� Copyright by Demart SA

Warszawa 2008

Wszelkie prawa zastrze�one. �adna cz�� ani ca�o�� wydawnictwa Gdyby... Ca�kiem inna historia Polski nie mo�e by� reprodukowana ani przetwarzana w spos�b elektroniczny, mechaniczny, fotograficzny i inny; nie mo�e by� u�yta do innej publikacji oraz przechowywana w jakiejkolwiek bazie danych bez pisemnej zgody Wydawcy.

No nie - powiedzia� do siebie Mieszko Siemomys�owicz, cierpliwie wys�uchawszy opinii obu stron. Wiecu, co prawda, nie warto by�o w og�le wtajemnicza�, gdy� zdanie jego uczestnik�w, zawsze niech�tnych jakimkolwiek zmianom, nie by�o trudne do odgadni�cia. Podobnie jednostronne musia�oby by� zdanie co wa�niejszych kap�an�w. Wprawdzie nigdy, ani za panowania przodk�w Mieszka, ani, tym bardziej, jego samego, nie osi�gn�li oni nawet w przybli�eniu takiego znaczenia, jakie mieli kap�ani wielkiego Swaro�yca w nie tak znowu odleg�ej Retrze-Radogoszczy, ale z pewno�ci� tak�e ci znad Gop�a i Warty ze wszystkich si� przeciwstawialiby si� uznaniu nowego kultu, kt�rego wyznawcy - przynajmniej o tym dobrze wiedziano! - nie uznawali jakichkolwiek innych b�stw i ich kap�an�w. Nie! Liczy�a si� opinia starszych plemiennych oraz tych, kt�rych jego, lub jego poprzednik�w, wola i �aska wyd�wign�a do wysokich stanowisk. W przeciwie�stwie do mot�ochu, bez kt�rego ksi��� wprawdzie niewiele by zdzia�a�, ale kt�rym w gruncie rzeczy pogardza�, a niekiedy nawet musia� si� go obawia�, mieli oni sporo zdrowego rozs�dku, przede wszystkim za� nie najgorsze rozeznanie w sprawach szerszej, jak�e nieraz zawi�ej, polityki, co prawda przede wszystkim tej mi�dzyplemiennej, ale niekt�rzy z tych bliskich ksi�ciu rozumieli ju� to i owo z arkan�w i zawi�o�ci polityki wykraczaj�cej poza rodzime pola�skie op�otki. Wiedza ta nie przychodzi�a �atwo, zw�aszcza gdy pochodzi�a z trud�w i do�wiadcze� dalekich wypraw zbrojnych, z zezna� je�c�w (zanim uda�o si� ich korzystnie sprzeda� obcym kupcom), z opowiada� pos��w, kupc�w (takich jak �w nieco podejrzany �yd hiszpa�ski Ibrahim syn Jakuba, kt�ry niedawno go�ci� w nad�abskim Magdeburgu i gorliwie wypytywa� o kraj Mieszka i jego mieszka�c�w) i nielicznych misjonarzy chrze�cija�skich, od czasu do czasu pojawiaj�cych si� nad Wart�, Gop�em i Prosn�...

W�a�nie: misjonarzy. Mieszko w g��bi duszy podziwia� tych ludzi, ju� cho�by za sam� odwag� przybywania do zupe�nie obcego kraju, kt�rego mieszka�cy od niepami�tnych czas�w wyznawali swoich pradawnych bog�w. Dobrze im by�o z nimi, do nich dostosowali wszelkie dziedziny swego ubogiego, ale w miar� stabilnego �ycia. Ksi��� podziwia� tych �mia�k�w, zapewnia� im bezpiecze�stwo, co prawda tylko tam, dok�d si�ga�o jego zbrojne rami�, ale mimo wysi�k�w i swego lotnego (to przyznawali mu nawet wrogowie!) umys�u i nawet najbardziej elokwentnych misjonarzy, nie bardzo ich rozumia�. Nie chodzi�o nawet o zawi�o�ci wiary, kt�r� oni nazywali chrze�cija�sk� i wywodzili od osoby niejakiego Jezusa Chrystusa, kt�ry mia� by� Bogiem (jednym z bog�w?). Zgin�� gdzie� daleko w ciep�ych krajach (chyba nie w sarace�skiej Hiszpanii? - tak daleko horyzont geograficzny Mieszka Siemomys�owicza ju� nie si�ga�), i to w spos�b haniebny, bo �mierci� na krzy�u, jak pospolity zbrodniarz... To w�a�nie by�o nie do poj�cia. B�g przecie� - oboj�tnie, czy by�by nim rodzimy Swaro�yc, czy ruski Perun, czy rugijski �wi�towit, czy Tor gro�nych wiking�w z p�nocy, wreszcie jeszcze najbardziej do Boga chrze�cijan podobny �ydowski Jahwe czy muzu�ma�ski Allach - to istota tak pot�na i mo�na, �e sama my�l o jej haniebnej �mierci brzmia�a jak blu�nierstwo.

Ju� nie pami�ta� Mieszko, kto mu opowiada� (a mo�e czyta�) o tym, podobno nawet dzielnym i zwyci�skim, germa�skim ksi�ciu czy kr�lu (jak to mu w�a�ciwie by�o na imi�? czy przypadkiem nie Radbod lub jako� podobnie?), kt�ry ju� pono� na tyle by� got�w przyj�� wiar� w owego Chrystusa, �e jedn� nog� zanurzy� w przygotowanej dla� specjalnie wodzie chrzcielnej (nie wiadomo, sk�d chrze�cijanie przyj�li ten ryt, w ka�dym razie nie mo�na by�o si� bez niego oby�!). Ale co� go tchn�o, by zapyta�, czy, gdy kiedy� - ochrzczony - znajdzie si�, zgodnie z zapewnieniami misjonarzy, w raju, spotka tam swoich wielkich i jak�e szanowanych i czczonych przodk�w. Os�upia�, gdy us�ysza� odpowied�, �e niestety tak nie b�dzie, gdy� przodkowie ci, nie znaj�c prawdziwej wiary, nie mog� dost�pi� zbawienia. Nie by� Mieszko, co prawda, zupe�nie pewny, czy sta� by go by�o na takie wyj�cie z dylematu, jakie obra� nieustraszony Radbod, kt�ry co pr�dzej cofn�� nog�, nie podda� si� obrz�dowi, stwierdzaj�c dumnie, �e woli raczej po �mierci przebywa� razem ze szlachetnymi przodkami (oj, chyba misjonarze niezbyt gorliwie obja�nili mu straszny, wed�ug nich, los dusz pot�pionych; misjonarze Mieszkowi bardziej si� pod tym wzgl�dem przy�o�yli!), ni� wraz z biedakami, rybakami i skruszonymi z�oczy�cami cieszy� si� wiecznym zbawieniem.

Pewnie, �e korzy�ci z ewentualnej decyzji przyj�cia chrztu by�y kusz�ce, ale, jak wynika�o z g��bokiej refleksji i rady wi�kszo�ci towarzyszy, nie zawsze zupe�nie oczywiste, a przede wszystkim nie zawsze da�yby si� zapewne od razu skonsumowa�. Ksi��� by� jeszcze m�ody, na sprawdzenie, czy nauka chrze�cijan o zbawieniu jest prawdziwa, ma jeszcze sporo czasu... Misjonarze dowodzili, �e przyj�cie nauki Chrystusa wzmocni jego, Mieszka, autorytet u swoich. Mo�e... Ale kt� to wie? Po pierwsze, Mieszko wiedzia� doskonale, �e nawet je�eli on, jego rodzina, dw�r, dru�yna i ci wszyscy, kt�rzy si� go boj� albo s� od niego zale�ni, przyjm� chrzest, lud, zw�aszcza w co bardziej oddalonych od Gniezna ost�pach, d�ugo jeszcze pozostanie wierny dawnym wierzeniom, a kap�ani ju� zadbaj�, by w swej wierze nie os�abli! Na razie zatem zamiast wzmocnienia autorytetu ksi�cia wzbierze fala niezadowolenia i buntu.

A co b�dzie, gdy te nastroje zechce wykorzysta� kt�ry� z naczelnik�w, ba, nawet kt�ry� z krewnych Mieszka z rodu Piastowego, odsuni�ty od rz�d�w i pozornie tylko pogodzony z tym stanem rzeczy, by wszcz�� otwarty bunt? Nie brakowa�o ich w przesz�o�ci i cho� pami�� o nich tkwi�a jedynie przyt�umiona po chatach i grodach (nawet imiona buntownik�w ksi��� i jego ludzie starali si� zatrze� w pami�ci ludu), nietrudno by�o sobie wyobrazi�, jak mo�e rozgorze� bunt niezadowolonych. Pod chor�gwiami b�stw plemiennych co rychlej stan�� mog� ci wszyscy, kt�rym brzemi� w�adzy Mieszkowej bardzo ci��y�o (kt� bowiem, jak nie oni musieli ponosi�, w przeno�ni i dos�ownie, ci�ary niezb�dne do budowy tylu nowych, pot�nych i pysznych grod�w albo �o�y� na utrzymanie dru�yny �najwierniejszych z wiernych" ksi�cia, licz�cej pono� a� 3000 woj�w?), czy cho�by tylko odsun�o od realnego wp�ywu na losy plemienia i kraju. Kraju, kt�ry by�, co prawda, ju� do�� znaczny pod wzgl�dem terytorium, ale te� m�ody, zjednoczony bardzo powierzchownie. Dawne podzia�y plemienne prze�wieca�y wyra�nie, cho� tyle wysi�ku ojciec Mieszka - Siemomys�, a tak�e on sam - Mieszko, w�o�yli w ich przyt�umienie i zduszenie (zgliszcza spalonych i zr�wnanych z ziemi� dawnych plemiennych grod�w ci�gle nie pozwala�y o tym zapomnie�). Tylko cz�owiek naiwny (a za takiego Mieszko si� nie uwa�a�!) m�g�by mniema�, �e dawni naczelnicy plemienni, czy chocia�by ich synowie i wnukowie, nie skorzystaliby z okazji, by oderwa� si� od Gniezna.

Jedno tylko zastanawia�o Mieszka. Z tego, co mu by�o wiadomo, religia Chrystusa niemal wsz�dzie znajdowa�a si� w zwyci�skiej ofensywie. Mieszko ani �aden z jego poddanych nie mieli poj�cia o rozleg�o�ci tego, co uczeni w krajach Zachodu i Po�udnia nazywali niekiedy Europ�, wiedzieli jednak, �e przynajmniej z tych dw�ch stron wyznawcy chrze�cija�stwa napieraj� na zwolennik�w tradycyjnych wierze� i - tak! - najcz�ciej ich zwyci�aj�, po czym nast�puje bardziej lub mniej wymuszone przej�cie pokonanych na now� wiar�. Mieszko pami�ta� opowie�� o jakim� (imi� dawno ju� wypad�o mu z pami�ci) ksi���tku z kraju Wi�lan (�w Wi�lech"), kt�ry tak d�ugo niepokoi� s�siad�w zza Karpat (widocznie mia� s�abe poj�cie o pot�dze �wi�tope�ka, w�adcy Wielkich Moraw), nie s�uchaj�c rad misjonarza, a� wreszcie, pokonany, musia� przyj�� chrzest na obcej ziemi, pewnie w niewoli. Inaczej pewnie - snu� Mieszko przypuszczenia - potoczy�yby si� losy ziem obecnie pola�skich i inaczej wygl�da�yby losy chrze�cija�stwa, gdyby pot�ga wielkomorawska nie pad�a przed p�wieczem, nie mog�c oprze� si� Frankom z jednej, Madziarom, czyli W�grom z drugiej strony.

Prawda: Od kilku lat rysowa�a si� od strony zachodniej sytuacja nowa, mog�ca w niedalekiej ju� przysz�o�ci przyprawi� Mieszka (b�d� jego nast�pc�) o b�l g�owy. Ten Otton, w�adca Frank�w (a w rzeczywisto�ci Sas�w, Szwab�w, Bawar�w, Lotary�czyk�w i kilku pomniejszych lud�w), kt�ry jedena�cie lat temu pokona� w morderczej bitwie dopiero co wspomnianych Madziar�w, zaledwie przed kilku laty zaj�� zbrojnie s�oneczn� Itali� i zosta� w Rzymie - uwa�anym przez chrze�cijan za stolic� �wiata - ukoronowany na cesarza (podobnego temu, kt�ry panowa� niezmiennie od niepami�tnych czas�w w Carogrodzie), musi by� cz�owiekiem niezwyk�ym. Chrze�cijanie uwa�aj� go za swojego przyw�dc� i s�dz�, �e jego obowi�zkiem jest obrona �wiata chrze�cija�skiego (a niech�e by go broni� na przyk�ad przed Saracenami!) oraz szerzenie wiary chrze�cija�skiej. A �e akurat to poszerzanie by�o r�wnoznaczne z poszerzaniem obszaru w�asnego panowania, dobrze si� czu� w tej roli. Jako� uparcie i konsekwentnie, kontynuuj�c dzie�o swego ojca, Otton rozszerza� swoje panowanie na Po�abiu i podporz�dkowa� sobie Serb�w, �u�yczan na po�udniu, Obodrzyc�w na p�nocy, przede wszystkim za� najbardziej przywi�zanych do w�asnych plemiennych form bytu oraz religii Swaro�yca, najbardziej te� dla wszystkich s�siad�w niebezpiecznych Lucic�w, dawniej (a niekiedy jeszcze i teraz) nazywanych Wieletami.

To w�a�ciwie, samo przez si�, nie stanowi�oby jeszcze dla Mieszka najwi�kszego zmartwienia. Nie ma co bowiem ukrywa�, �e z Lucicami on sam, podobnie jak i jego przodkowie, niejednokrotnie mieli na pie�ku. Gdy tylko w okolicy kt�ry� z naczelnik�w za bardzo urasta� w pot�g�, chytrzy kap�ani Swaro�yca nie zaniedbywali niczego, by nak�oni� swych bitnych (to trzeba przyzna�!) wsp�plemie�c�w do zbrojnej interwencji, a przynajmniej zr�cznymi intrygami przywracali stan poprzedni. W dodatku jeszcze jeden czynnik: Czesi w Pradze, nominalnie uznaj�cy, co prawda, zwierzchnictwo Ottona, ale w gruncie rzeczy rz�dz�cy si� samodzielnie (gdzie�by tam Gnieznu, musia� ze smutkiem przyzna� sam przed sob� Mieszko, r�wna� si� z Prag�!), usi�owali nie od dzi� wzmocni� swe stanowisko sojuszem z Lucicami. To, �e lud ksi���t z rodu Przemy�la od dawna ju� (przynajmniej z nazwy) jest chrze�cija�ski, nie mia�o wida� wi�kszego znaczenia. Czesi znajdowali si� w fazie szybkiego wzrostu (nie na pr�no Praga uchodzi�a za wielkie emporium handlu �ywym towarem - niewolnikami; Mieszko nie m�g�by powiedzie�, �e pod tym wzgl�dem ma czyste sumienie), a ich - prawda �e w du�ym stopniu formalne - panowanie obejmowa�o �po tej" stronie g�r ziemie krakowsk� i �l�sk�, a wi�c sfera politycznych wp�yw�w czeskich zbli�a�a si� niepokoj�co blisko do ziemi Polan.

Na razie Mieszko wydawa� si� bezpieczny, je�eli chodzi o s�siedztwo chrze�cijan. W�a�ciwie jedynie Czesi byli jego bezpo�rednimi chrze�cija�skimi s�siadami. Trudno by�o za chrze�cijan uzna� ludy po�abskie, cho� podbite przez Ottona musia�y oficjalnie rozsta� si� z dawnymi kultami, a ich ziemie zosta�y obj�te sieci� specjalnie ustanowionych biskupstw. Mieszko mia� informacje, �e Lucicy, a za nimi inne ludy po�abskie, tylko czekaj� na sprzyjaj�cy moment, by zrzuci� obce panowanie i znienawidzone chrze�cija�stwo. Na p�nocy o chrze�cija�stwie nic jeszcze nie s�yszeli Pomorzanie, podobnie jak dalej na wsch�d - Prusowie i Ja�wi�gowie. Za morzem mieszkaj�cy dzielni Du�czycy niby s� ju� chrze�cijanami, ale co to za chrze�cija�stwo u tych dzikich wiking�w! Powa�nymi partnerami we wszelkiej mo�liwej grze politycznej byli inni s�siedzi - od wschodu i po�udniowego wschodu - Rusini, kt�rych za�o�one niegdy� przez skandynawskich Wareg�w pa�stwo z o�rodkiem w Kijowie sta�o si� pot�g� pierwszej wielko�ci we wschodniej cz�ci kontynentu, i Madziarzy - W�grzy, niemog�cy nawet marzy� o pot�dze sprzed wielkiej kl�ski zadanej im nie tak dawno przez Ottona. I Rusini, i W�grzy dotychczas pozostaj� przy wierze tradycyjnej, nie daj�c pos�uchu emisariuszom tak z Carogrodu, jak i Rzymu.

Nie, nie widz� powodu do po�piechu. Zobaczymy, jak sprawy si� potocz�. Wprawdzie ten wielkorz�dca Ottona, jak oni m�wi�: margrabia, Geron chyba mu na imi�, gdy pokona� �u�yczan, znalaz� si� niepokoj�co blisko moich granic na zachodzie, ale niebawem wybra� si� do Rzymu (zapewne, by odpokutowa� swoje zbrodnie, o kt�rych g�o�no w�r�d S�owian) i tam umar�, a godnego mu nast�pcy nie wida�. Wprawdzie musia�em na swoim koncie odnotowa� i dwie pora�ki w walkach z tymi wstr�tnymi Wolinianami (musieli im pomaga� usadowieni tam niegdy� wikingowie z Jomsborga), ale bez przesady - takie niepowodzenia mog� wprawdzie by� dokuczliwe, ale nie maj� wi�kszego znaczenia dla mnie i mego kraju.

Wreszcie - ko�czy� rozwa�ania m�ody w�adca Polan - prawd� m�wi�c, nie poci�ga mnie zbytnio ta cz�� nauki chrze�cijan, kt�ra dotyczy moralno�ci i obowi�zk�w dobrego chrze�cijanina. Te wszystkie modlitwy, posty, nakazy i zakazy! Mi�o�� bli�niego? Czy tak�e wroga? No, tego ju� za wiele! �eby w dodatku sami chrze�cijanie chcieli ich dotrzymywa�! Boles�aw praski wprawdzie kusi, przy�le kap�an�w, budowniczych ko�cio��w, da mi c�rk� za �on�... Pono� Dobrawa ani szczeg�lnie pi�kna, ani nie nazbyt ju� m�oda. A co z moimi tak bardzo ulubionymi �onami? W oczach chrze�cijan nie by�yby one niczym innym, jak tylko zwyk�ymi na�o�nicami. Otru�? Odes�a� do ojc�w? To� to by�aby obraza, krwawa zemsta rod�w pewna. Nie, na to nie p�jd�. Jeszcze poczekam...

Chcia� powr�ci�, ale gdy ju� by� niedaleko, dosi�g�a go r�ka skrytob�jcy. Kazimierz Mieszkowic zgin��, nie osi�gn�wszy trzydziestego roku �ycia. Nie by� nawet jeszcze �onaty, nie pozostawi� potomstwa. By� ostatnim potomkiem rodu Mieszka i Chrobrego, r�d wygas� wraz z nim...

Zmartwi� si� na wie�� o skrytob�jstwie cesarz Henryk III. Rozpacza�a matka, Rycheza, kt�ra ju� na zawsze pozostanie na honorowym wygnaniu w rodzinnych Niemczech. Mia�a ona wszak uzasadnion� nadziej�, �e jedyny jej i nieszcz�snego ojca, Mieszka II, syn odzyska tron ksi���cy. Pi�ciuset ci�kozbrojnych rycerzy, przydanych Kazimierzowi do pomocy przez cesarza, pozwala�o przypuszcza�, �e uda si� rozprawa z buntownikami, tym bardziej �e wys�annicy przemykaj�cy raz po raz do wygna�ca donosili mu o nieko�cz�cych si� niepokojach i walkach oraz zapewniali, �e jego zwolennicy, cho� okoliczno�ci zmuszaj� ich do pozostawania w cieniu, z ut�sknieniem czekaj� na jego powr�t i gdy tylko si� pojawi, gromadnie stan� u jego boku. Istnia�y tak�e przes�anki, i� pot�ny jedynow�adca w Kijowie, nie tylko m�dry, ale i dzielny Jaros�aw, zaniepokojony tym, co dzia�o si� w Polsce, sk�onny by�by pu�ci� w niepami�� dawne wa�nie i nie zawaha�by si� przyj�� z pomoc� temu, kto przywr�ci�by u zachodniego s�siada porz�dek. Niemieccy rycerze, wracaj�c do kraju, zastanawiali si�, jak wyt�umacz� si� cesarzowi z oczywistego niedbalstwa: pozwolili m�odemu a nieostro�nemu Piasto wicowi zbyt daleko wysforowa� si� do przodu...

�mier� Kazimierza zmieni�a sytuacj� polityczn� w tej cz�ci Europy i skomplikowa�a j�. Nawet g��wny rozgrywaj�cy - cesarz - nie bardzo wiedzia�, jak nale�y post�pi�. W innych warunkach mo�e nawet by�by zadowolony z post�puj�cego upadku pa�stwa pola�skiego, kt�re niegdy�, za panowania dziadka w�a�nie zamordowanego ksi�cia, odwa�y�o si� rzuci� wyzwanie samemu Cesarstwu. Teraz jednak cesarz mia� inne k�opoty. Nikt wprawdzie otwarcie nie kwestionowa� przyw�dztwa Henryka III w kr�gu Ko�cio�a �aci�skiego, ale ju�, zw�aszcza w wiecznie niespokojnej Italii i w samym Rzymie, coraz g�o�niej pobrzmiewa�y g�osy niezadowolenia z nadmiernej rzekomo w�adzy cesarza. Panuje on, co prawda, nad trzema kr�lestwami: Germani�, Itali� i Burgundi�, ale ani we Francji, ani tym bardziej w Anglii czy na W�grzech, nie ma realnych wp�yw�w. Coraz bardziej niepokoj� go Czechy, kt�re maj� ju� za sob� ci�ki kryzys wewn�trzny, a pod energicznymi rz�dami Brzetys�awa I faktycznie uniezale�ni�y si� od cesarstwa i prowadz� w�asn� polityk�. To, na czym Henrykowi i jego poprzednikom zawsze zale�a�o: utrzymywanie r�wnowagi pomi�dzy Prag� a Gnieznem, poprzez upadek pa�stwa polskiego (do czego Brzetys�aw niedawno walnie si� przyczyni�, naje�d�aj�c i pustosz�c samo serce Polski, uwo��c relikwie �w. Wojciecha oraz zajmuj�c w trakcie zwyci�skiego odwrotu dzielnic� �l�sk�, trzeba przyzna�, �e ci�gle s�abo zintegrowan� z pa�stwem piastowskim) i r�wnoczesny znaczny wzrost pot�gi czeskiej nale�a�o, niestety, do przesz�o�ci. W �ywotnym interesie kr�la-cesarza by�o ukr�cenie zbyt wybuja�ych ambicji czeskiego wasala nie tylko zbrojn� interwencj�, lecz tak�e odbudow� pola�skiego konkurenta. Daleko b�dzie mu do mocarstwowych ci�got Boles�awa Chrobrego, nie b�dzie zatem, i to na d�u�ej, zagro�eniem dla Niemiec, lecz raczej ich wdzi�cznym sojusznikiem. Tym bardziej �e zar�wno od p�nocy, ze strony Pomorzan, kt�rzy czym pr�dzej, korzystaj�c z os�abienia pa�stwa Piast�w, si� usamodzielnili, jak r�wnie� - i to w stopniu znacznie wi�kszym - od zachodu, Po�abia, coraz bardziej zdominowanego przez tych upiornych Lucic�w i ich sojusznik�w, Kazimierz m�g� spodziewa� si� wielorakich utrapie�, kt�re na pewno b�d� absorbowa�y znaczn� cz�� jego si�.

Ale trudno, sta�o si�. Nale�y wysondowa�, czy na znacznie zredukowanym obszarze, na kt�rym jeszcze nie tak dawno istnia�o pa�stwo pola�skie, nie da si� odszuka� i zmobilizowa� si� i osobowo�ci, kt�re mog�yby przej�� dzie�o zamordowanego Kazimierza i chocia� - w pierwszym etapie - przywr�ci� �ad w chaosie, jaki wytworzy� si�, nad Wart� i Wis��, trwa� i coraz bardziej niepokoi� s�siad�w. �atwo powiedzie�, trudniej jednak wykona�. Dawne wypr�bowane kana�y kontaktowe zosta�y zniweczone, nie�atwo by�o obcym podr�owa� przez kraj ogarni�ty rewolt� czy przez Po�abie, jawnie lub po kryjomu sprzyjaj�ce si�om anarchii w Polsce...

Najpierw kilka niezb�dnych wyja�nie�, zanim popu�cimy wodzy historycznej fantazji. Przede wszystkim, Krzywousty najprawdopodobniej (tak zdaje si� w ka�dym razie wynika� z aktualnego stanu dyskusji naukowej) wcale nie podzieli� swego pa�stwa na dzielnice, lecz pragn�� je przekaza� jednemu synowi (zapewne najstarszemu W�adys�awowi) w ca�o�ci. Poniewa� jednak w m�odo�ci na w�asnej sk�rze do�wiadczy�, do czego mog� prowadzi� niesnaski i walki wewn�trz dynastii, doszed� do wniosku, �e musi usatysfakcjonowa� m�odszych syn�w. Mia� ich kilkoro, w dodatku z dw�ch �on (najm�odszy Kazimierz urodzi� si� ju� po jego �mierci). Z jednej strony, by�o to szcz�cie dla rodu Piast�w, kt�rego losy dotychczas wisia�y na w�osku i zdarza�y si� chwile, gdy grozi�o mu wymarcie. Mo�na powiedzie�, �e dopiero Boles�aw Krzywousty i jego dwie (ruska i niemiecka) ma��onki licznym potomstwem zapewnili rodowi trwa�o��. Z drugiej jednak strony, mnogo�� potomk�w m�skich mog�a prowadzi� do wspomnianych walk wewn�trzdynastycznych, kt�re - tak�e tego Krzywousty do�wiadczy� osobi�cie - �atwo mog�y by� wykorzystane przez malkontent�w wszelkiej ma�ci, nie m�wi�c ju� o zawsze czujnych s�siadach Polski. Krzywousty mia� nadziej� unikn�� tego niebezpiecze�stwa w przysz�o�ci w taki spos�b, �e pozostali synowie (juniorzy) otrzyma� mieli poszczeg�lne dzielnice, ale nie w dziedziczne panowanie, lecz jako namiestnicy wielkiego ksi�cia. Ten, rezyduj�c w najwa�niejszym ju� grodzie, czyli w Krakowie, panuj�c nad ca�� Ma�opolsk� i �l�skiem, by� mo�e tak�e (ten punkt pozostaje sporny w nauce) nad Polsk� �rodkow� i cz�ci� Kujaw, wreszcie sprawuj�c zwierzchnictwo nad Pomorzem i utrzymuj�c za�ogi wojskowe w wa�niejszych grodach po�o�onych na terenie dzielnic junior�w, mia� na tyle bezwzgl�dn� przewag� nad wszystkimi nimi naraz i ka�dym z osobna, �e og�lnopolski charakter jego w�adzy nie wydawa� si� zagro�ony. Junior�w by�o w zasadzie dw�ch: Boles�aw otrzyma� Mazowsze, Mieszko Wielkopolsk� (w przysz�o�ci trzeba b�dzie pomy�le� jeszcze o Henryku, kt�ry w chwili �mierci ojca mia� dopiero oko�o 8 lat; o tym, �e ksi�na Salomea wyda na �wiat jeszcze jednego syna umieraj�cy Krzywousty nie m�g� wiedzie�). Druga uwaga wyja�niaj�ca: powy�sze decyzje wed�ug wszelkiego prawdopodobie�stwa nie stanowi�y testamentu Krzywoustego i nie zosta�y og�oszone dopiero na jego �o�u �mierci. Ksi��� wiedzia� dobrze, �e gdy chodzi o tak wa�ne decyzje, musi zawczasu uzyska� zgod� swojej rady, dlatego nie m�g� czeka� do ostatniej chwili. Nie nadano �statutowi", na utrapienie nowo�ytnych historyk�w, formy pisemnej, nieby�o ju� Galla Anonima, �adne z jak�e nielicznych �r�de� wsp�czesnych nie zanotowa�o jego tre�ci, a nawet nie po�wiadczy�o jego istnienia. Mo�emy o nim wnioskowa� jedynie z biegu wydarze� w ci�gu d�ugich nast�pnych dziesi�cioleci oraz z opinii autor�w znacznie p�niejszych �r�de�...

Opuszczaj�c grunt cho�by hipotetycznej i naznaczonej wieloma znakami zapytania wiedzy, maj�c te� �wiadomo��, �e �statut" Krzywoustego rewolucyjnych zmian nie przewidywa�, spr�bujmy zastanowi� si�, co mog�oby si� sta�, gdyby go w og�le nie by�o.

Pomys� sprowadzenia Krzy�ak�w na pogranicze mazowiecko-pruskie wi�za� si� z planem podboju i chrystianizacji Prus�w, czego ksi���ta polscy nie mogli dokona� w�asnymi si�ami. Nie przewidzieli mo�liwo�ci powstania na ziemiach pruskich odr�bnego pa�stwa zakonnego, stanowi�cego przez dwa nast�pne wieki zagro�enie dla ziem polskich. Obecno�� Krzy�ak�w zmusza�a w�adc�w Polski zar�wno do prowadzenia ci�kich, kosztownych i nie zawsze skutecznych wojen, jak r�wnie� do godzenia si� ze stratami terytorialnymi. Warto wi�c rozwa�y�, jak mog�y potoczy� si� dzieje, gdyby rokowania podj�te przez Konrada Mazowieckiego nie doprowadzi�y do porozumienia z Krzy�akami

i usadowienia si� Zakonu w ziemi che�mi�skiej.

Spo�r�d s�siad�w Polski Ba�towie stanowili grup� szczeg�ln�, poniewa� w przeciwie�stwie do innych lud�w granicz�cych z ziemiami polskimi nie byli S�owianami. Zamieszkiwali tereny wzd�u� wschodnich wybrze�y Ba�tyku od Zatoki Gda�skiej po Zatok� Rysk�. Na p�nocy s�siadowali z ugrofi�skimi plemionami Est�w? na wschodzie z plemionami ruskimi, na po�udniu z polskimi. W�r�d Ba�t�w wyr�niamy cztery grupy j�zykowe: Prus�w, Ja�wing�w, Litwin�w i �otyszy. Prusowie zajmowali ziemie na wsch�d od dolnej Wis�y, na po�udnie od dolnego Niemna, na wschodzie w rejonie Wielkich Jezior Mazurskich stykali si� z Ja�wingami zamieszkuj�cymi tereny po �rodkowy Niemen, na po�udniu po Narew. Na wsch�d i p�noc od Niemna rozci�ga�y si� posiad�o�ci litewskie: Auksztota i �mud�, a po obu stronach D�winy - �otewskie.

Do XIII wieku Prusowie tworzyli niewielkie wsp�lnoty plemienne, zwane w ich j�zyku �pulka", w kt�rych w�adz� sprawowa� wiec, a wodza wybierano tylko na czas wyprawy wojennej. Gall Anonim pisze, �e �yli �bez kr�la i bez prawa". Chocia� pojedyncze �pulka" nie rozporz�dza�y wi�ksz� si��, Ba�towie systematycznie naje�d�ali s�siad�w, zapuszczaj�c si� nieraz daleko na obce terytoria. Ksi���ta polscy podejmowali wyprawy odwetowe, ale bez wi�kszych sukces�w. W roku 1166 w wyprawie przeciwko Prusom zgin�� ksi��� Henryk Sandomierski. Granica prusko-mazowiecka nie podlega�a w ci�gu XII i pocz�tku XIII wieku wi�kszym zmianom, tak�e mi�dzy Pomorzem Gda�skim a Prusami granic� stanowi�a Wis�a. Jedynie Ja�wingowie utracili cz�� swoich ziem. W po�owie XII wieku walki toczy�y si� o gr�d Wizn� nad Narwi�, za� w wyprawie w roku 1192 zdobyto Rajgr�d i w��czono do Mazowsza tereny po rzeczk� E�k.

Na pocz�tku XIII wieku ksi���ta polscy rozpoczynaj� podb�j Prus. Najbardziej zainteresowany tym by� Konrad Mazowiecki, kt�rego dzielnica nara�ona by�a bezpo�rednio na najazdy. Pr�bowano tu stworzy� str��, czyli sta�e oddzia�y na granicy z udzia�em rycerstwa ma�opolskiego. W krucjatach pruskich, podejmowanych w latach 1221 i 1223, bra� udzia� obok Konrada Henryk Brodaty (w�adca �l�ski) i Leszek Bia�y (ksi��� krakowski).

R�wnolegle podejmowano misje chrystanizacyjne. Rozpocz�� je w roku 1210 Godfryd, opat klasztoru Cysters�w w �eknie. Od roku 1212 inny Cysters, Chrystian, prowadzi� wiele podr�y misyjnych, sk�aniaj�c niekt�re wsp�lnoty pruskie do przyj�cia chrztu. Aby wzmocni� swoj� pozycj�, sprowadzi� w roku 1228, za zgod� Konrada Mazowieckiego, grup� rycerzy zwan� p�niej bra�mi dobrzy�skimi. Jednak, kiedy w roku 1234 Chrystian dosta� si� do niewoli pruskiej, misja si� za�ama�a. Niewielki efekt da�a te� misja podj�ta przez dominikan�w z Gda�ska, wspierana przez ksi�cia pomorskiego �wi�tope�ka.

Dopiero Krzy�acy w latach 1232-1283 doprowadzili do ca�kowitego podporz�dkowania im teren�w pruskich i cz�ciowo ja�wieskich. Gdyby Krzy�ak�w nie by�o, dzieje Prus�w potoczy�yby si� inaczej. Nie dosz�oby do zmniejszenia liczby ludno�ci autochtonicznej, kt�ra b�d� zosta�a wymordowana w trakcie podboju i p�niejszych powsta�, b�d� uciek�a na wsch�d. Nie by�oby te� nap�ywu kolonist�w niemieckich.

Mo�liwe by�yby dwie drogi rozwoju. Plemiona pruskie w XIII wieku mog�yby si� po��czy� i stworzy� pa�stwo obejmuj�ce Prusy i by� mo�e Ja�wie�. S�siedzi polscy nie byliby w stanie w tym przeszkodzi�. Post�puj �ce rozdrobnienie Polski piastowskiej i sta�e konflikty mi�dzy ksi���tami czyni�y granic� po�udniow� i zachodni� bezpieczn�. Polska mog�aby jedynie po�redniczy� w chrystianizacji pa�stwa Prus�w, do kt�rej zapewne by dosz�o. Je�eli za� po zjednoczeniu w�adcy Polski staraliby si� podporz�dkowa� te ziemie, mo�liwe by�oby jedynie narzucenie zale�no�ci lennej lub w��czenie ich do Kr�lestwa Polskiego jako odr�bnego ksi�stwa.

Inn� mo�liwo�ci� mog�oby by� podporz�dkowanie ziem pruskich organizuj�cemu si� pa�stwu litewskiemu. W pierwszej po�owie XIII wieku plemiona litewskie zaczynaj� si� ��czy�. Pocz�tkowo rz�dzi federacja pi�ciu ksi���t, ale oko�o roku 1238 ksi��� Mendog zjednoczy� pod swoim panowaniem dwie g��wnie ziemie litewskie: Auksztot� i �mud�, a tak�e podbi� Ru� Czarn� (Nowogr�dczyzn�). Wprawdzie w roku 1249 musia� walczy� z koalicj� zbuntowanych ksi���t litewskich, wspart� przez ksi�cia halickiego Daniela i arcybiskupa Rygi, ale zdo�a� opanowa� sytuacj�. Aby wzmocni� swoj� pozycj�, Mendog przyj�� chrzest w roku 1251, czym sk�oni� biskupa do opuszczenia koalicji. �atwo pokona� Ja�wing�w, w��czaj�c przej�ciowo do swojego pa�stwa ich ziemie, a nast�pnie zbuntowan� �mud�. W roku 1253 uzyska� od papie�a koron� kr�lewsk�, podobnie jak jego przeciwnik Daniel Halicki. Fakt koronacji pr�bowa�a wykorzysta� strona polska. W �ukowie powsta�o biskupstwo dla Litwy, a krakowski dominikanin Wit zosta� wy�wi�cony na biskupa przez arcybiskupa gnie�nie�skiego. Nie mia�o to zreszt� skutk�w, nowe biskupstwo nie podj�o dzia�alno�ci. W nast�pnych latach Mendog organizowa� kilka wypraw na Mazowsze, ale granica pozosta�a bez zmian, chocia� w roku 1262 zgin�� ksi��� mazowiecki Siemowit, a jego syn dosta� si� do niewoli.

Litewsk� ekspansj� na zach�d jednak uniemo�liwiali Krzy�acy. Gdyby ich nie by�o, Mendog m�g�by opanowa� ziemie pruskie a blisko�� j�zyka i kultury u�atwi�aby integracj�. W tym wypadku Prusowie nie wygin�liby, ale wtopiliby si� w spo�ecze�stwo litewskie, podobnie jak sta�o si� z Ja�wingami. Wprawdzie Mendog zosta� zamordowany wraz z synem w roku 1263 i przez kilka lat trwa�y na Litwie walki wewn�trzne, ale wkr�tce Trojden (1269-1282) ponownie zjednoczy� ziemie litewskie. Jego w�adza mog�aby r�wnie� rozci�gn�� si� na Prusy. Inaczej potoczy�yby si� te� losy plemion �otewskich. Zakon Kawaler�w Mieczowych za�o�ony w roku 1202 przez arcybiskupa Rygi nie mia�by do�� si� na skuteczne opanowanie Inflant wobec nacisku s�siad�w. Wystarczy wspomnie� wielk� kl�sk�, jak� w roku 1242 zada� im na Lodowym Polu Aleksander Newski. Bez wsparcia Krzy�ak�w pa�stwo Kawaler�w Mieczowych nie utrzyma�oby si�, a plemiona �otewskie mog�yby trafi� pod panowanie w�adc�w Litwy albo zwi�za� si� z Pskowem lub Nowogrodem Wielkim.

Istnienie pa�stwa krzy�ackiego nie wp�ywa�o bezpo�rednio na proces jednoczenia ziem polskich po rozbiciu dzielnicowym. Krzy�acy prowadzili podb�j Prus i przed rokiem 1308 nie wyst�powali przeciwko Polsce. Nie pr�bowali nawet przeszkodzi� przej�ciu Pomorza Gda�skiego przez ksi�cia wielkopolskiego Przemys�awa II po wyga�ni�ciu rodu ksi���t pomorskich. Nie brali te� udzia�u w walkach W�adys�awa �okietka z Wac�awem II i nie protestowali przeciwko koronacji tego ostatniego na kr�la Polski w roku 1300. Mo�na wi�c s�dzi�, �e bez Krzy�ak�w proces jednoczenia Polski przebiega�by podobnie.

Inaczej natomiast mog�aby wygl�da� sytuacja po �mierci Wac�awa II (1305) i ostatecznym zako�czeniu rz�d�w Przemy�lid�w tak w Czechach, jak i w Polsce. Nowy w�adca Czech Jan Luksemburczyk od pocz�tku panowania stara� si� zdoby� koron� polsk�, a w tych d��eniach naturalne oparcie zyskiwa� w zakonie krzy�ackim, zainteresowanym utrzymaniem zagarni�tego w roku 1309 Pomorza Gda�skiego. W przypadku braku zakonu musia�by szuka� sojuszu ze znacznie s�absz� Brandenburgi�, kt�ra w tym okresie nie by�a zainteresowana sporem z Polsk�. �wie�o zjednoczona Polska posiada�aby Pomorze Gda�skie, a przede wszystkim nie grozi�yby jej wojny z lat 1326-1332. S�absza pozycja kr�la czeskiego dawa�aby mo�liwo�� przynajmniej cz�ciowego odzyskania �l�ska, o co zabiega� Kazimierz Wielki.

Nast�pn� godn� uwagi kwesti� jest odpowied� na pytanie, czy sprawa krzy�acka by�a g��wn� przyczyn� unii polsko-litewskiej w 1385 roku i czy bez niej do unii mog�oby doj��. W czasach W�adys�awa �okietka i Kazimierza Wielkiego stosunki z Litw� by�y na og� poprawne. Dosz�o nawet w roku 1325 do sojuszu, przypiecz�towanego ma��e�stwem kr�lewicza Kazimierza z Aldon� Ann� Giedymin�wn�. Giedymin deklarowa� te� zamiar przyj�cia chrztu. Dalszy przebieg wypadk�w wskazuje jednak, �e wsp�praca militarna przeciwko Krzy�akom by�a bardzo s�aba. Dla obydwu pa�stw wa�niejsza by�a ekspansja na po�udniowy wsch�d, na dawne ziemie Rusi Kijowskiej, a zw�aszcza bezpo�rednia rywalizacja o ziemie Rusi Halickiej, Podola i Wo�ynia. Dyplomacja polska zainteresowana by�a tak�e w��czeniem Litwy do polskiej prowincji ko�cielnej. W tej sprawie Kazimierz Wielki z�o�y� w roku 1357 suplik� do papie�a.

Obj�cie tronu polskiego przez Jadwig� Andegawe�sk� w roku 1384 wydoby�o na �wiat�o dzienne kwesti� znalezienia w�a�ciwego ma��onka dla m�odej kr�lowej. Zaplanowane wcze�niej ma��e�stwo z Wilhelmem Habsburgiem spotka�o si� w Polsce ze sprzeciwem, obawiano si� uzale�nienia od polityki austriackiej. Jedno z dzia�aj�cych stronnictw forsowa�o kandydatur� ksi�cia mazowieckiego, aby pozostawi� tron w r�ku dynastii zwanej przez D�ugosza �naturalnymi panami Polski". Wi�kszo�� jednak uzna�a za korzystniejsz� uni� personaln� przez ma��e�stwo z w�adc� innego kraju.

Z perspektywy litewskiej obj�cie tronu polskiego przez Wielkiego Ksi�cia Jagie��� oznacza�o uregulowanie spornych interes�w na Rusi i ogromny wzrost znaczenia rodu Giedyminowicz�w i jego samego. Dla Polski te� by�o to dostatecznie atrakcyjne, niezale�nie od tego, czy dynastia litewska by�aby wcze�niej ochrzczona, czy sta�oby si� to dopiero w momencie ma��e�stwa. Te okoliczno�ci pozwalaj� przypuszcza�, �e niezale�nie od istnienia pa�stwa krzy�ackiego dosz�oby w roku 1385 do unii. Pozostaje jednak pytanie, czy ten zwi�zek by�by trwa�y. Akt krewski nie by� w istocie umow� mi�dzypa�stwow�. By� to jednostronny dokument Jagie��y, skierowany do El�biety, wdowy po Ludwiku W�gierskim, zawieraj�cy pro�b� 0 r�k� Jadwigi w zamian na szereg zobowi�za�, w�r�d nich przy��czenie swego pa�stwa do Kr�lestwa Polskiego. Odpowiedzi� strony polskiej by� dokument wyboru Jagie��y na tron polski. Wieloznaczno�� terminu �aci�skiego �applicare" u�ytego w dokumencie Jagie��y doprowadzi�a wkr�tce do sporu, jaki w istocie ma by� charakter tego zwi�zku. W szczeg�lno�ci dokument nie regulowa� w og�le sprawy nast�pstwa tronu w Polsce. Po �mierci Jadwigi w roku 1399 podnios�y si� nawet g�osy, �e tym samym wygasaj� prawa Jagie��y do tronu polskiego. Zawarta za� w roku 1413 unia w Horodle by�a w istocie zwi�zkiem dw�ch odr�bnych pa�stw, po��czonych osob� monarchy, ale prowadz�cych odr�bn� polityk�, r�wnie� zagraniczn�. Warto przypomnie�, �e wsp�lne wojny z Krzy�akami toczy�y si� tylko za panowania Jagie��y (1409-1411,1414,1422). Nast�pne (1454-1466 1 1519-1521) rozgrywane by�y bez udzia�u Litwy, tak jak strona polska nie bra�a udzia�u w wojnach Litwy z Ksi�stwem Moskiewskim i Tatarami. Zwi�zek Polski z Litw� m�g� wi�c istnie� bez zagro�enia krzy�ackiego, najlepszy dow�d, �e przetrwa� likwidacj� zakonu w Prusach w 1525 roku.

Jan Matejko nie mia�by zatem okazji namalowania Bitwy pod Grunwaldem, Adam Mickiewicz nie napisa�by Konrada Wallenroda, a Henryk Sienkiewicz Krzy�ak�w, nie dekorowano by Krzy�em Grunwaldu, nie istnia�yby pomniki ani obchody rocznicowe tej symbolicznej w dziejach Polski daty 1410. Je�eli natomiast prawdziwa by�aby koncepcja powstania pa�stwa Prus�w i jego uzale�nienia od Polski, to Matejko m�g�by stworzy� inn� wersj� Ho�du pruskiego.

Nie wiadomo, kto, kiedy i gdzie wyst�pi� z propozycj� ma��e�stwa poga�skiego wielkiego ksi�cia Litwy Jagie��y (dzi�, w brzmieniu litewskim, Jogaila) z chrze�cija�sk� kr�low� Polski Jadwig�. Pewne jest, �e jej realizacja oznacza�a mi�dzy innymi zespolenie pa�stw pod ber�em Litwina, �e zosta�a zaakceptowana i 14 sierpnia 1385 roku w Krewie (oko�o 80 kilometr�w na po�udniowy wsch�d od Wilna) strony zawar�y uk�ad, kt�ry wsp�cze�nie w Litwie nazywany jest przedma��e�skim, a w Polsce uni�. Oba okre�lenia s� zasadne. Pierwsze wskazuje na to, �e dokument wystawi� jedynie Jagie��o i �e zawiera� on zobowi�zania, kt�re Jagie��o jako wielki ksi��� Litwin�w, pan i dziedzic Rusi mia� spe�ni� po otrzymaniu r�ki Jadwigi. Drugie okre�lenie jest zasadne, bo ma��e�stwo w�adc�w oznacza�o uni� ich pa�stw.

W�r�d zobowi�za� Jagie��y znajdowa�o si� przyj�cie przez niego i jego poddanych, ale tylko tych, kt�rzy nie byli chrze�cijanami, chrztu w obrz�dku �aci�skim. Zastrze�enie nale�y szczeg�lnie podkre�li�, gdy� oznacza�o, �e nie b�d� zmuszeni do konwersji prawos�awni, przewa�nie Rusini, kt�rzy stanowili wi�kszo�� mieszka�c�w Litwy. To ostatnie �wiadczy zreszt� o tym, �e twierdzenie, i� Litwa by�a pa�stwem poga�skim, jest prawdziwe, ale je�li ogranicza si� je do w�adc�w (a i to nie wszystkich, bo z wyj�tkiem Mindaugasa i Jawnuty), niekt�rych cz�onk�w dynastii (spo�r�d syn�w Gediminasa, dziada Jagie��owego, a� czterech by�o wyznania prawos�awnego, a i matk� Jagie��y by�a prawos�awna ksi�niczka twerska Julianna) oraz mniejszej cz�ci poddanych.

Wzajemny stosunek pa�stw okre�la� termin applicare, o kt�rego interpretacj� prowadzono spory przez pokolenia: czy zapowiada� zjednoczenie, czy w��czenie Litwy do Polski. W p�aszczy�nie prawnej rozstrzygn�� to w latach trzydziestych XX wieku Henryk �owmia�ski, kt�ry po przeanalizowaniu dokument�w ustali�, �e przez applicare rozumiano w��czenie ziem, ale w tym wypadku jedynie tych, kt�rymi Jagie��o w�ada� bezpo�rednio, czyli ksi�stwa wile�skiego, ziemi mi�skiej, witebskiej, po cz�ci Naddnieprza. Nie jest pewne, czy tak�e �mudzi, gdy� jej formalny i rzeczywisty status bywa� r�ny. Nie zmienia to przecie� faktu, �e Jagie��o traktowa� zwi�zek Litwy z Polsk� jak ograniczony sojusz odr�bnych pa�stw, a Polska wieku XIV nie by�a w stanie wch�on�� ca�ego ksi�stwa litewskiego czy cho�by jego g��wnej dzielnicy.

Inne punkty porozumienia m�wi�y o u�yciu przez Jagie��� jego skarb�w w celu odzyskania strat terytorialnych, jakie oba pa�stwa ponios�y w nieokre�lonej przesz�o�ci. Zapowiada�y uwolnienie je�c�w chrze�cijan, a zw�aszcza pochodz�cych z Polski. Rzecz wa�na, bo Polska ugina�a si� pod ci�arem najazd�w litewskich, kt�re dociera�y a� do Dobrzynia, ��czycy, Kalisza, Sieradza, i �wi�tego Krzy�a. Ostatni, z roku 1376, dosi�gn�� Tarnowa. Zapisy w �r�d�ach m�wi�ce o dziesi�tkach tysi�cy ludzi, kt�rych Litwini uprowadzili, s� wprawdzie wyolbrzymione, ale tylko w warto�ciach bezwzgl�dnych, wiernie za� ukazuj� odczuwany ogrom strat. Jak pisa�, mo�e daj�c �wiadectwo trwania ich pami�ci, szesnastowieczny historyk Maciej Stryjkowski, a� �po �om��, Sandomierz, Lublin pusto by�o" i dopiero po zawarciu unii,

Ponadto ksi��� zobowi�za� si� do zap�acenia ogromnego odszkodowania, kt�re w uk�adzie ma��e�skim Jadwigi i Wilhelma Habsburga przewidziano na wypadek niedoj�cia do ich �lubu. Niedoj�cia... Dok�adnie rzecz bior�c, �lub si� odby� 15 czerwca 1378 roku, w Haimburgu, kiedy kr�lewna mia�a lat cztery, a Wilhelm osiem. Ma��e�stwo, aby zyska� moc sakramentu, musia�o przecie� zosta� skonsumowane, co, jak uczy� Ko�ci� rzymski, nie mog�o nast�pi� przed uko�czeniem przez dziewczyn� dwunastego roku �ycia, a ch�opca czternastego. S� podstawy, by s�dzi�, �e do tego dosz�o. W sierpniu 1385 roku Wilhelm przyby� do Krakowa i spotyka� si� z Jadwig�. Wtedy bowiem zapisano w ksi�dze miejskiej, i� w wigili� dnia �wi�tego Bart�omieja (czyli 23 sierpnia) po dope�nieniu za�lubin kr�lowej i na jej pro�b� zwolniono przebywaj�cych w wi�zieniach skaza�c�w. W nast�pnym roku Jadwiga, mimo �e gwa�townie protestowa�a, po�lubi�a Jagie���, a Wilhelm, kt�ry w niejasnych okoliczno�ciach opu�ci� Krak�w i w og�le Polsk�, oskar�y� j� przed papie�em o bigami�. W wieku XV za� Jan D�ugosz zapisa�, i� �g�o�no m�wiono o tym mi�dzy lud�mi, �e po zawartych z rzeczonym Wilhelmem, ksi�ciem Austrii, uroczystych �lubach, przez pi�tna�cie dni bywa�a z nim w �o�nicy". W Polsce na wszystko to, jak dzisiaj by powiedziano: w imi� racji stanu, spuszczono zas�on� milczenia... Sierpniowe wydarzenia, je�li nawet zaci��y�y na �yciu Jadwigi, to pozosta�y bez wp�ywu na losy Litwy i Polski.

11 stycznia 1386 roku Jagie��o otrzyma� zaproszenie do Polski. 2 lutego, na zje�dzie szlachty i mo�nych w Lublinie, zosta� obwo�any kr�lem, po czym, pozostaj�c poganinem, zacz�� u�ywa� tytu�u: tutor et gubernator Regni Poloniae, czyli obro�ca b�d� opiekun i rz�dca Kr�lestwa Polskiego. Chrzest przyj�� dopiero 15 lutego, w katedrze na Wawelu, i otrzyma� imi� W�adys�aw, ale nazwa dynastii: Jagiellonowie, zosta�a utworzona od imienia litewskiego. 18 lutego po�lubi� Jadwig�, kt�ra przedtem odwo�a�a sw�j �lub, oczywi�cie haimburski, z Wilhelmem. 4 marca 1386 roku za�, w katedrze wawelskiej, zosta� przez arcybiskupa gnie�nie�skiego Bodzant� koronowany na kr�la Polski.

Warunku chrztu Litwy w obrz�dku �aci�skim, a dok�adnie, jak wspomniano, poga�skiej Litwy, Jagie��o dope�ni� w roku 1387, kiedy, mi�dzy innymi, erygowa� biskupstwo wile�skie. Je�cy otrzymali mo�no�� powrotu do Polski. Nie zosta�o wyp�acone odszkodowanie za zerwane ma��e�stwo Jadwigi.

Pewne jest, �e s� decyzje, kt�re zmieniaj� losy pa�stw i narod�w na pokolenia. Mo�na przyj��, �e jedn� z nich by�o to wszystko, co zamyka si� w poj�ciu KrewOy i to bez wzgl�du na to, jak akt jest nazywany. Zapocz�tkowa� bowiem zwi�zek dwu pa�stw do tej pory przewa�nie sobie wrogich, kt�ry Litwini wprawdzie parokrotnie zrywali, ale kt�ry przecie� przetrwa� a� do utraty niepodleg�o�ci przez wsp�ln� Rzeczpospolit� (1795). Ba, nawet i w�wczas jego idea nie tylko pozosta�a �ywa w �wiadomo�ci narod�w, lecz tak�e zyskiwa�a na sile a� do uto�samienia si� ziemia�stwa ziem dawnego Wielkiego Ksi�stwa z polskim. Dopiero przemiany, kt�re od schy�ku wieku XIX zachodzi�y w spo�ecze�stwie ziem litewskich, a dok�adnie rodzenie si� nowoczesnego narodu litewskiego, kt�ry d���c do suwerenno�ci, odrzuca� wszelkie zwi�zki z polsko�ci�, spowodowa�y, �e gdy w dobie I wojny �wiatowej Litwa i Polska odzyskiwa�y wolno��, to jako pa�stwa ponownie sobie wrogie.

Za po�rednictwem Polski Litwini przyj�li chrzest i weszli w �wiat cywilizacji �aci�skiej. W Litwie rozprzestrzeni� si� polski j�zyk, str�j, obyczaje i na polskich wzorowane by�y jej struktury pa�stwowe. W pocz�tkach wieku XV pod Grunwaldem wsp�lnie z�amano pot�g� zakonu krzy�ackiego, a w wieku XVI i p�niejszych razem walczono przeciwko Moskwie oraz Szwecji. Nale�y przecie� pami�ta� i to, �e po stronie litewskiej wskazywano, �e zwi�zek z Koron� doprowadzi� Wielkie Ksi�stwo do utraty mocarstwowej pozycji. �By�o bowiem to pa�stwo (...) od dawnych wiek�w wielkie i mo�ne (...) p�ki nas wielebna unia nie nadw�tli�a", o�wiadczy� w roku 1587 wojewoda trocki Miko�aj Hlebowicz, zwracaj�c si� do kr�la Zygmunta III Wazy. Z czasem za� dostrze�ono, �e kulturalna polonizacja szlachty zahamowa�a rozw�j j�zyka litewskiego. W Polsce natomiast m�wiono najpierw o tym, co dla Litwy zrobiono, potem o wsp�lnych cierpieniach, a na koniec o litewskiej niewdzi�czno�ci. Konkretnie o obronieniu jej przed zagro�eniem krzy�ackim, a potem moskiewskim, przyniesieniu �wiat�a wiary rzymskiej i daniu wzorc�w administracyjnych i kulturalnych. Czasem tak�e, �e zwi�zana z tym migracja na ziemie litewskie i ruskie, a jednocze�nie wp�yw wywodz�cych si� z nich magnat�w i szlachty, ludzi o innej tradycji, na wsp�lne instytucje by� istotnym �r�d�em os�abienia Rzeczypospolitej Obojga Narod�w. Wreszcie, �e odradzaj�c si� do bytu niepodleg�ego, Litwa posz�a odr�bn� od Polski drog�.

A gdyby uk�adu krewskiego nie by�o? Jakie mo�liwo�ci mia�y strony, polska i litewska, podj�cia innej decyzji i jakie ta decyzja przynios�aby skutki?

Pod rz�dami Kazimierza III (1333-1370) terytorium Kr�lestwa Polskiego powi�kszy�o si� przesz�o dwukrotnie, ale nast�pi�o to w wyniku opanowania cz�ci Podola i Rusi Halickiej, ziem zamieszkanych przez ludno�� r�n� od polskiej narodowo�ciowo, wyznaniowo i dla kt�rej Korona by�a pa�stwem obcym. Jednocze�nie za� zmniejszy� si�, i to w liczbach bezwzgl�dnych, obszar etnicznie polski.

W roku 1339 kr�l zrzek� si� na rzecz Czech praw do wi�kszo�ci ksi�stw �l�skich. Prawda, �e by�o to uznaniem stanu faktycznego, gdy� te ju� wcze�niej podda�y si� pod w�adz� czeskiego monarchy. Kr�l Jan natomiast zrzek� si� praw do korony polskiej, co usuwa�o jeden z powod�w mo�liwego konfliktu.

W 1343 roku Kazimierz III, o kt�rego decyzji Jan D�ugosz napisze, �e podj�� j� czy �to konieczno�ci�, czy to sza�em jakim� wiedziony", zrzek� si� na rzecz Krzy�ak�w praw do Pomorza Gda�skiego oraz ziemi che�mi�skiej i micha�owskiej. W zamian zyska� Kujawy, ziemi� dobrzy�sk� i, jak w wypadku poprzedniego uk�adu, zabezpieczenie granicy.

Nie zosta� wykonany gro�ny dla istnienia pa�stwa zapis w testamencie, w kt�rym kr�l, nazwany przez potomnych Wielkim, przekazywa� ziemi� dobrzy�sk�, ��czyck� i sieradzk� Kazimierzowi, ksi�ciu na Szczecinie. Tym samym rozdziela� terytorium Wielkiej i Ma�ej Polski, czyli dokonywa� - chcia� dokona� - podzia�u Kr�lestwa.

Poza granicami Kr�lestwa niezmiennie pozostawa�o Mazowsze. Podlasie by�o cz�ci� Litwy. Jedyny mo�liwy kierunek ekspansji terytorialnej, na wsch�d, na ziemie ruskie, ograniczy�o prawo wykupu Rusi Czerwonej, ju� b�d�cej w granicach Kr�lestwa, kt�re Kazimierz przyzna� w�adcom W�gier. Zastrzeg� tylko, �e mo�e by� zrealizowane, je�li umrze, nie pozostawiwszy po sobie syna.

Po �mierci Kazimierza na tron wst�pi� jego siostrzeniec, kr�l W�gier Ludwik Andegawe�ski (1370 -1382). Jego panowanie by�o dla Polski okresem co najmniej stagnacji. Kr�la interesowa�o tylko przekazanie jej korony jednej z c�rek i umocnienie wp�yw�w W�gier na ziemiach ruskich. Przejawem pierwszego b�dzie dany polskim poddanym przywilej koszycki (1374), drugiego - obsadzenie zamk�w ruskich W�grami (1377). W rezultacie, cho� granice (poza t� od strony Litwy) pozostawa�y bezpieczne, to Polska straci�a swoje znaczenie na arenie mi�dzynarodowej. Os�ab�a w�adza kr�la, kt�ry w pa�stwie nie rezydowa�, wzmocni�a si� pozycja szlachty, a to w nast�pstwie nadanych jej przywilej�w. Uwidacznia�o si� s�abni�cie jedno�ci administracyjnej Wielkiej i Ma�ej Polski oraz ziem etnicznie polskich i ziem ruskich. Zmiany mog�y nadej�� dopiero wraz ze �mierci� Ludwika i zaj�ciem jego miejsca przez m�odsz� z c�rek, Jadwig� (pocz�tkowo desygnowana na nast�pczyni� Maria ostatecznie zasiad�a na tronie w�gierskim), ale je�li znaleziono by jej m�a, a zatem rzeczywistego w�adc�, na miar� potrzeb Kr�lestwa. Na Wilhelma si� nie godzono, bo ani sam nie dawa� gwarancji sprawnych rz�d�w, ani nie mia� za sob� realnej si�y, kt�ra pozwoli�aby wznowi� walk� o ziemie ruskie, a mo�e pokusi� si� i o utracone polskie. Wreszcie, wa�ny by� problem niszcz�cych kraj najazd�w Litwin�w oraz jeszcze wa�niejszy jej chrztu, a dok�adnie z czyich r�k, poprzez kt�re z pa�stw, Litwa go przyjmie. To bowiem, �e przyjmie, i to w nieodleg�ej przysz�o�ci, by�o spraw� przes�dzon�.

Litwa mog�a przyj�� chrzest w obrz�dku �aci�skim lub greckim.

M�wi�c o pierwszej mo�liwo�ci, nale�y wskaza�, �e tylko w latach rz�d�w Jagie��y i jego bezpo�rednich poprzednik�w, Kiejstuta (K�stutis) i Olgierda (Algirdas), pomoc chrystianizacji proponowali: papie� Grzegorz XI (1373), cesarz (od 1376) a zarazem kr�l czeski (od 1378) Wac�aw IV. Ten ostatni mia� zreszt�, wed�ug s��w Jagie��y, proponowa� mu chrzest i oddanie r�ki c�rki. Z propozycjami pomocy w chrystianizacji wyst�powali Ludwik Andegawe�ski, Kazimierz III oraz ksi��� mazowiecki Siemowit III.

W 1382 roku Jagie��o i wielki mistrz zakonu krzy�ackiego Wilhelm von Breimersheim zawarli uk�ad, kt�ry mi�dzy innymi przewidywa� chrzest litewskiego w�adcy i jego poddanych cho� nie wcze�niej ni� za trzy lata. Jednocze�nie, po�rednio, zapewnia� suwerenno�� pa�stwa litewskiego, cho� nie pe�n�, bo Jagie��o zobowi�zywa� si� wspiera� zbrojnie zakon i nie podejmowa� wojen bez jego zgody.

W 1383 lub 1384 (dok�adna data nie jest znana) litewski w�adca, zerwawszy uk�ad z Krzy�akami, zawar� uk�ad z Moskw�. W nim zapowiedziano przyj�cie chrztu w obrz�dku greckim, cho� tylko przez Jagie���, oraz jego ma��e�stwo z Zofi�, c�rk� wielkiego ksi�cia Dymitra Do�skiego. W odniesieniu do przysz�ych relacji pa�stw zosta�a u�yta formu�a dzi� niejasna, ale przecie� wskazuj�ca na nadrz�dno�� Moskwy nad Wilnem, to jest, �e Jagie��o b�dzie m�odszym bratem Dymitra.

Chrzest w obrz�dku �aci�skim oznacza� zbli�enie Litwy z kt�rym� z pa�stw wrogich lub potencjalnie wrogich Polsce. Chrzest w obrz�dku greckim - powstanie wzd�u� jej wschodniej granicy pot�nego pa�stwa litewsko-ruskiego. Nale�y jednak przypomnie�, �e granica polsko-litewska opiera�a si� na Liwie, a zatem by�a odleg�a o oko�o 80 kilometr�w od Wis�y.

Zbli�enie Litwy z Czechami czy W�grami wyklucza�o wsp�ln� z Polsk� walk� z Krzy�akami, a zarazem u�atwia�o zakonowi osi�gni�cie celu strategicznego, jakim by�o opanowanie cz�ci �mudzi i po��czenie w�asnego terytorium oraz Zakonu Kawaler�w Mieczowych. Zakony wprawdzie zespoli�y si� ju� w roku 1237, ale bezpo�rednie s�siedztwo zapewne doprowadzi�oby do zacie�nienia do�� lu�nego zwi�zku. W konsekwencji za� spowodowa�oby utworzenie silnego pa�stwa zakonnego, a z czasem pruskiego.

Zbli�enie Litwy z Moskw� polsko-litewsko-moskiewskiego sojuszu nie wyklucza�o, ale dla Polski czyni�o go trudnym. Prawos�awnych bowiem traktowano w Europie jak heretyk�w, a zatem wsp�lne z nimi wyst�pienie przeciw pa�stwu obrz�dku �aci�skiego oznacza�o oskar�enie o walk� z chrze�cija�stwem.

I jeszcze jedno, ka�da decyzja Litwy przyj�cia chrztu, je�li nie poprzez Kr�lestwo Polskie, niemal wyklucza�a, a co najmniej powa�nie utrudnia�a, opanowanie przez nie Podlasia i ekspansj� na ziemie ruskie. Ba, nawet kiedy Kr�lestwo zosta�o �ojcem chrzestnym" Litwy, dosz�o do wojny z ni� o Podole. W jej wyniku Kr�lestwo zyska�o tylko jego cz��, a reszt�, tak�e ziemi� kijowsk� i podlask�, otrzyma�o dopiero w roku 1569, w przededniu unii lubelskiej, z woli Zygmunta II Augusta, kr�la Polski i wielkiego ksi�cia Litwy.

Rekapituluj�c, bez unii krewskiej Jagie��o, co oczywiste, nie po�lubi�by Jadwigi i nie zasiad� na tronie polskim. Jej zawarcie zako�czy�o okres chaosu, niepewno�ci, kto b�dzie rzeczywistym w�adc� Kr�lestwa, mo�e nawet zapobieg�o wojnie domowej. Nie by�oby dynastii jagiello�skiej, kt�ra przez niemal dwa wieki rz�dzi�a Polsk�, Litw�, a okresowo tak�e Czechami i W�grami. Nie zanikn�yby - mog�yby nie zanikn�� - niszcz�ce najazdy litewskie, zatem rozw�j ziem polskich na wsch�d od Wis�y by�by trudny. Nie by�oby mo�liwe zespolenie si� Polski i Litwy do wojny z zakonem, nie by�oby bitwy pod Grunwaldem i z�amania pot�gi zakonu krzy�ackiego. Przeciwnie, dosz�oby do powstania zwi�zku pa�stw, kt�re otaczaj�c Polsk� od wschodu, od wschodu i po�udnia, b�d�, co mniej prawdopodobne, wschodu i p�nocy, co najmniej utrudni�yby jej rozw�j terytorialny. Ujmuj�c rozwa�ania w jednym zdaniu, nie by�oby monarchii jagiello�skiej, a potem Rzeczypospolitej Obojga Narod�w, a powsta�oby pa�stwo litewsko-moskiewskie b�d� litewsko-czeskie, litewsko-w�gierskie czy nawet litewsko-zakonne, a potem pruskie. Polska pozosta�aby pa�stewkiem wci�ni�tym mi�dzy mocarstwa. Losy regionu i ca�ej Europy potoczy�yby si� innym, ale dla Polski niezwiastuj�cym sukcesu torem.

Profesor Tadeusz Cegielski (ur. w 1948 roku) jest historykiem i wolnomularzem. Wyk�ada na Uniwersytecie Warszawskim. By� cz�onkiem Rady Naukowej Muzeum: Zespo�u Pa�acowo-Parkowego w Dobrzycy. Jest redaktorem naczelnym czasopisma �Ars Regia" po�wi�conego my�li i historii wolnomularstwa. Napisa� wiele artyku��w (oraz ksi��k� Sekrety mason�w: Pierwszy stopie� wtajemniczenia) po�wi�conych tej tematyce. Jest specjalist� w dziedzinie historii nowo�ytnej oraz historii idei. Profesor jest tak�e wsp�autorem ksi��ki Rozbiory Polski 1772-1793-1795 (1990). Napisa� r�wnie� programy szkolne do nauczania historii oraz kilka szkolnych podr�cznik�w z zakresu historii - ostatnio Cz�owiek i historia (2003).

Konflikty militarne Polski z Krzy�akami ci�gn�y si� przez przesz�o dwa stulecia. Ju� w pocz�tkach XIII wieku ten zach�anny i pr�ny zakon rycerski utworzy� na ziemi che�mi�skiej zal��ek samodzielnego pa�stwa (1226 -1228). Do roku 1283 Krzy�acy dokonali podboju poga�skich Prus, a w roku 1308 zaj�li Pomorze Gda�skie, odcinaj�c w ten spos�b Polsk� od dost�pu do Ba�tyku. Zar�wno W�adys�awowi �okietkowi, jak i Kazimierzowi Wielkiemu nie uda�o si� odzyska� tych ziem. Kres dalszej ekspansji krzy�ackiej po�o�y�a dopiero bitwa pod Grunwaldem (1410), podczas kt�rej po��czone si�y polsko-litewskie pokona�y wojska zakonne. Terytorialne owoce tego zwyci�stwa by�y wszak�e nik�e. Odzyskano bowiem jedynie niewielk� ziemi� zawkrza�sk�.

Dopiero po ci�gn�cej si� a� 13 lat wojnie (1454-1466) odzyskano zar�wno Pomorze Gda�skie, jak i ziemie che�mi�sk� i micha�owsk�, Malbork, Elbl�g oraz biskupstwo warmi�skie. Nast�pi�o to nie tylko dzi�ki sukcesom militarnym strony polskiej. Du�� rol� odegra�o naturalne ci��enie zdobytych terytori�w ku Polsce uwarunkowane ich sytuacj� geograficzn�, spo�eczno-narodowo�ciow�, zwi�zkami administracyjno-ko�cielnymi wreszcie. Traktat toru�ski nie stanowi� wi�c dokumentu ubieraj�cego w form� prawn� wyniki zwyci�skiej wojny, lecz by� ukoronowaniem d�ugoletnich wysi�k�w ludno�ci Pomorza, pragn�cej po��czenia tej ziemi z pa�stwem polskim. Krzy�acy mieli bowiem przeciwko sobie nie tylko polskie, ale i pos�uguj�ce si� j�zykiem niemieckim mieszcza�stwo oraz rycerstwo Pomorza. J�zyk nie szed� tu w parze ze �wiadomo�ci� narodow� w dzisiejszym tego s�owa rozumieniu; zast�powa�o j� poczucie zwi�zk�w z zamieszkiwan� od pokole� ziemi� oraz lojalno�� wobec kr�l�w polskich, pod kt�rych ber�em chciano si� znale��.

Strona polska mia�a wi�c za sob� wol� wi�kszo�ci mieszka�c�w, przeciwko za� - dwie najwi�ksze pot�gi �redniowiecznej Europy: papiestwo i cesarstwo. Pierwsza z nich, papiestwo, traktowa�o zakon jako instytucj� ko�cieln�, bezpo�rednio od siebie zale�n�. W jego to obronie Rzym rzuci� kl�tw� na uczestnik�w Zwi�zku Pruskiego. Zwi�zek ten, utworzony przez szlacht� i mieszcza�stwo Pomorza Gda�skiego, stawia� sobie za cel wyzwolenie tej ziemi spod jarzma Krzy�ak�w. Kl�twa obj�a r�wnie� wszystkich wspomagaj�cych go, a wi�c tak�e i Kazimierza Jagiello�czyka. Ten ostatni nie dopu�ci� do og�oszenia bulli papieskiej w Polsce, Rzym z kolei nie uzna� zawartego w 1466 roku traktatu. Tak�e i cesarstwo stara�o si� wszelkimi sposobami zapobiec kl�sce zakonu. Na szcz�cie - i na tym m.in. polega�a pomy�lna

dla Polski konfiguracja mi�dzynarodowa - dwie najwi�ksze pot�gi �redniowiecznej Europy nie dysponowa�y takimi jak dawniej autorytetem moralnym i si�� militarn�. Nie darmo epok� t� nazwano jesieni� �redniowiecza...

Podpisany w roku 1466 w Toruniu traktat nie zlikwidowa� problemu zagro�enia p�nocnych ziem Polski. Z jednej strony, ustalone w nim granice nie odpowiada�y Jagiellonom, w kt�rych interesie le�a�a ca�kowita likwidacja pa�stwa krzy�ackiego nad Wis��. Z drugiej za�, jego w�adcy nieustannie d��yli do odzyskania straconych na mocy traktatu toru�skiego terytori�w. Kilkakrotnie wi�c wszczynali walki z monarchi� Zygmunta I Starego; kolejna z nich toczy�a si� w latach 1519-1521. Po niej nast�pi� tzw. kompromis toru�ski, zawieszaj�cy dzia�ania wojenne na lat dziesi��, przed�u�ony w roku 1531 na nast�pn� dekad�. W jej trakcie zmar� wszak�e Zygmunt I Stary i wyobra�my sobie, �e wcze�niej, jak to faktycznie mia�o miejsce, nie doprowadzi� do sekularyzacji pa�stwa krzy�ackiego w 1525 roku. Na opustosza�ym tronie zasiad� jego m�odziutki syn, Zygmunt II August, obwo�any tak�e Wielkim Ksi�ciem Litewskim. W przeciwie�stwie do ojca, b�d�cego zwolennikiem pokojowych rozstrzygni��, nowy w�adca wypowiada� si� jednoznacznie za ostateczn� likwidacj� pa�stwa zakonnego. Pragn�� w tym celu wykorzysta� gro�ny dla wielkiego mistrza ferment, jaki zaistnia� w podleg�ym mu pa�stwie. Wyra�a� si� on, po pierwsze, w rozruchach spo�ecznych, kt�re mia�y miejsce zar�wno na wsi, jak i w miastach. Wprawdzie powstanie ch�opskie w Sambii uda�o si� st�umi� stosunkowo �atwo, ale mieszcza�stwo nadal ci��y�o ku Polsce, gdzie nie dawa�by mu si� we znaki tak du�y jak w Prusach krzy�ackich ucisk fiskalny. Znajdowa�o ono oparcie i zrozumienie w znacznej cz�ci rycerstwa, pragn�cego uzyskania takich przywilej�w, jakie posiada�a szlachta polska.

R�wnie gro�ne by�y rosn�ce wp�ywy reformacji, kt�rej propaganda dociera�a poprzez Prusy Kr�lewskie na ziemie krzy�ackie. Prym wiedli luteranie, prowadz�cy j� poprzez masowo rozpowszechniane ulotki i broszury, pisane po niemiecku, a wi�c w zrozumia�ym dla wi�kszo�ci krzy�ackich poddanych j�zyku. Wej�cie na t� sam� drog� poprzez sekularyzacj� zakonu i przyj�cie nauki Mistrza z Wittenbergi doradza�o Albrechtowi jego najbli�sze otoczenie. Podobne rozwi�zanie, po��czone z oddaniem si� Polsce w wieczyste lenno, by�o rozwa�ane r�wnie� i na dworze Zygmunta II Augusta. Znajdowa�o ono zwolennik�w tak�e w�r�d wy�szej hierarchii Ko�cio�a katolickiego. Tak na przyk�ad biskup p�ocki Andrzej Krzycki przypomina�, i� w Rzeczypospolitej z dawien dawna obok zwolennik�w Rzymu zgodnie ze sob� �yj� wyznawcy prawos�awia, judaizmu, a nawet islamu. W tej wsp�lnocie jest miejsce r�wnie� dla luteran�w, gdyby ich wyznanie zapanowa�o w Prusach krzy�ackich.

Albrecht Hohenzollern pozostawa� wszak�e g�uchy na podobne argumenty. Wp�ywa�o na to jego przywi�zanie do starej wiary kt�rej wyznaniowe interesy podleg�y mu zakon od przesz�o trzystu lat reprezentowa� na tych ziemiach. Zdawa� te� sobie spraw� z tego, i� przej�cie z pozycji wielkiego mistrza na tron wielkiego ksi�cia powa�nie os�abi jego pozycj� i znaczenie. Co wa�niejsze, jako kacerz zostanie pozbawiony opieki i protekcji ze strony papiestwa i cesarstwa, a wi�c pot�g konsekwentnie wspieraj�cych go w konfliktach z Polsk�. Dlatego te� Albrecht bezlito�nie posy�a� na stos lutera�skich predykant�w, krytykuj�cych Ko�ci� katolicki. Pod top�r kata sz�y te� g�owy przyw�dc�w szlacheckiej opozycji, domagaj�cych si� przy��czenia do Polski ziem zakonnych. Dw�r kr�lewski wielokrotnie interweniowa� w ich obronie. Na og� czyni� to bezskutecznie; miara kr�lewskiej cierpliwo�ci przebra�a si� jednak, gdy w Kr�lewcu zosta� ostentacyjnie �ci�ty Ludwik von Kalkstein. Zaprzyja�niony z Zygmuntem Augustem da� g�ow� �za zdrad� stanu", przez kt�r� Albrecht Hohenzollern rozumia� ch�� zamiany jego panowania na rz�dy polskiego monarchy.

Tym razem Rzym zareagowa� wyj�tkowo ostro, pot�piaj�c w specjalnej bulli wojn� wydan� katolickiemu zakonowi przez pa�stwo z pozoru ju� tylko katolickie. Dw�m ostatnim Jagiellonom miano za z�e tolerowanie w Rzeczypospolitej rozlicznych herezji oraz zgod� na tworzenie w szlacheckich i magnackich dobrach r�nowierczych �wi�ty�, szk� i drukar�. Wezwany do stolicy papiestwa prymas Jakub Ucha�ski odm�wi� przyjazdu, obawiaj�c si�, poniek�d s�usznie, �e zostanie postawiony przed s�dem inkwizycji. Pomawiano go zreszt� o sympatie dla Ko�cio�a narodowego. Nie by� im obcy i sam Zygmunt II August, kt�ry ju� w roku 1556 pos�a� do Rzymu Stanis�awa Maciejowskiego. Przekaza� on papie�owi Paw�owi IV opini� swego w�adcy, i� by za�agodzi� nastroje w Polsce, konieczne jest wprowadzenie komunii pod dwiema postaciami, j�zyka polskiego do nabo�e�stw, zniesienie celibatu ksi�y oraz zwo�anie soboru narodowego. Na �adne z tych ��da� papie� nie przysta�, wyrazi� tylko �al, �e kr�l polski da� si� nak�oni� do ich wysuni�cia.

Ten�e sam papie� zagrozi� wr�cz Polsce interdyktem (zakazem odprawiania nabo�e�stw i udzielania sakrament�w) w przypadku, gdyby jej wojska nie wycofa�y si� z zaj�tych ju� teren�w Prus krzy�ackich. Zygmunt II August poleci� jednak kontynuowanie wojny, kt�ra doprowadzi�a do zaj�cia Kr�lewca. Sam wielki mistrz ratowa� si� po�pieszn� ucieczk� do Niemiec. Na mocy uchwa�y sejmowej z roku 1567 dawne w�adztwo zakonne zosta�o przy��czone do Prus Kr�lewskich, uzyskuj�c dla luteran�w takie same gwarancje swob�d religijnych, jakie uprzednio przyznano im w Gda�sku, Toruniu czy Elbl�gu. Co wi�cej, obie cz�ci polskiego parlamentu, a wi�c zar�wno izba poselska jak i senat, obsadzone w wi�kszo�ci przez je�li nie zwolennik�w, to sympatyk�w ruchu reformacyjnego, wypowiedzia�y si� za powo�aniem w Rzeczypospolitej, Ko�cio�a narodowego. Sta�o si� to na wniosek samego kr�la, kt�ry zosta� obwo�any jego g�ow�. Uchwa�a stanowi�a w pe�ni zrozumia�� reakcj� na papieskie gro�by i monity, stale bior�ce w obron� Krzy�ak�w.

Zygmuntem II Augustem powodowa�y tak�e pobudki natury osobistej: ju� od paru bowiem lat zabiega� daremnie w Rzymie o uniewa�nienie swego ma��e�stwa z chor� na epilepsj� El�biet� Habsbur�ank�, z kt�r� zreszt� pozostawa� w faktycznej separacji. Jeszcze bardziej zniech�ci�a kr�la, bezp�odno�� narzuconej mu ma��onki. Marzeniem Zygmunta II Augusta by�o pozostawienie m�skiego potomka, kt�ry zaj��by po nim tron polski. Rozw�d potrzebny by� mu, aby po�lubi� ukochan� Barbar� Radziwi���wn� i zrealizowa� swe sukcesyjne marzenia.

Radykalne zerwanie z Rzymem zyska�o poparcie wi�kszo�ci szlachty. Nie przyj�aby ona z entuzjazmem konwersji na luteranizm, uwa�any do�� powszechnie za wyznanie mieszczan, odstr�czaj�cy te� wielu niemieckim pochodzeniem. Kr�lowi nie odpowiada� tak�e kalwinizm, umacniaj�cy niezale�no�� magnat�w od monarchy, a �wieckich patron�w od duchowie�stwa tego wyznania. W gr� nie wchodzi�a te� ideologia braci polskich, dla jednych zbyt radykalna teologicznie, dla drugich niebezpieczna, bo g�osz�ca potrzeb� zniesienia podda�stwa (co prawda, tylko w pierwszym okresie ich dzia�alno�ci).

Ko�ci� narodowy poci�gn�� za sob� ca�kowit� eliminacj� biskup�w katolickich z senatu, po��czon� z likwidacj� klasztor�w i przej�ciem ich posiad�o�ci przez kr�la na rzecz monarchii. Do senatu weszli natomiast biskupi Ko�cio�a narodowego; po pewnym czasie dopuszczono do� tak�e w�adyk�w prawos�awnych. Zmiana wyznania nie wywo�a�a wi�kszych wstrz�s�w w pa�stwie, tym bardziej i� lwia cz�� poddanych posz�a za przyk�adem swoich pan�w. Wszelkie nowinki liturgiczne starano si� wprowadza� ostro�nie i stopniowo, id�c w tym za przyk�adem Ko�cio�a anglika�skiego, kierowanego przez El�biet� I. W dziele reformy wyznaniowej bardzo si� zas�u�yli Jan �aski, kt�ry powr�ci� z emigracji, oraz p�odny pisarz polityczny Andrzej Frycz Modrzewski, wypowiadaj�cy si� tak�e w kwestiach ko�cielnych.

Najwi�cej wszak�e zyska� sam kr�l, kt�rego w�adza znacznie si� zwi�kszy�a. W walce z magnateri� m�g� bowiem liczy� tak�e na poparcie miast dawnych Prus krzy�ackich, z Kr�lewcem na czele. Pos�usznych wykonawc�w zyska� r�wnie� w wy�szym duchowie�stwie Ko�cio�a narodowego, kt�rego nominacje spoczywa�y wy��cznie w r�kach Zygmunta II Augusta oraz jego sukcesor�w na polskim tronie. W XVIII wieku okaza�o si�, jak istotna dla los�w n�kanej najazdami Rzeczypospolitej jest likwidacja zagro�enia jej od p�nocy przez pa�stwo, wszystko jedno zakonne czy �wieckie, kt�re by by�o po��czone uni� personaln� z Brandenburgi�.

Wcielenie resztek w�adztwa zakonnego umo�liwi�o stworzenie na obszarze ca�ych Prus pot�nego o�rodka kultury niemieckiej, oddzia�uj�cego swoimi wp�ywami na nale��ce do Rzeszy ksi�stwa niemieckie. O�rodek ten pozostawa� r�wnocze�nie w �cis�ych zwi�zkach kulturalnych z reszt� ziem polskich. �wiadczy�a o tym m.in. liczba podr�cznik�w do nauki j�zyka polskiego, jakie ukaza�y si� w okresie XVI -XVIII wieku w Gda�sku, Toruniu czy Kr�lewcu. W tym ostatnim, dzi�ki staraniom kr�la polskiego, zosta� powo�any do �ycia uniwersytet w Kr�lewcu, przez kt�ry przewin�li si� Marcin Bielski i Andrzej Frycz Modrzewski, m�ody Jan Kochanowski i wielu innych p�niejszych luminarzy polskiego odrodzenia. Nazwiska czo�owych polskich intelektualist�w tej epoki znajdujemy w metrykach lutera�skiego uniwersytetu w Wittenberdze, gdzie korzystali z m�drej i troskliwej opieki Filipa Melanchtona. Cho� nauczyciel Niemiec (praeceptor Germaniae) zmar� stosunkowo wcze�nie (1560), to jednak w�a�nie jego koncepcje pedagogiczne zawa�� na kszta�cie protestanckiego szkolnictwa w Prusach Kr�lewskich. Na samo �ycie wyznaniowe o wiele wi�kszy wp�yw mia� oczywi�cie doktor Marcin Luter, kt�rego pisemka by�y sprowadzane z zagranicy lub t�oczone na miejscu w krakowskich typografiach, zak�adanych przewa�nie przez przyby�ych z Niemiec drukarzy. Z kolei w sk��conych wyznaniowo Niemczech skacz�cym sobie do oczu polemistom religijnym stawiano na wz�r s�ynn� Zgod� Sandomiersk� (1570), ekumeniczne porozumienie trzech wyzna�: luteran�w, kalwinist�w i braci czeskich.

Przeskakuj�c niemal o dwa stulecia naprz�d, nale�y przypomnie�, i� pod znakiem francuszczyzny i Pary�a nasze o�wiecenie stanie dopiero w drugiej po�owie XVIII wieku. W swej wczesnej fazie pozostawa�o natomiast pod wp�ywem nauki niemieckiej; dotyczy to zw�aszcza my�li filozoficznej, kt�r� na grunt polski przeszczepia�y czasopisma naukowe wydawane w Prusach Kr�lewskich (oczywi�cie w j�zyku niemieckim). W tym�e samym j�zyku ukazywa�y si� znakomicie opracowane zarysy dziej�w Polski (i Prus Kr�lewskich) pi�ra Krzysztofa Hartknocha i Gottfrieda Lengnicha. Fragmenty tych prac, jak r�wnie� wyst�pie� Bart�omieja Bythnera i Jana Crella w obronie tolerancji wyznaniowej, trafi�y po wiekach do antologii: 700 lat my�li polskiej, cho� mo�na si� sprzecza�, w jakim stopniu tytu� serii jest adekwatny do j�zyka, w kt�rym owe dzie�a zosta�y napisane. Pewne jest wszak�e, i� nie da si� ich wykre�li� z jak�e barwnej, bo wieloetnicznej i wielowyznaniowej, kultury dawnej Rzeczypospolitej. Powi�kszone dzi�ki m�drej polityce Zygmunta II Augusta Prusy Kr�lewskie odegra�y w niej trudn� do przecenienia rol�. Podobnie, cho� pod rz�dami innego w�adcy, mog�yby si� ich dzieje potoczy� przesz�o sto lat p�niej.

Przed wieloma laty Konstanty Gebert zastanawia� si�, co by by�o, gdyby Jan III Sobieski nie po�pieszy� w roku 1683 z odsiecz� Wiedniowi lecz zawar� by� z Turcj� wieczysty pok�j i zaj�� Prusy Ksi���ce (Konstanty Gebert, Poszed�by na Kr�lewiec..., �Polityka", nr 36, 1992). Austria i Prusy, rezygnuj�c ze swej politycznej ekspansji, �mog�y po�wi�ci� si� handlowi, a potem przemys�owi, zapewniaj�c rozkwit swym wielonarodowym i wielowyznaniowym kulturom, kt�re z kolei sta�y si� fundamentem ich rozwoju". Dzi�ki przy��czeniu Prus Ksi���cych na czo�o obfitej tw�rczo�ci malarskiej Jana Matejki wysuwaj� si� dwa obrazy, nader cz�sto reprodukowane. Pierwszy z nich nosi tytu� Zygmunt II August wr�cza edykt fundacyjny profesorom uniwersytetu w Kr�lewcu, pod drugim czytamy: Tryumfalny wjazd Zygmunta II Augusta do Kr�lewca w r. 1567.

Po zabiciu Dymitra Samozwa�ca, kt�ry pod koniec lipca 1605 roku koronowa� si� w Moskwie na cara Wszechrosji, nie usta�y walki wewn�trzne w tym pa�stwie. Car, a wraz z nim znaczna cz�� jego polskich zwolennik�w, padli w maju nast�pnego roku ofiar� spisku bojar�w, na kt�rych czele sta� Wasyl Szujski. On te� zosta� wyniesiony na cara (1606); jego kr�tkie, bo zaledwie czteroletnie panowanie, przynios�o mu wi�cej k�opot�w, ani�eli satysfakcji. Z jednej bowiem strony, musia� zmaga� si� z pot�nym buntem ch�opskim (1606-1607) pod wodz� Iwana Bo�otnikowa, kt�rego oddzia�y zaw�adn�y znaczn� cz�ci� Rosji i zagra�a�y nawet samej Moskwie. Z drugiej za�, pojawi� si� nowy Dymitr Samozwaniec, podaj�cy si� za tamtego, kt�ry mia� cudem ocale� z moskiewskiej rzezi. Wspar�y go oddzia�y polskich lisowczyk�w, s�yn�ce r�wnie� na terenie Rosji z niebywa�ego okrucie�stwa. W g��wnej kwaterze nowego Dymitra, za�o�onej w Tuszynie pod Moskw�, znalaz�o si� wielu przedstawicieli znamienitych rod�w bojarskich, takich jak Trubeccy, Czerkasscy czy Romanowowie, ale osobistym doradc� cara samozwa�ca by� polski magnat Jan Sapieha. On te� wp�ywa� na wszystkie jego polityczne decyzje. Pod naciskiem �obozu tuszy�skiego" przeciwko Szujskiemu zbuntowa�a si� znaczna cz�� mieszka�c�w Rosji. W tej sytuacji zacz�� on szuka� sprzymierze�ca poza jej granicami.

28 lutego 1609 roku zosta� zawarty w Wyborgu tzw. traktat o wieczystym pokoju mi�dzy Rosj� a Szwecj�. Jej kr�l, Karol IX, zobowi�za� si� do udzielenia carowi znacznej pomocy militarnej, w zamian za co Rosja zrzek�a si� na rzecz Szwecji Inflant oraz przyrzeka�a wydawa� jej polskich je�c�w. Zygmunt III Waza s�usznie uzna� ten sojusz za gro�ny nie tylko dla swoich plan�w odzyskania tronu moskiewskiego, lecz tak�e dla ca�ej Rzeczypospolitej. Korzystaj�c z tego, i� sejm nie wyrazi� sprzeciwu, a znaczna cz�� pos��w i senator�w by�a za zbrojnym marszem na Moskw�, jesieni� roku 1609 kr�l rozpocz�� dzia�ania wojenne. 21 wrze�nia g��wne si�y polskie przekroczy�y granic� z Moskw�. 1 pa�dziernika rozpocz�y obleganie Smole�ska. W tej sytuacji w styczniu roku 1610 przedstawiciele wielkich rod�w bojarskich: Iwan i Michai� Sa�tykowowie, Wasilij Massalski oraz Iwan Gramotin, przyjechali do obozu kr�lewskiego z propozycj� wyboru na cara W�adys�awa Zygmuntowicza, kt�ry zast�pi�by skompromitowanego w ich oczach Wasyla Szujskiego. �Chcieli w�asnego w�adcy, w�asnego, moskiewskiego i prawos�awnego pa�stwa. Zastrzegali ca�o�� granic. Nie godzili si� na obecno�� Polak�w. Zezwalali na budow� jednego tylko w stolicy ko�cio�a katolickiego" (Henryk Wizner, Zygmunt III Waza, 1984).

Te twarde warunki spotka�y si� pocz�tkowo ze zdecydowanym sprzeciwem strony polskiej. Niezadowolona by�a cz�� magnaterii oraz szlachty, kt�rym zamyka�y one drog� do wp�ywowych urz�d�w i intratnych kr�lewszczyzn na terenie pa�stwa moskiewskiego. Ze zdecydowanym sprzeciwem wyst�pi�a wy�sza hierarchia Ko�cio�a katolickiego, jak r�wnie� jezuici, kt�rzy wci�� my�leli o rozszerzeniu na Wsch�d unii brzeskiej, narzuceniu zamieszka�ym w Rzeczypospolitej prawos�awnym obrz�dku grekokatolickiego, a wi�c podporz�dkowania ich Rzymowi. Warunki stawiane przez pos��w bojarskich stanowi�y te� gorzk� pigu�k� do prze�kni�cia dla samego kr�la, kt�ry mia� zamiar w�asn� skro� ozdobi� koron� car�w. Stwarza�oby to mo�liwo�� odzyskania korony szwedzkiej, do czego konsekwentnie d��y�. Sztokholm nie by�by bowiem w stanie oprze� si� po��czonym si�om polsko-rosyjskim.

Przypu��my jednak, �e mimo to Zygmunt III Waza zaaprobowa� wst�pnie stawiane mu warunki. Rezygnuj�c z marze� o koronie moskiewskiej, zgodzi� si� na elekcj� swego syna, W�adys�awa. W jego to ju� imieniu potwierdzi� wszystkie prawa i przywileje Cerkwi prawos�awnej oraz przyobieca�, i� duchowie�stwo innych wyzna� nie b�dzie prowadzi� na terenie Moskwy dzia�alno�ci misyjnej. Wyrazi� te� zgod� na to, aby koronacji W�adys�awa dokona� patriarcha moskiewski. Zar�wno Polacy, jak i Litwini (przez kt�rych rozumiano wszystkich mieszka�c�w Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego, z kt�rych tylko mniejszo�� w�ada�a tym j�zykiem) zostaliby pozbawieni prawa piastowania jakichkolwiek urz�d�w w pa�stwie moskiewskim. Mia�o ono pozostawa� w sojuszu militarnym z Rzecz�pospolit�, a zw�aszcza wsp�uczestniczy� w jej walkach ze Szwecj�, Tatarami i Turcj�. Zacie�nieniu wzajemnych zwi�zk�w mia�y r�wnie� s�u�y� swoboda handlu oraz prawo mieszka�c�w Moskwy do kszta�cenia si� na polskich uczelniach. W traktacie pertraktacji wspomniano jednak tylko o Akademii Krakowskiej, nie wymieniaj�c przezornie o uczelniach tak niepopularnych w Rosji jezuit�w oraz ich koleg�w z innych zgromadze� zakonnych.

Zygmunt III Waza ostateczn� decyzj� uzale�ni� oczywi�cie od zgody sejmu polskiego, co wywo�a�o pewne zdziwienie strony moskiewskiej, przywyk�ej od pokole�, i� hosudar sam rozstrzyga o wszystkim. O tym, �e w Rzeczypospolitej jest inaczej, mogli si� niebawem przekona� pos�owie moskiewscy asystuj�cy burzliwym obradom parlamentu, kt�ry w p�niejszej historiografii zyska� niejako na wyrost miano unijnego lub ratyfikuj�cego. Oliwy do ognia dola�o nowe ��danie strony rosyjskiej, przywiezione ju� na same obrady, a mianowicie przyj�cia przez W�adys�awa prawos�awia oraz po�lubienia ksi�niczki rosyjskiej tego� wyznania.

Wbrew przekonaniu duchowie�stwa m�ody Waza bez wi�kszych opor�w przysta� na ostatni z wymienionych warunk�w. Pocieszano si� wszak�e, i� post�pi podobnie jak Dymitr, kt�ry podaj�c si� za wyznawc� prawos�awia, przebywaj�cych na jego dworze jezuit�w zapewnia� o tym, i� w g��bi duszy pozosta� katolikiem. Kwesti� po�lubienia prawos�awnej ma��onki W�adys�aw Waza omin�� jeszcze zr�czniej; poj�� mianowicie za �on� Katarzyn� Ostrogsk�, wnuczk� s�ynnego ksi�cia Konstantego, kt�ry w ko�ach ortodoksji prawos�awnej by� powszechnie znany i ceniony jako gorliwy obro�ca tej wiary. Wyznawa�a j� r�wnie� i sama Katarzyna, s�yn�ca nie tylko z pobo�no�ci, tak�e urody. Zamkni�cie szlachcie polskiej drogi do urz�d�w os�adzano nadziej�, �e z chwil� umocnienia si� rz�d�w W�adys�awa znajdzie on spos�b na obej�cie tych kr�puj�cych przepis�w. Tak�e i biskupi pocieszali si� my�l�, i� w nowym uk�adzie stosunk�w politycznych dzie�o unii brzeskiej zostanie rozci�gni�te r�wnie� na teren pa�stwa moskiewskiego.

Po zatwierdzeniu rosyjskich warunk�w przez sejm Rzeczypospolitej nic ju� nie sta�o m�odemu Wazie na przeszkodzie do obj�cia tronu moskiewskiego. Nowy w�adca, nazwany w dziejopisarstwie rosyjskim, W�adys�awem I, unika� powtarzania b��d�w swego tragicznie zmar�ego poprzednika. Obecno�� rodak�w na dworze stara� si� ograniczy� do minimum, a cho� jego gwardia przyboczna by�a �wczesnym zwyczajem rekrutowana z cudzoziemc�w, daj�cych wi�ksz� gwarancj� wierno�ci, to przewa�ali w niej Anglicy i Niemcy, a nie Polacy. Bojar�w pozyska� sobie W�adys�aw rych�ym zwo�aniem soboru ziemskiego o znacznie wszak�e mniejszym od naszego sejmu zakresie kompetencji. W jego wy�szej izbie zasiadali w�adycy prawos�awni oraz dostojnicy pa�stwowi, w ni�szej cz�onkowie znamienitych rod�w bojarskich. Wszyscy oni zale�eli wszak�e od decyzji i nominacji kr�lewskiej, cho� pocz�tkowo domagano si� przeniesienia z Rzeczypospolitej, je�li idzie o izb� poselsk�, instytucji wybor�w.

Rz�dy W�adys�awa I Zygmuntowicza zapocz�tkowa�y otwarcie wr�t Moskwy na Europ�. Ju� polskie otoczenie Dymitra I Samozwa�ca, niesk�adaj�ce si� przecie� jedynie z ��dnych �up�w awanturnik�w, przywozi�o ze sob� ksi��ki �aci�skie, wydawane w r�nych krajach kontynentu, a tak�e w�oskim, niemieckim i polskim. Podczas gdy w XVI stuleciu ukaza�o si� w ca�ej Rosji zaledwie 17 (!) tytu��w, (o wy��cznie religijnej tre�ci), pod rz�dami W�adys�awa I Zygmuntowicza oraz jego nast�pc�w pojawi�o si� par� tysi�cy dzie�. T�oczy�y je drukarnie obs�ugiwane pocz�tkowo przez fachowc�w przyby�ych z Polski, a potem przez rodzimych typograf�w.

Samo wyliczenie prywatnych ksi�gozbior�w, w kt�rych one wyst�powa�y, zaj�oby par� stron druku. Wystarczy wi�c, je�li powiemy, �e utwory naszych poet�w i prozaik�w, pisarzy politycznych i kronikarzy, filozof�w i teolog�w mo�na znale�� - zar�wno w oryginale, jak w wersji �aci�skiej - we wszystkich wi�kszych rosyjskich bibliotekach. Od dworu carskiego po klasztory prawos�awne. W sta�ej sprzeda�y by�a tak zwana literatura straganowa (popularne romanse, prognostyki astrologiczne, senniki), r�wnie� t�umaczona z polskiego. W wolnych przek�adach lub do�� wiernych t�umaczeniach rozpowszechniano nasze psalmy i kol�dy, nieco p�niej za� tak�e pie�ni mi�osne, weselne, �artobliwe i historyczne. J�zyk polski sta� si� r�wnie modny na carskim dworze jak francuski na warszawskim. Tak�e dramat szkolny, powstaj�cy przy uczelniach rosyjskich r�nego typu, by� wzorowany na analogicznej tw�rczo�ci polskich jezuit�w. Ich wyk�adowcy staj� si� tw�rcami i propagatorami tego gatunku literackiego od Kijowa i Smole�ska a� po dalek� Syberi�.

Do rosyjskiego wchodzi bogaty zas�b polszczyzny: dotyczy to terminologii administracyjnej, s�downiczej i wojskowej, poj�� z zakresu rzemios�a, z �ycia codziennego i towarzyskiego. W�r�d s��w tych by�y lekko tylko zmienione (zamok, ratusza, chorun�yj, korunnyj) oraz takie, kt�re ju� w�wczas uchodzi�y w polszczy�nie za archaizm. Kt� dzi� si� domy�li, i� rosyjskie plecy (spina) i ksi�yc (�una) to zapo�yczenia z �aciny, przej�te za po�rednictwem polskiego. To samo mo�na powiedzie� o komnacie, wywodz�cej si� od caminaty, kt�ra w ca�ym Basenie Morza �r�dziemnego oznacza�a pok�j z kominem (paleniskiem).

Cho� krzywym okiem patrzy�a na to zar�wno konserwatywna cz�� spo�ecze�stwa, jak r�wnie� sama Cerkiew prawos�awna, nie mog�a ona zapobiec nap�ywowi do Rosji polskich rzemie�lnik�w i artyst�w. Modne sta�y si� importowane z Zachodu meble, zegary czy wreszcie instrumenty muzyczne. Szczeg�lnym uznaniem cieszyli si� organi�ci i lutnicy, poniewa� sztuka budowy instrument�w sta�a w Rzeczypospolitej o wiele wy�ej ni� u naszych wschodnich s�siad�w. Pierwszy teoretyk muzyki, kt�ry pojawi� si� w pa�stwie moskiewskim, Miko�aj Dylecki, wykszta�cenie muzyczne zdoby� w Warszawie i Wilnie. �piewakiem i kompozytorem pracuj�cym na potrzeby nadwornej orkiestry W�adys�awa I Zygmuntowicza by� Jan Kolendo. Jako budowniczy organ�w zas�yn�� w Moskwie Jerzy Proskurowski. Z kolei Szymon Gutowski by� nie tylko utalentowanym kapelmistrzem. Dla carskiej drukarni wykona� tak�e pierwsz� w Rosji pras� do odbijania miedzioryt�w.

O wiele silniej polskie wp�ywy odcisn�y si� w malarstwie; przenosili je do Moskwy nadworni arty�ci, jak Stanis�aw �opucki, Jan Mirowski i inni. Dzie�a polskich malarzy, w�r�d nich portrety naszych kr�l�w, miedzioryty i drzeworyty, trafia�y tak�e do dom�w bojarskich. Zestawienie niekt�rych malowide� rosyjskich XVII stulecia z polskim portretem doby baroku dowodzi, �e sarmackie konterefekty wywar�y znaczny wp�yw na ruskie �parsuny": tak nazywano na wschodzie Europy podobizny znakomitych os�b.

Ju� pocz�tki panowania W�adys�awa I sta�y pod znakiem jego sukces�w militarnych. Pierwszym by�o pokonanie Szwed�w przez wojska polsko-rosyjskie, w konsekwencji czego skronie m�odego Wazy uwie�czy�a tak�e i korona tego pa�stwa. Swym namiestnikiem w Szwecji mianowa� Gustawa Adolfa, kt�ry okaza� si� dow�dc� r�wnie ambitnym co utalentowanym. Po �mierci ojca (1632) W�adys�aw obj��, drog� wyj�tkowo jednomy�lnej elekcji, tron Rzeczypospolitej, co znacznie wzmocni�o jego pozycj� jako monarchy. Wywo�a�o to niezadowolenie cz�ci bojar�w, domagaj�cych si�, z jednej strony, zr�wnania ich w prawach ze szlacht� polsk� i litewsk�, z drugiej za� ograniczenia praw cara poprzez rodzimy odpowiednik pakt�w konwent�w i artyku��w henrykowskich. Spisek bojar�w doprowadzi� do wybuchu suigeneris rokoszu, kt�ry m�g�by otworzy� now� smut� w dziejach Rosji. By�a ona wszak�e dla jej mieszka�c�w zbyt �wie�ym i bolesnym doznaniem, aby buntownicy mogli uzyska� od nich powa�niejsze wsparcie militarne. Tote� wierne carowi oddzia�y bez wi�kszego trudu pobi�y wojska rokoszan pod znanym ju� z dziej�w Rosji Tuszynem. Pojmanych przyw�dc�w �ci�to na Placu Czerwonym w Moskwie, ich rodziny zosta�y zes�ane na kolonizowan�, przy u�yciu wielkich nak�ad�w finansowych, Syberi�. Na do�� nie�mia�e g�osy protestu, jakie w zwi�zku z tym da�o si� s�ysze� podczas kolejnej sesji soboru ziemskiego, W�adys�aw I Zygmuntowicz odpowiedzia� gro�b� przywr�cenia w Rosji opryczniny, ws�awionej licznymi okrucie�stwami i bezprawiem za rz�d�w Iwana IV Gro�nego. Uciszy�o to skutecznie malkontent�w.

Schy�ek rz�d�w posiadacza trzech koron, polskiej, rosyjskiej i szwedzkiej, opromieni�a zwyci�ska kampania przeciwko Turcji. Car W�adys�aw I uzyska� w niej tak�e wsparcie ze strony Kozak�w, licz�cych na powi�kszenie w�asnych przywilej�w, oraz Tatar�w, kt�rzy z sojusznik�w Wysokiej Porty, przedzierzgn�li si� w jej zaci�tych wrog�w. Pot�n� koalicj� wspar�a tak�e Austria, pragn�ca odsuni�cia granic imperium osma�skiego jak najdalej od bram Wiednia. Wypraw� na Ba�kany uwie�czy� pok�j podpisany w Warszawie w 1638 roku. Na jego mocy Turcja traci�a okupowan� przez siebie cz�� W�gier, jak r�wnie� protektorat nad Siedmiogrodem oraz Ksi�stwa Wo�oskie i Mo�dawskie. Nie powiod�y si� wszak�e plany wyparcia Wysokiej Porty z ca�ego P�wyspu Ba�ka�skiego. Nie chcia�a tego ani Austria, obawiaj�ca si� zbytniego wzrostu pot�gi polsko-rosyjskiej, ani te� Tatarzy i Kozacy, niewierz�cy zbytnio w kr�lewskie obietnice. Najwi�kszy wszak�e op�r stawia�a szlachta polska; na sejmach g�o�no wykrzykiwano, i� W�adys�aw IV (bo tak by� nazywany w ojczy�nie) wszcz�� t� ca�� wojn� po to, aby wr�ciwszy jako zwyci�zca, m�g� zaprowadzi� w Polsce absolutyzm. Zar�wno jej samej, jak i bojarom ruskim dokucza�y stale rosn�ce wydatki na wojsko. Sukcesy nad odleg�� Turcj� niewiele w gruncie rzeczy obchodzi�y Szwecj�, oddzielon� morzem od Wysokiej Porty. Mimo wszystko zwyci�ski miecz W�adys�awa I Zygmuntowicza zapocz�tkowa� proces wypierania Turcji z granic kontynentu. On sam za� zyska�, nie tylko w podr�cznikach do historii Polski czy Rosji, ale tak�e innych kraj�w europejskich miano W�adys�awa I Wielkiego. Katolickie dziejopisarstwo rozpowszechnia�o za� legend�, jakoby na �o�u �mierci (1642) przyj�� katolicyzm z r�k przebywaj�cego tam incognito jezuity (oficjalnie uchodzi� on za specjalist� od instalacji i naprawy zegar�w).

W po�owie XVII stulecia po�o�enie Rzeczypospolitej wydawa�o si� wr�cz rozpaczliwe. Znaczna cz�� jej wschodnich terytori�w znajdowa�a si� w r�kach nieprzyjaci�. Na Ukrainie powstanie kozackie, kt�re pod wodz� Bohdana Chmielnickiego wybuch�o w roku 1648, doprowadzi�o do utworzenia faktycznie niezawis�ego pa�stwa. Ze zmiennym szcz�ciem toczono z nim ci�g�e wojny, na kr�tko tylko przerywane rozejmami i uk�adami. Na domiar z�ego w styczniu roku 1654 znalaz�o ono wsparcie w Rosji, kt�ra w wyniku zawartego z Chmielnickim porozumienia przy��czy�a cz�� Ukrainy (uk�ad w Perejas�awiu). Latem tego roku armia carska wkroczy�a w granice Rzeczypospolitej, zajmuj�c pozosta�� cz�� Ukrainy, a tak�e ziemie bia�oruskie i znaczn� cz�� Litwy. Ofiar� naje�d�c�w pad�o m.in. straszliwie przez nich zniszczone Wilno. Wojska rosyjskie dosz�y a� pod Lw�w; na jesieni 1655 roku armia kozacka zaj�a Lublin i osi�gn�a lini� Wis�y (w rejonie Kazimierza Dolnego oraz Pu�aw).

Tragiczn� sytuacj� Rzeczypospolitej usprawiedliwiali magnaci wielkopolscy swe poddanie si� Szwedom, kt�rzy w lecie tego� roku uderzyli od zachodu na Polsk� (poprzez Brandenburgi�) i od p�nocy na Litw�. Za przyk�adem wojewody pozna�skiego Krzysztofa Opali�skiego, kt�ry skapitulowa� pod Uj�ciem (w lipcu roku 1655), poszli hetman wielki litewski Janusz Radziwi�� i jego brat Bogus�aw, poddaj�c w sierpniu tego roku Wielkie Ksi�stwo Litewskie w�adcy szwedzkiemu Karolowi Gustawowi. Niebawem pad�a niestawiaj�ca oporu Warszawa, po niej (w pa�dzierniku roku 1655) zosta� zmuszony do kapitulacji Krak�w, rozpaczliwie broniony przez oddzia�y Stefana Czarnieckiego. Znaczna cz�� magnaterii oraz szlachty skapitulowa�y przed wrogiem: r�wnie� wojsko koronne w wi�kszo�ci przesz�o na jego stron�. Dlatego te� kiedy w listopadzie rozpocz�to atak na Jasn� G�r�, w�r�d oblegaj�cych s�yn�ce cudami Sanktuarium Maryjne znalaz�y si� r�wnie� chor�gwie polskie. Tak wi�c niespe�na trzy miesi�ce od rozpocz�cia inwazji kr�l polski Jan Kazimierz wraz z garstk� wiernej mu magnaterii i szlachty by� zmuszony szuka� schronienia na �l�sku pozostaj�cym we w�adaniu niech�tnych Szwecji Habsburg�w. Tam te�, jeszcze przed rozpocz�ciem obl�enia, zosta� przezornie wywieziony cudowny obraz Naj�wi�tszej Marii Panny Cz�stochowskiej.

Win� za tak ha�bi�c� i szybk� kl�sk� obarczano powszechnie nieudolnego w�adc�: uwa�ano, i� tylko zast�pienie Jana Kazimierza przez bardziej energicznego i umiej�cego sprawnie pokierowa� dzia�aniami wojennymi monarch� jest w stanie odwr�ci� kart� historii na korzy�� Rzeczypospolitej. Magnateria polska jeszcze przed najazdem szwedzkim prowadzi�a w tej sprawie rozmowy w Sztokholmie. Obok Karola Gustawa brano tak�e pod uwag� osoby elektora brandenburskiego, Fryderyka Wilhelma, oraz ksi�cia Siedmiogrodu, Jerzego II Rakoczego.

Wbrew pozorom najazd Szwecji na Rzeczpospolit� nie zmniejszy� szans jej kr�la na polsk� koron�, lecz wr�cz przeciwnie, powi�kszy� je. Pami�tano bowiem dobrze o trwaj�cej od schy�ku XVI stulecia rywalizacji najpierw w obr�bie dynastii samych Waz�w, a potem pomi�dzy ich nast�pc� a Janem Kazimierzem. Rozgrzeszano si� my�l�, �e chodzi tu jedynie o zwyk�� i cz�sto w Europie praktykowan� zmian� osoby panuj�cego. Motywy, kieruj�ce stronnikami zwi�zku personalnego ze Szwecj�, by�y jednak inne: liczono bowiem na pomoc wojskow� Karola Gustawa w walce o utracone na Wschodzie tereny. Zdawano sobie spraw� z tego, i� os�abiona d�ugoletnimi wojnami Rzeczpospolita nie jest w stanie odzyska� ich w�asnymi si�ami, a tym bardziej prowadzi� wojny na dwa fronty. Szczeg�lnie �e jeden z nich tworzyli zbuntowani Kozacy, z kt�rymi od siedmiu lat nie umiano sobie poradzi�, a drugi wypr�bowani w bojach wojny trzydziestoletniej �o�nierze Karola Gustawa (notabene, znaczn� ich cz�� stanowili Niemcy).

Nadzieje zwi�zane ze zmian� w�adzy podziela�a r�wnie� cz�� duchowie�stwa katolickiego, w tym niekt�rzy przedstawiciele wy�szej hierarchii duchownej. �wiadcz� o tym m.in. podpisy biskupa �mudzkiego Piotra Parczowskiego i archidiakona wile�skiego, Kazimierza Bia�ozora na akcie ugody kiejda�skiej, jak r�wnie� lojalna wsp�praca ze Szwedami w okupowanym Krakowie (dzi� by�my powiedzieli: kolaboracja) sporej grupy duchowie�stwa katolickiego, �wieckiego i zakonnego. Do�� otwarcie pisa� o tym Piotr Gembicki w li�cie z 5 listopada roku 1655 skierowanym do marsza�ka wielkiego koronnego, Jerzego Lubomirskiego. Biskup krakowski uznawa� za mo�liwe, i� Jan Kazimierz nie zamierza powr�ci� ze �l�ska do Rzeczypospolitej. Gdyby si� to okaza�o prawd�, Gembicki przystawa� na to, �aby Karol Gustaw wed�ug praw obra� si� kaza� [na polskiego kr�la], wiar� katolick� przyj��". Pod tym wszak�e warunkiem, i� zagwarantuje przywileje duchowie�stwa i Ko�cio�a oraz szlachty, za� �Kozak�w i Moskw�, kt�rzy nar�d i imi� Lach�w chc� wyt�pi�", rozgromi. Wyobra�my sobie, jak to mog�o wp�yn�� na stawiaj�cych jeszcze w�wczas op�r obro�c�w Jasnej G�ry i dalsze losy kraju.

O panuj�cych do�� powszechnie nastrojach przeor Kordecki by� stale informowany ju� to przez szlacht�, szukaj�c� w murach klasztornych schronienia, ju� to przez listy, kt�re wysy�a� do niego dow�dca obl�niczych wojsk szwedzkich Burchard Muller. Dor�czali je delegaci z polskich chor�gwi, pozostaj�cych pod jego komend�. Na Jasn� G�r�, do�� szczelnie izolowan� od reszty kraju, nie dociera�y natomiast wie�ci o rozpoczynaj�cym si� powstaniu antyszwedzkim. Wszystko to sprawia�o, �e Kordecki by� coraz mniej sk�onny do dalszego oporu, tym bardziej i� uzyska� od Mullera solenne zapewnienie, �e jego oddzia�y nie wejd� do samej �wi�tyni, i uszanuj� granice klauzury zakonnej. Wstrz�sem okaza�a si� zdrada niemieckich puszkarzy, kt�rzy noc� zdezerterowali z Jasnej G�ry, po uprzednim zagwo�d�eniu dzia�. Dalsza obrona pozbawionego artylerii klasztoru nie mia�a sensu. Na pomoc ze strony przebywaj�cego poza krajem Jana Kazimierza przestano liczy� z chwil�, gdy przysz�a wiadomo��, i� zmar� w Opolu, ra�ony apopleksj�.

W tej sytuacji ks. Augustyn Kordecki potwierdzi� akt podda�czy, z�o�ony na prze�omie pa�dziernika i listopada roku 1655 na r�ce genera�a, Arvida Wittenberga. 18 grudnia, po r�wno miesi�c trwaj�cym obl�eniu, za�oga szwedzka przekroczy�a wa�y klasztorne. Wie�� o tym nie wywo�a�a w kraju tak du�ego oburzenia, na jakie liczyli najbardziej nieprzejednani przeciwnicy kapitulacji. Wp�yn�o na to z jednej strony powstrzymanie si� Szwed�w od jakichkolwiek grabie�y. Z drugiej za�, rozg�aszane przez ich propagand� informacje o gotowo�ci Karola Gustawa do przej�cia na katolicyzm, w razie gdyby przyozdobi� swe skronie koron� Jagiellon�w. Jego szanse powa�nie wzros�y z chwil�, gdy owdowia�a Ludwika Maria, po konsultacjach z Rzymem i Wersalem, wyrazi�a zgod� na po�lubienie eksluteranina. By� on r�wnie� od niedawna wdowcem, gdy� jego m�odziutka �ona, Jadwiga Eleonora (ur. 1636), c�rka ksi�cia holszty�skiego Fryderyka III, zmar�a nagle w tajemniczych okoliczno�ciach. Z�o�liwi m�wili, i� sta�o si� to w nast�pstwie trucizny, zadanej przez paru us�u�nych wobec kr�la ma��onka dworzan. Ma�o kto si� jednak podobnymi plotkami przejmowa�.

Ju� w lutym roku 1656 Karol Gustaw dokona� na Jasnej G�rze, przed sprowadzonym ze �l�ska cudownym obrazem Matki Boskiej Cz�stochowskiej uroczystego aktu abiuracji. Mia� przy tym podobno powt�rzy� za Henrykiem IV, i� �Krak�w wart jest mszy" (Warszaw� uwa�ano w�wczas nie za stolic� pa�stwa polsko-litewskiego, lecz za kr�lewsk� rezydencj�). Kontrreformacyjna propaganda uzna�a to jednak za akt szczerego nawr�cenia, kt�re nast�pi�o dzi�ki wstawiennictwu Cz�stochowskiej Naj�wi�tszej Marii Panny. Kilka miesi�cy po zmianie przez niego wyznania zosta� zwo�any w Warszawie sejm elekcyjny, na kt�rym niemal�e jednog�o�nie wybrano Karola Gustawa na kr�la Polski, przydaj�c mu za ma��onk� Ludwik� Mari�. Aktu koronacji dokona� wspominany ju� Piotr Gembicki, podniesiony do godno�ci arcybiskupa. Nowy monarcha zobowi�za� si� do przestrzegania posiadanych przez szlacht� przywilej�w. Jednocze�nie wszak�e potwierdzi� swobody wyznaniowe, przyznane ongi� lutera�skim miastom pruskim. Nie uleg� te� naciskom wy�szej hierarchii katolickiej, domagaj�cej si� wygnania z ojczyzny braci polskich. Ich przeciwnikom nie wypada�o podnosi� g��wnego zarzutu, jakim przez wiele lat by�o sprzyjanie przez arian protestanckim wrogom Rzeczypospolitej. Stanowi�oby to niedwuznaczn� aluzj� do unii personalnej, kt�ra pod ber�em Karola Gustawa po��czy�a lutera�sk� Szwecj� z katolick� Koron� i Litw�.

Si�a militarna, jak� reprezentowa� obecnie Karol Gustaw, sprawi�a, i� elektor brandenburski nie odwa�y� si� zerwa� zwi�zk�w lennych z Rzecz�pospolit�. Oci�ga� si� wszak�e ze z�o�eniem ho�du, czekaj�c na wynik walk, kt�re rych�o po obiorze nowego kr�la rozgorza�y na wschodzie Rzeczypospolitej. Rozpocz�� je Karol Gustaw zgodnie z obietnic� z�o�on� na sejmie elekcyjnym. Rozumia� on dobrze, �e od ich powodzenia zale�y jego utrzymanie si� na polskim tronie. Znaczn� rol� w tych zmaganiach odgrywali tak�e i polscy dow�dcy, z Janem Sobieskim i Stefanem Czarnieckim na czele. Do ko�ca roku 1657 zdo�ano wyprze� si�y moskiewskie z granic Rzeczypospolitej. Rozstrzygaj�ce znaczenie mia�o pozyskanie Kozacczyzny. Po �mierci Bohdana Chmielnickiego wzi�o w�r�d niej g�r� stronnictwo propolskie. Ugoda perejas�awska zosta�a uniewa�niona za cen� powo�ania do �ycia Wielkiego Ksi�stwa Ruskiego, kt�re sta�o si� trzecim, r�wnouprawnionym cz�onem Rzeczypospolitej. Na jego czele stan�li dwaj politycy szlacheckiego pochodzenia, silnie zwi�zani z kultur� polsk�, a mianowicie Iwan Wyhowski, jako hetman, i Jerzy Niemirycz w roli wielkiego kanclerza. Sejm polski, nie bez burzliwych dyskusji i zaci�tego sprzeciwu tej cz�ci magnaterii, kt�ra posiada�a rozleg�e dobra na Ukrainie, nada� Ksi�stwu Ruskiemu znaczn� autonomi�. Mia�o ono odr�bne si�y zbrojne, podporz�dkowane jednak w przypadku wojny wsp�lnemu dow�dztwu. Karol Gustaw sta� si� obiektem ostrej krytyki ze strony papiestwa, oburzonego faktem, i� w nowo powsta�ym ksi�stwie odm�wiono swobody kultu zwolennikom unii brzeskiej. Cho� obok prawos�awnych mieli j� tak�e katolicy, zakonowi jezuit�w zakazano fundowania na Ukrainie klasztor�w i ko�cio��w, jak r�wnie� zak�adania szk�. Do senatu weszli biskupi prawos�awni, co doprowadza�o do ostrych nieraz star� s�ownych z ich katolickimi kolegami.

Nie wszystkie plany Karola Gustawa uda�o si� urzeczywistni�. Czerpi�c przyk�ad ze swojej ojczyzny, stara� si� tak�e w Rzeczypospolitej ograniczy� wp�ywy magnaterii. Poniewa� w starciach z t� wp�ywow� grup� opiera� si� przede wszystkim na �redniej szlachcie, nie m�g� jej zra�a� zbyt daleko id�cym polepszaniem doli ch�op�w. Zapewni� im, co prawda, radykaln� popraw� sytuacji prawnej w kr�lewszczyznach, ale wprowadzenie wolnego ch�opstwa i delegat�w miast do przedstawicielstw stanowych (jak to odby�o si� w Szwecji) pozosta�o w sferze marze� ambitnego kr�la. Do kraju wr�ci�a te� jedynie cz�� skarb�w zrabowanych przez Szwed�w w pierwszych miesi�cach najazdu. Za morzem nadal pozosta�o wiele zrabowanych zakonom ksi�gozbior�w, kt�re wzbogaci�y za�o�ony w latach 1665 -1666 uniwersytet w Lund.

Schy�ek panowania Karola Gustawa (zm. w roku 1678) up�yn�� pod znakiem wojny domowej, kt�ra zyska�a w historiografii miano rokoszu Jerzego Lubomirskiego. U jego pod�o�a le�a�o ujawnienie tajnego memoria�u, kt�ry by� powsta� w najbli�szym otoczeniu monarchy. Zak�ada� on wprowadzenie w Rzeczypospolitej, wzorem Szwecji, dziedzicznej monarchii i zamian� liberum veto na wotowanie wi�kszo�ci� g�os�w. Rokoszan wspar�a cz�� zakon�w, z paulinami oraz jezuitami na czele. Ich si�y zbrojne zosta�y jednak pokonane w bitwie pod M�twami (1667), w kt�rej starzej�cy si� Karol Gustaw raz jeszcze pokaza� kunszt militarny. Niech�tne mu duchowie�stwo zjedna� z kolei og�oszeniem Naj�wi�tszej Maryi Panny Kr�low� Korony Polskiej. Uczyni� to z inspiracji swej francuskiej ma��onki, w kt�rej ojczy�nie podobny akt mia� miejsce trzydzie�ci lat wcze�niej (1636). W podobnym celu odbywa� te� regularne pielgrzymki do Cz�stochowy, staraj�c si� zatrze� wspomnienia o niefortunnym obl�eniu z roku 1655.

Panowanie Karola Gustawa charakteryzowa�a szybka odbudowa gospodarcza Rzeczypospolitej. Towarzyszy�a jej ekspansja polskiej kultury na teren Wielkiego Ksi�stwa Ruskiego oraz Skandynawii. Dzi�ki temu, i� kr�l opar� si� ponawianym od czasu do czasu zar�wno przez katolik�w, jak i protestant�w ��daniom wygnania arian, pozostali oni w ojczy�nie, ograniczaj�c wszak�e swe publikacje do traktat�w filozoficzno-religijnych, og�aszanych tylko w j�zyku �aci�skim. Zawarte w nich postulaty racjonalizmu wyznaniowego oraz rozdzia�u funkcji Ko�cio�a od zada� pa�stwa wesz�y do ideologii wczesnego o�wiecenia. Dzi�ki temu Rzeczpospolita jest wymieniana w podr�cznikach, obok Anglii, Holandii czy Niderland�w jako jedna z ojczyzn tego kierunku.

Podobnie jednak jak poczynania Bony przynios�y fal� italofobii, kr�tkie panowanie Henryka Walezego niech�� do Francuz�w, a Stefana Batorego ostr� krytyk� W�gr�w, panosz�cych si� rzekomo na kr�lewskim dworze, tak przesz�o dwudziestoletnie rz�dy Karola Gustawa up�yn�y pod znakiem niech�ci do jego rodak�w. Gdy przegl�damy diariusze sejmowe i lauda sejmikowe z tych lat, spotykamy w nich stale ponawiany postulat odprawienia z warszawskiego dworu wszystkich cudzoziemc�w. W nich to widziano g��wnych autor�w wspomnianych ju� projekt�w zniesienia liberum veto czy elekcyjno�ci tronu. Na jednym z ostatnich za �ycia monarchy sejm�w skar�ono si� wr�cz, i� dochody z Gda�ska �Szwedom nie jeno tu mieszkaj�cym, ale i do Szwecyjej odsy�aj�". Dochodzi�o te� do cz�stych zwad or�nych pomi�dzy szwedzk� gwardi� Karola Gustawa a jego polskimi oddzia�ami. Wszystko to jednak nie przeszkodzi�o w wyborze jego syna na tron Rzeczypospolitej.

Druga po�owa burzliwego XVII wieku up�ywa�a pod znakiem dw�ch wielkich konflikt�w, w kt�re niemal bez reszty zaanga�owana by�a ca�a Europa. Pierwszy to konflikt francusko-habsburski toczony od pocz�tk�w XVII wieku, spowodowany tym, �e Habsburgowie stopniowo, od po�owy XV wieku, rozszerzali swoje panowanie w Europie i zasiedli na tronach zar�wno cesarstwa niemieckiego, jak i Hiszpanii, osaczaj�c Francj� tak�e od p�nocy, w�adaj�c w hiszpa�skich w�wczas Niderlandach. Rz�dz�cym Francj� uda�o si� w rezultacie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) doprowadzi� do rozbicia politycznego Niemiec na kilkadziesi�t pa�stw i pa�stewek, w kt�rych cesarze (wci�� Habsburgowie) pozostali wraz z sejmem jedynymi symbolami jedno�ci, a kr�l Francji sta� si� gwarantem tego stanu rzeczy. Kr�l francuski Ludwik XIV jednak d��y� do zabezpieczenia granic pa�stwa przez oparcie ich na Pirenejach i rzece Ren, wi�c prowadzi� kolejne wojny. Pragn�� te� jednocze�nie uzyska� dominuj�c� pozycj� w Europie. Ta polityka ekspansji budzi�a sprzeciw nie tylko ze strony Habsburg�w, dlatego uda�o im si� tworzy� kolejne koalicje antyfrancuskie, niemniej jednak Ludwika XIV, dysponuj�cego pa�stwem najludniejszym, rozwini�tym gospodarczo i bogatym, zdolnym wystawi� pot�n�, 200-tysi�czn� armi�, sta� by�o na kontynuowanie dzia�a� wojennych i poszerzenie stanu swych posiad�o�ci. Po zawarciu pokoju w Nimwegen i St. Germain w 1678 i 1679 roku podj�� akcj� bezkrwawego przywracania Francji terytori�w, kt�re kiedykolwiek do niej nale�a�y. Tak zwana polityka reunion�w opiera�a si� na orzeczeniach trybuna��w francuskich, kt�rych podstawy prawne mo�na by�o �atwo zakwestionowa�, ale kt�re by�y natychmiast egzekwowane przez armi� francusk�. Bezsilny pocz�tkowo sprzeciw w wi�kszo�ci Europy przekszta�ci� si� w antyfrancuski sojusz mi�dzy cesarzem, Holandi�, Hiszpani� i Szwecj� na podstawie zawartego w Hadze w 1682 roku porozumienia. Ludwik XIV odpowiedzia� na to, jeszcze w tym samym roku, przymierzem w Soest z Dani�, Brandenburgi� i elektorami - arcybiskupami Kolonii i Monastyru. Jednocze�nie postara� si� o zaszachowanie przeciwnik�w przez akcj� na ich ty�ach: ju� w czasie poprzedniej wojny pozyska� jako sprzymierze�c�w kr�la polskiego Jana III Sobieskiego i Szwecj�, teraz nie mog�c liczy� na ich pomoc, tym energiczniej wspar� dzia�ania wyst�puj�cych przeciw cesarzowi powsta�c�w w�gierskich pod wodz� Imre Th�k�lyego. Ambasador francuski w Stambule podj�� te� starania o poparcie tego powstania przez Turcj�.

Porta osma�ska od dawna by�a cichym sprzymierze�cem Francji przeciw Habsburgom. Os�abiona wewn�trznie w pierwszej po�owie XVII wieku ponios�a wiele pora�ek zar�wno w toku kilku wojen przeciwko Persji, jak i w starciach z cesarstwem i Rzeczpospolit� (w 1621 i 1634 roku). W�adze tureckie postanowi�y jednak, jako panaceum na s�abo�ci pa�stwa, zapocz�tkowa� now� ekspansj� przeciw s�siadom europejskim. Przez zdobycze terytorialne zamierzano poszerzy� area� ziem na utrzymanie mas pospolitego ruszenia, same dzia�ania wojenne mia�y odsun�� wojska zaci�ne od stolicy, gdzie zajmowa�y si� obalaniem kolejnych wezyr�w, �upy za� mia�y dostarczy� �rodk�w na ich op�acenie. W 1645 roku Turcy uderzyli na weneck� Kret� - wysp� zagradzaj�c� ich flocie swobodne wyj�cie na szerokie wody Morza �r�dziemnego. Tak zacz�� si� kolejny konflikt n�kaj�cy Europ� w drugiej po�owie XVII wieku. Przekazanie w�adzy w r�ce wielkich wezyr�w z dynastii K�pr�l� i uporz�dkowanie administracji pa�stwa pozwoli�o Turcji, kosztem du�ych strat ludzkich, na ostateczne opanowanie Krety w 1669 roku. Trzy lata p�niej uderzyli na Rzeczpospolit�. Tu powodem sta�o si� zawarcie mi�dzy Rzeczpospolit� a Rosj� pokoju w Andruszowie w 1667 roku, co w�adze Porty potraktowa�y jako zdrad�. Turcja stara�a si� bowiem zawsze utrzyma� r�wnowag� mi�dzy swymi p�nocnymi s�siadami i si�ami podleg�ych im Tatar�w, wspiera�a polskie wojska w walkach z Rosjanami. Za pretekst do uderzenia w 1672 roku pos�u�y�o poddanie si� hetmana kozackiego Piotra Doroszenki pod zwierzchnictwo su�tana. Pot�na armia turecka zmusi�a do kapitulacji jedyn� siln� polsk� twierdz� na pograniczu - Kamieniec Podolski. Sejm polski nie ratyfikowa� upokarzaj�cego traktatu podyktowanego przez Turk�w jeszcze tego samego roku w Buczaczu. W rozpocz�tej na nowo wojnie armia polsko-litewska pod dow�dztwem hetmana Jana Sobieskiego odnios�a w 1673 roku b�yskotliwe zwyci�stwo pod Chocimiem, kt�re przynios�o mu w nast�pnym roku wyb�r na kr�la. Ten i dalsze sukcesy w wojnie z Turkami nie da�y jednak upragnionego po d�ugich latach wojen pokoju. W 1676 roku Sobieski zawar� pod ��rawnem rozejm, w kt�rym zgodzi� si� na odst�pienie Podola z Kamie�cem i Ukrainy na prawym brzegu Dniestru. Liczy� na po�rednictwo Francji, z kt�r� ��czy� go zawarty w 1675 roku traktat w Jaworowie, i osi�gni�cie lepszych warunk�w w dalszych negocjacjach pokojowych z Port�. We wsp�dzia�aniu ze Szwecj� zamierza� uderzy� na walcz�c� z Francuzami Brandenburgi� i uzyska� dla Rzeczypospolitej Prusy Ksi���ce. Plany te zawiod�y; op�r opozycji inspirowanej przez dyplomacj� austriack� i brandenbursk� unicestwi� polityk� ba�tyck� kr�la, Turcy za� okazali si� nieugi�ci. Traktat pokojowy w Stambule w 1678 roku dyplomata polski Jan Gni�ski musia� zawrze� na warunkach jeszcze gorszych ni� pod ��rawnem; spory przy rozgraniczaniu i samowolne aneksje tureckie kiepsko rokowa�y na przysz�o��.

Turcy w tym czasie uderzyli na trzeciego z rywali do panowania na Ukrainie prawobrze�nej, tj. Rosj�, i po pora�ce wyprawy w 1677 roku w kolejnej nast�pnego roku zdobyli Czehry�. Zawarty w 1681 roku traktat w Bachczysaraju ustanowi� lini� Dniepru granic� obydwu pa�stw, a zniszczony pas ziem mi�dzy Bohem a Dniestrem pozostawi� niezasiedlonym pustkowiem.

Sobieski zdawa� sobie spraw� z niepewnej sytuacji Rzeczypospolitej, kt�ra wobec zacie�nienia stosunk�w mi�dzy Francj� a Brandenburgi� znalaz�a si� w osamotnieniu politycznym, wiedzia� te�, �e w razie odnowienia konfliktu z Turcj� Rzeczpospolita nie jest w stanie odeprze� ataku bez wsparcia sojusznik�w. Pr�ba utworzenia szerokiej koalicji antytureckiej mimo podj�tej akcji dyplomatycznej zawiod�a. Nie powiod�y si� pr�by zawarcia sojuszu z Rosj�, przymierza odmawia� tak�e cesarz Leopold I, kt�ry liczy� na zd�awienie powstania w�gierskiego si�� i na odsuni�cie zagro�enia tureckiego drog� negocjacji. Silne stronnictwo w jego otoczeniu namawia�o go na skierowanie wi�kszo�ci si� nad Ren, przeciwko Francuzom.

W 1682 roku sukcesy powsta�c�w w�gierskich, wspieranych ju� jawnie przez wojska tureckie, sk�oni�y Leopolda I do odnowienia rokowa� z Sobieskim i przyj�cia w listopadzie proponowanego przez kr�la polskiego przymierza odporno-zaczepnego przeciw Turcji. Jan III Sobieski spodziewa� si� silnego oporu opozycji inspirowanej przez dyplomacj� francusk� i brandenbursk�, ale na zwo�anym na 27 stycznia 1683 roku sejmie zd�awi� go i doprowadzi� do negocjacji z przedstawicielami cesarza oraz przyj�cia przez pos��w traktatu przymierza. Jeden z jego punkt�w przewidywa�, �e w razie zagro�enia Wiednia lub Krakowa sojusznik jest zobowi�zany przyby� na odsiecz ze wszystkimi si�ami, kt�rymi rozporz�dza. W razie braku tego zagro�enia wojska sprzymierzonych mia�y dzia�a� oddzielnie: cesarskie na W�grzech, polskie na Podolu. Takie wi�c by�o t�o polityczne decyzji p�j�cia na odsiecz Wiedniowi.

Przygotowania wojenne czynione przez Port� by�y znane od dawna, Turcy byli jednak mistrzami dezinformacji i nie by�o wiadomo, przeciwko komu zostanie skierowane ich uderzenie. Armia turecka 30 marca 1683 roku wyruszy�a z Adrianopola i maszeruj�c przez Bu�gari�, dopiero 19 kwietnia skierowa�a si� spod Sofii na zach�d ku Belgradowi, a wi�c w stron� granic cesarstwa, nie na p�noc, ku przeprawom ko�o Isakczy nad Dunajem, co wskazywa�oby na poch�d ku Polsce. Pierwsze wiadomo�ci o tym mog�y dotrze� do Sobieskiego w maju i istotnie pod koniec tego miesi�ca otrzyma� on przez kuriera informacje, �e si�y tureckie gromadz� si� pod Belgradem. Na ewentualne dzia�ania na Podolu mog�o wskazywa� du�e skupienie si� tatarskich pod Kamie�cem, ale st�d ruszy�y one na W�gry. Celem dzia�a� polskich na Podolu by�o, jak wiemy, odzyskanie Kamie�ca, dlatego pierwotny rejon koncentracji wojsk wyznaczono pod Trembowl� i pod Lwowem.

Wojska tureckie po d�u�szym postoju pod Belgradem, dok�d towarzyszy� im su�tan Mehmed IV, dopiero 15 maja zacz�y przeprawia� si� przez Saw� i maszerowa� na W�gry. Tutaj, w Szekesfehervar, 25 czerwca, dowodz�cy nimi wielki wezyr Kara Mustafa oznajmi� na radzie wojennej, i� ma zamiar uderzy� bezpo�rednio na Wiede�, nie ograniczaj�c si� do zdobywania pogranicznej twierdzy Gy�r. Istotnie, Turcy pozostawili pod Gy�r tylko korpus Ibrahima paszy budzi�skiego, przeprawili si� przez rzek� Rab� i 14 lipca stan�li pod Wiedniem. O marszu g��wnych si� wroga ku stolicy cesarstwa kurier doni�s� kr�lowi polskiemu 11 lipca, za� 6 dni p�niej rezydent cesarski w Polsce Hans Christoph Zierovsky zwr�ci� si� do Sobieskiego o wype�nienie obowi�zku sojuszniczego i podj�cie dzia�a� odsieczowych dla zagro�onego Wiednia.

Sobieski spodziewa� si� takiego rozwoju sytuacji i ju� pod koniec czerwca wyda� rozkazy zmieniaj�ce rejon koncentracji wojsk polskich na Krak�w. Ani chwili nie waha� si� w kwestii realizacji zobowi�zania; jak t�umaczy� w li�cie do hetmana polnego koronnego Miko�aja Hieronima Sieniawskiego, �lepiej w cudzej ziemi o cudzym chlebie, w asystencji wszystkich si� imperii, nie tylko samego cesarza wojowa�, ani�eli samym si� broni�". Spod Krakowa wi�c wyruszy�y w sierpniu wojska polskie pod Wiede�.

Co by by�o jednak, gdyby nie ruszy�y? Na pewno nad Dunaj uda�by si� niewielki korpus jazdy pod dow�dztwem Hieronima Lubomirskiego zwerbowany w Polsce na �o�d cesarski za zgod� Sobieskiego. Te dwa tysi�ce �o�nierzy do�wiadczonych w bojach z Tatarami i Turkami mia�o odegra� spor� rol� w dzia�aniach jeszcze przed operacj� odsieczow�. Wiede� po prawie dw�ch miesi�cach obl�enia by� bliski upadku. Do�wiadczeni w obleganiu twierdz Turcy mogli lada chwila wedrze� si� do miasta i nie ulega w�tpliwo�ci, �e oko�o po�owy wrze�nia stolica cesarstwa by�aby zdobyta.

Pr�cz armii Sobieskiego na odsiecz d��y�y posi�ki z r�nych kraj�w Rzeszy niemieckiej, g��wnie z Bawarii, Saksonii i Frankonii, w�adze cesarskie �ci�ga�y te� z g��bi pa�stwa wszystkie mo�liwe si�y. W sumie stworzy�y one armi� z�o�on� z oko�o 30 000 piechoty i 17 000 jazdy ze 124 dzia�ami. Z list�w Leopolda I do wodza cesarskiego ks. Karola Lotary�skiego wiemy, �e cesarz uwa�a� te si�y za zbyt s�abe i obawia� si�, i� w razie ich kl�ski nic nie stanie na przeszkodzie dalszemu pochodowi Turk�w w g��b Austrii. Dlatego cesarz sprzeciwia� si� wszelkim pr�bom odsieczy przed nadej�ciem Polak�w (w bitwie mia�o ich wzi�� udzia� oko�o 21 000, nie licz�c korpusu Lubomirskiego) i wyra�nie zakaza� tego ks. Karolowi. Wysi�ek kraj�w niemieckich na rzecz odsieczy Wiednia m�g� by� wi�kszy, jednak�e cz�� ich wojsk pozosta�a nad Renem, gdzie w ka�dej chwili mog�o doj�� do inwazji wojsk Ludwika XIV, Francuzi bowiem stopniowo podporz�dkowywali sobie drobne pa�stewka niemieckie. Wprawdzie historycy francuscy przeciwstawiaj� si� opinii Austriak�w, �e to w�a�nie kr�l Francji popycha� Kara Mustaf� do uderzenia na Wiede�, i twierdz�, i� nie dostarczy� on Turkom ani subsydi�w, ani wojska, ani �adnej pomocy technicznej, jednak�e pozostaje faktem to, �e zabroni� swoim poddanym udzia�u w odsieczy (mimo to kilkudziesi�ciu Francuz�w uczestniczy�o w niej, tak�e w szeregach polskich). Z inspiracji francuskiej pomocy cesarzowi odm�wi� tak�e elektor brandenburski.

Jakie by�y szanse ewentualnej odsieczy bez polskiego udzia�u? Niew�tpliwie z owych 47 000 �o�nierzy, kt�rych 8 wrze�nia 1683 roku zgromadzono pod Tulln nad Dunajem, nale�a�oby kilka tysi�cy odes�a� nad Moraw�, by wzmocni� si�y jazdy strzeg�cej ty��w przed uderzeniem wojsk tureckich i Thokoly ego ze S�owacji, wcze�niej pobitych pod Bisambergiem; tu zabrak�oby owych sp�niaj�cych si� pod Wiede� oddzia��w polskich, na kt�re liczono. Kilka tysi�cy musia�o te� pozosta� na stra�y tabor�w pozostawionych pod Tulln, sprzymierzeni dysponowaliby wi�c niewiele wi�cej ni� 40 000 �o�nierzy. Mo�na si� by�o spodziewa� spor�w o naczelne dow�dztwo armii koalicyjnej - na wodza najbardziej nadawa� si� ks. Karol Lotary�ski, ale sprzeciwi� si� mogli dzielni ksi���ta - elektorzy bawarski i saski.

Wszak�e i Turcy wyst�piliby do walki z armi� odsieczow� z mniejszymi ni� 12 wrze�nia si�ami. Kara Mustafa lekcewa�y� nadci�gaj�cego przeciwnika i dopiero pewno��, �e przybywaj� tak�e Polacy, z Sobieskim na czele, sk�oni�a go do �ci�gni�cia spod Gy�r 13,5-tysi�cznego korpusu Ibrahima paszy. 0 ile w bitwie wzi�o udzia� wraz z nim oko�o 65 000 Turk�w (oko�o 10 000 wci�� szturmowa�o Wiede�, w walkach nie uczestniczyli te� Mo�dawianie, Wo�osi, Siedmiogrodzianie, niewielki by� udzia� Tatar�w), to w zmienionej sytuacji armia Kara Mustafy nie liczy�aby zapewne wi�cej ni� 50 000 �o�nierzy.

Przy za�o�eniu, �e sprzymierzeni przyj�liby podobny plan dzia�a� do tego, kt�ry opracowali Sobieski i ks. Karol: marszu przez masyw Lasu Wiede�skiego 1 przebijania si� przez r�wnin� podmiejsk� ku Wiedniowi (lecz bez zamiaru odci�cia odwrotu Turkom przez uderzenie prawego skrzyd�a - do tego mieli za ma�o jazdy), wydaje si� mo�liwe, �e armii odsieczowej uda�oby si� odeprze� si�y tureckie spod miasta i wprowadzi� do niego posi�ki oraz zaopatrzenie, ale nie rozbi� wojska osma�skie. Turcy mieliby te� szanse wycofa� si� we wzgl�dnym porz�dku, zabieraj�c wi�kszo�� artylerii i cho� cz�ciowo opr�niaj�c swe obozy. Ich armia nawet po wycofaniu si� spod Wiednia stanowi�aby nadal gro�n� si�� i nie by�oby mowy o dalszych skutecznych dzia�aniach sprzymierzonych nad Dunajem czy w g��bi S�owacji.

A gdyby Turcy wygrali bitw�? Dalszy rozw�j sytuacji zale�a�by od stanu pobitej armii odsieczowej i strat wojsk Kara Mustafy. Nie s�dz�, by wojska tureckie mog�y daleko posun�� si� w g��b Austrii i Czech. Kara Mustafa przez Tatar�w dalszych obszar�w. O pochodzie w g��b Europy nie by�oby mowy; przeciwko naje�d�com zmobilizowa�yby si� znacznie wi�ksze si�y, kt�re powstrzyma�yby ten poch�d. Zapewne te� Ludwik XIV pozosta�by neutralny, nie chc�c nara�a� si� opinii ca�ej Europy.

Co robiliby w tym czasie Polacy? Wiemy dzi�, �e szybka mobilizacja wojsk polskich w 1683 roku by�a mitem. Na przeszkodzie stan�y trudno�ci finansowe w zniszczonym wieloma wojnami kraju. �Skrypt od archivum" zawieraj�cy dane co do liczebno�ci wojska i zobowi�zania finansowe przedstawicieli wojew�dztw i ziem zosta� opracowany w kwietniu i dopiero w maju zatwierdzony przez sejmiki relacyjne. Wskutek ma�ej sprawno�ci administracji finansowej pierwsze dochody z uchwalonych podatk�w zacz�y wp�ywa� pod koniec lipca, w niekt�rych za� wojew�dztwach jeszcze p�niej. Brakowa�o wi�c pieni�dzy na zaliczki na �o�d i koszty wyekwipowania �o�nierzy, szczeg�lnie w regimentach piechoty i dragonii. Sytuacj� ratowa�y subsydia, jakie zgodnie z traktatem mia� wyp�aci� cesarz, a tak�e do kt�rych zobowi�za� si� papie�; wp�ywa�y one od pocz�tku czerwca. Przyspieszy�y mobilizacj� i usprawni�y przygotowania wojenne, cho� w sumie stanowi�y tylko 22% ca�o�ci wysi�ku finansowego pa�stwa. �atwo mo�na sobie wyobrazi� dalsze op�nienia w mobilizacji bez nich. Brakowa�o te� pocz�tkowo zapa�u do nowej wojny z gro�nym, jak si� ju� wcze�niej okaza�o, przeciwnikiem tureckim. Mimo dzia�alno�ci propagandowej kleru zapa� do walki z niewiernymi zacz�� si� budzi� dopiero w sierpniu, po wie�ciach o sukcesach korpusu Lubomirskiego w walkach nad Dunajem. Jaki by�by bez wiadomo�ci o wspania�ym zwyci�stwie pod Wiedniem?

O trudno�ciach finansowych przy powi�kszaniu armii �wiadczy zachowana korespondencja z epoki. Gdyby nie by�o wsparcia finansowego z zagranicy, Sobieski nie m�g�by marzy� o skoncentrowaniu pod Krakowem w po�owie sierpnia oko�o 16 000 �o�nierzy, z kt�rymi ruszy� pod Wiede� (dogoni�o go podczas pochodu ok. 5000 sp�nionych). Wiemy, �e dalsze oddzia�y do��cza�y do si� g��wnych na S�owacji pod koniec

wrze�nia, w pa�dzierniku, a nawet listopadzie, jak wojska litewskie. Nie dziwi to: w 1673 roku Sobieski dopiero w listopadzie dysponowa� armi� licz�c� oko�o 40 000 �o�nierzy.

Celem odr�bnych dzia�a� polskich mia�o by� przede wszystkich zdobycie Kamie�ca, wszak�e Jan III musia� my�le� o zabezpieczeniu ca�ej granicy po�udniowej przed przenikaniem oddzia��w powsta�c�w Thok�ly ego (5 maja zdobyli oni zamek w Niedzicy). W zwi�zku z tym na pocz�tku czerwca skierowa� do �ywca regiment piechoty, a p�niej grup� 10 chor�gwi jazdy i regiment dragonii, ubezpieczono te� Krak�w, a zapewne nale�a�oby obsadzi� prze��cze i na innych odcinkach granicy. Tymczasem Turcy przed rozpocz�ciem wyprawy przeciw cesarstwu zadbali o obron� zdobytego Podola, a przede wszystkim Kamie�ca. Jego za�oga zosta�a wzmocniona, twierdz� zaopatrzono w znaczne zapasy �ywno�ci i amunicji. Na przyk�adzie dzia�a� w latach 1684-1688 mo�na wnioskowa�, �e twierdzy tej nie uda�oby si� Polakom zdoby�. Do tego potrzebna by�a ci�ka, dalekono�na artyleria; odpowiednie dzia�a, cho� raczej nieliczne, by�y w polskich arsena�ach, ich transport by� jednak bardzo kosztowny. Do tego w�r�d dow�dc�w polskich brak by�o oficer�w do�wiadczonych w prowadzeniu dzia�a� obl�niczych. Nale�y zatem przypuszcza�, �e, jak to rzeczywi�cie mia�o miejsce, operacje wok� Kamie�ca ograniczy�yby si� do blokady i usi�owania wyg�odzenia za�ogi - wiemy, �e w praktyce blokada taka by�aby stale przerywana przez Tatar�w.

Mo�na te� przypuszcza�, �e Turcy, kt�rych potencja� militarny nie poni�s�by takiego uszczerbku, jak w wyniku kl�ski pod Wiedniem 12 wrze�nia, byliby jeszcze trudniejszym do pokonania przeciwnikiem, zar�wno dla wojsk cesarskich na W�grzech i w Serbii, jak i dla Polak�w na obszarze ksi�stw naddunajskich - Mo�dawii i Wo�oszczyzny.

Nale�y s�dzi�, �e dosz�oby do pewnego wsp�dzia�ania pa�stw zainteresowanych pokonaniem Turcji. Rzeczpospolita nie mog�a pozosta� oboj�tna wobec osma�skiego uderzenia na Austri�, a starania Sobieskiego o zawarcie przymierza odporno-zaczepnego i wynikaj�ca z niego konieczno�� udzia�u w odsieczy Wiednia wydaj� si� ca�kowicie s�uszne. Dzi�ki udzia�owi wojsk polskich zwyci�stwo pod Wiedniem z�ama�o pot�g� militarn� Turcji. Cho� zachowa�a ona znaczn� si�� odporn� i potrafi�a d�ugo przeciwstawia� si� koalicji utworzonej w 1684 roku Ligi �wi�tej, nie by�a ju� jednak zdolna do tak wielkiej ekspansji, jak podj�ta przez ni� w roku 1683.

Jak si� p�niej okaza�o, cesarstwo podczas wojny w latach 1688 -1697, wsparte przez koalicj� wielu pa�stw, w tym Rzeczpospolit�, sta� by�o na jednoczesne prowadzenie wojny zar�wno na zachodzie, przeciw Francji, jak i na wschodzie, przeciw Turcji. Ta ostatnia zosta�a zako�czona w styczniu 1699 roku traktatem w Kar�owicach (na terenie Serbii); Porta musia�a w nim zrezygnowa� ze swojego panowania na W�grzech, odda� Rzeczypospolitej Podole z Kamie�cem, Wenecja pozyska�a Peloponez.

Prawdopodobnie dalekosi�ne skutki odmowy zawarcia traktatu przymierza z cesarstwem i p�j�cia na odsiecz Wiedniowi by�yby podobne do rzeczywistych. Rzeczpospolita walcz�ca osobno nie zyska�aby nic wi�cej jako partner s�aby i niepewny. S�dz�, �e ten udzia� przyni�s� Polakom co� wi�cej ni� tylko wa�n� tradycj� w ich dziejach wojskowych: mi�dzynarodow� s�aw� i sympati�, kt�re procentowa�y w trudnych dla narodu polskiego chwilach.

Czy Rzeczypospolita polsko-litewska mog�a unikn�� rozbior�w? Odpowied� na to pytanie oczywi�cie mo�e by� pozytywna. Najpierw jednak spr�bujmy przyjrze� si� faktom.

Wiadomo, �e wszystkie trzy akty rozbiorowe poprzedza� polski czyn zbrojny. Pierwszy rozbi�r Rzeczypospolitej polsko-litewskiej poprzedzi�o zawi�zanie przez szlacht� konfederacji barskiej w 1768 roku, a j� z kolei poprzedza�a konfederacja radomska zawi�zana w 1767 roku. G��wnym celem jej uczestnik�w by�a detronizacj a kr�la Stanis�awa Augusta Poniatowskiego, czyli - jak powszechnie powiadano - �wysadzenia Cio�ka [aluzja do herbu monarchy] z tronu". Po detronizacji mia�a si� dokona� elekcja kandydata z saskiej dynastii Wettin�w forsowanego przez konfederat�w, czyli tzw. stronnictwo republika�skie (hetma�skie). Konfederaci radomscy liczyli na pomoc Rosji, jednak Katarzyna II zadowoli�a si� postraszeniem polskiego kr�la i zniech�ceniem go do reform ustrojowych. Przeciwna by�a jego usuni�ciu, czyli planom radomian, gdy� w przekonaniu Petersburga os�abiony kr�l jeszcze mocniej by� zale�ny od rosyjskiej protektorki. Katarzyna II zakpi�a w ten spos�b z konfederat�w, trudno si� zatem dziwi�, �e byli tym oburzeni. Dodatkowo rozsierdzi�o ich faworyzowanie przez Katarzyn� innowierc�w.

Dlatego radomianie postanowili zorganizowa� kolejn� konfederacj�, tym razem zawi�zan� na Podolu, w Barze w 1768 roku, stawiaj�c sobie identyczne jak poprzednio cele. Wiedzieli jednak, �e teraz b�d� musieli walczy� zar�wno z wojskami kr�lewskimi, jak i rosyjskimi, kt�re os�ania�yby kr�la. By�a to bardzo ryzykowna decyzja o walce na dwa fronty, aczkolwiek konfederaci liczyli na pomoc niekt�rych pa�stw europejskich, w tym Francji i Turcji. Jednak prywata zwyci�y�a - w tym sensie konfederacja barska, mimo patriotycznych i narodowo-katolickich hase�, momentami przypomina�a tradycyjny szlachecki rokosz. Og�oszenie w 1770 roku przez konfederat�w detronizacji kr�la Stanis�awa Augusta Poniatowskiego, a w rok p�niej pr�ba jego porwania mog�y by� tylko na r�k� przysz�ym zaborcom.

Monarchiczna Europa by�a oburzona post�powaniem katolickich fanatyk�w, jak nazywano konfederat�w. Prusy i Austria, a za nimi Rosja, nie omieszka�y skorzysta� z zaproszenia, kt�re faktycznie wystosowali do nich konfederaci. Przyszli zaborcy dzia�ali pod pretekstem pomocy dla kr�la Stanis�awa Augusta oraz obrony �adu europejskiego. Dlatego ju� w 1768 roku Austriacy wprowadzili wojska na terytorium Rzeczypospolitej, to samo uczynili Prusacy. Rosjanie natomiast ju� od lat stacjonowali na polsko-litewskim terytorium. Konfederacja barska, mimo bohaterstwa i po�wi�cenia jej uczestnik�w, mimo obrony Jasnej G�ry, Krakowa, Ty�ca, Lanckorony, w konsekwencji doprowadzi�a do rozbior�w. Gdyby nie jej dzia�ania, nie by�oby pretekstu do inwazji i rozdrapywania Rzeczypospolitej, tym bardziej �e Rosja bynajmniej nie par�a do rozbior�w, zadawalaj�c si� zyskowniejsz� dla niej formu�� protektoratu nad ca�o�ci� Rzeczypospolitej. Gdyby nie by�o precedensu roku 1773, czyli pierwszego rozbioru, tak�e reformatorskie dzie�o Sejmu Czteroletniego nie musia�oby by� wystawione na ryzyko konfrontacji z Rosj�.

Jednak gdyby nawet dosz�o do pierwszego rozbioru, nie musia�o doj�� do drugiego. Polacy, a ostatnio r�wnie� Litwini, s� niezmiernie dumni i s�usznie - �e s� autorami pierwszej na kontynencie, a drugiej w �wiecie konstytucji, uchwalonej 3 maja 1791 roku. S�usznie uchodzi ona za znak polskiej odpowiedzialno�ci, woli reformowania pa�stwa, odwagi. Jednak nie wolno nam zapomina�, �e ta prze�wietna konstytucja zosta�a przyj�ta niezgodnie z obowi�zuj�cymi procedurami. Zosta�a przecie� przeg�osowana podczas jednej tylko sesji sejmu, przy udziale zaledwie jednej trzeciej pos��w - zatem faktycznie by�a aktem dokonanym w warunkach zamachu stanu. By�a te� aktem rewolucyjnym, przyj�tym przez Sejm przeciwko Rosji - i tak w Petersburgu zosta�a odczytana. Konstytucja majowa gwarantowa�a Polsce suwerenno��, zrywa�a z rosyjsk� kuratel�, musia�a zatem wywo�a� gniewn� reakcj� rosyjskiej protektorki, kt�rej pozostawa�o ju� tylko znalezienie pretekstu do zbrojnej interwencji. Pomogli jej w tym targowiczanie, z marsza�kiem konfederacji Stanis�awem Szcz�snym Potockim na czele. Wojna polsko-rosyjska w obronie Konstytucji 3 maja, kt�ra wybuch�a w 1792 roku, ze wzgl�du na dysproporcj� si� musia�a si� zako�czy� tak, jak si� zako�czy�a: drugim rozbiorem Polski - szczeg�lnie �e Rosja i Prusy mia�y na to wielk� ochot�.

Czy zredukowana do drugorz�dnego pa�stwa Rzeczpospolita mog�a unikn�� likwidacji? Mog�a. Jednak pod warunkiem rezygnacji ze zbrojnego powstania w obronie konstytucji. Zreszt� nie wszyscy polscy patrioci byli jego entuzjastami. Niekt�rzy zniech�cali do walki zbrojnej, upatruj�c mo�liwo�ci uratowania Polski bez podejmowania heroicznych wyzwa� przerastaj�cych mo�liwo�ci Polak�w. Co prawda, w�wczas Polska nie mia�aby pi�knej ko�ciuszkowskiej historii, zosta�aby te� pozbawiona rac�awickiego mitu. Jednak m�wi�c kr�tko: rezygnacja z powstania 1794 roku b�d� te� od�o�enie go na bardziej sprzyjaj�cy czas (czyli lepsz� koniunktur� mi�dzynarodow�) oznacza�o zachowanie integralno�ci Rzeczypospolitej, szczeg�lnie �e wspomniana koniunktura by�a tu� za rogiem. Mianowicie oba pa�stwa niemieckie, Prusy, a zw�aszcza Austria, coraz bardziej anga�owa�y si� w ci�ki b�j z rewolucyjn�, a ju� wkr�tce napoleo�sk� Francj�. R�wnie� w dwa-trzy lata po 1794 roku wojska carskie, dowodzone przez odpowiedzialnego za rze� Pragi i zdobywc� powsta�czej Warszawy, feldmarsza�ka Aleksandra Suworowa, rozpocz�y marsz w kierunku Francji. Problem francuski stopniowo zdominowa� polityk� Austrii, Prus i Rosji, a tym samym sprawa polska musia�aby znale�� si� na drugim planie.

Z pewno�ci� czas wojen z Napoleonem Bonaparte nie sprzyja� jakimkolwiek wrogim zamiarom potencjalnych zaborc�w wobec Polski, tym bardziej nie by�oby takich wrogich zamiar�w, gdyby Polska pozostawa�a w granicach z 1771 roku. Ponadto 16 listopada 1796 roku zmar�a Katarzyna II. Jej sukcesor, car Pawe� I, nie by� w�adc� ani nadmiernie wojowniczym, ani nadmiernie przebieg�ym; nie odziedziczy� �wielko�ci" swojej matki. Nie by� te� wrogi wobec polskich aspiracji wolno�ciowych. Co prawda, nie mo�emy zapomina� o niech�ci rosyjskiej elity w�adzy do Rzeczypospolitej, niemniej jednak to relacje Rosji z Francj� by�y dla owej elity najwa�niejsze. W sumie dzi�ki tym wszystkim okoliczno�ciom Rzeczypospolita mog�aby spokojnie przetrwa� do czas�w napoleo�skich.

W tej sytuacji nie tylko mo�emy, ale musimy rozwa�y� perspektyw� relacji polsko-francuskich w epoce Napoleona. W jakim� stopniu zale�a�yby one od potencja�u Rzeczypospolitej, bez wzgl�du na to, czy Polska doczeka�aby wojowniczego Korsykanina silna, w granicach z 1771 roku, czy te� s�aba, w granicach z 1793 roku. Gdyby zachowa�a status i granice z 1771 roku to w�wczas, mog�aby my�le� o walce z wojskami francuskimi. Ale czy mia�aby szanse na pokonanie Napoleona? Gdyby pozosta�a wobec niego sama, bez sojusznik�w, to jej szanse na zwyci�stwo by�yby r�wne zeru. 100-tysi�czna czy nawet 200-tysi�czna armia polska nie mia�aby wi�kszych szans w zbrojnej konfrontacji z armi� Napoleona. Mocniejsi z ni� przegrywali. Zapewne Polska podzieli�aby los Prus lub Austrii. Zapewne zachowa�aby dotychczasowe terytorium, ale utraci�aby suwerenno��, staj�c si� cz�ci� francuskiej Europy. Natomiast gdyby Rzeczpospolita pozosta�a w granicach okrojonych po drugim rozbiorze, to zapewne bez u�ycia broni uleg�aby presji francuskiej, przy��czaj�c si� �dobrowolnie" do napoleo�skiej Europy. Nie zapominajmy, �e tylko Wielka Brytania, jako jedyny kraj europejski, przez ca�y okres wojen napoleo�skich zachowa�a suwerenno��. Nawet Rosja po pokoju w Tyl�y w 1807 roku nie by�a w pe�ni samodzielnym pa�stwem.

Zatem Polska znalaz�aby si�, tak jak ca�y kontynent, w ramach napoleo�skiej Europy - jako kraj samodzielny, ale o suwerenno�ci ograniczonej na rzecz Pary�a. Jednak zale�no�� taka mog�aby skutkowa� pozytywnymi zmianami w Polsce: rozszerzeniem reform wewn�trznych, umocnieniem struktur pa�stwa, wprowadzeniem sprawnej i nowoczesnej biurokracji i s�downictwa, zniesieniem przywilej�w stanowych, zaprowadzeniem zasady r�wno�ci wobec prawa, wprowadzeniem Kodeksu Napoleona oraz powstaniem nowoczesnego systemu edukacyjnego i nowych uniwersytet�w. Z pewno�ci� polskie �rodowiska o�wieceniowe, proreformatorskie, we w�asnym interesie wspiera�yby francuskiego cesarza, chc�c z jego pomoc� przeforsowa� korzystne zmiany ustrojowe. Zatem czasy napoleo�skie mog�yby oznacza� zbawienne dla kraju zmiany spo�eczne, kulturowe, polityczne i prawne. Natomiast jego kszta�t terytorialny zale�a�by od tego, jak Rzeczypospolita zachowa�aby si� w czasie wojny Napoleona z Prusami i Austri�. Sprzymierzaj�c si� z Francuzami, mog�a liczy� na uzyskanie �l�ska G�rnego, a mo�e nawet cz�ci �l�ska Dolnego oraz dawnych Prus Ksi���cych, z Kr�lewcem na czele. Oczywi�cie by�by to wariant optymistyczny. W wariancie pesymistycznym Rzeczypospolita nie zyska�aby nowych terytori�w, ale co najwa�niejsze - dalej by istnia�a, z t� istotn� r�nic�, �e protektorat nad jej ca�o�ci�, zamiast Rosji, zaj�aby Francja Bonapartych.

Przynale�no�� Rzeczypospolitej do napoleo�skiej Europy oznacza�by udzia� Polak�w w wyprawie na Rosj�, gdy� zapewne Napoleon by z niej nie zrezygnowa�. Czy polska pomoc w marszu Napoleona na Moskw� mog�a przes�dzi� o jego zwyci�stwie? Tego wykluczy� nie mo�emy, z trzech zasadniczych powod�w. Po pierwsze: w szeregach francuskiej Wielkiej Armii znalaz�oby si� miejsce dla armii Rzeczypospolitej, z pewno�ci� znacznie liczniejszej ni� armia Ksi�stwa Warszawskiego. Po drugie: liczba wojsk rosyjskich pozbawionych rekruta z terytorium polsko-litewskiego by�aby znacznie mniejsza. Po trzecie, a by� mo�e by�by to pow�d najwa�niejszy, granica polsko-rosyjska, a tym samym granica Rosji i Europy napoleo�skiej, bieg�aby w stosunkowo niewielkiej odleg�o�ci od Moskwy i Petersburga. Do Smole�ska od polskiej granicy by�oby tylko kilkadziesi�t kilometr�w. Zatem wojna nie rozpocz�aby si� nad rzek� Niemen, tylko za rzek� Dniepr, czyli kilkaset kilometr�w dalej na wsch�d. Wielka Armia Napoleona mia�aby szans� osi�gni�cia Moskwy dwa, trzy miesi�ce wcze�niej, ni� mia�o to miejsce w 1812 roku, a zatem jeszcze latem. Mog�aby bowiem maszerowa� szybciej, z mniejsz� ilo�ci� tabor�w i fura�u dla koni. W�wczas nie mo�na te� by�oby wykluczy� marszu Wielkiej Armii na sto�eczny Petersburg, za cofaj�cymi si� wojskami rosyjskimi. Historia Rzeczypospolitej - co oczywiste - potoczy�aby si� wtedy zupe�nie inaczej. Jednak mo�na, a nawet nale�y, rozwa�y� inny wariant - �e wcze�niej czy p�niej, po �mierci wojowniczego cesarza Francuz�w, antyfrancuska koalicja, raz za razem wznawiana przez Angli� i przez ni� finansowana, odnios�aby sukces. Rzeczypospolita musia�aby zap�aci� za udzia� w Europie francuskiej. Nie by�aby to zapewne cena zbyt wysoka, zale�a�aby od tego, czy Polska trwa�aby przy Napoleonie do jego ko�ca, czy te�, wzorem Prus i Austrii, odst�pi�aby od niego w obliczu kl�sk.

W pierwszym wariancie Rzeczypospolita najprawdopodobniej musia�aby odda� Prusom i Austrii ziemie zdobyte w czasie wojen napoleo�skich. Zapewne straci�aby tak�e na rzecz Rosji wschodni� Bia�oru�. Jednak integralno�� jej granic nie by�aby zagro�ona, podobnie jak jej status regionalnego mocarstwa. W XIX wieku silne pa�stwa, cho� wojowa�y ze sob�, to nie dopu�ci�yby do likwidacji jednego z nich, gdy� jedynie wszystkie razem gwarantowa�y stabilizacj� i bezpiecze�stwo monarchii w Europie. Z tego samego powodu Francja po kl�sce Napoleona zachowa�a rang� mocarstwa, wsp�decyduj�c o losach �starej" Europy i �adu narodzonego na kongresie w Wiedniu w 1815 roku. Mo�na domniemywa�, �e losy Polski w jej granicach z 1771 roku uk�ada�yby si� podobnie jak losy innych mocarstw europejskich tej epoki. Faktycznie do 1914 roku niepodleg�o�� Polski nie by�aby zagro�ona, gdy� w Europie, poza wojnami lokalnymi o zjednoczenie W�och i Niemiec oraz ba�ka�skimi, konflikty zbrojne nie mia�y miejsca. Polska mog�aby utrzyma� status silnego pa�stwa, aczkolwiek pozostawa�aby poza pierwsz� pi�tk� pa�stw tworz�cych tzw. koncert europejski: Rosj�, Angli�, Prusami, Austri� i Francj�.

Z pewno�ci� posiadanie w�asnego pa�stwa sprzyja�oby rozwojowi gospodarczemu i zmianom cywilizacyjnym, w tym rozwojowi narodowej kultury, sztuki, nauki oraz edukacji. Rzeczypospolita inaczej zapisa�aby si� w pami�ci Europejczyk�w. Z pewno�ci� lepiej rozwija�aby si� infrastruktura komunikacyjna, drogowa i kolejowa w kraju, aczkolwiek mo�na w�tpi�, czy lepiej, ni� to mia�o miejsce w zaborze pruskim. Procesy modernizacyjne, zw�aszcza na rozleg�ych obszarach centrum, wschodu i po�udnia pa�stwa polskiego, post�powa�yby szybciej, cho� trudno tu o szczeg�y. Najprawdopodobniej jako�� �ycia mieszka�c�w Rzeczypospolitej by�aby nieco wy�sza ni� w zaborach austriackim i rosyjskim, lecz ni�sza, ni� w pruskim. Korzystaj�c z dobrodziejstwa komparatystyki, czyli studi�w por�wnawczych, mo�na by nakre�li� drogi rozwoju Rzeczypospolitej w XIX wieku oraz tempo wzrostu dochodu jej mieszka�c�w. Wydaje si� wielce prawdopodobne, �e pod wzgl�dem jako�ci �ycia i dochod�w gospodarstw rodzinnych pa�stwo polsko-litewskie usytuowa�oby si� dalej, mi�dzy Austro-W�grami a Rosj�. Czo�owe kraje Zachodu Europy by�yby zdecydowanie przed Rzeczypospolit�. Trudno by�oby oczekiwa�, by pa�stwo polsko-litewskie, w szybkim tempie nadrobi�o straty ostatnich stuleci, by by�o zdolne do stworzenia silnych �rodowisk mieszcza�sko-inteligenckich, wspartych przez nowoczesnych mened�er�w, kt�re by�yby w stanie narzuci� swoj� wol� konserwatywnym �rodowiskom ziemia�skim, arystokratycznym i ko�cielnym. Powstanie polskiej klasy �redniej wymaga�o czasu, podobnie jak i integracja proreformatorskich �rodowisk �ydowskich z polskimi. Zawsze mo�na przyspieszy� zmiany, jednak nie wydaje si�, by by�o to mo�liwe w takim stopniu, by Rzeczpospolita do 1914 roku mog�a zdystansowa�, przyk�adowo, Austri� czy Czechy.

W zakresie rozwoju gospodarczego i jako�ci �ycia obywateli istnienie niepodleg�ego pa�stwa polskiego nie by�oby zatem nadzwyczajnym darem. Pa�stwo polsko-litewskie w tej dziedzinie zbyt ust�powa�o Zachodowi ju� w ko�cu wieku XVIII, mia�o te� za s�abo wykszta�con� warstw� mieszcza�sk� i niezbyt siln� elit� reformatorsk�, by w kolejnym stuleciu mog�o dokona� rewolucyjnych zmian. Olbrzymie korzy�ci polskie pa�stwo i jego obywatele odnie�liby natomiast dzi�ki w�asnemu systemowi naukowemu, rozwojowi w�asnej kultury wysokiej, szkolnictwa oraz kultury religijnej. Trudne do przecenienia by�yby korzy�ci z posiadania w�asnej administracji, s�downictwa, jednolitego prawa.

Najprawdopodobniej pod koniec wieku XIX Rzeczypospolita, podobnie jak i inne kraje europejskie, zacz�aby prowadzi� polityk� imperialn�, polityk� ekspansji, by� mo�e zawalczy�aby o kolonie. Trudno sobie wyobrazi� Polsk� jako pa�stwo neutralne w procesie kolonizacji. Zapewne przyst�pi�aby do jednego z dw�ch g��wnych blok�w polityczno-militarnych w Europie: Tr�jprzymierza lub Tr�jporozumienia.

Polska by�a krajem wielu narod�w i kultur etnicznych i religijnych. W 1771 roku tylko oko�o 40% ludno�ci Rzeczypospolitej pos�ugiwa�o si� j�zykiem polskim, stanowi�c potencjalnie polski nar�d. Z pewno�ci� dzi�ki posiadaniu wolnego kraju liczba Polak�w ros�aby szybciej ni� pozosta�ych nacji. Taka jest zazwyczaj nagroda dla narodu, kt�ry przewodzi we w�asnym pa�stwie. Przykre dla Polak�w skutki germanizacji w zaborze pruskim (niemieckim) nie mia�yby miejsca, podobnie jak skutki procesu rusyfikacji. R�wnie� proces ukrainizacji i bia�orutenizacji szlachty zagrodowej by�by o wiele s�abszy. Pami�tajmy, �e w XIX wieku polski �ywio� z powodu asymilacji do innych nacji straci� na liczebno�ci kilka milion�w os�b. Natomiast gdyby istnia�a Rzeczypospolita, to z kolei cz�� obcoj�zycznych jej mieszka�c�w uleg�aby asymilacji i polonizacji. Najprawdopodobniej liczba Polak�w w 1913 roku przekroczy�aby 50%. W blisko 60-milionowym pa�stwie Polacy stanowiliby zatem oko�o 30 milion�w os�b. Do 1914 roku �ycie pod wsp�lnym dachem tak wielu nacji by�oby mo�liwe, tak jak w wypadku innych wielonarodowych pa�stw tego okresu. Jednak trudno wyobrazi� sobie, by po I wojnie �wiatowej, kt�ra zradykalizowa�a i umocni�a poczucie to�samo�ci u wielu narod�w, Ukrai�cy, Litwini, �otysze, a mo�e i Bia�orusini, nie wybrali w�asnej drogi, korzystaj�c z prawa do samostanowienia i niepodleg�o�ci. Rozpad Rzeczypospolitej na jej wschodnich rubie�ach by�by w tym uk�adzie nieunikniony. By� mo�e jesieni� 1918 roku Polacy obudziliby si� w innych granicach, bli�szych granicom etnicznym. Nie mo�emy wykluczy�, �e rozpad pa�stwa by�by krwawym procesem, a ustalenie granic, kt�re by wszystkich satysfakcjonowa�y, ze wzgl�du na przemieszanie ludno�ci, nie by�oby mo�liwe. Gdyby w okresie I wojny �wiatowej Polska stan�a u boku pa�stw Tr�jporozumienia (aliant�w), to zapewne straty terytorialne by�yby skromniejsze. Najprawdopodobniej ubytki na wschodzie Polska powetowa�aby na zachodzie, otrzymuj�c G�rny �l�sk, skrawki Dolnego �l�ska, Mazury, wschodni� cz�� Pomorza s�upskiego.

Jednak nawet ta pomniejszona Rzeczypospolita by�aby p�niej krajem znacz�cym w Europie XX stulecia, o potencjale znacznie wi�kszym od II Rzeczypospolitej powsta�ej w listopadzie 1918 roku. Zatem wsp�czesna ranga Polski w Unii Europejskiej by�aby dzisiaj znacznie wi�ksza, jej g�os lepiej s�yszalny i doceniany, a jej atuty i jej historia lepiej rozpoznawalne. Prawdopodobnie Polska sta�aby si� mocarstwem regionalnym o potencjale i statusie zbli�onym do dzisiejszych W�och. Tak�e wiedza obywateli Europy i �wiata o Polsce, o jej dokonaniach z zakresu kultury wysokiej i post�pu cywilizacyjnego by�aby niepor�wnanie wi�ksza.

Spo�r�d trzech najwi�kszych polskich powsta� narodowych powstanie listopadowe (1830-1831) uchodzi za jedyne, kt�re nie by�o pozbawione szans na zwyci�stwo (pozosta�ym, ko�ciuszkowskiemu i styczniowemu, tych szans si� odmawia). By�o to r�wnie� trzecie wielkie powstanie narodowe w Europie, kt�re zakwestionowa�o postanowienia kongresu wiede�skiego z 1815 roku.

Kongres wiede�ski stworzy� system wzajemnego bezpiecze�stwa mocarstw Europy zwany �adem wiede�skim. Uk�ad ten mia� gwarantowa� siln� pozycj� mi�dzynarodow� zrzeszonym w nim pa�stwom, nienaruszalno�� ich granic oraz zachowawcze zasady ustroju politycznego i spo�ecznego. Akuszerami uk�adu byli monarchowie i politycy z Wielkiej Brytanii, Rosji, Austrii, Prus i Francji. Gwarantem �adu wiede�skiego sta� si� sojusz mocarstw zwany �wi�tym Przymierzem. Dla rewolucjonist�w europejskich - pragn�cych liberalizacji, demokratyzacji, wolno�ci politycznych - uchwa�y kongresu i powstanie �wi�tego Przymierza by�y wiadomo�ciami najgorszymi z mo�liwych. By�y to r�wnie� z�e wiadomo�ci dla tych narod�w europejskich, kt�re albo pragn�y zjednoczenia (jak Niemcy czy W�osi), albo wybicia si� na niepodleg�o�� (jak Polacy, W�grzy, Irlandczycy, Grecy, Belgowie, Rumuni). Jednak ani libera�owie i demokraci, ani owe walcz�ce o to�samo�� narody nie z�o�y�y broni, niezmiennie kwestionuj�c zasady i postanowienia kongresu 1815 roku.

Niemieckie i w�oskie pr�by walki o zjednoczenie, podejmowane w po�owie lat dwudziestych XIX wieku, ze wzgl�du na s�abo�� idei zjednoczeniowej w�r�d szerszych mas ludno�ci, zako�czy�y si� pora�kami i represjami. Przeciwko rewolucjonistom z tych kraj�w interweniowa�y mocarstwa maj�ce mandat �wi�tego Przymierza do zbrojnego przeciwdzia�ania pr�bom naruszenia istniej�cego porz�dku. Inaczej mia�a si� rzecz z walcz�cymi o niepodleg�o�� Grekami oraz Belgami. W latach 1821 -1829 Grecy wygrali wojn� z okupuj�c� ich kraj Turcj�, a w roku 1830 Belgowie wygrali z Holandi� (Niderlandami). Odrodzenie niepodleg�ej Grecji i Belgii by�o nie lada sensacj�, gdy� zgodnie z logik� �adu wiede�skiego nie powinny powsta�. Jednak, jak wiadomo, logika niekiedy zawodzi. Grecy i Belgowie znakomicie wyczuli r�nice zda� i interes�w mi�dzy mocarstwami oraz sprzyjaj�c� ich walce koniunktur�.

Liberalna, wolno�ciowa, romantyczna Europa wspar�a belgijskich i greckich rewolucjonist�w. Wspiera�a wszystkich, kt�rzy chcieli i�� w ich �lady i bi� si� z tyranami. Mi�dzy innymi Polak�w - zamieszkuj�cych Kr�lestwo Polskie oraz stanowi�ce zab�r rosyjski tak zwane Ziemie Zabrane, z Wilnem na czele - tych, kt�rzy, podobnie jak Grecy czy Belgowie, kwestionowali �ad wiede�ski. Polscy spiskowcy mogli liczy� na sympati� podobnie my�l�cych Europejczyk�w. Mogli te� liczy� na efekt domina, wierz�c, �e w �lad za Belgami i Grekami p�jd� nie tylko Polacy, ale tak�e cho�by W�osi czy Niemcy, tym samym przysparzaj�c dworom �wi�tego Przymierza kolejnych zmartwie�. Powstanie greckie i rewolucj� belgijsk� przygotowa�y elity narodowe, ale w walkach wzi�y udzia� szerokie rzesze ludno�ci, przes�dzaj�c o zwyci�skim ich zako�czeniu. Podobne nadzieje mieli polscy rewolucjoni�ci przygotowuj�cy powstanie zbrojne.

Kr�lestwo Polskie powo�ano do istnienia na kongresie wiede�skim, z inicjatywy cesarza Rosji Aleksandra I. Obejmowa�o ono 2/3 zlikwidowanego terytorium Ksi�stwa Warszawskiego i nie wesz�o w sk�ad Rosji, lecz pozosta�o samodzielnym pa�stwem - mia�o okre�lone prawem granice, a jego mieszka�cy mieli w�asne obywatelstwo i paszporty. Kr�lestwo mia�o w�asn� konstytucj�, administracj�, prawo, s�downictwo, Sejm, rz�d, niepodlegaj�c� komendzie rosyjskich genera��w armi�, system miar i wag, monet�, emisyjny Bank Polski. Z Rosj� Kr�lestwo by�o po��czone osob� panuj�cego. W tym okresie w Moskwie czy w Petersburgu mieszka�cy Kr�lestwa Polskiego byli traktowani jak cudzoziemcy, a studiuj�cy na Uniwersytecie Wile�skim lub w Liceum Krzemienieckim traktowani byli jak obcokrajowcy.

Polskie elity przyw�dcze chwali�y sobie to, co mia�y w Kr�lestwie, i bynajmniej nie zamierza�y tego zmienia�. Pa�stwo rozwija�o si� gospodarczo, powstawa�y nowe okr�gi przemys�owe, budowano nowoczesne drogi ko�owe, pi�knia�y miasta z Warszaw� na czele, rozwija�a si� edukacja, za�o�ono Uniwersytet Warszawski. Dlatego zwolennicy walki z Rosj� o pe�n� suwerenno�� Kr�lestwa pozostawali w mniejszo�ci. Liczniejsza by�a grupa, kt�ra opowiada�a si� za walk� o Ziemie Zabrane - Wilno, Kowno, Mi�sk czy �ytomierz - czyli ziemie, kt�re zgodnie z zapowiedziami Aleksandra I mia�y by� z czasem przy��czone do Kr�lestwa Polskiego. Ale czas p�yn��, a car zwleka� z dotrzymaniem tej obietnicy. Natomiast jego sukcesor, cesarz rosyjski i kr�l polski Miko�aj I, nie mia� ju� tych skrupu��w, co poprzednik, i szybko pozbawi� Polak�w z�udze� co do tej obietnicy. Zwi�kszy� tym samym liczb� zainteresowanych zbrojn� walk� o przy��czenie do Kr�lestwa Polskiego ziem zaboru rosyjskiego.

W przededniu powstania listopadowego entuzjazm europejskich romantyk�w fetuj�cych zwyci�stwo Grek�w i Belg�w dotar� nad Wis��, Niemen i Wili�, budz�c, zw�aszcza w�r�d m�odzie�y, zainteresowanie pomys�ami zbrojnej walki z tyranami. Jednak starsi wiekiem i usytuowani na szczytach drabiny politycznej Kr�lestwa politycy ostrzegali przed ryzyyyybbb kownym w ich przekonaniu powstaniem. Czy mog�o si� ono zako�czy� sukcesem? Z pewno�ci� tak, ale wymaga�o to podj�cia wcze�niejszych przygotowa�, w tym opanowania dow�dztwa armii na Litwie - armia ta mog�a by� cennym sojusznikiem polskiej armii powsta�czej. Konieczne by�o te� przeprowadzenie dyskretnych rozm�w dyplomatycznych z politykami mocarstw zachodnich. Od ich opinii, podobnie jak i od zachowania armii na Litwie, sporo zale�a�o. Z pewno�ci� pr�ba unikni�cia wielu b��d�w, jakie pope�niono w dowodzeniu powstaniem, zwi�kszy�aby szans� na jego ostateczne zwyci�stwo. Potrzebnych by�o kilka spektakularnych sukces�w polskiej armii, o co si� a� tak martwi� nie musiano, gdy� armia ta nale�a�a w�wczas do najlepszych wojsk w Europie. Jednak dzi�ki wcze�niejszej pracy przygotowawczej w gabinetach i na dworach Londynu i Pary�a mo�na by by�o liczy� ze strony Anglii i Francji na po�rednictwo i pomoc dyplomatyczn�, co pomog�oby zneutralizowa� Prusy i Austri� zaniepokojone powstaniem w Kr�lestwie Polskim i na Litwie. Trudno sobie wyobrazi� suwerenne pa�stwo polskie tego okresu bez wsparcia zachodnich po�rednik�w cho�by dlatego, �e Miko�aj I ch�tniej rozmawia�by z przedstawicielami zachodnich mocarstw ni� z przedstawicielami zbuntowanych poddanych.

By� mo�e zwyci�zcy powsta�cy, �wiadomi si�y Rosji i jej du�ych rezerw wojskowych, zaakceptowaliby kompromisowy projekt osadzenia na tronie suwerennego Kr�lestwa Polskiego jednego z przedstawicieli dynastii Romanow�w. Zapewne Kr�lestwo zachowa�oby wtedy przyj�te w 1831 roku symbole narodowe: bia�o-czerwon� flag� oraz Mazurek D�browskiego jako hymn narodowy. Natomiast ma�o prawdopodobny jest scenariusz pokonania Rosji na jej terytorium, czyli zmuszenie jej do oddania Ziem Zabranych. W tym wypadku nawet mediacja mocarstw zachodnich niewiele by pomog�a. Tym bardziej trudno by�oby oczekiwa� zbrojnego zaanga�owania si� Pary�a i Londynu przeciwko Rosji na rzecz Polak�w walcz�cych o Ziemie Zabrane. Ten czas jeszcze nie nadszed�. Czas na walk� zachodnich mocarstw z Rosj� mia� nadej�� dopiero w po�owie wieku XIX.

Zatem w sprzyjaj�cych okoliczno�ciach i �utem szcz�cia Kr�lestwo Polskie mog�o powita� rok 1832 jako w pe�ni suwerenny i neutralny kraj, a jego neutralno��, tak jak Belgii, mog�yby gwarantowa� mocarstwa zachodnie. Jednak czy neutralne Kr�lestwo mog�oby wzi�� udzia�u w wojnie krymskiej lat 1853-1855 (wojna Rosji z Turcj�, Wielk� Brytani�, Francj� i Sardyni�)? Czy w�adze Kr�lestwa zdecydowa�yby si� na z�amanie zasady neutralno�ci? Ma�o prawdopodobne, chyba �e zosta�yby do tego zach�cone przez pa�stwa antyrosyjskiej koalicji, co r�wnie� nie wygl�da na wariant zbyt przekonuj�cy. Po prostu pa�stwa koalicji mia�y do tej wojny wystarczaj�co du�o w�asnych si� i nie musia�y zabiega� o zbrojne wsparcie Polak�w, kt�rzy z pewno�ci� wystawiliby koalicji rachunek za udzia�.

Zatem najprawdopodobniejszy wariant to zachowanie przez Kr�lestwo Polskie neutralno�ci w wojnie krymskiej. Warto tu zauwa�y�, �e po jej zako�czeniu zapanowa� w Europie spok�j. Nie wybucha�y ju� konflikty na szersz� skal�, poza wojnami o zjednoczenie W�och i Niemiec. Kr�lestwo Polskie mog�o istnie�, przez nikogo nieniepokojone. Jednak czy w okresie wojen zjednoczeniowych w Europie mog�o powi�kszy� swoje terytorium? Czy mog�o sta� si� polskim Piemontem?

By�o to mo�liwe. Szczeg�lnie �e na wojnie Francji Napoleona III z Austri� w 1859 roku skorzysta�y g��wnie W�ochy. Czy mogli te� skorzysta� Polacy z Kr�lestwa - atakuj�c Austriak�w w Galicji? Tego wykluczy� nie mo�emy. Dzi�ki zwyci�skiej wojnie Kr�lestwa z Austri� na jej p�nocnych granicach, by� mo�e, Polska uzyska�yby ziemie Galicji, a mo�e i �l�sk Cieszy�ski. Jednak Kr�lestwo Polskie musia�oby mie� zgod� Napoleona III na podj�cie walki zbrojnej. Niewykluczone, �e by j� otrzyma�o, gdy� le�a�o to w interesie Francji i nie k��ci�o si� z credo politycznym jej monarchy: popiera� ma�e narody w ich du�ych ambicjach. A do takich z pewno�ci� nale�eli Polacy. Natomiast Kr�lestwo Polskie nie skorzysta�oby na wojnie Prus z Austri� w 1866 roku, gdy� Berlin nie potrzebowa� pomocy polskiej armii. Nie chcia� z nikim dzieli� si� zwyci�stwem.

Kr�lestwo Polskie wraz z Galicj� i ewentualnie �l�skiem Cieszy�skim (licz�ce w 1913 roku ponad 22 miliony mieszka�c�w, zatem wi�cej ni� Hiszpania) mia�oby status wa�nego gracza politycznego w Europie �rodkowej. Trudno przes�dzi�, jak by si� rozwija�o gospodarczo. Z pewno�ci� przemys� rozwin��by si� w innym kierunku: by�oby mniej zak�ad�w przemys�u w��kienniczego i lekkiego (zwi�zanego z rosyjskim rynkiem), a wi�cej przetwarzaj�cych p�ody ziemi i las�w. By� mo�e rozwija�by si� te�, dzi�ki os�onie celnej, �wczesne technologie wysokie: przemys� chemiczny, elektrotechniczny, maszynowy. Polska sie� linii kolejowych i drogowych by�aby znacznie g�ciejsza. By� mo�e mieszka�cy dysponuj�cy samorz�dami lepiej potrafiliby wykorzysta� energi� miejscowych spo�eczno�ci. Silniejsze by�yby wi�zi mi�dzy lud�mi i poczucie solidarno�ci, a mniejsza by�aby korupcja i ilo�� wypijanego na g�ow� alkoholu. Natomiast wielkim walorem polskiej pa�stwowo�ci by�yby z pewno�ci� w�asne instytucje pa�stwowe, samorz�dowe i rz�dowe, administracja, s�downictwo, szkolnictwo, wojsko. Polski charakter pa�stwowo�ci sprzyja�by procesom asymilacji cz�onk�w niepolskich kultur etnicznych i narod�w. S� to oczywiste korzy�ci w przypadku ka�dego pa�stwa narodowego. Tak jak Niemcy prowadzili germanizacj�, W�grzy madziaryzacj�, tak zapewne Polacy prowadziliby polonizacj�. Musia�oby to prowadzi� tak�e do konflikt�w z mniejszo�ciami narodowymi, zw�aszcza z Ukrai�cami.

W wyniku szcz�liwego zbiegu okoliczno�ci i m�dro�ci elit politycznych Kr�lestwa Polskiego Polska 1919 roku mog�a by� pa�stwem znacznie rozleglejszym i silniejszym, o wi�kszym potencjale ni� w 1914 - mimo zniszcze� i nieuniknionych strat wynikaj�cych z przebiegu dzia�a� na froncie wschodnim I wojny �wiatowej.

Ta wojna nigdy nie zosta�a wypowiedziana, ale by�a nieunikniona od chwili, gdy Polska odzyska�a niepodleg�o��. Bolszewicy traktowali odradzaj�c� si� Polsk� jako przeszkod� w rozprzestrzenianiu si� rewolucji w Europie, a J�zef Pi�sudski d��y� do stworzenia niepodleg�ej Ukrainy, czego Moskwa nie zamierza�a akceptowa�.

25 kwietnia 1920 roku ruszy�a przygotowywana od miesi�cy polska ofensywa. Ju� 7 maja pierwszy patrol polski wkroczy� do niebronionego Kijowa. Armia Czerwona, unikaj�c decyduj�cej bitwy, wycofa�a si� za Dniepr.

Rych�o jednak okaza�o si�, �e sukces polski by� po�owiczny. Ukrai�cy potraktowali Polak�w jako kolejnych okupant�w, a od p�nocy rozpocz�y si� dzia�ania ofensywne Armii Czerwonej. Pi�sudski zarz�dzi� odwr�t. Kolejne pr�by powstrzymania Rosjan ko�czy�y si� niepowodzeniami. Ostatni� szans� by� ryzykowny plan Pi�sudskiego: uderzenia znad Wis�y i Wieprza na ty�y zwi�zanych walk� przez genera�a W�adys�awa Sikorskiego oddzia��w Michai�a Tuchaczewskiego. Realizuj�c ten plan, 14 sierpnia 1920 roku dowodzona przez genera�a Sikorskiego 5. Armia rozpocz�a dzia�ania ofensywne, kt�rych celem by�o zwi�zanie g��wnych si� Frontu Zachodniego Armii Czerwonej, dowodzonego przez Tuchaczewskiego, kt�ry dysponowa� w�wczas oko�o 105 tysi�cami bagnet�w i 9 tysi�cami szabel.

[ H3 ] Dow�dca Frontu Po�udniowego Aleksander Jegorow mia� 21 tysi�cy bagnet�w i 22 tysi�ce szabel (w tym Armi� Konn� Siemiona Budionnego). Zaanga�owa� si� w walce o Lw�w i sabotowa� p�yn�ce z Moskwy polecenia przekazania Armii Budionnego pod rozkazy Tuchaczewskiego. Jegorowa wspiera� w tym ambitny komisarz Frontu J�zef Stalin. Obaj lekcewa�yli powi�kszaj�c� si� luk� pomi�dzy Frontem Zachodnim i Po�udniowym, kt�ra nie mia�a znaczenia, gdy oba fronty dzieli�y nieprzebyte b�ota Polesia, lecz w miar� posuwania si� Armii Czerwonej na zach�d stawa�a si� coraz bardziej niebezpieczna.

G��wnodowodz�cym Armii Czerwonej by� wprawdzie dzia�acz bolszewicki Siergiej Kamieniew, kt�ry mia� o wojsku niewielkie poj�cie, ale od 2 maja 1920 roku doradza�a mu rada rzeczoznawc�w wojskowych kierowana przez genera�a Aleksieja Brusi�owa, swego czasu wodza naczelnego carskiej armii. Kamieniew bardzo powa�nie traktowa� swoich wojskowych doradc�w.

Pi�sudski, kt�ry otrzymywa�, co by�o naj�ci�lej strze�on� tajemnic�, rozszyfrowane przez polski radiowywiad, depesze radzieckie, opar� sw�j plan dzia�ania na wykorzystaniu mo�liwo�ci stworzenia zagro�enia strategicznego dla Tuchaczewskiego, kt�re zmusi go do odwrotu.

Plan zak�ada�, �e 5. Armia genera�a Sikorskiego zwi��e walk� g��wne si�y Tuchaczewskiego, �e nie dopu�ci si� do zaj�cia Warszawy, bo mia�oby to nieobliczalne konsekwencje polityczne, a g��wne si�y polskie uderz� znad Wieprza, z rejonu D�blin-Lubart�w, stwarzaj�c zagro�enie okr��enia rosyjskich oddzia��w.

By� to plan niezwykle ryzykowny, lecz dotychczasowe do�wiadczenia pokaza�y, �e pr�by stworzenia obrony ci�g�ej ko�cz� si� niepowodzeniem.

13 sierpnia pad� Radzymin, co oznacza�o, �e droga na Warszaw� jest dla Armii Czerwonej otwarta. Na szcz�cie dla polskiego dow�dztwa g��wne si�y Tuchaczewskiego mia�y sforsowa� Wis�� w rejonie P�ock-W�oc�awek i zaatakowa� Warszaw� od p�nocy i zachodu. W tej sytuacji zdobycie Radzymina mia�o dla Rosjan znaczenie drugorz�dne. Na tym kierunku [ H4 ] dzia�a�y s�abe si�y Armii Czerwonej, co pozwoli�o Polakom, najwi�kszym zreszt� wysi�kiem, Radzymin odbi�.

W�a�nie sytuacja pod Radzyminem spowodowa�a przyspieszenie o dzie� rozpocz�cia ofensywy genera�a Sikorskiego. W�a�ciwie od pocz�tku nie mia�a ona szans, bo Sikorski mia� przeciwko sobie a� trzy armie nieprzyjacielskie. Tylko cud m�g� go uratowa�.

I cud si� sta�. 15 sierpnia 203. Pu�k U�an�w �mia�ym manewrem zaatakowa� Ciechan�w, gdzie, jak si� okaza�o, rozlokowane zosta�o dow�dztwo rosyjskiej IV Armii. W panice odwrotu zniszczono jej radiostacj�, co spowodowa�o sparali�owanie pozbawionej ��czno�ci IV Armii.

Kilka lat p�niej Tuchaczewski wspomina�, �e w wyniku zniszczenia radiostacji w Ciechanowie �armia przeciwnika by�a uratowana i zupe�nie bezkarnie, maj�c na flance i ty�ach nasz� pot�n� armi� z�o�on� z czterech dywizji strzelc�w i dw�ch dywizji jazdy, naciera�a dalej na nasze armie III i XV. Takie po�o�enie wprost potworne i nie do pomy�lenia pomog�o Polakom nie tylko zatrzyma� ofensyw� armii III i XV, ale jeszcze krok za krokiem wypiera� ich oddzia�y w kierunku wschodnim" (Tuchaczewski Micha� Miko�ajewicz, Poch�d za Wis��. Wyk�ady wyg�oszone na kursie uzupe�niaj�cym Akademii Wojskowej R.K.K.A. w Moskwie 7-10 lutego 1923 roku [w:] J�zef Pi�sudski, Pisma zbiorowe, t. VII, Warszawa 1937).

O sukcesie Polak�w zadecydowa�o wi�c wydarzenie ca�kowicie przypadkowe i nie do przewidzenia. Gdyby dow�dztwo rosyjskiej IV Armii nie uleg�o panice i nie poleci�o zniszczenia radiostacji, armia genera�a Sikorskiego zosta�aby zmia�d�ona przez przewa�aj�ce si�y nieprzyjaciela. Tuchaczewski sforsowa�by Wis�� w rejonie W�oc�awka-P�ocka, przegrupowa� swe si�y i nie napotykaj�c na op�r ruszy� na Warszaw�.

Determinacja i bohaterstwo obro�c�w stolicy mog�yby jej upadek odsun�� o godziny, bo ju� chyba nawet nie o dni. Dowodzone przez Pi�sudskiego uderzenie znad Wieprza posz�oby w pr�ni�, z ka�d� chwil� trac�c impet.

Pierwsze dni po wkroczeniu Armii Czerwonej do Warszawy by�yby koszmarem. Rabunki, gwa�ty, podpalenia by�yby na porz�dku dziennym. Wystarczy poczyta� dzienniki �wczesnego krasnoarmisty (�o�nierza Armii Czerwonej) Izaaka Babla, by uzmys�owi� sobie, jak dalece Armia Czerwona by�a zdemoralizowana.

Po kilku dniach przywieziono by do stolicy utworzony w ko�cu lipca Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski (TKRP) w sk�adzie: Feliks Dzier�y�ski, Feliks Kon, Julian Marchlewski, Edward Pr�chniak i J�zef Unszlicht. Pocz�tkowo umieszczono go w Bia�ymstoku, a wobec zbli�ania si� do Warszawy przewieziono ten zal��ek komunistycznego rz�du do Wyszkowa. Zakazane w PRL-u opowiadanie Stefana �eromskiego pt. Na plebani w Wyszkowie dotyczy tego w�a�nie epizodu.

Przewodnicz�cym TKRP zosta� Julian Marchlewski. Edward Pr�chniak przyby� do Bia�egostoku dopiero 4 sierpnia, obejmuj�c funkcj� sekretarza TKRP. J�zef Unszlicht by� formalnie cz�onkiem Komitetu, ale nie bra� udzia�u w jego pracach, mia� bowiem w Lidzie wypadek samochodowy, w kt�rym z�ama� nog�.

W odezwie informuj�cej o swym powstaniu, TKRP stwierdza�, �e obejmuje rz�dy i stawia sobie za zadanie �k�a�� podwaliny pod przysz�y ustr�j sowiecki Polskiej Socjalistycznej Republiki Rad". Pozbawiano w�adzy �dotychczasowy rz�d szlachecko-bur�uazyjny", og�aszano upa�stwowienie fabryk, maj�tk�w ziemskich i las�w, a jednocze�nie gwarantowano nietykalno�� ziem w�o�cian. Nie by�o jednak �adnej obietnicy nadania ziemi ch�opom (Powstanie II Rzeczypospolitej. Wyb�r dokument�w 1866-1925, red. Halina Janowska i Tadeusz J�druszczak, Warszawa 1981).

By�o to istotne wobec faktu, �e dwa tygodnie wcze�niej polski Sejm uchwali� Ustaw� o reformie rolnej, kt�ra mia�a roz�adowa� nastroje frustracyjne na wsi i uodporni� polskiego ch�opa na agitacj� bolszewick�. Ustawa jako sprzeczna z konstytucj� nigdy nie wesz�a w �ycie, ale swoje zadanie polityczne spe�ni�a. Ustaw� okre�laj�c� zasady i terminy parcelacji uchwalono dopiero w 1925 roku.

Poza wydaniem odezwy TKRP w ci�gu trzech tygodni istnienia niewiele zrobi�. Jego pozycja wobec lokalnych dow�dztw Armii Czerwonej nie by�a okre�lona, nie mia� mo�liwo�ci sprawowania w�adzy na zaj�tych terenach i tak naprawd� jego g��wnym zaj�ciem by�o czekanie na zdobycie Warszawy przez Tuchaczewskiego.

Sytuacja by�a dynamiczna. Armia Czerwona niepowstrzymanie par�a na zach�d i wydawa�o si�, �e upadek Warszawy jest kwesti� najbli�szych tygodni. Dlatego wcze�niejsze spory dotycz�ce �eksportu rewolucji" traci�y na znaczeniu. Cz�� dzia�aczy komunistycznych, a nale�a� do nich i Marchlewski, uwa�a�a bowiem, �e wkroczenie Armii Czerwonej na tereny etnicznie polskie nie tylko nie spowoduje wybuchu rewolucji w Polsce, lecz przeciwnie, przekre�li jej szanse, wywo�uj�c w�r�d Polak�w patriotyczn� eufori�. Jak si� okaza�o, mieli oni racj�.

Nic te� nie wskazuje na to, by sytuacja zmieni�a si�, gdyby Armia Czerwona zdoby�a Warszaw�. Program wyra�ony w znanym rozkazie Tuchaczewskiego, w kt�rym m�wi�, �e �wojska czerwonego sztandaru gotowe s� walczy� a� do �mierci z wojskami bia�ego or�a... Na Zachodzie wa�� si� losy wszech�wiatowej rewolucji!... Droga do �wiatowego po�aru wiedzie przez trupa Polski..." (W�adys�aw Pob�g-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski (1914-1939% t. 2, Londyn 1967) mia� niewiele wsp�lnego z rzeczywisto�ci�.

Jedno wszak�e wydaje si� nie ulega� w�tpliwo�ci - przekonanie bolszewik�w, �e silna i niepodleg�a Polska stanowi podstawow� przeszkod� dla �wiatowej rewolucji. Tymi kategoriami my�lano w Moskwie, licz�c, �e po kl�sce Polski Armia Czerwona przyniesie rewolucj� do Niemiec. Rewolucja w Niemczech by�a kluczem do rewolucji w Europie, Stanach Zjednoczonych i Chinach.

Opr�cz sfery ideologii istnia�a jednak te� pragmatyczna polityka, kt�rej celem by�o uzyskanie �yczliwej neutralno�ci Niemiec. Zdobyte przez Armi� Czerwon� Dzia�dowo 13 sierpnia zosta�o przekazane Niemcom, a nast�pnego dnia w moskiewskiej �Prawdzie" stwierdzono, �e Niemcy otrzymaj� z powrotem wszystko, co w rezultacie traktatu wersalskiego odda� musieli Polsce. By�a to wyra�na zach�ta do dokonania kolejnego rozbioru Polski.

Jednocze�nie 17 sierpnia w Mi�sku przedstawiono delegacji polskiej tezy pokojowe, wedle kt�rych Polska mia�a mie� armi� sk�adaj�c� si� z 50 tysi�cy �o�nierzy i 10 tysi�cy oficer�w, nadwy�ki broni i sprz�tu mia�y by� przekazane Armii Czerwonej, polski przemys� wojenny mia� zosta� zlikwidowany, spo�r�d robotnik�w mia�a zosta� utworzona milicja robotnicza, a wschodni� granic� Polski mia�a by� linia Curzona, odpowiadaj�ca naszej obecnej granicy.

Niezale�nie wi�c od wiary w szanse �wiatowej rewolucji przygotowywano Polsce rol� pa�stwa s�abego, ca�kowicie uzale�nionego od pot�nych s�siad�w.

Mo�na wi�c przypuszcza�, �e po zdobyciu Warszawy Armia Czerwona ruszy�aby na zach�d, ale tylko do granic dawnego zaboru pruskiego. Tu oczekiwa�aby na ma�o prawdopodobny wybuch rewolucji w Niemczech. Odzyskanie bowiem przez Niemcy utraconych w Wersalu ziem polskich by�oby przez niemieckie spo�ecze�stwo uznane za sukces. Rewolucje za� nie wybuchaj�, gdy w�adze odnosz� sukcesy.

Scenariusz po kl�sce polskiej w bitwie warszawskiej sprowadza�by si� wi�c do powstania pa�stwa polskiego pozbawionego Kres�w Wschodnich, wschodniej Galicji, Warmii, Mazur, Wielkopolski i Pomorza, z Wilnem wchodz�cym do Litwy, czyli mniej ni� Ksi�stwo Warszawskie. Taki tw�r zapewne istnia�by przez pewien czas administrowany przez polskich komunist�w wykonuj�cych polecenia Moskwy. Jego trwa�o�� zale�a�aby od zapadaj�cych na Kremlu decyzji. Zapewne rych�o Polska sta�aby si� jedn� z republik Zwi�zku Radzieckiego.

Powstaje oczywi�cie pytanie, czy utrata przez Polsk� niepodleg�o�ci w nieca�e dwa lata po jej odzyskaniu wzmocni�aby romantyczn� tradycj� wiary w realizacj� cel�w niemo�liwych, czy za�ama�aby ju� na zawsze wszelkie nadzieje Polak�w.

Wybitny brytyjski dyplomata lord Edgar Vincent d'Abernon, w lecie 1920 roku ambasador brytyjski w Berlinie, nazwa� Bitw� Warszawsk� [ H8 ] osiemnast� decyduj�c� bitw� w dziejach �wiata. Mia� racj� o tyle, �e przes�dzi�a ona na dwie dekady o kszta�cie politycznym Europy �rodkowo- Wschodniej.

Polska przegrana nad Wis�� mo�e nie by�aby przyczynkiem do rewolucji w Europie, ale na pewno spowodowa�aby kolejny podzia� Polski, a r�wnie� utrat� niepodleg�o�ci Litwy, �otwy i Estonii. Mo�na te� przypuszcza�, �e powr�t Niemiec do przedwojennych granic roz�adowa�by frustracj� i poczucie krzywdy, bez czego nie by�oby mo�liwe doj�cie do w�adzy Adolfa Hitlera.

Dow�dcy 203. Pu�ku U�an�w przez my�l nie przesz�o, jak wa�n� podejmuje decyzj�, rozkazuj�c rozpozna� 15 sierpnia 1920 roku si�y przeciwnika w Ciechanowie.

Zgrupowane w maju 1926 roku w okolicach Rembertowa, czyli w bezpo�rednim s�siedztwie Sulej�wka, w kt�rym mieszka� z rodzin� J�zef Pi�sudski, wierne mu oddzia�y nie mia�y walczy�. Mia�y stanowi� si�� nacisku na prezydenta Stanis�awa Wojciechowskiego, aby zdymisjonowa� �wie�o powo�any rz�d Wincentego Witosa.

Pi�sudski �wietnie zna� prezydenta Wojciechowskiego. Przed �wier�wieczem razem kierowali dzia�alno�ci� Polskiej Partii Socjalistycznej, razem wydawali nielegalnego �Robotnika", ��czy�a ich przyja��. P�niej ich drogi si� rozesz�y. Pi�sudski rozpocz�� przygotowania do czynu zbrojnego, Wojciechowski zaanga�owa� si� w dzia�alno�� sp�dzielcz�, co zbli�y�o go do ruchu ludowego. W wyborach prezydenckich w 1922 roku, kt�re nieoczekiwanie wygra�, by� kandydatem ludowc�w. By� jednak przeciwnikiem porozumienia PSL �Piast" z prawic�, kt�re raz ju�, w 1923 roku, doprowadzi�o do fatalnego w skutkach powo�ania rz�du Wincentego Witosa.

Gdy wiosn� 1926 roku dymisja rz�du Aleksandra Skrzy�skiego spowodowa�a przesilenie gabinetowe, prezydent Wojciechowski usi�owa�, zreszt� bezskutecznie, znale�� inne rozwi�zanie ni� rz�d Witosa. Mia� jednak pole manewru ograniczone przez konstytucj� i gdy odrodzi�a si� koalicja prawicy i centrum, musia�, acz niech�tnie, powierzy� Witosowi misj� tworzenia rz�du.

Pi�sudski mia� wi�c podstawy, aby s�dzi�, �e demonstracja wiernych mu oddzia��w wojskowych sk�oni prezydenta do udzielenia dymisji Witosowi. Demonstracji mia�y dokona� stosunkowo niewielkie si�y czterech pu�k�w zgromadzone w okolicach Rembertowa pod pozorem manewr�w, kt�rymi kierowa� mia� Pi�sudski.

W powo�anym 10 maja 1926 roku gabinecie Witosa tek� spraw wojskowych obj�� genera� J�zef Malczewski. Jedn� z pierwszych jego decyzji by�y rozkazy likwiduj�ce zgrupowanie w rejonie Rembertowa. Okaza�o si� wszak�e, �e dow�dcy odmawiaj� wykonania rozkaz�w, i �e bez wiedzy ministerstwa �ci�gane s� w rejon Rembertowa kolejne oddzia�y wojskowe dowodzone przez pi�sudczyk�w. W nocy z 11 na 12 maja bez wiedzy genera�a Malczewskiego obsadzony zosta� przez pi�sudczyk�w most Kierbedzia w Warszawie (dzi� na jego miejscu znajduje si� most �l�sko-D�browski).

Rankiem 12 maja rz�d powinien ju� zorientowa� si�, �e sytuacja jest nienormalna, �e w najlepszym razie ma do czynienia z niesubordynacj� niekt�rych oddzia��w wojskowych. Nie zna� jednak przyczyn niesubordynacji. Te mia� wy�o�y� prezydentowi Pi�sudski, kt�ry rankiem 12 maja wyjecha� z Sulej�wka do Belwederu. Wojciechowskiego jednak nie zasta�, bo w�a�nie uda� si� on na wcze�niej zaplanowany wypoczynek do rezydencji w Spale. Wprawdzie przed samym wyjazdem poinformowano go, �e dzieje si� co� dziwnego, lecz prezydent zlekcewa�y� te informacje i kaza� rusza� w drog�. Oznacza�o to, �e w ci�gu nast�pnych 2 - 3 godzin, bo tyle trwa�a droga do Spa�y, nie by�o z prezydentem ��czno�ci. Dopiero po przybyciu Wojciechowskiego do Spa�y Witos poinformowa� go, �e zbuntowa�y si� niekt�re oddzia�y wojskowe, i zwr�ci� si� o natychmiastowy powr�t prezydenta do Warszawy. Co oznacza�o kolejne 2 - 3 godziny braku kontaktu.

Jest rzecz� zadziwiaj�c�, �e Pi�sudski nie zapewni� sobie informacji o planach prezydenta. Po prostu nie przysz�o mu do g�owy, �e prezydent mo�e wyjecha� z Warszawy a nie chcia� anonsowa� telefonicznie swojej wizyty w Belwederze. Wola� postawi� Wojciechowskiego przed faktem dokonanym. Rezultat by� jednak fatalny, bo rankiem 12 maja do spotkania Pi�sudskiego z Wojciechowskim nie dosz�o.

Nie wiemy, jak marsza�ek zamierza� przeprowadzi� t� rozmow�. Poinformowa�by zapewne prezydenta o oburzeniu, jakie wywo�a�a w wojsku nominacja Witosa, i o�wiadczy�, �e na razie powstrzymuje stanowcze wyst�pienia, ale nie obiecuje, �e b�dzie w stanie to czyni� na d�u�sz� met�. Domaga�by si� dymisji Witosa i m�g� liczy�, �e w tej sprawie nie napotka na silniejszy op�r Wojciechowskiego. Misji tworzenia rz�du raczej by nie przyj��, bo ju� raz w czasie ostatniego przesilenia odrzuci� tak� ide�. Natomiast by� mo�e sugerowa�by przyspieszenie wybor�w parlamentarnych, a do tego czasu rz�d urz�dniczy bez wyra�nego charakteru politycznego. By� mo�e zapleczem takiego rz�du mia�aby by� armia gwarantuj�ca jego apolityczno��. Jest prawdopodobne, �e prezydent w obawie przed wojn� domow� zaaprobowa�by takie lub podobne dzia�ania. By�o to jednak mo�liwe tylko rankiem 12 maja, gdy rokosz by� jedynie potencjalny. Czas mia� tu decyduj�ce znaczenie. W Belwederze prezydent nie rozmawia�by z buntownikiem, lecz z zatroskanym o losy pa�stwa Pierwszym Marsza�kiem Polski. Przynajmniej tak mo�na by p�niej przedstawi� spraw� opinii publicznej.

W czasie gdy prezydent podr�owa� do Spa�y i z powrotem, rz�d podj�� dzia�ania. Genera� Malczewski wezwa� pi�� pu�k�w, kt�rych lojalno�ci wobec rz�du by� pewien, do natychmiastowego stawienia si� w Warszawie. Mianowa� gen. Tadeusza Rozwadowskiego dow�dc� obrony Warszawy, a gen. Stanis�awa Hallera szefem Sztabu Generalnego. Powiadomi� te� dow�dc�w okr�g�w korpus�w, �e jednostki wojskowe mog� opuszcza� garnizony tylko na jego rozkaz.

W tym czasie przed 14.00 wyruszy�a z Rembertowa do Warszawy kolumna buntownik�w w sile nieco ponad dw�ch pu�k�w. Przemarsz odby� si� bez przeszk�d.

Oko�o 14.00 zosta� opublikowany komunikat rz�du stwierdzaj�cy, �e �szerzona od d�u�szego czasu przez spiskowc�w i burzycieli �adu i porz�dku zbrodnicza agitacja w�r�d wojska spowodowa�a smutne nast�pstwa. Kilka oddzia��w wojska z kilku powiat�w zebrane w okolicy Rembertowa, podniecone fa�szywymi pog�oskami i uwiedzione sfa�szowanymi rozkazami, da�o si� poci�gn�� do z�amania dyscypliny i wypowiedzenia pos�usze�stwa Rz�dowi Rzeczypospolitej" (�Rzeczpospolita", dodatek nadzwyczajny z 12 maja 1926 roku). Wyda� r�wnie� odezw� prezydent. Pisa�, �e warunkiem dochowania przysi�gi �o�nierskiej jest wierno�� legalnemu rz�dowi.

W�adze og�osi�y te� stan wyj�tkowy w Warszawie i wojew�dztwie warszawskim.

O 17.00 na mo�cie Poniatowskiego, od warszawskiej strony, dosz�o z inicjatywy prezydenta do jego rozmowy z Pi�sudskim. Rozmowa mia�a wielu �wiadk�w, lecz �aden z nich nie s�ysza� wypowiadanych s��w. Dysponujemy jednak notatk� Wojciechowskiego sporz�dzon� wkr�tce potem. Prezydent zapisa�, �e powita� Pi�sudskiego s�owami: �Stoj� na stra�y honoru wojska polskiego - co widocznie wzburzy�o go, gdy� uchwyci� mnie za r�kaw i zduszonym g�osem powiedzia�: - No, no! Tylko nie w ten spos�b. - Strz�sn��em jego r�k� i nie dopuszczaj�c do dyskusji: - Reprezentuj� tutaj Polsk�, ��dam dochodzenia swych pretensji na drodze legalnej, kategorycznej odpowiedzi na odezw� rz�du. - Dla mnie droga legalna zamkni�ta - wymin�� mnie i skierowa� si� do stoj�cego o kilka krok�w za mn� szeregu �o�nierzy. Zrozumia�em to jako ch�� buntowania �o�nierzy przeciwko rz�dowi w mojej obecno�ci, dlatego id�c wzd�u� szeregu do swego samochodu, zawo�a�em: - �o�nierze, spe�nijcie sw�j obowi�zek" (Andrzej Garlicki, J�zef Pi�sudski 1867-1935, Warszawa 1990).

Tyle Wojciechowski. Jego apel do �o�nierzy okaza� si� nieskuteczny. Pi�sudski powr�ci� na Prag�, zostawiwszy na mo�cie genera�a Boles�awa Wieniaw�-D�ugoszowskiego, kt�ry mia� pilnowa�, �eby nie u�yto broni. Wkr�tce jednak Wieniaw� zatrzymano i przewieziono do wi�zienia wojskowego przy ulicy Dzikiej. Jednocze�nie rozpocz�to natarcie, osi�gaj�c �limak przy mo�cie Poniatowskiego i warszawski brzeg Wis�y. Nie napotka�o na op�r, bo pi�sudczycy wycofali si� ju� na praski brzeg. W jego trakcie pad�y z praskiego brzegu jeden lub dwa strza�y Nie wyrz�dzi�y szkody, ale by�y to pierwsze strza�y w zamachu majowym.

Rozmowa na trzecim mo�cie, jak w�wczas nazywano most Poniatowskiego, nie przynios�a rezultatu. Sprawy zasz�y za daleko. Mimo �e krew si� jeszcze nie pola�a, na ust�pstwa nie by�o ju� miejsca.

Do pierwszych walk dosz�o oko�o 18.30 w rejonie placu Zamkowego. By�y pierwsze ofiary. Oddzia� majora Jana Korkozowicza z 36. Pu�ku Piechoty, kt�ry opowiedzia� si� po stronie Pi�sudskiego, mia� 11 zabitych i 28 rannych.

Wojska rz�dowe wycofa�y si� z rejonu placu Zamkowego, a most Kierbedzia znalaz� si� w r�kach zamachowc�w, kt�rzy rozpocz�li przerzucanie oddzia��w na warszawski brzeg. Stwarza�o to bezpo�rednie zagro�enie dla rz�du w Pa�acu Namiestnikowskim przy Krakowskim Przedmie�ciu i Sztabu Generalnego na placu Saskim. Zgodnie z sugesti� prezydenta podj�to decyzj� o przeniesieniu si� do Belwederu.

Ta decyzja likwidowa�a, jak okre�li� to genera� Stanis�aw Haller, sytuacj� maksymalnej niepewno�ci, pozwalaj�c obliczy� w�asne si�y. �Je�eli - pisa� on - wskutek spisku nast�puje roz�am w wojsku, to kierownicy spisku wiedz�, na kogo po swojej stronie liczy� mog�, bo znaj� oficer�w, kt�rych do spisku wci�gn�li. Inaczej strona legalna. Ona wprawdzie zna pewn� ilo�� oficer�w, na kt�rych z ca�� pewno�ci� liczy� mo�e, wi�kszo�� oficer�w stoi jednak dla niej pod znakiem zapytania. (...) W tej sytuacji niepewno�ci mo�e pom�c tylko gwa�towne odseparowanie wszystkich oddzia��w stoj�cych lojalnie po stronie prawowitego rz�du, od zakonspirowanych i chwiejnych oraz sprowadzenie nowych posi�k�w, kt�rych lojalno�ci jest si� pewnym" (Stanis�aw Haller, Wypadki warszawskie od 12 do 15 maja 1926 r., Krak�w 1926).

Decyzja przeniesienia rz�dowego centrum dowodzenia do Belwederu mia�a jednak i skutki fatalne. Spowodowa�a bowiem utrat� cywilnych, wojskowych i kolejowych centrali ��czno�ci. Pod tym wzgl�dem Belweder by� ca�kowicie nieprzygotowany. Dysponowa� jedynie ��czno�ci� lotnicz�, bo pobliskie lotnisko na Polu Mokotowskim by�o w r�kach wojsk rz�dowych. By�o to jednak za ma�o, szczeg�lnie wobec konieczno�ci sprowadzenia posi�k�w.

Wieczorem 12 maja 1926 roku si�y rz�dowe liczy�y oko�o 1700 ludzi wobec oko�o 3500 buntownik�w, kt�rzy mogli liczy� te� na pomoc oko�o 800 cz�onk�w Zwi�zku Strzeleckiego. Dla obu stron �ci�gni�cie do Warszawy posi�k�w by�o w tej chwili najwa�niejsze.

W nocy z 12 na 13

maja prezydent wystosowa� odezw� do armii. �Sta�a si� rzecz potworna - stwierdza� - znale�li si� szale�cy, kt�rzy targn�li si� na majestat ojczyzny, podnosz�c jawny bunt, fa�szywymi has�ami uwiedli czyst� dusz� �o�nierza polskiego i dali pierwsi rozkaz do rozlewu krwi bratniej" (Archiwum Komisji Likwidacyjnej gen. Lucjana �eligowskiego w Instytucie J�zefa Pi�sudskiego w Nowym Jorku).

13 maja, w drugim dniu walki, inicjatywa by�a po stronie rz�dowej. Zmniejszy�a si� te� dysproporcja si�, bo przyby�y do Warszawy wierne rz�dowi oddzia�y. Stanis�aw Grabski wspomina, �e podczas kolacji �panowa� w�r�d cz�onk�w rz�du i genera��w optymistyczny nastr�j. Genera� Tadeusz Rozwadowski zar�cza�, �e m�g�by tej nocy wyprze� Pi�sudskiego na prawy brzeg Wis�y, ale nie czyni tego, bo woli zmusi� go do kapitulacji w Warszawie" (Stanis�aw Grabski, Pami�tniki, t. II, Warszawa 1989).

Genera� Rozwadowski by� znany ze swego optymizmu, ale tym razem wydawa�o si�, �e ma do� podstawy. Przez ��czno�� radiow� lotniska mokotowskiego nap�ywa�y meldunki, �e Wielkopolska i Pomorze w pe�ni popieraj� legalne w�adze, �e korzystna jest r�wnie� sytuacja w Krakowie i Katowicach, �e wezwany ze Lwowa genera� Sikorski odm�wi� wprawdzie pod pretekstem zagro�enia wschodniej granicy przyjazdu i przys�ania posi�k�w, lecz deklarowa� lojalno�� wobec rz�du.

14 maja o 5.00 ruszy�o natarcie pi�sudczyk�w na Belweder i Pole Mokotowskie. Pi�sudczycy mieli ju� w tym czasie znaczn� przewag�: dysponowali oko�o 8500 �o�nierzy wobec 2200 �o�nierzy strony rz�dowej. Sytuacja mog�a si� jednak zmieni�, bo przed po�udniem dotar�y do Warszawy wspieraj�ce rz�d pu�ki pozna�skie. Wys�ano genera�a Micha�a �ymirskiego, aby jak najszybciej przeprowadzi� je w rejon Belwederu. Pod jego dow�dztwem znalaz�o si� oko�o 1500 �o�nierzy, a w drodze by�y dalsze posi�ki - ��cznie oko�o 6000 �o�nierzy.

Genera� �ymirski zawi�d� jednak ca�kowicie. Wda� si� w potyczki z drugorz�dnymi oddzia�ami pi�sudczyk�w, op�niaj�c przez to sw�j marsz. Dotar� na Pole Mokotowskie ju� po zaj�ciu lotniska przez pi�sudczyk�w i wobec tego zarz�dzi� odwr�t do O�arowa. W ten spos�b ostatnia szansa na zd�awienie rokoszu zosta�a przekre�lona.

A przecie� nie musia�o tak by�. Gdyby wys�ano sprawniejszego genera�a, pu�ki pozna�skie dotar�yby na czas i rzucone do walki mog�yby przechyli� szal� zwyci�stwa. To by� jedyny moment, w kt�rym strona rz�dowa mog�a odnie�� sukces.

Zmuszony do kapitulacji Pi�sudski zosta�by zapewne osadzony w areszcie domowym w Sulej�wku. Nale�y w�tpi�, czy w�adze zdecydowa�yby si� postawi� przed s�dem Pierwszego Marsza�ka Polski, zwyci�skiego wodza naczelnego w wojnie 1920 roku. Natomiast jego zwolennik�w wymieciono by z wojska �elazn� miot��. Tym bardziej �e byli nielubiani za koteryjno��, arogancj�, demonstrowanie wy�szo�ci. Najbardziej prominentni pi�sudczycy znale�liby si� w wi�zieniu, inni na marginesie �ycia politycznego.

Za polityczne wsparcie rokoszu zap�aci�yby te� stronnictwa lewicy - PPS i PSL �Wyzwolenie". W najbli�szych wyborach parlamentarnych ponios�yby zapewne dotkliw� pora�k�. Strajk g�rnik�w brytyjskich, kt�ry wybuch�by niezale�nie od sytuacji w Polsce, otworzy�by nowe rynki zbytu dla polskiego w�gla, co spowodowa�oby wyra�ne polepszenie sytuacji gospodarczej. Nast�pi�oby umocnienie rz�d�w centrum i prawicy. Pytanie, na jak d�ugo, bo wielki kryzys uderzy�by przecie� w Polsk� z t� sam� si��.

Zapewne odbudowa�by sw� pozycj� w armii i w polityce genera� W�adys�aw Sikorski, a prezydent Wojciechowski po up�ywie kadencji zosta�by ponownie wybrany. Ignacy Mo�cicki by�by nadal wybitnym uczonym, w tej roli czasami zapraszanym na Zamek. Znali si� z Wojciechowskim jeszcze z czas�w wsp�lnej dzia�alno�ci w ruchu socjalistycznym.

Natomiast genera� �ymierski zosta�by odpowiednio uhonorowany i oczywi�cie nie wytoczono by mu procesu o korupcj� przy zakupie masek gazowych, kt�rej przecie� si� dopu�ci�.

Pora�ka Pi�sudskiego umocni�aby oczywi�cie gabinet Wincentego Witosa. Ten ch�opski polityk ju� dwukrotnie udowodni�, �e potrafi by� stanowczy. Po raz pierwszy, gdy w obliczu zagro�enia istnienia niepodleg�ej Polski powo�any zosta� w nocy z 20 na 21 lipca 1920 roku przez Rad� Obrony Pa�stwa na premiera rz�du. Potrafi� zmobilizowa� nie tylko masy ch�opskie, ale i ca�e spo�ecze�stwo do najwi�kszego wysi�ku wojennego. Po raz drugi stan�� na czele rz�du kilka miesi�cy po zamordowaniu prezydenta Gabriela Narutowicza. Witos obejmowa� gabinet w fatalnej sytuacji gospodarczej. Za�amanie systemu finansowego spowodowa�o lawinowo post�puj�c� inflacj�, a tym samym wzrost niezadowolenia spo�ecznego.

Jesieni� 1923 roku rozpocz�a si� fala strajk�w w przedsi�biorstwach pa�stwowych. 3 listopada Polska Partia Socjalistyczna zapowiedzia�a na 5 listopada strajk powszechny. Rz�d odpowiedzia� wprowadzeniem stanu wyj�tkowego. 6 listopada w Krakowie i Borys�awiu dosz�o do krwawych star�. Zgin�o 14 �o�nierzy i 21 robotnik�w. Dwa dni p�niej w Tarnowie w starciu z wojskiem zgin�o pi�ciu robotnik�w.

W po�owie grudnia 1923 roku prawicowo-centrowy gabinet Witosa utraci� w sejmie wi�kszo��. Witos okaza� si� politykiem stanowczym, lecz nieskutecznym.

Gdyby Pi�sudski przegra� w maju 1926 roku, Witos okaza�by si� politykiem nie tylko stanowczym, lecz tak�e skutecznym. Zapewne d��y�by do przyspieszenia wybor�w parlamentarnych, kt�re przynios�yby PSL �Piast" i endecji stabiln� wi�kszo��. Umia�by wykorzysta� t� sytuacj� do przeprowadzenia reform wzmacniaj�cych w�adz� wykonawcz� kosztem ustawodawczej. Takie plany przestawi� ju� w 1923 roku. Gdyby uda�o mu si� zrealizowa� te zamierzenia, by�by najd�u�ej urz�duj�cym premierem w II RP.

W powo�anym 10 maja 1926 roku rz�dzie Witosa kierownikiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych zosta� Kazimierz Morawski, co oznacza�o rozwi�zanie tymczasowe. Roman Dmowski, kt�ry w poprzednim gabinecie Witosa przez kilka miesi�cy by� ministrem spraw zagranicznych, okaza� si� najgorszym chyba z dotychczasowych ministr�w. A i sam nie mia� na to stanowisko ochoty. By� mo�e powierzono by je wybitnemu publicy�cie, bliskiemu wsp�pracownikowi Dmowskiego, w�wczas ambasadorowi w Rzymie Stanis�awowi Kozickiemu. Zafascynowany faszyzmem w�oskim nada�by stosunkom z Rzymem wa�niejsz� rol�, ale na tym nie mo�na by oprze� polskiej polityki zagranicznej. Szuka�by zbli�enia z Francj�, lecz Pary� pozosta�by wstrzemi�liwy wobec polskich awans�w.

W stosunkach z Niemcami nic by si� nie zmieni�o, bo o ich charakterze decydowano nie w Warszawie, lecz w Berlinie. Po doj�ciu Hitlera do w�adzy mog�oby doj�� do wsp�pracy polsko-niemieckiej, gdy� na przyk�ad Roman Dmowski by� zafascynowany ideologi� Hitlera. Akces polski do paktu antykominternowskiego jednak nie wchodzi� w gr�.

Mo�na wi�c przypuszcza�, �e w polskiej polityce zagranicznej nie by�oby istotnych zmian. W polityce wewn�trznej post�powa�by proces ograniczania demokracji, bo taka by�a w�wczas tendencja. Pami�tajmy, �e z nowych pa�stw utworzonych po I wojnie �wiatowej tylko Czechos�owacja zachowa�a system demokratyczny.

Profesor W�odzimierz Borodziej (ur. w 1956 roku) jest historykiem, wyk�adowc� na Uniwersytecie Warszawskim, w latach 1999-2002 by� jego prorektorem, Profesor wyk�ada� tak�e na niemieckich uczelniach: na Uniwersytecie Filipa w Marburgu (1994-1995), Uniwersytecie Technicznym w Dre�nie (2001-2002) i na Uniwersytecie Schillera w Jenie (2004-2005). By� r�wnie� doradc� Szefa Kancelarii Sejmu (1991), dyrektorem Biura Stosunk�w Mi�dzyparlamentarnych w Kancelarii Sejmu (1991 -1992) oraz dyrektorem generalnym Analiz Sejmowych (1992-1994). Ponadto Profesor jest przewodnicz�cym Rady Naukowej Centrum Badan Historycznych Polskiej Akademii Nauk oraz cz�onkiem Rady Naukowej i jury konkursu historycznego KARTY (Warszawa). Profesor zasiada tak�e w jury programu stypendialnego dla Europy �rodkowo-Wschodniej ZEIT-Stiftung (Hamburg). Jest cz�onkiem Rady Naukowej Ettersberg-Stiftung (Erfurt), kolegium wydawc�w Zeitschrift fur Ostmitteleuropaforschung (Marburg) i Jahrbuch fur Europaische Geschichte (Moguncja). W latach 1997-2007 by� polskim wsp�przewodnicz�cym Polsko-Niemieckiej Komisji Podr�cznikowej. Profesor W�odzimierz Borodziej jest wybitnym badaczem dziej�w powszechnych oraz Polski XX wieku. Napisa� wiele ksi��ek oraz artyku��w na ten temat, m.in.: Terror i polityka. Policja niemiecka a polski ruch oporu w Generalnym Gubernatorstwie 1939-1944 (1985), Terror und Politik. Die deutsche Polizei und die polnische Widerstandsbewegung im Generalgouvernement 1939-1944 (Mainz 1999), Od Poczdamu do Szklarskiej Por�by Polska w stosunkach mi�dzynarodowych 1945-1947 (Londyn 1990), Der Warschauer Aufstand 1944, (Frankfurt/Menem 2001), Stosunki polsko-niemieckie 1831-1848: Wiosna Lud�w i okres j� poprzedzaj�cy (wsp�redaktor Tadeusz Cegielski, 1981), Polska mi�dzy Niemcami a Rosj�. Studia ofiarowane Marianowi Wojciechowskiemu w siedemdziesi�t� rocznic� urodzin, (wsp�redaktor Pawe� Wieczorkiewicz, 1997), Ofiary czy wsp�winni. Nazizm i sowietyzm (1997), Kompleks wyp�dzenia (wsp�redaktor Artur Hajnicz, 1998), Niemcy w Polsce 1945-1950. Wyb�r dokument�w, t. I-III. Wst�p (s. 5-23, 37-105) i red. dokument�w (s. 109-374) w 1.1 (2000-2002), Polska i Niemcy w XX wieku. Wskaz�wki i materia�y do nauczania historii (2001). Ponadto jest wsp�autorem takich publikacji, jak: Polska Podziemna (1991), PRL w oczach Stasi, 1.1 (1995); t. II (1996), Polska i Niemcy Kr�tki przewodnik po historii s�siedztwa (1999).

Powojenna odbudowa gospodarcza Europy Zachodniej powszechnie wi�zana jest z funkcjonowaniem planu Marshalla. Plan pomocy Stan�w Zjednoczonych Ameryki dla zniszczonej Europy og�oszony zosta� 5 czerwca 1947 roku przez ameryka�skiego sekretarza stanu gen. George'a Marshalla podczas wyst�pienia na Uniwersytecie Harvarda. Oficjalnym celem projektu by�o przyspieszenie powojennej odbudowy i podniesienie stopy �yciowej ludno�ci. Jednak istotny wp�yw na stanowisko Amerykan�w mia�a rozlewaj�c� si� w Europie fala niepokoj�w spo�ecznych, wywo�anych z�� sytuacj� ekonomiczn� i trudnymi warunkami bytowymi. Wykorzystywa�y je partie komunistyczne Zachodu w propagandzie antykapitalistycznej i w celu umocnienia swoich pozycji politycznych. Narasta�o niebezpiecze�stwo bezpo�redniej ingerencji Zwi�zku Radzieckiego, kt�rego wp�ywy po drugiej wojnie �wiatowej si�gn�y linii �aby. Dlatego te� plan Marshalla nale�y traktowa� jako posuni�cie administracji ameryka�skiej paralelne do sformu�owanej przez prezydenta Harry ego Trumana doktryny powstrzymania (containment), ostrzegaj�cej Zwi�zek Radziecki przed rozszerzaniem wp�yw�w komunistycznych. Zdecydowanemu stanowisku politycznemu Stan�w Zjednoczonych towarzyszy� zamiar rozwi�zania podstawowych problem�w ekonomicznych Europy.

Plan Marshalla zaproponowany zosta� wi�kszo�ci pa�stw kontynentu, w tym znajduj�cym si� od 1944 roku pod dominacj� radzieck�. Wyra�ano przy tym nadziej�, �e pa�stwa Europy Wschodniej os�abi� wsp�prac� ekonomiczn� z ZSRR na rzecz og�lnoeuropejskiej. Nacisk Kremla, dostrzegaj�cego antykomunistyczne ostrze programu pomocowego, zmusi� pa�stwa bloku radzieckiego do odrzucenia ameryka�skiej oferty. Polska, Albania, Bu�garia, Czechos�owacja, Rumunia i W�gry odm�wi�y udzia�u w konferencji paryskiej po�wi�conej przygotowaniom do przyj�cia oferty ameryka�skiej. Dla Europy �rodkowej oznacza�o to utrat� mo�liwo�ci uzyskania ameryka�skich �rodk�w pomocowych i silniejsze podporz�dkowanie polityce ZSRR. Odrzucenie planu Marshalla dobitnie �wiadczy�o o narastaniu zimnej wojny, w kt�rej niema�� rol� odgrywa�a rywalizacja gospodarcza mi�dzy Wschodem a Zachodem.

Plan Marshalla, oficjalnie nazwany Planem odbudowy Europy (European Recovery Programm), mia� na celu zwi�kszenie udzia�u Stan�w Zjednoczonych w odbudowie potencja�u produkcyjnego Europy Zachodniej. Szesna�cie kraj�w (Austria, Belgia, Dania, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Luksemburg, RFN, Norwegia, Portugalia, Szwecja, Turcja, W�ochy i Wielka Brytania) obj�tych planem Marshalla utworzy�o Europejsk� Organizacj� Wsp�pracy Gospodarczej (Organisation for European Economic Cooperation - OEEC) z zadaniem okre�lenia potrzeb i dzielenia pomocy mi�dzy pa�stwa cz�onkowskie.

W latach 1948-1952 OEEC uzyska�a pomoc ameryka�sk� warto�ci ok. 13 mld dol. (ok. 112 mld dol. wg cen z 2007 roku). Pomoc wykorzystano na zakup �ywno�ci, pasz, nawoz�w sztucznych, surowc�w, paliw oraz zwi�kszenie i unowocze�nienie zdolno�ci wytw�rczych przemys�u. G��wnymi odbiorcami ameryka�skich towar�w by�y: Wielka Brytania, Francja, W�ochy, Niemcy Zachodnie i Holandia. Pomoc marshallowska stanowi�a a� 2/3 importu do Europy ze strefy dolarowej, wynios�a 2,5% Produktu Krajowego Brutto (PKB) beneficjent�w i szacowana by�a na ok. 20% ich akumulacji kapita�u. W okresie realizacji planu Marshalla PKB kraj�w OEEC wzr�s� o 32%, ich produkcja rolnicza przekroczy�a poziom przedwojenny o 11%, a przemys�owa o 40%.

Ekonomi�ci uwa�aj�, �e bez planu Marshalla odbudowa Europy Zachodniej przebiega�aby znacznie wolniej, a poszczeg�lne kraje d�u�ej n�kane by�yby problemami spo�ecznymi. Podkre�laj� jego rol� w modernizacji i restrukturyzacji gospodarki europejskiej pod wp�ywem nap�ywu ameryka�skich d�br inwestycyjnych i nowoczesnych technologii. Wskazuj� tak�e na nawi�zanie, w ramach OEEC, powojennej wsp�pracy gospodarczej mi�dzy pa�stwami Europy Zachodniej, kt�ra z czasem przerodzi�a si� w post�puj�c� integracj�.

Polska, kt�rej straty ludno�ciowe i w maj�tku narodowym w czasie drugiej wojny �wiatowej nale�a�y do najwi�kszych, na skutek splotu niekorzystnych warunk�w politycznych, nie skorzysta�a z pomocy marshallowskiej. Wydaje si�, �e jej warto�� waha�aby si� w przedziale od 1,5 mld dol. (tyle otrzyma�y W�ochy) do 2,7 mld dol. (pomoc dla Francji). Daje to podstaw� przyj�cia w szacunkach �utraconych korzy�ci" kwoty pomocowej nie mniejszej ni� 2 mld dol. (ponad 17 mld dol. wg cen z 2007 roku). W podobnym kierunku zmierzaj� estymacje Leszka J. Jasi�skiego, kt�ry szacuje ewentualn� pomoc ameryka�sk� na 1 do 2 mld dol.

Wymuszone odrzucenie planu Marshalla i narastanie zimnej wojny odci�o nasz kraj od mo�liwo�ci korzystania z zachodniej pomocy finansowej, rozwijania handlu i sprowadzania nowoczesnych technologii. Powojenna odbudowa kraju musia�a oprze� si� na w�asnych mo�liwo�ciach i silnie propagandowo nag�a�nianej pomocy Zwi�zku Radzieckiego. Po rezygnacji z planu Marshalla Polska otrzyma�a radziecki kredyt w wysoko�ci 450 min dol. (umowa z 26 stycznia 1948 roku). W czerwcu 1950 roku uzyska�a dalsze kredyty na uprzemys�owienie warto�ci 100 min dol. Kredyty ze Wschodu przeznaczono na nowe inwestycje Planu odbudowy gospodarczej (1947-1949) oraz realizacj� planu sze�cioletniego (1950-1955).

Na podstawie radzieckich projekt�w i dzi�ki dostawom maszyn i urz�dze� przemys�owych, ju� w ko�cu lat czterdziestych ubieg�ego wieku podj�to budow� Nowej Huty pod Krakowem, kilku fabryk, m.in. przemys�u elektromaszynowego, i kopal� w�gla kamiennego. Szersze wykorzystanie kredyt�w nast�pi�o w pierwszej po�owie lat pi��dziesi�tych ubieg�ego wieku. Przeznaczono je m.in. na huty pod Krakowem i w Cz�stochowie, fabryki samochod�w na �eraniu i w Lublinie, elektrociep�owni� na �eraniu, fabryki przemys�u chemicznego, radiotechnicznego i w��kienniczego. Powsta�y zak�ady g�rniczo-hutnicze cynku w Boles�awcu, huta miedzi w Legnicy i elektrownia �Jaworzno II". Nieznana cz�� kredyt�w skierowana zosta�a na zakup maszyn i urz�dze� dla przemys�u zbrojeniowego, zlokalizowanego w Warszawie, �widniku, Mielcu i �ab�dach.

Radzieckie dostawy inwestycyjne bardzo cz�sto obejmowa�y produkty nienowoczesne, nawet pochodz�ce z reparacji wojennych. Przyk�adem mo�e by� Fabryka Samochod�w Osobowych na �eraniu, kt�ra zgodnie z wcze�niejszymi za�o�eniami mia�a wytwarza� fiata, a podj�a produkcj� warszawy opartej na przestarza�ej licencji radzieckiej pobiedy. Stawia�o to gospodark� polsk� w niekorzystnej sytuacji w stosunku do Europy Zachodniej, gdzie odbudowie i rozbudowie towarzyszy�a dog��bna modernizacja.

Zauwa�aj�c ograniczone efekty radzieckiej pomocy kredytowej, nazywanej niekiedy planem Mo�otowa, trzeba z naciskiem podkre�li�, �e towarzyszy�a jej jawna i utajona eksploatacja polskiego potencja�u gospodarczego. Z�o�y�y si� na� demonta� maszyn i urz�dze� oraz nieekwiwalentne korzystanie przez Armi� Radzieck� z polskich zak�ad�w przemys�owych i gospodarstw rolnych, infrastruktury transportowej i telekomunikacyjnej. Najbardziej drastycznym objawem eksploatacji by�y dostawy w latach 1945 -1953 na potrzeby radzieckie w�gla po zani�onej cenie, kt�re przynios�y Polsce straty obliczone na 600 min dol. Tak wi�c tylko z tego tytu�u straty gospodarki narodowej przewy�sza�y warto�� radzieckich kredyt�w inwestycyjnych z prze�omu lat czterdziestych i pi��dziesi�tych ubieg�ego stulecia.

Przytoczone fakty dowodz�, jak wielkim wysi�kiem spo�ecznym dokonano odbudowy kraju po zniszczeniach wojennych i zainaugurowano proces tzw. socjalistycznej industrializacji. Efekty, s�u��ce podniesieniu stopy �yciowej ludno�ci, uzyskano tylko w latach odbudowy. Industrializacja, realizowana w warunkach izolacji od gospodarki �wiatowej, przynios�a rezultaty ilo�ciowe w wybranych dziedzinach, g��wnie s�u��cych militaryzacji. Odcinkowe sukcesy op�acono zastojem w rolnictwie i w ga��ziach przemys�u produkuj�cych dobra konsumpcyjne, co w po�owie lat pi��dziesi�tych doprowadzi�o do protest�w spo�ecznych na tle niskiej stopy �yciowej ludno�ci. Skorzystanie z planu Marshalla z pewno�ci� przyspieszy�oby powojenn� odbudow� kraju i umo�liwi�oby �agodne przeprowadzenie niezb�dnej jego industrializacji. Da�oby szanse rekonstrukcji polskiej gospodarki, zgodnej z trendami, kt�re zarysowa�y si� na Zachodzie po drugiej wojnie �wiatowej. Zdecydowanie wi�ksze mo�liwo�ci inwestycyjne oraz w sferze zaopatrzenia przemys�u i rolnictwa by�yby podstaw� szybszego wzrostu stopy �yciowej ludno�ci, a przede wszystkim likwidacji trudnych problem�w strukturalnych, jak przeludnienie agrarne i bezrobocie w miastach.

Wykorzystanie ewentualnej pomocy ameryka�skiej mo�na rozwa�a� wed�ug dw�ch scenariuszy, czyli w dw�ch odmiennych sytuacjach politycznych Polski. Pierwszy zak�ada powojenne status quo, czyli narzucone Polsce rz�dy komunistyczne i funkcjonowanie gospodarki centralnie kierowanej. Drugi - suwerenno�� kraju, wyra�aj�c� si� w demokratycznym ustroju politycznym i gospodarce rynkowej, poddanej rygorom interwencjonizmu. Taki bowiem obraz powojennej Polski wyst�powa� w wi�kszo�ci program�w ugrupowa� niekomunistycznych podczas drugiej wojny �wiatowej.

Fabu�y do pierwszego scenariusza dostarczy�y lata siedemdziesi�tych ubieg�ego wieku, kiedy pojawi�y si� mo�liwo�ci nawi�zywania stosunk�w gospodarczych z Zachodem. W�wczas okaza�o si�, �e korzystanie z kredyt�w zachodnich charakteryzowa�o si� kra�cow� nieefektywno�ci� i marnotrawstwem. Ekipa Edwarda Gierka, w ramach aktywnej polityki kredytowej, zaci�gn�a kredyty w kilku pa�stwach kapitalistycznych. Umo�liwi�y one dodatkowe zakupy potrzebnych gospodarce surowc�w i paliw, materia��w zaopatrzeniowych, pasz, �ywno�ci i d�br inwestycyjnych.

Dodatkowe �rodki inwestycyjne w podstawowej masie skierowano do przemys�u elektromaszynowego, paliwowo-energetycznego, metalurgicznego i chemicznego. Pewnym novum by�o wi�ksze ni� w latach ubieg�ych zasilenie przemys�u spo�ywczego, kt�rego produkcja w du�ym stopniu decydowa�a o poziomie zaopatrzenia rynku i eksporcie. Budowano kolejne kopalnie w�gla na �l�sku i w okolicach Konina, ale tak�e przyst�piono do tworzenia dw�ch nowych zag��bi; w�gla brunatnego ko�o Be�chatowa i w�gla kamiennego w pobli�u Lublina. Jednocze�nie inwestowano w wielkie elektrownie cieplne: �Dolna Odra", �Kozienice", �Ostro��ka" i �Rybnik" oraz wodne �Por�bka-�ar" i ��arnowiec". Ta ostatnia stanowi�a cz�� przedsi�wzi�cia, kt�re prowadzi� mia�o do uruchomienia po 1980 roku elektrowni atomowej.

W przemy�le metalurgicznym w 1972 roku przyst�piono do realizacji wielkiego projektu Huta Katowice, zlokalizowanego na terenie Zag��bia D�browskiego. Olbrzymie �rodki inwestycyjne poch�on�y zag��bie miedziowe na Dolnym �l�sku z kopalniami i hutami oraz rozwijany okr�g wydobycia i przerobu rud cynkowo-o�owiowych w okolicach Olkusza. O nowe obiekty wzbogacano przemys� elektromaszynowy, m.in. du�ym nak�adem �rodk�w dokonano rekonstrukcji i rozbudowy istniej�cej wytw�rni w Bielsku-Bia�ej, kt�ra wraz z nowym zak�adem w Tychach utworzy�a Fabryk� Samochod�w Ma�olitra�owych. Podj�a ona produkcj� licencjonowanego Fiata 126p.

Wykorzystuj�c zachodnie licencje, zmodernizowa� swoj� wytw�rczo�� przemys� elektroniczny. Podj�to produkcj� m.in. uk�ad�w scalonych, kolorowych monitor�w i magnetofon�w kasetowych. Kontynuowano rozw�j przemys�u chemicznego, koncentruj�c uwag� na Zak�adach Azotowych we W�oc�awku, toru�skiej �Elanie" i rozbudowie Mazowieckich Zak�ad�w Rafineryjnych i Petrochemicznych w P�ocku. W przemy�le mineralnym powsta�y nowe cementownie oraz liczne zak�ady prefabrykacji element�w budowlanych, zwane fabrykami dom�w. Z wi�kszym ni� dotychczas rozmachem rozwijano przemys� spo�ywczy, szczeg�lnie mi�sny, a tak�e cukrowniczy, piwowarski i drobiarski.

Przyspieszenie inwestycyjne i produkcyjne nie przyczyni�y si� do wzrostu efektywno�ci gospodarowania. W latach 1971-1975 tylko przemys� elektromaszynowy uzyska� post�p w zakresie wydajno�ci pracy, produktywno�ci �rodk�w trwa�ych i materia�och�onno�ci produkcji. W innych ga��ziach, poza wzrostem wydajno�ci w przemy�le �rodk�w konsumpcji, odnotowano regres.

Wysokie nak�ady inwestycyjne skierowano tak�e na komunikacj�, w przede wszystkim zasilaj�c kolej, jednak w stosunku do lat poprzednich wyra�nie wzros�y kwoty przeznaczone na rozbudow� port�w i �eglugi morskiej, dr�g ko�owych, a tak�e systemu ��czno�ci. Do najwa�niejszych przedsi�wzi�� w kolejnictwie nale�a�o rozpocz�cie budowy Centralnej Magistrali Kolejowej, ��cz�cej Zag��bie D�browskie z rejonem Warszawy i dalej Tr�jmiastem. Aby usprawni� transport ko�owy, przyst�piono do realizacji ambitnego programu rozbudowy i modernizacji sieci drogowej. Program zak�ada� budow� odcink�w autostrad i dr�g ekspresowych, g��wnie na kierunku wsch�d-zach�d. W transporcie morskim wa�nym przedsi�wzi�ciem by�a budowa Portu P�nocnego w Gda�sku.

Wyr�nikiem lat 1971 -1975 by� gwa�towny wzrost obrot�w handlu zagranicznego, przy czym na skutek uzyskanych z Zachodu kredyt�w dynamika importu g�rowa�a nad eksportem. W stosunku do 1970 roku obroty w 1975 by�y o 86% wy�sze, import - o 104%, a eksport - o 66%. Szybko r�s� przyw�z paliw i energii, wyrob�w przemys�u elektromaszynowego i chemicznego oraz zbo�a i pasz. Za dynamik� przywozu z Zachodu nie nad��a� przyrost eksportu kierowanego do kraj�w rozwini�tych gospodarczo, ograniczany nienowoczesno�ci� i nisk� jako�ci� polskich wyrob�w oraz trudno�ciami w uruchomieniu produkcji na pozyskanych licencjach.

Niski poziom eksportu stawia� pod znakiem zapytania realno�� aktywnej polityki kredytowej. Zak�ada�a ona bowiem sp�at� zaci�ganych kredyt�w przez eksport nowoczesnych wyrob�w wytwarzanych przez zak�ady korzystaj�ce z kredytowych dostaw (zasada samosp�aty inwestycji). W rezultacie zad�u�enie Polski w krajach kapitalistycznych w 1975 roku przekroczy�o 8,4 mld dol., co blisko dwukrotnie przewy�szy�o roczne wp�ywy z tytu�u eksportu. �r�d�em zad�u�enia by�a nie tylko niska efektywno�� finansowanych ze �rodk�w zagranicznych inwestycji, ale przede wszystkim nadmierny kredytowy import pasz i �ywno�ci oraz cz�ci zamiennych i materia��w do produkcji, limituj�cy zakupy inwestycyjne. Obs�uga zad�u�enia obci��y�a eksport do kraj�w kapitalistycznych na poziomie 32% jego warto�ci, przekraczaj�c granic� bezpiecze�stwa ekonomicznego pa�stwa.

W tych warunkach niezb�dne by�o ograniczenie importu i szukanie mo�liwo�ci aktywizacji eksportu. Dzia�ania takie podj�to w 1976 roku w ramach manewru gospodarczego, doprowadzaj�c do zmniejszenia nak�ad�w inwestycyjnych (m.in. przerwano rozbudow� Huty Katowice i zrezygnowano z realizacji programu budowy autostrad), a tak�e pogorszenia zaopatrzenia rynku i przemys�u. Wprowadzono kartkowe zaopatrzenie ludno�ci w cukier i rozwijano komercyjn� sprzeda� wyrob�w mi�snych, co oznacza�o podwy�k� ich cen. Dodatkowo spada� stopie� wykorzystania potencja�u produkcyjnego przemys�u na skutek trudno�ci zaopatrzeniowych w materia�y i energi�. Mimo to nadal ros�o zad�u�enie zagraniczne Polski, osi�gaj�c w 1979 roku kwot� 24 mld doi, a stopie� obci��enia eksportu obs�ug� kredyt�w si�gn�� 94%.

Lata siedemdziesi�te ubieg�ego wieku jednoznacznie dowiod�y, �e zewn�trzne zasilanie kredytami nie by�o w stanie zrekompensowa� niskiej efektywno�ci i marnotrawstwa wyst�puj�cego w realnym socjalizmie. Mimo �e w latach siedemdziesi�tych Polska wykorzysta�a, wed�ug oficjalnych danych, kredyty zagraniczne na sum� 42 mld dol., pod koniec okresu nast�pi� bezwzgl�dny spadek dochodu narodowego, pot�guj�c narastaj�cy od 1976 roku kryzys ekonomiczny i spo�eczny. Jego nieodleg�� konsekwencj� by�o za�amanie gospodarki centralnie kierowanej i upadek w 1989 roku rz�d�w komunistycznych w Polsce.

Kwota 42 mld dol. w 1979 roku stanowi�a r�wnowarto�� blisko 14 mld dol. z 1948 roku. Mo�na zatem uzna�, �e warto�� wykorzystanych przez ekip� Edwarda Gierka kredyt�w przewy�sza�a sum� pomocy marshallowskiej dla 16 pa�stw zachodnioeuropejskich. Prowadzi to z kolei do smutnej konstatacji o niewydolno�ci i paso�ytniczym charakterze centralnie kierowanej gospodarki. Tak wi�c wzrost, a nast�pnie g��boki regres gospodarki w latach siedemdziesi�tych ubieg�ego stulecia uzasadniaj� opini�, �e przyj�cie przez Polsk� planu Marshalla, w warunkach re�imu komunistycznego i gospodarki planowej, prowadzi�oby do nieefektywnego spo�ecznie wykorzystania przyznanych �rodk�w. Zewn�trzne zasilanie gospodarki wspomaga�oby dziedziny preferowane przez w�adze w celu umocnienia si�y i zdolno�ci ekspansywnych ca�ego bloku radzieckiego.

Odmienny obraz efekt�w przyj�cia planu Marshalla powstaje przy uwzgl�dnieniu scenariusza, w kt�rym mamy do czynienia z polityczn� suwerenno�ci� Polski, wyra�aj�c� si� w demokratycznym ustroju i funkcjonowaniu systemu gospodarki rynkowej. W tych warunkach alokacja zewn�trznych �rodk�w podlega�oby demokratycznym procedurom, a system rynkowy prowadzi�by do racjonalnego wykorzystania pomocy. Z takimi mo�liwo�ciami spotykamy si� po 1989 roku w rezultacie zmian ustrojowych i podj�cia realizacji tzw. planu Balcerowicza.

Jednym z g��wnych problem�w gospodarczych Polski na pocz�tku lat dziewi��dziesi�tych ubieg�ego wieku pozostawa�a kwestia zad�u�enia zagranicznego. W wyniku przed�u�aj�cej si� agonii gospodarki centralnie kierowanej jego warto�� w 1990 roku przekroczy�a 46 mld doi, a wed�ug cen z 1948 roku - 7,7 mld z�. Zatem gdyby Polska otrzyma�a na starcie transformacji gospodarczej �rodki zewn�trzne r�wne estymowanej pomocy marshallowskiej, pokry�yby one zaledwie lA zad�u�enia zagranicznego. Efekt by�by znacznie mniejszy od faktycznie uzyskanego dzi�ki negocjacjom naszego rz�du z wierzycielami skupionymi w Klubie Paryskim i Klubie Londy�skim. Ich rezultatem by�a redukcja w po�owie lat dziewi��dziesi�tych zad�u�enia wobec obcych rz�d�w o 50%, a bank�w komercyjnych o 49%. ��cznie dawa�o to kwot� 23 mld dol. (wg cen z 1948 roku - 3,7 mld dol.), a wi�c prawie dwukrotnie wy�sz� od ewentualnej pomocy ameryka�skiej w latach czterdziestych ubieg�ego wieku.

W latach dziewi��dziesi�tych do�� cz�sto pojawia�y si� g�osy o potrze bie nowego planu Marshalla dla gospodarek przechodz�cych od systemu centralnego planowania do rynku. W przypadku Polski takie zadanie z nawi�zk� spe�ni�a postawa zachodnich wierzycieli wobec zad�u�enia, kt�re powsta�o, a nast�pnie szybko narasta�o w ramach gospodarki realnego socjalizmu. Trzeba jednak podkre�li�, �e odd�u�enie nie mog�o mie� bez po�redniego wp�ywu na uruchomienie procesu wzrostu, co le�a�o u podstaw planu Marshalla. Strukturalnym problemem gospodarki polskiej by� brak kapita�u. Jego �r�d�a si�ga�y zar�wno w odleg�� przesz�o�� kraju, jak i wynika�y z polityki w�adz komunistycznych, kt�re zniszczy�y prywatn� przedsi�biorczo��. Niezb�dne by�o przyci�gniecie do Polski inwestycji zagranicznych.

Kapita� zagraniczny w wi�kszej masie zacz�� nap�ywa� od 1992 roku. Powodem tego nap�ywu by�y rozmiary polskiego rynku, rysuj�cy si� wzrost gospodarczy, niski koszt si�y roboczej i umacnianie reform rynkowych. Kapita� zagraniczny dokonywa� zakupu prywatyzowanych firm, tworzy� joint ventures i zak�ada� nowe przedsi�biorstwa. Pocz�tkowo najwi�ksze zainteresowanie lokatami w Polsce wykazywa�y firmy ameryka�skie, wielo narodowe, niemieckie, w�oskie, francuskie i holenderskie. Ich kapita�y kierowa�y si� g��wnie do handlu i przemys�u przetw�rczego. Do 1994 roku warto�� zagranicznych inwestycji bezpo�rednich osi�gn�a 4,3 mld dol. Tak wi�c w okresie por�wnywalnym z funkcjonowaniem planu Marshalla w Polsce zainwestowano zaledwie 0,6 mld dol. wg cen z 1948 roku. R�w nowarto�� estymowanych 2 mld dol. z 1948 roku, w postaci bezpo�rednich inwestycji zagranicznych, Polska uzyska�a do 1996 roku, a wi�c w ci�gu siedmiu lat od rozpocz�cia procesu transformacji systemowej.

Inwestycje zagraniczne istotnie przyczyni�y si� do prze�amania kryzysu i przej�cia do fazy wzrostu gospodarczego. Po gwa�townym za�amaniu w latach 1990-1991, zwi�zanym z wdra�aniem reform stabilizacyjnych, od 1992 roku systematycznie r�s� PKB, inwestycje i produkcja przemys�owa, przy spadaj�cej stopie inflacji. Od nast�pnego roku poprawi�a si� sytuacja w rolnictwie, a w latach 1994 -1996 nast�pi� wzrost zatrudnienia i obni�y�a si� stopa d�ugu publicznego. Optymizm budzi�a wysoka dynamika eksportu, rezultat unowocze�nienia i rosn�cej efektywno�ci produkcji. Polska rozwija�a si� szybciej ni� kraje Unii Europejskiej.

W rezultacie skumulowanych wysi�k�w poziom PKB z 1990 roku zosta� przekroczony w 1996 roku o ponad 18%. G��wn� d�wigni� wzrostu gospodarczego by�a prywatyzacja, nios�ca ze sob� popraw� wska�nik�w wydajno�ci pracy. Wp�yw mia� tak�e wzrost inwestycji, kt�rych poziom w 1996 roku o blisko 49% przekracza� stan z 1990 roku. Nat�enie proces�w inwestycyjnych zawdzi�czano aktywno�ci sektora prywatnego, w tym szczeg�lnie kapita�u zagranicznego.

Przytoczone fakty wskazuj�, �e ewentualna pomoc ameryka�ska dla Polski mog�a przynie�� korzystne efekty gospodarcze i spo�eczne tylko w warunkach demokratycznego ustroju pa�stwa i gospodarki rynkowej. �wiadczy o tym dobitnie kontrast mi�dzy dekadami lat siedemdziesi�tych i dziewi��dziesi�tych ubieg�ego stulecia w Polsce. W pierwszym okresie mia�o miejsce olbrzymie marnotrawstwo kredyt�w zagranicznych zaci�gni�tych przez rz�dy komunistyczne. Udowodni�o ono nisk� efektywno�� i przyczyni�o si� do upadku gospodarki centralnie kierowanej. W drugim - pomoc zewn�trzna, g��wnie w formie redukcji d�ug�w zagranicznych i nap�ywu inwestycji bezpo�rednich, uruchomi�a proces przebudowy systemowej, trwa�ego wzrostu gospodarczego i stopniowej poprawy stopy �yciowej ludno�ci.

Nale�a�oby zacz�� w�a�ciwie od innego pytania: Czy Karol Wojty�a m�g� nie zosta� papie�em? I odpowied� b�dzie oczywi�cie: Tak, z wielu przyczyn m�g� nie zosta� papie�em. Pomi�my przy tym rozwa�ania nad jego drog� �yciow�, zak�adaj�c, �e sam nic by w niej nie zmieni�. Ka�dy cz�owiek zale�ny jest jednak od swego czasu, od okoliczno�ci, w kt�rych przysz�o mu �y�.

Aby Karol Wojty�a zosta� papie�em, musia� poprzednio osi�gn�� godno�� kardyna�a. Aby osi�gn�� godno�� kardyna�a, zosta� musia� krakowskim arcybiskupem albo obj�� inny bardzo wysoki urz�d ko�cielny. Powo�aniu Karola Wojty�y na krakowski tron arcybiskupi sprzyja�y dwie okoliczno�ci. Pierwsz� z nich by�a samodzielno�� polskiego Ko�cio�a katolickiego.

Wiele z niej straci� Ko�ci� na W�grzech, kt�rego prymas Laszl� Lekai szed� na daleko id�ce ust�pstwa wobec w�adz komunistycznych. Zdaniem jego biografa biskupi �stracili jednak autorytet w�r�d wierz�cych". Z kolei w Czechach Ko�ci� by� s�aby, a w S�owacji skalany podczas II wojny �wiatowej wsp�prac� licznych duchownych z re�imem sojuszniczym wobec Niemiec. W Polsce Ko�ci� katolicki by� silny, a jego prymas, kardyna� Stefan Wyszy�ski, unika� wprawdzie ostrych star� z rz�dz�cymi, ale nigdy nie rezygnowa� z samodzielno�ci. Inna sprawa, �e got�w by� do ust�pstw przy obsadzaniu metropolii i diecezji, gdyby rz�dz�cy zg�aszali przeciw konkretnym osobom absolutny sprzeciw.

Drug� okoliczno�ci� by�a zupe�nie b��dna ocena, jak� komunistyczni notable przyj�li w zwi�zku z kandydatur� Karola Wojty�y na arcybiskupa krakowskiego. Zdawali sobie oni spraw� z wielkiego jego formatu. Przyzwyczajeni do personalnych ambicjonalnych star� we w�asnej ekipie wyobra�ali sobie, �e mi�dzy Karolem Wojty�� a Stefanem Wyszy�skim dojdzie do konflikt�w, co os�abi pozycj� Ko�cio�a w spo�ecze�stwie i wobec w�adz.

Kardyna� Wyszy�ski nie tylko nie wszed� w konflikt z arcybiskupem, p�niejszym kardyna�em Wojty��, ale wspiera� go w dzia�aniach, kt�re p�niej odegra�y wa�n� rol� w czasie wyboru na papie�a. Najwi�ksze znaczenie mia� tu �ywy udzia� Karola Wojty�y w mi�dzynarodowych kontaktach polskiego Ko�cio�a. Nie ma za� w�tpliwo�ci, �e to Stefan Wyszy�ski mia� decyduj�cy g�os na temat tego, kto i kiedy ma Ko�ci� ten reprezentowa� w Watykanie i w innych krajach.

Podsumowuj�c ten w�tek: Karol Wojty�a m�g� nie zosta� krakowskim metropolit� albo wtedy, gdyby kardyna� Wyszy�ski przejawi� ma�ostkowo�� i nie chcia� tolerowa� na szczytach hierarchii polskiego Ko�cio�a wybitnego cz�owieka, albo gdyby przyw�dcy komunistyczni z ekipy Gomu�ki s�dzili Wyszy�skiego i Wojty�� nie wedle swej miary, oraz gdyby dostrzegli, �e Ko�ci� z t� nominacj� nie os�abnie, lecz na odwr�t, wzmocni si�.

Zupe�nie inna przyczyna, dla kt�rej Karol Wojty�a m�g� nie zosta� papie�em, wi�za�a si� z nieoczekiwan� �mierci� jego poprzednika, Jana Paw�a I, po zaledwie 33 dniach pontyfikatu. Jan Pawe� I zmar� w nocy, na zawa� serca, w wieku 66 lat. Warto tu zauwa�y�, �e czterej jego poprzednicy, ale te� jego nast�pca Jan Pawe� II, prze�yli ponad 80 lat. Odrzuci� trzeba sensacyjn�, lecz nieprawdopodobn� hipotez�, �e Jan Pawe� I zosta� otruty. Jego �mier� wydaje si� jednak zbiegiem nieszcz�liwych wypadk�w. Albo lekarze watyka�scy nie do�o�yli dostatecznych stara�, aby zawczasu zorientowa� si� w stanie zdrowia papie�a i podj�� odpowiedni� kuracj�. Albo choroba by�a rzeczywi�cie g��boko ukryta i nierozpoznawalna, a przejawi�a si� z pe�n� si�� w chwilach nocnej samotno�ci, nie daj�c lekarzom mo�liwo�ci natychmiastowej pomocy. Jest prawdopodobne, �e przy innym biegu zdarze� Jan Pawe� I nie zmar�by i tron papieski nie zosta�by opuszczony by� mo�e jeszcze przez wiele lat.

Na papieskim wyborze Karola Wojty�y zawa�y�a dojrzewaj�ca ju� decyzja, �e powszechny Ko�ci� nie powinien ogranicza� grona kandydat�w do tronu papieskiego, czyli uznawa� za godnych udzia�u w nim jedynie W�och�w. Tak dzia�o si� jednak przez cztery i p� wieki. W istocie rzeczy w 1978 roku nadal jeszcze spodziewano si� wyboru w�oskiego kardyna�a.

O wyborze Karola Wojty�y wsp�decydowa�y r�ne wzgl�dy. Niekt�rzy powa�ni w�oscy kandydaci byli w nie najlepszym stanie zdrowia, a po nag�ej �mierci Jana Paw�a I nie chciano, by nast�pny pontyfikat okaza� si� zn�w kr�tki. Niemniejsz� rol� odgrywa�y r�nice pogl�d�w w gronie kardynalskim. Jednym kardyna� Giuseppe Siri z Genui wydawa� si� zbyt konserwatywny. Innym - kardyna� Giovanni Benelli z Florencji nadto liberalny. Gdyby we w�oskim gronie dosz�o w�wczas do kompromisu, papie�em zosta� m�g�by mimo wszystko raz jeszcze W�och.

Tyle w odpowiedzi na pytanie wst�pne, czy Karol Wojty�a m�g� nie zosta� papie�em. Istot� rozpatrywanego tu problemu stanowi inne pytanie. Jakie poci�gn�oby to za sob� konsekwencje? Pytanie jest jednak zbyt proste i wymaga pewnego rozwini�cia. Jakie konsekwencje, dla czego czy te� dla kogo? Dla dziej�w dla Polski, bloku zdominowanego przez Zwi�zek Radziecki, czy te� dla �wiata? Dla Ko�cio�a w Polsce, dla katolickiego Ko�cio�a powszechnego? Wszystkie te kwestie maj� du�e znaczenie.

Naj�atwiejsza wydaje si� odpowied� dotycz�ca Polski, bo nieraz ju� pisano o zwi�zanej z ni� problematyce. Wyb�r papieski mia� ogromny wp�yw na wzrost optymistycznego spojrzenia Polak�w w przysz�o��. Pierwsza pielgrzymka Jana Paw�a II do ojczyzny (1979) utrwali�a poczucie spo�ecznej solidarno�ci, niezale�no�ci od re�imu komunistycznego. Poprzez udzia� w spotkaniach wielotysi�cznych rzesz stanowi�a te� pr�b� spontanicznego organizowania si� mas, pog��bienie podzia�u: my: nar�d - oni: w�adza. Czy bez Jana Paw�a II nie by�oby �Solidarno�ci"? Trudno to oceni�. Zapewne jednak droga do niej, gdyby okaza�a si� mo�liwa, by�aby bardziej skomplikowana i znacznie d�u�sza.

Podobne znaczenie mia�y dwie pielgrzymki papie�a do Polski w trudnych latach osiemdziesi�tych (1983, 1987). Zn�w zbiera�y si� dziesi�tki tysi�cy ludzi. W poczuciu niezale�no�ci spo�ecze�stwa od w�adzy przywo�ywali oni r�wnocze�nie pami�� o �Solidarno�ci", ukazywali jej �ywotno��. Czy gdyby Karol Wojty�a nie zosta� papie�em, gdyby nie sta�o si� tak, �e najwi�kszy polski autorytet znajdowa� si� w Watykanie i by� zarazem wielkim autorytetem �wiatowym, w�adze komunistyczne zachowa�yby podobn� wstrzemi�liwo�� w zwalczaniu opozycji, czy spo�ecze�stwo gotowe by�oby na taka sam� skal� trwa� w oporze i uporze? Zn�w trudno to oceni�, ale wiele �wiadczy o tym, �e Jan Pawe� II by� w�wczas dla wielu Polak�w zarazem sumieniem i nadziej�. Z utrat� czystego sumienia, w poczuciu beznadziejno�ci, trudno walczy� o wolno��.

Inna jeszcze kwestia nasuwa si�, kiedy zastanawiamy si� nad tym, jak wygl�da�aby Polska bez Jana Paw�a II w czasie znacznie nam bli�szym. Kiedy Polska znajdowa�a si� w momencie podejmowania decyzji o swej europejskiej przysz�o�ci, nie brakowa�o ostrze�e� i sprzeciw�w wobec integracji. Wiele z nich wychodzi�o od �rodowisk katolickich. Czasami swej niech�ci do zjednoczenia europejskiego nie taili niekt�rzy biskupi. Czy tak jednoznacznie przewa�y�aby w Polsce opcja europejska, gdyby nie wspar� jej Jan Pawe� II? Je�eli nawet wchodziliby�my do Unii Europejskiej, to zapewne niepor�wnanie g��biej podzieleni i bardziej mi�dzy sob� zantagonizowani.

Wr��my do czas�w sprzed 1989 roku. Czy bez pontyfikatu Jana Paw�a II inaczej rozwija�aby si� sytuacja w bloku komunistycznym? Zapewne konsekwencje nie by�yby tak znaczne, jak w Polsce, ale istotne, zw�aszcza dla tych kraj�w, w kt�rych katolicyzm by� religi� wyznawan� przez znaczn� cz�� ludno�ci. Istotnym zmianom uleg�a bowiem za Jana Paw�a II polityka wschodnia, prowadzona podczas pontyfikatu Paw�a VI g��wnie przez kardyna�a Agostina Casaroliego. W Czechach w 1965 roku Pawe� VI wyni�s� wprawdzie izolowanego przez w�adze prymasa Josefa Berana do godno�ci kardynalskiej, w zamian jednak za jego zgod� na do�ywotni� emigracj�. W 1973 roku ten sam papie� uzna�, �e przebywaj�cy na przymusowym wygnaniu prymas W�gier, kardyna� J�zsef Mindszenty, przesta� by� g�ow� w�gierskiego Ko�cio�a.

W imi� zachowania podstawowych mo�liwo�ci dzia�ania Ko�cio�a czy te� �ratowania substancji" dochodzi�o do daleko posuni�tych ust�pstw na rzecz komunistycznych rz�d�w. Nast�pcy odsuni�tych hierarch�w, na W�grzech arcybiskup Laszl� Lekai, a w Czechach administrator apostolski Pragi biskup Franti�ek Toma�ek, nie bez wsparcia z Watykanu przyjmowali tak� w�a�nie ugodow� lini� dzia�ania. Zapewne by�aby ona kontynuowana, gdyby papie�em zosta� kardyna� z W�och lub z innego kraju zachodnioeuropejskiego.

Jan Pawe� II unika� wprawdzie ostrych konflikt�w z komunistycznymi rz�dami - podobnie jak wcze�niej w Polsce kardyna� Wyszy�ski - wyra�nie jednak wspar� d��enia do samodzielno�ci Ko�cio�a w krajach komunistycznych. Na W�grzech Watykan da� pewn� ochron� opozycyjnym wsp�lnotom religijnym, w Czechach - zach�ci� biskupa Toma�ka, powo�anego w 1977 roku na prask� stolic� arcybiskupi�, z godno�ci� prymasa, do samodzielno�ci wobec w�adz, a p�niej ostro�nego wspierania opozycji. Zapewne bez tych dzia�a� opozycji w obu tych krajach trudniej by�oby przygotowa� si� do zniesienia re�imu komunistycznego.

Czy sytuacja w �wiecie by�aby inna, gdyby Karol Wojty�a nie zosta� papie�em? To pytanie idzie ju� bardzo daleko, wykracza poza dwa poprzednie, cho� jest z nimi zwi�zane. Gdyby w Polsce nie by�o �Solidarno�ci", gdyby w Polsce �Solidarno��" nie przetrwa�a lat osiemdziesi�tych, gdyby opozycja w�gierska i czechos�owacka gorzej przygotowa�a si� do jesieni lud�w w 1989 roku, �wiat zmienia�by si� inaczej - cho�by wolniej, ale niewykluczone, �e bardziej burzliwie.

Trudno natomiast powiedzie�, czy gdyby to nie Jan Pawe� II zasiada� na tronie papieskim, Ko�ci� odgrywa�by podobnie pozytywn� rol� w propagowaniu europejskiej integracji. W�a�nie w niekt�rych krajach katolickich, nie tylko w Polsce, wyst�powa�y obawy przed jednoczeniem Europy. W znacznej mierze eurosceptycy odwo�ywali si� do zagro�e� dla warto�ci katolickich, takich jak moralny relatywizm, swoboda seksualna lub przyzwolenie na aborcj� czy nawet eutanazj�, i wskazywali, �e owo zjednoczenie mo�e doprowadzi� do ich szybkiego upowszechnienia. Czy inny papie� potrafi�by r�wnie konsekwentnie wzywa� do integracji, nie lekcewa��c zreszt� owych zagro�e�? Nie odpowiemy na to pytanie. Zadowoli� si� trzeba jedynie stwierdzeniem, �e by� mo�e gdyby Jan Pawe� II nie zosta� papie�em, przed integracj� europejsk� pojawi�yby si� dodatkowe trudno�ci.

Nie do ko�ca czuj� si� kompetentny, by rozwa�a�, czym r�ni�aby si� sytuacja Ko�cio�a w Polsce i w �wiecie, gdyby Karol Wojty�a nie zosta� papie�em. Zdaje si� jednak nie ulega� w�tpliwo�ci, �e w Polsce jego wyb�r umocni� religijno��, ale zarazem nada� jej bardziej powszechny, mniej partykularny czy prowincjonalny charakter. Bez Jana Paw�a II zapewne nie uda�oby si� tak bardzo zbli�y� do Ko�cio�a wielu �rodowisk intelektualnych. Nie uda�oby si� wzmocni� �wiadomo�ci ekumenicznej. I wreszcie - bez tego pontyfikatu nie uda�oby si� dokona� wielkiego kroku w przezwyci�eniu antysemityzmu przez �rodowiska katolickie. Zapewne te� ani w Polsce, ani na W�grzech czy w Czechos�owacji Ko�cio�owi nie uda�oby si� wyj�� z komunizmu z tak silnym autorytetem, gdyby Watykan nie skorygowa� do tego czasu swojej wschodniej polityki, w znacznej mierze pod wp�ywem Jana Paw�a II.

Prawdopodobnie Ko�ci� powszechny stosunkowo szybko d��y�by do zmian w zakresie ekumenizmu i odrzucenia antysemityzmu tak�e bez Jana Paw�a II, bo pocz�tek przemianom da�y ju� pontyfikaty Jana XXIII i Paw�a VI. Dla Ko�cio�a i �rodowisk katolickich w Polsce g�os polskiego papie�a mia� jednak szczeg�lne znaczenie. Sceptyk mo�e powiedzie�, �e zmiany, kt�re nast�pi�y w polskim katolicyzmie, s� dalece niepe�ne. To prawda - s� jednak o wiele wi�ksze ni� te, kt�re nast�powa�y w ci�gu wszystkich poprzednich dziesi�cioleci XX wieku.

Inn� i szczeg�ln� rol� odegra� pontyfikat Jana Paw�a II w katolicyzmie powszechnym. Katolicyzm znajdowa� si� w chwili papieskiego wyboru przed dwoma wielkimi wyzwaniami. Pierwszym by�a wzrastaj�ca laicyzacja spo�ecze�stw, zw�aszcza europejskich, i utrata autorytetu przez Ko�ci�. Drugim - wewn�trzne rozdarcie �rodowisk katolickich. Jedne z nich uwa�a�y za konieczne daleko id�ce przystosowanie si� do nowoczesno�ci, w tym tak�e zmian� pogl�d�w obyczajowych, spo�ecznych i politycznych. Inne dostrzega�y w takim przystosowaniu zagubienie podstawowych zasad wiary, kt�re odwo�ywa� si� winny do tradycji i nie podlega� wp�ywowi �wieckiego �wiata.

Bez Jana Paw�a II nie uda�oby si� zahamowa� szybkiego narastania kryzysu wiary i struktur katolickich. Oba wyzwania trwa�y, ale nie zagra�a�y ju� gwa�townym za�amaniem katolicyzmu i Ko�cio�a. Wp�yn�a na to przede wszystkim osobowo�� papie�a. By� postaci� charyzmatyczn�, budz�c� podziw, szacunek, a w znacznej mierze te� pos�uch. Trudno wyobrazi� sobie, by inny duchowny mia� podobn� si�� promieniowania na bardzo r�ne �rodowiska. Swymi pogl�dami oraz dzia�aniami Jan Pawe� II stan�� niejako ponad podzia�em katolicyzmu i Ko�cio�a na libera��w czy konserwatyst�w.

Wielu duchownych i wielu przedstawicieli �wieckiego katolicyzmu si� z nim w poszczeg�lnych kwestiach nie zgadza�o, ale niewielu kwestionowa�o realizowan� przez niego misj�. Gdyby Jan Pawe� II nie zosta� papie�em, katolicyzm w godzin� jego �mierci by�by znacznie s�abszy ni� w dniu jego wyboru. Wydaje si�, �e mimo wszelkich trudno�ci by� silniejszy.

W tek�cie tym wiele jest odpowiedzi niepewnych. Pojawiaj� si� sformu�owania: �by� mo�e", �zapewne", �prawdopodobnie", �wiele �wiadczy za tym". Nie wiemy przecie�, jaka by�aby personalna alternatywa dla wyboru Jana Paw�a II, nie wiemy te�, jakie dzia�ania by prowadzi�, w jaki spos�b i jak� by przejawia� osobowo�� �w nieznany nam inny papie�. Nasuwa si� tu przypomnienie Jana XXIII. Wszak kiedy zosta� papie�em, nie spodziewano si�, �e licz�cy ju� 77 lat kardyna� Angelo Roncalli stanie si� w ci�gu zaledwie pi�cioletniego pontyfikatu wielkim reformatorem Ko�cio�a.

Niezrealizowana historia pe�na jest takich samych niespodzianek, jakie przynosi�a nam historia zrealizowana. Tylko: o tych drugich wiemy, tych pierwszych mo�emy si� jedynie domy�la�. A domys�y obci��one s� zawsze niepewno�ci�.

Czy �Solidarno�ci" mog�o nie by�? Oczywi�cie! I to z dw�ch wzgl�d�w. Po pierwsze, �wczesne w�adze komunistyczne rozwa�a�y st�umienie si�� strajku gda�skiego, zw�aszcza na jego pocz�tku, nim wybuch�y w Polsce kolejne protesty, ale nie zdecydowa�y si� na to. 15 sierpnia 1980 roku Gierek m�wi� na posiedzeniu Biura Politycznego partii, a wi�c w praktyce �cis�ego kierownictwa kraju, �e napi�cie: �mo�e przyj�� gro�n� form� i zmusi� do u�ycia si�y". 28 sierpnia szed� dalej: �Ponadto trzeba zaostrzy� blokad� Wybrze�a i wprowadzi� stan zagro�enia w g��wnych o�rodkach, dzi� w nocy przeprowadzi� wi�ksze aresztowania".

Prawda, inni partyjni przyw�dcy mitygowali go i uwa�ali, �e si�� ruchu nie da si� st�umi�. Czy tak by�o rzeczywi�cie? Czy si�y wojskowe i milicyjne gotowe by�y raz jeszcze da� si� u�y� w charakterze narz�dzia przywracania porz�dku? Czy by�yby skuteczne? Czy wobec czo�g�w i zmasowanych uzbrojonych szereg�w op�r nadal trwa�by? Na to pytanie nie da si� odpowiedzie�, bo historia nie zna pr�bnych eksperyment�w.

Kieruj�cy w�wczas specjalnie powo�anym zespo�em Stanis�aw Kania, wkr�tce nast�pca Gierka, nie tai� 27 sierpnia istnienia projekt�w u�ycia si�y, cho� sam by� wobec nich sceptyczny. �Rozpatrywana jest te� mo�liwo�� zdobycia port�w P�nocnego i w �winouj�ciu. Zadania tego nie mo�na powierzy� wojsku. Robi si� rozpoznanie, czy mog�aby tego dokona� MO. To nie jest sprawa prosta i �atwa, trzeba mie� te� �wiadomo�� gro��cych konsekwencji. Nawet je�li si� porty zdob�dzie - to co potem? Kto je b�dzie obs�ugiwa�?"

Mo�emy jedynie przypuszcza�, �e gdyby rzeczywi�cie dosz�o do st�umienia si�� ruchu w lecie 1980 roku, pr�dzej czy p�niej, zale�nie od koszt�w poniesionych w�wczas przez protestuj�cych, dosz�oby do kolejnych konflikt�w. Tak jak po 1970 roku by� rok 1976, a po nim 1980. Polski system komunistyczny straci� zaufanie wi�kszo�ci spo�ecze�stwa, a polska gospodarka utraci�a stabilno�� i nic nie przemawia�o za tym, �e zdo�a j� odzyska�.

Drugi wzgl�d, dla kt�rego �Solidarno��" mog�a nie powsta�, zwi�zany by� z samym ruchem protestacyjnym. Gdyby w Gda�sku nie znalaz�a si� grupa odwa�nych i rozumnych jego przyw�dc�w (w Szczecinie sytuacja mia�a si� gorzej), kt�rzy stanowczo�� ��czyli z opanowaniem, wiedzieli, jak dalece mo�na si� posun�� i jakiej granicy nie nale�y przekracza�, doj�� mog�o do jednego z dw�ch wariant�w rozwoju sytuacji.

Albo do rezygnacji z bardziej radykalnych ��da�, a wi�c przede wszystkim z utworzenia niezale�nych zwi�zk�w zawodowych. Jak wiadomo, w Szczecinie strajkuj�cy zgodzili si� na pozwalaj�c� si� r�nie interpretowa� formu��: �na podstawie opinii ekspert�w b�d� mog�y powstawa� samorz�dne zwi�zki zawodowe, kt�re b�d� mia�y socjalistyczny charakter".

Albo do spontanicznego wybuchu, przy kt�rym interwencja zbrojna si� polskich, a mo�e i zewn�trznych, g��wnie radzieckich, by�aby nieuchronna. Trudno sobie bowiem wyobrazi�, w �wietle do�wiadcze� z NRD w 1953 roku, z W�gier w 1956 roku, a nawet ze spokojnej w istocie rzeczy Czechos�owacji w 1968 roku, �e w Moskwie tylko przygl�dano by si� walkom w Polsce, je�eli rodzime si�y nie dawa�yby sobie rady.

C� wi�c sta�oby si� ostatecznie, gdyby �Solidarno�ci" nie by�o? Mo�emy zn�w jedynie przypuszcza�. By� mo�e polski kryzys nabra�by charakteru przewlek�ego, gospodarka cierpia�aby na tym jeszcze silniej, szybko posuwa�aby si� demoralizacja aparatu w�adzy, ale te� polskiego spo�ecze�stwa. Nie ma nic gorszego dla zbiorowej moralno�ci ni� poczucie beznadziejno�ci i bezsi�y, braku szans na pozytywne rozwi�zanie problem�w.

Czy reperkusje by�yby wy��cznie polskie? Zn�w przypuszczenie: zapewne nie. Polska �Solidarno��" doda�a zach�ty ruchom opozycyjnym w innych krajach komunistycznych, na W�grzech i w Czechos�owacji, w NRD, a nawet w Zwi�zku Radzieckim, szczeg�lnie w jego zachodnich prowincjach. To jednak by� tylko jeden z aspekt�w wydarze�. Bodaj wa�niejsze, �e �Solidarno��" zmusi�a do g��bszej refleksji przyw�dc�w radzieckich.

To oni zdecydowali, �e przez pewien czas trzeba tolerowa� tak obcy systemowi komunistycznemu, czy jak to nazywano, kontrrewolucyjny ruch. 10 grudnia 1981 roku Jurij Andropow, szef radzieckiego KGB, a po kilku latach szef ca�ego pa�stwa radzieckiego, m�wi� na posiedzeniu radzieckiego kierownictwa: �A je�li na Zwi�zek Radziecki rzuc� si� kraje kapitalistyczne, a oni ju� maj� odpowiednie uzgodnienia o r�nego rodzaju sankcjach ekonomicznych i politycznych, to dla nas b�dzie to bardzo ci�kie." Uwa�any s�usznie za skrajnego konserwatyst� Michai� Sus�ow dodawa�: �Prowadzimy szerokie dzia�ania na rzecz pokoju i teraz nie wolno nam zmienia� swojego stanowiska. �wiatowa opinia publiczna nie zrozumie nas."

Od kiedy to w Moskwie przejmowano si� sankcjami ekonomicznymi i politycznymi? Od kiedy przejmowano si� �wiatow� opini� publiczn�? �Solidarno��" postawi�a radzieckich przyw�dc�w pod �cian�, nie pozwalaj�c na jakiekolwiek pozytywne wyj�cie, ka��c wybiera� lepsze ze z�ych. W istniej�cej w�wczas sytuacji, przy pog��biaj�cym si� kryzysie gospodarczym, w Moskwie obawiano si� konsekwencji bezpo�redniej interwencji w Polsce.

Wprowadzenie stanu wojennego przez re�ym Jaruzelskiego uznano w�a�nie za takie lepsze ze z�ych rozwi�zanie, cho� rych�o zdano sobie spraw� z tego, �e �normalizacja", pozbawiona tak ostrych represji jak w Czechos�owacji po 1968 roku, nie m�wi�c ju� o W�grzech po 1956 roku, nie doprowadzi do pe�nej pacyfikacji w Polsce.

W tym w�a�nie radzieckim kierownictwie znalaz� si� jako jego cz�onek Michai� Gorbaczow, wobec partyjnych matuzalem�w niemal m�odzik, w 1980 roku niespe�na pi��dziesi�cioletni. Nie wyr�nia� si� w miesi�cach istnienia legalnej �Solidarno�ci", podczas dyskusji w tym kierownictwie, szczeg�ln� aktywno�ci� ani zbytnim liberalizmem. Zapewne pobiera� jednak w�wczas nauk�: je�eli zn�w przyjdzie w bloku radzieckim do ostrych konflikt�w, a przyj�� musi, i skoro nie jeste�my w stanie z�a wyrwa� z korzeniami, skoro nie mo�emy stosowa� metod Stalina, Zwi�zek Radziecki znajdzie si� zn�w, a mo�e jeszcze bardziej, pod �cian�.

Nie odpowiemy sobie jednoznacznie na pytanie, czy bez �Solidarno�ci" Gorbaczow doszed�by do w�adzy. Zapewne by� to tylko jeden z drogowskaz�w dla radzieckiego gremium kierowniczego, ale po �mierci Bre�niewa broni�o si� ono jeszcze przed odm�odzeniem i reformami, powo�uj�c na czo�o pa�stwa i partii dw�ch kolejnych schorowanych starc�w, Jurija Andropowa i Konstantina Czernienk�. Zapewne bardziej ni� �Solidarno��" zawa�y�y na awansie Gorbaczowa i na jego decyzji o podj�ciu pierestrojki skutki kryzysu gospodarczego. Parali�owa� on polityczne i militarne aspiracje Zwi�zku Radzieckiego do wsp�przewodzenia �wiatu, obok Stan�w Zjednoczonych. Polska�Solidarno��"oraz przebieg wydarze� po jej delegalizacji by�y jednak r�wnie� jednym ze skutk�w kryzysu gospodarczego, cho� przyczyny jej powstania si�ga�y daleko poza gospodark�.

Gdyby jednak �Solidarno�ci" nie by�o, czy Polska przodowa�aby w reakcji na pierestrojk� kraj�w zdominowanych przez Zwi�zek Radziecki? Czy jakikolwiek inny z tych kraj�w wywo�a�by ten sam proces �a�cuchowy, kt�ry prowadzi� do likwidacji systemu komunistycznego, najpierw w nich samych, a p�niej w radzieckiej metropolii? Czy Gorbaczow mia�by szans�, o kt�r� si� stara�? Chcia� przecie� reform systemu bez jego likwidacji, swoistego, cho� prowadzonego bez Tian-an-menu wariantu chi�skiego. Czy to ci�g wydarze� zapocz�tkowanych w 1980 roku przez �Solidarno��" uniemo�liwi� owe zamys�y, zast�puj�c je pokojow� rewolucj�?

Nie odpowiemy wi�c, co sta�oby si�, gdyby �Solidarno�ci" nie by�o. Mo�emy jedynie przypuszcza�, �e mo�liwe by�yby r�ne inne drogi przemian. By� mo�e istnia�by po dzi� dzie� Zwi�zek Radziecki. By� mo�e zosta�by utrzymany podzia� Europy i dominacja radziecka we wschodniej cz�ci kontynentu. By� mo�e panuj�cy system nadal by�by nazywany komunizmem i partie komunistyczne sprawowa�yby w�adz�, cho� w dziedzinie gospodarki owe kraje komunistyczne wpe�za�yby w kapitalizm. Te przypuszczenia maj� oczywi�cie tak�e ograniczon� warto��. Europa, nawet we wschodniej swej cz�ci, ma znacznie silniejsze ni� Daleki Wsch�d tradycje aktywno�ci spo�ecznej.

Czy mog�a powsta� zupe�nie inna �Solidarno��"? Oczywi�cie! I w tym przypadku z dw�ch r�nych wzgl�d�w. Po pierwsze, organizatorzy niezale�nych zwi�zk�w zawodowych mogli si� zawaha�, czy nadawa� im charakter jednolitej struktury, ze znacznym stopniem scentralizowania. Tak jest, scentralizowania, gdy� wbrew swoim oficjalnym enuncjacjom �Solidarno��" znajdowa�a si� pod jednolitym kierownictwem, ze szczeg�ln� przyw�dcz� rol� Lecha Wa��sy i wp�ywem towarzysz�cego mu grona doradczego.

Decyzje, kt�re przyj�to we wrze�niu 1980 roku, z jednej strony zapewnia�y odporno�� �Solidarno�ci" na ataki i infiltracj�. Gdyby powsta�a �Solidarno��" ca�kowicie zdecentralizowana, rozbijane lub korumpowane by�yby jej kolejne regiony czy od�amy, a� wreszcie przesta�aby odgrywa� jak�kolwiek rol�. Z drugiej strony, przyj�te decyzje by�y jednak ryzykowne, bo pr�dzej czy p�niej musia�y prowadzi� do frontalnego starcia dw�ch struktur, komunistycznej i solidarno�ciowej. Takiego starcia, do kt�rego dosz�o w grudniu 1981 roku.

Druga mo�liwo�� odmiennego ukszta�towania si� �Solidarno�ci" wynika�a z jej wewn�trznych problem�w. Od pocz�tku by�a ona infiltrowana. Dzia�ali w niej ludzie skierowani przez parti� czy s�u�b� bezpiecze�stwa, starali si� sw� aktywno�ci� uzyska� dost�p do instancji �Solidarno�ci". Przez pewien czas blisko sukcesu by�a grupa, kt�ra przej�a kierownictwo jednego z najwa�niejszych region�w, Jastrz�bia. Skupi�a ona pod swoj� kontrol� zwi�zki z g�rno�l�skich kopalni w�glowych, ale te� niekt�rych zak�ad�w przemys�owych. Nie zadowalaj�c si� tym, usi�owa�a dotrze� do wielkich przedsi�biorstw w innych cz�ciach Polski.

Kierownictwo Jastrz�bia sta�o si� realnym konkurentem gda�skiego kierownictwa. Zdawa�o si�, �e mo�e ono rozbi� �Solidarno��" lub przechwyci� w niej ster. Taki rozw�j wydarze� prowadzi�by zapewne do stopniowej rezygnacji �Solidarno�ci" lub jej wa�nej cz�ci z rzeczywistej samodzielno�ci, podporz�dkowania si� partii w zamian za ust�pstwa, obiecywane lub nawet na kr�tko oferowane. Wreszcie po miesi�cach wszystko wr�ci�oby do komunistycznej normy, a jastrz�bska �Solidarno��", przy triumfalnych fanfarach o zjednoczeniu ruchu zwi�zkowego, po��czy�aby si� ze zwi�zkami oficjalnymi. Ostatecznie jednak wygra� Gda�sk, tak�e dlatego, �e w samym regionie Jastrz�bia dopatrzono si� nieczystej gry i usuni�to z kierownictwa tych, kt�rzy j� prowadzili. Czy tak si� sta� musia�o? Na pewno nie, gdy� nie zawsze uczciwi ludzie s� dostatecznie spostrzegawczy i sprawni, by za�egna� niebezpiecze�stwa.

Jakie by�yby konsekwencje obu wariant�w takiej innej �Solidarno�ci"? Zapewne najgorsze z mo�liwych. Ugruntowa�yby w Polakach pogl�d 0 niemo�no�ci zmian, ale te� wzbudzi�yby niewiar� we wszelkie formy niezale�nego organizowania si�. Albo pozosta�oby im wycofanie si� i zaj�cie wy��cznie sprawami prywatnymi, �yciem rodzinnym i szukaniem mo�liwo�ci lepszego zarobkowania. Krytyk mo�e powiedzie�: Ale� to nast�pi�o po wprowadzeniu stanu wojennego. Rzeczywi�cie, pojawi�a si� w�wczas 1 taka tendencja, ale ani nie by�a powszechna ani wy��czna. Pozosta�a t�sknota za �Solidarno�ci�" jako uosobieniem wolno�ci. Albo ci niepogodzeni z kl�sk� i sposobem doj�cia do niej szukaliby rozwi�za� skrajnych, anarchicznych czy nawet terrorystycznych. To r�wnie� pojawi�o si� w stanie wojennym, ale tylko z rzadka.

Historia nie jest procesem, w kt�rym wszystko zosta�o zaprogramowane z nieuchronn� konieczno�ci� przyczynowo-skutkow�. Rzecz tylko w tym, �e nie jeste�my w stanie da� podobnych jak w naukach �cis�ych odpowiedzi, co nast�pi�oby, gdyby... Mo�emy jedynie stawia� hipotezy. Co wynika z nich w przypadku �Solidarno�ci"? Niemal bana�: zapewne lepiej, �e si� sta�o, co si� sta�o.

O tym, co mog�oby si� zdarzy�, pisz� przede wszystkim w konwencji historii wydarzeniowej (i oczywi�cie mo�na by przyj�� jakikolwiek inny wariant wydarze�, pocz�wszy na przyk�ad od inwazji wojsk sowieckich na Polsk�), ale postaram si� tak�e uj�� problem w spos�b syntetyczny, zarysowuj�c skutki odst�pienia od wprowadzenia stanu wojennego w Polsce w wieloletniej perspektywie. Mia�em jednak, przyznam, pewne opory przed zbyt daleko id�cym fantazjowaniem. A mo�e po prostu nie starcza�o mi pomys��w?

Wszystkie przedstawione w tym tek�cie fakty, kt�re mia�y miejsce do 10 grudnia 1981 roku, s� zgodne z rzeczywisto�ci�, natomiast ogromna wi�kszo�� fakt�w datowanych na 11 grudnia 1981 roku i okres p�niejszy jest alternatywn� wersj� historii. A oto, jaki by� bieg wydarze� poprzedzaj�cych t� dat�.

Zrozumia�e jest, �e w ci�gu kilkunastu miesi�cy, kt�re min�y od strajk�w sierpniowych w 1980 roku i powstania �Solidarno�ci", Polacy przywykli, i� co pewien czas nast�powa� gwa�towny wzrost napi�cia politycznego. Najgor�cej by�o pod koniec listopada 1980 roku, gdy aresztowano dw�ch wsp�pracownik�w �Solidarno�ci" Regionu Mazowsze, i w marcu 1981 roku, gdy milicja pobi�a w Bydgoszczy trzech dzia�aczy zwi�zku. Okresy takiego napi�cia trwa�y jednak nie d�u�ej ni� 1-2 tygodnie, po czym dochodzi�o do porozumienia i sytuacja wraca�a do poprzedniej normy - o ile stan emocjonalny, w jakim od lata 1980 roku znajdowali si� Polacy, mo�na uzna� za normalny.

Przyzwyczajenie przyzwyczajeniem, ale w ko�cu 1981 roku, wraz ze zbli�aniem si� zimy, nastroje spo�eczne pogarsza�y si�, mi�dzy innymi pod wp�ywem pa�stwowych medi�w, kt�re roztacza�y apokaliptyczn� wizj� wy��cze� pr�du, ogranicze� w ogrzewaniu i braku podstawowych artyku��w spo�ywczych. Zapowiadano r�wnocze�nie podj�cie przez rz�d radykalnych krok�w maj�cych na celu ukr�cenie anarchii, ale o tym, jakie dzia�ania maj� by� podj�te, nie m�wiono. Wiele os�b uwa�a�o, i� jest to straszak maj�cy na celu zmuszenie �Solidarno�ci" do ust�pstw. Kr��y�y wie�ci, �e ekipa genera�a Wojciecha Jaruzelskiego ma zamiar wprowadzi� stan wyj�tkowy, ale jego zakres i charakter by�y znane tylko bardzo w�skiemu kr�gowi najwy�szych rang� wojskowych i funkcjonariuszy Ministerstwa Spraw Wewn�trznych. Nawet cz�onkowie Biura Politycznego Komitetu Centralnego PZPR nie mieli o nich jasnego wyobra�enia. Wprawdzie felietonista �Tygodnika Solidarno��" zapowiada�, �e na ulicach miast �wyroj� si�" patrole wojskowe, a na skrzy�owaniach stan� czo�gi, jednak opiera� si� na intuicji, a nie konkretnej wiedzy. Zreszt� cz�� dzia�aczy �Solidarno�ci" pod wp�ywem tych wie�ci raczej radykalizowa�a si� w pogl�dach, ni� poddawa�a l�kowi o przysz�o��.

W takiej atmosferze 2 grudnia 1981 roku dosz�o do spektakularnej akcji jednostek specjalnych MO, kt�re z u�yciem desantu helikopterowego rozbi�y strajk student�w Wy�szej Oficerskiej Szko�y Po�arniczej w Warszawie. Reakcja �Solidarno�ci" na t� akcj� by�a stanowcza, ale ograniczona do formy werbalnej, natomiast pa�stwowe media rozpocz�y gwa�town� kampani� maj�c� na celu dyskredytacj� zwi�zku i wykazanie, i� �Solidarno��" zmierza do konfrontacji i przej�cia w�adzy. Napi�cie gwa�townie wzros�o i po obu stronach pada�y radykalne wypowiedzi: z jednej strony ods�dzano od czci i wiary coraz to innych dzia�aczy zwi�zku, z drugiej, Region Mazowsze og�osi�, �e 17 grudnia - w rocznic� masakry robotnik�w w 1970 roku zorganizuje manifestacj� w centrum Warszawy. Na 11 grudnia zwo�ano posiedzenie Komisji Krajowej �Solidarno�ci", aby wypracowa� strategi� dzia�ania na najbli�szy okres.

Wszystko to przypomina�o sytuacj� z ostatniej dekady marca 1981 roku, kiedy mimo tego, i� na terytorium Polski odbywa�y si� �wiczenia wojsk Uk�adu Warszawskiego, zwi�zek przeprowadzi� z sukcesem 4-godzinny strajk ostrzegawczy i by� got�w do bezterminowego strajku generalnego. Sprawa bydgoska zako�czy�a si� jednak - jak dobrze pami�tano - porozumieniem.

W dniach 11-12 grudnia odby�o si� w Gda�sku posiedzenie Komisji Krajowej �Solidarno�ci", podczas kt�rego nie podj�to jednak ostatecznych decyzji dotycz�cych strajku. W tym czasie rusza�a ju� machina stanu wojennego, kt�ry by� przygotowywany co najmniej od pa�dziernika 1980 roku. W sobot�, 12 grudnia mniej wi�cej od 15.00 z centrali Ministerstwa Spraw Wewn�trznych w Warszawie zacz�to wysy�a� do komend wojew�dzkich zaszyfrowane telegramy zawieraj�ce rozkaz rozpocz�cia operacji �Synchronizacja". Par� godzin p�niej rozkazy o rozpocz�ciu dzia�a� wysz�y ze Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Wprowadzanie stanu wojennego rozpocz�to de facto oko�o 23.30 od zaj�cia mi�dzymiastowych i miejskich central telefonicznych (Operacja �Azalia") oraz rozpocz�cia akcji internowania dzia�aczy �Solidarno�ci" i innych opozycjonist�w (Operacja �Jod�a"). O 24.00 zaj�to gmachy oraz nadajniki radia i telewizji, a programy zosta�y nagle przerwane. Jednostki ZOMO zacz�y zajmowa� lokale �Solidarno�ci". Godzin� p�niej zebra�a si� Rada Pa�stwa, kt�ra przyj�a (przy jednym g�osie sprzeciwu) Uchwa�� o wprowadzeniu stanu wojennego i kilka niezb�dnych dekret�w. Wszystkie te dokumenty by�y antydatowane - na 12 grudnia. O 6.00 w przem�wieniu radiowym genera� Wojciech Jaruzelski, premier i I sekretarz KC PZPR, og�osi� wprowadzenie stanu wojennego i powstanie Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (WRON) jako instytucji rz�dz�cej krajem. Cz�� wcze�niej wys�anych jednostek wojskowych osi�gn�a ju� miejsca przeznaczenia, cz�� znajdowa�a si� jeszcze w drodze. W radiu i telewizji odczytywano dekrety i zarz�dzenia dotycz�ce stanu wojennego.

W�a�ciwa reakcja �Solidarno�ci" zacz�a si� dopiero w poniedzia�ek, 14 grudnia. Strajki mia�y miejsce w kilkuset zak�adach pracy, ale na og� by�y kr�tkotrwa�e, gdy� wsz�dzie pojawia�y si� oddzia�y MO i ZOMO oraz wojsko. Du�e o�rodki zosta�y otoczone przez wojsko i milicj�, a od nocy z 14 na 15 grudnia rozpocz�to - z u�yciem czo�g�w i ci�kiego sprz�tu stopniowe rozbijanie strajk�w. Przez centra miast przeje�d�a�y kolumny pancerne (tzw. pokaz si�y), ulice by�y patrolowane, a mosty i trasy wylotowe obsadzone przez wojsko. 16 grudnia dosz�o do masakry w kopalni �Wujek". Za�ama�o to fal� strajkow�, cho� w pojedynczych przypadkach trwa�a ona jeszcze przez jaki� czas (g�rnicy z kopalni �Piast" przerwali strajk jako ostatni 28 grudnia). Pewien wp�yw na stosunkowo szybkie zaniechanie oporu przeciw dzia�aniom w�adz mia�y drastyczne przepisy stanu wojennego (mi�dzy innymi wy��czenie telefon�w, zakaz podr�owania, zamkni�cie stacji benzynowych), brutalno�� atak�w na strajkuj�cych, aresztowania ich przyw�dc�w oraz internowanie ponad 5 tysi�cy dzia�aczy �Solidarno�ci" (mi�dzy innymi Lecha Wa��sy), w tym znacznej cz�ci dzia�aczy z du�ych zak�ad�w pracy.

Je�li chodzi o reakcj� �rodowiska mi�dzynarodowego, to co prawda pa�stwa NATO zareagowa�y oburzeniem, ale tylko Stany Zjednoczone og�osi�y na�o�enie sankcji gospodarczych na Polsk�, a wkr�tce te� na ZSRR. Zwi�zek Sowiecki i pozosta�e kraje komunistyczne z entuzjazmem przyj�y wprowadzenie stanu wojennego w PRL, gdy� �ywi�y obaw�, i� �polska zaraza" mo�e si� rozprzestrzeni�.

Cho� du�a cz�� Polak�w zdecydowanie negatywnie odnosi�a si� do wprowadzenia stanu wojennego, to jednak wobec braku r�wnowagi si� nie podejmowano ju� oporu na terenie zak�ad�w pracy, a manifestacje uliczne by�y organizowane sporadycznie. Natomiast natychmiast powsta�y pierwsze ogniwa podziemnej �Solidarno�ci" i pojawi�y si� bardzo liczne przejawy sprzeciwu obywatelskiego (napisy na murach, ulotki, gazetki). Ko�ci� katolicki nie tylko nawo�ywa� do porozumienia i przekonywa� w�adz�, aby nie ucieka�a si� do przemocy, ale tak�e nak�ania� do niepodejmowania radykalnych dzia�a� przeciwko niej. Po kilku tygodniach od wprowadzenia stanu wojennego genera� Jaruzelski wprawdzie zdawa� sobie spraw�, �e �wojna" jeszcze nie jest sko�czona, ale uwa�a� - nie bez racji - �e wygra� pierwsza bitw� z �Solidarno�ci�".

Tak, mniej wi�cej, przebiega�y rzeczywiste wydarzenia. Mo�na jednak, oczywi�cie, wyobrazi� sobie, �e sprawy potoczy�y si� inaczej. Przecie� dzieje ludzko�ci nie s� jednoznacznie zdeterminowane, a nawet mo�na powiedzie�, �e nader cz�sto decyduje o nich przypadek. Tak wi�c wyobra�my sobie, �e....

W pi�tek, 11 grudnia 1980 roku, tu� po po�udniu, po codziennym komunikacie w Pierwszym Programie Polskiego Radia �o stanie w�d na g��wnych rzekach Polski", sygnale czasu z obserwatorium astronomicznego oraz odegraniu hejna�u z wie�y ko�cio�a Mariackiego, spiker odczyta� wiadomo�ci dziennika radiowego. Bezbarwnym tonem rozpocz�� od komunikatu Polskiej Agencji Prasowej, kt�ra �zosta�a upowa�niona" do przekazania, i� �od godzin porannych odbywa si� plenarne posiedzenie Komitetu Centralnego PZPR", rozpocz�te od wyst�pie� I sekretarza KC, genera�a Wojciecha Jaruzelskiego, pod tytu�em Pok�j spo�eczny i porz�dek publiczny na obecnym etapie rozwoju socjalistycznego patriotyzmu oraz sekretarza KC Kazimierza Barcikowskiego O krokach niezb�dnych dla zapobie�enia zapa�ci gospodarczej. Po nich rozpocz�a si� dyskusja, w kt�rej �dotychczas", jak stwierdzano w komunikacie, zabrali g�os cz�onkowie KC: Stefan Olszowski, Miros�aw Milewski, Hieronim Kubiak, Albin Siwak i Mieczys�aw Rakowski. Komunikat ko�czy� si� s�owami: �Zako�czenie obrad przewidziano na godziny popo�udniowe". Nie powiedziano nic o tre�ci referat�w i dyskusji.

Wprawdzie o tej porze s�uchaczami radia by�y g��wnie gospodynie domowe i emeryci, ale wiadomo�� o obradach VII Plenum KC b�yskawicznie rozesz�a si� po kraju, miedzy innymi dzi�ki temu, �e natychmiast poda�y t� informacj�, znajduj�ce si� na og� pod kontrol� �Solidarno�ci", radiow�z�y zak�adowe, kt�re gotowe by�y do relacjonowania przebiegu obrad Komisji Krajowej �Solidarno�ci". Komunikat PAP wywo�a� zamieszanie. Wielu uwa�a�o, i� posiedzenie Komitetu Centralnego PZPR oznacza sygna� do wprowadzenia stanu wyj�tkowego.

Niepok�j opinii publicznej wzr�s�, gdy o 12.30 Komisja Krajowa �Solidarno�ci" og�osi�a, i� posiedzenie Komitetu Centralnego PZPR jest dowodem �dalszej eskalacji poczyna� w�adz", a zatem Prezydium Komisji Krajowej przekszta�ca si� w Komitet Przygotowawczy Powszechnego Strajku Obronnego (KPPSO). Nakazano, aby w trybie nag�ym analogiczne komitety powo�ano we wszystkich regionach, a w ich sk�ad winni wchodzi� przedstawiciele 2-3 najwi�kszych zak�ad�w pracy w regionie, z kt�rych jeden powinien sta� si� siedzib� komitetu. Obrady Komisji zosta�y przerwane, jej cz�onkowie dostali polecenie udania si� natychmiast do swoich region�w, a Komitet Przygotowawczy - z Lechem Wa��s� na czele - otrzyma� upowa�nienie zar�wno do podj�cia rozm�w z w�adzami, jak i og�oszenia, bez zbierania Komisji Krajowej, terminu strajku. Tekst uchwa�y zosta� rozes�any telefaksami i natychmiast odczytany w wi�kszo�ci radiow�z��w. Po paru minutach przekaza�a go w ca�o�ci Rozg�o�nia Polska Radia Wolna Europa, kt�ra przerwa�a w tym celu normalny program. Polskie Radio dopiero w wiadomo�ciach o 13.00 poda�o informacj� o powo�aniu Komitetu Przygotowawczego i przerwaniu obrad Komisji Krajowej, nie m�wi�c nic o decyzji odnosz�cej si� do region�w. Wkr�tce analogiczne informacje o obradach Komitetu Centralnego PZPR i decyzjach Komisji Krajowej �Solidarno�ci" - ale z powo�aniem si� na agencj� TASS (Tielegrafnoje Agientstwo Sowietskogo Sojuza - centralna agencja prasowa ZSRR), poda�o radio moskiewskie.

Wci�� jednak nie by�o nic wiadomo o tre�ci wyst�pie� i dyskusji na posiedzeniu Komitetu Centralnego. Dopiero oko�o 14.15 Radio Wolna Europa, powo�uj�c si� na anonimowego informatora z Warszawy, przekaza�o wiadomo��, i� posiedzenie Komitetu Centralnego odbywa si� w jednym z obiekt�w wojskowych na terenie stolicy, a powodem jego zwo�ania by�o otrzymanie przez genera�a Jaruzelskiego potwierdzonej informacji, i� mia� miejsce �powa�ny przeciek", kt�ry dotar� do Wa��sy i prymasa J�zefa Glempa. Przeciek ten mia� zawiera� informacj�, �e w niedziel�, 13 grudnia, o 6.00 zostanie og�oszone wprowadzenie stanu wojennego na terenie ca�ego kraju, za� sze�� godzin wcze�niej maj� mie� miejsce prewencyjne aresztowania oko�o 5 tysi�cy os�b. Wa��sa indagowany telefonicznie przez Radio Wolna Europa stwierdzi�, i� nic na ten temat nie wie, ale - doda� enigmatycznie - nie by�by zdziwiony, gdyby okaza�o si�, �e rzeczywi�cie wprowadzenie stanu wojennego by�o postanowione. I dorzuci�: �Wojna z narodem, to oczywi�cie m�j problem, ale nie m�j k�opot. Niech martwi si� genera� Jaruzelski i jego banda, kt�rzy szykuj� napad na Polsk�". Natomiast sekretarz prasowy Episkopatu, odpowiadaj�c na natarczywe pytania dziennikarzy, stwierdzi�, �e prymas Glemp pogr��ony jest w modlitwie i w ci�gu najbli�szych godzin b�dzie niedost�pny. Rzecznik prasowy rz�du, minister Jerzy Urban, wyda� natychmiast o�wiadczenie, w kt�rym stwierdza�, i� ta �wyssana z palca wiadomo��" jest manipulacj� �okre�lonych si� imperialistycznych, kt�rym nie w smak stabilizacja sytuacji w Polsce", a �monachijska szczekaczka [Radio Wolna Europa] od dawna specjalizuje si� w prowokacyjnych informacjach". Sztab Generalny przekaza� do PAP komunikat - co samo w sobie by�o ewenementem - w kt�rym zdecydowanie zaprzeczano, aby 13 grudnia przewidziane by�y �jakiekolwiek ruchy wojsk niezwi�zane z d�ugookresowym planem szkolenia bojowego".

Napi�cie si�ga�o zenitu. W sklepach wszystkich rodzaj�w ogo�acano p�ki, b�yskawicznie pustosza�y stoiska na miejskich i osiedlowych targowiskach, gdzie na og� handlowano ziemniakami i marchewk�, a spod lady mi�sem i mas�em. Ludzie wykupowali gor�czkowo przydzia�y kartkowe, pod sklepami Peweksu dochodzi�o do b�jek, a w kilku miastach musia�a interweniowa� milicja. Na szosie ko�o Krasnegostawu dokonano zuchwa�ego napadu, porywaj�c wojskowy samoch�d cystern� z kilkunastoma tonami benzyny.

Jednocze�nie w zak�adach pracy komisje �Solidarno�ci" organizowa�y zebrania za��g. Niemal wsz�dzie wypowiadano si� za natychmiastowym og�oszeniem bezterminowego strajku powszechnego, a w niekt�rych fabrykach rozgrywa�y si� sceny jak ze s�ynnej ryciny Grottgera, kt�ra przedstawia�a kowali z 1863 roku osadzaj�cych kosy na sztorc i wyrabiaj�cych stalowe piki dla powsta�c�w. Z Gda�ska telefaksami rozsy�ano artyku� Jacka Kuronia Rz�d narodowy (w kt�rym nawo�ywa� on do stworzenia przez Zwi�zek, Ko�ci� i PZPR wsp�lnego rz�du ocalenia narodowego) oraz przygotowan� ju� wcze�niej przez Andrzeja Gwiazd� Instrukcj� na czas strajku generalnego. Po kraju kr��y�y najbardziej fantastyczne i sprzeczne pog�oski. Na przyk�ad, �e rano mia� miejsce desant sowieckich spadochroniarzy na lotniska w Warszawie, Gda�sku i Katowicach, a kolumny pancerne P�nocnej Grupy Wojsk Armii Sowieckiej zmierzaj� w stron� Szczecina, Wroc�awia i Poznania. Wedle jednych wojsko polskie otrzyma�o rozkaz pozostania w koszarach, wedle innych odwrotnie - dwa bataliony 6. Dywizji Spadochronowo-Powietrznej mia�aby jakoby okopywa� si� wzd�u� arterii wiod�cej z Ok�cia do centrum stolicy, jednostki Marynarki Wojennej wyj�� na red�, tworz�c zapor� wok� podej�� do port�w w Tr�jmie�cie, a na rozkaz Komitetu Obrony Kraju kolejarze mieli zablokowa� stacje graniczne.

W odr�nieniu od nader aktywnej poczty pantoflowej oficjalne media milcza�y. Nawet Radio Wolna Europa powtarza�o znane ju� wiadomo�ci, co wynika�o z faktu, i� korespondenci zagraniczni w Polsce byli wci�� zdezorientowani, a autor sensacyjnej informacji o przecieku nie odzywa� si�. Poza jednozdaniowym o�wiadczeniem Departamentu Stanu, �e administracja �nie posiada�a, ani nie posiada" �adnych informacji na temat �rzekomego planu wprowadzenia stanu wojennego w Polsce", brak by�o reakcji pa�stw zachodnich, a w stolicach obozu sowieckiego ograniczano si� do przekazywania komunikat�w PAP lub TASS. Wsz�dzie czekano na rozw�j wydarze�. Jedynie rzecznik prasowy Stolicy Apostolskiej podczas codziennego spotkania z dziennikarzami o�wiadczy�, �e Ojciec �wi�ty modli si� o pok�j w swojej ojczy�nie i �apeluje do wszystkich Rodak�w

o rozs�dek i trosk� o ludzi, kt�rzy s� najwy�szym dobrem Narodu". Dziwne, a zarazem niepokoj�ce by�o, i� milcza�a Moskwa.

Tego samego dnia (11 grudnia) w wiadomo�ciach o 18.00 r�wnocze�nie Polskie Radio i Radio Wolna Europa poda�y informacj� o zako�czeniu posiedzenia Komitetu Centralnego PZPR, na kt�rym przyj�to uchwa�� zatytu�owan�: Pok�j spo�eczny najwy�szym dobrem i jedyn� drog� wyj�cia z kryzysu. W komunikacie stwierdzono te�, �e Komitet Centralny �jednog�o�nie" popar� dotychczasowy sk�ad Biura Politycznego i Sekretariatu, co oznacza�o, i� w obliczu zagro�enia dosz�o do porozumienia mi�dzy frakcjami. Chwil� p�niej przekazano informacj�, �e w godzinach wieczornych w gmachu Sejmu odb�dzie si� spotkanie przedstawicieli rz�du i �Solidarno�ci", kt�rego gospodarzem b�dzie utworzony �na podstawie porozumienia zainteresowanych stron" Zesp� Dobrych Us�ug. W jego sk�ad wchodzi� mieli kardyna� Franciszek Macharski, profesor Klemens Szaniawski z Uniwersytetu Warszawskiego, cz�onek Rady Pa�stwa profesor Jan Szczepa�ski i J�zef Kuropieska, emerytowany genera�. Uspokoi�o to troch� nastroje, ale w niemal wszystkich du�ych zak�adach pracy na noc pozosta�y kilkusetosobowe grupy robotnik�w, bramy starannie zamykano i blokowano od wewn�trz ci�kim sprz�tem. Z siedzib zarz�d�w region�w �Solidarno�ci" wywo�ono do fabryk sprz�t poligraficzny, kasy i archiwa. Komisja Krajowa przenios�a swoje zasoby do Stoczni Gda�skiej. Moskwa wci�� milcza�a.

Na kr�tko przed powiadomieniem o zako�czeniu obrad Komitetu Centralnego rz�dowym samolotem przylecia� do Warszawy Lech Wa��sa wraz z cz�ci� cz�onk�w Komitetu Przygotowawczego, do kt�rych na Ok�ciu do��czy�o paru doradc�w �Solidarno�ci" i dzia�aczy Regionu Mazowsze. Wszyscy niezw�ocznie udali si� do siedziby Episkopatu, gdzie w obecno�ci biskupa Bronis�awa D�browskiego rozpocz�y si� gor�czkowe debaty nad ofert� odpr�enia z�o�on� przez w�adze. Wa��sa, kt�ry od pocz�tku opowiada� si� za tym, aby propozycj� rozm�w - ma�o precyzyjn�, ale jednak realn� - potraktowa� pozytywnie, przekona� nielicznych sceptyk�w. Szybko wi�c ustalono sk�ad delegacji �Solidarno�ci" i warunki brzegowe zbli�aj�cych si� negocjacji.

Mniej wi�cej w tym samym czasie w gmachu Urz�du Rady Ministr�w, wok� kt�rego zostali rozstawieni �o�nierze Czerwonych Beret�w, w salce konferencyjnej przy gabinecie premiera zebra�o si� grono oko�o 10 os�b nale��cych do naj�ci�lejszego kr�gu elity w�adzy, zwane �Dyrektoriatem". W odleg�ej o rzut beretem ambasadzie sowieckiej znajdowali si�: dow�dca wojsk Uk�adu Warszawskiego marsza�ek Wiktor Kulikow, kt�ry ju� od kilku dni przebywa� w Warszawie, ambasador Boris Aristow oraz genera� Witalij Paw��w, szef rezydentury KGB w Warszawie. W czasie narady do ministra spraw wewn�trznych, genera�a Czes�awa Kiszczka, co par� minut podchodzi� dy�urny oficer Biura Ochrony Rz�du i wr�cza� mu notatk�, kt�r� minister po przeczytaniu przekazywa� premierowi. By�y to streszczenia z pods�uchu umieszczonego w siedzibie Episkopatu. Z uwagi na szybko��, z jak� grono to podejmowa�o decyzje, nale�y s�dzi�, �e wi�kszo�� z nich by�a wcze�niej - zapewne w ci�gu minionej nocy - przygotowana i chodzi�o tylko o ich aktualizacj� po sonda�u, jakim by�o posiedzenie Komitetu Centralnego PZPR, oraz po pierwszych reakcjach �Solidarno�ci".

Pod wiecz�r w gmachu Sejmu dosz�o do spotkania obu delegacji, kt�remu przewodniczyli na zmian� kardyna� Franciszek Macharski i profesor Jan Szczepa�ski. W�adze reprezentowali sekretarz KC Kazimierz Barcikowski, uwa�any za lidera �betonu" partyjnego, sekretarz KC Stefan Olszowski, wicepremier i szef Antykryzysowego Sztabu Operacyjnego Janusz Obodowski oraz cz�onek Biura Politycznego, ekonomista, profesor Zbigniew Messner. Ze strony �Solidarno�ci" przybyli wiceprzewodnicz�cy Komisji Krajowej Stanis�aw W�do�owski, przewodnicz�cy zarz�du Regionu Mazowsze Zbigniew Bujak oraz doradcy - ekonomista profesor Witold Trzeciakowski i mecenas Jan Olszewski. Oczywiste jest, i� pewne preliminaria porozumienia by�y om�wione ju� wcze�niej w trakcie rozm�w w sprawie przyjazdu Wa��sy do Warszawy, niemniej jednak debata nie przebiega�a g�adko i parokrotnie odbywa�y si� konsultacje telefoniczne - jedni dzwonili do Jaruzelskiego, drudzy do Wa��sy, kt�ry w towarzystwie kilku os�b jad� kolacj� w hotelu �Solec". Mo�na jednak powiedzie�, �e obie strony skazane by�y na wypracowanie koncepcji dalszych dzia�a�. By� ju� p�ny wiecz�r, oko�o 23.00, gdy obie delegacje i cz�onkowie Zespo�u Dobrych Us�ug spotkali si� z dziennikarzami. Obok kilku reporter�w z radia i jednej ekipy telewizyjnej obecni byli korespondenci zagraniczni i nieliczni dziennikarze z biuletynu zwi�zkowego �AS", �Trybuny Ludu", ��o�nierza Wolno�ci" i �Tygodnika Solidarno��", kt�rego redaktor naczelny, Tadeusz Mazowiecki, uzyska� zgod� cenzury na wydrukowanie sobotniego nadzwyczajnego wydania pisma.

Wsp�lny komunikat obu stron odczyta� profesor Klemens Szaniawski. Pomijaj�c zwyczajowo pompatyczn� preambu��, do najwa�niejszych uzgodnie� nale�a�y: wycofanie z Sejmu rz�dowego projektu Ustawy o nadzwyczajnych pe�nomocnictwach, zobowi�zanie rz�du do ponownego uruchomienia Wy�szej Oficerskiej Szko�y Po�arniczej i przyj�cia na studia wszystkich uczestnik�w strajku, odwo�anie zapowiadanej manifestacji �Solidarno�ci", zobowi�zanie Zwi�zku do powstrzymania si� przez dwa miesi�ce od strajk�w na poziomie ponadzak�adowym, z tym �e na taki sam okres nast�pi zamro�enie cen �ywno�ci, opa�u i energii oraz artyku��w dla dzieci, a strajkowy Komitet Przygotowawczy zostanie zlikwidowany. Postanowiono te� wznowi�, zawieszone 17 pa�dziernika, rozmowy na tematy gospodarcze, w kt�rych trakcie mia�y zosta� om�wione propozycje �Solidarno�ci" powo�ania Spo�ecznej Rady Gospodarki Narodowej i spo�ecznej kontroli eksportu �ywno�ci, a tak�e nowe projekty �powa�nych zmian" w zarz�dzaniu przedsi�biorstwami pa�stwowymi oraz ustawy dotycz�ce swobody dzia�alno�ci gospodarczej. Kolejna cz�� ustale� dotyczy�a utworzenia grupy negocjacyjnej, kt�ra zajmie si� zmianami w ordynacji wyborczej do rad narodowych w celu �dalszej ich demokratyzacji", mo�liwo�ci� utworzenia og�lnopolskiej reprezentacji samorz�d�w pracowniczych maj�cej �znaczne uprawnienia" oraz pracami nad �szerszym udost�pnieniem" �rodk�w masowego przekazu organizacjom spo�ecznym (�w tym zawodowym") i zwi�zkom wyznaniowym. Ta sama grupa mia�a zaj�� si� problemem �instytucjonalizacji dialogu spo�ecznego na bazie partnerskiej, demokratycznej i uwzgl�dniaj�cej rzeczywisty zasi�g organizacyjny oraz poparcie spo�eczne". W komunikacie tak�e napisano, �e mog� powstawa� zespo�y robocze zajmuj�ce si� poszczeg�lnymi zagadnieniami, a rozmowy powinny si� zacz�� �tak szybko, jak na to pozwol� warunki techniczne", jednak nie p�niej ni� przed �wi�tami Bo�ego Narodzenia. Na zako�czenie profesor Szaniawski doda� od siebie, �e nie jest to jeszcze �nowa umowa spo�eczna", kt�ra wydaje si� niezb�dna do ratowania kraju przed gospodarcz� i cywilizacyjn� katastrof�, ale dobra podstawa, aby tak� umow� stworzy�. Dziennikarze nie mieli mo�liwo�ci zadawania pyta�.

�atwo domy�li� si�, �e od chwili zapowiedzi odbycia rozm�w sprawa ta sta�a si� hitem w mediach elektronicznych na ca�ym �wiecie, a przynajmniej w tej cz�ci, w kt�rej nie zapad�a jeszcze noc. Korespondenci przebywaj�cy w Polsce ��dali od swych redakcji dos�ania pomocnik�w i sprz�tu: z Wiednia i Berlina wyruszyli do Warszawy dziennikarze �obs�uguj�cy" Europ� �rodkowo-Wschodni�, a Ted Turner, w�a�ciciel CNN, nowej stacji telewizyjnej w Stanach Zjednoczonych, postanowi� wyczarterowa� samolot i wys�a� do Polski kilkunastoosobow� ekip� telewizyjn�.

Po �wiecie przetacza�y si� fale komentarzy i spekulacji. Znany specjalista od spraw polskich, paryski politolog Alexandre Poissier, stwierdzi�, �e jest absolutnie niemo�liwe, aby genera� Jaruzelski podj�� tak� decyzj� bez zgody Moskwy, ale ekspert BBC, Eugene Pitch, by� zdania, �e polski lider zagra� va ban�ue i postawi� Sowiet�w przed faktem dokonanym. Giinther Schmalz z Deutsche Welle przepowiada�, �e najdalej w ci�gu 2-3 tygodni Sowieci doprowadz� do usuni�cia Jaruzelskiego, a w�adz� przejm� �twardog�owi". Sugerowa�, �e to oni mogli zainspirowa� przeciek, �eby skompromitowa� genera�a. W dziennikach telewizyjnych przypominano scen� z podpisywania porozumienia w Stoczni Gda�skiej i s�owa Wa��sy o dogadaniu si� �jak Polak z Polakiem". Telefony Komisji Krajowej �Solidarno�ci", najbardziej znanych dzia�aczy �Solidarno�ci" i opozycji oraz biura Rzecznika Rz�du i centrala Komitetu Centralnego PZPR by�y nieustannie zaj�te i tylko nielicznym udawa�o si� wyrwa� po par� zda� od Jacka Kuronia, Adama Michnika, Andrzeja Gwiazdy czy dy�urnego urz�dnika z biura rzecznika rz�du, kt�ry sprawia� wra�enie lekko wystraszonego. Lech Wa��sa odmawia� jakichkolwiek komentarzy, a do gabinetu premiera nikt nawet nie usi�owa� dzwoni�. Tymczasem radio moskiewskie i media pa�stw komunistycznych wci�� przekazywa�y, jako trzeci� lub czwart� wiadomo�� dnia, komunikaty PAP i TASS na temat Polski.

Wolniejsza by�a reakcja �wiatowych rz�d�w. Dopiero gdy rozpocz�o si� spotkanie w Sejmie, rzecznik Bia�ego Domu, podczas kr�tkiego briefingu dla dziennikarzy, z�o�y� w imieniu prezydenta Ronalda Reagana deklaracj� wyra�aj�c� �szczere i z g��bi serca p�yn�ce" przekonanie, �e sprawy w Polsce przybra�y pomy�lny obr�t i nale�y wesprze� Polak�w w ich d��eniach, aby �y� godnie. Przypomnia�, i� administracja podj�a ju� decyzj� o przyznaniu Polsce 100 milion�w dolar�w po�yczki i doda�, i� �w najbli�szym czasie" prezydent zaproponuje sojusznikom wsp�lne udzielenie �Polsce, a wi�c Polakom" znacznej pomocy finansowej i gospodarczej. Premier Francji, Pierre Mauroy, stwierdzi� w wywiadzie radiowym, �e Polacy niezale�nie od politycznych opcji - �tak jak ju� parokrotnie w ci�gu minionego p�tora roku, tak i teraz" pokazali �wiatu, i� s� prawdziwymi patriotami i nikt nie uczyni� wi�cej dla pokoju na kontynencie ni� nar�d uwa�any do tej pory za �chorego cz�owieka Europy". Premier Francji wspomnia� te� mimochodem, �e podczas dopiero co odwo�anej wizyty w Polsce mia� zamiar wr�czy� premierowi Jaruzelskiemu w upominku zabytkow� szabl�. Teraz uzna�, i� bardziej stosownym prezentem b�dzie zabytkowy komplet szach�w.

Zastanawiaj�ce by�o, �e Sowieci nabrali wody w usta. Jedni komentatorzy uwa�ali, i� I sekretarz Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Zwi�zku Radzieckiego (KPZR), Leonid Ilijcz Bre�niew, po prostu czeka na rozw�j wydarze� i musi mie� troch� czasu, aby przygotowa� odpowied�. Inni twierdzili, i� jest to �oczywista oznaka bezradno�ci i s�abo�ci Moskwy", kt�ra uwik�ana w wojn� w Afganistanie nie jest w stanie podj�� dzia�a�, kt�rymi parokrotnie ju� grozi�a Polakom. Nie brakowa�o i takich, kt�rzy przekonywali, �e na Kremlu dosz�o do g��bokiego podzia�u na tle wydarze� nad Wis��, co uniemo�liwia�o szybk� reakcj�. Interpelowani przez szef�w o opini� na temat tego, co dzieje si� w Moskwie, analitycy agencji wywiadowczych CLA, MI-6, BND czy DGSE bezradnie rozk�adali r�ce. Nawet kierownictwo Mossadu nie by�o w stanie nic sensownego powiedzie� swojemu premierowi. Niew�tpliwie jednak �co�" musia�o si� tam sta�.

Rozwi�zanie zagadki, przynajmniej cz�ciowe, przynios�o poranne wydanie rosyjskiej �Prawdy". Na pierwszej stronie znajdowa�a si� informacja, i� poprzedniego dnia, w trakcie posiedzenia Prezydium KC KPZR, �uleg� pewnemu pogorszeniu" stan zdrowia I sekretarza, towarzysza Bre�niewa, kt�ry znajduj� si� �pod troskliw� opiek� lekarzy", a jego �yciu �z ca�� pewno�ci� nic nie zagra�a". Autor komentarza W spokoju pracuje si� wydajniej, podpisany jako �W. Aleksandr�w" (co oznacza�o, i� tekst wyra�a pogl�dy kierownictwa KPZR), stwierdza�, i� �wbrew rozsiewanym przez wrog�w pog�oskom" podczas posiedzenia nie zajmowano si� wydarzeniami w �bratniej Polsce", co mia�o jakoby przyczyni� si� do k�opot�w zdrowotnych I sekretarza. Napisa� tak�e, �e tematem obrad by� referat, kt�ry na najbli�szym posiedzeniu Komitetu Centralnego, wyznaczonym na niedziel� 13 grudnia, wyg�osi cz�onek Biura Politycznego, sekretarz KC Michai� Gorbaczow. Tytu� referatu brzmi: O dalsz� popraw� sk�adowania zbior�w zb� w okresie zimowym, a posiedzenie b�dzie po�wi�cone sprawom rolnictwa, za kt�re Gorbaczow jest odpowiedzialny. Jednak w opublikowanym na trzeciej stronie porz�dku obrad Komitetu Centralnego, obok punktu o przechowywaniu ziarna (i dyskusji nad nim), znalaz� si� tak�e punkt okre�lony enigmatycznie jako �sprawy organizacyjne". Sergio Mascarpone, korespondent w Moskwie w�oskiej Telewizji Rai Uno, z kt�rym po��czy� si� telefonicznie redaktor prowadz�cy poranny przegl�d w�oskiej prasy, zwr�ci� uwag�, i� wieczorem poprzedniego dnia z uczestnikami odbywaj�cego si� w Teatrze Wielkim kongresu �weteran�w pracy socjalistycznej" spotkali si� - jak to okre�lono w komunikacie TASS - �weterani pracy partyjnej", cz�onkowie Prezydium KC Michai� Sus�ow, Dmitrij Ustinow i Andriej Gromyko. W�oski dziennikarz uzna�, �e mo�e to oznacza�, i� ca�a tr�jka niebawem odejdzie na emerytur�. Poniewa� z nich tylko Sus�ow jest starszy od Bre�niewa - kontynuowa�, dobrze poinformowany, gdy� zbli�ony do w�oskich komunist�w,

dziennikarz - nie mo�na wykluczy�, �e �sprawy organizacyjne" oznacza� b�d� generaln� zmian� pokoleniow� w kierownictwie. Hipotez� t� popar� profesor Zbigniew Brzezi�ski, kt�ry z uwagi na r�nice czasu wypowiada� si� nieco p�niej. Wyw�d opar� na swoich dawniejszych analizach o �wyczerpywaniu si�, zar�wno pod wzgl�dem ideologicznym, jak i biologicznym" pokolenia, kt�re w czynne �ycie polityczne wesz�o w okresie Wielkiej Czystki, a pierwsze wa�niejsze stanowiska obj�o w czasie Wojny Ojczy�nianej. By�o wi�c uformowane przez tryumfuj�cy stalinizm.

Mimo uspakajaj�cych opini� rezultat�w wieczornego spotkania przedstawicieli rz�du i �Solidarno�ci", od przedpo�udnia w Polsce wrza�o. W setkach zak�ad�w pracy odbywa�y si� zebrania �Solidarno�ci", podczas kt�rych pojawia�y si� liczne g�osy, i� wobec oczywistych objaw�w s�abo�ci ekipy Jaruzelskiego i kryzysu, jaki zarysowa� si� w Zwi�zku Sowieckim, nale�y wzmocni� nacisk na w�adze, stawiaj�c problem zasadniczych zmian ustrojowych, a przede wszystkim wolnych wybor�w do Sejmu. Jednak gdy przychodzi�o do uchwalania rezolucji, niemal zawsze przeg�osowywano znacznie mniej radykalne wnioski za udzieleniem pe�nego poparcia Lechowi Wa��sie i delegacji do rozm�w z w�adzami. Oko�o po�udnia blisko 40 (na 107) cz�onk�w Komisji Krajowej �Solidarno�ci" za��da�o natychmiastowego zwo�ania posiedzenia oraz wyrazi�o sprzeciw wobec zapisu o powstrzymaniu akcji strajkowych i rozwi�zaniu komitet�w strajkowych. �Musimy by� w ka�dej chwili gotowi - pisano w o�wiadczeniu - do odparcia ataku na Zwi�zek". W odpowiedzi Wa��sa, w wyst�pieniu natychmiast upowszechnionym przez media oficjalne, w radiow�z�ach i Radiu Wolna Europa, rzuci� has�o ��Solidarno�� nie da si� sk��ci�!" Aby pozosta� w zgodzie z tym has�em, o�wiadczy�, i� �jest za tym, aby w najbli�szym czasie" odby�o si� posiedzenie Komisji Krajowej, na kt�rym om�wione zostan� wszystkie sprawy zwi�zane z now� sytuacj�. �Teraz ju� nie damy si� w�adzy oszuka�" - rzuci� na zako�czenie.

Pe�ne poparcie dla rozm�w i nadziej� na osi�gni�cie porozumienia wyrazi�a zwo�ana ad hoc Rada G��wna Episkopatu, za� papie� Jan Pawe� II zupe�nie niespodziewanie udzieli� Telewizji Polskiej parominutowego wywiadu na �ywo. Apelowa� w nim do obu stron, ale przede wszystkim do �wszystkich, znajduj�cych si� w tak trudnej sytuacji Rodak�w", o umiar, rozs�dek i nieuleganie emocjom. �Pojawia si� okazja - m�wi� Ojciec �wi�ty - aby sprawy w Ojczy�nie rozstrzygane by�y przez Nar�d i dla jego dobra". Wezwa� te�, aby nazajutrz wierz�cy w modlitwie, za� �niewierz�cy w namy�le", szukali �w�a�ciwych dr�g wiod�cych ku odrodzeniu Polski". W niedziel�, 13 grudnia, mo�na by�o odnie�� wra�enie, �e w Polsce nie ma niewierz�cych - ko�cio�y trzeszcza�y w szwach, a wi�kszo�� przyby�ych na niedzielne msze musia�a pozosta�, mimo mrozu, na zewn�trz. T�umy kl�cz�ce na �niegu robi�y mocne wra�enie na zachodnich dziennikarzach, a ich zdj�cia nieustannie pokazywane by�y przez dziesi�tki stacji telewizyjnych.

Tymczasem od sobotniego za� poranka w gmachu Urz�du Rady Ministr�w obradowa� �Dyrektoriat". Zebrani byli zdezorientowani tym, co dzia�o si� w Moskwie, zw�aszcza �e ambasador Aristow nie odbiera� telefon�w, wsz�dobylscy do tej pory Kulikow i Paw��w jakby zapadli si� pod ziemi�, Kazimierz Olszewski, ambasador Polski w Moskwie, nie zd��y� wr�ci� z wycieczki na Zachodni� Syberi�, a jego zast�pcy wiedzieli tyle, ile przeczytali w �Prawdzie". Powa�ny problem postawi� genera� Czes�aw Kiszczak: czy w dalszym ci�gu inicjowa� i podtrzymywa� wewn�trzne konflikty w �Solidarno�ci", czy te� jednoznacznie poprze�, skupion� wok� Wa��sy, frakcj� umiarkowan�. W sprawie tej, jako �niezwykle pilnej", interpelowa�o go kierownictwo S�u�by Bezpiecze�stwa, kt�re zwraca�o uwag�, i� powstaj� techniczne k�opoty z kontaktowaniem sieci agenturalnej. Wezwano wi�c wiceministr�w Bogus�awa Stachur� i W�adys�awa Po�og�, kt�rzy omawiaj�c niekt�re szczeg�y prowadzonych dzia�a� operacyjnych, powiadomili jednocze�nie, i� funkcjonariusze SB s� �troch� zdezorientowani" wznowieniem rozm�w z �Solidarno�ci�". Genera� Florian Siwicki, szef Sztabu Generalnego i od niedawna zast�pca cz�onka Biura Politycznego, twierdzi� stanowczo, i� nastroje w kadrze oficerskiej s� bardzo dobre i wojsko �ca�kowicie popiera" genera�a Jaruzelskiego oraz ostatnie decyzje, kt�re maj� przecie� - podkre�li� - charakter taktyczny i �zosta�y wymuszone okoliczno�ciami". Doda� te�, i� je�li Ministerstwo Spraw Wewn�trznych ma problemy z dzia�alno�ci� operacyjn�, mo�na zaktywizowa� kontrwywiad wojskowy. Wyrazi� nadziej�, �e �towarzysze z MSW" sprawnie przeka�� niekt�re kontakty i cz�� �rodk�w technicznych. Jaruzelski uzna�, i� jest to dobry pomys�, a potencja� Wojskowej S�u�by Wewn�trznej powinien by� w pe�ni wykorzystywany. Podkre�li�, �e nale�y utrzyma� dotychczasow� lini� podsycania konflikt�w w obozie przeciwnika. Konieczne jest - powiedzia�, zwracaj�c si� do Olszowskiego i Rakowskiego - aby linia ta by�a �z ca�� moc�" obecna w pionie propagandy, kt�ry jest wa�niejszy ni� dzia�alno�� agenturalna. Spotkanie zako�czono z uwagi na zaplanowane posiedzenie Biura Politycznego, zwo�ane w celu om�wienia taktyki negocjacji. A tak�e - dorzuci� I sekretarz - poniewa� spodziewa si�, �e w najbli�szych godzinach b�dzie mia� rozmow� telefoniczn� (�a mo�e nawet spotka si� osobi�cie") z towarzyszami z kierownictwa KPZR. �Jutro, na szcz�cie, jest niedziela i mamy troch� czasu" - doda� na zako�czenie.

Wczesnym rankiem 13 grudnia grupy oficer�w z G��wnego Zarz�du Szkolenia Bojowego pojawi�y si� w sztabach okr�g�w wojskowych, rodzaj�w si� zbrojnych i wojew�dzkich komitet�w obrony, gdzie pobra�y ca�� dokumentacj� dotycz�c� wprowadzenia Stanu �W" i przewioz�y j� do siedziby Sztabu Generalnego. Podobne dzia�ania podj�o Ministerstwo Spraw Wewn�trznych w instancjach resortu oraz w resortach cywilnych, takich jak Ministerstwo Sprawiedliwo�ci i Ministerstwo ��czno�ci. Do godzin popo�udniowych w terenie w�a�ciwie nie pozosta�y �lady na pi�mie o tym, co mia�o zacz�� si� o 6.00. Nie odwo�ano jednak, ani w wojsku, ani w Ministerstwie Spraw Wewn�trznych, stan�w podwy�szonej gotowo�ci, kt�re obowi�zywa�y ju� od 10 grudnia. Wszystko to przebiega�o w miar� sprawnie, cho� nie unikni�to chaosu, zw�aszcza w sztabach niekt�rych dywizji pancernych. Zdarza�o si� na przyk�ad, �e brakowa�o jakich� map, przepad�o gdzie� troch� kopert z blankietami asygnat na paliwo. W pewnej jednostce tajna koperta by�a ca�kowicie przemoczona po zalaniu koniakiem (�gruzi�ski" - stwierdzi� przyby�y oficer). Nieporozumienia powsta�y tam, gdzie mia�y operowa� wsp�lne, polsko-sowieckie patrole wojskowe (na przyk�ad w Legnicy), gdy� dow�dztwo P�nocnej Grupy Wojsk nie otrzyma�o z Moskwy rozkaz�w i Sowieci upierali si�, �e zgodnie z planem nale�y przeprowadzi� �wiczenia tych patroli i �sprawdzi�, czy wszyscy towarzysze polscy znaj� wystarczaj�co dobrze j�zyk rosyjski".

Nic dziwnego, �e rozkaz�w takich nie by�o, gdy� dopiero w po�udnie - niemal tu� przed posiedzeniem Komitetu Centralnego KPZR - dosz�o na podmoskiewskim lotnisku wojskowym do �ci�le utajnionego spotkania Jaruzelskiego, Siwickiego, Olszowskiego i Barcikowskiego z szefem KGB Jurijem Andropowem, ministrem obrony ZSRR Dymitrem Ustinowem, g��wnodowodz�cym Wojskami Pa�stw Stron Uk�adu Warszawskiego Wiktorem Kulikowem i cz�onkiem Biura Politycznego Michai�em Gorbaczowem. Genera� Jaruzelski najpierw kurtuazyjnie zapyta� o stan zdrowia Leonida Ilijcza, na co us�ysza�, i� jest �niez�y, ale aktywno�� chorego na pewien czas wykluczona". Nast�pnie poinformowa� o dzia�aniach podj�tych przez Ministerstwo Spraw Wewn�trznych i Wojskow� S�u�b� Wewn�trzn� w celu wykrycia �r�d�a przecieku. Najbardziej prawdopodobna - powiedzia� - jest hipoteza, i� zbieg�y miesi�c wcze�niej do Stan�w Zjednoczonych pu�kownik Ryszard Kukli�ski, kt�ry du�o wiedzia� o przygotowaniach, ale nie zna� konkretnej daty, mia� wsp�lnika w Sztabie Generalnym, kt�ry pozosta� na stanowisku po ucieczce zdrajcy. W ka�dym razie wszystkie pomieszczenia Zarz�du Operacyjnego zosta�y opiecz�towane i prowadzone s� w nich intensywne badania daktyloskopijne, a oficer�w skierowano na urlopy bez prawa opuszczania Warszawy. Podobne dzia�ania zosta�y podj�te w Sekretariacie Komitetu Obrony Kraju, gdzie tak�e mog�o by� �r�d�o przecieku. Andropow stwierdzi�, i� wywiad KGB i GRU otrzyma�y ju� rozkazy zaj�cia si� t� spraw�, a genera� Paw��w i jego ludzie w Polsce od dw�ch dni w istocie tylko nad tym pracuj�. Oczywi�cie �w kontakcie z polskimi towarzyszami" - doda�.

Sta�o si� nieszcz�cie, kontynuowa� najpewniejszy pretendent do schedy po Bre�niewie, ale trzeba z tego wybrn��, tote� kierownictwo KPZR, wyra�aj�c trosk� o powodzenie manewru, kt�ry podj�o polskie kierownictwo, akceptuje jego decyzje. Doda� te�, i� wobec bardzo ograniczonych mo�liwo�ci udzielenia Polsce znacz�cej pomocy gospodarczej - a przede wszystkim po�yczki dewizowej w wysoko�ci 5 miliard�w dolar�w, o kt�r� si� ubiegano - pomys�y, aby id�c na chwilowe ust�pstwa wobec si� antysocjalistycznych i kontrrewolucyjnych, uzyska� nowe kredyty i dotacje od pa�stw kapitalistycznych, oraz przyj�cia Polski do Mi�dzynarodowego Funduszu Walutowego, uwa�a za interesuj�ce, cho� obarczone ryzykiem pog��bienia zale�no�ci gospodarczej i technologicznej od Zachodu, kt�ra i tak jest zbyt du�a. Po kolei Jaruzelski i Olszowski, kt�ry, jako uwa�any za lidera frakcji �twardog�owych", by� bardzo wiarygodny dla Sowiet�w (i zapewne dlatego Jaruzelski zabra� go z sob�), jednym g�osem zapewniali, i� w pe�ni zdaj� sobie z tego spraw�. �Jednak uwa�ali�my - m�wili - i� dekonspiracja terminu wprowadzenia stanu wojennego zniweczy efekt zaskoczenia i doprowadzi do sytuacji, w kt�rej konieczna by�aby bezpo�rednia pomoc wojskowa bratnich armii, nie potrafili�my znale�� innego wyj�cia". Czasu by�o bardzo ma�o i nie zdo�ano odpowiednio precyzyjnie skonsultowa� sprawy z przyjaci�mi. By� to zapewne b��d, gdy� postawi� ich w niezr�cznej sytuacji. Barcikowski doda�, i� jednym z argument�w za cofni�ciem decyzji by�y wypowiedzi Niko�aja Bajbakowa, szefa Gosp�anu, kt�ry podczas niedawnej wizyty w Warszawie jednoznacznie stwierdzi�, �e �absolutnie nie dysponujemy �adnymi nadwy�kami surowcowymi - szczeg�lnie surowc�w energetycznych - ani dewizowymi". W takiej sytuacji sztywna realizacja przyj�tego planu i zwi�zane z ni� gwa�towne pogorszenie zaopatrzenia ludno�ci zapewne doprowadzi�yby do wojny domowej. A to przecie� nie le�y w interesie nie tylko Polski, ale przede wszystkim ca�ej wsp�lnoty socjalistycznej. Sowieci potakiwali. Tak wi�c, konkludowa� z kolei Jaruzelski, b�dziemy musieli jeszcze jaki� czas brn�� przez dotychczasowy stan rzeczy, stosowa� �rodki polityczne, administracyjne i operacyjne. Ale przecie� nikt - z wielkiej wci�� jeszcze rzeszy polskich komunist�w - nie ma z�udze�, i� uda si� skutecznie rozcz�onkowa� i wch�on�� �Solidarno��". Mo�e pewna �chwila odpr�enia" i poprawa sytuacji gospodarczej u�atwi dalsze dzia�ania? Jednak - zako�czy� - ponowne podj�cie decyzji, z kt�rej musieli�my si� teraz wycofa�, b�dzie zapewne nieuniknione. Andropow zadeklarowa� wszechstronn� - �w miar� mo�liwo�ci" tak�e gospodarcz� - pomoc. Sytuacja wymaga, doda�, bardzo �cis�ej wsp�pracy oraz ulepszenia wzajemnej komunikacji. Zasugerowa� skierowanie do Moskwy na stanowisko ambasadora osoby o odpowiednim autorytecie politycznym i osobistym. Stwierdzi� te�, �e bierze na siebie uspokojenie przyw�dc�w NRD i Czechos�owacji, Ericha Honeckera i Gustava Husaka, kt�rzy w sobot� parokrotnie ju� dzwonili do Moskwy, a zapewne nawet dyskretnie spotkali si�. Maj� oni s�uszne powody do niepokoju, gdy� infekcja z Polski jest bardzo gro�na, co i my odczuwamy na Litwie czy Ukrainie. Termin �kordon sanitarny" �le si� kojarzy, ale - kontynuowa� Andropow - nale�y lepiej kontrolowa� wyje�d�aj�cych z Polski. Nie by�y to najlepsze s�owa na po�egnanie, ale Polacy przyj�li je ze zrozumieniem, gdy� pami�tali Prask� Wiosn� i obawy, kt�re w�wczas sami mieli.

Genera� Wojciech Jaruzelski mia� racj�, a swoj� drog� Polacy pos�uchali Ojca �wi�tego - w ci�gu niedzieli �modlitw i namys�u" emocje wyra�nie opad�y. Nie zak��ci� ich nawet przykry, cho� drobny incydent. Okaza�o si�, �e dyrektor drukarni odm�wi� wykonania nadzwyczajnego wydania �Tygodnika Solidarno��", gdy� na pi�mie z cenzury brakowa�o koniecznej kontrasygnaty Centralnego Zjednoczenia Przemys�u Papierniczego, a wi�c gwarancji, �e drukarnia dostanie dodatkowy przydzia� papieru gazetowego. �A przecie� na toaletowym nie b�d� panu drukowa�" - �miej�c si�, odpowiedzia� w�ciek�emu Tadeuszowi Mazowieckiemu. Zreszt� o papier toaletowy by�o chyba trudniej ni� o gazetowy.

Podczas poniedzia�kowego posiedzenia Komisji Krajowej �Solidarno�ci" szeregi radyka��w stopnia�y do oko�o 20 os�b, bo tyle tylko g�osowa�o przeciwko uchwale akceptuj�cej dzia�alno�� delegacji, kt�ra odby�a rozmowy w Sejmie. By� mo�e wp�yn�� na to fakt, i� jednym z promotor�w sprzeciwu by� podejrzewany o niejasne kontakty z SB przewodnicz�cy Zarz�du Regionu w Pile Eligiusz Naszkowski. Zapewne jednak kluczowe znaczenie mia�o wyja�nienie si� - przynajmniej cz�ciowe sytuacji na Kremlu: na posiedzeniu Komitetu Centralnego KPZR Leonid Bre�niew wybrany zosta� na nowo utworzone, honorowe, stanowisko Przewodnicz�cego KPZR, z Prezydium odeszli Michai� Sus�ow i Andriej Gromyko, stanowisko I sekretarza obj�� zgodnie z oczekiwaniami Jurij Andropow, a ponadto powo�ano dw�ch jego oficjalnych zast�pc�w: marsza�ka Dmitrija Ustinowa, reprezentanta kompleksu militarnego-przemys�owego, i ostro pr�cego ku g�rze Michai�a Gorbaczowa. Do Biura Politycznego dokooptowany zosta� Witalij Fiedorczuk, kt�ry po Andropowie obj�� KGB. W ten spos�b w najwy�szym organie wykonawczym sowieckich w�adz byli szefowie obu �si�owych struktur", co oznacza�o, i� sytuacja w Moskwie jest ustabilizowana.

Ju� w �rod�, 16 grudnia, odby�o si� w Pa�acu Namiestnikowskim w Warszawie pierwsze spotkanie grupy negocjuj�cej sprawy gospodarcze. Trudniejsze okaza�o si� powo�anie przedstawicieli �Solidarno�ci" do grupy negocjacyjnej okre�lanej jako �polityczna". O ile �gospodarcz�" kierowali jak poprzednio ze strony zwi�zku Grzegorz Palka, a w imieniu rz�du Marian Krzak, o tyle o sk�ad i kierownictwo delegacji zwi�zkowej do rozm�w na tematy polityczne i ustrojowe wybuch� d�ugi sp�r: Wa��sa widzia� na tym stanowisku Bronis�awa Geremka, wi�kszo�� cz�onk�w Prezydium Komisji Krajowej uwa�a�a, �e powinien by� to kto� z ich grona, za� biskup Jerzy D�browski w poufnych rozmowach wskazywa� na Andrzeja Stelmachowskiego. Na r�nych naradach pada�y te� nazwiska Jacka Kuronia, Tadeusza Mazowieckiego, Jerzego Kropiwnickiego czy Jana Olszewskiego. Uwa�nie �ledzone i szeroko relacjonowane oraz komentowane przez media pa�stwowe targi i k��tnie przeci�gn�y si� do �wi�t i rozmowy zacz�y si� w praktyce dopiero w nowym roku. Na czele delegacji rz�dowej stan�� stosunkowo ma�o znany profesor politologii, od niedawna sekretarz Komitetu Centralnego PZPR, Marian Orzechowski, za� �solidarno�ciowej" Miros�aw Krupi�ski, wiceprzewodnicz�cy Zwi�zku. Obie decyzje personalne mog�y by� odczytywane jako �wiadome obni�anie rangi tych negocjacji.

Wyra�nie brakowa�o impetu, kt�ry mog�oby nada� chyba tylko spotkanie na najwy�szym szczeblu. Jednak mimo wysi�k�w biskupa D�browskiego, a nawet osobistego zaanga�owania si� prymasa Glempa, Jaruzelski wymawia� si� grzecznie, lecz stanowczo. Jeszcze silniejsze opory mia� Wa��sa, zwykle akceptuj�cy propozycje ludzi Ko�cio�a. Cho� uda�o mu si� bez wi�kszych problem�w przekona� Komisj� Krajow� do odrzucenia wniosku radyka��w o powo�anie �specjalnej komisji niezale�nych prawnik�w" do przeprowadzenia �ledztwa w sprawie przygotowania stanu wojennego, to jednak najwyra�niej czu� niesmak po tym, co ujawniono w przecieku. Minister Jerzy Urban parokrotnie zaprzecza� �nieuprawnionym pog�oskom" o tym, �e 13 grudnia mia� by� wprowadzony stan wojenny, ale nikt mu nie wierzy�. A najmniej Wa��sa. Daleko by�o od euforycznej atmosfery z 31 sierpnia 1980 roku. Teraz trudno by�oby m�wi� o dogadaniu si� �jak Polak z Polakiem", skoro jeden z nich by� oszustem. Tak czy inaczej, negocjacje toczy�y si� powoli, kolejne komunikaty by�y ma�o konkretne, a opinia publiczna coraz mniej si� nimi interesowa�a. Temperatura ��ycia wewn�trznego" �Solidarno�ci" zawsze tak wysoka, wyra�nie obni�a�a si�. Posiedzenie Komisji Krajowej �Solidarno�ci", kt�re odby�o si� 4 stycznia, po�wi�cone by�o tak ma�o ekscytuj�cemu problemowi jak rola sekcji bran�owych w zwi�zku, przy czym nawet z tej okazji da�o si� zauwa�y� pewne konflikty i rywalizacj� mi�dzy dzia�aczami z region�w a tymi, kt�rzy zajmowali si� bran�ami. Wa��sa par� razy wyje�d�a� za granic� (od Watykanu poczynaj�c), a ka�da taka podr� trwa�a kilka dni i zabiera�o si� w ni� nawet po kilkunastu czo�owych dzia�aczy zwi�zku i ekspert�w.

Na arenie mi�dzynarodowej nic lub niewiele dzia�o si� w sprawie Polski. Wprawdzie w �wi�tecznym or�dziu prezydent Reagan ciep�o wypowiada� si� o Polsce i - by� mo�e nie�wiadomie powtarzaj�c slogan Bre�niewa - stwierdzi�, i� �nie pozostawimy Polak�w w biedzie", ale nowe decyzje o pomocy nie zapada�y. Specjalny wys�annik Bia�ego Domu, Lawrence Eagleburger, kr��y� mi�dzy Pary�em, Bonn, Londynem i Bruksel�, jednak nic z tego nie wynika�o. Premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher by�a zaanga�owana w walk� ze swoimi zwi�zkami zawodowymi i narastaj�cym konfliktem z Argentyn� o Falklandy, socjalistyczny rz�d francuski sp�tany by� przez komunistycznych koalicjant�w, w Niemczech zaczynano przygotowywa� si� ju� do jesiennych wybor�w parlamentarnych. Rozmowy na temat kredyt�w sz�y jak po grudzie, a wierzyciele Polski nie byli bynajmniej sk�onni do rezygnacji z odsetek. Ponadto nikt w Zachodniej Europie nie chcia� zadziera� z Moskw�. Raczej my�lano o tym, jak szybko i za czyje pieni�dze wybudowa� ruroci�gi, kt�rymi miano sprowadza� z Rosji gaz i rop� naftow�, ni� o tym, jak pom�c satelicie Kremla targanemu wewn�trznym konfliktem, kt�ry zapewne stanowi� zagro�enie dla bezpiecze�stwa europejskiego, ale jednocze�nie os�abia� Sowiety. Kr�tko m�wi�c, mija� tydzie� za tygodniem, a konkret�w nie by�o. Bardziej szczodry by� Andropow, ale mo�liwo�ci Zwi�zku Sowieckiego by�y ograniczone i Jaruzelski musia� dzwoni� do Moskwy i dopomina� si� o ka�de par� tysi�cy ton mi�sa.

�wi�ta oczywi�cie nie odby�y si� �na g�odno", gdy� Polacy za bardzo byli zaprawieni w zdobywaniu �ywno�ci, ale zaopatrzenie wcale si� nie poprawia�o. Wi�zy kooperacyjne w przemy�le by�y wci�� potargane, brakowa�o surowc�w, produkcja nadal spada�a, co ogranicza�o eksport, a wi�c i mo�liwo�ci importu. Na scenie politycznej niby wci�� co� si� dzia�o, ale spo�ecze�stwo my�la�o raczej o codziennych trudno�ciach, kolejkach i brakach, o wy��czeniach �wiat�a i spadaj�cym co pewien czas ci�nieniu gazu. Ma�o kto mia� g�ow� do zastanawiania si� nad wyborami do rad narodowych, tworzeniem �bran�owo-terytorialnych porozumie� samorz�d�w pracowniczych" czy budowaniem Patriotycznego Porozumienia na rzecz Odnowy Polski, co proponowa�a strona rz�dowa. Zespo�y negocjacyjne podzielono na liczne podgrupy zajmuj�ce si� poszczeg�lnymi problemami i widoczny by� brak szerszej, zbornej wizji przysz�o�ci. Szczeg�lnie ze strony �Solidarno�ci", bo strona rz�dowa, broni�c po prostu status quo, by�a w dogodniejszej sytuacji. Jedno trzeba przyzna� - nie by�o strajk�w i podwy�ek cen. Sceptycy m�wili, �e nie podnosi si� cen, bo nie ma ju� na co. Ekonomi�ci za� pytali: �Jak d�ugo tak mo�na?"

Oko�o po�owy stycznia 1982 roku zacz�o dochodzi� do incydent�w, jakby ludziom puszcza�y ju� nerwy. W jakim� zapyzia�ym PGR, podpity dyrektor pobi� ci�arn� pracownic�, na co �Solidarno��" za��da�a zwolnienia go i postawienia przed s�dem. Jednak wojewoda odm�wi� wr�czenia dymisji, a prokurator wzbrania� si� przyj�� skarg�, na co zarz�d regionu postanowi�, wbrew apelom Wa��sy, og�osi� pogotowie strajkowe, za� sekcja bran�owa pracownik�w PGR uzna�a, i� nale�y og�osi� og�lnokrajowy strajk robotnik�w rolnych. W �yrardowie, gdzie przez dwa dni nie by�o w sklepach chleba i m�ki, t�um wdar� si� do paru lokalnych piekarni i zdemolowa� urz�dzenia. Fakt, �e m�ki tam rzeczywi�cie nie by�o, tym bardziej rozw�cieczy� mieszka�c�w, gdy�, gdzie jak gdzie, ale w piekarni powinna by�. Milicja zatrzyma�a kilkana�cie os�b i obroni�a - bez u�ycia broni palnej atakowany komisariat, w kt�rym byli przetrzymywani. W pewnej ma�ej miejscowo�ci na Podlasiu zosta� napadni�ty, pobity, a potem podpalony proboszcz, przy tym nie wykryto �lad�w, i� by� to napad rabunkowy. Niespodziewanie telewizja zrobi�a z tego news. Przed kopalni� �Manifest Lipcowy" nieznani sprawcy rozpylili gaz musztardowy, powoduj�c zatrucie kilkudziesi�ciu g�rnik�w wychodz�cych z pracy. Zgromadzi� si� t�um, nie wiadomo sk�d pojawi� si� samoch�d z megafonem, jednak dzia�acze z zarz�du regionu uspokoili zebranych. Nie dosz�o do incydent�w, ale w ca�ym regionie zapanowa�o wzburzenie, gdy� sprawa ta przypomina�a wydarzenie z pa�dziernika 1981 roku, za kt�re w�wczas obci��ano SB. Region Mazowsze zaprotestowa�, gdy okaza�o si�, �e wracaj�cy na studia studenci Wy�szej Oficerskiej Szko�y Po�arniczej zostali poddani szczeg�owym badaniom lekarskim, w wyniku kt�rych jednego z cz�onk�w komitetu strajkowego odrzucono: lekarz uzna�, �e wobec braku ma�ego palca u lewej r�ki nie nadaje si� do pracy w stra�y po�arnej. W dzienniku telewizyjnym przez par� wieczor�w z rz�du pokazywano makabryczne zdj�cia pokiereszowanych zw�ok ofiar seryjnego mordercy ze Szczecina, a potem kloak�, w kt�rej znaleziono zw�oki noworodka.

W rz�dowych mediach zn�w - tak jak w listopadzie czy na pocz�tku grudnia 1981 roku - zacz�to m�wi� i pisa� o narastaj�cym chaosie, o wdzieraj�cej si� anarchii, za co czasami wprost, czasami aluzyjnie, obci��ano �Solidarno��" oraz �wrogie Narodowi i Pa�stwu si�y zewn�trzne". Wszystko to szybko psu�o atmosfer�, wprowadza�o nerwowo��, zaostrza�o ton debat publicznych. Tak�e w samej �Solidarno�ci", w kt�rej narasta�o zniecierpliwienie przeci�gaj�cymi si� rozmowami. Badania przeprowadzone przez zwi�zkowych socjolog�w wskazywa�y, i� spada determinacja cz�onk�w: nie wi�cej ni� 20% deklarowa�o ch�� wzi�cia udzia�u w strajku generalnym. Tylko w�r�d g�rnik�w zdecydowana wi�kszo�� zapewnia�a, �e czynnie poprze taki strajk.

W niedziel�, 22 stycznia 1982 roku, wieczorem, tu� po powrocie premiera z akademii dla uczczenia 119. rocznicy wybuchu powstania styczniowego, w sali Urz�du Rady Ministr�w zebra� si� �Dyrektoriat". Narada nie trwa�a d�ugo, gdy� chodzi�o w zasadzie o podj�cie ostatecznych decyzji. Zebrani uznali, i� upowa�nienie do wprowadzenia stanu wojennego, dane genera�owi Wojciechowi Jaruzelskiemu przez Biuro Polityczne jeszcze 5 grudnia ubieg�ego roku, nie utraci�o mocy, a wi�c instancja ta nie musi by� konsultowana. Zreszt� najwa�niejsi jej cz�onkowie w�a�nie siedzieli przy stole. Zlecono Stefanowi Olszowskiemu i Mieczys�awowi Rakowskiemu rozpocz�cie zdecydowanej kampanii propagandowej i opracowanie - razem z fachowcami z SB - taktyki zerwania w odpowiednim momencie negocjacji i obci��enie za to �Solidarno�ci". O �adnej dacie - na wszelki wypadek nie m�wiono, ale i tak wszyscy rozumieli, �e b�dzie to noc z najbli�szej soboty na niedziel�. W �rod� oficerowie z G��wnego Zarz�du Szkolenia Bojowego ponownie wyjechali w teren. Tym razem rozwozili dokumenty, kt�re zbierali 13 grudnia. We czwartek Ministerstwo Spraw Wewn�trznych uruchomi�o Poczt� Specjaln� z centrali do komend wojew�dzkich i s�u�b resortu. Maszyna ruszy�a...

Do dzi� nie wiadomo, kto w grudniu 1981 roku zdradzi� jedn� z najpilniej strze�onych tajemnic pa�stwowych. S� tacy, kt�rzy uwa�aj�, i� zrobi� to sam genera� Jaruzelski, ale nie potrafi� jasno odpowiedzie� na pytanie: dlaczego?

Idea okr�g�ego sto�u wywodzi�a si� z dramatycznych rokowa� w Stoczni Gda�skiej w upalne dni sierpniowe 1980 roku. W ich rezultacie zrodzi� si� wielomilionowy Niezale�ny Samorz�dny Zwi�zek Zawodowy �Solidarno��", kt�rego powstanie by�o najwa�niejszym wydarzeniem w powojennych dziejach Polski.

Co prawda, po 16 miesi�cach �karnawa�u wolno�ci" przyszed� brutalny cios stanu wojennego, ale gdzie� w spo�ecznej pod�wiadomo�ci pozosta�o przekonanie, �e jedyn� skuteczn� form� rozwi�zywania konflikt�w s� negocjacje.

Nadzieje w�adzy, �e uda si�, bez ust�pstw politycznych, czyli zgody na powr�t na scen� �Solidarno�ci", przeprowadzi� konieczne reformy gospodarcze, okaza�y si� mrzonkami. Podobnie jak przekonanie kierownictwa �Solidarno�ci", �e rz�dz�cy s� zbyt s�abi, aby rz�dzi�.

W po�owie lat osiemdziesi�tych ubieg�ego wieku obie strony konfliktu by�y coraz bli�sze zaakceptowania idei podj�cia rozm�w. Znaczn� rol� odegra�o w tym procesie kierownictwo Ko�cio�a katolickiego, kt�re pod wp�ywem papie�a Jana Paw�a II gotowe by�o podj�� si� roli mediatora i gwaranta przysz�ych porozumie�.

Korzystnie zmienia�a si� te� sytuacja w Zwi�zku Radzieckim. W marcu 1985 roku doszed� do w�adzy na Kremlu Michai� Gorbaczow, rzecznik przeprowadzenia zasadniczych reform. Rozumia�, �e Moskwy nie sta� na utrzymywanie rewolucyjnych re�im�w w krajach Trzeciego �wiata. Mia� te� nadziej�, �e aspiracje niepodleg�o�ciowe w krajach satelickich uda si� utrzyma� na poziomie finlandyzacji, czyli zaakceptowania ogranicze� suwerenno�ci. Nie dotyczy�o to NRD, bo tu jedynym rozwi�zaniem by�o zjednoczenie Niemiec. Powstawa�o pytanie, za jak� cen�.

Zdaniem Gorbaczowa nale�a�o te� przyzna� si� do kl�ski i wycofa� z beznadziejnej wojny w Afganistanie. Wszystko to wymaga�o czasu i ludzi my�l�cych podobnie do niego.

Dla Polski program Gorbaczowa by� obiecuj�cy, oznacza� bowiem znaczne zwi�kszenie pola manewru. 22 lipca 1986 roku przeprowadzona zosta�a kolejna amnestia. Okaza�a si� jednak po�owiczna, poniewa� wy��czono z niej niekt�rych wi�ni�w politycznych. Dwa miesi�ce p�niej, 11 wrze�nia, minister spraw wewn�trznych genera� Czes�aw Kiszczak og�osi�, �e zostan� zwolnieni wszyscy wi�niowie polityczni. Spe�niony zosta� jeden z warunk�w podj�cia przez opozycj� rozm�w z w�adzami. Bez tej decyzji amnestia by�aby kolejnym gestem w�adz, niezmieniaj�cym w zasadniczy spos�b sytuacji.

Drugim, o wiele trudniejszym, warunkiem by�a legalizacja �Solidarno�ci". Nieca�e dwa tygodnie po o�wiadczeniu genera�a Kiszczaka, 29 wrze�nia 1986 roku, Lech Wa��sa powo�a� dzia�aj�c� jawnie, acz nielegalnie Tymczasow� Rad� NSZZ �Solidarno��", do kt�rej weszli: Zbigniew Bujak, Bogdan Borusewicz, W�adys�aw Frasyniuk, Tadeusz Jedynak, Bogdan Lis, Janusz Pa�ubicki i J�zef Pinior.

Komentuj�c decyzj� o zwolnieniu wszystkich wi�ni�w politycznych, Mieczys�aw Rakowski, �wczesny wicemarsza�ek Sejmu, pisa� w nieprzeznaczonym do publikacji tek�cie: �Istotnym elementem obecnej sytuacji politycznej w PRL jest upowszechniaj�cy si� pogl�d w politycznie rozbudzonej cz�ci spo�ecze�stwa, �e w wyniku decyzji z dnia 11 wrze�nia w�adze faktycznie, cho� nie formalnie usankcjonowa�y istnienie opozycji jako sta�ego elementu w politycznym krajobrazie naszego kraju" (Archiwum Akt Nowych, KC PZPR, sygn. XIX 2448).

Powo�anie Tymczasowej Rady NSZZ �Solidarno��" nie spowodowa�o dzia�a� represyjnych ze strony w�adz. Powstawa�y zatem jej terenowe odpowiedniki. Scenariusz dzia�a� by� zawsze taki sam: sk�adano wojewodom pisma informuj�ce o powstaniu lokalnej tymczasowej rady, co powodowa�o wszcz�cie post�powania administracyjnego ko�cz�cego si� wydaniem decyzji zakazuj�cej radzie dzia�alno�ci. Nikt si� tymi decyzjami nie przejmowa�, a w�adze ich nie egzekwowa�y. Ocenia�y, �e w dzia�ania te jest zaanga�owanych nie wi�cej ni� 200 os�b, w dodatku sk��conych ze sob�.

W jednej z analiz powsta�ych w tym czasie w Ministerstwie Spraw Wewn�trznych pisano: �Wa��sa rywalizuje z Bujakiem, Rulewski i Gwiazda wr�cz chorobliwie reaguj� na Wa��s�, Frasyniuk i Modzelewski negatywnie odnosz� si� do jawnych struktur �Solidarno�ci�, natomiast Kuro� przeciwny jest kontynuowaniu dzia�alno�ci konspiracyjnej i funkcjonowaniu TKK [Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ �Solidarno�� utworzona 22 kwietnia 1982 roku - AG]. Na fakt powo�ania Tymczasowej Rady �Solidarno�ci� niech�tnie patrz� z jednej strony konspiratorzy z podziemia, z drugiej za� doradcy by�ej �Solidarno�ci� zbli�eni do Ko�cio�a" (Andrzej Garlicki, Karuzela. Rzecz o Okr�g�ym Stole, Warszawa 2003). Sporo by�o w tym tek�cie my�lenia �yczeniowego zak�adaj�cego, �e istniej�ce spory i animozje w kierowniczych kr�gach �Solidarno�ci" przekre�l� szanse na odegranie przez Zwi�zek istotnej roli spo�ecznej.

Kilka miesi�cy p�niej, 30 marca 1987 roku, Andrzej Wielowieyski, jeden z czo�owych doradc�w �Solidarno�ci" a r�wnocze�nie dzia�acz warszawskiego Klubu Inteligencji Katolickiej, przekaza� za po�rednictwem Stanis�awa Cioska list do genera�a Wojciecha Jaruzelskiego. Zaczyna� si� on analiz� powojennego spo�ecze�stwa polskiego. By�o to pocz�tkowo spo�ecze�stwo ch�opskie, z charakterystycznym dla ch�op�w priorytetem przetrwania. �Ch�op - pisa� Wielowieyski - od dziesi�tk�w pokole� nauczy� si� przetrwa�: nieurodzaj i g��d na przedn�wku, zarazy, najazdy i ucisk. Jak go bito, ch�op chowa� g�ow� mi�dzy ramiona i uchyla� si�, jak go opluwano - to si� wytar�, byle przetrwa� i zabezpieczy� si� oraz, je�li si� da, zn�w i�� do przodu. Ta hipoteza dobrze t�umaczy wzgl�dn� �atwo�� zrealizowania komunistycznej rewolucji i industrializacji w Polsce i u s�siad�w, mimo tylu cierpie�, wyrzecze�, poniewierki" (Andrzej Garlicki, op. cit, Warszawa 2003).

Sytuacja si� jednak zmieni�a, stwierdza� dalej autor listu, bo wyros�a nowoczesna klasa przemys�owa, kt�ra ma inny system warto�ci i inne aspiracje. W�a�nie sprzeczno�� pomi�dzy aspiracjami spo�ecznymi a przeszkodami spo�ecznymi jest podstawowym czynnikiem napi��. By je roz�adowa�, konieczne s� decyzje polityczne.

Reforma gospodarcza wymaga odrzucenia zasady nomenklatury, czyli uniezale�nienia przedsi�biorstw od aparatu partyjnego. Konieczne jest r�wnie�, zdaniem Wielowieyskiego, okre�lenie �problemu pluralizmu zwi�zkowego". �Problem jest bardzo trudny i nie rozwi��e si� go od razu [...] ale trzeba go chyba postawi� wyra�nie, zak�adaj�c: 1. mo�liwo�� pluralizmu w zak�adach, 2. prawnie uregulowan� konieczno�� wsp�dzia�ania zwi�zk�w, 3. stopniow� realizacj�" (Andrzej Garlicki, op. cit., Warszawa 2003).

List Wielowieyskiego znakomicie trafia� w spos�b my�lenia genera�a Jaruzelskiego, co nie oznacza jednak, �e got�w by� on ju� podj�� realizacj� sformu�owanych postulat�w. Zdawa� sobie bowiem spraw� z oporu w�asnej bazy politycznej. Istotne ograniczenie nomenklatury, to jest stanowisk, o kt�rych obsadzie decydowa� aparat partyjny, oznacza�o pozbawienie aparatu wa�nego narz�dzia sprawowania w�adzy. Nale�y pami�ta�, �e w nomenklaturze Komitetu Centralnego PZPR znajdowa�o si� w�wczas oko�o 50 tysi�cy stanowisk, a oko�o 300 tysi�cy w gestii ni�szych organ�w partyjnych. Ka�da pr�ba zmniejszenia w�adzy aparatu partyjnego grozi�a wr�cz otwartym buntem.

Jeszcze silniejszy op�r budzi�y idee legalizacji �Solidarno�ci". Obawiano si�, i nie bez podstaw, �e powt�rzy si� scenariusz posierpniowy i nast�pi �ywio�owy, niekontrolowany rozw�j Zwi�zku, co spowoduje post�puj�c� destabilizacj� polityczn�.

Genera� Wojciech Jaruzelski dzia�a� wi�c ostro�nie, unikaj�c gwa�townych ruch�w, z narastaj�c� �wiadomo�ci�, �e najwi�ksze dla� zagro�enie stanowi w�asny aparat partyjny. Sytuacja by�a wprawdzie o tyle korzystna, �e partyjni oponenci Jaruzelskiego nie mogli liczy� na poparcie Moskwy, gdzie Michai� Gorbaczow w�a�nie podejmowa� dzie�o wielkiej reformy, zako�czone zreszt� rozpadem ZSRR i pora�k� samego Gorbaczowa.

W Polsce przyspieszenie zacz�o si� wiosn� 1988 roku. W kwietniu uda�o si� w�adzom jeszcze za�egna� strajki ekonomiczne w Bydgoszczy i Inowroc�awiu. Ale 26 kwietnia rozpocz�� si� strajk w Hucie im. Lenina w Krakowie. 2 maja zastrajkowa�a Stocznia Gda�ska. Trzy dni p�niej oddzia�y ZOMO zlikwidowa�y strajk w Nowej Hucie. Natomiast w Gda�sku starano si� zastraszy� stoczniowc�w, lecz nie u�yto si�y. Po tygodniu, 9 maja, Komitet Strajkowy wi�kszo�ci� g�os�w powzi�� decyzj� o zako�czeniu strajku. Nast�pnego dnia wieczorem strajkuj�cy opu�cili Stoczni�. Ponie�li pora�k�, bo nie wybuch�y strajki solidarno�ciowe nie tylko w innych miastach, ale r�wnie� i w innych zak�adach w Gda�sku. Od pocz�tku strajkowa�a tylko cz�� za�ogi, a w miar� up�ywu czasu liczba strajkuj�cych wyra�nie si� zmniejsza�a.

13 czerwca 1988 roku rozpocz�o si� plenarne posiedzenie Komitetu Centralnego PZPR po�wi�cone zadaniom partii w pog��bianiu reform gospodarczych i politycznych oraz promocji kadr. To w�wczas genera� Wojciech Jaruzelski powiedzia�: �Wobec �rodowisk i grup zainteresowanych stowarzyszeniow� form� pluralizmu w PRL wyst�pujemy z ofert� podj�cia rzeczowej dyskusji nad kszta�tem konkretnych rozwi�za�. Uwa�amy za celowe spotkanie przy okr�g�ym stole reprezentant�w szerokiej gamy istniej�cych i inicjowanych stowarzysze�" (Archiwum Dokumentacji Historii PRL. Kolekcja Wies�awa G�rnickiego, materia�y nieuporz�dkowane).

Mo�na wi�c powiedzie�, �e to genera� Wojciech Jaruzelski wprowadzi� do obiegu politycznego termin �okr�g�y st�". Termin przez cz�onk�w Komitetu Centralnego przyj�ty nieufnie, bo obawiali si� oni programu reform, uwa�aj�c, �e istnieje realne niebezpiecze�stwo, �e reformy polityczne wymkn� si� spod kontroli i powt�rzy si� sytuacja z lat 1980-1981. Mieli te� �wiadomo��, �e nie potrafi� dzia�a� w nowych warunkach.

W po�owie sierpnia 1988 roku wybuch�a nowa fala strajk�w. Zacz�o si� od kopalni �Manifest Lipcowy", gdzie sformu�owano ��dania legalizacji �Solidarno�ci". W kolejnych dniach zastrajkowa�y inne kopalnie, a nast�pnie strajki rozla�y si� i na inne wojew�dztwa. 20 sierpnia obradowa� Komitet Obrony Kraju. Podj�to mi�dzy innymi decyzj� o rozpocz�ciu przygotowa� do wprowadzenia stanu wyj�tkowego. 22 sierpnia stan�a Stocznia Gda�ska. W�adze by�y przera�one. Na nieoficjalnym spotkaniu grupy pierwszych sekretarzy komitet�w wojew�dzkich PZPR stwierdzono, �e kryzys ekonomiczny przekszta�ci� si� w kryzys polityczny si�gaj�cy podstaw sprawowania w�adzy.

Raz jeszcze, przy wsp�dzia�aniu Ko�cio�a, uda�o si� w�adzom wyj�� z sytuacji obronn� r�k�. Za cen� z�o�onej przez genera�a Czes�awa Kiszczaka obietnicy odbycia w mo�liwie kr�tkim czasie spotkania z przedstawicielami r�norodnych �rodowisk spo�ecznych i pracowniczych, kt�re mog�oby �przybra� form� okr�g�ego sto�u". W o�wiadczeniu genera�a Kiszczaka nie wymieniono ani nazwiska Lecha Wa��sy, ani nazwy �Solidarno�ci", ale ci w�a�nie, oczywi�cie, byli jego adresatami.

Decyduj�ce znaczenie mia�a postawa Ko�cio�a. Pod wp�ywem papie�a Jana Paw�a II biskupi przestali by� tylko aktywnymi obserwatorami na rzecz uczestnictwa w rozmowach w�adz z �Solidarno�ci�" i zaakceptowania roli gwaranta przyj�tych ustale�. Gdyby Ko�ci� na to si� nie zdecydowa�, wobec nieufno�ci uk�adaj�cych si� stron, szanse na porozumienie by�yby znikome.

31 sierpnia odby�o si� w obecno�ci biskupa Jerzego D�browskiego i Stanis�awa Cioska spotkanie Kiszczaka i Wa��sy maj�ce przygotowa� obrady okr�g�ego sto�u. Wa��sa, wspierany przez biskupa D�browskiego, domaga� si� legalizacji �Solidarno�ci", Kiszczak unika� precyzji w tej kwestii.

Trwa�y rozmowy przygotowawcze. Ustalono, �e okr�g�y st� obradowa� b�dzie w podwarszawskiej Jab�onnie. Fabryka mebli w Henrykowie przygotowa�a odpowiedni mebel. Inauguracja obrad mia�a si� odby� 17 pa�dziernika 1988 roku. Nie odby�a si�. Przesuni�to j� na 28 pa�dziernika, ale i ten termin nie zosta� dotrzymany. Nowej daty nie podano, natomiast 31 pa�dziernika rz�d og�osi� decyzj� o postawieniu Stoczni Gda�skiej w stan likwidacji, kt�ra mia�a si� zako�czy� w 1991 roku. By�o oczywiste, �e przekre�la to szanse na okr�g�y st�. Mebel rozmontowano i wywieziono do Henrykowa.

Powstaje pytanie, co by si� sta�o, gdyby na zawsze ju� pozosta� w magazynie.

Rz�d Rakowskiego powo�any 27 wrze�nia 1988 roku by� ostatni� szans� ratowania dotychczasowego systemu. W�adze liczy�y, �e uda si� uzyska� spo�eczne poparcie dla reform i unikn�� oficjalnego uznania �Solidarno�ci". Rych�o przekonano si�, �e jest to niemo�liwe. Powr�cono wi�c do idei okr�g�ego sto�u.

Gdyby jednak tak si� nie sta�o, procesy wyzwalania si� pa�stw satelickich z moskiewskiej dominacji, by� mo�e z pewnym op�nieniem, przebieg�yby podobnie. Katalizatorem by�yby zapewne wydarzenia w NRD. Zgoda Moskwy na zjednoczenie Niemiec doprowadzi�aby do rozbi�rki muru berli�skiego i obalenia w�adz komunistycznych w Czechos�owacji, na W�grzech, w Bu�garii i Rumunii. R�wnie� w Polsce, cho� by� mo�e nie bez przelewu krwi.

Rozpad systemu pa�stw satelickich ZSRR, zwanych Krajami Demokracji Ludowej, by� bowiem nieuchronny i niezale�ny od wydarze� w Polsce. Z chwil� gdy Kreml zrezygnowa� z NRD, sprawa zosta�a przes�dzona.

Bez jawnych i poufnych, chwilami bardzo dramatycznych negocjacji, kt�re ostatecznie zako�czy�y si� porozumieniem podpisanym przy okr�g�ym stole, nie powsta�by wszak�e rz�d Tadeusza Mazowieckiego, jako rezultat tak zwanych wybor�w kontraktowych. Bez Mazowieckiego nie by�oby Balcerowicza, czyli pocz�tku zmiany ustroju spo�eczno-gospodarczego.

W czasie poprzedzaj�cych ko�cowe porozumienie rozm�w nast�pi�o te� wzajemne poznanie si� i oswojenie elit przyw�dczych obu stron. W systemach demokratycznych rz�d i opozycja, cz�sto wymieniaj�c si� miejscami, �wietnie si� znaj�. W tak zwanym realnym socjalizmie miejsce opozycji by�o w wi�zieniu, a w najlepszym wypadku na obrze�ach �ycia spo�ecznego.

Gdyby wi�c okr�g�y st� na zawsze pozosta� w magazynie, przemiany w Polsce zosta�yby spowolnione. Mieliby�my kolejne, nieudane, pr�by reform gospodarczych pog��biaj�cych stan zapa�ci.

Trudno powiedzie�, czy umiano by wyci�gn�� korzy�ci z rozpadu Zwi�zku Radzieckiego. Model bia�oruski w Polsce wydaje si� ma�o prawdopodobny, ale ukrai�ski?