, ani uszu, ale poczu�, jak ziemia zako�ysa�a si�.

Abdikadir oraz garstka Brytyjczyk�w i Macedo�czyk�w, stoj�c do siebie plecami, odpierali ataki Mongo��w, kt�rzy k��bili si� wok�, wi�kszo�� wci�� na koniach, wywijaj�c mieczami. Amunicja ju� dawno mu si� sko�czy�a, odrzuci� wi�c bezu�yteczny karabin i walczy� bagnetem, bu�atem, lanc�, oszczepem, wszystkim, co mu wpad�o w r�k� po poleg�ych wojownikach z epok oddalonych od siebie o ponad tysi�c lat.

Kiedy bitwa zamkn�a si� wok� niego, na pocz�tku mia� wra�enie, jakby jego �ycie sta�o si� pe�niejsze, jakby zaw�zi�o si� do tej chwili, do tego miejsca, tego wysi�ku i b�lu, a wszystko, co by�o przedtem, stanowi�o jedynie prolog. Ale kiedy ros�o zm�czenie, �w stan przerodzi� si� w uczucie jakie� nierzeczywisto�ci, jakby mia� za chwil� zemdle�. Przerabia� to podczas szkolenia, nazywali to �stref� szumu�, stanem, w kt�rym cia�o nie reaguje na b�l, staje si� niewra�liwe na gor�co i zimno i w��cza si� nowy rodzaj �wiadomo�ci, rodzaj upartego autopilota. Ale i wtedy wcale nie by�o �atwiej wytrzyma�.

Podczas gdy inni zostali wyci�ci w pie�, ta ma�a grupka trwa�a, jak wysepka oporu w rozci�gaj�cym si� wok� morzu krwi. Sam Abdikadir przyjmowa� cios za ciosem, ale wiedzia�, �e ju� d�ugo nie przetrzyma. Przegrywali bitw� i nic nie m�g� na to poradzi�.

Nagle nad polem bitwy rozleg� si� d�wi�k tr�bki i nieregularny �oskot b�bna. To na chwil� odwr�ci�o jego uwag�.

Z g�ry spad�a na niego maczuga, wytr�caj�c mu bu�aw� z d�oni. Przeszy� go ostry b�l; mia� z�amany palec. Bezbronny, w�adaj�c tylko jedn� r�k�, odwr�ci� si� i stan�� twarz� w twarz z mongolskim je�d�cem, kt�ry zawis� nad nim, ponownie unosz�c maczug�. Abdikadir rzuci� si� do przodu, prostuj�c zdrow� r�k�, kt�r� wbi� w udo Mongo�a, mierz�c w splot nerwowy. Je�dziec zesztywnia� i osun�� si� na ziemi�, a jego ko� odskoczy� do ty�u. Abdikadir ukl�k� i znalaz� swoj� bu�aw� na przesi�kni�tej krwi� ziemi, po czym wyprostowa� si� i ci�ko dysz�c, rozgl�da� si� za kolejnym napastnikiem.

Ale nie by�o �adnego.

Mongolscy je�d�cy gwa�townie zawracali, kieruj�c si� w stron� swego dalekiego obozu. Kiedy oddalali si� galopem, od czasu do czasu kt�ry� z nich zatrzymywa� si�, aby podnie�� zrzuconego z konia towarzysza. Abdikadir sta�, ci�ko dysz�c, �ciskaj�c swoj� bu�aw� i nie wierz�c w�asnym oczom. By�o to tak zaskakuj�ce, jak przyp�yw, kt�ry nagle zmienia kierunek.

Gdzie� niedaleko ucha us�ysza� trzask. Wiedzia�, co to by�o, ale jego umys� zdawa� si� pracowa� powoli, staraj�c si� wydoby� to z pami�ci. Jakby uderzenie d�wi�kowe. Kula. Odwr�ci� si�, �eby spojrze�.

Oko�o pi��dziesi�ciu Mongo��w na koniach wci�� szturmowa�o Bram� Isztar. Strzela� do niego kto� z tej grupy, kto� znajduj�cy si� w jej �rodku.

Upu�ci� bu�aw�. �wiat zawirowa� mu przed oczami i zobaczy�, jak przesi�kni�ta krwi� ziemia p�dzi mu naprzeciw.

Bisesa us�ysza�a wrzaski i ryki tu� przed jej stanowiskiem medycznym. Wypad�a na zewn�trz, �eby zobaczy�, co si� dzieje. Ruddy Kipling, z koszul� lepk� od krwi, po�pieszy� za ni�.

Grupa mongolskich wojownik�w przedar�a si� przez linie obro�c�w i wlewa�a si� przez bram� do �rodka. Macedo�czycy otoczyli ich, jak przeciwcia�a otaczaj� ognisko zaka�enia, oficerowie wykrzykiwali rozkazy. Chocia� Mongo�owie ci�li na prawo i na lewo, ju� ich �ci�gano z koni.

Ale z walcz�cej grupy wyskoczy�a pojedyncza posta� i pobieg�a g��wn� alej� miasta. By�a to kobieta. Macedo�czycy w og�le jej nie zauwa�yli, a je�li nawet, to nie potraktowali jej na tyle powa�nie, aby pr�bowa� j� zatrzyma�. Bisesa zobaczy�a, �e ma na sobie sk�rzan� zbroj� i w�osy zwi�zane z ty�u paskiem jasnopomara�czowego materia�u.

��Fluoryzuj�ca tkanina�� mrukn�a Bisesa. Ruddy powiedzia�:

��Co takiego?

��To musi by� Sabie. Cholera, kieruje si� do �wi�tyni�

��Oko Marduka�

��Ca�y czas o to tylko chodzi�o. Ruszajmy!

Pobiegli alej� za Sabie. Zaniepokojeni macedo�scy �o�nierze przemkn�li obok, �piesz�c do zagro�onej bramy, a zdumieni i przera�eni mieszka�cy cofn�li si� ze strachu. Nad ich g�owami unosi�y si� oboj�tnie Oczy, jak kamery telewizji u�ytkowej. Bisesa by�a zaszokowana ich liczb�.

Ruddy jako pierwszy wpad� do komnaty Marduka. Wielkie Oko wci�� unosi�o si� nad ka�u�� zastyg�ego z�ota. Sabie sta�a naprzeciw ogromnej kuli, dysz�c, z potarganymi w�osami opadaj�cymi na mongolsk� zbroj�, wpatruj�c si� w swoje zniekszta�cone odbicie. Unios�a d�o�, by dotkn�� Oko.

Ruddy Kipling zrobi� krok w prz�d.

��Prosz� pani, prosz� st�d wyj�� albo�

Jednym p�ynnym ruchem obr�ci�a si�, unios�a pistolet i strzeli�a. Trzask wystrza�u w staro�ytnej komnacie odbi� si� g�o�nym echem. Ruddy potoczy� si� w ty�, uderzy� w �cian� i osun�� na ziemi�.

Bisesa krzykn�a:

Ruddy! Sabie unios�a bro�, mierz�c w Bises�.

��Nawet tego nie pr�buj.

Ruddy spojrza� bezradnie na Bises�, czo�o mia� pokryte potem, a grube szk�a okular�w pochlapane krwi�. Trzyma� si� za biodro. Spomi�dzy palc�w tryska�a krew. U�miecha� si� g�upawo.

��Dosta�em.

Bisesa bardzo chcia�a do niego podej��. Ale sta�a nieruchomo w uniesionymi r�kami.

��Sabie Jones.

��Sta�am si� s�awna.�� Gdzie jest Kola?

��Nie �yje� Ach.�� U�miechn�a si�.�� W�a�nie co� mi przysz�o do g�owy. Mongo�owie odtr�bili odwr�t. My�la�am, �e to zwyk�y zbieg okoliczno�ci. Ale wiesz, co musia�o si� sta�? Czyngis-chan nie �yje, a jego synowie, bracia i dow�dcy spiesz� na auriltai, aby rozstrzygn��, kto we�mie g��wn� nagrod�. Mongo�owie maj� tak� sam� struktur� spo�eczn� jak stado szympans�w. I podobnie jak u szympans�w, kiedy samiec alfa ginie, wszystkie chwyty s� dozwolone. A Kola wykorzysta� to przeciw nim samym.�� Pokr�ci�a g�ow�.�� Trzeba podziwia� tego ma�ego sukinsyna. Zastanawiam si�, jak to zrobi�.�� Bro� ani na chwil� nie zadr�a�a w jej d�oni.

Ruddy j�kn��.

Bisesa stara�a si� nie straci� koncentracji.

��Czego ty chcesz, Sabie?

��A jak my�lisz?�� Sabie wskaza�a palcem przez rami�.�� S�yszeli�my sygna�y tego czego� na orbicie. Cokolwiek tu si� dzieje, to jest klucz�� do przesz�o�ci, tera�niejszo�ci i przysz�o�ci�

��Do nowego �wiata.�� Tak.

��My�l�, �e masz racj�. Bada�am to. Oczy Sabie si� zw�zi�y.

��W takim razie mo�esz mi pom�c. Co ty na to? Albo jeste� ze mn�, albo przeciwko mnie.

Bisesa spojrza�a prosto w Oko. Oczy jej si� rozszerzy�y i zmusi�a si� do u�miechu.

��Najwyra�niej ciebie oczekiwa�o.

Sabie odwr�ci�a g�ow�. By�a to prosta sztuczka, ale pr�no�� Sabie j� zgubi�a�� i Bisesa zyska�a p� sekundy. Jednym kopni�ciem roztrzaska�a nadgarstek Sabie, wytr�caj�c jej bro�, a drugim powali�a j� na ziemi�.

Ci�ko dysz�c, sta�a nad le��c� kosmonautk�. Wydawa�o si� Bisesie, �e czuje jej zapach, smr�d mleka i t�uszczu, jak u Mongo��w, do kt�rych przysta�a.

��Sabie, naprawd� my�la�a�, �e Oko przejmuje si� tob� i twoimi ambicyjkami? Niech ci� piek�o poch�onie.�� Spojrza�a gniewnie na Oko.�� A ty, widzia�e� ju� wystarczaj�co wiele? Czy tego w�a�nie chcia�e�? Czy ju� ci wystarczy naszych cierpie�?�

��Biseso.�� To by� j�k, ledwie przypominaj�cy s�owo. Podbieg�a do Ruddy�ego.

Hefajstion nie �y�.

Aleksander wygra� wielk� bitw� w niemal nieprawdopodobnych okoliczno�ciach, w nowym �wiecie, przeciwko wrogowi z czas�w p�niejszych o ponad tysi�c lat. Ale jednocze�nie straci� swego towarzysza, swego kochanka i swego jedynego prawdziwego przyjaciela.

Wiedzia�, czego wszyscy si� po nim spodziewaj� w takiej chwili. �e p�jdzie do namiotu i upije si� do nieprzytomno�ci. Albo �e b�dzie ca�ymi dniami w og�le odmawia� jedzenia i picia, a� jego rodzina i przyjaciele zaczn� si� l�ka� o jego zdrowie. Albo te� �e ka�e zbudowa� niezwykle okaza�y pomnik, mo�e przedstawiaj�cy majestatycznego lwa, pomy�la� leniwie.

Aleksander postanowi�, �e nie uczyni �adnej z tych rzeczy. Oczywi�cie b�dzie op�akiwa� Hefajstiona w samotno�ci. Mo�e ka�e obci�� grzywy i ogony wszystkim koniom w obozie. Homer pisa�, jak Achilles wystrzyg� swe konie na cze�� zmar�ego, ukochanego Patroklesa. Tak, tak w�a�nie Aleksander m�g�by op�akiwa� Hefajstiona.

Ale na razie by�o zbyt wiele do roboty.

Przeszed� przez przesi�kni�te krwi� pole walki i mi�dzy namiotami i domami, w kt�rych le�eli ranni. Zaniepokojeni doradcy i towarzysze deptali mu po pi�tach, poniewa� Aleksander tak�e dozna� licznych ran. Oczywi�cie wielu cieszy�o si�, �e go widzi. Niekt�rzy chwalili si� swymi wyczynami podczas bitwy, a Aleksander s�ucha� cierpliwie i z powa�nym wyrazem twarzy chwali� ich m�stwo. Ale pozostali byli pogr��eni w szoku. Widzia� to ju� przedtem. Siedzieli, patrz�c t�po, albo powtarzali te same historyjki bez ko�ca. Dojd� do siebie, jak zawsze, tak jak ta skrwawiona ziemia, kiedy nadejdzie wiosna i zn�w zazieleni si� trawa. Ale nic nie zdo�a wymaza� gniewu i poczucia winy tych, kt�rzy prze�yli, podczas gdy ich towarzysze zgin�li, tak jak ich Kr�l nigdy nie zapomni Hefajstiona.

Ruddy le�a� oparty o �cian� z bezw�adnie opuszczonymi ramionami i przykurczonymi palcami. Jego drobne d�onie pokryte krwi� wygl�daj� jak dwa kraby, pomy�la�a Bisesa. Krew tryska�a z otwartej rany, tu� pod lewym biodrem.

��Dzisiaj wsz�dzie jest du�o krwi, Biseso.�� Wci�� si� u�miecha�.

��Tak.�� Wyci�gn�a z kieszeni tampon, pr�buj�c zatamowa� krwawienie. Ale krew nie przestawa�a p�yn��. Strza� Sabie musia� przebi� arteri� udow�, jedn� z g��wnych dr�g, kt�r� krew dop�ywa do dolnych cz�ci cia�a. Nie mo�na go by�o nigdzie przenie��, nie mog�a mu przeprowadzi� transfuzji, nie mog�a wezwa� karetki.

Nie by�o czasu na sentymenty, musia�a traktowa� Ruddy�ego jak uszkodzon� maszyn� jak ci�ar�wk� z podniesion� mask�, kt�r� musi naprawi�. My�la�a rozpaczliwie. Zacz�a mu rozcina� nogawk� spodni.

��Spr�buj nic nie m�wi栗 powiedzia�a. Wszystko b�dzie dobrze.

��Casey by powiedzia�, �e g�wno prawda.

��Casey ma na ludzi z�y wp�yw.

��Powiedz mi�� szepn��.

��Co?

��Kim si� stan� albo kim m�g�bym si� sta�?

��Nie ma na to czasu, Ruddy.�� Ods�oni�ta rana zia�a jak krwawy krater, z kt�rego wci�� p�yn�a szkar�atna ciecz.�� No, pom� mi.�� Chwyci�a jego d�onie i przycisn�a je mocno do rany, wciskaj�c w�asne palce w g��b rany a� po knykcie.

Zwin�� si�, ale nie krzykn��. Wydawa� si� okropnie blady. Krew utworzy�a na pod�odze �wi�tyni ma�� ka�u��, w kt�rej odbija�o si� roztopione z�oto babilo�skiego boga.

��Nie ma ju� czasu na nic, Biseso. Prosz�.

��B�d� ci� kochali�� powiedzia�a, nie przestaj�c gor�czkowo pracowa�.�� B�dziesz g�osem narodu, g�osem swego czasu. Staniesz si� s�awny na ca�y �wiat. I b�dziesz bogaty. Odm�wisz zaszczyt�w, kt�rymi b�d� ci� nieustannie obsypywa�. Pomo�esz kszta�towa� los swego narodu. Zdob�dziesz nagrod� Nobla w dziedzinie literatury. B�d� o tobie m�wi�, �e g�os tw�j s�ycha� na �wiecie, ilekro�

��Ach.�� U�miechn�� si� i zamkn�� oczy.�� Przesun�a palce. Krew znowu trysn�a r�wnie mocno jak poprzednio; chrz�kn��.

��Te wszystkie ksi��ki, kt�rych nigdy nie napisz�.

��Ale one istniej�, Ruddy. S� w moim telefonie. Co do s�owa.�� Za��my, �e tak jest, nawet je�li to jest zupe�nie bez sensu, bo ich autor nie do�yje chwili, gdy zostan� napisane� A moja rodzina?

Pr�ba zatamowania krwotoku w taki spos�b przypomina�a pr�b� zatkania p�kni�tej rury poduszk�. Jedyne, co mog�a zrobi�, to znale�� arteri� udow� i spr�bowa� j� podwi�za�.

��Ruddy, to b�dzie bola�o jak diabli.�� Zatopi�a palce w ranie i rozwar�a j� szeroko.

Wygi�� si� w �uk i zamkn�� oczy.

��Moja rodzina. Prosz�.�� Jego g�os przypomina� szelest suchych, jesiennych li�ci.

Zag��bi�a si� w ran�, przeciskaj�c si� przez warstwy tkanki t�uszczowej, mi�ni i naczy� krwiono�nych, ale nie mog�a znale�� arterii. Kiedy zosta�a przeci�ta, mog�a si� cofn�� w g��b cia�a.

��Mog�abym rozci�� nogꠗ powiedzia�a.�� I poszuka� tej cholernej arterii. Ale utrata krwi��� Nie mog�a uwierzy�, jak wiele krwi ju� wyp�yn�o z tego m�odego cz�owieka; pokrywa�a mu nogi, ramiona, pod�og�.

��Wiesz, to boli. I jest mi zimno.�� Wypowiada� s�owa z widocznym trudem. By� na skraju wstrz�su.

Przycisn�a ran�.

��B�dziesz mia� d�ugie ma��e�stwo�� powiedzia�a szybko.

��Chyba szcz�liwe. I dzieci. Syna.

��Tak?� A jego imi�?

��John. John Kipling. B�dzie wielka wojna, kt�ra zniszczy Europ�.

��Niemcy, jak s�dz�. Zawsze ci Niemcy.

��Tak. John zg�osi si� na ochotnika i b�dzie walczy� we Francji. I zginie.

��Ach.�� Twarz Ruddy�ego by�a teraz prawie pozbawiona wyrazu, tylko zadrga�y mu usta.�� Przynajmniej ominie go taki b�l jak� a mo�e nie. Zn�w ta przekl�ta logika! Chcia�bym to zrozumie�.�� Otworzy� oczy, a Bisesa ujrza�a w nich odbicie niewzruszonego Oka Marduka.

���wiat�o�� powiedzia�.�� �wiat�o poranka� Przycisn�a zakrwawion� d�o� do jego piersi. Serce rannego zatrzepota�o i zatrzyma�o si�.

Odmawiaj�c pomocy, Aleksander sztywno wspi�� si� na szczyt Bramy Isztar. Popatrzy� ponad r�wnin� na wsch�d, gdzie wci�� p�on�y ogniska Mongo��w. Unosz�ce si� w powietrzu kule, zwane przez ludzi Oczami, kt�rych tyle by�o wsz�dzie podczas bitwy, teraz znik�y co do jednego, z wyj�tkiem owej ohydy w �wi�tyni Marduka. Mo�e ci oboj�tni na wszystko bogowie zobaczyli wszystko, co chcieli zobaczy�.

Trzeba by�o zorganizowa� trybuna�y. Okaza�o si�, �e ten dziwny Anglik, Cecil de Morgan, przekazywa� informacje mongolskim szpiegom, informacje, dzi�ki kt�rym Sabie Jones tak szybko znalaz�a drog� do Oka Marduka. Angielski dow�dca Grove oraz pozostali, Bisesa i Abdikadir, domagali si� prawa do os�dzenia dwojga zdrajc�w, de Morgana i Sabie, zgodnie z ich zwyczajem. Ale Aleksander by� kr�lem i wiedzia�, �e jest tylko jeden rodzaj sprawiedliwo�ci, kt�ry zaakceptuj� jego ludzie. De Morgan i Sabie zostan� os�dzeni w obecno�ci ca�ej armii, kt�ra zebra�a si� na r�wninie za miastem; ich los by� przes�dzony.

Uwa�a�, �e to jeszcze nie koniec tej wojny, nawet je�li �w pot�ny w�dz, Czyngis-chan, by� martwy. By� pewien, �e ostatecznie zdo�a zniszczy� Mongo��w. Ale dlaczego Macedo�czycy i Mongo�owie mieliby walczy� na �yczenie Bog�w Oka, jak psy wtr�cone do jamy? Byli lud�mi, nie zwierz�tami. Mo�e by� jaki� inny spos�b.

Bawi�o go, kiedy Bisesa i pozostali nazywali siebie nowo�ytnymi, jak gdyby Aleksander i jego epoka stanowili wyblak�e opowie�ci z dawno minionej przesz�o�ci, opowiadane przez zm�czonego �yciem starego cz�owieka. Z jego punktu widzenia te dziwne, patykowate, jarmarczne istoty z odleg�ej i ma�o interesuj�cej przysz�o�ci by�y niczym. By�a ich tylko garstka w por�wnaniu z ogromnymi t�umami Macedo�czyk�w i Mongo��w. Och, ich rozmaite gad�ety przyda�y si� na kr�tko w trakcie bitwy z Czyngis-chanem, ale oni sami szybko ulegli wyczerpaniu i wtedy powr�cono do najstarszej ze wszystkich broni, �elaza i krwi, dyscypliny i zwyk�ej odwagi. Nowo�ytni si� nie liczyli. By�o dla niego jasne, �e serce nowego �wiata jest tutaj, gdzie jest on sam i ci Mongo�owie.

Zawsze wiedzia�, �e ten moment wahania nad rzek� Beas by� wynikiem za�mienia umys�u. Teraz mia� to za sob�. Postanowi�, �e zleci Eumenesowi jeszcze raz zwr�ci� si� do Mongo��w, aby znale�� jak�� p�aszczyzn� porozumienia. Gdyby pokona� Mongo��w, by�by silny, ale gdyby si� z nimi po��czy�, by�by jeszcze silniejszy. Z pewno�ci� na tym poobijanym �wiecie nie by�o pot�gi, kt�ra mog�aby si� wtedy z nimi r�wna�. A dysponuj�c wiedz�, kt�r� dostarczy�a Bisesa i pozostali, mo�liwo�ci, jakie nios�a przysz�o��, nie mia�y granic.

Tak my�l�c i uk�adaj�c plany, Aleksander wystawi� twarz na wiatr, kt�ry wia� ze wschodu, serca tego �wiata, w kt�rym czas te� nie mia� granic.

Trudno by�o to nazwa� klatk�.

Pi�� lat po pojawieniu si� Nieci�g�o�ci i ich uwi�zieniu ma�poludy wci�� by�y zamkni�te pod siatk� maskuj�c�, zwisaj�c� lu�no z unosz�cego si� w powietrzu Oka i przyci�ni�t� g�azami. Nikt nie pomy�la� o tym, aby zbudowa� co� lepszego, cho� jaki� dziwak kaza� pomalowa� g�azy na bia�o; zawsze znalaz� si� kto�, kto musia� si� zaj�� jak�� bezu�yteczn� prac�.

Pod t� siatk� Poszukiwaczka sp�dza�a dni w zupe�nej samotno�ci, nie licz�c szybko rosn�cej Chwytaczki. Ta ostatnia mia�a teraz prawie sze�� lat. Jako �e jej m�ody umys� wci�� si� formowa�, przywyk�a do tego zamkni�cia. Poszukiwaczka nie potrafi�a. Ale musia�a je zaakceptowa�.

�o�nierze przychodzili raz dziennie; przynosili jej po�ywienie i wod� i usuwali odchody. Czasami przytrzymywali j� i wpychali swe grube penisy w jej cia�o. Poszukiwaczka nie przejmowa�a si� tym. Nie robiono jej krzywdy i nauczy�a si�, aby pozwoli� swym ciemi�com robi�, co chcieli, podczas gdy ona nie spuszcza�a oka z Chwytaczki. Nie wiedzia�a, dlaczego �o�nierze to robi�. Ale to, czy wiedzia�a, czy nie, oczywi�cie nie mia�o �adnego znaczenia, bo nie by�a w stanie im przeszkodzi�.

Mog�a si� st�d wydosta�. Pod�wiadomie wiedzia�a to. By�a silniejsza od wszystkich �o�nierzy. Mog�a rozerwa� siatk� z�bami i d�o�mi, a nawet stopami. Ale od dnia uwi�zienia, je�li nie liczy� Chwytaczki, nie widzia�a �adnego przedstawiciela swego gatunku. Przez otwory w siatce nie widzia�a �adnych drzew, �adnego przyci�gaj�cego wzrok zielonego cienia. Gdyby si� wydosta�a na zewn�trz, nie mia�aby gdzie p�j��; nie czeka�o na ni� nic, poza pa�kami, pi�ciami i kolbami karabin�w. Przyswoi�a sobie t� brutaln� lekcj�.

B�d�c istot� p� zwierz�c�, p� ludzk�, mia�a jedynie mgliste poj�cie o przysz�o�ci i przesz�o�ci. Jej pami�� by�a jak galeria obwieszona barwnymi obrazami: twarz matki, ciep�o rodzinnego gniazda, przemo�ny zapach samca, kt�ry pierwszy j� posiad�, s�odka m�czarnia macierzy�stwa, straszny bezw�ad jej pierwszego dziecka. A jej poczucie przysz�o�ci by�o zdominowane przez niejasn� wizj� w�asnej �mierci, l�kiem przed czerni� czaj�c� si� za ��tymi oczami kot�w. Ale w jej wspomnieniach nie by�o logiki ani porz�dku, jak wi�kszo�� zwierz�t �y�a tera�niejszo�ci�, bo je�li tera�niejszo�ci nie da�o si� prze�y�, przesz�o�� i przysz�o�� i tak nie mia�y �adnego znaczenia. A jej tera�niejszo��, ta pozbawiona nadziei niewola, wype�nia�a ca�� jej �wiadomo��.

By�a je�cem. I niczym wi�cej. Ale przynajmniej mia�a Chwytaczk�.

I wtedy, pewnego ranka, co� si� zmieni�o.

Pierwsza zauwa�y�a to w�a�nie Chwytaczka.

Poszukiwaczka budzi�a si� powoli, jak zawsze czepiaj�c si� swych postrz�pionych sn�w o drzewach. Ziewn�a pot�nie i rozprostowa�a d�ugie ramiona. S�o�ce sta�o ju� wysoko i widzia�a jasne b�yski przenikaj�ce przez otwory siatki.

Chwytaczka wpatrywa�a si� w wierzcho�ek namiotu. Mia�a o�wietlon� twarz. Poszukiwaczka spojrza�a w g�r�.

Oko �wieci�o. Wygl�da�o, jak miniaturowe s�o�ce schwytane w siatk�.

Poszukiwaczka podnios�a si�. Stoj�c obok siebie, matka i dziecko z oczyma utkwionymi w Oku podeszli bli�ej. Poszukiwaczka unios�a d�o� w stron� Oka. By�o poza jej zasi�giem, ale rzuca�o cienie ich obojga na zdeptan� ziemi�. Nie wydziela�o ciep�a, tylko �wieci�o.

Poszukiwaczka dopiero co obudzi�a si� i bardzo potrzebowa�a si� wysiusia�, wypr�ni� i pozby� si� nocnych kleszczy, dosta� je�� i pi�. Ale nie mog�a si� poruszy�. Po prostu sta�a z szeroko otwartymi oczami i uniesionym ramieniem. Oczy zacz�y j� szczypa� od kurzu i zimna, ale by�a w stanie tylko mruga�.

Us�ysza�a ciche kwilenie. Poszukiwaczka nawet nie mog�a si� obr�ci�, �eby spojrze� na Chwytaczk�. Nie mia�a poj�cia, ile czasu up�yn�o w ten spos�b.

D�o� trzyma�a przed twarz�. Nie unios�a jej �wiadomie; mia�a wra�enie, jakby patrzy�a na d�o� kogo� innego. Palce zaciska�y si� i otwiera�y, a kciuk porusza� si� tam i z powrotem.

Co� kaza�o jej unosi� r�ce i zgina� je w ramionach, �okciach i nadgarstkach, ugina�a i prostowa�a nogi. Chodzi�a tam i z powrotem na tyle, na ile pozwala�a jej siatka, najpierw w pozycji wyprostowanej, a potem na czworakach. Wk�ada�a palce we wszystkie otwory swego cia�a, dotyka�a wydatnej klatki piersiowej, bada�a kszta�t czaszki, a nawet miednicy. Mo�na by�o odnie�� wra�enie, �e robi to kto� inny, obcesowo badaj�c jej wygl�d.

Ma�poludy na chwil� zosta�y uwolnione z w�adzy Oka. Ci�ko dysz�c, g�odne i spragnione, wyci�gn�y do siebie r�ce. Ale wtedy niewidzialny u�cisk powr�ci�.

Tym razem, kiedy �wiat�o zacz�o pulsowa� nad ich g�owami, Chwytaczka usiad�a i zacz�a bada� ziemi�, kopi�c w pyle. Znalaz�a ga��zki i kawa�ki trzciny. Pociera�a o siebie ga��zki, rozszczepia�a i sk�ada�a trzciny.

Tymczasem Poszukiwaczka podesz�a do siatki i zacz�a si� wspina�. Proporcje jej cia�a by�y takie same jak jej cz�ekokszta�tnych przodk�w i potrafi�a si� wspina� lepiej ni� kt�rykolwiek z ludzi. Ale kiedy wdrapa�a si� na siatk�, opanowa� j� l�k, bo wiedzia�a, �e nie powinna tego robi�.

I rzeczywi�cie, po chwili podbieg� jeden z �o�nierzy.

��Ej, ty! Z�a� stamt�d!

Kolba karabinu waln�a j� w twarz. Nawet nie zdo�a�a krzykn��. Mimo �e wci�� znajdowa�a si� we w�adzy Oka, spad�a z siatki i z trzaskiem uderzy�a w ziemi�. Z ustami pe�nymi krwi pr�bowa�a unie�� g�ow�.

Zobaczy�a Chwytaczk�, kt�ra siedzia�a na ziemi. Podnios�a kawa�ek trzciny i zawi�za�a na niej w�ze�. Nigdy dot�d Poszukiwaczka nie by�a �wiadkiem niczego podobnego.

Zn�w zosta�a zmuszona do powstania, pomimo kapi�cej z ust krwi i zn�w utkwi�a spojrzenie w Oku.

Niejasno zda�a sobie spraw�, �e znowu dzieje si� co� nowego. �wiecenie Oka nie by�o ju� jednorodne, ja�niejsze poziome pasy na tle szarego t�a przypomina�y uk�ad linii szeroko�ci geograficznej na kuli ziemskiej. Linie te przecina�y �r�wnik� Oka i znika�y w biegunie p�nocnym. Po chwili pojawi� si� w taki sam spos�b nast�pny uk�ad linii, tym razem pionowych, wybiegaj�cych z bieguna po jednej stronie r�wnika i gin�cych po drugiej stronie. Teraz zab�ysn�� trzeci uk�ad linii, biegn�cych pod k�tem prostym do dw�ch pierwszych. Zmieniaj�ca si� bezg�o�na gra szarych prostok�t�w by�a pi�kna, urzekaj�ca.

I wtedy pojawi� si� czwarty uk�ad linii. Poszukiwaczka pr�bowa�a wy�ledzi�, dok�d biegn�, ale nagle poczu�a w g�owie ostry b�l. Krzykn�a.

I zn�w niewidzialne r�ce j� uwolni�y i opad�a bezw�adnie na ziemi�. Nasad� d�oni potar�a za�zawione oczy. Dopiero teraz poczu�a ciep�o po wewn�trznej stronie ud. Odda�a mocz tam, gdzie sta�a, i dot�d nie zdawa�a sobie z tego sprawy.

Chwytaczka wci�� sta�a dr��ca, ale wyprostowana, wpatruj�c si� w faluj�ce �wiat�a, kt�re tworzy�y skomplikowane uk�ady cieni na jej twarzyczce. Pi�ty uk�ad linii, a potem sz�sty, znikaj�cy gdzie� w nieokre�lonym kierunku�

Chwytaczka zesztywnia�a z g�ow� wygi�t� do ty�u, chwytaj�c palcami powietrze, po czym upad�a jak kloc drewna. Poszukiwaczka z�apa�a dziecko i po�o�y�a je na mokrych od moczu kolanach. Sztywno�� opu�ci�a Chwytaczk� i teraz by�a tylko kupk� bezw�adnego futerka. Poszukiwaczka pog�aska�a j� i pozwoli�a si� ssa�, chocia� jej zwiotcza�e piersi ju� od lat nie wytwarza�y pokarmu.

A Oko ca�y czas je obserwowa�o, rejestruj�c wi� mi�dzy matk� i dzieckiem, wysysaj�c z ma�polud�w wszelkie uczucia. Wszystko to by�o cz�ci� testu.

Chwila wytchnienia by�a kr�tka. Wkr�tce Oko zn�w zab�ys�o r�wnym, per�owym blaskiem i zn�w jakby niewidzialne d�onie porusza�y ko�czynami Poszukiwaczki. Odepchn�a dziecko i jeszcze raz wsta�a, unosz�c twarz w stron� niesamowitego �wiat�a.

Bisesa przenios�a si� do �wi�tyni Marduka. Zabra�a ze sob� siennik i koce i kaza�a sobie dostarcza� jedzenie; zainstalowa�a nawet pochodz�c� z Ptaka chemiczn� toalet�. Teraz w tym miejscu sp�dza�a wi�kszo�� czasu sama, je�li nie liczy� towarzystwa telefonu oraz z�owieszczej bry�y Oka.

Czu�a, �e co� tam jest; czu�a jak�� obecno�� w tej nieprzenikalnej kryj�wce. By�o to wra�enie wykraczaj�ce poza bezpo�rednie doznania zmys�owe, uczucie, jak gdyby j� wepchni�to do pokoju z zawi�zanymi oczami, a mimo to by�a w stanie okre�li�, czy miejsce, w kt�rym si� znalaz�a, jest otwarte, czy zamkni�te.

Ale to nie by�o wra�enie obecno�ci innej osoby. Czasami czu�a jedynie jakby czujno��, jak gdyby Oko nie by�o niczym wi�cej ni� wielk� kamer�. Ale czasami wydawa�o jej si�, jakby co� mign�o wewn�trz Oka. Czy istnia� Obserwator, kt�ry, m�wi�c w przeno�ni, sta� za wszystkimi Oczami na ca�ym �wiecie?

Czasami mia�a wra�enie, �e kryje si� za tym ca�a hierarchia inteligentnych istot, konstruktor�w Oka, gdzie� w niemo�liwym do wyobra�enia kierunku, kt�re filtruj� i klasyfikuj� jej dzia�ania, jej reakcje, jej w�asne ja.

Sp�dza�a coraz wi�cej czasu, badaj�c te wra�enia. Unika�a wszystkich, swych towarzyszy z dwudziestego pierwszego wieku, a nawet biednego Josha. Jednak szuka�a u niego pocieszenia, kiedy by�o jej zimno albo kiedy czu�a si� wyj�tkowo samotna. Ale potem, cho� �ywi�a do niego prawdziw� sympati�, czu�a si� winna, jak gdyby go wykorzystywa�a.

Stara�a si� nie zastanawia� nad tymi uczuciami, stara�a si� nawet nie rozstrzyga�, czy kocha Josha, czy nie. Mia�a Oko i to by� �rodek jej �wiata. Musia� by�. I nie chcia�a dzieli� si� z nikim ani z niczym, nawet z Joshem.

Pr�bowa�a do badania Oka wykorzysta� fizyk�.

Zacz�a od prostych pomiar�w geometrycznych, takich jak te, kt�re wykona� Abdikadir na mniejszym Oku, na Granicy P�nocno-Zachodniej. Zastosowa�a instrumenty laserowe, aby si� przekona�, �e i dla tego obiektu s�ynne pi nie r�wna si� oko�o trzech i jednej si�dmej, jak naucza� Euklides oraz szkolne podr�czniki geometrii i jak utrzymywa�a reszta �wiata, tylko po prostu trzy. Podobnie jak pozosta�e Oczy i to by�o intruzem gdzie� z zewn�trz.

Posz�a dalej. Wraz z grup� Macedo�czyk�w i Brytyjczyk�w wr�ci�a na Granic� P�nocno-Zachodni� i do miejsca katastrofy Ma�ego Ptaka. Miesi�ce kwa�nych deszcz�w zniszczy�y niemal wszystko. Mimo to znalaz�a nadaj�ce si� do u�ytku czujniki elektromagnetyczne, pracuj�ce w �wietle widzialnym, podczerwonym i ultrafioletowym�� elektroniczne oczy satelit�w szpiegowskich z dwudziestego pierwszego wieku�� i rozmaite czujniki chemiczne przeznaczone do wykrywania materia��w wybuchowych i tym podobnych. Wygrzeba�a przyrz�dy, cz�ci sk�adowe, okablowanie, wszelki nadaj�cy si� do u�ytku sprz�t, w tym ow� ma�� chemiczn� toalet�.

Po czym rozstawi�a sw�j sprz�t w �wi�tynnej komnacie. Zbudowa�a prowizoryczne rusztowanie wok� Oka i zainstalowa�a czujniki wydobyte z Ptaka, kt�re mia�y obserwowa� nieznany obiekt pod wszystkimi mo�liwymi k�tami przez dwadzie�cia cztery godziny na dob�. Na koniec wype�ni�a komnat� tej staro�ytnej babilo�skiej �wi�tyni pl�tanin� kabli i przecinaj�cymi si� wi�zkami promieni podczerwonych; wszystkie dane by�y wysy�ane do interfejsu, na kt�rym spoczywa� jej telefon. Jednak dysponowa�a niewielk� ilo�ci� energii elektrycznej, mia�a tylko baterie z Ptaka i ma�e ogniwa zasilaj�ce same przyrz�dy. I odt�d czujniki z dwudziestego pierwszego wieku wpatrywa�y si� w ten nieprawdopodobnie zaawansowany obiekt w �wietle kopc�cych lamp, w kt�rych p�on�� t�uszcz zwierz�cy.

Uda�o jej si� uzyska� nieco informacji.

Czujniki promieniowania, podrasowane liczniki Geigera, przeznaczone do wykrywania zakazanej broni j�drowej, wykry�y �lady wysokoenergetycznych promieni X i cz�stek o bardzo wysokiej energii, kt�re emitowa�o Oko. Wyniki te by�y zach�caj�ce i jednocze�nie trudne do zinterpretowania, Bisesa podejrzewa�a bowiem, �e jest to jedynie drobny u�amek ca�ego widma egzotycznego promieniowania o wysokiej energii wysy�anego przez Oko, przekraczaj�cego zdolno�ci detekcyjne prymitywnych licznik�w Geigera, pochodz�cych z Ptaka. Promieniowanie to musia�o by� zwi�zane z ogromnym wydatkiem energii, by� mo�e potrzebnej do odkszta�cenia przestrzeni, umo�liwiaj�cego utrzymanie Oka w nieprzyjaznym �rodowisku.

Poza tym by� problem czasu.

Wysoko�ciomierz wydobyty z Ptaka wykorzysta�a do pomiaru Oka. Promienie lasera ulega�y odbiciu w stu procentach; powierzchnia Oka dzia�a�a jak doskona�e zwierciad�o. Ale wi�zki promieniowania odbitego charakteryzowa�y si� mierzalnym przesuni�ciem dopplerowskim. Jego wielko�� zdawa�a si� wskazywa� na oddalanie si� powierzchni Oka z pr�dko�ci� przekraczaj�c� sto kilometr�w na godzin�. Ka�dy punkt powierzchni, jaki poddawa�a pr�bie, dawa� taki sam rezultat. Zgodnie z tymi wynikami Oko ulega�o implozji.

Oczywi�cie widziane go�ym okiem Oko spoczywa�o nieruchomo, unosz�c si� w powietrzu, tak jak zawsze. Niemniej jednak w pewnym kierunku, kt�rego nie by�a w stanie zdefiniowa�, jego g�adka powierzchnia porusza�a si�. Podejrzewa�a, �e w jakim� sensie istnienie Oka rozci�ga�o si� w kierunkach, kt�rych sama nie potrafi�a dostrzec, a jej przyrz�dy zmierzy�.

A je�eli tak jest, pomy�la�a, mo�e jest tylko jedno Oko, a pozosta�e to jedynie projekcje, jak palce wystaj�ce ponad powierzchni� stawu.

Ale czasami my�la�a, �e wszystkie te eksperymenty przeprowadza tylko po to, aby oderwa� si� od g��wnego problemu, czyli swego intuicyjnego pogl�du co do natury Oka.

��Mo�e po prostu jestem antropomorficzna�� powiedzia�a do telefonu.�� Dlaczego w og�le mia�by w tym uczestniczy� umys� taki jak m�j?

��David Hume rozwa�a� ten problem�� mrukn�� telefon.�� Dialogi o religii naturalnej� Hume pyta�, dlaczego mieliby�my poszukiwa� �umys�u�, jako si�y sprawczej wszech�wiata. Oczywi�cie mia� na my�li tradycyjne poj�cia Boga. Mo�e porz�dek, jaki postrzegamy, po prostu pojawia si�. �Z tego co wiemy a priori, materia mo�e zawiera� �r�d�o porz�dku, kt�ry rodzi si� sam z siebie, tak jak umys��. Napisa� to dobre sto lat wcze�niej, ni� Darwin dowi�d�, �e organizacja wy�ania si� z pozbawionej umys�u materii.

��Wi�c naprawd� my�lisz, �e antropomorfizuj�?

��Nie�� odpar� telefon.�� Nie znamy �adnego sposobu, w jaki m�g�by powsta� taki obiekt, poza inteligentnym dzia�aniem. Za�o�enie, �e jest za to odpowiedzialny umys�, to prawdopodobnie najprostsza hipoteza. Zreszt� mo�e twoje doznania s� odbiciem jakiej� fizycznej rzeczywisto�ci, nawet je�eli nie pochodz� od twoich zmys��w. Twoje cia�o, tw�j m�zg to wielce skomplikowane struktury. Mo�e subtelna elektrochemia, kt�ra stanowi podstaw� funkcjonowania twojego m�zgu, jako� ulega wp�ywom tego czego�. To nie telepatia�� to mo�e by� rzeczywiste.

��A ty wyczuwasz, �e co� tutaj jest?

��Nie. Ale przecie� nie jestem istot� ludzk��� westchn�� telefon.

Czasami podejrzewa�a, �e Oko celowo dostarcza jej te wra�enia.

��To tak, jak gdyby przesy�a�o do mnie informacje, bit po bicie. Ale m�j umys�, m�j m�zg po prostu nie jest w stanie tego wszystkiego przyj��. Jak gdybym pr�bowa�a przes�a� nowoczesne oprogramowanie wirtualnej rzeczywisto�ci do maszyny r�nicowej Babbage�a�

��Rozumiem to por�wnanie�� sucho powiedzia� telefon.

��Bez obrazy.

Czasami po prostu siedzia�a w towarzystwie Oka i pozwala�a b��dzi� my�lom.

Nie przestawa�a my�le� o Myrze. W miar� up�ywu czasu, kiedy miesi�ce zamienia�y si� w lata, a Nieci�g�o��, to pojedyncze, wyj�tkowe zdarzenie, oddala�o si� w przesz�o��, czu�a, �e pogr��a si� coraz g��biej w tym nowym �wiecie. Niekiedy w tym ponurym, staro�ytnym miejscu jej wspomnienia dotycz�ce Ziemi z dwudziestego pierwszego wieku wydawa�y si� absurdalne, prawie jarmarczne, jak jaki� fa�szywy sen. Ale uczucie utraty Myry nie zblad�o.

Nawet nie ma�a wra�enia, �e Myr� jej odebrano, �e nadal �y�a w jakiej� innej cz�ci �wiata. Nie przynosi�o jej pocieszenia, kiedy wyobra�a�a sobie, ile lat mia�aby teraz Myra, jak musia�aby wygl�da�, jak post�powa�aby jej edukacja, co mog�yby robi� razem, gdyby ponownie si� po��czy�y. �adna z tych zwyk�ych sytuacji nie mia�a tutaj zastosowania, poniewa� nie mog�a wiedzie�, czy ona i Myra znajduj� si� w tym samym czasie. By�o nawet mo�liwe, �e istnia�o wiele kopii Myry w licznych podzielonych �wiatach, a w niekt�rych spo�r�d nich mog�y przecie� istnie� kopie jej samej, wi�c jak mia�a si� z tym czu�? Nieci�g�o�� by�a zdarzeniem nadludzkim, ale utrata, z powodu kt�rej cierpia�a, tak�e by�a nadludzka, a ona nie zna�a sposobu, jak si� z tym upora�.

Kiedy tak le�a�a w nocy na swoim pos�aniu, rozmy�laj�c, czu�a, �e Oko j� obserwuje, �e wysysa jej �al. Wyczuwa�a ten umys�, ale nie by�o w nim �adnego wsp�czucia, �adnej lito�ci, tylko i�cie olimpijski spok�j.

Zrywa�a si� na nogi i wali�a oboj�tne Oko pi�ci� albo ciska�a w nie kawa�kami babilo�skiego gruzu.

��Czy tego w�a�nie chcia�e�? Czy dlatego tu si� zjawi�e� i zrujnowa�e� nasz �wiat i nasze �ycie? Czy przyby�e� tutaj, �eby z�ama� mi serce? Dlaczego po prostu nie ode�lesz mnie do domu?�

Czu�a, �e Oko jako� ch�onie jej s�owa. Mia�a wra�enie, jakby znajdowa�a si� w wielkiej katedrze, a jej cichutkie krzyki by�y zupe�nie daremne.

Ale czasami my�la�a, �e kto� jej s�ucha.

A bardzo rzadko mia�a wra�enie, �e z lito�ci czy te� z jakiego� innego powodu jej b�agania mog� zosta� wys�uchane.

Pewnego dnia telefon szepn��:

��Ju� czas.

��Czas na co?

��Musz� przej�� w tryb bezpieczny.

Spodziewa�a si� tego. Telefon posiada� pami�� podr�czn�, zawieraj�c� bezcenne i niezast�pione dane, nie tylko jej obserwacje dotycz�ce Oka i zapis wydarze� zwi�zanych z Nieci�g�o�ci�, lecz tak�e ostatnie skarby starego, ju� nieistniej�cego �wiata, w tym dzie�a biednego Ruddy�ego Kiplinga. Ale danych tych nigdzie nie mo�na by�o przes�a� ani wydrukowa�. Kiedy spa�a, zostawia�a telefon grupie Brytyjczyk�w, kt�rzy pod nadzorem Abdikadira r�cznie kopiowali rozmaite dokumenty, wykresy i mapy. By�o to lepsze ni� nic, ale obszerna pami�� telefonu by�a ju� i tak prawie ca�kowicie zape�niona.

Tak czy owak Bisesa i telefon uzgodnili, �e kiedy poziom na�adowania baterii spadnie do pewnej krytycznej warto�ci, telefon powinien si� wy��czy�. B�dzie zu�ywa� jedynie niewiele energii do ochrony danych przez czas prawie nieograniczony, dop�ki nowa cywilizacja Mira nie b�dzie na tyle zaawansowana, aby uzyska� dost�p do jego bezcennych zasob�w.�� Wtedy przywr�c� ci �ycie�� obieca�a.

By�o to zupe�nie logiczne. A teraz w�a�nie nadesz�a ta chwila i Bisesa mia�a zosta� sama. W ko�cu telefon by� jej towarzyszem od dwunastego roku �ycia.

��Musisz wcisn�� odpowiednie klawisze, �eby mnie wy��czy栗 powiedzia� telefon.

��Wiem.�� Trzyma�a to ma�e urz�dzenie przed sob� i oczyma zamglonymi przez nap�ywaj�ce �zy znalaz�a w�a�ciw� kombinacj� klawiszy. Zatrzyma�a si� przed wci�ni�ciem ostatniego z nich.

��Przykro mi�� powiedzia� telefon.

��To nie twoja wina.

��Biseso, boj� si�.

��Nie powiniene�. Je�eli b�dzie trzeba, to ci� zamuruj� i pozostawi� archeologom.

��Nie o to mi chodzi. Nigdy mnie dot�d nie wy��czano. My�lisz, �e b�d� �ni�?

��Nie wiem�� szepn�a. Wcisn�a klawisz i �wiec�ca zielono w mroku komnaty powierzchnia telefonu pociemnia�a.

Po sze�ciu miesi�cach wyprawy badawczej w po�udniowych Indiach Abdikadir powr�ci� do Babilonu.

Eumenes zabra� go na wycieczk� po odradzaj�cym si� mie�cie. By�o zimno. Cho� w�a�nie by� �rodek lata�� wed�ug babilo�skich astronom�w, kt�rzy cierpliwie �ledzili ruch gwiazd i s�o�ca na nowym niebie�� wia� zimny wiatr i Abdikadir zadygota�.

Po wielu miesi�cach sp�dzonych z dala od swoich Abdikadir by� pod wra�eniem ostatnich osi�gni��: mieszka�cy miasta musieli pracowa� ci�ko. Aleksander zaludni� opustosza�e miasto swymi oficerami i weteranami i uczyni� jednego ze swych genera��w wsp�gubernatorem miasta, razem z jednym z babilo�skich wysokich urz�dnik�w z czas�w przed pojawieniem si� Nieci�g�o�ci. Eksperyment wydawa� si� funkcjonowa�, a nowi mieszka�cy, mieszanina macedo�skich wojownik�w i babilo�skich wa�nych osobisto�ci, dawali sobie rad� zupe�nie nie�le.

Wiele dyskutowano o tym, co zrobi� z terenem na zachodnim brzegu rzeki, kt�ry obr�ci� si� w gruzy. Dla Macedo�czyk�w by� to nieu�ytek, dla nowo�ytnych miejsce poszukiwa� archeologicznych, kt�re pewnego dnia by� mo�e dostarcz� jakich� wskaz�wek co do wielkiego przemieszczenia w czasie, kt�re podzieli�o to miasto na dwie cz�ci. Oczywistym kompromisem by�o pozostawienie tego na razie tak jak jest.

Ale pod murami miasta armia Aleksandra zbudowa�a wielk� naturaln� przysta� na tyle g��bok�, aby mog�a przyjmowa� statki oceaniczne, kt�re budowano z miejscowego drewna w po�piesznie utworzonych suchych dokach. Wzniesiono nawet ma�� latarni� morsk�, o�wietlan� lampami oliwnymi, z wypolerowanymi tarczami, kt�re s�u�y�y za lustra.

��To fantastyczne�� powiedzia� Abdikadir. Stali na murze nowo wybudowanej przystani, wysoko nad ma�ymi statkami, kt�re ko�ysa�y si� na wodzie.

Eumenes powiedzia�, �e Aleksander zdaje sobie spraw�, i� szybki transport i efektywna ��czno�� s� kluczem do zjednoczenia imperium.

��Kr�l przekona� si� o tym na w�asnej sk�rze�� powiedzia� Eumenes sucho. W ci�gu pi�ciu lat nauczy� si� m�wi� �aman� angielszczyzn�, a Abdikadir troch� si� oswoi� z grek�; przy odrobinie dobrej woli mogli si� teraz porozumiewa� bez po�rednictwa t�umacza. Eumenes ci�gn��:�� Szybko�� poruszania si� Aleksandra przez Persj� zale�a�a w znacznej mierze od jako�ci tamtejszych dr�g. Kiedy dotarli�my do ko�ca tych dr�g, daleko na wschodzie, �o�nierze piechoty wiedzieli, �e nie posun� si� dalej, niezale�nie od jego niepohamowanych ambicji. I musieli�my si� zatrzyma�. Ale ocean to droga bog�w i nie wymaga budowy.

��Mimo wszystko nie mog� uwierzy�, �e dokonali�cie tak wiele i to tak szybko��� Abdikadir, widz�c przejawy tej pracowito�ci, poczu� si� troch� winny. Mo�e nie by�o go zbyt d�ugo.

By� bardzo zadowolony ze swojej wyprawy. W Indiach on i jego grupa wyr�bali �cie�k� przez g�st� d�ungl�, napotykaj�c po drodze wszelkiego rodzaju egzotyczne ro�liny i zwierz�ta, ale tylko niewielu ludzi. Podobne ekspedycje wys�ano na wsch�d, zach�d, p�noc i po�udnie Europy, Azji i Afryki. Praca nad przygotowaniem mapy tego nowego i bogatego �wiata wydawa�a si� wype�nia� pustk� w sercu Abdikadira po utracie w�asnego �wiata, oraz przezwyci�y� uraz po masakrze podczas ataku Mongo��w. Mo�e bada� �wiat zewn�trzny, �eby si� uwolni� od burzy w �wiecie wewn�trznym i mo�e zbyt d�ugo uchyla� si� od swych prawdziwych obowi�zk�w.

Odwr�ci� si� i spojrza� na po�udnie, gdzie l�ni�ce kana�y nawadniaj�ce przecina�y pola zieleni. To by�o prawdziwe zadanie tego �wiata: produkcja po�ywienia. W ko�cu by�a to kolebka rolnictwa i kiedy� te sztucznie nawadniane pola dostarcza�y jedn� trzeci� �ywno�ci perskiego imperium. Z pewno�ci� nie by�o lepszego miejsca, aby zn�w zacz�� uprawia� ziemi�. Ale Abdikadir ju� obejrza� pola i wiedzia�, �e sprawy nie id� dobrze.

��To skutek tego paskudnego zimna�� wyja�ni� Eumenes.�� Astronomowie mog� sobie to nazywa� �rodkiem lata, ale ja jeszcze nie widzia�em takiego lata� A poza tym ta plaga szara�czy i innych owad�w.

Program naprawczy przedstawia� si� rzeczywi�cie imponuj�co, chocia� rozwija� si� powoli. D��enie do uratowania Babilonu przed Mongo�ami nale�a�o do dawno minionej przesz�o�ci i wydawa�o si�, �e w najbli�szej przysz�o�ci nie istnieje realna perspektywa ponownego zagro�enia z ich strony. Ambasadorowie Aleksandra donosili, �e Mongo�owie byli zaszokowani nag�ym wyludnieniem po�udniowych Chin�� pi��dziesi�t milion�w ludzi jakby rozp�yn�o si� w powietrzu. Wojna z Mongo�ami by�a wielk� przygod�, ale tak�e wydarzeniem odwracaj�cym uwag� od codzienno�ci. Kiedy bitwa zosta�a wygrana, w�r�d Brytyjczyk�w, Macedo�czyk�w i za�ogi Ma�ego Ptaka pojawi�o si� uczucie g��bokiego zawodu i wszyscy w Babilonie nagle stan�li w obliczu niemi�ej prawdy, �e by�a to kampania, z kt�rej nikt nigdy nie powr�ci do domu.

Min�o troch� czasu, zanim znale�li nowy cel: budowa nowego �wiata. A Aleksander, pe�en energii i niez�omnej woli, odgrywa� kluczow� rol� w realizacji tego celu.

��Nad czym pracuje sam Kr�l?

��Nad tym.�� Eumenes uroczystym gestem wskaza� oficjaln� cz�� miasta.

Abdikadir zobaczy�, �e oczyszczono tam spory teren i po�o�ono fundamenty pod budow� czego�, co wygl�da�o jak nowy ziggurat. Gwizdn��.

��To wygl�da jak przysz�y konkurent wie�y Babel.

��Mo�e tak b�dzie. Teoretycznie ma to by� pomnik Hefajstiona, ale jego wa�niejszym przeznaczeniem ma by� upami�tnienie utraconego �wiata. Macedo�czycy zawsze piel�gnowali sztuk� grzebania zmar�ych! My�l�, �e ambicj� Aleksandra jest zbudowanie czego�, co mog�oby konkurowa� z pot�nymi grobowcami, kt�re kiedy� widzia� w Egipcie. Ale bior�c pod uwag� to, co si� dzieje na polach, trudno zapewni� si�� robocz� potrzebn� do realizacji takiego przedsi�wzi�cia.

Abdikadir przygl�da� si� pi�knie rze�bionej twarzy Greka.

��Mam wra�enie, �e chcesz mnie o co� prosi�. Eumenes u�miechn�� si�.

��A ja mam wra�enie, �e masz w sobie co� z Greka. Chocia� kr�lewska �ona, Roksana, powi�a syna�� ch�opiec ma teraz cztery lata�� mamy wi�c zapewnionego dziedzica, dobro Aleksandra w ci�gu najbli�szych lat ma dla nas wszystkich zasadnicze znaczenie.

��Oczywi�cie.

��Ale to�� powiedzia� Eumenes, maj�c na my�li stocznie i pola�� mu nie wystarcza. Kr�l to skomplikowany cz�owiek. Ja to wiem. Oczywi�cie jest Macedo�czykiem i pije jak prawdziwy Macedo�czyk. Ale potrafi te� ch�odno kalkulowa�, jak Persowie i jest m�em stanu o zdumiewaj�cej przenikliwo�ci.

��Ale mimo ca�ej swej m�dro�ci Aleksander ma serce wojownika i istnieje rozziew mi�dzy jego instynktami wojennymi a zamiarem zbudowania imperium. My�l�, �e on sam nie zawsze zdaje sobie z tego spraw�. Urodzi� si�, by walczy� z lud�mi, a nie z szara�cz� pustosz�c� pola czy mu�em zapychaj�cym kana�. Sp�jrzmy prawdzie w oczy: niewielu jest tutaj ludzi, kt�rzy chcieliby walczy�!�� Grek pochyli� si� w stron� Abdikadira.�� Prawda jest taka, �e kierowanie Babiloni� przekaza� kilku bliskim sobie ludziom. To znaczy mnie, Perdiccasowi i kapitanowi Grove.�� Perdiccas by� jednym z oficer�w Aleksandra z d�ugim sta�em i jego bliskim wsp�pracownikiem; po �mierci Hefajstiona zosta� dow�dc� piechoty i otrzyma� tytu�, kt�ry Hefajstion piastowa� do chwili �mierci, a kt�ry znaczy� mniej wi�cej tyle co �wezyr�. Eumenes mrugn��.�� Widzisz, oni potrzebuj� mojej greckiej pomys�owo�ci, a ja potrzebuj� Macedo�czyk�w do pracy. Oczywi�cie ka�dy z nas ma swoich zwolennik�w, zw�aszcza Perdiccas! Istniej� kliki i spiski, jak zawsze. Ale dop�ki Aleksander nad nami dominuje, wsp�dzia�amy ca�kiem nie�le. Wszyscy potrzebujemy Aleksandra, a Nowy Babilon potrzebuje Kr�la. Ale�

��Nie po to, aby si� tutaj kr�ci�, nie maj�c nic do roboty i wykorzystuj�c si�� robocz� do budowy pomnika, podczas gdy trzeba uprawia� ziemi�.�� Abdikadir si� u�miechn��.�� Chcesz, �ebym go zabawia�?

Eumenes powiedzia� bez zaj�knienia:

��Tak bym tego nie okre�li�. Ale Aleksander chcia�by wiedzie�, czy ten wi�kszy �wiat, kt�ry nam opisywa�e�, nadal istnieje. My�l� te�, �e pragnie odwiedzi� swego ojca.

��Ojca?

��Swego boskiego ojca, Ammona, kt�ry jest zarazem Zeusem, w jego sanktuarium na pustyni.

Abdikadir gwizdn��.

��To b�dzie d�uga podr�. Eumenes u�miechn�� si�.

��Tym lepiej. No i jest jeszcze Bisesa.

��Wiem. Wci�� zamkni�ta z tym przekl�tym Okiem.

��Jestem pewien, �e to, co robi, jest nieocenione. Ale nie chcemy jej utraci�: was, nowo�ytnych, jest zbyt niewielu. Zabierz j� ze sob�.�� Eumenes znowu u�miechn�� si�.�� Dowiedzia�em si�, �e Josh powr�ci� z Judei. Mo�e on zdo�a j� jako� rozerwa�

��Szczwany lis z ciebie, Sekretarzu.

��Ka�dy robi to, co musi�� powiedzia� Eumenes.�� Chod�. Poka�� ci stocznie.

Komnata �wi�tynna stanowi�a kr�lestwo kabli, przewod�w i cz�ci z rozbitego helikoptera; niekt�re z nich by�y poszarpane, bo wyci�to je po�piesznie z wraku, czy nawet osmalone ogniem, kt�ry wybuch� po katastrofie. Oko znajdowa�o si� w sercu tej pl�taniny, jak gdyby Bisesa stara�a si� je uwi�zi�, a nie zbada�. Ale wiedzia�a, �e Abdikadir uwa�a, i� to ona zosta�a uwi�ziona.

��Nieci�g�o�� by�a zdarzeniem fizycznym�� stanowczo o�wiadczy�a Bisesa.�� Niewa�ne, jak pot�na energia si� za tym kryje. Jest fizyczna, a nie magiczna czy nadprzyrodzona. Wi�c mo�na to wyja�ni� na gruncie fizyki.

��Ale�� powiedzia� Abdikadir�� niekoniecznie naszej fizyki.

Rozejrza�a si� z roztargnieniem po komnacie, �a�uj�c, �e nie ma telefonu, kt�ry pom�g�by jej to wyja�ni�.

Abdikadir i Josh, kt�ry wyba�uszywszy oczy wygl�da� na wystraszonego, usadowili si� w k�cie komnaty. Bisesa wiedzia�a, �e Josh nie znosi� tego miejsca, nie tylko z powodu budz�cego groz� Oka, ale dlatego, �e to Oko mu j� odebra�o. Josh popija� gor�c� herbat� z mlekiem, podczas gdy Bisesa pr�bowa�a przedstawi� swoje teorie na temat Oka i Nieci�g�o�ci.

Powiedzia�a:

��Przestrze� i czas zosta�y rozerwane podczas pojawienia si� Nieci�g�o�ci, rozerwane i ponownie po��czone. Tyle wiemy i w pewnym sensie jeste�my w stanie zrozumie�. Przestrze� i czas s� realne. Na przyk�ad czasoprzestrze� mo�na zagi�� za pomoc� dostatecznie silnego pola grawitacyjnego. Jest sztywne jak stal, ale je�li mo�na to zrobi�

��Ale je�li czasoprzestrze� jest rzeczywista, z czego si� sk�ada? Je�eli przyjrze� si� jej naprawd� dok�adnie�� albo je�eli wystarczaj�co j� zagniemy�� mo�na zobaczy� jej ziarnist� struktur�. Naszym zdaniem przestrze� i czas przypominaj� gobelin. Podstawowymi elementami tego gobelinu s� male�kie struny. Struny te drgaj�, a mody owych drga� to cz�stki i pola energii, kt�re obserwujemy, oraz ich w�a�ciwo�ci takie jak masa. Struny mog� drga� na wiele sposob�w�� jak gdyby wygrywaj� rozmaite melodie�� ale niekt�rych z nich, tych odpowiadaj�cych najwy�szej energii, nie widziano od chwili narodzin wszech�wiata.

��No dobrze. Struny wymagaj� przestrzeni, w kt�rej drgaj�, nie naszej w�asnej czasoprzestrzeni, kt�ra stanowi muzyk� tych strun, lecz pewnego elementu abstrakcyjnego, stratum. W wielu wymiarach.

Josh zmarszczy� brwi, wyra�nie staraj�c si� nad��y�.

��M�w dalej.

��Budowa stratum, jego topologia, okre�la spos�b zachowania strun. Tak jak p�yta rezonansowa skrzypiec. Je�li si� nad tym zastanowi�, to pi�kny obraz. Topologia jest w�a�ciwo�ci� wszech�wiata w wielkiej skali, ale decyduje o zachowaniu materii w skali najmniejszej z mo�liwych.

��Teraz wyobra�my sobie, �e w p�ycie rezonansowej wycinamy otw�r�� zmieniamy struktur� stratum. Wtedy nast�puje przej�cie, zmiana sposobu, w jaki drgaj� struny.

Abdikadir powiedzia�:

��A konsekwencje takiego przej�cia w obserwowanym przez nas �wiecie�

��Drgania strun rz�dz� istnieniem cz�stek i p�l, kt�re sk�adaj� si� na nasz �wiat i okre�laj� jego w�asno�ci. Je�li wi�c nast�pi takie przej�cie, w�asno�ci te ulegaj� zmianie.�� Wzruszy�a ramionami.�� Na przyk�ad mo�e si� zmieni� pr�dko�� �wiat�a.�� Opisa�a swoje pomiary przesuni�cia dopplerowskiego �wiat�a odbitego od Oka Marduka; mo�e mia�o to co� wsp�lnego z przej�ciami w stratum.

Josh pochyli� si� do przodu z powa�n� min�.

��Ale Biseso, co z przyczynowo�ci�? Mamy tego buddyjskiego mnicha, kt�rego opisywa� Kola, �yj�cego z w�asnym, m�odszym ja! A je�li ten starzec udusi�by ch�opca, czy �w lama przesta�by istnie�? No i jest te� biedny Ruddy�� martwy, wi�c na zawsze pozbawiony mo�liwo�ci napisania powie�ci i wierszy, kt�re jak twierdzi�a�, s� zapisane w twoim telefonie! Co m�wi na ten temat twoja fizyka strun i p�yt rezonansowych?

Westchn�a i potar�a twarz.

��M�wimy o rozerwanej czasoprzestrzeni. Regu�y s� inne. Josh, czy wiesz, co to jest czarna dziura?� Wyobra� sobie, �e jaka� gwiazda zapada si� i staje si� tak g�sta, �e jej pole grawitacyjne ogromnie ro�nie, nawet najpot�niejsza rakieta nie mo�e go pokona�, w ko�cu nawet samo �wiat�o nie jest w stanie tego dokona�. Josh, czarna dziura to rozdarcie w gobelinie czasoprzestrzeni. I w dodatku takie rozdarcie poch�ania informacje. Je�li do czarnej dziury wrzuc� jaki� przedmiot�� kamie� albo ostatni egzemplarz dzie� zebranych Szekspira, to bez znaczenia�� niemal wszystkie informacje z nim zwi�zane zostaj� bezpowrotnie utracone, poza mas�, �adunkiem i spinem.

��Powierzchnie graniczne mi�dzy fragmentami Mira pochodz�cymi z r�nych epok z pewno�ci� nie przypominaj� horyzontu zdarze� czarnej dziury. Ale stanowi� rozdarcia czasoprzestrzeni. I mo�e informacje zostaj� utracone w taki sam spos�b. W�a�nie dlatego zasada przyczynowo�ci zostaje z�amana. My�l�, �e nasza nowa rzeczywisto�� tu, na Mirze, zaczyna si� zrasta�. Tworz� si� nowe zwi�zki przyczynowe. Ale te nowe zwi�zki s� cz�ci� tego �wiata, tej rzeczywisto�ci i nie maj� nic wsp�lnego ze starym��� Potar�a zm�czone oczy.�� Tyle by�am w stanie wymy�li�. To przygn�biaj�ce, prawda? Nasza najnowocze�niejsza fizyka dostarcza nam jedynie metafor.

Abdikadir powiedzia� �agodnie:

��Musisz to zapisa�. Niech Eumenes przydzieli ci sekretarza, �eby to wszystko spisa�.

��Po grecku?�� g�ucho roze�mia�a si� Bisesa.

Josh rzek�:

��Rozmawiamy o tym, jak. Ale wcale nie jestem bli�szy zrozumienia, dlaczego.

��Och, by� w tym jaki� cel�� powiedzia�a Bisesa. Spojrza�a na Oko z uraz�.�� Tylko jeszcze tego nie rozgry�li�my. Ale oni tam s�, gdzie� tam�� za Okiem, za wszystkimi Oczami�� i obserwuj� nas. Mo�e si� nami bawi�.

��Bawi�? Powiedzia�a:

��Widzieli�cie, jak Oko w klatce przeprowadza�o do�wiadczenia na tych ma�poludach? Biega�y wok� tej cholernej siatki, jak szczury z wszczepionymi do g��w drutami.

Josh powiedzia�:

��Mo�e Oko pr�buje��� roz�o�y� r�ce�� pobudzi� ma�poludy. Podnie�� poziom ich inteligencji.

��Sp�jrz im w oczy�� ch�odno powiedzia�a Bisesa.�� To nie ma nic wsp�lnego z podnoszeniem czegokolwiek. Oni wysysaj� te nieszcz�sne stworzenia. Oczy nie s� tutaj, by co� dawa�, S� tu po to, by bra�.

��Nie jeste�my ma�poludami�� powiedzia� Abdikadir.

��Nie. Ale mo�e testy, jakie na nas przeprowadzaj�, s� po prostu bardziej subtelne. Mo�e szczeg�lne w�a�ciwo�ci Oka, takie jak jego nieeuklidesowa geometria, stanowi� jedynie przeznaczon� dla nas zagadk�. My�licie, �e fakt, i� znale�li si� tutaj jednocze�nie Aleksander i Czyngis-chan, to zwyk�y zbieg okoliczno�ci? Dwaj najwi�ksi wodzowie w historii Eurazji wpadli na siebie przypadkiem? Oni �miej� si� z nas. Mo�e w tej ca�ej cholernej historii tylko o to chodzi.

��Biseso.�� Josh wzi�� j� za r�ce.�� Wierzysz, �e Oko to klucz do wszystkiego, co si� tu dzieje. Ja tak�e. Ale pozwalasz, aby ta praca ci� niszczy�a. I co to da?

Zaniepokojona spojrza�a na niego i na Abdikadira.

��Co wy dwaj knujecie?

Abdikadir powiedzia� jej o planowanej przez Aleksandra wyprawie do Europy.

��Zabierz si� z nami, Biseso. To dopiero b�dzie przygoda!

��Ale Oko�

��Wci�� tu b�dzie, kiedy wr�cisz�� powiedzia� Josh.�� Mo�emy kogo� wyznaczy� do prowadzenia dalszych obserwacji.

Abdikadir powiedzia�: Ma�poludy nie mog� opu�ci� swojej klatki. Jeste� istot� ludzk�. Poka� im, �e nie s� w stanie nad tob� panowa�. Chod�.

��Co za bzdura�� powiedzia�a zm�czonym g�osem. A po chwili doda�a:�� Casey.

��Co?

��Casey powinien si� tym zaj��. Nie jaki� Macedo�czyk. I nie jaki� Brytyjczyk, kt�ry by�by jeszcze gorszy, bo my�la�by, �e co� z tego rozumie.

Abdikadir i Josh wymienili szybkie spojrzenia.

��Musi si� zgodzi�, je�li tylko nie ja mu to przeka�ꠗ szybko powiedzia� Josh.

Bisesa popatrzy�a na Oko.

��Ja tu wr�c�, sukinsyny. I dobrze traktujcie Caseya. Pami�tajcie, �e wiem o was wi�cej, ni� im dot�d powiedzia�am�

Abdikadir zmarszczy� brwi.

��Biseso? Co masz na my�li?

To, �e mo�e znam drog� do domu. Ale nie mog�a im tego powiedzie�, jeszcze nie teraz. Wsta�a.

��Kiedy wyruszamy?

Podr� mia�a si� rozpocz�� w Aleksandrii. Mieli po�eglowa� wzd�u� brzegu Morza �r�dziemnego, wyruszywszy z Egiptu, pop�yn� na p�noc, a potem na zach�d, wzd�u� po�udniowego skraju Europy, a� do Cie�niny Gibraltarskiej i z powrotem, wzd�u� p�nocnego skraju Afryki.

Nic, co czyni� ten Kr�l, nie grzeszy�o skromno�ci�. W ko�cu by� to Aleksander Wielki. I wyprawa wok� Morza �r�dziemnego, kt�re jego doradcy obdarzyli nieco z�o�liwym mianem �Jeziora Aleksandra�, nie stanowi�a wyj�tku.

Aleksander by� ogromnie rozczarowany, kiedy si� przekona�, �e miasto, kt�re za�o�y� u uj�cia Nilu, jego Aleksandria, zosta�o przez Nieci�g�o�� unicestwione. Ale niezra�ony tym kaza� swym oddzia�om rozpocz�� budow� nowego miasta na planie tego, kt�re znik�o. A swym in�ynierom da� zadanie zbudowania nowego kana�u mi�dzy Zatok� Suesk� a Nilem. W mi�dzyczasie zarz�dzi� po�pieszne przygotowanie tymczasowego portu w Aleksandrii i rozkaza�, aby statki, kt�re zbudowa� w Indiach, po�eglowa�y przez Zatok� Suesk�, po czym zosta�y rozebrane na cz�ci, kt�re miano przetransportowa� drog� l�dow�.

Ku zdumieniu Bisesy min�o zaledwie par� miesi�cy, kiedy flota zebra�a si� ponownie w Aleksandrii, gotowa do wyruszenia w drog�. Po dwudniowym festiwalu sk�adania ofiar i zabaw w miasteczku namiotowym, w kt�rym mieszkali budowniczowie miasta, flota wyp�yn�a na morze.

Na pocz�tku Bisesa, po raz pierwszy od pi�ciu lat z dala od Oka Marduka, uzna�a, �e podr� jest osobliwie relaksuj�ca. Sp�dza�a du�o czasu na pok�adzie, patrz�c na przesuwaj�c� si� przed jej oczyma krain� albo s�uchaj�c zawi�ych mi�dzykulturowych dyskusji. Nawet ocean budzi� jej ciekawo��. W jej czasach Morze �r�dziemne, kt�re dochodzi�o do siebie po dziesi�cioleciach zanieczyszczania, sta�o si� skrzy�owaniem rezerwatu dzikich zwierz�t i parku, odgrodzonego od reszty �wiata wielkimi niewidzialnymi barierami elektryczno�ci i d�wi�ku. Teraz zn�w by�o dzikie; widzia�a pl�saj�ce w wodzie delfiny i wieloryby. Raz wyda�o jej si�, �e widzi pod�u�ny kszta�t ogromnego rekina, wi�kszego ni� jakiegokolwiek z jej �wiata, by�a tego pewna.

Jednak nigdy nie by�o ciep�o. Rankami cz�sto czu�a w powietrzu mr�z. Wydawa�o si�, �e ka�dego roku jest coraz zimniej, cho� trudno by�o mie� co do tego pewno��; �a�owa�a, �e na samym pocz�tku nie pomy�leli o rejestrowaniu zmian klimatu. Ale pomimo ch�odu przekona�a si�, �e musi unika� s�o�ca. Brytyjczycy zacz�li nosi� na g�owach zawi�zane chusteczki do nosa i nawet br�zowi Macedo�czycy mieli oparzenia s�oneczne. Na kr�lewskich statkach zainstalowano grube daszki, a lekarze Aleksandra eksperymentowali z ma�ciami z o�lego mas�a i soku palmowego, w nadziei powstrzymania pal�cych promieni s�o�ca. Burze, kt�re nawiedza�y Ziemi� w pierwszym okresie po wyst�pieniu Nieci�g�o�ci, dawno min�y, ale klimat by� wyra�nie rozregulowany.

Nocami tak�e by�o dziwnie. Aleksander i jego towarzysze pili przez ca�� noc. A Bisesa siedzia�a w ciemno�ci na pok�adzie, patrz�c na przesuwaj�cy si� l�d, na kt�rym na og� nie by�o wida� �adnych �wiate�. Je�li niebo by�o czyste, przygl�da�a si� delikatnie odmienionym gwiazdozbiorom. Cz�sto widywa�a zorze, wielkie �ciany i kotary �wiat�a, wyra�nie tr�jwymiarowe struktury unosz�ce si� nad mrocznym �wiatem. Nigdy nie s�ysza�a, aby obserwowano zorze na tych szeroko�ciach geograficznych i mia�a nieprzyjemne podejrzenia, co te� mog� zwiastowa�. Nieci�g�o�� nie mia�a charakteru kosmetycznego i mog�a wnikn�� naprawd� g��boko w materi� �wiata.

Czasami towarzyszy� jej Josh. A czasami, je�li Macedo�czycy zachowywali si� cicho, znajdowali jaki� ciemny k�t i kochali si� albo po prostu przytulali do siebie.

Ale przez wi�kszo�� czasu trzyma�a si� sama. Podejrzewa�a, �e jej przyjaciele maj� racj�, �e istnia�o niebezpiecze�stwo, i� zatraci si� w Oku. Musia�a ponownie zadomowi� si� w �wiecie, a nawet Josh stanowi� tutaj przeszkod�. Jednak wiedzia�a, �e go rani.

Rzekomym celem wyprawy by�o zbadanie nowego �wiata i Aleksander co kilka dni wysy�a� ludzi w g��b l�du. Wybra� do tego celu niewielk� grup� Ira�czyk�w i Grek�w z kolonii; byli wysoce ruchliwymi, elastycznymi �o�nierzami, pe�nymi inicjatywy i odwagi. Do ka�dej grupy w��czano kilku Brytyjczyk�w i podczas ka�dego wypadu towarzyszyli im mierniczy i kartografowie.

Jednak�e pierwsze doniesienia by�y nieweso�e. Od pocz�tku badacze informowali o r�nych osobliwo�ciach: dziwnych formacjach skalnych, wyspach pe�nych niezwyk�ej ro�linno�ci i jeszcze bardziej niezwyk�ych zwierz�t. Ale te wszystkie cuda stanowi�y aspekty �wiata natury, nie pozosta�y prawie �adne �lady dzia�ania ludzi. Na przyk�ad staro�ytna cywilizacja Egiptu znikn�a ca�kowicie. Wielkie bloki monumentalnych budowli wci�� tkwi�y nietkni�te w pok�adach piaskowca, a w Dolinie Kr�l�w nie by�o �ladu istot ludzkich i tylko kilka p�ochliwych stworze� przypominaj�cych szympansy, kt�re Brytyjczycy nazywali ma�poludami, kry�o si� w k�pach drzew.

�egluga wzd�u� wybrze�a Judei stanowi�a prawdziw� odmian�. Nie by�o �ladu Nazaretu ani Betlejem i �adnego �ladu Chrystusa czy Jego M�ki. Ale w pobli�u miejsca, gdzie znajdowa�o si� Jeruzalem, rozpocz�a si� ma�a rewolucja przemys�owa kierowana przez brytyjskich in�ynier�w. Josh i Bisesa zwiedzili odlewnie i place budowy, gdzie rozradowani in�ynierowie i spoceni macedo�scy robotnicy oraz paru bystrych greckich praktykant�w budowali zbiorniki ci�nieniowe, takie jak wielkie kot�y i prowadzili do�wiadczenia nad prototypowymi elementami do parowc�w i fragmentami tor�w kolejowych. In�ynierowie uczyli si� porozumiewa� w archaicznej grece, przetykanej takimi technicznymi terminami jak wa� korbowy czy ci�nienie pary.

Podobnie jak gdzie indziej, wsz�dzie panowa� po�piech, aby zako�czy� budow�, zanim zostan� zapomniane umiej�tno�ci pierwszego pokolenia z czas�w przed pojawieniem si� Nieci�g�o�ci. Ale okaza�o si�, �e sam Aleksander, kr�l-wojownik, odnosi si� dosy� sceptycznie do spraw technologii. By zrobi� na nim wra�enie, trzeba by�o skonstruowa� prototyp. Przypomina� on troch� s�ynne aelolipile�� w utraconych czasach stanowi�y one mechaniczn� nowo�� w Aleksandrii�� i by� zwyczajnym naczyniem ci�nieniowym z dwiema sko�nymi dyszami, kt�rymi wydobywa�a si� para i kt�re kr�ci�y si� w k�ko jak zraszacz do trawnik�w. Ale Eumenes natychmiast dojrza� nowe mo�liwo�ci tego urz�dzenia.

By�a to jednak ci�ka praca. Brytyjczycy mieli tylko niewiele potrzebnych narz�dzi, a infrastruktur� przemys�ow�, w tym kopalnie w�gla i rudy �elaznej, trzeba by�o zbudowa� dos�ownie od zera. Bisesa uwa�a�a, �e mo�e min�� dwadzie�cia lat, zanim b�dzie mo�liwe skonstruowanie silnik�w r�wnie wydajnych i silnych jak, powiedzmy, maszyna parowa Jamesa Watta.

��Ale to zn�w si� zaczyna�� powiedzia� Abdikadir w ca�ym kr�lestwie Aleksandra pojawi� si� pompy pracuj�ce w coraz g��biej dr��onych kopalniach i parowce przemierzaj�ce kurcz�ce si� Morze �r�dziemne, a wielkie sieci kolejowe przetn� ca�� Azj� i dotr� do stolicy Mongo��w. To nowe Jeruzalem b�dzie warsztatem nowego �wiata.

��Ruddy by�by tym zachwycony�� powiedzia� Josh.�� Maszyny zawsze robi�y na nim wielkie wra�enie. S� jak nowa rasa w nowym �wiecie, m�wi�. M�wi� te�, �e transport to cywilizacja. Je�li kontynenty b�dzie mo�na po��czy� za pomoc� parowc�w i poci�g�w, mo�e na tym nowym �wiecie nie b�dzie ju� wojen ani r�nych narod�w, opr�cz jednego cudownego narodu, ludzko�ci!

Abdikadir powiedzia�:

��My�la�em, �e powiedzia�, i� podstaw� cywilizacji jest kanalizacja.

��To te�!

Bisesa czule wzi�a Josha za r�k�.

��Tw�j optymizm jest jak dzia�ka kofeiny, Josh.

Skrzywi� si�.

��Potraktuj� to jako komplement. Abdikadir powiedzia�:

��Ale nowy �wiat w og�le nie b�dzie przypomina� naszego �wiata. Ich, Macedo�czyk�w, jest bez por�wnania wi�cej ni� nas. Je�li powstanie nowe pa�stwo obejmuj�ce ca�y �wiat, jego j�zykiem b�dzie grecki� o ile nie mongolski. I mo�e by� pa�stwem buddyjskim�

W �wiecie pozbawionym mesjaszy dziwna bli�niacza para buddyst�w w �wi�tyni w g��bi Azji budzi�a coraz wi�ksze zainteresowanie zar�wno Macedo�czyk�w, jak i Mongo��w. Kolista droga �ycia lamy wydawa�a si� doskona�� metafor� Nieci�g�o�ci i dziwnego stanu powsta�ego potem �wiata, jak r�wnie� religii, kt�r� lama uosabia�.

��Och�� powiedzia� Josh�� szkoda, �e nie mog� przeskoczy� o dwa lub trzy stulecia w prz�d, aby zobaczy�, co wyro�nie z nasion, kt�re dzisiaj siejemy!�

Ale kiedy podr� trwa�a dalej, takie sny o budowaniu imperi�w i ujarzmianiu �wiat�w okaza�y si� zupe�nie b�ahe.

Grecja by�a pusta. Bez wzgl�du na to, jak starannie badacze Aleksandra przeczesywali g�ste lasy pokrywaj�ce wi�ksz� cz�� terytorium kraju, nie natrafiono na �aden �lad wielkich miast, Aten, Sparty czy Teb. Prawie nie by�o �lad�w ludzi, tylko kilku prymitywnie wygl�daj�cych cz�onk�w jakiego� plemienia, powiedzieli badacze, a poza tym, jak ich okre�lili, jacy� �podludzie�. Bez wielkiej nadziei na sukces Aleksander wys�a� oddzia� na p�noc, do Macedonii, aby si� dowiedzie�, co pozosta�o z jego rodzinnego kraju. Zwiadowcy powr�cili dopiero po kilku tygodniach, przynosz�c z�e wie�ci.

��Wygl�da na to�� powiedzia� Abdikadir ze smutkiem�� �e w Grecji jest teraz wi�cej lw�w ni� filozof�w.

Ale nawet lwom nie powodzi�o si� najlepiej, ponuro zauwa�y�a Bisesa.

Wsz�dzie, gdzie si� znale�li, widzieli �lady zniszcze� ekologicznych i og�lnego upadku. Greckie lasy zmarnia�y, okala�y je poro�ni�te krzakami ��ki. W Turcji tereny le��ce w g��bi l�du by�y ca�kowicie pozbawione �ycia, wsz�dzie wida� by�o tylko rdzaw� ziemi�.�� Czerwona jak na Marsie�� powiedzia� Abdikadir po powrocie z jednego ze zwiad�w. A kiedy przeszukiwali wysp�, kt�r� kiedy� nazywano Kret�, Josh zapyta�:�� Zauwa�yli�cie, jak ma�o tu ptak�w?

Trudno by�o mie� pewno�� co do rozmiar�w tego, co przepad�o, przede wszystkim dlatego, �e nie by�o sposobu, aby si� dowiedzie�, co przenikn�o przez Nieci�g�o��. Ale Bisesa podejrzewa�a, �e zacz�o si� wielkie wymieranie. Mogli tylko snu� przypuszczenia co do jego przyczyn.

��Samo wymieszanie wszystkiego musia�o spowodowa� wielkie szkody�� powiedzia�a.

Josh zaprotestowa�:

��Ale mamuty w Pary�u! Tygrysy szablastoz�bny w rzymskim Koloseum! Mir to sk�adanka rozmaitych fragment�w, podobnie jak kalejdoskop, a wra�enie jest wspania�e.

��Tak, ale ilekro� zmieszasz ze sob� rozmaite populacje, dochodzi do wymierania, kiedy istnia� pomost l�dowy mi�dzy Ameryk� P�nocn� i Po�udniow�, kiedy ludzie przewozili szczury i kozy tu i tam, rodzima fauna i flora uleg�y zniszczeniu. I tak te� musia�o by� tutaj. Stworzenia z g��bi epoki lodowcowej wyst�puj� obok gryzoni z nowo�ytnych miast, �yj�c w klimacie, kt�ry nie odpowiada �adnemu z nich. Wszystko, co przetrwa�o Nieci�g�o��, stara si� unicestwi� s�siada albo samo zostaje unicestwione.

��Tak jak my�� w�ciekle powiedzia� Abdikadir. Nic mogli�my wytrzyma� razem, prawda?

Bisesa powiedzia�a:

��Musz� nast�powa� zderzenia, mo�e to wyja�nia t� plag� owad�w, objaw szwankuj�cej ekologii. Choroby s� przenoszone tak�e przez stare granice. Jestem nieco zaskoczona, �e dot�d nie mieli�my �adnej epidemii.

Abdikadir powiedzia�:

��My, ludzie, jeste�my zbyt rozproszeni. Ale mimo wszystko mo�e mamy szcz�cie�

��Jednak nie s�ycha� �piewu ptak�w!�� narzeka� Josh.

��Ptaki s� wra�liwe, Josh�� powiedzia�a Bisesa.�� Ich siedliska, takie jak podmok�e tereny i pla�e, �atwo ulegaj� zniszczeniu w wyniku zmian klimatu. Brak ptak�w to z�y znak.

��Wi�c je�eli sytuacja jest tak trudna dla zwierz�t��� Josh waln�� zaci�ni�t� pi�ci� w szyn�.�� Musimy co� z tym zrobi�. Abdikadir si� roze�mia�, ale po chwili spowa�nia�.

��Co mianowicie?

��Wy�miewasz si� ze mnie�� powiedzia� Josh czerwony na twarzy. Zamacha� r�kami.�� Powinni�my zgromadzi� zwierz�ta w ogrodach zoologicznych albo w rezerwatach. To samo dotyczy ro�lin i drzew. Tak�e ptak�w i owad�w, zw�aszcza ptak�w! A potem, kiedy wszystko si� uspokoi, b�dziemy mogli zn�w wypu�ci� zwierz�ta na wolno��

��I tak powstanie nowy Eden, co?�� powiedzia�a Bisesa.�� Kochany Josh, wcale nie wy�miewamy si� z ciebie. I powinni�my przedstawi� tw�j pomys� zebrania okaz�w fauny i flory Aleksandrowi: je�li przywr�cono do �ycia mamuta i nied�wiedzia jaskiniowego, zachowajmy kilka z nich. Ale chodzi o to, �e to wszystko jest bardziej skomplikowane, przekonali�my si� o tym na w�asnej sk�rze. Chroni� ekosfer�, a tym bardziej j� naprawia�, nie jest tak �atwo, zw�aszcza �e nigdy nie wiedzieli�my, jak funkcjonuje. Wcale nie jest statyczna, podlega wielkim, dynamicznym cyklom� Wymieranie jest nieuniknione, wyst�puje tak�e w najkorzystniejszych warunkach. Bez wzgl�du na to, jak si� b�dziemy stara�, nie zdo�amy zachowa� wszystkiego.

Josh powiedzia�:

��Wi�c co mamy robi�? Po prostu opu�ci� r�ce i pokornie podda� si� wyrokom losu?

��Nie�� powiedzia�a Bisesa.�� Ale musimy pogodzi� si� z naszymi ograniczeniami. Jest nas tylko garstka. Nie zdo�amy ocali� �wiata, Josh. Nawet nie wiemy, jak by to mo�na zrobi�. Dobrze, je�eli ocalimy samych siebie. Musimy by� cierpliwi.

Abdikadir powiedzia� ponuro:

��Tak, cierpliwi. Ale Nieci�g�o�� zada�a �wiatu straszliwe rany w ci�gu u�amka sekundy. �eby si� zabli�ni�y, trzeba milion�w lat�

��I to nie ma nic wsp�lnego z losem�� powiedzia� Josh.�� Je�li bogowie Oka byli na tyle uczeni, aby rozerwa� przestrze� i czas, czy nie mogli przewidzie�, co si� stanie z nasz� ekologi�?

Zapad�o milczenie, a w oddali powoli przesuwa�y si� g�ste, zmarnia�e i gro�ne d�ungle Grecji.

W�ochy wydawa�y si� r�wnie opustosza�e jak Grecja. Nie znale�li �adnego �ladu miast-pa�stw, kt�re pami�tali Macedo�czycy, czy nowoczesnych miast z czas�w Bisesy. U uj�cia Tybru nie by�o �ladu wielkich urz�dze� portowych zbudowanych za czas�w imperium rzymskiego, kt�re obs�ugiwa�y wielkie statki przewo��ce ziarno, zapewniaj�c zaopatrzenie temu nadmiernie rozro�ni�temu miastu.

Aleksander by� zaintrygowany opisem, w jaki spos�b Rzym, za jego czas�w zaledwie ambitne miasto-pa�stwo, pewnego dnia zbudowa� imperium, kt�re dor�wnywa�o jego w�asnemu. Dlatego zebra� kilka statk�w rzecznych i u�o�ywszy si� pod jaskrawym, fioletowym daszkiem, poprowadzi� ca�� grup� w g�r� rzeki.

Siedem wzg�rz Rzymu mo�na by�o rozpozna� natychmiast. Ale samo miejsce by�o niezamieszkane, poza paroma szpetnymi warowniami, kt�re przysiad�y na Palatynie, gdzie w przysz�o�ci miano wznie�� pa�ace cezar�w. Aleksander uzna� to za wielki �art i wspania�omy�lnie postanowi� darowa� �ycie swym historycznym konkurentom.

Sp�dzili noc, rozbiwszy ob�z na pobliskiej bagnistej nizinie, kt�ra kiedy� mia�a si� sta� Forum Romanum. Na niebie zap�on�a kolejna osza�amiaj�ca zorza, na widok kt�rej Macedo�czycy wydali okrzyk podziwu.

Bisesa nie by�a geologiem, ale zastanawia�a si�, co musia�o si� sta� g��boko w j�drze Ziemi, kiedy z zasadniczo odmiennych fragment�w powstawa�a nowa planeta. J�dro Ziemi stanowi�a wiruj�ca bry�a �elaza wielko�ci Ksi�yca. Je�eli szew si�ga� samego �rodka Mira, we wn�trzu tej posk�adanej byle jak miniaturowej, wewn�trznej planety musz� powstawa� turbulencje. Pr�dy w warstwach zewn�trznych, w p�aszczu, tak�e musia�yby zosta� zaburzone w wyniku wytrysk�w p�ynnej magmy, wysokich na setki kilometr�w i nieustannie zderzaj�cych si� ze sob�. By� mo�e skutki takich g��bokich burz s� teraz odczuwalne na powierzchni planety.

Pole magnetyczne planety wytwarzane przez wielkie, �elazne, wiruj�ce j�dro, musia�o ulec dramatycznej zmianie. Mo�e to t�umaczy�o te zorze i wadliwe dzia�anie kompas�w. Dawniej to pole magnetyczne chroni�o kruche organizmy �ywe przed deszczem promieniowania kosmicznego�� ci�kich cz�stek pochodzenia s�onecznego i promieniowania resztkowego po wybuchu supernowych. Zanim pole magnetyczne powr�ci do dawnego stanu, pojawi� si� defekty wywo�ane promieniowaniem: nowotwory i liczne mutacje, z kt�rych wi�kszo�� b�dzie szkodliwa dla zdrowia. A je�li warstwa ozonowa tak�e zosta�a zniszczona, zwi�kszone nat�enie promieniowania ultrafioletowego mo�e t�umaczy� silniejsze dzia�anie promieni s�onecznych i wyrz�dzi dalsze szkody wszystkim organizmom �ywym znajduj�cym si� na powierzchni Ziemi.

Ale istnia�y tak�e inne odmiany �ycia. Pomy�la�a o gor�cej biosferze, dawnych ciep�olubnych organizmach, kt�re przetrwa�y od najwcze�niejszych czas�w istnienia Ziemi, pozostaj�c w pobli�u podmorskich kana��w wulkanicznych i g��boko wewn�trz ska�. Promieniowanie ultrafioletowe na powierzchni nie b�dzie dla nich problemem, ale je�li �wiat zosta� rozszczepiony do samego j�dra, ich dawne kr�lestwo musia�o zosta� podzielone, tak jak na powierzchni. Czy tam, w g��bi ska�, tak�e trwa powolne wymieranie, tak samo jak na powierzchni? I czy we wn�trzu tego �wiata te� zagrzebane s� Oczy, kt�re obserwuj� to wszystko?

Flota �eglowa�a dalej, obserwuj�c po�udniowe wybrze�e Francji, a nast�pnie wschodnie i po�udniowe wybrze�e Hiszpanii, zmierzaj�c w stron� Gibraltaru.

By�o niewiele �lad�w cz�owieka, ale w skalistym terenie po�udniowej Hiszpanii zwiadowcy natkn�li si� na ludzi kr�pej budowy cia�a, z krzaczastymi brwiami i obdarzonych wielk� si��, kt�rzy na widok Macedo�czyk�w umkn�li. Bisesa wiedzia�a, �e obszar ten by� jedn� z ostatnich enklaw neandertalczyk�w, gdy Homo sapiens posuwa� si� na zach�d przez terytorium Europy. Je�eli byli to rzeczywi�cie p�ni neandertalczycy, mieli powody, �eby mie� si� przed lud�mi na baczno�ci.

Aleksander by� znacznie bardziej zaintrygowany sam� cie�nin�, kt�r� nazywa� S�upami Heraklesa. Ocean rozci�gaj�cy si� za t� bram� nie by� ca�kiem nieznany w czasach Aleksandra. Dwa stulecia przed Aleksandrem Kartagi�czyk imieniem Hanno, �egluj�c na po�udnie, op�yn�� zachodnie wybrze�e Afryki. Istnia�y tak�e nie do ko�ca udokumentowane doniesienia o badaczach, kt�rzy skierowali si� na p�noc i odkryli dziwne, ch�odne krainy, gdzie l�d tworzy� si� latem, a s�o�ce nie zachodzi�o nawet o p�nocy. Aleksander wykorzysta� nowo nabyt� wiedz� o kszta�cie �wiata; takie dziwy by�y �atwe do wyja�nienia, je�li przyj��, �e poruszamy si� po powierzchni kuli.

Aleksander marzy�, �eby stawi� czo�o wielkiemu oceanowi po drugiej stronie cie�niny. Josh by� za tym ca�ym sercem, pragn�c nawi�za� kontakt ze spo�eczno�ci� Chicago, kt�ra mog�a by� niezbyt odleg�a w czasie od jego w�asnej epoki. Ale sam Aleksander by� bardziej zainteresowany dotarciem do nowej wyspy na �rodku Atlantyku, o kt�rej meldowa� Sojuz; by� poruszony opisami Bisesy podr�y na Ksi�yc i powiedzia�, �e podbi� kraj to jedno, ale by� pierwszym cz�owiekiem, kt�rego stopa tam stanie, to co� zupe�nie innego.

Ale nawet Kr�l mia� ograniczenia. Przede wszystkim jego ma�e statki nie by�y w stanie �eglowa� d�u�ej ni� przez kilka dni bez konieczno�ci zawijania do brzegu. Spokojna perswazja doradc�w przekona�a go, �e nowy �wiat na zachodzie mo�e poczeka�. I z mieszanin� niech�ci i oczekiwania Aleksander zgodzi� si� wraca�.

Flota po�eglowa�a z powrotem wzd�u� po�udniowego brzegu Morza �r�dziemnego. Podr� niczym si� nie wyr�nia�a, wybrze�e Afryki by�o najwyra�niej niezamieszkane.

Bisesa zn�w zamkn�a si� w sobie. Tygodnie sp�dzone z wypraw� Aleksandra oderwa�y j� od intensywnych prze�y� zwi�zanych z badaniem Oka i da�y czas na zastanowienie si� nad tym, czego si� dowiedzia�a. Teraz pustka zar�wno morza, jak i l�du sprawi�a, �e tajemnice zwi�zane z Okiem zn�w od�y�y w jej umy�le.

Abdikadira zw�aszcza Josh pr�bowali jako� j� z tego wyrwa�. Pewnej nocy, kiedy siedzieli na pok�adzie, Josh szepn��:

��Wci�� nie rozumiem, sk�d to wiesz. Kiedy patrz� na Oko, nie czuj� nic. Jestem got�w uwierzy�, �e ka�de z nas posiada wewn�trzne poczucie istnienia innych, �e umys�y, samotne wyspy na wielkim, mrocznym oceanie czasu, potrafi� si� odszuka�. Dla mnie Oko to wielka tajemnica i najwyra�niej o�rodek budz�cej groz� pot�gi, ale to jest pot�ga maszyny, nie umys�u.

Bisesa powiedzia�a:

��To nie umys�, ale jakby kana� prowadz�cy do wielu umys��w. Oni s� jak cienie na ko�cu ciemnego korytarza. Ale tam s�.�� Nie potrafi�a s�owami wyrazi� tego rodzaju wra�e�, bo jak podejrzewa�a, �adna istota ludzka nie do�wiadcza�a dotychczas takich prze�y�.�� Musisz mi zaufa�, Josh.

Mocniej otoczy� j� ramionami.

��Ufam ci i wierz�. Inaczej nie by�oby mnie tutaj�

��Wiesz, czasami my�l�, �e te wszystkie plastry czasu, kt�re odwiedzamy, to po prostu urojenia. Fragmenty snu.

Abdikadir zmarszczy� brwi, a jego niebieskie oczy zaja�nia�y w �wietle lamp.

��Co przez to rozumiesz? Usi�owa�a wyrazi� swoje wra�enia.

My�l�, �e w pewnym sensie jeste�my zawarci w Oku.�� Wycofa�a si� na bezpieczny grunt fizyki.�� Pomy�lcie o tym w taki spos�b. Podstawowe elementy naszej rzeczywisto�ci�

��Male�kie struny�� powiedzia� Josh.

��W�a�nie. One nie s� jak struny skrzypiec. Mog� rozmaicie owija� si� wok� ukrytego stratum, kt�re jest jak ich p�yta rezonansowa. Wyobra�my sobie p�tle strun unosz�ce si� swobodnie na powierzchni p�yty, podczas gdy inne s� owini�te wok� niej. Je�li zmienimy wymiary stratum�� je�li uczynimy je grubszym�� energia owini�tych strun wzro�nie, ale energia oscylacyjna p�tli zmaleje. A to b�dzie mia�o wp�yw na obserwowalny wszech�wiat. Je�eli taki stan utrzyma si� dostatecznie d�ugo, dwa wymiary, d�ugi i kr�tki, zamieni� si� miejscami� S� powi�zane relacj� inwersji przestrzennej�

Josh pokr�ci� g�ow�.

��Pogubi�em si�.

��My�l�, �e ona m�wi�� powiedzia� Abdikadir�� �e w tym modelu fizyki odleg�o�ci bardzo du�e i bardzo ma�e s� w pewnym sensie r�wnowa�ne.

��Tak�� powiedzia�a.�� O to w�a�nie chodzi. Kosmos i cz�stki subatomowe�� jedno jest odwrotno�ci� drugiego, je�li spojrze� na to we w�a�ciwy spos�b.

��A Oko�

��Oko zawiera m�j obraz�� powiedzia�a�� tak jak na mojej siatk�wce znajduje si� tw�j obraz, Josh. Ale my�l�, �e w wypadku Oka rzeczywisto�� mojego obrazu i obrazu �wiata to co� wi�cej ni� sama projekcja.

Abdikadir zmarszczy� brwi.

��Wi�c zniekszta�cone obrazy w Oku nie s� jedynie cieniem naszej rzeczywisto�ci. I manipuluj�c tymi obrazami, Oko jako� jest w stanie kontrolowa� to, co si� dzieje w �wiecie zewn�trznym. Mo�e w�a�nie w ten spos�b wywo�a�o Nieci�g�o��. Czy tak w�a�nie my�lisz?

��Jak lalki voodoo powiedzia� Josh oczarowany tym pomys�em.�� Oko zawiera �wiat voodoo� Ale Abdikadir niezupe�nie ma racj�, prawda, Biseso? Oko niczego nie robi. Powiedzia�a�, �e cho� Oko jest cudownym narz�dziem, jest tylko narz�dziem. I �e wyczuwa�a�, jak�� obecno�� poza nim, kt�ra nim kieruje. Wi�c Oko nie jest �adnym demonicznym bytem. To jedynie� jedynie�

��Panel sterowania�� szepn�a.�� Zawsze wiedzia�am, �e jeste� bystry, Josh.

��Ach�� powoli powiedzia� Abdikadir.�� Zaczynam rozumie�. Wierzysz, �e masz w jakiej� mierze dost�p do tego panelu. �e mo�esz wp�ywa� na Oko. I to ci� przera�a.

Nie potrafi�a spojrze� mu w oczy.

Josh powiedzia� oszo�omiony:

��Ale je�li mo�esz wp�ywa� na Oko, o co je poprosi�a�?

Ukry�a twarz.

���eby pozwoli�o mi wr�ci� do domu�� wyszepta�a.�� I my�l�

��Co?

��My�l�, �e mog�oby. Tamci zaszokowani zamilkli. Ale w ko�cu powiedzia�a to i teraz wiedzia�a, �e jak tylko ta wyprawa dobiegnie ko�ca, musi jeszcze raz stan�� twarz� w twarz z Okiem, znowu rzuci� mu wyzwane albo pr�buj�c, umrze�.

Kilka dni przed dotarciem do Aleksandrii flota przybi�a do brzegu. W tym miejscu, jak zapewniali geografowie Aleksandra, znajdowa�o si� Paraetonium, miasto, kt�re kiedy� odwiedzi�, chocia� teraz nie pozosta� po nim nawet �lad. Tam spotka� ich Eumenes. Powiedzia�, �e pragnie towarzyszy� Kr�lowi, kiedy ten idzie �ladami najwa�niejszej pielgrzymki swego �ycia.

Aleksander kaza� zwiadowcom sp�dzi� wielb��dy, kt�re by�y objuczone zapasami wody na pi�� dni podr�y. Szybko utworzy�a si� niewielka grupa licz�ca nie wi�cej ni� dwana�cie os�b, w tym Aleksander, Eumenes, Josh i Bisesa oraz kilku cz�onk�w ochrony. Macedo�czycy ubrali si� w d�ugie bedui�skie szaty; byli tu ju� przedtem i wiedzieli, czego oczekiwa�. Nowo�ytni poszli za ich przyk�adem.

Wyruszyli na po�udnie, w g��b l�du. Podr� mia�a trwa� kilka dni. Posuwaj�c si� wzd�u� granicy Egiptu i Libii, szli �a�cuchem zerodowanych wzg�rz. Kiedy zesztywnienie cz�onk�w ust�pi�o, a mi�nie i p�uca zacz�y reagowa� na ruch, Bisesa zda�a sobie spraw�, i� monotonny ch�d sprawi�, �e opu�ci�y j� natr�tne my�li. Dodatkowa terapia, pomy�la�a. W nocy spali w namiotach, owin�wszy si� swymi bedui�skimi szatami. Drugiego dnia z�apa�a ich gor�ca burza piaskowa. Potem w�drowali w�wozem zas�anym muszelkami i krain� pe�n� ska� wyrze�bionych przez wiatr, a na koniec r�wnin� pokryt� grubym �wirem.

W ko�cu dotarli do ma�ej oazy. By�y tam palmy, a nawet ptaki, przepi�rka i sok�, kt�re ocala�y po�r�d wymar�ej podmok�ej niziny. Nad ca�ym miejscem g�rowa�a surowa, zrujnowana cytadela, a w pobli�u �r�de� sta�y ma�e, na wp� zaro�ni�te sanktuaria. Nie by�o �adnych ludzi, �adnych oznak zamieszkania, tylko malownicze ruiny.

Otoczony stra�nikami Aleksander ruszy� naprz�d. Min�� zniszczone fundamenty nieistniej�cych budynk�w i dotar� do schod�w, kt�re prowadzi�y do czego�, co kiedy� by�o �wi�tyni�. Kiedy wchodzi� po tych zniszczonych schodach, wyra�nie dr�a�. Zbli�y� si� do go�ej, pokrytej py�em platformy i ukl�k� z pochylon� g�ow�.

Eumenes mrukn��:

��Kiedy byli�my tutaj, miejsce by�o stare, ale nie zrujnowane. B�g Ammon przybywa� tu w swej �wi�tej �odzi niesionej na ramionach s�ug, a dziewice �piewa�y pie�ni o jego bosko�ci. Kr�l wchodzi� do naj�wi�tszego sanktuarium, niewielkiego pomieszczenia pokrytego pniami palm, gdzie zasi�ga� rady wyroczni. Nigdy nie wyjawia� pyta�, kt�re zadawa�, nawet mnie, nawet Hefajstionowi. I to w�a�nie tutaj Aleksander zda� sobie spraw� ze swej bosko�ci.

Bisesa zna�a t� histori�. Podczas pierwszej pielgrzymki Aleksandra Macedo�czycy uto�samili libijskiego boga z g�ow� barana, Ammona, z greckim Zeusem, a Aleksander dowiedzia� si�, �e jego prawdziwym ojcem jest Zeus-Ammon, a nie macedo�ski kr�l Filip. Od tej chwili przez reszt� �ycia nosi� Ammona w swym sercu.

Kr�l robi� wra�enie zdruzgotanego. Mo�e mia� nadziej�, �e to sanktuarium jako� przetrwa�o Nieci�g�o��, �e to miejsce, naj�wi�tsze ze wszystkich, mo�e zosta�o oszcz�dzone. Ale tak si� nie sta�o i zasta� tu jedynie pi�tno nieub�aganego czasu.

Bisesa mrukn�a do Eumenesa:

��Powiedz mu, �e nie zawsze tak by�o. Powiedz mu, �e w dziewi�� stuleci p�niej, kiedy miejsce to sta�o si� cz�ci� Imperium Rzymskiego, a chrze�cija�stwo zosta�o uznane za oficjaln� religi� Imperium, wci�� istnia�a grupa wyznawc�w, tu, w tej oazie, kt�ra nadal oddawa�a cze�� Zeusowi-Ammonowi i samemu Aleksandrowi.

Eumenes powa�nie skin�� g�ow� i ostro�nie przekaza� te wiadomo�ci z przysz�o�ci. Kr�l co� odpowiedzia� i Eumenes wr�ci� do Bisesy.

��M�wi, �e nawet b�g nie jest w stanie pokona� czasu, ale dziewi��set lat powinno wystarczy� ka�demu.

Grupa zosta�a przez ca�y dzie� w oazie, aby odzyska� si�y i napoi� wielb��dy, po czym wr�ci�a na brzeg morza.

W tydzie� po powrocie do Babilonu Bisesa oznajmi�a, �e wierzy, i� Oko Marduka ode�le j� do domu.

Informacja ta spotka�a si� z og�lnym niedowierzaniem, nawet ze strony jej najbli�szych przyjaci�. Wyczu�a, i� Abdikadir uwa�a, �e to tylko pobo�ne �yczenia, �e jej wra�enia zwi�zane z Okiem i kryj�cymi si� za nim istotami to czysta fantazja, �e wszystko to nie jest niczym wi�cej ni� to, w co sama chce wierzy�.

Jednak�e Aleksander postawi� jej proste pytanie:

��Dlaczego ty?

��Bo o to poprosi�am�� odpar�a po prostu. Rozwa�y� jej s�owa, skin�� g�ow� i pozwoli� odej��. Jednak wszyscy jej towarzysze, nowo�ytni, Macedo�czycy i Brytyjczycy, zaakceptowali jej szczero�� i pomagali w przygotowaniach do podr�y. Zaakceptowali nawet podan� przez ni� dat�. Nadal nie mia�a �adnych dowod�w i nawet nie by�a pewna, czy poprawnie interpretuje swe niejasne wra�enia wyniesione z kontakt�w z Okiem. Ale wszyscy traktowali j� powa�nie, co jej pochlebia�o, nawet je�li niekt�rzy troch� gadali, �e b�dzie jej g�upio, je�li Oko wystawi j� do wiatru.

Kiedy nadszed� ostatni dzie�, Bisesa usiad�a z Joshem w komnacie Marduka; milcz�ce Oko unosi�o si� nad ich g�owami. Przywarli do siebie. Przed chwil� kochali si� na przek�r beznami�tnemu spojrzeniu Oka, ale nawet to nie zdo�a�o wyprze� jego obrazu z ich �wiadomo�ci. Wszystko, czego teraz pragn�li, to wzajemna pociecha.

Josh szepn��:

��My�lisz, �e ich w og�le obchodzi to, co uczynili, �wiat, kt�ry rozbili na kawa�ki, ludzie, kt�rzy zgin�li?

��Nie. By� mo�e takie emocje interesuj� ich z czysto akademickiego punktu widzenia. Nic ponadto.

��Wi�c s� gorsi ode mnie. Je�eli widz� zabite dziecko, potrafi� si� tym przej��, odczuwam b�l.

��Tak, Josh�� powiedzia�a cierpliwie�� ale nie obchodz� ci� miliony bakterii, kt�re ka�dej sekundy gin� w twoim brzuchu. My nie jeste�my bakteriami, jeste�my z�o�onymi, niezale�nymi istotami, obdarzonymi �wiadomo�ci�. Ale oni tak nad nami g�ruj�, �e dla nich jeste�my niczym.

��Wi�c dlaczego mieliby odes�a� ci� do domu?

��Nie wiem. Przypuszczam, �e dlatego, �e to ich bawi. Spojrza� na ni� spode �ba.

��To, czego oni chc�, nie ma znaczenia. Jeste� pewna, �e ty tego chcesz, Biseso? Nawet je�eli wr�cisz do domu, co b�dzie, je�li Myra ci� nie chce?

Obr�ci�a si�, �eby na niego popatrze�. W mrocznym �wietle lampy jej oczy wydawa�y si� ogromne, sk�ra bardzo g�adka, wygl�da�a tak m�odo.

��To �mieszne.

��Czy rzeczywi�cie? Biseso, kim jeste�? Kim jest ona? Po pojawieniu si� Nieci�g�o�ci wszyscy mamy roz�upane ja, nale��ce do r�nych �wiat�w. Mo�e jaki� fragment ciebie samej m�g�by wr�ci� do jakiego� fragmentu Myry�

Dotkni�ta do �ywego wybuch�a gniewem, daj�c upust skomplikowanym uczuciom, jakie �ywi�a do Myry i Josha.

��Nie wiesz, o czym m�wisz.

Westchn��.

��Nie mo�esz wr�ci�, Biseso. To by nic nie znaczy�o. Zosta� tutaj.�� Chwyci� jej d�onie.�� Mamy tu do zbudowania domy, pola, kt�re trzeba uprawia� i wychowywa� dzieci. Zosta� tu ze mn� Biseso, i urod� mi dzieci. Ten �wiat ju� nie jest jakim� obcym artefaktem, to nasz dom.

Nagle z�agodnia�a.

��Och, Josh.�� Przyci�gn�a go do siebie.�� Kochany Josh. Chc� zosta�, uwierz mi. Ale nie mog�. Nie chodzi tylko o Myr�. To jest szansa, Josh. Szansa, jakiej nie dali nikomu innemu. Bez wzgl�du na ich motywy musz� j� wykorzysta�.

��Dlaczego?

��Bo mog� si� czego� dowiedzie�. Dlaczego to si� sta�o. O nich. O tym, co mo�emy z tym zrobi� w przysz�o�ci.

��Ach.�� U�miechn�� si� smutno.�� Powinienem by� wiedzie�. Mog� dyskutowa� z matk� ojej mi�o�ci do dziecka, ale nie mog� stan�� na drodze jej �o�nierskim obowi�zkom.

��Och, Josh�

��We� mnie ze sob�. Wyprostowa�a si�, zaskoczona.

��Tego nie oczekiwa�am.

��Biseso, jeste� dla mnie wszystkim. Nie chc� tu zosta� bez ciebie. Chc� ci towarzyszy�, gdziekolwiek p�jdziesz.

��Ale ja mog� zgin�栗 powiedzia�a �agodnie.

��Je�li zgin� u twego boku, umr� szcz�liwy. Po c� jest �ycie?

��Josh, nie wiem, co powiedzie�. Ci�gle ci� rani�.

��Nie�� odpar� �agodnie.�� Myra zawsze tu jest, je�li nie mi�dzy nami, to u twego boku. Rozumiem to.

��Nikt przedtem nie kocha� mnie w taki spos�b. Znowu si� obj�li i przez chwil� nie przerywali milczenia. Potem powiedzia�:

��Wiesz, oni nie maj� imienia.�� Kto?

��Te z�owrogie istoty, kt�re to wszystko uknu�y. To nie B�g ani bogowie�

��Nie�� powiedzia�a. Zamkn�a oczy. Wyczuwa�a ich nawet w tej chwili, jak powiew z wn�trza starego, gin�cego drzewa, suchego, szeleszcz�cego i dotkni�tego rozk�adem.�� Nie s� bogami. Pochodz� z tego wszech�wiata, tu si� urodzili. Ale s� starzy, ogromnie starzy, tak starzy, �e przekracza to granice naszej wyobra�ni.

���yli zbyt d�ugo.

��By� mo�e.

��Wi�c tak ich nazwiemy.�� I uni�s�szy g�ow�, wyzywaj�co spojrza� na Oko.�� Pierworodni. I niech ich piek�o poch�onie.

A�eby uczci� osobliw� podr� Bisesy, Aleksander rozkaza� przygotowa� wspania�� uczt�. Trwa�a trzy dni i trzy noce. By�y zawody lekkoatletyczne, wy�cigi konne, muzyka i ta�ce, a nawet ogromne battue w mongolskim stylu; opowie�ci o nim wywar�y wra�enie nawet na Aleksandrze.

Ostatniego wieczoru Bisesa i Josh byli go��mi honorowymi na wystawnym bankiecie w pa�acu zarekwirowanym przez Aleksandra. Kr�l uczyni� Bisesie zaszczyt, wyst�puj�c w postaci Ammona, swego boskiego ojca, w ozdobnych pantoflach, z rogami na g�owie i fioletowej pelerynie. By� to wiecz�r pe�en zgie�ku i pija�stwa, jak z okazji ostatniego wyst�pu klubu rugby. Oko�o trzeciej nad ranem alkohol zwali� z n�g biednego Josha, kt�rego szambelanowie Aleksandra musieli odnie�� do sypialni.

W �wietle pojedynczej lampy oliwnej Bisesa, Abdikadir i Casey siedzieli obok siebie na drogich sofach, a u ich st�p p�on�o ma�e ognisko.

Casey popija� z wysokiej szklanicy. Wyci�gn�� j� w stron� Bisesy.

��Babilo�skie wino. Lepsze ni� ten macedo�ski zajzajer. Chcesz troch�?

U�miechn�a si� i odm�wi�a.

��My�l�, �e jutro powinnam by� trze�wa. Casey chrz�kn��.

��Z tego co wiem o Joshu, jedno z was rzeczywi�cie powinno.

Abdikadir powiedzia�:

��Wi�c jeste�my ostatnimi lud�mi, kt�rzy pozostali z dwudziestego pierwszego wieku. Nie pami�tam, kiedy ostatnio byli�my we tr�jk�.

Casey powiedzia�:

��Ani razu od dnia katastrofy helikoptera.

��W taki spos�b o tym my�licie?�� zapyta�a Bisesa.�� Nie od dnia, kiedy �wiat si� rozlecia�, ale od dnia, gdy stracili�my Ptaka?

Casey wzruszy� ramionami.

��Jestem zawodowcem. Straci�em sw�j statek. Kiwn�a g�ow�.

��Jeste� porz�dnym cz�owiekiem, Casey. Daj mi to.�� Wyrwa�a mu kubek i poci�gn�a wina. By�o mocne, mia�o smak starego, prawie zwietrza�ego trunku pochodz�cego z jakiej� dobrej winnicy.

Abdikadir obserwowa� j� swymi jasnymi oczyma.

��Josh rozmawia� ze mn� dzi� wiecz�r, zanim upi� si� tak, �e w og�le nie m�g� m�wi�. My�li, �e co� przed nim ukrywasz�� nawet teraz�� co�, co dotyczy Oka.

��Nie zawsze wiem, co mu powiedzie栗 odrzek�a.�� To cz�owiek z dziewi�tnastego wieku. Chryste, on jest taki m�ody.

��Ale nie jest dzieckiem, Bis�� powiedzia� Casey.�� Ludzie m�odsi od niego umierali za nas, walcz�c z Mongo�ami. I wiesz, �e jest got�w odda� za ciebie �ycie.

��Wiem.

��Wi�c�� powiedzia� Abdikadir�� o czym mu nie chcesz powiedzie�?

��O moich najgorszych podejrzeniach.

��To znaczy?

��O faktach, kt�re mieli�my przed oczyma od pierwszego dnia. S�uchajcie, nasz kawa�ek Afganistanu�� i niebo ponad nim, kt�re uratowa�o Sojuz to wszystko, co przenikn�o przez Nieci�g�o�� z naszych czas�w. I cho� szukali�my z ca�ych si�, nie znale�li�my niczego z czas�w p�niejszych. Byli�my ostatnimi pr�bkami, jakie pobrano. Czy to nie wydaje wam si� dziwne?

Dlaczego trwaj�ca dwa miliony lat historia mia�aby si� ko�czy� na nas?

Abdikadir kiwn�� g�ow�.�� Poniewa� jeste�my ostatni. Po nas nie ma ju� nic do pr�bkowania. To by� nasz ostatni rok, nasz ostatni miesi�c, nawet nasz ostatni dzie�.

��My�lꠗ powoli powiedzia�a Bisesa�� �e co� strasznego musi si� zdarzy� owego ostatniego dnia, strasznego dla ca�ego rodzaju ludzkiego albo dla �wiata. Mo�e dlatego nie powinni�my si� przejmowa� paradoksami czasu. Powrotem i zmianami historii. Bo po nas Ziemia nie b�dzie ju� mia�a �adnej historii, kt�r� mo�na by zmienia�

Abdikadir powiedzia�:

��I mo�e to jest odpowied� na pytanie, kt�re mi przysz�o do g�owy, kiedy przedstawia�a� swoje pogl�dy dotycz�ce rozdarcia czasoprzestrzeni. Takie rozdarcie poch�on�oby bez dw�ch zda� ogromne ilo�ci energii. Czy taki w�a�nie los czeka Ziemi�?�� Zamacha� r�kami.�� Jaka� gigantyczna katastrofa. Wyzwolenie ogromnej ilo�ci energii, w obliczu kt�rej Ziemia by�aby jak p�atek �niegu w palenisku, burzy, kt�ra rozerwa�aby sam� struktur� przestrzeni i czasu�

Casey zamkn�� oczy i poci�gn�� �yk wina.

��Chryste, Bis. Wiedzia�em, �e zepsujesz nam humor.

��I mo�e to jest g��wny pow�d pobierania pr�bek�� doko�czy� Abdikadir.

Dotychczas nie pomy�la�a o tym.

��Co masz na my�li?

��Biblioteka za chwil� sp�onie. Co wtedy robisz? Przebiegasz galerie, chwytaj�c, co zdo�asz. Mo�e budowa Mira to �wiczenie z ratowania zbior�w.

Nadal nie otwieraj�c oczu, Casey powiedzia�:

��Albo z pl�drowania.

��Co?

��Mo�e ci Pierworodni nie s� tu tylko po to, aby rejestrowa� koniec. Mo�e go spowodowali. Id� o zak�ad, �e o tym tak�e nie pomy�la�a�, Bis.

Abdikadir powiedzia�:

��Dlaczego nie mog�a� tego powiedzie� Joshowi?

��Bo jest pe�en nadziei. Nie mog�am jej zburzy�.

Przez chwil� siedzieli w napi�tym, z�owieszczym milczeniu. Potem zacz�li rozmawia� o swoich planach na przysz�o��.

Abdikadir powiedzia�:

��My�l�, �e Eumenes uwa�a mnie za u�yteczne narz�dzie w swym nieustannym d��eniu do rozerwania Kr�la. Zaproponowa�em zorganizowanie wyprawy do �r�de� Nilu. Wydaje si�, �e Pierworodni zachowali fragmenty ludzko�ci jako istotnej odmiany r�ni�cej nas od potomk�w szympans�w. Ale kim byli ci potomkowie? Jakie cechy tych w�ochatych przodk�w Pierworodni uznali za ludzkie? Oto nagroda, kt�r� chc� skusi� Aleksandra�

��To ambitny pomys��� powiedzia�a Bisesa. Jednak w g��bi duszy w�tpi�a, czy Aleksander da�by si� na to nabra�. To jego �wiatopogl�d mia� kszta�towa� najbli�sz� przysz�o��. I to by� sen o bohaterach, bogach i mitach, nie za� poszukiwanie rozwi�za� problem�w naukowych.�� Mam wra�enie, �e gdziekolwiek by� si� nie uda�, zawsze znajdziesz jakie� miejsce dla siebie, Abdi.

U�miechn�� si�.

��My�l�, �e zawsze mia�em sk�onno�� do safizmu. Wewn�trzne poszukiwanie wiary. To, gdzie jestem, nie ma znaczenia.

��Szkoda, �e nie czuj� tak samo�� powiedzia�a powa�nie. Casey powiedzia�:

��Je�li o mnie chodzi, nie chc� sp�dzi� �ycia w parku rozrywki Jamesa Watta. Pr�buj� o�ywi� jaki� inny przemys��� elektryczny, mo�e nawet elektroniczny�

��On chce powiedzie栗 powiedzia� Abdikadir sucho�� �e zostanie nauczycielem.

Casey troch� si� skrzywi�, po czym postuka� si� w sw� wielk� g�ow�.

��Po prostu chc� mie� pewno��, �e to, co mam tutaj, nie umrze wraz ze mn� i ci biedni durnie nie b�d� musieli odkrywa� wszystkiego na nowo.

Bisesa �cisn�a go za r�k�.

��W porz�dku, Casey� My�l�, �e b�dziesz dobrym nauczycielem. Zawsze my�la�am o tobie jak o zast�pczym ojcu.

Casey, kln�c po angielsku, grecku i nawet po mongolsku naprawd� robi� wra�enie. Bisesa wsta�a.

��Ch�opaki�� przykro mi, �e musz� to powiedzie�, ale my�l�, �e powinnam si� troch� przespa�.

Wszyscy odruchowo si� poderwali i obj�li r�kami, z g�owami tu� obok siebie, kul�c si� jak pi�karze.

Casey powiedzia�:

��Potrzebujesz jakiego� strzelca?

��Mam ju� takiego� Jeszcze jedno�� szepn�a Bisesa.�� Wypu��cie ma�poludy. Je�eli ja mam wydosta� si� z tej klatki, one tak�e powinny.

Casey powiedzia�:

��Obiecuj� �adnych po�egna�, Bis.

��Tak. �adnych po�egna�. Abdikadir powiedzia�:

��Po co dano nam �ycie, �eby je tak odbiera�?� Casey chrz�kn��.

��Milton. Raj utracony, prawda? Wyzwanie rzucone Bogu przez szatana.

Bisesa powiedzia�a:

��Nigdy mnie nie przestaniesz zadziwia�, Casey. Pierworodni nie s� bogami.�� U�miechn�a si� ch�odno.�� Ale zawsze podziwia�am szatana.

��Pieprzy� to�� powiedzia� Casey.�� Pierworodnych trzeba zatrzyma�.

Po d�ugiej chwili odesz�a, a oni zostali ze swoim winem.

Bisesa odszuka�a Eumenesa i poprosi�a o pozwolenie opuszczenia bankietu.

Eumenes siedzia� wyprostowany i z pozoru trze�wy. Powiedzia� sw� nieco koturnow� angielszczyzn�:

��Doskonale. Ale �askawa pani, tylko pod warunkiem, �e wolno mi b�dzie towarzyszy� pani przez chwil�.

W towarzystwie kilku stra�nik�w ruszyli g��wn� ulic� Babilonu. Wst�pili do domu zarekwirowanego przez kapitana Grove�a. Grove obj�� j� i �yczy� szcz�cia. Bisesa i Eumenes poszli dalej, opuszczaj�c mury miasta przez Bram� Isztar i zmierzaj�c w stron� miasteczka namiotowego armii.

Noc by�a pogodna i ch�odna, na niebie �wieci�y nieznane gwiazdy, a zza wysoko wypi�trzonych, ��tawych chmur wygl�da� sierp ksi�yca. Kiedy Bises� rozpoznano, powitano j� okrzykami. Z okazji wyjazdu Bisesy Kr�l obdarowa� �o�nierzy dodatkowymi racjami wina i mi�sa. Wygl�da�o na to, �e nikt w obozie nie �pi, o�wietlone lampami namioty jarzy�y si� w mroku i zewsz�d s�ycha� by�o muzyk� i �miechy.

��Wszystkim im jest przykro, �e nas opuszczasz�� mrukn�� Eumenes.

��Dzi�ki mnie maj� t� uczt�.

��Nie powinna�, hm, lekcewa�y� swego udzia�u. Wszystkich nas ci�ni�to w ten pop�kany, nowy �wiat. Dzieli�y nas wzajemne podejrzenia, a nawet brak zrozumienia, a wasza tr�jka z dwudziestego pierwszego wieku stanowi�a najmniejsz� i najbardziej samotn� grup�. Ale bez waszej pomocy nawet sztuczki Aleksandra mog�y nie wystarczy� do pokonania Mongo��w. Stali�my si� przedziwn� rodzin�.

��W�a�nie, czy� nie? Przypuszczam, �e to nam co� m�wi o odporno�ci ludzkiego ducha.

��Tak.�� Zatrzyma� si� i stan�� przed ni� a na jego twarzy malowa� si� ponury gniew, kt�ry widzia�a ju� przedtem.�� A tam, gdzie si� udajesz, tam, gdzie staniesz naprzeciw wroga, kt�remu nawet Aleksander nie by�by w stanie si� przeciwstawi�, znowu b�dzie ci potrzebna ta odporno��. W interesie nas wszystkich.

Karmi�ca matka, �ona jakiego� �o�nierza, siedzia�a na niskim sto�ku przed jednym z namiot�w z dzieckiem przy piersi. Twarz dziecka by�a blada, jak tarcza ksi�yca. Matka zobaczy�a, �e Bisesa si� jej przygl�da i u�miechn�a si�.

Eumenes powiedzia�:

��Babilo�scy astronomowie postanowili, �e Nieci�g�o�� ma by� uwa�ana za pocz�tek nowej rachuby czasu, nowego kalendarza, faktycznie jako pocz�tek jednego z pot�nych cykli, Wielkich Lat. Tego dnia wszystko zacz�o si� od nowa. A pierwsze dzieci, kt�re zosta�y pocz�te na Mirze, ju� przysz�y na �wiat. Nie istnia�y w �adnym �wiecie, z kt�rego pochodzimy, nie mog�y istnie�, bo niekt�rzy spo�r�d ich rodzic�w pochodz� z r�nych epok, ale ich przesz�o�� nie jest p�kni�ta jak nasza; zawsze istnia�y tylko tutaj. Zastanawiam si�, co zrobi� kiedy dorosn�.

Wpatrywa�a si� w jego twarz, w rysuj�ce si� na niej cienie w niepewnym �wietle ksi�yca.

��Rozumiesz tak wiele�� powiedzia�a. U�miechn�� si� rozbrajaj�co.

��Jak powiada Casey, podobnie jak wszyscy staro�ytni Grecy jestem bystry jak brzytwa i bardzo z tego dumny. Czego si� spodziewa�a�?�

U�cisn�li si� troch� sztywno. A potem wr�cili do miasta.

Kiedy nast�pnego ranka Bisesa zjawi�a si� w �wi�tyni Marduka, Abdikadir ju� na ni� czeka�, a Casey pracowa�, sprawdzaj�c czujniki. Byli tu z jej powodu; by�a wzruszona ich wiar� w ni� sam� i spokojna, bo zna�a ich umiej�tno�ci.

Oko unosi�o si� w powietrzu, niewzruszone jak zawsze.

By� tam te� Josh. Podczas gdy Bisesa za�o�y�a sw�j po�atany kombinezon, Josh mia� na sobie pomi�ty flanelowy garnitur i koszul� oraz, zupe�nie bez sensu, krawat. Ale w ko�cu, pomy�la�a, nie mieli poj�cia, przed czym dzi� stan�, dlaczego nie zaprezentowa� si� mo�liwie najlepiej?

Ale Josh twarz mia� blad�, a pod oczami g��bokie cienie.

��W niesko�czono�� z b�lem g�owy! cokolwiek si� wydarzy, na pewno nie b�d� si� czu� gorzej.

Bisesa by�a dziwnie niecierpliwa, rozdra�niona.

��Do roboty�� powiedzia�a.�� Masz.�� Poda�a mu ma�y plecak.

Popatrzy� na niego podejrzliwie.

��Co w nim jest?

��Woda. Suche racje �ywno�ciowe. Troch� lekarstw.

��My�lisz, �e b�dziemy tego potrzebowali? Biseso, udajemy si� do Oka Marduka, nie na piesz� wycieczk� po pustyni.

��Ona ma racjꠗ warkn�� Abdikadir.�� Dlaczego nie przewidywa� tego, co mo�emy?�� Wzi�� plecak i wepchn�� go w r�ce Josha.�� Trzymaj.

Bisesa powiedzia�a do Josha:

��Je�li masz zamiar przez ca�y czas narzeka�, zostawi� ci� tutaj.

Jego zbola�a twarz rozja�ni�a si� u�miechem.

��B�d� grzeczny.

Bisesa rozejrza�a si� wok�.

��Powiedzia�am Eumenesowi i Grove�owi, �eby trzymali wszystkich z daleka. Wola�abym, �eby ewakuowali ca�e to cholerne miasto, ale przypuszczam, �e to ma�o realne� Czy nie zapomnieli�my czego�?�� Tego ranka by�a w �azience, umy�a z�by, proste codzienne czynno�ci, ale zastanawia�a si�, gdzie i kiedy b�dzie mia�a nast�pn� okazj�, �eby si� doprowadzi� do �adu.�� Abdi, zaopiekuj si� moim telefonem.

Abdikadir powiedzia� �agodnie:

��Tak jak obieca�em. I jeszcze jedno.�� Poda� jej dwa kawa�ki papieru, babilo�skiego pergaminu, starannie z�o�one i zapiecz�towane.�� Je�li nie masz nic przeciwko temu�

��To od ciebie?

��Ode mnie i od Caseya. Je�li to mo�liwe, je�li zdo�asz odnale�� nasze rodziny�

Bisesa wzi�a papiery i w�o�y�a je do wewn�trznej kieszeni kombinezonu.

��Dopilnuj�, �eby je dostali.

Casey kiwn�� g�ow�. Po chwili zawo�a�:

��Co� si� dzieje.�� Poprawi� s�uchawki i postuka� w elektromagnetyczny czujnik wydobyty ze �rodka zniszczonego radia helikoptera. Spojrza� na Oko.

��Nie widz� �adnej zmiany. Ale sygna� przybiera na sile. Wygl�da na to, �e kto� ci� oczekuje, Biseso.

Bisesa chwyci�a Josha za r�k�.

��Lepiej zajmijmy miejsca.

��Gdzie?�� Lekki wiaterek zmierzwi� mu opadaj�ce na czo�o w�osy.

��Nie mam zielonego poj�cia�� odpar�a. Czule poprawi�a mu w�osy. Ale wietrzyk powia� znowu, owiewaj�c mu twarz; wietrzyk, kt�ry wia� nie wiadomo sk�d w kierunku �rodka komnaty.

��To Oko�� powiedzia� Abdikadir. Fruwa�y wok� niego kawa�ki papieru i trzepota�y kable.�� Ono robi wdech. Biseso, przygotuj si�.

Wietrzyk przeszed� w wiatr wiej�cy w kierunku �rodka pomieszczenia, by� tak silny, �e wali� Bises� w plecy. Ci�gn�c Josha za sob� i potykaj�c si�, ruszy�a w stron� Oka. Unosi�o si� nieruchomo jak zawsze, odbijaj�c jej zniekszta�cony obraz, a fruwaj�ce w powietrzu kawa�ki papieru i �d�b�a s�omy przylgn�y do jego powierzchni.

Casey odrzuci� na bok s�uchawki.

��Cholera! To by� ostry pisk, przepali� obwody. Ktokolwiek nadaje ten sygna�, to nie ja�

��Ju� czas�� powiedzia� Josh.

Tak jest, pomy�la�a. Na jakim� g��bszym poziomie �wiadomo�ci sama w to nie wierzy�a. Ale teraz to si� dzia�o. Przebieg� j� dreszcz, serce zabi�o mocniej; dzi�kowa�a Bogu, �e czuje siln� d�o� Josha.

��Sp�jrzcie�� powiedzia� Abdikadir.

Po raz pierwszy od chwili, gdy je ujrzeli, Oko si� zmienia�o.

B�yszcz�ca powierzchnia Oka pulsowa�a jak powierzchnia rt�ci, przebiega�y przez ni� fale i zmarszczki.

Potem zapad�a si�, jak b�ona balonu, z kt�rego nagle spuszczono powietrze.

Bisesa zda�a sobie spraw�, �e patrzy w g��b lejka o srebrzysto-z�otych �cianach. Wci�� widzia�a swoje odbicie z Joshem stoj�cym obok, ale ich obrazy by�y pop�kane, jak gdyby powsta�y w wyniku odbicia od od�amk�w rozbitego lustra. Wydawa�o si�, �e �w lejek jest tu� przed jej twarz�, ale zgadywa�a, �e gdyby obesz�a komnat� dooko�a albo wspi�a si� ponad Oko czy te� spu�ci�a ni�ej, widzia�aby ten sam lejkowaty kszta�t o �wietlistych �cianach zbiegaj�cych si� ku �rodkowi.

To nie by� lejek, �aden zwyk�y tr�jwymiarowy obiekt, lecz deformacja otaczaj�cej j� rzeczywisto�ci.

Spojrza�a przez rami�. Powietrze by�o teraz pe�ne iskier, kt�re p�dzi�y w stron� j�dra imploduj�cego Oka. Abdikadir wci�� tam by�, cho� wydawa�o si�, �e odsuwa si� coraz dalej, a jego obraz by� dziwnie rozmazany: przywar� do futryny i le��c na ziemi, obraca� si� i cofa�, jednak dzia�o si� to nie sekwencyjnie lecz jednocze�nie. Przypomina�o to klatki wyci�te z filmu i posk�adane na chybi� trafi�.

��Niech was Allach prowadzi�� zawo�a�.�� Id�cie, id�cie��� Ale jego g�os gin�� w szumie wiatru. A potem burza �wiat�a przesz�a w istn� zamie� i przesta�a go widzie�.

Wiatr targa� ni� i omal nie przewr�ci� na ziemi�. Stara�a si� my�le� analitycznie. Pr�bowa�a liczy� oddechy. Ale mia�a wra�enie, �e jej my�li rozszczepi�y si�, zdania, kt�re usi�owa�a skleci�, rozpada�y si� na pojedyncze s�owa, sylaby i litery, kt�re miesza�y si� ze sob�. To Nieci�g�o��, pomy�la�a. Najpierw da�a o sobie zna� w skali planety, roz�upuj�c wielkie p�yty krajobrazu. Ale dotar�a tak�e do tego pomieszczenia, tn�c �ycie Abdikadira na kawa�ki, a teraz wciska�a si� do jej g�owy, bo w ko�cu nawet jej �wiadomo�� by�a zanurzona w czasoprzestrzeni�

Popatrzy�a na Oko. �wiat�o wlewa�o si� do jego wn�trza. W tych ostatnich chwilach znowu uleg�o zmianie. Lejek przeszed� w szyb, kt�ry ci�gn�� si� do niesko�czono�ci, ale by� to szyb, kt�ry ur�ga� prawom perspektywy, jego �ciany bowiem nie zmniejsza�y si� z odleg�o�ci�, ale mia�y wci�� te same pozorne rozmiary.

To by�a jej ostatnia �wiadoma my�l, zanim �wiat�o zala�o j� ca�kowicie i wype�ni�o, pozbawiaj�c nawet poczucia w�asnego cia�a. Przestrze� przesta�a istnie�, czas si� zatrzyma�, a ona by�a tylko py�kiem, upart�, pozbawion� umys�u dusz�. Ale przez ca�y czas zdawa�a sobie spraw� z ciep�ej d�oni Josha spoczywaj�cej w jej w�asnej d�oni.

By�o tylko jedno Oko, chocia� mia�o liczne projekcje w czasoprzestrzeni. I spe�nia�o wiele funkcji.

W ramach jednej z nich stanowi�o bram�.

Brama otworzy�a si�. I zamkn�a. W chwili czasu zbyt kr�tkiej, aby mo�na j� by�o zmierzy�, przestrze� otworzy�a si� i obr�ci�a wok� siebie samej.

I wtedy Oko znik�o. Komnata �wi�tynna zn�w by�a pusta, je�li nie liczy� pl�taniny zniszczonego sprz�tu elektronicznego i dw�ch m�czyzn oraz ich wra�e� tego, co zobaczyli i us�yszeli, wra�e�, kt�rym nie byli w stanie uwierzy� ani ich zrozumie�.

D�ugie oczekiwanie dobiega�o ko�ca. Na kolejnym �wiecie narodzi�a si� inteligencja i ucieka�a ze swej planetarnej kolebki.

Istoty, kt�re obserwowa�y Ziemi� tak d�ugo, nigdy nie by�y nawet troch� podobne do ludzi. Ale kiedy� mia�y cia�o i krew.

Narodzi�y si� na planecie jednej z pierwszych gwiazd, monstrum bogatym w wod�r, samotnym �wiate�ku we wci�� pogr��onym w mroku wszech�wiecie. Te pierwsze gwiazdy rozwija�y si� bujnie w m�odym i bogatym w energi� wszech�wiecie. Ale planety, owe tygle, w kt�rych rodzi�o si� �ycie, by�y rzadko�ci�, poniewa� ci�kie pierwiastki, kt�re stanowi�y ich tworzywo, dopiero mia�y powsta� we wn�trzu gwiazd. Kiedy rozgl�da�y si� wok�, nie widzia�y �adnych istot podobnych do siebie, �adnych umys��w, kt�re odbija�yby si� w ich w�asnych.

Pierwsze gwiazdy �wieci�y wspaniale, ale szybko gas�y. Ich nik�e pozosta�o�ci zasila�y zasoby gaz�w w galaktyce i wkr�tce pojawi�o si� nowe pokolenie d�ugo�yciowych gwiazd. Ale tych, kt�rzy utkn�li mi�dzy umieraj�cymi protogwiazdami, dr�czy�a straszliwa samotno��.

A kiedy patrzyli w przysz�o��, widzieli tylko powoli narastaj�cy mrok, poniewa� ka�de pokolenie gwiazd powstawa�o coraz trudniej z pozosta�o�ci poprzedniego. Mia� nadej�� dzie�, gdy w Galaktyce zabraknie paliwa do budowy kolejnej gwiazdy i ostatnie �wiate�ko zamigocze i zga�nie. A potem nieuchronne kleszcze entropii zad�awi� kosmos i wszystkie biegn�ce w nim procesy.

Pomimo swojej pot�gi istoty te nie by�y poza zasi�giem czasu.

U�wiadomienie sobie tej samotno�ci doprowadzi�o do wieku szale�stwa. Dziwne i pi�kne imperia powstawa�y i upada�y, wybucha�y straszliwe wojny mi�dzy istotami zbudowanymi z metalu i cia�a, dzie�mi owego zapomnianego �wiata. Wojny spowodowa�y zu�ycie znacznej cz�ci rezerw energetycznych Galaktyki i doprowadzi�y do wyczerpania, a nie do rozwi�zania.

Ci, kt�rzy ocaleli, smutni ale m�drzejsi do�wiadczeniem, zacz�li opracowywa� plany na nieuchronn� przysz�o��, nieko�cz�c� si� przysz�o�� wype�nion� zimnem i mrokiem.

Powr�cili do porzuconych machin wojennych. Staro�ytne machiny skierowano do realizacji nowego celu: pozbycia si� odpad�w, a je�li trzeba, ich kauteryzacji. Ich tw�rcy zrozumieli teraz, �e je�li si� zamierza przenie�� w dalek� przysz�o�� cho�by jednanie �wiadomo�ci, nie wolno powodowa� �adnych niepotrzebnych zak��ce�, �adnych strat energii, �adnych zaburze� strumienia czasu.

W ci�gu milion�w lat wojen machiny zosta�y doprowadzone do perfekcji. Wykonywa�y swe zadania bez zarzutu i mia�y tak dzia�a� bez ko�ca. Czeka�y, niezmienne, przeznaczone do jednego jedynego celu, gdy nowe �wiaty i nowe formy �ycia powstan� na gruzach starych.

Wszystko to by�o pe�ne najlepszych intencji. Pierworodni, kt�rzy narodzili si� w pustym wszech�wiecie, cenili �ycie nade wszystko. Ale aby zachowa� �ycie, czasami trzeba je zniszczy�.

To nie przypomina�o przebudzenia. To by�o nag�e pojawienie si�, brz�k czyneli. Oczy mia�a szeroko otwarte, wype�nia�o je o�lepiaj�ce �wiat�o. Wci�gn�a powietrze g��boko do p�uc, poczu�a dotyk ziemi i wyda�a st�umiony okrzyk, kiedy dotar�a do niej �wiadomo�� w�asnego ja.

Le�a�a na plecach. Nad ni� by�o co� niezwykle jasnego�� s�o�ce, tak, s�o�ce, by�a na dworze. Ramiona mia�a roz�o�one, znajdowa�y si� daleko od cia�a, palce wbi�a w ziemi�.

Przekr�ci�a si� na brzuch. W nogach, r�kach i klatce piersiowej powoli powr�ci�o czucie. O�lepiona s�o�cem prawie nic nie widzia�a.

R�wnina. Czerwony piasek. W oddali zerodowane wzg�rza. Nawet niebo wydawa�o si� czerwone, cho� s�o�ce sta�o wysoko.

Josh by� ko�o niej. Le�a� na plecach, z trudem �api�c powietrze, jak ryba wyrzucona na nieznan� pla��. Poczo�ga�a si� do niego po piasku.

��Gdzie jeste�my?�� wydysza�.�� Czy to dwudziesty pierwszy wiek?

��Mam nadziej�, �e nie.�� Kiedy m�wi�a, czu�a sucho�� w gardle. �ci�gn�a plecak i wydoby�a flaszk� wody.�� Napij si�.

Pi� wod� z wdzi�czno�ci�. Na czole perli� mu si� pot i wsi�ka� w ko�nierz.

Zag��bi�a d�onie w ziemi. By�a pokruszona, martwa i sucha. Ale co� w niej b�yszcza�o, jakie� fragmenty, kt�re l�ni�y w �wietle s�o�ca. Wygrzeba�a je i po�o�y�a na d�oni. By�y to kawa�ki matowego szk�a, wielko�ci monety, o nier�wnych brzegach. Strzasn�a je z d�oni. Kiedy odgarn�a wi�cej ziemi, wsz�dzie widzia�a kawa�ki szk�a, le�a�a ca�a warstwa.

Na pr�b� ukl�k�a i wyprostowa�a siꠗ w uszach jej dzwoni�o, ale nie zamierza�a zemdle栗 jedna stopa, potem druga. Wsta�a. Teraz lepiej widzia�a pobliski krajobraz. By�a to zwyk�a r�wnina, pokryta mieszanin� szk�a i piasku, kt�ra rozci�ga�a si� a� po horyzont, gdzie zniszczone wzg�rza opar�y si� wieczno�ci. Razem z Joshem znajdowa�a si� na dnie p�ytkiego wkl�ni�cia terenu; ziemia wok� nich nieznacznie wznosi�a si� w stron� odleg�ej o dobry kilometr kraw�dzi, nie wy�szej ni� kilka metr�w.

Sta�a na dnie krateru.

Pomy�la�a, �e to skutek eksplozji j�drowej. Kawa�ki szk�a mog�y powsta� podczas wybuchu ma�ej bomby j�drowej; beton i ziemia stopi�y si�, tworz�c co� w rodzaju szk�a. Je�eli tak by�o, nic wi�cej nie pozosta�o, je�eli by�o tu miasto, nie pozosta�y po nim �adne betonowe fundamenty, �adne ko�ci ani nawet popi�, tylko te kawa�ki szk�a. Krater wygl�da� na stary, zniszczony, a kawa�ki szk�a by�y zagrzebane g��boko. Je�li t�dy przesz�a wojna, musia�o to by� dawno temu.

Zastanawia�a si�, czy utrzyma�a si� jeszcze jaka� radioaktywno��. Ale je�li Pierworodni zamierzali zrobi� jej jak�� krzywd�, mogli j� po prostu zabi�, a je�li nie, z pewno�ci� uchroniliby j� przed tak oczywistym niebezpiecze�stwem.

Kiedy oddycha�a, w klatce piersiowej czu�a b�l. Czy to skutek rzadkiego powietrza? Czy by�o w nim za ma�o tlenu, czy mo�e za du�o?

Nagle zrobi�o si� nieco ciemniej, cho� na czerwonawym niebie nie by�o �adnych chmur. Spojrza�a w g�r�. Co� z tym s�o�cem by�o nie tak. Jego tarcza by�a zdeformowana. Wygl�da�o jak li��, z kt�rego wydarto wielki kawa�.

Josh sta� obok.

��M�j Bo�e�� powiedzia�.

Za�mienie post�powa�o szybko. Zacz�o si� robi� ch�odniej, a w ostatniej chwili Bisesa dostrzeg�a p�dz�ce po ziemi smugi cienia. Poczu�a, �e oddycha wolniej, a serce bije spokojniej. Jej cia�o, reaguj�c na dawne, pierwotne rytmy biologiczne, przystosowywa�o si� do ciemno�ci, przygotowywa�o si� na nadej�cie nocy.

Ciemno�� osi�gn�a maksimum. Panowa�a kompletna cisza.

S�o�ce otacza� jasny pier�cie�. Centralny kr�g cienia mia� z�bkowane brzegi, zza kt�rych prze�witywa�o S�o�ce. Ten kr�g to z pewno�ci� by� Ksi�yc, wci�� poruszaj�cy si� miedzy Ziemi� i S�o�cem, kt�rego cie� przesuwa� si� po tarczy S�o�ca. Blask S�o�ca by� na tyle os�abiony, �e Bisesa dostrzeg�a koron�, czyli wy�sze partie s�onecznej atmosfery, kt�re mia�y posta� strz�piastej otoczki wok� owego podw�jnego dysku.

Ale za�mienie nie by�o ca�kowite. Ksi�yc nie by� wystarczaj�co du�y, aby zas�oni� �wiec�c� tarcz� S�o�ca. Gruby pier�cie� �wiat�a na niebie stanowi� zaskakuj�cy i niesamowity widok.

��Co� jest nie tak�� mrukn�� Josh.

��Geometria�� powiedzia�a.�� Uk�ad Ziemia-Ksi�yc� ulega zmianom w czasie. Podobnie jak Ksi�yc wywo�uje p�ywy na ziemskim oceanie, Ziemia odkszta�ca skalist� powierzchni� Ksi�yca. Od chwili swego powstania te dwa �wiaty powoli oddala�y si� od siebie, jedynie kilka centymetr�w rocznie, ale po dostatecznie d�ugim okresie czasu Ksi�yc znalaz� si� wyra�nie dalej od Ziemi ni� kiedy�.

Josh zrozumia� istot� tego, co si� sta�o.

��To jest przysz�o��. Nie dwudziesty pierwszy wiek, ale bardzo odleg�a przysz�o�� mo�e miliony lat odt�d.

Przesz�a par� krok�w po r�wninie, wpatruj�c si� w niebo.

��Pr�bujecie nam co� powiedzie�, prawda? To opustosza�e, zniszczone przez wojn� miejsce, gdzie jestem? W Londynie, Nowym Jorku, Moskwie, Pekinie, Lahore? I dlaczego przenie�li�cie nas do tego w�a�nie miejsca i czasu? �eby pokaza� nam to za�mienie?� Czy to wszystko ma co� wsp�lnego ze S�o�cem?�� Dokucza�o jej gor�co, kurz i pragnienie; by�a zdezorientowana i nagle ogarn�a j� w�ciek�o��.�� Nie zadawajcie mi tych zagadek pe�nych efekt�w specjalnych. Niech was diabli, przem�wcie do mnie! Co ma si� wydarzy�?

Jak gdyby w odpowiedzi, nad jej g�ow� pojawi�o si� Oko co najmniej tak wielkie jak Oko Marduka. Faktycznie poczu�a podmuch powietrza wywo�any jego nag�� materializacj�.

Wzi�a Josha za r�k�.

��No to ruszamy znowu� Ca�y czas trzymaj r�ce blisko siebie.

Ale Josh patrzy� przed siebie rozszerzonymi oczyma, piasek przywar� do jego pokrytej potem twarzy.

��Biseso?

Zrozumia�a natychmiast. Nie widzi Oka. Tym razem zjawi�o si� dla niej, tylko dla niej, nie dla Josha.

��Nie!�� Chwyci�a Josha za r�k�.�� Nie mo�ecie tego zrobi�, wy pieprzone sukinsyny!

Josh zrozumia�, o co chodzi.

��Biseso, wszystko w porz�dku.�� Dotkn�� jej brody i obr�ciwszy ku sobie, poca�owa�.�� Ju� dotarli�my dalej, ni� mog�em sobie wyobrazi�. Mo�e nasza mi�o�� przetrwa w jakim� innym �wiecie i mo�e kiedy wszystkie mo�liwo�ci zlej� si� w jedno na kra�cach czasu, po��czymy si� ponownie��� U�miechn�� si�.�� To wystarczy.

Oko przeobrazi�o si� w lejek, a potem w rodzaj korytarza. Iskierki �wiat�a p�dzi�y przez r�wnin�, zbieraj�c si� wok� niej i gnaj�c w g�r�.

Kurczowo uczepi�a si� Josha i zamkn�a oczy.

Pos�uchajcie. Uczyni�am wszystko, czego ��dali�cie. Dajcie mi to jedno. Nie zostawiajcie go tutaj na pewn� �mier�. Wy�lijcie go do domu, wy�lijcie go z powrotem do Abdiego. O to jedno was prosz�

Zerwa� si� gor�cy wiatr, wiej�c ku g�rze, w kierunku wylotu l�ni�cego szybu. Co� j� szarpn�o, wyrywaj�c z ramion Josha. Szamota�a si�, ale Josh j� pu�ci�.

Unios�a si� z ziemi i teraz patrzy�a na niego z g�ry.

Wci�� si� u�miecha�.

��Wygl�dasz jak wst�puj�cy do nieba anio�. Do widzenia, do widzenia��� Zn�w ogarn�o j� pal�ce �wiat�o. W ostatnim momencie zobaczy�a, jak s�aniaj�c si� na nogach, l�duje w pomieszczeniu wype�nionym przewodami i sprz�tem elektronicznym, a ciemnosk�ry m�czyzna podbiega, aby go z�apa�.

Dzi�kuj�. Brz�k czyneli.

Z nadej�ciem ranka Poszukiwaczka poderwa�a si� ze snu, gwa�townie otwieraj�c oczy.

Po raz pierwszy od lat nie by�o siatki, kt�ra odgradza�a j� od nieba. Wyda�a okrzyk i zwin�a si�, os�aniaj�c c�rk�.

Zmusi�a si� do otworzenia jednego oka. Nadal nie by�o siatki, tylko wsz�dzie wok� go�a ziemia, kilka bruzd i �lad�w. �o�nierze znikli. I zabrali klatk�.

By�a wolna.

Usiad�a. Chwytaczka obudzi�a si�, pomrukuj�c i przetar�a oczy. Poszukiwaczka rozejrza�a si� dooko�a. Wok� rozci�ga�a si� skalista r�wnina pozbawiona �lad�w �ycia, je�li nie liczy� paru k�pek trawy. W oddali wy�ania�y si� zza horyzontu o�nie�one g�ry, b��kitne i przes�oni�te porann� mgie�k�. U ich podn�a dostrzeg�a pas zieleni. Obudzi� si� w niej dawny duch. Las. Je�eli uda im si� tam dotrze�, mo�e napotka swych pobratymc�w.

Ale wiatr zmieni� kierunek, wia� teraz z p�nocy i poczu�a w nim zapach lodu. Struchla�a. Nagle zat�skni�a za zapachem gotowania, terkotaniem maszyn i wysokimi g�osami �o�nierzy. Sp�dzi�a zbyt wiele czasu w tej klatce, teraz jej brakowa�o.

Jednak�e Chwytaczka nie odczuwa�a waha�, jakie miota�y jej matk�. Ruszy�a przed siebie na czworakach jak szympans, badaj�c pokryt� kamieniami ziemi�. Wydawa�a si� mie� bardziej zwart� konsystencj� ni� go�a, ubita ziemia, kt�ra stanowi�a pod�og� klatki. Znalaz�a kamie�, kt�ry �atwo mie�ci� si� w jej d�oni, a obok such� trzcin�, kt�r� z �atwo�ci� wygina�a we wszystkie strony.

�ciskaj�c kamie�, Chwytaczka wyprostowa�a nogi i stan�a. Spojrza�a badawczo w stron� g�r.

Od p�nocy zbli�a� si� ch��d. Nowa wyspa wulkaniczna na Atlantyku spowodowa�a zmian� kierunku Golfsztromu, pr�du z po�udnia, kt�ry od tysi�cy lat sprawia�, �e p�nocna Europa by�a nienormalnie ciep�a. Utrata jego wp�ywu ju� si� odbi�a na rolnictwie kraj�w le��cych daleko na po�udniu, takich jak Babilonia. Teraz mia�o by� jeszcze gorzej. Tego roku jesie� mia�a nadej�� wcze�nie, a w �rodku zimy pot�ne arktyczne burze rozszalej� si� nad kontynentami i w ci�gu kilku dni spadnie wi�cej �niegu, ni� dotychczas gromadzi�o si� w ci�gu czterech czy pi�ciu lat.

Przez dwa miliony lat przed pojawieniem si� Nieci�g�o�ci l�d pojawia� si� i znika�, wycofuj�c si� do swojej twierdzy na biegunach, a jego skomplikowanymi cyklami rz�dzi� ruch Ziemi wok� S�o�ca. Nowy �wiat, Mir, posklejany z fragment�w starego, najpierw oscylowa� niepewnie, ale gdy owe oscylacje uleg�y wyt�umieniu, ustali� si� nowy uk�ad cykli, kt�ry przyczynia� si� do rozprzestrzeniania si� lodu. W ci�gu zaledwie dziesi�ciu lat utworzy�y si� czapy lodowe, kt�re w ci�gu nast�pnego dziesi�ciolecia si�gn�y a� do Londynu, Berlina i Manhattanu.

Jeszcze p�niej mia�y nadej�� bardziej drastyczne zmiany. Od czasu swego powstania planeta nieustannie styg�a, a dop�yw ciep�a z jej wn�trza dostarcza� energii pr�dom p�yn�cym w p�aszczu, na kt�rym unosi�y si� kontynenty. Teraz Nieci�g�o�� spowodowa�a zaburzenia w g��bi p�ynnego wn�trza Mira. W ko�cu ustali si� nowy uk�ad pr�d�w, ale na razie sytuacja by�a taka, jakby garnek z wrz�c� wod� zamkni�to ogromn� pokryw�.

Pod samymi kontynentami materia� p�aszcza zacz�� si� wydyma� i unosi�. Ziemia i tak nigdy nie by�a dok�adnie sferyczna. Teraz na Mirze zacz�y si� tworzy� wybrzuszenia, jak bry�y b�ota przyklejone do wiruj�cego b�ka. Z czasem skorupa i g�rne warstwy p�aszcza oderw� si� od j�dra i zdeformowana planeta b�dzie musia�a wr�ci� do r�wnowagi, odsuwaj�c owe bry�y od osi obrotu. Kiedy g��wne kontynenty przesun� si� w stron� r�wnika, pr�dy oceaniczne zn�w zmieni� kierunek, poziom m�rz podniesie si� lub obni�y o setki metr�w, powoduj�c dramatyczne zmiany klimatu.

W ci�gu d�ugich podziemnych perturbacji na Mirze istoty �ywe b�d� prze�ywa� ci�kie chwile. Ale ludzie s� mobilni. Mieszka�cy Chicago ju� si� przygotowywali do wielkiej migracji na po�udnie. Wielu ludzi prze�yje.

Podobnie jak wiele ma�polud�w. Chwytaczka by�a ju� nie t� sam� istot� co przed badaniem, jakie jej zafundowa�o Oko. Sondowanie jej cia�a i umys�u mia�o w zamierzeniu jedynie zarejestrowa� jej zdolno�ci, ustali� jej miejsce w szerokim spektrum mo�liwo�ci �ycia na tym b��kitnym �wiecie. Ale Chwytaczka by�a bardzo m�oda, a maszyna, kt�ra j� bada�a, bardzo stara i ju� nie tak doskona�a jak niegdy�. Badanie by�o niezdarne. I na wp� uformowany umys� Chwytaczki zosta� pobudzony.

Ten posklejany �wiat mia� przez d�ugi czas pozosta� zdominowany przez cz�owieka, co do tego nie by�o �adnych w�tpliwo�ci. Ale nawet ludzie nie mog� si� przeciwstawi� pochodowi lodu. W zmieniaj�cym si�, niebezpiecznym �wiecie by�o mn�stwo miejsc, kt�re nale�a�o spenetrowa�. Mn�stwo miejsca dla istot posiadaj�cych potencja�. I nie by�o �adnego szczeg�lnego powodu, dla kt�rego ten potencja� nie m�g�by zosta� wykorzystany dok�adnie tak jak przedtem. Na Mirze by�o mn�stwo miejsca dla czego� innego. Mo�e czego� lepszego.

Chwytaczka zwa�y�a w d�oni ci�ki kamie� i mgli�cie wyobrazi�a sobie, co mo�na z nim uczyni�. W og�le nie odczuwa�a strachu. Teraz to ona by�a panem �wiata i nie by�a ca�kiem pewna, co ma teraz zrobi�.

Ale co� wymy�li.

Bisesa wyda�a st�umiony okrzyk i zatoczy�a si�. Sta�a na nogach.

Gra�a muzyka.

Spojrza�a na ekran �cienny, na kt�rym widnia� powi�kszony obraz niesamowicie pi�knego m�odzie�ca, kt�ry co� �piewa� cicho do staromodnego mikrofonu. Tak, by� niesamowicie pi�kny, by� to bowiem syntetyczny gwiazdor, kwintesencja niewypowiedzianych t�sknot nastolatek.

��M�j Bo�e, wygl�da jak Aleksander Wielki.�� Bisesa ledwie zdo�a�a oderwa� wzrok od jaskrawych barw poruszaj�cych si� na ekranie. Nigdy nie zdawa�a sobie sprawy, jak bezbarwny by� Mir.

Ekran powiedzia�:

��Dzie� dobry, Biseso. To twoje zwyk�e budzenie. �niadanie czeka na dole. A oto dzisiejszy skr�t najwa�niejszych wiadomo�ci�

��Zamknij siꠗ powiedzia�a g�osem zachryp�ym od py�u pustyni.

��Oczywi�cie�� za�piewa� mi�kko syntetyczny m�odzieniec. Rozejrza�a si� wok�. To by�a jej sypialnia w jej londy�skim mieszkaniu. Wydawa�a si� ma�a, zagracona. ��ko by�o du�e, mi�kkie, zas�ane.

Podesz�a do okna. Jej wojskowe buty pozostawia�y na dywanie �lady czerwonego py�u. Tu� przed wschodem s�o�ca niebo by�o jeszcze szare, ale ju� si� pojawia�a linia dach�w miasta na tle nieba.

��Ekran.

��Tak, Biseso?

��Jaki dzi� dzie�?

��Wtorek.

��Data!

��Ach. Dziewi�ty czerwca 2037 roku. Dzie� po katastrofie helikoptera.

��Powinnam by� w Afganistanie. Ekran zakaszla�.

��Przyzwyczai�em si� do nag�ych zmian twoich plan�w, Biseso. Pami�tam jak raz�

��Mama?

G�osik by� cichy, zaspany. Bisesa odwr�ci�a si�.

By�a boso, wida� by�o jej brzuszek, pi�stk� przeciera�a jedno oko, w�osy potargane, dopiero co obudzona o�miolatka. Mia�a na sobie ulubion� pi�am�, na kt�rej hasa�y postacie z kresk�wek, cho� teraz by�a ju� na ni� o dwa numery za ma�a.

��Nie m�wi�a�, �e wracasz do domu. W Bisesie co� p�k�o. Wyci�gn�a r�ce.�� Och, Myra�

Myra cofn�a si�.

��Dziwnie pachniesz.

Zaszokowana Bisesa spojrza�a na siebie. W swym zniszczonym pomara�czowym kombinezonie, pokrytym piaskiem i przesi�kni�tym potem, tak nie pasowa�a do otoczenia, jakby mia�a na sobie skafander kosmiczny.

Zmusi�a si� do u�miechu.

��Chyba powinnam wzi�� prysznic. A potem zjemy �niadanie i wszystko ci opowiem�

�wiat�o nieznacznie si� zmieni�o. Odwr�ci�a si� do okna. Nad miastem wisia�o Oko, unosz�c si� jak balon zaporowy. Nie potrafi�a powiedzie�, jak daleko by�o ani jakie by�o du�e.

Nad dachami Londynu wschodzi�o z�owrogie s�o�ce.