Ewa powsta�a z �ebra Adama. Stworzy� j� B�g po Adamie i zwierz�tach danych mu pod zarz�d. Stworzona jako ostatnia w kolejno�ci kobieta mia�a by� �ukoronowaniem� boskiego dzie�a. Sta�o si� jednak inaczej.

W tradycji judeochrze�cija�skiej kobieta jest czym� gorszym. Wprawdzie to Arystoteles nazwa� kobiet� �okaleczonym m�czyzn��, ale miano to przyswoili sobie ochoczo �ydzi i chrze�cijanie. Tomasz z Akwinu uwa�a�, �e kobieta ju� w chwili urodzenia ma za sob� pierwsze niepowodzenie: sama w sobie jest niepowodzeniem, �czym�, co nie jest w sobie zamierzone, lecz pochodzi z defektu�. Kobieta w Ko�ciele katolickim traktowana jest, wi�c jako tw�r zast�pczy. Jest w swoim rozwoju niedosz�ym m�czyzn�. Lokuje si� na poziomie dziecka. �wi�ty Tomasz z Akwinu twierdzi� tak�e, �e kobieta �potrzebuje m�czyzny nie tylko do p�odzenia i wychowania dzieci, ale tak�e jako swego w�adcy�. Ten za� ma wi�kszy rozum, si�� i cnot�.

Tymczasem Europa, zanim znalaz�a si� pod wp�ywem judaizmu, a potem chrze�cija�stwa, nie mia�a w pogardzie kobiet. Wr�cz przeciwnie � czci�a je pod postaciami kobiecych b�stw Afrodyty czy Wenus. Zreszt� Europa nie by�a wcale odosobniona w tym wzgl�dzie. Ca�y niemal �wiat staro�ytny podlega� kultowi egipskiej bogini Izydy, kt�ra w Mezopotamii mia�a odpowiednik w postaci �Niebia�skiej Kr�lowej� � bogini Isztar. Seksualno�� uto�samiana z kobieco�ci� by�a deifikowana. Kres temu po�o�y� �ydowski B�g Jahwe. Jego zwyci�stwo skaza�o kobiet� � boginie nieodwo�alnie na banicj�, a seksualno�� z o�tarza zosta�a str�cona do piekie�. Odk�d panowa� zacz�� nad �wiatem gro�ny Jahwe, bosko�� uleg�a redukcji do jednego boga i to p�ci m�skiej. Wszystko, co by�o kobiece, zosta�o, wi�c odrzucone. Wszystko, co by�o kobiece, sta�o si� gorsze. Kobiety sta�y si� lud�mi ni�szej kategorii. Jeszcze do dzi� w porannych modlitwach ortodoksyjny �yd dzi�kuje Bogu, �e nie stworzy� go kobiet�. A ortodoksyjna �yd�wka odmawia pe�n� rezygnacji formu�k� �Dzi�ki Ci, Panie wieczny, Bo�e w�adco �wiata, kt�ry mnie stworzy�e� wedle w�asnej woli�.

Jest w Biblii per�a poezji erotycznej � �Pie�� nad pie�niami�. Nie znamy nazwiska jej autora, �yj�cego najprawdopodobniej miedzy 400 a 200 rokiem pne Biblia gloryfikuje patriarchat, tym bardziej, wi�c jest zastanawiaj�ce, jakim cudem w �Pie�ni nad pie�niami� strona aktywniejsz� jest kobieta? To ona znacznie cz�ciej zabiera g�os, opowiada o swych rozterkach i pragnieniach, opisuje swego ukochanego. Jest � jak by�my to dzi� uj�li � kobiet� wyzwolon�, pozbawion� pruderii, �wiadom� tego, czego chce i co mo�e sama ofiarowa� ukochanemu m�czy�nie.

Wyznawcy judaizmu teks ten uznali za alegori� mi�o�ci Boga do jego ludu. Chrze�cijanie potraktowali go jako wyraz wzajemnej mi�o�ci miedzy Chrystusem i jego Ko�cio�em albo nawet miedzy Chrystusem a Mari�. Jednak to nie �Pie�� nad pie�niami� ukszta�towa�a w judaizmie i chrze�cija�stwie wizerunek kobiety, lecz zupe�nie inny rozdzia� Biblii � Ksi�ga Genesis, ta, w kt�rej Ewa nam�wi�a Adama do grzechu.

Ewa nazwana zosta�a przez Ojc�w Ko�cio�a uciele�nieniem z�a. A przecie� biblijna opowie�� o stworzeniu pierwszych ludzi m�wi, �e kobieta jest w pewnym sensie darem bo�ym dla m�czyzny. Daj�c mu kobiet�, B�g daje mu istot�, kt�r� m�czyzna mo�e pokocha�, dzi�ki kt�rej b�dzie m�g� pozna� mi�o��. Kobieta jest dope�nieniem m�czyzny, tak jak m�czyzna jest dope�nieniem kobiety. Adam by� jednak cz�owiekiem bezwolnym. Zdawa� si� m�wi�: �Jakim mnie panie Bo�e stworzy�e�, takim mnie masz�. Ewa poszukiwa�a, ale jej ch�� posiadania na w�asno�� samej siebie sta�a si� przyczyn� grzechu pierworodnego.

I tak z biblijnej opowie�ci o uwiedzeniu Adama przez Ew� wynika dominacja m�czyzn nad kobietami, Ewa zaopatrzona zosta�a za� w jab�ko, kt�re sta�o si� jej nieod��cznym atrybutem, wyobra�eniem grzechu. Pramatka sta�a si� za� synonimem grzechu. Zerwanie jab�ka przez skuszon� przez szatana Ew� doprowadzi�o do poznania dobra i z�a. Jednak to poznanie ograniczy�o si� do rozpoznawania w�asnej nago�ci i wywo�ywanego ni� po��dania seksualnego. I tak seks sta� si� grzechem.

Ew� obci��ono odpowiedzialno�ci� nie tylko za grzech seksualno�ci, ale i za �mier�. Przez Ew� ludzie stali si� �miertelnymi, co w raju by�o nieznane. Grzech pierworodny kobiety w konsekwencji doprowadzi� te� do tego, �e Syn Bo�y Jezus, kt�ry sta� si� cz�owiekiem, musia� ponie�� �mier� m�cze�ska na krzy�u. Za to te� by�a odpowiedzialna Ewa.

Za niepos�usze�stwo i nadmierna ciekawo�� Ew� spotka�a dotkliwa kara. A poniewa� Jahwe by� wyznawc� odpowiedzialno�ci zbiorowej � kara ta spad�a tym samym na wszystkie kolejne pokolenia kobiet: �Obarcz� ci� niezmiernie wielkim trudem twej brzemienno�ci, w b�lu b�dziesz rodzi�a dzieci, ku twemu m�owi b�dzie kierowa�a swe pragnienia, on za� panowa� b�dzie nad tob��. Zdanie to przypiecz�towa�o w judaizmie panowanie m�czyzny nad kobiet�.

Od wygnania Ewy i Adama z raju kobieta, w dodatku samotna kobieta, nie budzi�a w Hebrajczykach szacunku, dlatego niewiasty pojawiaj� si� w Biblii rzadko ukazywane s� dla nich samych. Jedynym celem zawierania zwi�zku ma��e�skiego by�o sp�odzenie potomstwa, a tylko �lub dawa� m�czy�nie gwarancj�, �e dzieci s� jego. �ona, kt�ra nie potrafi�a urodzi� m�owi dzieci, mog�a si� spodziewa� odtr�cenia i tak tez si� najcz�ciej dzia�o. Wyj�tkiem by� Abraham, kt�ry nie chcia� rozstawa� si� z tego w�a�nie powodu z pi�kn� Sar�, za to w ko�cu B�g go wynagrodzi�. Podobnie Jakub cierpliwie d��y do po�lubienia Racheli i r�wnie cierpliwie czekaj�cy na jej potomstwo.

Kobieta nie mia�a �adnych praw. Nawet w czasach Jezusa wystarczy�o, �e gdy rozmawia�a z obcym m�czyzna na ulicy, m�� m�g� ja odprawi� i to bez zwrotu �zapisu �lubnego�. Rozmawia� z kobiet� na ulicy uchodzi�o za ha�b� nawet dla ucznia rabbiego, a c� dopiero dla samego rabbiego. Kobieta powinna w og�le schodzi� z oczu m�czy�nie. Przemyka� cichcem, przepraszaj�c, �e w og�le �yje.

Opowie�ci o biblijnych kobietach si�� rzeczy s�, wi�c opowiadaniem o ich m�ach, synach � bo to przecie� oni decydowali o ich losach. A byli bezwzgl�dni. Taj jak Abraham, kt�ry raczy� si� wdzi�kami pi�knej, acz d�ugo niep�odnej �ony, ale nie zawaha� si� kupczy� ni� przy byle okazji, je�li na drodze stan�� mu kto� pot�niejszy ni� on. Robi� to dla osi�gni�cia zysku i dla zapewnienia sobie bezpiecze�stwa. Mia� jako m�czyzna prawo rozporz�dza� cia�em i wolno�ci� Sary. Podobnie zachowywa� si� Lot wobec swych c�rek. Gdy przyjechali do niego go�cie, a rozpustni mieszka�cy Sodomy chcieli z nimi poswawoli�, wtedy Lot zdecydowa� si� odda� w�asne c�rki, byle tylko nie pogwa�ci� �wi�tego prawa go�cinno�ci. Kupczy� ich godno�ci�, by chroni� godno�� m�czyzn. M�g� to zrobi�, bo godno�� kobiety mia�a na kartach Biblii znacznie mniejsz� warto�� ni� godno�� m�czyzny. By�a godno�ci� gorszej kategorii, bo naznaczona seksualno�ci�.

Jak zdeterminowane s� sw� seksualno�ci� kobiety, mo�e �wiadczy� dalsza historia c�rek Lota. Kiedy ich matka zamieni�a si� w s�up soli, a �wiat pod postaci� Sodomy i Gomory uleg� zag�adzie i zosta�y sam na sam z ojcem, dla podtrzymania gatunku c�rki Lota spi�y ojca i sp�kowa�y na zmian� z nim. Prze�wiadczone, �e w obliczu zag�ady, na nich spoczywa troska o przetrwanie gatunku ludzkiego, nie zawaha�y si�, wi�c nawet przed kazirodztwem. Ta w�a�nie postawa zosta�a przyj�ta z uznaniem przez Ojca Ko�cio�a, Orygenesa zmar�ego w 253 roku. Uzna� on, ze nie mo�na pot�pi� c�rek, Lota, kt�re z braku m��w zapewni�y sobie potomstwo przez seksualne obcowanie z w�asnym ojcem. Po tym akcie, kiedy sta�y si� p�odne i urodzi�y syn�w, ca�kowicie zrezygnowa�y ze wsp�ycia. By�y, wi�c, dla Orygenesa buduj�cym przyk�adem dla innych kobiet, z kt�rych wi�kszo�� niestety nieustannie ulega ��dzy, a s� w tym gorsze od zwierz�t, gdy� zwierz�ta po zap�odnieniu przestaj� pragn�� stosunk�w seksualnych, a one nigdy nie maj� dosy�.

Nie znamy reakcji, Orygenesa na dzieje Rebeki, �ony Izaaka. Rebeka wychodzi�a z przekonania, �e m�czyzna jest, co prawda g�ow� rodziny, ale to kobieta ni� kr�ci. Podst�pem, wi�c wy�udzi�a dla faworyzowanego przez siebie syna, m�odszego z bli�niak�w, Jakuba, b�ogos�awie�stwo ojca przynale�ne najstarszemu synowi. Potrafi�a wla� w Jakuba wiar�, �e wszystko wcale nie jest z g�ry przes�dzone.

O Jakuba za� rywalizowa�y dwie siostry � Rachela i Lea, posiada� je obie i obie uwa�ane s� za pramatki Izraela. Logiczna konsekwencj� propagowanej przez Bibli� dominacji m�czyzn nad kobietami by�o, bowiem, �e m�czyzna zale�nie od stopnia swej zamo�no�ci m�g� sobie pozwoli� na wiele �on, a tak�e na konkubiny. Kobiet� natomiast obowi�zywa�a bezwarunkowa wierno�� jednemu ma��onkowi. Dopiero oko�o 1000 roku ne rabbi Gerschom ben Jehuda z Moguncji og�osi� jedno�e�stwo zwi�zkiem obligatoryjnym, w ka�dym razie dla �yd�w mieszkaj�cych w Europie.

Nic, wi�c dziwnego, �e Dawid bez skr�powania si�ga� po �ony innych. Abigail by�a �on� Nabala, kt�ry narazi� si� Dawidowi odmawiaj�c mu �ywno�ci dla jego �o�nierzy. By chroni� m�a przed zemst� kr�la, Abigail sama pr�bowa�a za�agodzi� jego gniew. Kiedy dziesi�� dni p�niej Pan porazi� Nabala i ten umar�, Dawid pos�a� po Abigail i uczyni� j� sw� �on�. Dlatego by posi��� Batszebie, �on� Uriasza Chetyty, nie zawaha� si� przed zamordowaniem jej m�a. Abigail i Batszebie s� jednymi z nielicznych na kartach Biblii wd�w, kt�rym powt�rnie uda�o si� wyj�� za m��. W pierwszych wiekach chrze�cija�stwa zosta�yby one os�dzone od czci i wiary, jako �e Ojcowie Ko�cio�a uwa�ali, i� kobieta nie powinna po raz drugi wychodzi� za m�� po �mierci m�a.

Batszebie by�a chyba wyj�tkow� kobiet�, bo jej syn Salomon, kt�ry zmienia� kobiety jak r�kawiczki, naprawd� kocha� jedynie j�.

Wyj�tkow� niewiast� by�a te� Debora, �ona Lappidota, kt�ra zacz�a sprawowa� s�dy nad Izraelem. Zasiada�a pod drzewem palmowym i wydawa�a wyroki. By�a obdarzana wielkim powa�aniem i dysponowa�a realn� w�adz�. By�a prorokini�, przekazuj�c� ludowi Izraela wol� Boga.

Dalila przesz�a do historii tym, �e nie zawaha�a si� podst�pnie obci�� w�os�w Salomonowi, pozbawiaj�c go w ten spos�b si�y. Sta�a si� najlepszym przyk�adem powiedzenia, �e gdy �diabe� nie mo�e, tam kobiet� po�le�.

Na og� jednak kobiety w Biblii by�y ca�kowicie poddane m�czyznom. Zmieni� to pr�bowa� � jak si� okaza�o bezskutecznie � Jezus. Nie by� ani ascet�, ani chwalc� dziewictwa. By� za to przyjacielem kobiet, pierwszym i jednocze�nie ostatnim w Ko�ciele.

Wobec kobiet zachowywa� naturalny spos�b bycia, zatrzymywa� si� i rozmawia� z nimi nawet na ulicy � czego do tej pory m�czy�nie nie wolno by�o uczyni�. Jezus korygowa� obyczaje lekcewa��ce kobiet�, rysuj�c idea� jedno�ci i stawania si� jedni� w ma��e�stwie, ale ziarno jego nauki nie wyda�o owoc�w. Za to zrodzi�y chwasty, bowiem nauka Jezusa o znaczeniu stawania si� jednym cia�em przeistoczy�a si� w hymn na cze�� celibatariuszy jako eunuch�w dla kr�lestwa niebieskiego. �yj�cy w celibacie teolodzy wzywali nie do jedni, a do bez�enno�ci. Po �mierci Jezusa szybko Ojcowie Ko�cio�a zapomnieli o szacunku, jaki okazywa� kobietom Jezus � nawet tym, kt�re uwa�ane by�y za jawnogrzesznice. M�czy�ni pod tym wzgl�dem nie mieli ochoty na�ladowa� swego Pana.

Z pocz�tku o�mielone przez Jezusa, zr�wnane z m�czyznami, kobiety by�y bardzo aktywne w ekspansji m�odego Ko�cio�a. Wyg�asza�y kazania podczas nabo�e�stw, prorokowa�y � prorokinie chrze�cija�skie pojawi�y si� wcze�niej ni� prorocy, by�y diakonisami � jak Febe, Junia. Zacz�y dominowa� liczebnie w chrze�cija�stwie i w�a�nie dzi�ki nim ta nowa religia przenikn�a do warstw wykszta�conych. Zdarza�y si� takie niewiasty, kt�re tworzy�y gminy, b�d� im przewodzi�y. W czasach apostolskich istnia�a kategoria wd�w gminnych i diakonis, po cz�ci odpowiadaj�ca funkcji prezbitera.

Przewaga kobiet w chrze�cija�stwie jest widoczna jeszcze na pocz�tku IV wieku. Ale ju� w trzecim stuleciu zabroniono im wszelkiej pos�ugi kap�a�skiej podczas nabo�e�stw. A jeszcze wcze�niej, bo ju� w drugim wieku pewien autorytatywny Ojciec Ko�cio�a uzna� prorokinie za istoty op�tane przez demony.

Tak oto zajmuj�cy kierownicze pozycje w Ko�ciele m�czy�ni zacz�li przejawia� w stosunku do kobiet postaw� b�d�c� jak�� mieszanin� pe�nego zahamowa� l�ku, nieufno�ci i arogancji. U podstaw znies�awiania kobiet w Ko�ciele leg�a my�l, �e kobieta jako istota nieczysta stoi w opozycji do sacrum. Wszystkie represje skierowane p�niej przeciwko kobietom ich wypieranie z urz�d�w ko�cielnych, oczernianie, wyklinanie, dowodz�, �e ca�a hierarchia Ko�cio�a jest jednym d�ugim pasmem prymitywnej m�skiej tyranii wobec kobiet. I ta tyrania trwa po dzi� dzie�.

Kobieta w oczach Ojc�w Ko�cio�a sta�a si� jego przekle�stwem. Jest wy��cznie istot� cielesn�, niskiego rz�du, uwodzicielk� m�czyzny. Jest po prostu grzesznic� Ew�.

Nic wi�c dziwnego, �e ulubionym cytatem ko�cielnych dygnitarzy by�o powo�ywanie si� na 1 List do Koryntian �w. Paw�a, w kt�rym pisa�, �e kobieta ma milcze� w Ko�ciele. Pawe�, m�czyzna nie�onaty � okaza� si� pierwszym wrogiem kobiet uto�samianych wy��cznie z seksem. �Dobrze jest cz�owiekowi nie ��czy� si� z kobiet�� � m�wi�.

Podporz�dkowanie kobiety m�czy�nie stanowi�o odt�d postulat teolog�w na przestrzeni dziej�w Ko�cio�a i jest takim postulatem nadal w zdominowanym przez m�czyzn Ko�ciele wsp�czesnym. Na domiar z�ego ma charakter dogmatu odwo�uj�cego si� do woli Boga.

Tertulian nazwa� kobiet� �bram�, przez kt�r� wdziera si� diabe��. Przypisa� jej win� za �mier� Jezusa. To ona dopu�ci�a do siebie diab�a, pierwsza naruszy�a prawo boskie i skusi�a tego, do kt�rego diabe� nie mia� przyst�pu � szlachetnego m�czyzn�. Z uwielbieniem Tertulian przywo�ywa� cytat z Nowego Testamentu, w kt�rym chwaleni s� ci, �kt�rzy z kobietami si� nie splamili�.

A tymczasem Jezus nigdy si� nie wypowiada� w sprawach celibatu. Prawie wszyscy aposto�owie byli �onaci. Jednak od II wieku Ojcowie Ko�cio�a manipuluj� informacjami Piotra, pierwszego �papie�a�, kt�ry by� �onaty i mia� dzieci przedstawiaj� jako tego, kt�ry unika� ka�dego miejsca, gdzie przebywa�a jaka� niewiasta. Robi� z niego wroga kobiet i przypisuj� mu powiedzenie, �e niewiasty nie zas�uguj� na �ycie.

W przypadku aposto�a Jana Ojcowie Ko�cio�a, akcentuj� jego dziewiczo��, za plus przypisuj�c mu to, �e pono� nie zna� przyjemno�ci zmys�owej, jaka daje kobieta. Orygenes tak si� zapatrzy� w ten wizerunek, �e jako dwudziestoletni m�odzieniec sam pozbawi� si� m�sko�ci. Zar�wno on, jak i inni Ojcowie Ko�cio�a staj� si� fanatykami czysto�ci, traktuj�cymi seks jako z�o, a ka�d� kobiet� jako na�ladowczynie biblijnej Ewy, kt�ra da�a si� skusi� diab�u.

Najlepszym przyk�adem takiej schizofrenii jest �w. Augustyn, kt�ry w m�odo�ci i w wieku dojrza�ym folgowa� nami�tno�ciom swego cia�a, maj�c dwie kochanki i dziecko z pierwsz� z nich. Dopiero po chrzcie, posi�kuj�c si� przyk�adami z w�asnego bogatego �ycia erotycznego, uzna� Ew� za przyczyn� wszelkiego z�a. By� bardzo niezadowolony z faktu, �e akt p�ciowy nie mo�e si� odby� bez podniecenia erotycznego. Rozpowszechnia� brednie, �e penis, w odr�nieniu od r�ki czy j�zyka, poddaje si� wy��cznie emocjom, za nic ma nakazy woli i rozumu. Dlatego cz�owiek wstydzi si�, spe�niaj�c akt p�ciowy. Gdyby cz�owiek nie zosta� wygnany z raju � i to przez zachowanie Ewy � m�g�by p�odzi� w stanie oboj�tno�ci emocjonalnej.

�adna sprawa nie absorbowa�a Ojc�w Ko�cio�a tak, jak �ycie seksualne wiernych. Dlatego biskupi za��dali od kobiet wyparcia si� ich p�ci. Jedynym ratunkiem dla kobiet mia�o by� odrzucenie seksu, czyli zachowanie dziewictwa albo rezygnacja z �ycia erotycznego po ustaniu zdolno�ci rodzenia lub �mierci ma��onka. Zalecali, wi�c praktyki ascetyczne, kt�re mia�y na celu unikniecie macierzy�stwa, wyrzeczenie si� w�asnej p�ci i uwolnienie od winy przez jej �odkupienie�. W cenie by�o, wi�c �umartwianie cia�a�.

Jest te� i w cenie dzisiaj, skoro papie� Jan Pawe� II na o�tarze wyni�s� b�ogos�awiona King� � t�, kt�ra nie chcia�a wsp�y� z w�asnym m�em i stawia j� jako wz�r do na�ladowania m�odym kobietom. Gdyby p�j�� za tym g�osem, to konsekwentna abstynencja seksualna czy wr�cz ��wi�to�� wymagana od kobiet mog�aby spowodowa� wymarcie ludzko�ci.

Kobieta w Ko�ciele zosta�a pozbawiona odpowiedzialno�ci za w�asna seksualno��. Atrybuty jej p�ci uznano za or� szatana, kt�rym �w pos�ugiwa� si�, aby �skusi� tak�e m�czyzn�. Kusi�a r�wnie� anio��w, bowiem wedle nauk g�oszonych przez Ko�ci�, jedna z przyczyn ich buntu by� fakt, �e nawi�zywali oni stosunki seksualne z ziemskimi kobietami. Kobieta podlega�a bezwarunkowo m�czy�nie. Bo, jak g�osi� w kazaniu o p�azach biskup Bazyli, m�czyzna jest cz�ci� Ko�cio�a, �i to cz�ci� najprzedniejsz��.

A tymczasem m�skie kompleksy i poczucie winy zda�y si� w Ko�ciele w pogard� okazywana naturze ludzkiej. Jej �r�d�em by� zafa�szowany obraz seksualno�ci uto�samianej wy��cznie z kobiet�. Nic, wi�c dziwnego, �e Zenobiusz z Werony uzna� �podeptanie natury� za najchwalebniejszy przejaw cnoty chrze�cija�skiej.

W cenie by�a asceza. Bazyli zabrania�, wi�c wiernym nie tylko wszelkich uciech, ale i �miechu. Kaza� spuszcza� wzrok, zaniedbywa� fryzur�, chodzi� w n�dznym odzieniu. Laktancjusz nawet w zapachu kwiatu dopatrywa� si� szatana � zabrania�, wi�c patrzy� na nie, a bro� Bo�e w�cha�. Najwi�ksz� konsekwencja chrze�cija�skiej ascezy sta�o si� jednak poni�enie kobiety. Wed�ug klerykalnej skali ocen, kobiety by�y lud�mi drugiej klasy. Nie tylko zabroniono kobietom nosi� jakiekolwiek ozdoby, ale najch�tniej widziano by je ostrzy�onymi do go�ej sk�ry. Do �wi�tyni niewiasta powinna wchodzi� zakryta, a obowi�zkowo zak�ada� co� na g�ow�. Obyczaj ten jeszcze do dzi� obowi�zuje np. na po�udniu W�och. Tak�e i w Polsce, np. w katedrze gda�skiej, nie wolno kobietom wchodzi� w wydekoltowanych sukniach czy w mini.

Synod w Elwirze z pocz�tku IV wieku postanawia�, �e kobietom nie wolno we w�asnym imieniu ani pisa�, ani otrzymywa� list�w. Konstytucje apostolskie poucza�y kobiety, by nie my�y si� cz�sto. Nawet, gdy si� modli�y, ich wargi mia�y porusza� si� bezwdzi�cznie � tak zaleca� Cyryl Jerozolimski zmar�y w 368 roku. Statuty synodalne �w. Bonifacego, zmar�ego w 754 roku, zabrania�y kobietom �piewa� w Ko�ciele. Po czasy najnowsze kobietom nie wolno by�o uczestniczy� w ch�ralnym �piewie ko�cielnym. Jeszcze w 1903 roku obowi�zywa� ten zakaz. Ch�ry kastrat�w istnia�y przecie� po to, by zapobiec przenikaniu elementu �e�skiego do muzyki ko�cielnej.

Ci��a i menstruacja czyni�y kobiety niegodnymi obcowania z Bogiem. Przyjmowanie komunii przez kobiet� miesi�czkuj�c� a� po wieki �rednie spotyka�o si� z dezaprobat�. Menstruacja kobiet by�a wed�ug Grzegorza Wielkiego, zmar�ego w 604 roku, skutkiem winy. W Ko�ciele syryjskim kobiety miesi�czkuj�ce, kt�re wchodzi�y do �wi�tyni, by�y karane siedmiodniow� pokut�, a ksi�y udzielaj�cych takim kobietom komunii tu i �wdzie pozbawiono prawa do pe�nienia pos�ugi kap�a�skiej.

Fakt, �e kobieta miesi�czkuje, odbi� si� szczeg�lnie fatalnie na jej dost�pie do sprawowania urz�d�w ko�cielnych. Wskutek comiesi�cznej nieczysto�ci urz�d wy�wi�canych do niedawna jeszcze diakonis zosta� usuni�ty. Kobietom odt�d nie wolno by�o udziela� chrztu ani pe�ni� s�u�by o�tarza. Synod w Akwizgranie w 789 roku zabroni� im nawet zbli�a� si� do o�tarza.

Niewiele si� zmieni�o po dzi� dzie�. Nadal kobieta w Ko�ciele nie mo�e sprawowa� funkcji kap�a�skich, nie wolno jej nawet by� ministrantem. Kobiety w oczach Ojc�w Ko�cio�a stanowi�y niebezpiecze�stwo moralne. Nic, wi�c dziwnego, �e synod paryski w 846 roku orzek�, �e gdzie przebywa kap�an, tam nie ma wst�pu kobieta. Dopiero rozpasanie papie�y, biskup�w i duchownych prze�omu �redniowiecza i renesansu zmieni�o to przekonanie. Utorowa�o drog� nawet niespotykanemu dot�d w historii Ko�cio�a zdarzeniu. Pasqualina Lehnert, o kt�rej b�dzie jeszcze mowa na kartach tej ksi��ki, towarzyszy�a kardyna�owi Eugenio Pacellemu w konklawe, kt�re obra�o go papie�em, a potem przez ca�y pontyfikat Piusa XII mieszka�a z nim w apartamentach papieskich.

,�Canones Hippolyti�, wa�ny kodeks ko�cielny z III wieku, zabrania� chrzczenia kobiet, �w czasie, gdy opada je nieczysto��, a niewiastom, kt�re pomaga�y przy porodzie, �w kodeks odmawia� prawa udzia�u w �misteriach� przez dwadzie�cia dni, je�li na �wiat przyszed� ch�opiec, i a� przez czterdzie�ci dni, kiedy urodzi�a si� dziewczynka. Czas oczyszczenia samej matki wynosi� czterdzie�ci dni po urodzeniu ch�opca, natomiast po wydaniu na �wiat dziewczynki � osiemdziesi�t dni. Synod w Trewirze w 1227 roku m�wi�, �e w przypadku po�o�nicy zachodzi konieczno�� �ponownego pogodzenia si� z Ko�cio�em�. Dopiero po takowym wolno jej przekroczy� pr�g ko�cio�a.

Ceremonia oczyszczenia po�o�nicy stanowi�a obrz�d, kt�ry ��czy� �ydowski rytua� oczyszczania (Maryja mog�a wej�� do �wi�tyni dopiero po czterdziestu dniach i z�o�eniu ofiary oczyszczenia) z chrze�cija�ska dezaprobat� wobec spraw zwi�zanych z ��dz� seksualn� i tendencj� od oczerniania kobiety. Jeszcze w drugiej po�owie V wieku ksi�a wzbraniali si� chrzci� umieraj�ce po�o�nice, je�li nie min�� czas oczyszczenia. Krew po�o�nic uchodzi�a, bowiem za jeszcze bardziej szkodliw� ni� krew menstruacyjna. Po�o�nicom, kt�re zmar�y bez dokonania obrz�du pogodzenia si� z Ko�cio�em, cz�sto odmawiano poch�wku na cmentarzu.

Za winy m�czyzn karano kobiety. Najlepszym dowodem na to jest postawa papie�a Innocentego III, kt�ry 13 stycznia 1200 roku ob�o�y� interdyktem Francj�, gdy� kr�l francuski �y� w nieprawym zwi�zku ze swoj� kochank� Agnes z Meranu. Interdykt postanawia�, �e wszystkie ko�cio�y Francji maja zosta� zamkni�te i by� otwierane tylko w celach chrzczenia dzieci. Surowo zakaza� papie� po�o�nicom wchodzenia do ko�cio�a w celu oczyszczenia, a poniewa� nie by�y oczyszczone, nie wolno im by�o uczestniczy� w ceremonii chrztu dzieci. Interdykt ten obowi�zywa� przez rok.

Kto� mo�e �achnie si�, �e te obyczaje to dziedzictwo mrocznego �redniowiecza. Tak jednak nie jest. Obyczaj oczyszczania po�o�nic utrzyma� si� prawie do czas�w wsp�czesnych. Jeszcze moja matka musia�a by� temu poddana. Sta�a za drzwiami ko�cio�a i dopiero mog�a przekroczy� jego pr�g, gdy przez pokropienie wod� �wi�con� i modlitw� kap�an wprowadzi� j� na powr�t do Ko�cio�a.

Szczeg�lnym tabu, przej�tym przez chrze�cijan od staro�ytnych, by� stosunek z kobiet� miesi�czkuj�c�. Wielcy teologowie XIII wieku, Albert Wielki, Tomasz z Akwinu i Duns Szkot uwa�ali, �e przekroczenie tego zakazu jest grzechem �miertelnym. W Starym Testamencie kobieta miesi�czkuj�ca przez siedem dni by�a nieczyst�. I wszystko, czego dotkn�a, stawa�o si� nieczyste, i ka�dy, kto ja dotkn��, stawa� si� nieczysty. Ojcowie Ko�cio�a przej�li od pogan przekonanie, �e stosunek z kobiet� miesi�czkuj�c� mo�e zaowocowa� dzie�mi chorymi, maj�cymi ropna surowic� lub zako�czy� si� tym, �e jego owocem b�dzie martwy p��d. Jeszcze i dzi� pokutuje g�upie prze�wiadczenie, �e ludzie kalecy mieliby by� pocz�ci w trakcie miesi�czki.

Warto�ciowano te� kobiety pod wzgl�dem ich urody i wp�ywu jej na wzrost po��dliwo�ci u m�czyzn. Teolog Piotr Kantor zmar�y w 1197 roku, uwa�a�, �e stosunek z pi�kn� kobiet� jest obci��ony wi�kszym grzechem, gdy� bardziej cieszy. �w. Tomasz z Akwinu uwa�a�, �e i tak wszystkiemu jest winna kobieta, gdy� w samej jej naturze le�y lubie�no��, rozwi�z�o�� i nienasycenie, im by�a bardziej urodziwa.

W Rzymie kancelaria papieska reperowa�a bud�et pieni�dzmi, �ci�ganymi z utrzymywanych przez siebie burdeli. Rozpusta duchownych tak si� rozpowszechni�a, �e przestano j� uwa�a� za wyst�pn�. W ci�gu ca�ego �redniowiecza spora cz�� duchownych miewa�a ca�e gromady konkubin, a w ich mieszkaniach roi�o si� od dzieci, nierz�d kwit� te� w licznych klasztorach.

Ko�ci� mia� w wielkiej pogardzie nie tylko kobiety, ale i ma��e�stwo. �Podstaw� ma��e�stwa i podstaw� rozpusty jest ten sam akt. Dlatego m�czyzna post�puje najlepiej, je�li nie tyka kobiety� � poucza� Tertulian. Wed�ug Justyna, czo�owego apologety z II stulecia, wszelkie zaspokojenie pop�du p�ciowego jest grzechem, a wszelkie ma��e�stwo bezprawne, bo zwi�zane z folgowaniem niecnej ��dzy.

�w. Augustyn obiecywa� dzieciom, kt�re zachowuj� niewinno��, znacznie lepsze miejsce w niebie ni� ich rodzicom. Pragn��, by nikt si� ju� nie pobiera�, dzi�ki czemu szybciej nast�pi koniec �wiata. Wed�ug Hieronima ma��onkowie �yj� �niczym byd�o� i sp�kowanie z kobietami upodabnia m�czyzn do ��wi� i innych nierozumnych zwierz�t�.

Jednak skoro ju� nie ma innego wyj�cia, nale�y przynajmniej ograniczy� seks do ma��e�stwa. Od czas�w Tertuliana Ojcowie Ko�cio�a redukowali mi�o�� i ma��e�stwo do zjawisk czysto biologicznych. Ma��e�stwo to by�a ostoja zalegalizowanej przez Ko�ci� rozpusty. Zreszt� zalegalizowanej niech�tnie. Znamienny jest fakt, �e �lub ko�cielny istnieje w katolicyzmie dopiero od XIV wieku. I dopiero od XIV wieku udziela si� �lub�w wewn�trz ko�cio��w.

Nic dziwnego, skoro Tertulian grzmia�: �Czy� dope�nienie ma��e�stwa r�ni si� od nierz�du? Nie, w obu przypadkach chodzi o cielesne zespolenie! Pragn�� tego oznacza pragn�� nierz�du, jak powiedzia� Pan�. Dlatego seks mi�dzy ma��onkami dopuszczalny by� wy��cznie w celach prokreacyjnych. Przeszkadza� jednak w praktykach religijnych. Dlatego, w my�l zalece� kap�an�w, nale�a�o ju� kilka dni wcze�niej przed przyst�pieniem do komunii wystrzega� si� intymnych zbli�e�. Hieronim za� twierdzi�: �Kto wype�nia obowi�zki ma��e�skie, nie mo�e by� wytrwa�y w modlitwie�.

Tomasz z Akwinu cynicznie pyta�: �Nie wiem, do jakiej pomocy m�czy�nie zosta�a stworzona kobieta, je�li wykluczymy cel prokreacji. Dlaczego mimo to cel ten si� wyklucza, nie rozumiem. Je�li kobieta nie zosta�a dana m�czy�nie do pomocy w rodzeniu dzieci, w takim razie, do czego? Mo�e do tego, by razem uprawiali ziemi�? W takim razie lepsz� pomoc� dla m�czyzny by�by m�czyzna. To samo tyczy si� pociechy w samotno�ci. O ile� przyjemniejsze jest �ycie i rozmowa, gdy mieszkaj� ze sob� dwaj przyjaciele ni� m�czyzna i kobieta�.

Nawet dzi� znajduj� si� w Ko�ciele zwolennicy pogl�du, �e kobiety nadaj� si� tylko do rodzenia, do wszystkiego za�, co ma zwi�zek z duchem czy inteligencj� nie maj� wystarczaj�cych kwalifikacji. Tw�rc� s�ynnych trzech K (Kinder, Kuche, Kirche) by� zmar�y w 1274 roku �wi�ty Augustyn. Uwa�a�, �e kobieta jest jedynie pomoc� w p�odzeniu i pe�ni rol� po�yteczn� w gospodarstwie domowym. Do dzieci dosz�a, zatem kuchnia. �e kobieta ma by� religijna � rozumia�o si� samo przez si�. Powinna gorliwo�ci� religijn�, odpokutowa� grzech Ewy.

Sp�kowanie powinno odbywa� si� bez rozkoszy. Idea�em by� akt �na sucho� � nie dawa� przyjemno�ci i s�u�y� wy��cznie celom prokreacji. Odbywa� si� mia� w ciemno�ci albo z zamkni�tymi oczyma, w �adnym razie w niedziel�, dni �wi�teczne i w okresie postu, oczywi�cie nie podczas menstruacji i ci��y. Mi�o�� zmys�owa, naturalne dope�nienie g��bszego uczucia ��cz�cego ma��onk�w, nie pasowa�a do � instytucji, powo�anej do produkowania dzieci. D��enie do rozkoszy zosta�o przez Ko�ci� wyj�te spod prawa. Rozkosz seksualn� � efekt po��dania � Ko�ci� stara� si� eliminowa�, pos�uguj�c si� wizj� wiecznych kar piekielnych.

Kobiety sta�y si� upostaciowieniem stworze� po�ledniejszych, gdy�, je�li nie d��y�y do �wi�to�ci przez dziewictwo, nadawa�y si� tylko do rodzenia dzieci. Rodzenie dzieci by�o najlepszym dowodem niewstrzemi�liwo�ci, popadni�cia w zmys�owo��, splamienia si� nieczysto�ci�.

Idea�em w my�l zalece� Ojc�w Ko�cio�a by�o bliskie wsp�ycie z kobiet�, ale bez kontakt�w seksualnych. Drugie ma��e�stwo wdowy by�o, wi�c przyjmowane niech�tnie albo wr�cz pot�piane. Z pism Tertuliana wyziera paniczny strach, �e gdyby on pierwszy umar�, jego �ona mog�aby po raz drugi wyj�� za m��. By� zaciek�ym wrogiem powt�rnego zam��p�j�cia i gor�cym zwolennikiem cnotliwego wdowie�stwa. Wdowy wychodz�ce powt�rnie za m�� nazywa� bezbo�nymi wszetecznicami, pragnienie posiadania dzieci uwa�a� za z gruntu niechrze�cija�skie, a najch�tniej w og�le zabroni�by ma��e�stw. Hieronim, kt�rego siostra zgrzeszy�a z ksi�dzem podkre�la�, �e kobieta, u kt�rej usta�o krwawienie miesi�czne, nie jest ju� w�a�ciwie kobiet�, gdy� �nie t�skni ju� do m�czyzny�. Pot�pia� wiec kontakty seksualne z kobietami, kt�re przesz�y menopauz�.

Tymczasem w chrze�cija�stwie mia�o by� miejsce dla osobistego do�wiadczenia otwartej dla wszystkich � dla m�czyzn tak samo jak i dla kobiet � mi�o�ci Boga, gdzie cielesno�� mia�a mie� swe naturalne i zgodne z wol� Bo�� miejsce. Historia Ko�cio�a sta�a si� jednak histori� panowania kasty celibatariuszy nad rzesz� �onatych.

Ko�ci� ingerowa� w najintymniejsze sfery ��cz�ce ma��onk�w. Klemens Aleksandryjski z pocz�tkiem III wieku uwa�a�, �e m�czyzna czyni cudzo��stwo z w�asna �on�, gdy obcuje z ni� w ma��e�stwie jak z ulicznic�. Nie zgadza� si� na stosunki z ci�arna oraz miedzy ma��onkami w starszym wieku � by�y one sprzeczne z idea�em chrze�cija�skim.

Zdaniem Ambro�ego, biskupa Mediolanu zmar�ego w 397 roku, w�a�ciwym celem ma��e�stwa by�o p�odzenie dzieci. Dlatego i on pot�pia� surowo stosunek z ci�arn� kobiet�. �aden z Ojc�w Ko�cio�a nie pisa� o ma��e�stwie bardziej obra�liwie, ani nie gardzi� p�ciowo�ci� w wi�kszym stopniu ni� Hieronim, zmar�y w 420 roku. To on m�wi�: �Kto jest zbyt nami�tnym kochankiem swej �ony jest cudzo�o�nikiem�.

Ko�ci� ingerowa� w najintymniejsze po�ycie ma��onk�w i ingeruje nadal po dzi� dzie�. O cudzo��stwie z w�asna �ona m�wi nawet Jan Pawe� II. Cudzo��stwo za� zachodzi wtedy, gdy celem zbli�enia jest zadawanie sobie rozkoszy, nie za� prokreacja.

Co do cudzo�o�enia, to i tu kobieta sta�a na straconej pozycji. W judaizmie m�czyzna cudzo�o�y�, gdy obcowa� seksualnie z �ona innego m�czyzny, dla kobiety stosunkiem cudzo�o�nym by� ka�dy stosunek pozama��e�ski. Wynika�o to z faktu traktowania kobiety nie jako partnera, a jako w�asno�� m�czyzny. Czyn cudzo�o�ny uszczupla� prawo w�asno�ci m�czyzny. Cudzo��stwo okazywa�o si� rodzajem przest�pstwa wobec w�asno�ci prywatnej. Dlatego stosunek m�czyzny z kobiet� niezam�n� nie by� aktem cudzo�o�nym.

Jezus uczy� o nierozerwalnej jedno�ci ma��onk�w. Jego nauka o znaczeniu stawania si� jednym cia�em, jako o jedno�ci nierozerwalnej, uchyla wa�no�� pojmowania takiego cudzo��stwa, kt�re stawia�o m�czyzn� w pozycji uprzywilejowanej. Uchylone zosta�o te� prawo do wielo�e�stwa, kt�re w czasach �yd�w uchodzi�o za ciesz�ce si� boska akceptacj�. Jednak, kiedy od m�czyzny zak�adaj�cego rodzin� oczekiwano, �e naby� ju� do�wiadcze� seksualnych, kobieta musia�a pozostawa� do chwili �lubu nietkni�t�. Czy� nie obowi�zywa� � gor�cy w cze�� kobiety zwyczaj � publicznego �wiadczenia, �e w noc po�lubn� odby�a si� defloracja. Nie wywieszano na widok publiczny zakrwawionego prze�cierad�a z ma��e�skiej �o�nicy � najlepszego dowodu skonsumowania przez m�czyzn� tego, co tylko dla niego chroni�a do chwili �lubu kobieta?

Jezus m�wi� o nierozerwalno�ci ma��e�stwa. Sta� na stra�y praw kobiety. I rozw�d w ko�ciele katolickim jest do dzi� niemo�liwy, cho�by m�� upija� si� regularnie i maltretowa� sw� �on�, ona powinna sta� przy nim do ko�ca. W ko�cio�ach wschodnich i protestanckich dopuszcza si� mo�liwo�� rozwodu. Na przyk�ad z powodu cudzo��stwa i wszetecze�stwa.

Jednak to nie ma��e�stwo a stan bez�enny sta� wy�ej w hierarchii warto�ci. Zakaz zawierania zwi�zk�w ma��e�skich przez ksi�y wzi�� si� z wyobra�enia, i� kontakty seksualne pozbawiaj� zdolno�ci do s�u�enia Bogu � wyobra�enia rozpowszechnionego niegdy� w poga�stwie.

Na Wschodzie, gdzie eucharysti� odprawiano zazwyczaj tylko w pewne dni, tylko w tych dniach kap�anom nie wolno by�o wsp�y� ciele�nie z kobietami. Do dzi� w ko�ciele prawos�awnym ksi�a mog� si� �eni� i wychowywa� potomstwo. Inaczej jest w Ko�ciele rzymskokatolickim. NA Zachodzie, gdzie nabo�e�stwa odbywaj� si� codziennie, za��dano od �onatych kap�an�w ca�kowitej wstrzemi�liwo�ci. Celibat w chrze�cija�stwie jest zjawiskiem wy��cznie katolickim. Od III wieku przyj�to, �e po �wi�ceniach kap�an ma pozosta� w stanie bez�enno�ci, co mia�o zwi�kszy� jego presti� w oczach wiernych, kt�rzy pod wp�ywem Ojc�w Ko�cio�a zacz�li postrzega� ma��e�stwo jako grzeszne.

Jednak chodzi�o nie tylko o autorytet kap�ana. Nie bez znaczenia by�y te� finanse. Ksi��a obowi�zani byli przekazywa� wszelkie dochody biskupom, dla tych ostatnich kler bez�enny musia� by� milszy ni� obarczony �onami i dzie�mi.

Z kobietami w zwi�zkach z kap�anami nikt si� nie liczy�, cho� dopiero w VI wieku uznano ma��e�stwa duchownych zawierane po wy�wi�ceniu za niewa�ne. Trzeci sob�r w Toledo w 589 roku poleci� za to biskupom, by sprzedawali oni kobiety podejrzane o wsp�ycie z ksi�mi, a uzyskane ze sprzeda�y pieni�dze rozdawali biednym. Podobny nakaz wyda� czwarty sob�r w Toledo w 633 roku.

Dekret o celibacie zosta� wydany w roku 1074 przez Grzegorza VII. Zabrania� on �onatym duchownym wykonywania czynno�ci kap�a�skich i okre�la� ich prawowite ma��onki mianem �konkubin�. Odt�d celibat staje si� obowi�zuj�cy w �wiecie katolickim, mimo, �e jest ra��co sprzeczny z Nowym Testamentem, gdzie ��da si� od diakon�w i biskup�w, by ka�dy z nich by� m�em jednej �ony i by dobrze rz�dzi� dzie�mi.

Tak si� dziwnie sk�ada, �e cz�owiek wierz�cy � niezale�nie od religii -poszukiwa� w swej wierze elementu kobiecego. Boginie na og� sprzyja�y ludziom. By�y �askawsze. Ch�tnie wys�uchiwa�y pr�b swych wiernych. Tymczasem chrze�cija�stwo pod wp�ywem nauk Ojc�w Ko�cio�a niemal zupe�nie wyrugowa�o w pierwszych wiekach swego istnienia �w element kobiecy. Dopiero z czasem Ojcowie Ko�cio�a zorientowali si�, �e cos przeoczyli. Dlatego jednym ze sztandar�w Ko�cio�a uczyniono Marie, matk� Jezusa � o kt�rej prawie nic nie wiedziano � opr�cz tego, �e b�d�c dziewic� wyda�a na �wiat Boga. W ewangeliach Maria jest postaci� marginaln�. Dzieje Apostolskie wspominaj� o niej tylko raz. Ca�y Nowy Testament wypowiada si� o niej bardzo rzadko i bez szczeg�lnej czci. Nie ma tam r�wnie� mowy o jej bezgrzeszno�ci. Ze wzgl�du jednak na wierzenia zakorzenione w�r�d prostego ludu, kt�ry nadal po cichu czci� Izyd�, Artemid�, Kybele, Astarte, Afrodyt� lub Wenus, postanowiono maksymalnie upodobni� Mari� do bogi� poga�skich i �ukszta�towa� j� pod�ug istniej�cych ju� wzor�w. A� do III wieku wyznawcy chrystianizmu nie s�yszeli o wiecznym dziewictwie Maryi. Jezus biblijny dorasta� przecie� w�r�d siedmiorga rodze�stwa. Mia� � jako najstarszy � czterech braci � Jakuba, J�zefa, Szymona i Judasza i co najmniej trzy siostry. W III wieku braci i siostry Jezusa uznawa� zacz�to za przyrodnie jego rodze�stwo, a J�zefa za wdowca w starszym wieku, niezdolnego ju� do ma��e�skich zbli�e�, a to ze wzgl�du na obowi�zuj�cy ju� w�wczas dogmat o wiecznym dziewictwie Maryi. Nie tylko pocz�a Jezusa z Ducha �wi�tego, ale wyrzek�a si� zmys�owej mi�o�ci z w�asnym m�em.

Pochodzenie dogmatu o dziewictwie Maryi ma jednak korzenie poga�skie. Zap�odnienie dziewicy przez boga znane by�o w Egipcie i Babilonie, w Indiach i w Persji, w Grecji i w Rzymie. Pierwowzorem chrze�cija�skiej Matki Boskiej sta�a si� bogini Izyda � najs�awniejsza z bogi� Egiptu. Wp�yw jej kultu na �wiat helle�ski trwa� do IV wieku naszej ery.

Co do dziewictwa Maryi, to Bazyli uzasadnia je, wskazuj�c, �e w przyrodzie znane s� takie przypadki. Na przyk�ad s�py �na og� si� mno�� �bez sp�kowania�, i to nawet w wieku stu lat. Podobne argumenty przytaczaj� inni czo�owi Ojcowie Ko�cio�a. Wielu pisarzy chrze�cija�skich z p�niejszego �redniowiecza informowa�o o tym, �e zap�odnienie Maryi nast�pi�o przez ucho. �wi�ty opat Radbert w 831 roku pisa�, �e narodziny Jezusa odby�y si� przy zamkni�tym �onie tej dziewicy.

W III wieku powstaj� pierwsze wizerunki Maryi i chrze�cijanie zaczynaj� nadawa� imi� Maria swym c�rkom. Pierwszy ko�ci� pod jej wezwaniem powstaje w IV wieku w Rzymie. Najstarsza ko�cielna modlitwa maryjna pochodzi z V wieku. W tym stuleciu zainicjowano �wi�ta maryjne, ale tylko na Wschodzie, tam, bowiem kult Maryi nasili� si� za spraw� Cyryla z Aleksandrii � on zainicjowa� �wi�to zwiastowania i wniebowzi�cia.

�w. Augustyn proklamuje bezgrzeszno�� Maryi i og�asza, �e nie ci��y na niej grzech pierworodny. W VIII wieku og�oszono niepokalane pocz�cie Maryi. Maria mia�a by� c�rk� matki �niepokalanej�, a wi�c pocz�cie i narodziny Jezusa dokona�y si� bez grzechu pierworodnego.

W XIX wieku Pius IX og�osi� bull�, �e nauka o niepokalanym pocz�ciu NMP zosta�a �objawiona przez Boga i dlatego wszyscy powinni wierzy� w to mocno i niezmiennie�. W 1950 roku Pius XII og�osi� dogmat o cielesnym wniebowzi�ciu Maryi.

Maryja potrzebna by�a Ojcom Ko�cio�a jako przyk�ad, jak wielka nagrod� honoruje si� pocz�cie bez po��dania. Pocz�a w stanie dziewiczym, nie musia�a si� przy tym wstydzi� z powodu lubie�no�ci i dlatego urodzi�a bez b�lu. Nad innymi kobietami zaci��y�o przekle�stwo wynik�e z grzechu pierworodnego: ��w b�lu b�dziesz rodzi�.

�wiat si� zmienia. Dzi� ekspansja kobiet jest coraz wi�ksza. Jedyn� fortec�, kt�ra si� jej nie poddaje jest nadal Ko�ci�. Nie dopuszcza on kobiet do partnerstwa. Nadal spycha je do roli pomocy m�czy�nie, matki jego dzieci. Na jednym biegunie wskazuje t�, kt�ra uleg�a szatanowi � Ew�, na drugim � a do tego powinna wsp�czesna kobieta d��y� � Mari� � pokorna i oddan� bogu niewiast�. Jan Pawe� II czyni pi�kne, acz puste gesty. Patronkami Europy og�asza kobiety. S� nimi Brygida Szwedzka i Katarzyna ze Sieny oraz Edyta Stein. Jakie przes�anie nios� one wsp�czesnym kobietom? Brygida Szwedzka (1302-1373) � to p�odna rodzicielka, matka o�miorga dzieci, ale po owdowieniu � zgodnie z zaleceniami Ojc�w Ko�cio�a, nie wychodzi po raz drugi za m��, zak�ada za to zakon Naj�wi�tszego Zbawiciela. Katarzyna Siene�ska (1347-1380) to tercjarka, kt�ra w�asna twarz zeszpeci�a, by matka nie zmusza�a jej do ma��e�stwa, a w mistycznej ekstazie na palec za�o�y�a pier�cie� z � jak twierdzi�a � napletka Jezusa. Edyta Stein (1891-1942) by�a przechrzt�, �yd�wk�, kt�ra przyj�a katolicyzm i wst�pi�a do zakonu Si�str Karmelitanek. By�a kobiet� wykszta�con� i wyemancypowan�. Niedawne wskazanie Edyty Stein, czyli �w. Teresy Benedykty od Krzy�a, podczas otwarcia Specjalnej Sesji Synodu Biskup�w dla Europy za patronk� tego kontynentu niesie, wi�c pewna nadzieje. Edyta Stein by�a zdecydowan� zwolenniczka awansu kobiety i dopuszcza�a mo�liwo�� kap�a�stwa kobiet. Mo�e, wi�c za jej osob� nastanie w Ko�ciele wreszcie czas, w kt�rym kobieta przestanie by� jego przekle�stwem.

W poprzednim rozdziale pr�bowali�my zarysowa� stosunek Ko�cio�a i Watykanu do kobiet. Z natury rzeczy szkic ten by� tylko pr�b� rekonesansu � by� mo�e w dalszej cz�ci tej serii wydawniczej do sprawy jeszcze wr�cimy. Z ca�� pewno�ci� jednak, kolejny IV tom serii po�wiecimy sprawom, kt�re zarysujemy e tym rozdziale. IV tom serii, uka�e si� w marcu 2000 roku i nosi� b�dzie tytu� ��ycie seksualne w Ko�ciele�.

W�a�nie w tym tomie gruntownie przyjrzymy si� wszystkim przypadkom znanych �przyg�d� seksualnych papie�y, praktykom w tym zakresie stosowanym w klasztorach, a tak�e na szczytach w�adzy duchownej. B�dzie to tom, kt�ry cho� g��wnie odnosi� si� b�dzie do historii, w ostatniej cz�ci zaprezentuje opis kilku wsp�czesnych, co bardziej pikantnych przypadk�w.

Ten rozdzia� jest, wi�c streszczeniem kolejnego tomu serii. Je�eli stali nasi Czytelnicy b�d� bardziej zainteresowani przedstawionymi tu sprawami, odsy�amy ich do tamtego wydawnictwa.

Ko�ci� u zarania swojej organizacji formalnie boryka� si� z stosunkiem kobiet do niego i ich roli w rozwoju misi ewangelizacyjnej. Wydaje si�, �e najstarsze gminy chrze�cija�skie, g��wnie rzymska, zdominowane by�y przez kobiety. To one odgrywa�y czo�owa w nich rol� i nale�a�y do tej grupy wyznawc�w, kt�re ch�tniej i �atwiej przyjmowa�y nowa wiar�. Podobnie, z biegiem lat, zw�aszcza w czasach nasilaj�cych si� prze�ladowa�, w kobietach umocowanych na dworach cesarskich, chrze�cija�stwo i chrze�cijanie szukali dr�g ocalenia. By�y tez przy tym niewiasty �tw�rcami� pierwszych sekt heretyckich rozbijaj�cych jedno�� Ko�cio�a.

Oto dwa przyk�ady z II wieku naszej ery na poparcie podj�tych tez. Kiedy biskupem Rzymu by� Anicet (155-166) w Rzymie pojawi�a si� niejaka Marcelina. Uchodzi�a za znawczyni� teologii, a jej celem by�o nawr�cenie Rzymian na �prawdziwa wiar� wedle tez karpokracjan. Karpokracjanie wywodzili si� z Egiptu, z Aleksandrii. Tw�rc� tej sekty by� �yj�cy przez ca�y czas w Aleksandrii Karpokrates. Rozw�j za�, sekta zawdzi�cza�a jego synowi Epifaniuszowi. Matk� Epifaniusza by�a w�a�nie Marcelina. Szczeg�owe pogl�dy karpokracjan dla naszego wywodu nie maja wi�kszego znaczenia. Do�� wspomnie�, �e stworzenie jest dzie�em boskim, przypisywali je anio�om, tw�rcom zar�wno �wiata widzialnego, jak i dusz ludzkich. Herezja karpokracjan rozwija�a si� w Ko�ciele do VI wieku.

Ciekawe dla nas by�y ich wywody natury obyczajowej. M�ody Epifaniusz, w swoim dziele �O sprawiedliwo�ci� opowiedzia� si� za ca�kowit� wsp�lnot� d�br i kobiet. Jego matka Marcellina, do�� wiernie stosuj�c si� do nauk syna, s�yn�a w Rzymie ze swobody obyczaj�w. Swobody trudnej do zaakceptowania nawet w mie�cie, kt�re zdaje si� za niekt�rych cesarzy widzia�o ju� wszystko. Karpocjanie, przynajmniej wed�ug ich przeciwnik�w, �ywili ogromne upodobanie do rozkoszy. Gdyby cia�o mia�o by� jedynie wi�zieniem duszy, gardziliby nim.

Marcellina w takiej sytuacji musia�a by� powa�nym zagro�eniem dla nowej przecie� ideologii chrze�cija�skiej, nieokrzep�ej ani w formach organizacyjnych ani w teologii. Niema�o musia�, natrudzi� si� biskup Anicet, �eby obroni� gmin� przed wp�ywami pi�knej, zgrabnej �roztaczaj�cej wo� perfum� i rozwi�z�ej os�bki. Mimo to wielu nowych, zw�aszcza m�odych chrze�cijan, g��wnie p�ci m�skiej wola�o takie �nauki� Marcelliny ni� obietnic� zbawienia niesion� przez Aniceta.

Nie min�o jednak pokolenie, kiedy w Ko�ciele pojawi�a si� kolejna kobieta o podobnym imieniu � Marcja, czasem w innych �r�d�ach historycznych zwana Marki�. Kiedy po �mierci cesarza filozofa i humanisty Marka Aureliusza na tronie rzymskim zasiad� w 180 roku Marcus Aurelius Commodus Antoninus, ostatni w�adca z dynastii Antoni�w, dla chrze�cijan nasta�y lepsze czasy. Cho� cesarz uznany by� przez wsp�czesnych i historyk�w jako �wykolejony szaleniec� przesta� uwa�a� chrze�cijan i ich Boga za swoich wrog�w. Nazwa� si� Nowym Herkulesem czuj�c opiek� Jupitera m�g� uzna� Boga chrze�cijan za niegro�nego dla sprawowania silnej w�adzy cesarskiej.

Jest jednak pewne, �e to nie wiara w Herkulesa, uchroni�a gmin� przed kolejnymi prze�ladowaniami. Cesarsk� faworyt�, maj�c� ogromne wp�ywy na dworze by�a m�oda i bardzo pi�kna os�bka Marcja, znana tak�e z tego, �e potrafi�a zaspokoi� wszelkie ��dze m�odego Commodusa. Cesarz obj�� rz�dy maj�c lat 19, a gdy zgin�� jako ofiara spisku � zaledwie 31.

Zdania historyk�w s� podzielone, co do faktu czy Marcja by�a, czy te� nie chrze�cijank�. W ka�dym razie jej wychowawc� by� eunuch Hiacynt, kt�ry w�a�nie w gminie chrze�cija�skiej by� kap�anem i cz�onkiem rady kap�a�skiej biskupa Rzymu Eleuteriusza i jego nast�pcy Wiktora I (189-199). Warto przy tej okazji wspomnie�, �e w�a�nie od tego biskupa mo�emy ju� swobodnie m�wi� o pot�dze papiestwa. To w�a�nie on zarysowa� kszta�t i formy organizacyjne najtrwalszej, zhierarchizowanej struktury w historii �wiata.

Eunuch, z kt�ry z przyczyn naturalnych sam, nie zazna� zbyt wielu przyjemno�ci �ycia, zach�ca� swoj� wychowanic�, aby z�o�y�a z swojego cia�a ofiar� Bogu. Jako cesarska faworyta, mia�a tak zaspakaja� w�adc�, aby odsun�� jego gniew od chrze�cijan. A �e by�a ca�kiem bieg�a w tym dziele, uda�o jej si� wielokrotnie pom�c �wsp�wyznawcom�. Pewnego razu nawet sam biskup zwr�ci� si� do niej z list� chrze�cijan skazanych na ci�kie roboty w kopalniach Sardynii, aby spr�bowa�a, korzystaj�c z wdzi�k�w cia�a, nie tylko ich uratowa�, ale nawet sprowadzi� z powrotem do Rzymu. Postawione zadanie wype�ni�a skrupulatnie. Eunuch � opiekun osobi�cie pop�yn�� po skazanych.

Marcja jednak nie d�ugo cieszy�a si� ze swojego szcz�cia. Kiedy przesta�a by� cesarska faworyt�, a sta�a si� cesarsk� ma��onka, wkr�tce znalaz�a si� na li�cie os�b, kt�re ma��onek zdecydowa� si� zg�adzi� nast�pnej nocy. By� to �sylwestrowy�, cho� jeszcze nie Sylwestrowy, wiecz�r 192 roku. Marcja zdoby�a ju� tak siln� pozycj�, �e sama postanowi�a i potrafi�a si� obroni�. Natychmiast zorganizowa�a zamach stanu i jeszcze tej nocy Commodus musia� opu�ci� �wiat, ��cz�c si� z Herkulesem, swoim bohaterem na ziemi.

Przypadek cesarzowej Marcji i rozpoczynaj�cy si� w�a�nie wtedy pontyfikat silnego Wiktora I by� pocz�tkiem wszystkiego w papiestwie, w tym tak�e tych spraw, kt�re opisujemy na kartach naszej ksi��ki.

W znanej pracy znajdziemy takie oto zdanie: �Na zewn�trz Ko�ci� zawsze stara� si� zachowa� wra�enie nieskazitelno�ci i nienagannego prowadzenia si�. W zaciszu mur�w p[pozwalano sobie na wiele. Ju� Augustyn da� swoje b�ogos�awie�stwo na utrzymywanie przez duchownych stosunk�w z prostytutkami. Aby uciszy� ci�gle powracaj�ce ��dania zniesienia celibatu. Ko�ci� og�osi�, �e uprawianie przez ksi�y seksu z prostytutkami jest rozwi�zaniem zalecanym, a w ka�dym razie mniejszym z�em. W tej dziedzinie zwierzchnicy Ko�cio�a sami zreszt� dawali najlepszy przyk�ad�.

Ostro postawiona i zdecydowana teza. W tej i nast�pnej ksi��ce z naszej serii przedstawimy dziesi�tki mo�e setki przyk�ad�w na jej poparcie. Jaka jest prawda Czytelnik sam oceni.

W naszym opracowaniu cz�sto korzystamy z list�w i dokument�w epoki, autorstwa samych bohater�w wydarze�. G��wnym jednak �r�d�em informacji s� kroniki Ko�cio�a, pi�ra jego przedstawicieli � mnich�w, biskup�w, kardyna��w. W wielu kolejnych rozdzia�ach b�dziemy te kroniki jak i ich autor�w szczeg�owo przedstawia�. Tam, gdzie by�o mo�liwe, korzystali�my z dokumentacji pozostawionej przez �wiadk�w wydarze�. Z natury rzeczy, wszystkie te dokumenty mog�y by� tylko podstaw� opracowa�. Dost�p do nich jest, bowiem bardzo ograniczony, a ich wsp�czesne om�wienia prawie nie istniej�. Prawdziwym i niezwykle bogatym �r�d�em informacji pozosta�y, wi�c dla nas opracowania historyczne z Niemiec, W�och, Francji i Polski. Cz�� tych opracowa� przedstawimy w wyborze literatury, pomieszczonym na ko�cu ksi��ki. Pe�n� ich list� przedstawimy jednak dopiero w IV tomie serii.

Niezwykle wiele pikantnych szczeg��w obyczajowo�ci dwor�w papieskich i dostojnik�w Ko�cio�a znajdziemy w ��ywotach kurtyzan�, kt�rych autorem by� Arentino. Pietro Arentino swoje relacje opar� o w�asne do�wiadczenia. Papie�e i Kuria Rzymska by�a pod sta�ym obstrza�em jego krytyki. Nazywano go od czasu do czasu �w�adc� prawdy� i �sekretarzem ca�ego �wiata�. M�wienie prawdy przysporzy�o mu s�awy. Z jego opiniami liczyli si� wszyscy wielcy epoki, przynajmniej ch�tnie si� z nimi zapoznawali.

Sam mia� wiele za uszami, bowiem otacza� si� licznymi kochankami. Z tej racji, jak m�wi�, m�g� opisywa� �ywota innych. Grzech by� mu, bowiem doskonale znany. Jego kurtyzany nazywano, �arentynkami�, a niekt�rzy nawet od nazwiska Arentino wywodz� ras� koni � arentino. Pisz�, bowiem, �e papie� Urban VII, chc�c mie� z nim dobre stosunki, podarowa� mu konia, od kt�rego nazw� przyj�� mia�a ca�a rasa tych zwierz�t, a pisarz mia� si� papieskim podarunkiem szczyci�. Wszystko by�oby w porz�dku, gdyby nie fakt, �e papie� Urban VII panowa� tylko w roku 1590, a Arentino zmar� 21 pa�dziernika 1556 roku, maj�c sze��dziesi�t cztery lata. Gian Battista Castagna � przysz�y papie� Urban VII m�g� oczywi�cie spotka� si� z Arentino, lecz z pewno�ci� nie jako papie�, lecz jako pocz�tkuj�cy, cho� ju� wp�ywowy dygnitarz Kurii. Kardyna�em zosta� dopiero w 1583 roku, a wi�c prawie trzydzie�ci lat po �mierci literata. Dzi� wiemy, �e konia podarowa� mu papie� Klemens � te� si�dmy. Opisywany problem, to wprawdzie drobny szczeg�, ale przedstawiaj�cy dziesi�tki przyk�ad�w, raf, na jakie natrafiaj� interesuj�cy si� wybranymi elementami historii Ko�cio�a. Wiele informacji jest niesp�jnych, niedok�adnych, cz�sto wzajemnie si� wykluczaj�cych. S�d i my w swojej pracy z pewno�ci� nie ustrzegli�my si� tych defekt�w.

Arentino urodzi� si� w 1492 roku w Arezzo. Ojciec by� szewcem, a matka lokaln� pi�kno�ci�. Sam utrzymywa�, �e jest szlachcicem. Debiutowa� �na rynku towarzyskim� jako dwudziestolatek. Obserwowa� i opisywa�, wi�c bogactwo �ycia w Rzymie, na Lateranie, w Watykanie i innych miastach w�oskich niemal przez 45 lat. Po Aleksandrze VI z rodu Borgi�w pozna� a� dziewi�ciu papie�y. Cz�sto jednak odwo�ywa� si� do przyk�ad�w z przesz�o�ci.

Przeszed� wszystkie szczeble �kariery� od ulicznego �piewaka, stajennego, mnicha �ebraka, kata, lichwiarza, poborcy podatkowego, kochanka m�czyzn, malarza, birbanta, hulaki, mistrza w sztuce kochania, do bliskiego przyjaciela i doradcy papie�y. Przede wszystkim by� literatem i kronikarzem. Ucztowa� z papie�ami, kardyna�ami i kurtyzanami, pot�pia� przy tym wszystkie grzechy papieskich protektor�w. Dziwne, �e ci nie do��, �e zabiegali o jego wzgl�dy i towarzystwo, to jeszcze oficjalnie wynagradzali go za to, materialnie.

W �o�u Arentino by�o miejsce dla podstarza�ych i m�odych kobiet, cz�ciej chyba dla ch�opc�w. Podejrzewano go te� o sodomie. Ten nie tylko si� do tego publicznie przyznawa�, ale nawet si� szczyci�. Papie�e uznawali go za rajskiego ptaka i ch�tnie widzieli u siebie.

Jedynym wyj�tkiem by� Hadrian VI (1522-1523) ch�odny i niedost�pny Flamandczyk.

O jego wzgl�dy i przyja�� zabiegali przedstawiciele najpot�niejszych papieskich rod�w Chigi, Farnese, Medici � Medyceuszy, del Monte i Carafia, podobnie zreszt� jak cesarz Karol V i kr�l Francji Franciszek I. Najwi�kszymi jego protektorami byli dwaj papie�e z klanu de Meduici � Leon X i Klemens VII. Papie� Leon otrzyma� Arentino w prezencie jako partnera do towarzystwa od bankiera Agostino Chigi. Ten bogacz, krewniak papie�y pojawi si� w naszej ksi��ce wiele razy.

Opisywa� eskapady swoje i kardyna��w do rzymskich burdeli. Jeden z biskup�w, kt�rego bujne �ycie erotyczne Arentino publicznie �przedstawi��, chcia� go nawet zamordowa�, organizuj�c grup� zbir�w, z zadaniem pozbycia si� gadatliwego kompana rozrywek. Niemal cudem uda�o mu si� uj�� ca�o0 z opresji. Rzym nazywa� �penisem �wiata�. Inni �arty�ci� tworzyli rysunki do jego poetyckich opowiada� o �yciu rozwi�z�ym w Watykanie. Vasari zastanawia� si� nawet, co by�o wi�kszym grzechem �czy ogl�danie sztych�w dla oczu, czy s�owa Arentina dla uszu�.

Inni nazywali go �moralnym syfilisem na duchowym organizmie narodu�. By� i jest nierozwi�zan� zagadka do dzi�, dlaczego tak zepsuty i wyuzdany cz�owiek cieszy� si� sympati�, przyja�ni� i towarzystwem a� tylu papie�y. A mo�e to nie zagadka?

Arentino zmar� spadaj�c z krzes�a, gdy jego siostra opowiada�a mu spro�ny dowcip. Zmar� pono� ze �miechu.

�miech Arentina nie by� jednak �miechem Ko�cio�a, a jedynie komentarzem do blisko 1700 lat dziej�w nieobyczajowo�ci na dworach papieskich, w klasztorach, pa�acach biskup�w, opat�w i kardyna��w, a mo�e cz�ciej na proboszczowskiej plebani.

Sprawa celibatu, �ywa od samego pocz�tku w Ko�ciele, do dzi� nale�y do najtrudniejszych problem�w duchowie�stwa. Wydaje si�, �e przed tym problemem Ko�ci� ponownie stanie w przysz�o�ci. Celibat pr�bowa�o przez tysi�c lat wprowadzi� wielu papie�y, zapominaj�c, �e przyk�ad powinien i�� z g�ry.

Pytanie, czy pierwsi biskupi Rzymu mogli by� �onaci, nale�y do tych z rz�du naiwnych. Oczywi�cie, �e tak. A� nadto znajdujemy na to dowod�w w ich �yciorysach i pismach Ojc�w Ko�cio�a. Nast�pcy �wi�tego Piotra nie tylko byli �onaci, ale otoczeni wcale nie ma�ymi gromadami w�asnych dzieci.

Papie� Damazy I (366-384), do osoby, kt�rego jeszcze wr�cimy, w li�cie do biskup�w Galii pisa�: �Biskup i kap�an musz� pokaza�, i� przedk�adaj� ojcostwo duchowe nad cielesne�. Dysputy miedzy teologami na temat celibatu om�wimy szerzej w IV tomie serii.

Oficjalnie za pocz�tek ko�cielnego nakazu dochowywania wstrzemi�liwo�ci przez duchownych szuka� mo�emy w uchwa�ach Synodu w Elwirze (Illiberis) w 306 roku. Synod ten zas�yn�� z wprowadzeniu wielu srogich przepis�w dla ksi�y. Uchwalono w�wczas tzw. Kanon 33 dotycz�cy wstrzymywania si� przez duchownych od stosunk�w cielesnych. Ale ju� wtedy znalaz�a si� wcale nie ma�a grupa biskup�w, przestrzegaj�cych przed skutkami wprowadzenia tak trudnych do przyj�cia przez m�czyzn przepis�w.

Biskup Pafnucy przestrzega�: �kto chce stworzy� anio�a, tworzy zwierz�. Pisa� dalej: �Czy� nie uwa�acie, i� narzucaj�c taki obowi�zek, otwieracie wrota najgorszym bezece�stwom? Sp�tana natura potrafi potajemnie znale�� zado��uczynienie. Godne po�ycie ma��e�skie zawsze przewy�sza� b�dzie skrywane zwi�zki�.

Oka�e si�, �e przestrogi biskupa Pafnurego b�d� aktualne przez kolejne tysi�c lat, skoro jeden z najwi�kszych my�licieli Ko�cio�a, �w. Tomasz z Akwinu b�dzie tym sprawom po�wi�ca� wiele uwagi.

�wi�ty Augustyn pisa�: �wygnaj kurtyzany, a wkr�tce nami�tno�ci zak��c� wszystko� wiod� one � co si� tyczy obyczaj�w � �ywot ca�kowicie nieczysty, ale prawo porz�dku wyznaczaj� im jakie� miejsce, cho�by najn�dzniejsze�.

Dobro powszechne zak�ada istnienie z�a. Propaguj�c ide� mniejszego z�a, tak�e w Ko�ciele dopuszczano, kontakt duchownych z prostytutkami, aby mogli �atwiej prowadzi� swoje owczarnie ku powszechnemu dobru. Bo, przestrzegano za Arystotelesem: �je�li �o�nierze nie maj� kobiet, wykorzystuj� m�czyzn�. I nie o przeno�ni� tu tylko chodzi.

W XIII i XIV wieku przez Europ�, szczeg�lnie przez Francj� przetoczy�y si� o�ywione dyskusje, czy Ko�ci� mo�e czerpa� korzy�ci materialne z prostytucji? Czy te kobiety mog� wp�aca� na rzecz Ko�cio�a odpowiednie sumy pochodz�ce z ich pracy publicznej! Kiedy paryskie prostytutki chcia�y sfinansowa� jeden z witra�y w Katedrze Notre � Dame, szukano argument�w, aby pieni�dze przyj��. Ostatecznie zdecydowano, �e pieni�dze te pochodz�ce z pracy, godne s� przyj�cia. Inaczej by�oby gdyby robi�y �to� dla przyjemno�ci, gdyby �oddawa�y swoje cia�o z czystej ���dzy rozkoszy�. Wtedy nie wykonywa�yby pracy i pieni�dze tak uzyskane by�yby r�wnie godne pogardy jak i ich rozwi�z�o��. �w. Tomasz tak argumentowa� t� decyzj�: �Je�eli nawet spos�b pozyskiwania (pieni�dzy) jest sprzeczny z prawem boskim, to, co si� pozyska�o, nie jest przez to nies�uszne; w przypadku prostytutki ha�bi�ca jest jej kondycja, nie za� jej zarobek i je�li nawet nie mo�e ona uczyni� daru ze swych d�br na rzecz Ko�cio�a, Ko�ci� ma pe�ne prawo, aby przyjmowa� od niej ja�mu�n�.

By�o powszechnym zwyczajem, �e miasta, w tym papieskie, popiera�y podatki od prowadz�cych zak�ady nierz�du. Najlepszym dowodem wsp�istnienia obu instytucji by� fakt, i� domy publiczne w papieskim Rzymie funkcjonowa�y niemal zawsze (z wyj�tkiem dw�ch, kr�tkich okres�w przerwy) do XIX wieku. Tymczasem zakazane zosta�y w wielu miastach nale��cych do Ko�cio�a.

Kiedy w Awinionie rezydowali papie�e, marsza�ek dworu Jego �wi�tobliwo�ci przynajmniej od roku 1337, pobiera� specjalne op�aty na rzecz skarbca papieskiego od �kobiet podejrzanej konduity i ich towarzyszy�. Chocia� papie� Innocenty VI w 1358 roku zakaza� tych praktyk, czas poka�e, �e wsp�praca by�a korzystna dla obu stron, jeszcze przez wiele stuleci.

Papie� Innocenty IV (1243-1254), kt�ry obj�� urz�d po jednej z najd�u�szej z przerw w ci�g�o�ci w�adzy papieskiej (wakans trwa� a� 18 miesi�cy), ponad po�ow� swojego pontyfikatu (6 lat) sp�dzi� wraz ze swoim dworem w Lyonie. Kiedy stamt�d odje�d�ali w 1250 roku, pozostawili w mie�cie jeden �dom uciech�. Przynajmniej tak� relacj� zostawi� w tej sprawie kardyna� Hugo. �Kiedy przyjechali by�y trzy albo cztery domy publiczne, gdy wyje�d�ali, pozosta� jeden � ale za to si�ga� od jednej bramy miejskiej do drugiej�.

Prostytutki by�y wreszcie nieod��cznym elementem krajobrazu ka�dego zgromadzenia biskup�w. Szczeg�lnie sobory, zbieraj�ce si� do�� cz�sto w �redniowieczu �by�y zgromadzeniami duchownych o du�ych potrzebach i mo�liwo�ciach seksualnych�. W niewielkiej Konstytucji, w czasie Soboru w latach 1414-1418 na sta�e rezydowa�o kilkaset dam dla zaspakajania potrzeb obraduj�cych duchownych. Ten sam Sob�r pot�pi� papie�a Jana XXIII (dzi� jego pontyfikat uznany jest za nielegalny) za kazirodztwo i cudzo��stwo.

Do dzi� obyczaje panuj�ce w trakcie Soboru w Konstancji wzbudzaj� �ywe emocje. Przed paroma laty w tym pi�knym niemieckim mie�cie, po�o�onym nad Jeziorem Bode�skim, w samym jego centrum, naprzeciw nowego ratusza, przy ulicy Obere Laube, ustawiono pomnik upami�tniaj�cy tamte wydarzenia. Obelisk przedstawia papie�a, duchowych Ojc�w Soboru w otoczeniu rzesz kurtyzan oraz przedstawieniem scen pija�stwa i ob�arstwa. Pomnik nie jest tylko wizja artysty. W powszechnej opinii mieszka�c�w Konstancji Sob�r w�a�nie takie w nich budzi skojarzenie.

Sam pomnik zosta� przez wi�kszo�� zaakceptowany. Od niego rozpoczynaj� zwiedzanie miasta tysi�ce turyst�w. Ko�ci� natomiast od pocz�tku sprzeciwia� si� zar�wno samej idei budowy pomnika, a przede wszystkim jego wygl�dowi. Biskupi niemieccy protestowali. Do akcji pot�piania w��czy� si� tak�e Watykan, mimo to pomnik stoi nadal.

�Op�aty od dziewek� by�y wcale intratnym �r�d�em dochod�w ko�cio��w lokalnych. Biskupi i metropolici, ch�tnie szli w tej sprawie w �lady najwy�szych nauczycieli. Np. w XIV wieku biskup Strasburga otworzy� �w�asny� �dom kobiet�, czerpi�c z niego dochody. W Moguncji, miejscowy arcybiskup prowadzi� powa�ne spory z miastem o pieni�dze, zarobione tam przez �upad�e �ony i c�rki�. By�o powszechnym zwyczajem, niemal w ca�ej Europie, �e biskupi tolerowali zwi�zki duchownych z kobietami, o ile ci wp�acali do kiesy ordynariusza odpowiednie sumy.

Od wczesnego �redniowiecza po p�ny renesans, w spisach kobiet pojawiaj�cych si� na papieskich dworach r�wnie du�o by�o �wi�tych, godnych wiary, co upad�ych, rozpustnych. Kilka przyk�ad�w przypomnimy w dalszej cz�ci tego rozdzia�u.

Niemniej zawsze tym przyk�adom towarzyszy�a my�l o grzechu i potrzebie zbawienia. Wybitni my�liciele Ko�cio�a dowodzili w specjalnych traktatach, �e �ycie intymne �mia�o sw�j korzystny wp�yw na psychik� duchowych�. �w. Tomasz musia� znale�� usprawiedliwienie dla duchownych m�czyzn. W �yciu grzesznym, kto� musia� by� winny za grzechy. Wszystkiemu ostatecznie winna by�a kobieta. W �samej jej naturze le�a�a lubie�no��, rozwi�z�o�� i nienasycenie. Im by�a urodziwsza, tym wi�cej mia�a w sobie naturalnych sk�onno�ci do grzechu�. Duchowny m�czyzna, kiedy zadawa� si� z tak� w�a�nie niewiast�, mniejsz� ponosi win�. O grzech mo�na by�o si� prawie wcale nie martwi�, kiedy kontakty odbywa�y si� z bezbo�nymi i rozpustnymi prostytutkami. Gorzej by�o w przypadku kobiet �pe�nych cn�t i pobo�nych�. W takich razach grzech by� ci�ki. Ale czy na pewno takie kobiety by�y �pe�ne cn�t�. Duchowny by� pewien, �e nie pope�nia grzechu, gdy spotyka si� z prostytutkami. Wa�ne by�o, aby za ka�dym razem spotyka� si� z inn�. Zwi�zek z jedn� kobiet� biskupi obraduj�cy w Bazylei uznali za szczyt zepsucia.

Niezwykle interesuj�c� ocen� dysput soborowych znajdujemy w cytowanej ju� pracy �Zebrani doszli do wniosku, �e wytrysk nasienia jest zjawiskiem nie tylko naturalnym, lecz tak�e zdrowym i niezb�dnym dla zachowania r�wnowagi psychicznej, w zwi�zku, z czym nierz�d stanowi dla nie�onatych � w tym oczywi�cie dla s�ug Bo�ych � czynno�� nie tylko nieunikniona, lecz zgo�a konieczn��.

Raz jeszcze przypomnijmy, �e �wieci m�owie woleli takie rozwi�zanie, maj�c w pami�ci przypomnian� ju� przestrog� Arystotelesa, �je�eli �o�nierze nie maj� kobiet, wykorzystuj� m�czyzn�.

A grzechu bardziej ci�kiego ni� ten nie by�o. Chrze�cijanie, bowiem, pope�niali grzech ci�ki, kiedy ciele�nie obcowali z �ydami lub �yd�wkami i poganami lub pogankami. Ci, bowiem uto�samiani byli z diab�em. Tak jak w Starym Testamencie � homoseksualizm by� najohydniejsz� z praktyk. Papie� Grzegorz IX w 1232 roku uzna� homoseksualizm za grzech r�wny kacerstwu. W og�le odszczepie�cy od nauki chrze�cija�skiej, cz�sto okre�lani byli jako homoseksuali�ci lub sodomici.

W kilkakrotnie ju� zapowiadanym IV tomie naszej serii homoseksualizmowi ksi�y i jego przypadkom na dworach papieskich po�wi�cimy specjalny rozdzia�.

Poczynaj�c od pierwszych wiek�w wczesnego �redniowiecza po renesans, przez komnaty pa�ac�w apostolskich, na dworach biskupich i probostwach, przewin�o si� sporo dzieci, kt�rych dostojnymi ojcami byli Jego �wi�tobliwo�� � papie�, Jego Ekscelencja � biskup i wielebny � ksi�dz. Kilkudziesi�ciu nast�pc�w �wi�tego Piotra zbyt dos�ownie potraktowa�o sw�j urz�d. Papa � znaczy przecie� ojciec.

Biskup Henryk z Bazylei by� ojcem dwudziestu dzieci. Biskup �y� na pocz�tku XIII wieku. Inny biskup: Henryk z Lutich, �yj�cy pi��dziesi�t lat p�niej, mia� a� sze��dziesi�ciu jeden potomk�w. By� przy tym zwyczajnym morderc�. Zg�adzi�, bowiem swego nast�pc�. Sam za r�ne grzechy zosta� zdj�ty z urz�du. Im bli�ej papieskiego tronu, tym bywa�o gorzej.

Szambelan dworu Bonifacego VIII, kt�rego ju� w tej ksi��ce poznali�my, nie do��, �e mia� sta�y romans z �ona swego brata, gdy zosta� kardyna�em i arcybiskupem Bolonii, mia� stosunki seksualne z dwustu kobietami. By�y w�r�d nich zakonnice.

Wr��my jednak do pierwszych wiek�w papiestwa.

Anastazy I by� papie�em w latach 399-401. Sam mo�e w dziejach nie zapisa� si� wielk� liczb� zas�ug. By� bardzo pobo�ny i ceniony przez wielkich my�licieli epoki Hieronima i Augustyna. Pontyfikat tego papie�a przypad� na czas upadku cesarstwa zachodniego, zagra�aj�cego te� Ko�cio�owi, gdyby nie kilku wybitnych jego przyw�dc�w. Wydaje si�, �e najwi�ksz� zas�ug� Anastazego by� jego syn, Innocenty I � wybrany na biskupstwo rzymskie natychmiast po �mierci Anastazego. Innocenty I panowa� w latach 401-417, a fakt pokrewie�stwa z poprzednim papie�em potwierdzony zosta� przez bliskiego przyjaciela Anastazego, �wi�tego Hieronima.

Innocenty I nie by� jedynym papie�em � potomkiem innego papie�a. Sto dwadzie�cia lat p�niej na tron wst�pi� Sylweriusz (536-537), syn papie�a Hormizdasa (514-523). Hormizdas, potomek arystokratycznej rodziny, by� �onaty przed otrzymaniem �wi�ce� kap�a�skich. Owocem tego ma��e�stwa by� w�a�nie przysz�y papie� Sylweriusz. Tron papieski zawdzi�cza� on kr�lowi Ostrogot�w, Teodahadowi, kt�ry wymusi� na duchowie�stwie wyb�r swojego zaufanego. Protektor papie�a sam zgin��, uduszony przez w�asnych �o�nierzy.

O kolejnym papieskim ojcu ju� na kartach tej ksi��ki wspominali�my. By� nim Hadrian II (867-872). Jego ojciec sam by� biskupem i nic dziwnego, �e Hadrian przed przyj�ciem �wi�ce� kap�a�skich mia� �on� i dzieci. Kiedy obejmowa� tron mia� ju� 75 lat. Przysz�o mu jednak prze�y� jeszcze wielk� tragedi�, porwanie, gwa�t i zamordowanie swej c�rki i jej matki. Papieska c�rka mia�a zosta� ma��onk� Eleuteriusza, syna biskupa Orte. Ten jednak zgotowa� im inny � tragiczny los. Sam te� zosta� �ci�ty.

M�em i ojcem by� tak�e Miko�aj V � antypapie� Pietro Ruinalducci (1328-1330). Antypapie� Miko�aj r�ni� si� bardzo od swojego imiennika � prawowitego papie�a Miko�aja V (1447-1455), kt�ry za swoje zas�ugi uznany zosta� przez historyk�w za papie�a stulecia.

Antypapie� Miko�aj by� �onaty. Po pi�ciu latach zwi�zku opu�ci� ma��onk� i wst�pi� do zakonu Franciszkan�w. W domu zakonnym �wi�tej Marii w Aracoli w Rzymie wi�d� �ycie ascety, d���c do skrajnego ub�stwa. Cesarz Ludwik IV Bawarski, niezadowolony z rz�d�w papie�a Jana XXII, tu� po cesarskiej koronacji w Rzymie, kaza� usun�� z tronu Jana i obra� nowego nast�pc� �w. Piotra. Wyb�r pad� w�a�nie na Pietro Rainalducciego.

Kiedy zabrak�o opieki protektora, Miko�aj straci� sw�j urz�d, okazuj�c skruch� przed prawowitym papie�em Janem. Za wielk� sum� i obietnic� zachowania �ycia potwierdzi� nielegalno�� swojego pontyfikatu i ostatnie trzy lata swego �ycia sp�dzi� internowany w Awinionie.

Ko�czy si� epoka �redniowiecza. Europ� o�ywia duch renesansu, przynosz�cy nie tylko odnow� idei, wielkie odkrycia geograficzne, ale tak�e swobod� w sztuce i obyczajach. Tej ostatniej nie by� pozbawiony dw�r papieski w Rzymie. Kolejnych czterech papie�y: Innocenty VIII, Aleksander VI, Pawe� III i Juliusz III 447-1455), by�o szcz�liwymi, dbaj�cymi o rodzin� ojcami.

Innocenty VIII (1484-1492), Giovanni Battista Cibo, urodzi� si� w 1432 roku w Genui. Jego ojciec by� senatorem rzymskim i wicekr�lem Neapolu. Gor�cy klimat u st�p Wezuwiusza nie pozosta� bez wp�ywu na gor�ce serce m�odego, bardzo przystojnego, dobrze zbudowanego i wysokiego arystokraty. W Neapolu zosta� ojcem tr�jki nie�lubnych dzieci. Potomstwo Giovanniego by�o wcale liczne. Rozmaite mi�ostki w Rzymie, Padwie i Neapolu dawa�y owoce. Giovanni karier� duchow� rozpocz�� do�� p�no. W 1467 roku zosta� biskupem Savony, pi�� lat p�niej Molfetty, a w 1473 roku papie� Sykstus IV ofiarowa� mu kardynalska purpur�. Po �mierci tego papie�a w Rzymie rozpocz�y si� walki miedzy stronnictwami rodziny della Rovere (rodzina Sykstusa IV) i rodziny Borgi�w. Jak zwykle przy takich okazjach bywa, z zamieszania skorzysta� trzeci kandydat. Giovanni Battista Cibo zosta� wybrany i przyj�� imi� Innocentego VIII.

Gdy zosta� papie�em, oficjalnie uzna� dw�jk� spo�r�d licznego swego potomstwa � dzieci z nieprawego �o�a. Pozosta�ych przedstawia� jako swoich bratank�w. Wszystkich natomiast skoligaci� poprzez ma��e�stwa z najlepszymi rodami Italii i Europy. C�rka papie�a, Teodoryna, sama by�a ju� matka.

Jej c�rka Battistia � papieska wnuczka zosta�a �ona Ludwika Arago�skiego, kr�la Neapolu. Ukochanym dzieckiem papie�a by� jednak syn Fanceschetto Cibo. Wytworne �ycie licznego potomstwa domu papieskiego kosztowa�o ogromne sumy7. Najwi�cej korzy�ci przyni�s� papie�owi �lub jego syna Franceschetto z przedstawicielka rodu Medicich. Florencja rz�dzona przez Medyceuszy by�a pi�knym i bogatym miastem. Medyceusze byli natomiast jednym z najbogatszych rod�w Italii. Nic dziwnego, �e z takiego zwi�zku dwie strony, papie� i Medyceusze, musieli wynie�� jak najwi�ksze korzy�ci.

Franceschetto po�lubi� Magdalen�, c�rk� Lorenzo de Medici � Wawrzy�ca Wspania�ego. Lorenzo uzyska� dla swojej rodziny od papie�a kapelusz kardynalski dla swojego trzynastoletniego syna, Giovanniego, kt�ry sam wkr�tce zosta� papie�em, przyjmuj�c imi� Leona X (1513-1521).

Z osoba Innocentego VIII zwi�zana jest tragiczna i makabryczna historia. Schorowany papie� przyj�� mia� krew m�odych ch�opc�w.

Schorowany � cho� jeszcze niezbyt stary � Innocenty VIII rozstawa� si� z �yciem d�ugo. Dwa ostatnie lata pontyfikatu to nieustanne walki o sched� po odchodz�cym papie�u. Innocenty, karmiony wy��cznie kobiecym mlekiem, zmar� w 1492 roku. Zast�pi� go na tronie Piotrowym os�awiony Aleksander VI (1492-1503), Rodrigo de Borgia y Doms.

T� posta� przywo�ali�my w ksi��ce parokrotnie. Aleksander utrzymywa� nielegalny, d�ugi zwi�zek z rzymska arystokratka Vannozz� Cattanei, z kt�ra mia� czworo dzieci. Kolejn� faworyt� papie�a by�a Giulla Farnese. Kroniki nie wspominaj� nic o potomstwie z tego zwi�zku. Z�o�liwi natomiast przypisuj� Aleksandrowi jeszcze jedno dziecko � owoc kazirodczego zwi�zku z w�asna c�rka Lukrecj�. Wydaje si� jednak, �e ta informacja jest zupe�nie nieprawdziwa.

Aleksander VI pi�tk� uznanych swoich dzieci darzy� wielka mi�o�ci� i zapewni� im poprzez ma��e�stwa i beneficje najlepsze �ycie. Los ca�ej pi�tki nie oszcz�dzi�. Dzie�mi Aleksandra VI byli: Cesare Borgia (1457-1507), od 1491 roku biskup Pampeluny, potem arcybiskup Walencji i kardyna�. Za zrzeczenie si� tej godno�ci otrzyma� ksi�stwo Valentinois oraz ksi�stwo Romanii. Intrygant wchodzi� w uk�ady z dworem francuskim. Nie bezpodstawnie oskar�ony o wsp�udzia� w zamordowaniu brata Juana. Cezar by� ksi�ciem Modeny i Reggia jako lenna Rzeszy. Goffredo Borgia (1481-1517), ksi��� Squillance, po�lubi� Sanci�, c�rk� Alfonsa II, z dynastii arago�skiej � kr�la Neapolu. Juan Borgia (1474-1497), ksi��� Gandii, p�niej tak�e ksi��� Beneventu, g��wnodowodz�cy wojsk papieskich, po�lubi� Mari� Enriqez, siostrzenic� kr�la Fryderyka II Arago�skiego, m�a Izabeli I Kastylijskiej. Skrytob�jczo zamordowany. Jego �mier� by�a powodem wielkiego b�lu Aleksandra VI. Lukrecja Borgia (1480-1519) � wi�cej o niej w specjalnym rozdziale.

Pedro Luis (1458-1488), ksi��� Gandii w Katalonii. Pedro Luis nie by� synem Vanmnozzy, podobnie jak inne c�rki Rodriga � Geromina i Izabella. Imienia matki tej tr�jki nie znamy.

Vanozza zwi�za�a si� z kardyna�em Borgi� oko�o roku 1470. Aby ukry� zwi�zek, kardyna� hojnie wynagradza� kolejnych m��w Vanozzy. By�o ich przynajmniej trzech. Vanozza prze�y�a Aleksandra i po jego �mierci r�wnie� i ona przyj�a jako swoje nazwisko Borgia.

Niemal r�wnie licznym potomstwem, co Aleksander VI szczyci� si� papie� Pawe� III (1534-1549), Alessandro Farnese, kt�ry wielk� karier� duchown� zawdzi�cza� swojej siostrze Giulli � kochance Aleksandra VI.

Dwoisto�� pontyfikatu Paw�a III jest zaiste zaskakuj�ca. By� typowym przedstawicielem swojej epoki. Jak ca�e jego otoczenie prowadzi� rozwi�z�y tryb �ycia. Wystawno�� dworu papieskiego i nepotyzm udowadnia�y s�uszno�� zarzut�w wysuwanych w tej sprawie przez zwolennik�w reformacji. Tak�e �ycie ostatnich papie�y � Innocentego VIII, Aleksandra VI, Paw�a III i nast�pcy Juliusza III by�o g��wn� przyczyn� kolejnego wielkiego podzia�u Ko�cio�a.

W m�odo�ci przebywa� na dworze Medyceuszy we Florencji. Tu zaprzyja�ni� si� z Giovannim de Medici � wspomnianym ju� papie�em Leonem X. Aleksander VI dzi�ki siostrze � pi�knej Giulli, obdarowa� Alessandra wieloma beneficjami ko�cielnymi. Mimo, �e nie by� ksi�dzem, otrzyma� kilka intratnych biskupstw: miedzy innymi Cornelo � Montefiascone. By� czas, �e m�ody Alessandro by� jednocze�nie pasterzem trzech diecezji. Tak�e dzi�ki protekcji siostry w Rzymie jako dwudziestolatek zosta� skarbnikiem Ko�cio�a, a rok p�niej Aleksander VI obdarzy� go godno�ci� kardynalsk�. Wyniesienie do wysoko�ci godno�ci ko�cielnych dzi�ki La Belli � jak nazywano siostr� Giull� � da�o te� Alessandrowi adekwatne przezwisko � zwano go z tego powodu �kardyna�em sp�dniczk��. Jego d�ugie, ponad 81-letnie �ycie mo�na podzieli� na niemal r�wne okresy. Do 1513 roku p�dzi� �ycie w pe�ni renesansowe. Jako bardzo popularny i lubiany rzymski pra�at wda� si� w bujny romans z rzymska arystokratk�, z kt�r� mia� czworo dzieci � trzech syn�w i c�rk�.

Jego �ycie odmieni�o si� zupe�nie od 1513 roku, kiedy zerwa� kontakty ze swoja konkubin�. Sze�� lat p�niej zosta� ksi�dzem, a po �mierci Klemensa VIII by� powa�nym kandydatem do tronu papieskiego. Wielu odnowicieli Ko�cio�a w�a�nie z nim wi�za�o nadzieje na zmiany. By� w czasie konklawe najstarszym kardyna�em, biskupem Ostii, a tym samym Dziekanem �wi�tego Kolegium Kardynalskiego. Nic, wi�c dziwnego, �e po kr�tkim dwudniowym konklawe powierzono mu kierowanie naw� �w. Piotra. Przyjmuj�c imi� Paw�a III � obj�� tron w 1534 roku.

Spo�r�d czw�rki dzieci papie�a: syn�w � Pierra Luigiego, Paola i Ranuccia oraz c�rki � Konstancji, Pawe� uzna� troje. O synach Paulu i Ranuccio nie pozosta�o wiele zapis�w w historii. Kolejna dw�jka natomiast sama i poprzez swoje potomstwo zapisa�a si� przynajmniej na ca�e stulecie grubymi zg�oskami w dziejach Rzymu.

C�rka Konstancja zosta�a �on� Bosio II Sforzy, z tego zwi�zku narodzi� si� ch�opiec Guido Ascanio Sforza, kt�ry jako 16-letni ch�opiec w 1534 roku mianowany zosta� przez dziadka papie�a kardyna�em. Inny z wnuk�w Paw�a III, tak�e jako dziecko Aleksandra Farnesego, zosta� kardyna�em w wieku 14 lat. Najwi�cej jednak wiemy o ulubionym synu Jego �wi�tobliwo�ci, Pierro Luigim. Podobnie jak ojciec Pier Luigi prowadzi� do�� rozwi�z�e, �eby nie powiedzie� rozpustne �ycie. Obdarowany by� przez ojca wieloma tytu�ami i dobrami, g��wnie kosztem Pa�stwa Ko�cielnego.

Ulubiony syn Pier Luigi zosta� zamordowany w niewyja�nionych okoliczno�ciach we wrze�niu 1547 roku. Pawe� III za �mier� syna obwinia� bezpo�rednio cesarza, co jeszcze w wi�kszym stopniu pogorszy�o stosunki papiestwa z cesarstwem.

Nast�pca Paw�a III � papie� Juliusz III (1550-1555), Giovanni Maria Ciocchi del Monte, zosta� obrany ku powszechnej rado�ci Rzymian. Sam by� Rzymianinem. Po latach obcych papie�y miasto �wi�towa�o przez dziesi�� dni. Hucznym zabawom i festynom nie by�o ko�ca. Atmosfera rado�ci i powszechnego �wi�ta przypomina�a czasy Leona X i Paw�a III. Urz�dzano maskarady, polowania, festyny. Karnawa� przywr�cony przez Paw�a III trwa� nieustannie. By�o lato 1550 roku � pocz�tek kolejnego Roku �wi�tego. Do Rzymu nap�ywa�y nieprzebrane t�umy pielgrzym�w, aby w nabo�no�ci odda� ho�d pierwszemu z aposto��w. Tymczasem Rzym, nie bez udzia�u papiestwa, bawi� si�. Jego �wi�tobliwo�� osobi�cie przewodzi� niekt�rym uroczysto�ciom obchodzonym w i�cie poga�skim stylu.

Najs�ynniejszym epizodem w �yciu Juliusza III by�o wyniesienie do godno�ci kardynalskiej pi�tnastoletniego ch�opaka. Ca�a sprawa wywo�a�a wielkie oburzenie kurii. Kim by� �w ch�opak, trudno jednoznacznie powiedzie�. Historycy Ko�cio�a dowodz�, �e Juliusz spotka� Innocentego, (bo tak mia� na imi� nasz bohater) przypadkowo w Parmie. Poprosi� swego brata, aby ten usynowi� papieskiego faworyta. Wielkie wra�enie musia�o wywrze� na papie�u to przypadkowe spotkanie, skoro Innocenty nie do��, �e adoptowany zosta� przez rodzin� del Monte, to otrzyma� kapelusz kardynalski od opiekuna. Tak czy owak ch�opak, cho� kardyna�, opiekowa� si� papieskimi ma�pami.

Inni dowodz� bli�szych zwi�zk�w papie�a z Innocentym. Ch�opak, wedle tych relacji, by� zadziwiaj�co podobny � cho� troch� nierozgarni�ty � do Juliusza III. Obsypywany przez Jego �wi�tobliwo�� wszelkimi �askami, sta� si� powodem pog�osek, �e by� synem Ojca �wi�tego, a podobie�stwo obu nie budzi�o �adnych w�tpliwo�ci. Los nie by� dla Innocentego � syna i faworyta papie�a zbyt �askawy. Po wyniesieniu do godno�ci kardynalskiej prze�y� trzydzie�ci lat. Sko�czy� marnie. Papie� Pius IV uwi�zi� go w Zamku �w. Anio�a pod zarzutem podw�jnego morderstwa. Innocenty zgin�� w wieku 46 lat.

Juliusz III nie by� ani pierwszym, ani ostatnim papie�em, dobrze dbaj�cym o interesy rodziny, w tym swoich potomk�w. Nie popadaj�c zbytnio w przesad�, niemal po�ow� historii papie�y mo�na by przedstawi� poprzez prezentacj� los�w ich uznanych potomk�w i adoptowanych krewnych.

Inny papie� Pius IV (1559-1565), Giovanni Andelo de Medici � cho� spokrewniony ze s�ynnymi Medyceuszami z Florencji � nale�a� do bardzo ubogich krewnych rod�w w�oskich. Pius IV tak�e doczeka� si� potomk�w. Mia� czw�rk� nie�lubnych dzieci, cho� niekt�rzy przypisuj� mu tylko tr�jk� � dwie dziewczynki i ch�opca.

Tak�e potomstwo trzech papieskich si�str cieszy�o si� opieka Jego �wi�tobliwo�ci.

Dwie c�rki mia� Guy Folques � papie� Klemens IV (1256-1268). Urodzi� si� w Portugalii. Najpierw by� rycerzem, a p�niej � po uko�czeniu studi�w prawniczych w Pary�u � wzorem ojca s�u�y� rad� i pomoc� traktatow� kr�lom francuskim. By� �onaty z Gwid� Falcodi le Gros. W�a�nie z tego zwi�zku zrodzi�y si� dwie c�rki. Mia�o to by� szcz�liwe i kochaj�ce si� ma��e�stwo, skoro po �mierci �ony Guy z rozpaczy chcia� wst�pi� do klasztoru. Za namow� kr�la Ludwika IX jednak tego nie uczyni�. Stan duchowny by� mu pisany. Zosta� w nagrod� za zas�ugi dla dworu francuskiego biskupem, arcybiskupem, a p�niej kardyna�em. Nic, wi�c dziwnego, �e jako papie� tak�e broni� interes�w monarchii w osobie Karola Andegawskiego.

Syna mia� te� papie� Grzegorz XIII (1572-1585) � Ugo Boncompagni. Sam papie� mia� by� b�kartem i w okresie, kiedy by� profesorem prawa (1531-1539) na uniwersytecie w Bolonii, prowadzi� bardzo bujne i rozwi�z�e �ycie. Owocem przelotnego flirtu by� syn Giacomo.

Niekt�re kroniki podaj�, �e ojcem by� r�wnie� papie� Klemens VIII (1592-1605). Mia� syna Cezara, kt�ry urodzi� si� w roku 1552. Wszystko by�oby mo�liwe gdyby nie fakt, �e przysz�y papie� mia� wtedy 16 lat i w zasadzie w zwi�zku z tu�aczk�, jak� przebywa�a jego rodzina, nie mia� mo�liwo�ci do takiego �ycia.

Ojcem by� tak�e Jan XVIII (1003) � Giovanni Siccone, kt�ry zanim zosta� papie�em, by� �onaty i mia� z tego zwi�zku trzech syn�w. Potomkowie papie�a zostali tak�e kap�anami.

Dw�r papieski Aleksandra VI, szczeg�lnie za spraw� jego syna Cezara, by� szczeg�lnie rozpasany. Zachowa�y si� opisy orgii urz�dzanych za spraw� dostojnych krewnych Jego �wi�tobliwo�ci. �Wieczorem urz�dzi� ksi��� Valentino, w swoich komnatach w Watykanie biesiad� z pi��dziesi�cioma czcigodnymi dziewkami, zwanymi kurtyzanami. Po jedzeniu najpierw ubrane, a potem nagie ta�czy�y ze s�u�ba i innymi go��mi�. Dalej: �Papie�, Cesare i jego go�cie przeznaczali jako nagrody dla tych, kt�rzy mieli z tymi dziewkami najwi�cej stosunk�w, jedwabn� bielizn�, obuwie, birety. Przedstawienie by�o publiczne, a nagrody rozdzielano zwyci�zcom na podstawie werdyktu wsp�uczestnik�w�. To relacja prawdziwa, bo jej autor by� �wiadkiem wydarze� =- papieski mistrz ceremonii. W tym czasie papie� niby pod pretekstem choroby, nie wzi�� udzia�u w ko�cielnych uroczysto�ciach Wszystkich �wi�tych w bazylice �w. Piotra.

Do Rzymu ci�gn�y wtedy z ca�ej Europy rzesze prostytutek. Wabione blaskiem bogactw i hojno�ci� duchownych protektor�w, uwa�a�y, �e tylko tam osi�gn� szczyty. O mi�dzynarodowym charakterze uciech i rozpusty watyka�skiej mog� �wiadczy� �nazwiska� g��wnych bohaterek. Najs�ynniejsze nazywa�y si�: Beatrice Spagnola i La Grechetto, czy Beatrice da Ferrara, pochodzi�y z Hiszpanii, z Grecji i Ferrary. Inne � ju� swoje � to Imperia i Hortensja. Karier� rozpoczyna�y najcz�ciej w gospodach w pobli�u pa�ac�w apostolskich. Najs�ynniejsz� z nich by�a gospoda Tierra di Nona po�o�ona niedaleko Zamku �w. Anio�a, p[o drugiej stronie Tybru, niemal dok�adnie naprzeciw Zamku � najstarszego i najs�ynniejszego domu rozpusty z czas�w wielkich kurtyzan Teodory Starszej i jej c�rek (szczeg�y w nast�pnym rozdziale).

Rzymskie �donny� � Meretrix honesta, mia�y nawet swoje ko�cio�y. Arentino informuje nas, �e spotyka�y si� one g��wnie w Ko�ciele �w. Augustyna i Santa Maria della Pace przy Piazza Navona w centrum Rzymu. Ko�cio�y te s�u�y�y a� nazbyt cz�sto nie tylko jako miejsce schadzek z wielkimi duchownymi, ale dla poszukiwania nowych kandydat�w do uciech.

Sposoby ekspozycji rzymskich kurtyzan w oknach burdeli, czerwone r�kawiczki i czerwone poduszki, dowodz�, �e w tej dziedzinie do dzi� nie zasz�o zbyt wiele zmian.

Jedn� z najbarwniejszych kobiet epoki by�a Lukrecja � cortigione papie�a Juliusza II. Giuliano della Rovere nim zosta� papie�em prowadzi� bardzo bujne �ycie. Jedna z trzech jego c�rek, pochodzi�a z ca�� pewno�ci� ze zwi�zku z Lukrecj�. Po matce odziedziczy�a i to z nawi�zka wszystkie pi�kne cechy kobiece. By�a jedna z najbardziej urodziwych kobiet Rzymu.

Della Rovere, przygotowuj�c si� ju� do obj�cia papieskiego tronu, nie zapomnia� o swej ulubionej kurtyzanie. Dobrze zadba� o jej przysz�o��. Wydano ja za m�� za przedstawiciela bogatego i wp�ywowego rodu Cuppio, pochodz�cego z Umbrii. Inny przedstawiciel rodu otrzyma� w �podzi�ce� kapelusz kardynalski.

Zabezpieczenie przysz�o�ci kurtyzan, poprzez ich zwi�zki ma��e�ski z przedstawicielami dobrych rod�w, by�o zwyczajem epoki i przyk�adem, �e i t� drog� mo�na by�o osi�gn�� wielkie sukcesy. Pod warunkiem jednak znalezienia wp�ywowych protektor�w.

S�ynna rzymska kurtyzana Fiametta, �nie�le musia�a dawa� si� we znaki�, skoro w 1479 roku kardyna� Ammannati, jako jej kochanek, zostawi� w testamencie wcale niema�y spadek dla oblubienicy. Za zgod� papie�a Sykstusa IV kurtyzana otrzyma�a �z woli Boga� poka�ny maj�tek i wielk� posiad�o��. Szczodry dar, sprawi�, �e Fiametta sta�a si� dla m�odych, bogatych Rzymian �akomym k�skiem. Nie do��, �e by�a bieg�� w swoim fachu, to jeszcze bogata. Szybko trafi� si� jej jeszcze atrakcyjniejszy ni� zmar�y kardyna� kochanek. By� nim syn papie�a Aleksandra VI Cesare Borgia. Cho� w kronikach nazywana jest �pann� o szczeg�lnej pi�kno�ci�, kiedy w swoim �o�u znajdowa�a osiemnastoletniego Cesara, mog�a by� raczej jego matk�, a nie kochank�.

Przywo�ywany ju� mistrz ceremonii na dworze Aleksandra VI � Burchard, pozostawi� w swoich wspomnieniach wiele opis�w odnosz�cych si� do rzymskich kurtyzan. Opisuje miedzy innymi ciekawy przypadek s�u��cej kurtyzany Cordetty, Barbary. Barbara, nie do��, �e w efekcie okaza�a si� m�czyzna, to jeszcze Maurem � poganinem. Dworowanie sobie z ko�cielnych dostojnik�w nie mog�o by� tolerowane. Cordetta wprawdzie obesz�a si� bez kary, ale �Barbara� musia�a odda� �ycie. Zosta�a uduszona stalow� obr�cz�, a jej cia�o publicznie spalone na Campo di Fiori, ku przestrodze innych.

Huczne �ycie na dworze papieskim i na dworach kardyna��w nie mog�o by� organizowane bez udzia�u �fachowc�w�. Rzymskie kurtyzany posiada�y ca�y przemys� rozrywkowy. Ich wdzi�ki zachwalali gdzie trzeba �mezzani� � dzi� by�my powiedzieli str�czyciele, a o urod� i wygl�d dba�y, �ruffana� � rajfurki. To one dba�y tak�e o ci�g�o�� us�ug kurtyzan. Jedna odchodzi�a, a na jej miejsce natychmiast pojawia�a si� nowa.

W Rzymie tworzy�y si� ca�e klany i dynastie kurtyzan. Odnotowano miedzy innymi przypadek niejakiej Diany, kt�ra jako kurtyzana przez lata �obs�ugiwa�a� Watykan. Wysz�a p�niej za m�� za Paolo Trotti z ch�ru Kaplicy Syksty�skiej. Z ich zwi�zku urodzi�a si� c�rka Imperia, po latach uznana za najbardziej wp�ywow� i najlepiej zarabiaj�c� �dam�. Jej interesy prowadzili rodzice. Szybko, wi�c uda�o si� im wzbogaci� by kupi� luksusow� rezydencj� w najlepszej dzielnicy.

Historycy sztuki nie bez racji snuj� przypuszczenia, �e Imperia uwieczniona zosta�a przez Rafaela Santi. Z ca�� pewno�ci� wielki malarz umie�ci� ja na obrazie �Psyche i Galatea� w willi Farmesina Agostina Chigi. Agostino Chigi z pi�kn� kurtyzan� ��czy�y lata burzliwego zwi�zku, uwie�czonego c�rk� Margherit�. Papie� Leon X, �yj�cy w znakomitej komitywie z Chigi, uzna� Margherit� za dziecko �lubne, chocia� rodzice nigdy zwi�zku ma��e�skiego nie zawarli.

Imperia by�a dam� niezwykle kulturaln�, obyt�, wykszta�con�. By�a humanistk�, mi�o�nic� literatury, muzyki, sztuki, a jej wp�ywy i kontakty w Watykanie by�y, nieograniczone. Kiedy jeden z sekretarzy Kurii Watyka�skiej, zazdrosny o wdzi�ki Imperii zamordowa� rywala, pose� z Mantuii tak pisa�: ��Nie s�dz�, �eby pan nasz papie�, by� tym szczeg�lnie oburzony i pewnie kurtyzana wyjdzie z tego obronn� r�k�, g��wnie, dlatego, �e jest bardzo znana, a tak�e dzi�ki �askom, jakimi cieszy si� u pewnych kardyna��w, kt�rych nie mo�emy tu wymieni� z nazwiska�.

Imperia zdaje si� by�a os�bk� kochliw�. Nie wystarcza�y jej ju� zwi�zki z Agostino Chigi, sekretarzami Kurii. Sama prze�y�a zaw�d mi�osny i chyba z tego powodu, targn�a si� na �ycie. Za�y�a trucizn� i wbrew wszelkim naukom Ko�cio�a otrzyma�a na �o�u �mierci rozgrzeszenie i b�ogos�awie�stwo od papie�a Juliusza II. Chyba jeden z jej adorator�w � Biagio Pallia, zostawi� o niej takie wspomnienie:

�Bogowie dali miastu dwa wielkie podarunki,

Mars da� imperium, a �mier� Imperi�.

Imperium jest cz�stka serca naszych ojc�w,

Jednak z Imperi� stracili�my serce�.

Inna wspomniana ju� pi�kno�� Rzymu nazywa�a si� Beatrice da Ferra. Cho� naprawd� nazywa�a si� de Bonis, pochodz�c z Ferrany, wzorem zwyczaju epoki, przylgn�o do niej nowe nazwisko. Zaczyna�a podobnie jak wszystkie kurtyzany. Wkr�tce si�gn�a szczyt�w, zostaj�c kochank� ksi�cia Lorenzo de Medici. Lorenzo by� patrycjuszem rzymskim, ksi�ciem Urbino, a przede wszystkim bratankiem papie�a Leona X � synem m�odszego brata papie�a Giuliano. �y� kr�tko, acz burzliwie w obj�ciach pi�knej kochanki. Zmar� maj�c 27 lat. Zachowa�y si� jej przejmuj�ce, barwne i pe�ne opis�w listy do Lorenzo, kt�re do dzi� mog� by� dobrym p[przyk�adem erotycznej sztuki epistolograficznej.

I ta rzymska kurtyzana uwie�czona zosta�a w sztuce. Rafael Santi, zafascynowany zdaje si� urod� prostytutek, t� umie�ci� w Palazzo Barbarini.

Beatrice, troch� podobnie jak jej wielkie swoje poprzedniczki, zgin�a marnie. W czasie s�ynnych wydarze� �Sacco di Roma�, kiedy w 1527 roku Rzym zosta� spl�drowany przez najemnik�w z Niemiec i Hiszpanii, nas�anych przez cesarza Karola V, zarazi�a si� chorob� weneryczna � syfilisem. Sko�czy�a jako praczka i sprzedawczyni �wiec pod ko�cio�em, zapomniana przez wszystkich.

W tytule tego rozdzia�u wspomnieli�my o nieod��cznym atrybucie opisywanych czas�w � o pieni�dzach. W gruncie rzeczy to wok� nich i w zwi�zku z nimi kwikn�o bujne i hulaszcze �ycie w Watykanie. Tej sprawie jednak po�wi�cimy, dopiero VI tom naszej serii.

Z kolei w tomie pi�tym, powr�cimy do wspomnianego ju� �Sacco di Roma�. Kiedy w ci�gu o�miu dni Rzym zosta� doszcz�tnie spalony i spl�drowany przez wojska cesarskie pod wodza Karola de Burbon. Armi�, tworzyli �o�nierze z prowincji lutera�skich, kt�rzy twierdzili, �e ich jedynym celem jest �wyczyszczenie stajni watyka�skiego antychrysta�. Nawi�zywali tym samym do krytykowanych przez Marcina Lutra obyczaj�w panuj�cych na dworach, szczeg�lnie ostatnich papie�y. Zapomnieli jednak, �e Luter, krytykuj�c biskup�w Rzymu za ich niemoralne prowadzenie, sam nie by� bez winy.

Do legendy przesz�y ju� opisy obyczaj�w dworu papie�y z rodu Borgi�w Kalista III, a zw�aszcza Aleksandra VI. Tych papie�y przywo�ujemy w naszej ksi��ce kilkadziesi�t razy. C�rce Aleksandra, Lukrecji po�wi�cony zosta� rozdzia� pt. �Watyka�ska zbere�nica Lukrecja Borgia�. Wiele, bardzo wiele uwagi nale�a�oby po�wieci� innym kobietom z otoczenia Aleksandra � Vanozzy Cantauei i Julii Fanese. Od��my to jednak do tomu czwartego serii, a wi�c nast�pnego, kt�ry w ca�o�ci po�wi�cimy �yciu seksualnemu w Ko�ciele. Tam te� sporo uwagi po�wi�cimy sprawom papie�y: Klemensa VI, Miko�aja V, Piusa II, Sykstusa IV, Bonifacego VIII i wielu innych, a szczeg�lnie ulubionego papie�a autora Innocentego VIII.

Sta�ych ju� czytelnik�w, zach�camy tym samym do lektury kolejnych tom�w.

Celibat przez ca�e stulecia nie by� przez duchownych przyjmowany bez oporu. Papie�e, kardyna�owie, biskupi i zwykli ksi�a wreszcie mogli chwali� si� �wiatu wcale licznym potomstwem.

Papie� Wiktor II (1055-1057), podobnie jak poprzednik Leon IX (1049-1054) zdecydowanie przeciwstawi� si� zar�wno ma��e�stwu ksi�y, jak i posiadaniu przez nich potomstwa. Kilku biskup�w pozbawionych zosta�o za ten wyst�pek urz�d�w. Zabroniono �onatym ksi�om sprawowania funkcji w du�ych miastach, zsy�aj�c ich na prowincj�. Ma��onkom duchownych odbierano prawa spo�eczne. Dzieci z takich zwi�zk�w zosta�y za nie�lubne. Zabroniono im dziedziczenia d�br ko�cielnych. To � jak chc� historycy � nie by�o podyktowane obrona Ko�cio�a przed niemoralno�ci� jego funkcjonariuszy, lecz powodowane trosk� o zachowanie maj�tku ko�cielnego, kt�ry w prawie feudalnym mia�by by� podzielony miedzy potomstwo duchownych.

Wielu z nast�pc�w �wi�tego Piotra by�o synami duchownych. Synem kap�ana by� z pewno�ci� papie� Damazy I (366-384). Jego ojciec Antoniusz by� kap�anem przy ko�ciele S. Lorenzo w Rzymie. Inni uwa�aj�, �e Damazy by� synem biskupa Leona.

Damazy z powodu kobiety mia� wiele k�opot�w. Oskar�ony zosta� o cudzo��stwo. Jednym z oskar�ycieli mia� by� niejaki Izaak � �yd. Papie� musia� broni� si� przed oskar�eniami nie tylko przed prefektem Rzymu, ale tak�e przed synodem rzymskim. Biskup przez siedem lat usi�owa� da� odp�r pom�wieniom, w efekcie oczyszczony zosta� z wszelkich zarzut�w.

Synami duchownych byli:

��papie� Bonifacy I (418-422), syn kap�ana Sekunsa (Iocundusa),

��papie� Feliks III (II) (483-492), syn duchownego z Fascioli. Feliks zreszt� sam by� �onaty i mia� co najmniej dwoje dzieci,

��papie� Anastazy II (496-498), syn duchownego o imieniu Piotr,

��papie� Agapit I (535-536), syn prezbitera Giordiana przy Ko�ciele �wi�tych Giovanni e Paolo w Rzymie.

��papie� Teodor I (642-649), syn biskupa. Teodor pochodzi� z Jerozolimy,

��papie� Marcin I (649-655), syn kap�ana Fabrycjusza z Umbrii,

��antypapie� Anastazy III (855) wed�ug cz�ci historyk�w by� synem biskupa Orte Arseniusza,

��papie� Bonifacy VI (896) by� synem biskupa Adriana,

��Stefan VI (VII) (896-897), syn kap�ana Jana,

��papie� Jan XV (985-996), syn ksi�dza Leona z Rzymu,

��papie� Hadrian IV (1154-1159), syn kleryka wywodz�cego si� z ch�opstwa w hrabstwie Hertfordshire w Anglii. Ojciec Hadiana zosta� zakonnikiem w opactwie Langley w pobli�u St. Albanas. By� jedynym Anglikiem na tronie Piotrowym.

Legenda o kobiecie papie�u nale�y do najstarszych i najbardziej barwnych opowie�ci z historii Ko�cio�a. Jej �r�de� nale�y szuka� w po�owie XIII wieku, w klasztorach dominika�skich.

Oko�o roku 1250 w kronice dominikanina Jana de Mailly i nieco p�niej w kronice Polaka Marcina z Opawy. Marcin nale�a� do najbardziej wp�ywowych przedstawicieli (nadzoruj�cym papieskie wi�zienia) hierarchii ko�cielnej owych czas�w. Data jego narodzin nie jest znana. Wiadomo, �e od 1261 roku by� penitencjariuszem i kapelanem papie�a Aleksandra IV, p�niej jego nast�pc�w. W�a�nie na p[polecenie jednego z nich � papie�a Klemensa IV (1265-1268) opracowa� kronik� papie�y i cesarzy �Chronicon pontificum et imperatorum�. By� to zarys dziej�w Ko�cio�a od czas�w Chrystusa a� po tok 1277. Marcin by� autorem wielu publikacji, kaza� i rodzaju przewodnika po wiedzy kanonicznej. Jego dzie�a by�y bardzo popularne w ca�ej Europie przez kolejne 300 lat. By�y wielokrotnie drukowane a� po wiek XVI. Marcin wyniesiony zosta� do godno�ci arcybiskupa � metropolity gnie�nie�skiego. W 1278 roku, papie� Miko�aj III powierzy� mu kierowanie sprawami Ko�cio�a w Polsce. Zmar� w Bolonii w drodze do nowej swojej siedziby biskupiej.

Kronika Marcina z Opawy, by�a w �redniowieczu najbardziej popularn� wersj� historii Ko�cio�a. Nic, wi�c dziwnego, �e zawarta w niej informacja o kobiecie papie�y, ju� chyba na sta�e wpisana zosta�a w dzieje papiestwa.

Legendarna posta� Joanny, wywar�a przynajmniej dwukrotnie wielka, o�ywion� dyskusj� w�r�d chrze�cijan. W �redniowieczu, w legend� o papie�u Joannie uwierzono niemal powszechnie. W XVI wieku, w dobie renesansu, przez W�ochy przewin�a si� fala dyskusji na jej temat, szczeg�lnie w zwi�zku z usuni�ciem pomnika �Kobiety w po�ogu�, kt�ry przypomina� mia� Joann� i kt�ry by� ustawiony w miejscu jej tragicznej i nieszcz�liwej �mierci. Na karty historii Ko�cio�a, Joanna wr�ci�a z powodzeniem w ko�cu XIX wieku, dzi�ki tw�rczo�ci greckiego pisarza Emanuela Roidisa.

Warto zastanowi� si�, dlaczego tak fantastyczna opowie�� o kobiecie na papieskim tronie w og�le powsta�a, i to bynajmniej nie w �rodowiskach wrogich Ko�cio�owi, ale w klasztorach oraz dlaczego jej pontyfikat umieszczono w po�owie IX wieku.

W dalszej cz�ci przypomnimy losy Joanny, korzystaj�c z dziewi�tnastowiecznej wersji legendy utrwalonej w Grecji przez Emanuela Roidisa. Wiele w�tpliwo�ci budzi fakt, �e w przepastnych archiwach Watykanu nie zachowa�y si� �adne informacje zar�wno zaprzeczaj�ce tej legendzie, jak i j� potwierdzaj�ce. I dzi�, mimo wielu podj�tych bada�, nie mo�emy na ten temat powiedzie� nic pewnego.

Joanna rzekomo sprawowa� mia�a rz�dy jako papie� w latach 855-858, miedzy pontyfikatem Leona IV i Benedykta III, lub jak chc� jeszcze inni, po �mierci Hadriana II. Rz�dy mia�a sprawowa� jako papie� Jan VIII � ten jednak naprawd� zasiada� na Stolicy Apostolskiej w latach 872-882.

Sk�d tak du�e rozbie�no�ci? W latach 855-882 tj. w okresie, w kt�rym r�ni historycy datuj� pontyfikat naszej bohaterki, na stolicy papieskiej zasiada�o pi�ciu papie�y (nie licz�c Joanny) i jeden antypapie�. Byli w�r�d nich, z jednej strony wielcy papie�e: jak Leon IV � �wi�ty; Miko�aj I Wielki � tak�e �wi�ty Ko�cio�a Powszechnego, a z drugiej strony papie�e pocz�tkuj�cy niemal 150 letni, najgorszy okres w historii Ko�cio�a � nazywany cz�sto okresem upodlenia i pornokracji � wiekiem papie�y przekl�tych. Wiele razy na kartach tej ksi��ki b�dziemy wraca� do tych czas�w.

Pontyfikat Joanny w latach 855-858, wyklucza pontyfikat papie�a Benedykta III � datowany na ten sam okres. Przy tej okazji warto wspomnie� g��wnego oponenta i rywala Benedykta III � kardyna�a Anastazego (Bibliotekarza) � antypapie�a, pos�dzonego o udzia� w zamordowaniu c�rki papie�a Hadriana II i jej matki Stefanii. I do tej sprawy jeszcze wr�cimy.

W XIII wieku, w czasie, kiedy powstawa�a legenda o kobiecie papie�u, sytuacja w Ko�ciele jak �ywo przypomina�a t� sprzed 400 laty, z czas�w, kiedy �y�a Joanna. Od Aleksandra IV, kt�rego bliskim wsp�pracownikiem by� Marcin z Opawy, do Jana XXI, kt�ry Marcina wys�a� do Polski, w ci�gu 20 lat rz�dzi�o siedmiu papie�y. Trzech z nich by�o Francuzami, jeden Portugalczykiem. Dw�ch: Aleksander IV i Hadrian V � Italczykami z pochodzenia. Byli blisko spokrewnieni z wcze�niejszymi papie�ami. Byli bratankami, papie�y kolejno: Grzegorza IV i Innocentego IV. W Ko�ciele panowa� chaos i zamieszanie. O losach tronu �wi�tego Piotra decydowa� dw�r francuski kr�la Ludwika IX. Tak�e kr�l Sycylii, Karol I Andegawe�ski nie chcia� pozby� si� swoich pretensji do decydowania o wyborze odpowiedniego dla siebie papie�a. Miedzy innymi w takiej atmosferze odby�o si� w latach 1268-1271 konklawe po �mierci papie�a Klemensa IV.

Wybory przeci�g�y si� bez rezultatu przez 33 miesi�ce. By�y i dobre strony takiej sytuacji. Do dzi� zachowa� si�, wprowadzony w�wczas obyczaj wyboru papie�y w trakcie Konklawe. Wreszcie, niezwyk�ym wyj�tkiem w epoce by� pontyfikat papie�a Grzegorza X, wybranego w�a�nie w czasie 33 miesi�cznego konklawe. Grzegorz uznany zosta� za papie�a b�ogos�awionego, a w historiografii okre�la si� go jako najbardziej uduchowionego zwierzchnika Ko�cio�a XIII stulecia.

�r�d�em wiedzy o Ko�ciele by�y przede wszystkim klasztory. Szybko rozwijaj�ce si� domy zakonne, podejmowa�y w ca�ej Europie akcje ewangelizacyjne. To w�a�nie na jej potrzeby, rzesze skryb�w przepisywa�y w klasztorach stare kroniki, umieszczaj�c w nich r�nego rodzaju informacje i nierzadko zmy�lone historie, kt�re s�u�y� mia�y okre�lonym celom. Prawda historyczna, wiarygodno�� fakt�w nie mia�a w wzgl�dzie tym wi�kszego znaczenia.

G��wna role odgrywa�y w�wczas w Ko�ciele dwa zakony: benedyktyn�w i dominikan�w. To chyba nie przypadek, �e do zakonu benedykt�w nale�eli wszyscy bohaterowie naszej opowie�ci z wieku IX: zar�wno papie� Leon IV, papie� Joanna, jak i jej kochanek, mnich Frumendiusz. Zakon dominikan�w reprezentowali natomiast niemal wszyscy tw�rcy legendy z wieku XIII. Przede wszystkim dominikanem by� Marcin Polak, podobnie zreszt� jak Jan de Mailly. Szczeg�ln� sympati� do Zakonu dominikan�w, �ywili papie�e Aleksander IV i Klemens IV, z kt�rym blisko wsp�pracowa� Marcin Polak i kt�ry na ich polecenie opracowa� �Kronik� papie�y i cesarzy�, umieszczaj�c w nich legend� o Joannie. Sprawa jest tym bardziej tajemnicza, �e dominikanie, cho� formalnie istnieli dopiero od pi��dziesi�ciu lat, dzi�ki papie�owi Grzegorzowi IX (stryjowi papie�a Aleksandra IV) zaj�li si� organizacja inkwizycji we wszystkich diecezjach i mieli by� gorliwymi obro�cami prawd wiary. Udowodnienie herezji oznacza�o wyrok �mierci. Za najwi�ksze przewinienia przeciw Ko�cio�owi kary by�y ci�kie.

Jeszcze wi�kszej tajemniczo�ci w poznaniu prawdy o papie�ycy Joannie dodaje fakt, �e dominikanie uchodzili za Zakon przywi�zuj�cy du�� uwag� do wykszta�cenia i gruntownego poznania nauk teologicznych i filozoficznych. Dzi�ki dominikanom rozwin�y si� wielkie uniwersytety w Pary�u, Bolonii, Padwie. W�r�d dominikan�w byli tacy wielcy erudyci tamtych czas�w, jak Albert Wielki i Tomasz z Akwinu. Bezpo�redni� przyczyn� powstania tego zakonu by�a walka o czysto�� wiary i przeciwdzia�anie ruchowi albigens�w. To dominikanie organizowali przeciwko francuskim albigensom, wyprawy krzy�owe.

Legenda o kobiecie papie�u by�a z pewno�ci� forma walki wewn�trznej w Ko�ciele. Rywalizacji miedzy starymi (benedyktami), a nowymi (dominikanie, franciszkanie, karmelici) domami zakonnymi. Papie�e doby �redniowiecza szczeg�lnie dbali o rozw�j nowych zakon�w. Aleksander IV, kt�ry przez 27 lat przed wst�pieniem na tron, pracowa� w Kurii Rzymskiej jako kardyna�, by� za pontyfikatu Grzegorza IV i Innocentego IV mi�dzy innymi protektorem zakonu franciszkan�w. Mimo reformy, klunieckiej, benedyktyni stali na przegranej pozycji. W XVI wieku wi�kszo�� z blisko 3000 klasztor�w zosta�o skasowanych.

Legenda o Joannie mog�a tak�e s�u�y� przybli�eniu kultu religijnego do mas ch�opskich� Ko�ci� w coraz wi�kszym stopniu czerpa� zacz�� z element�w ludowych. Dla akcji ewangelizacyjnych potrzebne by�y i takie � dzi� niewiarygodne � historie. IX i XIII wiek by�y, wi�c stuleciami do siebie podobnymi. I w tym fakcie tak�e nale�y szuka� prawdziwych �r�de� niezwyk�ej historii o kobiecie na papieskim tronie.

Przenie�my si�, wi�c na d�u�ej do Rzymu, Anglii, na tereny dzisiejszych Niemiec, Szwajcarii, Francji i Grecji, na kt�rych scenach rozegra�a si� tragedia Joanny.

Dziwna to by�a epoka. �wieckie Pa�stwo Ko�cielne istnia�o zaledwie od stu lat i ju� trawione by�o od �rodka fal� korupcji, walk wewn�trznych, zbrodni i rywalizacji o wp�ywy r�nych rod�w rzymskich.

Dzi� wiemy, �e dokumenty, na kt�rych tradycja Ko�cielna buduje podstawy pa�stwowo�ci, zosta�y na polecenie papie�a sfa�szowane. U pocz�tku Pa�stwa Ko�cielnego leg�o, wi�c k�amstwo i fa�szerstwo.

Okres od po�owy IX wieku po kres tysi�clecia, to w historii Ko�cio�a czas najtrudniejszy i najbardziej haniebny. Rz�dy kobiet, pornokracji, rozwi�z�o�� papie�y, zab�jstwa, zar�wno nast�pc�w �w. Piotra jak i z ich udzia�em, to tylko niekt�re cechy tamtych lat.

Jeszcze dwukrotnie Ko�ci� rzymski, prze�ywa� b�dzie w przysz�o�ci podobne lata. B�dzie to mroczny wiek XIII i pe�en blasku okres renesansu, papie�y z rodu Borgi�w.

Dziewi�ty wiek rozpoczyna pontyfikat papie�a Leona III. Wybrany zosta� 26 grudnia 795 roku, w dniu pogrzebu swego poprzednika Hadriana I. Leon, w przeciwie�stwie do Hadriana, nie bardzo dba� o niezale�no�� od Karola Wielkiego. Nazajutrz po wyborze przes�a� Karolowi wszelkie insygnia uznaj�ce jego zwierzchno�� i wywo�uj�c tym samym powa�na opozycj� w Rzymie przeciwko sobie. W 799 roku w czasie procesji, Rzymianie, nie bacz�c na godno�� Ojca �wi�tego, rzucili si� na niego z zamiarem wy�upienia oczu. Dosz�o do ci�kich walk, w wyniku, kt�rych papie� mocno poturbowany, musia� ucieka� ze swojej Stolicy i schowa� si� pod opiek� Karola w Padeborn. Uzyskawszy wojskow� pomoc protektora, papie�, a wkr�tce za nim Karol, przyby� do Rzymu, by przywr�ci� porz�dek i ukara� winnych.

W takiej sytuacji papiestwo utraci�o na d�ugie wieki wolno�� i nie potrafi�o wyzwoli� si� spod dominacji cesarzy.

Nast�pcy Karola, Ludwik Pobo�ny i Lotar, podporz�dkowali sobie Rzym i Rzymian. Na r�ne sposoby zjednywali zwolennik�w dla stronnictwa profranko�skiego. Papie�e udzielili franko�skim kr�lom osobi�cie sakry cesarskiej, a cesarze potwierdzali w�adztwo �wieckie papie�y. Cho� cesarz Ludwik Pobo�ny, w 817 roku potwierdzi� w dokumencie �Pactum Ludovicianum� suwerenno�� papie�y, to, kiedy Eugeniusz II, w 824 roku informuj�c cesarza o swoim wyborze, potwierdzi� tym samym jego zwierzchno�� nie tylko nad Pa�stwem Ko�cielnym, ale i nad papie�em, kt�ry przysi�ga� cesarzowi wierno��. Cesarz, niejako w �podzi�ce� za takie dowody podda�stwa, sporz�dzi� nowy dokument �Constitutio Lotharii�, znacznie uszczuplaj�c przywileje papieskie przekazane przez jego ojca � cesarza Ludwika.

Up�ynie jeszcze 30 lat do czasu, w kt�rym wed�ug legendy na tron papieski wst�pi� mia�a kobieta. Czas oczekiwania na to niezwyk�e wydarzenie wype�ni� pontyfikaty Walentyna (prze�y� zaledwie miesi�c na tronie papieskim), Grzegorza IV, Sergiusza II, Leona IV, Benedykta III i dw�ch antypapie�y Jana i Anastazego.

Ca�e tomy mo�na by pisa� o pontyfikatach tych papie�y.

Sergiusz II zas�yn�� przede wszystkim z handlu godno�ciami kap�a�skimi i urz�dami na dworze papieskim. Za jego czas�w symonia przybra�a niespotykane do tej pory w Ko�ciele rozmiary. Papie�, kiedy raz do�wiadczy�, �e godno�ci ko�cielne mog� by� dobrym towarem i przynosi� niez�e zyski do prywatnej szkatu�y, uczyni� z ich sprzeda�y prawdziwe niewyczerpalne �r�d�o bogactwa. Jego brat, cho� znany by� powszechnie z w�tpliwego prowadzenia si�, by� osoba maj�tna. Sergiuszowi nic nie przeszkadza�o, aby za nale�yte wynagrodzenie udzieli� bratu �wi�ce� biskupich. Niewierni tak� przestrog� dali papie�owi, kiedy w 846 roku stan�li ca�� flot� u uj�cia Tybru �Z nieprawego dobytku nie ma po�ytku�.

Benedykt III nim obj�� tron, zosta� pojmany i zakuty �a�cuchami przez bandy nas�ane na Lateran przez kardyna�a Anastazego, kt�ry nie do��, �e zas�yn�� w historii Ko�cio�a jako antypapie�, to jeszcze jako zbrodniarz. Podejrzewano go, �e uczestniczy� i pomaga� w 868 roku, Eleuteriuszowi, synowi Arseniusza biskupa Orte, w uprowadzeniu i zgwa�ceniu c�rki papie�a Hadriana II i jej matki Stefanii. Zbrodniarze, w odwecie za rzucon� na nich kl�tw� zabili nieszcz�sne niewiasty. Anastazy by� siostrze�cem, a niekt�rzy twierdz� nawet, �e synem biskupa Orte. Tak, wi�c Eleuteriusz by� jego najbli�szym krewnym, mo�e nawet rodzonym bratem.

Niezwykle ciekaw� postaci� tamtych czas�w, by� diakon o imieniu Jan. Nie bez racji pierwowzoru naszej bohaterki � papie�ycy � Joanny mo�emy szuka� w�a�nie w jego osobie. Niewiele jednak do dzi� zachowa�o si� o nim wiarygodnych informacji.

Po �mierci papie�a Grzegorza IV w 884 roku, wy�sze duchowie�stwo i arystokracja wybra�o na urz�d znanego nam ju� Sergiusza II. Lud natomiast obra� � mimo wszystko wbrew prawu � diakona Jana. Antypapie� opanowa� wraz ze swoimi zwolennikami pa�ac papieski na Laterenie. Na niewiele jednak si� to zda�o, wkr�tce zosta� stamt�d usuni�ty i ostatecznie pokonany przez stronnik�w Sergiusza II. Domagali si� oni od papie�a skazania Jana na �mier�. Ten jednak nie podj�� tak drastycznej decyzji. Uchroni� rywala. Zes�a� go do klasztoru. Dalsze losy Jana nie s� znane. Jan jako diakon by� niezwykle popularny w�r�d ludu, szczeg�lnie za p�omienne mowy, przy pomocy, kt�rych naucza� Rzymian. W�a�nie ten fakt nasuwa badaczom legendy o Joannie tez� o Janie jako pierwowzorze naszej bohaterki. I ona, nim obj�a tron papieski zas�yn�a w�r�d ludu tym samym, co Jan.

Prawdziwym wyj�tkiem w gronie grzesznych papie�y tamtych czas�w by� Leon IV � panuj�cy w latach 847-855. W Ko�ciele katolickim uchodzi on za �wi�tego. Leon by� bezpo�rednim poprzednikiem Joanny. W m�odo�ci by� mnichem benedykty�skim. Jego pontyfikat mia� w historii Ko�cio�a ogromne znaczenie. Papie� z wielka uwag� przyst�pi� niemal natychmiast po swoim wyborze do wzmocnienia w�adzy biskup�w Rzymu. W pierwszym rz�dzie chcia� zabezpieczy� miasto przed najazdami Saracen�w � muzu�ma�skich Arab�w i Berber�w z Afryki P�nocnej i Hiszpanii. Od czasu do czasu wyprawiali si� oni do Rzymu, �upi�c ludno��, niszcz�c �wi�tynie i podpalaj�c ca�e dzielnice. Leon IV sam pami�ta� taki najazd z czas�w swojego poprzednika Sergiusza II. Saraceni z�upili wtedy miasto i zniszczyli Bazylik� �w. Piotra w Watykanie.

Leon IV w latach 848-852 zbudowa� pot�ne mury, kt�re wraz z Zamkiem �w. Anio�a (mauzoleum Hadriana) chroni� mia�y odbudowana w�a�nie watyka�ska bazylik�. W ten spos�b powsta�o silne watyka�skie miasto Leonowe � Civitas Leonina.

Papie�, zawar� sojusz s s�siaduj�cymi z Rzymem miastami, podleg�ymi w�adzy cesarskiej w Bizancjum, by po��czonymi si�ami pokona� flot� sarace�sk�, szykuj�c� si� w�a�nie do kolejnego ataku na Rzym.

Leon IV, systematycznie wzmacniaj�c fortyfikacje obronne wok� Rzymu i wchodz�c w odpowiednie sojusze wojskowe, d��y� do zdecydowanego wzmocnienia swojej w�adzy. Wzmocnienie Porto � portu u uj�cia Tybru, za�o�enie twierdzy Leopolis (Civitavecchia) � zjedna�y papie�owi niezwyk�� sympatie Rzymian. Uznali oni w papie�u swojego obro�c�, tym bardziej, �e Leon IV d��y� nie tylko do umocnienia swojej w�adzy, ale tak�e do uniezale�nienia wszystkich biskup�w od w�adzy �wieckiej. W�a�nie wtedy sfabrykowane zosta�y dokumenty, kt�re przez nast�pne siedemset lat s�u�y�y kolejnym papie�om w budowaniu �autorytetu� papiestwa i jego pozycji w �wiecie feudalnym. W otoczeniu arcybiskupa Hinkmara z Reims w latach 847-852 zebrano pisma papieskie w tzw. Dekrety Pseudo � Izydora. By�y to prawdziwe i sfabrykowane dokumenty papieskie, cesarskie, soborowe i synodalne. Wykazywa�y niezale�no�� w�adzy biskupiej od w�adzy �wieckiej, ograniczenie w�adzy metropolit�w i postanowie� synodalnych nad w�adz� biskup�w diecezjalnych, a przede wszystkim wykazywa�y zwierzchno�� w�adzy papieskiej biskup�w Rzymu, do kt�rych jedynie nale�e� mia� s�d nad biskupami. Dekrety Pseudo � Izydora a� do XV wieku uznawano za autentyczne.

Pontyfikat Leona IV tak wa�ny dla pozycji papie�y, w legendzie o papie�ycy Joannie b�dzie wielokrotnie przypominany. Autorzy legendy dowodz�, �e w�a�nie dzi�ki Joannie, kt�ra by�a rzekomo najbli�szym doradc� papie�a, Leon IV m�g� realizowa� tak jednoznaczn� polityk�. Argumentem w tej dyskusji by�o przekonanie, �e ca�y pontyfikat Leona IV odbiega� zdecydowanie od pontyfikat�w tamtych czas�w. R�nych doszukiwano si� powod�w takiej sytuacji. Chaos w administracji papieskiej i konflikty miedzy pretendentami do tronu, bardziej odpowiada�y obrazowi epoki ni� silny pontyfikat Leona IV. Leon IV niemal natychmiast po wyborze zadeklarowa�, �e chce i b�dzie panowa� tak�e nad kr�lami.

W takich czasach przysz�o sp�dzi� �ycie na ziemskim padole prostej ubogiej dziewczynie Joannie. Dla prze�ledzenia jej los�w, opu�cimy raz jeszcze Rzym i wr�cimy w pierwsze lata dziewi�tego wieku, tym razem na p�nocno � zachodnie kra�ce �wczesnego chrze�cija�stwa, do Brytanii.

Spr�bujmy prze�ledzi�, korzystaj�c z kronik dominika�skich i zapisu wielu historyk�w Ko�cio�a (w tym tak�e uznanych i akceptowanych przez w�adz� ko�cieln�) ziemskie niedole Joanny.

Gdzie� tam �y�a pi�kna jasnow�osa g�siarka o imieniu Juta. To imi� znamy na pewno. �y� te� pewien mnich, kt�rego cho� tragiczne losy przypomnimy dok�adnie, to imienia raczej nie znamy. Jedni chcieli go nazywa� Baliwaldusem, inni Willafridusem. Nie wiemy te�, z jakiej prowincji wywodzi� si� ten mnich. Kronikarze jego rodow�d wywodz� z greckich misjonarzy, kt�rym palma pierwsze�stwa nale�y w chrystianizacji Irlandii i Brytanii. Twierdz� te�, �e nasz mnich by� uczniem Eriugeny � Szkota, kt�remu z kolei przypisuje si� pierwsze�stwo pomys�u przepisywania starych r�kopis�w. Tyle wiemy o cz�owieku, kt�ry, jak si� oka�e, b�dzie wychowawc� bohaterki � cho� mo�e nie ojcem, jak dowodz� cytowani przez nas kronikarze.

Znana nam ju�, jasnow�osa Juta pasa�a g�si u saskiego barona. Baron sam obserwuj�c g�si, aby na st� trafia�y najlepsze, i przy tej okazji nie zapomnia� o podobnym traktowaniu ich pasterki. Juta dobrze dba�a o saski dr�b i �o�e barona. Kr�tko jednak mog�a cieszy� si� wzgl�dami swego pana. Ten podarowa� ja podczaszemu, a on z kolei kucharzowi. Kucharz dar przekaza� pomywaczowi. Przekazywana z r�k do r�k, czy raczej z �o�a do �o�a, trafi�a wreszcie do mnicha, kt�ry zamieni� ja za relikwie �wi�tego Gudlaga. Pomywacz z kuchni barona saskiego wymieni� dziewczyn� za z�b �wi�tego pustelnika.

Tym razem zwi�zek Juty i naszego mnicha okaza� si� bardziej szcz�liwy. Zamieszkali w grocie � pustelni. Mnich odwiedza� okoliczne grody, sprzedawa� wota, r�a�ce, zbiera� po�ywienie, nie tylko dla siebie, ale i dla jasnow�osej, kt�ra wyczekiwa�a na niego t�sknie.

Tak up�ywa�y im dni i miesi�ce w szcz�ciu i dostatku. Pewnego dnia ich pustelni� nawiedzi�o dw�ch anglosaskich �ucznik�w, kt�rzy z rozkazu kr�la Egberta, nakazali mnichowi i jego �onie d�ug� wypraw� na dw�r biskupi. Trzy dni i noce w�drowali przez g�ry i doliny pod zbrojn� eskort�, kiedy wreszcie dotarli do miasteczka Garianoro � dzisiejsze Yarmouth.

W�r�d t�um�w powitalnych wiwat�w przyby� te� �wi�tobliwy biskup Yorku. Z ca�ej Anglii sprowadzono sze��dziesi�ciu mnich�w, kt�rych biskup wy�ciska� i obdarowa� dwoma denarami. U brzegu, na wzburzonych falach morskich ko�ysa� si� ju� przysposobiony do drogi statek. Biskup nakaza� zebranym mnichom, aby czym pr�dzej udali si� z akcj�, ewangelizacyjn� na kontynent, do kraju Frank�w. M�wi�, przywo�uj�c s�owa Chrystusa �Id�cie i nauczajcie wszystkie narody�. Mnisi, zebrani nierzadko w towarzystwie �on, wzmocnieni nauk� biskupa i wyposa�eni w dwa denary, natychmiast wsiadali na statek i udawali si� w trudn� podr�.

By�y to czasy Karola Wielkiego. Od czterdziestu blisko lat by� on ju� kr�lem Frank�w, odby� niezliczone bitwy. Z wojskiem przeby� niemal po�ow� �wczesnej Europy. Do swego pa�stwa przy��czy� Bawari�, a po przesz�o trzydziestoletnich wojnach z Sasami zmusi� ich do przyj�cia chrze�cija�stwa. Od 800 roku by� cesarzem namaszczonym w Rzymie z udzia�em papie�a. Osiad� wreszcie w staro�ytnej rzymskiej twierdzy w Akwizyranie. Pomny obietnic danych papie�owi, �e b�dzie ze wszystkich si� broni� Ko�cio�a i szerzy� idee chrze�cija�skie, Karol r�wnie bezwzgl�dnie jak na polu bitwy j�� si� nawracania niewiernych Sas�w. Przed chrztem Sasowie, kt�rzy chowali do tej pory w puszczach, ca�ymi rodami musieli z rozkazu cesarskiego pozby� si� swoich d�ugich w�os�w, br�d i d�ugich paznokci. Dopiero wtedy dost�pi� mogli daru nawr�cenia. Trudniej by�o jednak utrzyma� poga�skich Sas�w w nowej wierze. Frankijscy mnisi, kt�rzy towarzyszyli cesarzowi, lepiej znali si� na warzeniu piwa ni� na nauczaniu nowych wiernych.

Za rad� Alkuira z Tours � Anglika, zwr�ci� si� cesarz do biskup�w z Brytanii o przys�anie mnich�w, kt�rzy mieli pozna� Sas�w z tajemnicami �wi�tej wiary. Angielskie klasztory s�yn�y w�wczas w ca�ej Europie z bogatej wiedzy teologicznej.

Takim w�a�nie sposobem, sze��dziesi�ciu mnich�w wys�anych przez biskupa Yorku, po pi��dziesi�ciu dniach podr�y, dotar�o do brzeg�w pa�stwa Frank�w, na ziemie germa�sk�. Ich statek z Morza P�nocnego, wp�yn�� na wody Renu i przybi� do brzegu, gdzie� w okolicach miasta Noriomagus. Tu mnisi przesiedli si� na os�y i na ich grzbietach udali si� w dalsz� podr� do Padeborn, gdzie z obozem roz�o�y� si� cesarz Karol.

Ca�a Saksonia podzielona zosta�a na okr�gi i rozdzielona miedzy mnich�w. Ka�da napotkana przez nich chata mia�a by� zdobiona Krzy�em. Nasz utrudzony mnich, otrzyma� misje na po�udniu. Uda� si� wtedy tam wraz z Jut�, wyekwipowany w cztery bochenki czarnego saskiego chleba.

Osiem lat w�drowa� i naucza� w Westfalii. Chrzci� niewiernych, spowiada�, grzeba�. Kroniki pe�ne s� opisu cierpie�, jakie spotka�y naszego bohatera na drogach i dr�kach prac prawdziwie apostolskich. Czego on nie do�wiadczy�? By� wielokrotnie biczowany, dziesi�ciokrotnie kamienowany, pi�ciokrotnie p�awiony w Renie, dwukrotnie w �abie, czterokrotnie palony, trzykrotnie wieszany. Dzi�ki opiece Matki Boskiej � ze wszystkich m�k uda�o mu si� uj�� ca�o. Z jeszcze wi�kszym zapa�em i uskrzydlonym duchem naucza� swoich dr�czycieli.

Jedynymi chwilami rado�ci, by�y dla niego chwile sp�dzone z ukochan� Jut�. Na szlakach Westfalii ich stadko powi�kszy�o si� o dw�jk� potomstwa.

Nikt, kto widzia� mnicha przed o�miu laty w Anglii, teraz nie pozna�by go. Fryzowie wy�upali mu oko, Lombardowie obci�li oboje uszu, Turyngowie nos, a na koniec mieszka�cy Lasu Arko�skiego, najpierw zabijaj�c dw�jk� ich dzieci, pozbawili mnicha mo�liwo�ci dalszego ojcostwa.

Wierna ma��onka Juta, modlitwami zabiega�a o cud ojcostwa dla swojego mnicha. Jej �yczenie wkr�tce si� spe�ni�o. Dw�ch maruder�w z wojska ksi�cia erfurckiego, zdybawszy Jut� nad brzegiem Fuldy, pior�c� koszul� mnicha, wkr�tce sprawi�o, �e ta sta�a si� brzemienna. Wszystko to dzia�o si� w obecno�ci ma��onka, kt�ry jeszcze jednej nauki musia� do�wiadczy�. Jednym swym okiem widzia� wszystko, ukryty przed niebezpiecznymi �o�dakami.

I tak po dziewi�ciu miesi�cach przysz�a na �wiat dziewczynka, kt�rej nadano imi� Joanna. A dzia�o si� to gdzie� w okolicach Iggelheime, jak chc� jedni, lub w pobli�u Mogumcji, jak woleliby inni.

By� rok 818. Joanna, cho� zrodzona z tak nieszcz�snej sytuacji, cieszy�a si� prawdziwie ojcowsk� i matczyn� mi�o�ci�. By�a przecie� jedynym ich �yj�cym dzieckiem. Mnich, aby zahartowa� dzieci� do trud�w w�drownego �ycia, zamoczy� je w mro�nej toni Renu, �ladem Sas�w, kt�rzy tym samym sposobem hartowali swoje miecze.

Jak przy wielu tego typu dziejach, opatrzno�� sprawi�a, �e Joannie od pocz�tku towarzyszy�y oznaki przysz�ej wielko�ci. Tylko herosom los towarzyszy� cudami. Nasza bohaterka, nigdy nie chcia�a ssa� piersi w �rody i pi�tki. Kiedy w te dni matka chcia�a j� karmi�, ta odwraca�a g�ow� jakby przera�ona. Za zabawki s�u�y�y jej �wi�te relikwie, krzy�e i szkaplerze. Zanim wysz�y jej pierwsze z�by, m�wi�a ju� g��wne modlitwy (Ojcze Nasz) po angielsku, �acinie i po grecku. Jako pachole pomaga�a ojcu w ewangelizacji ich prze�ladowc�w � Sas�w.

Joanna � urodziwa dziewczynka � dorasta�a pod troskliw� opieka rodzic�w. Ojciec, mnich, od niemowl�cia przysposabia� dzieci� do misji apostolskich. Uczy� j� skomplikowanych prawd teologicznych.

T� szcz�liw� gromadk�, jako pierwsza, opu�ci�a matka Juta. O�mioletnia Joanna wyg�osi�a na grobie matki mow� po�egnaln� siedz�c na ramionach grabarza.

Joanna wzrasta�a w urod� i m�dro��. Udr�czony trudami �ycia, os�abiony m�kami mnich wraz z pi�kn� c�rk� w�drowali dalej mi�dzy Frankfurtem a Moguncj�, miedzy �ab� a Renem, cierpi�c g��d. Tak prze�yli pi�� lat. Wyczerpany, u kresu swego �ycia dotar� do chaty pustelnika Arkulfusa, by tam doko�czy� �ywota. Joanna po�egna�a swojego ostatniego opiekuna, sama kopi�c zmar�emu gr�b. Pochowa�a go nad Renem, pod wierzb�, na jej korze opisuj�c cnoty i niedole zmar�ego ojca. �alu po stracie bliskiego nie ostudzi�y �zy, wylane do Renu. By�a ju� dziewczyn� w pe�ni doros��, o wcale okaza�ych przymiotach. Sama si� o tym przekona�a, omywaj�c twarz po �zach, wylanych nad grobem ojca.

Po tak ci�kich prze�yciach nasz� bohaterk� we �nie nawiedzi�y dwie niewiasty. Jedna z nich przepowiedzia�a Joannie przysz�o�� i wskaza�a drog� do klasztoru. Pierwsz� z niewiast by�a �wi�ta Ida. Sama w m�odo�ci do�wiadczy�a wszelkich rozkoszy �ycia � by�a dwukrotnie �on�, mia�a dw�ch kochank�w, siedmioro dzieci, ucztowa�a przy najlepszych sto�ach, doznawa�a rozkoszy z kwiatem m�odzie�y. Proponowa�a Joannie, aby id�c jej �ladem i unikn�� w przysz�o�ci �ycia w �achmanach, zdoby�a bogatego m�a i �y�a w szcz�ciu i dostatku.

Druga niewiasta, odziana w habit, to �wi�ta Lowa, opisa�a sw�j �ywot. Srodze do�wiadczona przez los i rany m�a, ukojenie znalaz�a w murach klasztornych. I tu nast�pi� d�ugi opis �ycia w habicie. Tak w opinii �wi�to�ci przeorysza Lowa przyby�a na dw�r cesarza Karola, kt�ry w�a�nie za�lubi� kolejn� �on� Hildegard�. Tam zwr�ci� na ni� uwag� pi�kny m�odzieniec Robert, a i Lowa nie opar�a si� jego urodzie. Pomna jednak misji, do kt�rej powo�a� j� Pan, opu�ci�a dw�r cesarski, by nie wodzi� si� na pokuszenie. Robert z rozpaczy wyrwa� sobie w�osy z g�owy. I tak Lowa dochowa�a czysto�ci i niewinno�ci �ycia zakonnego, kt�re szczerze zachwala�a Joannie. Ta ockn�wszy si� z tej wizji, wybra�a klasztor jako cel swojego �ycia. W pobli�u za� znajdowa� si� zakon �wi�tej Blitrudy w Mosbach.

Do klasztoru Joanna dotar�a nie bez pomocy Opatrzno�ci. Kiedy, chroni�c si� przed nastaj�cymi na jej cze�� niewie�cia mnichami, schowa�a si� w trumnie, po obudzeniu si� mia�a d�uga brod� i wygl�d i�cie nie niewie�ci. Ta broda pozwoli�a jej uciec spod w�adzy napastnik�w. A skoro by�a ju� wolna, to i broda znikn�a

Zn�w po wielu przygodach, przez g�ste lasy Westfalii dotar�a do Mosboch. Klasztor by� po�o�ony u st�p stromej g�ry. W�a�nie zapada�a jutrznia, kiedy Joanna zapuka�a do klasztornych bram. Od razu przyj�ta zosta�a z serdeczno�ci�. Szczeg�lna sympati� nowicjuszk� obdarza�a zw�aszcza przeorysza � �wi�t� Blitruda. Joanna b�yszcza�a niby klejnot, nie tylko urod�, ale g��wnie wykszta�ceniem i sprawnym umys�em.

�wi�ta Blitruda powierzy�a jej opiece, wi�c najwi�ksze bogactwo klasztoru � bibliotek�. Tu zgromadzonych by�o a� sze��dziesi�t tom�w � jak na owe czasy wielkie bogactwo. W klasztorze Joanna prowadzi�a surowy tryb �ycia, sp�dzaj�c czas g��wnie w bibliotece, gdzie nie tylko wzbogaca�a sw� ju� bogat� wiedz� teologiczn�, ale g��wnie chroni�a si� przed nadmierna �yczliwo�ci� matki przeoryszy. W takich warunkach poznawa�a �ycie. Wyr�nia�a si� spo�r�d mniszek wykszta�ceniem, pobo�no�ci�, a nadto sztuka kaligrafii. Przepisywanie ksi�g ko�cielnych by�o w�wczas g��wnym zadaniem klasztor�w.

Joanna dobiega�a w�wczas � godnego jak na owe czasy wieku � dwudziestu wiosen. Maj�c w pami�ci opisy �ycia, dane jej we �nie przez Lowe i Id�, targa�y ni� mary. Jakby nie mog�a znale�� dla siebie miejsca w klasztorze. Modli�a si� do Lowy, aby wreszcie spe�ni�y si� jej obietnice, szcz�liwej przysz�o�ci w mnisim habicie. Zamkni�ta w swojej celi lub bibliotece, cz�sto p�aka�a, ukrywaj�c �zy przed towarzyszkami �ycia.

Monotonne do tej pory �ycie klasztorne o�ywione zosta�o nag�� wizja mnicha z Zakonu �wi�tego Benedykta o bardzo pi�knym licu. Ten szczeg� nie umkn�� obserwacji wszystkich mniszek, w tym i Joanny, kiedy przez kru�ganki klasztoru prowadzi�a go do biblioteki matka przeorysza. Joanna niemal ol�niona zosta�a widokiem przybysza.

Opat z Fuldy przys�a� tu mnicha Frumendiusza, aby, jako najbardziej bieg�y w kaligrafii, przepisa� listy �wi�tego Paw�a, by mog�y s�u�y� w przygotowanej przez opata misji chrystianizacyjnej do Turyngii.

Na �yczenie opata Hrabenusa Maurusa, matka przeorysza Blitruda, przydzieli�a do pomocy Frumendiuszowi w�a�nie Joann�. Oboje posiedli po mistrzowsku trudn� sztuk� kaligrafii i oboje przyst�pi� mieli do zbo�nego zadania kopiowania drogocennych ksi�g.

Pi�knego lica, osiemnastoletni mnich zupe�nie nie zna� tej strony �ycia, kt�rej opisu oczekuje teraz z pewno�ci� nasz Czytelnik. Wedle poda� mnisi benedykty�scy, cho� �yli pospo�u, za przyzwoleniem w�adzy papieskiej, zachowywali niewinno�� i czysto��, id�c w �lady �wi�tego Amuna. Mieszka� on, a� przez osiemna�cie lat z ma��onka, kt�ra gdy oddawa�a ducha nadal by�a dziewic�. Inni jednak twierdz�, �e z tego wsp�lnego zamieszkania os�b Bogu po�wi�conych niejedno wysz�o zgorszenie, niejedno dzieci� pozna�o �wiat.

Frumendiusz, nie do��, �e sam �ycia nie zna�, to nawet stale przebywaj�c w klasztornej bibliotece nawet nie pozna� tych ksi�g, kt�re zakony z lubo�ci� przechowywa�y, a kt�re pe�ne by�y opis�w rozkoszy. Frumendiusz by� czysty i niepokalany.

Zrazu do wsp�lnej pracy przyst�pili z ochot�. Do�� szybko posuwa�o si� naprz�d, a stosunki miedzy wsp�pracownikami w og�le si� nie zmieni�y. A� tu, pewnego dnia, niby to przypadkiem, r�ka Joanny musn�a r�k� Frumendiusza. Innym razem ich w�osy dotkn�y si� we wsp�lnym pochyleniu nad przepisywana ksi�g�.

Joanna wiedzia�a wi�cej. Sama du�o widzia�a, a i opis�w pozna�a sporo. Na osobno�ci z m�czyzn� znalaz�a si� jednak pierwszy raz w �yciu. Obojgu serce zacz�o przyspiesza� w dziwny spos�b. Oboje dziwne przechodzili uczucia. Sytuacja by�a k�opotliwa. Mnich nie wiedzia�, czego oczekiwa�, mniszka nie wiedzia�a, co ofiarowa�. Iskra jednak wznieci�a ogie�.

Tymczasem dzie�o dobiega�o ko�ca, a mnich musia� opu�ci� klasztor. Oboje zapami�tali pi�kne chwile, pieszczoty i poca�unki, w�r�d kt�rych up�ywa�y im dni przy przepisywaniu list�w. Cho� rozstanie przerwa�o t� sielank�, Joanna nadal �ni�a, o Frumendiuszu. B�d�c w b�ogim uniesieniu, otrzyma�a pewnego razu list przekazany przez pos�a�ca. Pisany by� �czerwonym inkaustem na cieniuchnej sk�rze martwo urodzonego jagni�cia�. Pozna�a od razu autora listu, a pi�kne s�owa w nim zawarte, t�sknot� jeszcze wzmocni�y.

Frumendiusz, tak�e t�skni�c za niedawna wsp�pracownic�, list�w s�a� jej wiele. W jednym z nich, nam�wi� Joann� do spotkania poza murami klasztoru. I tak los po��czy� ich dwoje.

Joanna w m�skim � mnisim przebraniu, uda�a si� z Frumendiuszem w podr� w poszukiwaniu w�a�ciwego dla siebie miejsca. Uciekli o �wicie na osio�ku. Trzydzie�ci mil, jakie dzieli�y Mosbach od Fuldy przebyli w dwana�cie dni. I ta podr� nie odby�a si� bez przeszk�d. Pewnego ranka, kiedy le�eli sobie po nocy na koniczynie, przyby�y do nich dwie niewiasty jaskrawo pomalowane w nieskromnym stroju. Napotkanych w�drowc�w prosi�y o nocleg i ja�mu�n�, proponuj�c jedyn� znan� im zap�at�. Za drobne datki, oferowa�y m�odym ch�opcom � mnichom � otwarcie wr�t raju i ramion. Frumendiusz, cho� ju� wcze�niej pozna� takowe rozkosze z Joann�, teraz musia� poskromi� m�skie ochoty. Wiernie pomaga�a mu w tym towarzyszka podr�y, tak�e, dlatego, aby ukry� pod habitem prawd� o pi�knym nie mnisim ciele.

I tak przybyli do opactwa w Fuldzie, zakonnego domu Frumendiusza. Przez wsp�braci powitani zostali z rado�ci�, niemal �wi�tecznie. Frumendiusz przedstawi� Joann� jako swego krewniaka sierot�, Jana. Nowe gniazdko uwili sobie kochankowie w opactwie, kt�re by�o raczej zamkiem ni� klasztorem. Co noc spotykali si� w grocie w pobli�u klasztoru.

Niestety, rado�� nie mog�a trwa� d�ugo. Pewnej nocy, cierpi�cy z nieszcz�liwej mi�o�ci do siostrzenicy biskupa Moguncji, mnich Corrinus odkry� gniazdko kochank�w, znajduj�c ich w mi�osnym u�cisku. Dosz�o do b�jki miedzy mnichami. Corrinus, cho� mocno poturbowany i z rozkwaszonym nosem, zdo�a� uciec.

Trzeba by�o podj�� odwa�na decyzj�. Albo czeka�o ich ci�kie wi�zienie, jeno o chlebie i wodzie, albo ucieczka. Na tej samej o�licy, na kt�rej przed laty przyjechali do Fuldy, owijaj�c jej dla zatarcia �lad�w kopyta, ruszyli w dalsz� drog�, nieznan� podr�. Tym razem na po�udnie.

Ich droga wiod�a przez Bawari�.

By� rok 840. Rok �mierci nast�pcy Karola Wielkiego � Ludwika Pobo�nego. Ca�y czas w pa�stwie franko�skim trwa�y walki miedzy spadkobiercami cesarstwa Karoling�w: Ludwikiem, Pepinem i Lotarem. Kraj ogarn�� chaos i wojny domowe. Wa�nie spadkobierc�w kr�la da�y si� szczeg�lnie we znaki w Germanii.

W�adza cesarska upad�a, jedno�� pa�stwa by�a tylko iluzj�. Dominacja Ko�cio�a by�a coraz bardziej oczywista. Nie lepiej zapowiada�o si� miedzy spadkobiercami Ludwika.

W ucieczce z Fuldy nasi bohaterowie ponownie zjawili si� w Moguncji, maj�c tym razem nadziej� na uczestnictwo w uroczysto�ciach pojednania syn�w cesarza. Zamiast rado�ci zastali tam jednak rozpacz. Miasto przygotowywa�o si� w�a�nie do uroczysto�ci pogrzebowych. Cesarz Ludwik zmar�.

K��tnie mi�dzy spadkobiercami Ludwika przybiera�y na sile. W tych warunkach Joanna � ju� jako Jan i Frumendiusz ruszyli w dalsz� drog�. W�a�nie przez Bawari�, Jezioro Bode�skie dotarli do Klasztoru �wi�tego Galla w Saint Gallen, w dzisiejszej Szwajcarii. Tamtejsi mnisi ofiarowali im go�cin�, schronienie przed wilkami, a szczeg�lnie przed rozproszonymi po drogach �o�dakami Lotora. Nasi bohaterowie radzi by tu zosta� d�u�ej, gdyby nie kolejny nieprzychylny im incydent. Pewien w�cibski mnich, przygl�daj�c si� Joannie, dojrza� przekute ucho. Od razu rozbudzi�o to w nim pewne podejrzenia. Do wielu klasztor�w Helvetti, bowiem � jak podaj� kronikarze � nie mia�y wst�pu nie tylko kobiety, ale nawet �adne zwierz�ta rodzaju �e�skiego. Jan w obawie, �e jej ple� zostanie rozpoznana, nam�wi�a Frumendiusza do dalszej ucieczki. Tym razem w obronie przed dziwacznymi Helwetami udali si� w dalsz� drog�, przez prastare szwajcarskie miasto � siedzib� Tiguryn�w, dotarli do Lucerny. Stamt�d pieszo w�drowali do Aventicum � stolicy Helwet�w. Wreszcie udali si� do Sedunum, gdzie wsiedli na statek kupc�w �ydowskich. Przez Lucern� dotarli do Lyonu, gdzie mieli nawet okazje uca�owa� pier�cie� s�ynnego na ca�e chrze�cija�stwo, tamtejszego biskupa Agobarda. I tu nie dane im by�o zabawi� d�u�ej. Dalej p�yn�li Rodonem. Po sze�ciu dniach podr�y dotarli do kolejnego klasztoru. Tym razem by� to �e�ski klasztor � najstarszy we Francji, kt�ry jeszcze w VI wieku wzni�s� �wi�ty Cezariusz, w�asna krwi� spisuj�c przy tym surow� regu�� zakonu.

Szybko up�ywa�y im miesi�ce pod opieka mniszek. Jedna z nich ponad przyj�ty obyczaj okazywa�a Frumendiuszowi cielesne wdzi�ki kobiety.

Mimo i� m�odzi mnisi odnale�li spok�j i wygod� w klasztorze, przybierali na ciele, to nied�ugo Jan dotkni�ty zosta� nieznan� choroba zazdro�ci. R�nych lek�w pr�bowano, aby zaradzi� cierpieniu m�odego mnicha. Rada w rad� mniszki postanowi�y wys�a� chorego do groty �wi�tej Magdaleny, w kt�rej ros�o zawsze zielone drzewo. Jego zapach przep�dza� demony, leczy� �lepych i niep�odne niewiasty.

I zn�w wyruszyli w podr�. Zn�w w trudach wspinaczki pomaga� wierny osio�, towarzyszy� im w niedoli podr�y od pocz�tku. Frumendiusz nie zostawi� przyjaciela samego. Podr� trwa�a trzy dni, kiedy znale�li si� u st�p g�ry. Wspinaczka trwa�a kolejne dwie godziny. Jak si� wydaje, jej trudy najbardziej wda�y si� we znaki osio�kowi.

Kronikarze podaj�, �e �wi�ta Magdalena w tej w�a�nie grocie, przez trzydzie�ci lat op�akiwa�a swoje grzechy. �wi�t� do grobu z�o�y� �wi�ty �azarz, Trofim i Maksymilian, kt�rzy we Francji schronili si� po ucieczce z Izraela przed prze�ladowaniami. �wi�te szcz�tki Magdaleny spoczywa� mia�y w tej grocie przez osiemset lat, kiedy przybyli do niej nasi mnisi.

Nad grobem Magdaleny, chroni�c go przed s�o�cem, ros�o pachn�ce i wiecznie zielone drzewo. Modlitwa pod nim, nad grobem �wi�tej � niemal ju� uwalnia�a od grzechu i najbardziej odra�aj�cych przypad�o�ci. I nasi p�tnicy upadli na kolana, pokornym sercem, prosz�c o �aski. Podczas gdy pielgrzymi zag��biali si� w gor�cej modlitwie, osio�, chroni�c si� w pieczarze przed �arem s�o�ca, czuj�c pi�kn� wo�, pod nieuwag� mnich�w oskuba� wszystkie li�cie �wi�tego drzewa.

Od tego czasu, wed�ug legendy, wszystkie os�y skazane zosta�y na pot�pienie za �wi�tokradcze ob�arstwo. Przera�eni tym o�lim wyst�pkiem w�drowcy, nie o�mielili si� ju� wr�ci� do klasztoru. Dotar�szy do Tulonu, zaokr�towali si� na statek p�yn�cy do Aleksandrii. Nasi bohaterowie nie mieli zamiaru uda� si� w a� tak daleka podr�. Postanowili, �e p�yn�c przez Korsyk�, podr� swoja sko�cz� w Atenach. Mnich Jan znakomicie w�ada� greka ju� od dziecka. Pochodzi� przecie� z greckiego rodu. Tak dotarli najpierw do Korsyki, a p�niej przez Megar� w�a�nie do Aten. �askawy los i w Atenach sprzyja� podr�nikom. Uczestniczyli oni w obrz�dach ko�cielnych prowadzonych wed�ug nieznanych mnichom ceremonia��w, przez biskupa ate�skiego Nikit�, a nast�pnie trafili na uczt� wydan� przez niego.

By� to w Atenach czas o�ywionej dyskusji zwolennik�w i przeciwnik�w kultu ikon. Przy stole zastawionym suto jad�em, jakiego mnisi do tej pory nie widzieli, toczy�y si� �ywe dyskusje i spory teologiczne. Ateny wkr�tce obieg�a wie�� o szczeg�lnych go�ciach z zachodu.

Jan w rozmowie z biskupem Nikit� podejmowa� najtrudniejsze spory coraz bardziej dziel�ce chrze�cija�stwo wschodu i zachodu. Chodzi�o o istot� Eucharystii, przemienienia chleba w wino, obecno�ci Chrystusa w Komunii, o tytu� Bogu � Rodzicy nale�ny Naj�wi�tszej Marii, wreszcie nawet o wygl�d wschodnich kap�an�w, odprawiaj�cych nabo�e�stwa. Jan wywar� wielkie wra�enie na archireju z Aten.

Ca�e dnie kochankowie zwiedzali staro�ytne zabytki Aten, podziwiali pi�kno i skromno�� ate�skich dziewic. Dziwi� ich jednak sk�py str�j kobiet, mocno prze�wituj�cy i m�czyzn, kt�rym do go�ych ud przylega� miecz wojownika.

Klasztor w Dafne ofiarowa� benedykty�skim go�ciom do�ywotni� go�cin�. Kiedy tam troch� odpocz�li, na swoj� siedzib� wybrali erem b�ogos�awionego Herniliusa. Ten �wi�ty pustelnik zas�yn�� z tego, �e uczyni� �lub, i� opr�cz Komunii niczego do ust nie we�mie. �lubu dochowa�, ale w dziesi�� dni p�niej wyzion�� ducha. Po nim nasi mnisi odziedziczyli bicze, trupia czaszk� i dobry przyk�ad. Sami dokupili pozosta�e wyposa�enie pustelni mi�kkie pos�anie, niedu�y ro�en, miedziany garnek, dzban oliwny, dwie kozy, dziesi�� kokoszek i na dodatek du�ego psa, kt�ry pilnowa� mia� ich dobytku. Wiedli �ycie niby w sielance. Jan prowadzi� gospodarstwo, przyrz�dza� jad�o. Frumendiusz �owi� ryby, �apa� zwierzyn� na posi�ki. Oboje �arliwie studiowali pisma greckie, wiele z nich przepisywali. Zn�w poch�oni�ci byli tak� sam� prac�, kt�ra ich przed laty z��czy�a. Sta�o si� ju� od dawna a� nadto widoczne, �e Jan zar�wno w dyskusjach teologicznych, jak i w �arliwo�ci lektury pism, przewy�sza� towarzysza podr�y. Nic, wi�c dziwnego, �e w tej przystani odbywa�y si� d�ugie i uczone dysputy, na kt�re przybywali do Jana biskupi i uczeni m�owie greccy. Wielu z nich wyczuwa�o prawdziw� � kobiec� natur� Jana. Tymczasem ten oddali� si� od Frumendiusza. Jego mi�o�� dawno zblak�a. Frumendiusz swoja mi�o�ci� zatruwa� �ycie Jana, tak, �e tajemnica p�ci wszystkim stawa�a si� znana. W obawie przed anatem� Jan zamierza� opu�ci� zazdrosnego i niemi�ego ju� sercu mnicha. I zn�w szcz�liwy zbieg okoliczno�ci pozwoli� Janowi na rozwi�zanie tej trudnej sytuacji. Do Aten wp�yn�� w�wczas statek biskupa Genui, kt�ry po jednej zaledwie nocy postoju w porcie nazajutrz mia� odp�yn�� do Rzymu. Jan szybko skorzysta� z okazji. Pozosta�o tylko po�egnanie Frumendiusza. Ten rozpacza� wielce po utracie wieloletniej towarzyszki doli i niedoli. Z rozpaczy nasz kochanek � mnich benedykty�ski, zmar� w �a�obnym lamencie, cudownie nawiedzony wcze�niej przez swojego patrona.

Jan, tymczasem dotar� do Rzymu gdzie w�adz� biskupi� sprawowa� Leon IV. Mnich wzbogacony o wiedz� nabyt� w�r�d Grek�w, w Rzymie trafi� na trudne dla Ko�cio�a dysputy o Tr�jcy �wi�tej. Wszechstronna wiedza Jana szybko zjedna�a mu zwolennik�w. Rozg�os o uczonym m�u dotar� do papie�a. Jak chce legenda. Leon IV po godzinnej dyspucie, mianowa� Jana profesorem teologii w Kolegium �w. Marcina. Na jego wyk�ady garn�y t�umy, w tym sam papie�. Naucza� Rzymian przez dwa lata, u�ywaj�c pi�knego j�zyka. Sta� si� w�r�d ludu niezwykle popularny. Dla wy�szego duchowie�stwa i kardyna��w by� godnym wsp�pracownikiem.

Nowym Augustynem mianowano Jana, gdy� jego s�awa dor�wnywa�a tej, kt�r� wcze�niej mia� �wi�ty Augustyn, g��wny teolog Ko�cio�a, tak�e nauczaj�cy w Kolegium �w. Marcina.

Schorowany i starzej�cy si� papie� doko�czy� �ywota. Zd��y� uczyni� Jana poufnym i bardzo oddanym swym sekretarzem. Wkr�tce nasz bohater sta� si� szar� eminencja dworu Jego �wi�tobliwo�ci. Za�atwiaj�c u papie�a sprawy swych przyjaci� i poplecznik�w, rych�o budowa� swoje stronnictwo. Chyba nie dba� przy tym jednak o interesy papieskiego protektora. S� i dzi� tacy, kt�rzy podejrzewaj� mnicha o udzia� w praktykach czarownic, aby przyspieszy� zej�cie z tego �wiata w�adcy Ko�cio�a. Wkr�tce te� Leon IV zachorowa� jeszcze bardziej i koniec wydawa� si� ju� bardzo bliski.

Umieraj�cy papie� zd��y� przed �mierci� powierzy� opiece Jana swojego jedynego syna Florosa. Do tego w�tku legendy wr�cimy nieco p�niej.

Kiedy po d�ugich ceremonia�ach pogrzebowych cia�o papie�a z�o�ono w podziemiach Ko�cio�a, przyszed� czas, aby dokona� wyboru jego nast�pcy. Wtedy g�os o wyborze pontifeksa nie nale�a� tylko do kardyna��w. Wszyscy Rzymianie mieli lub chcieli mie� wp�yw na bieg wydarze�.

I teraz star�y si�, w walce o pierwsze�stwo, stronnictwa rzymskie. Ka�de z nich faworyzowa�o swojego kandydata. Misterna gr� zbudowane stronnictwo Jana, szczeg�lnie jego czterystu uczni�w, dworzanie Leona, a zw�aszcza kobiety, wielbi�ce urod� i pi�kne lico mnicha benedykty�skiego, murem stan�o po jego stronie.

Walka o tron by�a za�arta. Na jej wyniki oczekiwa� Jan w odosobnieniu, nas�uchuj�c jednak, oby pomy�lnych wie�ci z t�umu zgromadzonego przed pa�acem papieskim na Lateranie. Wtem rado�� ogarn�a wszystkich. Wybrany zosta� wreszcie Ojciec �wi�ty � Jan VIII. Nikt z Rzymian jeszcze nie wiedzia�, �e wybrano raczej matk� �wi�t�. Jan na wie�� o swoim wyborze dzi�ki sk�ada� �wi�tej Lowie, kt�ra we �nie przed dwudziestu laty, wielka przysz�o�� jej przepowiedzia�a.

W legendzie o papie�u Joannie, wiele �wiadectw przywo�ywanych jest na poparcie tezy, �e by� on dobrym papie�em. Strzeg� tradycji dogmatyki Ko�cio�a. Konsekrowa� czternastu biskup�w, zbudowa� pi�� nowych ko�cio��w, do Credo � wyznanie wiary, do��czy� nowy dogmat o pocz�ciu z Ducha �wi�tego. Napisa� trzy ksi�gi przeciw obrazoburcom. Dobrze wsp�pracowa� z cesarzem Lotarem i jego synem Ludwikiem. Chleba i igrzysk dawa� Rzymianom, dbaj�c o ich bogactwo doczesne i organizuj�c im wystawne uroczysto�ci ze swoim udzia�em. Wierni Rzymianie spragnieni byli widoku swojego, pi�knego papie�a.

Ale naszym bohaterem inna sprawa zaprz�ta�a cia�o i dusz�. Pozbawiony pieszczot i poca�unk�w Frumendiusza, �ni� o nich po nocach, a i we dnie marzy� o nich stale. Gdyby nie brak urok�w tej strony �ycia, lata sp�dzone w Rzymie uzna�by za niezwykle udane.

Nic wi�c dziwnego, ze szybko papie� zwr�ci� uwag� na m�odego Florosa. Niewiele pewnego o nim wiemy. Cho� autorzy legendy podaj�, �e by� synem papie�a Leona IV, to w wielu innych �r�d�ach o tak wa�nym pokrewie�stwie si� nie wspomina. Floros, wedle tych �r�de� by� jednym z wielu sekretarzy dworu papieskiego, dodatkowo odpowiedzialny jeszcze za garderob� Jego �wi�tobliwo�ci. Wszyscy zgodni s� jednak, co do jego wieku � mia� dwadzie�cia lat i niezwyk�� urod�. W�osy mia� p�owe i ponad wszystko wierny by� Janowi. Cho� papie� zbli�a� si� ju� do czterdziestki, szybko ich znajomo�� zmieni�a charakter. Floros sypia� zwykle w komnacie przylegaj�cej do papieskich apartament�w. Jan w bezsenne noce cz�sto opuszcza� swoje �o�e i niby lunatyk udawa� si� na palcach do komnaty Florosa. Tam korzystaj�c tylko ze �wiat�a ksi�yca d�ugo przygl�da� si� pi�knemu przysz�emu kochankowi. Pocz�tkowo by�o to niby przypadkowe dotkniecie �pi�cego adonisa, a to mu�ni�cie ustami czo�a �pi�cego. Kiedy Floros budzi� si� rano, opowiada� dworzanom, �e zjawa nocna odziana w haftowana koszul�, nawiedzi�a go we �nie.

Kolejne noce przynosi�y bardziej ju� �mia�e dotkni�cia, a� nagle d�o� Florosa spocz�a na obna�onej piersi Jego �wi�tobliwo�ci. I tak zacz�a si� burzliwa znajomo�� obojga. Burzliwa i zgubna. Przezorny i roztropny do tej pory Jan, z mi�o�ci do Florosa straci� wszystkie hamulce. Mija�y miesi�ce, min�o lato, sielanka trwa�a. Z�o�liwi kronikarze dowodz� nawet, �e po nocnych uniesieniach, we dnie Jan wspomina� swego oblubie�ca. Kiedy odprawiaj�c msz�, w miejsce chleba powszedniego, nawo�ywa� do Pana, aby Florosa powszechnego da� papie�owi.

Dwadzie�cia lat cielesnych zwi�zk�w z Frumendiuszem i innymi nie przynios�o �adnych owoc�w. Poch�oni�ty mi�o�ci� Florosa, Jan by� przekonany, �e zakazany owoc mo�na spo�ywa� wedle woli i bez trwogi.

Skutki jednak okaza�y si� brzemienne. Wed�ug innych legend, Jan prowadzi� w Rzymie rozpustne �ycie erotyczne. Jego � czy raczej jej kochankiem by� nie tylko kamerdyner � syn poprzedniego papie�a, ale wielu innych rzymskich m�odzie�c�w.

W tej dziwnej, zaskakuj�cej legendzie, pe�nej cud�w i niewiarygodnych przypadk�w, nie mog�o obej�� si� bez zagadkowego zako�czenia.

S� przynajmniej dwie opowie�ci o �mierci papie�a Jana. Jedna wspomina o b�agalnej procesji, kt�rej przewodzi�, aby uchowa� Rzym przed plag� szara�czy. Inna, cho� r�wnie� m�wi o procesji, o pladze szara�czy nie wspomina. W jednej Jan jedzie konno, w innej pieszo przewodzi mod�om na ulicach Rzymu. Odziany w ci�kie szaty pontyfikalne mimo niezwyk�ego upa�u.

Tak czy owak papie�, przewodz�c procesji, pod wzg�rzem latera�skim, tak nieszcz�liwie upad�, �e w wyniku pot�uczenia poroni� i zmar�.

Dziecko i nieszcz�liwa kobieta pochowane zosta�y w miejscu tragedii. Sam moment �mierci opisywany jest tak�e w kilku przynajmniej wersjach. Wed�ug jednej �mier� by�a naturalna, a i dziecko urodzi�o si� martwe. Wed�ug innych, �mier� nast�pi�a w wyniku wykrwawienia � dziecko te� by�o martwe. Jeszcze inni, wskazuj�c, �e nieszcz�liwy papie�, kiedy okaza�o si�, �e by� kobiet�, przez rozw�cieczony t�um zosta� ukamienowany, a dziecko rozszarpane na kawa�ki przez Rzymian. Wszystko dzia�o si� gdzie� miedzy Koloseum a Ko�cio�em �wi�tego Klemensa. Rzymianie w miejscu, gdzie rzekomo pochowana zosta�a papie�yca wraz z dzieckiem, ustawili pomnik kobiety w po�ogu, kt�ry przetrwa� mia� do XVI wieku. Jeszcze w ko�cu XV wieku w miejscu poch�wku nie odbywa�y si� �adne uroczysto�ci ko�cielne, gdy� Rzymianie odmawiali brania w nich udzia�u maj�c w tradycji pami�� o kobiecie papie�u i jej tragicznej mi�o�ci. Pomnik Joanny otoczony by� napisem: �Papa Pater Patrium Peperit Papissa Papellum� � �papie� rodzic ojc�w papie�yca sp�odzi�a papie�ysko�.

Obszernie przytoczona legenda nie by�aby warta nawet wspominania � jak chc� dzisiaj wszyscy historycy � gdyby nie fakt, �e uwierzono w ni� powszechnie w ca�ym �wiecie chrze�cija�skim. Wierzy� w ni� lud, wierzyli hierarchowie Ko�cio�a. O wysokich rang� tw�rcach legendy ju� wspominali�my. W 1400 roku w katedrze w Sienie � papie�yca zosta�a zaliczona do grona legalnych papie�y. W tej katedrze przez blisko dwie�cie lat znajdowa�o si� popiersie papie�ycy z napisem �Joanna, kobieta z Anglii�. Dopiero z polecenia papie�a Klemensa VIII (1592-1605) popiersie zosta�o usuni�te.

Prawdopodobie�stwu ca�ej historii nadaj� i inne zachowane do dzi� dowody. S� to �wiadectwa papiestwa Joanny. Dla unikni�cia w przysz�o�ci podobnego wydarzenia postanowiono, �e odt�d b�dzie sprawdzana p�e� ka�dego papie�a. Wybra�ca sadzano na specjalnym krze�le � tronie dla sprawdzenia jego m�sko�ci. Najstarszy kardyna� po�wiadcza� p�e� wybra�ca. Zwyczaj ten przetrwa� do ko�ca XV wieku, a do dzi� w Muzeum Watyka�skim znajduje si� jeden egzemplarz �papieskiego tronu� � �sedia stercoraria�. Jeszcze w XIX wieku panowa�o powszechne przekonanie, �e p�e� papie�y by�a sprawdzana, chocia� �aden kardyna� nigdy nie chcia� potwierdzi� tego zwyczaju.

Dzi� historycy powszechnie odrzucaj� prawdziwo�� legendy o kobiecie papie�u. Przytaczana jej wersja wskazuje, �e jest ona przyk�adem wielu �redniowiecznych pie�ni i bajek, pozbawionych jakichkolwiek podstaw faktograficznych. Dziwne, �e kiedy o innych sprawach z historii Ko�cio�a �r�d�a milcz�, w tej a� przepe�nione s� zbyt szczeg�owymi opisami. Zachowa�y si� jednak dowody materialne, kt�rych odrzuci� nie spos�b. Nigdy ju� nie dowiemy si�, jaka by�a prawda o kobiecie na papieskim tronie.

Snucie kolejnych przypuszcze� b�dzie ja�owe. Poprzesta�my wiec tylko na przypomnieniu tej najbardziej z barwnych i niewiarygodnych opowie�ci z historii Ko�cio�a.

Czy jednak tylko opowie�ci?

Warto zwr�ci� uwag� na jeszcze jeden aspekt legendy o kobiecie papie�u. Niekt�re wyznania zrodzone na gruncie chrze�cija�skim, zw�aszcza w Stanach Zjednoczonych, z legendy tej bra�y argumenty do polemiki z naukami Ko�cio�a.

Do dzi� przekazuj� oni w nauczaniu domowym, �e tradycja �wi�ta Bo�ego Cia�a � wywodzi si� z aktu narodzenia dziecka przez papie�a kobiet�. Ot�, kiedy lud rzymski ujrza� zrodzone z papie�a dziecko � wo�a�, �e to bo�e cia�o. Nic bardziej b��dnego.

Uroczysto�ci Bo�ego Cia�a, chocia� te� w formie zewn�trznej stanowi procesj� do czterech o�tarzy, po raz pierwszy odby�a si� w 1246 roku w Liege (Leodium), a wiec w czasach, w kt�rych legenda powstawa�a, tj. czterysta lat p�niej ni� mia�y miejsce opisywane wydarzenia.

Bo�e Cia�o, dopiero w 1317 roku ustanowione zosta�o dla ca�ego Ko�cio�a na Zachodzie, a w Polsce wprowadzone zosta�o trzy lata p�niej, w 1320 roku.

W g��wnym zarysie losy papie�ycy Joanny przypomnieli�my za greckim pisarzem Emanuelem Roidsem. Opublikowa� on w 1866 roku barwn� opowie�� pt. �Papie� Joanna�. Ksi��ka Roidsa, od razu przyj�ta zosta�a przez r�ne �rodowiska z oburzeniem. Czytelnicy natomiast uznali j� za pisarski bestseller. W ogromnych nak�adach, ksi��ka ukaza�a si� w t�umaczeniach w wi�kszo�ci kraj�w europejskich i mimo archaicznego j�zyka, jakim zosta�a napisana, jest popularna do dnia dzisiejszego.

4 kwietnia 1866 roku �wi�ty Grecki Synod wyda� encyklik� przeciw ksi��ce Emanuela Roidisa, ��daj�c zakazu jej sprzeda�y i czytania. Wydaje si�, �e w�a�nie ta encyklika oraz p�niejsza tw�rczo�� biskupa ko�cio�a greckiego, Karystii Makariosa � przyczyni�y si� do wielkiej popularno�ci � marnej raczej sk�din�d � powie�ci. Biskup Makarios � jeden z najbardziej b�yskotliwych polemist�w wezwany zosta� przez �wi�ty Synod Ko�cio�a Grecji do walki zar�wno z autorem powie�ci o Joannie, jak i z rz�dem, o wydanie zakazu rozpowszechniania tej ksi��ki. Biskup zagrozi� nawet w�adzom pa�stwowym, �e je�eli nie podejm� odpowiednich dzia�a�, uniemo�liwiaj�cych sprzeda� ksi��ki � to Ko�ci� wypowie pos�usze�stwo rz�dowi.

Skandal wywo�any wok� ksi��ki odni�s� tylko jeden skutek � dotar�a ona nawet do tych kr�g�w spo�ecze�stwa Grecji, kt�re nigdy z literatur� nie mia�y do czynienia.

Nie pierwszy i nie ostatni raz Ko�ci�, podejmuj�c ostr� polemik� w swojej obronie, przysporzy� polemistom wiele argument�w o hipokryzji moralnej i ciemnocie. Autor broni� si�, �e wszystkie fakty opisane w powie�ci potwierdzi� w czasie swoich gruntownych studi�w w archiwach niemieckich. By� i pracowa� tam w istocie.

Mimo, i� najs�ynniejsza z powie�ci Emanuela Roidisa �wi�ci�a triumfy wydawnicze w Grecji i wkr�tce przekroczy�a jej granice, jej autor umar� w Atenach w 1904 roku � o ironio � w prawdziwej biedzie.

250 lat miedzy pontyfikatami Leona III (795-816), a Benedykta IX (1032-1048), to niemal nieprzerwany ci�g najbardziej haniebnych, najdziwniejszych przypadk�w w dziejach Ko�cio�a. Opisy rozpusty i morderstw u st�p papieskiego tronu tamtego czasu, znacznie bardziej napawaj� groz� ni� te z okresu papie�y Borgi�w i papie�y doby Renesansu z prze�omu XV i XVI wieku.

Przy innej okazji, rozpatruj�c wszystkie aspekty swojego sporu z papie�em Piusem VII, cesarz Napoleon Bonaparte, zastanawia� si� nad przyczynami upadku autorytetu moralnego papie�y. Niekt�rzy biografowie Napoleona, niepodzielaj�cy pogl�du o anty klerykalizmie i anty papiestwie cesarza, twierdzili, �e w konflikcie z Piusem VII Bonaparte wierny by� podstawowej zasadzie demokracji � niezale�no�ci �miecza i ducha� � pa�stwa i Ko�cio�a. Podkre�la� nawet, ze duch jest czym� wa�niejszym. Kiedy w maju 1809 roku, ponownie zaj�� Rzym i Pa�stwo Ko�cielne oraz pozbawi� papie�a w�adzy doczesnej, uwa�a�, �e nie podwa�y� w niczym w�adzy duchowej papie�a. Got�w by� nawet pozostawi� Piusa VII w Rzymie, pod warunkiem, �e nie b�dzie tak jednoznacznie trzyma� si� idei sprawowania w�adzy �wieckiej.

Napoleon wierzy�, �e �duchowy autorytet ka�dego kap�ana, niezale�nie od tego, czy jest nim papie�, czy wiejski proboszcz, jest odwrotnie proporcjonalny do posiadanych przez niego doczesnych d�br�. Chocia� przekonanie to, nie mog�o by� podzielone przez dostojnik�w Ko�cio�a, w pe�ni znalaz�o uzasadnienie w wydarzeniach poprzedzaj�cych i nast�puj�cych po epoce Napoleona. �Nigdy papie�e nie cieszyli si� takim moralnym autorytetem jak po roku 1870, kiedy rz�d w�oski pozbawi� nast�pc� Chrystusa jego ziemskiego kr�lestwa�.

Papie� Grzegorz VII (1073-1085) � kt�rego przygoda z ksi�na Matyld� jest tematem rozdzia�u tej ksi��ki, w jednym z list�w do Hugona opata klasztoru w Cluny, tak oto scharakteryzowa� czasy, w kt�rych �y�: ��Nie zmam nikogo po�r�d �wieckich ksi���t, kto stawia�by cze�� Boga i sprawiedliwo�� nad pieni�dze. A ci, z kt�rymi �yj�, Rzymianie, Longobardowie i Normanowie s� � jak im to cz�sto m�wi� � gorsi ni� �ydzi i poganie�.

Si�gaj�c do starych kronik Ko�cio�a, nie mo�emy oprze� si� wra�eniu, �e obserwacja papie�a Grzegorza VII dotyczy nie tylko ksi���t �wieckich, ale chyba przede wszystkim wszystkich ksi���t Ko�cio�a � biskup�w, kardyna��w, opat�w, papie�y wreszcie. Zwykli wiejscy proboszczowie i mnisi owych wad nie byli pozbawieni.

Kolejny zadziwiaj�cy wniosek nasuwa si� po lekturze kronik. To one zawieraj� najpe�niejsze opisy �ycia, ze wszystkimi jego blaskami i przyjemno�ciami cia�a. Podobnie jak to by�o w przypadku legendy o kobiecie na papieskim tronie, najbarwniejsze opisy rozpusty na szczytach w�adzy Ko�cielnej znajdujemy w kronikach, kt�rych autorami byli mnisi, biskupi, kardyna�owie.

�W czasach feudalnych wi�kszo�� klasztor�w i dwor�w biskupich sta�a otworem dla konkubin i kobiet lekkiego prowadzenia�. �ywy obraz panuj�cej w�wczas korupcji pozostawi� potomno�ci Piotr Damiani, w s�ynnym dziele �Liber Gomorrhianus�, kt�rego sam tytu� nawi�zuj�cy do biblijnej Sodomy i Gomory najpe�niej �wiadczy o jego tre�ci. Dzie�o mnicha Piotra z pewno�ci� nie tylko trafi�o w r�ce papie�a, ale przechowywane by�o zapewne w zbiorach Biblioteki Watyka�skiej. Piotr dedykowa� je: �Najczcigodniejszemu papie�owi Leonowi przez jego s�ug� Piotra, ostatniego z mnich�w�.

Historycy i badacze Archiwum Watyka�skiego nazywaj� mnicha Piotra, wspania�ym kaznodziej�, kt�ry z wielka energi� walczy� o reform� Ko�cio�a. W �Liber Gomorrhianus�, z niezwyk�� precyzj� i drobiazgowo�ci� opisuje on �grzechy przeciwko naturze�. Opisuje, wi�c przypadki homoseksualizmu �nagminne, w tej cz�ci �wiata od czas�w staro�ytnych a� po dzie� dzisiejszy�. Sodomii, gdy� jak pisze historyk, �cz�owiek �redniowieczny by� w sta�ym kontakcie ze zwierz�tami, tak jak my dzi� z maszynami�. Jego dzie�o pe�ne te� jest opis�w metod �leczenia� grzech�w. Je�eli mnich winny by� zdemoralizowania m�odszego brata zakonnego, by� publicznie biczowany, pluto mu w twarz i wtr�cano do wi�zie� na sze�� miesi�cy. Winny m�g� wtedy je�� wy��cznie placki j�czmienne i to tylko trzy razy na tydzie�. Dodatkowo, niejako w procesie resocjalizacji, wysy�ano go na sze�� miesi�cy do znajduj�cego si� w odosobnieniu domu wiejskiego, aby tam pod opiek� �S�dziwego ojca duchowego� oddawa� si� modlitwie i pracy r�cznej. Na spacer � dotkni�ty grzechem � m�g� udawa� si� tylko z zachowaniem niezwyk�ych �rodk�w ostro�no�ci, w towarzystwie dw�ch �S�dziwych ojc�w duchownych�.

Piotr Damiani �y� w latach 1007-1072. Zosta� �wi�tym Ko�cio�a Powszechnego, zaliczany jest tak�e do grona doktor�w Ko�cio�a. Jego zas�ugi dla Ko�cio�a, sprawiaj�, �e opisy nieobyczajowo�ci kleru, pozostawione w dorobku naukowym Piotra musz� by� brane pod uwag� przez wszystkich historyk�w, nawet tych najbardziej krytycznych. Do tej sprawy jeszcze wr�cimy w IV tomie planowanej przez nas serii wydawniczej.

Piotr od 1035 roku nale�a� do Zakonu Kamedu��w. Sam by� za�o�ycielem i opatem wielu klasztor�w. Przeszed� wszystkie szczeble kariery duchowej. By� biskupem Ostii, a nast�pnie, od 1057 roku kardyna�em. By� bliskim doradc� wielu papie�y. G��wne kierunki jego dzia�alno�ci sprowadza�y si� do walki z symoni�, inwestytur� �wieck�, a przede wszystkim w�a�nie z nieobyczajowo�ci� kleru. Jego nauki leg�y u podstaw reformy gregoria�skiej Ko�cio�a � papie�a Grzegorza VII � Hildebranda. By� zwolennikiem idei niezawis�o�ci papie�y wobec cesarzy, i zdecydowanym zwolennikiem ko�cielnej racji stanu. By� te� uznanym teologiem.

Piotr Damiani zapisa� si� tak�e w pocz�tki Ko�cio�a na Ziemiach Polskich. W traktacie �Vita S. Romualdi� z 1040 roku zawar� wiele danych dotycz�cych Polski czas�w kr�la Boles�awa I Chrobrego.

�wiadkiem czas�w stulecia przekl�tych papie�y by� biskup Cremony Liutprand (922-977) By� Longobardczykiem. Urodzi� si� w szlacheckiej rodzinie w okolicach Pawii. W 931 roku by� klerykiem, a p�niej diakonem w miejscowym ko�ciele. Sekretarzowa� i by� kanclerzem kr�la Berengariusza II, a kiedy popad� u niego w nie�ask� zaci�gn�� si� na s�u�b� do cesarza Ottona I w Niemczech. Ten mianowa� go w�a�nie biskupem Cremony. Na cesarskim dworze pe�ni� wiele misji dyplomatycznych, kilkakrotnie wysy�any by� do Bizancjum, miedzy innymi w latach 949 i 968. Z polecenia Ottona, w jednej z misji prosi� w Konstantynopolu o r�k� ksi�niczki Teofano dla syna imperatora Ottona II. By� autorem wielu dzie� historycznych, kt�re powsta�y g��wnie na podstawie osobistych podr�y i udzia�u w �yciu politycznym tamtych czas�w. G��wne jego dzie�a historyczne to: �Relatio de legatione Constantinopolitana�, niedoko�czone �Liber de rebus gestis Ottonis imperations�, oraz najbardziej interesuj�ce �Autapodolis� � napisane przeciwko kr�lowi Berengariuszowi i o jego �onie, a tak�e �Liber regnum antgue principium Europae�.

Najpe�niejszy jednak opis czas�w znajdziemy u znanego i niezwykle cenionego historyka Ko�cio�a � kardyna�a Cezarego Baroniusa. Z tej racji jego sylwetk� przedstawimy nieco szerzej. Urodzi� si� w Sora w roku 1538. By� synem Kamila Barone i Porzii z domu Febonii. Kszta�ci� si� w Neapolu i w Rzymie, gdzie jako dwudziestolatek pozna� �wi�tego Filipa z Nerii. �wiecenia kap�a�skie przyj�� w 1564 roku i po trzech latach wst�pi� do Zgromadzenia Oratorian�w, kt�rego sta� si� przeorem w 1593 roku. 1596 roku papie� Klemens VIII wyni�s� go do godno�ci kardynalskiej, a w nast�pnym roku powierzy� mu kierownictwo Biblioteki Watyka�skiej � jako kardyna�owi bibliotekarzowi. Pe�ni� t� funkcj� przez 10 lat, do �mierci w 1607 roku. Kardyna� Cesare Barone, m�g� dwukrotnie w 1605 roku zosta� papie�em. Na obu konklawe, kt�re si� odby�y, by� najpewniejszym kandydatem, ale swoim �Tractatus de monarchia Siciliae�, w kt�rym zdecydowanie popiera� prawa wysuwane przez Ko�ci�, do kt�rych ziem po�udniowych W�och, zniech�ci� do siebie Hiszpani�, kt�ra zdecydowanie sprzeciwia�a si� jego kandydaturze do papieskiego tronu. Baronius okre�lany jest mianem �ojca historii eklezjastycznej�. Po�wi�ci� jej ca�� swoj� energi�, od czasu, kiedy wspominany ju� �wi�ty Filip Neri zach�ci� go do przybli�enia laikom historii Ko�cio�a katolickiego.

Pierwotny projekt skonkretyzowa� si� i rozszerzy� z up�ywem lat i wraz z pog��bianiem si� bada�. Jego zamiarem by�o przygotowanie odpowiedzi na protestanck� historie chrze�cija�stwa, znan� jako �Centurie magdeburskie�. W ten spos�b powsta�y jego �Annales ecclesiastici a Christo nato ad annum 1198�. Dwunastotomowa praca powsta�a w Rzymie w latach 1588-1607.Dzie�o Baroniusa by�o kontynuowane przez nast�pc�w: A Bzowskiego (do roku 1572), Rinaldiego i wielu innych � By�o t�umaczone na kilka j�zyk�w i par� razy przedrukowywane w ca�ej Europie. Przek�ad polski sporz�dzi� w 1603 roku Piotr Skarga pt. �Roczne dzieje Ko�cielne�. Wsp�czesna krytyka historyczna zarzuca Baroniusowi, poprzez nieznajomo�� hebrajskiego i s�aba znajomo�� greki, pope�nienie b��d�w. W istocie korzysta� on z wielu �r�de� z drugiej r�ki, powtarzaj�c cz�ste pomy�ki. By� zwolennikiem apologetycznej tezy o bezpo�rednim i niezmienionym pochodzeniu ewangelicznym Ko�cio�a katolickiego i wszystkich jego instytucji, co wp�yn�o na wiele nadu�y� i przyczyni�o si� do ahistorycznego spojrzenia. Pomimo tych ogranicze� dzie�o Baroniusa, zwa�ywszy wysi�ek erudycyjny oraz cechuj�c� go motywacj� duchow� i religijn� reprezentuje szczytowe osi�gni�cie historiografii katolickiej w okresie Kontrreformacji.

W naszej pracy cz�sto korzystamy z fakt�w i ocen przytaczanych przez Liutpranda i Baroniusa, a tak�e Piotra Damaniego, wskazuj�c jednak te momenty historii, z kt�rymi nie zgadzaj� si� inni historycy Ko�cio�a. Naszym g��wnym �r�d�em informacji s� w�a�nie wymienieni duchowni historycy; mnich, biskup i kardyna�.

Opisy rozpusty i grzeszne �ycie papie�y, pozostanie nam przez przedstawionych kronikarzy, s� �r�d�em wiarygodnym, bo sporz�dzonym przez �wiadk�w wydarze�, a w dodatku jeszcze funkcjonariuszy Ko�cio�a. Tym bardziej dziwi, �e wsp�cze�ni historycy papiestwa, zw�aszcza ci, kt�rzy pracuj� i publikuj� za zezwoleniem w�adzy duchowej, relacje Liutpranda i Baroniusa uznaj� za �przesadzone�.

Tajne archiwa Watykanu, w kt�rych zgromadzono dokumenty historyczne z tamtych czas�w; relacje, listy, noty papieskie, stare kroniki, nie s� dost�pne dla badaczy �wieckich. Wiele tajemnic, zapewne na zawsze, ukrytych zostanie w mrokach �redniowiecza i rz�dach zakurzonych p�ek Archiwum. Jeszcze w XIX wieku, zw�aszcza we Francji i Niemczech wydawano prace historyczne opisuj�ce ciemne strony �redniowiecznego papiestwa, powo�uj�c si� w�a�nie na dokumentacje Tajnego Archiwum Watyka�skiego. Dzi� mimo mnogo�ci literatury, z rzadka tylko natrafi� mo�emy na opisy fakt�w nowych, do tej pory nieznanych. W tej publikacji, dzi�ki szczeg�owej analizie literatury przedmiotu z Francji, W�och, Anglii i Niemiec, a cz�ciowo tak�e z Polski, mogli�my zebra� te informacje w ca�o��, cho� w skondensowanej formie. Do niekt�rych �r�de� historycznych, bardziej zainteresowanych Czytelnik�w, odsy�amy wed�ug listy przedstawionej w wyborze literatury pomieszczonej w ko�cowej cz�ci tej ksi��ki.

Do wielu w�tk�w tej ksi��ki powraca� b�dziemy jeszcze w kolejnych dw�ch tomach z serii, po�wi�conych �yciu i praktykom seksualnym w Ko�ciele (tom IV serii) oraz w tomie V pt. �Zbrodnie w imieniu Chrystusa�. Atmosfer� i przypadki pierwszych pi��dziesi�ciu lat z tamtych czas�w przedstawili�my ju� w rozdziale po�wi�conym papie�ycy Joannie. Kolejnym pi��dziesi�ciu latom, zw�aszcza pontyfikatowi Formausza (891-896) oraz tzw. trupiemu synodowi i jego nast�pstwom, szerzej przyjrzymy si� w�a�nie w tomie V tej serii.

W takich czasach na aren� historii wkroczy�y trzy kobiety, kt�re na d�ugo przej�y w�adz� w Rzymie. By�y to najbardziej haniebne lata w dziejach papiestwa. Historycy prze�cigaj� si� w nadawaniu temu okresowi r�nych okre�le�, od �agodnych o wieku upodlenia do jednoznacznych, o okresie pornokracji. By�y to bez w�tpienia lata trudne, lata ca�kowitego upadku znaczenia papiestwa, co nie pozosta�o bez wp�ywu na ostateczny podzia� Ko�cio�a na wschodni � bizantyjski i zachodni � rzymski. By� to te� jednak czas, kt�ry zapocz�tkowa� wielka rewolucj� w Ko�ciele � rewolucje p�yn�c� z klasztoru w Chuny. Na tronie papieskim zasiada�o w�wczas 49 papie�y, sze�ciu lub siedmiu antypapie�y.

By� to czas trzech papie�yc z rodu Teofilakta: Teodory zwanej starsz� oraz jej c�rek Teodory M�odszej i chyba najgorszej z nich Marozi. Wst�pem do potworno�ci, jakie zgotowa� papiestwu kolejny X wiek by�a straszliwa �mier� Jana VIII w dniu 16 grudnia 882 roku. Jan by� raczej �o�nierzem, ni� kap�anem. Jego pontyfikat przebieg� pod gro�b� najazd�w sarace�skich i walk wewn�trznych. Nie mog�c uzyska� od cesarza Karola Grubego nale�ytej pomocy w obronie przed najazdem niewiernych, zwr�ci� si� o pomoc do Bizancjum. Cena za t� pomoc mia�o by� zrzeczenie si� wielu przywilej�w i utrata presti�u w�adzy biskup�w Rzymu w Ko�ciele. Na to Jan p�j�� nie m�g�. Dla ocalenia Rzymu, zgodzi� si�, wi�c p�aci� ha�bi�c� go danin� muzu�ma�skim piratom. Papie� Jan by� porywczy i m�ciwy. Kiedy po nieudanej wyprawie w poszukiwaniu pomocy, wraca� do Rzymu mia� ju� 75 lat. Jego flota natchn�a si� na flot� arabsk�. Papie� natychmiast poleci� zaatakowa� nieprzyjaci�. Arabowie w pop�ochu uciekali, a w jego r�ce dosta�o si� a� osiemna�cie okr�t�w z sze�ciuset wi�niami. Dokonuj�c b�yskotliwego zwyci�stwa w bitwie morskiej, papie� wyrwa� z niewoli poga�skiej wielu chrze�cijan. Nic, wi�c dziwnego, �e jego wjazd do Rzymu przypomina� triumfalne wjazdy zwyci�skich cesarzy. Nied�ugo jednak cieszy� si� ze zwyci�stwa. Chocia� jak Cezar by� witany w Rzymie, tak jak on zosta� zdradziecko zamordowany.

By� zimny grudniowy wiecz�r. Z r�k ksi�dza Grzegorza otrzyma� kielich gor�cego wina, niestety wzmocnionego dodatkowo arszenikiem. Trucizna dzia�a�a bardzo wolno. Wedle niekt�rych historyk�w, ksi�dz Grzegorz nale�a� do rodziny papie�a. Nie mog�c doczeka� agonii, kap�an przy pomocy obucha roztrzaska� papie�owi g�ow�. Sam zosta� zabity w dniu pogrzebu Ojca �wi�tego. Zgin�� mi�dzy kolumnami portyku papieskiej bazyliki na Lateranie.

Okrutna i tragiczna �mier� Jana VIII by�a jednak zwyczajnym wydarzeniem na dworze papieskim, przez najbli�sze dwie�cie lat.

Tron papieski popad� pod despotyczne rz�dy, rywalizuj�cych ze sob�, staro�ytnych i arystokratycznych rod�w rzymskich. W�r�d nich prym wiod�y rody hrabi�w na Tusculum, kt�rzy panowali w latach 882-962 i 1012-1048 oraz Krescencjuszy, dominuj�cych w latach963-1012.

Mimo przyrzecze�, papie�e nie mogli oczekiwa� na pomoc dworu cesarskiego. Europie z p�nocy i z zachodu zagra�ali Wikingowie, ze wschodu W�grzy, z po�udnia Saraceni. Cesarstwo, samo znajdowa�o si� w stanie upadku, podobnie jak inne �wczesne organizmy pa�stwowe. Upadek obyczaj�w, demoralizacja to dzie� powszedni miast �redniowiecza.

W Rzymie nie mog�o by� przecie� inaczej.

Krescencjusze � to rzymska rodzina, kt�rej za�o�ycielem by� niejaki Crescenzio. Pewne dokumenty o tym rodzie zachowa�y si� mi�dzy innymi pod dat� 902 roku. Krescencjusze wywarli wielki wp�yw na losy miedzy innymi: papie�y Jana XIII, Benedykta VI, Jana XIV, Jana XV, Grzegorza V oraz antypapie�y Bonifacego VII, Jana XVI i Sylwestra III. Do szczeg�owych tych wydarze� wraca� b�dziemy jeszcze kilkakrotnie.

R�d hrabi�w na Tusculum pochodzi� z miejscowo�ci, po�o�onej na obszarze s�ynnych rzymskich winnic Frascati. W X wieku Tuskula�czycy dysponowali rodow� siedzib� � twierdz� nie do zdobycia. Stamt�d rz�dzili nie tylko Rzymem.

Z ich rodu pochodzi�o czterech papie�y. Prawdziw� jednak w�adz� sprawowa�y nad rodem i nad papiestwem kobiety. Tron papieski przechodzi� z r�k do r�k. Na pierwsze lata X wieku przypad� szczyt rywalizacji rzymskich rod�w. Pa�stwo Ko�cielne ow�adn�a korupcja w skali trudnej do wyobra�enia.

Leon V, wybrany zosta� w lipcu 903 roku, a ju� we wrze�niu wtr�cony zosta� do wi�zienia za spraw� Krzysztofa � kardyna�a prezbitera Ko�cio�a �wi�tego Damazego. Krzysztof, chc�c zaj�� miejsce papie�a Leona, kaza� go wkr�tce po wtr�ceniu do wi�zienia zamordowa�. Sam te� do�wiadczy� podobnego losu w styczniu 904 roku. Wtedy do Rzymu na czele ma�ej grupy zbrojnych wr�ci� z wygnania Sergiusz. Krzysztof po kr�tkim procesie znalaz� si� w wi�zieniu, gdzie odwiedzi� go niespodziewanie Sergiusz. Tron papieski zn�w by� wolny, rywal do tronu, udusi� go w�asnymi r�kami.

W tych tragicznych dla papiestwa chwilach, na aren� dziej�w wkracza Teodora, zwana Starsz�. To ona poinformowa�a Sergiusza o mo�liwo�ci przej�cia tronu papieskiego. Nale�a�o tylko usun�� w cie� Krzysztofa. Sergiusz III panowa� w latach 904-911 i by� pierwszym papie�em z rodu hrabi�w na Tusculum. Znany nam jest jako inicjator odra�aj�cego tzw. �Synodu trupiego� � ale o tym ju� w V tomie serii pt. �Zbrodnie w imieniu Chrystusa�.

Teodora by�a �on� Theophylactusa � Teofilakta � Konsula i Senatora Rzymu. Sam sobie przyzna� tytu� ksi�cia i senatora oraz narzuca� Rzymowi swoj� w�adz� s�dziowsk�. Biskup Lutrprand nazywa Teodor� tw�rczyni� papie�y, ��kt�ra m�skim, ale podst�pnym umys�em kierowa�a losami miasta; czego nie mogli dokona� cesarz i papie�, dokonywa�a wszechstronnie uzdolniona kochanka�. Jej baz�, z kt�rej panowa�a nad ca�ym miastem by� Zamek �wi�tego Anio�a, dawne mauzoleum Hadriana.

Liutprand pisze dalej o Teodorze jako �niegodziwej puttanie�. Mia�a ona dwie c�rki, Marozi� i Teodor�, �jeszcze bardziej uzdolnione do praktyki spod znaku bogini, Venus�. Nazywa J� �acessa dal calove di Venere�.

Papie� Sergiusz wykonywa� wszystkie ��dania Teodory. By� m�czyzna solidnym, w sile wieku. Mia� nieco wi�cej ni� czterdzie�ci pi�� lat. O jego wzgl�dy rywalizowa�a nie tylko Teodora, ale jej pi�tnastoletnia wtedy c�rka Marozia. Biskup by� w stanie zadowoli� obydwie damy. Za spraw� kochanek � matki i c�rki � zyska� poparcie ich m��w. Teofilakta � m�a Teodory i margrabiego Alberyka ze Spoleto � od dw�ch lat m�a Marozi. Cz�� historyk�w przypisuje w�a�nie Alberykowi g��wna rol� w osadzeniu Sergiusza na papieskim tronie. Teodora Starsza zmar�a oko�o roku 916, a jej c�rka Marozia, kt�ra chocia� prze�y�a zaledwie czterdzie�ci lat (892-932), przynajmniej przez 27 lat decydowa�a o losach papie�y.

Sergiusz III wyzby� si� wszelkiej w�adzy �wieckiej na rzecz m�a Teodory Starszej, Teofilaktusa, kt�ry opr�cz przytoczonych ju� tytu��w, kaza� nazywa� si� �Stra�nikiem Ko�cio�a rzymskiego�, a �on� tak�e senatorem Rzymu.

Rozwi�z�e �ycie papie�a, cho� mog�o bulwersowa� Rzymian i �wiat chrze�cija�ski, radowa�o serce cesarza bizantyjskiego Leona VI. Cesarz, sam by� filozofem i cz�owiekiem wielkiej wiedzy. Umia� dla swoich cel�w wykorzysta� ka�d� nadarzaj�c� si� sytuacj�. Wyda� prawo szczeg�owo okre�laj�ce ilo�� ma��e�stwa, kt�re mo�na by�o zawiera� w cesarstwie, prawo odpowiadaj�ce naukom Ko�cio�a greckiego. Kiedy jednak w roku 906 o�eni� si� po raz czwarty (wbrew temu prawu) z Zoe (mia� z ni� syna Konstantyna), spotka� si� z jednoznaczn� odmow� Ko�cio�a uznania ma��e�stwa i praw do tronu syna Konstantyna. Poprzednie cesarskie ma��onki i ich dzieci zmar�y. Konflikt cesarza ze swoim Ko�cio�em narasta� do tego stopnia, �e zabroniono Leonowi wst�pu do Ko�cio�a.

Cesarz informowany na bie��co o grzesznych post�pach papie�a Sergiusza, postanowi�, w swojej sprawie, czym pr�dzej, wykorzysta� d��enia biskup�w Rzymu do prymatu nad patriarchami Konstantynopola. Sergiusz niezw�ocznie udzieli� cesarzowi poparcia i uzna� jego czwarte ma��e�stwo. Grzeszny papie�, sam maj�c wiele na sumieniu, nie m�g� stan�� na drodze szcz�cia cesarzowi, tym bardziej, �e w Ko�ciele zachodnim nie by�o �adnych praw zakazuj�cych nawet czwartego ma��e�stwa � byle nie by�o ono r�wnoczesne. Decyzja papie�a � mi�a sercu cesarza � wp�yn�a na zaostrzenie konflikt�w w Ko�ciele wschodnim i usuniecie � chocia� czasowe � patriarchy Miko�aja I Mystikosa. Oburzony zwierzchnik ko�cio�a konstantynopolskiego, ob�o�y� papie�a ekskomunika i kaza� wykre�li� go z dyptych � oficjalnej listy biskup�w i patriarch�w. Rozdzia� obu Ko�cio��w sta� si� faktem.

Mimo nagannego prowadzenia, papie� Sergiusz III potrafi� zabiega� o wzgl�dy ludu, obdarowuj�c go hojnie. To w�a�nie sprawi�o, �e by� on przez lud lubiany i m�g� jak na owe czasy rz�dzi� w Ko�ciele bardzo d�ugo.

Marozia, w wieku pi�tnastu lat, rywalizuj�c z matka o wzgl�dy papieskie, zdoby�a serce Jego �wi�tobliwo�ci. Marozia � cho� ju� od dw�ch lat nie by�a stanu wolnego � szybko zdoby�a nie tylko serce, ale i l�d�wie Sergiusza. Papie� nie pozostawa� d�ugo oboj�tny na wdzi�ki m�odej i przebieg�ej os�bki. Fakt, �e by�a ona �on� niedawnego protektora papie�a, wp�ywowego Alberyka ze Spoleto, nie mia� przy tym �adnego znaczenia. Papa Sergiusz III za przyczyn� Marozi mia� inny pow�d, aby nazywa� si� ojcem. Owocem tej mi�o�ci by� Jan XI, kt�ry po 25 latach troskliwej opieki matki, sam obejmie tron papieski. Innym dzieckiem Marozi by� ksi��� Alberyk II ze Spoleto, syn z pierwszego jej ma��e�stwa z Alberykiem I. Ksi��� Alberyk II b�dzie w przysz�o�ci sam decydowa� o losach papie�y.

Pontyfikat Sergiusza III trwa� siedem lat, gdy trzej jego poprzednicy zmienili si� w ci�gu jednego roku. Sergiusz zmar� �mierci� naturaln�. To te� by�o jak na owe czasy wydarzeniem wyj�tkowym.

Za pontyfikatu Sergiusza zacz�o nad Ko�cio�em �wieci� zrazu s�abo widoczne �wiat�o, p�yn�ce z ziemi burgundzkiej. W 910 roku rozpocz�a si� budowa opactwa w Cluny, kt�re przez kolejne 150 lat b�dzie odgrywa�o coraz wi�ksze znaczenie w Ko�ciele.

Po pontyfikacie Sergiusza, przynajmniej pi�tnastu kolejnych papie�y zawdzi�cza�o swoje wyniesienie i tron papie�ycom z rodu Tusculum i rodzinie rzymskich hrabi�w.

Inny kronikarz � Gregororius pisze, �e teskula�skie papie�yce �Zamieni�y �wi�te miasto w burdel�.

Nast�pc� Sergiusza zosta� Anastazy III (911-913). Jego rz�dy by�y ca�kowicie kontrolowane przez rodzin� protektor�w. Chocia� ko�cielni kronikarze zapewniaj�, �e by� to cz�owiek uczciwy, to jego zalet� by�o to, �e nie zawadza�. W zasadzie o jego dzia�alno�ci, podobnie jak i o dzia�alno�ci jego nast�pcy, papie�a Lando (913-914) nie zachowa�y si� �adne wiarygodne informacje./ Lando pochodzi� z Sabiny i by� synem bogatego0 hrabiego longardzkiego. Zna�, wi�c od podstaw dworskie intrygi. Dla w�asnego dobra trzyma� si� na uboczu. Kiedy po siedmiu miesi�cach �panowania� zmar� w lutym 914 roku wywo�a� tym rado�� Teodory Starszej.

Mog�a ona, jak chce kronikarz, zrobi� z arcybiskupa Rawenny, papie�a Jana X, �poniewa� na skutek odleg�o�ci, jaka dzieli�a Rawenn� od Rzymu, m�g� tylko bardzo rzadko sp�dza� z ni� mi�osne noce�.

Teodora i Jan z Tossignano ko�o Imoli znali si� ju� od dziesi�ciu lat. Pi�kny, m�ody ch�opak szybko zwr�ci� na siebie uwag� pot�nej w�adczyni. Jako m�ody kap�an pracowa� na dworze arcybiskupa Rawenny jako prokurator. Z jego polecenia uda� si� w �s�u�bow� podr� do Rzymu. Wkr�tce, przypadkowo dosz�o do ich spotkania i dumny m�odzieniec musia� trafi� do �o�a rzymskiej metresy. Kariera duchowna przed m�odym kochankiem sta�a otworem. Na polecenie Teodory papie� Sergiusz III wyni�s� go do godno�ci biskupa w Bolonii � cho� nie by� on na tym urz�dzie konsekrowany. Kiedy wkr�tce zmar� arcybiskup Rawenny, Jan r�wnie� za spraw� Teodory przeniesiony zosta� tam i rz�dzi� jako arcybiskup w latach 905-914. Rawenna by�a najwa�niejsz� po Rzymie stolic� biskupi�, by�a przecie� siedzib� przedstawiciela cesarza bizantyjskiego w Italii, a wcze�niej stolic� ca�ego cesarstwa. Rawenna by�a przy tym miastem oddalonym od Rzymu, co w mi�osnych spotkaniach kochank�w by�o najwa�niejsz� przeszkod�. Ich spotkania by�y, wi�c rzadkie. Kiedym po kr�tkim panowaniu umar� papie� Lando, Teodora zdecydowa�a sprowadzi� kochanka do Rzymu. Najlepszym sposobem dla zapewnienia sta�ego ich zwi�zku by�o powierzenie Janowi, wolnego tronu papieskiego. Obj�� go jako Jan X. Kr�tko jednak cieszy� si� opiek� swojej protektorki. Teodora Starsza, zmar�a oko�o roku 916.

By�y i jasne chwile w �ywocie Teodory. W podzi�ce za uzdrowienie sparali�owanego jej syna, kaza�a odnowi� ma�y Ko�ci�ek Santa Maria na Via Lata. Umie�ci�a w nim, niby namalowany przez siebie obraz Madonny z napisem ��r�d�o �ycia � gwiazda morza�.

Rzym pozosta� we w�adzy c�rek. Marozia zdecydowa�a, �e po�wi�ci si� zdobywaniu w�adzy �wieckiej, tron papieski i papie�a Jana zostawiaj�c swojej siostrze Teodorze. Jan X kochanek matki, wkr�tce zosta� kochankiem c�rki. Papie�, ju� od m�odzie�czych lat by� niezwykle ambitny. Nie chcia� by� marionetk� w r�kach swoich opiekunek, nie chcia� by� papie�em malowanym. Pr�bowa� przej�� w�adz� w swoje r�ce. By� niezwykle przedsi�biorczy i energiczny. Najpierw dla obrony terytori�w ko�cielnych przed najazdem saracen�w, zdo�a� zawi�za� lig� anty muzu�ma�sk�. Sam dowodzi� wojskami koalicji w zwyci�skiej bitwie u uj�cia rzeki Garigliano, w sierpniu 915 roku. Dba� o rozszerzenie chrze�cija�stwa w�r�d Norman�w. Dba� o dobre stosunki z Ko�cio�em wschodnim w Konstantynopolu. Interesowa� si� losami biskup�w w Hiszpanii i mo�liwo�ci� chrystianizacji S�owian. U kresu w�asnego �ycia obj�� wy��czn� opiek� Stolicy Apostolskiej opactwo w Cluny. Nie ustrzeg� jednak si� wielu b��d�w. Powo�a� np. zaledwie pi�cioletnie dziecko na arcybiskupa w Reims.

Pot�nym sojusznikiem papie�a zosta� Berengariusz z Friulu, kt�ry za obietnic� zawarcia z papie�em przymierza, otrzyma� przyrzeczenie koronacji na cesarza, mimo i� �y� jeszcze kr�l Prowansji � Ludwik zwany �lepym. Koronacja, pe�na przepychu odby�a si� w Rzymie 915 roku. Chcia� � jak dowodz� niekt�rzy historycy � uwolni� si� spod wp�ywu rz�dz�cych Rzymem si�str. Szczeg�lnie gro�na by�a Marozia.

Po �mierci Alberyka ze Spoleto, pierwszego m�a Marozi w 925 roku, kolejnym jej m�em zosta� Gwido, ksi��� Toskanii. W rywalizacji z Marozi�, papie� szuka� sprzymierze�c�w. Zwr�ci� si� nawet o pomoc do W�gr�w, znanych z waleczno�ci i okrucie�stwa. Jan wierzy�, �e przestraszy tym Marozi�. Po zwyci�stwie nad Berengariuszem, wojska w�gierskie straszliwie spustoszy�y i z�upi�y okolice Rzymu.

Marozia, kt�ra odziedziczy�a po matce nie tylko niezwyk�� urod�, ale i przebieg�o��, postanowi�a wykorzysta� przeciw papie�owi straszliwe wie�ci, jakie dochodzi�y do Rzymu o zbrodniach W�gr�w, sprowadzonych przez papie�a. Za jej namow� i za jej pieni�dze w Rzymie rozszerza�y si� bunty, a� wreszcie wybuch�o otwarte powstanie przeciw Janowi. Marozia i jej m�� nie obawiali si� w zasadzie samego papie�a, ale jego sojuszu z Hugonem z Prowansji, kt�ry po �mierci Berengariusza si�gn�� po koron� i m�g� zagrozi� jej panowaniu w Rzymie.

Janowi nic ju� nie mog�o pom�c. Ani fakt, �e by� jeszcze kochankiem siostry Teodory ani pami�� o ��cz�cym go zwi�zku z matk�. Grupa opryszk�w, dobranych spo�r�d woj�w m�a ksi�cia Gwidona w 927 roku wsparta poparciem mot�ochu rzymskiego, zamordowa�a w okrutny spos�b na oczach papie�a, jego brata Piotra, a samego biskupa wtr�ci�a do wi�zienia w Zamku �wi�tego Anio�a. Okrutnej Marozi nie do�� by�o tego. Wyposa�y�a m�a w szczeg�owe instrukcje i po kilku miesi�cach uwi�zienia Gwidon wraz ze stra�� uda� si� do papieskiej celi. Gdy Toska�czycy kr�powali nogi i r�ce Jana, Gwidon za pomoc� poduszki, dusi� Ojca �wi�tego, a� ten ostatecznie wyzion�� ducha.

Jan, cho� szczeg�lnymi wzgl�dami obdarowa� matk� i jej c�rk� imienniczk�, to zgin�� za spraw� innej kobiety z rodu hrabi�w tusluka�skich � Marozi.

Marozia odziedziczy�a po matce nie tylko w�adz�, podobnie jak ona nada�a sobie tytu� senatorowej i patrycjuszki Rzymian, ale przede wszystkim ambicj�, przebieg�o�� i nieposkromione d��enie do decydowania o losach �wiata. Od dawna mia�a plany, osadzenia swojego syna ma papieskim tronie. Musia�a jeszcze nieco wzmocni� swoj� pozycj�. W mi�dzy czasie, za jej spraw� tron Piotrowy na kr�tko obj�� Leon VI (928) i Stefan VII (VIII) (928-931). Pierwszy by� kardyna�em � prezbiterem Ko�cio�a �wi�tej Zuzanny, drugi kardyna�em � prezbiterem Ko�cio�a �wi�tej Anastazji w Rzymie. Obydwaj pozostawali w cieniu Marozi.

Stefanowi uda�o si� nawet uzyska� sympati� Rzymian. By� niezwykle �askawy dla kobiet i osobi�cie nawet bardzo pobo�ny. Dba� o przywileje klasztor�w, szczeg�lnie opactwa z Cluny. Odon otrzyma� przywilej rozpropagowania reformy klunickiej w ca�ej Europie. Nic jednak nie mog�o mu pom�c. Kiedy Marozia, zdecydowa�a, �e tron papieski nale�y si� teraz jej synowi, papie� musia� zgin��. Stefan VII z jej rozkazu zosta� zamordowany w lutym 931 roku. Jego poprzednik � Leon � zgin�� tak�e z r�k z�oczy�c�w nas�anych przez Marozi�, kiedy zapragn�a ona wyr�ni� tronem papieskim, kolejnego swojego pupila.

Min�y zaledwie trzy lata od zamordowania papie�a Jana X. Dw�ch kolejnych papie�y straci�o �ycie, z woli wcze�niejszej swojej protektorki. Przyszed� czas, aby tron obj�� syn w�adczyni Rzymu. Dzi� historycy sprzeczaj� si�, o to, kto by� jej ojcem. Czy jak chce kronikarz biskup Liutprad � papie� Sergiusz III, czy jak woleliby wsp�cze�ni badacze � pierwszy m�� Marozi Alberyk I ze Spoleto. Ci ostatni nie dyskredytuj�c Liutoprada, twierdz�, �e napisa� on w swoich kronikach nie tylko autentyczne wydarzenia, ale nie brzydzi� si� tak�e plotk�. Wydaje si� jednak, �e bardziej nale�y da� wiar� Liutpradowi, bowiem �y� w tamtych czasach.

Marozia po raz pierwszy zosta�a �ona maj�c lat trzyna�cie. Maj�c te� trzyna�cie wiosen, zosta�a matk� � ksi�ciu Alberykowi, urodzi�a syna. Kochank� papiesk� i ponownie matka zosta�a maj�c lat pi�tna�cie. Kiedy zdoby�a pe�nie w�adzy w Rzymie, morduj�c papie�a Jana X, mia�a ju� trzydzie�ci sze�� lat. Jej syn, owoc m�odzie�czej mi�o�ci do Sergiusza III przekroczy� lat 20. Wp�ywowa matka zawsze dba�a o jego pomy�lne losy. Musia� by� owocem prawdziwej mi�o�ci, skoro matka trosk� o jego przysz�o�� przedk�ada�a nad pomy�lno�ci� pierworodnego syna � Alberyka II. Sko�czy si� to dla niej tragicznie.

Jan przed obj�ciem tronu papieskiego, by� ju� kardyna�em � prezbiterem Ko�cio�a �wi�tej Marii z Trastevere. Papie�, jak si� wydaje, by� osob� ca�kowicie bezwoln� i zdominowana najpierw przez matk�, a p�niej przez przyrodniego brata � Alberyka. Marozii, kt�ra osi�gn�a ju� wszystko w Rzymie, marzy� si� i tron kr�lewski i cesarska korona. Kt� inny, bardziej ni� papieski syn, m�g� pom�c matce w przeprowadzeniu tego planu. Jak pisze kronikarz w 931 roku przeprowadzi�a ona elekcj� Jana XI (931-935), kt�ry �przez nikczemne cudzo��stwo� by� jej synem. Podobnie jak matka, urz�dzi�a sobie rezydencj� w grobowcu cesarza Hadriana � Zamku �wi�tego Anio�a. Na szczycie wie�y urz�dzi�a kapliczk� pod wezwaniem �wi�tego Micha�a.

Jeszcze za �ycia poprzedniego papie�a Stefana, Marozia w 929 roku kolejny raz zosta�a wdow�. Gdy zmar� ksi��� Gwido z Toskoni, wdowa nowego m�a postanowi�a szuka� w gronie bliskiej rodziny. Wyb�r pad� na Hugona z Prowansji, Kr�la Italii. Czy to przez zrz�dzenie losu, czy te� dzi�ki pomocy przebieg�ej Marozi, pracowita ma��onka kr�la, tak�e w tym samym czasie opu�ci�a �wiat. Nic nie sta�oby na przeszkodzie temu ma��e�stwu, gdyby nie fakt, �e Hugon by� bratem, poprzedniego m�a rzymskiej matrony. Historycy sprzeczaj� si� wprawdzie czy byli bra�mi rodzonymi, czy te� tylko przyrodnimi. Zwi�zek ma��e�ski z bratow� uwa�ano w�wczas za kazirodczy, a wi�c niedopuszczalny i ca�kowicie zakazany przez Ko�ci�. Ten fakt nie by� dla nikogo przeszkod�. Przecie� sam papie� � syn, by� �wiadkiem uroczysto�ci �lubnych. By� rok 932. Marozia zosta�a kr�low�, chcia�a jednak swoj� karier� zako�czy� na cesarskim sto�ku. Hugon by� przecie� najpewniejszym kandydatem do �wi�tej Korony Karola.

Aby omin�� wszelkie przeszkody stoj�ce przed ma��onkami i ich karierze politycznej, Hugon, wyrzek� si� swoich braci. Obwie�ci�, �e nie ��czy�y go �adne wi�zy krwi ani z Gwidonem � poprzednim m�em Marozi, ani z m�odszym bratem Lambertem. Aby doj�� prawdy Lambert wezwa� wiaro�omnego brata na �S�d Bo�y�. Nim dosz�o do ostatecznego rozstrzygni�cia konfliktu, nas�ani przez Hugona mordercy, skrytob�jczo zg�adzili Lamberta. Droga do korony cesarskiej by�a coraz kr�tsza. Od marca 932 roku wojska Hugona zajmowa�y Pa�stwo Ko�cielne i latem � siedzib� papie�y. Niemal nazajutrz po wystawnych uroczysto�ciach �lubnych, w czerwcu 932 roku, na przeszkodzie dalszych plan�w matki stan�� drugi syn Marozi � Alberyk II ze Spoleto. Wywo�a� bunt arystokracji rzymskiej, nie chc�c zgodzi� si� na panowanie obcego przybysza, Kr�la Hugona. Alberyk obawia� si� przede wszystkim, �e matka pozbawi go dziedzictwa ojca, przyw�dztwa w Rzymie. Hugon nienawidzi� syna swojej ma��onki, zreszt� jak ca�ej arystokracji rzymskiej. Drwi� i kpi� z niej na ka�dym kroku. Podczas uroczysto�ci zniewa�y� publicznie samego Alberyka, a gdy ten rozw�cieczony zbli�y� si� do kr�la, zosta� spoliczkowany i w grobowej ciszy opu�ci� pa�ac.

Nadszed� kres upokorzeniom. Dumni Rzymianie, nie mogli dalej znosi� panowania tyrana. W dwie godziny po spoliczkowaniu Alberyka, do Sali balowej kr�lewskiego pa�acu wtargn�� uzbrojony lud rzymski i pod wodz� Alberyka, przy u�yciu wide�, pa�ek, mieczy, chcia� zako�czy� haniebne �ycie tyrana i jego krwawej ma��onki. W�r�d powszechnego zamieszania, uda�o si� jednak wymkn�� Hugonowi i z pa�acu i z Rzymu. Kr�l uciek� do Pawii.

Alberyk przej�� pe�nie w�adzy, og�osi� Rzym republik�, a siebie ksi�ciem i senatorem wszystkich Rzymian. Panowa� w latach 932-954.

Marozia nie mia�a tyle szcz�cia, co jej �wie�o po�lubiony m��. Wtr�cona zosta�a do wi�zienia. P�niej zamkni�to j� w klasztorze i wszelki s�uch po niej zagin��. Zmar�a po roku 932. Mia�a 40 lat. By�a t� kobiet� w historii Ko�cio�a, kt�ra wywar�a najwi�kszy wp�yw na bieg dziej�w. �Da�a� Ko�cio�owi blisko dziewi�ciu papie�y. Trzech z nich zamordowa�a. By�a matk� papie�a Jana XI, babk� Jana XII i ciotka Jana XIII. Trz�s�a mo�nymi �wiata przez ca�e dziesi�ciolecia. Zmar�a, bo rzymski mot�och zgotowa� jej los r�wnie okrutny, jak by�o jej �ycie. Zamkni�ta zosta�a w lochach Zamku �wi�tego Anio�a, z kt�rego niepodzielnie przez ca�e lata rz�dzi�a miastem i �wiatem.

Cho� ksi��� Alberyk II po�o�y� kres panowania kurtyzan ze swojej rodziny, nie koniec by�o na tym dynastii papie�yc. Na 22 lata Rzym i ca�e Pa�stwo Ko�cielne dosta�o si� pod wy��czn� w�adz� ksi�cia Alberyka, papie�e zostali ca�kowicie ubezw�asnowolnieni i musieli by� pos�uszni ��daniom nowej w�adzy.

Jan XI panowa� jeszcze trzy lata, pod �cis�� kontrol� swojego brata Alberyka. Zmar� w grudniu 935 roku i zosta� pochowany u boku swego papieskiego ojca Sergiusza III(, w bazylice �wi�tego Piotra, kt�r� Sergiusz pod�wign�� z ruin.

Rzym nie by� jedyn� stolic� Ko�cio�a, dotkni�ty przez �grzechy m�odo�ci�.

Jan XI, z polecenia brata Alberyka, uzna� i nawet udzieli� konsekracji poprzez swoich przedstawicieli nowemu patriarsze Konstantynopola. Zosta� nim niespe�na szesnastoletni syn cesarza � Teoklikt. M�odego patriarch� w og�le nie interesowa�y sprawy Ko�cio�a. Podobnie jak w Rzymie, tak�e w Konstantynopolu w�adz� nad Ko�cio�em sprawowali w�adcy �wieccy. Patriarch� zajmowa�a wy��cznie hodowla koni.

Tymczasem w Rzymie kolejni papie�e � Leon VII (936-939), Stefan VIII (939-942), Marynus (942-946) i Agapit (946-955) rz�dzili wy��cznie za spraw� Alberyka II, syna Marozi.

Aby nie by�o do�� tego zagmatwania dziej�w, dodajmy jeszcze, �e Alberyk po�lubi� za ksi�niczk� Ald� � c�rk� kr�la Hugona (trzeciego m�a swojej matki), kt�ry niedawno musia� ucieka� z Rzymu za spraw� zi�cia.

Z tego ma��e�stwa, w 938 roku przyszed� na �wiat Ottaviano, p�niejszy papie� Jan XII. Cz�� historyk�w uwa�a, �e Jan by� synem z nieprawego �o�a. By� bastardem ksi�cia Alberyka. W �wietle dalszych wypadk�w, teza ta nie znajdzie dostatecznych dowod�w na jej uwiarygodnienie.

Nie daleko pada jab�ko od jab�oni. Jan by� wnukiem Marozi. Jak babka by�a najgorsz� z kobiet u st�p papieskiego tronu, tak Jan by� papie�em, kt�rego Ko�ci� wstydzi si� do dzi�.

Ksi��� Alberyk II u kresu �ycia wymusi� na szlachcie rzymskiej, kardyna�ach i duchowie�stwie, �e po Agapicie II wybior� na stolic� papiesk� jego syna Ottaviana. Chocia� prawo ko�cielne zabrania�o wyznaczania nast�pcy za �ycia panuj�cego papie�a, Alberykowi uda�o si� zapewni� synowi tron Jego �wi�tobliwo�ci. Ottavian mia� w�wczas siedemna�cie lat. Za jego pontyfikatu papiestwo si�gn�o dna. By� jednocze�nie g�ow� Ko�cio�a i w�adc� �wieckim Rzymu. Uroczysto�ci intronizacyjne wyznaczone na 16 grudnia 955 roku, poprzedzi�o nadanie mu �wi�ce� kap�a�skich, mimo braku jakiegokolwiek przygotowania, nie tylko do pe�nienia funkcji biskupich, ale nawet najzwyklejszego proboszcza.

Z jednej woli nowy papie� wywi�za� si� znakomicie i z po�ytkiem zar�wno dla Pa�stwa Ko�cielnego, jak i dla pozycji samego papie�a. Z energia i oddaniem umacnia� w�adz� papie�y. Dla odzyskania utraconych w Italii ziem papieskich, wezwa� na pomoc kr�la Niemiec Ottona I. Zorganizowa� dwie krucjaty przeciwko wrogom Ko�cio�a � panom Kapui i Beneventu oraz w�adcy egzarchatu Rawenny � kr�lowi Berengiuszowi II, jego synowi Adabertowi � tym samym, kt�rym jako sekretarz i kanclerz s�u�y�, p�niejszy biskup Cremony Liutprand, a nasz nieoceniony kronikarz.

Otton I, ��danej pomocy udzieli� i nic nie sta�o na przeszkodzie zwyci�stwu papie�a. Gdy wojska cesarskie stan�y obozem na Campus Neronis w pobli�u Watykanu, Jan XII koronowa� Ottona w Bazylice �wi�tego Piotra i jego ma��onk� Adelajd� na cesarza Cesarstwa Zachodniego � 962 rok. Odt�d sojusz papiestwa z cesarstwem sta� si� pe�ny, daj�c tak�e pocz�tek istniej�cemu prawie 850 lat � do roku 1806 �wi�tego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego.

Obaj w�adcy zawarli przymierze, okre�laj�ce w akcie cesarskim �Privilegium Ottonianum�, w kt�rym po wezwaniu Boga Wszechmog�cego mo�emy przeczyta�, mi�dzy innymi takie oto s�owa: �Ja Otto z �aski Bo�ej dostojny cesarz, daj� tym paktem s�owo i sk�adam obietnic� tobie, b�ogos�awiony Piotrze, Ksi�ciu Aposto��w i stra�niku kr�lestwa niebios, a za twoim po�rednictwem twemu wikariuszowi, panu Janowi, najwy�szemu kap�anowi i papie�owi ca�ego �wiata�, nadaj�c Stolicy �wi�tej to wszystko, co �Pan Pepin, b�ogos�awionej pami�ci, i pan Karol, najwspanialszy cesarz nasz poprzednik� nadali, a nawet jeszcze wi�cej.

Chocia� sam ten akt wydawa� si� mniej trwa�y, ni� pergamin, na kt�rym zosta� napisany, papiestwo ostatecznie popad�o w zale�no�� cesarzy z p�nocy. Gdy tylko cesarz opu�ci� Rzym, dotychczasowy sojusznik papie� Jan, organizowa� nowa koalicj�, tym razem wymierzon� przeciw Ottonowi. Pertraktowa� z Grekami, W�grami, Saracenami, a przede wszystkim z dotychczasowym wrogiem Kr�lem Berengariuszem II. Spisek nie uda� si�. Cesarz przechwyci� zdradziecka korespondencj� i zdecydowa� o ponownej wyprawie na Rzym, by tym razem ostatecznie sko�czy� z nielojalnym partnerem. Historycy cesarstwa dowodz� jednak, ze najwa�niejszym powodem, kt�ry zdecydowa� o drugiej wyprawie Ottona w zimie 963 roku, by�y docieraj�ce na jego dw�r pog�oski o nie obyczajno�ci papie�a. A wie�ci by�y zatrwa�aj�ce.

Opisuj�c �ycie na dworze papieskim � opisywano orgie, �w kt�rych bra� udzia� diabe� witany toastami�. Jan by� zuchwa�ym m�odzie�cem, kt�remu brakowa�o m�dro�ci, a kt�ry kocha� �ycie i jego przyjemno�ci. Apartamenty na Lateranie sta�y si� skupiskiem m�odzie�y ze szlacheckich rod�w rzymskich�. Stanowi on �najbardziej �a�osna i nikczemna posta� w historii Ko�cio�a. By� niewykszta�cony, m�wi� wulgarnym j�zykiem, uprawia� sodomi�, wy�wi�ca� diakon�w w stajniach. Wzorem Kaliguli mianowa� senatorem ulubionego konia. Wzywa� bog�w �poga�skich Wenus i Jupitera. Lateran sta� si� prawdziwym domem schadzek, w kt�rym najprzystojniejsi m�odzie�cy zabawiali si� z najbardziej wyuzdanymi prostytutkami Rzymu�. Razu pewnego papie� upi� si� i ch�opcu stajennemu da� godno�� diakona. Inny pi�kny ch�opiec � dziesi�ciolatek � by� szczeg�lnie przymilny dla papie�a � zosta� za to wynagrodzony sakr� biskupi�. Prostytutkom p�acono kielichami ko�cielnymi i cyboriami. Wznosi� toasty za ladacznice z piek�a rodem. Takie opisy znajdziemy w s�ynnych �Antapodosis� biskupa Liutpranda.

Na takie wie�ci z Rzymu � cesarz musia� zareagowa�, cho� w jego otoczeniu nie dzia�o si� lepiej. 3 listopada 963 roku wr�ci� na czele armii do Rzymu. Szlachta, kt�ra ch�tnie korzysta�a z uciech �ycia na papieskim dworze, pod naporem ludu, bez oporu wpu�ci�a wojska cesarskie w bramy miasta. Ju� trzy dni p�niej z inicjatywy cesarza i cz�ci szlachty, zwo�ano na Lateranie synod, kt�ry pod ci�arem wielu zarzut�w: profanacji, m�ob�jstwa, kazirodztwa i krzywoprzysi�stwa, z�o�y� papie�a z urz�du. Jan wraz z synem kr�la Berengariusza Adalbertem, zdo�a� wcze�niej zbiec do Tivoli. Na synod nie przyby�.

Synod z akceptacja cesarza, wybra� nowego papie�a. Wybrano spo�r�d os�b �wieckich Leona VIII. Nie koniec na tym historii Jana. Prawo by�o, bowiem po jego stronie. Nie wolno by�o przecie� nikomu s�dzi� papie�a i wybrano nast�pc� spo�r�d �wieckich i to za �ycia poprzednika. Ju� po miesi�cu, zawi�za�o si� w Rzymie stronnictwo popieraj�ce prawo Jana. Gdy spisek wykryto, wojska cesarskie urz�dzi�y w mie�cie prawdziw� rze�. Zar�wno cesarz, jak i jego wojska nie mog�y na sta�e przebywa� w Stolicy Apostolskiej. W lutym 964 roku opu�ci� miasto. Z tej okazji papie� Jan skorzysta� natychmiast. Na czele wojsk wr�ci� i ponownie zwo�a� synod, kt�ry nie tylko z�o�y� z urz�du Leona VIII, ale przywr�ci� Janowi wszystkie godno�ci. Rozpocz�� si� okres bezwzgl�dnej zemsty i represji wobec przeciwnika Jana. Ten, dalej prowadzi� burzliwe, niemoralne �ycie.

14 maja 964 roku � maj�c 26 lat � jak pisze ko�cielny historyk, �by� ju� u kresu swojego haniebnego �ywota: zgin�� �miertelnie ugodzony w g�ow� przez diab�a w czasie cudzo��stwa w domu kobiety zam�nej�. Wed�ug historyka, tym diab�em by�a epilepsja, wed�ug innych zdradzony m��. W oficjalnych kronikach ko�cielnych czytamy, ze Jan XII zmar� �wskutek rozwi�z�o�ci swojej�. Kiedy zdradzony m�� wr�ci� wcze�niej do domu � zasta� Jana w �o�u ze swoj� ma��onk�. Kar� by�a ch�osta �a�cuchem. Oczywi�cie m�� nie wiedzia�, �e tak okrutnie rozprawia si� z najwy�szym dostojnikiem Ko�cio�a. Niemal nie�ywego papie�a, bez odzienia, wyrzuci� przez okno. Tak sko�czy� swoj� w�dr�wk� po ziemskim padole � Ottaviano � papie� Jan XII, wnuk Marozi. Jan chyba doskonale zdawa� sobie spraw� z grzech�w w�asnego �ycia, skoro prosi� mnich�w z klasztoru w Subiaco (przez ca�y czas wspiera� to opactwo materialnie oraz inne w Farfie), aby �piewali codziennie sto Kyrie Eleison i sto Chryste Eleison za zbawienie jego duszy.

Nie min�o szesna�cie miesi�cy, gdy na papieskim tronie pojawi� si� w 965 roku, kolejny papie� z rodu tuskula�skich papie�yc � Jan XIII.

Tym razem miasto opanowane zosta�o przez r�d Krescencjuszy. Niedawna ostra ich rywalizacja z hrabiami na Tusculum, pogodzona zosta�a w osobie Teodory M�odszej, siostry i rywalki Marozi. Jej synowie: Jan Krescencjusz I i Jan biskup Narvi w Umbri wsp�lnie przej�li w�adz�, jeden w Ko�ciele, drugi w pa�stwie. Jan XIII, zosta� papie�em z woli cesarza Ottona I. Niemieckie poparcie zgubi�o jednak papie�a. Niemal natychmiast po wyborze, w mie�cie wybuch�y przeciw niemu bunty. Rzymian pod wodz� Piotra, prefekta miasta. Buntownicy szturmem zaj�li Lateran i uwi�zili Ojca �wi�tego. Papie� najpierw przetrzymywany w lochach Zamku �wi�tego Anio�a, a p�niej poza Rzymem, zdo�a� uciec z niewoli i uda� si� na dw�r cesarski. Wkr�tce wraz z wojskiem wr�ci� do Rzymu. Gdy w grudniu 966 roku do��czy� do nich cesarz, zacz�y si� rzezie w�r�d niedawnych buntownik�w. Wieszano, o�lepiano, skazywano ich na wygnanie. Piotr, przyw�dca rewolty zosta� powieszony za w�osy na pos�gu Marka Aureliusza. Potem wo�ono go nago na o�le po mie�cie, zwr�conego twarz� do ogona os�a, na kt�rym dodatkowo przymocowano dzwonek. O�mieszano go na wszelkie sposoby. Kompletnie skompromitowanego, zes�ano do Niemiec. Papie� z ca�� moc� popiera� represje. Rodzony brat papie�a � wspominany ju� ksi��� Jan Krescencjusz I przej�� w�adz� �wieck�. Kolejni krewni niedawnych dyktatorek Rzymu, znienawidzeni zostali przez lud. Wszystkie wydarzenia w mie�cie z uwag� obserwowa� i opisywa� biskup, Liutprand, kt�ry z sukcesem w�a�nie wtedy doprowadzi� do �lubu syna cesarza Ottona I z bizantyjsk� ksi�n� Teofano. M�ody Otton II � syn cesarza mia� wtedy pi�tna�cie lat. Pi�� lat wcze�niej w�a�nie Jan XIII koronowa� go w obecno�ci ojca na cesarza. Jan zmar� w 972 roku, kilka miesi�cy przed cesarzem Ottonem I Wielkim. Mimo i� po jego �mierci, ksi��� Jan Krescencjusz I pr�bowa� osadzi� na Stolicy Apostolskiej swojego kandydata, nie uda�o mu si� to. Cesarz wybra� Benedykta VI. Na kr�tko. Wkr�tce Krescencjusz nie tylko nie pozwoli� Ottonowi II opu�ci� Niemcy, ale z�o�y� z urz�du cesarskiego papie�a Nenedykta, i mianowa� swojego � Bonifacego VII.

Walki o tron trwa�y jeszcze wiele lat, ale to ju� inna historia. Rz�dy kobiet w Watykanie nie przynios�y niczego dobrego. Tuskula�czycy i Krescencjusze jeszcze przez 70 lat b�d� w�ada� na przemian w Rzymie. Ich kobiety, chocia� nie w takim stopniu jak poprzednio, tak�e b�d� stara�y si� wp�yn�� na losy �wiata. Warto tu wspomnie� chocia�by o Stefanii, �onie ksi�cia Neapolu Janie III z rodu Krescencjusz�w i wywodz�cych si� od nich rod�w Stefaniani i Ottaviani � patrycjuszy z Sabiny.

W latach 1032-1048, a� trzykrotnie papie�em by� Teofilakt, syn ksi�cia Rzymu i hrabiego na Tusculum Alberyka III � panuj�cy jako Benedykt IX. Raz jeszcze w Ko�ciele odezwa�y si� echa wyst�pnych jego krewniaczek sprzed stu lat. W wielu momentach Benedykt IX przypomina� swojego krewniaka Jana XII. Jego krewnymi byli tak�e Benedykt VIII i Jan XIX. Tron zawdzi�cza� przekupstwu swojego ojca. Tron papieski kupowany by� ju� wcze�niej i to za niewyobra�alne wielkie pieni�dze. Papie� Wiktor III � kt�ry b�dzie zasiada� na Stolicy �wi�tej 50 lat p�niej, nazwie Benedykta IX, z�odziejem i morderc�. W chwili wyboru by� osob� �wieck�. Ocenia si�, �e by� najm�odszym w ca�ej historii Ko�cio�a papie�em w chwili wyboru. Chocia� nie zachowa�o si� na ten zbyt wiele pewnych informacji, nale�y oceni�, �e tron obj�� albo w wieku lat 12, albo 15, lub jak woleliby inni 18. Pierwsze 12 lat, sprawowa� rz�dy w zasadzie spokojnie, mimo i� ju� w czerwcu 1036 roku lud rzymski uzna� go za niegodnego sprawowania funkcji i podj�� pr�b� zg�adzenia Ojca �wi�tego. I zn�w z pomoc� przyszed� cesarz niemiecki � tym razem Konrad II. Kiedy d�uma panuj�ca w Rzymie zdziesi�tkowa�a armi� cesarsk�, nie oszcz�dzaj�c nawet samego Konrada, papie� straci� obro�c�w. Krescencjusze wywo�ali kolejny bunt Rzymian, wygnali Benedykta i na jego miejsce wybrali Sylwestra III. Papie� Benedykt IX straci� koron�, odzyska� j� wkr�tce, kiedy na czele wojska wr�ci� do Rzymu.

Tym razem nie mia� ju� ani serca ani g�owy dla spraw Ko�cio�a. Wszelkie jego my�li poch�on�a m�oda os�bka � c�rka hrabiego Gerarda Galerii, przyw�dcy niedawnej rebelii w Rzymie, sprawcy wygnania papie�a z jego biskupstwa.

Benedykt by� do tego stopnia oddany swojej wybrance, �e my�la� nawet o ma��e�stwie. Got�w by� ponownie zrzec si� tronu, tym razem za wielkie pieni�dze. W realizacji tego zamys�u pom�g� mu jego krewny, archiprezbiter Jan Gracjan. Archiprezbiter wywodzi� si� z bogatego �ydowskiego rodu Pierleoni � st�d jak chc� kronikarze zna� si� na pieni�dzach. Cho� sam by� podobno nieposzlakowanej opinii zdecydowa� si� kupi� od papie�a urz�d. Pertraktacje finansowe prowadzi� sam Gerard z Galerii. Benedykt za papieska koron� otrzyma� 1500 liwr�w w srebrze, gwarancje dorocznej pensji, w wysoko�ci podatk�w p�aconych Ko�cio�owi przez Angli� oraz r�k� c�rki Gerarda. Jan Gracjan zosta� papie�em � Grzegorzem VI, a Benedykt po�wi�ci� si� swoim ulubionym rozpustnym rozrywkom i planom ma��e�skim. Wr�ci� do swoich posiad�o�ci rodzinnych ko�o Tusculum. Mimo, i� pieni�dze otrzyma�, nadal uwa�a� si� za prawowitego papie�a. W dalszym ci�gu prowadzi� r�ne potyczki z kolejnymi papie�ami Klemensem II i Damazym II, podobnie jak i wcze�niej z Sylwestrem III i Grzegorzem VI. Ostatecznie za papie�a Leona IX �wi�tego, kiedy nie zgodzi� podda� si� wyrokom synodu latera�skiego, zosta� ekskomunikowany i osadzony w klasztorze w Grottaferrata ko�o Rzymu. Podobnie jak nie wiadomo, kiedy si� urodzi�, nie jest znana data jego �mierci. Wiadomo, �e w odosobnieniu przebywa� oko�o 6 lat � zmar� miedzy wrze�niem 1055 roku a lutym 1056.

Kim by�a ukochana papie�a? Kiedy pierwszy raz spotka�a m�odego Benedykta mia�a 14 lat. By�a pi�kn�, bogat� mieszczank�, znan� ju� z umiej�tno�ci, prezentowanych zazwyczaj w �o�u. Adrianna � takie imi� nosi�a nasza bohaterka, od razu wywar�a na papie�u piorunuj�ce wra�enie, do tego stopnia, �e ten wedle mi�o�ci do niej kierowa� sprawami Ko�cio�a. Benedykt organizowa� w Rzymie huczne zabawy, cz�sto przeradzaj�ce si� w orgie. Jego armia krad�a, pali�a, gwa�ci�a. Papie� solidnie p�aci� wszelkie rachunki za zabawy.

Kiedy oboje sp�dzili pierwsz� noc razem, po��czy�a ich prawdziwa mi�o��. Nie tylko duchowa. Mimo wielu przeszk�d i sprzeciwu rodu papieskiego Benedykt IX got�w by� dla Adrianny po�wieci� �ycie i tron papieski. Celibat uzna� za b��d teologiczny. Got�w by� na �lub z oblubienic� niemal w ka�dej chwili. Dla spe�nienia swojego pragnienia i po��czenia z Adriann�, mimo kilkakrotnego wygnania z miasta, wchodzi� w sojusze nawet z dotychczasowymi wrogami. Dla zdobycia Rzymu, na po�udniu W�och zorganizowa� wielka armi� zaci�n�. Obieca� �o�nierzom, �e je�li zwyci꿹, b�d� mogli przez tydzie� bezkarnie i do woli grabi�, pali� i gwa�ci�. Maj�c tak� zach�t�, wojska papieskie umo�liwi�y Benedyktowi IX powr�t do ukochanej i do swojej biskupiej stolicy. Dla ukochanej po�wi�ci� tak�e arcybiskupa Mediolanu � Aryberta oraz papie�a Sylwestra III. S� tacy, kt�rzy twierdz�, �e tego ostatniego wyrzuci� przez okno, �e ten skr�ci� sobie kark.

Benedykt IX z ca�� pewno�ci� by� papie�em niezwykle wiernym i sta�ym swojej mi�o�ci do Adrianny. A, �e Ko�ci� ucierpia� przy tym bardziej ni� kiedykolwiek, nie mia�o wi�kszego znaczenia.

Cho� nie by� to ostatni przypadek, kiedy pieni�dze, seks i intrygi osadza�y na tronie przedstawicieli r�nych rod�w rzymskich, w tym opowiadaniu poprzesta�my na opisie ju� przedstawionych postaci. Tych Czytelnik�w, kt�rych interesuje dalszy ci�g historii, odsy�amy do tomu IV naszej serii.

Wiele, bardzo wiele przytoczyli�my argument�w, dowod�w, cytat�w ze staro�ytnych kronik z niegodnego �ycia tuskula�skich papie�y, czy papie�y przekl�tych. Cytowali�my �wiadk�w wydarze� i hierarch�w Ko�cio�a. Trudno by�oby zaprzeczy� wszystkiemu. Trudno by�oby pos�dzi� ko�cielnych kronikarzy, o fa�szowanie historii. A jednak? Wsp�czesna historiografia katolicka coraz cz�ciej upowszechnia tez�, �e zw�aszcza Teodora Starsza by�a kobiet� pe�n� �wierno�ci niewie�ciej i matczynej m�dro�ci�!

�aden z przesz�o 310 prawowitych i nielegalnych nast�pc�w �w. Piotra (papie�y i antypapie�y) nie wzbudza� tak wielu sprzecznych emocji, jak Grzegorz VII. Przez 40 lat � miedzy 1045 a 1085 rokiem � decydowa� o losach ko�cio�a.

Grzegorzowi VII po�wi�cono setki opowiada� naukowych. Powsta�o kilkadziesi�t jego biografii. W Archiwum Watyka�skim zachowa�o si� sporo oryginalnych dokument�w z tamtej epoki. Niemniej, mimo bogactwa informacji o osobie i dziele Grzegorza, nawet historycy Ko�cio�a podzieleni s�, co do jego oceny.

Papiestwu si�gaj�cemu dna za czas�w trzech pontyfikat�w Benedykta IX, pomocna d�o� wysun�li archiprezbiter Jan Gracjan, kupuj�c od grzesznego krewniaka urz�d oraz kr�l niemiecki i cesarz Henryk III. Jan Gracjan sam zosta� papie�em, przyjmuj�c imi� Grzegorza VI. Jego sekretarzem by� niejaki Hildebrand z Toskanii. Urodzi� si� miedzy rokiem 1020 a 1025. By� wychowywany i kszta�cony w rzymskim klasztorze benedyktyn�w S. Mario in Aventino. Tam te� by� mnichem. By� krewnym Jana Gracjana � papie�a Grzegorza VI, a wi�c tak�e papie�a Benedykta IX. Od Grzegorza otrzyma� ni�sze �wiecenia kap�a�skie.

Cesarz Henryk III, obserwuj�cy zza Alp z nale�yt� uwag� bieg wydarze� w pa�acu papieskim na Lateranie, zdecydowa�, �e musi wkroczy�, aby po dziesi�cioleciach upodlenia, �przywr�ci� porz�dki�. W przeciwnym razie nietrudno by�oby wyobrazi� sobie ostateczn� likwidacj� tej instytucji. O interwencje cesarza prosili zreszt�, co bardziej �wiatli przedstawiciele hierarchii ko�cielnej z ca�ej Europy.

Opat z Cluny s�a� w tej sprawie specjalne supliki. Podobnie, uwa�any powszechnie za �wi�tego, eremita Gunter z Niedertaich. Pisali oni: �papie�e walcz� ze sob�, jeden przegania drugiego� Kr�lu Henryku, w imi� Boga Wszechmog�cego, czy�, co nakazuje obowi�zek. Znajd� nam wreszcie papie�a, kt�ry godzien b�dzie tego tytu�u, a on jeden lepszy b�dzie od tysi�ca takich, na jakich dzi� patrz� nasze oczy�.

Cesarz powa�nie potraktowa� nawo�ywanie prawych ojc�w Ko�cio�a. Czu�, �e musi wype�ni� tak�e przyrzeczenie dane Ko�cio�owi, przez jego cesarskich poprzednik�w, poczynaj�c od Karola I Wielkiego i Pepina. Przekroczy� wraz z armi� i dworem Alpy. Pretenduj�cy do tronu i na nim zasiadaj�cy, wezwani zostali przez Henryka i zmuszeni do wykonywania jego woli. By�o w�wczas a� trzech papie�y, kt�rych dzisiaj historiografia uwa�a za papie�y legalnych. Benedykt IX, skazany zosta� na wygnanie. Sylwester III musia� wr�ci� do dawnej swojej siedziby biskupiej, a Grzegorz VI, cho� maj�cy najbardziej godne intencje, skazany zosta� na zes�anie do Kolinii. Tam zmar� w listopadzie 1047 roku. Grzegorzowi towarzyszy� wierny i oddany sekretarz. Hildebrand darzy� swojego papieskiego protektora wielkim szacunkiem. Nie m�g� wybaczy� cesarzowi tak srogiej kary. Wini� cesarza Henryka za przedwczesn� �mier� papie�a.

Hildebrand po �mierci papie�a Grzegorza przebywa� w klasztorze w Cluny, przynajmniej przez pi�� lat. Z ca�� pewno�ci� nie zosta� jednak mnichem tego opactwa.

To w�a�nie wydarzenie na d�ugie dziesi�ciolecia okre�li�o stosunek Hildebranda do cesarza, cesarstwa i uzale�nienia ode� papie�y.

Decyzje cesarza, cho� uratowa�y papiestwo przed ostatecznym upadkiem, leg�y u podstaw najbardziej znanego w historii i najbardziej radykalnego konfliktu miecza i tiary.

Henryk III sk�adaj�c z urz�du trzech papie�y, zwr�ci� si� do Rzymian, aby zechcieli wybra� wskazanego przez niego kandydata. Tak, cho� na kr�tko w Ko�ciele w�adz� przej�li niemieccy papie�e: Klemens II, Damazy II, Leon IX i Wiktor II. Kolejni papie�e tak�e wi�zali sw�j rodow�d z cesarstwem.

Ciekaw� postaci� w�r�d wymienionych papie�y by� Leon IX (1049-1054). Cesarz dobieraj�c kandydat�w do tronu papieskiego, przynajmniej formalnie kierowa� si� trosk� o dobro Ko�cio�a. Zale�a�o mu na takich osobach, kt�re b�d� potrafi�y przeprowadzi� reform� w duchu nauk p�yn�cych z klasztoru w Cluny. Kiedy 9 sierpnia 1048 roku zmar� na malari� papie� Damazy II, cesarz a� pi�� miesi�cy potrzebowa�, aby poszuka� nowego kandydata. Wyb�r pad� na Brunona � biskupa Toul, zdecydowanego zwolennika reformy klunickiej. Brunon zgodzi� si� pod warunkiem, �e zaakceptowany zostanie przez Rzymian. Przyby� boso, odziany w zwyk�e szaty p�tnicze i czeka� pod murami Rzymu a� kler i mieszka�cy zgodz� si� go przyj��. Nowy papie� � Leon IX tym gestem podbi� serca niemal wszystkich. To on, wzorem Aposto��w, postanowi�, zaopatrzony w pielgrzymi kostur ruszy� pieszo na szlaki Europy z now� ewangelizacj�. Cho� panowa� zaledwie przez pi�� lat, chyba jak �aden przed nim i �aden po nim z nast�pc�w �w. Piotra /z wyj�tkiem Jana Paw�a II/ nie odby� tylu podr�y pasterskich i ewangelizacyjnych. Nowy styl wprowadzony przez Leona IX, jego sta�a nieobecno�� w Rzymie, wywo�a�a konieczno�� zmiany organizacji i sposob�w zarz�dzania Kuri� Rzymsk�. Papie� Leon IX powo�a� zesp� kardyna��w, powierzaj�c im sprawy bie��cego kierowania Ko�cio�em. Tak zrodzi�o si� istniej�ce do dzi� Kolegium Kardynalskie. W�r�d tych, kt�rym papie� powierzy� sprawy Ko�cio�a byli: Humbert z Moyenmoutier, Fryderyk z Lotaryngii, Hildebrand z Toskanii i Piotr Damiani z Rawenny. Wszyscy oni byli z pewno�ci� wybitnymi przedstawicielami Ko�cio�a tamtej doby. W tej ksi��ce ich nazwiska pojawiaj� si� cz�sto. Piotra Damianiego jako kronikarza i historyka Ko�cio�a ju� poznali�my.

Teraz niemal ca�� nasz� uwag� skierujemy na osob� kardyna�a Hildebranda.

Nim sam zosta� papie�em w roku 1073, poczynaj�c od Leona IX, odgrywa� czo�ow� rol� na szczytach w�adzy w Ko�ciele, w czasie siedmiu pontyfikat�w. Bez jego udzia�u i woli nie mog�y by� podj�te w Rzymie �adne wa�ne decyzje. To on wys�any zosta� do cesarza Henryka, aby wyznaczy� nast�pc� Leona IX. Tak �wybrany� zosta� Wiktor II. Kolejny papie� Stefan IX, kt�ry pochodzi� z ksi���cej rodziny w�adc�w Lotaryngii, wybrany zosta� wy��cznie za spraw� Hildebranda. Tym razem w pewnej opozycji, co do woli cesarzowej Agnieszki � sprawuj�cej regencj� na czas osi�gni�cia pe�noletno�ci przez nowego cesarza Henryka IV.

Kiedy papie� po kr�tkim pontyfikacie zmar�, a kardyna�owie przebywali poza Rzymem, lud wybra� Benedykta X, kolejnego papie�a pochodz�cego ze znanego nam ju� rodu hrabi�w na Tusculum. �Prostaczek� � Benedykt X, bo tak nazywali go Rzymianie, nie panowa� zbyt d�ugo.

Mimo wcze�niejszego drobnego nieporozumienia z cesarzow� Agnieszk� przy okazji wyboru Stefana IX, teraz oboje postanowili dzia�a�. Aby pozby� si� tuskula�czyka, nale�a�o uzyska� pomoc zbrojn� wojsk lotary�skich i � za pomoc� pieni�dzy � spokrewnionego z Hildebrandem, nawr�conego �yda Leona Barucha, przekupi� lud. Benedykt X uciek�, a nowym papie�em zosta� Miko�aj II.

Od tego momentu w�adza kardyna�a Hildebranda by�a nieograniczona. Zwo�a� do Lateranu synod, kt�ry przyj�� dekret, reguluj�cy odt�d spos�b obierania papie�y. Tylko kardyna�owie mogli od tej pory dokonywa� wyboru nast�pcy �w. Piotra. Lud Rzymu, kler i cesarz niemiecki mogli jedynie wyb�r kardyna��w aprobowa�. Od Miko�aja II kardyna� Hildebrand umocni� niezale�no�� papiestwa, co musia�o ponownie wp�yn�� na pogorszenie stosunk�w z cesarstwem i biskupami niemieckimi, �ci�le zwi�zanymi z dworem monarszym.

Do konfliktu dosz�o po �mierci Miko�aja II. Zgodnie z dekretem Hildebranda wybrano Aleksandra II. Biskupi niemieccy, niemog�cy pogodzi� si� z propozycj� Hildebranda, wybrali innego papie�a, powo�uj�c na tron biskupa Parmy Piotra Cadalousa, kt�ry jako papie� przyj�� imi� Honoriusza II. I zn�w dosz�o do podzia��w w Ko�ciele. W�adz� sprawowa�o jednocze�nie dw�ch papie�y.

Piotr Cadalous by� kanclerzem zmar�ego cesarza Henryka III. Jako kandydat cesarski musia� uzyska� akceptacj� regentki Agnieszki. Ponownie, wi�c drogi cesarzowej i Hildebranda musia�y si� rozej��. Jeszcze raz okaza�o si�, �e przebieg�o�� Hildebranda zwyci�a wszelkie przeszkody. Ksi���ta niemieccy mieli do�� rosn�cej w�adzy regentki. Jej despotyzm skierowa� ksi���t w obj�cia Hildebranda. Poparli oni tego kandydata do korony papieskiej, zostawiaj�c Agnieszk� sam�. Dotychczasowy przeciwnik kardyna�a, arcybiskup Kolonii Anno, sam tak�e chcia� odgrywa� w cesarstwie dominuj�c� rol�. Zdecydowa�, �e przyjmie obowi�zki nauczyciela, wychowawcy i opiekuna ma�oletniego kr�la Henryka IV. Przeprowadzaj�c rodzaj zamachu stanu, porwa� m�odego Henryka, aby �wyzwoli� go� spod wp�ywu matki � cesarzowej. Hildebrand dodatkowo, za pieni�dze uzyskane od nawr�conego Leona Barucha, przekupi� arcybiskupa Anno i jego bratanka, w��czaj�c obu do swego obozu. Papie� Honoriusz II straci� wszelkie poparcie i musia� ust�pi�. Pozosta� tylko Aleksander II, ale ten by� ca�kowicie podporz�dkowany woli kardyna�a Hildebranda.

Przez dziesi�� lat, stoj�c jakby za plecami uleg�ego papie�a, rz�dzi� Ko�cio�em. Pogodzi� si� przy tym po raz kolejny z cesarzow� Agnieszk�. I tak oboje mogli decydowa� o losach Europy. W�a�nie te dziesi�� lat zadecydowa�y o formach sprawowania przez Hildebranda w�adzy, kiedy sam zosta� papie�em.

Bystrym obserwatorem poczyna� Hildebranda i do pewnego czasu jego bliskim wsp�pracownikiem by� Piotr Damiani. To on pozostawi� liczne opisy i charakterystyki papie�a, niepozbawione zreszt� krytycyzmu. Sporo te� dowiadujemy si� na ten temat z manuskryptu Dionizego pt. �Vita Mathildis�, a szczeg�lnie w pracy wydanej jeszcze w ubieg�ym wieku, we Florencji pt. �La Contessa Matilde e i ronani pontefici�, napisanej przez L. Tostiego.

Kardyna� Hildebrand � p�niejszy papie� Grzegorz VII musia� by� osobowo�ci� wielkiej miary, skoro zjednywa� sobie licznych i niezwykle wp�ywowych wsp�pracownik�w. Inaczej ni� inni historycy, dalsze losy Hildebranda prze�ledzimy poprzez jego zwi�zki z kobietami. Gdy bardziej szczeg�owo przyjrzymy si� tej metodzie prezentacji biografii papie�a, dojdziemy do wniosku, �e to w�a�nie kobiety odegra�y w jego �yciu podstawow� rol�.

Hildebrand nie by� m�czyzn� urodziwym. By� niski, ciemny i �le zbudowany. By� raczej nieprzyjemnego obej�cia: bystry, energiczny, pami�tliwy i ow�adni�ty ide� zemsty na cesarzu za poni�enia, jakie dozna� sam i papiestwo, w czasie, kiedy towarzyszy� zes�anemu papie�owi Grzegorzowi VI do Kolonii.

Piotr Damiani nazwa� go ��wi�tym Diab�em�, znakomicie charakteryzuj�c prace Hildebranda. Poch�oni�ty wol� umocnienia papiestwa, ima� si� wszelkich do tego prowadz�cych sposob�w. Sam natomiast o sobie m�wi�: �Uczcie si� ode Mnie, bo jestem cichy i pokorny sercem�. W jednym z wielu list�w do opata klasztoru, z Cluny Hugona przyzna� si� do swoich niedoskona�o�ci: �Jeste�my s�abi i pozbawieni fizycznej i intelektualnej energii. W tych smutnych czasach d�wigamy sami ci�ar duchowych i doczesnych zaj�� i dr�ymy w obawie, �e nie podo�amy temu zadaniu��. List ten by� pisany tu� po jego wyborze na Stolic� Piotrow� (do tej sprawy jeszcze wr�cimy). Gdy u�wiadamiamy sobie fakt, �e Hildebrand rz�dzi� Ko�cio�em przez minione dziesi�ciolecia, kiedy sterowa� kilkoma papie�ami, dostrze�emy w li�cie s�owa ob�udy i fa�szu. Jaka by�a prawda: kim by� naprawd� Hildebrand? Odpowiedzi znajdziemy tak�e w jego s�owach z innego listu: �Stawiamy sobie za zadanie dostarczenie or�a pokory cesarzom, kr�lom i innym ksi���tom tak by mogli powstrzyma� zalew swojej dumy��.

Sam by� dumny i wynios�y ponad mocarze Europy.

Kiedy wiosn� 1073 roku umar� papie� Aleksander II, kardyna� Hildebrand sam wraz ze swoimi zwolennikami uzna�, �e nadszed� ju� czas, aby samodzielnie przej�� w�adz� w Ko�ciele. Podobnego zdania by�a cesarzowa Agnieszka, wdowa po Henryku III oraz ksi�na Beatrycze z Toskanii.

Pierwsza zna�a Hildebranda od lat. Kilkakrotnie ju� wchodzi�a z nim w sojusze i kilkakrotnie uznawa�a w nim swego wroga. Sama tak�e wywodzi�a si� z Toskanii. Kiedy zmar� jej ma��onek � cesarz Henryk III w 1056 roku, obj�a regencj� na czas osi�gni�cia pe�noletno�ci przez syna � Henryka IV. Pocz�tkowo dzia�a�a wsp�lnie z ksi���tami i episkopatem niemieckim. Kiedy jednak centralizm cesarski i jednow�adztwo Agnieszki nie by�o dla nich do zniesienia, odm�wili pos�usze�stwa regentce i sami przej�li �opiek� nad dorastaj�cym kr�lem. Agnieszka na 11 lat przenios�a si� do Rzymu.

Imperatorowej nie pozosta�o nic innego jak pojedna� si� z wp�ywowym kardyna�em Hildebrandem i wraz z dwoma innymi kobietami (po cz�ci ze sob� spokrewnionymi) przej�� rz�dy w papiestwie.

To one, cesarzowa Agnieszka i markiza Toskanii Beatrycze, precyzyjnie przygotowa�y i niemal wyre�yserowa�y wyniesienie na papieski tron w 1073 roku, swojego faworyta Hildebranda. Cho� niekt�rym historykom w dalszym ci�gu wydaje si�, �e by� to wyb�r spontaniczny, dzi� wiemy, �e nie tylko kobiety, ale i sam Hildebrand przygotowa� si� do niego starannie.

22 kwietnia 1073 roku w bazylice Latera�skiej dobiega�y ko�ca uroczysto�ci pogrzebowe Aleksandra II. W�r�d t�umu da�o si� s�ysze� zrazu ciche g�osy �Hildebrand papie�em�. Przyjaciel i zausznik Hildebranda, kardyna� Hugo Candidus, korzystaj�c z okazji wszed� na m�wnic� i wyg�osi� p�omienna mow� pochwaln� na cze�� Hildebranda. To �B�g przem�wi� ustami ludzi� � twierdzi�. T�um ogarn�a powszechna rado�� i entuzjazm. W tej atmosferze wtajemniczeni kardyna�owie i ksi�na Beatrycze z Toskanii przygotowali wcze�niej dekret o elekcji swojego kandydata. Dekret odczytano i podpisano. Hildebrand, mimo i� przed laty sam okre�li� zasady obioru papie�y, teraz ca�kowicie im si� sprzeciwiaj�c, obj�� najwy�sz� w�adz�.

Jeszcze na dwa miesi�ce Hildebrand wstrzyma� si� z oficjalnym obj�ciem tronu. Dla zachowania pozor�w legalizmu, powiadomi� m�odego kr�la o wyborze, zapraszaj�c go na oficjalne uroczysto�ci intronizacji. Kiedy dwudziestoletni Henryk IV, wskutek konflikt�w wewn�trznych i buntu mo�nych Saksonii, do Rzymu nie przyby�, Hildebrand ju� jako Grzegorz VII, przyj�� wszelkie �wi�cenia i tron papieski w ko�cu czerwca 1073 roku w obecno�ci faworyzuj�cych go kobiet. Mia� wtedy oko�o pi��dziesi�ciu lat.

Teraz Grzegorz VII m�g� bez przeszk�d realizowa� program uwolnienia papiestwa i Ko�cio�a od wszelakiej zwierzchno�ci. Kr�l nie m�g� nawet teraz czu� swojej � duchowej i doczesnej przewagi nad pot�nym papie�em. Rzym, w osobie Grzegorza VII doszed� do szczytu pot�gi, a jeszcze dwadzie�cia pi�� lat wcze�niej wydawa�o si�, �e koniec jest bliski.

Grzegorz VII narzuca� swoje prawa. Ka�dy duchowny, wy�wi�cony w wyniku symonii, powinien czu� si� od teraz wykluczony z Ko�cio�a. Gdy by� to biskup, powinien pod gro�ba ekskomuniki zrzec si� godno�ci. Lud nie m�g� uczestniczy� w nabo�e�stwach odprawianych przez �onatych ksi�y.

Szczytem pot�gi by� dekret z marca 1074 roku, zachowany pod nazw� �Dictatus papae�, wedle, kt�rego w�adza doczesna ma by� ca�kowicie podporz�dkowana w�adzy duchowej, nale��cej do papie�a. Dictatus papae to 27 zda�, wyk�adaj�cych papieska doktryn� u�o�enia stosunk�w mi�dzy mo�nymi �wiata. Oto niekt�re �dyktaty� papieskie:

��tylko Ko�ci� rzymski za�o�ony zosta� przez samego Boga,

��jedynie biskup rzymski ma prawo zwa� si� biskupem powszechnym,

��on jeden mo�e powo�ywa�, odwo�ywa� i nagradza� biskup�w,

��tylko papie�a stopy ca�owa� maj� wszyscy ksi���ta,

��papie� ma prawo depozycji cesarzy,

��nikt nie ma prawa s�dzi� papie�y.

Chocia� oficjalnie dogmat o nieomylno�ci papie�a, i to wy��cznie w sprawach wiary, wprowadzony zosta� dopiero w 1870 roku, to Grzegorz VII przesz�o osiemset lat wcze�niej zapisa� �Ko�ci� rzymski nigdy si� nie myli� i nigdy nie b�dzie myli� si� w przysz�o�ci�. Do dzi� zachowa�y si� spisywane kopie tego dekretu, w kt�rych ka�de wa�kie zdanie pisane jest czerwonym atramentem. Imi� Grzegorza w starych dokumentach tak�e pisane jest zawsze na czerwono.

Owe �dictatus papae� i przemo�ny wp�yw na papie�a trzech pot�nych kobiet epoki: cesarzowej Agnieszki, ksi�nej Beatrycze z Toskanii, a szczeg�lnie hrabiny Matyldy z Toskanii, zadecydowa�y o burzliwych losach cesarstwa rzymskiego, Ko�cio�a rzymskiego i miasta Rzymu za pontyfikatu Grzegorza VII.

Matylda Toska�ska nazywana jest czasem przez historyk�w epoki egeri� papie�a. W istocie przezwisko by�o trafne. Z biegiem lat i zacie�niania si� przyja�ni ich obojga, Matylda podobnie jak rzymska nimfa w�d sta�a si� doradc� Grzegorza tak�e w sprawach religijnych. Nie ma jednak dowod�w, �e by�a kobiet� ci�arn�. By�a natomiast, tak�e jak staro�ytna rzymianka, Kr�la Numy Pompiliusza, g��wn� doradczyni� g�owy Ko�cio�a i w�adcy Pa�stwa Ko�cielnego.

Hrabina Matylda by�a wp�ywowa. W�ada�a jedn� trzeci� Italii. Jej dobra po�o�one by�y mi�dzy Pa�stwem Ko�cielnym a ziemiami Cesarstwa Niemieckiego lub pa�stw pozostaj�cych pod jego kontrol�. Nic, wi�c dziwnego, �e wszystko, co dzia�o si� wok� tej kobiety, by�o bacznie obserwowane za Alpami, na dworze Henryka IV.

Henryk �y� w latach 1050-1106. Koron� kr�l�w niemieckich uzyska� maj�c sze�� lat � po �mierci ojca Henryka III. Koron� cesarska otrzyma� dopiero w 1084 roku i panowa�, nie bez przeszk�d, do 1105 roku. By� tym samym jednym z najd�u�ej panuj�cych w�adc�w niemieckich. Jego panowanie to ci�g tragicznych wydarze�, od krwawo st�umionego powstania Sas�w, poprzez wojn� z antykr�lem Rudolfem Szwabskim, po opuszczenie przez najbli�szych wsp�pracownik�w, wzi�cia do niewoli przez w�asnego syna Henryka V i wymuszenie abdykacji. Henryk by� ekskomunikowany przez dw�ch papie�y: Grzegorza VIII i w 1102 roku przez Paschalisa II.

By� notorycznym kobieciarzem. Wedle wsp�czesnych mu historyk�w, prowadzi� bardzo rozwi�z�e, niemoralne �ycie. Kronikarz Brunon tak opisa� cesarza: �Bieg� ku przyjemno�ciom, ku przepa�ci� lubie�no�ci jak ko� do os�a. Zmusza� kobiety ze szlachetnych rod�w, by bra�y udzia� w jego spro�nych zabawach, a potem zbezczeszczone oddawa� s�ugom. Sw� siostr�, kt�ra zosta�a zakonnic� i �y�a w czysto�ci w klasztorze, sprowadzi� do siebie i trzymaj�c j� kaza� swojemu s�udze odby� z ni� odra�aj�cy stosunek p�ciowy w swej obecno�ci. Zbudowa� dla siebie fortec� na szczycie wysokiej i stromej ska�y. Nikt nie m�g� si� tam dosta� opr�cz tych, kt�rzy wiedzieli o jego zbrodniach i jego s�abo�ci�.

Hrabina Matylda by�a natomiast kobiet� �adn�, w�t��, dwukrotnie ju� zam�n�, lecz �nietroszcz�c� si� o swych m��w�. Wedle przekaz�w, po�wi�ca�a si� �yciu religijnemu i mi�osierdziu. �Mo�ni kl�kali i dr�eli rozmawiaj�c z ni�, ale odznacza�a si� delikatno�ci� w stosunku do biednych i ksi�y�. By�a fundatork� wielu ko�cio��w, przytu�k�w i szpitali, �zebra�a wiele ksi��ek ze wszelkich dziedzin�. �Przebywa�a zawsze w pobli�u papie�a, darz�c go tak wielkim uczuciem mi�o�ci chrze�cija�skiej, �e wydawa�o si�, i� si� nigdy z nim nie roz��czy. Z tego powodu rzucano na ni� oszczerstwa�. By�a oddana Grzegorzowi bez granic, towarzyszy�a mu w wielu podr�ach, w tym do Niemiec. Gotowa by�a uda� si� za papie�em i wesprze� go finansowo w wyprawie krzy�owej do Ziemi �wi�tej.

Do dzi� zachowa�o si� sporo list�w papie�a do hrabiny Matyldy. Ich lektura dowodzi nie tylko ich wielkiej blisko�ci, ale z pewno�ci� tak�e uczucia. Papie� wiele z nich rozpoczyna w taki spos�b: �Do Matyldy, ukochanej c�rki w Chrystusie�. Matylda znana by�a ze swej sk�onno�ci do m�odych ch�opc�w. Pewne grzechy nie by�y jej obce, mimo bliskiego zwi�zku z papie�em. Mo�e w�a�nie, dlatego Grzegorz VII, w jednym z list�w, daje jej takie rady: �C� mog� ci powiedzie� o Matce Bo�ej? Kt�rej nigdy nie przestan� poleca� ci� a� do dnia, kiedy j� ujrzymy, jak tego gor�co pragniemy? Kiedy niebo i ziemia nigdy nie przestan� chwali�, chocia� nie mog� w tym dor�wna� jej zas�ugom? Przyjmij jako naj�wi�tsz� prawd� to, �e jest najwspanialsz� ze wszystkich matek i naj�agodniejsz� w stosunku do wszystkich, kt�rzy grzesz�. Zerwij ze z�� sk�onno�ci� do grzechu i p�acz z sercem pokornym i skruszonym i znajdziesz J� � obiecuj� Ci to�.

W innym li�cie papie� wprost ujawnia ��cz�ce ich uczucie: �Pisz� do Pani w�asnor�cznie, a nie przez jakiego� tam sekretarza, gdy� wiem, �e je�li kocha mnie Pani tak, jak ja Pani�, nie przed�o�y Pani �adnego �miertelnika nade mnie�.

Czy papie�a Grzegorza VII ��czy� z Matyld� zwyk�y romans, czy tylko jej uczucie religijne, decydowa�o o wyj�tkowo�ci ��cz�cych ich stosunk�w? Wiele dowodzi, �e charakter ich zwi�zku by� wi�cej ni� przyjacielski, a Matylda sk�onna do kontakt�w z m�czyznami, darzy�a papie�a mi�o�ci� cielesn�.

Matylda by�a te� krewna cesarza. Papie� od d�u�szego czasu pozostawa� pod wp�ywami kobiet i w takim uzale�nieniu dokona� �ywota.

Kr�la Henryka i jego dw�r mocno niepokoi�y bliskie stosunki ��cz�ce Matyld� z papie�em. A ju�, kiedy rozesz�a si� wie��, �e hrabina obieca�a podarowa� �wi�temu Piotrowi w osobie papie�a Grzegorza VII wszelkie swoje dobra, dw�r niemiecki postanowi� dzia�a�. Henryk poch�oni�ty raczej swoimi przygodami, pozostawa� pod wp�ywem dw�ch skorumpowanych biskup�w i by�ego kochanka matki z czas�w, kiedy sprawowa�a nad nim opiek� i by�a regentka cesarstwa.

Konflikt mi�dzy cesarstwem a papiestwem by� nieunikniony. Pozostawa�a tylko kwestia czasu i pretekstu. A ten nadarzy� si� natychmiast. By�a noc wigilijna 1075 roku. Papie� odprawia� pasterk� w wielkim Ko�ciele Santa Maria Maggiore. Mimo �e uroczysto�� mia�a charakter pontyfikalny, nie uczestniczy�o w nich zbyt wielu wiernych. W czasie nabo�e�stwa prefekt miasta Censius wtargn�� do �wi�tyni na czele bandy opryszk�w. Schwycili papie�a, si�� trzymaj�cego si� o�tarza, wywlekli go i uwi�zili w jednej z miejscowych wie�. Wkr�tce jednak wzburzony post�pkiem prefekta lud Rzymu, stan�� w obronie papie�a, uwolni� z wi�zienia, a napastnika chcia� zlinczowa�. O kierowanie zamachem podejrzewano kardyna�a Hugo Candidusa (tego, kt�ry inicjowa� przed dwoma laty wyb�r Grzegorza przez aklamacj�). Kiedy kardyna� uciek� z Rzymu i schowa� si� w Niemczech na dworze Henryka IV, papie� Grzegorz VII odnalaz� prawdziwego wroga i prowodyra wszystkich zamieszek. Wezwa� kr�la do Rzymu, aby ten dowi�d� swojej �niewinno�ci�. Kr�l nie tylko nie mia� zamiaru podda� si� woli papie�a, ale nawet zwo�a� na synod w Wormacji biskup�w niemieckich i oskar�y� Grzegorza o pr�b� zagarni�cia posiad�o�ci cesarskich przez zwi�zek z Matyld� i uprawianie z ni� �cudzo�o�nych stosunk�w�. Nakaza� papie�owi ust�pienie z urz�du, a jego decyzje poparli biskupi p�nocnych W�och � z Parmy, Piacenzy oraz Lombardii, z g��wnym oponentem papie�a arcybiskupem Rawenny � Gwibertem.

Kr�l tak pisa� do Grzegorza VII� �Do Hildebranda ju� nie papie�a, ale fa�szywego mnicha� i dalej� �Nape�ni�e� Ko�ci� smrodem skandalu z powodu wsp�lnego zamieszkania � w niezwyk�ej za�y�o�ci z kobiet�, kt�ra nale�y do innego. (Matylda by�a przecie� ma��onka ksi�cia Gotfryda Gozeloniego zwanego Garbatym. Ksi��� zmar� w 1076 roku, a wcze�niej by� sojusznikiem papie�a Grzegorza). Zewsz�d dochodz� do nas skargi, �e ka�da sprawa, ka�dy dekret Stolicy Apostolskiej za�atwiane s� przez kobiety i �e ca�y Ko�ci� rz�dzony jest przez nowy senat kobiet� Ja, Henryk, z �aski Bo�ej Kr�l, ze wszystkimi naszymi biskupami m�wimy do ciebie � zejd�, na wieki pot�piony, z tronu papieskiego. Cofamy ci pos�usze�stwo, kt�re�my ci obiecali�.

Na specjalnie zwo�anym synodzie w bazylice Latera�skiej, w towarzystwie Agnieszki � matki Henryka i oczywi�cie Matyldy z Toskanii, papie� odczyta� list w�adcy i uroczy�cie rzuci� na niego, a tak�e na wielu biskup�w z Niemiec i Italii kl�tw�.

Ksi���ta niemieccy, szybko skorzystali z okazji. Wyznaczyli kr�lowi czas, do kt�rego musi pogodzi� si� z papie�em. Je�li tego nie uczyni, wypowiedz� mu pos�usze�stwo. Zwr�cili si� przy tym do Grzegorza VII z pro�b� o przybycie na Sejm Rzeszy w Augsburgu dla rozstrzygni�cia ich konfliktu z ekskomunikowanym monarch�. Henryk zosta� przy tym faktycznym wi�niem swych poddanych. Wraz z �on� i kilkumiesi�cznym niemowl�ciem schroni� si� w twierdzy Spir. Kolejna zima by�a niezwykle mro�na.

I zn�w kobieta wkroczy�a na aren� dziej�w, tym razem kr�lewska ma��onka. Poradzi�a Henrykowi, aby pogodzi� si� ze swoimi wasalami, bo utraci koron�. Podpowiedzia�a te�, aby przej�� inicjatyw� i wyruszy� na czele wojska naprzeciw spiesz�cemu do Niemiec papie�owi.

Grzegorz VII istotnie, wbrew radom kardyna��w, s�uchaj�c jedynie rz�dnej zemsty na Henryku, Matyldy, by� ju� w drodze. Oczywi�cie Matylda by�a blisk� towarzyszk� podr�y. Gdy ju� oboje zbli�ali si� do Mantui, dotar�a do nich wie�� nie tylko o zwolnieniu Henryka, ale o jego kontrwyprawie. Aby odzyska� pe�nie w�adzy w Niemczech Henryk musia� pogodzi� si� z papie�em. Za rad� ma��onki postanowi� � nawet dla zachowania pozor�w � ukaja� si� i poprosi� o zdj�cie kar ko�cielnych. Kiedy mimo srogiej zimy, dotarli z ma��onk� i niemowl�ciem do Italii, zyskali nowych sojusznik�w � zbuntowanych biskup�w. Ci wyposa�yli kr�la w liczne wojsko, by zbrojnie ruszy� na papie�a i ostatecznie z nim si� rozprawi�.

Przed Henrykiem otworzy�a si� wielka szansa ostatecznego rozwi�zania wszystkich problem�w. Papie� by� bezbronny. Kr�l ba� si� jednak, �e gdyby doprowadzi� do �mierci papie�a, by�by jeszcze bardziej znienawidziany przez poddanych.

Grzegorz prawdziwie przestraszy� si� gro��cego niebezpiecze�stwa. Za rad� wiernej jeszcze Matyldy, schroni� si� w twierdzy Canossa. Canossa le�a�a na terytorium dziedzictwa hrabiny Matyldy. By�a najpot�niejsz� z jej licznych fortec. By�a chroniona potr�jnymi, nie do zdobycia murami. Tam przygotowywali si� do obl�enia i natarcia wojsk kr�lewskich. Mogli w zasadzie bezpiecznie oczekiwa� w Canossie odsieczy.

Doradcy Henryka zalecali rozprawienie si� ze zbyt silnym papie�em. Kr�lewska ma��onka, przeciwnie, pogodzenie si�. Ostatecznie kr�l wybra� jej rozwi�zanie.

By� mro�ny poranek 25 stycznia 1077 roku. Przez trzy dni, boso, odziany w proste szaty pokutne, zzi�bni�ty, niemal odmroziwszy stopy, Henryk puka� do bram. Papie� by� surowy i nieugi�ty. Kr�lowi towarzyszy�a ma��onka z zzi�bni�tym dzieckiem. Ten widok wzruszy� obserwuj�cych z wie�y twierdzy ca�� sytuacj�, opata Hugona z Cluny, ksi�n� Adelajd� z Turynu � te�ciow� kr�la, a tak�e hrabin� Matyld�. Prosili Grzegorza o wyrozumia�o��. Na razie bez efektu. Co zreszt� na pewien czas wp�yn�o na och�odzenie stosunk�w Grzegorza z Matyld�. Ostatecznie konflikt zosta� rozwi�zany. Kr�l si� ukorzy�, uca�owa� stopy papie�a, a winy zosta�y mu odpuszczone.

Nie koniec na tym konfliktu obu w�adc�w Europy.

Poniewa� sp�r rozgorza�, kiedy ksi���ta niemieccy wypowiedzieli pos�usze�stwo Henrykowi i wybrali antykr�la Rudolfa Szwabskiego, Grzegorz chc�c poprze� konkurenta, zarzuci� Henrykowi, �e ten nie wywi�za� si� z przyrzecze� danych w Canossie i w marcu 1080 roku ponownie go ekskomunikowa�. W odwrocie, dzi�ki poparciu biskup�w niemieckich, Henryk przeforsowa� w trakcie synodu w Brixen z�o�enie Grzegorza z urz�du i wyb�r arcybiskupa Wiberta z Rawenny na nowego papie�a. Ten przyj�� imi� Klemensa III, dzi� uznawanego za antypapie�a.

Kr�l przeszed� do kontrataku. W walce zgin�� antykr�l Rudolf. Obci�to mu r�k�, t�, kt�ra przyjmowa�a odznaki w�adzy monarszej. Przyszed� czas na Rzym. Na czele licznej armii ruszy� zwyci�ski Henryk na po�udnie Italii. Grzegorz ponownie opuszczony, bez wojska, m�g� liczy� tylko na ukochan�. Jej wasale wprawdzie namawiali Matyld� do poddania si� kr�lowi, ale ta pozosta�a wierna papie�owi. Ofiarowa�a mu wszystkie klejnoty i z�oto, aby zasili� kies� papieska na op�acenie zaci�nej armii. Obl�enie Rzymu trwa�o z przerwami dwa lata. Ostatecznie wojska kr�lewskie wkroczy�y do� w czerwcu 1083 roku.

I w tym momencie bystry i przebieg�y papie� Grzegorz VII pope�ni� najwi�kszy b��d swojego �ycia. Zamkni�ty w Zamku �wi�tego Anio�a, musia� obserwowa� jak antypapie� koronuje Henryka na cesarza �wi�tego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Zwr�ci� si� wtedy o pomoc do Norman�w i Sarace�skich pogan. Szybko ich wojska zbli�y�y si� do Rzymu. Gdy cesarz nie wierz�c w si�� swojej armii, opu�ci� miasto, Normanowie wkroczyli przez bram� �w. Wawrzy�ca, by oswobodzi� papie�a, odprowadzaj�c go do pa�acu Latera�skiego i �uwalniaj�c� Rzym.

Kr�l Norman�w Robert Guiskard w �podzi�ce� za zwyci�stwo pozwoli� swoim �o�nierzom w Rzymie na wszystko. Pl�drowali, gwa�cili, burzyli i kradli, co popad�o. Sprzymierzeni Saraceni zaj�li bazylik� �w. Piotra. Odprawiali tam swoje religijne obrz�dy. W bazylice recytowano wersety z Koranu. Przy��czyli si� do rabunk�w w mie�cie. Tysi�ce Rzymian, skutych �a�cuchami, wzi�tych zosta�o w niewol� pogan. Powstanie wywo�ane przez resztki mieszka�c�w zosta�o krwawo st�umione, a miasto spalone. Rzym zosta� niemal doszcz�tnie zniszczony, jak chyba nigdy do tej pory w historii. Po�ar miasta za czas�w Nerona nie wyrz�dzi� takich szk�d, co sprowadzeni przez papie�a �wyzwoliciele�.

Piotr Damiani pot�pi� u Grzegorza jego mani� �czynienia si� Bogiem�. B�g Rzymu, kt�ry jeszcze niedawno rzuca� na kolana �kr�l�w i ksi���t, przez w�asn� dum� i ambicj� doprowadzi� do zniszczenia Rzymu i �mierci tysi�cy jego mieszka�c�w�. Za�amany �widokiem krwi i ognia�, pod eskort� wojsk Norman�w opu�ci� Rzym.

Kr�l Guiskard �porzuci�� nieszcz�snego papie�a na Monte Cassino, sk�d uda� si� do Salerno, gdzie opuszczony przez wszystkich zmar� 25 maja 1085 roku. Nowy legalny papie� Wiktor III* zosta� wybrany dopiero po up�ywie roku.

W Polsce Grzegorz VII realizowa� podobn� polityk�. To w�a�nie on ob�o�y� kar� interdyktu Boles�awa �mia�ego, po zab�jstwie biskupa krakowskiego (1079) Stanis�awa ze Szczepanowa, mimo i� kr�l wiernie sta� po stronie Grzegorza przeciwko Henrykowi IV.

Umiera� w samotno�ci, pot�piony przez wszystkich, opu�ci�a go nawet Matylda � oddana do tej pory kochanka, by odda� si� tym razem ca�kowicie, dziewi�tnastoletniemu ch�opcu.

By�a mistyczk� � jedn� z najwybitniejszych w Ko�ciele katolickim. A przy tym aktywnie bra�a udzia� w polityce, rozkazuj�c najwy�szym dostojnikom �wieckim i ko�cielnym. �A zatem �ywo, rusz si�, Ojcze �wi�ty, dosy� ju� opiesza�o�ci!� � pisa�a niezdecydowanemu papie�owi Grzegorzowi XI. Porywczego Ojca �wi�tego Urbana VI za� potrafi�a strofowa� bez ogr�dek: �Wybacz mi Ojcze, ale mi�o�� ka�e mi powiedzie� nawet to, czego mo�e nie powinno si� m�wi�.

Okaza�a si� bardziej skuteczna w dzia�aniach zmierzaj�cych do ponownego sprowadzenia z Awinionu do Watykanu biskup�w Rzymu ni� jej poprzedniczka na tej niwie � Brygida Szwedzka (1302-1373). Ta monarchini, matka o�miorga dzieci, po owdowieniu zosta�a zakonnic� zak�adaj�c zakon Naj�wi�tszego Zbawiciela. Jego siostry zwano brygidkami. Brygida Szwedzka namawia�a do powrotu do Rzymu papie�a Urbana V (1362-1370). Papie� wr�ci�. Cho� Rzymianie witali go entuzjastycznie, wielkie by�o jego rozczarowanie, bowiem Rzym okaza� si� ma��, zapuszczon� mie�cin�. Ko�cio�y i pa�ace zrujnowane. Rezydencje papieskie na Lateranie sp�on�y. Dlatego Urban V zdecydowa�, �e powr�ci do Awinionu i pozosta� g�uchy na b�agania Brygidy Szwedzkiej, by pozosta� w Wiecznym Mie�cie. Nie wystraszy� si� te� jej przepowiedni, �e je�eli zdecyduje si� opu�ci� Rzym, umrze. Tak te� si� sta�o. Po kilkunastu dniach od wyjazdu z Rzymu zachorowa�, a po nieca�ych trzech miesi�cach zmar�. Stolic� papiesk� zosta� Awinion. Dopiero �w. Katarzyna ze Sieny dopi�a tego, co nie uda�o si� Brygidzie Szwedzkiej. Za jej spraw� papie�e powr�cili do Watykanu.

Ta prosta niewykszta�cona c�rka rzemie�lnika ze Sieny przypomina�a kr�lom, papie�om i uczonym najprostsze prawdy � obowi�zek mi�owania i uszanowania godno�ci ka�dego cz�owieka i konieczno�� d��enia do �wi�to�ci, nawet po�r�d politycznych konflikt�w i ekonomicznego kryzysu. W�t�a, ca�e �ycie cierpi�ca na b�le �o��dka, poszcz�ca i umartwiaj�ca si� surowo, tak surowo, �e w ostatnich miesi�cach �ycia nie mog�a prze�kn�� nawet kropli wody, by�a niewiast� promieniej�c� energi�, rado�ci� i moc�. W poczuciu misji politycznej ju� jako dojrza�a kobieta przemierza�a na osio�ku lub pieszo rozpalone drogi Toskanii, Lacjum i po�udniowej Francji. Kim zatem by�a Katarzyna Benincasa, znana jako �wi�ta Katarzyna Siene�ska? Mistyczk�? A mo�e tez kobiet� ��dn� w�adzy?

Urodzi�a si� 25 marca 1347 roku w Sienie jako 23 spo�r�d 25 dzieci farbiarza we�ny, Jakuba i jego �ony, Lapy. Siena w owym czasie prze�ywa�a sw�j z�oty wiek. Republika rozwija�a si� ekonomicznie, wzrasta�a jej pot�ga polityczna, a kultura rozkwita�a owocuj�c wybitnymi dzie�ami sztuki. To wszystko rzutowa�o te� na sytuacj� rodziny Benincas�w, kt�ra zaliczana by�a do �redniozamo�nych. Benincasowie mieszkali, w dzielnicy Fontebranda. S�yn�li z pobo�no�ci, hojno�ci dla ubogich, a przede wszystkim z bardzo silnych wi�z�w rodzinnych. Tworzyli zwarty klan. Jakub by� pracowity i spokojny, Lapa za� gadatliwa, energiczna, by nie powiedzie�, �e apodyktyczna. Kros w rodzinie musia� przecie� panowa� nad t� wcale poka�n� gromadk�. Gdy dzieci dorasta�y to w�a�nie Lapa decydowa�a o ich przysz�o�ci z wielk� wpraw� i przej�ciem aran�uj�c ich ma��e�stwa. Tylko Katarzyna- najm�odsza z tych, kt�re prze�y�y wczesne dzieci�stwo latoro�l Benincas�w � przysporzy�a w tej mierze rodzicom wiele trosk. Nie ucz�szcza�a do szko�y, nigdy nie nauczy�a si� porz�dnie czyta� i pisa�. Nie potrafi�a, bowiem zrozumie� sensu alfabetu. Chwyta�a s�owa w ca�o�ci, nie umiej�c rozr�ni� liter. W 18 roku nauczy�a si� troch� czyta�, a dopiero na 3 lata przed �mierci� napisa�a w�asnor�cznie kilka linijek listu i modlitw� do Tr�jcy �wi�tej.

Wra�liwej, nadmiernie ekspresywnej i bardzo chudej dziewczynce, kiedy mia�a 6 lat, ukaza� si� Chrystus w szatach pontyfikalnych, ukoronowany tiar� w otoczeniu �wi�tych Piotra, Paw�a oraz Jana Ewangelisty. Tak twierdzi�a ma�a Kasia. Dzi� wiemy, �e tego typu obraz i zestawienie jego bohater�w obok siebie nigdzie wcze�niej nie zaistnia�o � w �adnym przekazie s�ownym ani ikonograficznym. To czyni prawdopodobnym widzenie Katarzyny. Nie wiemy, czy s�owom dziewczynki da� ktokolwiek wiar�, ale sta�o si� to na pewno znacznie p�niej � gdy toczy� si� proces kanonizacyjny Katarzyny Benimncasy.

Rok po pierwszym widzeniu Katarzyna z�o�y�a �luby, �e zachowa dziewictwo a� do �mierci. Uczyni�a to potajemnie, nie informuj�c rodzic�w o swym postanowieniu. Z uporem, wi�c � ju� jako dziewczyna wiekiem uprawniona do zam��p�j�cia odrzuci�a wszystkie propozycje maria�u. Matka ukara�a niepos�uszn� c�rk� � pozbawiaj�c ja osobnego pokoju, w kt�rym Katarzyna tak lubi�a sp�dza� czas na modlitwie i rozmy�laniach i na�o�y�a na ni� obowi�zki dotychczasowej s�u��cej. Katarzyna nie buntowa�a si�. Wyobra�a�a sobie, �e pracuje w Nazarecie, w domu �wi�tej Rodziny i bez szemrania sprz�ta�a, nosi�a wod�, gotowa�a posi�ki dla rodziny i czeladnik�w. Nie przeszkadza�o jej to w modlitwie i kontemplacji trwaj�cej po�r�d pracy, gwaru i ruchu.

Krn�brna dziewczyna budzi�a jednak lito�� ojca, kt�ry widz�c jej religijn� �arliwo�� przywr�ci� wszystkie zabrane jej przez matk� przywileje. Katarzyna chce wst�pi� do tercjarek dominika�skich. Tercjarki, zwane Siostrami Mi�osierdzia �w. Dominika lub po prostu mantellatkami (od mantello � p�aszcz, gdy� okrywa�y si� zawsze czarnym p�aszczem) nie porzuca�y swych rodzin i mieszka�y razem, wsp�lnie natomiast prowadzi�y dzia�alno�� charytatywn� w mie�cie i codziennie uczestniczy�y w nabo�e�stwach w ko�ciele dominikan�w. Matka wobec Katarzyny ci�gle nie rezygnuj�c z projekt�w ma��e�skich, pozostaje jednak g�ucha na jej pro�by i wysy�a j� do miejscowo�ci uzdrowiskowej nad Sien�, Bagni di Vignoni. Spodziewa�a si�, �e c�rka zawrze interesuj�ce znajomo�ci. Katarzyna bynajmniej �u w�d� nie bawi�a si�. Modli�a si� i pokutowa�a, a nie widz�c innego sposobu przekonania do swego powo�ania matki, zdecydowa�a si� na samookaleczenie. Wesz�a pod strumie� wrz�cej solanki, a oparzenia ofiarowa�a za dusze w czy��cu. Zniszczenia jej cia�a, w tym tak�e i twarzy, dope�ni�a ospa, na kt�r� zachorowa�a po powrocie do Sieny. Zeszpecona Katarzyna dopi�a swego � maj�c 16 lat wst�pi�a do wsp�lnoty tercjarek dominika�skich, kt�r� do tej pory tworzy�y wy��cznie pobo�ne starsze kobiety. Bia�ej tuniki i czarnego p�aszcza nie zdj�a ju� odt�d a� do swojej �mierci. Prowadz�c aktywne �ycie na niwie charytatywnej, odwiedzaj�c chorych w ich domach, piel�gnuj�c ich w szpitalu miejskim della Scala, opiekuj�c si� staruszkami i biedakami, nawiedzaj�c tr�dowatych w po�o�onym ju� poza murami miasta leprozorium �w. �azarza, noc po�wi�ca�a na samotne rozmy�lania, modlitw� i surowe umartwienia.

Wprowadza�a si� w taki stan, �e w karnawa�ow� noc 13666 lup 1367 roku wydawa�o si� jej, �e zn�w odwiedza j� Chrystus i nak�ada na jej palec �lubn� obr�czk�. Tak dokona�y si� mistyczne za�lubiny Katarzyny Siene�skiej z Boskim Oblubie�cem. Katarzyna nie przesta�a rozmawia� z Chrystusem. W 1370 roku doznaj�c nowych �ask i wizji mistycznych, poznaj�c Bo�e prawdy przez widzenie i s�uchanie swego Niebia�skiego Oblubie�ca. W czasie jednej z takich wizji Chrystus wyjmuje z piersi Katarzyny serce i daje jej w zamian swoje. Po owej wymianie serc wola Chrystusa staje si� wol� przysz�ej �wi�tej. Ta za� by�a przekonana, �e czyni to i tylko to, czego chce B�g.

Po epidemii d�umy, kt�ra nawiedzi�a Sien� w 1374 roku, wyczerpana piel�gnacj� chorych schroni�a si� na par� tygodni do za�o�onego przez �w. Agnieszk� klasztoru w Montepulciano. Rok p�niej w ko�ciele �w. Katarzyny w Pizie dozna�a mistycznej ekstazy roku i otrzyma�a stygmaty. Jednak na pro�b� Katarzyny pozosta�y one niewidzialne dla otoczenia, za to by�y bole�nie odczuwalne przez �wi�t�, co by�o kolejnym etapem jej umartwie�.

S�awa Katarzyny ros�a. Do dzi� w piwnicy domu Benincas�w mo�na obejrze� �beczk� �w. Katarzyny�, z kt�rej czerpa�a wino dla swych biedak�w, a nigdy rodzinie nie zabrak�o go przed nowym winobraniem. Jej coraz bardziej widoczna � mi�o�� do Boga i ludzi przyci�ga ku niej wielu zagubionych grzesznik�w, sceptycznych duchownych, a nawet rozbawion� m�odzie�. Katarzyna gromadzi�a wok� siebie wsp�lnot� nazywan� �bella brigata� albo caterinati. Najwa�niejsz� spraw�, kt�ra ��czy�a w dzia�aniu i modlitwie ca�� �rodzin� Katarzyny by�o dobro Ko�cio�a lokalnego i powszechnego. To w�a�nie dobro popchn�o j� w ramiona polityki � sztuki najbardziej przewrotnej, najbardziej pozbawionej moralno�ci. To dziwne, ale Katarzynie Benincasa mimo, �e uprawia�a j� bardzo aktywnie, udaje si� pozosta� kobiet� wiarygodn�, bez moralnej skazy. Polityka nic nie uj�a Katarzynie z jej �wi�to�ci. Mo�e, dlatego, �e do ko�ca swych dni wierzy�a, �e mi�o�� mo�e zmieni� oblicze tego �wiata i zapobiec z�u. Nie o zaszczyty czy rozg�os chodzi�o Katarzynie, lecz o dobro Ko�cio�a i bli�niego. Zreszt� jej sukcesy polityczne s� mocno w�tpliwe.

Pierwsz� spraw�, w jak� si� zaanga�owa�a Katarzyna, przebywaj�c w Pizie, to by� pomys� zorganizowania kolejnej krucjaty. Krucjata to by� jej pomys� na zjednoczenie rozpalonej trwaj�c� wojn� stuletni� chrze�cija�skiej Europy wok� idei oswobodzenia Bo�ego Grobu, a przede wszystkim na po�o�enie kresu bratob�jczym walkom na P�wyspie Apeni�skim sprowokowanym zaostrzaj�cym si� konfliktem miedzy papiestwem i republikanami �rodkowych W�och. W pierwszych dniach wrze�nia 1376 roku, w jednym z wielu list�w skierowanych do Grzegorza XI pisa�a: �Przypominam sobie, ze, gdy sta�am przed Wasz� �wi�tobliwo�ci�, powiedzia�e� mi, �e trzeba znale�� jakiego� dzielnego ksi�cia na wodza, inaczej, bowiem nie widzisz mo�liwo�ci podj�cia wyprawy. I oto znalaz� si� dow�dca! Ojcze �wi�ty, ksi��� Ludwik Andegawe�ski przez mi�o�� do Chrystusa i cze�� krzy�a, z pragnieniem pe�nym mi�o�ci chce podj�� ten trud, kt�ry wydaje mu si� lekki dzi�ki upodobaniu, jakie ma dla �wi�tego przej�cia�. Znalaz�a wodza. Apelowa�a, wi�c o krucjat� w dyktowanych sekretarzom listach do monarch�w, (w�r�d kt�rych by�a te� El�bieta �okietk�wna i jej syn Ludwik Andegawe�ski, kr�l W�gier i Polski), ksi���t, kondotier�w, ale bezskutecznie.

R�wnie nieskuteczna, by�a pr�ba jej mediacji miedzy papie�em Grzegorzem XI a powsta�� w 1375 roku lig� antypapiesk�, kt�rej przewodniczy�y Florencja i Mediolan. Pa�stwa te zbuntowa�y si� przeciw legatom papieskim, w zamian gubernator papieski zabroni� eksportu zbo�a do dotkni�tej nieurodzajem i wyniszczonej epidemi� zarazy republiki florenckiej. Katarzyna pr�bowa�a powstrzyma� od przyst�pienia do wojny z papie�em kolejne republiki � Piz� i Lukk�. Florencj� za� usi�owa�a nak�oni� do pokoju7. Do Awinionu, kt�ry by� siedzib� papiestwa od lat ju� czterdziestu, wys�a�a list do papie�a Grzegorza XI, w kt�rym prosi�a go o �agodne traktowanie buntownik�w. Jednak �adna ze stron nie s�ucha�a jej. Papie� wyda� interdykt na Florencj� 31 marca 1376 roku, w kt�rym zabroni� odprawiania jakichkolwiek ceremonii religijnych w mie�cie, w ca�ej Europie zakaza� przeprowadzania transakcji handlowych z obywatelami republiki i zezwoli� na konfiskat� ich d�br. W�wczas to przestraszeni obywatele Florencji udzielili Katarzynie pe�nomocnictwa na prowadzenie w ich imieniu pertraktacji z papie�em.

Katarzyna przyby�a do Awinionu 18 czerwca 1376 roku. Dwa dni p�niej zosta�a przyj�ta po raz pierwszy przez Grzegorza XI na prywatnej audiencji. Jej zdaniem tylko powr�t do Rzymu papie�a m�g� u�atwi� zawarcie pokoju. Pobyt w Awinionie i zale�no�� papiestwa od Francji pomniejsza� autorytet moralny papie�a. Pogl�dy te Katarzyna wyra�a�a nie tylko w czasie audiencji. Przez ca�y pobyt w Awinionie bombardowa�a papie�a listami, w kt�rych pop�dza�a go do wyjazdu, stara�a si� wymusi� na nim decyzj�. W li�cie z kwietnia b�d� maja 1376 roku pisze: �Dalej, �ywo, rusz si�, Ojcze! Nie st�j ci�gle w miejscu! Rozpal w sobie ogie� wielkiego pragnienia, oczekuj�c wspomo�enia Bo�ego i wyrok�w Opatrzno�ci Bo�ej. (�) Przybywaj najszybciej jak tylko mo�esz. Je�li to mo�liwe, to przyjd� przed wrze�niem, a je�li ci si� to nie uda, to nie zwlekaj d�u�ej ni� do ko�ca wrze�nia�. Latem tego samego roku ponagla�a znowu: �Oj, biada nam biada! Ojcze �wi�ty, przypominaj� ci papie�a Klemensa VI, a nie wspominaj� o papie�u Urbanie V, kt�ry prosi� kardyna��w o rad� tylko wtedy, gdy mia� w�tpliwo�ci, czy by�oby lepiej dan� rzecz zrobi�, czy nie. Natomiast w sprawie, kt�ra by�a dla niego pewna i oczywista � jak dla ciebie twe przybycie � nie zasi�ga� rady kardyna��w, lecz post�powa� wed�ug w�asnego przekonania, nawet gdyby wszyscy byli temu przeciwni. Wydaje mi si�, �e ludzie dobrzy udzielaj� dobrych rad, kieruj�c si� tylko chwa�� Boga, zbawieniem dusz i reform� �wi�tego Ko�cio�a, a nie mi�o�ci� w�asn�. M�wi� ci, �e trzeba s�ucha� rad ludzi dobrych, a nie tych, kt�rzy kochaj� tylko w�asne zaszczyty, urz�dy i przyjemno�ci, bowiem rada ich prowadzi tam, gdzie jest ich mi�o��. W imieniu Chrystusa Ukrzy�owanego prosz� Wasz� �wi�tobliwo�� o po�piech. U�yj Ojcze, �wi�tobliwego oszustwa, to znaczy udawaj, �e odk�adasz wyjazd, a wyjed� natychmiast�. Tym razem jej pro�by odnios�y sukces. Papie� wyjecha� z Awinionu 13 wrze�nia, a zgodnie z sugestia Katarzyny kaza� trzyma� na Rodanie statki gotowe do wyjazdu, nie zdradzaj�c nikomu swego zamiaru. Gdy nadesz�a odpowiednia chwila, wymkn�� si� po cichu z pa�acu papieskiego, wsiad� na statek i odp�yn�� do Marsylii, a stamt�d morzem do Genui. Katarzyna otrzyma�a od papie�a 100 floren�w i dotar�a tam drog� l�dow�. Zatrzyma�a si� w domu Orietty Scotta. Tu miedzy 18 a 29 pa�dziernika dosz�o do niezwyk�ego, drugiego spotkania z Ojcem �wi�tym. Grzegorza XI pod os�on� nocy przyby� do domu Scotta, by szuka� u Katarzyny porady w swych w�tpliwo�ciach i k�opotach, bo wi�kszo�� kardyna��w chcia�o natychmiast wraca� do Awinionu. Katarzyna utwierdza�a go w przekonaniu, �e podj�� s�uszn� decyzj�. Wyruszy�, wi�c dalej, cho� czeka�a go droga w�r�d niespokojnych miast i wsi, cz�sto wrogo do papie�a nastawionych. 17 stycznia 1377 roku, przy d�wi�ku dzwon�w, blasku pochodni i okrzyk�w rado�ci Rzymian, papie� przyby� w ko�cu do swojej stolicy. Na �swoje miejsce� � jak m�wi Katarzyna, czyli do Bazyliki �w. Piotra w Watykanie. Wp�yw Katarzyny na t� decyzje by� olbrzymi. Tym razem odnios�a sukces polityczny.

Nie uda�o si� jej jednak zachowa� statutu dyplomaty. Florenty�czycy wycofali udzielone jej pe�nomocnictwa i rozpocz�a si� wojna. Rok p�niej, tym razem papie� Grzegorza XI prosi Katarzyn� o przeprowadzenie w jego imieniu negocjacji pokojowych z Florencj�. Katarzyna pojecha�a do Florencji, co przyp�aci�a niemal utrat� �ycia. W czasie tumultu Ciompich zosta�a napadni�ta przez podburzony t�um i cudem unikn�a �mierci. Tymczasem Grzegorza XI umar� w marcu 1378 roku. I to, czego nie uda�o si� jemu, by�o sukcesem jego nast�pcy Urbana VI. W lipcu podpisa� on traktat pokojowy z Florencj�. Z ko�cem czerwca lub pocz�tkiem lipca 1378 roku Katarzyna pisa�a do Urbana VI: �Najdro�szy Ojcze �wi�ty, Ojcze m�j w Chrystusie, s�odkim Jezusie. Ja, Katarzyna, s�uga i niewolnica s�ug Jezusa Chrystusa, pisz� do ciebie w drogocennej Krwi Jego, pragn�c ci� ujrze� jako dobrego pasterza, kt�ry got�w jest odda� �ycie za owce swoje, pasterza wspartego na fundamencie prawdziwej i doskona�ej mi�o�ci. M�wi� ci, Ojcze �wi�ty, �e tylko ten, kto opiera si� na fundamencie mi�o�ci, got�w jest odda� �ycie za Boga i za zbawienie dusz, gdy� nie ma w nim wcale mi�o�ci w�asnej�. (�) Staraj si� uformowa� oddzia� z�o�ony z ludzi �wi�tych, cnotliwych i nieboj�cych si� �mierci. Nie zwa�aj na tytu�y i godno�ci, ale szukaj pasterzy umiej�cych opiekowa� si� troskliwie swoimi owcami. Uformuj te� oddzia� dobrych kardyna��w, kt�rzy byliby wsparciem dla ciebie i z Bo�� pomoc� d�wigali razem z tob� brzemi� obowi�zk�w. Och, jak�e szcz�liwa b�dzie dusza moja w�wczas, gdy ujrzy, jak oblubienica Chrystusa otrzymuje to, co si� jej nale�y, a u jej piersi karmi� si� ludzie niedbaj�cy o w�asne dobro, lecz o chwa�� i uwielbienie Imienia Bo�ego, ludzie spo�ywaj�cy pokarm duchowy przy stole Krzy�a�.

Po tym li�cie Katarzyna wycofa�a si� do Sieny, gdzie powsta�o najwi�ksze jej dzie�o �Dialog o Bo�ej Opatrzno�ci, czyli Ksi�ga Boskiej Nauki�. Stawiano w literaturze szereg hipotez, co do daty powstania �Dialogu�. Hipoteza Giuliany Cavallini umieszcza pocz�tek dzie�a na grudzie� 1377 roku lub wiosn� 1378 roku, a zako�czenie na sierpie� � pa�dziernik tego� roku. Ksi��ka � owoc dojrza�ego �ycia mistycznego � nie zosta�a napisana jednym tchem w ci�gu kilku dni, ale jest owocem d�u�szej pracy, co nie przeczy jej natchnionemu pochodzeniu. Zosta�a zako�czona zanim do Katarzyny dotar�y wie�ci o schizmie zachodniej. Zar�wno �Dialog�, jak i inne teksty �wi�tej Katarzyny, w tym listy, s� jednym z najcenniejszych zabytk�w literatury w�oskiej i s� stawiane na r�wni z klasykami Trecenta, przede wszystkim z proz� Boccaccia.

�Dialog�, powsta� oko�o p�tora roku przed �mierci� Katarzyny. Tercjarka z Sieny wr�ci�a na scenie polityczn�, kiedy dosz�o we wrze�niu 1378 roku w Fondi do kolejnego konklawe, na kt�rym cz�� kardyna��w, przewa�nie Francuz�w, wybra�o nowego papie�a, kardyna�a Roberta z Genewy, kt�ry przyj�� imi� Klemensa VII. Tak rozpocz�a si� tzw. wielka schizma zachodnia. W jej wyniku za Urbanem opowiedzia�y si�: Anglia, Flandria, Polska, W�gry, Niemcy oraz �rodkowe i p�nocne W�ochy, za Klemensem VII � Neapol, Szkocja, Francja, Kastylia, Portugalia, Cypr.

Po 20 wrze�nia 1378 roku Katarzyna pisa�a ze Sieny do Urbana VI: �Oj, biada mi, biada, nieszcz�sna moja dusza, przyczyna wszelkiego z�a! Dosz�y mnie s�uchy, �e diab�y wcielone odrzuci�y Chrystusa na ziemi, a wybra�y Antychrysta, stawiaj�c go przeciwko tobie. Chrystusowi na ziemi. Zawsze to m�wi�am i teraz si� tego nie wypr�, �e ty, Ojcze �wi�ty, jeste� namiestnikiem Chrystusa, dzier��cym klucze do spichlerza Ko�cio�a �wi�tego, w kt�rym przechowuje si� Krew Baranka bez zmazy. Ty, Ojcze, jeste� zarz�dc� spichlerza, mimo �e s� tacy, kt�rzy m�wi� co� innego i robi� zamieszanie, rozsiewaj�c k�amstwa�. W listopadzie papie� Urban VI przyzywa na pomoc do Watykanu. Ma �broni� prawdy papie�a Urbana�, przeciwko cz�owiekowi Antychrysta, czyli antypapie�owi Klemensowi. Nie waha si� go poucza�, czego najlepszym dowodem jest kolejny z list�w, datowany na prze�om 1378 i 1379 roku: �Najmilszy Ojcze �wi�ty, Ojcze m�j w Chrystusie, s�odkim Jezusie. Ja, Katarzyna, s�uga i niewolnica s�ug Jezusa Chrystusa, pisz� do ciebie w drogocennej Krwi Jego, pragn�c ujrze� w tobie serce m�ne. Pragn�, bowiem, aby� wypleni� wszystkie wady przeciwne twej woli. Przypuszczam, �e wada sprawia ci zawsze przykro��, tak jak ka�dej duszy boj�cej si� Boga sprawia przykro�� wszelka obraza uczyniona jej Stw�rcy. Ach, Ojcze �wi�ty, otw�rz oko intelektu i zwr�� je ku mi�ej Prawdzie. (�) Czcigodny Ojcze �wi�ty, ja, twoja n�dzna i nieuczona c�rka, nie pozostan� ju� d�ugo na tym �wiecie, je�li tylko B�g udzieli mi tej �aski. Chc� ofiarowa� me �ycie za ciebie i za Ko�ci� �wi�ty po�r�d �ez, czuwania i wiernej a pokornej modlitwy. B�g przyzwoli na to, gdy� bez Niego nic nie potrafi�. (�) Pragn� ujrze� w tobie serce m�ne. Dusza moja bardzo tego pragnie. Gdy staniesz si� cz�owiekiem o m�nym sercu, b�dziesz rado�ci�, weselem i pocieszeniem dla mnie oraz dla innych s�ug Bo�ych, kt�re licz� na ciebie, Ojcze �wi�ty, i przygl�daj� ci si� bardzo uwa�nie�.

Katarzyna przedstawia�a ciekawy projekt utworzenia przy papie�u Urbanie grupy doradczej, z�o�onej ze �wi�tobliwych ludzi o wielkim autorytecie moralnym, wolnych od ��dzy kariery ko�cielnej i zacietrzewienia politycznego. Tymczasem w Rzymie wybucha�y rozruchy. Wzburzony t�um wtargn�� do Watykanu. �o�nierze breto�scy pozostaj�cy na �o�dzie antypapie�a Klemensa zaj�li Zamek �wi�tego Anio�a i Urban VI musia� si� schroni� na Zatybrzu. Dopiero na wiosn� 1379 roku nast�pi�a wyra�na poprawa sytuacji papie�a. Jego wojska pokona�y oddzia�y Klemensa VII, po czym Rzym by� wolny. Papie� w dzi�kczynnej procesji wr�ci� do bazyliki �w. Piotra. W maju 1379 Katarzyna pisa�a do Urbana VI: �Ojcze �wi�ty, serce moje ogromnie si� raduje, gdy� oczy moje ujrza�y, �e spe�ni�e� wole Bo��, wykonuj�c pokorny gest, niewidziany od bardzo, bardzo dawna, czyli � id�c w �wi�tej procesji. Och, jak�e to by�o mi�e Bogu, a niemi�e szatanowi. Szatan stara� si� wywo�a� skandal wewn�trz Ko�cio�a albo poza Ko�cio�em, lecz anio�owie pohamowali diabelsk� furi�. W styczniu 1380 roku zn�w napomina�a go: �Najmilszy Ojcze �wi�ty w Chrystusie, s�odkim Jezusie. Ja, Katarzyna, niegodna i n�dzna twoja c�rka, pisz� do ciebie z ogromnym pragnieniem ujrzenia w tobie roztropno�ci, �agodno�ci i �wiat�a prawdy. Chcia�abym ujrze�, �e na�ladujesz we wszystkim chwalebnego �wi�tego Grzegorza i rz�dzisz �wi�tym Ko�cio�em oraz swymi owieczkami tak roztropnie, ze nigdy nie trzeba b�dzie buntowa� si� przeciwko rozkazowi Waszej �wi�tobliwo�ci, krytykowa� jakiegokolwiek twego czynu czy cho�by najmniejszego s�owa. Chcia�abym, Ojcze �wi�ty, aby� przed Bogiem i przed lud�mi okazywa� sta�o�� opart� na prawdzie. Chc�, aby� post�powa� tak, jak przysta�o na dobrego i �wi�tego papie�a. Prosz� stale niezmierzona mi�o�� Boga, aby zechcia� odzia� tw� dusz� w �wiat�o i roztropno��, gdy� wydaje si�, �e tego nam wszystkim bardzo potrzeba, szczeg�lnie za� Waszej �wi�tobliwo�ci czy komukolwiek innemu zajmuj�cemu ten urz�d, a tym bardziej w dzisiejszych czasach. Wiem, Ojcze, �e bardzo pragniesz zdoby� te dwie cnoty, ale jak przypominam ci o tym jeszcze raz, aby zado�� uczyni� gor�cemu pragnieniu mej duszy. Ojcze �wi�ty, dowiedzia�am si� o twej porywczej odpowiedzi udzielonej prefektowi oraz o wybuchu gniewu i nieuszanowaniu pos��w rzymskich. Zdaje si�, �e teraz Rzymianie musz� zwo�a� og�lna narad�, a potem chyba przyjd� do ciebie zarz�dcy dzielnic oraz inni uczciwi ludzie. Ojcze �wi�ty, prosz� ci�, aby� kontynuowa� to, co rozpocz��e�, nie zaniedbuj�c cz�stych spotka� z Rzymianami, kt�rych powiniene� roztropnie zwi�za� powrozem mi�o�ci. Gor�co prosz� ci�, czcigodny Ojcze �wi�ty, gdy przyjd� do ciebie po naradzie, przyjmij ich najserdeczniej jak tylko potrafisz i wyt�umacz im, co wed�ug Waszej �wi�tobliwo�ci trzeba koniecznie zrobi�.

Klemens VII wyjecha� do Awinionu. Rzym za� uzna�, �e to modlitwy, �w. Katarzyny wyjedna�y zwyci�stwo Urbanowi VI.

Katarzyna wysy�a�a obfit� korespondencje, adresowana do kr�l�w, kardyna��w, kondotier�w, zakonnik�w w Italii i innych krajach, zaklinaj�c ich, by uczynili wszystko dla zlikwidowania schizmy. Planowa�a te� akcje dyplomatyczn�, maj�c� pozyskiwa� papie�owi Urbanowi jak najwi�cej zwolennik�w, ale misja ta sko�czy�a si� niepowodzeniem. To ostatnia gorycz, jaka przysz�o jej spi� z czary polityki. Katarzyna coraz powa�niej chorowa�a. By�a wyniszczona fizycznie. Dr�czy�a si� te� tragicznym podzia�em Ko�cio�a, z kt�rym nie mog�a si� pogodzi�. Jej wysi�ki zmierzaj�ce do zjednoczenia chrze�cija�skiej Europy by�y bezowocne, wszystko obr�ci�o si� przeciwko niej. Katarzyna zosta�a politycznym bankrutem. Na pociech� zostaje jej mistyczna ��czno�� z Bogiem. Codziennie, wbrew ubywaj�cym si�om, umieraj�ca tercjarka nadludzkim wysi�kiem przemierza�a d�uga drog� ze swojego domu przy ko�ciele Santa Maria sopra Minerwa (dzisiejsza ulica �w. Klary) na drug� stron� Tybru, do bazyliki, �w. Piotra. Tam zostawa�a a� do zachodu s�o�ca, modl�c si� i trudz�c, tak sama m�wi�a �w �odzi �wi�tego Ko�cio�a�. Umar�a w Rzymie 29 kwietnia 1380 roku, maj�c 33 lata. Nie wiedzia�a, �e odnios�a jednak pewien sukces polityczny � w�oskie republiki, kt�re Katarzyna pogodzi�a ze Stolic� Apostolsk�, pozosta�y wierne Urbanowi VI.

Spowiednik Katarzyny i biograf, b�ogos�awiony Rajmund z Kapui, naznaczony jej przez prze�o�onych dominika�skich, wykszta�cony teolog o wielkim wyrobieniu wewn�trznym i dobroci, od 1374 roku towarzyszy� jej we wszystkich podr�ach, pomaga� w trudnych misjach politycznych i akcjach apostolskich. Napisa� po jej �mierci �yciorys �Legenda maior� � najbardziej obiektywny i ca�o�ciowy portret �wi�tej Katarzyny.

Nazywa� j�, podobnie jak jej bliscy, la dolce Mamma. By�a niezwyk�� kobiet�, pe�n� zrozumienia i mi�o�ci dla ka�dego, tkliw� i delikatn�, ale potrafi�a te� z w�a�ciw� sobie gwa�towno�ci� granic ludzkie wady i krytykowa� b��dy. Jak na osob� niewykszta�con�, potrafi�a z niezwyk�� pewno�ci� siebie porusza� si� po gmatwaninie XIV � wiecznej polityki. Apelowa�a o pok�j zr�cznie przedstawiaj�c wszystkie korzy�ci polityczne z niego wynikaj�ce i przypominaj�c w�adzom, �e pok�j sprzyja moralnemu doskonaleniu si�, a zatem � zbawieniu ich samych oraz ich podw�adnych, za dusze, kt�rych s� odpowiedzialni. By�a przekonana, �e to B�g nakaza� jej przemawia� do papie�y, monarch�w i teolog�w. Jej dziewcz�cy czar, porywaj�ca osobowo�� oraz zdolno�� widzenia rzeczywisto�ci oczyma Bo�ymi uczyni�y z niej niez�� po�redniczk� w konfliktach i sporach. Najlepszym dowodem na to, �e �wi�ta Katarzyna znalaz�a pos�uch u dw�ch dzia�aj�cych za jej �ycia papie�y � Grzegorza XI i Urbana VI.

I tak w osobie zwyk�ej c�rki farbiarza � polityka zmiesza�a si� z mistyk�. Nigdy p�niej w dziejach Watykanu nie dosz�o do takiego maria�u. Tym bardziej to dziwne i niezwyk�e, �e sta� si� on udzia�em kobiety.

Najs�awniejszy obraz Lukrecji Borgii namalowa� Pinturicchio, tw�rca fresk�w w watyka�skich apartamentach jej ojca, papie�a Aleksandra VI. Przedstawiona jest na nim jako �w. Katarzyna � jasnow�osa, przezroczysta, ekstatyczna �wi�ta. Nic bardziej fa�szywego ni� ten pochlebczy wizerunek.

C�rka papie�a nie by�a pi�kna, cho� nie mo�na jej nazwa� brzydk�. By�a niezwykle podobna do ojca. Mia�a te same, nieco wy�upiaste oczy, ten sam mi�sisty nos, ten sam cofni�ty podbr�dek, t� sama ciemn� cer�. To, co stanowi�o o jej urodzie to by�y przepi�kne, bardzo d�ugie blond w�osy. Tylko one mia�y cos wsp�lnego z anielsko�ci� malarskiego wizerunku kobiety, kt�r� mimo up�ywu czasu nadal os�dza si� od czci.

Wenecki kronikarz Girolamo Priuli nazwa� Lukrecj� Borgi� najwi�ksz� kurtyzan� Rzymu, a kronikarz umbryjski powszechnie znany pod imieniem Matarazzo przedstawi� j� jako t�, kt�ra dzier�y sztandar kurtyzan. Sannazaro u�o�y� s�ynne epitafium: �Hic jacet in tumulo Lucretia nomine, sed re Tais: Alexandrii filia, sponsa, nurus� (�Tutaj w grobowcu le�y Lukrecja z imienia, w rzeczywisto�ci Taida: Aleksandra c�rka, na�o�nica, synowa�). Dzi� wielu historyk�w, zw�aszcza mocniej zwi�zanych z instytucja Ko�cio�a, wiele czyni, aby przywr�ci� dobr� s�aw� Lukrecji. Nie wydaje si�, aby legendy, jakie wok� c�rki papie�a Aleksandra VI stworzy�a literatura pamfletyczna, wiele powie�ci z epoki czy wsp�czesna kinematografia by�y z gruntu � jak chc� niekt�rzy historycy � nieprawdziwe. Lukrecja by�a dzieckiem swojej epoki, nale�a�a do klanu Borgi�w, kt�ry w osobach papie�a Aleksandra VI i jego syna, a brata Lukrecji, Cezara, zapisa� najczarniejsze karty w historii Ko�cio�a.

Kiedy 18 kwietnia 1480 roku przysz�a na �wiat, jej ojciec Rodrigo Borgia � w�wczas 49-letni � od 24 lat by� kardyna�em i opatem Subiaco, p�niej, mimo braku wy�szych �wi�ce� kap�a�skich, zosta� biskupem Pampeluny. Jego rodzina pochodzi�a z Hiszpanii, z Yativa ko�o Walencji. Rodrigo uwa�a� si� za potomka Juliusza Cezara, kwestora Hiszpanii. Jego antenatem by� hrabia Pedro de Atares, kt�remu Alfons Zdobywca w 1121 roku podarowa� miasteczko Borja odbite muzu�manom. Potomkowie Pedra od tej pory nazywali si�, Borja (zitalizowane na, Borgia), co po arabsku znaczy �wie�a zamkowa�. W sto lat p�niej w s�u�bie Arago�czyka, Jaimego, Borgiowie odegrali pierwszoplanowa rol� w wyzwoleniu kr�lestwa Walencji spod panowania niewiernych. W nagrod� otrzymali twierdz� Javita z przyleg�ymi do niej terenami.

Z rodu Borgi�w wywodzi� si� Alonso Borgia, papie� Kalikst III, wybrany w 1455 roku na tron Stolicy Piotrowej, jako 77-letni starzec. Nie mia� on dzieci, ale bardzo dba� o siostry, siostrze�c�w, kuzyn�w i dalszych krewnych wszelkich stopni. Naje�d�ali oni Rzym �upi�c go, jak si� da�o, czym �ci�gali na siebie powszechn� nienawi��.

Szczeg�lnymi ulubie�cami papie�a byli dwaj siostrze�cy, Pedro Luis i Rodrigo, synowie jego siostry Izabeli, kt�ra po�lubi�a krewnego Jofre Borgi�. Byli oni podw�jnie Borgiami i po mieczu i po k�dzieli.

Rodrigo zosta� kardyna�em w wieku 25 lat, potem za czas�w wuja papie�a by� wicekanclerzem Ko�cio�a � jak m�wiono �drugim papie�em�. 11 sierpnia 1492 roku konklawe wybra�o go na Stolic� Piotrow�. Mia� w�wczas 60 lat. Przyj�� imi� Aleksandra VI.

Kronikarz Gaspare da Verona m�wi� o nim, ze przyci�ga� kobiety, jak magnes przyci�ga �elazo. Mia� syna Rodriga, Jeromin�, Izabel� � ale matki tych dzieci nie s� znane. Matk� czworga m�odszych � Cezara, Juana, Lukrecji i Jofrego znamy. By�a to Vannozza Cattanei, kobieta najd�u�ej przez Borgie kochana i do ko�ca otaczana jego opieka. Nie mieszka�a z dzie�mi, ale je cz�sto widywa�a. By�a legalnie po�lubiona �on� najpierw Domenico d�Arignano, oficera wojsk papieskich, nast�pnie mediola�czyka Giorgio de Croce, za kt�rego wysz�a oko�o 1480 roku, a potem po jego �mierci � mantua�czyka Carla Canale. M�odsza od Rodriga 11 lat musia�a mie� ogromny seksapil, skoro tak d�ugo pozostawa� z ni� w zwi�zku. Ich c�rka � Lukrecja � by�a ulubienic� papie�a.

Ma�o wiemy o jej dzieci�stwie i wczesnej m�odo�ci. Nie znamy nawet jej miejsca urodzenia. Jedni podaj�, �e przysz�a na �wiat w Subiaco, w klasztornej twierdzy, inni, �e w Rzymie, jeszcze inni, �e w Hiszpanii. W ka�dym razie dzieci�stwo sp�dzi�a w Rzymie, tam te� przebiega�a jej edukacja, by� mo�e w klasztorze �w. Sykstusa lub w klasztorze Dominikanek w Rzymie przy Via Appia � jak przysta�o na dziewczyn� z dobrej rodziny, by� mo�e w domu siostrzenicy Aleksandra, Adriany Mila. Znakomici preceptorzy uczyli j� j�zyk�w, rysunku, muzyki, ta�ca. Zna�a francuski, studiowa�a te� �acin�.

Dzisiejsi historycy chc� w niej widzie� jedynie bezwolne, pos�uszne ojcu narz�dzie. Tymczasem by�a splamionym krwi� w�asnego brata Cezarem Borgi� w sp�dnicy, zastawiaj�c� sid�a i serwuj�c� trucizny po�eraczk� m�czyzn. Jej obro�cy twierdz�, �e to, co robi�a, a zw�aszcza, co robi�a z�ego, by�o jej narzucone. Jej oskar�yciele uwa�aj�, jednak, �e by�a kobiet� do gruntu zepsut� � tak jak jej ojciec i brat Cezar.

Maj�c zaledwie 11 lat prze�y�a podw�jne i prawie jednoczesne narzecze�stwo z dwoma hiszpa�skimi szlachcicami, don Querubinem Juanem de Centelles i don Gasparem d�Aversa, przy czym jeden nie wiedzia� o drugim. 26 lutego 1491 roku notariusz Camillo Boneimbene spisa� warunki ma��e�stwa miedzy c�rk� Rodriga Borgii a don Querubinem Juanem de Centelles, panem na Val d�Ayora w kr�lestwie walenckim. Dwa miesi�ce p�niej zar�czono j� jednak z don Gasparem d�Aversa, hrabi� Procida.

�aden z nich nie zosta� jej m�em. Kiedy bowiem Borgia zwr�ci� uwag� na Querubina i Gaspara, nie by� jeszcze papie�em. C�rka papie�a si�ga�a wy�ej. A wy�ej sta� Giovanni Sforza, pan na Pesaro, daleki krewny kardyna�a Ascania, 26-letni wdowiec po Magdalenie Gonzaga, do�� przystojny, do�� wykszta�cony, do�� pot�ny.

Papie� przywo�a� go, wi�c do Rzymu, umie�ci� w domu kardyna�a Domenica della Rovere i po dok�adnym przes�uchaniu obieca� mu r�k� c�rki. 2 lutego1493 roku Niccolo da Saiano za�lubi� per procura Lukrecj� w imieniu Giovanniego Sforzy, hrabiego Pesaro. Dat� �lubu naznaczono na 12 czerwca 1493 roku.

Na �lubny kobierzec sz�a Lukrecja strojna, okryta klejnotami, wzruszaj�ca wygl�dem dziecka naiwnie usi�uj�cego odgrywa� role kobiety. Towarzyszy�y jej Giulla Farnase, c�rka hrabiego Pitigliano, Lella Orsini, kt�ra przez po�lubienie starszego brata Giulli, Angela, wesz�a do rodziny Farnese oraz wnuczka papie�a Innocentego VIII, Battistina d�Aragon, margrabina Gerace. Tren panny m�odej nios�a murzy�ska dziewczynka, za ni� pod��a�y inne szlachetne damy w liczbie 150, kapitoli�scy notable, korpus dyplomatyczny i dwunastu kardyna��w.

M�oda para kl�kn�a na z�otych poduszkach u st�p papie�a, notariusz Beneimbene wypowiedzia� rytualne pytanie. Biskup Concordii wsun�� na palce nowo�e�c�w obr�czki, podczas gdy hrabia Pitigliano trzyma� nad ich g�owami obna�on� szpad�. Nast�pnie ten sam biskup wyg�osi� kr�tka mow� o �wi�to�ci zwi�zku ma��e�skiego.

Potem rozpocz�a si� uczta. Zagrano �Menaechmi� Plauta po �acinie, ale papie� nakaza� przerwanie sztuki w po�owie, sk�oniony do tego widokiem ziewaj�cych usteczek pewnej damy. Ch�tnie natomiast s�uchano recytacji sielanki u�o�onej na cze�� nowo�e�c�w przez Serafina Aquilano. Potem nast�pi� pocz�stunek: s�odycze, marcepany, cukry. Resztki z pocz�stunku � wed�ug Burcarda � to sto funt�w s�odyczy � rzucono z okien plebsowi.

Wieczorem papie� wyda� na cze�� nowo�e�c�w kameraln� uczt�, w kt�rej wzi�o udzia� oko�o dwadzie�cioro wybranych os�b. Historycy odnotowali, �e szybki ta�ce przerodzi�y si� w nieprzystojne figle i grube �arty. Jak pisa� Infessura b�d�cy na s�u�bie kr�la Neapolu, �po weselu papie� kaza� przynie�� pi��dziesi�t srebrnych kielich�w wype�nionych cukrami, kt�re ku wi�kszej weso�o�ci wsypywano za dekolty kobietom, w wi�kszo�ci bardzo urodziwym�.

NA weselu Lukrecji by�a obecna Giulia Farnese, �wczesna kochanka papie�a, zwana przez Rzymian, �oblubienic� Chrystusa�. 15-letnia kochanka 58-letniego papie�a i jego 13-letnia c�rka przyja�ni�y si�, co te� obrazuje skal� wyuzdania panuj�c� na papieskim dworze Aleksandra VII, kt�ry m�g�by powiedzie�, jak powiedzia� o wiele p�niej papie� Leon X: �B�g nam da� papiestwo, korzystajmy, wi�c z tego�.

M�odzi ma��onkowie niewiele czasu sp�dzali wsp�lnie. Kiedy Lukrecja przebywa�a w Rzymie, jej ma��onek mieszka� w rodowej rezydencji w Pesaro. M�odej �onie dzie� w Rzymie up�ywa� na przyj�ciach, ucztach i wszelkich ceremonia�ach. Jej dom t�tni� �yciem, bo wielu zabiega�o o jej wzgl�dy, by torowa� sobie drog� do papie�a. Mieszka�a razem z Giuli� Farnese i Adrian� Mila.

Dopiero po roku ma��e�stwa Lukrecja na kr�tko przed wkroczeniem do W�och Karola VIII, opu�ci�a Rzym, udaj�c si� do Pesaro, kt�rego m�� by� w�adc�. Po �balangach� w Watykanie musia�a nudzi� si� tu �miertelnie, na dworze Sforz�w nie by�o takiego wyuzdania jak w Watykanie. Wr�ci�a do Rzymu po bitwie pod Fornovo. Otworzy�a zn�w sw�j pi�kny dom przy Santa Maria in Portico. M�� Lukrecji tymczasem na polecenie papie�a uwalnia� Kampanie od Francuz�w i w Watykanie zjawi� si� dopiero w styczniu roku 1497.

Jak pisze Gregorovius � �Sforza by� ju� zu�ytym narz�dziem, kt�re Aleksander chcia� wyrzuci�. Ma��e�stwo c�rki z panem na Pesaro nie by�o mu potrzebne, gdy� Sforzowie utracili wszelkie znaczenie�. Ma��e�stwo c�rki Aleksandra VI ze Sforz� sta�o si� kul� u nogi, bo przeszkadza�o papie�owi w jego planach podboju po�udnia.

Na kolejnego m�a upatrzy�, wi�c Lukrecji Alfonsa d�Aragon, ksi�cia Bisceglie, brata Sancii wydanej za Jofre Borgi�. Po �lubie Jofrego z Sanci�, ma��e�stwo Lukrecji z Alfonsem mia�o utorowa� drog� do ma��e�stwa Cezara z Carlott�, pracowit� c�rk� Frederica II, kr�la Neapolu. Sforzino jednak nie chcia� si� rozwie��. Wtedy to � zdaniem �wczesnego kronikarza � te�� i szwagier Cezar postanowili go usun��.

�Pan Giovanni Sforza i madonna Lukrecja Borgia zostali w uprzejmy spos�b zaproszeni do Rzymu. Tam, pewnego wieczoru � a by� w komnacie wspomnianej pani Jacomino, pokojowiec pana Giovanniego � przyby� ksi��� Valentino, jej brat, a Jacomino, aby nie by� widziany, na jej rozkaz skry� si� za krzes�em. Valentino, nie wiedz�c nic o Jacominie i rozprawiaj�c swobodnie z siostr�, powiedzia� mi�dzy innymi, �e wydano rozkaz zabicia pana Giovanniego Sforzy, aby da� ja za �on� margrabiemu Ferrany. Gdy Valentino wyszed�, pani Lukrecja powiedzia�a Jacominowi: �S�ysza�e�, co powiedziano? Zawiadom go o tym�. Pokojowiec natychmiast wykona� rozka�, pan Giovanni wsiad� na tureckiego konia i popu�ciwszy cugli, galopuj�c 24 godziny, przyby� do Pesaro, gdzie ko� natychmiast pad��.

Gdy Sforzino uciek�, papie� pu�ci� plotk�, �e jego zi�� jest impotentem i nigdy nie zbli�y� si� do jego c�rki. Lukrecja mia�a pozosta� czysta jak dziewica. Giovanni zareplikowa�, �e Aleksander jest kochankiem Lukrecji, kt�ra obdarza tak�e wzgl�dami Cezara. Lukrecja mia�a by� c�rk�, ale jednocze�nie �on� i synow� papie�a.

Ludovico Moro z Mediolanu za��da� od Sforzina, swego krewniaka, by publicznie z�o�y� dow�d swej m�sko�ci, odbywaj�c z �ona stosunek w obecno�ci komisji ekspert�w i pra�at�w. Giovanni jednak odm�wi�. R�wnie� druga propozycja, nie mniej upokarzaj�ca i nieprzyzwoita, by te pr�b� przeprowadzi� ze zwyk�ymi kurtyzanami, zosta�a z pogard� odrzucona przez nieszcz�nika, zdecydowanego broni� swego honoru. Uwa�a�, �e na dow�d, i� nie jest impotentem, powinien wystarczy� fakt, �e jego pierwsza �ona, Magdalena Gonzaga, zmar�a p[przy porodzie.

A jednak w ko�cu, Sforzino skapitulowa�, zrozumia�, �e gdyby nie uczyni� zado�� ��daniom papie�a, straci�by w ko�cu �ycie. Lukrecja tymczasem skierowa�a do Aleksandra VI pro�b� o rozw�d, u�o�on� zgodnie z dekretami Grzegorza IX, w kt�rych powiedziane by�o, �e �ona mo�e za��da� rozwodu z m�em, je�eli w ci�gu trzech lat od �lubu ma��e�stwo nie zostanie spe�nione.

Pro�ba Lukrecji napisana by�a po �acinie. �Gdy wesz�a pod jego dach, przez przesz�o trzy lata nie zaistnia�y �adne stosunki p�ciowe, nie nast�pi� �aden stosunek ma��e�ski ani w og�le po��czenie cielesne, co gotowa by�a potwierdzi� przysi�g� i podda� si� badaniu piastunek�. Lukrecja w�asn� r�k� podpisa�a to o�wiadczenie. I tak 20 stycznia 1497 roku ma��e�stwo jego z Lukrecj� zosta�o uniewa�nione. Kiedy Lukrecja po�lubi�a Sforzina, mia�a zaledwie 13 lat, a gdy si� z nim rozwiod�a, by wyj�� za m�� za Alfonsa, ksi�cia Bisceglie � siedemna�cie.

Na kilka miesi�cy przed nowym �lubem, ojciec, by uciszy� nieco ha�as wywo�any jej zerwaniem z Giovannim, zamkn�� j� w klasztorze �w. Syktusa, gdzie � jak m�wi�y z�o�liwe j�zyki � powi�a dziecko. Jego ojcem mia� by� niejaki Pedro Calderon, zwany Perotto, zaufany pokojowiec papie�a. Zgin�� on zaraz potem z r�ki Cezara Borgii, w obecno�ci papie�a, a jego krew trysn�a na twarz Aleksandra VI. Jednak dobrze poinformowani twierdzili, �e urodzony przez Lukrecj� Giovanni jest synem papie�a, �rzymskim infantem�, na dow�d przytaczaj�c, �e w sierpniu 1501 roku w wieku trzech lat otrzyma� on inwestytur� ksi�stwa Nepi. Giovanni r�s� u boku Lukrecji, kt�ra nazywa�a go bratem i jako taki figurowa� w dotycz�cych go dokumentach.

Mimo z�ej reputacji Lukrecji kr�l Neapolu zezwoli� na �lub swego bratanka z c�rka papie�a. Odby� si� on w pa�acu watyka�skim 21 lipca 1498 roku. Pan m�ody by� o rok m�odszy od oblubienicy, kt�ra mia�a 18 lat, i wygl�da� jak Adonis: jasnow�osy, dobrze zbudowany, zwinny o mi�ym charakterze. Lukrecja zakocha�a si� w nim od pierwszego wejrzenia. I z wzajemno�ci�.

PO �lubie Lukrecja zn�w prowadzi�a dom otwarty, przyjmowa�a poet�w i uczonych, kardyna��w i ksi���t. To tu opiek� znajdowa�o stronnictwo arago�skie, kt�re mia�o p�niej sta� si� sol� w oku Cezarowi. Lukrecja dopomaga�a mediola�czykom i Hiszpanom, u niej obmy�la�o si� �rodki obronne przeciw francuskiemu niebezpiecze�stwu.

Po �lubie Lukrecji z Alfonsem mia� nast�pi� drugi, wa�niejszy zwi�zek: Cezara z c�rk� Federica, Carlott�, kt�ry by�by podstaw� �elaznego przymierza mi�dzy Borgiami a Arago�czykami. Jednak Cezar nie po�lubi� jej, bo ojciec Carlotty zmieni� zdanie. O�eni� si� z Carlott� d�Albert, siostr� kr�la Navarry. Od tego momentu, gdy Borgiowie stan�li po stronie Francuz�w, stosunki z Arago�czykami uleg�y pogorszeniu. I dlatego Alfonso w sierpniu 1499 roku decyduje si� opu�ci� Rzym i chroni si� w Genazzano, u proarago�skich Colonn�w. Na wie�� o tym b�d�ca w sz�stym miesi�cu ci��y Lukrecja wybucha histerycznym �miechem. To ju� drugi m��, kt�ry od niej uciek�.

BY udobrucha� Lukrecj�, papie� mianuje j� gubernatorem Spoleto i Foligno. Wielu si� tym oburza�o i nie bez powodu. By�a to funkcja odpowiednia dla kardyna�a czy innego dostojnika Ko�cio�a. A tymczasem c�rka papie�a nie tylko nim nie by�a, ale nie mia�a jeszcze 20 lat i by�a pozbawiona wszelkiego do�wiadczenia w dzia�alno�ci administracyjnej. Nadaj�c jej t� funkcj� papie� jednak by� pewien, �e jako obarczony wielka odpowiedzialno�ci� w obliczu gro��cej wojny urz�dnik pa�stwowy Lukrecja nie b�dzie mog�a opu�ci� miejsca swego pobytu, a wi�c nie b�dzie mog�a ruszy� w �lad za m�em. W Spoleto, le��cym przesz�o 100 kilometr�w na p�noc od Rzymu, gdzie kaza� jej si� uda� papie�, Lukrecja b�dzie jeszcze bardziej oddalona od Alfonsa, b�dzie musia�a mieszka� w warownej, zamkni�tej murami fortecy. W ten spos�b Aleksandra VI pozbawi� c�rk� mo�liwo�ci komunikowania si� nawet potajemnie z m�em. Wi�niem sta� si� te� Jofre, m�� Sancii, kt�ry otrzyma� rozkaz udania si� z Lukrecj� do Spoleto, z orszakiem sze�ciu pazi�w, kt�rzy musieli przysi�c, �e nie b�d� go spuszczali z oka.

Ze wzgl�du na odmienny stan Lukrecji papie� podarowa� jej wygodn� lektyk� wy�cielon� materacami z karmazynowego at�asu haftowanymi w kwiaty, z dwiema poduszkami z bia�ego adamaszku, z baldachimem. Na wypadek, gdyby Lukrecja wola�a odby� podr� w pozycji siedz�cej, wieziono jej fotel obity at�asem i pi�knie rze�biony, z podn�kiem do oparcia st�p, w przemy�lny spos�b przytwierdzony do siod�a. Do Spoleto Lukrecja przyby�a w po�owie sierpnia, ale ju� w po�owie pa�dziernika Aleksandra VI pozwoli� jej powr�ci� do Rzymu. Okaza� te� pozorn� �askawo�� Alfonsowi, pozwalaj�c mu po��czy� si� zn�w z �on�. Przed wyjazdem ze Spoleto Lukrecja otrzyma�a od ojca kolejne dobra: w�o�ci i zamek w Nepi. Lukrecja powr�ci�a z m�em do Rzymu 14 pa�dziernika. 1 listopada 1499 roku urodzi�a ch�opca.

Dziesi�� dni p�niej odby� si� jego chrzest w obecno�ci 16 kardyna��w w kaplicy Sykstusa IV, zwanej Syksty�sk�. Na �cianie w g��bi, na kt�rej dzi� widnieje �S�d Ostateczny� Micha�a Anio�a, rozwieszono owego dnia p�aszcz biskupi, a na jego tle ustawiono os�oni�te z�otym brokatem podwy�szenie. Posadzk� pokrywa�y wspania�e dywany. Orszak poprzedzi�a stra� papieska. Noworodka ni�s� Giovannii Cervillon, �o�nierz hiszpa�ski, wierny przyjaciel domu arago�skiego i domu Borgi�w, mediator pomi�dzy kr�lem Federikiem a papie�em. By� obecny gubernator Rzymu, wys�annik cesarski i zagraniczni pos�owie. Celvillon poda� dziecko Francescowi Borgii, arcybiskupowi Cosenzy, kt�ry zani�s� je ku chrzcielnicy. Tam kardyna� neapolita�ski Carafa udzieli� male�stwu chrztu. Nada� mu imi� Rodrigo, te same, kt�re nosi� jego dziadek. Po ceremonii dziecko powierzono na czas drogi powrotnej Paolowi Orsiniemu, co mia�o stanowi� jedn� wi�cej manifestacj� przyja�ni miedzy papie�em i domem Orsinich. Malec rozp�aka� si� i p�aka� tak d�ugo, jak by� niesiony przez Orsiniego. By�a to zapowied� tego, co wkr�tce sta� si� mia�o � w Watykanie nieca�e p� roku p�niej rozpocz�� si� okres terroru, kt�ry mia� si� sko�czy� dopiero ze �mierci� Aleksandra VI. Jego nieprzeliczonymi ofiarami stali si� hiszpa�scy �o�nierze � w�r�d mnich Cervillon, ksi�a, szlachta, w�r�d kt�rych wielu by�o dotychczas faworytami Borgi�w.

Zanim to nast�pi�o � papie�, dzi�kuj�c Lukrecji za wnuka, pozwoli� jej odkupi� miasto Sermonet� wraz z przynale�nymi do� ziemiami. Mia�a, wi�c ksi�stwo Bisceglie, Nepi, Sermonet� i dobra w okolicy Spoleto. Dost�pi�a te� zaszczytu poprowadzenia 1 stycznia 1500 roku honorowego orszaku zmierzaj�cego do bazyliki �w. Jana na Lateranie by zainaugurowa� rok jubileuszowy.

Kiedy wygas� romans papie�a z Giuli� Farnese, �adna z p�niejszych jego faworyt nie osi�gn�a tak wysokiej pozycji jak matka Lukrecji i Giulia. Teraz t� kobiet�, kt�ra by�a najwa�niejsza dla papie�a sta�a si� w�a�nie Lukrecja. Szczodre dary i liczni pos�a�cy, wci�� kr���cy pomi�dzy Watykanem a pa�acem Santa Maria in Portico, �wiadcz�, jak dalece papie� troszczy� si� o c�rk�: na wszystkich przyj�ciach, balach, widowiskach i kazaniach by�a pierwszym i najbardziej po��danym go�ciem.

Maddelani Capodiferro � jeden z poet�w, pisa� o Lukrecji: �nazbyt �agodna w spojrzeniu i nazbyt w�adcza� i pozwala� sobie na wzmianki o d�ugich nocach, nawiedzanych przez upiory kazirodc�w, stosowa� wyra�ne aluzje do Mirry, do Biblis i do zakochanej w byku Pasifae.

W dzie� �w. Piotra i Paw�a 1500 roku, w jednej z komnat zawali� si� na papie�a baldachim. Run�� na� sufit, kt�ry nie wytrzyma� ci�aru mur�w i belek po�o�onej pi�tro wy�ej komnaty, do kt�rej wpad� piorun. Papie� �ycia nie straci�, ale by� poturbowany. Lukrecja troskliwie czuwa�a nad jego rekonwalescencj�.

Papie� tymczasem czeka� na odpowiednia chwil�, by usun�� m�a swej c�rki. 15 lipca 1500 roku Alfonso przyszed� odwiedzi� �on� i siostr� Sanci� i zosta� u te�cia na wieczerzy, chc�c zako�czy� letni wiecz�r w rodzinnym gronie. W ko�cu go�� po�egna� si� i wyszed� z Watykanu bram� znajduj�c� si� pod loggi�, z kt�rej papie� udziela uroczystych b�ogos�awie�stw. Towarzyszyli mu dworzanin Tommaso Albanese i masztalerz. Szli spokojnym krokiem w stron� pa�acu Santa Maria in Portico, nie zwracaj�c specjalnej uwagi na opatulone w opo�cze postacie, le��ce na stopniach bazyliki �w. Piotra. Tymczasem postacie te rzuci�y si� ze wzniesionymi szpadami na Alfonso. �Oko�o dziesi�tej wieczorem � opowiada Burcardo � ja�nie wielmo�ny pan Alfons di Aragona przechodz�c ko�o bazyliki �w. Piotra zosta� przed pierwszym wej�ciem napadni�ty przez dw�ch osobnik�w i powa�nie zraniony w g�ow�, prawe ramie i udo. Napastnicy uciekli schodami �w. Piotra, gdzie na nich czeka�o oko�o 40 m�czyzn na koniach, a potem wszyscy odjechali w kierunku Porta Pertusa�.

Skrwawionego Alfonso wniesiono do komnaty, gdzie Lukrecja gaw�dzi�a z ojcem i Sanci�. Szybko jedn� z komnat papieskich zamieniono w izb� dla rannego, kt�rej strzeg�o szesnastu wypr�bowanej wierno�ci �o�nierzy papieskich. Zawezwano nawet lekarzy z Neapolu i chirurg�w kr�la Federica. Lukrecja z Sanci� sp�dza�y noce na pos�aniach, w odleg�o�ci paru krok�w od chorego, piel�gnowa�y go, w�asnor�cznie przygotowywa�y mu jedzenie na polowej kuchence, w obawie �i�by nie zosta� otruty�. Alfonso zacz�� powraca� do zdrowia. �Rany ksi�cia nie s� �miertelne, chyba, �e im zn�w kto� dopomo�e� � pisa� Calmeta. Cezar odwiedzi� szwagra i mia� podobno cos powiedzie� �o sprawach, kt�re si� nie powiod�y przy obiedzie, ale przy wieczerzy niechybnie si� powiod��. W�wczas Lukrecja wsp�lnie z kr�lem Federikiem u�o�y�a plan wyprawienia Alfonsa do Neapolu, jak tylko b�dzie do�� silny, by znie�� podr�. Ranny ju� zaczyna� chodzi� po komnacie. Kiedy zosta� na chwil� sam 18 sierpnia 1500 roku � wyrok zosta� wykonany. Inna wersja m�wi, �e Cezar zmusi� siostr� i bratow� do jej opuszczenia, by pozosta� z m�odym Arago�czykiem sam na sam. Wed�ug relacji Raffaela Brandoliniego, wychowawcy Alfonsa, ksi��� przebywa� w swojej komnacie z ulubionym garbuskiem i paru innymi dworzanami, kiedy Cezar Borgia przys�a� oddzia� zbrojnych pod wodz� don Micheletta Corelli z rozkazem aresztowania wszystkich os�b znajduj�cych si� w danej chwili u jego szwagra. Na osobach tych ci��y�o jakoby podejrzenie o spisek przeciwko Borgiom, przygotowany wsp�lnie z rodzin� Colonn�w. Uj�to i uwi�ziono wszystkich ludzi m�odego ksi�cia, nie wy��czaj�c messer Clemente � lekarza i messer Galiano � chirurga. B�d�cym �wiadkami tego Lukrecji i Sancii Micheletto podsun�� my�l, by uda�y si� do papie�a z pro�b� wydania rozkazu uwolnienia wi�ni�w. A kiedy to uczyni�y, Micheletto zabi� Alfonsa. Potem �mier� Alfonsa t�umaczy� mia� nieszcz�liwym upadkiem ksi�cia, kt�ry wywo�a� krwotok. Faktycznie za� zgin�� we w�asnym �o�u o czwartej po po�udniu 18 sierpnia za cichym przyzwoleniem papie�a i na rozkaz Cezara. Lukrecji i Sancii nie pozwolono nawet zobaczy� zw�oki zamordowanego. Wszystko zosta�o ukartowane. Najlepiej �wiadczy o tym fakt, �e nie up�yn�a nawet godzina od mordu, gdy zw�oki Alfonsa zosta�y przeniesione do bazyliki �w. Piotra i tam pochowane w kaplicy Santa Maria della Febbri przez arcybiskupa Cosenzy Fancesco Borgi�, tego samego, kt�ry chrzci� Rodriga. Co prawda o mord zostali oskar�eni lekarze i pewien garbus, ale cho� aresztowani i doprowadzeni do zamku �w. Anio�a, szybko zostali uwolnieni od zarzut�w.

Lukrecja by�a pono� przygn�biona. Jednak ju� rok p�niej, w ostatni� noc pa�dziernika 1501 roku, we�mie udzia� w watyka�skim apartamencie swego brata i m�ob�jcy Cezara w �s�ynnym ta�cu na kasztanach�. Zaproszono do ta�ca 50 prostytutek, kt�re po uczcie ta�czy�y nago ze s�ugami przy �wietle kandelabr�w zabranych z o�tarza. Papie�, Lukrecja, Cezar i inni go�cie rzucali miedzy nie gar�cie kasztan�w, kt�re nierz�dnice zbiera�y, schylaj�c si� i pokazuj�c bez os�onek swe najintymniejsze wdzi�ki. Taniec przerodzi� si� w homo i heteroseksualn� orgi�, a wyuzdanym zabawom z lubo�ci� przypatrywali si� Aleksander, Cezar i Lukrecja. Byli �wiadkami orgii, o �jakich w przystojnych s�owach m�wi� nie spos�b� � jak pisa� Burcardo. Po niej papie� w dzie� Wszystkich �wi�tych i w Dzie� Zaduszny w og�le nie pojawi� si� u �wi�tego Piotra.

G�o�nym echem odbi�o si� te� inne zdarzenie. Pewnego razu papie� i jego c�rka zobaczyli przechodz�ce pod oknami mulice. Rozkazali stajennym przyprowadzi� cztery konie, by kolejno pokrywa�y owe mulice. Oboje z przyjemno�ci� przygl�dali si� tej scenie �miej�c si� i zach�caj�c zwierz�ta do kopulacji.

Papie�, cho� tak dobrze bawi� si� w towarzystwie c�rki, rozwa�a� kolejne propozycje ma��e�stwa dla Lukrecji. Ju� w miesi�c po �mierci Alfonsa poprosi� o r�k� wdowy, popierany przez Cezara Francuz, Louis de Ligny, krewny i ulubieniec kr�la Francji, ale Lukrecja odm�wi�a. Podobnie jak podano czarna polewk� kolejnym konkurentom: Francesco Orsiniemu, ksi�ciu Graviny, Ottavianowi Colonnie, hrabiemu de Ligny. W�wczas to pojawi� si� kolejny kandydat � Alfons d�Este, pierworodny syn ksi�cia Ferrary, spokrewniony przez matk� z zamordowanym Alfonsem.

Estowie byli jednym z najstarszych i najpot�niejszych we W�oszech rod�w. Cho� byli lennikami papie�a, to bardzo d�ugo udawa�o im si� zachowa� faktyczn� niezale�no��. Jednak, kiedy pot�ga Cezara Borgii po upadku Faenzy wzros�a i ugruntowa�a si�, i oni zacz�li szuka� sposob�w za�atwienia sobie pokoju drog� sojuszu i przyja�ni z papie�em.

W lutym 1501 roku kardyna� Modeny Giambattista Ferrari napisa� do ksi�cia Ercole d�Este, proponuj�c mu ma��e�stwo syna jego Alfonsa z Lukrecj� i zachwalaj�c zar�wno korzy�ci p�yn�ce z tego zwi�zku, jak osob� kandydatki.

Alfons d�Este mia� 25 lat, Lukrecja � 21. Poznali si� w Rzymie w przededniu jej �lubu ze Sforzinem, ale od tamtej chwili si� nie widzieli. Nie by� Adonisem. By� cz�owiekiem silnej budowy, o twarzy do�� pospolitej, d�ugich w�osach, rozdzielonych po�rodku g�owy i opadaj�cych kaskad� na uszy. Kiedy ojciec zaproponowa� mu ma��e�stwo z Lukrecj�, Alfons odni�s� si� do tego z tak ma�ym entuzjazmem, i� Ercole postanowi�, �e je�li syn nie zmieni zdania, on sam b�dzie si� stara� o r�k� Lukrecji. Borgiowie zdobyli pot�nego sojusznika w regionie � w Romanii � na kt�rym tak �akomym wzrokiem spogl�da�a �Najja�niejsza� Wenecja, a w razie wojny z Florencj� lub Boloni�, mogliby korzysta� z baz ferraryjnych. Alfons drogo sprzeda� swoj� zgod�, kosztowa�a ona papie�a 100 tysi�cy dukat�w w got�wce, poza strojami, klejnotami, zastaw� sto�owa za 200 tysi�cy, a tak�e ca�kowitym zwolnieniem z podatku ko�cielnego, odst�pieniem miast Cento i Pieve podleg�ych arcybiskupowi bolo�skiemu oraz Porto Cesenatico i nadaniem wielu innych przywilej�w cz�onkom rodu d�Este, a tak�e inwestytur� ksi�stwa Ferrary dla wszystkich potomk�w Lukrecji i Alfonsa w linii m�skiej, archidiakonatem bazyliki �wi�tego Piotra dla kardyna�a Ippolita d�Este, drugiego z rz�du syna ksi�cia, i innymi pomniejszymi beneficjami. By� to posag wi�kszy od tego, jaki wnios�a Biancia Maria Sforza cesarzowi.

W sierpniu 1501 roku Lukrecja poleci�a wydoby� zn�w swoje srebra sto�owe. Wed�ug hiszpa�skiego obyczaju owych czas�w wdowa nie mia�a pos�ugiwa� si� wykwintnymi naczyniami, tylko najprostszymi, glinianymi, wysnuto st�d wniosek, �e uwa�a nie tylko okres swojej �a�oby, ale i sw�j wdowi stan za zako�czony.

26 sierpnia 1501 roku podpisano w Watykanie kontrakt �lubny. Potem papie� uda� si� w objazd terytori�w ko�cielnych i na ten czas przekaza� Lukrecji ca�kowit� w�adz� nad Watykanem z prawem otwierania wszystkich list�w, z wyj�tkiem tych, kt�re odnosi�y si� do spraw �ci�le ko�cielnych i religijnych, oraz samodzielnego decydowania o wszystkim. I tak Lukrecja zasiad�a w apartamentach papieskich. Zosta�a podniesiona do godno�ci jakby wicekr�lowej, kt�ra to godno�� ukazywa�a oczom ca�ych W�och jej w�adz�.

Papie� przydzieli� jej kardyna�a Francesco Borgi�, arcybiskupa Cosenzy, na opiekuna ma�ego Rodriga. Wuj mia� sprawowa� nad nim opiek� do pe�noletno�ci. Ch�opcu papie� przeznaczy� doch�d w wysoko�ci 15 tysi�cy dukat�w przenosz�c 17 wrze�nia 1501 roku bull� na niego dotychczasow� w�asno�� Lukrecji � Sermonet� odebran� niegdy� Caetanim, tworz�c z niej, wraz z otaczaj�cymi ziemiami i zamkami zakupionymi przez Lukrecj� od Stolicy Apostolskiej za 80 tysi�cy dukat�w, osobne ksi�stwo. Inne posiad�o�ci Lukrecji z Nepi jako centrum przesz�y na w�asno�� dziecka domu, Giovanniego Borgii, s�ynnego Infanta Rzymskiego.

17 wrze�nia 1501 roku papie� podpisa� dwie inne bulle. Tre�ci� jednej z nich by�a legitymacja szlachetnie urodzonego syna ksi�cia Valentino i kobiety stanu wolnego. Druga powracaj�c do metody zastosowanej niegdy� w okresie wyboru Cezara na kardyna�a, papie� przyznawa� ojcostwo sobie, podaj�c dziecko jako zrodzone z niego i tej samej kobiety wolnego stanu. Uczyni� tak, by jak twierdzi�, z g�ry zapobiec wszystkiemu, co mog�oby stanowi� w przysz�o�ci przeszkod� do obj�cia przez ch�opca w posiadanie d�br, jakie mu si� z prawa nale�a�y. Powr�ci�y wiec spekulacje, �e matka Infanta by�a w rzeczywisto�ci Lukrecja, urodzi� si� on, bowiem w tym samym czasie, co jej � jakoby sp�odzone przez Pedra Calderone � dziecko.

Z objazdu papie� wr�ci� do Watykanu przed Bo�ym Narodzeniem, by przyj�� orszak Est�w przybywaj�cych po Lukrecj�. 30 grudnia, w czasie ceremonii przewy�szaj�cej przepychem wszystko, co by�o poprzednio, don Ferrante, brat i pe�nomocnik Alfonsa d�Este w�o�y� na palec Lukrecji �lubna obr�czk�. Drugi z braci, Ippolito, zaprezentowa� klejnoty. A potem rozpocz�a si� w�wczas ca�a seria zabaw, kt�rych kulminacj�, cho� nie zako�czeniem, by�a corrida. Wzi�� w niej udzia� sam Cezar.

6 stycznia c�rka papie�a na bia�ej mulicy z orszakiem s�ug, pokojowc�w, majordon�w, minstreli i oczywi�cie z pi�ciuset Ferraryjczykami, wyruszy�a na spotkanie z nowym losem. Przed opuszczeniem Miasta odby�a d�ug� rozmow� z papie�em. Papie� przyj�� c�rk� w Sali Papuziej. Siedzia� na tronie, obok le�a�a poduszka dla niej. Ukl�k�a. Zostali sami przez godzin�. Przy rozstaniu, ju� wobec publiczno�ci, Aleksander VI o�wiadczy�, �e teraz, kiedy nie b�dzie Lukrecji, got�w jest czyni� dla niej wi�cej jeszcze, ni� kiedy, mia� j� przy sobie. To by�o ich ostatnie spotkanie.

Uwolniona od ojca Lukrecja zmienia w Ferrarze swe oblicze. Z kobiety o fatalnej reputacji, na kt�rej ci��y�y podejrzenia o wsp�udzia� w zbrodniach i kazirodztwo, staje si� �wzorem obywatelskich i domowych cn�t�. Ze zbere�nicy przemienia si� w kobiet� nieskaziteln�. 2 lutego 1502 roku przekracza bramy Ferrary i rozpoczyna nowy okres �ycia.

Jej m�� by� nieokrzesany, stanowczy, ale mia� du�o zdrowego rozs�dku. Wykszta�cenie mia� niewielkie i gustowa� w prostackiej i m�skiej kompanii swoich oficer�w lub frywolnej � swoich kochanek. Mia� ich mn�stwo i po�wi�ca� im ca�y wolny czas od spraw pa�stwowych, wojen, polowa�. Nie by� wybredny, podoba�y mu si� wszystkie kobiety, ale mia� s�abo�� przede wszystkim do niewiast sprzedajnych. Nie stroni� jednak od �o�a swej oficjalnie po�lubionej �ony. Kiedy doniesiono Aleksandrowi VI, �e zi�� zdradza Lukrecj�, ale jej nie zaniedbuje, papie� dobrodusznie skomentowa� to: �Z pewno�ci� za dnia chodzi gdzie indziej, bo jest m�ody, chce mie� przyjemno�� i robi dobrze. Najwa�niejsze, �eby noc� by� w ma��e�skim �o�u�. Nic, wi�c dziwnego, �e przy takim m�u Lukrecja staje si� niemal �wi�t�. Zreszt� potrafi�a w zamian otrzyma� to, czego ��da�a. Nigdy jej nie odmawia�.

P�dzi�a spokojny �ywot. Wstawa�a p�no i w asy�cie pokoj�wek, fryzjer�w i pazi�w wiele godzin po�wi�ca�a swej toalecie (najwi�cej czasu zabiera�o jej mycie i farbowanie niezwykle d�ugich w�os�w, b�d�cych jej najwi�ksz� ozdob�). Dba�o�� o urod� nie przeszkadza�a jej w bigoteryjnym wr�cz okazywaniu pobo�no�ci. Codziennie chodzi�a na msz�, prawie ka�dego dnia spowiada�a si� i cz�sto przyjmowa�a komunie. Cho� nie by�a zbyt wykszta�cona, ch�tnie otacza�a si� artystami i literatami, zw�aszcza poetami. Gdy 25 stycznia 1505 roku, po �mierci ksi�cia Ercole, Alfons wst�pi� na tron i ona zosta�a ksi�n�, jej salon przekszta�ci� si� w elitarny, wytworny Parnas. Czy faktycznie by�a tak �wi�ta, jak chcia�a, by j� widziano? Tylko ona o tym wie. Pos�dzono j� przecie� o romans z Ercole Strozzi � razem sp�dzali ca�e dni, on deklamowa� madryga�y zainspirowane uczuciem i powstrzymywana nami�tno�ci�, ona s�ucha�a, chwal�c jego liryczne wynurzenia. A kiedy po�lubi� Barbar� Torelli, zosta� zamordowany i m�wiono, �e to zemsta Lukrecji. Innym m�czyzn�, kt�ry mia� wielki wp�yw na Lukrecj� by� wenecki humanista Pietro Bembo. Zdaje si�, �e ��czy�o ich wielkie uczucie, ale Bembo wr�ci� do Wenecji i przez 15 lat trwa�a ich o�ywiona korespondencja.

Lukrecja okaza�a si� p�odna matk�. W dziewi�� miesi�cy po �lubie wyda�a na �wiat martw� c�rk�. 14 kwietnia 1508 roku Lukrecja urodzi�a ch�opca, kt�remu nadano imi� Ercole, a w nast�pnym roku drugiego, Ippolita. W 1514 przyszed� na �wiat Aleksander, kt�ry zmar� dwa i p� roku p�niej. W 1515 roku urodzi�a si� Leonora, w 1516 � Francesco. Tak liczne porody, cho� szkodzi�y zdrowiu, umacnia�y jej pozycj� i dobr� opini�. Nazywano ja �zwierciad�em� i �skarbnic� wszelkich niewie�cich cn�t�. Ta cudowna odmiana mia�a chyba jednak zwi�zek z tym, �e Lukrecja straci�a swych protektor�w � ojca i brata Cezara.

Aleksander VI umiera 18 sierpnia 1503 roku, w 1507 roku ginie Cezar. Po ich �mierci nic jej nie pozostawa�o, jak �y� dobrze z w�asnym m�em � tylko on stanowi� jej podpor�, m�g� j� chroni�. Mo�e ze �mierci� Borgi�w zobaczy�a sw�j dotychczasowy grzeszny �ywot bez os�onek i przestraszy�a si�. W dwa lata po �mierci Cezara zacz�a potajemnie nosi� w�osiennic�. Zreszt� �ycie nie szcz�dzi�o jej dalszych tragedii. W Ferrarze dosz�a do Lukrecji wiadomo�� o �mierci matki Vanozzy i synka Rodriga. Vanozza zmar�a 26 listopada 1518 roku, maj�c 66 lat. Rodrigo zmar� w 1512 roku w Neapolu, z dala od matki, kt�ra zgodnie z wol� m�a, nie mog�a go zabra� do Ferrary. Tu zasta�a ja �mier� pierwszego m�a Giovanniego Sforzy, zmar�ego 27 listopada 1510 roku w Gradarze. Lukrecja prze�y�a go o 9 lat.

Ferraryjczycy kochali ja jak nikt dot�d. Serca ich zaskarbi�a sobie aktami mi�osierdzia i szczodr� ja�mu�n�.

Kiedy skarb pa�stwa na skutek wydatk�w wojennych opr�ni� si�, a ludno�ci grozi� g��d, Lukrecja sprzeda�a swoje klejnoty i za otrzymane pieni�dze karmi�a g�oduj�cych. Wspomaga�a finansowo szpitale, klasztory i ko�cio�y. W 1518 roku za namowa brata Ludovica della Torre Lukrecja wst�pi�a do trzeciego zakonu franciszka�skiego.

Po raz sz�sty zasz�a w ci���. 13 czerwca 1519 roku urodzi�a siedmiomiesi�czn� c�rk�, kt�ra zmar�a prawie natychmiast. U matki lekarze stwierdzili infekcje. Przez ca�y tydzie� walczy�a z chorob�, ale gor�czka nie ust�powa�a. Os�abia�y j� nieustanne krwotoki, a migrena, na kt�r� cierpia�a zawsze, nie dawa�a chwili spokoju (nawet obci�cie bardzo d�ugich w�os�w nie przynios�o jej ulgi). Momenty jasno�ci umys�u przeplata�y si� z d�ugimi godzinami �pi�czki. 22 czerwca, w chwili przytomno�ci, kiedy ju� nic nie mo�na by�o zrobi� � poprosi�a o papier i pi�ro i napisa�a do papie�a: �Najja�niejszy Ojcze, �wi�tobliwy i Najczcigodniejszy Panie m�j. Z ca�ym uszanowaniem ca�uj� �wi�te stopy Waszej �wi�tobliwo�ci i pokornie polecam si� �wi�tej �asce. Cierpi�c wielce od przesz�o dw�ch miesi�cy z p[powodu trudnej brzemienno�ci wyda�am na �wiat, jak si� Bogu podoba�o, XIII dnia niniejszego miesi�ca o �wicie, c�reczk�; i mia�am nadziej�, b�d�c ju� po porodzie, �e zaznam ulgi w swoich cierpieniach; sta�o si� jednak przeciwnie; tak, wi�c musz� si� podda� naturze. A najmi�osierniejszy Stw�rca uczyni� mi tak wielki dar, �e znam koniec mego �ywota i czuj�, �e za par� godzin nie b�dzie mnie tutaj, po przyj�ciu wszak�e wcze�niej wszystkich sakrament�w Ko�cio�a. I w tej w�a�nie chwili jako chrze�cijanka, cho� grzesznica, pami�tam, by b�aga� Wasz� �wi�tobliwo��, aby raczy�, czerpi�c z duchowego skarbca, wstawi� si� za moj� dusz� swoim �wi�tym b�ogos�awie�stwem; i to pokornie prosz�. I Jego �wi�tej �asce polecam pana mego Ma��onka oraz dzieci moje, s�ugi Waszej �wi�tobliwo�ci. Dan w Ferrarze, Xii dnia czerwca, roku 1519, o godzinie XIII. Waszej �wi�tobliwo�ci pokorna s�uga Lucrecia da Este�.

W dwa dni p�niej zmar�a w obecno�ci m�a. Wychowana na jednym z najbardziej zdeprawowanych renesansowych dwor�w �wiata, odesz�a ze �wiata jako wielka pokutnica. Ta, kt�r� nazwano wielk� kurtyzan� Rzymu.

Pierwsza po�owa XVII wieku by�a kr�lestwem donny Olimpii Maidalchini � bratowej papie�a Innocentego X. Donna Olimpia by�a kobiet� raczej niezbyt urodziw�, raczej matron� ni� donn�. ��czy�a w swojej osobie tradycje trzech pot�nych rod�w rzymskich: Barberinich, Aldobrandinich i Borgi�w. Zdo�a�a przej�� od nich najgorsze cechy. Nim jednak bardziej szczeg�owo przyjrzymy si� losom watyka�skiej �pimpacci� � strojnisi, jak nazywali j� Rzymianie, wr��my do czas�w papie�a Klemensa VIII (1592-1605).

Nasza bohaterka przysz�a na �wiat w latach jego pontyfikatu (1594). Ale nie ten fakt sprowadzi� nas na dw�r Hipolita Aldobrandiniego � bo takie nazwisko nosi� papie� Klemens VIII. O osobie tego pontiteksa zachowa�o si� sporo buduj�cych informacji. By� papie�em kontynuuj�cym reformy trydenckie, jada� skromnie, sam nawet odprawia� msze i przyst�powa� do spowiedzi. Do najbli�szych jego wsp�pracownik�w � opr�cz dw�ch bratank�w, kardyna��w � Cinzio i Pietro, nale�a� znany nam ju� historyk Ko�cio�a i papieski spowiednik Cesare Baronius oraz p�niejszy �wi�ty Filip z Neri.

Kardyna� Baronius, krytycznie opisuj�cy dzieje wcze�niejszych papie�y o Klemensie VIII wyra�a� si� raczej pozytywnie. Dwa wydarzenia, przypadaj�ce na po�ow� pontyfikatu Klemensa VIII, mimo nawet najlepszych ocen pozostawionych przez wsp�pracownik�w papie�a, najbardziej charakteryzuj� jego panowanie. 17 lutego 1600 roku sp�on�� na stosie Giordiano Bruno, w�r�d t�um�w zgromadzonych na Campo dei Fiori. Do tego wydarzenia szerzej wr�cimy w V tomie naszej serii.

W ko�cu lata 1599 roku � 11 wrze�nia, z przyzwoleniem papie�a, odby�a si� natomiast inna egzekucja. �ci�to w�wczas, niezwyk�ej urody, m�od� Beatrice Cenci i jej macoch� Lukrecj�. Zachowa�o si� sporo relacji i om�wie� wydarzenia, kt�re przez d�ugie miesi�ce i lata wzbudza�o zainteresowanie ca�ego Rzymu. A to wszystko za spraw� hrabiego Francesco Cenci. Cho� jak si� wydaje by� ateist�, bo jako cz�owiek bogaty, nale�a� do czo��wki arystokracji rzymskiej. Dw�r papieski te� nie by� mu obcy, a sam papie� jego problemami zajmowa� si� kilkakrotnie. Hrabia Cenci znany by� z nie do�� obyczajnego prowadzenia si�. Nieznany kronikarz tak� zostawi� o nim relacj�: ���y� w spos�b tak rozwi�z�y, �e ch�opc�w, kt�rzy zawsze kr�cili si� po domu, zabiera� razem z kobietami lekkiego prowadzenia do ��ka �ony. Nie poprzestaj�c na tym pr�bowa� gro�bami i si�� zgwa�ci� sw� c�rk� Beatrice, kt�ra uros�a i sta�a si� pi�kna. Nie wstydzi� si� ogl�da� jej nagiej w ��ku, chodzi� nago po domu lub zabiera� j� do ��ka razem z �on�, tak, �e mog�a �wiec zobaczy�, co oboje robili. Zwyk� by� powtarza� biednej dziewczynie najnowsz� herezj�, �e kiedy ojciec ma stosunek z c�rk�, urodz� si� �wi�ci�.

Hrabia Francesco Cenci by� �przystojny na twarzy, t�gi i dobrze zbudowany, opanowany mi�o�ci� ku Beatrice�. By� dobrze znany Jego �wi�tobliwo�ci. Papie� poch�oni�ty gromadzeniem fortuny dla swojej rodziny, nie mia� nic przeciwko temu, aby ukara� rozpustnego arystokrat�, wysokimi grzywnami za jego �grzechy�. Przynajmniej trzy razy do kasy papieskiej wp�aca� wysokie op�aty, jako kary, za sw�j homoseksualizm. Dla �opieki� nad grzesznikiem, przydzielono mu duchowego opiekuna � ksi�dza Guerr�. Monsignore Guerra, poinformowa� Ojca �wi�tego o post�pach swojego podopiecznego, wyra�nie stoj�c po stronie pokrzywdzonej rodziny.

Hrabia Francesco by� dwukrotnie �onaty. Z pierwszego ma��e�stwa pozosta�o kilkoro dzieci. Drug� �on� by�a Lukrecja Petronia. Cho� macocha wsp�czu�a dzieciom hrabiego, nic dla nich nie mog�a zrobi�. M�oda i pi�kna Beatrice, szesnastoletnia c�rka hrabiego, napisa�a nawet list do papie�a, opisuj�c dok�adnie przyk�ady traktowania jej w ��ku przez ojca i prosz�c o pomoc.

Klemens VIII osobi�cie interweniowa�. Nakaza� hrabiemu przekazanie dw�m synom cz�ci maj�tku, aby ci mogli si� usamodzielni�. Kaza� te� dobrze wywianowa� c�rk�, aby mog�a godnie wyj�� za m��. Hrabia nic nie robi� sobie z papieskich polece� i kontynuowa� rozwi�z�e praktyki.

Beatrice �mia�a szesna�cie lat, by�a niedu�a i kr�g�a, mia�a pi�kna twarz, niewielkie oczy, �agodny profil nosa, kszta�tne policzki i faluj�ce blond w�osy�. Wsp�czesny kronikarz, chyba sam pozostawa� pod wp�ywem jej urody, skoro zostawi� nam tak intryguj�cy opis.

Kiedy rodzina przebywa�a w Rzymie, ojciec zachowywa� si� w miar� przyzwoicie. Gdy jednak chcia� da� upust swoim ��dzom, wyje�d�a� z domownikami do starego zamku �La Rocca Petrella�. Kiedy� zamek ten nale�a� do innego papieskiego rodu Colonn�w i przypomina� ska�y, kt�rych w grotach Lot sypia� ze swymi c�rkami. Hrabia Francesco potrafi� po��czy� w La Rocca Petrella Lota z praktykami jego przyjemno�ci. Organizowa� tam orgiastyczne przyj�cia, nie tylko z udzia�em rodziny, ale i kobiet rozpustnych i rzesz m�odych ch�opc�w, kt�rymi stale si� otacza�.

Rodzina nie mog�a d�u�ej znie�� tego poni�enia. Postanowi�a pozby� si� grzesznego hrabiego.

Zaplanowano morderstwo. Podobno w�a�nie Beatrice odegra�a w tym planie g��wna rol�. To ona nam�wi�a dozorc� zamku � niejakiego Olimpio, kt�rego zreszt� by�a kochank� (wg jednej relacji) oraz innego m�odzie�ca, Marozio � bardzo w niej zakochanego, by sko�czyli z �yciem rozpustnika. Podobno grozi�a spiskowcom, �e je�li tego nie zrobi�, ona sama z nimi sko�czy�.

Podobno te� wbrew woli macochy Lukrecji, aby taki grzech planowa� na dzie� �wi�ty, w niedziel� Tr�jcy �wi�tej, 9 wrze�nia 1598 roku, przygotowano hrabiemu nap�j z dodatkiem opium. Kiedy �lek� zacz�� dzia�a�, grzesznika zawini�to w prze�cierad�o i zrzucono z balkonu z g�rnej cz�ci zamku. Rano �odnaleziono� ojca i m�a martwego.

Widocznie plan nie okaza� si� a� tak precyzyjny, skoro po powrocie do Rzymu, zacz�to w�tpi� w naturaln� przyczyn� zgonu. W Kr�lestwie Neapolu rozpocz�to nawet oficjalne �ledztwo. Postawiono zarzuty braciom Cenci. Monsignore Guerna pr�bowa� pozby� si� braci, aby uratowa� pi�kn� Beatrice. I ten plan nie powi�d� si�. Cho� jeden z braci, Olimpio zosta� skrytob�jczo zamordowany w Terni, m�odszy � Marozio zosta� schwytany i w Neapolu przyzna� si� do winy. Teraz wypadki potoczy�y si� szybko. Ca�� rodzin� aresztowano i osadzono w Zamku �wi�tego Anio�a.

Proces trwa� przesz�o rok. Ca�y Rzym rozumia� powody zbrodni. Sympatia pozosta�a po stronie aresztowanych. Grzeszny �ywot hrabiego razi� i wzbudza� do niego niech��. Papie� Klemens VIII przez ca�y czas, okazywa� jednak niech�� i do samej Beatrice i do jej sprawy. Nie rozumia� powody zbrodni. M�wi� nawet �czy� mamy �y� tak d�ugo, �eby zobaczy� jak dzieci morduj� w�asnego ojca?�.

Beatrice nazywano �dziewic� rzymsk��. Wysy�ano do papie�a listy z pro�bami o �ask� dla pi�knej Rzymianki. U�ywano wszelkich argument�w: prawych, historycznych, moralnych i filozoficznych. �Papie� jest surowy i nie da si� wzruszy� ani ugi��; jest postaci� z marmuru, rytua�em, prawem, zwyczajem, a nie cz�owiekiem�.

Sprawa by�a przes�dzona. Wyrok zapad�. �mier�. Zachowa� si� do dzi� dokument zatytu�owany: �Relacja o �mierci Giacomo i Beatrice Cenci, i Lukrecji Petronii Cenci, ich macochy, za ojcob�jstwo; w Rzymie, w sobot� 11 wrze�nia 1599 roku, za pontyfikatu Klemensa VIII�.

W rok i dwa dni od morderstwa, na placach Rzymu wyrok wykonano. Giacomo zosta� rozerwany, rozgrzanymi do czerwono�ci szczypcami. Tak okaleczone cia�o, bito nast�pnie maczug�, wleczono koniem i po�wiartowano. Obie kobiety zgin�y, chyba w spos�b bardziej humanitarny. Zosta�y �ci�te.

Jak zwykle w takich przypadkach, archiwi�ci i kronikarze, pozostawiaj� po bohaterach opowie�ci, sprzeczne, czasem nawet wykluczaj�ce si� informacje. W przypadku Beatrice, tak�e spotkamy si� z wieloma tego typu niedopowiedzeniami. Wedle jednych relacji, Beatrice mia�a lat szesna�cie, wedle innych a� dwadzie�cia dwa. Znajdujemy te� niepotwierdzone relacje, o linczu, jaki rzymski t�um dokona� na kacie w dniu wykonania wyroku, gdy� nie m�g� zrobi� tego na osobie papie�a.

Klemens VIII obieca�, �e jeszcze przed swoim wyjazdem na niedzielny, wiejski wypoczynek, udzieli Beatrice odpustu zupe�nego. Co te� uczyni�.

Cytowany ju� kronikarz, tak opisuje sam moment �mierci �rzymskiej dziewicy�: �Pani Beatrice przyby�a na miejsce egzekucji piechot�, przeszed�szy przez Via Crucis. Mia�a na sobie str�j, jaki nosz� zakonnice, koloru czerwonego wina, z szerokimi r�kawami i takim�e paskiem, i srebrny welon. Jej spodnia szata mia�a r�wnie� szerokie r�kawy i ukazywa�a ramiona. W jednej r�ce trzyma�a krucyfiks, a w drugiej chusteczk� do wycierania �ez i potu z twarzy. Przed egzekucj� zdj�a bia�e pantofle, ozdobione wst��kami i koronk�, i zostawi�a je u podn�a podestu, po czym szybkim ruchem po�o�y�a szyj� pod top�r, ustawiaj�c si� od razu tak, aby kat nie musia� jej dotyka�.

Po egzekucji odby� si� uroczysty pogrzeb ojcob�jczyni. Kondukt �a�obny o�wietlony by� a� pi�ciuset pochodniami. Musia�o, wi�c wzi�� w nim udzia� sporo spo�r�d mieszka�c�w Rzymu.

Posta� Beatrice Cenci zachowana zosta�a do dzi�. Uwieczniona zosta�a na obrazie Gwido Reniego, znajduj�cego si� w ko�ciele �w. Grzegorza, przedstawiaj�cym m�cze�stwo �w. Andrzeja. Dziewczyna na pierwszym planie obrazu to w�a�nie pi�kna rzymska dziewica � Beatrice Cenci.

Ogromne dobra rodu Cenci, zosta�y skonfiskowane i przesz�y do skarbu papieskiego. Klemens VIII � Hipolit Aldobrondini, kt�ry wcze�niej bogaci� si� na karach nak�adanych na hrabiego Francesca za homoseksualizm, teraz otrzyma� w ca�o�ci maj�tek Cencich. Dobra Aldobrandinich, cho� na kr�tko, sta�y si� jednymi z najwi�kszych w Pa�stwie Ko�cielnym.

Prawie pi��dziesi�t lat p�niej, dzi�ki drugiej, pot�nej kobiecie Olimpii Maildalchini, przejd� one w r�ce innego papieskiego rodu � Pamphili.

R�d Pamphili niemal r�wno przez trzysta lat b�yszcza� w �rodkowej Italii. Wywodzi� si� z Gubbio, gdzie w 1461 roku otrzyma� tytu� hrabiowski od �wi�tego Cesarstwa Rzymskiego. W�r�d protoplast�w rodu, znalaz�o si� kilka wielkich postaci. W�r�d nich byli mi�dzy innymi: Iacopo, Francesco i Antonio. Jednak za spraw� tego ostatniego Pamphili mogli marzy� o wielkiej przysz�o�ci. Przenie�li si� do Rzymu, i weszli w pokrewie�stwo z papieskim rodem Borgi�w. Wnuk Antonia sam zosta� papie�em, przyjmuj�c imi� Innocentego X (1644-1655). Za panowania papie�a Innocentego X, Pamphili przej�li dobra Aldobrandinich. Sam r�d wygas� w roku 1760. Jego tytu�y i dobra przesz�y z kolei w r�ce Jana Andrzeja IV, ksi�cia Melfi, kt�ry zapocz�tkowa� now�, wielk� arystokratyczn� rodzin�, kt�rej potomkowie �yj� do dzi� � Doria Pamphili Landi.

15 wrze�nia 1644 roku obj�� w�adz� w Watykanie, w Rzymie, w Pa�stwie Ko�cielnym i nad ca�ym �wiatem chrze�cija�skim � 234 papie� � Gian Baistta Pamphili � jako Innocenty X.

Kiedy obejmowa� urz�d, by� ju� cz�owiekiem starym. Mia� ponad 72 lata � chocia� dok�adna data jego urodzin nie jest znana. Pochodzi� z bogatego i wp�ywowego rodu. By� blisko spokrewniony z papie�em Aleksandrem VI � rozpustnym papie�em Borgi�. By� wnukiem �infantore Romano� � dziecka Rzymu, nieprawego dziecka papie�a. Ju� samo pochodzenie przysz�ego pontifeksa, powinno wywo�a� refleksje kardyna��w zebranych na konklawe po �mierci Urbana VIII � 1644 roku. Pewnie tak by by�o, gdyby nie epoka, w kt�rej przysz�o mu �y� i kandydowa� do Piotrowego tronu.

Konklawe przeci�gn�o si� do 37 dni. Trudno by�o wybra� odpowiedniego kandydata. Kardyna�owie nepoci poprzedniego papie�a, chcieli przeforsowa� uleg�ego im kandydata. Dw�r francuski musia� tak�e zadba� o swoje interesy. Pot�ny kardyna� Mazarini, nast�pca Kardyna�a Armonda de Richelieu, stara� si� trzyma� r�k� na pulsie. Kiedy stronnictwu w�oskich Barberinich (rodzina zmar�ego Urbana VIII) nie uda�o si� zapewni� tronu dla swojego protegowanego, postanowili wesp� z kardyna�ami zale�nymi od Medyceuszy wynie�� Gian Battis�. Mazanini ostro sprzeciwi� si� tej kandydaturze, ale sp�ni� si�. Jego veto, cho� zosta�o zg�oszone, do obraduj�cych kardyna��w, dotar�o ju� po wyborze Innocentego X.

Barberini i Medyceusze byli pewni, �e stary, chocia� jeszcze dobrego zdrowia kardyna� b�dzie im ca�kowicie pos�uszny. Gdyby im si� to uda�o, nepotyzm, kt�ry za Urbana VIII si�ga� ju� szczyt�w, teraz dopiero sta�by si� w Ko�ciele prawdziw� plag�.

Urban VIII nale�a� do tych papie�y, kt�rzy na potrzeby swojej rodziny przeznaczali najwi�ksze kwoty. Ocenia si�, �e wyda� on ponad 100 milion�w talar�w dla zabezpieczenia bratank�w. �y� wystawnie, budowa� pi�kne pa�ace, by� wielkim kolekcjonerem sztuki. Dba� jednak przede wszystkim o zgromadzenie wszystkich d�br w rodzinnych posiad�o�ciach. Z�o�liwi � jak zwykle � Rzymianie powtarzali: �czego nie zrobili barbarzy�cy, zrobi� Barberini� � �qoud non fecerunt Barbari, fecerut Barberini�.

Z r�k Urbana VIII kapelusz kardynalski otrzymali jego brat Antonio i dw�ch bratank�w, a w sierpniu 1627 roku tak�e Gian Battista Pamphili. Innocenty X, przez blisko dwadzie�cia lat wsp�pracowa� z papie�em Urbanem VIII i jego rodzin�. Towarzyszy� bratankowi papie�a � kardyna�owi Francesco Barberiniemu w jego misji do Francji i Hiszpanii. Wywar� wtedy wielkie na nim wra�enie, a potem na samym papie�u, skoro zosta� nuncjuszem w Hiszpanii. Barberinim zawdzi�cza� ca�� karier� duchown�. To oni wynie�li go na szczyty w�adzy nic wi�c dziwnego, �e mogli oczekiwa� od nowego papie�a, tym bardziej, �e wybranego za ich spraw�, zwyk�ej wdzi�czno�ci. Pomylili si� jednak srodze.

Mimo �e Innocenty X niemal wszystko zawdzi�cza� poparciu, Barberinim, natychmiast po intronizacji, nie czuj�c ��adnej wdzi�czno�ci�, wytoczy� niedawnym swoim opiekunom proces o zagarniecie d�br ko�cielnych. Barberini musieli schroni� si� u swojego starszego wroga, kardyna�a Mazariniego we Francji. Dotychczasowych wrog�w, po��czy�a niech�� do nowego papie�a.

Innocenty X, cho� �arliwy religijnie, zdaje si� zupe�nie nie radzi� sobie z administrowaniem Ko�cio�em. Musia�, wi�c oprze� si� na swojej rodzinie. Obdarzy� krewnych wysokimi godno�ciami ko�cielnymi, dobrze te� dbaj�c o ich dobra materialne.

I tu ju� otwarcie na aren� dziej�w wkroczy�a Olimpia Maidalchini Pamphili. Otwarcie, bo za kulisami dzia�a�a ju� od dawna.

Urodzi�a si� w Viterbo w 1594 roku. Jak samo miasto zwi�zane by�o z papiestwem, gdy� tu zainicjowano przed 350 laty wyb�r papie�y w czasie konklawe, tak Olimpia z Urz�dem Najwy�szego Nauczyciela Ko�cio�a zwi�za�a si� na ca�e �ycie. Urodzi�a si� w rodzinie Maidalchini � starej szlacheckiej, cho� nie do�� wp�ywowej, bo niedysponuj�cej wystarczaj�cymi �rodkami finansowymi. By�a od dziecka niezwykle ambitna i chciwa. Nim zwi�za�a si� z rodzina Pamphili, przysz�ego papie�a, wcze�niej ju� by�a kobiet� zam�n�. Brat Innocentego X � Pamfilio by� jej drugim m�em. Z tego zwi�zku narodzi� si� w 1602 roku w Neapolu syn Camillo � Olimpia mia�a wtedy 28 lat. Syn, cho� ju� nosi� tytu� ksi���cy, dopiero za rz�d�w papieskiego stryja osi�gn�� szczyty w�adzy.

Olimpia, ju� od lat dwudziestych XVII wieku nale�a�a do najmocniejszych kobiet �wczesnej doby. Poprzez intrygi i podejrzane zwi�zki z rodami Barberinich i Medyceuszy, to w�a�nie ona doprowadzi�a do wyboru brata m�a na tron papieski. Kiedy wielkie rody nie mog�y si� ze sob� pogodzi�, ta wysun�a kandydatur� podesz�ego wiekiem krewniaka. Mia�a nadziej�, �e jak wcze�niej rz�dzi�a m�em, tak teraz b�dzie mog�a zarz�dza� Kuria Rzymsk�. Rzymianie nadali jej �yczliwe przezwisko � �strojnisia� � �pimpaccia�.

Nie pomyli�a si�. Papie� powo�a� jej dwudziesto dwu letniego syna Camilla na urz�d Genera�a Ko�cio�a, obdarzy� go kardynalska purpur� i po raz pierwszy w dziejach Ko�cio�a, uczyni� go sekretarzem stanu. Papieski stryj w�adz� w Ko�ciele sprawowa� wesp� z bratankiem � chocia� normalnie. Faktyczna jednak w�adz� przej�a donna Olimpia � papie�yca, jak j� powszechnie zacz�to nazywa�.

W Kurii Rzymskiej nie podejmowano praktycznie �adnej decyzji bez zaci�gni�cia jej rady. Donna Olimpia, rz�dzi�a dworem papieskim w spos�b despotyczny i zdecydowany. Nie liczy�a si� z nikim. �Krzykliwa, przyprawia�a o dr�enie wszystkich � papie�a, kardyna��w, pra�at�w�. Kardyna�owie i dyplomaci zabiegali o jej wzgl�dy. A by� to czas w Europie wa�ny. Na p�nocy ko�czy�a si� wojna trzydziestoletnia. Pa�stwa w niej uczestnicz�ce przyst�pi�y do om�wienia traktatu pokojowego. Ko�ci� katolicki musia� straci� na znaczeniu, bo i pa�stwa katolickie w wojnie nie nale�a�y do zwyci�skich. W 1648 roku, 24 pa�dziernika zawarto pok�j westfalski. Nie liczono si� przy tym ze zdaniem papieskich legat�w. Nie uwzgl�dniono praktycznie �adnych uwag papie�a. Innocenty X, cho� formalnie na temat pokoju si� nie wypowiada�, pot�pi� go jako zdrad� interes�w katolickich.

Pa�stwo Ko�cielne i tak os�abione wewn�trznymi walkami i intrygami mo�nych rod�w, przesta�o odgrywa� jak�kolwiek rol� w Europie. Polityczne znaczenie papie�a si�ga�o dna� Europa p�nocna i wschodnia w og�le nie liczy�a si� z jego zdaniem, a Francja, cho� arcykatolicka i najstarsza c�ra Ko�cio�a, nie mog�a zaakceptowa� wrogiego papie�a. Ura�ony kardyna� Mazarini, samodzielnie rz�dzi� Ko�cio�em francuskim.

Olimpia, zr�cznie pos�uguj�c si� intryg� i przekupstwem, szybko zaw�adn�a ca�ym Rzymem. Oby osi�gn�� cel w urz�dach Kurii papieskiej, zainteresowani musieli drogimi podarkami zjednywa� �yczliwo�� donny Olimpii. Sam papie� obdarowa� szwagierk� setkami tysi�cy skud�w. Nie trzeba by�o wielu lat, aby takimi metodami zgromadzi� wielki maj�tek. Olimpia przyjmowa�a prezenty od wszystkich. 30 sierpnia 1645 roku og�osi�a nawet decyzj�, �e �podczas wielkich uroczysto�ci prostytutki mog� pojawi� si� w karocach, jako, �e donna Olimpia, uszcz�liwiona otrzymanymi od nich upominkami, postanowi�a wzi�� je w opiek� i przyzna�a im nawet prawo zdobienia karoc w�asnymi herbami�. Te przedstawicielki licznej rzeszy �donn� mia�y zreszt� sta�� opiek� protektorki � papie�ycy Olimpii.

Wystawno�� jej dworu by�a przyk�adem dla p�niejszych uroczysto�ci organizowanych w Rzymie przez dwie inne, mocne kobiety Watykanu XVII wieku; Kr�lowa Szwecji Krystyn� Aleksandr� i monarchini� Polski Mari� Kazimier� � Kr�lowa Marysie�k�.

Kiedy do Rzymu przyby�a delegacja Kr�la Filipa IV, jego ambasador zorganizowa� uroczysty wjazd do miasta. W orszaku doliczono si� a� trzystu karoc. Przepych dworu by� odwrotnie proporcjonalny do politycznego znaczenia papiestwa. Wszystko na dodatek �okraszone� najohydniejszymi intrygami �starej papie�ycy�.

Pocz�tkowo rz�dzi�a w Watykanie, korzystaj�c z pomocy, wyniesionego do najwy�szych godno�ci syna. M�ody kardyna� Camillo, nie by� stworzony do ksi�o9wskiej sukienki. Wola� uciechy �ycia ma��e�skiego. Uda�o mu si� szcz�liwie nawi�za� zwi�zek z pi�kn� Olimpi� Aldobrandim, sukcesorka rodu papie�a Klemensa VIII. Ksi�niczka Rossano, szybko za�lubiona zosta�a m�odemu Camillo. Musia� on dla tego ma��e�stwa nie tylko zrezygnowa� z godno�ci w Kurii, ale porzuci� kardynalsk� purpur�. Wr�ci� do stanu �wieckiego, a poprzez �wietny zwi�zek ma��e�ski, wni�s� do rodziny Pamphili lenna i dobra Aldobroadinich. Cho� na kr�tko Pamphili stali si� najbogatszym rodem Italii. Ksi��� Camillo nied�ugo prze�y� papie�a i swoj� matk�. Zmar� w Rzymie w 1666 roku, w wieku czterdziestu czterech lat.

Opuszczone stanowisko sekretarza stanu, zaj�li teraz kardyna� Panciroli, a p�niej Fabio Chigi, kt�rego pontyfikat jako Aleksandra VII poznamy dok�adnie w nast�pnym rozdziale.

Innocenty X, do tej pory ca�kowicie podporz�dkowany woli bratowej, widz�c jej ogromne bogactwo i ci�g�e k�opoty Kurii Rzymskiej, postanowi� ograniczy� w�adz� �papie�ycy�. Nasta� dla Olimpii okres nie�aski. Cho� trwa� kr�tko, zaledwie par� miesi�cy 1649 roku, to odczu�a go dotkliwie. Zbli�a� si�, bowiem kolejny Rok �wi�ty � Jubileusz 1650 roku. Do Rzymu nap�ywali pielgrzymi z ca�ej Europy. Z szansy na dodatkowe dukaty nie mog�a zrezygnowa�.

Papie� nie mog�c znale�� godnego bratowej przeciwnika, znalaz� jej inn� damska rywalk�. Wyb�r pad� na m�od�, r�wnie ambitn�, �on� jednego z bratank�w. Obie damy ostro ze sob� rywalizowa�y. Ale m�oda �donna� zbyt �atwo uwierzy�a w swoje zwyci�stwo. Prowadzi�a jeszcze bardziej rozwi�z�e i otwarte �ycie ni� starsza pani. Jej chciwo�� i zaborczo��, szybko przekroczy�y rozmiary donny Olimpii. Tego ju� Ojciec �wi�ty znie�� nie m�g�. Dla przywr�cenia �starego �adu� musia� wezwa� �star� papie�yc� i prosi� j�, aby ukr�ci�a swobody wprowadzone przez rywalk�. Rzym a� hucza� od opis�w k��tni obu pa�. Bawi� si� przy tym �wietnie.

Olimpia, wkr�tce odzyska�a wszystkie stare pozycje. Rok �wi�ty m�g� jej wi�c przynie�� kolejne bogactwa. Na uroczysto�� przyby�o a� 700 tysi�cy pielgrzym�w.

Nie tylko sprawy rzymskie by�y dla Olimpii smacznym k�skiem. Decydowa�a tak�e o sprawach zagranicznych papiestwa. Prawdziwa niech�ci� pa�a�a do francuskiego kardyna�a Mazariniego. Nie mog�a zapomnie� jego weta w sprawie wyboru Innocentego X. Przeciwko Francji, intrygowa�a na dworach europejskich. W trwaj�cej wojnie francusko � hiszpa�skiej, tak�e z tej przyczyny popiera�a Hiszpan�w. W konflikcie Madrytu z Neapolem, tak�e stan�a po stronie Hiszpanii, chc�c odp�aci� si� za k�opoty, jakie mia�a w Neapolu, w latach m�odo�ci, w latach narodzin i dzieci�stwa jej syna Camilla.

Szczytem jej wp�yw�w by�a jednak ch�� rozprawienia si� z innym papieskim rodem Farnase (pochodzi� z niego Pawe� III (1534-1549). To ona nam�wi�a papie�a, aby id�c w �lady poprzednika, Urbana VIII, skierowa� wojska przeciwko ksi�ciu Parmy, Odoardo Farnese. Rzecz posz�a o ma�e ksi�stwo Castro.

Ksi�stwo od wiek�w by�o lennem papieskim, zagarni�tym przez spadkobierc�w Paw�a III. Urban III postanowi� odzyska� je, z zamiarem przekazania krewniak�w � Taddeo � trzeciemu synowi swojego brata, kardyna�a Antonio Barberini. Wtedy w wyniku d�ugotrwa�ej wojny, tak�e z udzia�em Francji, Wenecji, Toskanii i Modeny, konflikt nie zosta� rozstrzygni�ty, a Pa�stwo Ko�cielne kompletnie zdewastowane.

Ksi��� Odoardo Farnese by� zad�u�ony po uszy. Wierzyciele domagali si� od papie�a wymuszenia na d�u�niku sp�aty zobowi�za�. Na dodatek zamordowano w ksi�stwie miejscowego biskupa. Olimpia natychmiast skorzysta�a z tego pretekstu. Papie� wys�a� do Parmy wojsko, kt�re szybko zdoby�o i doszcz�tnie z�upi�o miasto. Tym razem, los ksi�stwa Castro by� przes�dzony. Po zwyci�stwie, za jej namow�, papie� obr�ci� ma�e pa�stewko w gruzy. Nie oszcz�dzano �adnego domu ani ko�cio�a. W�adza w Castro przesz�a w r�ce poplennik�w Olimpii. Ksi��� Farnase, aby osta� si� w swoich w�o�ciach, zobowi�za� si� sp�aci� d�ugi w ci�gu o�miu lat. Wdzi�czno�� wierzycieli ksi�cia, przynios�a Olimpii, wcale wymierne korzy�ci.

Prawie jedenastoletni pontyfikat starego papie�a (w chwili �mierci mia� 83 lata), zabezpieczy� rodzin� we wszelkie dobra. Papie� pragn�� rozbudowa� Rzym, cho�by na r�wni z poprzednikami. Zadba� o wystr�j bazyliki �w. Piotra i poprzedniej siedziby � bazyliki �w. Jana na Lateranie. Najwa�niejsza pami�tka, jak� pozostawi� po sobie r�d Pamphilich by� odrestaurowany wedle staro�ytnych wzorc�w plac Navony wraz ze s�ynn� fontann�. Dla siebie zbudowa� natomiast pi�kna Ville Doria Pamphili po�o�on� przed Porta San Pancrazio.

Donna Olimpia Pamphili � Maidalchini by�a pani� Rzymu do 7 stycznia 1655 roku tj. do dnia �mierci papie�a Innocentego X.

W czasie d�ugiej agonii donna Olimpia �zd��y�a zaopiekowa� si� wszystkimi najcenniejszymi rzeczami z pa�acu papieskiego. Pozwala� na to wszystko kardyna� Fabio Chigi, sekretarz stanu Jego �wi�tobliwo�ci, licz�cy, �e uda mu si� dzi�ki poparciu wp�ywowej kobiety, obj�� tron.

Doczesne szcz�tki Innocentego X par� dni le�a�y u drzwi zakrystii bazyliki �w. Piotra. Kiedy nadszed� czas poch�wku, Kuria zwr�ci�a si� do donny Olimpii o pokrycie koszt�w ceremonii.

Osi�gaj�c ogromne bogactwo dzi�ki papieskimi szwagrowi, papie�yca odm�wi�a, bij�c na alarm, sk�d jako biedna wdowa, mia�aby wzi�� pieni�dze. Zw�oki papie�a nadal le�a�y. Nikt o nie dba�. �Papie�yca� nie da�a ani grosza. Dopiero jeden z kanonik�w, op�acaj�c z w�asnej szkatu�y grabarzy, bez �adnych uroczysto�ci doprowadzi� do �a�osnego poch�wku papie�a.

Tym razem po �mierci Innocentego X konklawe trwa�o 80 dni. By�o jednym z najd�u�szych w ostatnich stuleciach. Nie bez udzia�u intryg donny Olimpii, wynios�o na tron Kardyna�a Fabio Chigi � Aleksander VII.

Donna prze�y�a Innocentego X o dwa lata. Zmar�a w 1657 roku w S. Martino el Cimino. Sko�czy�a si� �a�osna dla Ko�cio�a era Borgi�w. Odesz�a te� ostatnia �papie�yca� doby. Nie min� jednak trzy lata jak Watykan, papie�a i Pa�stwo Ko�cielne opanuje inna, mocna kobieta � Krystyna Aleksandra, Kr�lowa Szwed�w, Got�w i Wandal�w.

�24 grudnia roku 1654, o p�nocy, z�o�y�a wyznanie wiary� Krystyna Aleksandra, Kr�lowa Szwed�w, Got�w i Wandal�w. Mia�a w�wczas 28 lat, a na tronie szwedzkim zasiada�a a� 22 lata.

Przez 63 lata XVII wieku wzbudza�a niezwyk�e zainteresowanie ca�ej Europy. Niemal od pierwszych chwil swego �ycia, a� po jego koniec, by�a oryginalna, bulwersuj�ca, zagadkowa.

Kiedy przychodzi�a na �wiat w 1626 roku, ksi�niczka Lucien Murat tak opisa�a jej narodziny: �Infantka przedstawi�a si� sama � jej pupka mign�a w powietrzu � czarna jak �wistak i tak ow�osiona, �e mo�na by si� przestraszy�. Krzycza�a, na Boga, krzycza�a tak silnym g�osem, �e akuszerki sztokholmskie, niew�tpliwie ufaj�c w�asnym uszom, pobieg�y uszcz�liwione powiedzie� Gustawowi Adolfowi, �e kr�lowa urodzi�a ch�opca. Przedwczesna gorliwo��, pobie�ny rzut oka, ch�opiec czy dziewczynka? Sprawa by�a sporna, p�e� kapry�na. Niew�tpliwie owe panie, troch� kr�tko widz�ce, powinny by�y w�o�y� okulary: ��Zapalcie �wiece, panie���.

Tak oto narodzi�a si� ostatnia ze szwedzkiej linii Waz�w, kr�lowa Szwecji w latach 1632-1654, c�rka Gustawa II Adolfa. Kiedy wst�pi�a na tron mia�a sze�� lat. Do 1644 roku sprawowa�a rz�dy pod przewodnictwem regenta A. Oxenstiernego. Ju� jako samodzielna w�adczyni zmuszona by�a do rozdawnictwa d�br Korony na skutek trudno�ci finansowych, jakie prze�ywa�a Szwecja w wojnie trzydziestoletniej. Krystyna zreszt� przyczyni�a si� do przyspieszenia zako�czenia tej wojny. By�a oskar�ana o rozrzutno�� i tak�e z tej przyczyny w 1650 roku przeforsowa�a uznanie za nast�pc� tronu jej kuzyna, Karola Gustawa.

�ycie Krystyny w ostatnich latach pobytu w Szwecji, a szczeg�lnie 34 lata prze�yte na �emigracji� w Rzymie, to temat naszej opowie�ci.

Kim by�a Krystyna Aleksandra? Cho� z pewno�ci� nie nale�a�a do kobiet urodziwych � wiele b�dziemy o tym pisa� w dalszym ci�gu opowiadania � to w ca�ej Europie zastanawiano si� nad liczb�, p�ci� i stopniem pokrewie�stwa jej kochank�w. Idee chrze�cija�skie, przynajmniej w tej dziedzinie by�y jej zupe�nie obce.

By�a z ca�� pewno�ci� osob�, odmienn� biologicznie. Stopie� odr�bno�ci to ju� kwestia interpretacji. Cechowa�a ja sk�onno�� do obu p�ci. W swoim wygl�dzie, sposobie zachowania i ubiorze, tak�e jej obup�ciowo�� by�a widoczna nad wyraz.

By�a natomiast jedna z najbardziej wykszta�conych os�b kr�lewskiego rodu �wczesnej Europy. Otrzyma�a wykszta�cenie godne nast�pczyni tronu wielkiego mocarstwa, jakim by�a w�wczas Szwecja. Sama dodatkowo uzupe�nia�a te dziedziny wiedzy, kt�re j� pasjonowa�y. Nauce po�wi�ca�a wczesne godziny poranne, jeszcze przed tym, kiedy z r�wna gorliwo�ci� i zapa�em ca�e dni przeznacza�a na wype�nianie obowi�zk�w monarszych. Dba�a o handel i rozw�j rzemios�a. Kraj, cho� pogr��ony w wyniszczaj�cej wojnie rozwija� si�. Na dw�r kr�lewski w Sztokholmie sprowadzi�a uczonych, wsp�lnie z nimi studiuj�c i pisz�c. Uczy�a si� j�zyk�w obcych � zna�a ich 11, w tym arabski i hebrajski. Interesowa�a si� histori�, sztuk�. Za�o�y�a wielk� kolekcj� dzie� sztuki w�oskiego renesansu oraz starych r�kopis�w z pierwszych wiek�w chrze�cija�stwa. We wzbogacaniu kolekcji pomaga�a jej armia szwedzka, w zwyci�skich bitwach i wojnach �upi�c i grabi�c skarby kultury w s�siednich krajach.

Jej �ycie wype�nia�y dwie pasje: mi�o�� do nauki i sztuki oraz niepohamowane d��enie do burzliwego i zmiennego �ycia, nie tylko uczuciowego. W tej dziedzinie jej styl przypomina� najbardziej barwne lata cesarstwa rzymskiego, �redniowiecza i wczesnego renesansu.

P�ki, co, wszystko to dzia�o si� w ch�odnych, drewnianych pa�acach, chatach i przybytkach � nienawr�conego jeszcze Sztokholmu.

Zachowa�a si� do dzi�, sporz�dzona w po�owie XVII wieku, jej charakterystyka. Oto ona: �Kr�lowa Szwecji jest niewielkiego wzrostu, ma wydatne czo�o i du�e, jasne, przyjazne oczy; cienki orli nos. Jej g�os, spos�b m�wienia, ch�d, gesty s� typowo m�skie. Je�dzi jak huzar. Je�eli cz�owiek nie przygl�da si� jej z bliska, s�dzi, �e jest m�czyzn�. Do konnej jazdy nosi � jak Hiszpanie � kapelusz i p�aszcz i tylko po d�ugiej sukni mo�na pozna�, �e jest kobiet�. Przechodzi do galopu, nie wk�adaj�c nawet n�g w strzemiona; nikt nie mo�e za ni� nad��y� i dalej: �nawet na dworze nie nosi bi�uterii, tylko pier�cie�. Koszul� ma cz�sto poplamion� atramentem, cz�sto nawet podart�. Je�li kto� wysunie sugesti�, �e powinna si� bardziej sob� zaj��, m�wi, �e to jest dobre dla ludzi, kt�rzy nie maj� nic do roboty�.

By�a osob� i kr�low� o niezwyk�ej pracowito�ci.

Ide� przy�wiecaj�c� jej �yciu, by�a idea wolno�ci. Wolno�ci zar�wno osobistej jak i wolnego kr�lestwa. Ludzi dzieli�a wy��cznie na prawych i nikczemnych. W cytowanym ju� opisie, czytamy dalej: ��nie pozwala wspomina� o ma��e�stwie. Nikt nie zdo�a� przekona� jej, �eby wysz�a za m��. M�wi, �e urodzi�a si� wolna i chce umrze� wolna. Czasami bardzo szybko przechodzi od u�miech�w i weso�o�ci do godno�ci i majestatu kr�lowej. Ma �wit� z dam dworu, pochodz�cych ze szlachetnych rod�w, ale wi�cej dla formy ni� dla osobistej pos�ugi. Bardzo rzadko z nimi rozmawia�a, woli rozmawia� z m�czyznami�.

Autorstwo charakterystyki kr�lowej nie jest znane. W Archiwach Watyka�skich znajduje si� dokument, kt�ry obszernie cytujemy. Jest jednak pewne, w kontek�cie p�niejszych wydarze�, �e opis pochodzi� powinien spod pi�r wys�annik�w papie�a, kt�rych celem mia�o by� zbadanie mo�liwo�ci przywr�cenia katolicyzmu w Szwecji.

Krystyna sprowadzi�a do Szwecji wybitnych uczonych tamtej doby. Comenius mia� zreformowa� szkolnictwo w Kr�lestwie; Pascal przedstawi� jej maszyn� licz�c�; Kartezjusz, cho� prowadzi� z w�adczyni� d�ugie i uczone dysputy filozoficzne, poni�s� kl�sk�. Nie uda�o mu si� przekona� Kr�lowej do tezy o jednakowo�ci wszystkich byt�w; martwych i �ywych. K��ci�o si� to z jej rado�ci� �ycia. Grotius, zapozna� j� z nowoczesnym prawem mi�dzynarodowym. Szwecja zwana by�a � Atenami p�nocy.

Tak oto ko�czy si� relacja o Kr�lowej Got�w: �Jednej tylko rzeczy brakuje tej Kr�lowej, to jest prawdziwej wiary. Ale prawa kr�lestwa zabraniaj� dyskutowania o niej. Przyj�cie wiary katolickiej oznacza�oby dla niej utrat� jej pozycji jako Kr�lowej i utrat� kr�lestwa�.

Ju� wkr�tce oka�e si�, �e i ta przeszkoda zostanie przez ni� przezwyci�ona. To, co by�o zakazane, wzbudza�o tym wi�ksze jej zainteresowanie. Owoc zakazany musia� smakowa�. Katolicyzm nie by� w Szwecji nieznany, tradycj� si�ga� przesz�o 1000 lat wstecz�

Chocia� by� mo�e pierwsze kontakty lud�w p�nocy z katolicyzmem i w og�le z chrze�cija�stwem, nie mia�y wymiaru ewangelizacyjnego, to zosta�y zawarte i w pami�ci przetrwa�y.

Krystyna Aleksandra nosi�a przecie� historyczny tytu� Kr�lowej Szwed�w, Got�w i Wandal�w. A ci ostatni w 455 roku z�upili Rzym, podobnie jak wcze�niej wszystkie miasta, jakie napotkali na drodze swej w�dr�wki. Dzia�o si� to za pontyfikatu papie�a Leona I, zwanego Wielkim. Cho� papie� � jako jeden z trzech w ca�ej historii Ko�cio�a nosz�cy przydomek wielkiego � znakomicie radzi� sobie ze sprawami wiary, musia� stale broni� stolicy biskupiej przed najazdami pogan. W 452 roku Rzymowi zagra�ali Hunowie. Papie� uda� si�, wi�c do Mantui, gdzie spotka� si� z ich wodzem Attyl�. Misja zako�czy�a si� sukcesem. Uda�o si� uchroni� miasto, namawiaj�c Kr�la do odst�pienia od zamiaru z�upienia Italii. Na kr�tko. Trzy lata p�niej, nowe niebezpiecze�stwo grozi�o Rzymowi. Tym razem od strony Afryki Wandalowie z p�nocy, pod wodz� kr�la Genzeryka, po zdobyciu p�nocnej Afryki, napadli na Rzym. Nie pomog�a pro�ba papie�a wys�ana dla obrony odsieczy przez Sycyli�. W�dz Wandal�w tak�e spotka� si� z papie�em. Tym razem jedynym skutkiem rozmowy by�o oszcz�dzenie przez barbarzy�c�w zabudowa� miasta. Grabie�om nie by�o ko�ca, cho� ludno�� nie ucierpia�a a� tak znacznie jak si� spodziewano. Palono cenne ksi�gi, r�kopisy, niszczono zbiory. Tysi�c lat p�niej, w�adczyni Wandal�w � Kr�lowa zas�ynie z mi�o�ci do ksi��ek, nauki i sztuki. Rzym w mi�dzyczasie dobrze zapami�ta� inn� kr�low� szwedzk�, Brygid�. Mi�dzy innymi jej zawdzi�czaj�c powr�t do �wietno�ci i sprowadzenie po siedemdziesi�ciu latach papie�y z Awinionu do Wiecznego Miasta. Szerzej na ten temat piszemy w rozdziale I i VI.

Katolicyzmem interesowa�a si� Krystyna od d�u�szego czasu. Nie mog�o by� przecie� inaczej. By�a wielk� humanistk�, zainteresowan� wiedz� w ka�dej dziedzinie. Jakie by�y podstawy jej zwr�cenia si� ku wierze katolickiej i odst�pienie od pa�stwowej religii protestanckiej, dzi� trudno powiedzie�. Przyczyny zmiany pr�buj� wyja�ni� historycy i biografowie Kr�lowej. Wydaje si� jednak, i� wyra�nie pom�g� jej sam Ko�ci� katolicki poprzez zakon jezuit�w. Byli jednak i tacy, kt�rzy do ko�ca jej �ycia nie wierzyli w prawdziwo�� nawr�cenia i w g��bie, jej wiary katolickiej.

Do Sztokholmu przybyli dwaj zakonnicy jezuiccy ze specjalnym poleceniem genera�a zakonu zjednania w�adczyni dla Ko�cio�a. Zreszt� o przys�anie zakonnik�w prosi�a sama Krystyna.

Oto dwie relacje zakonnik�w � zachowane do dzi� w zbiorach. Jeden z nich � ojciec Malines � �wiadek nawr�cenia Krystyny, tak pisze: �Ja�nie o�wiecona Kr�lowa Szwecji Krystyna od kilku lat zwr�ci�a uwag� na pewne rozbie�no�ci w sekcie lutera�skiej, w kt�rej by�a wychowana, i zdecydowa�a si� przeprowadzi� odpowiednie studia, �eby upewni� si�, co do prawdziwej wiary. Chcia�a oceni� tre�� i za�o�enia ka�dej religii i sekty i nie przestaj�c na tym, stworzy�a okazj� do przedyskutowania tych spraw z lud�mi znajduj�cymi si� w tej cz�ci �wiata, do nawi�zywania znajomo�ci z najwybitniejszymi postaciami i do zaproszenia ich za wysokim wynagrodzeniem na sw�j dw�r pod pozorem zapoznania si� z ich wiedz�, aby m�c zbada� ich zasady wiary. Zacz�a odkrywa� prawd� wiary Katolickiej i zapragn�a mie� przy sobie zakonnik�w, kt�rzy mogliby j� odpowiednio pouczy�. Ta relacja oddaje w pe�ni obraz natury Krystyny, ��dnej wiedzy oraz poznania wszystkiego metodami nauki i dysput filozoficznych.

Inny jezuita tak� daje relacj� ze swojej podr�y do Szwecji: �Skoro tylko p[przybyli�my do Sztokholmu, zostali�my dopuszczeni przed oblicze Kr�lowej. Publicznie wyst�powali�my jako podr�nicy, prywatnie jako zakonnicy. Byli�my zdumieni, �e dwudziestopi�cioletnia ksi�niczka ma dusz� tak pozbawion� z�udze�, co do marno�ci ludzkiej wielko�ci. Wkr�tce potem jasno o�wiadczy�a, �e definitywnie postanowi�a przyj�� wiar� Katolick� i wyrzec si� dla niej Kr�lestwa, w kt�rym nie tylko j� szanowano, lecz i czczono, i w kt�rym sprawowa�a silniejsz� i bardziej absolutn� w�adz� ni� jej ojciec�.

Potajemne wyznanie wiary z�o�y�a 24 grudnia 1654 roku. Dzia�o si� to w Brukseli. Publicznie i oficjalnie sta�o si� to prawie rok p�niej � 3 listopada 1655 roku w Innsbrucku. Konwersja Kr�lowej Krystyny � czyli zmiana wyznania by�a wielkim wydarzeniem politycznym �wczesnej Europy i ogromnym osobistym sukcesem papie�a Aleksandra VII.

Nim wr�cimy do opowie�ci o dalszych losach Kr�lowej, przedstawmy drugiego bohatera tej historii � papie�a Aleksandra.

Sukcesorem �wi�tego Piotra sta� si� w 1655 roku, w tym samym, w kt�rym Krystyna przyj�a religi� katolick�. Fabio Chigi, kiedy zostawa� 235 w historii Ko�cio�a papie�em, mia� 56 lat. Urodzi� si� w Sienie. Zdoby� gruntowne studia filozoficzne, prawnicze i teologiczne, w tej ostatniej dziedzinie uzyskuj�c nawet doktorat. Studiowa� tak�e dodatkowo, prywatnie w Rzymie. Wtedy te� pozna� niemal wszystkich najwybitniejszych my�licieli epoki. Potrzebowa� 27 lat, aby od najni�szych szczebli kariery w Kurii rzymskiej, przej�� niemal wszystkie jej etapy, po najwy�sz� godno�� g�owy Ko�cio�a. By� biskupem Nardo, inkwizytorem i delegatem na Malcie, nuncjuszem w Niemczech. Tu uczestniczy� w rokowaniach ko�cz�cych wojn� trzydziestoletni�. W imieniu papie�a Innocentego X protestowa� przeciwko zawartemu pokojowi westfalskiemu. Widocznie wielce zas�u�y� si� dla spraw Ko�cio�a w Niemczech skoro, po powrocie z Kolonii, zosta� sekretarzem stanu a p�niej kardyna�em i biskupem Imoli. Nie cieszy� si� sympati� Francji. Nic, wi�c dziwnego, �e konklawe w 1655 roku trwa�o a� 80 dni, nim wybrano Fabio Chigiego. Przyj�� imi� Aleksandra VII, chc�c w ten spos�b uczci� pami�� �yj�cego w XII wieku papie�a Aleksandra III.

Aleksandra VII by� s�abowitego zdrowia. Natomiast cieszy� si� opinia cz�owieka bardzo pobo�nego. W tym r�ni� si� od wielu swoich poprzednik�w. Podobnie jak od poprzednik�w r�ni�o go zerwanie z polityk� faworyzowania swojej rodziny � nepotyzmu. Dopiero pod wp�ywem dostojnik�w Kurii rzymskiej, zatroskanych o pomy�lno�� swoich dwor�w i �z�y przyk�ad� id�cy od papie�a, zmieni� post�powanie odno�nie rodziny.

Aleksandra VII i Krystyn� ��czy�o wykszta�cenie i zami�owanie do nauki. Dzieli�o ich natomiast znacznie wi�cej. Wiek, pobo�no��, wstrzemi�liwo�� w zachowaniu i nieobyczajnym prowadzeniu.

Konwersja kr�lowej Krystyny mia�a by� dla Ko�cio�a katolickiego, szans�, nadziej� na przej�cie, czy te� powr�t Szwecji na �ono Ko�cio�a. Te nadzieje Kurii Rzymskiej nie spe�ni�y si�. Niemniej, kiedy Krystyna w 1655 roku postanowi�a wraz ze zmiana wyznania zrzec si� tronu, mog�a liczy� na go�cin� w Rzymie.

Uroczysto�� abdykacji odby�a si� bez zb�dnych ceremonia��w. Akt zrzeczenia tronu opatrzono a� trzystoma piecz�ciami. I cho� Kr�lowa na tej uroczysto�ci �wyst�powa�a� jako kobieta, ze Szwecji wyjecha�a w przebraniu m�skim jako hrabia Dohma. Czy to z racji mieszanego, m�sko � damskiego charakteru, czy tez dla ukrycia przed poddanymi faktu wyjazdu icognito, wybra�a si� w d�ug� podr� na po�udnie.

Nim dotar�a do Rzymu, zgodnie z wol� papie�a, musia�a publicznie og�osi� zmian� wyznania. Aleksander VII uzna�, �e akt ten powinien odby� si� jeszcze przed granicami Pa�stwa Ko�cielnego. Wybrano cesarski Innsbruck. Dla przygotowania by�ej monarchini do uroczysto�ci wyznania wiary, a mo�e raczej dla ustrze�enia jej przed �chuci� w kwodzeniu szynkarek�, papie� wys�a� specjalnego delegata mgs. Lucasa Holsteniusa. Oboje mogli �atwo si� ze sob� porozumie�. Holstenius by� tak�e konwertyt� z luteranizmu, a teraz pe�ni� funkcj� bibliotekarza Watykanu. By� osob� niezwykle gruntownie wykszta�cona. W Archiwum Watyka�skim i Konyregacji Doktryny Wiary zachowa�o si� do dzi� blisko 900 list�w autorstwa Holsteniusa i kardyna�a Bentivoglio, dotycz�cych Krystyny.

W sprawozdaniu z podr�y i przyj�cia przez Jego �wi�tobliwo�� Aleksandra VII w Pa�stwie Ko�cielnym i w Rzymie Jej Wysoko�ci Krystyny Aleksandry, Kr�lowej Szwecji, czytamy: �Nasz pan wyznaczy� czterech nuncjuszy, by powitali ja na granicy terytorium papieskiego. Nakaza� wys�a� tam jedn� ze swych najwspanialszych karet, dwa nadzwyczaj okaza�e �o�a, dwa baldachimy i taborety, pokryte oblamowanym z�otym p��tnem, drogocenny kredensik ca�y ze z�ota i srebra z potrzebnym wyposa�eniem, tak, aby Kr�lowa pozna�a nie tylko jego szczere wobec niej uczucia, lecz r�wnie� jego arcykap�a�ski majestat. W niedziel� 21 listopada wkroczy�a na teren Pa�stwa Ko�cielnego, eskortowana przez trzy kompanie je�d�c�w. Ca�a jej podr� by�a jednym triumfem�.

Podr� wiod�a przez Ferrar�, Asy�, gdzie odwiedzi�a Ko�ci� �w. Franciszka, Spoleto, Ternil, obok jeziora Bracciano pod Rzymem, a gdy zbli�a�a si� do stolicy �najwybitniejsi muzycy swymi s�odkimi g�osami wykazali, �e Rzym jest niebem na ziemi, niestrze�onym przez anio�a z p�on�cym mieczem, lecz pozostaj�cym pod opieka Bo�ego namiestnika�.

Powitanie Krystyny, swoim blaskiem przewy�sza�o powitania panuj�cych kr�l�w, cesarzy, w tym przed o�miuset laty Karola I Wielkiego.

Najpierw przybyli dwaj paziowie ubrani na czerwono, nast�pnie tr�bacze na czele rycerzy z puklerzami. P�niej wielu mo�nych, W�och�w i Niemc�w, kardyna�owie i szlachta rzymska. Karety kardyna��w, ka�da zaprz�ona w sze�� koni � zbyt ma�o, bior�c pod uwag� ci�ar ich drogocennych dekoracji�. Na powitanie Krystyny, w okolice jeziora Bracciano wyjecha� Aleksander VII. Pierwsze ich spotkanie � nieoficjalne, incognito, odby�o si� w przydro�nym zaje�dzie.

Do Rzymu wjecha�a od przedmie�cia Olgiata. Aleksander wys�a� po ni� lektyk� i karet� �wszystko z jasnoniebieskiego aksamitu, ze wspania�ymi ozdobami ze srebra, wn�trze r�wnie� wyk�adane srebrem�. Kr�lowa natomiast, ubrana by�a tradycyjnie w spodnie, cho� wyszywane z�otem i w kapeluszu z pi�rami. Wprowadzona przez kardyna��w, przy d�wi�kach �Te Deum� wkroczy�a do bazyliki �w. Piotra. Uroczysto�� trwa�a do p�nego wieczora. Wzbogacona o pokazy pirotechniczne z herbami monarchii i papie�a. Wszystkich szczeg��w uroczysto�ci dopilnowa� osobi�cie sam papie�. Dba� o to, aby nie pomin�� �niczego, co mog�oby to przyj�cie uczyni� wspania�ym i r�wnym triumfom rzymskim. A on sam ze swym majestatycznym obliczem sprawia, �e wszystko naoko�o dr�y�. Jak�e mog�o by� inaczej, skoro Aleksander VII znany by� ze szczeg�lnej dba�o�ci o estetyk� i przepych wok� siebie. �Papie� wymaga niezwyk�ego wyrafinowania we wszystkich rzeczach, zw�aszcza dotycz�cych po�ywienia i stroju. Lubi szaty z wszystkimi ozdobami, kt�re mog� doda� mu urody. Kiedy wyje�d�a na wie�, wk�ada str�j z ma�ymi guzikami z diament�w� � tak opisywa� Aleksandra VII jeden z kardyna��w.

I tak rozpocz�a si� druga cz�� �ycia Krystyny Aleksandry Kr�lowej Szwed�w, Got�w i Wandal�w. Prawie 34 lata, jakie sp�dzi�a w Rzymie, wliczaj�c w to kilka d�ugich podr�y zagranicznych, by�y okresem trudnym dla Stolicy Apostolskiej. Z plan�w przej�cia Szwecji na katolicyzm nic nie wysz�o. Pa�ac kr�lowej w Wiecznym Mie�cie stanowi� nie tylko centrum intelektualne Europy, ale tak�e przysparza� papieskim gospodarzom wielu k�opot�w moralnych i w znacznym stopniu obci��a� kosztami skarb papieski. Z �k�opotliwym� go�ciem musieli dawa� sobie rad� Aleksander VII i trzech jego nast�pc�w: Klemens IX, Klemens X i Innocenty XI. Nie by�a jednak Kr�low� biedn�. W akcie abdykacji zagwarantowano jej wprawdzie zachowanie tytu�u i odpowiednie fundusze na utrzymanie, te jednak jak zwykle przychodzi�y z op�nieniem, cz�sto po wielu interwencjach. Skarbiec papieski musia� s�u�y� �pomoc��. Kr�lowa wydawa�a zbyt wiele, nawet jak na po��czone �r�d�o dochod�w: papiesko � szwedzkie. Ogromne sumy kosztowa�y ja ksi��ki, dzie�a sztuki, a zw�aszcza podarunki dla przyjaci�, go�ci i rzesze kochank�w obu p�ci.

Do ko�ca w �adnym dokumencie, nie wyja�niono zagadki p�ci Kr�lowej. Czy by�a transwestytk�? Trudno da� jednoznaczna odpowied�. Skandale obyczajowe wywo�ywa�a wsz�dzie, gdzie si� pojawia�a.

Z biegiem lat natura Krystyny stawa�a si� coraz bardziej kobieca. Feminizowa�a si�. Od czas�w dzieci�stwa, kiedy cz�sto dzieli�a si� swoim pragnieniem �stania si� m�czyzn�, up�yn�o sporo lat i cechy kobiece zacz�y dominowa�. Sposoby zachowa� Kr�lowej, a zw�aszcza relacje wielu �wiadk�w sk�aniaj� ku tezie, �e by�a ona �osobnikiem� dwup�ciowym, obojnakiem. Tajemnica jej p�ci wzbudza�a zainteresowanie wielu. Tajemnica budowy jej cia�a, tak jak 100 lat wcze�niej El�biety I kr�lowej Anglii � by�a zagadk�.

Fizycznie i uczuciowo oddawa�a si� zar�wno m�czyznom jak i kobietom. Przy tym by�a na ca�ym ciele nadmiernie ow�osiona. Zarostu by�o tak du�o, �e i m�czyzna czu�by si� z tym darem natury nieco nieswojo.

Doszukiwano si� r�nych przyczyn jej bogactwa uw�osienia. Co bardziej �wiatli w medycynie, wskazywali na dominuj�c� funkcj� hormon�w m�skich. Inni wywodzili jej genetyczne pochodzenie, od p�nocnych plemion barbarzy�skich. Jako przyk�ad anomalii przywo�ywano legendy z czas�w Karola Wielkiego, kt�rego w armii walczy�o plemi�, kt�rego przedstawiciele mieli ow�osione plecy. W �wczesnej Europie by� to przypadek niezwyk�ej rzadko�ci. Jeszcze inni t�umaczyli ow�osienie Kr�lowej anomali� rozwojow�, polegaj�ca na zachowaniu dzieci�cego ow�osienia, kt�re po urodzeniu ma ka�de dziecko, a kt�re u naszej bohaterki, nie tak jak u wszystkich, pozosta�o, zmieniaj�c przy tym struktur� w�os�w i ich dojrza�o��.

Goszczona by�a przez dwory europejskie z tak� sam� wystawno�ci� jak przez papie�a.

W 1657 roku, p[przebywa�a go�cinnie u Kr�la Francji Ludwika XIV w Fontainebleau. W licznej jej �wicie zawsze by�o kilku przynajmniej kochank�w i kochanek. Tajemnice alkowy Krystyny poznajemy z relacji jej biografki, damy dworu jednocze�nie, ksi�niczki Murat. W Fontainebleau, z ca�� pewno�ci� kochankiem Kr�lowej by� niejaki Monaldesch. Kiedy w wyniku intryg dworskich dotar� do Krystyny anonim oskar�aj�cy kochanka o zdrad�. Kr�lowa natychmiast przeszuka�a jego rzeczy. Dowod�w prawdy znalaz�a a� nadto. By�y to g��wnie jego listy do pi�knej kochanki, pozostawionej we W�oszech. Zapewne wybaczy�aby wiaro�omcy wiele � sama przecie� ��wi�ta� nie by�a. W listach jednak pe�no by�o opis�w, jakie to obrzydzenie wzbudza�a w Manaldechim, g��wnie jej �u�omno�ci� i �dziwne cia�o�. Kr�lowa wyda�a na zdrajc� wyrok. Zabi�a kochanka, korzystaj�c z pomocy innego dworzanina � Santinellego. Ten zreszt� te� trafi� do �o�a pani Wandal�w.

W jednym z list�w do Santinellego tak sama pisze o tym wydarzeniu: �Przysy�am ci markizie opis �mierci Manaldeschiego, kt�ry zdradzi� mnie i chcia�, bym uwierzy�a, �e ty jeste� zdrajc�. P�niej ostatecznie umieraj�c, uzna� sw� zbrodni� i po�wiadczy� nasz� niewinno��, wskazuj�c, �e wymy�li� wszystkie swe gwa�towne oskar�enia, aby nas zrujnowa�. Nie pr�buj przed nikim usprawiedliwia� mojego post�powania. Nie musz� pod nikim zdawa� sprawy jak tylko przed Bogiem, kt�ry by mnie ukara�, gdybym przebaczy�a zdrajcy. Wiem, w swoim sumieniu, �e post�powa�am zgodnie z Boska i ludzk� sprawiedliwo�ci�.

Z Santinellim, korespondowa�a cz�sto i d�ugo. Jeszcze rok po wsp�lnej zbrodni, s�a�a do niego listy do Wiednia, pe�ne zazdro�ci i nawo�ywa�, aby powr�ci� natychmiast i by� �blisko mej osoby�.

Grzechy Kr�lowej razi�y nawet najbardziej wyrozumia�ych ludzi tamtej epoki. Niemniej Kr�lowa cieszy�a si� ogromn� sympati� mieszka�c�w Rzymu. Nie by�o spraw � z wyj�tkiem jednej, kt�re dzieli�y je od miasta. Kr�lowa ��czy�y wi�zy przyja�ni z papie�em Aleksandrem VII i jego nast�pcami. Wielu doszukiwa�o si� przyczyn tego niezrozumia�ego zwi�zku. Dlaczego �wiatli papie�e tamtej doby nie tylko tolerowali �wyst�pki� Krystyny, ale nawet patrzyli na ni� z sympati�? Gdyby mnie by�a niedawno, co nawr�cona katoliczk�. Ko�ci� z pewno�ci� ob�o�y�by ja swymi karami, mo�e nawet ekskomunikowa�. W takiej sytuacji niezbyt dobrze przedstawia�y si� plany Ko�cio�a odzyskania dla wiary Kr�lestwa Szwecji. Odznacza�oby to wreszcie przyznanie si� do b��du, przyj�cia Krystyny na �ono Ko�cio�a katolickiego. I na koniec � Ko�ci� zawsze czu� szczeg�lna s�abo�� do grzesznik�w. Ich nawr�cenie fascynowa�o.

Papie� mia� z Krystyna coraz wi�cej k�opot�w. Je�eli nawet jej grzeszne �ycie, nie robi�o na dworze papieskim zbyt wielkiego wra�enia, to jak zwykle w takich razach, problemem sta�y si� pieni�dze. Szwecja zaprzesta�a przysy�a� swojej monarchini nale�ne jej wynagrodzenie. D�ugi narasta�y. Papie� zdecydowa� si� pokry� deficyt i pom�c Kr�lowej, przekazuj�c jej rent� w wysoko�ci 12 tysi�cy skud�w. Pisa�a do kardyna�a Azzoliniego, �e �te 12 tysi�cy scudi, kt�re da� mi papie� by�y jedyn� plama na mym �yciu. Przyjmowa�am je zawsze z r�ki Bo�ej jako najwi�ksze upokorzenie, za pomoc�, kt�rego m�g� poni�y� moj� dum�.

Gdy jednak papie� zdecydowa� si� zaprzesta� przesy�ania pieni�dzy Kr�lowej, w tym samym li�cie pisa�a do przyjaciela: �Teraz wiem, �e B�g obdarzy� mnie sw� �ask�, poniewa� zechcia� zabra� ode mnie scudi�. Przekazywa�a podzi�kowania dla papie�a i kardyna�a Cybo � odpowiedzialnego za sprawy finans�w Ko�cio�a � �za wielka �ask�, jak� mi uczyni� likwiduj�c to zobowi�zanie�.

Najwi�cej emocji wywo�a�a jednak sprawa eksterytorialno�ci jej rzymskiej rezydencji. Wedle relacji, jakie nap�ywa�y do papie�a, �r�ne niepo��dane elementy korzysta�y z tego, �e nie obowi�zywa�o tu prawo rzymskie�. W efekcie papie� zdecydowa� si� cofn�� i ten przywilej. Zachowa�y si� w archiwach watyka�skich jej listy i adnotacje na nich, w sprawie eksterytorialno�ci. Po decyzji papie�a Krystyna przes�a�a list nie tylko zgadzaj�cy si� z wol� Ojca �wi�tego, ale zawieraj�cy nawet podzi�kowania za ten �gest�. Na li�cie czytelna jest anonimowa adnotacja ��tak ma�o szacunku dla papie�a�. Ca�a sprawa wywo�a�a wielk� burz� w mie�cie. Kr��y�y r�ne pisma, poufne gazetki pot�piaj�ce Krystyn�. Pojawia�y si� jednak i takie, kt�re stawa�y w jej obronie.

Wychwalano przy tym Kr�low� za jej umi�owanie pokoju i odwag�, z jaka broni�a przed rzymska inkwizycj� praw heretyk�w. Przypominano, �e wys�a�a ambasador�w, aby nalegali na zako�czenie wojny trzydziestoletniej i podpisali pok�j Westfalski. Przypomina�y, �e nuncjusz papieski sprzeciwia� si� zawarciu tego pokoju, a sam papie� nawet go pot�pi�.

Znany jest te� polski epizod w �yciu Krystyny Aleksandry. Zachowa� si� jej list do kr�la Jana III Sobieskiego, po bitwie pod Wiedniem, z gratulacjami za zwyci�stwo, ale i z pro�ba o lito�� dla nieprzyjaci�. W li�cie tym czytamy miedzy innymi: �Nie posiadam ju� �adnego Kr�lestwa tego �wiata. My�la�am, �e b�d� mog�a nikomu nie zazdro�ci�, ale Wasza Kr�lewska Mo�� udowodni� mi, �e jestem do tego zdolna. Zazdroszcz� Wam Panie pi�knego tytu�u Wyzwoliciela Chrze�cija�stwa i przyjemno�ci obdarowania �yciem i wolno�ci� wielu nieszcz�liwych ludzi spo�r�d nieprzyjaci� i wrog�w�.

Mo�e, dlatego, �e sama wcze�niej by�a ewangeliczk�, zachowa�a wiele szacunku dla wyznawc�w innych religii. O kilku faktach ju� pisali�my, cho�by przy okazji eksterytorialno�ci jej rzymskiej siedziby, czy te� przytaczaj�c fragmenty listu do Kr�la Jana III Sobieskiego. Kiedy we Francji odwo�ano edykt nantejski, dzieli�a si� z przyjaci�mi, w tym z dygnitarzami Ko�cio�a, obawami, co do s�uszno�ci tego aktu: �Nie mog� cieszy� si� z powodu tej polityki, tak jak mog�am si� cieszy� rzeczami przynosz�cymi korzy�ci naszej religii� Nie chcia�abym mie� na sumieniu tych wszystkich �wi�tokradztw, kt�re ci ludzie przymuszeni do katolicyzmu pope�ni�. �o�nierze wol� raczej zabija�, gwa�ci� i rabowa� ni� przekonywa�. Op�akuj� tych wszystkich, kt�rzy urodzili si� w b��dzie, ale wydaje mi si�, �e zas�uguj� raczej na lito�� ni� na nienawi��. Dzisiejsza Francja jest chorym cz�owiekiem, kt�remu amputowano r�ce i nogi, aby wyleczy� go z choroby, kt�ra przy pewnej cierpliwo�ci i dobroci by�a uleczalna. Jezus Chrystus nie pos�ugiwa� si� takimi metodami, aby nawraca� �wiat�.

Z tego dokumentu, tak jak z wielu innych, oraz relacji na temat Krystyny wynika jedno. Mimo ogromnej ilo�ci grzech�w, niemoralnego prowadzenia si�, odznacza�a si� ona prawdziwym uczuciem religijnym. By�a nawr�cona katoliczka o wielkiej intuicji religijnej. Ta cecha zjedna�a jej najwi�ksz� sympati� w Rzymie i w Europie.

Ostatnie lata, a szczeg�lnie miesi�ce �ycia, by�y dla niej prawdziwa udr�k�. Dotkn�a j� ci�ka choroba. Mia�a duszno�ci, straci�a mow�, robiono jej lewatywy, upuszczano krew, stosowano wiele upokarzaj�cych kuracji. Mia�a wielu lekarzy. Wicekr�l Neapolu przys�a� ich trzech, papie� sprowadzi� doktora z Bolonii. Us�ugi lekarzy ze swoich kraj�w oferowali ambasadorzy Francji i Anglii. Cz�sto odwiedzali ja kardyna�owie. Oczekiwano jej �mierci z troska.

Odnotowano przy tym jeszcze jeden incydent, �wiadcz�cy o obyczajowo�ci epoki. Kiedy ci�ko chora, wyczerpana Krystyna odpoczywa�a w swojej komnacie, towarzysz�ca jej �wita us�ysza�a ha�asy, dochodz�ce z pokoj�w po�o�onych na wy�szych pi�trach. Czym pr�dzej pospieszono tam, aby zapewni� spok�j Kr�lowej. Kiedy znaleziono zamkni�te drzwi, wywa�ono je: �Wchodz�c do komnaty, stra�nicy znale�li monsignora Vaini z Signor� Angel� Giorgini w ��ku, dope�niaj�cych �wi�tego ma��e�stwa. Stra�nicy mieli zamiar wyrzuci� go przez okno, ale Monsignore Vaini, boj�c si� o swoje �ycie, ofiarowa� im 3000 scudi za nie i za milczenie o ca�ej sprawie. Pani Giorgini ofiarowa�a jeszcze 1000 scudi i wiele klejnot�w, kt�re mia�a przy sobie�. Niecnego kap�ana � monsignore Vaini � kaza� zwolni� kardyna� Azzolini.

Denio Azzolini nale�a� do czo�owych purpurat�w w Kurii. By� jednym z najbardziej wp�ywowych wsp�pracownik�w papie�y. Z pocz�tku zosta� oddelegowany do �opieki� nad sprawami Krystyny. P�niej mi�dzy innymi narodzi�a si� prawdziwa przyja�� i wi�. Kardyna� zosta� ostatecznie kochankiem Kr�lowej. By� jednak kochankiem wiernym i szczerze jej oddanym. By� tym m�czyzn�, kt�ry stawa� stale w jej obronie. Dzi�ki mi�o�ci do niej, nie razi�y go u�omno�ci natury kobiecej. Pod jego wp�ywem Kr�lowa przechodzi�a proces �feminizacji� � stawa�a si� bardziej kobieca. Kardyna� zosta� jej g��wnym spadkobierc�, a papie� egzekutorem testamentu. Ojciec �wi�ty otrzyma� zreszt� pi�kny dar w postaci statui Zbawiciela, d�uta Berniniego. Bernini � przyjaciel Krystyny zostawi� w Rzymie inne dzie�o � s�ynn� Kolumnad� wok� placu �wi�tego Piotra.

Krystyna Aleksandra, Kr�lowa Szwed�w, Got�w i Wandal�w, �rankiem 19 kwietnia 1689 roku, kiedy od d�u�szego ju� czasu wypoczywa�a, le��c na prawym boku bez ruchu, bez najmniejszego skrzywienia, chcia�oby si� powiedzie� z niezwyk�ym spokojem, odesz�a, aby cieszy� si� niebem�. Papie�, �by uhonorowa� w�adczyni�, kt�ra tyle s�awy przysporzy�a �wi�temu Ko�cio�owi�, kaza� pochowa� ja w bazylice �w. Piotra. Do tej pory taki zaszczyt spotka� jedynie siedem kobiet. W intencji jej duszy polecono odprawi� dwadzie�cia tysi�cy mszy i rozdawa� ja�mu�n� ubogim. Kardyna� Denio Azzolini prze�y� ukochan� zaledwie o dwa miesi�ce.

Los jednej z najbardziej popularnych monarchi� Polski, Marysie�ki Sobieskiej, zwi�za� j� z Watykanem. Co ta ambitna, przywyk�a dopina� swego, a przy tym pi�kna, zawsze dba�a o siebie i umiej�tnie operuj�ca swym seksapilem kobieta robi�a nad Tybrem? Cho� zna�a j�zyk polski tak dobrze, jak francuski, w kt�rym wzrasta�a, to �acina i w�oski by�y jej zupe�nie obce. Z papie�ami rozmawia� musia�a zawsze przy pomocy t�umacza. A jednak przyj�a zaproszenie Innocentego XII i osiedli�a si� w Rzymie. Towarzyszy�a tez niemal ca�emu pontyfikatowi Klemensa XI. Zanim dojdziemy do tego jak Maria Kazimiera sta�a si� jedn� z niezwyk�ych kobiet Watykanu, przypomnijmy jednak jej wcze�niejsze dzieje. Maria Kazimiera d�Arquien urodzi�a si� 28 czerwca 1641 roku, w Nevers we Francji. Jej r�d, cho� zubo�a�y, wywodzi� si� od Chlodwiga, Karola Wielkiego, Hugona Capet oraz �w. Ludwika. Pierwszy raz do Polski trafi�a jako czteroletnia dziewczynka w orszaku kr�lowej Marii Gonzagi, kt�ra na polskim tronie przybra�a imiona Ludwiki Marii. �ona W�adys�awa IV, a p�niej Jana Kazimierza, by�a matka chrzestn� Marii Kazimiery d�Arquien. Trzeba jednak doda�, �e wsp�cze�ni podejrzewali j�, �e by�a naturalna matka Marysie�ki, ze zwi�zku z markizem Henrykiem Cinq � Mars.

Maria Kazimiera, cho� oczko w g�owie Ludwiki Marii, za pierwszym razem nie zabawi�a w Polsce d�ugo. Zosta�a odes�ana do Nevers, do klasztornej szko�y urszulanek. Powr�ci�a do Warszawy maj�c dopiero lat 12. By�a �fille d�honneur� kr�lowej. Ju� wtedy cieszy�a oczy m�czyzn sw� urod�. Brunetka o jasnej cerze, �redniego wzrostu i proporcjonalnej budowy cia�a, o du�ych ciemnych oczach i pi�knych w�osach, zniewala�a p�e� brzydk� swym niezwyk�ym wejrzeniem.

Sobieskiego pozna�a maj�c lat 14. By� w�wczas starost� jaworowskim i przyby� na sejm do Warszawy. Z woli Ludwiki Marii po�lubi�a jednak podczaszego koronnego Jana Zamoyskiego � znanego birbanta, utrzymuj�cego znaczny harem kobiet. Obroni� on Zamo�� przed wojskami Karola Gustawa tym zjedna� sobie ogromn� sympati� Ludwiki Marii. Po�lubiona innemu, Marysie�ka prowadzi�a o�ywiona korespondencj� z Sobieskim. A� 24 wrze�nia 1661 roku z�o�yli sobie tajemne �luby w warszawskim ko�ciele Karmelit�w, w czasie, kt�rych zamienili ze sob� pier�cionki. On postanowi� �trwa� w samotno�ci�. Tymczasem wiosna 1662 roku Marysie�ka wyjecha�a do Francji, gdzie przez p�tora roku daremnie wypatrywa�a Sobieskiego. W ko�cu powr�ci�a do m�a. W 1665 roku 38 � letni Zamoyski zmar� na chorob� weneryczn� i ju� nic nie sta�o na przeszkodzie po��czenia si� z Sobieskim. A on w�a�nie zosta� marsza�kiem koronnym. 6 tygodni po �mierci ordynata Zamoyskiego, 13 lub 14 maja, Celadon � jak nazywa�a go Marysie�ka w listach � po�lubi� potajemnie sw� Jutrzenk�. Oficjalne za�lubiny odby�y si� rekordowo szybko, jak na okres �a�oby, w kt�rym pozostawa�a Maria Kazimiera. Ju� 5 lipca m�od� par� po��czy� dozgonnym w�z�em w kaplicy Zamku w Warszawie nuncjusz papieski Antonio Pignatelli, p�niejszy papie� Innocenty XII. Duchowny z w�oskim temperamentem rozgrzesza� wida� gor�c� krew szarmanckiego wojownika i pi�knej Francuzeczki.

Czy� nuncjusz, m�g� wiedzie� w�wczas, �e �w 36 � letni pan m�ody uratuje za 18 lat Europ� przed zalewem poga�stwa? A 24 � letnia pani m�oda, tak lubi�ca pi�kne stroje i klejnoty, umiej�ca zniewala� swego ma��onka urod� i wdzi�kiem, po 31 latach owdowiawszy powt�rnie, skorzysta z jego zaproszenia i osi�dzie w Rzymie? A jednak tak w�a�nie si� sta�o. Gdy zabrak�o koronowanego w 1676 roku ma��onka, kt�ry z dojmuj�c� t�sknot� za �najwdzi�czniejszym cia�eczkiem� Marysie�ki pisa� do niej tak s�awne dzi� listy, Marysie�ka przenios�a si� nad Tybr.

Mo�e trudno w to uwierzy�, ale ta temperamentna kobieta, kt�ra w alkowie tak �askawie obsypywa�a wdzi�kami swych m��w rodz�c Zamoyskiemu trzy c�rki, a Janowi III Sobieskiemu 14 dzieci, by�a osob� szalenie pobo�n�. Nieodrodna c�rka doby Kontrreformacji, uwa�a�a za najwa�niejsz� rzecz zapewnienie sobie zbawienia. Pobo�no�� jej mia�a, wi�c walor praktyczno�ci, by�a rodzajem targu � co� za co�. Dlatego ta despotyczna, kapry�na, chciwa na pieni�dze � jak okre�lali ja wsp�cze�ni jej i p�niejsi historycy polscy, �Wenus Triumfuj�ca� � jak ochrzci� j� w biografii Tadeusz Boy � �ele�ski, tak cz�sto chodzi�a do ko�cio�a. Bywa�a na nabo�e�stwach rano lub wieczorem, czasem i rano i wieczorem. Chodzi�a, co roku na pasterk�. Zabiera�a do �wi�tyni tak�e dzieci, a zw�aszcza c�rk�. Sz�a z nimi w procesjach. Modli�a si� za zmar�ych, obchodz�c �groby� w �wi�tyniach Warszawy w czasie �wi�t Wielkanocy. Jej pobo�no�� objawia�a si� te� w dziele mi�osierdzia. Biedocie rozdawa�a postna ja�mu�n�. Przed Wielkanoc� szy�a ze swymi dworkami koszule dla biedoty. Ufundowa�a ko�ci� i klasztor Sakramentek w stolicy jako wype�nienie �lubu uczynionego w krakowskiej �wi�tyni Karmelit�w w czasie pochodu Jana III na Wiede�. Sprowadzi�a w 1687 roku do adoracji Naj�wi�tszego Sakramentu, benedyktynki z Francji. Cz�sto bywa�a w ich zakonie, mia�a w nim w�asne pokoje, jada�a tam obiady, nocowa�a, a w czasie wielkich upa��w w lipcu 1693 roku �za�ywa�a�, co dnia u sakramentek wanny. W Marywilu, wzniesionym poza Star� Warszaw�, w latach 1692-1695 zbudowa�a kaplic� Matki Boskiej Zwyci�skiej, na pami�tk� wiede�skiej wiktorii Jana III.

Kiedy nie uda�o si� jej zachowa� tronu dla siebie i nic tez nie wysz�o z pr�b przekazania go jednemu z syn�w � pierworodnemu Jakubowi czy ulubionemu Aleksandrowi, postanowi�a, �e zamieszka w Rzymie. Tylko w Watykanie mog�a cieszy� si� dalej powa�aniem jako polska monarchini, wdowa po tym, kt�ry w wiede�skiej wiktorii przywr�ci� Ko�cio�owi bezpiecze�stwo.

Podj�a t� decyzj� przypuszczalnie jeszcze w czasie sejmu konwokacyjnego. W�wczas to wszcz�a w tajemnicy odpowiednie kroki nad Tybrem. Kiedy zaraz po Wielkanocy 1697 roku Marysie�ka opu�ci�a Warszaw�, �egna� j� zjadliwy pamflet. Nieznany autor podkre�la�, �e kr�lowa ul�y�a swym wyjazdem Ojczy�nie i duszy Jana III. A w usta zmar�ego monarchy wk�ada przestrog�, aby Marysie�ka nie my�la�a ju� nigdy o Warszawie i nie ogl�da�a si� nawet za siebie, gdy� mo�e j� spotka� los �ony biblijnego Lota zamienionej w s�up soli.

Marysie�ka pojecha�a do Gda�ska, gdzie zatrzyma�a si� do czasu wyboru nowego kr�la. O koron� ubiegali si� jej syn Jakub, ksi��� Conti, ksi��� Lotaryngii Karol, ksi��� Badenii Ludwik, ksi��� neuburski, elektor Saksonii Fryderyk August oraz don Livio Odescalchi, bratanek papie�a Innocentego XI � b�ogos�awionego. Don Livio wys�a� swego pos�a Monte Cattiniego na gda�ski dw�r Sobieskiej, by zdoby� jej poparcie w walce o tron. To w�a�nie on nak�ania� Mari� Kazimier�, a�eby po przyje�dzie nad Tybr zamieszka�a w pa�acu don Livia. Propozycja zamieszkania w tym pi�knym pa�acu, po�o�onym naprzeciw ko�cio�a �w. Aposto��w, przypad�a kr�lowej do gustu. Przyj�a, wi�c zaproszenie Odescalchiego, zapewniaj�c zarazem pos��w, �e udzieli mu poparcia, gdyby kandydatura Jakuba upad�a. Kiedy Jakub wycofa� si� w przeddzie� elekcji z walki o tron, popiera�a W�ocha. Obrano jednak Sasa. Wtedy to Marysie�ka powr�ci�a do Warszawy. Dopiero w�wczas odby� si� pogrzeb Jana III Sobieskiego, w kt�rym nie wzi�a udzia�u, bo chorowa�a. W Wilanowie przyj�a Sasa a potem rewizytowa�a go w zamku. Potem zaj�a si� porz�dkowaniem spraw maj�tkowych, wi�kszo�� d�br przekazuj�c synom. Podj�a te� przygotowania do wyjazdu do Rzymu. Wyst�pi�a o uzyskanie formalnego pozwolenia Rzeczypospolitej na jej pobyt w Watykanie przez �dwa lata�. Motywowa�a to tym, �e jej zamiarem by�o uczestniczenie w uroczysto�ciach jubileuszu 1700 roku. Chcia�a opu�ci� Polsk�, nie trac�c praw do swego maj�tku ani innych przywilej�w. Pozwolenie takie otrzyma�a.

W podr� wyruszy�a 2 pa�dziernika 1698 roku. �egna�o j� � wiemy to z dariusza ks. Antonio Bassaniego wydanego dwa lata p�niej w Rzymie jako �Viaggio a Roma stella Sua Reale Mta di Maria Cisimira, Regina di Polonia, vedova dell�iniwitissimo Giovanni III� � b�ogos�awie�stwo uzyskane w jaworowskim ko�ciele Ojc�w Dominikan�w. Kr�lowa podr�owa�a z ogromnym orszakiem. Z takim w�a�nie po pi�ciu miesi�cach podr�y wjecha�a triumfalnie do Stolicy Apostolskiej. �Jako kr�lowa i jak kr�lowa� � jak napisze polski jej biograf Micha� Komaszy�ski. Orszak Marysie�ki liczy� ponad 300 os�b. Jecha�a wraz z wnuczk�, swoja imienniczk� i s�dziwym ojcem, kardyna�em d�Arquien. Towarzyszy� jej pose� elektora Bawarii, Pompejo Scarlatti, kt�ry pozostanie w Rzymie na jej s�u�bie.

Orszak kierowa� si� przez Wysock � ulubion� rezydencj� Marysie�ki, �a�cut, Krak�w. 29 pa�dziernika opu�ci� granice Rzeczypospolitej. W przeje�dzie przez cesarski �l�sk towarzyszyli kr�lowej jej trzej synowie. Przez Racib�rz, Opaw�, O�omuniec, droga wiod�a do Wiednia. Tu Marysie�ka po�egna�a si� z synami. Potem przez Salzburg, Insbruck, Trydent, Rzeczpospolit� Weneck� � a wi�c Weron�, Viacenz�, Padw� i Wenecj�, dotar�a wraz ze swym orszakiem 9 lutego 1699 roku do granic Pastwa Ko�cielnego. Nad Padem w imieniu Innocentego XII powita� j� nuncjusz Zondadari, kt�ry towarzyszy� polskiej monarchini do samego Rzymu. A by� to i�cie triumfalny poch�d.

We w�oskich miastach, s�aw� Jana III Sobieskiego, obro�cy chrze�cija�stwa przed Turkami uwa�ano za s�aw� Ko�cio�a, a pami�� wielkiego monarchy czczono w rozlicznych utworach. Marysie�k� przyjmowano jako �wdow� po niezwyci�onym Janem Trzecim�. W�adze miejskie, dostojnicy ko�cielni oraz arystokracja prze�cigali si� w podejmowaniu znakomitego go�cia ucztami i zabawami.

Podr� przeci�ga�a si� w�a�nie z tego powodu. W ko�cu kr�lowa dotar�a do Rzymu 23 marca. Zachowuj�c incognito, uda�a si� do domu barona Jana Baptysty Scarlattiego � dyplomaty Maksymiliana Emanuela. Przez ca�y nast�pny dzie� odpoczywa�a, a przed zapadni�ciem nocy przenios�a si� do rezydencji don Livia Odescalchi, gdzie jeszcze niedawno zamieszkiwa�a s�ynna kr�lowa Szwecji Krystyna. Znajdowa�o si� tu mn�stwo bezcennych dzie� sztuki; obrazy starych mistrz�w, gobeliny i rze�by antyczne. Wiele z nich z nich zakupi� don Livio przed jej �mierci� 10 lat wcze�niej.

Marysie�ka by�a w Watykanie osoba wyczekiwan�. Ju� w trzy dni p�niej Innocenty XII przyj�� kr�low� na prywatnej audiencji. Przyjecha�a trzema karocami don Livia. Zgodnie ze zwyczajem pozostawi�a w przedpokoju r�kawiczki i wachlarz. Uca�owawszy stop� i r�k� Ojca �wi�tego, usiad�a po prawej jego stronie. Rozmawiali ze sob� ponad p� godziny za pomoc� t�umacza w osobie ksi�dza Kurdwanowskiego. Innocenty XII bardzo �askawie odnosi� si� do polskiej monarchini. Rozrzewni� si�, gdy wspomina� swe m�ode lata, kt�re sp�dzi� w Warszawie. Dobrze pami�ta� tez �lub,, jaki po��czy� Mari� Kazimier� z marsza�kiem wielkim koronnym Sobieskim. M�wi� d�ugo o Janie III, chwal�c jego czyny i zas�ugi dla Watykanu i chrze�cija�skiej Europy. Na zako�czenie audiencji przyprowadzono przed oblicze papie�a kr�lewska wnuczk�. Papie� udzieli� kr�lowej i jej wnuczce b�ogos�awie�stwa, �ycz�c r�wnocze�nie jak najszcz�liwszego pobytu w Rzymie.

Zanim nast�pi� triumfalny wjazd polskiej monarchini do Watykanu, Marysie�ka odda�a si� pobo�nym praktykom. Przyby�a tu w czasie Wielkiego Postu. W Wielkim Tygodniu uczestniczy�a we wszystkich mod�ach w bazylice �w. Piotra. W swej rezydencji umy�a nogi trzynastu ubogim, a potem s�u�y�a im przy obiedzie. T� pobo�no�ci� wprawi�a w zachwyt Rzymian i zyska�a sobie uznanie Stolicy Apostolskiej. W pierwszy dzie� �wi�t Wielkiej Nocy, po b�ogos�awie�stwie Innocentego XII, podejmowa� ja dw�r papieski.

Jeszcze nie zd��y�a si� dobrze rozgo�ci�, a ju� wi�kszo�� czasu po�wi�ca�a na odwiedzaniu tak licznych w Rzymie ko�cio��w. Duchowie�stwo przyjmowa�o j� u bram �wi�ty� w�r�d bicia dzwon�w. Gdy orszak jej przeje�d�a� ulicami, Rzymianie witali j� oklaskami. �To tu potrzeba mieszka�, gdzie umie si� �y� i oddawa� nale�ne honory� � pisa�a ukontentowana licznymi honorami.

Trzy miesi�ce po przybyciu do Rzymu, odby� si� w ko�cu uroczysty wjazd kr�lowej Polski do pa�acu kwirynalskiego. Tyle czasu poch�on�o uszycie liberii dla s�u�by oraz inne przygotowania. 21 czerwca 1699 roku wyruszy� z pa�acu odescalchich d�ugi sznur karoc. Na placu kwirynalskim wojsko papieskie prezentowa�o bro�. A potem ksi��� Poli wi�d� Kr�low� po stopniach do Sali audiencyjnej. W Sali tronowej czeka� na polska monarchinie papie� Innocenty XII. Maria Kazimiera wkroczy�a przed jego oblicze z rozpuszczonym trenem. Rozmawiali ze sob�, jak i za pierwszym razem, za po�rednictwem kanonika Kurdwanowskiego. Po sko�czonej audiencji wprowadzono do Sali ca�y orszak kr�lowej, a Innocenty XII pob�ogos�awi� go. Potem s�u�ba papieska poda�a napoje ch�odz�ce. Z pa�acu kwirynalskiego Marysie�ka uda�a si� do bazyliki �w. Piotra, aby pomodli� si� u grobu Aposto��w. Odt�d zacz�o si� dla niej codzienne �ycie w Rzymie.

Dw�r kr�lowej, licz�cy blisko 260 ludzi, sk�ada� si� z Polak�w i dobranych w Rzymie W�och�w. W jego bramie sta�a zawsze honorowa warta z�o�ona z 12 �o�nierzy z oficerem. Gdy jecha�a przez miasto, pow�z jej otaczali gwardzi�ci na koniach. Pajukowie � ubrana z turecka gwardia Jana III � kroczy�a pieszo w czasie uroczystych wjazd�w. Na s�u�bie Marysie�ki znale�li si� te� z czasem Szwajcarzy. Jej dw�r by�, wi�c pod tym wzgl�dem podobny do papieskiego. Jego utrzymanie by�o bardzo kosztowne. Codziennie poch�ania�o a� 1000 skud�w. Dlatego trzy lata p�niej oba dwory � Marii Kazimiery i jej ojca, kardyna�a d�Arquien liczy�y ju� tylko 160 os�b. Trzeba by�o oszcz�dza�.

Marysie�ka bardzo dba�a o ceremonia�. Nie chcia�a dopu�ci� do takiej sytuacji, w jakiej znalaz�a si� kiedy� kr�lowa Krystyna. Ta nigdy nie zgadza�a si� na �adne ust�pstwa i ��da�a od kardyna��w, by, gdy przeje�d�a�a przez miasto, zatrzymywali przed ni� swe powozy. W rezultacie kardyna�owie uciekali przed szweck� kr�low�. Polska monarchini uzna�a, �e korona jej z g�owy nie spadnie i gdy kardyna�owie zatrzymali przed ni� sw�j pojazd, ona czyni�a to samo.

O ile wobec purpurat�w ko�cielnych by�a �askawa, to wobec cywilnego korpusu dyplomatycznego Watykanu nie posz�a na �adne ust�pstwa. W jej obecno�ci, tak, jak i kiedy� w obecno�ci kr�lowej Krystyny, ambasadorowie mieli prawo zasiada� jedynie na taborecie. Marzy�o im si� krzes�o z oparciem, ale Marysie�ka zas�ania�a si� listem z Rzeczypospolitej, nakazuj�cym jej wystrzegania si� wszystkiego, co przynios�oby ujm� kr�lowym polskim.

Zaszczyt�w Marysie�ce nie by�o nigdy do��. Najlepiej �wiadczy� o tym skandal, jaki wybuch� tu� przed uroczysto�ci� otwarcia Wielkiego Jubileuszu Roku 1700. 24 grudnia inicjowa�a go ceremonia otwarcia �Drzwi �wi�tych� w bazylice �w. Piiotra. Dla znamienitych widz�w zbudowano naprzeciw ko�cio�a specjalne trybuny. Lo�a kr�lowej Polski przewy�sza�a znacznie wszystkie pozosta�e, na co szczeg�lnie oburzyli si� przedstawiciele Wiednia i Wenecji. Siedz�c na fotelu, polska monarchini mia�aby stopy ponad g�owami ambasador�w oraz ich ma��onek. Skandal za�egnano po usilnych naleganiach dyplomat�w i lo�e ambasadorskie zosta�y podniesione, ust�puj�c tylko o kilkana�cie centymetr�w lo�y kr�lowej. Ale na tym nie koniec demonstracji si�y. Przed fotelem Marysie�ki roz�cielono dywan. Zanim, wi�c zacz�y si� uroczysto�ci, pod stopami ambasador�w cesarza i Rzeczypospolitej Weneckiej musia� pojawi� si� podobny. A mocno ju� podstarza�y papie� Innocenty XII obserwowa� z rozbawieniem t� dyplomatyczna potyczk�, ca�ym sercem b�d�c przy nadal pi�knej i bardzo dumnej Marysie�ce.

Kiedy Innocenty zacz�� zapada� coraz bardziej na zdrowiu, rola Marysie�ki w Watykanie jeszcze si� umocni�a. Polska monarchini pozostawa�a w dobrych stosunkach z ksi���tami Ko�cio�a, a zw�aszcza z Ottobonim � kardyna�em protektorem Francji, posiadaj�cym du�e wp�ywy w Stolicy Apostolskiej. ��czy�a j� z nim wielka za�y�o��, podobnie jak w serdecznych kontaktach pozostawa�a z kardyna�ami Sacripante i Spinol�. Kardyna� Ottoboni � by� siostrze�cem poprzedniego papie�a, Aleksandra VIII. Uwa�ano, �e Marysie�ka, mo�e odegra� pewn� role w obiorze nowego papie�a. I s�usznie. ��dna w�adzy � cho�by tylko zakulisowej � polska monarchini aktywnie w��czy�a si� w polityczne knowania.

Cho� Innocenty XII zmar� dopiero 23 wrze�nia 1700 roku, to ju� na pocz�tku tego roku Marysie�ka opowiedzia�a si� g�o�no za wyniesieniem na tron papieski kardyna�a Pallavaciniego. Przeprowadza�a w tym celu wiele rozm�w z kardyna�ami, w tym z Ottobonim, montuj�c koalicj� dla jego poparcia. Jednak postawi�a na z�ego konia. W po�owie lutego �papabiki� dotkni�ty apopleksj�, po dw�ch dniach wyzion�� ducha. Francja liczy�a za� na pomoc w obiorze papie�a jej sprzyjaj�cego g�osem s�dziwego kardyna�a d�Arquien. Wbrew jednak zamierzeniom Wersalu konklawe wybra�o papie�em kardyna�a Giovanniego Francesco Albaniego. Przybra� on imi� Klemensa XI. Na jego d�ugi pontyfikat � trwaj�cy ponad dwadzie�cia lat � przypad� prawie ca�y pobyt kr�lowej Polski nad Tybrem.

Klemens XI uczyni� Mari� Kazimier� centraln� postaci� w czasie swojej ceremonii obj�cia bazyliki latera�skiej. Uczestniczy�a w niej, siedz�c na g�ruj�cej nad innymi trybunie. Do chwili pojawienia si� papie�a mia�a na swej nadal pi�knej twarzy mask� z czarnego aksamitu. Zdj�a j� dopiero w�wczas, gdy nadszed� Klemens XI. Na cze�� udzia�u kr�lowej w tej uroczysto�ci senat Wiecznego Miasta postanowi� ustawi� na Kapitolu jej popiersie z tablic� pami�tkow� podnosz�c� chwa�� tej, �kt�ra zach�ci�a swego kr�lewskiego ma��onka do oswobodzenia Wiednia i ocalenia chrze�cija�stwa�.

Nowy papie� okazywa� pi�knej Marysie�ce wiele wzgl�d�w. Przyjmowa� j� cz�sto u siebie, a nawet � co by�o szczeg�lnym gestem � odwiedzi� kilka razy jej rezydencj�. W kronikach Rzymu szczeg�lnie barwne odbicie znalaz�a wizyta, jak� Klemens XI z�o�y� w pa�acu Odescalchi w dzie� Wniebowst�pienia 1701 roku. Odwiedziny zapowiedzia� jego przedstawiciel przynosz�c kr�lowej p�misek wype�niony poziomkami z ogrodu papieskiego. Maria Kazimiera oczekiwa�a dostojnego go�cia w bramie pa�acu. Gdy wysiad� z lektyki, przykl�kn�wszy uca�owa�a jego stop�. Po tym powitaniu Klemensa XI podni�s� kr�low� i uda� si� z ni� do Sali tronowej. Rozmawiali ze sob� ponad godzin�. Potem wesz�a na sal� wnuczka Marysie�ki, c�rka kr�lewicza Jakuba oraz damy dworu. Tak�e i one ca�owa�y z szacunkiem stop� papie�a. S�u�ba zacz�a roznosi� ciasta, konfitury i napoje ch�odz�ce. Gwardia i dworzanie papiescy podj�ci zostali przy du�ych sto�ach rozstawionych w dolnych salach pa�acu. Na koniec kr�lowa odprowadzi�a Klemensa XI do bramy, aby odebra� tam ze swym dworem jeszcze jedno b�ogos�awie�stwo.

O ile Marysie�ka cz�sto widywa�a papie�a, o tyle w tych spotkaniach nigdy nie chcieli wzi�� udzia�u jej przebywaj�cy w Rzymie synowie. Byli tak samo dumni, jak ich matka. Chcieli, by tytu�owa� ich �Jego Majestatami�, a wed�ug ceremonia�u mog�o to by� jedynie, �Jego Wysoko�ci�. �Jego Wysoko�� ich zdaniem by�a zbyt wyg�rowan� cen� za przywilej audiencji papieskiej.

Kr�lowa Marysie�ka chcia�a imponowa� papie�owi i watyka�skim purpuratom. Nie liczy�a si�, wi�c z groszem. Naby�a will� markiza Torresa, na zboczu cudownego wzg�rza Monte Pincio, z przepiekanym widokiem na ca�y Rzym i ogrodami, kt�re zajmowa�y cz�� terenu, gdzie znajdowa�y si� niegdy� s�awne ogrody g�o�nego bogacza i smakosza Lukullusa. Wynaj�a te� w pobli�u od francuskich zakonnik�w z klasztoru Trinita de�Monti kilka dom�w przy Via Felice. W jednym z nich zamieszka� kardyna� d�Arquien. Po przeciwnej stronie zaj�a palazzo Zuccari, w kt�rym na pocz�tku XVII wieku przez ponad p� roku mieszka� Jakub Sobieski, ojciec Jana III. Po��czono pa�ac z rezydencj� kardyna�a d�Arquien, przerzuconym nad Via Felice mostkiem, kt�ry otrzyma� nazw� ��uku kr�lowej�. Urz�dzono r�wnie� kaplic� i ma�y dom prowincjonalny dla dziesi�ciu benedyktynek, kt�re Maria Kazimiera sprowadzi�a z Reims. Polska monarchini wybudowa�a te� prywatny teatrzyk oraz wznios�a tzw. tempiett� � rodzaj okaza�ego ganku u wej�cia do pa�acu. Wynaj�a will� poza miastem, by sp�dza� w niej upalne lato. Dyplomat�w i kardyna��w przyjmowa�a na oficjalnych audiencjach w pa�acu don Livia, w jego Sali tronowej.

Maria Kazimiera prowadzi�a si� w Watykanie dobrze. Poza jedna spraw�. By�a nami�tn� hazardzistk�. Przy jej stolikach karcianych spotyka�o si� najbardziej beztroskie towarzystwo Wiecznego Miasta, w�r�d kt�rego nie brakowa�o i kardyna��w. Nie podoba�o si� to papie�owi. Napomina� kardyna��w (ci, dla zachowania incognito do gry zak�adali maski), jednak pa�ac Marii Kazimiery pomija� taktownym milczeniem.

Kardyna� d�Arquien, s�dziwy ojciec Marysie�ki, (gdy przybyli do Rzymu mia� 97 lat), nale�a� do tych, kt�rzy wzbudzali najwi�kszy gniew papie�a. Nadal � jak w czasach m�odo�ci i wieku dojrza�ego � lubi� sp�dza� czas w gronie m�odych i urodziwych kobiet, zaleca� si� do dw�rek c�rki, lubowa� si� w balach i biesiadach. W�r�d zamieszkuj�cych Rzym purpurat�w, wielu by�o dalekich od �wi�to�ci, ale w przeciwie�stwie do nich kardyna� d�Arquien nie dba� wcale o zachowanie pozor�w. Oddawa� si� nami�tnie hazardowi.

Marysie�ka wp�ywa�a na �ycie kulturalne Watykanu. Co roku urz�dza�a serenady w wybudowanym specjalnie dla koncert�w tempietto. Ta z roku 1712 by�a szczeg�lnie wa�na � przygotowana zosta�a bowiem na pami�tk� odsieczy wiede�skiej, a u�wietni�a j� kompozycja Domenika Scarlattiego � nadwornego kompozytora Jej Majestatu. Wielkim powodzeniem cieszy� si� te� teatr Marysie�ki, kt�rego animatorem sta� si� Aleksander.

Klemens XI lubi� Marysie�k�. Mia� do tej de facto zdetronizowanej kr�lowej Polski wielka s�abo��. Kiedy wi�c August II kaza� w 1704 roku porwa� i uwi�zi� w twierdzy Pleissenburg Jakuba i Konstantego Sobieskich, papie� nie tylko przys�a� do pa�acu Zuccari kardyna�a Sacripanti z wyrazami ubolewania, ale pchn�� tak�e kuriera z listem do Augusta II. Domaga� si� w nim uwolnienia kr�lewicz�w przez wzgl�d na Jana III wybawc� Wiednia oraz kr�low�, kt�ra sw� pobo�no�ci� buduje ca�y dw�r papieski.

Sk�onno�� papie�a ku pi�knej Marysie�ce nie przeszkadza�a mu jednak w prowadzeniu podw�jnej gry. Z jednej strony nie szcz�dzi� Klemens XI �wielkich oznak przyja�ni� kr�lowej Polski, z drugiej za� jednak potajemnie popiera� Sasa, bo August przechodz�c na katolicyzm dla zdobycia korony po Sobieskim zaskarbi� sobie �aski Rzymu. Kiedy wi�c Marysie�ka chcia�a wykorzysta� dzie� �w. Stanis�awa � patrona Polski, do demonstracji przeciw Sasowi, spotka�a si� z nagan� papie�a. W portalu narodowego ko�cio�a Polak�w tradycyjnie zawieszano w tym dniu portrety Klemensa XI i Augusta II Sasa. Tym razem Marysie�ka rozkaza�a w portretu Sasa umie�ci� wizerunek Jana III. Kiedy tak si� sta�o, pose� saski Lagnasco uda� si� niezw�ocznie z protestem do papie�a. Na jego rozkaz portret Wettyna powr�ci� na swoje miejsce. W odpowiedzi Sobieska da�a do zrozumienia g�owie Ko�cio�a, �e czuje si� ura�ona. Ta sprawa sta�a si� pierwsz� z, wielu, kt�re por�ni�y kr�low� Polski i papie�a.

Po elekcji Leszczy�skiego papie� opowiedzia� si� jednak bez wahania za Wettynem, zapewnia� go, �e mo�e liczy� na poparcie, ale zarazem domaga� si� wypuszczenia obu Sobieskich. Mimo zadra�nie� w stosunkach mi�dzy papie�em a kr�low� Polski, Klemens XI przyj�� Marysie�k� na audiencji. Prosi�a go usilnie o nowe interwencje u Sasa i Leopolda I w sprawie swych uwi�zionych syn�w. Pod wra�eniem tych pr�b papie� skierowa� jeszcze kilka pism do Augusta II. Jednak kr�lewicz odzyskali wolno�� dopiero jesieni� 1706 roku i to dzi�ki or�u kr�la Szwecji Karola XIII, nie za� �asce Augusta II, pozostaj�cego g�uchym na ��dania papie�a.

Polityka, co rusz ��czy�a Marysie�k� z Klemensem XI. Elektor Bawarii � m�� c�rki Marysie�ki i Sobieskiego Teresy Kunegundy, walcz�cy po stronie Ludwika XIV � kr�la Francji w wojnie o sukcesj� hiszpa�sk�, dozna� druzgoc�cej kl�ski w bitwie pod Hochstadt 13 sierpnia 1704 roku. Zmuszony by� uchodzi� na zach�d. Przekaza�, wi�c sw� regencje �onie, jednak by ta przyby�a do niego do Brukseli. Jej miejsce zaj�a Marysie�ka, kt�ra zadba�aby o Bawari�, jak i swoje wnuki. Kr�lowa Polski i papie� cz�sto spotykali si� w tej sprawie, co wzbudzi�o podejrzliwo�� akredytowanych w Rzymie dyplomat�w. Pr�bowali oni udaremni� wyjazd kr�lowej z Rzymu. Jednak ona postawi�a na swoim. Przy cichym poparciu papie�a licz�cego na to, �e Marysie�ka b�dzie jego potajemnym pos�em, kr�lowa Polski, wyruszy�a w drog� 14 lutego 1705 roku po�egnawszy si� z Ojcem �wi�tym serdecznie. Jecha�a incognito z ma�ym orszakiem jako polska szlachcianka. Towarzyszy� jej na polecenie papie�a kapitan gwardii papieskiej hrabia Saint � Martin. Klemens XI wyda� te� rozkaz, aby kr�lewska podr�niczk� przyjmowano go�cinnie we wszystkich jego posiad�o�ciach. W Padwie Marysie�ka spotka�a si� ze sw� �Pupusie�ka� � jak od dzieci�stwa nazywa�a Teres� Kunegund� � i usi�owa�a wywi�za� si� z tajnych p[polece� papieskich, prowadz�c o�ywiona korespondencje z cesarzem Austrii Leopoldem I, elektorem bawarskim Maksymilianem Emanuelem, a nawet z jego stronnikami w Bawarii.

Kiedy wr�ci�a do Rzymu, pomaga� zacz�a kardyna�owi de La Tremoille w zabiegach zmierzaj�cych do prze�amania nieprzychylnego stanowiska dworu papieskiego wobec Leszczy�skiego. Zaj�a si� te� nominacj� nowego kardyna�a protektora Rzeczypospolitej � Barberiniego.

Jednak rola jej w Watykanie s�ab�a. Czego dowodem sta�y si� zmiany w ceremoniale. Dot�d kardyna�owie zdejmowali birety przed koronowanymi g�owami. Teraz nowo mianowani kardyna�owie z�o�yli kilka wizyt Sobieskiej, nie zdejmuj�c biret�w. Sobieska broni�a si� przed poni�eniem, zmieniaj�c sw�j ceremonia�. Zdejmuj�cych birety odprowadza�a zgodnie z tradycja do samych drzwi, a zwolennik�w nowego ceremonia�u � tylko do po�owy Sali tronowej. Post�powanie takie wzbudzi�o w�r�d purpurat�w ostatniej promocji du�e niezadowolenie. Sprawa zdejmowania biret�w opar�a si� w 1710 roku o papie�a. Zwolennicy nowego ceremonia�u oznajmili bezpo�rednio papie�owi, �e b�d� zmuszeni zaprzesta� odwiedzania kr�lowej. Marysie�ka odpowiedzia�a na to, �e ch�tnie obejdzie si� bez takich wizyt. Klemens XI uda�, wi�c, �e pot�pia kardyna��w nowej promocji, ale nie czyni� nic dla uporz�dkowania owej dra�liwej dla Marii Kazimiery sprawy. Wtedy to rozgniewana kr�lowa po raz pierwszy postanowi�a opu�ci� Rzym. Rozpocz�a starania o pozwolenie Ludwika XIV na zamieszkanie we Francji.

Sprawa biret�w zbieg�a si� z inn�, tak�e bolesn� dla Marysie�ki. Jej pajukowie wdali si� w b�jk� ze stra�nikami miejskimi, zwanymi zbirami, kt�rych dotkliwie pobili. Klemens XI postanowi� ukara� przyk�adnie winnych, wyp�dzaj�c ich ze Stolicy Apostolskiej. Rozgniewa� si� niezmiernie, kiedy dowiedzia� si�, �e jeden z nich by� ju� wcze�niej zab�jc�, skazanym zaocznie ju� kilka razy. Maria Kazimiera nie bacz�c na to, trzyma�a go na swej s�u�bie. Towarzyszy� jej nawet podczas audiencji w pa�acu papieskim, co wyprowadzi�o ju� ca�kowicie Klemensa XI z r�wnowagi. Sobieska faworyzowa�a pajuka i chc�c wyjedna� dla niego przychylno�� papie�a, zagrozi�a, �e je�li tego nie uczyni, wyjedzie na zawsze z Rzymu. Zabra�a sw�j dw�r i w pe�ni lata 1710 roku opu�ci�a Watykan zamieszkuj�c w Genui, gdzie wynaj�a rezydencj�. Wzajemne stosunki uleg�y och�odzeniu.

Tymczasem w Rzymie nie ustawano w zabiegach nad pogodzeniem kr�lowej Polski z papie�em. Kierowa� nimi kardyna� Ottoboni. Pierwszy do zgody r�k� wyci�gn�� papie�. Ale Sobieska nawet nie uleg�a, gdy Klemens XI zaproponowa� jej zr�cznie spotkanie w rocznic� bitwy wiede�skiej. W tydzie� p�niej uda�a si� jednak do pa�acu papieskiego na audiencje pojednawcz�. Powr�ci�a z niej wielce zadowolona. Jeszcze sp�dzi w Watykanie kilka lat, zanim decyzja o wyje�dzie do Francji dojrzeje ostatecznie w 1714 roku.

Uk�ady z Klemensem XI sta�y si� coraz bardziej zawi�e. W 1711 roku Klemens XI zakaza� Sobieskiej wydawania corocznego balu w karnawale. Kr�lowa � cho� w m�odo�ci bardzo lubi�a ta�ce, teraz wydawa�a bale przede wszystkim dla wnuczki. Nic nie robi�a sobie z zakazu papie�a. Rok p�niej Klemens XI zn�w wyda� zakaz organizowania balu w pa�acu Zuccari i ostrzeg� rzymska arystokracj�, �e sporz�dzi list� uczestnik�w zabawy u kr�lowej Polski� Po takim o�wiadczeniu zjawi�o si� tam zaledwie kilka odwa�nych dam oraz troch� bawi�cych w Rzymie cudzoziemc�w. To towarzyskie fiasko kr�lowej Polski w Watykanie.

Pogorszenie si� stosunk�w Marysie�ki z Klemensem XI mia�o zwi�zek z ulubionym bratankiem papie�a, Hannibalem Albani, kt�ry mianowany zosta� kardyna�em i odby� w niedziel� 12 stycznia 1712 roku tradycyjny wjazd do Wiecznego Miasta. M�ody purpurat otrzymawszy kapelusz kardynalski wybra� si� z wizyta do kr�lowej Polski. By�o publiczna tajemnic�, �e Albani nie zdejmie przed ni� biretu. Zwi�za� si� bowiem z kardyna�ami nowej promocji z zamiarem przewodniczenia im. Kr�lowa wiedzia�a dobrze o wszystkim. Zgodzi�a si� jednak przyj�� go, aby mu da� nauczk�.

Gdy po zako�czonej wizycie Albani powsta� z fotela i czeka� na odprowadzenie go do drzwi, Maria Kazimiera nie ruszy�a si� z tronu. Kr�lowa powiedzia�a do pupilka Klemensa XI, �e z prawdziw� przykro�ci� nie mo�e okaza� ca�ego szacunku jego purpurze. S�owa owe m�wi�a bardzo uprzejmie, ale w g�osie jej brzmia�a r�wnocze�nie monarsza duma. Wielce zmieszany kardyna� Albani z�o�y� g��boki uk�on m�wi�c, �e jego godno�� nie pozwala mu uczyni� nic wi�cej. Uj�� nast�pnie za rami� pierwszego szambelana kr�lowej i opu�ci� z nim komnat�. Po drodze wybuchn�� tysi�cem skarg, by� tak wzburzony, �e zamiast wsi��� do karocy, zaj�� miejsce na ko�le. Dopiero na uwag� szambelana przesiad� si� na ty�.

Obraza kardyna�a Albaniego wywo�a�a sporo zamieszania. Dumna kr�lowa widzia�a w tym zaj�ciu obraz� swego majestatu. Napisa�a obszerny list do Klemensa XI, ale nie otrzyma�a na� odpowiedzi. Sprawa z zakazem urz�dzania balu by�a, wi�c zemst� papie�a na Marii Kazimierze za niezbyt �yczliwe przyj�cie, jakie zgotowa�a jego bratankowi. Nadasana na papie�a, Sobieska przesta�a w odwecie uczestniczy� w uroczysto�ciach procesyjnych oraz innych obrz�dach. Z tego powodu nie wzi�a te� udzia�u wiosn� 1712 roku w uroczysto�ciach kanonizacji czterech �wi�tych.

Dumna i wra�liwa monarchini odczuwa�a z rosn�c� przykro�ci� wszelkie ujemne dla niej zmiany w ceremoniale. Uskar�a�a si� g�o�no, �e otacza si� j� zbyt ma�ym szacunkiem. Kardyna�owie tymczasem coraz bardziej si� rozzuchwalali. Postanowili nie zatrzymywa� przed ni� swoich karoc. W odwecie Marysie�ka przesta�a iluminowa� sw�j pa�ac przy ich uroczystych wjazdach do Rzymu.

20 kwietnia 1713 roku umar� don Livio Odescalchi. Marysie�ka straci�a nie tylko wiernego przyjaciela, ale i jego pa�ac, w kt�rym dot�d oficjalnie przyjmowa�a znamienitych go�ci.

Wojna o ceremonia� prowadzi�a nieuchronnie ku jednemu. Zbli�aj�ca si� do siedemdziesi�tki Marysie�ka, kt�r� opuszcza�o zdrowie i kt�ra z coraz wi�kszym trudem wi�za�a koniec z ko�cem, cho� czyni�a przecie� wszystko, by podtrzyma� wysoko sw� monarsz� pozycj�, nie mog�a sobie pozwoli� na taka utrat� pozycji. Postanowi�a, wi�c definitywnie opu�ci� Watykan.

Klemens XI nie zatrzyma� jej. Udost�pni� Marysie�ce swe galery, w tym tak�e now�, zdobion� w rze�by i bogate z�ocenia, niezaprzeczalnie najpi�kniejsz� z galer na wodach �r�dziemnomorskich. Galera ta posiada�a z ka�dej strony dwadzie�cia siedem poka�nych wiose�, ka�de z nich porusza�o a� sze�ciu ludzi. By� to statek godny kr�lowej Polski.

Przed ostatecznym wyjazdem z Watykanu, w kt�rym sp�dzi�a 15 lat, nast�pi�y po�egnania Marysie�ki z papie�em. Na pocz�tku czerwca Klemens XI przyj�� j� z wnuczk� na audiencji po�egnalnej, wr�czaj�c podarki. Potem, na kilka dni przed opuszczeniem przez nie Rzymu, przyby� po po�udniu na Monte Pincio. Kr�lowa powita�a Ojca �wi�tego u wej�cia do swoich ogrod�w, kl�kaj�c na roz�cielonym chodniku. Papie� wysiad� z lektyki, aby j� podnie��. Po wielu wzajemnych grzeczno�ciach przeszli po Arco della Regina do komnat. Rozmawiali ze sob� p�torej godziny. Nast�pnie Maria Kazimiera przedstawi�a dostojnemu go�ciowi damy swego dworu. Zapad� zmierzch. Po ostatnich po�egnaniach Klemens XI wsiad� do lektyki i oddali� si� przy blasku pochodni. Nie zjawi� si� natomiast w pa�acu Zuccari �aden z kardyna��w. Opowiadano, wi�c, �e kr�lowa wyje�d�a ze Stolicy Apostolskiej bez �adnego �alu. Nie oddawano tu, bowiem nale�nych jej randze honor�w.

Rankiem 16 czerwca Maria Kazimiera opu�ci�a na zawsze Watykan. Pod��y�a do Civitavecchia, gdzie na galerach znajdowa�a si� ju� cz�� jej ludzi i baga�y. Po przybyciu nad morze zamieszka�a w zamku Palo, stanowi�cym do niedawna w�asno�� don Livia. Oczekiwa�a a� reszta dworu za�aduje si� na galery. Zabiera�a ze sob� ponad 150 os�b. 19 czerwca 1714 roku wyruszy�a w podr� do swej ostatniej w �yciu rezydencji. Tu� przed p�noc� galery opu�ci�y port. By� to pierwszy jej w �yciu rejs morski. Podr�owa�a incognito pod nazwiskiem markizy de Quelus. Zatrzyma�a si� w Livorno i Genui. 4 lipca dop�yn�a do Marsylii. Wita� j� z nale�nymi honorami przedstawiciel Wersalu, jej siostrzeniec markiz de Bethune. Zatrzyma�a si� w papieskich posiad�o�ciach pod Avinionem, a potem nurtem Rodanu dotar�a do Lyonu, gdzie zamieszka�a w pa�acu arcybiskupim, w kt�rego murach go�ci�a niegdy� kr�low� Krystyn�. Marysie�ka zn�w pod��a�a jej �ladem. Potem Loar� p�yn�a do rodzinnego Nevers. W ko�cu 18 wrze�nia dotar�a do Blois, gdzie postanowi�a sp�dzi� reszt� dni. Ludwik XIV wyda� zakaz, by nigdy nie pojawi�a si� w Pary�u i Wersalu. Bezskutecznie pisa�a do niego pro�by, w kt�rych m�wi�a: �chc� by� uwa�ana jako prosta wasalka, a nie jak kr�lowa, opuszczaj�c, bowiem Rzym, kr�lestwo swe z�o�y�am u st�p papieskich�.

Ludwik zmar� w 1715 roku. Ona w styczniu 1716 roku, po zarz�dzonym przez lekarza p�ukaniu �o��dka. 2 kwietnia przeniesiono trumn� do ko�cio�a �w. Zbawiciela w Blois, do kaplicy �w. Eustachego. Serce w urnie z�o�ono w miejscowym ko�ciele Jezuit�w. Pozosta�o ono we Francji, lecz przepad�o w czasie Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Trumna z cia�em Marysie�ki spocz�a w warszawskim ko�ciele Kapucyn�w obok Jana III w 1717 roku. Tam spoczywa�o do 1733 roku, kiedy prochy Marysie�ki wraz z prochami Kr�lewskiego m�a przewieziono do Krakowa na Wawel.

Co przez czterdzie�ci lat ��czy�o rzymskiego patrycjusza Eugenio Pacellego, kt�ry jako papie� Pius XII obj�� Piotrowy tron 2 marca 1939 roku, z Franciszk� Lehnert, c�rka bawarskiego ch�opa, kt�ra jako niemiecka mniszka przyj�a imi� Pasqualina? Co wsp�lnego mia� ten wysoki, szczup�y m�czyzna o wielkich ciemnych i b�yszcz�cych oczach, wydatnym nosie, mi�sistych wargach i pi�knych d�oniach, kt�rymi wr�cz fascynowa�, z niedu�� zgrabniutk�, cho� z wiekiem coraz bardziej pulchn�, o regularnych rysach, �adnym nosku i upartym, ostrym nieufnym spojrzeniu kobiet� w habicie?

Tadeusz Breza, polski dyplomata, kt�ry w latach 1955-1958 by� radc� do spraw kulturalnych Ambasady PRL w Rzymie, w notatniku rzymskim, kt�ry opublikowa� potem jako ksi��k� pod tytu�em �Spi�owa Brama�, zapisa� jesieni� 1958 roku, tu� po �mierci Piusa XII: �Kiedy papie� �y� ka�dy wiedzia�, �e problem tej mniszki przy boku papieskim nie nadaje si� do �adnej aluzyjnej kroniki. Z ludzi, kt�rych Pasqualina gorszy�a, nikt nigdy nie interpretowa� ich wzajemnego stosunku w spos�b nieodpowiedni. Po �mierci ludziom si� usta rozwi�za�y i gadali, co im �lina na j�zyk przynios�a�.

Kiedy si� poznali, ona mia�a lat 23, on � 41. Nie rozstawali si� ze sob� a� do �mierci Piusa XII w dniu 9 pa�dziernika 1958 roku. Nawet, kiedy Eugenio Pacelli jako kardyna� na pocz�tku marca 1939 roku bra� udzia� w konklawe, Pasqualina Lehnert towarzyszy�a mu tam, gdzie �adna kobieta przed ni�, ani �adna po niej nie mia�a dot�d wst�pu. Nie odst�powa�a swego kardyna�a na krok. Tak zosta�a jedyn� kobiet� w dziejach Watykanu, kt�r� dopuszczono do tajnych obrad tego zgromadzenia. Jedyn�, kt�ra jako towarzyszka �ycia kap�ana mog�a naocznie cieszy� si� triumfem, jaki przypada� tylko nielicznym ksi�om w blisko dwa tysi�ce lat licz�cych dziejach Ko�cio�a. Powierzony jej opiece Eugenio Pacelli zosta� 259 papie�em. �Habemus papam!� w ustach Pasqualiny brzmia�o naprawd� dono�nie.

O urodzonym w 1876 roku w Rzymie Eugenio Pacellim, pierwszym od pontyfikatu Benedykta XIII (1724-1730) rzymianinie na tronie papieskim, m�wiono, �e by� m�czyzn� nadwra�liwym. Wyj�tkowo delikatnym. Wychuchanym przez matk� ukochanym synem, kt�ry jednak mia� w sobie tyle si�y, by przeciwstawi� si� ojcu. Wbrew jego �yczeniu, aby kontynuowa� rodzinne tradycje prawnicze, ju� we wczesnej m�odo�ci pochodz�cy z ksi���cego rodu Eugenio Pacelli postanowi� po�wi�ci� si� stanowi duchownemu. Tradycji rodzinnej tak do ko�ca nie przerwa� � sko�czy�, bowiem studia prawnicze, ale r�wnolegle studiowa� teologi�. �wi�cenia kap�a�skie przyj�� w 1899 roku. Ledwo jednak otar� si� o prac� na parafii. Nie mieszka� na �adnej z rzymskich far, po �wieceniach przebywa� nadal w domu rodzic�w.

Bardzo szybko, bo w 1901 roku, a to dzi�ki poparciu przyjaciela rodziny kardyna�a Vannutellego, dosta� si� do sekretariatu Stanu Watykanu, rozpoczynaj�c kilkadziesi�t lat trwaj�c� karier� w dyplomacji papieskiej. Dyplomacja watyka�ska by�a jego szko�� �ycia. Siedzia� w niej od 1912 roku najpierw jako Sekretarz �w. Kongregacji dla Spraw Nadzwyczajnych, potem na nuncjaturach w Niemczech, wreszcie jako Sekretarz Stanu. W sumie 27 lat sp�dzi� w s�u�bie dyplomatycznej. 19 lat trwa� pontyfikat papieski Piusa XII, w czasie, kt�rego nie opuszcza� ju� Rzymu, dalej ni� do Castel Gandolfo � letniej rezydencji papie�y, gdzie przysz�o mu zako�czy� �ywot.

Kiedy zmar�, m�wiono, �e ca�e jego �ycie by�o jak w wacie, jak w szklanym kloszu. Sp�dzi� je w bezkrytycznym, opieku�czym cieple najpierw w�asnej matki, potem tej, kt�ra mu ja zast�pi�a � siostry Pasqualiny, zwanej � odk�d zamieszka�a w jego apartamencie papieskim � matk� Pasqualin�.

Spo�r�d wszystkich rodzaj�w uczu�, na pewno przede wszystkim matczyno � synowskie uczucia ��czy�y tego starannie wykszta�conego cz�owieka z prost� ch�opk�, kt�ra dopiero jako zakonnica uko�czy�a kursy gospodarstwa domowego. By� on obdarzony fantastyczn� pami�ci� � nigdy nie czyta� swych wyst�pie� z kartki, wystarczy�o mu, bowiem rzuci� okiem na tekst tu� przed publicznym wyg�oszeniem. Zna� �acin�, angielski, francuski, niemiecki, hiszpa�ski i portugalski. Ona nie mia�a formalnego wykszta�cenia, ale cechowa�a j� du�a inteligencja. Oboje za to mieli w�adcze charaktery. Eugenio Pacelli jako papie� Pius XII kreowa� si� na antyczne b�stwo, uwa�a� si� nie tyle za spadkobierc� �w. Piotra, co nast�pc� Boga na ziemi, trzyma�, wi�c wielki dystans wobec niemal wszystkich �miertelnik�w. Wszystkich � poza matk� Pasqualin�.

Ona za� szarog�si�a si� w Watykanie jak nikt przedtem. By�a szar� eminencj� Watykanu. Prowadzi�a dom papieski z najwy�sz� skrupulatno�ci�, utrzymuj�c w�r�d personelu �elazn� dyscyplin�, terroryzuj�c trzy inne zakonnice niemieckie, kt�re jej pomaga�y oraz klucznika Stefanoriego i szofer�w. W�osi nie mog�c si� pogodzi� z jej w�adczym charakterem nazywali j� z�o�liwie la Papessa � Papie�yca. M�wiono o jej intrygach nazywaj�c Pasqualin� �virgo potens�. Zaprawd� by�a to mocna, wp�ywowa, maj�ca w�adz� dziewica.

Jak dosz�o do tego, �e siostra Pasqualina, w zakonie Zgromadzenia Si�str od �wi�tego Krzy�a zajmuj�ca si� przed oddelegowaniem na s�u�b� u Pecellego uczeniem m�odych panien wst�puj�cych do nowicjatu po�ytecznych zaj�� domowych, na przesz�o czterdzie�ci lat obj�a ster domowych spraw nuncjusza, potem kardyna�a Pecellego, a w ko�cu Piusa XII?

Kiedy� wys�ano j� do domu zakonnego �Stella Maris� w szwajcarskiej miejscowo�ci Rorschach, gdzie siostry jej zgromadzenia prowadzi�y sanatorium dla chorych na gru�lic� ksi�y. Tam w�a�nie po raz pierwszy zetkn�a si� z Eugenio Pacellim, w�wczas jeszcze m�odym pracownikiem Sekretariatu Stanu, kt�ry zagro�ony gru�lic�, sp�dzi� jaki� czas w tym sanatorium. Pasqualina jako siostra mi�osierdzia, pilnowa�a surowego re�imu jego, zaleconej przez lekarzy, kuracji. Ta, skrupulatnie nadzorowana przez ni� kuracja przywr�ci�a Eugenio Pacellemu zdrowie.

Kiedy signore Eugenio Pacelli przedstawi� w czerwcu 1917 roku listy uwierzytelniaj�ce Ludwikowi III Bawarskiemu i obj�� nuncjatur� w Monachium, pewnego dnia us�ysza� k��tni� dwu kobiet, kt�re wynajmowano do sprz�tania gmachu. Cho� zna� doskonale niemiecki, nie zrozumia� wszystkich s��w. Zapami�ta� te nieznane mu i zapyta� o ich znaczenie kardyna�a Faulhabera. Wzbudzi� tym jego konsternacj�, bo by�y to wyrazy bardzo wulgarne. Gdy kardyna� Faulhaber dowiedzia� si�, �e pad�y one z ust kobiet pracuj�cych w nuncjaturze, poradzi� Pacellemu, by je zwolni� i poprosi� o przys�anie si�str ze �Stella Maris�. Mog�y one zamieszka� na terenie nuncjatury i zaj�� si� prowadzeniem spraw domowych. Nuncjusz postara� si� o potrzebne w takim wypadku zezwolenie papieskie. I tak i jego boku znalaz�a si� siostra Pasqualina. By Pacelli m�g� j� wzi�� ze sob�, otrzyma�a dyspens� od Benedykta XV, Pius XI rozszerzy� j� potem na zamieszkanie w pa�acu watyka�skim.

Tylko z uwagi na osob� siostry Pasqualiny Eugenio Pacelli ju� jako Pius XII zosta� cichym protektorem Zgromadzenia Si�str od �w. Krzy�a z Melzingen. Cichym, bo dopiero po jego �mierci wiadomo�� ta przedosta�a si� do publicznej �wiadomo�ci, daj�c powody do daleko, mo�e nawet i zbyt daleko id�cych wniosk�w. Protektorat papieski nad zgromadzeniem zakonnym to by� wielki honor. Do tej pory przypada� tylko najszacowniejszym i najstarszym zakonom i tylko takim, kt�re odda�y wielkie i historyczne us�ugi Ko�cio�owi. Tymczasem niczego podobnego nie mo�na by�o si� dopatrzy� w nied�ugich i skromnych dziejach si�str z Melzingen. Chyba, �e wzi�� pod uwag� osobiste zas�ugi w pos�udze papieskiej jednej z nich � siostry, zwanej matk� Pasqualin�.

Pius XII by� wielkim samotnikiem, cz�owiekiem z natury zimnym, nieprzyst�pnym, zamkni�tym w sobie. Nie widywa� nawet bliskich � poza wigili� Bo�ego Narodzenia. Nie pracowa� w tym dniu i po po�udniu wyj�tkowo pozwala� na odwiedziny rodziny. Przyje�d�ali do jego apartamentu ksi���ta Pacelli z dzie�mi, wnukami i prawnukami. Papie� rozdawa� podarunki, cz�stowa� starszych przygotowan� przez matk� Pasqualin� herbat�, a dzieci czekolad�. Pokazywa� mistern� szopk� porcelanow� z XVII wieku, kt�r� kupi� niegdy� w Monachium. By� z niej bardzo dumny. Z tej okazji kaza� tak�e zwyczajem niemieckim, niepraktykowanym we W�oszech, a wprowadzonym przez matk� Pasqualin�, ustawia� choink� w rogu pokoju. Tak to by� wyj�tek. Tylko cz�stk� tego jednego dnia w roku Pius XII po�wi�ca� w�asnej rodzinie. A kiedy pewnego razu zachorowa�a jego siostra El�bieta i koniecznie chcia�a si� z nim zobaczy�, to na t� okazj� musia�a zdoby� wpierw zgod� Pasqualiny. Ta za� przywioz�a El�biet� do Watykanu w�asnym, podarowanym jej przez papie�a plymouthem i zaraz po zako�czeniu tej nadzwyczajnej, kr�tkiej audiencji odwioz�a siostr� papie�a tym�e samochodem, eskortuj�c j� prawie jak kogo� podejrzanego. Tak oto matka Pasqualina wype�nia�a niemal ca�kowicie �ycie osobiste Piusa XII. By�a mu bli�sz� ni� w�asna rodzina. To ona wyznacza�a rytm dnia Piusa XII.

Ten za� przez tyle lat by� � poza okresem chor�b � niezmienny. Zaprogramowany zosta� przez Pasqualin� jak szwajcarski zegarek. O 6,30 pobudka, po kr�tkiej modlitwie � zimny prysznic, golenie maszynk� elektryczn�. Potem msza w prywatnej kaplicy, w kt�rej uczestniczy�a Pasqualina z trzema zakonnicami, a s�u�yli klucznik Stefanori i szofer Stoppa. Po mszy pierwsze �niadanie sk�adaj�ce si� z kawy z mlekiem i rogalika. Przy �niadaniu lektura gazet. O godzinie 9,40 wkracza� do swego purpurowo � z�ocistego gabinetu, a dwadzie�cia minut p�niej rozpoczyna� przyjmowanie go�ci i podleg�ych mu urz�dnik�w watyka�skich. Dwie godziny p�niej, w po�udnie rozpoczyna� si� czas audiencji prywatnych lub publicznych. O godzinie 13,30 siada� do obiadu, kt�ry podobnie jak wszystkie inne posi�ki spo�ywa� zawsze samotnie. Po zupie, makaronie, kawa�ku ciel�ciny, sa�acie popijanej szklanka wina przychodzi�a pora na wie�cz�c� obiad fili�ank� kawy. Potem sjesta i powr�t do pracy. O godzinie 16,00 papie� zje�d�a� wind� na podw�rze, wsiada� do cadillaca i jecha� do ogrod�w watyka�skich na spacer. Spacerowa� samotnie wertuj�c dokumenty, a jedyn� osob�, kt�ra dyskretnie mu towarzyszy�a z ty�u, by� jego szofer, kt�ry ni�s� za papie�em teczk� z dokumentami. O godzinie 20,00 papie� spo�ywa� lekk� kolacj�, potem przez p� godziny s�ucha� radia lub ogl�da� telewizj�. Nast�pnie zasiada� do pisania przem�wie�, bulli, encyklik. Pisa� pi�rem, kt�re bezszelestnie nape�nia�a atramentem Pasqualina, potem przepisywa� dokument na maszynie, je�eli tekst poprawia�, przepisywa� ponownie. Wreszcie przychodzi� czas lektury. Po zako�czeniu pracy modli� si� w kaplicy i szed� spa� mi�dzy pierwsz� a drug� w nocy. Nikt i nic nie zak��ca�o tego kontrolowanego nieustannie przez Pasqualin� jednostajnego rytmu dnia. Zak��ci�a go tylko powa�na choroba.

Pierwszy raz mia�a miejsce w 1954 roku. Zosta� nawet przez Pasqualin� wezwany spowiednik papie�a, aby udzieli� mu ostatniego namaszczenia. Pius XII odes�a� go jednak, m�wi�c, �e mu si� ukaza� Chrystus, kt�ry powiedzia� mu, �e godzina jego jeszcze nie wybi�a. Wtedy Pasqualina nie zdo�a�a zapanowa� nad biegiem sytuacji. Sprawa bez jej wiedzy dosta�a si� do gazet i odt�d kr��y�o wok� niej wiele anegdot. Jeden z kardyna��w watyka�skich zm�czony nagabywaniem dziennikarzy, jak wygl�da� Chrystus, gdy objawi� si� papie�owi, mia� odpowiedzie�, �e tak, jak powinno si� by� ubranym podczas wizyty u papie�a � we fraku i przy orderach. Opowiadano te�, jak to matka Pasqualina puka do sypialnio papie�a, pytaj�c, czy ma przynie�� kaw�, a stamt�d dobiega obcy pot�ny g�os: �Tak, dwie kawy!�.

Papie� nie lubi� si� leczy�, uznawa� tylko dwie ewentualno�ci: albo pe�nia w�adz umys�owych i pe�na aktywno�� albo �mier�. W czasie pierwszej powa�nej choroby w 1954 roku rytm jego dnia zmieni� si� tylko o, tyle, �e papie� wstawa� rzeczywi�cie r�wno z dzwonkiem o godzinie 6,30, a nie kwadrans, p� godziny, a nawet czasami godzin� wcze�niej, jak to miewa� we zwyczaju.

Matka Pasqualina programowa�a jego �ycie, a Pius XII �y� w Watykanie jak na niemieckiej wyspie. Jego sekretarzem by� Niemiec, jezuita ojciec Leiber. Nazywany by� po�o�nym my�li papie�a. S�yn��, bowiem z wyj�tkowo przydatnego asystowania przy rodzeniu si� my�li papieskiej. Kiedy by� potrzebny, bezosobowo referowa� spraw�, gdy papie� milcza�, milcza� i on. Spowiednikami papie�a byli r�wnie� Niemcy: jezuici Augustin Bea, p�niejszy kardyna�, i Hentrich, kt�ry ponadto redagowa� przem�wienia papie�a i odszukiwa� potrzebne mu materia�y w bibliotekach i archiwach. Jedynym przyjacielem Pacellego by� pra�at Kaas, ongi� szef katolickiej partii Centrum w Niemczech. Spo�r�d kardyna��w Pacelli darzy� sympatia jedynie kardyna�a Spellmana, z pochodzenia Niemca mieszkaj�cego w Stanach Zjednoczonych. Wielka za�y�o�ci� Pacelli obdarza� te� doktora Paula Niehansena. A bez zgody i pomocy matki Pasqualiny nie m�g� doktor Niehansen a� trzykrotnie poda� papie�owi zastrzyk�w odm�adzaj�cych, przygotowanych wed�ug jego w�asnej receptury z preparatu z r�nych organ�w �wie�o zabitych owiec i ciel�t. Zastrzyk taki musia� by� zaaplikowany nie p�niej ni� w pi��dziesi�t minut po �mierci zwierz�cia, st�d, wi�c krwawa jatka odbywa�a si� w Watykanie, pod czujnym okiem Pasqualiny. Tu za� w najbli�szym kr�gu ludzi otaczaj�cych papie�a by�a osob� najwa�niejsz�. Nawet ulubione przez papie�a kanarki nosi�y nadane przez Pasqualin� niemieckie imiona: Grethel i Dompfaff.

Pontyfikat Pecellego przypad� za� na najbardziej dramatyczny okres historii, na lata drugiej wojny �wiatowej, po kt�rej nast�pi�a zimna wojna. Pius XII uprawia� polityk� milczenia, nigdy w spos�b jednoznaczny nie pot�pi� Niemiec winnych zbrodni przeciwko ludzko�ci. Czy� i nie dlatego, �e to mog�oby urazi� uczucia narodowe jego najwierniejszej przyjaci�ki?

Mia� do niej bezgraniczne zaufanie. Czuwa�a nad wszystkim tak dok�adnie, �e m�wiono, i� bez jej opieki papie� Pius XII nie zdo�a�by sprosta� trudom tak d�ugiego pontyfikatu, ani te� � cho� sam niezwykle systematyczny � nie m�g� pracowa� tak wydajnie i w spos�b tak pedantycznie zorganizowany. Pasqualina zaspakaja�a wszystkie jego potrzeby i �yczenia.

Po dwudziestopokojowym apartamencie papieskim porusza�a si� jak zjawa. Kr��y�a bezszelestnie w futrzanych papuciach, a wszystkie czynno�ci wykonywa�a tak cicho i dyskretnie, �e jej obecno�� by�a dla zapracowanego papie�a niezauwa�alna. Kiedy jednak uzna�a, �e powinna ingerowa� w jego zaj�cia, czyni�a to bez najmniejszej �enady. Kontrolowa�a przebieg wizyt i audiencji.

Do�wiadczy� tego m.in. John Foester Dulles, ameryka�ski sekretarz stanu. Pewnego razu przed�u�y� on audiencj� u papie�a, a wtedy matka Pasqualina stan�a w drzwiach i nie zwracaj�c uwagi na go�cia powiedzia�a: �Heiliger Vater, Si� mussen essen�. Na co pos�usznie odpar� Pius XII: �Ganz recht, Mutter Pasqualina, ich lasse die Suppe nicht kalt werden�. Niska korpulentna zakonnica nadal tkwi�a przy drzwiach, a kiedy go�� nadal oci�ga� si� z po�egnaniem, bo zwleka� chc�c uczyni� to bez nieproszonego �wiadka, papie� powiedzia� do�: ��adna si�a na ziemi nie zmusi naszej dobrej matki Pasqualiny do wyj�cia, kiedy zupa czeka na stole� i zako�czy� audiencj�. I tak ameryka�ski sekretarz stanu mia� szcz�cie, bo dost�pi� �aski odwiedzin papie�a, je�li bowiem Pasqualina uzna�a, �e papie� �le si� czuje albo jest zm�czony, kaza�a wizyty anulowa�, niekiedy nawet bardzo wa�ne i pilne.

Osobi�cie utrzymywa�a porz�dek w gabinecie papie�a. Nape�nia�a atramentem pi�ra papie�a, uk�ada�a jego papiery na biurku. Cz�sto podsuwa�a papie�owi te sprawy, kt�re uznawa�a za pilniejsze, lub te, kt�re jej zdaniem Kuria nies�usznie odwleka�a. Chyba s�usznie przypisywano jej wp�yw na niekt�re nominacje kardynalskie i biskupie.

Jej si�� by�o to, ze mia�a w ka�dej chwili dnia i nocy dost�p do papie�a, czego nie mo�na powiedzie� o jego najbli�szych wsp�pracownikach z Kurii Rzymskiej i kardyna�ach. By�a praw� r�k� papie�a.

Dba�a o niego jak matka. Prowadzi�a ksi��ki wydatk�w papieskich. Czuwa�a nad kuchnia i garderob� papie�a. Dzi�ki jej gustowi papie� by� ubrany z wyrafinowan� elegancj�. Pasqualina wdawa�a si� osobi�cie w utarczki z wiernymi na publicznych audiencjach, nazbyt nieogl�dnymi w wylewie uczu� i nazbyt cz�sto pozostawiaj�cymi na bia�ej sutannie plamy �liny, potu, albo, co gorzej, szminki, je�li usta ca�uj�ce szat� papieska by�y pomalowane czerwon� pomadk�. Po audiencjach dezynfekowa�a alkoholem przepi�kne, a tak fascynuj�ce ludzi d�onie papie�a, na kt�rych sk�adano tyle poca�unk�w. Kiedy Pacelli cierpia� jaki� czas na artretyzm i nie m�g� pisa�, dyktowa�, Pasqualinie nie tylko pisma urz�dowe, ale i sw�j osobisty dziennik. Cz�� tych notatek pisana by�a nies�ychanie, zmy�lnym szyfrem, tu� po �mierci Piusa XII, kiedy w Castel Gandolfo panowa� rozgardiasz, niekt�re z nich zgin�y. Wtedy ju� Pasqualina by�a zdegradowana, wraz ze �mierci� Piusa XII zako�czy�a si� jej w�adza. Nigdy by do tego ba�aganu nie dosz�o, gdyby Pasqualina nadal dzier�y�a ster rz�d�w domowych, cieszy�a si�, bowiem pe�nym zaufaniem papie�a i nigdy go nie zawiod�a. By�a pracowita, lojalna, dyskretna. Na pewno nie pozwoli�aby tkn�� czegokolwiek z jego biurka � gdyby jeszcze mia�a na to wp�yw.

Po �mierci Piusa XII �virgo potens� pozosta�a jednak bezsilna. Atak nieuleczalnej choroby przyszed�, gdy papie� kierowa� si� do swego gabinetu w Castel Gandolfo. Nagle podni�s� r�k� do oczu i zawo�a�: �Nie widz�, nic nie widz�!�. Omdla�. Przeniesiono go na ��ko. Natychmiast Pasqualina �ci�gn�a lekarskie s�awy: profesor�w Gasbarriniego, Corelliego i Mingazziniego. Zadzwoni�a do ksi���t Pacellich, a oni przekazali wiadomo�� do Watykanu, sami pospiesznie zjechali do Castel Gandolfo. Bratankowie chcieli papie�a przewie�� do Watykanu, uwa�aj�c, �e tylko tam Ojciec �wi�ty powinien odda� Bogu ducha, ale lekarze odradzili podr�. Pasqualina by�a za� jedyn� osob�, kt�ra mog�a o to zapyta� papie�a. Nie chcia�a tego uczyni�, bo wtedy jej zdaniem zorientowa�by si� w dramatycznej sytuacji.

Drugi atak rozwia� zreszt� wszelkie nadzieje na polepszenie, przytomno�� Pius XII odzyska� dopiero po kilku godzinach. Za to, gdy pozostawa� nieprzytomny, zgodnie z �yczeniem Pasqualiny grano po cichu z p�yt ulubione przez Piusa XII Beethovenowskie symfonie, drug� i sz�st�. Domaga�a si� tego pot�na mniszka, upieraj�c si�, �e papie� s�yszy i �e muzyka sprawi mu przyjemno��. Dwa dni p�niej, 9 pa�dziernika 1958 roku nie �y�.

Przez pi�tna�cie godzin od powt�rnej utraty przytomno�ci do chwili zgonu matka Pasqualina umiera�a razem z nim. Ze �mierci� papie�a sko�czy�o si� dla niej wszystko. Traci�a uprzywilejowane stanowisko szarej eminencji. Pono� ostatnim przejawem jej w�adztwa by� op�r, kt�ry stawi�a arcybiskupowi Mediolanu, Montiniemu, kiedy chcia� wej�� do pokoju, gdzie le�a� papie�. Nie lubili si� nigdy i kiedy Pius XII oddali� go po kilkunastu latach naj�ci�lejszej wsp�pracy w watyka�skiej kurii, powszechnie przypisywano t� decyzj� naciskowi Pasqualiny. ��adnych obcych twarzy� � m�wi�a mu, broni�c i teraz wst�pu do papie�a. To by� ostatni jej wybuch.

By�a obecna, kiedy kardyna� Tisserant, dziekan kolegium kardynalskiego, przyst�pi� do niezb�dnych czynno�ci po �mierci papie�a. Skonstatowa� j� oficjalnie, przegl�da� papiery zmar�ego, testament. Potem pod jego kontrol� ubra�a papie�a do trumny. Gdy ten odjecha� do Watykanu opiecz�towa� apartamenty papieskie, a z pokoi zajmowanych przez Pasqualin� i trzy siostry kaza� ich skromne mienie spakowa� i wynie��. Pasqualina nie chcia�a si� ju� miesza� do niczego pr�cz tego, by przebra� papie�a ze stroju po�miertnego o purpurowym kapturze w str�j pontyfikalny, w kt�rym mia� by� pogrzebany. Tak te� si� sta�o.

10 pa�dziernika, gdy po raz trzeci przebra�a papie�a do trumny, uzna�a swoj� role za sko�czon�. Z zako�czeniem tej czynno�ci sko�czy�o si� jej �ycie. Posz�a na g�r� gdzie mieszka�a, spakowa�a kuferek rzeczy, z zamku zabra�a jedynie klatk� z ulubion� przez papie�a par� kanark�w i odjecha�a samochodem, kt�ry zmar�y odda� kiedy� do jej dyspozycji. Opu�ci�a Castel Gandolfo na par� godzin przed wyruszeniem pogrzebowego konduktu. Pojecha�a razem z siostrami na Janiculum, gdzie jej zakon mia� sw�j rzymski dom klasztorny.

Za �ycia Piusa XII na mie�cie nie widywano nigdy Pasqualiny. Do ogrod�w watyka�skich nie wychodzi�a. Prawie nigdy nie opuszcza�a apartament�w papieskich, z wyj�tkiem akcji filantropijnych, gdy np. przekazywa�a pieni�dze zrujnowanym arystokratom w�oskim, kt�rych papie� wspomaga� lub, gdy schodzi�a do magazynu przy podworcu �w. Oficjum. Wewn�trz tego magazynka Pasqualina wraz z kt�r�� z siostrzyczek, od �w. Krzy�a z Melzingen przygotowywa�a paczki dla biednych, �wspieranych prywatnym mi�osierdziem papie�a. Wpisywa�a do rejestru ubytki i nazwiska obdarowanych. I rozmawia�a z kotami, kt�re pilnowa�y myszy. Dwa ciesz�ce si� jej �askami persony nosi�y niemieckie imiona � Peter i Mitzi.

Kot�w ze sob� do Janiculum nie zabra�a. Po ceremoniach pogrzebowych Piusa XII, w kt�rych nie bra�a udzia�u, Pasqualina komu nale�a�o zda�a klucze, rachunki i rejestry i wr�ci�a do Bawarii, do jednego z klasztor�w Si�str od �wi�tego Krzy�a. Tak w Watykanie zako�czy�a si� epoka mocnej dziewicy.