Za�o�yciel rodu Fandorin�w, Cornelius van Dorn, przyby� do kraju Moskwit�w w XVIII wieku i odnalaz� bezcenn� bibliotek� Iwana Gro�nego. Trzysta lat p�niej jego angielski potomek, sir Nicholas, pojawia si� w Rosji, by szuka� spadku po przodkach. �cigany przez mafi� i wci�� wpadaj�cy w tarapaty, trafia na �lad skarbu Cornelisua, ale to, co znajduje w tatarskiej skrzyni, ca�kowicie go zaskakuje�
Pomys�owe po��czenie krymina�u retro i wsp�czesnej powie�ci sensacyjnej w �klasycznym� klimacie powie�ci Conan Doyle�a i Agaty Christie, czyli po prostu � nowy Akunin!
Tytu� oryginalny: Алтын-толобас
Przygody magistra (tom: 1)
Z rosyjskiego prze�o�y�a
Rok wydania oryginalnego: 2000
Rok wydania polskiego: 2005
To by�a niech�� od pierwszego wejrzenia.
Kiedy poci�g ruszy� z ostatniej �otewskiej stacji o niemelodyjnej nazwie Zilkupe, przejecha� z �oskotem po stalowym mo�cie i zacz�� si� zbli�a� do granicy rosyjskiej, Nicholas przysun�� si� do okna i przesta� s�ucha� be�kotliwej gadaniny swego towarzysza podr�y.
Aivar Kalinkins, eksporter przetwor�w mlecznych, by� tak dumny ze swojej znajomo�ci angielskiego, �e przej�� w rozmowie na rosyjski zdawa�o si� rzecz� niemo�liw�, a zreszt� s�dz�c z tego, jakie opinie wyg�asza� �otewski handlowiec na temat swych niedawnych wsp�obywateli, mo�na by w�tpi�, czy zechcia�by si� wypowiada� w j�zyku Puszkina i Dostojewskiego. Od samej Rygi biznesmen wprawia� si� na uprzejmym i cierpliwym Brytyjczyku w stosowaniu angielskich idiom�w, �wiczy� te� u�ycie czasu
Sam w�a�ciwie nie bardzo rozumia�, dlaczego zdecydowa� si� dotrze� do Rosji tak okr�n� drog�: najpierw statkiem do Rygi, a stamt�d poci�giem. O wiele pro�ciej i taniej by�oby wsi��� w samolot na Heathrow i trzy godziny p�niej wyl�dowa� na rosyjskiej ziemi, czyli na lotnisku Szeriemietiewo, kt�re � zgodnie z bedekerem � znajduje si� zaledwie o dwadzie�cia minut jazdy od centrum Moskwy. Jednak�e protoplasta rodu rosyjskich Fandorin�w, kapitan Cornelius von Dorn, trzysta lat wcze�niej nie m�g� skorzysta� z komunikacji lotniczej. Podobnie zreszt� jak z kolei. Jednak�e musia� przyby� do Rosji mniej wi�cej t� sam� drog� � wybrawszy podr� morsk�, omin�� niespokojn� Polsk�, zej�� na l�d w Mitawie lub Rydze i tam przy��czy� si� do jakiej� kupieckiej karawany, zmierzaj�cej ku stolicy dzikich Moskowit�w. Najprawdopodobniej w 1675 roku von Dorn r�wnie� przeprawia� si� przez t� leniwie p�yn�c�, po�yskuj�c� pod mostem rzek�. I czu� niepok�j przed spotkaniem z nieznan�, na po�y mityczn� krain� � podobnie jak teraz Nicholas.
Ojciec m�wi�: ��adna Rosja nie istnieje. Zrozum, Nicholas, jest tylko obszar geograficzny, terytorium, kt�re niegdy� zajmowa�o pa�stwo o takiej nazwie, ale ca�a jego ludno�� wymar�a. Teraz w�r�d ruin Koloseum gnie�d�� si� Ostrogoci. Pal� tam ogniska i pas� kozy. �yj� wedle w�asnych obyczaj�w i rytua��w, m�wi� w�asnym j�zykiem. Po c� my, Fandorinowie, mieliby�my to ogl�da�? Czytaj dawne powie�ci, s�uchaj starej muzyki, przegl�daj albumy. To w�a�nie jest nasza, moja i twoja, Rosja�.
Sir Alexander nazywa� tak�e obywateli dzisiejszego pa�stwa rosyjskiego �nowymi Rosjanami�, przy czym ochrzci� ich tak na d�ugo przedtem, nim termin ten zacz�� si� kojarzy� ze wsp�czesnymi nowobogackimi, kt�rzy zamawiaj� garnitury u drogich londy�skich krawc�w przy Savile Row i posy�aj� swoje dzieci do najlepszych prywatnych szk� (oczywi�cie, nie tych naprawd� najlepszych, lecz po prostu najkosztowniejszych). W opinii Fandorina (pozosta�my przy rosyjskiej wersji nazwiska) seniora, �nowymi Rosjanami� byli wszyscy mieszka�cy Kraju Rad, tak ma�o przypominaj�cy niegdysiejszych, �dawnych�.
Sir Alexander, znakomito�� w dziedzinie endokrynologii (niewiele brakowa�o, by otrzyma� Nagrod� Nobla), nigdy i w niczym si� nie myli�, dlatego te� Nicholas d�ugo, pos�uszny radom ojca, trzyma� si� z daleka od kraju swoich przodk�w, zw�aszcza �e kocha� Rosj� na odleg�o�� istotnie by�o �atwiej i przyjemniej. W wybranym przez siebie zawodzie (Nicholas by� z wykszta�cenia historykiem, specjalizuj�cym si� w dziejach dziewi�tnastego wieku) Fandorin junior nie musia� poddawa� tego czystego uczucia ryzykownym pr�bom.
Rosja ubieg�ego stulecia, zw�aszcza jego drugiej po�owy, prezentowa�a si� ca�kiem szacownie. Oczywi�cie, �e i w tamtych czasach pod skrzyd�ami dwug�owego or�a dochodzi�o do wielu moralnie podejrzanych praktyk, mie�ci�y si� one jednak w granicach normy, jakie wyznacza�a historia Europy, a wi�c tym samym mo�na je by�o uzna� za wybaczalne. W momencie dziejowym za�, w kt�rym owe granice zosta�y przekroczone, a do g�osu dochodzi� bezmy�lny rosyjski bunt, ko�czy�a si� te� sfera profesjonalnych zainteresowa� Nicholasa Fandorina.
Najbardziej fascynuj�cy aspekt wzajemnych stosunk�w magistra nauk historycznych i Rosji stanowi� ich ca�kowicie platoniczny charakter � wszak rycerska s�u�ba wybranej damie serca nie wymaga blisko�ci fizycznej. W czasach, gdy Nicholas by� studentem, potem sta�yst�, a wreszcie doktorantem, trzymanie si� na dystans od �imperium z�a� zdawa�o si� w�a�ciwie post�powaniem najzupe�niej naturalnym. W�wczas, w epoce Afganistanu, zestrzelenia korea�skiego samolotu i szykan wobec tw�rcy bomby wodorowej, wielu historyk�w slawist�w musia�o ogranicza� si� w swych badaniach naukowych jedynie do lektur i emigracyjnych archiw�w. Z czasem jednak z�e czary, w kt�rych mocy pozostawa�o eurazjatyckie imperium, zacz�y si� powoli rozprasza�. Kraj zwyci�skiego socjalizmu, osiad�szy na mieli�nie, j�� przechyla� si� na bok, po czym w imponuj�cym wr�cz tempie rozpad� si� na kawa�ki. W owych latach Rosja zd��y�a si� sta� modna, by po kr�tkim czasie zn�w okaza� si�
M�dry sir Alexander m�wi�: �Szybkie zmiany mog� wyj�� spo�ecze�stwu jedynie na gorsze � to w�a�nie nazywa si� rewolucj�. Wszelkie za� zmiany pozytywne, ewolucyjne, zachodz� bardzo, bardzo powoli. Nie dawaj wiary g�rnolotnym perorom nowych Rosjan na temat warto�ci humanistycznych. Ostrogoci jeszcze poka�� swoj� prawdziw� twarz�.
Ojciec, jak zwykle, mia� racj�. Historyczna ojczyzna zgotowa�a Nicholasowi niemi�� niespodziank� � po raz pierwszy w �yciu zacz�� odczuwa� wstyd z tego powodu, �e urodzi� si� Rosjaninem. Dawniej, gdy kraj zwa� si� Zwi�zkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich, mo�na si� by�o z nim nie identyfikowa�, teraz wszak�e, gdy przywr�cono mu jego dawne, czarodziejskie imi�, trudniej przychodzi�o zachowywa� dystans. Biedny Nicholas chwyta� si� za serce, ilekro� widzia� w telewizji bombardowanie na Kaukazie, i krzywi� si� bole�nie, gdy pijany rosyjski prezydent dyrygowa� wystraszon� berli�sk� orkiestr�. Wydawa�oby si�, �e on, magister historii z Londynu, nie ma nic wsp�lnego z tym pot�nym, nied�wiedziowatym prostakiem, wywodz�cym si� z kr�gu dawnych dzia�aczy partyjnych. Ale przecie� rzecz w tym, �e nie by� to prezydent radziecki, tylko rosyjski. Wiadomo: wystarczy nazwa� co� inaczej, by zmieni�a si� r�wnie� tre��, sens�
Ach, zreszt� c� tam prezydent! Najgorszy ze wszystkiego w nowej Rosji by� koszmarny melan� niczym nieusprawiedliwionej pychy z ekshibicjonistyczn� sk�onno�ci� do samobiczowania, a wszystko to w duchu: �Jam car, niewolnik, robak, B�g!�. I na dodatek wieczna, nieustanna �ebranina, przeplatana pogr�kami i pobrz�kiwaniem � m�wi�c metaforycznie � zardzewia�� broni� strategiczn�! A bezwstydne, wulgarne wynoszenie si� nowej elity! Nie, Nicholas absolutnie nie pragn�� postawi� stopy na ziemi swej duchowej ojczyzny, w g��bi serca wiedzia� jednak, �e pr�dzej czy p�niej taki moment musi nadej��. I powoli si� do niego przygotowywa�.
W odr�nieniu od ojca, kt�ry okazywa� demonstracyjny brak zainteresowania nowinami z Moskwy i uparcie u�ywa� okre�le� �aeroplan� i �uposa�enie� zamiast �samolot� i �wyp�ata�, Fandorin syn stara� si� by� na bie��co (tego wyra�enia sir Alexander zdecydowanie nie uznawa�) we wszystkim, co dotyczy�o Rosji, mia� wiele znajomo�ci w�r�d Rosjan, kt�rzy bywali w Londynie, i w specjalnym notesie zapisywa� nowe s�owa i zwroty, na przyk�ad:
Nazajutrz po tym, jak Nicholas podziwia� w telewizji talenty dyrygenckie rosyjskiego prezydenta, dosz�o do wydarzenia, kt�re sta�o si� pierwszym krokiem na drodze do jego spotkania z ojczyzn�.
Doskona�y i nieomylny sir Alexander pope�ni� jedyny w swoim �yciu b��d. Zamierzaj�c wybra� si� wraz z �on� do Sztokholmu (podr� by�a przedsi�wzi�ciem wyj�tkowej wagi ze wzgl�du na przyznanie � niew�tpliwe, lecz wci�� jeszcze odwlekaj�ce si� � Nagrody Nobla), Fandorin senior postanowi� nie lecie� samolotem, tylko odby� kr�tki, przyjemny rejs po Morzu P�nocnym na pok�adzie promu �Christiania�. Tak, tak, tego w�a�nie, kt�ry z powodu niewiarygodnej wr�cz pomy�ki urz�dze� komputerowych zderzy� si� we mgle ze zbiornikowcem wioz�cym rop� i przewr�ci�. Dosz�o do potwornej, brutalnej walki o miejsce w szalupach ratunkowych i ci, dla kt�rych tego miejsca zabrak�o, znale�li si� tam, gdzie spoczywaj� szcz�tki galeon�w Wielkiej Armady. Mimo do�� zaawansowanego wieku sir Alexander by� w doskona�ej formie fizycznej i z pewno�ci� m�g�by si� znale�� po�r�d szcz�liwc�w, kt�rzy zdo�ali si� uratowa�, ale ojca odpychaj�cego innych pasa�er�w, by ocali� �ycie w�asne lub lady Anny, Nicholas po prostu nie potrafi� sobie wyobrazi�
Pozostawiaj�c jednak na boku emocje, tak naturalne w tego rodzaju tragicznych okoliczno�ciach, musimy stwierdzi�, �e w nast�pstwie fatalnie dokonanego przez niedosz�ego noblist� wyboru Nicholas odziedziczy� po ojcu tytu�, wspania�e mieszkanie w po�udniowym Kensingtonie, przerobione z dawnych stajen, i pieni�dze w banku, utraciwszy jednocze�nie � niestety � m�drego doradc�. Spotkanie z Rosj� sta�o si� niemal nieuniknione.
Decyduj�cy drugi krok nast�pi� jednak dopiero po up�ywie roku. Zanim wszak�e opowiemy o po��wce listu-testamentu kapitana von Dorna i zagadkowej przesy�ce z Moskwy, musimy koniecznie wyja�ni� pewn� okoliczno��, kt�ra odegra�a wa�n�, a mo�e nawet kluczow� rol� w poczynaniach m�odego magistra.
Chodzi mianowicie o co�, co okre�la si� s�owem o niezbyt pozytywnej konotacji � �niedorobiony�. Nicholas us�ysza� je po raz pierwszy od jednego z nowych Rosjan, z kt�rym po��czy�a go przelotna znajomo��
Pojemny znaczeniowo przedrostek �niedo-� w og�le odnosi� si� do wielu spraw w �yciu Fandorina. We�my chocia�by jego wzrost, sze�� st�p i sze�� cali. Trudno by, oczywi�cie, nazwa� Nicholasa niedorostkiem, gdy� na wi�kszo�� mieszka�c�w naszej planety m�g� spogl�da� z g�ry. Wystarczy�o jednak przeliczy� dane na system metryczny � mierzy� metr dziewi��dziesi�t dziewi��. Nie dostawa�o mu jednego centymetra do dw�ch metr�w.
Podobnie ze sprawami zawodowymi. Wprawdzie Fandorin by� jeszcze zupe�nie m�ody � sporo dzieli�o go od czterdziestki � ale jego r�wie�nicy wydali ju� po par� monografii, wielu zd��y�o si� doktoryzowa�, jeden zosta� nawet zaszczycony cz�onkostwem w Kr�lewskim Towarzystwie Historycznym. Profesor Crisby, dawny opiekun naukowy Nicholasa, powiedzia� o nim kiedy�: no c�, tak, mo�e i jeste� historykiem, ale ma�ego kalibru. To znaczy, �e nie dla niego wybitne osi�gni�cia w postaci nowych teorii czy koncepcji; sta� go co najwy�ej na drobne, przyczynkarskie odkrycia faktograficzne. A wszystko dlatego, �e przeszkadza mu niedostatek (znowu �niedo-�) cierpliwo�ci, niech�� do solidnej pracy. Czyli, jak si� wyrazi� szacowny profesor, brak Nicholasowi sitzfleischu.
Przykre, prawda? A je�li kto� jest uczulony na kurz? I po dziesi�ciu minutach siedzenia w archiwum �zy lej� mu si� z oczu, z nosa cieknie, policzki pokrywaj� si� purpurowymi plamami i nie mo�e wydoby� g�osu z opuchni�tego gard�a? Tak, zgadza si�, Nicholas nigdy nie odwiedzi� �adnego z kraj�w tak zwanego Trzeciego �wiata, gdy� wsz�dzie tam pe�no jest kurzu i brudu! Z tego samego powodu, b�d�c na drugim roku, nie pojecha� na wykopki archeologiczne do Maroka!
A zreszt� czy warto samemu si� oszukiwa�? Historia poci�ga�a Nicholasa nie tyle jako dyscyplina naukowa, powo�ana do tego, by zg��bi� ogrom �yciowych do�wiadcze� ludzko�ci i wyci�gn�� z nich praktyczne wnioski, lecz raczej jako fascynuj�ca, czarodziejska pogo� za czasem, kt�ry bezpowrotnie odszed� w przesz�o��. �w czas nie pozwala� zmniejszy� dystansu, umyka�, wy�lizgiwa� si� z r�k, niekiedy jednak zdarza� si� cud, a w�wczas na kr�tk� chwil� udawa�o si� pochwyci� tego ognistego ptaka za efemeryczny ogon i w r�ku zostawa�o kruche, migotliwe pi�rko.
Dla Nicholasa przesz�o�� o�ywa�a dopiero wtedy, gdy przybiera�a posta� i rysy konkretnych os�b, kt�re niegdy� st�pa�y po ziemi, oddycha�y tym samym powietrzem co my, dokonywa�y czyn�w szlachetnych b�d� nagannych, a potem umiera�y i na wieki odchodzi�y w niebyt. Bo w�a�nie w to ostatnie tak naprawd� nie wierzy�. Nie wierzy�, �e mo�na znikn�� na zawsze. Po prostu ci, kt�rzy umieraj�, staj� si� dla �yj�cych niewidzialni. Fandorin nie uwa�a� za metafor� s��w pewnego poety nowej Rosji (niekt�re wiersze jego pi�ra ceni� nawet nieprzejednany sir Alexander): ��Wierz mi, �e �mier� to k�am, bo nie�miertelni wszyscy s� i wszystko. M�ody� czy stary, najlepiej poznasz sam wiecznego �ycia cud. Mroku ni �mierci nie ma tam, pod stopy jasny morski piach nam leg�. I jam w�r�d tych, co wybieraj� sieci � nie�miertelno�ci dar �awic� okry� brzeg�.
Pragn�� zawsze dowiedzie� si� mo�liwie najwi�cej o cz�owieku z przesz�o�ci � jak �y�, o czym my�la�; dotkn�� rzeczy, kt�re do niego nale�a�y, a wtedy tego, kto na zawsze skry� si� w mroku, zn�w opromieni jasne �wiat�o i oka�e si�, �e ciemno�� i �mier� naprawd� nie istniej�.
Nie by�o to oczywi�cie racjonalne przekonanie, lecz raczej pewne przeczucie wewn�trzne, intuicja, kt�r� trudno by uj�� w s�owa. W ka�dym razie z pewno�ci� nie nale�a�o si� dzieli� owymi na po�y mistycznymi, absolutnie nienaukowymi zapatrywaniami z profesorem Crisbym. Fandorin w�a�ciwie dlatego wybra� jako przedmiot swych bada� nie jak�� prawdziwie odleg�� epok�, lecz wiek dziewi�tnasty, �e wejrzenie w czasy dopiero co minione uzna� za �atwiejsze ni� zag��bianie si� w mroki dawnych dziej�w. Jednak�e studiowanie biografii tak zwanych postaci historycznych nie dawa�o wra�enia osobistego zaanga�owania, wsp�uczestnictwa. Nicholas nie czu� wi�zi z owymi lud�mi, i tak doskonale ju� wszystkim znanymi bez jego wk�adu badawczego. D�ugo si� zastanawia�, jak pogodzi� w�asne zainteresowania z wymaganiami swej naukowej profesji, i wreszcie znalaz� rozwi�zanie. I tym razem � cz�sto tak przecie� bywa � odpowied� na trudne pytanie okaza�a si� w�a�ciwie pod r�k� � a �ci�lej rzecz bior�c, w ojcowskim gabinecie, na gzymsie nad kominkiem, gdzie sta�a niepozorna rze�biona szkatu�ka z hebanu.
Babcia Jelizawieta Anatoljewna, zmar�a wiele lat przed narodzinami Nicholasa, wywioz�a z Krymu w roku 1920 dwa prawdziwie cenne skarby. Jednym by� przysz�y sir Alexander, w�wczas znajduj�cy si� jeszcze w �onie matki. Drugim � puzderko z relikwiami rodzinnymi.
Najwi�ksz� po�r�d nich warto�� poznawcz� mia� po��k�y kajet, zapisany r�wnym, starannym pismem prapradziadka Isaakija Samsonowicza, kancelisty moskiewskiego archiwum Ministerstwa Sprawiedliwo�ci, kt�ry sporz�dzi� drzewo genealogiczne rodu Fandorin�w, opatruj�c je szczeg�owymi komentarzami.
W szkatu�ce znajdowa�y si� tak�e przedmioty o wiele starsze. Na przyk�ad krzy�yk z drewna cyprysowego, kt�ry � zgodnie z adnotacj� rodzinnego dziejopisa � nale�a� do legendarnego protoplasty rodu, rycerza krzy�owca imieniem Theo von Dorn.
Lub te� miedzianorudy, niezblak�y w ci�gu stuleci kosmyk w�os�w, zawini�ty w pergamin, na kt�rym widnia� prawie nieczytelny napis:
�Laura 1500�. Isaakij Samsonowicz skwitowa� rzecz lapidarn� notatk�: �Lok kobiecy, nie wiadomo czyj�. O, jak�e porusza�a w dzieci�stwie bujn� wyobra�ni� ma�ego Nicholasa tajemnicza miedzianoruda Laura, ukryta za nieprzeniknion� zas�on� stuleci!
Na biurku ojca sta�o, r�wnie� pochodz�ce ze szkatu�ki, portretowe zdj�cie osza�amiaj�co przystojnego bruneta o smutnych oczach i efektownie przypr�szonych siwizn� skroniach � dziadka, Erasta Pietrowicza, osobisto�ci ze wszech miar godnej zainteresowania.
A jak�e cenny by� autograf wielkiej cesarzowej, kt�ra w�asnor�cznie nakre�li�a na kartce welinowego papieru dwa zaledwie s�owa, ale za to jakie! �Dozgonnie wdzi�czna� � u do�u za� widnia� znany wszystkim podpis: �Katarzyna�. Ojciec m�wi�, �e niegdy� w szkatu�ce znajdowa�y si� te� ordery dziadka, w tym r�wnie� z�ote, wysadzane drogimi kamieniami, ale babcia musia�a je spieni�y� w ci�kich czasach. I post�pi�a s�usznie. W ko�cu po antykwariatach wala si� pe�no r�nych krzy�y � �W�odzimierzy� czy �Stanis�aw�w� � natomiast za to, �e Jelizawieta Anatoljewna uchroni�a stary nefrytowy r�aniec (dzi� ju� trudno by�oby ustali�, do kt�rego z przodk�w nale�a�) oraz w�asno�� brygadiera �ariona Fandorina, zegarek-cebul�, w kt�rym utkwi�a turecka kula � cze�� jej, chwa�a i wdzi�czno�� po wsze czasy!
Nicholas sam si� dziwi�, �e na tak proste rozwi�zanie nie wpad� wcze�niej. Po co grzeba� si� w biografiach obcych ludzi, o kt�rych przecie� w�a�ciwie wszystko wiadomo, je�li mo�na si� zaj�� histori� w�asnego rodu? W dodatku z pewno�ci� nikt cz�owiekowi nie wejdzie tu w drog�.
Z pocz�tku magister zaj�� si� oczywi�cie autografem carycy, kt�ry m�g� by� w�asno�ci� jedynie Dani�y Fandorina � na dworze Semiramidy P�nocy pe�ni� on z pozoru niezbyt godne uwagi, lecz w istocie o kluczowym znaczeniu obowi�zki osobistego sekretarza imperatorowej! Nicholas opublikowa� w szacownym czasopi�mie historycznym szkic o swoim przodku, gdzie po�r�d innych uwag zamie�ci� ostro�n� supozycj� na temat powod�w owej cesarskiej wdzi�czno�ci i ewentualnego datowania dokumentu (czerwiec 1762?). Historycy slawi�ci przyj�li artyku� �yczliwie, zatem badacz, uskrzydlony sukcesem, zaj�� si� z kolei radc� stanu Erastem Pietrowiczem Fandorinem, kt�ry w latach osiemdziesi�tych dziewi�tnastego stulecia piastowa� stanowisko urz�dnika do specjalnych porucze� przy moskiewskim generale-gubernatorze, a nast�pnie, ju� jako osoba prywatna, prowadzi� tajne �ledztwa w najrozmaitszych mrocznych, zagmatwanych sprawach, w jakie obfitowa� prze�om dziewi�tnastego i dwudziestego wieku.
Niestety, z powodu niezwykle dyskrecjonalnego charakteru poczyna� owego detektywa-d�entelmena Nicholasowi uda�o si� odnale�� bardzo niewiele udokumentowanych �lad�w jego dzia�alno�ci, dlatego te� zamiast powa�nego artyku�u naukowego opublikowa� w pewnym pi�mie ilustrowanym seri� na po�y beletrystycznych szkic�w, opartych na ustnych przekazach rodzinnych. Z profesjonalnego punktu widzenia by�o to do�� w�tpliwe przedsi�wzi�cie, wi�c by si� nieco zrehabilitowa�, Nicholas wda� si� w �mudne, drobiazgowe badania odleg�ego, jeszcze przedrosyjskiego okresu historii rodu von Dorn�w; zwiedzi� dok�adnie ruiny i otoczenie ich rodowej siedziby, zamku Theofels, odby� wiele spotka� z potomkami innych ga��zi rodziny (warto odnotowa�, �e los rozrzuci� ich po ca�ym �wiecie, od Laponii do Patagonii) oraz nakicha� si� i nap�aka� w licznych lokalnych archiwach, skarbcach muzealnych i parafialnych skryptoriach.
Rezultat wszystkich tych wysi�k�w nie okaza� si� bynajmniej ol�niewaj�cy � ot, p� tuzina skromnych publikacji i dwa, mo�e trzy niewielkiej wagi odkrycia, na podstawie kt�rych nie spos�b skleci� przyzwoitej monografii.
Artyku� o po��wce ostatniej woli Corneliusa von Dorna (jeszcze jedna relikwia z hebanowej szkatu�ki), opublikowany cztery miesi�ce wcze�niej w �Royal Historical Journal�, tak�e nie by� szczeg�lnym powodem do chwa�y. �eby odcyfrowa� bazgro�y dzielnego kapitana rodem z Wirtembergii, mo�e zbyt pochopnie s�dz�cego, i� z jego l�d�wi we�mie pocz�tek silna ga��� rodu rosyjskich Fandorin�w, Nicholas musia� uko�czy� specjalny kurs paleografii, mimo to jednak po odczytaniu dokumentu jego sens pozosta� niejasny.
Gdyby gruby, szary arkusz zosta� przepo�owiony nie wzd�u�, lecz w poprzek, mo�na by by�o przynajmniej pozna� ca�� tre�� zachowanego fragmentu tekstu. Ocala� wszak�e jedynie w�ski pasek dokumentu � jaki� gamo� przeci�� go z g�ry na d�, i druga po��wka zagin�a.
Nicholas w�a�ciwie nie by� nawet ca�kiem pewien, czy ten tekst to rzeczywi�cie wyraz ostatniej woli pisz�cego, jego testament duchowy, czy te� zwyk�a prozaiczna notatka. Na potwierdzenie swojej hipotezy przytoczy� w artykule kilka pierwszych linijek, w kt�rych � jak to jest przyj�te w tego rodzaju dokumentach � znalaz�a si� wzmianka o diabelskich pokusach i Jezusie Chrystusie, a dalej nast�powa�y jakie� raczej praktyczne wskaz�wki:
Szacowne czasopismo, wierne tradycji, nie uznawa�o ilustracji, dlatego nie uda�o si� zamie�ci� fotografii tekstu, i Nicholas poprzesta� na zacytowaniu powy�szego fragmentu. Dalej nast�powa�y niezrozumia�e, niepe�ne wskaz�wki, dotycz�ce jakiego� domu (kt�ry syn Corneliusa mia� prawdopodobnie otrzyma� w spadku), przetykane tu i �wdzie wzmiankami o przodkach von Dorn�w. Gdyby informacje o stanie posiadania cudzoziemskiego najemnika dotrwa�y do naszych czas�w w ca�o�ci, z punktu widzenia historyka by�oby to do�� interesuj�ce, ale o wiele wa�niejsze wydawa�o si�, �e pod dokumentem znajdowa�y si� podpis i data, umieszczone w lewym dolnym rogu i dzi�ki temu doskonale zachowane:
Wynika�o z tego, �e w maju 1682 roku (czyli 7190 wedle kalendarza staroruskiego) Cornelius przebywa� w nadwo��a�skim mie�cie Kromieszniki, gdzie w�a�nie w tym czasie oczekiwa� na wezwanie do Moskwy znajduj�cy si� w opale [1] bojar Artamon Siergiejewicz Matfiejew. Potwierdza�o to rodzinn� legend�, �e kapitan von Dorn nale�a� do kr�gu os�b blisko zwi�zanych z pierwszym ministrem cara Aleksego Michaj�owicza i nawet o�eni� si� z c�rk� bojara. Ostatnie twierdzenie najpewniej by�o wyssan� z palca bajeczk�, kt�ra mia�a swe �r�d�o w tym, �e syn Corneliusa, Nikita Fandorin, przez d�ugi czas piastowa� stanowisko osobistego sekretarza hrabiego Andrieja Artamonowicza Matfiejewa, pos�a pe�nomocnego cara Piotra przy wielu europejskich dworach.
Artyku� Nicholasa ko�czy� si� supozycj�, �e dokument zosta� przeci�ty najprawdopodobniej w czasie majowego buntu moskiewskich strzelc�w, kt�rzy wyst�pili przeciwko bojarowi Matfiejewowi i jego ludziom, w ich liczbie zapewne r�wnie� Corneliusowi von Dornowi, o kt�rym po roku 1682 w �adnych �wiadectwach nie znajdujemy wzmianki.
Trzy tygodnie p�niej za�, kiedy Nicholas wr�ci� z Wenecji, gdzie trafi� na �lad pewnej bardzo interesuj�cej historii, zwi�zanej z niezmordowanym w swych wyczynach Erastem Pietrowiczem, czeka�a na niego przesy�ka z Moskwy.
Na grubej br�zowej kopercie widnia� stempel moskiewskiego G��wnego Urz�du Pocztowego. Nie by�o tam natomiast ani nazwiska nadawcy, ani adresu zwrotnego. Wewn�trz znajdowa� si� egzemplarz pisma �Rosyjskie Wiadomo�ci Archiwalne� sprzed trzech lat. Do strony 178, na kt�rej zamieszczono rubryk�
Nicholas przebieg� notatk� oczyma, po czym przeczyta� j� jeszcze raz, bardzo uwa�nie, i poczu� nagle znajome, niewypowiedziane, odurzaj�ce podniecenie � to samo, kt�rego doznawa� za ka�dym razem, gdy po�r�d nieprzeniknionego mroku czasu, co bezpowrotnie odszed�, nagle zaczyna�y przeb�yskiwa� i wysnuwa� si� ze� cieniutkie jak niteczki promienie �wiat�a. W�a�nie z powodu owych czarodziejskich, ulotnych chwil, kt�rych naszemu magistrowi zdarzy�o si� do�wiadczy� zaledwie kilka razy w �yciu, wybra� na przedmiot swych bada� histori�. W nieprzeniknionych ciemno�ciach, w krainie
Kromieszniki, C. v. D., Matfiejewowie, prawa po��wka dokumentu, XVII wiek � wszystko si� zgadza�o. Brakuj�ca cz�� testamentu zosta�a odnaleziona, nie ulega�o w�tpliwo�ci! Nietrudno by�o r�wnie� wyja�ni� spraw� przesy�ki. Jaki� Rosjanin � najpewniej historyk lub archiwista � natkn�� si� na artyku� Fandorina w �Royal Historical Journal�, przypomnia� sobie notatk� z �Wiadomo�ci Archiwalnych� i postanowi� zwr�ci� na ni� uwag� autora. Jakie� to rosyjskie � nie poda� swego nazwiska, nie do��czy� cho�by kr�tkiego li�ciku, nie napisa� adresu zwrotnego! Z zachodniego punktu widzenia � najczystsze barbarzy�stwo. Nicholas wszak�e zd��y� dobrze pozna� mentalno�� i obyczaje nowych Rosjan. Anonimowo�� przesy�ki �wiadczy�a nie tyle o braku wychowania nadawcy, ile o jego skromno�ci. Prawdopodobnie by� on r�wnie� cz�owiekiem ubogim (wiadomo, w jakich warunkach �yje wi�kszo�� rosyjskich naukowc�w), ale niepozbawionym godno�ci. Obawia� si�, �e bogaty cudzoziemiec, uradowany otrzymaniem tak bezcennej wskaz�wki, obrazi go propozycj� pieni�nej gratyfikacji. Niewykluczone te�, �e nadawca kr�powa� si� swej kulawej angielszczyzny i w obawie przed pope�nieniem b��d�w nic nie napisa�, cho� przecie� mog�oby mu przyj�� do g�owy, �e autor artyku�u o siedemnastowiecznej Rosji musi jako tako zna� r�wnie� wsp�czesny j�zyk rosyjski.
(Och, ta s�ynna wstydliwo�� nowych Rosjan! Nicholas zna� pewnego moskwianina, odbywaj�cego sta� na Uniwersytecie Londy�skim; facet po pijaku nagada� g�upstw kierownikowi katedry, a nazajutrz nawet mu nie powiedzia� �przepraszam�, chocia� s�dz�c ze skonfundowanej miny, doskonale pami�ta� o zaj�ciu. �Niech pan podejdzie do profesora i po prostu go przeprosi � doradzi� mu Fandorin. � No trudno, za du�o pan wypi�, ka�demu si� zdarza�. Nowy Rosjanin odpar� na to: �Nie mog�. Kr�puj� si�. I prze�ywa� m�ki do ko�ca sta�u).
Ale co tam! Je�eli �yczliwy nieznajomy nie �yczy sobie wdzi�czno�ci, Nicholas to uszanuje. Grunt, �e teraz � przy odrobinie szcz�cia i konsekwencji w dzia�aniu � uda mu si� napisa� prawdziw� ksi��k�. Je�eli Cornelius przebywa� na zes�aniu razem z Artamonem Matfiejewem (co obecnie nale�y w�a�ciwie uwa�a� za udowodnione), to w pe�nym tek�cie testamentu mog� si� znajdowa� doprawdy bezcenne informacje. Nicholas przeczuwa�, �e jest bliski rzeczywistego odkrycia naukowego. Ale nawet gdyby a� tak mu si� nie powiod�o, zawsze b�dzie m�g� zebra� do�� materia�u na powa�n� monografi�, zatytu�owan�, powiedzmy:
CORNELIUS VON DORN � KORNIEJ FONDORIN
No co? Brzmi nie�le, prawda? Wystarczy posiedzie� we wspomnianym ju� CAAD, czyli Centralnym Archiwum Akt Dawnych, przekartkowa� par� prac o werbowaniu cudzoziemskich oficer�w, przejrze� rejestry wyp�aty �o�d�w, protoko�y ze �ledztwa Prikazu [3] Spraw Tajnych, dotycz�cego osoby Artamona Matfiejewa � i fakt�w nie zabraknie. Nast�pnie przedstawi si� je na interesuj�co nakre�lonym tle epoki, uzupe�ni przypominaj�cymi biografi� tytu�owego bohatera �yciorysami innych cudzoziemskich najemnik�w � i ksi��ka gotowa. Przy okazji Nicholas pozna wreszcie prawdziw�, a nie romantycznie wyidealizowan� ojczyzn�. Dawno wszak powinien by� to zrobi�.
Sir Alexander spoczywa� na dnie morza, niew�adny ju� przekona� lekkomy�lnego potomka, by zrezygnowa� z ryzykownego przedsi�wzi�cia, wi�c Nicholas wcieli� sw�j zamiar w czyn w osza�amiaj�cym tempie. Wys�a� faks do moskiewskiego archiwum, w odpowiedzi otrzyma� potwierdzenie, �e interesuj�cy go dokument istotnie znajduje si� w zbiorach tej instytucji i mo�e mu zosta� udost�pniony, a reszta to by�y ju� nieistotne drobiazgi: bilet, rezerwacja hotelu, sporz�dzenie testamentu (tak na wszelki wypadek). Ca�y sw�j ruchomy i nieruchomy maj�tek Nicholas, nie posiadaj�c �adnych bli�szych ani dalszych krewnych, zapisa� �wiatowej Organizacji Walki o Prawa Zwierz�t.
Po czym wyruszy� w podr� � morsk�, a nast�pnie l�dow� � tras�, jak� prawdopodobnie zd��a� do tego samego celu jego daleki przodek.
W neseserze, wsuni�tym teraz pod �awk� sypialnego wagonu, znajdowa�o si� wszystko, co niezb�dne: solenna rekomendacja Kr�lewskiego Towarzystwa Historycznego, notebook z telefonem satelitarnym, r�cznym skanerem i najnowszym, �wie�o opracowanym programem odczytywania starych r�kopis�w, drogocenna po��wka testamentu z certyfikatem potwierdzaj�cym jej autentyczno��, polisa ubezpieczeniowa i bilet powrotny
Przed spotkaniem z ojczyzn� Nicholas przeszed� kurs autotreningu, aby wyzby� si� wszelkich mo�liwych odziedziczonych uprzedze�.
Za��my, �e Rosja to kraj niezbyt sympatyczny, m�wi� sobie magister. Politycznie podejrzany, zacofany cywilizacyjnie, zdemoralizowany. Wszystko to jednak s� poj�cia wzgl�dne. Kto powiedzia�, �e Rosj� nale�y por�wnywa� z Angli�, wysp� szcz�liw�, kt�ra wspar�a sw�j byt na trwa�ych, niewzruszalnych, uczciwych zasadach o sto czy dwie�cie lat wcze�niej? A czemu nie z Kore� P�nocn� lub, na przyk�ad, Republik� Czadu?
Zreszt� Anglikom Fandorin r�wnie� wiele rzeczy mia� za z�e. To nacja jakich� armadillo, samotnik�w, z kt�rych ka�dy d�wiga na grzbiecie gruby, szczelny pancerz � nie ma mowy, �eby si� przeze� przebi�. Zreszt� nikt nawet nie pr�buje tego robi�, gdy� oznacza�oby to pogwa�cenie prywatno�ci. A s�ynny angielski dowcip! M�j Bo�e, nic wprost, same aluzje, autoironia, dystans. Czy mo�na z Brytyjczykiem pogada� na jakikolwiek �rosyjski� temat w rodzaju dobra i z�a, nie�miertelno�ci b�d� sensu �ycia? Ale sk�d. To znaczy, mo�na, ale lepiej nie zaczyna�.
Poza tym tli�a si� w Nicholasie nadzieja na pozaracjonalne, intuicyjne, mistyczne doznania, takie jak zew krwi, s�owia�ska dusza, g�os przodk�w. Mo�e nagle, kiedy za oknami wagonu zaczn� przemyka� skromne brzozowe zagajniki i osinowe laski, a na stacji dobiegn� z peronu glosy wiejskich bab, oferuj�cych porzeczki i pestki z dyni (czy co to tam teraz sprzedaje si� na peronach), serce zadr�y mu ze szcz�cia, �e oto potwierdzi�a si� owa g��boka, tajemna wiedza, przeczucie, od zawsze piastowane na dnie duszy, i Nicholas ujrzy tamt�, dawn� Rosj�, kt�ra wcale nie znikn�a, nie odesz�a, lecz po prostu si� postarza�a � nie, te� nie � sta�a si� dojrzalsza o sto lat. Ach, jak bardzo chcia�, �eby dane mu by�o prze�y� tak� chwil�!
Oto o czym rozmy�la� magister nauk historycznych Nicholas Fandorin, ws�uchuj�c si� w monotonny stuk k� mi�dzynarodowego poci�gu ekspresowego �Iwan Gro�ny�, pokonuj�cego ostatnie kilometry dziel�ce go od granicy �otewsko-rosyjskiej. Niestety, prawie ca�kiem si� �ciemni�o i krajobraz za oknem zlewa� si� w ponur�, sin� szaro��, jedynie tu i �wdzie z rzadka rozja�nian� w�t�ym �wiate�kiem, a w dodatku mister Kalinkis wci�� rozprasza� zadum� Nicholasa swoj� dalek� od doskona�o�ci angielszczyzn�.
Z pocz�tku, kiedy uskar�a� si� na trudno�ci z wprowadzaniem �otewskich wyrob�w mlecznych na rynek europejski, mo�na by�o jeszcze wytrzyma�. Fandorin chcia� udzieli� handlowcowi dobrej rady: najrozs�dniej chyba zapomnie� o Europie, gdzie �otewskie firmy za nic nie zostan� dopuszczone, gdy� jest ona dos�ownie zalana w�asnymi produktami tej bran�y przetw�rstwa, a zamiast tego zainteresowa� si� Rosj�, stanowi�c� gigantyczny rynek zbytu. Tak, chcia� udzieli� rady, ale w por� si� powstrzyma�. Mia� bowiem paskudny, nieuleczalny nawyk � nieproszony pcha� si� z �yczliwymi radami, co na Wyspach Brytyjskich uchodzi za zachowanie wr�cz nieprzyzwoite, ba, absolutnie niedopuszczalne. W ci�gu sp�dzonych tam trzydziestu paru lat swego �ycia Fandorin tyle razy gryz� si� w j�zyk, skory do bezwstydnego wtargni�cia w cudz�
W�tpliwe poza tym, czy rada przypad�aby mieszka�cowi nadba�tyckiego kraju do gustu, gdy� od utyskiwa� na bezwzgl�dno�� Europejczyk�w mister Kalinkins przeszed� do wyrzekania na Rosjan, od kt�rych gorsi, jego zdaniem, byli jedynie ci dusigrosze Esto�czycy. Nicholas sam nie mia� zbyt pochlebnej opinii o nowych Rosjanach, ale s�ysze� w�asne zarzuty pod ich adresem z ust cudzoziemca zdawa�o mu si� rzecz� nader nieprzyjemn�. (Bodaj�e Puszkin wspomina� gdzie� o podobnej sytuacji�).
��Obaj mieli�my pecha � papla� eksporter wyrob�w mlecznych � �e nie by�o ju� bilet�w na nasz poci�g �Karlis Ulmanis�. To zupe�nie co innego � czysto, kulturalnie, �wie�e produkty mleczne w wagonie restauracyjnym, a nie jaki� gu�ag na ko�ach. Wie pan, co to takiego �gu�ag�? Konduktorzy roznosz� wystyg�� herbat�, w bufecie cuchnie zgni�� kapust�, a kiedy miniemy granic�, zobaczy pan, po wagonach zaczn� si� wa��sa� prostytutki.
��Wyobra�a�em sobie gu�ag nieco inaczej � zauwa�y� ironicznie Fandorin, ale towarzysz podr�y nie wyczu� sarkazmu w jego s�owach.
��Aha, i jeszcze co�! � dorzuci� zni�onym g�osem. � Zaraz po kontroli paszportowej i celnej musimy zamkn�� drzwi na zasuw� i na �a�cuch, poniewa�� buszuj�. � Mister Kalinkins u�y� w tym miejscu rosyjskiego s�owa (wypowied� brzmia�a:
Nicholasa znudzi�o ju� s�uchanie gadaniny �otewskiego rusofoba, zachowa� si� wi�c do�� nieuprzejmie � w�o�y� do uszu s�uchawki i w��czy� odtwarzacz. Na kasecie znajdowa�a si� piosenka o oddzia�ywaniu psychoterapeutycznym, zach�caj�ca, by kocha� Rosj� nawet t� mroczn�, ze wszystkimi jej wadami. Fandorin zreszt� ju� wcze�niej zaplanowa�, �e przekroczy granic� przy wt�rze ochryp�ego g�osu Jurija Szewczuka.
To by� dobry pomys�.
�Ojczyzna! To ju� ojczyzna ma!� � zagrzmia�o w s�uchawkach, �Iwan Gro�ny� zwolni�, za chwil� mia� si� zatrzyma� na pierwszej stacji po rosyjskiej stronie, i Nicholas zako�ysa� si� rytmicznie w takt refrenu. W sercu naprawd� co� mu drgn�o, zakr�ci�o go w nosie, a oczy � to ci dopiero! � zasz�y �zami.
Nie wytrzyma�, zanuci� piosenk�, wt�ruj�c wykonawcy, nagle jednak urwa�. Wiedzia�, �e absolutnie nie powinien �piewa� przy ludziach. Jak jeden z bohater�w Czechowa, g�os mia� silny, ale przykry dla uszu, a w dodatku by� ca�kowicie pozbawiony s�uchu muzycznego.
Fandorin odwr�ci� si� od okna i ze skruch� zerkn�� na �otysza. Ten wpatrywa� si� w niego z przera�eniem, jakby raptem ujrza� g�ow� Gorgony. Fakt, �e �piewak z Nicholasa niet�gi, ale �eby a� do tego stopnia?� �Ach, prawda � uprzytomni� sobie magister � Kalinkins nie wie przecie�, �e znam rosyjski�.
Nie zd��y� jednak �otyszowi nic wyja�ni�, gdy� w tej samej chwili drzwi zosta�y z ha�asem odsuni�te i do przedzia�u, tupi�c podkutymi butami, w�adowa�o si� dw�ch wojskowych w zielonych czapkach � oficer i szeregowy.
Oficer by� purpurowy na twarzy i, jak si� wydawa�o magistrowi, niezupe�nie trze�wy � w ka�dym razie zalatywa�o od niego jakim� wysokoprocentowym, cho� raczej niezbyt wyszukanym napitkiem; ponadto co chwila czka�.
Stra� graniczna, zorientowa� si� Fandorin.
Oficer stan�� przed Brytyjczykiem, wyci�gn�� do niego r�k� i powiedzia�:
��Yk!
Nicholas speszy� si�, gdy� u�wiadomi� sobie, �e absolutnie nie ma poj�cia, jak wygl�da w Rosji kontrola paszportowa. Czy�by by�o przyj�te zaczyna� j� od u�cisku d�oni? C�, to oryginalne, chocia� chyba niezbyt higieniczne, je�li si� we�mie pod uwag�, ilu pasa�erom oficer musi u�cisn�� r�ce. Ale za to bardzo rosyjskie.
Fandorin zerwa� si� po�piesznie i z szerokim u�miechem mocno potrz�sn�� d�oni� funkcjonariusza stra�y granicznej. Ten obrzuci� zbzikowanego cudzoziemca zdumionym spojrzeniem i wybe�kota� niewyra�nie, zwracaj�c si� do swego podw�adnego:
��A to �wir. Poczekaj, Sapryka, jeszcze nie takich rzeczy si� napatrzysz.
Nast�pnie wyrwa� d�o� z u�cisku Fandorina, wytar� j� o spodnie i burkn��:
��Pokazuj paszport, zagraniczny por�ba�cu. Paszport, anderstend? � Do �o�nierza za� mrukn��: � Takim psycholom powinni dawa� wariackie papiery, a nie paszporty.
Chudy, blady Sapryka zachichota� niepewnie.
Do czerwonej ksi��eczki, ozdobionej wizerunkiem przedstawicieli narodowej brytyjskiej fauny � lwem i jednoro�cem � dziwny pogranicznik odni�s� si� z ca�kowitym brakiem zainteresowania. Wr�czy� j� swemu pomocnikowi ze s�owami:
��Przywal. Yk.
�o�nierzyk wbi� piecz�tk� na odpowiedniej stronie, a oficer tymczasem zaj�� si� Kalinkinsem.
��Aha � skonstatowa� z�owieszczo � bratnia �otwa. � Z grymasem niech�ci na czerwonej twarzy przekartkowa� paszport, a jedn� stroniczk� obejrza� pod �wiat�o. � Wizka do kitu, rozpa�kana � zauwa�y� z widocznym zadowoleniem. � Z tak� to mo�na jecha� do Afryki. Daty te� nie wida�.
��Dosta�em j� w waszym konsulacie! � zdenerwowa� si� handlowiec. � Nie ja przystawi�em piecz�tk�! Panie poruczniku, to s� szykany!
Oficer zmru�y� oczy w niemi�ym u�mieszku.
��Szykany, powiadasz? A jak wasi pogranicznicy czepiaj� si� naszych obywateli? Zaraz ci� wysadz� z poci�gu do wyja�nienia sprawy, wtedy si� zaczn� prawdziwe szykany.
Mister Kalinkins zblad� i wyszepta� dr��cym g�osem:
��Nie, nie. Bardzo prosz�.
Po pe�nej napi�cia pauzie oficer kiwn�� g�ow�.
��No. Ju� ja was naucz� szacunku dla Rosji� Yk! Dobra, przywalaj, Sapryka! � I majestatycznie wymaszerowa� na korytarz, zawadziwszy ramieniem o drzwi.
�o�nierzyk uni�s� piecz�tk� nad paszportem, zerkn�� na nale��c� do Kalinkinsa paczk� winston�w i zapyta� cicho:
��A nie pocz�stowa�by pan papieroskiem?
�otysz, sykn�wszy co� ze z�o�ci� w swoim j�zyku, pchn�� ca�e pude�ko w stron� wyci�gni�tej r�ki.
Nicholas obserwowa� t� scen� w kompletnym os�upieniu, ale ci�g szokuj�cych niespodzianek dopiero si� zaczyna�.
Nie min�a minuta, kiedy drzwi zn�w si� otworzy�y (pukanie widocznie nie by�o przyj�te) i do przedzia�u wszed� funkcjonariusz celny. Na szyi dynda� mu d�ugopis na sznurku. Obrzuci� bystrym spojrzeniem obu pasa�er�w i od razu usiad� ko�o �otysza.
��Narkotyki? � zapyta� konfidencjonalnie. � Heroinka, kokainka?
��Jakie znowu narkotyki! � wykrzykn�� nieszcz�sny Kalinkins. � Jestem biznesmenem! Mam kontrakt z Syrko�basimpeksem!
��A gdyby tak rewizja osobista? � zasugerowa� celnik w czarno-zielonym mundurze i zwracaj�c si� do Nicholasa, poufnym tonem wyja�ni�: � Mieli�my tu w zesz�ym tygodniu jednego �biznesmena�. Paczuszk� z towarem wsadzi� sobie w ty�ek. Ale i tak znale�li�my.
�otysz nerwowo prze�kn�� �lin� i pod stolikiem poda� celnikowi jaki� szeleszcz�cy zwitek.
��C�, kontrakt rzecz �wi�ta � rzek� funkcjonariusz z westchnieniem, po czym zapyta� Fandorina: � A pan sk�d do nas przyje�d�a?
I zn�w si� okaza�o, �e brytyjski paszport budzi tu o wiele mniejsze zainteresowanie ni� �otewski.
��
Kontrola by�a zako�czona.
Poci�g zgrzytn�� hamulcami, wagon zako�ysa� si� i stan��. Za oknem widnia� sk�po o�wietlony peron i budynek stacyjny w pseudoempirowym stylu. Napis g�osi�:
NIEWOROTINSKAJA
L K. Mosk. � Ba�t.
Oto ona, ziemia rodzinna!
Pierwszy kontakt z przedstawicielami pa�stwa rosyjskiego wywar� na magistrze nauk historycznych tak wstrz�saj�ce wra�enie, �e odczu� przemo�n� potrzeb�, by bezzw�ocznie co� przek�si�.
Rzecz w tym, �e Nicholas Fandorin w og�le nie pija� alkoholu, a jada� r�wnie� z umiarem, i to ograniczaj�c si� jedynie do zdrowej �ywno�ci, dlatego te� znana wi�kszo�ci wewn�trzna potrzeba, by goln�� kielicha na uspokojenie nerw�w, u naszego magistra objawia�a si� zwykle wzmo�on� ochot� na jak�� ponadnormatywn� i niezdrow� przek�sk�.
Maj�c w pami�ci opini� towarzysza podr�y na temat wagonu restauracyjnego, Nicholas postanowi� naby� co� w dworcowym bufecie, jako �e w rozk�adzie jazdy zaznaczono, i� poci�g na stacji Nieworotinskaja stoi a� pi�tna�cie minut (pewnie po to, by pogranicznicy, celnicy i zatrzymani pasa�erowie zd��yli wysi���). Na wszelki wypadek portfel z pieni�dzmi, dokumentami i kartami kredytowymi Fandorin zostawi� w neseserze, a ze sob� wzi�� jedynie kilka banknot�w tysi�crublowych, przewiduj�co nabytych w kantorze na ryskim dworcu.
Konduktor siedz�cy na stopniach wagonu usun�� si�, robi�c pasa�erowi przej�cie, i ziewn�� g�o�no. Przy niezbyt romantycznym wt�rze owego ziewni�cia potomek o�miu pokole� rosyjskich Fandorin�w po raz pierwszy postawi� stop� na rodzimej, zalanej asfaltem ziemi.
Spojrza� w lewo, potem w prawo.
Po lewej stronie wisia� d�ugi, wyblak�y transparent z wizerunkiem w�satego radzieckiego �o�nierza w fura�erce, a bia�e litery g�osi�y:
50 LAT WIELKIEGO ZWYCI�STWA
NIE�LI�MY JE NA SZTANDARACH PRZEZ Pӣ �WIATA
JE�LI TRZEBA � POWT�RZYMY TRYUMFALNY MARSZ!
Na prawo sta� niewielki gipsowy Lenin w cyklist�wce, z wyci�gni�t� r�k�. Nicholas zdziwi� si�, gdy� prasa podawa�a, �e wszelkie kultowe relikty epoki totalitaryzmu ju� dawno usuni�to. Widocznie jeste�my w tak zwanej czerwonej strefie, uzna� magister i wszed� do budynku dworca.
Panowa� w tym przybytku zapach niczym w od dawna zapchanym ust�pie, a na �awkach le�eli i spali brudni, obdarci ludzie � jak mo�na przypuszcza�, wsp�cze�ni kloszardzi, zwani tu menelami. Przygl�da� si� tym malowniczym oberwa�com Nicholas si� kr�powa�, czym pr�dzej wi�c podszed� do bufetu z oszklon� gablot�.
Nerwowe podniecenie sk�ania�o do spo�ycia czego� szczeg�lnie niewskazanego, jak cho�by hot-dog czy hamburger. Jednak�e na talerzach le�a�y tylko nier�wno pokrojone kromki bia�ego chleba z t�ust�, niemal czarn� kie�bas�, plasterkami ��tego sera o zawini�tych do g�ry brzegach i male�kimi, zeschni�tymi rybkami. Na widok tych osobliwych sandwiczy Fandorin si� wzdrygn��. Omi�t� gablot� spojrzeniem i w ko�cu zwr�ci� si� do osowia�ej bufetowej, kt�ra szklanym wzrokiem przygl�da�a si� �a��cym po kontuarze muchom:
��Poprosz� jogurt. Z kawa�kami owoc�w. Albo nie, dwa.
Bufetowa, nie podnosz�c oczu, cisn�a na lad� dwa pojemniki Tutti-frutti (Nicholas zwykle kupowa� Danone � odt�uszczony, bez dodatk�w smakowych, ale jak szale�, to szale�), wzi�a dwie tysi�crubl�wki i zamiast reszty po�o�y�a obok jogurt�w trzy owocowe cukierki w wyblak�ych papierkach.
��Bardzo przepraszam, ale termin przydatno�ci tego produktu min�� miesi�c temu � oznajmi� Fandorin, przestudiowawszy etykiet�. � Jogurt nie nadaje si� do jedzenia.
Bufetowa zaszczyci�a wreszcie spojrzeniem natr�tnego klienta i wycedzi�a nienawistnie:
��Uch, mam ju� was wszystkich pot�d! Sp�ywaj st�d, kole�! Rzyga� mi si� chce, jak na ciebie patrz�.
Powiedzia�a to tak dobitnie i przekonuj�co, �e Nicholas bez s�owa wzi�� przeterminowany jogurt i � zmieszany � skierowa� si� do wyj�cia.
Przy drzwiach kto� chwyci� go za r�kaw.
��Ej,
Fandorin my�la�, �e si� przes�ysza� � to chyba niemo�liwe, �eby ten niepozorny, brodaty osobnik, przypominaj�cy le�nego diab�a z bajki, proponowa� mu swoje us�ugi seksualne.
��
Troch� dalej, pod �cian�, sta�a dziewczynka � ruda, piegowata i co najwy�ej trzynastoletnia. Spojrza�a oboj�tnie na cudzoziemca, zatrzepota�a grubo wytuszowanymi rz�sami i wydmuchn�a spomi�dzy nienaturalnie czerwonych warg ba�k� gumy balonowej.
��Bo�e, przecie� to jeszcze zupe�ne dziecko! � wykrzykn�� wstrz��ni�ty Nicholas. � Ile masz lat, dziewczynko? Chodzisz do szko�y? Jak mo�esz?� Za dziesi�� dolar�w? To straszne!
Dziewczynka poci�gn�a nosem i g�o�no strzeli�a gum� do �ucia, a sutener szturchn�� magistra w rami� i powiedzia� po rosyjsku:
��Daj wi�cej, skoro� taki lito�ciwy.
Fandorin wyskoczy� jak oparzony z tej spelunki.
��
O Bo�e, poci�g ju� rusza�, cho� przewidziane w rozk�adzie pi�tna�cie minut jeszcze nie min�o! Ogarni�ty panicznym strachem na sam� my�l, �e m�g�by zosta� w tym koszmarnym miejscu, Nicholas wrzuci� jogurty do kosza na �mieci i co si� w nogach rzuci� si� w pogo� za umykaj�cym wagonem.
Ledwie zd��y� wskoczy� na stopie�. Konduktor pali� na platformie w towarzystwie dw�ch ros�ych m�odych ludzi w granatowo-bia�ych dresach. Przelotnie spojrza� na zdyszanego Anglika, nie komentuj�c ani s�owem jego szcz�liwego powrotu.
�Do �adnych Kromiesznik nie jad� � my�la� Nicholas, id�c korytarzem. � Zeskanuj� drug� po�ow� testamentu, pogrzebi� troch� w dokumentach Prikazu Cudzoziemskiego i Rycerskiego i wracam do Londynu. Trzy dni. Maksimum pi��. W Moskwie b�d� si� porusza� po trasie: hotel-archiwum-hotel�.
Nie, historyczna ojczyzna zdecydowanie si� Fandorinowi nie spodoba�a. Ciekawe, jak mo�e si� podoba� piosenkarzowi Jurijowi Szewczukowi?
Najgorsze jednak by�o to, �e w duszy magistra obudzi�o si� dr�cz�ce przeczucie, i� odt�d tak�e i tamtej, dawnej Rosji nie b�dzie ju� m�g� kocha� tak bezgranicznie jak do tej pory. Ach, ojcze, ojcze, najm�drzejszy z ludzi�
Eksporter wyrob�w mlecznych zamkn�� si� w przedziale i wpu�ci� Fandorina dopiero po d�u�szej chwili, a nast�pnie demonstracyjnie zas�oni� si� jakim� �otewskim pismem ilustrowanym.
Zawsze gdy Nicholas znajdowa� si� w trudnej sytuacji lub szczeg�lnie kiepskim nastroju, uk�ada� limeryk. Pewna koncentracja umys�u, niezb�dna przy tej czynno�ci, w po��czeniu z jej absurdalnym w swym komizmie rezultatem sprzyja�a relaksowi i przychylniejszemu spojrzeniu na �wiat. Wypr�bowany spos�b pom�g� i teraz � poetycka �amig��wka sprawi�a, �e stan ducha Nicholasa troch� si� poprawi�.
Nagle kto� cicho zapuka� do drzwi. Fandorin wsta�, by otworzy� zatrzask, a mister Kalinkins od�o�y� pismo i nerwowo ostrzeg� po rosyjsku:
��Przez �a�cuch! Tylko przez �a�cuch!
W szczelinie uchylonych drzwi by�o zupe�nie ciemno, cho� jeszcze par� minut temu na korytarzu pali�o si� �wiat�o. Do twarzy Nicholasa unios�a si� r�ka w granatowym r�kawie z bia�� lam�wk� i w nos uderzy� go �askotliwy strumie� jakiej� cuchn�cej cieczy.
Fandorin ju� mia� zaprotestowa� przeciwko tak skandalicznemu zachowaniu, ale nie zd��y�, poniewa� nogi nagle odm�wi�y mu pos�usze�stwa.
Magister osun�� si� na pod�og�, uderzaj�c skroni� o metalow� futryn� drzwi, i utraci� kontakt z rzeczywisto�ci�.
Nawi�za� go powt�rnie niejako t� sam� drog�, gdy� czu� taki b�l i pulsowanie w skroni, �e chc�c nie chc�c, musia� najpierw poruszy� ci�k� jak o��w g�ow�, a potem otworzy� oczy.
Dodatkowych pi�ciu minut potrzebowa� na to, by odtworzy� ca�y ci�g wydarze� i u�wiadomi� sobie, co si� sta�o.
Mister Kalinkins le�a� na swojej �awce; spod przymkni�tych powiek b�yska�y tylko bia�ka. Z ust �otysza �cieka�a cienka stru�ka �liny, a na jego piersi spoczywa� wybebeszony portfel.
Stopa Fandorina natrafi�a na co� twardego. Neseser! Jego neseser firmy Samsonite, otwarty, zia� teraz pustym, wypatroszonym wn�trzem.
Wewn�trz nie zosta�o nic. Nie by�o notebooka, telefonu, portfela ani � co najgorsze � koperty, w kt�rej znajdowa�a si� licz�ca trzysta lat rodzinna pami�tka.
Prawdziwy koszmar!
Aneks
Limeryk autorstwa Nicholasa Fandorina, u�o�ony po odje�dzie poci�gu ze stacji Nieworotinskaja 13 czerwca wieczorem, par� minut po dziesi�tej:
Cornelius wyda� przenikliwy okrzyk �Iiijaaa!�, smagn�� nahajk� dorodnego hiszpa�skiego ogiera, kupionego w Rydze za czterdzie�ci trzy reichstalary (czyli po�ow� ruskiego zadatku), i kary ko�, przestraszony nie tyle uderzeniem, ile dzikim wrzaskiem w samo ucho, momentalnie pu�ci� si� k�usem. Naprawd� dobry wierzchowiec � poj�tny, mocnej budowy, niewymagaj�cy obfitej paszy � o wiadrze wody i p�czetweryku owsa zdolny pokona� bez trudu siedem mil. No i szybki. A to by�o teraz dla Corneliusa bardzo wa�ne.
Z ty�u, na d�ugich cuglach, bieg�a cisawa, kosmatonoga koby�ka, objuczona baga�em � ona tak�e stara�a si�, jak mog�a, wyrzucaj�c z lekka na boki rozdeptane kopyta. To, co najcenniejsze, von Dorn mia�, oczywi�cie, przy sobie, w sakwie przytroczonej do siod�a, ale pozbywa� si� koby�ki by�oby szkoda, dlatego nie pop�dza� zbytnio koni, utrzymuj�c spokojne, r�wne tempo. W jukach wi�z� niezb�dne zapasy � suszone mi�so, s�l, suchary � i ciep�� szub� z psiego futra, bo jak s�ysza�, w Moskwie nawet w maju bywaj� lute mrozy, kiedy to drzewa p�kaj� z hukiem, a w�sy pokrywaj� si� igie�kami lodowatego szronu.
Oddaliwszy si� o p� setki krok�w, Cornelius obejrza� si� na stra� graniczn�. Dow�dca o t�pej, prostackiej g�bie, oszo�omiony niespotykanym zuchwalstwem cudzoziemca, nadal gapi� si� na niego bezmy�lnie. Trzech zbrojnych wymachiwa�o tylko r�kami, a jeden �adowa� przedpotopow� strzelb�; w Europie nie widywano takich od czas�w wojny trzydziestoletniej. A niech tam, i tak spud�uje. Nieudolno�� Moskowit�w w pos�ugiwaniu si� broni� paln� jest powszechnie znana. Po to przecie� porucznik � nie, teraz ju� kapitan � von Dorn zosta� zwerbowany do moskiewskiej s�u�by: �eby nauczy� tutejszych �o�nierzy celnie strzela� i walczy� w szyku.
Pozostawanie na holenderskim �o�dzie nie wr�y�o pomy�lnej przysz�o�ci. Z pocz�tku ich kr�lewskie mo�cie p�aci�y najemnikom regularnie, ale kiedy wojna z Anglikami si� sko�czy�a, a l�dowe potyczki z Francuzami wygas�y, wirtemberscy muszkieterowie stali si� niepotrzebni. Jedni przeszli na s�u�b� do Polak�w, inni do Szwed�w, Cornelius za� wci�� obija� si� w Amsterdamie, cho� pieni�dze mu si� ko�czy�y.
W dodatku prawdziwej wojny od dawna ju� nie by�o. Kto wie, czy takie wojny jeszcze w og�le kiedykolwiek b�d� si� toczy�? Ju� od dziesi�ciu lat � zacz�� jako zupe�ny go�ow�s � chodzi� von Dorn w tym �o�nierskim kieracie: najpierw jako prosty rajtar, potem kornet, a� wreszcie dwa lata temu wykupi� patent oficerski i zosta� porucznikiem � ale wszystko to nie przynosi�o zysk�w, pewno�ci ani perspektyw. Dwa lata s�u�y� u Francuz�w, p� roku u ksi�cia meklemburskiego, rok u Du�czyk�w, potem u Szwed�w � a mo�e odwrotnie. Aha, by�o jeszcze wolne miasto Brema, polski kr�l i znowu Francuzi. Kiedy dosta� si� do niewoli holenderskiej, musia� walczy� przeciwko Francuzom. Na czole, w okolicy lewej skroni, mia� Cornelius p�kolist� blizn� � w bitwie pod Ensheim, kiedy walczyli z kirasjerami wicehrabiego de Turenne, le��cy na ziemi ranny ko� wierzgn�� i uderzy� go podkutym kopytem; cud boski, �e �ba mu nie rozwali�. Damom Cornelius m�wi�, �e to �lad celnej strza�y Kupidyna, prostym dziewczynom � �e pami�tka po tureckim jataganie.
Najlepiej by by�o zaci�gn�� si� na s�u�b� austriack� i wojowa� przeciwko Turkom. Ku takiej decyzji j�� si� sk�ania� dzielny porucznik pod koniec trzeciego miesi�ca przymusowej bezczynno�ci, kiedy d�ugi przekroczy�y sum� dwustu gulden�w i ju� widzia� si� w wi�ziennym lochu. Nie jest przecie taki m�ody, sko�czy� dwadzie�cia lat, a nie zdoby� ani maj�tku, ani s�awy, ani nawet dachu nad g�ow�. Do Theofels, do starszego brata, nie zamierza� wraca�, nie uciesz� si� tam z dodatkowej g�by do karmienia. Claus i bez tego ma do�� zmartwie� � zamek wymaga ci�g�ych napraw, a klasztorowi trzeba sp�aca� star�, zaci�gni�t� jeszcze przez ojca po�yczk�.
Tylko gdzie s� ci Turcy? Podr� do Wiednia jest kosztowna, bo to daleko, a co, je�li nie uda mu si� zaci�gn�� na s�u�b�? Wtedy trzeba b�dzie chyba zosta� mnichem � brat Andreas, najm�drzejszy z von Dorn�w, jest ju� opatem klasztoru � albo amantem jakiej� starej, grubej kupcowej. Zamieni� stryjek siekierk� na kijek.
I nagle fortuna u�miechn�a si� do Corneliusa! W szynku nad Prinzengracht przysiad� si� do jego stolika solidny, budz�cy zaufanie go��, przedstawi� si� jako by�y pu�kownik w carskiej s�u�bie, nazwiskiem Faustle. Okaza� si� prawie krajanem Corneliusa, pochodzi� z Badenii. W Moskwie sp�dzi� cztery lata, a teraz wraca� w rodzinne strony � chcia� kupi� dom, sad i o�eni� si�. Do Amsterdamu dotar� dzi�ki �askawo�ci rosyjskiego ksi�cia Tu�upowa, wys�anego do Europy w celu zwerbowania do�wiadczonych oficer�w dla carskiego wojska. �o�d nie jest mo�e zbyt du�y, ale wyp�acany regularnie. Na drog� � hojne zaopatrzenie w wysoko�ci stu reichstalar�w, a po przyje�dzie na wst�pne koszty jeszcze pi��dziesi�t reichstalar�w srebrem, sk�rki sobolowe tej�e warto�ci i pi�� �okci wykwintnego sukna. Najwa�niejsze jednak, �e przed cz�owiekiem odwa�nym i przedsi�biorczym, kt�ry chce sobie zapewni� bezpieczn� przysz�o��, ten azjatycki kraj otwiera doprawdy nieograniczone mo�liwo�ci. Herr Faustle powiedzia�, gdzie si� zatrzyma� �w rosyjski ksi���, zap�aci� za wino i przeni�s� si� do innego sto�u, �eby pogada� z dwoma holszty�skimi dragonami, Cornelius za� siedzia� i rozmy�la�. Krzykn�� jeszcze do Faustlego: �A z Turkami car wojuje?�. Okaza�o si�, �e tak � i z Turkami, i z Tatarami. To rozwia�o ostatecznie w�tpliwo�ci von Dorna.
No, a ju� kiedy Cornelius ujrza� carskiego wys�annika w szubie ze z�otog�owiu, wyszywanej drogimi kamieniami, w wysokiej sobolowej czapie (ka�da taka sk�rka u handlarza futer kosztuje co najmniej dwie�cie reichstalar�w!), obawia� si� tylko jednego � �e go nie przyjm� na s�u�b�.
Ale przyj�li. Warunki zosta�y ustalone zgodnie z zapewnieniami pu�kownika � sto reichstalar�w na drog� i tyle� na koszta zagospodarowania (w srebrze, sobolowych sk�rkach i suknie), �o�d w wysoko�ci jedenastu rubli na miesi�c i strawne. Kontrakt opiewa� na cztery lata, do maja 1679 roku. Dla przydania sobie wa�no�ci i �eby si� troch� bardziej zaceni�, von Dorn za��da� rangi kapitana, cho� wiedzia�, �e bez patentu nie ma na to widok�w. Tymczasem zgodzili si�! Prosz� � jeszcze do niedawna by� wiecznym porucznikiem bez szans na awans i wys�ug�, a teraz zosta� kapitanem muszkieter�w. Ksi��� od razu wystawi� papiery na nazwisko kapitana von Dorna i opatrzy� je czerwonymi lakowymi piecz�ciami, wszystko jak nale�y.
Do Rygi dop�yn�� �wie�o upieczony kapitan ryback� sznik� � Polsk� wola� omin��, gdy� mogli tam sobie przypomnie�, �e przed dwoma laty zdezerterowa� z pu�ku ksi�cia Wi�niowieckiego. Ca�y prze�mierd� �ledziami, ale za to transport by� tani � Cornelius zap�aci� wszystkiego sze�� reichstalar�w.
W stolicy Inflant, ostatnim na trasie jego podr�y europejskim mie�cie, zaopatrzy� si� we wszelkie niezb�dne rzeczy, kt�rych w Azji niepodobna by�o dosta� � t�uczon� kred� do czyszczenia z�b�w (ich ol�niewaj�ca biel przyczyni�a si� do wielu mi�osnych podboj�w Corneliusa), u�ywan�, ale jeszcze w zupe�nie dobrym stanie, kruczoczarn� peruk�, tyto� z Batawii, p�ask�, wygodn� pu�apk� na pch�y, zawieszan� na skos, pod pach�. Postanowi� nie dobiera� sobie do kompanii wsp�towarzyszy podr�y. Wyposa�ony w angielski muszkiet, dwa norymberskie pistolety i toleda�sk� szpad�, nie ba� si� le�nych rabusi�w. Ruszy� w stron� rosyjskiej granicy sam.
Droga mu si� d�u�y�a. Pi�tego dnia dotar� do ostatniej szwedzkiej plac�wki � ma�ej warowni Neuhausen. Porucznik, kt�ry towarzyszy� von Dornowi do granicznej rzeczki, wskaza� mu kierunek dalszej jazdy � o tam, za tym polem i lasem, jakie� dwie i p� mili st�d, le�y rosyjska wie� Nieworotynskaja, nazwana tak dlatego, �e Moskowici maj� tu zaledwie dwie osady. Druga zwie si� Worotynskaja, jako �e nale�y do stolnika Woroty�skiego. �Oto najlepszy przyk�ad, jak g�upi i pozbawieni wyobra�ni s� ci czosnko�ercy � powiedzia� porucznik. � Gdyby by�a tu jeszcze trzecia wie�, kt�r� nale�a�oby jako� nazwa�, nie wiedzieliby po prostu, jak sobie poradzi� z tak� �amig��wk��.
�Dlaczego czosnko�ercy?� � spyta� Cornelius. Porucznik wyja�ni�, �e tubylcy s� ca�kowicie pozbawieni w�chu. Cho� odznaczaj� si� niezdrowym zami�owaniem do mycia (kt�rej to nami�tno�ci ulegaj� nieomal miesi�c w miesi�c, co zreszt� �atwo daje si� wyja�ni� rozwi�z�o�ci� obyczaj�w, gdy� �a�nie s�u�� zar�wno m�czyznom, jak i kobietom, korzystaj� z nich oni wsp�lnie), s� zupe�nie nieczuli na odra�aj�ce zapachy, a podstawa ich po�ywienia to surowa cebula i czosnek.
Na Corneliusie wiadomo�� ta nie wywar�a wi�kszego wra�enia. Ka�dy, kto przez d�u�szy czas znajdowa� si� w obl�onym mie�cie czy twierdzy, wie, �e czosnek jest bardzo zdrowy � chroni i przed szkorbutem, i przed puchlin� n�g, a nawet, jak utrzymuj� niekt�rzy, przed francusk� chorob�. Niech si� nim tubylcy objadaj� do woli, byleby �o�d wyp�acano w terminie.
Przeprawi� si� przez rzeczk� w br�d, a gdy przejecha� mo�e z p� mili, zza krzak�w wyskoczy� niewielki oddzia�ek. Jeden Moskowita, spasiony, o purpurowej, �wi�skiej g�bie, siedzia� na koniu, a pozostali czterej pod��ali w �lad za nim pieszo. Wszyscy mieli na sobie zielone kaftany o d�ugich po�ach, brudne i wy�wiechtane; tylko okrycie je�d�ca by�o ca�e, reszty � w dziurach i �atach. Cornelius w pierwszej chwili troch� si� przestraszy�, �e to jacy� rabusie, i ju� si�ga� do olster przy siodle, ale zaraz u�wiadomi� sobie, �e z�oczy�cy nie nosz� mundur�w. A wi�c by�a to pewnie stra� graniczna.
Trzej �o�nierze mieli halabardy, jeden rusznic�. Dow�dca � przypasan� krzyw� szabl�. Powiedzia� co� gro�nie, sycz�c przy tym jak g�sior. Pe�no by�o w jego mowie d�wi�k�w �tsch�, �tch� i �tsz�. Sens jego s��w mo�na by�o poj�� i bez przek�adu. Kto� ty i sk�de� si�, u licha, wzi�� na ziemi nale��cej do wielkiego moskiewskiego cara?
Von Dorn grzecznie uchyli� kapelusza, wyj�� z sakwy dokument podr�ny i wymownie zako�ysa� przywieszonymi na nim piecz�ciami. Potem rozwin�� go i uda�, �e czyta, co napisano w �rodku � w rzeczy samej wyrecytowa� s�owa, kt�rych nauczy� si� na pami��: �I ten�e kapitan muszkieter�w Korniej Fondornow jecha� ma do Pskowa, do Nowogrodu Wielkiego, a tak�e i do Tweru, sk�d nie mieszkaj�c, winien pod��a� do Moskwy�.
Dow�dca stra�y zn�w zasycza� i zagdaka� (zalatywa�o od niego jak�� lich� gorza�k�), po czym wyci�gn�� r�k� po glejt, ale Cornelius, chwa�a Bogu, nie urodzi� si� wczoraj. Jeszcze raz wskaza� na przywieszon� piecz��, po czym przezornie schowa� dokument.
��Psk�w � Nowogr�d � Twer � Moskwa � powt�rzy� i doda� z naciskiem: � Nie mieszkaj�c (co mia�o znaczy�: �w pilnej sprawie urz�dowej�).
Pod krzakiem, jak si� okaza�o, siedzia� jeszcze jeden Moskowita � nieuzbrojony, za to z miedzianym ka�amarzem, zawieszonym na szyi, i g�sim pi�rem, wetkni�tym za ucho.
Teraz podni�s� si� leniwie i oznajmi� zrozumia�� � mimo fatalnej wymowy � niemczyzn�:
��Zap�a� trzy talary holenderskie dow�dcy, jeden mnie i jeden strzelcom � oni te� musz� �y� � a potem jed� sobie z Bogiem, skoro� taki wa�ny i potrzebny.
�Pi�� reichstalar�w? Pi��?! Za co?!�.
��Dobrze, zaraz. � Cornelius kiwn�� g�ow�. � Tylko podci�gn� popr�g.
I podci�gn��. A potem jak nie wrza�nie koniowi w ucho, jak nie smagnie go nahajk�! Pi�� talar�w, panowie stra�nicy? A ucho od �ledzia nie �aska?
Z ty�u kto� wypali� z broni, powietrze niebezpiecznie blisko rozdar� �wist kuli � nie wi�cej ni� p� �okcia od ucha Corneliusa. Ale B�g strzeg�, �mier� omin�a kapitana. Von Dornowie maj� szcz�cie, to rzecz od dawna wiadoma. Gorzej, �e nigdy nie potrafili wyci�gn�� z tego �adnej korzy�ci. Win� za to ponosi�o ich przekl�te, wielkopa�skie pi�knoduchostwo, a tak�e pechowa dewiza rodzinna, kt�rej tw�rc� by� protoplasta rodu, Theo:
Prapradziadek Tibo-Montezuma, kt�ry wr�ci� z Meksyku z wozem pe�nym azteckiego z�ota, swoim niewyparzonym, ostrym j�zykiem wzbudzi� gniew cesarza Karola � nie uni�s� nie tylko z�ota, lecz i g�owy. Stryjeczny dziadek, Pi�kny Ulrich, zdoby� wspania�� pozycj�, zostawszy faworytem owdowia�ej ksi�nej Sachsen-Altenburg. I co? Zakocha� si� w dziewczynie bez posagu, opu�ci� dw�r ksi���cy i dokona� �ywota w ub�stwie.
Kiedy�, gdy by� jeszcze m�ody i g�upi, Corneliusowi imponowa�a ta szczeg�lna, butna vondornowska dezynwoltura wobec dar�w losu, ale zaznawszy g�odu i ch�odu podczas d�ugich przemarsz�w i obl�e�, na�ykawszy si� bitewnego kurzu i dymu, zrozumia�: honor dobry jest dla tych, kt�rzy mog� sobie na� pozwoli�. Je�eli za� ca�y tw�j dobytek mie�ci si� w niewielkiej sk�rzanej sakwie, to o honorze lepiej � przynajmniej na razie � zapomnie�.
Jakie� to skarby kry�a owa przytroczona do siod�a torba?
Przede wszystkim � glejt od ksi�cia Tu�upowa, czyli przepustk� do s�awy i bogactwa. Je�li Cornelius istotnie je osi�gnie, b�dzie m�g� pomy�le� i o honorze.
Dalej � cyprysowy krzy�yk z Ziemi �wi�tej, wygrany w ko�ci od pewnego kapucyna z Angers.
Z�oty medalion z inicja�ami �C. v. D.�, sekretny dar od matki, kt�ry ofiarowa�a mu na pami�tk�, gdy na zawsze opuszcza� Theofels. Dawniej w �rodku spoczywa�a jeszcze relikwia � drzazga z krzy�a m�ki Pa�skiej, ale w zesz�ym roku, podczas bitwy pod Charleroi, wypad�a z medalionu.
Najcenniejszym jednak i najrzadszym skarbem w sakwie by� wspania�y budzik, kt�ry dosta� si� Corneliusowi w spadku po ojcu. Podzia� odziedziczonych d�br zosta� przeprowadzony uczciwie, zgodnie z ostatni� wol� zmar�ego. Clausowi przypad� w udziale zamek, ziemia i d�ugi, Marta i Greta dosta�y po pierzynie, po dwie poduszki i po dwie sukienki, Ferdynand � porz�dnego konia i siod�o, Andreas � jako s�uga bo�y, dla kt�rego dobra doczesne to marno�� � nic, najm�odszy, czyli Cornelius � budzik, wojenne trofeum ojca nieboszczyka, gdy walczy� pod dow�dztwem Wallensteina. Budzik by� z br�zu, a tarcz� ze z�oconymi cyframi chroni�o kryszta�owe szk�o. Czy zegar naprawd� dzwoni�, czy te� mechanizm dawno si� zepsu�, tego Cornelius nie wiedzia�, gdy� strzeg� drogocennej pami�tki jak �renicy oka i nigdy budzika nie nakr�ca�. Nigdy te�, nawet w najtrudniejszych momentach, ojcowskiej spu�cizny nie zastawia� ani nie gra� o ni� w karty. Tak wykwintne cacko dobrze by si� prezentowa�o jedynie w odpowiednim wn�trzu, po�r�d br�zowych rze�b, marmur�w i aksamitnych portier, Cornelius zatem za ukoronowanie swojej kariery uwa�a� pozyskanie mo�liwie najstosowniejszego entourage�u dla budzika. Dalej jego ambicje nie si�ga�y. Od osi�gni�cia celu by� zreszt� jeszcze bardzo daleki.
Ale tam, w sk�rzanej sakwie, le�a�o r�wnie� male�kie zawini�tko, dzi�ki kt�remu w�dr�wki budzika mog�y si� pomy�lnie zako�czy� w nie tak zn�w odleg�ej przysz�o�ci. Kosmyk miedzianorudych w�os�w, starannie zapakowany w pergamin, wr�y� Corneliusowi dochody, kt�rych nie zapewni�by mu najwy�szy nawet �o�d ani wojaczka z Turkami. Kapitan muszkieter�w, zanim pop�yn�� do Rygi, odby� nader rzeczow� rozmow� z kupcem, Jaanem van Charenem, kt�ry dostarcza� do europejskich stolic wspania�e rude w�osy holenderskich kobiet, s�u��ce do wyrobu najmodniejszych peruk �Laura�. Van Charen powiedzia� Corneliusowi, �e ry�e Holenderki s� bardzo chciwe i uparte i ��daj� za swoje rzadkie kud�y ogromnych sum, wykorzystuj�c fakt, �e w�osy o barwie miedzi niecz�sto si� spotyka. W Moskowii natomiast kobiet i dziewczyn o w�osach w tym niepowtarzalnym odcieniu jest po prostu bez liku � ma je co druga z nich, wi�c z pewno�ci� nie b�d� si� przesadnie targowa�. Pomys� by� prosty i pewny: za kapita�ski �o�d kupowa� tanio od Moskowitek ich warkocze, przesy�a� je z kupieckimi karawanami do van Charena, do Amsterdamu, a tam ju� on b�dzie wp�aca� nale�ne von Dornowi wynagrodzenie do banku. Rudy lok da� kapitanowi na wz�r, �eby przypadkiem nie pomyli� koloru, a na pergaminie w�asn� r�k� wypisa� uzgodnion� cen� � 1500 gulden�w za um�wionej wielko�ci przesy�k�. W ci�gu czterech lat s�u�by Cornelius zgromadzi prawdziwy maj�tek! To o wiele lepszy spos�b na wzbogacenie si� ni� wojaczka z Turkami, uzna� kapitan.
By�a pi�kna, s�oneczna i rze�ka majowa pogoda, ptaki szczebiota�y zupe�nie tak samo jak w okolicach rodzinnego Theofels i nastr�j Corneliusa zdecydowanie si� poprawi�. Dla pewno�ci przejecha� jeszcze jak�� mil� �wawym k�usem, cho� trudno by�o przypuszcza�, �eby podpity dow�dca stra�y w zielonych mundurach zechcia� go �ciga�. Kiedy cisawa koby�ka zacz�a co chwila podrywa� �eb i toczy� pian� z pyska, Cornelius zwolni� tempo. Trzeba by�o nakarmi� i napoi� konie, a i samemu nie zawadzi�oby wychyli� szklaneczk� za pomy�ln� przysz�o�� w rosyjskiej ziemi.
Kiedy pod pag�rkiem kapitan ujrza� wie�, s�dzi� z pocz�tku, �e jest wymar�a � opuszczona przez mieszka�c�w lub wyniszczona zaraz�. Zobaczy� szare, przekrzywione chaty, kryte przegni�ymi, s�omianymi strzechami, �lepe okienka, kapliczk� z przechylonym na bok, dziwnym krzy�em o dodatkowych ramionach. Ale nad jedn� z cha�up, d�ug� i ogrodzon� p�otem, wi� si� dymek, a w pewnej odleg�o�ci od ludzkich siedzib pas�o si� stado � trzy ko�ciste krowiny i mo�e z dziesi�� brudnych owiec. Najwidoczniej to by�a wie� Nieworotynskaja.
Jedyn� uliczk� Cornelius jecha� bez po�piechu, z ciekawo�ci� rozgl�daj�c si� wok�. Takiej n�dzy nie widywa� nawet w Polsce. Nie by�o tu nic � cho�by jednej kury, drzewka owocowego, wozu. Nawet ps�w. Zdziwi�o kapitana, �e na dachach nie ma komin�w � pewnie wszystko to kurne chaty, ogie� rozpala si� w �rodku, jak u Samojed�w na dalekiej p�nocy, a dym nie ma uj�cia.
Istoty ludzkie jednak�e od czasu do czasu si� pojawia�y. Najpierw dojrza� kapitan zgrzybia��, sze��dziesi�cioletni� staruch�. Kobiecina wyskoczy�a zza niechlujnie skleconych wr�t, kiedy ko� von Dorna, podni�s�szy ogon, akurat si� wypr�ni�, wrzuci�a w podo�ek zgrzebnej sp�dnicy paruj�ce jeszcze kule nawozu, obna�aj�c przy tym chude nogi ziemistej barwy, po czym splun�wszy za cudzoziemcem, podrepta�a z powrotem. �Chce to zje��, czy co?� � przestraszy� si� Cornelius, ale zaraz sobie wyt�umaczy�, �e stara u�yje pewnie ko�skich odchod�w jako nawozu lub na podpa�k�.
Nast�pny by� ch�op, w samej tylko koszuli. Le�a� na �rodku drogi ni to martwy, ni pijany � a mo�e po prostu spa�. Ko� przest�pi� przez niego ostro�nie, koby�ka obesz�a go bokiem. Zza p�otu wysz�o dwoje dzieciak�w, umorusanych i zupe�nie go�ych. Ch�opcy zagapili si� na cudzoziemca pustymi, nieruchomymi oczami. Jeden poci�ga� nosem, drugi ssa� palec. Wygl�dali zupe�nie jak zwierz�tka. Ale zachowywali si� spokojnie � nie napraszali si� o ja�mu�n� ani nie rzucali kamieniami.
Przed sob� zobaczy� Cornelius star� cha�up�, kt�ra � jedyna w ca�ej wsi � mia�a komin, a w oknach szybki z miki (w innych domach male�kie okienka przes�ania�y wo�owe p�cherze). Na przyzbie le�a�o bez ruchu jeszcze dw�ch m�czyzn, w podw�rzu sta�o kilka woz�w i t�oczy�o si� z p� tuzina uwi�zanych koni. To by�o to, czego Cornelius potrzebowa� � karczma czy zajazd.
Kapitan wjecha� za ogrodzenie i chwil� czeka�, czy aby nie wyjrzy jaki� s�uga. Nikt si� jednak nie pojawi�. Wtedy von Dorn krzykn��: �Ej! Ej-ej!�, ponawiaj�c pr�b� mo�e z pi�� razy. Nawo�ywanie jednak r�wnie� nic nie da�o. Owszem, wyszed� na ganek jaki� ch�op w samych portkach i z miedzianym krzy�ykiem na obna�onej piersi, ale bynajmniej nie po to, by po�pieszy� podr�nemu z pomoc�. Posta� chwil�, zachwia� si� kilka razy, po czym run�� ze stopni g�ow� w d�. Z rozci�tego czo�a pijaka pociek�a stru�ka krwi, tworz�c ma�� ka�u��.
Du�o si� tutaj pije, zauwa�y� w duchu Cornelius. Pewnie przypada dzisiaj jakie� �wi�to.
Sam uwi�za� konie. Rozsiod�a� je i nasypa� im owsa z w�asnych zapas�w (mia� go troch� w jukach). Cisawa star�a sobie troch� lewe kopyto, przyda�oby si� j� na nowo podku�. Z karym wszystko by�o w porz�dku � cudo, a nie ko�.
Sakw� Cornelius wzi�� ze sob�, pistolety r�wnie�. Muszkiet przewiesi� przez rami�. Po juki trzeba b�dzie zaraz pos�a� s�ug�, bo jeszcze, nie daj Bo�e, kto� je ukradnie.
Pchn�� zbite z desek drzwi i znalaz� si� w ciemnawej szopie. W nozdrza buchn�� mu zakis�y smr�d zgnilizny. Szwedzki porucznik m�wi� prawd�, nie pachnia�o u Moskowit�w nektarem i ambrozj�.
Cornelius posta� chwil� w progu, by przyzwyczai� oczy do p�mroku. W g��bi izby dojrza� kilka d�ugich sto��w; siedzieli przy nich milcz�cy � nie, cicho co� pomi�dzy sob� gwarz�cy � brodaci oberwa�cy. Przed nimi sta�y gliniane kubki lub czworograniaste sztofy z grubego zielonego szk�a, r�nej wielko�ci. Siedz�cy opr�niali je cz�sto g�sto, gwa�townie odrzucaj�c przy tym g�ow� do ty�u. Z misek brali palcami poszatkowan� kapust�. W k�cie, za szynkwasem, drzema� karczmarz.
Kapitan ju� mia� si� skierowa� w tamt� stron�, gdy nagle zamar� bez ruchu, mrugaj�c zdumionymi oczyma. Tu� przy drzwiach kl�cza�a trzynastoletnia mo�e dziewczynka w brudnej koszulinie, gryz�a s�onecznikowe pestki i wypluwa�a je na pod�og�. By�a piegowata, mia�a narysowane w�glem brwi a� do uszu, rz�sy uczernione sadz� i olbrzymie buraczane rumie�ce na policzkach. Wstrz�sn�� jednak Corneliusem nie ten jaskrawy malunek, lecz kolor rozczochranych, niczym nieos�oni�tych, si�gaj�cych ni�ej pasa w�os�w. By� w�a�nie taki, w odcieniu miedzianej czerwieni, najprawdziwsza �Laura�! Spotkanie z Moskowi� zaczyna�o si� pod pomy�ln� wr�b�.
Von Dorn nachyli� si�, uj�� w dwa palce pasmo w�os�w dziewczynki i przyjrza� mu si� dok�adniej. Nie by�o �adnych w�tpliwo�ci. Gdyby wysy�a� do Amsterdamu, powiedzmy, trzy, nie, cztery transporty rocznie, to w ci�gu czterech lat mo�na zarobi� zaraz� dwadzie�cia cztery tysi�ce gulden�w! Daj mi troch� czasu, m�j wspania�y budziku, ju� nied�ugo znajdziesz si� w godnym siebie miejscu!
Dziewczynka spojrza�a na mamrocz�cego co� pod nosem cudzoziemca z do�u do g�ry, nie poruszywszy nawet przy tym g�ow� i nie przestaj�c wypluwa� �upin. Kupowa� teraz od niej w�os�w oczywi�cie nie by�o sensu � w Moskwie pewnie te� rudych nie brakuje. Ale warto pogada� o cenie, �eby si� zorientowa�, jakie b�d� koszta przesy�anych partii.
Cornelius lekko szarpn�� dziewczynk� za w�osy, po czym wskaza� je palcem. Nast�pnie przywo�a� na pami�� jedno z dziesi�ciu podstawowych s��w, kt�rych wyuczy� si� po drodze:
��Po tszemu?
Odpowiedzi udzieli�a mu nie dziewczynka, lecz niski ch�opina o sko�tunionej brodzie, z czarn� przepask� na twarzy.
��Za czwartaka.
Ods�oni� w u�miechu puste dzi�s�a, zrobi� obrzydliwie spro�ny gest i doda� jeszcze jakie� wyja�nienie. Kapitan wy�owi� s�owo �kopiejka�. Dziewczynka poci�gn�a nosem i nagle zadar�a koszul� a� po chude, wystaj�ce obojczyki. Po co, nie wiadomo. Pod spodem by�a zupe�nie naga, ale na co patrze� u tak ma�ego dziecka? Musi by� widocznie niespe�na rozumu, domy�li� si� Cornelius, zaprz�tni�ty zgo�a czym innym.
�Dajmy na to, �e brodacz powiedzia�, i� za czwartaka pozwol� �ci�� cz�� w�os�w, a za kopiejk� wszystkie. Czwartak to �wier� kopiejki, za guldena przy wymianie dostaje si� dwadzie�cia kopiejek� Na oko w�osy musz� wa�y� ze dwa funty�. Od tych gor�czkowych rachunk�w serce Corneliusa a� mocniej zabi�o. Wygl�da�o na to, �e zakupu mo�na dokona� bardzo tanio!
Brodacz nie chcia� si� odczepi�, szturcha� von Dorna w bok, natarczywie podsuwaj�c mu dziewczynk�. Kapitan lekko trzepn�� go w ucho, �eby da� spok�j, i podszed� do szynkwasu.
Ch�tnie posili�by si� teraz po�ow� baraniego ud�ca czy ca�ym kap�onem, ale wygl�da�o na to, �e gotowanego jedzenia tutaj nie podawano. Na ladzie, po�r�d m�tnych, cuchn�cych gorza�k� ka�u�, sta� talerz z jakimi� o�lizg�ymi grzybami, miska pe�na czarnej, lepkiej mazi, par� kawa�k�w szarawego chleba, g�r� za� skis�ej czy mo�e ukwaszonej kapusty wywalono wprost na nieheblowane deski szynkwasu.
Karczmarz spa�, przylgn�wszy policzkiem do lady; siwa broda spoczywa�a po�r�d misek i kapusty. Zastanawiaj�c si�, co zam�wi�, Cornelius odruchowo zdj�� z brody t�ust� wesz i rozgni�t� j� mi�dzy paznokciami. Opr�cz chleba i jakiego� mocnego napitku nie by�o si� tu czym posili�.
Uni�s� r�k�, �eby trzepn�� szynkarza po �ysawej g�owie, okaza�o si� jednak, �e ten nie �pi, lecz przymru�onymi oczyma wpatruje si� nie w twarz go�cia, tylko w jego przerzucon� przez rami� sakw�. Kapitan wzi�� spory kawa� chleba, rzuci� na lad� ma��, srebrn� kopiejk� i za��da� po polsku, maj�c nadziej�, �e brodacz zrozumie:
��W�dki!
Kopiejk� karczmarz wsun�� sobie do ust � brz�kn�o co� przy tym za puco�owatym policzkiem � i nie kwapi� si� z podaniem napitku. Na dobr� chwil� znikn�� w jakiej� kom�rce za szynkwasem i wreszcie wyni�s� stamt�d nie flaszk�, lecz gliniany kubek. Za kopiejk� wydawa�o si� to troch� ma�o. Von Dorn pow�cha� zawarto�� naczynia (jakie� �wi�stwo, gorsze chyba od francuskiego calvadosu), wypi� duszkiem m�tny p�yn i stukn�� pustym kuflem o deski, daj�c do zrozumienia, �e chce, by nape�niono go ponownie.
W�dka okaza�a si� mocna. Purpurowa g�ba karczmarza rozp�yn�a si�; przypomina�a teraz ameryka�ski owoc
��Czym mnie napoi�e�, Judaszu? � zwr�ci� si� Cornelius do
Wietrzyk orze�wiaj�cym tchnieniem owiewa� nie tylko twarz, lecz ca�e cia�o kapitana, co by�o nawet przyjemne, ale troch� dziwne. Von Dorn przesun�� d�oni� po piersi, brzuchu, udach i poj�� nagle, �e le�y zupe�nie nagi. W plecy �askota�y go �d�b�a trawy. Po jego rz�sach pe�z�a mr�wka.
Brudna karczma, jej podst�pny w�a�ciciel i ca�a rosyjska wie� w jednej chwili znikn�li niczym ohydne przywidzenie.
�Tak w�a�nie czuli si� nasi pierwsi rodzice, Adam i Ewa, w ogrodach Edenu, nadzy i szcz�liwi� � pomy�la� Cornelius, cho� wiedzia�, �e nie znajduje si� w raju, jako �e � mimo i� nagi � nie m�g� rozkoszowa� si� szcz�ciem � g�owa p�ka�a mu bowiem z b�lu. A kiedy spr�bowa� si� podnie��, torsje wr�cz skr�ci�y mu wn�trzno�ci. Wymiotowa� bez ko�ca gorzk�, zielonkawo��t� ciecz�.
Dwaj mali ch�opcy, siedz�cy na poboczu pylistej drogi i w milczeniu obserwuj�cy zwijaj�cego si� w konwulsjach cz�owieka, tak�e nie wygl�dali na anio��w, chocia� � podobnie jak Cornelius � zachowywali pierwotn� nago��. Von Dornowi wydawa�o si�, �e to ci sami, kt�rzy gapili si� przedtem na niego zza p�otu.
��Gdzie ja jestem? � wychrypia� kapitan. � Co si� ze mn� sta�o?
Jeden z ch�opak�w podrapa� si� w g�ow�. Drugi co� powiedzia�. Obaj wybuchn�li �miechem, wstali i pobiegli drog�, ok�adaj�c si� nawzajem cienkimi witkami po ty�kach i pokrzykuj�c: �Hej, hej!�.
Droga opada�a w d�, ku skupisku szarych cha�up, w kt�rych Cornelius od razu rozpozna� wie� zwan� Nieworotynskaja. Niestety, wcale nie znikn�a � nadal sta�a na swoim miejscu, a z komina karczmy leniwie snu� si� w�t�y dymek.
I nie by�y to �adne przywidzenia ani czary. M�drzy, do�wiadczeni ludzie ostrzegali von Dorna w Rydze: kapitanie, lepiej zaczeka� na jak�� okazj� i zabra� si� z innymi ni� podr�owa� po pa�stwie moskiewskim samotnie � mog� tam cz�owieka obrabowa�, zabi�, a ju� z pewno�ci� nikt nie b�dzie go szuka�. Ale zadufany w sobie Cornelius nie s�ucha� dobrych rad. No i prosz�; ledwie zd��y� przekroczy� granic�, jak zosta� struty, ograbiony, rozebrany do naga i niczym padlina rzucony na drog�.
Nie mia� ani koni, ani uzbrojenia, ani pieni�dzy, a co najgorsze � swego podr�nego glejtu.
Szuka� sprawiedliwo�ci? Ale kto da wiar� cz�owiekowi, kt�ry nie posiada dokument�w, �wiadk�w, a jedyn� os�on� jego nago�ci s� w�sy? Jak wyt�umaczy� to, co si� sta�o, w obcym j�zyku? No i przede wszystkim komu si� poskar�y� � temu prostakowi o �wi�skiej mordzie, kt�remu umkn�� na granicy?
Von Dorn usiad� i wsun�� d�onie w swe kr�tko ostrzy�one kasztanowe w�osy.
Czy�by mu przysz�o tu zgin��?
Pirogowk�, w promieniach gor�cego majowego s�o�ca, zr�cznie lawiruj�c po�r�d niezbyt licznych przechodni�w, sun�� na rolkach obcokrajowiec o wzro�cie koszykarza, w granatowym blezerze ze z�otymi guzikami, krawacie w czerwono-zielon� szkock� krat� i z wytwornym neseserem w lewej r�ce. O tym, �e m�czyzna jest cudzoziemcem, �wiadczy� ol�niewaj�cy, bia�oz�by u�miech i otwarty przewodnik w prawej d�oni. Poza tym i tak by�o jasne, �e m�ody cz�owiek jest nietutejszy � w Moskwie niecz�sto spotka� mo�na doros�ego, powa�nie wygl�daj�cego faceta, mkn�cego na rolkach. W�osy rozdzielone przedzia�kiem biegn�cym dok�adnie przez �rodek g�owy rozburzy� nieco lekki wietrzyk, ale proste, jasne, sypkie pasma wystarczy�o przeczesa� par� razy grzebieniem, by fryzura zn�w sta�a si� nieskazitelna.
Rolki nie by�y zwyk�e, takie, jakie mo�na kupi� w sklepie, lecz nader oryginalne, wykonane na specjalne zam�wienie za sum� 399 funt�w szterling�w. A w�a�ciwie nawet nie rolki, tylko buty na porowatej, pi�ciocentymetrowej grubo�ci platformie, wewn�trz kt�rej kry�y si� k�ka z tytanowego stopu, bardzo mocne i niezwykle g�adko si� obracaj�ce. Kiedy Nicholas akurat zapragn�� od zwyczajnego chodu przej�� do p�ynnego �lizgu, przykuca�, przekr�ca� niewielkie d�wigienki na zapi�tkach swego czarodziejskiego obuwia, po czym � jak Hermesowi � wyrasta�y mu ma�e skrzyde�ka u st�p. W rodzinnym Londynie Fandorin rzadko korzysta� z samochodu i �rodk�w komunikacji miejskiej � para cudownych but�w pozwala�a mu w kr�tkim czasie dotrze� do ka�dego punktu centrum stolicy. Niestraszne by�y Nicholasowi korki ani t�ok w metrze. No i ten spos�b poruszania si� sprzyja� w dodatku utrzymaniu dobrej kondycji.
W Moskwie, kt�ra oszo�omi�a go�cia mnogo�ci� aut i absolutn� pogard� kierowc�w dla wszelkich przepis�w ruchu drogowego, korzystanie z komunikacji miejskiej wydawa�o si� jeszcze bardziej bezsensowne � jazda do archiwum taks�wk� zabra�aby o wiele wi�cej czasu i z pewno�ci� by�aby znacznie mniej przyjemna. �Trudno doprawdy zrozumie� � zdumiewa� si� magister � jak w dziesi�ciomilionowej aglomeracji mo�na si� obej�� bez dwupoziomowych autostrad!�.
Nicholas czyta� wiele interesuj�cych rzeczy o moskiewskim metrze, kt�rego stacje nie wiadomo dlaczego przypominaj� monumentalne, prze�adowane zdobieniami pa�ace, nie chcia� jednak poznawa� miasta, o kt�rym tyle s�ysza�, poczynaj�c od tuneli kolei podziemnej.
Dlatego te�, wyszed�szy z hotelu (brzydkiego przeszklonego budynku, szpec�cego straszliwie ulic� Twersk�, o pokojach wyposa�onych gorzej ni� w najzwyklejszym angielskim pensjonacie typu
Naprzeciwko wzniesionej na nowo �wi�tyni Chrystusa Zbawiciela (sir Alexander mawia� zawsze, �e ta nieproporcjonalnie olbrzymia, p�kata budowla szpeci�a oblicze stolicy i jedynym rozs�dnym posuni�ciem sowieckiej w�adzy by�o wysadzenie w powietrze tego szkaradzie�stwa) magister przystan�� i po chwili uzna�, �e sob�r raczej mu si� podoba � w dwudziestym stuleciu zabudowa miejska sta�a si� wy�sza i teraz masywna z�ota kopu�a nie razi�a ju� tak na jej tle.
Trzeba tu wspomnie�, �e nastr�j Fandorina znacznie si� poprawi� i dzisiaj w og�le wszystko mu si� podoba�o: i przyjemna, s�oneczna pogoda, i ha�a�liwy, �pieszny rytm rozp�dzonej sto�ecznej metropolii, i nawet ponure twarze moskwian, krytycznymi spojrzeniami obrzucaj�cych �migaj�cego na rolkach cudaka.
Serce Nicholasa dr�eniem i g�o�nym biciem zwiastowa�o rych�y cud. W neseserze spoczywa�a lewa po��wka drogocennego dokumentu, kt�ra ju� wkr�tce mia�a si� po��czy� z brakuj�c� cz�ci�, jak si� do niedawna zdawa�o, utracon� na wieki. Ale w�a�ciwie czemu �jak si� zdawa�o�? W istocie zosta�a przecie� utracona na wieki � na ca�e trzy stulecia. Nicholas �wi�towa� dzi� podw�jnie � jako historyk i jako ostatni przedstawiciel rodu Fandorin�w.
To by� magiczny dzie�, naprawd� magiczny!
Wczorajsze wydarzenia wydawa�y si� przykrym nieporozumieniem, czarem, kt�ry z�e moce sprowadzi�y na Nicholasa, by wypr�bowa� jego determinacj� w d��eniu do wytyczonego celu.
Wczoraj g�sty, wrogi las, broni�cy dost�pu do zaczarowanego miasta, otoczy� je tak g�uch�, nieprzeniknion� �cian�, �e trudno by�o nie wpa�� w prawdziw� rozpacz.
Magister, stwierdziwszy, �e neseser, kt�ry skrywa� wszystkie jego bezcenne skarby, zosta� zbezczeszczony i wypatroszony, przywr�ci� jako� do przytomno�ci swego towarzysza niedoli, po czym obie ofiary gazowego ataku pobieg�y do s�u�bowego przedzia�u konduktora. Ten siedzia�, popijaj�c herbat� i w czarnej od mroku nocy szybie przypatruj�c si� odbiciu swego niezbyt poci�gaj�cego oblicza.
Odsuwaj�c Nicholasa ramieniem, mister Kalinkins j�� wykrzykiwa�:
��Napadli na nas bandyci! To akt mi�dzynarodowego terroryzmu! Mnie i tego tu obywatela Wielkiej Brytanii zatruto gazem parali�uj�cym! Skradziono nam pieni�dze i rzeczy!
Konduktor odwr�ci� si� leniwie i ziewn��.
��Normalka � wyja�ni�, spogl�daj�c na pasa�er�w bez �ladu zainteresowania. � Buszuj�. (Zn�w to nieprzet�umaczalne na �aden ze znanych Nicholasowi j�zyk�w s�owo!). � Kolej nie ponosi odpowiedzialno�ci za skradzione rzeczy. Inaczej przez takich palant�w jak wy posz�aby z torbami.
��A gdzie s� ci dwaj m�odzi ludzie w dresach, z kt�rymi pana widzia� mister Fendorajn? � spyta� eksporter wyrob�w mlecznych, wbijaj�c spojrzenie w demonstracyjnie zdystansowanego od sprawy funkcjonariusza kolei. � W kt�rym przedziale?
��Jacy m�odzi ludzie? � zapyta� oboj�tnie konduktor. � Z nikim nie rozmawia�em. Tw�j mister ��e jak naj�ty. � Zn�w odwr�ci� si� do okna i poskar�y� w�asnemu odbiciu: � Wiecznie jakie� pretensje, tylko j�zyki sobie strz�pi�. A ty pisz potem raporty, cz�owieku. Id�cie do dy�urnego milicjanta. Trzeci wagon. Aha, i zamknijcie drzwi, bo ci�gnie.
�otysz oznajmi�, �e milicjant nie kiwnie palcem, i da� za wygran�, wi�c Nicholas wyruszy� na poszukiwanie przedstawiciela porz�dku publicznego samotnie.
Porucznik, kt�rego Fandorin znalaz� w przedziale s�u�bowym, u konduktorki wagonu numer trzy, z pocz�tku istotnie nie kwapi� si� do podj�cia jakichkolwiek dzia�a�.
��Niech pan zrozumie, �e za godzin� i dziesi�� minut poci�g zatrzyma si� w Pskowie � t�umaczy� mu Nicholas � z�odzieje tam wysi�d� i przepadn� wszelkie szanse na odzyskanie skradzionych rzeczy. Trzeba po prostu przej�� przez ca�y sk�ad, a ja ju� rozpoznam tych ludzi. Jestem pewien, �e to oni s� z�odziejami.
Uci��liwa rozmowa trwa�a do�� d�ugo i z ka�d� chwil� stawa�o si� coraz bardziej jasne, �e nie przyniesie �adnego po�ytku. Anglik nie dysponowa� argumentami, kt�re przekona�yby milicjanta, �eby wsta�, zapi�� guziki munduru, za�o�y� kabur� i wyruszy� w obch�d wszystkich trzynastu wagon�w, zamiast wypi� �wiarteczk� i zak�si�.
Z pomoc� cudzoziemskiemu dryblasowi przysz�a konduktorka, potwierdzaj�c tym samym opini� klasyk�w rosyjskiej literatury na temat czu�ego, lito�ciwego serca tubylek.
��No ju� dobra, Wale�ka, dobra, nie oci�gaj si� � powiedzia�a prawnuczka bohaterek s�ynnego poematu [6] Niekrasowa, kobieta niezdrowej tuszy, o w�osach przypalonych trwa��. � Widzisz, �e cz�owiek ma k�opoty, id�, id�. A ja tymczasem nakroj� og�reczk�w i rzodkiewki.
M�odzi ludzie w sportowych strojach odnale�li si� w sz�stym przedziale czwartego wagonu, s�siaduj�cego z wagonem Nicholasa. Jechali we dw�ch, r�n�c w karty wyt�uszczon� tali�. Na stoliku sta�y butelki piwa.
��To w�a�nie te dresy � zwr�ci� si� Nicholas do porucznika, wskazuj�c na granatowy r�kaw z bia�� wypustk�. � Jestem pewien.
��Prosz� okaza� dowodziki � oficjalnym tonem zarz�dzi� milicjant. � I rzeczy. Ten tu zagraniczny obywatel z�o�y� skarg�.
Starszy z dw�ch pasa�er�w roz�o�y� r�ce.
��Jakie rzeczy, panie w�adzo? Wsiedli�my z Sieriog� w Nieworotinskiej, a w Pskowie wysiadamy. Prosz�, dwa leszcze w kieszeni i papierosy.
Nale�y odda� sprawiedliwo�� porucznikowi Wali � jawnie naruszaj�c nietykalno�� osobist� tych dw�ch oraz przekraczaj�c regulaminowe uprawnienia, obszuka� zar�wno przedzia�, jak i samych m�odych ludzi, ale opr�cz dw�ch w�dzonych rybek, paczki papieros�w LM, pestek s�onecznikowych i gar�ci drobnych niczego nie znalaz�.
��Co teraz? � zapyta� Fandorina na korytarzu. � Idziemy dalej, czy jak?
��Ju� wiem! � wykrzykn�� Nicholas. � Ci dwaj musz� by� w zmowie z konduktorem z mojego wagonu! I rzeczy na pewno te� s� u niego! Facet odda im �up w Pskowie, a oni wysi�d� z poci�gu.
��Co to, to nie � uci�� milicjant. � U konduktora nie b�d� robi� kipiszu, nie chc� ryzykowa�. � Po chwili doda� wyja�niaj�co: � Bez nakazu nie wolno. Wie pan co, mister? Napisz pan za�alenie, a potem przynie� mi je pan do wagonu trzeciego. To na razie.
I Nicholas zosta� sam, kipi�c z bezsilnej z�o�ci.
Czas, bezcenny czas ucieka�! Do Pskowa pozostawa�o nie wi�cej ni� pi�tna�cie minut jazdy. Mo�na by�o, oczywi�cie, zaczai� si� na platformie i pr�bowa� z zaskoczenia przy�apa� tego �ajdaka konduktora na gor�cym uczynku, kiedy b�dzie przekazywa� z�odziejski �up wsp�lnikom. Ale co, je�li ca�� spraw� maj� zorganizowan� inaczej? Na przyk�ad, konduktor poda przez okno skradzione rzeczy komu�, kto ju� czeka na peronie, a Nicholas tymczasem b�dzie stercza� przy drzwiach jak g�upi?
�My�l, my�l � nakaza� sobie magister. � Je�eli nie odzyskasz testamentu Corneliusa, wi�cej ju� tego dokumentu nie b�dziesz ogl�da�. I nigdy sobie tego nie wybaczysz�.
Intensywnie wyt�a� m�zgownic� pi�� minut i istotnie pewien pomys� przyszed� mu do g�owy.
Dalszych pi�� po�wi�ci� na przekartkowanie swego notesu i szybkie przyswojenie sobie pewnych zwrot�w z dzia�u �S�ownictwo ludzi marginesu�.
Kiedy w oknie zacz�y si� pojawia� coraz g�ciej ��te �wiate�ka, zapowiadaj�c, �e poci�g wjedzie za chwil� do sporej wielko�ci miasta, Fandorin cicho odsun�� drzwi s�u�bowego przedzia�u, wszed� do �rodka i pochyli� si� nad siedz�cym konduktorem.
��No co, mister, znalaz�e� pan swoje klamoty? Niech pan ich lepiej poszuka. Mo�e� je pan sam gdzie wkitra� albo zapomnia�? Nieraz tak bywa. � Bezczelny dra� wymownie prztykn�� si� palcami w szyj� i z u�miechem, absolutnie, jak si� zdawa�o, pewien swojej bezkarno�ci, doda�: � Prosz� wyj��, obywatelu. Doje�d�amy do stacji.
Nicholas po�o�y� mu r�k� na ramieniu, mocno zacisn�� palce i rzek� przeci�gle:
��Stawiasz si�, gnido zecwelona? Ojca kroisz? No, uwa�aj, jak po�yjesz.
Wra�enie, jakie zrobi�a przemowa Fandorina na konduktorze, przypomina�o reakcj� Kalinkinsa na wykonanie przez Anglika pie�ni o ojczy�nie, tyle �e by�o mniej wi�cej dwudziestokrotnie silniejsze. Nicholas jeszcze nigdy nie widzia�, �eby cz�owiek w jednej chwili zrobi� si� bia�y jak kreda � zawsze s�dzi�, �e to por�wnanie czysto retoryczne, jednak�e konduktor naprawd� b�yskawicznie zbiela�; nawet jego wargi przybra�y jasnoszary odcie�, a oczy mruga�y nerwowo.
��Bracie, bracie� � wybe�kota� z trudem, usi�uj�c wsta�, ale Fandorin zacisn�� palce jeszcze mocniej. � Nie wiedzia�em� B�g �wiadkiem, nie wiedzia�em� My�la�em, �e� zwyk�y zagraniczny palant. Bracie!
Nicholas przypomnia� sobie jeszcze kilka przydatnych okre�le� z notesu, kt�re niezw�ocznie � z dobrym skutkiem � zastosowa�.
��Pies ci bratem, kablu.
Wa�ne by�o, �eby nie przedobrzy�, �eby co� nie zabrzmia�o fa�szywie, dlatego Nicholas nie powiedzia� nic wi�cej � po prostu podsun�� z�odziejowi pod nos otwart� d�o� (drug� wci�� trzyma� go za rami�).
��No?
��Ju�, ju�, zara � po�piesznie zapewni� konduktor i wsun�� r�k� pod materac. � Wszystko jest, w najlepszym porz�deczku�
Odda� ca�� skradzion� zawarto�� neseseru � i dokumenty, i portfel, i notebook, i, co najwa�niejsze, bezcenn� kopert�. Przy okazji zwr�ci� tak�e got�wk� zabran� Kalinkinsowi.
Zaczarowany las uleg� niez�omnej stanowczo�ci s�awnego rycerza i rozst�pi� si�, by ten m�g� ruszy� w dalsz� drog�.
To, co zasz�o, mo�na by�o wyja�ni� r�wnie� inaczej, nie w kategoriach mistycznych, lecz naukowych. Profesor lingwistyki kolokwialnej, mister Rosenbaum, zawsze powtarza� studentom, �e dok�adna znajomo�� idiom�w i precyzyjne przestrzeganie, by u�ywa� ich w �rodowisku, w kt�rym naturalnie funkcjonuj�, czyli w odpowiednim kontek�cie spo�eczno-obyczajowym, mog� zdzia�a� cuda. Lingwistyka to prawdziwa kr�lowa wszystkich dyscyplin humanistycznych, a j�zyk rosyjski nie ma sobie r�wnych pod wzgl�dem bogactwa leksykalnego i barwno�ci.
�Ty� moim jedynym wsparciem i ostoj�, o wspania�a, pot�na, rozlewna i pi�kna rosyjska mowo! � rozmy�la� w uniesieniu Nicholas, wracaj�c do swego przedzia�u. � Zaprawd�, taki j�zyk mo�e by� dany tylko prawdziwie wielkiemu narodowi�. Na teren przypominaj�cego miasteczko archiwum, gdzie przechowywano ca�� spu�cizn� kulturaln� i pa�stwotw�rcz� Rosji, Nicholas wkroczy� z nabo�nym przej�ciem � zapiera�o mu dech na sam� my�l o tym, jakie skarby kryj� si� w tych szarych murach z w�skimi szczelinami okien. Gdzie� tam, teraz ju� blisko, na wyci�gni�cie r�ki, po�r�d innych pami�tek spoczywa kawa�ek szorstkiego papieru, zapisany r�k� Corneliusa von Dorna w obcym, niedawno przeze� przyswojonym j�zyku.
Po p�godzinnym staniu w kolejce po przepustk� oraz szczeg�owej rewizji, kt�rej dy�urny milicjant w kamizelce kuloodpornej i z automatem podda� neseser Fandorina, ten znalaz� si� wreszcie w Centralnym Archiwum Akt Dawnych. By tam dotrze�, musia� najpierw przej�� zaciszne, cieniste podw�rko, a nast�pnie kluczy� po�r�d u�o�onych w sterty cegie�, beczek z farb� i ogromnych zwoj�w kabla � budynek w�a�nie remontowano.
Prawd� m�wi�c, nale�a�o to zrobi� jakie� pi��dziesi�t lat wcze�niej, co Nicholas u�wiadomi� sobie, wchodz�c po szerokich schodach, niegdy� z pewno�ci� imponuj�cych, dzi� znajduj�cych si� w op�akanym stanie � marmurowe stopnie by�y wytarte, balustrada obita i ob�upana, po pos�gach i lustrach, zdobi�cych podesty, pozosta�y jedynie puste wn�ki i osierocone postumenty.
To jasne, �e archiwum dotkn�a najgorsza z chor�b, jakie zagra�a� mog� instytucji naukowej � katastrofalny niedob�r, a mo�e wr�cz ca�kowity brak �rodk�w finansowych. Fandorin wsp�czuj�cym spojrzeniem obrzuci� rozsychaj�ce si� szufladki katalogu, nadjedzone przez mole zas�ony w wysokich oknach, dziurawe linoleum i westchn��. Sir Alexander nie bez kozery mawia�, �e �ycie nowych Rosjan by�oby o wiele zno�niejsze, gdyby odnosili si� z wi�kszym szacunkiem do rodzimej przesz�o�ci. A przesz�o�� kry�a si� w�a�nie tutaj, w tych starych murach � nos magistra historii, czu�y na zapach czasu, od razu wychwyci� �w niepowtarzalny, magiczny aromat.
Nawet gabinet dyrektora by� n�dzny i zaniedbany.
Stanis�aw Kondratjewicz Wierszynin, mediewista �wiatowej s�awy, powita� brytyjskiego koleg� z niek�aman� serdeczno�ci�.
��A jak�e, a jak�e, pami�tam o pa�skiej pro�bie, mister Fandorin � zapewni�, usadzaj�c go�cia w wytartym niemal do bia�o�ci sk�rzanym fotelu. � Chodzi o po��wk� dokumentu, znalezion� w Kimrach, tak?
��W Kromiesznikach � sprostowa� Nicholas, z szacunkiem spogl�daj�c na sokratejsk� �ysin� autora komentarzy do
��Tak, tak, w Kromiesznikach. W piwnicach jednego z dom�w Matfiejew�w, przypominam sobie.
Dyrektor wzi�� do r�ki s�uchawk� czarnego telefonu (w Londynie na taki aparat mo�na natrafi� jedynie w antykwariatach) i wykr�ci� numer na tarczy.
��Maksimie Eduardowiczu, kochaneczku, czy m�g�by pan do mnie zajrze�? � spyta�, obdarzaj�c �agodnym u�miechem niewidocznego rozm�wc�. � Przyjecha� w�a�nie angielski naukowiec, mister Fandorin� Tak, tak, chodzi o dokument znaleziony w Kromiesznikach. Pami�ta pan, odpowiadali�my na jego faks� No to �wietnie.
Od�o�ywszy s�uchawk�, wyja�ni�:
��To Maksim Eduardowicz Bo�otnikow, g��wny specjalista dzia�u opracowa�. Wszystkie nowe nabytki przechodz� przez jego r�ce. Jest znakomitym paleografem, w dodatku wybitnym specjalist� od siedemnastowiecznych r�kopis�w. To jeszcze zupe�nie m�ody cz�owiek, a wyda� ju� cztery monografie i obroni� prac� doktorsk� na temat Dymitra Samozwa�ca Drugiego, zwanego �otrem z Tuszyna, Maryny Mniszech i ich syna. Wyobra�a pan sobie � Stanis�aw Kondratjewicz znacz�co uni�s� palec � zapraszano go na Uniwersytet Stanforda i proponowano bardzo wysokie wynagrodzenie, ale odm�wi�. Patriota! To u nas teraz rzadko��. Wierzy w Rosj�. Wschodz�ca gwiazda, mo�e mi pan wierzy�. Mozart archiwistyki.
Mozart archiwistyki nie �pieszy� si� jako� na wezwanie zwierzchnika, wi�c dyrektor bawi� Nicholasa pogaw�dk� o fatalnej sytuacji materialnej swojej instytucji � widocznie zauwa�y�, �e zagraniczny go�� zerka wci�� na krzywe rega�y i wytarty dywan.
���a w poprzednim kwartale w og�le ani kopiejki � ci�gn�� Wierszynin nieko�cz�c� si� litani� skarg. � Pensja starszego pracownika naukowego wynosi dwie�cie pi��dziesi�t tysi�cy rubli, a i tego nie wyp�acaj� na czas! Pi�� aparat�w do mikrofilmowania stoi popsutych, bo nie ma za co ich naprawi�. Kserograf wysiad� � to ju� kompletna tragedia. Zreszt� co tam kserograf! Brakuje pieni�dzy, �eby zap�aci� sprz�taczkom. A sprz�taczki, sam pan wie, to nie to co naukowcy, historycy � nie b�d� pracowa� za darmo. Wstyd i ha�ba, takie brudy wsz�dzie, pe�no kurzu. Dam panu, kochaneczku, dobr� rad�. Niech pan nie przychodzi do nas tak elegancko ubrany, w krawacie. Szkoda marynarki i mankiet�w od koszul. Kurtka, d�insy to przyodziewek w sam raz.
Nicholas by� wstrz��ni�ty tym, �e dyrektor archiwum udziela dopiero co poznanemu cz�owiekowi rad, na dodatek w tak prywatnej sprawie, jak spos�b ubierania si�. Po chwili namys�u uzna� wszak�e, i� cho� to post�powanie do�� bezceremonialne, to jednak bardzo rosyjskie i chyba nawet sympatyczne.
��Oto w jakiej znalaz�em si� sytuacji. � Wierszynin rozbrajaj�co roz�o�y� r�ce. � Pracowa� bez pieni�dzy jest trudno, bardzo trudno. Ale jaka na to rada? Pa�stwo nie ma �rodk�w. Co by pan zrobi� na moim miejscu?
Przej�ty do g��bi Nicholas nie wytrzyma�. Wierszynin pierwszy udzieli� mu rady, a zreszt� sam przecie� o ni� pyta. Trzeba mu pom�c.
��Na pa�skim miejscu, panie dyrektorze, zrobi�bym, co nast�puje � zacz�� Fandorin, lekko speszony. � Po pierwsze, nie rozumiem, dlaczego archiwum pozwala korzysta� ch�tnym ze swoich unikalnych zbior�w bezp�atnie. Zamiast ogranicza� dost�p do czytelni, odsiewaj�c tych, kt�rzy kieruj� si� jedynie zwyk�� ciekawo�ci�, a dopuszczaj�c do materia��w jedynie specjalist�w, mo�na by szeroko otworzy� podwoje pa�skiej instytucji dla wszystkich zainteresowanych, wprowadzaj�c przy tym niewielk� op�at� � co� w rodzaju abonamentu czy karty sta�ego u�ytkownika. Ja osobi�cie ch�tnie zap�aci�bym za przywilej popracowania w tutejszej czytelni. Po drugie, jestem przekonany, �e wielu moich koleg�w po�wi�ci�oby znacznie wi�ksze sumy, gdyby�cie przyjmowali od os�b prywatnych zam�wienia na przeprowadzenie konkretnych kwerend archiwalnych. Ja, na przyk�ad, chcia�bym zeskanowa� interesuj�cy mnie dokument oraz przejrze� rejestry Prikazu Rycerskiego, Zagranicznego i kilku innych resort�w pod okre�lonym k�tem; zakres moich bada� ogranicza stosunkowo w�ski temat. Ta praca zajmie mi tydzie�, ponadto wyda�em ju� i jeszcze wydam sporo pieni�dzy na bilety, hotel i tak dalej. Prosz� mi wierzy�, �e z przyjemno�ci� zap�aci�bym tysi�c czy dwa tysi�ce funt�w, gdyby ca�� t� robot� wykona� za mnie kt�ry� z pa�skich znakomitych specjalist�w�
��Rzeczywi�cie, to �wietny pomys� � o�ywi� si� dyrektor. � Naturalnie zaraz zacznie si� przed nami pi�trzy� ca�a masa r�nych trudno�ci biurokratycznych i finansowych, ale gra jest warta�
Nie zd��y� doko�czy� zdania, gdy rozleg�o si� stukanie do drzwi i od razu, nie czekaj�c na zaproszenie, wszed� elegancki, zadbany brunet w modnych w�skich okularach i ze sportow� torb� w r�ku. Z torby stercza�y r�koje�ci dw�ch rakietek tenisowych.
��Stanis�awie Kondratjewiczu � odezwa� si� brunet z niezadowoleniem, przelotnie zerkn�wszy na Fandorina � prosi�em przecie�, �eby zwolni� mnie pan dzisiaj wcze�niej. Mam turniej na Pietrowce.
��Tak, tak � przepraszaj�cym tonem rzek� dyrektor � pami�tam, kochaneczku. Ale w�a�nie przyjecha� mister Fandorin, z brytyjskiego Kr�lewskiego Towarzystwa Historycznego. Niech pan mu pomo�e wydosta� ten dokumencik, bo inaczej ka�� mu czeka� do jutra. To jako� nie wypada, b�d� co b�d�, go��. À propos, poznajcie si�, panowie: Maksim Eduardowicz Bo�otnikow, Nicholas Fandorin. Widzi pan, kochaniutki, jaka solidna rekomendacja, na papierze z herbami i znakami wodnymi. Co to tam pisz�? � Wierszynin w�o�y� okulary i odczyta� fragment listu polecaj�cego (wymow� mia� po prostu koszmarn�) � ��
Nicholas zaczerwieni� si� speszony. Sekretarz naukowy Towarzystwa, jego dawny opiekun i cz�owiek bardzo mu �yczliwy, gwoli wywarcia wi�kszego wra�enia zdecydowanie przesadzi�. Po co to �Sir�, po co �Bt.�?
��Nie, Stanis�awie Kondratjewiczu, �Bt.� znaczy �baronet�, to tytu� dziedziczny � wyja�ni� Bo�otnikow, przygl�daj�c si� Anglikowi, jakby ten by� eksponatem w muzeum osobliwo�ci. � Jak Baskerville, pami�ta pan? Je�li mnie pami�� nie myli, tytu� baroneta wprowadzi� Jakub Pierwszy, by zasili� kas� pa�stwow�. Ka�dy, kto chcia�, m�g� si� uszlachci� za sum� oko�o tysi�ca funt�w.
Doznaj�c dw�ch nieprzyjemnych uczu� naraz � zmieszania i zawi�ci wobec imponuj�cej erudycji wschodz�cej gwiazdy nauk historycznych, Nicholas wymamrota�:
��Ma pan na my�li baronet�w o dawnym rodowodzie, w �smym czy nawet dziewi�tym pokoleniu. Obecnie jest ich ju� niewielu. Ja dziedzicz� tytu� po swoim ojcu, a on by� pierwszy. Nie kupi� go, lecz otrzyma� od kr�lowej za osi�gni�cia w dziedzinie medycyny�
Zabrzmia�o to jako� g�upio i niezr�cznie, jakby si� usprawiedliwia� za sir Alexandra.
Kiedy wyszli z dyrektorskiego gabinetu, Bo�otnikow zapyta� ironicznie:
��Wi�c jak w�a�ciwie nale�y si� do pana zwraca�? �Sir Nicholas� czy �sir Fandorin Drugi�?
��Je�li nie robi to panu r�nicy, prosz� nazywa� mnie po prostu �Nick� � poprosi� magister, chocia� nie cierpia�, gdy zdrabniano jego imi�.
Mozart rzuci� okiem na zegarek i zas�pi� si�.
��Wie pan co, sir Nick, ulokuj� pana na razie w swoim gabinecie, a sam zejd� do magazynu. B�dzie pan musia� troch� poczeka�, zanim znajd� potrzebny opis, zesp� dokument�w� Cholera, sp�ni� si� na pierwsz� gr�. Jeszcze jak utkn� w korku� A, zostawi� w�z, pojad� metrem.
Ostatnie zdanie, wypowiedziane p�g�osem, Bo�otnikow najwyra�niej skierowa� pod w�asnym, a nie Nicholasa, adresem.
��Prosz� mi powiedzie�, Maksimie Eduardowiczu � nie zapanowa� nad ciekawo�ci� Fandorin � dyrektor wspomina�, �e proponowano panu posad� w Stanfordzie, ale pan odm�wi�. Dlaczego? Z patriotyzmu?
��Z jakiego tam, do cholery, patriotyzmu! � Bo�otnikow popatrzy� na Nicholasa jak na niedorozwini�tego umys�owo. � Jestem specjalist� od historii Rosji i paleografem. A wszystkie najwa�niejsze dokumenty s� tutaj, nie w Stanfordzie. Zatem odkrycia naukowe w mojej dziedzinie mo�liwe s� te� tylko tu, na miejscu. Do Stanforda niech jad� ci, dla kt�rych
Nicholas ostro�nie wyj�� z neseseru specjaln�, w�sk� kopert�, a z niej � sztywny, przeci�ty wzd�u� kawa�ek papieru o nier�wnych brzegach.
Maksim Eduardowicz ze �ci�gni�tymi brwiami, w skupieniu, prze�lizgn�� si� po nim wzrokiem.
��Tak, teraz sobie dok�adnie przypominam. Okropny charakter pisma, nie�le musia�em si� nad tym nam�czy�.
��A co dopiero ja, nie jestem przecie� specjalist� od odczytywania r�kopis�w! � wykrzykn�� Nicholas.
��Poradzi pan sobie sam? � Bo�otnikow popatrzy� na niego sceptycznie. � Czy trzeba b�dzie panu pom�c?
�Oto prawdziwie rosyjski charakter � pomy�la� Fandorin. � Na poz�r cz�owiek nastawiony niezbyt przyja�nie, z�o�liwy, mo�na nawet powiedzie�, niesympatyczny, a przecie� od razu got�w przyj�� z pomoc�! Wprawdzie zaproponowa� j� niby niech�tnie, ale wyra�nie wida�, �e je�li go poprosi�, nie odm�wi�.
��Dzi�kuj�, pomoc nie b�dzie konieczna. Mam teraz Scribmastera, on odwali za mnie ca�� robot�.
��Kogo, kogo?
Nicholas obszernie opowiedzia� o wspania�ym kryptograficznym programie komputerowym, opracowanym specjalnie do odczytywania �redniowiecznych r�kopis�w. Bo�otnikow s�ucha� i tylko kiwa� g�ow�.
��Wy tam, na Zachodzie, wszystko macie podane na srebrnej tacy. No dobrze, niech pan tu poczeka. To potrwa jakie� czterdzie�ci minut, a mo�e i godzin�.
Fandorin zosta� sam. Usiad� na krze�le, ale po sekundzie zerwa� si� z miejsca i zacz�� biega� po ciasnym gabinecie.
O Bo�e, czy rzeczywi�cie za czterdzie�ci minut, a najdalej za godzin�, w jego r�kach znajdzie si� pe�ny tekst ostatniej woli protoplasty rodu rosyjskich Fandorin�w?
To wielka, zaprawd� wielka chwila!
Min�o nie czterdzie�ci minut i nie godzina, ale a� dwie, zanim Bo�otnikow wr�ci�. W r�ku trzyma� cienk� teczk� z p��tna introligatorskiego, na kt�rej widok Nicholas jeszcze bardziej poczerwienia�. Rzecz w tym, �e w otoczeniu wielkiej ilo�ci starych i zakurzonych ksi��ek, kt�re ciasno wype�nia�y p�ki w gabinecie g��wnego specjalisty, magister ju� zd��y� odczu� skutki swojej nieszcz�snej alergii � jego policzki pokry�y si� purpurowymi plamami, oczy �zawi�y, a nos zamieni� si� po prostu w studni� artezyjsk�.
��Do oda? � spyta� zakatarzonym g�osem Fandorin, co mia�o znaczy�: �To ona?�, czyli druga po��wka testamentu.
��Ech, pracownicy od siedmiu bole�ci � burkn�� gniewnie Maksim Eduardowicz, k�ad�c teczk� na biurku. � Wsun�li j� nie na t� p�k�, co trzeba, cudem znalaz�em� Prosz� si� tu podpisa�.
��Ju��
Nicholas u�miechn�� si� skruszony � z przej�cia z�o�y� na formularzu podpis prawie nieczytelny i ko�lawy.
��A wi�c do dzie�a, sir � zach�ci� go Bo�otnikow. � Przed panem donios�e odkrycia. No, prosz� teraz z�o�y� obie po��wki. Rzuc� tylko okiem, czy do siebie pasuj�, i lec�.
Fandorin patrzy� na niepozorn� szar� teczk� z nalepk� �Zesp� 4274, skrytka w Kromiesznikach, rok 1680 (?), opis 12�, zwlekaj�c z rozwi�zaniem tasiemek. �I rozwi�za� sekretn� przepask� mej mi�ej w �o�nicy� � sk�d pochodzi ten cytat? Palce Nicholasa tak dr�a�y, �e ba� si� uszkodzi� �amliwy papier w �rodku.
Trzeba si� wzi�� w gar��. Najwy�szy czas u�o�y� jaki� frywolny limeryk.
��Co z panem? � zniecierpliwi� si� Bo�otnikow. � I tak ju� straci�em kup� czasu. Niech pan da, sam to zrobi�.
Odsun�� lekko ramieniem bezg�o�nie poruszaj�cego ustami Anglika, poci�gn�� tasiemki i ostro�nie wyj�� z teczki w�ski pasek papieru.
��Gdzie pa�ska po��wka? Prosz� j� da�.
Z�o�y� obie cz�ci na biurku i od razu sta�o si� jasne, �e tworz� razem ca�o��. Wprawdzie prawa po�owa prawie wcale nie po��k�a, a pismo by�o o wiele mniej wyblak�e, ale to dlatego, �e dokument przele�a� w zupe�nych ciemno�ciach trzysta lat i dzi�ki temu lepiej si� zachowa�. Znajdowa� si� w�a�ciwie w doskona�ym stanie, tylko w jednym miejscu na lewej po�owie, blisko linii przeci�cia, ciemnia�a niewielka dziurka, wygryziona z�bem nienasyconego czasu.
Maksim Eduardowicz przyjrza� si� uwa�nie z�o�onej na nowo ca�o�ci i z zadowoleniem skin�� g�ow�.
��Pasuj�. Gdyby nie pa�ski chytry program, odczytanie zabra�oby co najmniej godzin�. Kiedy pan sko�czy, prosz� zamkn�� gabinet. Teczk� niech pan odda w czytelni, a klucz zostawi w portierni na dole. No dobrze, lec�, za�api� si� przynajmniej na sam koniec turnieju. �ycz� sensacyjnych odkry�.
Z tym ironicznym �artem na ustach Mozart archiwistyki oddali� si�, zostawiaj�c Nicholasa sam na sam z testamentem przodka.
��Dzi�kuj�. Do widzenia � wybe�kota� Fandorin, gdy za Bo�otnikowem drzwi si� ju� zamkn�y. Ostro poci�gaj�c nosem, j�� w skupieniu odczytywa� pierwsz� linijk�.
PISANE KU PAMI�CI SYNKOWI MlKICIE, GDY TEN�
Tu Nicholas utkn�� � nie by� w stanie odcyfrowa� bazgro��w kapitana von Dorna.
C�, takim w�a�nie celom s�u�y post�p w nauce.
Magister z�o�y� r�wniutko obie po��wki, w��czy� komputer, nast�pnie r�czny skaner i nacisn�� guzik �scan�.
Nicholas pragn��by przyst�pi� do pracy jak najszybciej, ale oczy tak mu �zawi�y od przekl�tego kurzu i z nosa tak ciek�o, �e rozs�dniej by�o od�o�y� to fascynuj�ce zaj�cie i najpierw wr�ci� do hotelu. Teraz ju� przecie� dokument nie przepadnie, jest w komputerze, mo�na go te� przetworzy� na �atwy do odczytania tekst.
A wi�c czym pr�dzej do hotelu! I to nie na rolkach, tylko metrem � szkoda czasu na spacery po mie�cie.
Nicholas odda� teczk� i klucz, a przed opuszczeniem archiwum wst�pi� do toalety, �eby przemy� �zawi�ce oczy, porz�dnie wytrze� nos, no i przy okazji za�atwi� inn� potrzeb�, kt�ra ju� dawa�a o sobie zna�.
Sta� przy pisuarze, patrz�c w wykafelkowan� �cian� przed sob�, i u�miecha� si� marzycielsko. Po g�owie wci�� chodzi� mu fragment dzieci�cego wierszyka: �No, to ju� koniec, ptaszku, teraz nie umkniesz z sieci. Nie rozstan� si� z tob� wi�cej za nic, za nic na �wiecie�.
Neseser sta� obok, na pod�odze.
Skrzypn�y drzwi, do toalety kto� wszed�. Fandorin nie odwr�ci� g�owy � po co?
Us�ysza� mi�kkie, niemal bezg�o�ne kroki. Tak st�paj� ludzie w sportowym obuwiu na gumowej podeszwie.
Lekki szmer � i neseser nagle znikn�� z pola widzenia Nicholasa.
Wtedy wreszcie si� obejrza� � i zobaczy� rzecz niewiarygodn�!
Jaki� m�czyzna w trampkach, koszuli w ��t�-zielon� krat� (w literaturze radzieckiej nazywano takie kowbojkami) i granatowych p��ciennych spodniach z nitami najspokojniej kierowa� si� do wyj�cia, unosz�c jego neseser Samsonite.
��Niech pan poczeka! � krzykn�� Fandorin, zupe�nie og�upia�y. � To m�j! Musia� si� pan pomyli�!
Nieznajomy jakby go nie s�ysza�. Otworzy� drzwi i Nicholas tyle go widzia�.
Straci� kilka sekund na to, �eby doprowadzi� ubranie do porz�dku � trudno przecie� biega� z rozpi�tym rozporkiem. Kiedy wypad� na korytarz, z�odziej by� ju� przy schodach.
��Niech pan zaczeka! � wrzasn�� Nicholas. � Co to za g�upie �arty?
Kraciasty obejrza� si�.
By� m�ody. Jasne, uczesane na bok w�osy opada�y mu z jednej strony na czo�o. Mia� pospolit�, niczym si� niewyr�niaj�c� twarz. Staromodne okulary, jakie noszono trzydzie�ci lat temu.
Z�odziej rzuci� z zadziornym u�miechem:
��Ej, koszykarzu, po�cigamy si� troch�? � I b�yskawicznie pomkn�� schodami w g�r�.
�Sk�d wie, �e gra�em w kosza?� � zdumia� si� von Dorn, ale zaraz si� po�apa� � no tak, chodzi�o o jego wzrost.
Tamten to wariat, najwyra�niej wariat, nie ma co do tego �adnych w�tpliwo�ci. Dobrze chocia�, �e nie zbieg� na d�, bo Nicholas musia�by za nim gania� po ca�ym terenie archiwum. Schodami w g�r� z�odziej nie mia� dok�d uciec � budynek by� jednopi�trowy, wy�ej znajdowa� si� tylko dach.
Okularnik teraz nie bardzo si� �pieszy�. Przystan��, obejrza� si� na Nicholasa i jeszcze, bezczelny typ, pomacha� mu z daleka na z�o�� neseserem.
Bieg schod�w ko�czy� si� podestem. Wariat pchn�� niewysokie drzwi i rozwar� si� jaskrawo roz�wietlony s�o�cem prostok�t. By�o to najwidoczniej wyj�cie na dach.
Nie u�wiadomiwszy sobie jeszcze w pe�ni niedorzeczno�ci tego, co si� sta�o, Fandorin wbieg� po schodach na sam� g�r�.
��Gdyby to komu� opowiedzie�, nie uwierzy�by � mrukn�� pod nosem.
Na dachu nie by�o gdzie si� schowa�, ale z�odziej ani my�la� tego robi� � sta� i czeka� przy samej kraw�dzi, nie od strony Pirogowki, tylko wewn�trznego dziedzi�ca.
��No dobrze, po�cigali�my si�. Pan wygra�, ja przegra�em � powiedzia� �agodnie Fandorin, ostro�nie zbli�aj�c si� do szale�ca. � Teraz niech mi pan odda neseser i pobiegniemy na wy�cigi z powrotem. Zgoda?
Z�odziejaszek sta� bez ruchu, zwr�cony plecami ku pustce; neseser �ciska� mi�dzy nogami i u�miecha� si� weso�o, najwyra�niej bardzo z siebie zadowolony. Oby tylko nie zrzuci� samsonite�a na d�, bo notebook tego nie wytrzyma. No i �eby sam nie spad�, g�upek nieszcz�sny.
Nicholas ze strachem zerkn�� za kraw�d� dachu. Cho� budynek by� jednopi�trowy, ale stary, wzniesiony z rozmachem, tak �e trzeba by lecie� w d� dobrych czterdzie�ci st�p. Z pewno�ci� nie sko�czy�oby si� na z�amaniach ko�ci � z powodu remontu ca�e podw�rze, a� po same �ciany gmachu, zawalone by�o materia�ami budowlanymi, jakim� �elastwem, metalowymi kontenerami na �mieci. Upadek grozi� wi�c niechybn� �mierci�.
Aktywno�� psychola jakby troch� przygas�a. Sta� spokojnie, spogl�daj�c na Nicholasa wci�� z tym samym dobrodusznym u�miechem.
Fandorin popatrzy� na niego z g�ry, z wysoko�ci swego wzrostu, i powolnym ruchem wskaza� na neseser.
��Je�li nie ma pan nic przeciwko temu, wezm� go. Zgoda? Tak mi�o sobie pobiegali�my. Zejd�my teraz z powrotem.
���Dlaczego ludzie nie lataj� jak ptaki?� � zapyta� nagle kraciasty i doda� wyja�niaj�co: � Znany dramaturg Ostrowski.
Nicholas nie bardzo zrozumia�.
��Przepraszam, co takiego?
��Szkoda ptaszka. � Szaleniec skrzywi� si� p�aczliwie.
�Sk�d wie o ptaszku z wierszyka?� � jeszcze bardziej zdumia� si� Fandorin. Okularnik tymczasem chwyci� go nagle jedn� r�k� za pasek od spodni, a drug� za marynark� i bez najmniejszego wysi�ku przerzuci� sobie dwumetrowego dryblasa przez g�ow� � w d�, wprost pomi�dzy ostre kraw�dzie betonowych blok�w i naje�one zwa�y zardzewia�ego �elastwa.
Aneks
Limeryk autorstwa Nicholasa Fandorina, u�o�ony przez niego w Centralnym Archiwum Akt Dawnych w chwili g��bokiego wzruszenia, 14 czerwca, oko�o po�udnia:
Stolica wielkiego azjatyckiego kr�lestwa z pocz�tku objawi�a si� Corneliusowi von Dornowi jako ma�a z�ocista iskierka na horyzoncie.
��Sp�jrzcie, panie kapitanie � starszy karawany kupieckiej William Meyer wskaza� r�k� przed siebie � to kopu�a kremlowskiej dzwonnicy, zwanej Wielkim Johannem. Tam, pod ni�, jest siedziba cara Moskowit�w. Jeszcze trzy, cztery godziny drogi i staniemy u bram miasta.
Do karawany du�skich i angielskich kupc�w przy��czy� si� Cornelius w Pskowie. Ze wzgl�du na wozy obficie wy�adowane towarem tempo podr�y by�o do�� powolne, ale za to jecha�o si� bezpiecznie, a ponadto od handlarzy, kt�rych wi�kszo�� bywa�a tu ju� wcze�niej, i to niejeden raz, uda�o si� Corneliusowi zasi�gn�� cennych informacji na temat tajemniczej, na wp� ba�niowej krainy, gdzie kapitan � zgodnie z podpisanym kontraktem � mia� sp�dzi� najbli�sze cztery lata.
Kupcy byli lud�mi rozwa�nymi, kt�rzy wiele w �yciu widzieli i nie�atwo by ich zadziwi�. Od chciwych rosyjskich gubernator�w i urz�dnik�w magistrackich wykupywali si� nader skromn� op�at�, a niebezpieczne lasy i pustacie, gdzie buszowali (to znaczy �napadali, dopuszczali si� rozboju�) z�oczy�cy � omijali. Na wypadek, gdyby jednak nie uda�o si� unikn�� spotkania z nimi, umowa by�a nast�puj�ca: von Dorn nie p�aci kupcom za straw� i fura� dla koni, a za to bierze na siebie obowi�zki dow�dcy ochrony i w razie potrzeby dzielnie broni kupc�w i ich dobytku przed napastnikami. Dlatego te� w bezludnych okolicach Cornelius wyprzedza� karawan�, wojowniczo rozgl�daj�c si� wok� (muszkiet w poprzek siod�a, olstra rozpi�te). Towarzyszyli mu, jad�c nieco z ty�u, czterej knechci, r�wnie� uzbrojeni w muszkiety. Dalej jecha�y wozy (po obu stronach drogi eskortowa�o je jeszcze dwunastu zbrojnych s�ug), na ko�cu za� dopiero kupcy z szablami i pistoletami w pogotowiu. Dwa czy trzy razy na poboczu podejrzanie rusza�y si� krzaki i � o dziwo! � w bia�y dzie� zaczyna�a pohukiwa� sowa, ale napa�� na tak dobrze chronion� karawan� rozb�jnicy si� nie o�mielili. Tak wi�c umowa okaza�a si� dla Corneliusa korzystna.
Jedna tylko by�a w tym podr�owaniu niedogodno��: co wiecz�r, na popasie, kiedy sczepione wozy ustawiano ko�em, a wartownicy obejmowali nocn� stra�, szacowni kupcy, pozbawieni innych rozrywek, prosili dzielnego muszkietera, by opowiada� im wci�� i wci�� od nowa, jak to w pierwszej napotkanej po drodze rosyjskiej wsi spojono go, rozebrano do naga i porzucono na trakcie. Zawsze by�o przy tym wiele �miechu i �art�w, a s�uchacze nie wydawali si� t� opowie�ci� znudzeni. Co prawda, von Dorn sam dba� o to, by nieco od�wie�a� swoj� histori� � dorzuca� wci�� nowe szczeg�y, coraz to bardziej osobliwe i wymy�lne.
��Powinni�cie, panie kapitanie, zarabia� na chleb, w�adaj�c nie szpad�, lecz g�sim pi�rem � powtarza� Corneliusowi Meyer, trzymaj�c si� pod t�uste boki i ocieraj�c �zy �miechu. � Wydawcy ksi��ek p�aciliby panu za takie opowie�ci czystym z�otem. Ja osobi�cie najbardziej lubi� s�ucha� o tym, jak zaprz�g� pan do wozu t� besti� szynkarza i kaza� mu si� wie�� do dow�dcy stra�y. I jeszcze o tym, z jak� godno�ci� kroczy� pan nagi przez ca�� wie�, a m��dki zerka�y zza op�otk�w na pa�sk� golizn�.
Histori� z wozem Cornelius oczywi�cie zmy�li�, ale przygoda we wsi Nieworotynskaja istotnie by�a zabawna, nawet bez r�nych fantazyjnych dodatk�w. Teraz von Dorn wspomina� j� z satysfakcj�, dumny z siebie, �e nawet w tak po�a�owania godnych okoliczno�ciach nie straci� kontenansu, lecz potrafi� odzyska� sw�j dobytek i przyk�adnie ukara� z�odziei.
�e go�y maszerowa� przez wie�, to �wi�ta prawda � a jak inaczej mia� wr�ci� do tej przekl�tej karczmy? M��dek jednak �adnych nie widzia� � w og�le nikogo nie spotka� po drodze. Zanim wszed� na ganek szynku (w tutejszym j�zyku
Opoje spojrzeli na nagusa z zainteresowaniem, ale bez specjalnego zdziwienia � wygl�da�o na to, �e nie takie rzeczy tu widzieli. Z dw�ch s�ug, kt�rzy rzucili si�, by go wypchn�� za drzwi, von Dorn jednego zdzieli� z rozmachem polanem po �bie, drugiego za� waln�� g�ow� w nos. Potem, ju� le��cych, pocz�stowa� jeszcze kilkoma kopniakami � i gwoli wymierzenia sprawiedliwo�ci, i przestrogi dla pozosta�ych. Przecie� nikt inny, tylko ci w�a�nie podli pijanice wywlekli go st�d, spojonego do nieprzytomno�ci i ograbionego z dobytku.
Karczmarz (w tutejszej mowie
Siwobrody z pocz�tku znosi� egzekucj� w milczeniu. Przy
Ci sami s�udzy, kt�rych Cornelius potraktowa� polanem i skopa�, przynie�li, ocieraj�c zakrwawione g�by, ca�y skradziony dobytek, a nast�pnie przyprowadzili r�wnie� konie.
Ju� na podw�rzu, siedz�c w siodle, kapitan zawaha� si�, czyby nie pu�ci� z dymem ca�ego tego z�odziejskiego siedliska, ale �al mu si� zrobi�o niewinnych pijaczk�w � po�owa tej kompanii nie dowlecze si� nawet do drzwi, sp�onie �ywcem.
Pod wiecz�r tamtego w�a�nie dnia, kiedy od Pskowa dzieli�a von Dorna nieca�a mila, kapitanowi si� poszcz�ci�o � spotka� europejskich kupc�w, ku obop�lnej korzy�ci i zadowoleniu.
��A oto i rogatka. � Meyer westchn�� i wyj�� sk�rzan� sakiewk�, w kt�rej trzyma� pieni�dze na wsp�lne wydatki. � Zaraz b�dziemy si� targowa� z poborcami. To si� nazywa
Osada zwa�a si� Jamsk� S�obod� � mieszkali w niej pa�stwowi pocztylioni i wo�nice,
Meyer i jeszcze jeden kupiec, Nielsen, kt�ry dobrze m�wi� po rosyjsku, wrzeszczeli zapami�tale na brodatych m�czyzn w czerwonych kaftanach. Ci tak�e z�o�cili si� i krzyczeli co� gniewnie, a jeden nawet potrz�sa� szabl�, chocia� nie wyj�� jej z pochwy.
Granic� rosyjskiej stolicy wytycza� r�w, po kt�rym wa��sa�a si� chuda, brunatna �winia z prosi�tami, a za nim wa� ziemny z krzywym, wal�cym si� cz�stoko�em. Nad zaostrzonymi, skierowanymi w niebo palami widnia�y kopu�y � przewa�nie drewniane, ale zdarza�y si� te� �elazne, a jedna nawet z�ota (tej von Dorn przyjrza� si� ze szczeg�ln� uwag�). Niecierpliwi� si�, chcia� ju� jak najpr�dzej przejecha� przez bram� miejsk� i na w�asne oczy zobaczy� wszystkie cuda najznaczniejszego miasta Moskowit�w.
W ko�cu karawana ruszy�a. Meyer by� zadowolony � mytnikom spieszno by�o do misek z �urem, tak �e uda�o si� wytargowa� op�at� na rubla i pi�� kopiejek od wozu.
��Dojedziecie z nami, kapitanie, do Gostinego Dworu [17], a stamt�d ju� do Cudzoziemskiego Prikazu jest zaledwie par� krok�w � powiedzia� kupiec. Tak si� nazywa�o ministerstwo, zajmuj�ce si� sprawami przyby�ych zza granicy os�b.
Z pocz�tku Moskwa rozczarowa�a von Dorna, gdy� niewiele si� r�ni�a od wszystkich innych rosyjskich miasteczek i wsi � pola, warzywniki, pustacie, tu i �wdzie pojedyncze siedziby. Potem jednak zabudowa zrobi�a si� g�stsza, p�oty przylega�y do siebie, a dachy podnios�y si� wy�ej � widzia� teraz domy w wi�kszo�ci jedno � albo dwupi�trowe. Z wyj�tkiem kilku cerkwi z mi�kkiego wapiennego kamienia wszystkie inne budynki by�y z drewna. Cornelius nigdy nie widzia�, �eby tak du�e miasto w ca�o�ci wzniesiono z bali i desek. Moskwa to chyba najwi�ksze drewniane miasto na �wiecie! Nawet ulice wymoszczono drewnem. Konie, nienawyk�e do takiego pod�o�a, st�pa�y ostro�nie, �lizga�y si�. Kiedy jednak kapitan chcia� zsi��� ze swego wierzchowca i poprowadzi� go na wodzy, Meyer nie pozwoli�, wyja�ni�, �e w Moskwie pieszo po ulicy chadzaj� tylko prostacy, a cz�owiekowi dobrze urodzonemu to nie przystoi. Nawet je�li wybiera si� po s�siedzku do domu obok, jedzie konno lub powozem. Moskowici skrupulatnie tego przestrzegaj�.
��Zaraz b�dzie Targ Mi�sny, Miasnoj Riad � uprzedzi� kupiec i przytkn�� do nosa chusteczk� o zapachu lawendy.
Cornelius nie przygotowa� sobie takiej i dlatego omal si� nie udusi�, gdy okropny smr�d buchn�� mu w nozdrza. Niewielki placyk zastawiono drewnianymi straganami, na kt�rych le�a�y kawa�ki psuj�cego si� mi�sa. Pe�za�y po nim zielonkawe muchy, a na obrze�ach rynku, w brunatnych ka�u�ach, wala�y si� sterty gnij�cych wn�trzno�ci.
��Rosjanie nie w�dz� ani nie sol� �wie�yzny po uboju � wyja�ni� Meyer przez zatkany chusteczk� nos. � A do zepsutego mi�sa s� przyzwyczajeni, gotuj� na nim kapu�niak, zwany
Oko�o drewnianej kapliczki szala� jaki� cz�owiek, zupe�nie nagi, je�li nie liczy� podartej szmaty, kt�r� przepasa� biodra. Potrz�sa� d�ug� brod�, przewraca� oczyma, opluwa� przechodni�w. Na jego piersi wisia� ci�ki o�owiany krzy�, a po��k�e cia�o pokrywa�y wrzody.
Na widok cudzoziemc�w krzykn��, okr�ci� si� dooko�a, po czym podni�s� z ziemi grudk� nieczysto�ci (najprawdopodobniej by�y to jego w�asne odchody) i cisn�� ni� w szacownego pana Meyera, zreszt� niezwykle celnie � trafi� go w rami�. Cornelius zamachn�� si� na tamtego nahajk�, �eby da� mu stosown� nauczk�, ale starszy kupc�w chwyci� go za r�kaw.
��Oszaleli�cie, panie? To
Starannie oczy�ci� zapaskudzone ubranie i cisn�� brudn� chusteczk� na ziemi�. Na strz�p materii rzucili si� �ebracy.
Inny przyk�ad dziwacznych wyobra�e� tubylc�w na temat �wi�to�ci Cornelius mia� okazj� ujrze� na s�siedniej ulicy. Z cerkwi wyszed� pop w liturgicznej szacie, ale tak pijany, �e ledwie trzyma� si� na nogach. Obrzuci� obelgami jakiego� przechodnia, kt�ry nie do�� nisko mu si� pok�oni�, uderzy� go miedzian� kadzielnic�, nast�pnie str�ci� mu czapk� z g�owy, a wreszcie chwyci� go za w�osy i zacz�� przygina� do ziemi.
��Pija�stwa nie uwa�a si� tutaj za grzech. � Meyer wzruszy� ramionami. � O, popatrzcie, kapitanie,
Samym �rodkiem ulicy jecha� wierzchem jaki� wielmo�a, odziany o wiele za ciep�o jak na t� por� roku. Mia� na sobie wspania��, tkan� z�otem szub� i wysok� niczym komin futrzan� czap�. Do jego siod�a przytroczono ma�y b�ben i strojny je�dziec uderza� we� rytmicznie r�koje�ci� nahajki. Posp�lstwo pierzcha�o na boki, spiesznie zrywaj�c czapki z g��w. Za bojarem jecha�o jeszcze kilku konnych w nieco skromniejszych strojach.
��Po co on wali w b�ben? � zapyta� von Dorn.
���eby mu ust�powali z drogi. Zjed�my i my, tak b�dzie lepiej. Ej! � krzykn�� Meyer do swoich ludzi. � Na bok! Przepu��my tego napuszonego wielmo��.
Kapelusza Cornelius nie zdj�� � by�by to zbytek uprzejmo�ci. Bojar zerkn�� na niego przez szczeliny mi�dzy opuchni�tymi powiekami i splun��. W Europie von Dorn trzepn��by takiego nieokrzesa�ca r�kawic� po g�bie, a co dalej, rozstrzygn��by pojedynek na szpady, ale Moskwa to nie Europa, wi�c �cierpia� zniewag�, tylko mi�nie mu zadrga�y pod napi�t� sk�r� twarzy.
Za bia�� kamienn� �cian�, kt�ra odgradza�a centraln� cz�� stolicy od przedmie��, do karawany do��czy�a gromadka ch�opc�w. Biegli obok, zr�cznie uchylaj�c si� od smagni�� nahajkami, i wykrzykiwali co� ch�rem.
Cornelius ws�ucha� si� w ich wrzaski i poj��, �e powtarzaj� w k�ko to samo.
��Co oni krzycz�? Co znaczy
���Cudzoziemcze, precz st�d, nad
Wkr�tce nadszed� czas, by si� rozsta� z zacnymi kupcami.
��My teraz musimy skr�ci� w lewo, zg�osi� towary. Wy, kapitanie, powinni�cie jecha� o, tam. � Starszy kupc�w gestem wskaza� von Dornowi drog�. � Widzicie nad dachami wie�� z dwug�owym or�em? Wjedziecie we wrota i zaraz na prawo zobaczycie Cudzoziemski Prikaz. Tylko nie kierujcie si� prosto t� ulic�, lepiej j� omin��, to d�u�sza droga, ale bezpieczniejsza.
��Dlaczego? � spyta� zdziwiony Cornelius.
Ulica prowadz�ca do wie�y by�a wygodna, szeroka i � w odr�nieniu od innych � prawie bezludna. Tylko przed wysokimi wrotami du�ego drewnianego pa�acu sta�a grupka oberwa�c�w. � To siedziba ksi�cia Tatjewa. Ksi��� nie �ywi ani nie odziewa swoich pacho�k�w, dlatego wszystko musz� zdobywa� sami. Ka�dego, kto przechodzi, grabi� i bij�, niekiedy na �mier�. Takie s� w tym mie�cie obyczaje. C�, Moskwa to nie Pary�. Na ulic� zwan� Dmitrowka te� lepiej si� nie wybiera�, tam znowu dopuszczaj� si� rozboj�w poddani oberkamerhera Strieszniewa. Pos�uchajcie, kapitanie, dobrej rady: dop�ki si� we wszystkim nie zorientujecie, omijajcie pa�ace i wi�ksze domostwa. Lepiej, je�li przez pierwszy rok w og�le nie b�dziecie si� wydala� poza granice Niemieckiej S�obody bez przewodnik�w. Chocia�, oczywi�cie, doskonale mo�na straci� �ycie nawet z nimi, zw�aszcza noc�. No, �egnajcie, panie. � Kupiec wyci�gn�� do Corneliusa r�k�. � Uczciwy z pana cz�owiek. Niechaj was B�g ma w swej opiece podczas pobytu w tym dzikim kraju.
Ale B�g nie ustrzeg� Corneliusa.
Dwie godziny p�niej kapitan von Dorn, blady, z dr��cymi z bezsilnej w�ciek�o�ci wargami, wychodzi� z bram Cudzoziemskiego Prikazu bez szpady, pod eskort� ponurych strzelc�w w kanarkowej barwy kaftanach.
Kapitan? Niestety, nie � zaledwie, jak tu m�wiono z polska,
Nie do wiary � warunki umowy, kt�r� Cornelius podpisa� w Amsterdamie z wys�annikiem pa�stwa moskiewskiego, Tu�upowem, okaza�y si� jednym wielkim oszustwem!
A wszystko zacz�o si� tak statecznie, godnie, z ca�ym ceremonia�em. Dy�urny urz�dnik (w wielkich okularach w stalowej oprawie, przybrudzonym kaftanie i z d�ugimi w�osami, nat�uszczonymi olejem) wzi�� od Corneliusa dokument z piecz�ciami, pokiwa� nad nim g�ow� i poleci� czeka� w kancelarii. Tam na d�ugich �awach siedzieli pisarze. Trzymali na kolanach ryzy papieru i szybko skrobali pi�rami po grubych, szarawych arkuszach. Kiedy arkusz by� zapisany, lizali szklane naczynie z klejem, przesuwali j�zykiem wzd�u� brzegu papieru i przyklejali kolejn� kart�. W kancelarii panowa� zapach charakterystyczny dla takich miejsc: mieszaniny kurzu, mysich odchod�w, laku. Gdyby nie wyra�na wo� gotowanej kapusty i czosnku, kt�ra ni to nap�ywa�a sk�d� z do�u, ni to emanowa�a wprost z przesyconych ni� �cian, mo�na by�oby pomy�le�, �e to nie urz�d w Moskwie, lecz magistrat w Amsterdamie czy Lubece.
Oczekiwanie trwa�o d�ugo, jak to zwykle bywa przed audiencj� u wa�nej osobisto�ci. W ko�cu jednak cudzoziemskiego oficera przyj�� pan Teodor �ykow � tutejszy
Gabinet poddiaczego nie by� imponuj�cy � ubogi, n�dznie umeblowany, bez portier i obraz�w � w k�cie na �cianie wisia�a tylko ma�a, okopcona ikona Matki Bo�ej, ale za to sam Herr �ykow z pocz�tku zrobi� na Corneliusie du�e wra�enie. By� pot�nej budowy, mia� t�uste policzki, a odzienie nie gorsze ni� ksi��� Tu�upow: kaftan ze z�otog�owiu, zdobiony guzami z nieszlifowanych rubin�w, wysoki, sztywny ko�nierz, g�sto naszywany per�ami, w sukiennej, bramowanej sobolowym futrem czapie skrz�ca si� diamentowa zapinka. Od razu wida� � prawdziwy dostojnik, cz�owiek wielkiej zamo�no�ci.
D�ugo wpatrywa� si� w dokument podr�ny Corneliusa, krzywi�c usta i kiwaj�c g�ow�. Von Dorn nagle poczu� dziwny l�k. Na patent kapita�ski, wystawiony przez rosyjskiego wys�annika, wiceminister ledwie spojrza� i z obrzydzeniem rzuci� go na st�, jakby to by�o jakie� paskudztwo. Po czym, niemal nie otwieraj�c ust, mrukn�� co� niewyra�nie.
Niski, szczup�y t�umacz, z wielkim siniakiem na �rodku czo�a, pok�oni� si� uni�enie swemu panu i powiedzia� po niemiecku, z dziwn� wymow� i u�ywaj�c jakich� starych zwrot�w, tak �e Cornelius nie od razu zrozumia�:
��Ksi��� Tu�upow samowolnie szafuje pustymi obietnicami bez pokrycia. Stopie� kapitana teraz nie wakuje, a on nie jest upowa�niony do przyznawania �adnych stopni wojskowych.
Mo�esz zosta� przyj�ty, panie, jako porucznik do pu�ku muszkieter�w, a co do stopnia kapitana to si� jeszcze pomy�li. Von Dorn zmartwia�, ale to by� dopiero pocz�tek.
��Wynagrodzenie � po�owa �o�du, jako �e teraz nie toczy si� �adna wojna � b�bni� dalej t�umacz. � Pieni�dzy na zakwaterowanie w nowym miejscu ksi��� tak�e przyobieca� ci zbyt wiele, tyle nie mo�emy wyp�aci�. A tego, co by�my mogli, te� nie ma na razie sk�d wzi��. Trzeba poczeka� � rok albo i p�tora.
Cornelius zerwa� si� z miejsca i tupn�� ze z�o�ci�.
��Nie b�d� s�u�y� jako porucznik, i to za po�ow� �o�du! Skoro tak, niezw�ocznie ruszam w drog� powrotn�!
�ykow u�miechn�� si� z�owieszczo.
��Prosz�, czego to si� zachciewa! Pieni�dze z pa�stwowej kasy, sto talar�w, wyp�aconych na drog�, przetraci�e�, gapi�e� si� na wszystkie nasze miasta i twierdze, a teraz si� wybierasz z powrotem? A mo�e� ty, na przyk�ad, szpieg? O nie, Kornieju Fondornow, ods�u�ysz najpierw, co masz ods�u�y�, a potem si� zobaczy.
Zaskoczenie i w�ciek�o�� na chwil� odebra�y Corneliusowi rozum � von Dorn przyskoczy� do wiceministra, chwyci� go za wyszywany per�ami ko�nierz i zacz�� potrz�sa� dostojnikiem, z�orzecz�c mu przy tym najgorszymi s�owami, tak �e a� z kancelarii przybiegli pisarczykowie, by ich rozdzieli�.
Zniewa�ony poddiaczy wezwa� stra�. Z pocz�tku chcia� awanturnika wtr�ci� do wi�zienia, ale potem si� rozmy�li� � poleci� tylko doprowadzi� go pod eskort� do dow�dcy pu�ku, w kt�rym Cornelius mia� s�u�y�.
��Pu�kownik Libionow ju� ci wyja�ni, co to znaczy obra�a� urz�dnik�w pa�stwowych i posuwa� si� do r�koczyn�w! � wrzeszcza� rozsierdzony wiceminister, a t�umacz gorliwie powtarza� po niemiecku ka�de jego s�owo. � Zamknie ci� w ciemnicy, o chlebie i wodzie, i ka�e wybato�y�! A jak nie, to ja sam b�d� bi� czo�em, prosz�c pokornie o kar� dla ciebie!
Jazd� przez szybko pustoszej�c� o przedwieczornej porze Moskw� zapami�ta� wstrz��ni�ty do g��bi Cornelius niczym koszmarny sen. Gro�nie przyczajone skosy dach�w, z�owrogie, ostrzegawczo wysuni�te palce dzwonic, �a�obne bicie dzwon�w. Rozgoryczony von Dorn poj�kiwa�, chwiej�c si� w siodle, pop�akiwa� nawet ze z�o�ci i �alu nad sob�, ale twarz ukry� w d�oniach, �eby strzelcy z eskorty z niego nie szydzili. Jego konia prowadzi� za wodze sam dow�dca, a objuczon� cisaw� ci�gn�o a� dw�ch ludzi. M�dra koby�ka nie chcia�a i��, strzyg�a uszami, zapiera�a si�.
Za bram� w wale ziemnym, otaczaj�cym miasto, nie t�, przez kt�r� wjecha�a kupiecka karawana, inn�, rozpo�ciera� si� plac egzekucji. Szubienice z ko�ysz�cymi si� zw�okami Cornelius ledwie omi�t� spojrzeniem, nie by� to dla niego widok niezwyk�y, od pali z nabitymi r�kami i nogami w og�le odwr�ci� wzrok, ale nieco dalej ujrza� co� takiego, �e nie m�g� powstrzyma� okrzyku przera�enia.
Spora grupka gapi�w sta�a wok� kobiety po szyj� zakopanej w ziemi. Kobieta by�a poraniona i umazana b�otem, ale �y�a. Von Dorn przypomnia� sobie, jak kupcy opowiadali o okrutnym obyczaju Moskowit�w: �ony, kt�ra zabije m�a, nie pali si� na stosie, jak to jest przyj�te w cywilizowanych krajach, lecz �ywcem zakopuje w ziemi i czeka, a� nieszcz�sna wyzionie ducha. Cornelius my�la�, �e razem z g�ow�, �eby si� od razu udusi�a � to przecie� te� straszna kara. Ale wydawa� kogo� na tak okropn�, d�ug� m�k� jest czym� stokro� bardziej przera�aj�cym. Zakopan� atakowa�y zajadle dwa bezpa�skie psy, zanosz�c si� w�ciek�ym ujadaniem. Jeden wbi� k�y w jej ucho, odgryz� je i ze�ar�. W�r�d zgromadzonych rozleg� si� �miech aprobaty. R�ce kobiety tkwi�y w ziemi, nie mog�a si� broni�, a jednak wykr�ci�a g�ow� i chwyci�a psa z�bami za nos. Gapie znowu zareagowali �miechem, tym razem wyra�aj�c uznanie dla zakopanej nieszcz�nicy.
��Dziki, barbarzy�ski zwyczaj � odezwa� si� t�umacz p�g�osem. � Ludzie o�wieceni zdecydowanie go pot�piaj�.
�Sk�d tu, w tym piekielnym kraju, mieliby si� wzi�� o�wieceni ludzie?� � chcia� zapyta� Cornelius, ale zmilcza�. Dlaczeg� to urz�dnik tak nagle zmieni� ton? Nie inaczej, tylko chce go sprowokowa� do jakiej� nieostro�nej wypowiedzi.
Przejechali jeszcze kawa�ek drogi i w nagrod� za wszystkie dotychczasowe udr�ki von Dorn ujrza� przed sob� widok, kt�ry sta� mu si� prawdziw� pociech�. Wieczorna zorza rozja�ni�a migotliwym, r�owym �wiat�em brzegi niewielkiej rzeczki, g�sto zastawione ma�ymi wiatrakami, i nagle nieopodal, na stromej skarpie, ukaza�o si� urocze niemieckie miasteczko � schludne bia�e domki, iglica na ko�cielnej wie�y, ziele� ogr�dk�w, b�ysn�a nawet g�adka powierzchnia okr�g�ej sadzawki z fontann� po�rodku. Miasteczko i mi�y sercu Corneliusa F�rstenhof, le��cy zaledwie o p� mili na po�udniowy wsch�d od ojcowskiego zamku, by�y do siebie podobne jak dwie krople wody. Widocznie lito�ciwa opatrzno�� u�ali�a si� nad von Dornem i w swym mi�osierdziu pomiesza�a mu zmys�y, a on bynajmniej si� tym nie zmartwi�.
��To w�a�nie jest Nowa Niemiecka S�oboda, kt�r� miejscowi prostacy przezwali Kukujem � wyja�ni� t�umacz. � Powsta�a dwadzie�cia trzy lata temu. Urocza, prawda? Liczy teraz ponad trzysta siedzib i mieszkaj� tu sami szacowni ludzie � oficerowie, lekarze, zegarmistrzowie i inni cenieni rzemie�lnicy. � Nagle roze�mia� si�. � A wiecie, panie poruczniku, sk�d nazwa �Kukuj�?
��Sk�d? � spyta� osowia�y von Dorn, zrozumiawszy, �e wci�� pozostaje przy zdrowych zmys�ach, i skrzywi� si� na �porucznika�.
��To tutejsze dziewki s�u�ebne, pior�c bielizn� w rzece i gapi�c si� na prostackich tubylc�w, wo�a�y do siebie:
Przy wje�dzie, za pasiastym szlabanem, sta� wartownik � �o�nierz w he�mie, kirysie i z halabard�.
Strzelc�w przepu�ci� niech�tnie, po d�ugich utarczkach s�ownych. Cornelius zauwa�y�, �e �o�nierze z jego eskorty nie zachowywali si� ju� tak gro�nie jak w Moskwie � zbici w gromadk�, boja�liwie rozgl�dali si� na boki.
Z austerii, na kt�rej dachu umieszczono ko�o od wozu z blaszanym bocianem (szyld g�osi� �Storch und Rad� [22]), wysz�o, trzymaj�c si� wp�, dw�ch rajtar�w z pa�aszami u pasa. Jeden z nich, wskazuj�c na brodatych strzelc�w, zawo�a� w dialekcie bawarskim:
��Sp�jrz, Seep, ruskie �winie przysz�y sprzedawa� �aziebne wiechcie!
Drugi zarechota� na ca�y g�os, zgi�wszy si� a� ze �miechu. Strzelcy nie rozumieli, oczywi�cie, co powiedzia� rajtar, ale skupili si� jeszcze cia�niej.
Najbardziej jednak zadziwi� Corneliusa t�umacz. Zamiast si� oburzy� na �ruskie �winie�, mrugn�� do von Dorna porozumiewawczo i wyszczerzy� z�by w u�miechu.
��O, tu � wskaza� na du�y dom, kryty czerwon� dach�wk� � tu ma kwater� dow�dca waszego pu�ku, Herr Kristian Libenau von Lilienklau, po rosyjsku �pu�kownik Libionow�. Na nic si� ju� wi�cej nie przydam, zatem k�aniam si� nisko i �ycz� wszystkiego najlepszego. Je�li kiedy� b�dzie potrzebny t�umacz, polecam swoje us�ugi. Jestem Paszka Niemcerow, z archangielskiej parafii. Pisuj� te� supliki i skargi do s�du. Niedrogo licz� � trzy i p� kopiejki.
Dziesi�tnik wszed� do domu, by wr�czy� skarg� wiceministra. Corneliusowi kaza� czeka�. Serce von Dorna �cisn�o z�e przeczucie.
��Ha, m�ody cz�owieku, nawarzy� pan niez�ego piwa. � Pu�kownik Libenau zapali� porcelanow� fajk�, nadymaj�c chude policzki i �ci�gaj�c krzaczaste, przetykane siwizn� brwi. � Chwyci� poddiaczego za ko�nierz, i to jeszcze w urz�dzie, w przytomno�ci podw�adnych! Teraz ta bestia domaga si� kary za �w dyshonor, grozi s�dem. Fatalna sprawa. Jak raz si� zacznie ca�a ta pisanina, nie b�dzie ko�ca sprawie. � Znowu zajrza� do przys�anej przez Teodora �ykowa skargi i wykrzykn�� gniewnie: � Widzisz go, czego mu si� zachciewa, gli�cie � oficera potraktowa� batogami! Ale m�j pu�k nie jest strzelecki, tylko muszkieterski. Tu si� nie bato�y, kar� ch�osty wymierza si� r�zgami, i to tylko ni�szym rang�. Co za nikczemny, pod�y kraj! Tfu! Trzeba zatka� g�b� temu diabelskiemu pomiotowi, a to b�dzie kosztowa�o co najmniej trzy ruble, a mo�e i pi�� � strasznie si� bestia w�ciek�.
Pu�kownik tylko z pozoru wydawa� si� gro�ny. Burcza�, kl��, par� razy hukn�� pi�ci� w st�, ale Cornelius widywa� ju� w �yciu r�nych dow�dc�w i dobrze wiedzia�, �e trzeba si� ba� nie tego psa, kt�ry szczeka, tylko tego, co jest cichy.
Von Dorn pokornie wys�ucha� reprymendy Libenaua, po czym wyszed� na dziedziniec, wyj�� z juk�w flaszk� dobrego holenderskiego rumu, paczuszk� batawijskiego tytoniu, i wkr�tce obaj z pu�kownikiem siedzieli na przytulnej, oszklonej werandzie, kurz�c fajki i popijaj�c mocn�, szczodrze zakropion� rumem kaw�.
��Najbardziej irytuj�ce jest to � m�wi� Libenau, wzdychaj�c � �e ten ca�y Fiedka �ykow to niewielka szyszka, zwyk�y poddiaczy. M�wicie, �e�cie d�ugo czekali na audiencj�? Pewnie pos�a� po �reprezentacyjny str�j� (to co� takiego, jak paradny mundur w wojsku), �eby zrobi� na was wi�ksze wra�enie. Normalna rzecz � liczy� na jaki� podarek, w Rosji to jest przyj�te. Trzeba by�o podetka� mu par� sobolowych sk�rek z tych, co dostali�cie od Tu�upowa, i wszystko by si� jako� u�o�y�o. Warto te� zawsze na dobry pocz�tek ugo�ci� tego szelm� i jeszcze paru innych poddiaczych, bo bardzo s� do tego skorzy, przepadaj� zw�aszcza za ma�mazj� i kandyzowanymi owocami, kt�re tak �wietnie przyrz�dza Frau Zibold z �Bocianiego Gniazda�. To by w zupe�no�ci wystarczy�o. Zachowaliby�cie i swoj� kapita�sk� rang�, i wysoko�� przyznanego �o�du. Ech, panie! �e te� kupcy odpowiednio was nie pouczyli! Trzeba by�o zajecha� najpierw tu, do Niemieckiej S�obody, a dopiero p�niej do urz�du. No, ale teraz jest ju� za p�no, co si� sta�o, to si� nie odstanie. Gdyby�cie, kapitanie, dopu�cili si� nawet jakowej� zniewagi wobec Fiedki, ale w cztery oczy � niewielkie zmartwienie; co innego w przytomno�ci podw�adnych � �ajdak nie pu�ci tego p�azem. Za wielki dyshonor. Dlatego b�dzie to was drogo kosztowa�o.
Von Dorn obruszy� si�, s�ysz�c te s�owa.
��Je�li jest cz�owiekiem honoru, got�wem da� mu pe�n� satysfakcj�. Jak� broni� si� tu ludzie pojedynkuj�? Bij� si� na szable? Na pistolety? Prosz�, zgadzam si� na ka�dy rodzaj broni!
Libenau wybuchn�� �miechem. �mia� si� d�ugo, z prawdziwym rozbawieniem.
��Ech, to�cie dopiero wymy�lili � pojedynek! To nie Europa. Wiecie, jak si� pojedynkuje tutejsza szlachta? Je�li jeden z drugim si� powadzi, wsiadaj� na ko� i ok�adaj� si� wzajem knutem po pyskach, p�ki kt�ry� nie zwali si� na ziemi�. M�wi� przecie, to kraj niewolnik�w, nie maj� �adnego poj�cia o godno�ci. Opr�cz cara wszystko to zwyk�e pacho�ki, prostacy, a� do najpot�niejszego bojara. Wedle tutejszych zasad, za obraz� honoru uznaje si� tylko zniewag�, kt�rej si� dopu�ci r�wny pozycj� lub stoj�cy ni�ej, nigdy wy�ej � taki mo�e ci prosto w g�b� napaskudzi�, i nic. Je�eli car jakiego� ksi�cia czy bojara w�asnor�cznie wytarga za kud�y lub zdzieli par� razy po pysku � to tylko pow�d do dumy. Ot, jak przyjdzie zima, zacznie si� ulubiona zabawa cara. Podstolowie � to co� w rodzaju kamerjunkr�w � b�d� si� umy�lnie sp�nia� na nabo�e�stwo do pa�acu. A wiecie dlaczego? Dlatego �e sp�nialskich car ka�e zanurzy� i dobrze wyk�pa� w stawie, a cieszy si� przy tym jak dziecko, a� klaszcze w d�onie z rado�ci. Tamci za� specjalnie g�o�no skar�� si� i krzycz�, �eby jego cesarskiej mo�ci najlepiej dogodzi�. Niekt�rzy, oczywi�cie, po takiej k�pieli przezi�biaj� si� i umieraj�, ale bywa i tak, �e Aleksy Michaj�owicz oka�e kt�remu� �ask� i podaruje mu ciep�� futrzan� szub� albo nawet wiosk� ofiaruje na w�asno��. Taka jest tutejsza szlachta. Co dzie� pod pa�acem karze si� ch�ost� tych, kt�rzy co� przeskrobali. A wy, panie, m�wicie: pojedynek.
��Cudzoziemc�w tak�e si� bato�y? � wzdrygaj�c si� w duchu i bledn�c na sam� my�l o tak ha�bi�cej karze, zapyta� von Dorn. Wrzaski wiceministra Fiedki uzna� jedynie za puste pogr�ki (kto to widzia�, �eby osoby szlacheckiego pochodzenia podlega�y karze ch�osty?), a tymczasem okazuje si�, �e nie mia� racji.
Pu�kownik tylko westchn��, jakby us�ysza� niedorzeczne gaworzenie bezrozumnego dziecka.
��Baty to w�a�ciwie nawet nie kara. Ot, takie sobie �agodne przywo�anie do porz�dku. Niedawno pewien kapitan, kt�ry tu do nas przyby�, chcia� wypr�bowa� kupion� bro� i strzeli� do wrony, co przysiad�a na krzy�u cerkwi. Wych�ostano go knutem, wyrwano mu nozdrza i zes�ano nieszcz�nika na Sybir � bezpowrotnie.
��Za wron�? � nie m�g� uwierzy� Cornelius.
��Za �wi�tokradztwo. O, przyjacielu, nie wyobra�asz sobie, jakie w tym kraju panuj� obyczaje! Tak bezsensownych, nieludzkich praw nie ma chyba nawet w Persji.
Jak si� zdaje, pu�kownikowi sprawia�o pewn� przyjemno�� straszenie nowicjusza miejscowymi potworno�ciami. Krzykn�� na dziewk� s�u�ebn�, �eby zaparzy�a �wie�ej kawy i przynios�a z piwnicy ja�owc�wk�, po czym u�miechaj�c si� pod w�sem, zacz�� raczy� Corneliusa takimi opowie�ciami, �e ten, przej�ty groz�, zdobywa� si� tylko na �ochy� i �achy�.
��Gracie w szachy? � zapyta� pu�kownik.
��Czasami. Nie jestem w tym mistrzem, ale w d�ugie zimowe wieczory�
��To zakazane � oznajmi� Libenau. � Za t� bezbo�n� gr� grozi kara ch�osty� A za�ywacie, panie, tabaki?
��Nie, oczy mi od tego strasznie �zawi�.
��Spr�bujcie kiedy� wci�gn�� szczypt�, ot tak, na pr�b�, ale �eby inni widzieli � niby to zach�ci� Corneliusa podst�pny gospodarz. � Zaraz, zgodnie z prawem, obetn� wam nos � a tak, tak! Nie wolno bawi� si� z psami, nie wolno si� hu�ta� na hu�tawce, nie wolno patrze� na ksi�yc w pocz�tkach pierwszej kwadry. Wkr�tce zaczn� si� upa�y, spiekota, wi�c niech ci nie przyjdzie do g�owy, przyjacielu, k�pa� si� w Jauzie podczas burzy. Donios�, �e odprawiasz czary, i ani si� obejrzysz, jak zostaniesz rozci�gni�ty na kole.
��Dobrze, �e mnie uprzedzili�cie, panie � podzi�kowa� Cornelius, kt�ry a� si� spoci� z wra�enia, s�ysz�c takie nowiny. � A jakie� to niewinne zabawy s� dozwolone? Ta�ce z damami, s�uchanie muzyki?
��U nas, w Kukuju, mo�ecie si� czu� jak w Niemczech, rz�dzimy si� tu swoimi prawami. Ale Moskowici nie uznaj� muzyki � Cerkiew prawos�awna uwa�a skrzypce, alt�wki, flety i inne instrumenty za diabelski wymys�.
Wzmianka o Cerkwi skierowa�a my�li von Dorna na inne tory.
��A wy, panie, jak� wiar� wyznajecie? � zapyta� ostro�nie. � Katolick� czy reformowan�?
��Pochodz� z Nassau � dobrodusznie odpar� Libenau � a wi�c jestem protestantem. A wy�cie pewnie katolik, skoro wywodzicie si� z Wirtembergii? Nie szkodzi, ja trzymam si� zasady, �e religia jest osobist� spraw� ka�dego cz�owieka.
��Tak � przytakn�� z ulg� Cornelius. � Wyznaj� wiar� katolick�, a prawie od miesi�ca nie by�em u spowiedzi. Gdzie tu m�g�bym znale�� ksi�dza?
��Nigdzie. � Stary wojak wsp�czuj�cym gestem roz�o�y� r�ce. � Katolicyzm w Moskwie jest surowo zabroniony. Nas, protestant�w, jeszcze jako� toleruj�, ale ani katolickiego ksi�dza, ani ko�cio�a tu nie u�wiadczysz.
��Jak mo�na �y� bez spowiedzi i komunii? � �achn�� si� zdumiony von Dorn.
��No c�, ludzie jako� �yj�. � Pu�kownik wzruszy� ramionami. � Modl� si� przed obrazem. A co chytrzejsi przechodz� na tutejsz� wiar�. Dostaj� za to awans i hojny podarunek od cara. Przechrzty nie musz� mieszka� w s�obodzie, mog� si� przenie�� do Moskwy. I �eni� si� z tubylkami. Wielu tak robi, zw�aszcza spo�r�d stanu kupieckiego. � Pu�kownik skrzywi� si� pogardliwie. � Dla korzy�ci. Mija jedno pokolenie, drugie, i porz�dna europejska rodzina degeneruje si�. Taka tu panuje atmosfera. Ci, kt�rzy si� tutaj urodzili, nazywani s� �starymi Niemcami�, a tacy jak ja i wy � �nowymi�. Widzia�em was, panie, przez okno z t�umaczem Paszk� Niemcerowem. Jego dziadek by� najlepszym zegarmistrzem w Starej Niemieckiej S�obodzie, ale po�aszczy� si� na dworskie zam�wienia i zmieni� wiar�. Min�o p� wieku i oto owoce post�pku tego renegata mieli�cie przed oczyma � taki kundel Paszka, ni to Niemiec, ni Ruski. Widzieli�cie, jaki guz ma na �bie? Ch�opina tak gorliwie si� modli, wci�� bije pok�ony, uderza czo�em o ziemi�. Mieszka przy cerkwi, �piewa w ch�rze. Dobrze, �e nie wszed� na podw�rko, bobym go st�d, parszywca, kopniakami przep�dzi�.
Dow�dca sapn�� gniewnie i trzasn�� pi�ci� w st� � fajansowy dzbanek do kawy a� podskoczy�, wypluwaj�c z dzi�bka na obrus czarny p�yn.
��Rosyjskie zacofanie i t�pota wypala umys�y i prze�era dusz�! Gdyby nie nasz Kukuj, my wszyscy by�my tak�e ju� dawno zamienili si� w byd�o. Wiecie, jaka tu panuje ciemnota? Kosmografii ucz� si� wed�ug Kosmasa Indikopleustesa, kt�ry � jak wiadomo � uwa�a�, �e Ziemia jest czworok�tem. Najwi�ksza m�dro��, kt�r� tu posiadaj� jedynie wybra�cy, to cztery podstawowe dzia�ania arytmetyczne, a i to nie potrafi� dzieli� du�ych liczb; o u�amkach nigdy nie s�yszeli. Geometrii Euklidesowej w og�le nie znaj�, a za cz�owieka wykszta�conego uchodzi ten, kto z bied� umie nabazgra� sw�j podpis. W zesz�� Wigili� go�ci�em pewnego diaka z Prikazu Rycerskiego, Mitk� Iwanowa. Ot� ten Mitka wzi�� ze sto�u ma��a w muszli, �eby go pokaza� swoim domownikom, a p�niej trzyma� to dziwo w pucharze do wina. Jego urz�dnicy natychmiast donie�li, �e Mitka chowa tam diab�a! To wystarczy�o: by� Mitka Iwanow � i ju� go nie ma. Niepotrzebnie si� wykosztowa�em na pocz�stunek i prezent.
Pu�kownik Libenau tak si� rozgada�, zdobywszy nowego s�uchacza, �e nie mo�na go by�o powstrzyma�. Cornelius zreszt� ani my�la� tego robi�. S�ucha� z zapartym tchem i z ka�d� chwil� robi�o mu si� ci�ej na duszy. Szkoda gada�, dure� z niego, nie mia� ju� gdzie szuka� szcz�cia, tylko w tym dzikim kraju!
��Za dnia, kiedy jest najwi�cej roboty, wszyscy Moskowici k�ad� si� spa� � wyrzeka� pu�kownik. � Urz�dy i kramy pozamykane, ca�a ludno�� chrapie. To co� na kszta�t hiszpa�skiej sjesty � nic nie mo�na za�atwi�. Tyle �e w Hiszpanii latem jest gor�co, wi�c mo�na to zrozumie�, ale czemu tym tutaj nie chce si� pracowa�?
��A jak jest w rosyjskim wojsku? � spyta� Cornelius, z g�ry wiedz�c, �e nic krzepi�cego nie us�yszy. � Czy moja s�u�ba b�dzie ci�ka?
��Ci�ka, a to dlatego, �e wasz dow�dca kompanii, Owsiejka Tworogow, to op�j i z�odziej. Ch�tnie bym go przegoni�, ale nie mog� � ten �ajdak ma wp�ywowych protektor�w. A rosyjskie wojsko jest nic niewarte. O �adnej kampanii z prawdziwego zdarzenia nie mo�e by� mowy, nie potrafi� walczy� nawet z Polakami. Wiecie, jak� strategi� stosuj� Moskowici podczas bitwy? � Libenau ironicznie podkre�li� s�owo �strategia�. � Rzucaj� si� hurmem na nieprzyjaciela ze straszliwym wrzaskiem, maj�c nadziej�, �e go przestrasz�. Gdy im si� to nie uda, staj� i wypalaj� ze strzelb i pistolet�w. Je�li wr�g nadal nie okazuje l�ku, w�wczas � sami przera�eni � zawracaj� i biegn� z powrotem, tratuj�c si� nawzajem. Taki przebieg ma ka�de starcie. Pierwszy minister, bojar Matfiejew, chce stworzy� now� armi� na wz�r europejski, ale ma wielu pot�nych wrog�w, a car (tutaj gospodarz �ciszy� g�os) to bezwolny g�upiec, ka�dy kr�ci nim, jak chce. Je�li b�dziecie, panie, w Kitajgorodzie, popatrzcie sobie na ichni� car-puszk�. Stoi wielkie dzia�o, kt�re nigdy nie zosta�o wykorzystane w bitwie, jako �e nie da si� z niego strzela�. Car-puszka nie strzela, a car nie rz�dzi. Ca�y ten kraj jest jak wielka ba�ka gazu b�otnego. Wystarczy porz�dnie dmuchn�� � i od razu p�knie. Ech, m�j drogi, trafi�em tu nie z w�asnej woli. S�u�y�em u Radziwi��a, dosta�em si� ranny do moskiewskiej niewoli przed dwudziestu laty. Jaki mia�em wyb�r? Albo i�� do wi�zienia, albo na carsk� s�u�b�. Ale jakie licho was tu przynios�o?
��Nie zna pan przypadkiem niejakiego pana Faustlego, dawnego pu�kownika rajtar�w? � spyta� Cornelius, wspominaj�c obietnice znajomka z Amsterdamu.
��A jak�e, znam. � Libenau machn�� r�k�. � Taki z niego rajtar, jak� Oszust, nicpo�, pochodzi ze �starych Niemc�w�. To on was tu zwabi�? Tak� ju� ma judaszow� s�u�b�, p�ac� mu za to z pa�stwowej kiesy.
Von Dorn zacisn�� pi�ci i cicho, jakby si� ba� sp�oszy� zdobycz, upewni� si�:
��A wi�c to znaczy, �e Herr Faustle jeszcze tu wr�ci?
Pu�kownik u�miechn�� si�.
��Pewnie, �e wr�ci, ale nie taki z niego g�upiec, �eby si� pokazywa� w Kukuju. Tutaj wielu oficer�w i majstr�w ch�tnie by si� z nim spotka�o, nie pan jeden, kapitanie. Faustle zbudowa� dom na Zamoskworieczju, w Strzeleckiej S�obodzie. My nie mamy tam wst�pu, mi�dzy �o�nierzami i strzelcami panuje zadawniona wrogo��.
Cornelius przypomnia� sobie, jak dziwnie zachowywali si� w Niemieckiej S�obodzie jego konwojenci w kanarkowych kaftanach. Teraz zrozumia� dlaczego.
��Trudno � powiedzia�, zgrzytn�wszy ze z�o�ci z�bami � za g�upot� i lekkomy�lno�� trzeba p�aci�. Wytrzymam jako� te cztery lata, a potem wr�c� do Europy.
��Cztery lata? � zdziwi� si� pu�kownik. � Do Europy? Czy�by�cie jeszcze nie zrozumieli, panie kapitanie? Przyjecha� tutaj mo�na, ale wyjecha� st�d � nigdy i za �adne pieni�dze. Zostaniecie w Rosji na zawsze, pogrzebi� was w tej lichej tutejszej ziemi, a na waszych prochach wyro�nie najpospolitsza rosyjska ro�lina � �opuch.
Gdyby spadanie trwa�o nie dwie i p� sekundy, lecz odrobin� d�u�ej, Nicholasowi z przera�enia serce by p�k�o. Ale w tej samej chwili, gdy magister u�wiadomi� sobie, co si� w�a�ciwie sta�o, i ju� mia� wrzasn�� na ca�e gard�o, jego lot akurat si� sko�czy� � trzaskiem, chrz�stem, ohydnym szurgotem i g�uchym upadkiem. Fandorin znalaz� si� w ciasnej, czworo�ciennej przestrzeni, nie wiadomo dlaczego pachn�cej �wie�ym, lepkim listowiem i wype�nionej tak�� li�ciast� zielono�ci�.
Oszo�omiony, zacz�� si� miota� po�r�d tego k�uj�cego, niepos�usznego, koszmarnego k��bowiska, jako� si� z niego wygrzeba� i poczu� wreszcie pod stopami twarde pod�o�e. Sta�, po pier� zanurzony w ga��zkach topoli i papierowych �mieciach. Okaza�o si�, �e trajektoria napowietrznej podr�y drugiego baroneta, kt�ra zacz�a si� od upadku z dachu, zosta�a zako�czona celnym, niemal koszykarskim trafieniem pro�ciute�ko w kontener na �mieci, pe�en po brzegi �ci�tych ga��zi, li�ci i pogniecionych papier�w. Nicholas, kt�ry wyl�dowa� w nim bez tchu, chwyta� teraz ustami powietrze, podrapany i wci�� jeszcze og�uszony upadkiem, ale mniej wi�cej zdr�w i ca�y.
Nogi odm�wi�y mu pos�usze�stwa, wi�c z pozycji pionowej osun�� si� bezsilnie na spr�ynuj�c� li�ciast� pod�ci�k�. Natychmiast skry� go razem z g�ow� zielony sza�as. Fandorin spogl�da� bezmy�lnie poprzez g�stw� listowia w b��kitne niebo, bo i o czym mo�na my�le�, kiedy przydarzy si� cz�owiekowi co� takiego?
Gdyby Nicholas z powodu wstrz�su i oszo�omienia nie utraci� chwilowo zdolno�ci przeprowadzania teoretycznych analiz, z pewno�ci� rozmy�la�by teraz o dziwnym rozziewie pomi�dzy ludzkim zadufaniem a bezlitosn� prawd� bytu.
Cz�owiek �yje w absolutnym przekonaniu, �e jest panem i w�adc� swego w�asnego wszech�wiata, i w gruncie rzeczy ma racj�. Ale taki prywatny, rozumny i uporz�dkowany kosmos dzieli od chaosu jedynie cienkie szklane przepierzenie, a my p�ywamy sobie w tym niebezpiecznie �atwym do st�uczenia akwarium niczym wy�upiastookie, nieprzeczuwaj�ce zagro�enia rybki. A� raptem wydarza si� co�, nad czym nie mo�na zapanowa�, ba, trudno to sobie nawet wyobrazi� � i akwarium rozbija si� w drobny mak, a rybka rzuca si� i miota po�r�d od�amk�w szk�a, rozpaczliwie trzepocz�c skrzelami. Jeszcze przed chwil� by�e� panem swego losu, badaczem tajemnic historii, zwolennikiem zdrowego trybu �ycia i ekologicznie czystego �rodowiska, mia�e� ambitne plany na przysz�o�� i ju� z g�ry wiedzia�e�, �e nast�pnego sylwestra i Nowy Rok sp�dzisz na wulkanicznej wyspie Teneryfie, a� tu nagle chaos musn�� ci� lekko swym pal�cym, szale�czym tchnieniem, i szk�o p�k�o. Pan i w�adca wszech�wiata le�y skulony w pojemniku na �mieci, patrzy na pe�zaj�ce po niebie ob�oki i ani rusz nie mo�e poj��, jakim cudem jeszcze �yje.
Wyja�nienie mog�o by� tylko jedno � s�ynne Fandorinowskie szcz�cie, o kt�rym opowiada�a ojcu w dzieci�stwie babcia Jelizawieta. Twierdzi�a mianowicie, �e m�czyzn z rodu Fandorin�w chroni jaka� mistyczna si�a, kt�ra przynosi cudowne wybawienie z wszelkich mo�liwych opresji. Ka�dy Fandorin, jak kot, ma dziewi�� �y�, a niekt�rzy, na przyk�ad dziadek Erast Pietrowicz, nawet jeszcze wi�cej.
To bzdury, oczywi�cie. Ot, rodzinna legenda. Wystarczy sobie przypomnie�, jak si� sko�czy�a dla sir Alexandra podr� �Christiani��. A Nicholas? Co za fantastyczny, niewiarygodny pech! Nie ma nic bardziej przykrego i niedorzecznego, ni� pa�� tak zwan� ofiar� statystyki. Zgodnie z jej zasadami, pewien procent ludno�ci staje si� ofiarami nieszcz�liwych wypadk�w � ujmuj�c rzecz obrazowo, komu� musi spa�� ceg�a na g�ow�. Na przyk�ad 0,01 procent populacji ginie w wypadkach drogowych, 0,001 � umiera na zapalenie opon m�zgowych, a 0,0001 � staje si� ofiar� maniaka czy psychopaty. Jak Nicholas A. Fandorine, M. A. i Bt.
Nie ma co g��wkowa�, zgodnie z okre�leniem nowych Rosjan � i tak si� nic nie wymy�li. To prawo natury. Najg�upsze, co mo�na zrobi�, to wyrzeka� i skar�y� si�: a dlaczego ja, dlaczego co� takiego musia�o si� zdarzy� w�a�nie mnie? Dlaczego por�banego okularnika los przywi�d� akurat dzisiaj do Centralnego Archiwum Akt Dawnych? I dlaczego ten �wirus wybra� akurat mnie?
No c�, oczywi�cie, je�li naprawd� zag��bi� si� w spraw�, dla wszystkiego, co si� dzieje, mo�na znale�� wyja�nienie. Na przyk�ad takie. Nicholasa zaatakowa� historyk, kt�ry wprawdzie posiada� przepustk� do archiwum, ale stopniowo zacz�� traci� rozum w tym depresyjnym otoczeniu. By� mo�e biedak pa�a� patologiczn� nienawi�ci� do dwumetrowych blond dryblas�w w granatowych blezerach. Niewykluczone, �e w�a�nie kto� taki przed dwudziestu pi�ciu laty natrz�sa� si� z niego i dokucza� mu w obozie pionierskim, co sta�o si� przyczyn� g��bokiej traumy w dzieci�cej psychice. Na co dzie� facet mo�e si� zachowywa� najzupe�niej normalnie, ale widok granatowego blezera wywo�uje w nim agresj�. W w�t�ego okularnika wst�puje w�wczas jaka� nadludzka si�a, spowodowana burz� emocji. Jak �atwo, bez wysi�ku, przerzuci� sobie nad g�ow� wa��cego dwie�cie funt�w dr�gala!
Lub te�, co jeszcze bardziej prawdopodobne, go�� ma obsesj� na punkcie jasnobr�zowych neseser�w. Przecie� w�a�nie od nesesera wszystko si� zacz�o. Ot, taki osobliwy, patologiczny fetyszyzm.
O Bo�e, neseser!
Nicholas szarpn�� si�, j�kn�� i zacz�� si� gramoli� z w�skiego pojemnika. Mo�e jeszcze nie jest za p�no?
Milicja, przecie� przy wej�ciu widzia� dy�urnego milicjanta! Pr�dzej! Biegiem!
Trzy godziny p�niej granatowo-��ty milicyjny samoch�d odwi�z� obficie umazanego lepkim zielonym sokiem magistra do hotelu.
Sprawy wygl�da�y kiepsko. Szajbusa w kraciastej koszuli na terenie archiwum nie uda�o si� odszuka�. Albo dosta� si� do podziemnych magazyn�w i gdzie� tam, po�r�d ich nieprzebytego labiryntu, zdo�a� si� ukry� � w takim wypadku mo�na mie� nadziej�, �e pr�dzej czy p�niej si� stamt�d wymknie b�d� te� przyskrzyni go kt�ry� z pracownik�w � albo jakim� cudem, niezauwa�ony przez dy�uruj�cych milicjant�w, potrafi� si� wy�lizn�� przez jedno z sze�ciu wej��, a wtedy, jak to si� m�wi, szukaj wiatru w polu.
Zgn�biona ofiara statystyki jecha�a lustrzan� wind� na swoje czternaste pi�tro i � �eby odzyska� pozytywne nastawienie do �ycia � usi�owa�a skleci� jaki� optymistyczny limeryk. Wymowa utworu jednak�e wci�� pozostawa�a ponura, a tre�� � pod wp�ywem wydarze� w archiwum � dotyczy�a uszkodze� cia�a.
�Ostatecznie mo�na przecie� spojrze� na to, co si� sta�o, inaczej� � przekonywa� sam siebie Fandorin. No bo zdarzy� si� prawdziwy cud � powinien teraz w�o�y� na siebie worek pokutny, �a�cuchy dla umartwienia cia�a i z go�� g�ow� ruszy� na pielgrzymk� dzi�kczynn� po �wi�tej Rusi. M�g� wszak rozwali� sobie czaszk� o ceg�y, zmia�d�y� klatk� piersiow�, uderzaj�c o betonowy blok, albo nadzia� si� na kt�ry� ze stercz�cych metalowych pr�t�w armatury, a tymczasem sko�czy�o si� na niegro�nych zadrapaniach i otarciach. Dziedziczne Fandorinowskie szcz�cie to, naturalnie, nonsens, ale trudno nie przyzna�, �e przy upadku z dachu los by� dla Nicholasa wyj�tkowo, wr�cz niezwykle, �askawy. Akwarium chyba ocala�o, �ycie trwa�o nadal, a je�li tak, to wszystko mo�na uporz�dkowa� i naprawi�.
Po pierwsze � w mo�liwie najwi�kszym stopniu zminimalizowa� poniesione straty. A wi�c zadzwoni� do Barclay�s, �eby zablokowano karty kredytowe i przelano na konto w Western Union pewn� sum� pieni�dzy � Nicholas nie mo�e przecie� zosta� bez got�wki. Skontaktowa� si� z konsulatem, gdy� b�dzie mu potrzebny jaki� tymczasowy dow�d to�samo�ci zamiast utraconego paszportu. Powiadomi� British Airways, �e jego bilet przepad� � musz� wystawi� nowy. Czy to wszystko?
Nie, nie wszystko. Utraci� co�, czego nie da si� odtworzy� � testament Corneliusa. Chyba jakie� przekle�stwo zawis�o nad tym kawa�kiem krusz�cego si� papieru � a w�a�ciwie ju� nie nad kawa�kiem papieru, lecz kilobajtami danych w pami�ci komputera. Najgorsze by�o to, �e Nicholas nawet nie zd��y� przeczyta� w ca�o�ci przes�ania kapitana von Dorna. Jedynie: �Pisane ku pami�ci synkowi Mikicie, gdy ten��. O czym Mikita mia� pami�ta�? �Gdy� co si� stanie? I czemu dalej, troch� ni�ej, mowa o jakim� �a�tynie� i �rogo�y�?
Czy teraz ju� nigdy si� tego nie dowie? Ale� to niedorzeczno��, nie wolno tak my�le�! Mo�e szurni�ty okularnik nacieszy si� swoj� zdobycz�, a potem gdzie� j� porzuci? Milicja ma przecie� opis nesesera i list� przedmiot�w, kt�re zawiera�. Jeszcze za wcze�nie rozpacza�.
Nicholas szed� d�ugim, wy�o�onym puszystym chodnikiem korytarzem, zmierzaj�c do swego pokoju numer 1531. Otworzy� drzwi i przystan�� w ciasnym przedpokoiku przed lustrem. Ale� wygl�da! Blezer upa�kany wapnem i topolowym sokiem, r�kaw naderwany, brakuje dw�ch guzik�w. W�ze� krawata zjecha� na bok, koszula ca�a w plamach. A twarz! Nie do��, �e na policzkach ma dwa zap�dzlowane zieleni� brylantow� otarcia, to jeszcze podbr�dek ca�y czarny, usmolony, za� we w�osach tkwi kawa�ek skorupki od jajka. Co za ohyda! Zmy� to wszystko, czym pr�dzej! A potem � pod prysznic!
Nicholas przekr�ci� kontakt, otworzy� drzwi �azienki � i zamar�.
Na sedesie, z nog� za�o�on� na nog�, siedzia� znajomy okularnik i u�miecha� si� przyja�nie do os�upia�ego magistra.
Pierwszym uczuciem, kt�rego do�wiadczy� Fandorin, by�o nie zdumienie, lecz niedorzeczna rado��, �e z�odziej nesesera si� odnalaz�. Niedorzeczna, gdy� trudno si� cieszy� z tego, �e z powodu szoku cz�owiek po�egna� si� z rozumem (jeszcze jeden wyrazisty idiom z notesu) i ma zwidy.
��Gdzie neseser? � zapyta� Nicholas zjaw�.
Ta odpar�a z u�miechem:
��My�la�em, �e� koszykarz, a tymczasem tylko pi�ka. Ale zgrabnie trafi�e� do kosza, co?
Widmo z zadowoleniem pokr�ci�o rozkud�an� g�ow�, praw� r�k� poprawi�o okulary na nosie i lekko unios�o lew�, w kt�rej Nicholas ujrza� czarn�, matowo po�yskuj�c� rurk� z jeszcze czarniejszym otworem w �rodku.
��Po�y�e� sobie, i wystarczy � z �artobliwym wyrzutem rzek� okularnik. � Teraz daj po�y� innym.
Dziurka unios�a si� jeszcze o centymetr, tak �e teraz spogl�da�a Fandorinowi prosto w twarz, palec na j�zyku spustowym lekko drgn�� � i Nicholas instynktownie, bez namys�u, szarpn�� g�ow� w bok. Lufa cmokn�a cicho, magister poczu� tchnienie gor�ca na policzku, a w �cian� za nim co� uderzy�o d�wi�cznie i posypa�y si� okruchy tynku.
Swego czasu Nicholas gra� jako napastnik w uniwersyteckiej dru�ynie koszyk�wki � nie dlatego, �e potrafi� ze �rodka boiska wrzuci� pi�k� prosto do kosza, i nie z powodu wzrostu (byli zawodnicy wy�si od niego), ale dzi�ki doskona�emu refleksowi i umiej�tno�ci oceny sytuacji. Podczas meczu w przysz�ym magistrze zachodzi�a cudowna przemiana, polegaj�ca na ca�kowitym wy��czeniu funkcji umys�owych. Fandorin przestawa� my�le� g�ow�, pozwalaj�c, by kierowa�y jego dzia�aniem impulsy p�yn�ce jedynie z r�k i n�g. Dzi�ki temu �wietnie sobie radzi� z ka�dym zadaniem na boisku bez najmniejszego udzia�u intelektu. Najprawdopodobniej w�a�nie przez to regularne wy��czanie pracy m�zgu nie by�o mu s�dzone zosta� wielkim uczonym. Mo�e lepiej by zrobi�, gdyby zawodowo zaj�� si� sportem?
Tego rodzaju w�tpliwo�ci (co wszak�e �wiadczy�o, �e zachowa� zdolno�� refleksji) ogarnia�y Nicholasa bardzo cz�sto. Teraz jednak tylko czysty instynkt uratowa� mu �ycie.
Nie wnikaj�c zatem w szczeg�y � czy okularnik istotnie do niego wystrzeli�, czy te� by�a to halucynacja � Fandorin b�yskawicznie cofn�� si� do przedpokoiku i da� nura za wyst�p �ciany. W sam� por�, gdy� lustro p�k�o � czarna paj�czyna rozbiega�a si� po nim promieni�cie od male�kiej okr�g�ej dziurki. Jeszcze jeden sus i Nicholas wypad� na korytarz.
Na prawo by�a winda, ale daleko, w odleg�o�ci jakich� trzydziestu metr�w � nimby do niej dobieg�, kula by go trafi�a. Fandorin rzuci� si� w lewo, do schod�w. I one nie by�y blisko, lecz dwa kroki od drzwi oznaczonych numerem 1531 sta�o dw�ch wielkonosych brunet�w, z zainteresowaniem spogl�daj�c na faceta, kt�ry wyskoczy� z pokoju niczym d�inn z butelki.
��
Brunet g�o�no krzykn�� w �lad za Fandorinem z charakterystycznym kaukaskim akcentem:
��E! Ne rozumi�!
Nicholas ani my�la� si� odwraca� � p�dzi� w�skim korytarzem, co si� w nogach.
��Co wi�cie tu, powariowa�y?! � zawo�a� ten sam g�os jeszcze gniewniej, a drugi, d�wi�czny i weso�y � nale��cy do okularnika � odpowiedzia�:
��
��Najperw przepraszaj, a potem begnij! � upomnia� drugi kaukaski g�os, wy�szy od pierwszego.
Dalszej wymiany zda� Fandorin nie s�ysza�, gdy� dopad� ju� zbawczych schod�w i teraz na z�amanie karku, przesadzaj�c po trzy stopnie, rzuci� si� w d�.
Bo�e, b�ogos�aw Gruzin�w i ich zapalczywy temperament!
Nawet nie zauwa�y�, kiedy pokona� ca�ych czterna�cie pi�ter. Zdolno�� refleksji wci�� jeszcze mu nie wr�ci�a � na szcz�cie � gdy� inaczej nogi by si� pod nim ugi�y.
To nie by� �aden wariat! To by� morderca! W dodatku, s�dz�c po jego zachowaniu i strasznej, cmokaj�cej lufie � zawodowiec, jakich on, Fandorin, dot�d widywa� tylko w kinie! Okularnikowi wcale nie chodzi�o o neseser! Chcia� zabi� Nicholasa � i omal go nie zabi�. Ju� dwa razy magister cudem uratowa� si� od niechybnej �mierci: najpierw dzi�ki pojemnikowi na �mieci, teraz dzi�ki dw�m zadzierzystym Gruzinom. A wi�c dwa kocie �ycia mia� ju� z g�owy.
W holu hotelowym dy�urowa� milicjant; obrzuci� teraz podejrzliwym spojrzeniem rozczochranego, obszarpanego go�cia.
Nicholas zawaha� si� � wezwa� go na pomoc czy lepiej da� nog�, p�ki jeszcze jest zdr�w i ca�y?
Chwa�a Bogu, zdolno�� logicznego my�lenia ju� mu wr�ci�a i jej mechanizmy zacz�y dzia�a�. �Nie ma co liczy� na jak�kolwiek pomoc!� � uzna� Fandorin. U�miechni�ty zab�jca bez trudu dosta� si� na teren archiwum, kt�rego strzeg� wartownicy z automatami, i r�wnie �atwo stamt�d wyszed�. Tak samo bez przeszk�d w�lizn�� si� do hotelu, mimo bacznie obserwuj�cego wszystkich portiera i milicjanta. A przecie� ju� sam jego ubi�r rzuca si� w oczy � kraciasta koszula, trampki. Nie, nie, trzeba ucieka�, ratowa� si�!
Ale dok�d?
Wybieg�szy na ulic�, Nicholas niezbyt przytomnym wzrokiem obrzuci� potok samochod�w, wolno pe�zn�cych Twersk�. Nie m�g� nawet wzi�� taks�wki, bo czym by za ni� zap�aci�? Nie mia� przecie� ani pieni�dzy, ani dokument�w.
Trzeba si� dosta� do ambasady brytyjskiej. Tam panuje rozwaga i porz�dek, tam znajdzie pomoc.
��Przepraszam, nie wie pani, gdzie jest ambasada Zjednoczonego Kr�lestwa? � zwr�ci� si� Nicholas do stoj�cej nieopodal dziewczyny, miniaturowej czarnulki z surow� zmarszczk� na czole.
Ta zaskoczona spojrza�a na niego z do�u do g�ry i wzruszy�a ramionami. Albo nie wiedzia�a, albo on niew�a�ciwie postawi� pytanie.
Nie by�o jednak czasu do stracenia. Fandorin dobieg� do podziemnego przej�cia i j�� si� przeciska� przez zbity t�um, rozwa�aj�c gor�czkowo, jak znale�� ambasad�.
Widocznie w czepku urodzony magister niezupe�nie odzyska� jeszcze jasno�� my�li � przecie� w kieszeni blezera mia� znakomity bedeker. Wci�� pr�c przed siebie, przekartkowa� kolorow� ksi��eczk�. No prosz�, jest ambasada: bulwar Sofijski. Gdzie to jest? Kwadrat D-7 na planie centrum miasta. Naprzeciwko Kremla, po drugiej stronie rzeki Moskwy. Czyli tu�-tu�, w ci�gu kwadransa mo�na tam doj�� na piechot�!
Uradowany pomy�lnym odkryciem, Fandorin ruszy� w stron� rzeki � szybko, ale ju� nie biegiem, �eby niepotrzebnie nie zwraca� na siebie uwagi.
Szkoda, �e musia� ot, tak, ani na chwil� si� nie zatrzymuj�c, przeci�� plac Czerwony. Niestety, nie m�g� sobie pozwoli� na historyczne reminiscencje. A tyle razy roi�, jak to z dr�eniem serca wkroczy na to �wi�te miejsce, centralny punkt, od kt�rego w tysi�cach kilometr�w zaczyna si� liczy� bezkresne przestrzenie Rosji! Zamierza� te� koniecznie odwiedzi� mauzoleum, nim zabalsamowane zw�oki cz�owieka, kt�ry doprowadzi� do zguby wielkie, pot�ne imperium, zostan� pogrzebane w ziemi.
Chocia� si� �pieszy� i my�li mia� zaprz�tni�te czym innym, rzuci� jednak okiem w stron� mauzoleum. Nigdy nie przypuszcza�, �e ten zikkurat tak bardzo przypomina konstrukcj� z dzieci�cych klock�w.
Ale c� to mign�o z ty�u, w t�umie? ��to-zielona krata?
�A-a-a!� � zach�ysn�� si� magister zd�awionym okrzykiem. Jakie� dwadzie�cia krok�w za nim dziarsko maszerowa� okularnik. Zauwa�y�, �e Fandorin si� obejrza�, weso�o pomacha� mu r�k� i rozpromieni� si� w u�miechu, kt�ry m�wi�: wszystko w porz�dku, jestem tutaj.
Nicholas natychmiast si� zatrzyma�, przykucn�� i przekr�ci� d�wigienki � najpierw w platformie prawego buta, potem lewego. Rolki doda�y mu jeszcze kilka centymetr�w wzrostu i Fandorin, nabieraj�c coraz wi�kszej pr�dko�ci, pomkn�� w stron� �wi�tyni Opieki Matki Bo�ej. Z ty�u rozleg� si� gwizd, potem drugi, ale nie zwraca� na to uwagi.
Przez most na rzece Moskwie �mign�� na jednym oddechu � ca�kiem mo�liwe, �e ustanowi� przy tym rekord szybko�ci w je�dzie na rolkach. Tak si� rozp�dzi�, �e skr�caj�c w prawo na bulwar, zaczepi� butem o nier�wno�� asfaltu i rozci�gn�� si� jak d�ugi.
Porz�dnie rozwali� sobie kolano, podar� i tak ju� sfatygowane spodnie, a najgorsze by�o to, �e spod prawej podeszwy odpad�y dwa k�eczka i dalsza jazda sta�a si� niemo�liwa.
Nicholas obejrza� si� z przestrachem. ��to-zielonej koszuli jednak na mo�cie nie dostrzeg�. Chyba zdo�a� si� odbi� od prze�ladowcy.
Utykaj�c na st�uczon� nog�, ruszy� w stron� bezpiecznego schronienia � ambasady Zjednoczonego Kr�lestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii P�nocnej.
Radca do spraw bezpiecze�stwa, Lawrence Pumpkin, zwalisty m�czyzna, z twarzy przypominaj�cy mastyfa, o intensywnie b��kitnych oczach, obrzuci� uwa�nym, d�ugim spojrzeniem obszarpanego interesanta, poruszy� par� razy wargami, jakby co� �u�, i zapyta� bez szczeg�lnego zaciekawienia:
��Co si� sta�o z pa�skim ubraniem, mister Fandorine, przepraszam, sir Nicholas? I dlaczego ma pan te zielone smugi na policzkach?
��Widzi pan, ja� najpierw wpad�em do pojemnika na �mieci, a potem si� przewr�ci�em, jad�c na rolkach � odpar� Nicholas i zaczerwieni� si�, bo tak idiotycznie to zabrzmia�o. Czu� si� niczym jaki� Max Linder.
Ale radca nie okaza� najmniejszego zdziwienia. Przeciwnie, wyszed� zza biurka, mocno u�cisn�� Fandorinowi r�k� i wskaza� mu przedpotopowy fotel, pami�taj�cy jeszcze z pewno�ci� lorda Beaverbrooka. Sam usiad� naprzeciwko, zapali� rosyjskiego papierosa i zach�ci�:
��Niech pan opowiada.
S�ucha� relacji Nicholasa z uwag�, ani razu mu nie przerwa�, nawet siedzia� niemal bez ruchu, od czasu do czasu tylko strz�saj�c popi�.
Kiedy Fandorin zako�czy� swoj� gotyck� powie�� grozy, kt�ra tu, w tym urz�dowym, oficjalnym miejscu musia�a si� wydawa� bredzeniem na�panego narkomana, zapad�a cisza. W otwartym lufciku, ko�ysz�c si� w przeci�gu, sm�tnie podzwania� japo�ski dzwoneczek.
��My�li pan, �e zwariowa�em? � Magister nie m�g� d�u�ej znie�� przeci�gaj�cego si� milczenia. � �e cierpi� na mani� prze�ladowcz�? Prawd� m�wi�c, mnie samemu trudno uwierzy�, �e wszystko to�
Pumpkin powstrzyma� go ruchem r�ki.
��Nie, sir Nicholas, widz�, �e powiedzia� pan prawd�. W ka�dym razie to, co wydaje si� panu prawd�. Co wi�cej, ch�tnie wierz�, �e nie ma pan najbledszego poj�cia, dlaczego chc� pana zlikwidowa�. Sp�dzi�em wiele lat w tym kraju i wiem: tutaj wszystko si� mo�e zdarzy�. Absolutnie wszystko� Ludzkie �ycie nie jest tu wiele warte. Niemniej pa�ska historia niew�tpliwie musi mie� jakie� ca�kowicie racjonalne wyja�nienie.
��Jakie?! � wykrzykn�� Nicholas. � Jestem pierwszy dzie� w Moskwie! Zajmuj� si� spokojn�, ma�o kogo interesuj�c� dziedzin� nauki! Jaki� m�g�by istnie� racjonalny motyw, o czym pan m�wi?!
Radca do spraw bezpiecze�stwa westchn�� i lekko pokiwa� g�ow�.
��Jestem got�w przedstawi� panu co najmniej trzy. Pierwszy: wzi�to pana za kogo� innego. Chocia� to ma�o prawdopodobne, je�li zwa�y�, �e killer czeka� na pana w pokoju hotelowym. Drugi: widzia� pan co�, czego nie powinien pan by� widzie�, i sam pan o tym nie wie. Trzeci: kto�, kto podejmuje decyzje, omyli� si�, s�dz�c, �e widzia� pan w�a�nie co� takiego, zreszt� tych wariant�w mo�e by� o wiele wi�cej� Chce pan ode mnie dobrej rady?
Rada od urz�dnika Foreign Office? Nicholas zamruga� jasnymi rz�sami. Mo�e rzeczywi�cie mister Pumpkin przebywa w Rosji zbyt d�ugo i dlatego cz�ciowo si� zruszczy� � pali przecie� nawet papierosy �Bie�omorkana��.
��Rady? � powt�rzy� magister z niedowierzaniem.
��No tak. � Lawrence Pumpkin doda� z lekkim za�enowaniem: � Jestem przecie� radc�.
��C�, b�d� bardzo zobowi�zany.
��Prosz� zosta� do jutra w ambasadzie. Mo�e si� pan przespa� na tej kanapie. Ja sam czasem tu nocuj�, kiedy si� zasiedz� do p�na. Niech pan nigdzie nie wychodzi. Kancelaria jest ju� zamkni�ta, ale jutro otrzyma pan tymczasowy paszport. Moi ludzie wywioz� pana st�d w baga�niku samochodu, dostawi� na lotnisko i odleci pan pierwszym bezpo�rednim rejsem do Londynu. Radz� zmyka�, sir Nicholas, p�ki jest pan zdr�w i ca�y. Boj� si�, �e inaczej b�dziemy pana musieli transportowa� do kraju w o�owianej trumnie.
Takiej rady Fandorin w �adnym razie si� nie spodziewa�.
��Ale je�eli teraz wyjad�, nie dowiem si�, o co w tym wszystkim chodzi, i b�d� si� dr�czy� domys�ami przez reszt� �ycia. Poza tym nie mog� wr�ci� do Anglii bez testamentu von Dorna! Moi potomkowie nigdy mi tego nie wybacz�.
��A wi�c ma pan dzieci. � Radca zas�pi� si�, jak gdyby ten fakt jeszcze bardziej komplikowa� spraw�.
��Nie. Ale kiedy� b�d� mia�. Dlaczego pan o to pyta? � zaniepokoi� si� Nicholas.
Pumpkin odpowiedzia� nie od razu.
��Nie wiem, sir, kto i dlaczego chce pana zabi�. Ale, jak wida�, bardzo mu na tym zale�y. Mo�liwe, �e to mafia. Albo s�u�by specjalne, kt�rych jest teraz tutaj ca�e mn�stwo, a ka�da ma w�asne tajemnicze interesy. Dawniej wszystko by�o o wiele prostsze: KGB i GRU, i koniec, a obecnie Rosja prze�ywa okres rozdrobnienia feudalnego, ka�dy udzielny ksi��� posiada w�asn� grup� zawodowc�w do przeprowadzania operacji specjalnych. W dodatku niekt�re jednostki podejmuj� si� r�wnie� prywatnych zlece�. Bardzo trudno teraz pracowa� � poskar�y� si� mister Pumpkin. � M�wi� o tym dlatego, �e nie potrafi� zapewni� panu bezpiecze�stwa. Mam liczne kontakty, znam wiele os�b z tutejszych resort�w si�owych, ale je�li chodzi o pa�ski przypadek, po prostu nie wiem, gdzie szuka� i do kogo si� zwr�ci�. Niemniej postaram si� zasi�gn�� informacji� � Wymownie pstrykn�� ��tymi od nikotyny palcami w szyj�; Nicholasa zemdli�o na widok tego gestu. � Notabene, po powrocie do Londynu te� bym na pana miejscu zachowywa� si� nieco ostro�niej. Kto wie, jak dalece zdeterminowani s� pa�scy wrogowie. Mog� pana dopa�� r�wnie� w kraju. Bywa�y ju� takie wypadki� Mo�e wyjecha�by pan na jak�� wypraw� archeologiczn�, ot, tak, �eby znikn�� na p� roku czy rok? Gdzie� do Ameryki Po�udniowej czy, na przyk�ad, w Himalaje?
No nie, to po prostu co� nies�ychanego! Urz�dnik pa�stwowy, przedstawiciel instytucji powo�anej do zapewnienia bezpiecze�stwa obywatelom brytyjskim, doradza Bogu ducha winnemu cz�owiekowi, �eby schowa� si� do mysiej dziury i postawi� krzy�yk na w�asnym �yciu i karierze zawodowej.
��Nie jestem archeologiem, tylko historykiem � odpar� dobitnie Fandorin. � W Himalajach nie mam nic do roboty. A st�d nie wyjad� dop�ty, dop�ki nie odzyskam swojej w�asno�ci!
Nie czu� ju� strachu. Jego miejsce zaj�a z�o��: na g�upi figiel, kt�rego sp�ata� mu los, na radc�, co nieproszony udziela� mu poucze�, byleby tylko czym pr�dzej uwolni� si� od przykrego obowi�zku, na ten nikczemny, odra�aj�cy, dziwaczny kraj, gdzie nie obowi�zuj� zasady logiki i zdrowego rozs�dku. Co za diabli przynie�li tutaj Corneliusa von Dorna! Nie m�g� siedzie� spokojnie w swojej Szwabii?
Wystarczy�o jednak, �e Nicholas w duchu wypowiedzia� te buntownicze s�owa pod adresem przodka, by zaraz, zawstydzony, opu�ci� g�ow�. Mia� wra�enie, jakby ca�ych osiem pokole� rosyjskich Fandorin�w � z samym Corneliusem na czele � spogl�da�o surowo na niego, swego nieudanego potomka, i z pogard� kiwa�o g�owami. Jedni mieli w�sy, inni brody, jeszcze inni pi�knie ufryzowane faworyty, a wszyscy zdawali si� m�wi�: �Wstyd� si�, Nicholasie Fandorin. Nie wa� si� tak my�le� o swojej ojczy�nie. Nie ma nic haniebniejszego ni� zdrada i ma�oduszno��.
Radca poruszy� mi�sistymi wargami � ju� mia� si� odezwa�, gdy magister uprzedzi� go w bardzo nieuprzejmy spos�b.
��Wiem z g�ry wszystko, co pan mi powie. �e tu nie Wielka Brytania ani Europa. �e milicja nie ma zamiaru mnie broni� przed tym okularnikiem w kraciastej koszuli i szuka� mojego nesesera, bo nikomu na tym nie zale�y. �e tutaj jest d�ungla. �e Rosjanie to niecywilizowany nar�d, kt�ry nigdy nie s�ysza� o prawach jednostki, godno�ci ludzkiej i porz�dku publicznym. �e wszystko jest tu prze�arte korupcj�. �wi�ta racja! Nie przecz�! Istotnie tak to wygl�da! � By� do tego stopnia wzburzony, �e trzasn�� pi�ci� w gruby pod�okietnik sk�rzanego fotela. � Ale ten stan rzeczy w�a�nie zamierzam wykorzysta�. Milicja nie b�dzie szuka�a skradzionej w�asno�ci, bo nie ma motywacji? W porz�dku, ja im jej dostarcz�! Wyznacz� nagrod� za zwr�cenie dokumentu i notebooka. Dziesi��, nie, dwadzie�cia tysi�cy funt�w. Pi��dziesi�t! Je�eli b�dzie trzeba � sto! Zastawi� mieszkanie, wezm� po�yczk� w banku, ale odzyskam nasz� rodzinn� relikwi�! Jak pan my�li, mister Pumpkin, czy szefowi tutejszej policji kryminalnej przyb�dzie wigoru, je�li wyznacz� nagrod� w wysoko�ci stu tysi�cy funt�w?
Radca chyba tak�e zaczyna� mie� do�� tej rozmowy. �ci�gn�� krzaczaste brwi, nieprzyjemnie przymru�y� oczy i powiedzia�:
��Po pierwsze. Wcale nie uwa�am, �e Rosjanie to niecywilizowany nar�d. S� tacy, jakimi ich stworzy�y warunki, w kt�rych si� wychowali i egzystuj�. Panuje tu inny klimat moralny, sir Nicholas, o wiele prymitywniejszy i mniej wysublimowany ni� u nas. W Wielkiej Brytanii niepor�wnanie �atwiej wyrosn�� na cz�owieka uczciwego, tolerancyjnego i przestrzegaj�cego zasad praworz�dno�ci oraz poprawno�ci politycznej. Czy to taka wielka sztuka by� przyzwoitym cz�owiekiem, je�li od dzieci�stwa ma si� zagwarantowanego hamburgera, dach nad g�ow� i obron� praw jednostki? Natomiast sta� si� cz�owiekiem cywilizowanym w Rosji jest znacznie trudniej � trzeba do tego doj�� samodzielnie, wypracowa� sobie okre�lone warto�ci; nikt nie otrzymuje ich tu w spadku, nie dziedziczy, tak jak pan czy ja. W ci�gu stu czy stu pi��dziesi�ciu lat �ycia na przyzwoitym poziomie nasz� brytyjsk� sk�r� pokry�a warstwa kulturowa, kt�ra szczelnie os�oni�a pierwotn�, zwierz�c� sier��. Ale niech si� pan nie da zwie�� trwa�o�ci europejskiej cywilizacji. Je�li ta warstwa kulturowa, o kt�rej m�wi�em, dostanie si� jakiemu� spo�ecze�stwu bez wysi�ku, jedynie dzi�ki odpowiedniemu po�o�eniu geograficznemu, utrzymuje si� dop�ty, dop�ki nie powieje silny wiatr. Niech mi pan wierzy, r�ne rzeczy ju� w �yciu widzia�em. W sytuacji prawdziwego zagro�enia tak zwany cz�owiek cywilizowany b�yskawicznie wraca do swej pierwotnej kondycji � zamienia si� w istot�, kt�ra � aby prze�y� � k�sa i drapie pazurami nie gorzej ni� ka�dy Rosjanin.
Wida� by�o, �e magister nadepn�� Lawrence�owi Pumpkinowi na bolesny odcisk. Radca sp�sowia�, sapa�, z ust pryska�y mu kropelki �liny. Takie zaanga�owanie wywo�ywa�o mimowolny respekt. W dodatku Fandorin przypomnia� sobie, co pisa�a prasa na temat katastrofy promu �Christiania�: o wyrywaniu sobie kamizelek ratunkowych, o tym, jak poprawni politycznie Brytyjczycy, Szwedzi i Du�czycy spychali z tratw s�abszych od siebie.
Ale sytuacja ekstremalna to przypadek szczeg�lny, chcia� zaprotestowa� magister. Cz�owiek nie mo�e r�czy� za to, jak si� zachowa w obliczu �miertelnego zagro�enia. Dochodz� w�wczas do g�osu instynkty, nawyki cywilizacyjne natomiast przejawiaj� si� w rutynowym, powszednim funkcjonowaniu spo�ecze�stwa. Czy mo�na uzna� Rosjan za nar�d cywilizowany, je�li dzie� w dzie� puszczaj� w ruch z�by i pazury, i to z byle powodu, albo i w og�le bez �adnej przyczyny?
Argument by� wa�ki, ale radca, jak si� okazuje, nie powiedzia� jeszcze wszystkiego.
��Po drugie. Pa�ski pomys� z nagrod� nie jest taki z�y, je�li ten papierek rzeczywi�cie przedstawia dla pana tak� warto��. Na Pietrowce, pod numerem 38, mie�ci si� miejski wydzia� kryminalny, a jego szefem jest pu�kownik Niechwataj�o. M�g�bym pana nawet z nim skontaktowa�. � Z jego tonu mo�na by�o jednak wnioskowa�, �e bynajmniej nie zamierza zrealizowa� tej supozycji w praktyce. � Pod jednym warunkiem: gdyby na pana nie polowano. Prosz� pos�ucha�, panie Fandorin, nie pora teraz na arystokratyczne sentymenty. Kawa�ek papieru, nawet je�li ma trzysta lat, to w ko�cu tylko kawa�ek papieru. Powo�uje si� pan na potomk�w, kt�rzy panu nie wybacz�! Je�eli zostanie pan w Moskwie, nie b�dzie pan mia� �adnych potomk�w � nie zd��y ich pan sp�odzi�. Pa�ski wspania�y r�d wyga�nie na panu i �aden Fandorin ju� nigdy nie poszczyci si� rodzinnymi relikwiami. Niech pan st�d wieje, m�ody cz�owieku, sp�ywa, daje nog� (dyplomata uzupe�nia� katalog czasownik�w wci�� nowymi, wyrazistymi synonimami, co wyra�nie zirytowa�o magistra). Im pr�dzej pan to zrobi, tym lepiej.
��Nie � o�wiadczy� zdecydowanie Nicholas i poczu� dum� z w�asnej niewzruszonej stanowczo�ci. Poczet Fandorin�w, do kt�rego do��czyli jeszcze niezliczeni von Dornowie, podtrzyma� go na duchu: �Tak trzyma�, ch�opcze. Przede wszystkim honor, reszta potem�.
��Wobec tego zrobimy tak. � Mister Pumpkin przeszed� na ton oficjalny. � Jest pan poddanym brytyjskim, kt�rego bezpiecze�stwo w spos�b oczywisty zosta�o zagro�one. Zgodnie z zaleceniami, w takim wypadku mam prawo nawet wbrew pa�skiej woli podj�� dzia�ania, kt�re je panu zapewni�. Zw�aszcza �e nie posiada pan dokument�w i nale�y jeszcze potwierdzi� pa�sk� to�samo��. Zatrzymuj� pana do jutra na terenie ambasady, a rano odleci pan do Londynu. Mo�e pan potem w odpowiedniej instancji ministerstwa z�o�y� skarg� na urz�dnika pa�stwowego za przekroczenie uprawnie�.
By�o jasn� spraw�, �e �w surowy d�entelmen nie rzuca s��w na wiatr. Za chwil� naci�nie dzwonek pod biurkiem, wezwie ochron� � i koniec, �egnaj, Moskwo, a zarazem, co gorsza, testamencie von Dorna.
Fandorin westchn��, potar� czo�o i roz�o�ywszy r�ce, rzek� ze skruch�:
��Prosz� wybaczy� moj� histeryczn� reakcj�. To nerwy � zbyt wiele przykrych rzeczy dzisiaj si� na mnie zwali�o. Oczywi�cie, sir, ma pan ca�kowit� racj�. Zosta� w Moskwie by�oby nieodpowiedzialn� g�upot�. Sprawy zwi�zane z wyznaczeniem nagrody za zwrot dokumentu mog� przecie� za�atwi� z Londynu. Mam nadziej�, �e skontaktuje mnie pan z w�a�ciwymi lud�mi?
Radca spojrza� badawczo w jasne oczy magistra i chyba da� wiar� jego s�owom.
��No w�a�nie. Oczywi�cie, skontaktuj� pana. A z czasem bezwzgl�dnie wyja�ni�, kto, jak si� tu m�wi, da� na pana zlecenie. Wtedy si� oka�e, czy nie powinien pan jednak wybra� si� w Himalaje� No nic. � Mister Pumpkin, chc�c doda� otuchy m�odemu cz�owiekowi, dotkn�� jego �okcia i powiedzia� po rosyjsku: � Nie ma tego z�ego, co by na dobre nie wysz�o. I jeszcze: Lepiej przespa� si� z t� spraw�. Ranek jest m�drzejszy od wieczora. � Zn�w przeszed� na angielski: � Niech pan odpoczywa. Powiem, �eby przyniesiono panu szczoteczk� do z�b�w i czyst� po�ciel, a ja dam panu jak�� koszul�. Ko�nierzyk pewnie b�dzie za lu�ny, a mankiety si�gn� panu najwy�ej do �okcia, ale zawsze to lepsze ni� pa�skie podarte �achmany.
��Dzi�kuj�, to bardzo uprzejmie z pana strony. � Nicholas popar� te s�owa pe�nym wdzi�czno�ci u�miechem. � A gdzie tu jest toaleta?
��Prosto korytarzem, trzecie drzwi na prawo. Mo�e zjemy razem kolacj�? Mamy tutaj ca�kiem przyzwoity bufet.
��Z przyjemno�ci� � odpar� Fandorin ju� od drzwi i zn�w u�miechn�� si� speszony. � Tylko musz� pana uprzedzi�, �e nie mam ani pensa.
��Nie szkodzi, nie zbankrutuj� � mrukn�� pu�kownik.
Chyba rzeczywi�cie nie by� nad�tym formalist�, ale to i tak niczego nie zmienia�o.
Nicholas szybko przeszed� korytarzem, zbieg� po schodach do holu i uprzejmie pozdrowiwszy ochroniarza, wyszed� na dziedziniec.
Nie min�o p� minuty, gdy znalaz� si� za bram� z ozdobnej �eliwnej kraty. Bardzo zadowolony ze swego sprytnego posuni�cia, poku�tyka� dalej na spotkanie kolejnych niebezpiecze�stw i przyg�d.
Nic to. Przede wszystkim honor, reszta potem.
Niezwyk�y dzie� zbli�a� si� do ko�ca. �ciemni�o si�, na nadbrze�nym bulwarze pali�y si� latarnie, a na drugim brzegu rzeki roztacza� ba�niowe blaski pod�wietlony Kreml. �Co za pi�kny widok! � zachwyci� si� w duchu Nicholas. � Na pewno jeden z najpi�kniejszych na �wiecie�. �eby jednak nie wpada� w zbyt romantyczny nastr�j (w istniej�cych okoliczno�ciach nie by�oby to wskazane), pozwoli� sobie na prozaiczn� refleksj�: zamiast wyrzuca� pieni�dze na t� iluminacj�, lepiej punktualnie wyp�aca� pensj� pracownikom archiwum.
Utykaj�c, szed� w stron� Wielkiego Kamiennego Mostu. Jednocze�nie pr�bowa� u�o�y� w my�lach jaki� plan dzia�ania. Dok�d i��? Do hotelu? Na samo wspomnienie pokoju, gdzie na lustrze od dziurki po kuli rozbiega�a si� paj�czyna p�kni��, Nicholas wzdrygn�� si�. Tylko nie tam! W numerze hotelowym z pewno�ci� ju� na niego czeka weso�ek w okularach.
Ale dok�d? Do naczelnika milicji � w sprawie wyznaczenia nagrody? Ciekawe, sk�d we�mie na to pieni�dze, skoro w kieszeni nie ma ani grosza. Zreszt� w og�le idiotycznie by to wygl�da�o: raptem zjawia si� na Pietrowce oberwaniec bez dokument�w i ��da, by go zaprowadzono do szefa wydzia�u kryminalnego, pu�kownika Niechwataj�y! Nonsens! Sen nocy letniej!
Nicholas przystan��, u�wiadomiwszy sobie, �e post�pi� nader nierozs�dnie. Honor pomyli� mu si� chyba z pysza�kowat� ambicj�. C� mo�e zdzia�a� cudzoziemiec w tym niebezpiecznym kraju � sam, pozbawiony wszelkiego wsparcia i w dodatku bez grosza?
Wygl�da�o na to, �e nie ma innego wyj�cia � trzeba wr�ci� ze skruszon� min� do do�wiadczonego radcy i pr�bowa� go nam�wi�, �eby przed wyekspediowaniem k�opotliwego interesanta do Londynu umo�liwi� mu rozmow� z Niechwataj��. Pumpkin to cz�owiek �yczliwy i rozs�dny, niewykluczone, �e p�jdzie Fandorinowi na r�k�, je�li nie rozgniewa� go zbytnio jego oszuka�czy fortel.
Ba, mo�e nawet nie zd��y� si� zorientowa�, co si� sta�o; od opuszczenia przez Nicholasa ambasady nie min�o przecie� wi�cej ni� pi�� minut.
Na bulwarze by�o pusto, tylko gdzie� z ty�u rozlega�y si� nie�pieszne, g�uche kroki jakiego� sp�nionego przechodnia. Nicholas westchn�� i zrobi� w ty� zwrot � no c�, skoro postanowi� si� podda�
��Kolanycz! � rado�nie wykrzykn�� sp�niony przechodzie�. � Co za spotkanie!
Magister cofn�� si�.
��Co z tob�, ludzi nie poznajesz? � odezwa� si� z uraz� okularnik (w �wietle latarni b�ysn�y jego szk�a, a w r�ce � jaki� metalowy przedmiot; chyba nie pistolet z t�umikiem, raczej n� czy sztylet). � Nie bierz sobie tak do g�owy, wszystkich nas to w ko�cu czeka.
Straszny cz�owiek przy�pieszy� kroku; dzieli�o go teraz od Nicholasa nie wi�cej ni� pi��dziesi�t st�p.
Fandorin okr�ci� si� na pi�cie i pow��cz�c nog�, pobieg� przed siebie, ale wolno, zbyt wolno. Rolki by�y zepsute, nie mia� szans uciec. Bo�e, czy�by wszystko mia�o zako�czy� si� tutaj, nad brzegiem tej oboj�tnej rzeki, w obcym, nieprzyjaznym mie�cie?
Nagle us�ysza� odg�os silnika zbli�aj�cego si� szybko ma�olitra�owego wozu; hamulce zgrzytn�y piskliwie. Obok niego zatrzyma� si� gwa�townie malusie�ki samochodzik
Drzwi pojazdu si� otworzy�y.
��Dyla! � krzykn�� kobiecy g�os.
Fandorin, kolejny raz odrzuciwszy zb�dny balast refleksji, rzuci� si� na �eb na szyj� do �rodka, po czym zwin�� si� w k��bek na male�kim foteliku, podwijaj�c d�ugie nogi.
Samochodzik ruszy�, machn�wszy niezamkni�tymi drzwiami, niczym wr�belek skrzyd�em.
Nicholas jako� si� usadowi�, podci�gaj�c kolana pod brod�, po czym obejrza� si� za siebie. Posta� na chodniku przes�a�a mu w powietrzu po�egnalnego ca�usa.
��
Ale nie, to nie by� koszmarny sen.
��Drzwi � rozleg� si� znowu ten sam g�os, kt�ry przed chwil� wypowiedzia� zagadkowe s�owo: �Dyla�.
Nicholas zatrzasn�� drzwiczki i spojrza� na swoj� wybawicielk�. Dostrzeg� w p�mroku surowy profil o kr�tkim, lekko zadartym nosie i upartym podbr�dku. Dziewczyna, a mo�e m�oda kobieta, szczuplutka i bardzo niskiego wzrostu. Wydawa�a si� jakby znajoma, a mo�e by�a tylko do kogo� podobna, ale Fandorin nie m�g� sobie przypomnie� do kogo. Do Marii Schneider z czas�w
��
��Naprawd� jeste� Anglikiem? � Maria Schneider obrzuci�a go kr�tkim spojrzeniem.
��Naprawd� � przytakn�� Fandorin. � A pani kim jest? Jak si� pani nazywa?
Miniaturowa kobietka poinformowa�a:
��A�tyn.
Jej odpowied� od razu magistra uspokoi�a. Oczywi�cie, �e to sen. Objawi� mu si� w nim nawet �w niezrozumia�y a�tyn z Corneliusowego testamentu.
Ale filigranowa dziewczyna powt�rzy�a:
��A�tyn to imi�. Moje nazwisko Mamajewa. A ty kim jeste�? I dlaczego ten palant tak bardzo chce ci� zabi�?
Aneks
Limeryk autorstwa Nicholasa Fandorina, u�o�ony w windzie hotelowej 14 czerwca, oko�o wp� do sz�stej po po�udniu:
��Dok�t lesiesz, gl�bie! Slyszale�:
Cornelius odebra� doboszowi pa�eczki, prawid�owo wystuka� rytm i poklepa� ch�opaka po g�owie: nie szkodzi, nauczysz si�. Malec by� bystry, chwyta� wszystko w lot.
Kompania maszerowa�a po Diewiczym Polu � odleg�ym miejscu, po�o�onym a� za Prieczistie�sk� Bram� i Zubowsk� Strzeleck� S�obod� � �wicz�c zwroty w szyku.
Pi�� miesi�cy solidnej musztry zrobi�o swoje. �o�nierze gorliwie walili buciorami w i tak ju� na g�adko udeptan� ziemi� i sprawnie wykonywali komendy, wytrzeszczonymi w napi�ciu oczyma spogl�daj�c na dow�dc�. Von Dorn, chocia� pokrzykiwa�, czyni� to bardziej dla porz�dku ni� z prawdziwej potrzeby � by� ze swoich �o�nierzy zadowolony. Patrz�c na kompani�, trudno by uwierzy�, �e jeszcze nieca�e p� roku temu wi�kszo�� tych ch�opak�w nie wiedzia�a, kt�ra r�ka jest prawa, a kt�ra lewa. Ma�kuci uwa�ali za praw� t� r�k� czy nog�, kt�r� by�o im si� wygodniej pos�ugiwa�, a poniewa� w sk�ad kompanii wchodzi�o takich a� pi�ciu, wci�� zak��cali porz�dek musztry. �eby �o�nierze si� nie mylili, trzeba by�o uczy� ich nowych s��w w ten spos�b: ta strona, po kt�rej bije serce �
�o�nierzom to dobrze, rozgrzali si� w marszu, g�by maj� czerwone, spocone, a pan porucznik, stoj�c w miejscu, przemarz� do szpiku ko�ci. Pod koniec pa�dziernika w Moskwie panowa�y takie ch�ody, jak w Wirtembergii zim�, no i w dodatku od rana si�pi� paskudny, drobny deszcz. Mo�na by, oczywi�cie, okuta� si� p�aszczem, ale c� to za dow�dca, co wygl�da jak nastroszona wrona? Dlatego te� Cornelius sta� chwacko w samym mundurze i tylko nog� postukiwa� w takt: r-raz, i-i-i r-raz, i-i-i r-raz!
Na skraju placu, jak zwykle, t�oczyli si� gapie. Zimny deszcz wcale ich nie odstrasza�. Rosjanin, je�li przemoknie, otrz�sa si� jak pies i idzie dalej.
Do ci�by gapi�w Cornelius si� przyzwyczai�. �o�nierskiej musztrze najcz�ciej przygl�da�o si�, oczywi�cie, posp�lstwo, ale nierzadko obserwowa� j� jeden czy drugi bojar ze swoj� �wit�. Tak�e i teraz g�rowa�a nad t�umem wspania�a czapa. Na bia�ym arabskim wierzchowcu siedzia� jaki� dostojny wielmo�a � wysoki, ko�cisty, z d�ug� siw� brod�. Wok� mo�e z dziesi�ciu jego spieszonych ludzi, a opr�cz tego go�cy w jednakowych, malinowej barwy kaftanach. A niech sobie patrz�, czego im �a�owa�? Rozrywek w Moskwie niewiele mo�na znale��, a tu i dobosz wali w b�ben, i �o�nierze dziarsko maszeruj�. Von Dorn pr�bowa� zast�pi� b�ben fletem, ale naskar�y�y na niego mniszki z klasztoru Nowodiewiczego. Flet jako diabelski wymys� by� instrumentem zakazanym.
Og�lnie rzecz bior�c, porucznik von Dorn przywyk� jako� z bied� do tej moskiewskiej mord�gi, chocia� jego s�u�ba zacz�a si� tak, �e gorzej nie mo�na.
Z przyobiecanego wyposa�enia na zagospodarowanie si� w og�le nic nie wysz�o � nie dosta� ani pieni�dzy, ani sobolowych sk�rek, ani sukna. Wszystko zagarn�� wiceminister Fiedka, zgodziwszy si� w zamian nie wnosi� sprawy o zniewa�enie jego osoby, cho� jeszcze d�ugo si� stawia�, parszywiec, nim wreszcie pu�kownik Libenau go przekona�.
Takich �o�nierzy, z jakich sk�ada�a si� jego kompania, porucznik Cornelius nigdy dot�d nie widzia�, ba, nawet nie podejrzewa�, �e podobne pokraki mog� si� w og�le zwa� �o�nierzami. Brudni, obszarpani � trudno. Ale �eby na ca�� kompani� nie by�o ani jednego sprawnego muszkietu, ani jednej zdatnej, ostrej szabli, kul i prochu! To ci dopiero muszkieterowie!
Winien by�, oczywi�cie, dow�dca, kapitan Owsiej Tworogow. Ma�o, �e co dzie� od rana pijany, to jeszcze awanturnik i bezwstydny z�odziej. Ca�� amunicj� i bro� sprzeda�, �o�nierzy, zamiast do s�u�by, wysy�a� do roboty, a pieni�dze za to chowa� do w�asnej kieszeni. Tak�e z przybycia nowego porucznika usi�owa� wyci�gn�� dla siebie korzy�� � chcia�, by ten podj�� si� ochrony kupieckich sk�ad�w w Srietienskiej S�obodzie, ale nic z tego, nie na g�upiego trafi�o.
Cornelius poszed� na skarg� do pu�kownika, niewiele jednak wsk�ra�. Libenau von Lilienklau mia� ju� swoje lata, by� zm�czony �yciem w Rosji i do spraw s�u�by odnosi� si� oboj�tnie. Doradzi� von Dornowi jedynie:
Von Dorn nie zwyk� jednak pobiera� �o�du, cho�by i zmniejszonego o po�ow�, za darmo. Co najwa�niejsze, z czasem obmy�li� szczeg�owy plan, kt�ry nazwa� Dyspozycj�; zgodnie z tym planem, porucznik trzeciej kompanii mia� sobie wyrobi� jak najlepsz� opini�.
Zacz�� od sprawy podstawowej: nauczy� moresu kapitana, jako �e z takim dow�dc� zaprowadzi� jakikolwiek porz�dek w kompanii by�o rzecz� niemo�liw�. Lekcj�, kt�r� sam dosta� swego pierwszego dnia w Moskwie, Cornelius zapami�ta� bardzo dobrze: w tym kraju mo�na zrobi� wszystko, co si� chce, byleby obesz�o si� przy tym bez �wiadk�w. No c�, zatem von Dorn tak w�a�nie uczyni�.
Zaczai� si� na Owsieja Tworogowa wczesnym rankiem, zanim ten zd��y� si� spi�, i spra� go, jak Pan B�g przykaza�. Nie �a�owa� pi�ci, ale bi� tak, �eby nie zostawi� siniak�w czy zadrapa� � po�czoch� nape�nion� mokrym piaskiem. Zagrozi� przy tym, �e je�li Owsiej podniesie krzyk, zabije go, wi�c Tworogow znosi� lanie w milczeniu. Cornelius odradzi� mu tak�e p�j�cie na skarg�. Pokaza� kapitanowi na migi (rosyjskiego jeszcze wtedy w og�le nie zna�): ka�dy �o�nierz, z�odzieju, za p� rubla udusi ci� go�ymi r�kami, wystarczy szepn�� s��wko.
Tworogow, cho� pijanica, nie by� g�upi, zrozumia�. Od tamtego dnia sta� si� cichy, spokojny, nie wrzeszcza� i nie dr�czy� �o�nierzy. Po prostu z samego rana upija� si� tak, �e potem ca�y dzie� le�a� jak k�oda w kom�rce.
Cornelius wyznaczy� specjalnego dy�urnego, jedynego niepij�cego Czucho�ca [25], kt�rego obowi�zkiem by�o pilnowa� Tworogowa: sprawdza�, �eby si� nie udusi� w�asnymi rzygowinami i nie pokazywa� si� nikomu na oczy. Kiedy kapitan, budz�c si� z pijackiego snu, zaczyna� mruga� oczyma i usi�owa� si� podnie��, Czuchoniec wlewa� w niego porcj� gorza�ki i Owsiej zn�w si� uspokaja�. Dzi�ki temu i on sam by� zadowolony, i �o�nierze.
A dowodzenie kompani� przej�� von Dorn.
��Perszi-drugi odlycz! � Porucznik uderza� trzcink� w takt. � Perszi-drugi, perszi-drugi! Perszi wist�p!
Przeszed� si� mi�dzy szeregami �o�nierzy, zwr�conych teraz do siebie twarz�, by upatrzy� sobie partnera. Zamierza� zademonstrowa� podkomendnym walk� wr�cz. Wybra� Jepiszk� Smurowa, wielkiego, powolnego ch�opa, �eby bardziej uwypukli� zalety tego sposobu pokonywania nieprzyjaciela.
��Solnierze, pacze� uwasznie! Poftarza� ne b�d�! Jepiszka, daj mi w pisk!
Rozkaz to rozkaz. Jepiszka podwin�� r�kaw, nie�piesznie si� przymierzy� i zamachn�� ku�akiem.
Cornelius zr�cznie si� uchyli�, straszliwy cios trafi� w powietrze nad jego g�ow�, a kiedy �o�nierz, trac�c r�wnowag�, polecia� do przodu, porucznik lekko uderzy� go w prawe rami� i jednocze�nie podstawi� mu nog�.
Dr�gal run�� jak d�ugi twarz� na ziemi�, von Dorn za� usiad� mu na plecach i chwyci� go za w�osy. T�um gapi�w wyda� okrzyk rado�ci. Do �wicze� w walce wr�cz widzowie mieli szczeg�lne upodobanie.
��
�o�nierze j�li ochoczo m��ci� si� nawzajem. Von Dorn przechodzi� mi�dzy nimi, poprawia� ich, instruowa�. Potem pokaza� kompanii jeszcze jeden przydatny i prosty spos�b, jak oszo�omi� nieprzyjaciela, kt�ry nie spodziewa si� ataku: trzeba kantem d�oni uderzy� go w czubek nosa, wtedy od razu i o�lepnie, i straci orientacj�, mo�na z nim zrobi�, co si� chce.
Co trzeci dzie� zwykle dochodzi�o do awantury mi�dzy �o�nierzami a strzelcami. Szable i no�e nie sz�y w ruch, gdy� grozi�a tutaj za to sroga kara � mo�na by�o trafi� na szubienic�, i nikt specjalnie nie dochodzi�, kto zawini�, a kto mia� racj� w sporze. Dawniej w walce na pi�ci � przy r�wnej liczbie uczestnik�w � zawsze zwyci�ali strzelcy, solidarniejsi i bardziej zaprawieni w takich starciach. Ostatnio po raz pierwszy wzi�li g�r� �o�nierze von Dorna. Trofeami by�o siedemna�cie spiczastych ko�pak�w. Pu�kownik Libenau otrzyma� za to od genera�a Baumanna podzi�kowania i beczu�k� mozelskiego, a Cornelius od Libenaua pochwa�� i funt tytoniu.
�o�nierze machali jeden drugiemu r�kami przed twarz�, zgodnie z rozkazem porucznika zatrzymuj�c d�o� o werszek od nosa. Gapie przycichli, nie rozumiej�c, c� to za dziwaczn� zabaw� wymy�li� Niemiaszek. Jeden z ludzi bojara podszed� bli�ej i przechyla� g�ow� to w prawo, to w lewo, usi�uj�c podpatrzy�, o co chodzi.
Odziany by� na mod�� rosyjsk�, ale twarz mia� czarn�. Spod wspania�ej czapy wymyka�y si� szorstkie, k�dzierzawe w�osy, g�sto przetykane siwizn�. Nos, nieco przyp�aszczony, przypomina� kasztan. Aha, Murzyn. U tutejszych wielmo��w, podobnie jak u europejskich, Maurowie i Murzyni byli w cenie. Za ca�kiem czarnego p�acono podobno do trzystu rubli. A tego, strojnego, z zakrzywion� szabl� u boku, Cornelius widzia� na placu ju� nie po raz pierwszy; trudno takiego nie zauwa�y�. Tyle �e przedtem Murzyn bywa� sam, a dzi� przyby� z samym bojarem i ca�� pa�sk� �wit�.
Ale nagle von Dorn dostrzeg� z boku, w pewnej odleg�o�ci od ci�by, zgrabn� kobiec� figurk� � czarna chusta, suta b��kitna suknia, w r�ce bia�y w�ze�ek � i od razu zapomnia� o Murzynie.
Stioszka przynios�a obiad. A wi�c ju� po�udnie.
Stioszka mia�a na sobie wprawdzie wdowi� chust�, ale bogat�, z pi�knego aksamitu z Limoges. Suknia te� by�a z dobrego sukna; gdy rozchyli�y si� po�y z przodu, wida� by�o trzewiczki z ko�lej sk�ry z purpurowymi safianowymi cholewkami. Twarz pokryta bielid�em, na policzkach � pod�ug moskiewskiej mody � okr�g�e czerwone rumie�ce. Przyjemnie by�o na Stioszk� popatrze�, a i w�ze�ek wygl�da� zach�caj�co. W �rodku, Cornelius wiedzia�, znajdowa� si� pier�g z jesiotrem, drugi z makiem, dzban piwa, kawa� baraniny przyprawionej imbirem i � jak zawsze � ziarnisty �ososiowy kawior, marynowany w occie.
Wedle czasu europejskiego by�o teraz po�udnie, tutaj � ju� trzecia. Moskowici inaczej liczyli czas, mieli jak�� w�asn�, dziwaczn� rachub�, kt�r� wyznacza� wsch�d s�o�ca, tak �e co dwa tygodnie nast�powa�a zmiana. Teraz, pod koniec pa�dziernika, rosyjska doba mie�ci�a dziewi�� godzin dnia i pi�tna�cie � nocy. Je�li od zorzy porannej min�y trzy godziny, by�a trzecia.
Stioszka statecznie przysiad�a na balu drewna, poprawi�a fa�dy sukni. Na swoj� jask�eczk� (to takie pieszczotliwe s�owo, po niemiecku
Co do Stioszki, porucznikowi wyj�tkowo si� poszcz�ci�o � i pod wzgl�dem Dyspozycji, i pod ka�dym innym. Jej m��, dop�ki nie zaczadzia� w �a�ni, by� w Niemieckiej S�obodzie stra�akiem � pilnowa�, �eby cudzoziemcy nie rozpalali ognisk i czy�cili kominy. Po jego �mierci m�oda wdowa zosta�a w Kukuju. �y�o jej si� lepiej ni� przy swoim stra�aku, jako �e okaza�a si� prawdziw� mistrzyni� ig�y. Szwaczka Stiosza szy�a miejscowym matronom koszule, halki, batystowe chusteczki. Zbudowa�a sobie dom na granicy s�obody � w rosyjskim stylu, ale czysty, jasny. Cornelius mia� teraz koszule bia�e jak �nieg, z najcie�szego holenderskiego p��tna, z koronkowymi ko�nierzami, wykrochmalone, a sam by� zawsze syty, zadbany, witany ciep�ym, mi�ym s�owem.
U Stioszki w domu czu� si� dobrze. Sta� tam piec z niebiesko-zielonych kafli, wprawione w okna szybki z ma�ych, barwionych kawa�eczk�w miki w s�oneczny dzie� rzuca�y na �ciany migotliwe, r�nokolorowe b�yski, jak witra�e w katolickich �wi�tyniach. �awy by�y drewniane, ale przykryte pstrymi narzutami ze skrawk�w materii, a na szlabanie [28] le�a�a pierzyna z �ab�dziego puchu. Specjalnie dla Korniejuszki, �eby m�g� sobie wygodnie pali� fajeczk�, gospodyni sprowadzi�a niemiecki rze�biony fotel, a do niego male�k� �aweczk� � podn�ek do oparcia st�p. Sama siada�a na pod�odze, opiera�a g�ow� o kolano Corneliusa i �piewa�a pie�ni. Czy� to nie raj? Zw�aszcza po kupidynowych, mi�osnych uciechach, przed kt�rymi by�a jeszcze k�piel w �a�ni i zimny napitek, wi�niowy albo �urawinowy.
Prawd� powiedziawszy, pobyt w Rosji mia� swoje przyjemne strony. Ujmijmy to tak: je�li kobieta pragnie uczyni� �ycie m�czyzny szcz�liwym, znajdzie na to sposoby nawet w Moskowii.
Wdowa namawia�a Corneliusa, by przeni�s� si� do niej na sta�e, ale on nie chcia�, wymawia� si� s�u�b�, t�umaczy�, �e musi mieszka� przy cekhauzie. Stioszk� odstrasza�o to niezrozumia�e s�owo i na jaki� czas dawa�a za wygran�, ale potem zn�w zaczyna�a swoje. Nie chodzi�o zreszt� o cekhauz � von Dorn obawia� si�, �e przywyknie do wygodnego �ycia, utraci zapa�, kt�ry zagrzewa� go do trudnego, �o�nierskiego rzemios�a, sprawia�, �e krew �ywiej kr��y�a mu w �y�ach. Tego, �e sprawa mo�e zako�czy� si� �eniaczk�, nie musia� si� l�ka�. Chwa�a Bogu, tutejsze prawa by�y w tej mierze bardzo surowe. Kobiecie Cerkiew prawos�awna nie zezwala�a po�lubi� �bisurmana�, a tego, �eby von Dorn przyj�� ichni� wiar�, Moskowici si� nie doczekaj�. Co do Stioszki, ta ch�tnie przesz�aby na katolicyzm, ale tu za co� takiego grozi�o spalenie na stosie. A zreszt� kto wie, mo�e by i nie przesz�a, nawet dla swojej jask�eczki, bo bardzo z niej nabo�na kobieta.
Zawsze nim po�o�yli si� razem, Stioszka zdejmowa�a z szyi krzy�yk i poprosiwszy Matk� Naj�wi�tsz� o wybaczenie grzechu, zas�ania�a ikon� firaneczk�, zgodnie z tutejszym obyczajem. Nazajutrz nie wa�y�a si� wej�� do cerkwi, modli�a si� w kruchcie, razem z nierz�dnicami i cudzo�o�nikami. Dzieciaki i prostacy wytykali takich palcami, ale Stioszka bi�a pok�ony do ziemi, gotowa �cierpie� wszystkie szyderstwa. Kobiety w Moskowii w og�le potrafi� bardzo wiele znie��.
M�owie je bij�, trzymaj� w zamkni�ciu, nie dopuszczaj� do go�ci, nie pozwalaj� usi��� przy stole. Podobno i sama caryca, je�li zapragnie popatrzy� na cudzoziemskich pos��w lub dla rozrywki obejrze� wyst�py komediant�w, musi to czyni� ukradkiem, przez specjalne, zakratowane okienko, co i tak uchodzi za niezwyk�y przywilej.
Za zdrad� m�� ma prawo �on� zabi� i nikt mu za to nic nie zrobi. Inna sprawa, je�li sam, dobrowolnie, odda komu� �on� na okre�lony czas w zamian za niesp�acony d�ug � taka praktyka jest dozwolona. A jak� kar� mo�e ponie�� kobieta, je�li podniesie r�k� na swego m�a, Cornelius ju� widzia�. Moskiewski s�d jest bardzo skory do wydawania wyrok�w, a te bywaj� zwykle niepomiernie surowe, nawet za najdrobniejsze, b�ahe wykroczenia.
Pewien skryba z Cudzoziemskiego Prikazu, Sie�ka Kononow (kt�ry von Dornowi wydawa� swego czasu pisemne zezwolenia na odbi�r prowiant�w), przez pomy�k� opu�ci� liter� w jednym z carskich tytu��w. Za to obci�to mu, zgodnie z przepisami, praw� d�o�. Tak go ukarano za zniewa�enie wielkiego w�adcy. W kikut wda�a si� gangrena i nieszcz�sny Sie�ka wyzion�� ducha po�r�d straszliwych m�czarni.
Albo pewien muszkieter z najlepszej w pu�ku pierwszej kompanii, kt�rej powierza si� ochron� ulic podczas przejazd�w cara ze swoj� �wit�, Jaszka Riebrow. Bez z�ych intencji, przypadkowo upu�ci� muszkiet podczas pe�nienia warty przy Bramie Spaskiej. Bro�, najnowszej konstrukcji, ze ska�kowym zamkiem, uderzywszy o bruk, wypali�a. Nikomu nie sta�a si� krzywda, kula posz�a w powietrze, a jednak uznano za przest�pstwo wagi pa�stwowej strza� oddany w pobli�u miejsca, gdzie przebywa jego carska mo��. I zamiast wych�osta� Jaszk� za niedbalstwo albo wtr�ci� do lochu na trzy dni, oddano go katu. Ten odr�ba� mu praw� r�k� i lew� nog�. Nikogo nie obchodzi�o, jak nieszcz�sny, okaleczony ch�opak teraz sobie poradzi.
Z pocz�tku Cornelius by� przera�ony straszliw� surowo�ci� moskiewskich praw, ale z czasem zauwa�y�, �e ludzie potrafi� si� jako� do tego przystosowa� i naruszaj� owe prawa o wiele cz�ciej, ni� to si� dzieje w Europie, gdzie przest�pstwa, zw�aszcza wynikaj�ce z zaniedbania czy niedoskona�o�ci cz�owieczej natury, os�dza si� znacznie pob�a�liwiej. I porucznik doszed� do nast�puj�cego wniosku: je�eli przepisy prawa s� przesadnie surowe, ludzie ich nie przestrzegaj� � zawsze znajd� drog�, by je obej��. Kropla dr��y kamie�, a trawa przebija si� przez ceglany mur.
Czego jak czego, ale chytro�ci i sprytu mo�na si� by�o od Moskowit�w uczy�. We�my cho�by najzwyklejsze, pospolite wykroczenie: kto� wpad� w d�ugi i nie mo�e zwr�ci� pieni�dzy. W Moskwie kogo� takiego aresztuje si� i poddaje publicznie karze ch�osty. Trwa to godzinami, bato�� nieszcz�nika po kostkach, dop�ki nie pobiegnie z rykiem odda� si� w niewol� za d�ugi, byleby unikn�� raz�w. W ci�gu lat swojej �o�nierskiej s�u�by von Dorn tylko raz popad� w d�ugi, kt�rych nie by� w stanie sp�aci�; gdyby wymierzono mu za to kar� wedle rosyjskich obyczaj�w, ju� dawno sko�czy�by na galerach, dzwoni�c �a�cuchami i wios�uj�c do utraty si�.
Tak, tak to jest, ale co sprytniejsi mieszka�cy Moskwy w przeddzie� stawienia si� na publiczn� ch�ost� za d�ugi id� na Pa�aszowk� [29], gdzie mieszkaj� kaci, by przekupi� swojego oprawc� pieni�dzmi czy postawem sukna, a wtedy ten w zamian za �ap�wk� daje skazanemu kawa�ki blachy, by je sobie wsun�� za cholewy. Cz�owiek tak zabezpieczony mo�e wytrzyma� nawet d�ugotrwa�� ch�ost�.
Kobiety te�, je�li maj� silny charakter i g�ow� na karku, nie pozwalaj� si� �atwo skrzywdzi�. Pu�kownik Libenau opowiada� z rozbawieniem, w jaki spos�b ksi�na Kuczkina uwolni�a si� od niekochanego i okrutnego m�a. Szepn�a tu i �wdzie w carskich komnatach, �e ksi��� zna jakie� czarodziejskie zakl�cie przeciwko podagrze. Car akurat ju� kt�ry� dzie� z rz�du siedzia� na tronie z obwi�zan� nog�, niemal p�acz�c z b�lu i z�o�ci, tak go zmog�o paskudne chor�bsko. Dworskie mamki pobieg�y do carycy z nowin�. Ta bezzw�ocznie powiadomi�a dostojnego ma��onka, �e ksi��� Kuczkin wie podobno, jak zam�wi� podagr�, i sam stosuje �w spos�b, ale trzyma go w tajemnicy przed innymi. Wezwano wi�c rzekomego uzdrowiciela w wysokie carskie progi. Ksi��� p�aka�, bo�y� si�, �e nic nie potrafi poradzi�. Aleksy Michaj�owicz nak�ania� go, by zdradzi� owo zakl�cie, obiecywa� wielk� nagrod�, a kiedy namowy nie przynios�y �adnego skutku, gniew gromow�adnego monarchy zwr�ci� si� przeciwko ksi�ciu. Za czary, a przede wszystkim za z�o�liwy up�r, wybato�ono Kuczkina i zes�ano go do klasztoru So�owieckiego, gdzie mia� odbywa� do�ywotni� pokut�. Ksi�na za�, pozostaj�c obecnie � mimo �e m�� �yje � we wdowie�stwie, bardzo jest zadowolona z takiego stanu rzeczy i ku rozrywce stworzy�a sobie ca�y ch�r, z�o�ony z urodziwych �piewak�w.
Je�li cz�owiek �y� w pod�o�ci i k�amstwie, mia� za nic sw�j honor i dum�, p�aszczy� si� przed mo�niejszymi i nie mia� lito�ci dla s�abych, wiod�o mu si� w Rosji doskonale. I wielu cudzoziemc�w tak w�a�nie robi�o. Wzorem holenderskich kupc�w, kt�rzy w Japonii potrafi� depta� krucyfiks, byle tylko dosta� od pogan jedwab i porcelan�. A tu, w Moskowii, wystarczy, �eby pierwszy lepszy spryciarz przeszed� na ichni� bizantyjsk� wiar� � i od razu wszystkie drzwi staj� przed nim otworem: mo�e handlowa�, czym chce, kupowa� ch�op�w, wybra� posa�n� narzeczon�. Kt�rzy spo�r�d europejskich kupc�w najbardziej si� tu bogac�? Nie ci uczciwi i godni zaufania, ale tacy, kt�rzy w por� potrafi� wsun�� �ap�wk� diakowi i oczerni� konkurent�w w oczach w�adz. A Cornelius, �a�osny prostaczek, mia� nadziej�, �e zrobi tu czysty interes! Akurat z tymi dzikusami si� dogadasz!
Fakt, z rudymi w�osami na peruki �Laura� jako� nic nie wychodzi�o. Pokazywanie w�os�w rosyjskie kobiety uwa�aj� za rzecz bezwstydn�. Pr�dzej wystawi� na widok publiczny ca�� reszt� ni� swoje kud�y. I jak tu sprawdzi�, kt�ra ma pod chustk� czy czapk� rude w�osy, a kt�ra nie? Dziewczyny, co prawda, nosz� warkocze, ale te uchodz� tu za panie�sk� chlub�. Im warkocz grubszy i d�u�szy, tym jego w�a�cicielka bardziej si� ceni, cho�by ca�� twarz mia�a w pryszczach. Taka nie odda swojej najwi�kszej ozdoby za �adne pieni�dze. Pozostawa�y jeszcze sprzedajne dziewki, kt�re chodzi�y tu z go�ymi g�owami. Pe�no ich w Moskwie, trudno si� od nich op�dzi�, ale rudych spotyka si� o wiele mniej ni� w Holandii. Jak dot�d, Corneliusowi uda�o si� kupi� w�osy w po��danym odcieniu tylko od jednej z nich, kompletnie pijanej, za sztof w�dki i p� kopiejki. Potem zobaczy�, �e by�y ufarbowane henn�.
Mimo to pergaminowego zawini�tka z kosmykiem, kt�re dosta� na wz�r, nie wyrzuca�. W pu�ku chodzi�y s�uchy, �e wkr�tce wojsko zostanie wys�ane na p�noc, przeciwko staroobrz�dowcom, kt�rzy zamkn�li si� w swoich le�nych pustelniach, �egnaj� si� nie tak, jak nale�y, i nie chc� p�aci� nale�nych podatk�w. Tam, w okolicach Wo�ogdy, podobno jest du�o rudych. Von Dorn ju� sobie wyobra�a�, jak zdobywa swoje upragnione trofea. Nie, nie b�dzie obcina� warkoczy przy samej sk�rze, nie taki z niego okrutnik, mo�e zostawi� kobietom i dziewcz�tom ze cztery werszki ry�ych kud��w. Za rok i tak im w�osy odrosn�.
A je�eli nie po�l� wojska do las�w na p�nocy � trudno. Wtedy Cornelius zacznie dzia�a� wedle sekretnej Dyspozycji.
��Nowikow, sta� spokojnie! Zaraz ci rozwal� ta �wi�ska morda! Von Dorn podskoczy� w stron� Mi�ki Nowikowa z czwartego plutonu. Ci�ki los mia� z tym ch�opakiem � z�ym, okrutnym, postrachem innych �o�nierzy. Podobno wczoraj Mi�ka z�apa� kota i �ywcem obdar� go ze sk�ry � nieszcz�sne zwierz� dar�o si� na ca�e koszary. �ledztwa w tej paskudnej sprawie Cornelius jeszcze nie wszczyna�. Je�li oka�e si�, �e to prawda, po�le Mi�k� do pu�kowego profosa, niech wlepi bestii sto pi��dziesi�t bat�w, �eby nie dr�czy� wi�cej niemych stworze� i nie uw�acza� godno�ci �o�nierza. Tak�e i teraz, �wicz�c spos�b pozwalaj�cy si� obroni� przed przeciwnikiem, kt�ry chce zada� cios no�em, Nowikow umy�lnie wykr�ci� r�k� szczup�emu Juszce Chriaszczewatemu. Ten a� si� skrzywi� z b�lu, ale ba� si� krzykn��.
Trzeba by�o da� Mi�ce nauczk�. Cornelius kaza� stan�� Nowikowowi na baczno�� i wytrzaska� go po g�bie � niezbyt mocno, �eby nie z�ama� nosa i nie wybi� z�b�w, ale do krwi. Mi�ka, cho� st�ka� cicho, sta� wypr�ony. No nic, wyrodku, poczekaj, pod r�zgami profosa jeszcze lepiej za�piewasz.
Do ch�osty i policzk�w von Dorn ucieka� si� niecz�sto, i to tylko wobec �o�nierzy, do kt�rych nie dociera�y �adne s�owne upomnienia. Dow�dca powinien umie� znale�� odpowiednie podej�cie do ka�dego podw�adnego, inaczej co z niego za zwierzchno��? Je�li �o�nierz �le si� sprawia, znaczy, �e winien jest oficer, nie zdo�a� do niego trafi� ani niczego go nauczy�. Ale, oczywi�cie, zdarzaj� si� i tacy jak Nowikow, do kt�rych przemawiaj� jedynie wymys�y i bicie.
Bicie � c�, lepiej by by�o w og�le si� bez niego obej��, ale wymys�y i przekle�stwa w wojennym rzemio�le to rzecz pierwszorz�dnej wagi, bez nich nie mo�na ani wyda� rozkazu, ani poprowadzi� �o�nierzy do ataku. Poznaj�c tutejszy j�zyk, von Dorn przede wszystkim zabra� si� do nauki tych jak�e niezb�dnych s��w. Je�li chodzi o przekle�stwa, Moskowici, w przeciwie�stwie do innych dziedzin �ycia, okazali si� niezwykle pomys�owi i wyrafinowani. Przyczyna tego, zdaniem Corneliusa, le�a�a r�wnie� w przesadnej surowo�ci obowi�zuj�cych praw. Za wulgarne przekle�stwa w�adza kara�a srogo. Po targowiskach i placach snuli si� specjalni agenci, czujnie nastawiaj�c uszu. Gdy tylko us�yszeli zakazane, plugawe wyrazy, od razu chwytali winnego i ci�gn�li na rozpraw�. Tyle �e niewiele to pomaga�o � przeklinano jeszcze dosadniej i wymy�lniej. Zreszt� sami stra�nicy porz�dku, wlok�c schwytanego za w�osy do Ziemskiego Prikazu, tak z�orzeczyli, �e zw�aszcza przyjezdni, nieos�uchani, zamierali z wra�enia i �egnali si� znakiem krzy�a.
Doskona�a znajomo�� moskiewskich nieprzyzwoitych wyra�e� niezb�dna by�a Corneliusowi nie tylko w s�u�bie, ale i dla pomy�lno�ci Dyspozycji. Dlatego przeklina� nauczy� si� porucznik tak znakomicie, �e bywali mieszka�cy Kukuju jedynie chrz�kni�ciem kwitowali jego popisy, a Stioszka czasem si� czerwieni�a, a czasem wybucha�a �miechem. Poczekajcie, m�wi� sobie w duchu von Dorn, to jeszcze nic. Tak si� naucz� gada� w waszym barbarzy�skim j�zyku, �e nikt z mojej mowy nie pozna, �em Niemiec.
Prawd� powiedziawszy, tubylcz� kochank� porucznik tak�e wzi�� sobie nie przypadkiem, lecz zmy�lnie to wykoncypowa�. Jego bujne, zawadiackie w�sy i bia�e jak cukier, czyszczone t�uczon� kred� z�by przyci�ga�y spojrzenia i Lischen, kt�ra us�ugiwa�a �Pod Bocianim Gniazdem�, i hafciarki Molly Jenkins, ale on wola� Stioszk�. Dlaczego? Bo opr�cz wspomnianych wcze�niej powod�w by� jeszcze i ten, �e po�ow� czasu, kt�ry sp�dza� u swojej wybranki, po�wi�ca� na nauk�: a jak si� nazywa to, a jak powiedzie� tamto, a jak prawid�owo wym�wi� �szczeniak�.
Wieczorami, w stajni, podczas �wicze� w robieniu szpad�, atakuj�c z r�nych pozycji worek wypchany s�om� (tak� zapraw� nale�y koniecznie przeprowadza� codziennie, �eby nie wyj�� z wprawy i nie utraci� p�ynno�ci ruch�w), von Dorn wyobra�a� sobie, �e walczy przeciwko ca�emu zast�powi pod�ych Moskowit�w, i takimi oto s�owy zwraca� si� do nieprzyjaci�:
��My�licie, �e na wieki wieczne pogrzebali�cie mnie w waszym cuchn�cym bagnie? W�o�yli�cie do trumny, zabili wieko gwo�dziami, a z wierzchu przysypali wilgotn� rosyjsk� ziemi�? Nas, Europejczyk�w, macie za be�kocz�cych, g�upawych cudak�w, Niemiaszk�w, kt�rzy nawet z daleka od razu rzucaj� si� w oczy? Powiadacie, �e jeszcze nigdy dot�d si� nie zdarzy�o, �eby jaki� cudzoziemiec brykn�� z Moskowii z powrotem do Europy? �e tych, co pr�bowali, szybko chwytano, bato�ono, wyrywano im nozdrza i zsy�ano na Sybir? Poczekajcie, bydlaki brodate, takiego Niemca jak Cornelius von Dorn jeszcze�cie nie widzieli. Uciekn� od was, wyrw� si� st�d, �eby was jasny szlag trafi�! Znowu b�d� wolny, bogaty i jeszcze si� policz� ze sprawc� mojej krzywdy! Nie pozostan� mu d�u�ny!
A Dyspozycja Corneliusa by�a nast�puj�ca.
W ci�gu roku, do przysz�ego lata, nauczy� si� po rosyjsku tak, �eby nikt nie m�g� rozpozna� w nim cudzoziemca. Moskiewski ubi�r mia� ju� przygotowany: kaftan, spiczasta czapa, juchtowe buty. Wkr�tce, za dwa-trzy miesi�ce, trzeba b�dzie zacz�� zapuszcza� brod�.
G��wny za� punkt Dyspozycji dotyczy� tego, by nie ucieka� z Moskwy jak zbity pies; nie wraca� z pustymi r�kami, lecz z bogatym �upem i w pe�ni wewn�trznego zadowolenia.
W dniu, gdy poddiaczy Cudzoziemskiego Prikazu, Fiedka �ykow, sprawca wszystkich Corneliusowych krzywd i ogranicze�, pojawi si� publicznie w paradnym ubiorze, to jest w przypisanym do jego stanowiska wspania�ym kaftanie z carskiej Oru�ejnej Pa�aty [30], zaczai� si� na �apownika gdzie� w cichym k�cie, jakich na Kremlu jest mn�stwo. Stukn�� go solidnie po �bie, �eby straci� przytomno��. �ci�gn�� z niego kaftan, ca�y tkany z�otem, z ko�nierzem wyszywanym per�ami i guzami z rubin�w, a tak�e sobolow� czap� z diamentow� zapink�. To b�dzie stosowna zap�ata za odebran� kapita�sk� rang�, obni�ony �o�d i przyw�aszczone sobie wyposa�enie, nale�ne na zagospodarowanie si� w nowym miejscu. I to zap�ata z niema�ymi procentami.
Wystarczy wtedy �rodk�w i na wspania�y
Do swojego przeinaczonego na tutejszy spos�b imienia i nazwiska porucznik przyzwyczai� si� nie od razu. Wym�wi� �Cornelius von Dorn� by�o dla Moskowit�w zadaniem ponad si�y. Teraz ju� nauczy� si� reagowa� i na �Kornieja Fondornowa�, i na �Korniejk� Fondorina�. Niech tam. To nie potrwa d�ugo.
Na koniec, przed p�j�ciem do Stioszki na obiad, Cornelius zadysponowa� najwa�niejsze przewidziane na dzi� �wiczenie: atak ogniowy kompanii w szyku. Ta bojowa sztuczka by�a jego w�asnym wynalazkiem i przedmiotem szczeg�lnej dumy.
Zacz�o si� od tego, �e ma�o kt�ry z rosyjskich muszkieter�w okaza� si� zdatny do strzelania. Przed przybyciem von Dorna z powodu niesprawnej broni i braku naboj�w �o�nierze w og�le nie umieli porz�dnie wypali�. Kiedy Cornelius, pozbywszy si� kapitana Owsiejki i jako tako oporz�dziwszy muszkiety, po raz pierwszy poprowadzi� kompani� na strzelanie, wszyscy wypadli bardzo marnie. Muszkieterowie przed naci�ni�ciem na kab��k spustowy �egnali si� krzy�em i zamykali oczy, a dw�ch (fakt, Cornelius osobi�cie tego nie dopatrzy�) zostawi�o wyciory w lufie, przez co jeden straci� oko, drugiemu za� urwa�o palce. Co prawda, porucznik nie poni�s� za te okaleczenia �adnej odpowiedzialno�ci, w moskiewskim wojsku podobne wypadki by�y na porz�dku dziennym, ale musia� ka�dego �o�nierza pojedynczo uczy� strzelania. Za to teraz mogliby walczy� cho�by w armii ksi�cia Conde � Cornelius nie powstydzi�by si� swojej kompanii.
Cele von Dorn kaza� wetkn�� w ziemi� pod �lep� �cian� nieu�ytkowanego magazynu � sto �erdzi grubo�ci r�ki zast�powa�o tureckich janczar�w.
Po komendzie: �Kompania, przygotowa� si� do strzelania�, �o�nierze biegiem ustawili si� w cztery szeregi, ka�dy znalaz� si� na swoim miejscu. W pierwszym szeregu stali najlepsi strzelcy, za nimi � �adowniczowie.
Bojar na koniu podjecha� bli�ej i stan�� obok Murzyna. Teraz mo�na by�o wyra�nie dojrze� jego twarz � wyraziste, ostre rysy, nos z garbkiem i czarne brwi, cho� broda siwa. Musia� to by� kto� bardzo wa�ny.
Cornelius zerkn�� na wielmo��. Uk�oni� si�, zamie�� czapk�, czy nie? Wedle wojskowych regu� podczas musztry nie jest to konieczne. A skoro tak, nie musi.
Odwr�ci� si�, machn�� trzcink�.
��Pal!
Walorem Fondornowskiego szyku by�o to, �e �adne wi�cej rozkazy dow�dcy nie by�y potrzebne. �o�nierze nie strzelali salwami, lecz w dowolnym tempie, dok�adnie mierz�c w cel. Gdy tylko wypalili, z ty�u ju� podawano im nowy za�adowany muszkiet, i tak bez przerwy. Muszkieter z pierwszego szeregu oddawa� do czterech strza��w na minut� � i to nie na o�lep, jak si� praktykuje we wszystkich armiach, ale wprost do celu.
Popisuj�c si� przed bojarem i innymi obserwatorami, Cornelius usiad� na b�bnie, za�o�y� nog� na nog� i jeszcze zapali� fajk�. �oskot, dym, z �erdzi drzazgi lec�, a dow�dca tylko sobie poziewuje � tak, tak, nic tu nie ma do roboty.
Nie min�y trzy minuty, gdy ze stu cel�w co najwy�ej pi�tna�cie nie zosta�o zupe�nie zniszczonych. Wszyscy janczarzy polegli.
Cornelius dmuchn�� w gliniany gwizdek, kt�rego ostry �wist s�ycha� by�o nawet po�r�d huku wystrza��w. Muszkieterowie od razu � do nogi bro�.
��Bagnet na bro�! � krzykn�� von Dorn.
�o�nierze zatkn�li na lufach d�ugie bagnety.
��Do ataku biegiem marsz!
Cornelius od�o�y� niedopalon� fajk�, wyci�gn�� szpad� z pochwy i ruszy� naprz�d.
��Ura-a-a!
W mgnieniu oka kompania zmiot�a niedobitych Turk�w spod �ciany.
Kiedy von Dorn na nowo ustawi� w szyku rozgor�czkowanych �o�nierzy o twarzach czarnych od prochowego dymu, kto� z ty�u dotkn�� jego ramienia.
Murzyn, jeszcze czarniejszy na twarzy ni� usmoleni muszkieterowie, powiedzia� po rosyjsku (Cornelius najpierw pozazdro�ci� mu doskona�ej wymowy, a dopiero potem wnikn�� w sens jego s��w):
��Chod� za mn�. Popraw kapelusz i chod�. Bojar Matfiejew, z najbli�szego otoczenia cara, �yczy sobie z tob� rozmawia�.
Von Dorn upu�ci� trzcink� i czym pr�dzej j�� poprawia� kapelusz. A wi�c oto kim jest ten wielmo�a! Najpierwszy rosyjski minister, chyba i kanclerz, g��wny doradca cara, zwierzchnik wszystkich moskiewskich wojsk, Artamon Siergiejewicz Matfiejew [31]!
Gdyby Cornelius to wiedzia�, z pewno�ci� by si� uk�oni�, nie zaszkodzi�oby przygi�� karku. Nie trzeba te� by�o rozsiada� si� na b�bnie, do tego jeszcze z fajk�.
Wybijaj�c krok jak na paradzie, zbli�y� si� do wielkiego cz�owieka, wypr�y� na baczno�� i zerwa� kapelusz z pi�rami. Spojrza� na bojara z do�u do g�ry, jak nale�y. Wedle moskiewskich obyczaj�w nie jest przyj�te przedstawia� si� i meldowa� zwierzchno�ci. Dopiero je�li ci� zapytaj�, kto� ty, wtedy m�w.
��Sprawnie dowodzisz, kapitanie � powiedzia� kanclerz, patrz�c na von Dorna zimnymi b��kitnymi oczami. � Nigdy nie widzia�em takiego popisu. Kim jeste�? Z kt�rego pu�ku?
��Porucznik Korniejka Fondorn z trzeciej kompanii muszkieter�w pu�ku Chriestjana Libienawina! � wyrecytowa� Cornelius na jednym oddechu i prawie bez akcentu.
��Niemiec? � chcia� wiedzie� bojar i od razu, nie czekaj�c na odpowied�, zada� jeszcze kilka pyta�, z kt�rych wynika�o, �e jest cz�owiekiem bystrym i niecierpliwym. � Od ilu lat w Rosji? Czy mo�e ze �starych Niemc�w�? Gdzie kapitan, dow�dca kompanii? Dlaczego siedzia�e� na b�bnie, kiedy kompania strzela�a?
Von Dorn zacz�� meldowa� po kolei, staraj�c si� robi� jak najmniej b��d�w.
��Tak jest, Niemiec. W Moskwie od p� roku. (Bojar uni�s� brwi ze zdziwienia). Kapitan Tworogow jest chory. A na b�bnie siedzia�em umy�lnie. Niby �e turecki kula trafia dow�dc�, ale to nie przeszkadza, walka toczy si� dalej. Przy takim sposobie strzelania kompania mo�e sie obchodzi� ca�kiem bez dow�dca.
��Kto to taki ten Tworogow? � zwr�ci� si� Matfiejew do Murzyna.
Ten odpowiedzia� swobodnie, spokojnie, jak r�wny r�wnemu:
��Owsiejka Tworogow, z bojarskich dzieci. Sam nie potrafi�by tak wyszkoli� �o�nierzy � ca�ymi dniami le�y pijany jak bela. Najlepiej by�oby przep�dzi� tego opoja, ale to chrze�niak ksi�cia Iwana Chowa�skiego. A nie m�wi�em, bojarze, �e warto popatrze� na t� musztr�? I na tego porucznika? Nie znajdziemy nikogo lepszego na miejsce Mitki.
Cornelius zerkn�� na niezwyk�ego Murzyna. O wszystkim wie, nawet o pija�stwie Owsiejki!
Minister-kanclerz uwa�nie obserwowa� von Dorna, rozwa�aj�c co� w my�lach. Czego si� spodziewa� po tych ogl�dzinach, porucznik nie wiedzia�, ale intuicja podpowiada�a mu, �e w�a�nie teraz, w tej chwili, wa�� si� jego losy, i a� zacisn�� z�by, �eby nie zaszcz�ka�y z podniecenia.
��No, pami�taj, Wa�ka. � Matfiejew potar� powieki (palce mia� d�ugie, bia�e, upier�cienione). � Zdaj� si� na ciebie. Obja�nij kapitanowi, co i jak, a ja jad� do Granowitej Pa�aty, na posiedzenie Dumy.
Zawr�ci� argamaka i �wawym k�usem ruszy� w stron� rogatki. Cz�onkowie jego �wity po�piesznie wsiadali na ko�, go�cy w liberii pop�dzali wierzchowce. Przy Corneliusie zosta� tylko Murzyn Wa�ka. Ten tak�e mu si� przygl�da�, jeszcze baczniej ni� minister. Oczy czarnego cz�owieka by�y du�e, okr�g�e, bia�ka pokrywa�a siateczka czerwonych �y�ek.
Von Dorn przyj�� swobodniejsz� poz� � w ko�cu nie sta� ju� przed kanclerzem � ale kapelusza na wszelki wypadek nie nak�ada�.
�eby przerwa� milczenie, powiedzia�:
��Nie jestem kapitanem, tylko porucznikiem. Bojar si� pomyli�.
��Artamon Siergiejewicz nigdy si� nie myli � spokojnie, p�g�osem oznajmi� Wa�ka. � Pami�ta wszystko w najdrobniejszych szczeg�ach, o niczym nie zapomina i nie ma zwyczaju pope�nia� omy�ek. Skoro powiedzia� �kapitan�, widocznie, Korniej, zosta�e� teraz kapitanem. I to nie zwyk�ym kapitanem, ale dow�dc� kompanii muszkieter�w Matfiejewa.
O tej kompanii von Dorn, oczywi�cie, s�ysza�. To carska lejbgwardia, utrzymuje j� kanclerz. Prosty muszkieter ma tam wi�kszy �o�d ni� pu�kowy porucznik, �yje si� po pa�sku, nie brak niczego. Do kompanii Matfiejewa spo�r�d Rosjan przyjmuje si� tylko szlacht�, i to nie byle jak�, a wi�kszo�� stanowi� Szwajcarzy, Niemcy i Szkoci. Ch�opy na schwa�, jeden w drugiego, Cornelius nieraz widywa� ich na placu Czerwonym i przed wej�ciem do pa�acu Matfiejewa, na Pokrowce. Patrzy� na ich postaw�, na srebrne stroje. Zazdro�ci�.
Dlatego a� zadygota� w �rodku, s�ysz�c s�owa Murzyna, nie wierzy� w�asnemu szcz�ciu. On, �o�nierski wyrobnik, gdyby dosta� si� do kompanii Matfiejewa cho�by jako zwyk�y chor��y, i tak m�g�by m�wi� o wielkim szcz�ciu.
��Nazywaj mnie Iwanem Artamonowiczem � ci�gn�� jego dobroczy�ca. � Jestem jego synem chrzestnym i marsza�kiem dworu bojara. Masz robi� to, co ci powiem. Mieszka� b�dziesz od dzisiaj przy pa�acu Artamona Siergiejewicza. Teraz ode�lij swoj� kompani� z podoficerem, a sam chod� ze mn�, przejmiesz sw�j oddzia�.
��A co z poprzednim kapitanem? � zapyta� von Dorn, wci�� obawiaj�c si� jakiego� podst�pu.
��Mitrij Wiebierow zmar� � odpar� spokojnie Iwan Artamonowicz. � Cztery dni temu widziano, jak wychodzi� potajemnie z pa�acu ksi�cia Iwana Micha�ycza Mi�os�awskiego, gdzie nie mia� nic do roboty. A rano, kiedy prowadzi� muszkieter�w na wart� do komnat carycy, potkn�� si� na r�wnej drodze i upad� na n�. Przebi� sobie szyj�. Nawet pomodli� si� nie zd��y�. Wszystko w r�kach Boga.
Murzyn prze�egna� si� br�zow� d�oni� o bia�ych paznokciach.
��Uwa�aj, Korniej. Je�li b�dziesz wierny i dobrze si� sprawisz w s�u�bie, wysoko zajdziesz. A je�eli zaczniesz kra�� i �aszczy� si� na datki ludzi nie�yczliwych Artamonowi Siergiejewiczowi, sko�czysz tak jak Mitka, ten niewdzi�czny pies. Poniesiesz �mier� z tej oto r�ki, przysi�gam ci to na Pana Naszego, Jezusa Chrystusa, proroka Mahometa i boga Zitomb�.
O bogu Zitombie Cornelius nigdy nie s�ysza�, ale na d�o� Iwana Artamonowicza spojrza� jeszcze raz, uwa�niej. By�a �ylasta, silna, zdecydowana.
��Ale kra�� nie masz potrzeby � powiedzia� Murzyn ju� �agodniej. � Bystry z ciebie cz�owiek, ju� od dawna ci� obserwuj�. Szybko si� zorientujesz, co ci przyniesie wi�ksz� korzy��. Dostaniesz od bojara czterdzie�ci rubli miesi�cznie, wikt, umundurowanie i nagrody za dobr� s�u�b�. Trzymaj si� Matfiejewa, kapitanie. Nie po�a�ujesz.
Tu nowy zwierzchnik von Dorna u�miechn�� si�, a z�by mia� jeszcze bielsze ni� Cornelius. Ciekawe, czym je czy�ci? Na pewno sproszkowanymi per�ami. Na wilgotnych od �liny siekaczach Iwana Artamonowicza zal�ni� czarodziejskim blaskiem promie� jesiennego s�o�ca i kapitan w u�amku sekundy poj��: to nie �aden Murzyn, tylko zes�any przez Boga anio� z nieba, zwiastuj�cy Corneliusowi dobr� nowin� w nagrod� za wszystkie krzywdy i niesprawiedliwo�ci, kt�re go dot�d spotyka�y.
��A wi�c tak � podsumowa�a A�tyn Mamajewa, wys�uchawszy do ko�ca historii, kt�r� Nicholas w ci�gu ostatniej godziny opowiedzia� ju� drugi raz (przez co relacja nie sta�a si� ani odrobin� bardziej prawdopodobna). � Albo kompletny z ciebie dure�, albo r�niesz przede mn� g�upa.
Magister zamy�li� si� nad przedstawion� alternatyw�. Pierwszy cz�on by� zupe�nie zrozumia�y, ale co znaczy�o �r�n�� g�upa�? Logicznie rzecz bior�c, jego sens musia� sprowadza� si� do: �m�wi� nieprawd�, udawa� g�upiego, k�ama�.
��R�n�� g�upa? � powt�rzy� z obra�on� min�. � Chce pani przez to powiedzie�, �e �ciemniam?
��Na sto procent � potwierdzi�a ch�odno A�tyn. � Udajesz g��ba.
�A wi�c dobrze odgad�em � ucieszy� si� Nicholas. � A �g��b� to jedno z najcz�ciej u�ywanych przez nowych Rosjan s��w. Oznacza kretyna, t�paka, ofiar� oszustwa. �R�n�� g�upa�! Bardzo ciekawe wyra�enie. Trzeba b�dzie p�niej zanotowa�.
��Jestem kompletnym durniem � o�wiadczy� Nicholas. � Nie ulega w�tpliwo�ci. Na sto procent.
Magister siedzia� w kuchni mikroskopijnego mieszkanka, do kt�rego jego niespodziewana wybawicielka zabra�a go prosto z bulwaru Sofijskiego. W samochodzie na pytanie: �Dok�d pani mnie wiezie?�, odrzek�a niezrozumiale: �Do Bieskudnik�. Po chwili milczenia doda�a: �Trzeba ci� ukry�. Bo jak ci �eb odstrzel�, to nawet si� nie dowiem, co z ciebie za pieprzona figura. No ju�, gadaj, bo jak nie, to zaraz odstawi� ci� z powrotem na bulwar�.
I Nicholas rozpocz�� szczer� spowied�. Po pierwsze, powodowany wdzi�czno�ci� wobec A�tyn Mamajewej, kt�ra spad�a mu jak z nieba. Po drugie, nie mia� najmniejszej ochoty znale�� si� powt�rnie na bulwarze Sofijskim (chocia� nie nale�a�o chyba pogr�ki traktowa� ca�kiem powa�nie). I, po trzecie, nie istnia� �aden pow�d, by cokolwiek ukrywa�. Bardzo mo�liwe, �e miss Mamajewa wiedzia�a o tym, co si� sta�o, o wiele wi�cej ni� on sam.
Magister opowiada� wi�c przez ca�� drog� do wy�ej wzmiankowanych Bieskudnik, kt�re okaza�y si� peryferyjn� dzielnic�-sypialni�, z�o�on� z niezliczonych brudnobia�ych blok�w-pude�ek, i potem, gdy wchodzili schodami na dziesi�te pi�tro (winda nie wiadomo dlaczego by�a nieczynna), a zako�czy� relacj� ju� w kuchence, przy fili�ance kawy. Gospodyni zaparzy�a j� wprawnie i szybko � dok�adnie tak samo, jak obraca�a kierownic� swego ma�ego samochodziku. S�ucha�a nie mniej uwa�nie ni� mister Pumpkin � w skupionym milczeniu. Nie przerywa�a, prawie nie zadawa�a pyta� (raz tylko zainteresowa�a si�, kto to taki bojar Matfiejew), jedynie od czasu do czasu zerka�a na opowiadaj�cego, jakby sprawdzaj�c, czy nie k�amie.
Teraz, w �agodnym �wietle lampy z czerwonym aba�urem, Nicholas m�g� si� przyjrze� jak nale�y dziewczynie o dziwnym imieniu.
Czarne, kr�tko ostrzy�one w�osy, czarne oczy, kt�re wydawa�y si� za du�e w drobnej twarzy o wystaj�cych ko�ciach policzkowych, szerokie, stanowcze usta, nos kr�tki i odrobin� zadarty � oto jak wygl�da�a w�a�cicielka mieszkanka w Bieskudnikach. By�a os�bk� bardzo male�k�, wr�cz filigranow�, zw�aszcza w por�wnaniu z parametrami Fandorina. Przypomina�a ni to czarn�, �mig�� jask�k�, ni to jakie� ma�e, drapie�ne (tak, zdecydowanie niero�lino�erne) zwierz�tko � fretk� albo �asic�.
Nicholas w pewnej chwili u�wiadomi� sobie, na czym polega niezwyk�o�� twarzy A�tyn � przez ca�y czas dziewczyna ani razu si� nie u�miechn�a. S�dz�c z surowej linii warg, wydawa�o si� w�tpliwe, czy w og�le kiedykolwiek rozci�gaj� si� w u�miechu. Co prawda, Fandorin czyta� w jakim� artykule, �e Rosjanin w ci�gu swego �ycia przeci�tnie u�miecha si� o trzy i p� raza rzadziej ni� statystyczny Europejczyk, nie m�wi�c ju� o wiecznie szczerz�cych z�by Amerykanach. Napisano tam r�wnie�, �e ta ponuro�� jest wynikiem odmiennych wzorc�w zachowa�, jak okazywanie mniejszej �yczliwo�ci wobec innych oraz nieprzywi�zywanie zbyt wielkiej wagi do spo�ecznej roli powszechnej uprzejmo�ci. On sam jednak nie upatrywa� szczeg�lnego grzechu w tym, �e u�miech w Rosji nie utraci� swego pierwotnego, podstawowego znaczenia i nie przekszta�ci� si� w pusty, niewyra�aj�cy �adnych emocji grymas. Tocz�c dyskusje z zagorza�ymi nieprzyjaci�mi Rosji, magister nieraz argumentowa�: �Je�eli Rosjanin si� u�miecha, to jest mu naprawd� weso�o albo rozm�wca istotnie przypad� mu do gustu. Natomiast kiedy u�miecha si� pan czy ja, znaczy to jedynie, �e nie musimy si� wstydzi� swojego dentysty�. Pos�pny wyraz twarzy male�kiej pani male�kiego mieszkanka potwierdza� t� teori�. Dziewczynie nie by�o weso�o ani Nicholas nie przypad� jej do gustu, a wi�c nie mia�a powodu si� u�miecha�.
No dobrze, trudno. Ale to, �e A�tyn Mamajewa, wys�uchawszy wszystkich interesuj�cych j� informacji, nie uzna�a za stosowne niczego swemu go�ciowi wyja�ni� ani cho�by bli�ej si� przedstawi�, by�o doprawdy troch� przykre.
��Jestem pani bardzo wdzi�czny � powt�rzy� kolejny raz Nicholas. � Zjawi�a si� pani tam, na bulwarze, w sam� por�, jednak�e�
��Ja my�l� � wtr�ci�a tylko, w skupieniu o czym� rozmy�laj�c. �
��Niezbyt dok�adnie. � Fandorin otrz�sn�� si�, przep�dzaj�c koszmarny obraz, i uprzejmie, lecz z naciskiem przypomnia�: � Nie wyja�ni�a mi pani jeszcze, jak i dlaczego�
A�tyn zn�w mu przerwa�a; podj�a, zdaje si�, jak�� decyzj�.
��B�dziemy strzela�.
��Co takiego? � speszy� si� magister.
W�wczas dziewczyna, wbijaj�c w niego natarczywe spojrzenie b�yszcz�cych czarnych oczu, wypowiedzia�a zn�w jakie� niepoj�te s�owa:
��Wielki Soso.
��S�ucham?
��Soso Gabunija � ci�gn�a niezrozumia�y w�tek A�tyn. � Z tego, jak wytrzeszczasz ga�y, widz�, �e zimno, zimno� W takim razie co� Eurodebetbank?� Nadal zimno. Westsiboil?� Te� nie. Wi�c co jest grane? Nie kumam� Chyba nie chodzi o bojara Matfiejewa?
Nicholas poczu�, �e jest u kresu wytrzyma�o�ci. Jak d�ugo mo�na si� pastwi� nad cz�owiekiem? To zrzucaj� go z dachu, to do niego strzelaj�, to atakuj� go no�em, to zn�w traktuj� jak niedorozwini�te dziecko. Do�� tego, czyli
��Jeszcze raz dzi�kuj� za pomoc � rzek� sztywno, wstaj�c. � I za wy�mienit� kaw�. Widz�, �e nie doczekam si� od pani �adnych wyja�nie�, a musz� odzyska� utracony dokument. Prosz� mi �askawie powiedzie�, jak si� st�d dosta� do centrum.
��Pi��dziesi�t minut autobusem 672 do Sawie�owskiej � tym samym tonem odpar�a A�tyn Mamajewa. � Tyle �e wieczorem autobus chodzi bardzo rzadko. No a poza tym co, chcesz jecha� na gap�? Bo szmalu masz chyba zero, sam m�wi�e�.
Nicholas zn�w opad� na taboret, ca�kowicie bezradny. Chucherko usiad�o na kuchennym stole, pomacha�o male�k� jak u lalki st�pk� w bia�ej tenis�wce i oznajmi�o:
��Teraz ja b�d� m�wi�, a ty s�uchaj uwa�nie, rozumiesz?
��Ale czego?
��Milcz i s�uchaj. Znasz czasopismo �Teleskop�?
��Tak, to tygodnik ilustrowany, wzorowany na �Timesie�. Nasza biblioteka uniwersytecka go prenumeruje, czasem do niego zagl�dam.
��A wi�c ja pracuj� w �Teleskopie� jako skaut, czyli zwiadowca. Redakcja ma taki etat. Kiedy przygotowuje si� du�y artyku� albo zbiera materia�y na jaki� temat, my, zwiadowcy, wyszukujemy i sprawdzamy informacje. No wiesz, �eby pismo nie musia�o potem zamieszcza� sprostowa� i by� ci�gane po s�dach. Rozumiesz?
Tak, teraz Fandorin zaczyna� chyba co� nieco� pojmowa�. Przecie� to oczywiste, A�tyn Mamajewa jest dziennikark�, �e te� od razu si� nie domy�li�! Bystre spojrzenie, refleks, spos�b m�wienia. Poza tym na tylnym siedzeniu wozu magister widzia� cannona z du�ym, profesjonalnym obiektywem.
��Nasz naczelny postanowi� wyda� numer specjalny, po�wi�cony legalizacji szarej strefy ekonomicznej. Przechodzenie gospodarki z pierwszego, dzikiego stadium kapitalizmu w drugie, quasi-normalne. Nadrz�dnym celem naszego pisma jest ukazywanie i komentowanie proces�w cywilizacyjnych w Rosji. Nie demaskujemy bol�czek spo�ecznych i nie posypujemy g�owy popio�em, lecz skupiamy si� na pozytywnych stronach nowej rzeczywisto�ci. �eby ludzie, czytaj�c �Teleskop�, my�leli: �ycie sta�o si� teraz lepsze, �yje si� weselej [33].
��S�uszny kierunek � pochwali� Nicholas. � Bo wi�kszo�� waszych gazet i czasopism ma wyra�n� sk�onno�� do masochizmu.
��Kuzia Swiszcz tak samo uwa�a.
��Ku�ma Swiszcz? Publicysta �Teleskopu�?
��Tak, nasza supergwiazda. Dwa baksy za linijk� tekstu. Jego zadaniem jest zaprezentowa� sylwetk� jakiego� powa�nego biznesmena, kt�ry doszed� do pieni�dzy nielegalnie, a teraz robi czyste interesy.
��No dobrze, a co ja mam z tym wsp�lnego?
��Poczekaj, Angliku, nie b�d� taki szybki Bill. Najpierw ci wyt�umacz�, co z tym wsp�lnego mam ja, a potem przyjdzie kolej i na ciebie. No wi�c tak. Kiedy writer, czyli autor, rzuca has�o: �Naprz�d!�, zwiadowca bierze nogi w r�ce i rusza do boju.
��A co robi writer?
��Na razie nic. W redakcji istnieje bardzo precyzyjny podzia� funkcji. Do obowi�zk�w writera nale�y� Zreszt� te informacje s� ci akurat na plaster.
��S�ucham?
��No� Nie maj� zwi�zku ze spraw�. Istotne natomiast jest to, �e m�j writer Kuzia wybra� na bohatera swego artyku�u Soso Gabunij�. I w�a�nie on b�dzie naszym papierkiem lakmusowym.
��Soso? � powt�rzy� Fandorin. � To o niego mnie pani pyta�a?
��Tak. Wielki Soso by� z pocz�tku pot�nym bossem w �rodowisku przest�pczym, ot, takim gruzi�skim Ojcem Chrzestnym. Potem zaj�� si� biznesem � oczywi�cie, tylko po to, �eby pra� brudne pieni�dze. I wszystko tak g�adko mu posz�o, �e kryminalne przekr�ty okaza�y si� w�a�ciwie zupe�nie niepotrzebne � facet i bez tego zgarnia szmal, a� mi�o. No i w og�le czasy si� zmieniaj�. Epoka gangsterskich powi�za� si� sko�czy�a. Jedni mafiosi powpadali albo gryz� ziemi�, a inni, co sprytniejsi, sami woleli si� przekabaci�. Teraz bezpieczniej i wygodniej jest nie posy�a� do konkurencji zawodowca, kt�ry go sprz�tnie, tylko napu�ci� na niego prawnik�w czy urz�d skarbowy. W sumie to pozytywne zjawisko. Soso to rozs�dny go��, zawsze wie, z kt�rej strony wiatr wieje. Sta� si� takim wzorowym obywatelem, �e mo�na si� pop�aka� ze wzruszenia. Jest prezesem zarz�du Eurodebetbanku, sponsorem r�nych przedsi�wzi�� kulturalnych, mecenasem m�odych sportowc�w, do�ywia sieroty i staruszk�w, bez metropolity i kilku protopop�w nie siada do sto�u i �y�ki �obio [34] do ust nie we�mie. S�owem, to idealny, modelowy wz�r bohatera artyku�u
Nicholas spojrza� na A�tyn z szacunkiem. No prosz�, temu chucherku powierzaj� prac�, z kt�r� potrafi si� upora� tylko naprawd� do�wiadczony reporter.
��Ale przecie� to bardzo trudny obowi�zek. I z pewno�ci� niebezpieczny?
A�tyn wzruszy�a ramionami.
��Ma�a kobietka nie mo�e si� ugania� za drobn� zwierzyn� � o�wiadczy�a.
Fandorin pr�bowa� zagadn��, ile A�tyn mo�e mie� wzrostu. Pi�� st�p, nie wi�cej.
��Ile pani mierzy? P�tora metra?
��Wi�cej � odpar�a z godno�ci�. � O ca�y centymetr. Dlaczego mi ci�gle przerywasz? Powiedzia�am przecie�: masz s�ucha� i nie k�apa� dziobem.
��Tak, tak, przepraszam. Prosz� m�wi� dalej.
��No wi�c. Zajrza�am tu i tam, poskroba�am, pow�szy�am. Pogada�am z tym i owym. Niby wszystko na medal, �adnego szkieletu w szafie. Operacje bankowe w porz�dku, je�li nie liczy� drobnych przekr�t�w ze �rodkami z bud�etu, ale tego nie uwa�a si� u nas za wielki grzech. No, mo�e jeszcze jakie� ma�e formalne lewizny, ale nic istotnego. Ostatnio Soso okropnie si� napali� na pakiet kontrolny Westsiboil. To dopiero �akomy k�sek, wszystkim a� �linka cieknie. Oczywi�cie, trzeba si� ko�o tego dobrze nakr�ci�, podstawi� kogo�, ale za te sztuczki krymina� nie grozi. Umiarkowanie brudne interesy epoki nie w pe�ni rozwini�tego kapitalizmu. Ju� mia�am da� Kuzi sygna�, �e mo�e si� bra� do dzie�a, a� tu nagle � b�c! Dokopa�am si� do czego� ba-a-rdzo interesuj�cego. � A�tyn wytrzyma�a efektown� pauz�, po czym wyszepta�a podniecona: � Okazuje si�, �e nasz Mcyri [35] ma podw�jne esbe.
��Podw�jne esbe? � powt�rzy� zak�opotany Nicholas. � A co to takiego �esbe�?
��S�u�ba bezpiecze�stwa.
��Po co w banku s�u�ba bezpiecze�stwa? Przecie� to zwyk�a sp�ka, a nie jaki� koncern przemys�u zbrojeniowego.
��No, s�u�b� bezpiecze�stwa ma ka�dy w miar� solidny bank, u nas, w Rosji, nie mo�na si� bez tego obej��. Esbe jest tak�e w Eurodebecie. Wszystko jak Pan B�g przykaza�: szef to zawsze by�y pu�kownik KGB, poza tym � ch�opcy w garniturach, pe�ne wyposa�enie techniczne, pozwolenia na bro� � do niczego nie mo�na si� przyczepi�. Ale ca�y smak w tym, �e Wielki Soso utrzymuje jeszcze drug� s�u�b� bezpiecze�stwa! � wykrzykn�a dziennikarka. � I to tak �ci�le utajnion�, �e nie ma o niej poj�cia nawet Siergiejew!
��Kto?
��Siergiejew to dawny pracownik organ�w, kt�ry kieruje teraz bankow� s�u�b� bezpiecze�stwa. O drugiej esbe w Eurodebecie nie wie nikt z wyj�tkiem samego Soso. Rozumiesz, czym to pachnie?
Fandorin odpar� po chwili namys�u:
��My�l�, �e krymina�em. Mo�na za�o�y�, �e pan Soso nie zerwa� ze swoj� przest�pcz� przesz�o�ci� i zachowa� struktur�, dzi�ki kt�rej jest w stanie przeprowadza� niezgodne z prawem dzia�ania.
��Ja te� by�am tego zdania. A skoro tak, to oficjalna s�u�ba bezpiecze�stwa stanowi jedynie przykrywk�, kiedy natomiast trzeba kogo� postraszy� albo wyko�czy�, zajmuje si� tym jego szwadron. Oni sami si� tak nazywaj� � jeden raz uda�o mi si� przestawi� na ich cz�stotliwo��. Te� kawalerzy�ci si� znale�li! � sarkn�a ze z�o�ci�. � Lotny szwadron huzar�w.
��To ju� chyba bardziej przypomina argenty�skie �szwadrony �mierci� � wymamrota� Nicholas, przenikni�ty nag�ym dreszczem. � A wi�c to oni chc� mnie zabi�, tak? Ale za co? Jak mog�em pomiesza� im szyki? O Westsiboil pierwszy raz us�ysza�em od pani, przysi�gam.
��O Bo�e, ale� wy, Anglicy, jeste�cie wybuchowi. � A�tyn Mamajewa pokr�ci�a g�ow�. � Pozwolisz mi sko�czy� czy nie?
Zawstydzony Fandorin przy�o�y� d�o� do piersi, co mia�o znaczy�: przepraszam, moja wina, ju� si� bior� w gar��.
��Dzisiaj rano jecha�am za jednym z ich woz�w, oplem frontier�. Co za maszyna! � Dziennikarka westchn�a z zazdro�ci�. � Nie�atwo by by�o ich dogoni� takim maluchem.
��A mnie si� wydaje, �e pani bardzo dobrze si� prezentuje w swoim niewielkim, ekonomicznym samochodziku � rzek� z nieudawan� galanteri� Nicholas.
��W oplu wygl�da�abym o niebo lepiej. � W glosie A�tyn wyczuwa�o si� prawdziw� gorycz. � No dobra, przyzwoite dziewczyny nie je�d�� d�ipami, to obciach� (Magister przypomnia� sobie zapis w notesie:
��Czemu? Te� jecha� za kim�? � b�ysn�� domy�lno�ci� Nicholas. � I dlatego posuwa� si� tak wolno?
��Ci ze szwadronu jechali trzema d�ipami � frontier�, pajero i grand cherokee. Szybko si� zorientowa�am, chocia� wci�� si� zmieniali. By�am ciekawa, kogo tak zawzi�cie �ledz�.
Fandorin u�miechn�� si� sm�tnie.
��Odgadn� za pierwszym podej�ciem. Dwumetrowego g��ba w granatowym blezerze. Tak?
��Nie, w�a�nie �e nie� � Twarz A�tyn przybra�a tajemniczy wyraz, jakby dziewczyna zamierza�a zrobi� za chwil� swemu rozm�wcy jak�� przyjemn� niespodziank�. � �o�nierze szwadronu namierzali granatowe �iguli z podmoskiewskimi numerami � bardzo ostro�nie, umiej�tnie; nie zbli�ali si� bardziej ni� na sto metr�w, zmieniali si� co trzy minuty, i tak dalej. A w �iguli za k�kiem � zako�czy�a dziennikarka � siedzia� jaki� chudzina w okularkach model
��Co?!
Zaskoczony Nicholas zerwa� si� gwa�townie z miejsca i uderzy� g�ow� o malowan� drewnian� skrzyneczk�, nie wiadomo czemu przytwierdzon� na �cianie. Skrzyneczka spad�a na pod�og�, rozsypuj�c si� na niewielk� kupk� deseczek, a po wyk�adzinie poturla�a si� �wiartka czarnego chleba, zapakowanego w foli�.
A�tyn oszcz�dnie skomentowa�a zaj�cie:
��Pe�en temperamentu brytyjski m�odzieniec rozwali� maminy pojemnik na pieczywo. �Co?! Co?!� � spyta�a, przedrze�niaj�c Nicholasa. � To, co s�ysza�e�. Z pocz�tku w og�le nic mog�am si� zorientowa�, �e w ca�� t� kombinacj� zamieszany jest jeszcze kto� trzeci. Wci�� si� dziwi�am, dlaczego �iguli wlecze si� dwadzie�cia kilometr�w na godzin�, a za nim tamci w d�ipach i ja. W tym tempie sun�li�my od Pieszkow Street. Dopiero za placem Zubowskim, gdzie jest niewielu przechodni�w, po raz pierwszy spostrzeg�am ciebie. A przecie� powinnam chyba zauwa�y� wcze�niej takiego cudaka na rolkach. � A�tyn drgn�� k�cik ust, ale nie u�miechn�a si�.
��A wi�c tak! � zreasumowa� Fandorin, pocieraj�c guza na g�owie. � To znaczy, ja na rolkach, za mn� granatowe �iguli, za nim szwadron w trzech d�ipach, a na ko�cu � pani w oce. A ja, jak idiota, �migam sobie ulic�, podziwiaj�c zabytki�
��No tak, mo�na powiedzie� ca�e psie wesele. Nie wiedzia�am, co o tym my�le�. Kim jest ten przyg�up z akape w �iguli? I jeszcze wi�kszy kretyn na rolkach? Jaka� parada pajac�w!
Magister poczu� si� dotkni�ty do �ywego tymi sformu�owaniami, co okaza�, lekko unosz�c brwi, ale A�tyn ci�gn�a dalej, jakby nigdy nic:
��Zatrzymali�my si� na Pirogowce, naprzeciwko kompleksu archiwum: �semka, d�ipy tworz�ce jakby wierzcho�ki niewidzialnego tr�jk�ta i skromny, niepozorny maluch z boku, dok�adnie naprzeciwko odrapanego budynku z wyrytym du�ymi literami napisem �Archiwum Akt Dawnych. 1882�.
Nicholas drgn��, ale nie odezwa� si� s�owem.
��Czeka�am d�ugo, ze dwie godziny, a mo�e i wi�cej. Ten z akape� Aha, to taki nieformalny ruch, kt�ry kiedy� u nas istnia�. Amatorskie kluby pie�ni � wyja�ni�a A�tyn, widz�c, �e go�� �ci�gn�� brwi, s�ysz�c nieznane s�owo. � No wiesz, Okud�awa, takie tam, ognisko, gitara. Niewa�ne. Ten tw�j wielbiciel nosi si� w tym stylu. No wi�c posiedzia� z p� godziny w samochodzie, potem kto� zadzwoni� do niego na kom�rk� i go�� wszed� do �rodka. Wtedy ci ze szwadronu te� zacz�li dok�d� wydzwania�. Ale nic, uspokoili si�, siedz� dalej. Tylko po kolei wyskakiwali do toalety, kt�ra tam stoi na skwerku. Strasznie im zazdro�ci�am. No, my�l�, to koniec. D�u�ej nie wytrzymam. Jak kobiety mog� by� detektywami? Faceci to co innego, nie maj� problemu� � A�tyn, zdaje si�, ch�tnie rozwin�aby t� my�l, ale tylko machn�a r�k�. � Kr�tko m�wi�c, oddali�am si� na pi�� minut i omal nie przegapi�am najciekawszego. Jak ty i tw�j wielbiciel znale�li�cie si� na dachu, tego nie wiem, nie widzia�am, ale obserwowa�am, jak ci� przerzuci� przez g�ow�. Bardzo efektowny widok. To cud, �e nie po�ama�e� sobie wszystkich ko�ci. Co, mo�e potrafisz lata�?
��Co� w tym rodzaju � b�kn�� Fandorin.
��Ci w d�ipie wpadli w pop�och, cz�� wyskoczy�a z wozu i gdzie� pobieg�a, w�sacz, ich szef, bez przerwy nawija� przez kom�rk�. Ja na wszelki wypadek odjecha�am troch� dalej. Zadzwoni�am do znajomego z drog�wki i poprosi�am, �eby w centrum komputerowym sprawdzi� numery �iguli, a ten mi m�wi, �e od wczorajszego wieczoru szukaj� tego wozu, bo by�o zg�oszenie kradzie�y, i dzi�kuje za pomoc. Aha, my�l�. To znaczy, �e kraciasty nie wr�ci do samochodu. Siedz� wi�c dalej i obserwuj� szwadron z bezpiecznej odleg�o�ci. Jeden z tych go�ci pobieg� do archiwum, wr�ci� i zacz�a si� jaka� narada. Ale stoj�, nie odje�d�aj�. �ycie p�ynie, czas ucieka, znowu mi si� zachcia�o siusiu. Potem gliniarz wyprowadza ciebie. Nastawi�am obiektyw, wysun�am zoom, patrz� i co widz�? Skoczek z dachu idzie ca�y i zdrowy, tylko g�b� ma usmarowan� na zielono. Wsadzaj� ci� do radiowozu i ca�a kawalkada rusza w przeciwnym kierunku, tyle �e tym razem o wiele szybciej, tak �e ja w swoim ferrari o ma�o was nie zgubi�am. Na Twerskiej, pod twoim hotelem, d�ipy zn�w si� rozformowa�y. Dw�ch facet�w ze szwadronu wesz�o za tob� � w�saty i�
��Stop! � krzykn�� Nicholas. � Gruzini, jeden z podkr�conymi w�sami, drugi w sk�rzanej kurtce, tak?
��Zgadza si�. A wi�c nie taki z ciebie g��b, na jakiego wygl�dasz. Zapami�ta�e� ich?
��Znaczy, �e to nie by� jedynie pomy�lny zbieg okoliczno�ci! � gor�czkowa� si� magister. � Specjalnie czekali pod moim pokojem! Wiedzieli, �e kto� chce mnie zabi�, i w krytycznym momencie przyszli mi z pomoc�!
A�tyn a� gwizdn�a.
��A wi�c jeszcze w hotelu pr�bowano ci� zabi�? Prowadzisz naprawd� interesuj�ce �ycie. Teraz rozumiem, dlaczego wyskoczy�e� z �Inturistu� jak z procy!
Ale Nicholas nie s�ucha� � dalej odtwarza� po�piesznie sens wydarze�:
��Ci ze szwadronu mnie nie �ledzili, tylko ochraniali! Nie rozumiem dlaczego, ale to fakt. I kiedy szed�em przez plac Czerwony, a za mn� zab�jca � oni r�wnie� byli w pobli�u. Potem, dzi�ki rolkom, zostawi�em killera daleko w tyle i ich, oczywi�cie, te�. No i w ten spos�b zosta�em bez ochrony.
��To prawda, przez te swoje rolki wszystkim nam pokrzy�owa�e� plany. Kraciasty zboczy� z trasy i ruszy� w stron� GUM-u [37], a my za nim, bo za tob� i tak nie mogliby�my nad��y�. No i w GUM-ie tw�j przyjaciel jakby zapad� si� pod ziemi�.
��Tak, w tym jest mistrzem. � Fandorin skin�� g�ow�, przypominaj�c sobie bezskuteczne poszukiwania okularnika na terenie archiwum.
��Szwadroniarze si� pokr�cili, pogadali jeszcze troch� przez kom�rk� i zmyli si�. Miny mieli niet�gie. Pewnie Soso zdrowo ich ochrzani�.
Nicholas ze zmarszczonym czo�em odtwarza� dalej logiczny ci�g wydarze�:
��Tamci nie wiedzieli, gdzie mnie szuka�. Okularnik natomiast domy�li� si�, �e moim celem jest ambasada na bulwarze Sofijskim. W ko�cu nie tak trudno by�o na to wpa�� � no bo dok�d uda si� obywatel brytyjski, kt�ry zosta� bez dokument�w i znajduje si� w niebezpiecze�stwie? Nale�y przypuszcza�, �e facet zaj�� punkt obserwacyjny naprzeciwko budynku ambasady i postanowi� sprawdzi�, czy nie wyjd�. No i doczeka� si� Stop! � Magister przerwa� gwa�townie. � Ale jak pani znalaz�a si� w pobli�u? To nie m�g� by� przypadek! Pani przecie� nawet nie wiedzia�a, �e jestem Anglikiem!
Dziennikarka popatrzy�a na niego ze wsp�czuciem, jak na osobnika upo�ledzonego umys�owo.
��Mimo wszystko jeste� jaki� niedorobiony. Widocznie dieta wegetaria�ska nie s�u�y sprawnemu funkcjonowaniu intelektu, dlatego wy, Europejczycy, wszyscy�cie tacy wymoczkowaci i t�pi. Sam mnie przecie� pyta�e�, gdzie si� mie�ci ambasada Zjednoczonego Kr�lestwa!
Oto dlaczego twarz A�tyn wyda�a mu si� dziwnie znajoma! Maria Schneider nie mia�a z tym nic wsp�lnego.
Bo�e, to po prostu niesamowite, �e on, Nicholas, wci�� jeszcze �yje � taki gapowaty, niedorobiony, t�py. W notesie zapisa� kiedy� jakie� obrazowe okre�lenie cz�owieka o podobnej konstrukcji umys�owej, jeszcze bardziej pogardliwe ni� �g��b�. Zaraz, jak to by�o? Aha, �barani �eb�. Sir Nicholas A. Fandorine, M.A., Bt., B.�. � taki tekst powinien umie�ci� na swojej wizyt�wce.
��Podsumujmy sytuacj� � sm�tnie zaproponowa� magister. � Jasne jest tylko to, �e zawodowy killer chce mnie zabi�, a jacy� podejrzani osobnicy usi�uj� mu w tym przeszkodzi�. Co to wszystko znaczy? Z jakiego powodu przypad�em do gustu panu Soso, a nie spodoba�em si� weso�kowi w okularach?
Pytanie zawis�o w powietrzu.
��Jest trzecia w nocy, padam z n�g � oznajmi�a A�tyn, zsuwaj�c si� z kuchennego sto�u. � Mieli�my ci�ki dzie�, wi�c pokrzepmy si� snem. Ranek jest m�drzejszy od wieczora.
Fandorin mrukn��:
��Ju� to dzisiaj s�ysza�em.
Na stole by�o mu jednak twardo i niewygodnie. Chocia� po roz�o�eniu mebel by� do�� d�ugi, nogi zwisa�y jednak Fandorinowi w powietrzu, a poduszka wci�� si� ze�lizgiwa�a.
Alternatyw� by� nocleg na pod�odze, ale po rozpatrzeniu koncepcja ta zosta�a zdecydowanie odrzucona.
����ko mam tylko jedno, i to dziewcz�ce � oznajmi�a A�tyn, kiedy przeszli z kuchni do pokoju. � W �adnym wypadku by� si� w nim nie zmie�ci�.
��Niech mi pani rzuci par� starych koc�w na pod�og�, a ja urz�dz� sobie doskona�e legowisko � zapewni� Fandorin. � Upatrzy�em ju� nawet miejsce � przy �cianie, pod tymi wielkimi g�o�nikami. Mam nadziej�, �e nie spadn�.
��Myszy si� nie boisz? � zapyta�a gospodyni.
��Specjalnie za nimi nie przepadam � wyzna� magister. � A co, s� u pani myszy?
Boja�liwie rozejrza� si� wok�. W ma�ym pokoiku nie by�o zbyt czysto; porysowanego parkietu dawno nikt nie pastowa� ani nie froterowa�, na staro�wieckim kredensie z rze�bionymi kolumienkami szarza�y smugi kurzu. Opr�cz tego monumentalnego mebla, z pewno�ci� pami�taj�cego czasy hrabiego Witte-Sachali�skiego, sta�o tu jeszcze wspomniane dziewcz�ce ��ko, st�, komputer na ma�ym biureczku, ogromna aparatura stereo, dwa telewizory � jeden na drugim (no tak, jak to u dziennikarki) oraz samotne krzes�o. Wn�trze nie by�o nazbyt przytulne, a ju� bajzel (sympatyczne s��wko z czas�w starej Rosji) panowa� w nim taki, �e pedantyczny magister tylko pokiwa� g�ow�. Na pod�odze le�a�y niedoczytane ksi��ki i gazety, poznaczone g�sto br�zowymi kr��kami po fili�ankach z kaw�, pod krzes�em wala� si� male�ki adidas, a na klamce okiennej suszy�a si� jaka� intymna cz�� damskiej garderoby.
��Nie myszy, tylko mysz � odpar�a A�tyn, wydostaj�c sk�d� spod ��ka stosik bielizny po�cielowej. � Nazywa si� Alicja i mieszka tam, za kredensem. Karmi� j� serem i herbatnikami �Jubileuszowymi�. Troch� si� kr�puje obcych, dlatego si� schowa�a. Ale w nocy na pewno wyjdzie si� rozejrze�. Jest strasznie ciekawska, ca�kiem jak ja. Je�eli nie chcesz nawi�za� z ni� znajomo�ci, rozsun� ci do spania st�.
Tak te� si� ulokowali � A�tyn w ��ku, Fandorin na stole. Zgasili �wiat�o. Nicholas �yczy� gospodyni dobrej nocy, ale nie doczeka� si� rewan�u. Przez jaki� czas panowa�a cisza.
Potem A�tyn Mamajewa sarkn�a:
��Nicholas Fandorin. To ci dopiero imi�! Jak ci� nazywaj� znajomi? Nick?
��Nie, starzy przyjaciele zwracaj� si� do mnie Nif-Nif. Wie pani, to jedna z trzech�
��Wiem � przerwa�a. � W Rosji ludzie te� czytaj� ksi��ki i ogl�daj� filmy. Nawet wi�cej ni� u was, w Anglii� Nie, ja ci� tak nie b�d� nazywa�, wcale nie przypominasz �winki. Ju� raczej ma�ego je�a we mgle.
��Dlaczego? � zdumia� si� Fandorin. � To znaczy, dlaczego we mgle, jest akurat zrozumia�e. Ale dlaczego je�a? Czy�bym by� taki kolczasty?
��Nazywa� ci� Kol� jako� g�upio � ci�gn�a dziewczyna w zadumie, pu�ciwszy jego pytanie mimo uszu; jednak maniery A�tyn Mamajewej pozostawia�y co nieco do �yczenia. � Co z ciebie za Kola� Nicholas � to brzmi jak z Dickensa. B�d� do ciebie m�wi�a Nika, okej? I przesta� zwraca� si� do mnie per pani, to ju� niemodne. Mo�esz mnie nazywa� A�tyn Farchatowna.
��To znaczy, �e pani� �e ty jeste� Tatark�? � domy�li� si� Nicholas.
Teraz sta�o si� zrozumia�e, sk�d te wydatne ko�ci policzkowe i migda�owy wykr�j oczu.
��To m�j ojciec by� z�ym Tatarem � odrzek�a ponuro A�tyn. � Uszcz�liwi� mnie takim imieniem. A ja jestem narodowo�ci moskiewskiej.
��Naprawd� by� z�y?
Fandorin wyobrazi� sobie nieszcz�liwe, pozbawione wszelkiego ciep�a i poczucia bezpiecze�stwa radzieckie dzieci�stwo: ojciec alkoholik, n�dzny pok�j w komunalce, obozy pionierskie. Teraz zrozumia�, dlaczego biedna dziewczyna nie nauczy�a si� u�miecha�.
��Nie, sk�d. By� m�drym cz�owiekiem. Nie chcia�, �ebym si� wstydzi�a, �e jestem Tatark�, i pragn��, �ebym wyrabia�a w sobie si�� charakteru. Wi�c wyrabia�am� My�lisz, �e �atwo by� A�tyn Mamajew� w szkole w Bieskudnikach? Dop�ki by�am ma�a i g�upia, wstydzi�am si� swojego imienia. Prosi�am, �eby nazywano mnie A���. Ale dzieciaki jeszcze bardziej mnie wy�miewa�y. Kiedy� nieopatrznie pochwali�am si�, �e �a�tyn� to po tatarsku �z�oto�, a �e na nieszcz�cie mia�am pryszcze, zacz�y mnie nazywa� Zo�otuch� [38] � wyja�ni�a dziewczyna. � Opr�cz tego by�am jeszcze Kopiejk� i Moniakiem. No wiesz, �e niby taka ma�a.
�ywa wyobra�nia magistra w mig podsun�a mu obraz drobnej czarnulki w granatowym szkolnym mundurku i pionierskiej chu�cie � brzydkiej, skrytej, najmniejszej w klasie.
��No dobra � mrukn�a szorstko A�tyn. � �yciorys opowiem ci kiedy indziej. Je�eli, oczywi�cie, do�yjesz.
Ta bezlitosna uwaga wyrwa�a Fandorina z sentymentalnego nastroju, przywracaj�c go do rzeczywisto�ci. Zacz�� si� wierci� na niewygodnym pos�aniu i wzdycha�. My�la�: le�� na stole jak nieboszczyk. A jutro mo�e b�d� le�a� na stole w kostnicy, o nic si� ju� nie martwi�c. �A ja, kto wie, a ja w mogile tajemny wreszcie znajd� schron�.
No nie, skoro ju� zesz�o na poezj�, lepiej niech to b�dzie limeryk�
Skleciwszy w my�lach pi�ciowersowy utw�r, arcydzie�ko czarnego humoru, rzuci� lekkim tonem:
��A co b�dziemy robi� jutro? Mamy jakie� plany?
��Mamy � rozleg� si� w ciemno�ciach d�wi�czny g�osik. � Wczoraj pstrykn�am par� fotek twojemu wielbicielowi. Pojad� do redakcji i wywo�am je. Potem skocz� do jednego znajomego na Pietrowk� i poka�� mu zdj�cia. Mo�e co� si� wyja�ni.
W tym momencie w my�lach magistra nauk historycznych nast�pi� gwa�towny zwrot. Fandorin uleg� atakowi ostrego samokrytycyzmu. C� za haniebny kontrast � male�ka kobieta wielkiego kalibru i pot�ne ch�opisko ma�ego kalibru (niech licho porwie z�o�liwe dowcipy profesora Crisby�ego). M�wi�c j�zykiem reklam telewizyjnych, poczujcie r�nic�: Nicholasowi nie dostawa�o jednego centymetra do dw�ch metr�w wzrostu, czyli by� to swego rodzaju niedob�r, a uparta dziewczynka przekroczy�a o jeden centymetr p�tora metra. Miara zreszt� nie ma tutaj znaczenia, istotne s� jedynie przedrostki � �niedo-� i �prze-�. Ta miniaturowa kobietka rozmawia z nim tak, jakby to ona by�a doros�a, a on niedojrza�y, mimo i� w dodatku z pewno�ci� jest od niej o jakie� dziesi�� lat starszy.
�Prawdziwa profesjonalistka � my�la� z zazdro�ci� Nicholas. � Wsz�dzie ma swoich ludzi, tyle widzia�a, tyle wie. Wykonuje ciekaw�, niebezpieczn�, prawdziw� prac�.
��Ale czym konkretnie zajmuje si� skaut? � zapyta�.
��Wydajemy pismo nowego typu � zacz�a wyja�nia� A�tyn. � Pod wzgl�dem profesjonalnym bijemy konkurencj� na g�ow�. W innych redakcjach dziennikarz wszystko robi sam � szuka �r�de� informacji, zbiera materia�y, sprawdza ich wiarygodno��, pisze. Natomiast nasz naczelny przyj�� zasad� Henry�ego Forda: ka�dy ma swoje miejsce przy ta�mie. Skaut to specjalista w dziedzinie zbierania i sprawdzania informacji. Writer � mistrz koncepcji i stylu. Headliner odpowiada tylko za tytu�y. Jest nawet na etacie tak zwany ba�wan, zreszt� prawdziwy, po zaocznym technikum wychowania fizycznego; jego praca polega na tym, �e musi przeczyta� ca�y numer i wskaza�, czego nie rozumie. Te miejsca przerabia specjalista od adaptacji tekstu. Mamy i takie stanowisko.
��Ale� to nieuczciwe! � oburzy� si� Fandorin. � Ty wykonujesz ca�� podstawow� robot�, ryzykujesz, a s�awa i pieni�dze przypadaj� w udziale twojemu Kuzi. My�la�by kto, wielki autor! Nie tworzy przecie�
Prze�ycia minionego dnia, p�na pora i niewygodne posianie sprawi�y, �e samokontrola magistra os�ab�a i zn�w da� si� wci�gn�� w niebezpieczny odm�t udzielania dobrych rad.
��Nie wiem, A�tyn, do czego si� dogrzebiesz w tej zawi�ej historii, ale czuj�, �e b�dzie to prawdziwa sensacja. Znany bankier, utrzymuj�cy tajny oddzia� �s�u�by bezpiecze�stwa�, profesjonalny zab�jca, angielski g��b. Kiedy stanie si� dla nas jasne, o co w tym wszystkim chodzi, powinna� p�j�� do naczelnego i powiedzie�: �Chce pan prawdziw� bomb�? Supertemat, o kt�rym b�dzie g�o�no we wszystkich mediach? Mam w r�ku wszystkie potrzebne materia�y. Ale pisa� b�d� sama, nie potrzebuj� writera. A je�eli pan si� nie zgadza � �egnam, opublikuj� artyku� gdzie indziej�. Wybacz zbytek szczero�ci, A�tyn, ale s�dz�c po twoim mieszkaniu i samochodziku, nie p�ac� ci w �Teleskopie� zbyt hojnie, wi�c niewiele masz do stracenia. Szepnij tylko naczelnemu, co to za materia�. Facet po prostu nie b�dzie mia� wyboru! By�by idiot�, gdyby si� nie zgodzi�. G��bem!
Wyrwa� si� nieproszony z dobr� rad� i, oczywi�cie, zaraz dosta� po nosie, tak jak na to zas�u�y�.
��Wypchaj si� swoimi radami � odci�a si� A�tyn Mamajewa i na tym ich rozmowa si� sko�czy�a.
Obudzi� go nie g�o�ny, lecz przenikliwy d�wi�k, kt�rego pochodzenie by�o niejasne, za to sens oczywisty � musia�o si� sta� co� strasznego.
Nicholas otworzy� oczy, uni�s� si� na stole (cia�o magistra, mimo �e blat by� zas�any kocami, zupe�nie zdr�twia�o), zobaczy� puste ��ko, o�wietlone porannym s�o�cem, i dopiero teraz, poniewczasie, domy�li� si�, �e to A�tyn krzykn�a.
Tak emocjonalna reakcja zupe�nie nie le�a�a w charakterze male�kiej dziennikarki, wi�c Fandorin natychmiast otrz�sn�� si� z resztek snu.
��A�tyn! � zawo�a�, zeskoczy� na pod�og� i rzuci� si� do przedpokoiku.
Dziewczyna, ubrana w r�ow� pi�am�, odwr�ci�a si�. Jaskrawy promie� s�o�ca, kt�ry wpad� z kuchni, o�wietli� odgnieciony poduszk� policzek. Za plecami A�tyn, w przedpokoju, panowa� p�mrok.
��Spokojnie � powiedzia�a napi�tym g�osem. � Opanuj sw�j angielski temperament, dobrze?
I zacisn�a usta, oczy natomiast otworzy�a bardzo, bardzo szeroko, i te nagle wyda�y si� Fandorinowi bardzo pi�kne.
Ujrza� swoj� wybawicielk� jakby po raz pierwszy, przy czym okaza�o si�, �e jest nawet ca�kiem niebrzydka � niewykluczone, co prawda, �e mia� w tym sw�j udzia� s�oneczny nimb, w kt�rego �wietle w�osy dziewczyny skrzy�y si� migotliwymi iskierkami. �Gdyby chocia� czasem si� u�miecha�a � pomy�la� Nicholas � mo�na by j� uzna� za bardzo �adn��. Ze zrozumia�ych wzgl�d�w nigdy nie podoba�y mu si� kobiety niskiego wzrostu � nale�a�y jakby do innego biologicznie gatunku. Czy� mo�na odczuwa� okre�lonego rodzaju zainteresowanie wobec istoty, kt�ra stoj�c wyprostowana, czubkiem g�owy ledwie si�ga twojej przepony?
W tej chwili Nicholas zauwa�y�, �e A�tyn wskazuje co� r�k� w na p� ciemnym przedpokoju, przesun�� spojrzenie w tym kierunku i od razu zapomnia� o g�upstwach.
��To tw�j? � nienaturalnie cichym g�osem spyta�a dziewczyna.
Przy drzwiach wej�ciowych majaczy� jaki� prostok�tny kszta�t. Fandorin krzykn�� � i to o wiele g�o�niej ni� przedtem A�tyn. Neseser! Rzuci� si� i chwyci� walizeczk�. Tak, to jego samsonite, nie by�o �adnych w�tpliwo�ci. C� to znowu za diabelska sztuczka!
Gospodyni nacisn�a klamk� i drzwi otworzy�y si� z cichym skrzypni�ciem.
��Wczoraj je zamyka�am! � obwie�ci�a dr��cym g�osem. � Doskonale to pami�tam. Przekr�ci�am zamek dwa razy!
Szybko zatrzasn�a drzwi, zamkn�a zasuw� i za�o�y�a �a�cuch.
Fandorin w wyci�gni�tych sztywno przed siebie r�kach � ostro�nie, jakby trzyma� w nich nape�nione po brzegi naczynie � zani�s� neseser do kuchni. Zanim go otworzy�, zamkn�� na chwil� oczy.
Wszystko by�o na miejscu. Notebook, telefon, skaner, dokumenty, portfel. A pismo?!
Chwa�a Bogu, i ono r�wnie�. Tam, gdzie le�a�o � w kopercie. Fandorin mia� wra�enie, jakby nesesera nikt nie otwiera�, a w ka�dym razie niczego nie dotyka�.
Chocia� nie, kto� musia� to zrobi�. Do sk�rzanej przegr�dki na pi�ro przyklejono skoczem karteczk�. Na niej napisano zamaszy�cie pi�rem kulkowym:
��Co to ma znaczy�? � wyszepta� Nicholas. � Nic nie rozumiem.
��Zwr�cili ci twoj� relikwi�? � zapyta�a A�tyn.
Stara�a si� zachowywa� w spos�b opanowany, cho� wci�� jeszcze z�by jej szcz�ka�y.
��Kontekst w zasadzie jest jasny � o�wiadczy�a. � Ludzie Soso dopadli kraciastego i rozprawili si� z nim po swojemu. A tobie zwr�cili twoj� w�asno��. Pytanie tylko, jak nas tu znale�li i jak si� dostali do mieszkania. Chocia� to �aden problem � zamek jest do niczego, tandeta, kt�r� mo�na otworzy� paznokciem. Ju� dawno zamierza�am go zmieni�. Ale rzecz w czym innym. Dlaczego nagle tak si� o ciebie troszcz�? � Zmarszczy�a czo�o, spojrza�a na neseser i nagle pstrykn�a palcami. � Mam!
��Co takiego? � przestraszy� si� Nicholas.
��Ju� rozumiem! Prawdopodobnie wcale nie chodzi o ciebie, tylko o tw�j neseser. A �ci�lej m�wi�c, o testament tego twojego von Jakiego� Tam. No oczywi�cie! Okularnik przede wszystkim chcia� zdoby� ten papier, a stukn�� ci� by�o dla niego spraw� drugorz�dn�. �eby� nie narobi� szumu i nie pl�ta� si� pod nogami. S�uchaj no, a co tam w�a�ciwie jest napisane? O co tyle ha�asu?
A�tyn, zaciekawiona, wyci�gn�a szyj�, �eby zerkn�� w testament. Fandorin ledwo zd��y� zakry� d�oni� karteczk�, z kt�rej wynika�o, �e hipoteza dziennikarki jest nies�uszna i �e straszny cz�owiek �yje sobie w najlepsze.
��Zaraz zobaczymy, co nam wyjdzie, kiedy wreszcie z�o�ymy te puzzle, czyli obie po��wki testamentu � rzuci� dziarsko, wyjmuj�c notebook z nesesera.
Aneks
Limeryk autorstwa Nicholasa Fandorina, u�o�ony na stole A�tyn w nocy z 14 na 15 czerwca:
Nowa s�u�ba okaza�a si� w por�wnaniu z poprzedni� o wiele trudniejsza i bardziej wyczerpuj�ca, ale uskar�a� si� by�oby grzechem.
Po pierwsze � kompania. Prawdziwe cudo. Wszyscy �o�nierze wymusztrowani, syci, trze�wi i solidni, jako �e za wszelk� cen� pragn�li utrzyma� si� w s�u�bie, a rozkazy wype�niali w mig � mo�na by�o nawet nie podnosi� g�osu. Ju� w drugim tygodniu Cornelius zacz�� zapomina� wymy�lnych przekle�stw, gdy� w og�le nie musia� ich u�ywa�; nie mia� za co sztorcowa� muszkieter�w.
Koszary sta�y w odleg�o�ci trzystu krok�w od pa�acowych zabudowa� Matfiejewa, przy ulicy zwanej Ma�orosiejk�. By�y czyste, jasne, mia�y w�asn� kuchni� i zbrojowni�. Dow�dca jednak kwaterowa� nie razem z kompani�, lecz w oficynie pa�acu, blisko bojara.
Dom, kt�ry zamieszkiwa�o wielu ludzi Matfiejewa, znajdowa� si� niedaleko Pokrowki, w zau�ku, na cze�� kanclerza zwanym Artamonowskim. Kapitanowi przydzielono przestronn� kwater�, wyposa�on� w d�bowe europejskie meble, z kaflowym piecem. Opr�cz ordynansa mia� jeszcze na swoje us�ugi ch�opa i dziewk� do prania. Przys�ugiwa� mu te� wikt z bojarskiego sto�u; gdy go zapraszano, jada� na pokojach (Artamon Siergiejewicz by� cz�owiekiem przyst�pnym i skromnym), kiedy indziej przynoszono mu jedzenie do izby.
Na oddzieln� wzmiank� zas�ugiwa� te� rynsztunek � takiego von Dorn nigdy jeszcze nie mia�. Posrebrzany he�m i kirys inkrustowany z�otem, zielony paradny mundur z galonami i jeszcze jeden, na co dzie�, z dobrego angielskiego sukna. Cztery pary but�w, w tym jedne lakierowane, b�yszcz�ce jak lustro. Opr�cz tego podarowana przez bojara bobrowa szuba i czapka na zim�, p� tuzina batystowych koszul i dwie pary ciep�ych kaleson�w. Kiedy Cornelius w wolny wiecz�r wybiera� si� do Niemieckiej S�obody (niestety, niecz�sto mu si� to udawa�o), to dziarsko krocz�c ulic� pomi�dzy domami, prezentowa� si� jak prawdziwy elegant � nowy kapelusz ze strusimi pi�rami, pod rozpi�t� szub� od Matfiejewa haftowana kamizela, przy boku szpada w z�oconej pochwie, w jednej r�ce laseczka z rze�bion� ga�k� z k�a morsa, w drugiej misternej roboty tabakierka. Otrzymuj�c czterdzie�ci rubli �o�du, mo�na sobie pozwoli� na odrobin� luksusu.
Przydzielono te� kapitanowi konia � niewys�owionej pi�kno�ci wierzchowca rasy teki�skiej. Swego poprzedniego, hiszpa�skiego, Cornelius sprzeda�, cho� z wielkim �alem. W�a�ciwie m�g�by go zatrzyma� � w bojarskiej stajni konik mia�by darmowy obrok i zadbano by o niego nale�ycie � ale zwierz� nie powinno sta� bezczynnie. Odst�pi� wi�c kapitan swego karego majorowi rajtar�w, Lucowi Charpentierowi, za korzystn� cen� trzydziestu dw�ch i p� rubla. Rajtar, cho� starszy i wiekiem, i stopniem, traktowa� von Dorna z szacunkiem, ba, nawet mu zazdro�ci�. Kiedy si� dowiedzia�, �e wyp�acaj� kapitanowi dwadzie�cia pi�� z�otych pistoli, a do tego otrzymuje darmowy wikt, kwater� i rynsztunek, ze z�o�ci� zakl�� po gasko�sku � rajtarzy w czasach pokoju dostawali jedynie po�ow� �o�du.
Tak, co si� tyczy pieni�dzy, Cornelius nie narzeka�. Po raz pierwszy w �yciu zacz�� je odk�ada�, i to ca�kiem sporo. No bo jak�e inaczej? Nie pi� � w Moskowii pi� nie mo�na, bo cz�owiek od razu si� upija; w ko�ci nie gra� � za to Iwan Artamonowicz nie pog�aska�by go po g��wce � zreszt� nie mia� z kim, bo musia�by to by� kto� o podobnym statusie, inaczej nie wypada; na kobiety te� si� nie wykosztowywa� � ot, czasem kupi� jaki� podarek dla Stioszki. Jednak teraz stale by� tak zaj�ty, �e rzadziej odwiedza� swoj� szwaczk�, a zreszt� wi�cej miewa� z tego korzy�ci ni� wydatk�w � Stioszka i ugo�ci�a go smacznym pocz�stunkiem, i jeszcze sama dawa�a mu prezenty. Niedawno dosta� od niej gipiurowy ko�nierz z prawdziwej brukselskiej koronki. C�, w ci�gu dw�ch lat powinien od�o�y� do�� pieni�dzy na pi�kny dom w Stuttgarcie albo Tybindze, z jab�oniowym sadem i w�asnym stawem. Ale gdzie kupi ten dom i kiedy? Przysz�o�� na razie rysowa�a si� mgli�cie. Cornelius by� zdecydowany opu�ci� Rosj�, wiedzia� jednak, �e nie nast�pi to szybko. Kt� by ucieka� od w�asnego szcz�cia?
Artamon Siergiejewicz by� hojny. W drugim tygodniu s�u�by von Dorna zjawi� si� w kordegardzie i zacz�� sprawdza�, czy bro� jest wyczyszczona, czy muszkiety i pistolety s� nasmarowane, a szpady naostrzone. Przegl�d go zadowoli�. Pochwali� kapitana i ofiarowa� mu par� sobolowych sk�rek, wartych dziesi�� rubli. Chyba nie mo�na narzeka�?
Oto co nale�a�o do obowi�zk�w Corneliusa. Najwa�niejszy z nich (o kt�rym si� nie m�wi�o, ale rzecz by�a zrozumia�a sama przez si�) stanowi�a ochrona bojara, jego dworu i rodziny, a poza tym, na przemian ze strzelcami Masztalerskiego Prikazu i kopijnikami ksi�cia Mi�os�awskiego, muszkieterowie pe�nili warty na Kremlu. Niekiedy von Dorn jako oficer dy�urny musia� sta� u drzwi podczas carskich uczt i audiencji, na kt�rych w�adca przyjmowa� cudzoziemskich pos��w. W l�ni�cym kirysie, z obna�on� szpad� w r�ku, stercza� tam jak ko�ek � wygl�da�o, �e nawet okiem nie mrugnie, a tymczasem musia� wszystko widzie�, na wszystko mie� baczenie. Pochlebia�o mu, �e w ca�ej ogromnej sali tylko on jeden jest uzbrojony, je�li nie liczy� cz�onk�w carskiej stra�y przybocznej, wyposa�onej tradycyjnie w ceremonialne srebrne toporki. Nawet cudzoziemskim pos�om przy wej�ciu do pa�acu odbierano szpady; o dworzanach nawet nie ma co m�wi�. Za pojawienie si� w obecno�ci monarchy z szabl� czy cho�by kind�a�em grozi�a nieodwo�alnie kara �mierci. Nikt nie m�g� by� uzbrojony, z wyj�tkiem jednego jedynego kapitana von Dorna. On nie tylko m�g�, ale mia� taki obowi�zek. Oto jakim kapitan (a �ci�lej bior�c, Artamon Siergiejewicz) cieszy� si� zaufaniem.
W ci�gu pierwszych dw�ch miesi�cy nowej s�u�by napatrzy� si� Cornelius i na Kreml, i na dworskie obyczaje, i na monarch�, samow�adnego cara i wielkiego ksi�cia Wszechrusi.
Kreml to pot�ny zamek, otoczony potr�jnym murem i g��bok� fos�, ale w razie obl�enia nietrudny do zdobycia. Ca�a twierdza zbudowana jest na dawn� mod��, z cegie�; wa��w ziemnych nie ma w og�le. Gdyby urz�dzi� solidn� kanonad� z nowoczesnych dzia�, od�amki mur�w rozprysn� si� na wszystkie strony, rani�c i zabijaj�c obro�c�w. Tak�e wie�e z dzwonnicami s� zbyt wysokie � gdy si� tak� trafi celn� salw� armatni�, zawali si� p� cytadeli.
Wewn�trz Kreml przypomina� nie tyle monarsz� rezydencj�, ile raczej jakie� mrowisko � bez�adne, chaotyczne nagromadzenie wszelkiego rodzaju drewnianych i kamiennych budowli, po��czonych ze sob� otwartymi lub krytymi galeryjkami. Domostwa te by�y przewa�nie zmursza�e i pokrzywione. Na dachach stercza�y jakie� baszty, kopu�ki, zwie�czenia, kurki � ale wszystkie owe ozd�bki natychmiast pad�yby ofiar� pierwszego wi�kszego po�aru. Jedna bomba zapalaj�ca z polskiego czy szwedzkiego mo�dzierza � i ca�a carska twierdza zamieni si� w kup� dymi�cych g�owni.
Na warcie najprzyjemniej by�o sta� na stoku kremlowskiego wzg�rza, sk�d wida� G�rny i Dolny Ogr�d, a w nich sadzawki i oran�erie, pe�ne rzadkich ro�lin � nawet zim� owocuj� tam winnograd, cytryny, truskawki. W tym miejscu, z dala od bojar�w i dworzan, Cornelius widzia� kilka razy samego monarch�. Jego cesarska mo�� lubi� si� przechadza� pomi�dzy tymi rajskimi krzewami � czasem zerwa� z ga��zi pomara�cz� lub �liwk�, nadgryza� owoc i wyrzuca�.
Herr Zaar und Grossf�rst aller Russe Selbsterhalter Alexei Mikhailowitz, nazywany przez Rosjan �dobrym carem�, by� rumiany, niebieskooki i mia� ciemnorud� brod�. Z wysi�kiem d�wiga� t�gie cia�o na niepewnych, s�abych, obrzmia�ych nogach. Podczas spacer�w w oran�erii jego cesarska mo�� jednak stawa� si� weso�y i u�miechni�ty; mrucza� nawet pod nosem jakie� hymny religijne, a mo�e i frywolniejsze melodie. Gdy Cornelius pierwszy raz podgl�da� monarch� przez grube szk�o okienka o ma�ych szybkach, osadzonych w krzy�ownicy, zdumia� si�, jak ma�o ten dobroduszny grubasek przypomina nieruchawego ba�wana, kt�ry przyjmuje w Granowitej Pa�acie cudzoziemskich pos��w. Podczas audiencji car siedzia� sztywno niczym z�ota lalka, nawet oczyma nie porusza�. Jak gdyby nie by� �yw� istot�, lecz jak�� symboliczn� alegori�, obrazuj�c� pot�g� i oci�a�y majestat Trzeciego Rzymu.
Wszak�e poza owymi oficjalnymi ceremoniami jego cesarska mo��, jak szybko zorientowa� si� von Dorn, cho� by� t�gi, to jednak bardzo ruchliwy i nader ochoczy do wszelkich mo�liwych rozrywek. M�oda caryca Natalia, wychowanica i powinowata Artamona Siergiejewicza, lubi�a weso�e zabawy i r�ne osobliwo�ci, a ma��onek we wszystkim jej ulega�. Ludno�� olbrzymiego pa�stwa �y�a ubogo i surowo, nigdy nie s�ysza�a muzyki, nie widzia�a teatr�w, a w carskich komnatach by�a i orkiestra, i balet, i wyst�py skomoroch�w, i trupa aktorska. Doprawdy, wszystko
Na carskich komnatach wy�piewywa�y s�odkie trele ptaki, w klatkach dar�y si� kolorowo upierzone papugi � jedne wywrzaskiwa�y mi�e s��wka, inne ordynarne spro�no�ci. Kto�, kto s�ysza� to po raz pierwszy, by� nieraz p�ywy ze strachu. Kiedy czubaty Carolus z czerwonym podgardlem rozdar� si�: �Na szafot z nim!�, cz�owiek od razu si� chwyta� za serce.
W sali tronowej, blisko miejsca, na kt�rym zasiada� w�adca, sta�y dwa mechaniczne, nakr�cane lwy � miedziane, z kud�atymi grzywami z owczej sier�ci. Je�li w specjalnej, skrytej kom�rce przekr�ca�o si� d�wigni�, lwy otwiera�y szeroko z�bate paszcze, gro�nie przewraca�y oczami i wydawa�y g�uchy ryk. W�wczas wielu, kt�rzy i tak dr�eli na widok cara, przej�ci nabo�n� czci� i l�kiem, dos�ownie zamiera�o ze strachu. A monarcha, rozbawiony, z uciechy klepa� si� po bokach. Bojarzy tak�e si� �miali.
Kiedy Aleksy Michaj�owicz by� w dobrym humorze, lubi� �arty, i to ca�kiem niewyszukane. Kiedy� podczas wielkiej uczty Cornelius widzia�, jak car i wielki ksi��� w jednej osobie wezwa� oberkamerhera (czyli komorzego), ksi�cia Skariati�skiego, �eby � rzekomo z wielkiej �askawo�ci � w�asnor�cznie napoi� go winem z pucharu, umy�lnie omin�� nadstawione usta bojara i nala� mu re�skiego na �ysin� i za ko�nierz, po czym raczy� wybuchn�� serdecznym �miechem, a oberkamerher r�wnie� by� zadowolony, �e monarcha tak dobrze si� bawi jego kosztem; wi�c tylko chichota� wesp� z nim i dzi�kowa� za wyr�nienie, a inni mu w skryto�ci ducha zazdro�cili.
Kiedy�, sprawdzaj�c wart� na dachu carskiego pa�acu, gdzie mie�ci� si� ogr�d zimowy i staw, Cornelius widzia�, jak monarcha w europejskim stroju � kamizeli i po�czochach � le�a� na �aweczce, z g�ow� na kolanach �ony, a jej wysoko�� gorliwie iska�a cesarskiego ma��onka. Corneliusa zdziwi�o nie tyle samo polowanie na pch�y � to by�o normaln� spraw�, na pa�acowych biesiadach wszyscy si� czochrali, Aleksy Michaj�owicz nie gorzej od innych (jeden tylko kapitan muszkieter�w, dzi�ki sekretnemu pude�eczku pod pach�, sta� spokojnie) � ile europejski str�j cara. Gdy opowiedzia� o tym majordomusowi Matfiejewa, Iwanowi Artamonowiczowi, ten wyja�ni� mu, �e Aleksy Michaj�owicz od dziecka przyzwyczajony jest do niemieckiego stroju � to zas�uga jego wychowawcy, bojara Morozowa. Rosyjskich szat, ci�kich i niewygodnych, car nie lubi, ale nosi je z obowi�zku, gdy� tak przystoi prawos�awnemu monarsze. W domowych pieleszach natomiast, gdzie nikt go nie widzi, pozwala sobie na swobod� w stroju. A pi�� lat temu, kiedy zabiega� o wzgl�dy przysz�ej carycy, zgoli� nawet brod�, �eby si� przypodoba� Natalii Kiri��ownie. Potem, co prawda, znowu j� zapu�ci� jako cz�owiek bogobojny.
Powodowany w�a�nie ow� bogobojno�ci�, w�adca we wszystkie dni postu � a jest ich na Rusi wielkie mn�stwo � czyli w poniedzia�ki, �rody i pi�tki nie bierze do ust ani k�sa po�ywienia, a w cerkwi sp�dza po sze�� godzin dziennie, bij�c nieraz a� p�tora tysi�ca pok�on�w do ziemi. Caryc�, cho� niezmiernie j� kocha, odwiedza w sypialni nie cz�ciej ni� raz na trzy miesi�ce, i z tej jego pobo�nej wstrzemi�liwo�ci wszyscy Rosjanie s� bardzo dumni, zw�aszcza �e � cho� tak cnotliwy � Aleksy Michaj�owicz sp�odzi� wielu potomk�w. Jego cesarska mo�� ma trzech syn�w i sze�� c�rek, a jeszcze sze�cioro ksi���t i ksi�niczek B�g zabra� w dzieci�ctwie i wieku pachol�cym.
Z carskiego potomstwa najbardziej podoba�a si� Corneliusowi osiemnastoletnia Sofia Aleksiejewna. By�a inna ni� pozosta�e car�wny, kt�re ukradkiem, przez szczelin� w drzwiach lub zza zakratowanego okienka podgl�da�y uczty i audiencje � �mia�a, o przenikliwym i jasnym spojrzeniu, rozmowna, nieskr�powana. Sprawdzaj�c warty wok� Kamiennego Teremu, gdzie znajdowa�y si� komnatki car�wien, kapitan nieraz widywa� Sofi� stoj�c� w oknie i spogl�daj�c� nie w ziemi�, jak przystoi rosyjskiej kobiecie, lecz w g�r�, na niebo, z wypiekami na policzkach i zamglonym wzrokiem. A tak�e w ogrodzie, z ksi��k�, co by�o jeszcze dziwniejsze. Pewnego dnia za�, kiedy von Dorn dy�urowa� w galerii Potiesznego Pa�acu, ksi�niczka podesz�a do niego i spyta�a po francusku, czy s�ysza� o komediach paryskiego autora, Moliera, i czy mo�e zdoby� dla niej w Niemieckiej S�obodzie cho�by jeden jego utw�r. Cornelius o Molierze nic nie wiedzia�, ale obieca� zaj�� w tej sprawie do ksi�garni Bromeliusa � i spe�ni� pro�b� jej wysoko�ci, przyni�s� sztuk� zatytu�owan�
Gdyby Sofia by�a cho� odrobin� bardziej urodziwa, Cornelius pewnie pu�ci�by wodze nieziszczalnym marzeniom, ale � po pierwsze � mia� ju� w�wczas o kim marzy�, a po drugie, jako si� rzek�o, B�g posk�pi� car�wnie pi�kno�ci. Obdarzy� j� ziemist� cer�, kanciastym podbr�dkiem, masywn�, gruboko�cist� sylwetk�. Ale po co carskiej c�rce uroda? Tak czy inaczej w przysz�o�ci czeka j� tylko klasztor. Rosyjskich ksi�niczek nie wydawano za cudzoziemskich w�adc�w, by nie kala� wiary prawos�awnej, za tutejszych wielmo��w r�wnie� � by�oby ha�b� dla carskiej c�rki i�� do �o�nicy z prostakiem.
Gdyby Sofia urodzi�a si� w Anglii, mog�aby zosta� pot�n� w�adczyni�, jak cho�by ruda El�bieta. Ale tu, w Rosji, tron dostanie si� cherlawemu Fiodorowi Aleksiejewiczowi lub jego upo�ledzonemu umys�owo bratu Iwanowi. Obaj byli w�tli, chorowici, do niczego niezdatni. Car mia� jeszcze jednego syna, Piotra Aleksiejewicza, z now� caryc� Natali�, ale z powodu starszych braci d�ugie lata dzieli�y malca od tronu. Piotr, w przeciwie�stwie do tamtych, by� bystry i rezolutny � mamki i nia�ki wci�� musia�y si� za nim ugania� po ca�ym pa�acu. Raz urwis usiad� na pod�odze obok Corneliusa i zacz�� odkr�ca� od jego botforta k�eczko od ostrogi. A� sapa� z wysi�ku, ale ani rusz nie m�g� sobie poradzi�. Kiedy kapitan sykn�� na niego przez z�by, ksi��� tylko podni�s� okr�g�e, psotne oczka i zacz�� mocowa� si� z k�kiem jeszcze gwa�towniej. Je�li je odkr�ci, mundur nie b�dzie w porz�dku; to naruszenie dyscypliny. Von Dorn rozejrza� si� wi�c (nikogo nie by�o w pobli�u) i da� figlarzowi prztyczka w ty� k�dzierzawej g�owy: do�� tych swawoli. Carewicz, cho� mia� zaledwie trzy lata, nawet nie zap�aka�. Wytar� nos r�kawem ze z�otog�owiu, spojrza� ze zdziwieniem na wielkie ch�opisko w l�ni�cej zbroi i, chwa�a Bogu, da� wreszcie za wygran� � pobieg� na Naryszkinowsk� stron� pa�acu.
W tym czasie Cornelius zd��y� si� ju� zorientowa� w moskiewskiej wielkiej polityce i wiedzia�, �e walk� o wp�ywy u cara Aleksego, kt�ry by� cz�owiekiem o s�abej woli, prowadz� ze sob� na dworze dwa stronnictwa: krewni i zwolennicy poprzedniej carycy, kt�ra pochodzi�a z rodu ksi���t Mi�os�awskich, i ludzie oddani nowej w�adczyni, Natalii Naryszkinej.
Obecnie g�r� byli Naryszkinowie, kt�rym przewodzi� kanclerz Matfiejew. Jego pozycja opiera�a si� na trzech silnych podstawach. Pierwsz�, najmocniejsz�, stanowi�a caryca Natalia, kt�ra wychowa�a si� w domu Matfiejewa, mia�a dla bojara ogromny szacunek i nazywa�a go ojcem. Drug� � trwaj�ca od lat przyja�� Artamona Siergiejewicza z carem. Razem dorastali, wsp�lnie si� uczyli i bawili. Trzeci� � polityczne talenty pierwszego ministra. Ta jednak by�a ze wszystkich najs�absza, jako �e car Aleksy, cz�owiek niewielkiej inteligencji, ceni� najbardziej nie tych, kt�rzy dobrze wype�niali swoje obowi�zki, lecz tych, co potrafili jego cesarsk� mo�� rozbawi�. Tu ju� Matfiejew nie m�g�by konkurowa� z dworskimi lizusami w rodzaju obermarsza�ka Chitrowo czy ksi�cia Iwana Mi�os�awskiego. Mi�os�awscy najwi�ksze nadzieje wi�zali ze swoim krewnym, Fiodorem Aleksiejewiczem. Kiedy ten zasi�dzie na tronie, nadejd� dla nich pomy�lne czasy, a Matfiejew i Naryszkinowie przestan� si� cieszy� carsk� �ask�.
Ale car nie jest jeszcze stary i niewykluczone, �e prze�yje s�abowitego Fiodora, tak jak poprzedniego carewicza Aleksego M�odszego. Szkoda tylko, �e bystra ksi�niczka Sofia nale�y do stronnictwa nieprzyjaznego Matfiejewowi, a wi�c i kapitanowi von Dornowi.
Najdziwniejsze w tym wszystkim by�o to, �e Iwan Mi�os�awski i bojar Matfiejew mieli swe siedziby w tym samym zau�ku Artamonowskim, kt�ry niewidzialna granica dzieli�a jakby na dwa wrogie obozy. Artamon Siergiejewicz utrzymywa� kompani� lejbgwardyjsk� � muszkieter�w, Mi�os�awski � kopijnik�w. Jedni i drudzy stawiaj� w poprzek zau�ka kraty i stra�e, wyklinaj� na siebie wzajemnie, bywa, �e dochodzi do b�jek. Ale pojedynki i rozlew krwi s� surowo zabronione, a za to, by si� nie zdarza�y, odpowiedzialni s� von Dorn i kapitan kompanii kopijnik�w. Monarcha nie znosi takich wyczyn�w w�r�d �o�nierzy gwardii. Gdyby dosz�o do tragedii, polecia�yby g�owy, a nawet sam Iwan Michaj�owicz i Artamon Siergiejewicz nie unikn�liby kary. Dlatego od wszelkiego przelewu krwi s�siedzi si� powstrzymywali, ale bacznie obserwowali si� wzajem, obawiaj�c si� intryg i podst�p�w, a przede wszystkim szpiegowania i zdrady.
Teraz Cornelius ju� rozumia�, czym zawini� jego poprzednik, kapitan Mitka Wiebierow, kt�rego jeden ze zwiadowc�w Matfiejewa zobaczy� u ksi�cia Mi�os�awskiego.
Warty na Kremlu wypada�y co czwarty dzie�; przez reszt� czasu muszkieterowie pozostawali do dyspozycji Artamona Siergiejewicza. Strzegli jego rozleg�ej siedziby, towarzyszyli bojarowi, gdy wyje�d�a� z domu � nie wszyscy, oczywi�cie, wybrana dziesi�tka, ale von Dorn, jako dow�dca kompanii, zawsze.
Z czasem, poznawszy kapitana lepiej, Matfiejew � pr�cz ochrony � zacz�� mu powierza� r�wnie� inne zadania, coraz bardziej skomplikowane i poufne. Teraz Cornelius cz�ciej przekazywa� dowodzenie kompani� swemu zast�pcy, porucznikowi Mironowi Sobakinowi, sam albo wyst�puj�c w roli t�umacza przy Artamonie Siergiejewiczu, albo je�d��c z rozkazami czy instrukcjami do �o�nierskich pu�k�w, albo te� godnie czterokonn� karet�, zawo��c listy do cudzoziemskich rezydent�w. S�owem, by� teraz nie po prostu dow�dc� bojarskiej ochrony, lecz prawdziwym adiutantem.
Pierwszemu doradcy cara, ��dnemu w�adzy i wp�yw�w, podlega�o bez ma�a dziesi�� r�nych urz�d�w, temu nienasyconemu cz�owiekowi wci�� jednak wydawa�o si�, �e to ma�o. I Prikaz Poselski, czyli ministerstwo spraw zagranicznych, i ministerstwo spraw wojskowych, i Prikaz Ma�orosyjski, i r�ne namiestnictwa. Nawet Aptekarskiego Prikazu Matfiejew nie chcia� nikomu odda�, tak�e i ten trzyma� pod swoj� kuratel�, jako �e nadzwyczaj ceni� uczono��, a nawet sam cieszy� si� w�r�d Moskowit�w s�aw� czarnoksi�nika. Najwi�ksz� komnat� na dworze bojara zajmowa�a biblioteka � ogromna, licz�ca oko�o trzystu tom�w. Rosyjskich ksi��ek by�o tam niewiele (sk�d zreszt� mia�yby si� wzi�� � w Moskwie drukowano ma�o), wi�kszo�� polskich, niemieckich i �aci�skich.
Corneliusa nie ci�gn�o do czytania i do biblioteki zachodzi� raczej ze wzgl�du na rozwieszone tam mapy. Bada� r�ne trasy do polskiej i szwedzkiej granicy � nie, nie zamierza� jutro czy pojutrze pu�ci� si� w drog�, ale chcia� si� zorientowa� na przysz�o��. Fortuna, jak wiadomo, ko�em si� toczy. Dzisiaj chodzisz w jedwabiach i jeste� ulubie�cem mo�nych, wkr�tce za� mo�e b�dziesz musia� co pr�dzej bra� nogi za pas.
Na razie jednak von Dorn ze wszystkich si� stara� si� dogodzi� bojarowi i nie rozczarowa� go. Wszelkie polecenia wype�nia� jak najdok�adniej, ale bez nadmiernej, przesadnej gorliwo�ci � Artamon Siergiejewicz nie lubi� dzia�ania na pokaz. Zr�b, co ci kazano, i nie kr�� si� pod nogami. S�dz�c z tego, �e von Dorna zacz�to cz�ciej zaprasza� do sto�u, i to nawet przy go�ciach, bojar by� zadowolony ze swojego adiutanta. Cornelius za� ceni� sobie �w zaszczyt, zachowuj�c si� w jadalnej komnacie nader skromnie � siada� z brzegu, blisko drzwi, nie otwiera� ust niepytany, nigdy te�, uchowaj Bo�e, nie zapala� pierwszy fajki.
Siedzib� Matfiejew mia� nad podziw wspania��, drugiej takiej nie by�o w ca�ej Moskwie. Dom i pod wzgl�dem urz�dzenia, i panuj�cych w nim obyczaj�w r�ni� si� zupe�nie od carskiego pa�acu.
W monarszych komnatach sufity by�y malowane w kwiaty i r�ne ro�liny, �awy kryte aksamitem, podczas uczt potrawy podawano na zastawie ze szczerego srebra, ale na brudnych zadeptanych pod�ogach wala�y si� resztki jedzenia i ogryzione ko�ci, w ciemnych, nieo�wietlonych pomieszczeniach cuchn�o czosnkiem i potem odzianych w futrzane szuby bojar�w.
Za to pa�ac w zau�ku Artamonowskim by� jasny i czysty. Obszerny dziedziniec wy�o�ono r�nokolorowymi p�ytami, dach l�ni� miedzianym poszyciem, na jego szczycie widnia� wiatrowskaz � figurka rycerza. W �rodku wygl�da�o jeszcze pi�kniej. �ciany nie by�y go�e, jak na Kremlu, lecz obite wyt�aczan� z�ocon� sk�r�. Wsz�dzie wisia�y gobeliny i grawiury, portrety europejskich monarch�w i wizerunki bia�osk�rych Wener i nimf. Wn�trza zastawiono nie � moskiewskim obyczajem � �awami i skrzyniami, lecz prawdziwymi meblami � by�y tam obite pi�kn� materi� fotele, rze�bione szafy, w sali jadalnej weneckie krzes�a o wysokich oparciach, w gabinecie gospodarza ogromny globus na wysokim cokole, zdobiony wizerunkami tryton�w i innych morskich dziw�w.
Zarz�dza� pa�acem Iwan Artamonowicz, ochrzczony Murzyn, kt�rego przed dwudziestu laty podarowali bojarowi Kozacy zaporoscy; odbili go z obozu tureckiego paszy. W ci�gu d�ugich lat podr�y i przyg�d czarny cz�owiek napatrzy� si� r�no�ci. Oduczy�o go to zupe�nie dziwi� si� i ba�, ludzi za� widzia� jakby na wskro� � tak �e w domu wielu si� go ba�o. Spojrzy Iwan Artamonowicz swoimi czarnymi oczyskami, zaci�nie lekko grube wargi � i ju� wszystko o cz�owieku wie: co przeskroba�, o czym my�li, do jakiego Boga si� modli. Sam jest cichy, nie lubi podnosi� g�osu i wielki z niego amator lektury. Ceni� sobie te� jeszcze jedn� osobliw� rozrywk� � przyprowadzano mu dzikie ogiery z tatarskiego tabunu (tego z pustkowia za rogatkami), a Murzyn je uje�d�a� na podw�rcu Matfiejewowskiego pa�acu. Zarzuca� koniowi na szyj� arkan � zr�cznie, jednym ruchem � po czym godzin� czy dwie przegania� zwierz� po kr�gu. Ogier r�a�, stawa� d�ba, wali� kopytami i rzuca� na dr�czyciela pe�ne w�ciek�o�ci spojrzenia, a Iwan Artamonowicz sta� jak wkopany w ziemi�, ani drgn��, szczerzy� tylko w u�miechu swoje wspania�e z�by, a bia�ka jego oczu b�yska�y tak samo jak u konia.
Murzyn by� bez reszty oddany bojarowi; ten m�g� by� pewien jego lojalno�ci i wierno�ci po gr�b. Iwan zna� wszystkie jego tajemnice, ba, nawet najskrytsze zamys�y. Gdyby nie to, �e urodzi� si� czarny, dawno ju� siedzia�by na jakim� wysokim urz�dzie, a mo�e nawet piastowa� stanowisko wicekanclerza (czyli po tutejszemu diaka Dumy), ale nie przejmowa� si� swoj� skromn� pozycj� i nie mia� pretensji do losu o kolor swojej sk�ry. Wystarczy�o Murzynowi, �e dzi�ki niemu wielki dw�r Matfiejewa utrzymany jest w idealnym porz�dku i doskonale funkcjonuje, s�u��c za wz�r tym, kt�rzy si� w nim znale�li i z zazdro�ci� rozgl�dali si� wok�.
Takich szcz�ciarzy by�o, co prawda, niewielu, gdy� Artamon Siergiejewicz starannie dobiera� go�ci. Zaproszenie do niego na �czwartkowe posiady�, kt�re Cornelius na sw�j u�ytek nazywa� jour fixe�ami, uwa�ano za wielki zaszczyt, kt�rego dost�powali jedynie nieliczni. Dawniej bywa� niekiedy na tych spotkaniach nawet sam car. S�ucha� gry na klawikordzie, ogl�da� ryciny w cudzoziemskich ksi��kach, przypatrywa� si� kobietom i dziewcz�tom � u Matfiejewa damy, obyczajem europejskim, zasiada�y do sto�u razem z m�czyznami, zachowywa�y si� za� nie zgodnie z rosyjsk� etykiet� (oczy spuszczone i buzia w ciup, bro� Bo�e odezwa� si� lub u�miechn��), lecz zupe�nie swobodnie. �ona Artamona Siergiejewicza by�a Szkotk�, z domu Hamilton, patriarchalnego stylu �ycia i starych rosyjskich tradycji nie uznawa�a. R�nych powinowatych i c�rek chrzestnych, m�odych i bystrookich, w domu Matfiejewa zamieszkiwa�o ca�e mn�stwo, i jedn� z nich, Natali� Naryszkin�, owdowia�y monarcha zapragn�� poj�� za �on�.
By zachowa� pozory, urz�dzono ogl�dziny wedle starego obyczaju � zwieziono do carskiego pa�acu dziewcz�ta z mo�nych rod�w, u�o�ono je w ��kach po trzy i nakazano le�e� spokojnie, udawa�, �e �pi�, i bro� Bo�e nie otwiera� oczu, by spojrze� na w�adc�. Aleksy Michaj�owicz pochodzi� po sypialniach, popatrzy� na niby to �pi�ce m�ode, urodziwe kandydatki i wybra� spo�r�d nich nie �adn� inn�, lecz wychowank� Matfiejewa � a ona, wiedz�c z g�ry, �e zostanie wybrana, ju� si� nie niepokoi�a swoim losem i nawet przez g�ste rz�sy podpatrywa�a, co si� wok� dzieje.
Po �lubie car przesta� bywa� na czwartkach, ale i bez jego obecno�ci jour fixe�y nie straci�y swego powabu � sta�y si� jedynie bardziej o�ywione, swobodniejsze i weselsze. Pocz�stunek by� zawsze wyszukany, bez moskiewskiego ob�arstwa, pito umiarkowanie, nie do utraty przytomno�ci, jak na Kremlu, francuskie, niemieckie i w�oskie wina. Zastaw� zmieniano do ka�dego dania, nie walono wszystkiego na ten sam talerz. W pa�acu carskim niekt�re miski myto mo�e raz do roku (to i tak du�o), a tu mo�na si� by�o w ka�dej przejrze� niczym w lustrze � wszystko a� l�ni�o czysto�ci�. Przy ka�dym nakryciu (podawano nie tylko �y�k�, ale jeszcze widelec i n� do mi�sa) k�adziono lnian� serwetk�, �eby m�c elegancko wytrze� w ni� r�ce, a nie o ubranie czy w�osy. Na uczcie u cara Cornelius widzia� raz, jak kamerher Mikiszka Sokownin schyli� si� pod st� i wysmarka� w brokatowy obrus, za co czujny mistrz ceremonii Michaj�o Szczerbatow wygna� go, kln�c i bij�c po twarzy. Trudno by�oby sobie wyobrazi� podobnie barbarzy�sk� scen� w domu Artamona Siergiejewicza.
Rozmawiano tu spokojnie, bez krzyk�w. Nie che�piono si� pochodzeniem, nie opowiadano nieprzyzwoito�ci, nie wyci�gano dawnych uraz. Rozprawiano o filozofii i polityce, o europejskich i tureckich nowinkach, z kobietami � o zwyczajach dworu wersalskiego i dworu �wi�tego Jakuba.
Artamon Siergiejewicz by� ju� starym cz�owiekiem, mia� co najmniej pi��dziesi�t lat, a jego ma��onka, Jewdokia Grigorjewna, wci�� jeszcze rodzi�a mu dzieci � niemal co rok przychodzi�o na �wiat nowe. Co prawda, z powodu niezdrowego moskiewskiego klimatu nie �y�y one d�ugo, umiera�y w niemowl�ctwie � tak�e i teraz �ona bojara chodzi�a w �a�obie po rocznym synku, kt�ry po�egna� si� z tym �wiatem w �wi�to Pokrowy, czyli opieki Matki Bo�ej. Jednak�e dwoje Matfiejewowskich potomk�w B�g zachowa� przy �yciu � syna i c�rk�.
Ma�y Andriej Artamonowicz, mimo zaledwie dziesi�ciu lat, piastowa� ju� godno�� carskiego stolnika, umia� nie tylko czyta� i pisa� po rosyjsku, ale zna� te� francuski, niemiecki i angielski. Na czwartkowych spotkaniach deklamowa� �aci�skie wiersze, a go�cie uprzejmie, zgodnie z zachodnim obyczajem, bili mu brawo. Wida� by�o, �e z malca b�dzie pociecha.
O wiele bardziej wszak�e zaprz�ta�a my�li Corneliusa c�rka kanclerza, Aleksandra Artamonowna, przez bliskich nazywana Sasz�. Filigranowa, o bia�ej cerze, okr�g�ej twarzyczce ze zgrabnym, zadartym noskiem i migda�owymi szarymi oczami, zdawa�a si� von Dornowi przelotnym ptakiem, kt�ry trafi� do barbarzy�skiej Moskwy, przygnany z�ym wiatrem, co porwa� delikatne stworzonko, uni�s� na kraj �wiata i rzuci� w sam �rodek obcej, dzikiej kniei. Tak subtelne, wytworne panny widywa� Cornelius w Hamburgu, Amsterdamie i Pary�u, lecz jako �e w Moskwie nie spodziewa� si� podobnej spotka�, Aleksandra Artamonowna wydawa�a mu si� jeszcze dwakro�, je�li nie trzykro� pi�kniejsza ni� w rzeczywisto�ci.
Wbrew przyj�temu zwyczajowi, nie malowa�a sobie rumie�c�w na policzkach i nie czerni�a brwi, ale i tak (a mo�e w�a�nie dlatego) wygl�da�a niezwykle �wie�o i mile dla oka. Kt�rego� dnia wysz�a do go�ci we francuskiej sukni, wygorsowana i z odkrytymi o�lepiaj�co bia�ymi ramionami � wszyscy m�czy�ni umilkli i a� zamrugali oczyma z wra�enia, a Cornelius, kt�ry w�a�nie rozpala� fajk�, ogarni�ty nag�ym zachwytem, wysypa� ca�y tyto�.
P�niej, noc�, d�ugo chodzi� tam i z powrotem po swojej kwaterze i � na pocieszenie � wspomina� dawne mi�osne podboje. Sasze�ka, Aleksandra Artamonowna, by�a dla von Dorna r�wnie nieosi�galna jak gwiazdka z nieba. Strach nawet o tym pomy�le�.
Mimo to nast�pnego ranka, czekaj�c, a� Artamon Siergiejewicz wyjdzie z gabinetu (bojar sporz�dza� akurat memorandum dla ukrai�skiego hetmana i najwyra�niej zasiad� nad tym dokumentem na d�u�ej), Cornelius pozwoli� sobie na ma�� dywersj� � bez �adnych z�ych intencji, po prostu nie m�g� si� pogodzi� z tym, �e Sasze�ka w og�le go nie zauwa�a, patrzy na niego, jakby by� powietrzem, a je�li przypadkowo natknie si� na� wzrokiem i u�miechnie, to odruchowo, w roztargnieniu, jak do podw�rzowego psa, kt�ry pomacha� ogonem.
Siedzia� w g��wnej komnacie, do kt�rej zbiega�y si� przej�cia ze wszystkich pokoj�w i gdzie wcze�niej czy p�niej musia�a si� pojawi� Sasze�ka � mo�e zechce wyj�� na dziedziniec, mo�e b�dzie sz�a do matki albo do biblioteki, lub jeszcze dok�d�.
Kapitan wystroi� si� w sw�j najlepszy koronkowy ko�nierz, w ucho wpi�� z�oty kolczyk, w�asnor�cznie rozczesa� krucz� peruk�, opuszczaj�c du�e fale w�os�w na ramiona. Obok, na krze�le, le�a� kapelusz ze strusimi pi�rami, czarnym i bia�ym. Pod wysok� g��wk� schowany by� drogocenny budzik.
W przeddzie� Cornelius sprawdzi�, czy mechanizm dzia�a. Chwa�a Bogu, okaza�o si�, �e tak � hamburscy mistrzowie znali sw�j fach. Ukryte wewn�trz dzwoneczki w odpowiedniej chwili zaczyna�y srebrzy�cie wygrywa� melodi� weso�ej piosenki
Wreszcie si� doczeka�. Dziedziczne von Dornowskie szcz�cie mu sprzyja�o � Aleksandra Artamonowna by�a sama. W r�ku trzyma�a ma�� �upkow� tabliczk� i liczyd�o, jakim pos�uguj� si� kupcy � widocznie sz�a do Andrieja Artamonowicza, by razem z bratem poznawa� tajniki arytmetyki (i po co pannie z mo�nego rodu tak przyziemna nauka?).
Cornelius, nie odwracaj�c si� � udawa�, �e jej nie widzi � nacisn�� przez kapelusz d�wigienk� mechanizmu i zaraz cofn�� d�o�, po�o�y� j� na kolanie. Siedzia� i spod oka obserwowa� Sasze�k� w lustrze.
Dziewczyna sz�a, stukaj�c obcasikami, po d�bowej posadzce, a� nagle zamar�a bez ruchu � nie wiadomo sk�d rozleg�y si� czarodziejskie, melodyjne d�wi�ki, st�umione, jakby dochodzi�y spod ziemi, albo przeciwnie, z niebia�skich sfer. Von Dorn siedzia�, udaj�c, �e nic nie s�yszy, tylko ma�y palec d�oni spoczywaj�cy na r�koje�ci szpady odsun�� lekko, �eby wyra�niej b�ysn�� kamie� w jego pier�cieniu.
��Kapitanie� Jak ci� Kornieju! � szeptem zwr�ci�a si� do niego Sasze�ka.
Cornelius, naturalnie, zerwa� si� z miejsca, odwr�ci� i dwornie sk�oni�, zamiataj�c nieomal peruk� pod�og�.
��Tak jest, wasza promienno��? (W ten spos�b przet�umaczy� na rosyjski s�owo
��S�yszysz? � Bojar�wna podnios�a r�owy paluszek, jej rz�sy zatrzepota�y. � S�yszysz? � powt�rzy�a boja�liwie.
Von Dorn zmarszczy� czo�o, jakby si� czemu� uwa�nie przys�uchiwa�. Po chwili niepewnie roz�o�y� r�ce.
��Ko�?� To chyba Zulejka, gniada klacz Iwana Artamonowicza. B�dzie mia�a dziecko.
��Jaka tam klacz! � Zniecierpliwiona Sasze�ka machn�a r�k�. � O, o, s�uchaj! To rajska muzyka!
Spojrzenie zwr�cone na Corneliusa by�o jednocze�nie zal�knione i pe�ne nadziei na cud.
Kapitan wyrecytowa� pi�knie i bez jednego cho�by b��du zdanie, kt�re wyku� na pami��:
��Jestem cz�owiekiem prostym i grzesznym, niegodnym s�ysze� rajskiej muzyki. Potrafi� to jedynie niebia�skie istoty.
I zn�w si� sk�oni� � z szacunkiem, bez zawadiackiej galanterii.
Bojar�wna z pochylon� g��wk� ws�uchiwa�a si� jeszcze przez chwil� w melodi�, po czym nagle szybko podbieg�a do krzes�a i unios�a w g�r� kapelusz.
��Co to? Tabakierka z pozytywk�? Figlarz z ciebie, Kornieju!
Chwyci�a budzik i wybuchn�a �miechem nie mniej d�wi�cznym ni� srebrne dzwoneczki.
��Jaki pi�kny! A co znacz� te cyfry? I te znaki niebieskie?
Cornelius zwi�le obja�ni� dzia�anie budzika i rzek� z uk�onem:
��Prosz� pozwoli�, wasza promienno��, bym jej ofiarowa� ten skromny upominek.
Wypowiedzia� te s�owa � i serce mu si� �cisn�o; �al by�o si� rozstawa� z ojcowskim budzikiem.
Ale wszystko u�o�y�o si� nad podziw szcz�liwie. Aleksandra Artamonowna nie przyj�a podarunku, nie rozgniewa�a si� za �art von Dorna i od tamtego dnia zacz�a go rozpoznawa�. U�miecha�a si� do niego jak do przyjaciela. Je�li wybiera�a si� na przeja�d�k� saniami, kaza�a mu jecha� konno z ty�u. A pewnego razu, podczas spaceru w Sokolnikach, poprosi�a, by nauczy� j� strzela� z pistoletu. Kiedy bojar�wna obur�cz uj�a r�koje��, a Cornelius zacz�� naprowadza� luf� na cel, zarumieniony z zimna policzek dziewczyny okaza� si� bardzo blisko, i z tego w�a�nie powodu zdarzy�a si� kapitanowi niawiarygodna wprost konfuzja � chybi� z dziesi�ciu krok�w, strzelaj�c do grubego pnia. A� sama Sasze�ka musia�a go pociesza�.
Cz�owiek nie panuje nad swoimi marzeniami, von Dornowi zacz�y si� wi�c roi� nieziszczalne sny. Fantazjowa� nikomu si� nie zabrania.
Wyobra�a� sobie na przyk�ad, �e zaczyna si� pali� pi�kny kamienny pa�ac, p�omienie ogarniaj� go ze wszystkich stron, przera�eni s�udzy rozbiegaj� si�, byle dalej od ognia. Cornelius wpada do spowitej dymem sypialni, chwyta s�aniaj�c� si� Sasze�k� na r�ce i wynosi na dw�r, a ona z wdzi�czno�ci ca�uje go w osmalone w�sy. Dla takiej nagrody warto by�oby samemu podpali� dw�r. W Moskwie prawie co dzie� gdzie� si� pali, nikt by si� nie zdziwi��
Albo, jeszcze lepiej, uratowa� samego Artamona Siergiejewicza od zamachu na jego �ycie lub jakiego� innego �miertelnego niebezpiecze�stwa� A bojar w nagrod�, jak w bajce, powie: �We� za �on�, dzielny i wierny rycerzu Korniejko, moj� jedyn� c�rk�. Ma si� rozumie�, kapitan von Dorn w por�wnaniu z Matfiejewem to ho�ysz, w dodatku niskiego rodu, ale koniec ko�c�w, ekscelencja sam te� nie wywodzi si� z Rurykowicz�w, lecz po prostu ze szlachty. Wrogowie za plecami wytykaj� mu jego marne pochodzenie. A co si� tyczy wiary, dla Sasze�ki Cornelius m�g�by si� nawet przechrzci�. B�g to na pewno wybaczy, gdy� dla mi�o�ci wybacza wiele.
Kiedy kapitan posuwa� si� w marzeniach a� tak daleko, ogarnia� go wstyd i strach, jako �e pachnia�o to ju� zgub� chrze�cija�skiej duszy. Co gorsza, grzeszy� my�l� daremnie, bez dania racji, bo Aleksandrze Artamonownie wybrano ju� narzeczonego, i to kandydata co si� zowie. Wasilij Wasiljewicz Halicki by� bogaty, m�dry, wykszta�cony i pi�kny jak malowanie. Pochodzi� z jednego z szesnastu najznaczniejszych rod�w, na kt�rych od wiek�w wspiera�a si� rosyjska monarchia. Na czwartkach Wasilij bywa� sta�ym go�ciem, nie przepu�ci� ani jednego. Zajmowa� honorowe miejsce, obok gospodarza, ale zawsze ustawia� krzes�o tak, by widzie� Aleksandr� Artamonown�.
Podkr�caj�c wypiel�gnowanego pszenicznego w�sa (brod� goli�), ksi��� uczenie rozprawia� o polityce, handlu i wojsku. W pogl�dach by� ca�kowicie zgodny z Artamonem Siergiejewiczem, tak �e ten tylko z zadowoleniem mu przytakiwa�. Z cudzoziemskimi go��mi Halicki rozmawia� po �acinie i po francusku � ci tak�e byli oczarowani znakomitym interlokutorem. Cho� Cornelius bardzo si� stara� dostrzec w nim jakie� s�abe strony, nie mia� si� do czego przyczepi�, Wasilij Wasiljewicz przewy�sza� kapitana muszkieter�w pod ka�dym wzgl�dem.
Za sam� urod� pokocha�aby wytwornego, rasowego ksi�cia o nieco drapie�nym profilu nawet najwi�ksza dama kr�lewskiego rodu. Kiedy Halicki, odrzuciwszy do ty�u k�dzierzaw� g�ow�, spogl�da� na Sasze�k� i ze zwyci�skim u�miechem porusza� brwiami, Corneliusowi szcz�ki si� zaciska�y. A gdy bojarska c�rka rumieni�a si� i spuszcza�a oczy, von Dorn wychodzi� z sali i za drzwiami, w korytarzu, puszcza� wodze fantazji � wyobra�a� sobie, jak pojedynkuje si� z ksi�ciem na szpady, wbija mu w brzuch kling� z hiszpa�skiej stali po sam� r�koje��, a zdumionemu takim obrotem sprawy ulubie�cowi fortuny wychodz� z orbit pi�kne niebieskie oczy.
Ach, dlaczego ten �wiat jest tak niesprawiedliwie urz�dzony?
S�u�ba i �ycie kapitana von Dorna przesta�y si� toczy� w ustalonym, monotonnym rytmie noc� 1 stycznia 1676 roku Pa�skiego, a wedle kalendarza rosyjskiego � 5184. U Artamona Siergiejewicza �wi�towano nadej�cie nowego roku w�a�nie tego dnia, jak w Europie, a nie, zgodnie z moskowickim obyczajem, pierwszego wrze�nia. Zebrali si� go�cie, po najwi�kszej cz�ci z kr�gu bywalc�w domu Matfiejewa, ale tak�e troch� nowych os�b.
Ze sta�ych uczestnik�w spotka� towarzyskich byli: ksi��� Halicki, osza�amiaj�co przystojny w bia�o-z�otym polskim kontuszu, znany Corneliusowi jeszcze z Niemieckiej S�obody pastor Gregorius; tw�rca carskiego teatru, ��ty jak cytryna z powodu chorej w�troby; wiecznie u�miechni�ty, przypominaj�cy sytego kota kamerher Lichaczow; genera� strzelc�w, ksi��� Do�goruki, towarzysz broni Artamona Siergiejewicza; uczony Chorwat o nazwisku nie do wym�wienia (same �zch� i �tsch�) i jeszcze kilka innych os�b.
Najwa�niejszym go�ciem by� jednak przewielebny Taisjusz, metropolita antiochijski. Ten wielce uczony Grek, niegdy� doktor teologii z Padwy i katolicki wikary, przeszed� na prawos�awie i osi�gn�� najwy�sze godno�ci cerkiewne. Wszyscy wiedzieli, �e car darzy go wielkim szacunkiem, a w sprawach wiary jest mu pos�uszny jeszcze bardziej ni� przedtem obalonemu patriarsze Nikonowi.
Metropolit� w pa�acu carskim Cornelius widywa� cz�sto, a u Matfiejewa tak�e nie po raz pierwszy. Tyle �e u dworu Taisjusz prezentowa� si� godnie i okazale w z�otym ornacie i mitrze, g�sto zdobionej per�ami i diamentami, i z biskupim pastora�em, do Artamona Siergiejewicza za� przyby� po prostu w mi�kkiej we�nianej riasie i nie zachowywa� si� ani troch� sztywno, lecz mi�o i przyst�pnie. Mo�na z nim by�o wymienia� pogl�dy na ka�dy temat, rozmawia� i o polityce, i o poga�skich bogach �wiata staro�ytnego, ale metropolita o�ywia� si� najbardziej, gdy pogaw�dka schodzi�a na ksi��ki. Jego br�zowe oczy roziskrza�y si� w�wczas gor�czkowym niemal blaskiem, r�ce mimowolnie zaczyna�y mierzwi� jedwabist� siw� brod�, a na policzki wyst�powa� plamisty, starczy rumieniec.
Jednak�e Cornelius mia� z przewielebnym pewn� rozmow�, od czasu kt�rej zacz�� w�tpi�, czy metropolita jest w istocie taki �wi�tobliwy i prostoduszny. Kiedy� na carskim dworze duchowny podszed� do sprawdzaj�cego warty von Dorna, uprzejmie go pozdrowi� i wda� si� z kapitanem w pogaw�dk� � wypytywa�, jakiej ten jest wiary i jak sobie radzi bez spowiedzi i komunii. Kiedy Cornelius odrzek�, �e bardzo mu ich brakuje i musi si� ogranicza� jedynie do modlitwy, Taisjusz, rozejrzawszy si� wok�, zni�y� g�os do szeptu. �Chrze�cijanin nie mo�e si� oby� bez spowiedzi, to grzech � powiedzia�. � M�j synu, przyjd� si� wyspowiada� do mnie. Ja, chocia� przyj��em prawos�awie, katolickiej wiary si� nie wyrzek�em, jako �e Pan nasz, Zbawiciel, jest jeden, niewa�ne, czy modlimy si� do niego po �acinie, czy w j�zyku cerkiewnos�owia�skim. Stolica Apostolska nie pozbawi�a mnie �wi�ce� kap�a�skich, nie ekskomunikowa�a, mog� nadal spowiada� i odpuszcza� grzechy. Przyjdziesz?�. Pokusa, by ul�y� sobie na duszy, by�a wielka, ale i w�tpliwo�ci nie mniejsze. Jak to mo�liwe � by� jednocze�nie i katolikiem, i prawos�awnym? Von Dorn podzi�kowa� za propozycj� i obieca� przyj��. Ale nie zrobi� tego, a Grek, cho� widzieli si� potem wiele razy, nie nalega�.
Metropolicie zawsze towarzyszy� mnich, czarnobrody, milcz�cy, o strasznej, ko�cistej twarzy. Chyba nie Rosjanin, te� pewnie Grek lub Lewanty�czyk. Zwano go Josifem. M�wiono o nim, �e jest niezwykle pobo�ny, nosi pod habitem �elazne �a�cuchy i na wszelkie sposoby umartwia cia�o � noc�, �eby uchroni� si� od grzesznych my�li, pi�uje sobie z�by pilnikiem; jedynie dzi�ki takim niewys�owionym cierpieniom zwalcza pokus�. �a�cuch�w Cornelius nie widzia�, ale z�by, niemal tr�jk�tnego kszta�tu, zauwa�y� i poczu� wielki podziw i szacunek dla mnicha. Wida� by�o, �e Josif to naprawd� cz�ek �wi�tobliwy.
Nowych go�ci przyby�o dzi� dw�ch. Jednego, uczonego medyka i aptekarza, Adama Walsera, przyprowadzi� podw�adny bojara z Aptekarskiego Prikazu, diak Go�osow. Herr Walser spodoba� si� Corneliusowi � by� cichy, siwiutki, o �agodnym u�miechu i poczciwych niebieskich oczach, kt�re z ciekawo�ci� spogl�da�y na �wiat zza wielkich okular�w w cynowej oprawie. W sieni czeka�a na aptekarza ochrona � dw�ch krzepkich osi�k�w, uzbrojonych w d�bowe pa�ki, z mikowymi latarniami na d�ugich kijach. Z tej przezorno�ci mo�na by�o wnioskowa�, �e Walser nie jest w Moskwie cz�owiekiem nowym i dobrze wie, jak ostro�nym nale�y by� w nocy. Kto wychodzi� z domu po ciemku, w pojedynk�, w dodatku bez �adnego �wiat�a, w tym zb�jeckim mie�cie nie m�g� uj�� daleko � albo pada� ofiar� nocnych z�odziejaszk�w, albo str��w ulicznych, kt�rzy widz�c samotnego cz�owieka, nie zdo�ali opanowa� pokusy rabunku. Aptekarz, speszony nieco wspania�o�ci� przestronnego salonu, poprosi� grzecznie, by pozwolono mu obejrze� bibliotek� gospodarza, i d�ugo nie wystawia� stamt�d nosa.
Za to drugi z nowych go�ci, diak Poselskiego Prikazu, Afanasij Lebiediew, kt�ry w�a�nie powr�ci� z Europy, od razu przyku� uwag� wszystkich � zacz�� opowiada� naj�wie�sze nowiny o francuskim kr�lu Ludwiku i jego metresach. Ca�y o�wiecony �wiat, jak si� okaza�o, rozprawia� obecnie o ekscytuj�cej sprawie: ot� pozycja pi�knej markizy Montespan wyra�nie si� zachwia�a. Najpikantniejsze w ca�ej historii by�o to, �e serce najja�niejszego pana odebra�a jego ol�niewaj�cej faworycie bynajmniej nie jaka� m�oda pi�kno��, lecz podstarza�a wychowawczyni dzieci, kt�re markiza urodzi�a ze zwi�zku z Kr�lem S�o�ce. Owa madame Maintenon, opowiada� diak, jest bardzo pobo�na, skromna, ma czterdzie�ci lat i urzek�a wersalskiego monarch� nie kobiecymi wdzi�kami, lecz zaletami swego umys�u i niezwyk�� obyczajno�ci�.
��To znaczy, �e kr�l Ludwik wyczerpa� ju� wszystkie si�y w ��kowych bataliach i nie pragnie wi�cej nami�tnych uniesie�, lecz �wi�tego spokoju � rzuci� rozbawiony Wasilij Wasiljewicz. � Jest teraz jak kogut, kt�ry nie depcze kur, tylko pieje. Nadaje si� jedynie na ros�.
Uwaga okaza�a si� nie tylko dowcipna, lecz i wysoce dyplomatyczna � po�r�d go�ci nie by�o zwolennik�w francuskiej monarchii, wi�c �art zosta� przyj�ty zgodnym �miechem. Potem m�wiono jeszcze o wielu r�nych sprawach, ale von Dorn ca�y czas gryz� si� tym, jak rozbawi� Sasze�k� frywolny koncept ksi�cia. Pocieszenie stanowi�a tylko jedna rzecz: Halicki, podobnie jak wi�kszo�� Moskowit�w, z�by mia� brzydkie � gdy si� �mia�, wida� by�o, �e s� ��te i krzywe. Pochwyciwszy spojrzenie Aleksandry Artamonowny, kapitan u�miechn�� si� szeroko � niech por�wna i oceni. Sasze�ka odpowiedzia�a u�miechem, ale von Dorn nie by� pewien, czy dostrzeg�a, jakie jego z�by s� r�wne i bia�e.
Kiedy rozleg� si� brz�k srebrnych p�misk�w, na kt�rych s�udzy j�li wnosi� potrawy, z biblioteki wychyn�� Adam Walser. Wci�gn�� w nozdrza zapach pieczystego, korzennych przypraw, w�dzonego bia�ego �ososia i nagle zmieni� si� na twarzy. Zamruga� z przestrachem, a jego r�owe policzki poblad�y. Corneliusa zadziwi�a ta metamorfoza i powi�d� wzrokiem w stron�, w kt�r� spogl�da� Herr Walser. Okaza�o si�, �e patrzy na metropolit� antiochijskiego, a Grek r�wnie� zatrzyma� spojrzenie na cichym cz�owieku, najwyra�niej niezadowolony z jego widoku.
Jednak�e Taisjusz zaraz odwr�ci� wzrok od medyka i przywo�a� do siebie Corneliusa. Kiedy ten zbli�y� si� i sk�oni� z szacunkiem, przewielebny szepn��:
��Kapitanie, wezwij do mnie brata Josifa.
Von Dorn wyszed� do sieni po czarnobrodego mnicha, a gdy razem wracali do komnaty, zderzyli si� niemal z Herr Walserem, wci�� jeszcze poblad�ym.
��Ju� nas opuszczacie, panie? � zdziwi� si� Cornelius. � Przecie� uroczysto�� dopiero si� zaczyna.
��Zapomnia�em� o pewnej wa�nej sprawie. I �le si� czuj� � s�abym g�osem wymamrota� aptekarz, ze strachem spogl�daj�c na smag�ego brata Josifa.
Po czym nieomal biegiem ruszy� do drzwi. Dziwny cz�owiek.
Cornelius pozostawa� w sali nied�ugo � minut�, najwy�ej dwie. Metropolita wyda� mnichowi jakie� polecenie (Josif zaraz po�piesznie wyszed�), a nast�pnie wda� si� z pastorem Gregoriusem w wielce uczony sp�r na temat pogl�d�w jakiego� Pascala. Ksi��� Wasilij Wasiljewicz przysiad� si� do Sasze�ki i zacz�� jej co� szepta� na ucho. Bojar�wna spu�ci�a oczy. Gospodarz, Artamon Siergiejewicz, spogl�da� na m�odych z �yczliwym u�miechem, tak �e kapitan nie by� wprost w stanie na to patrze�!
Do diab�a z �ososiem, i tak nie prze�kn� ani k�sa, pomy�la� Cornelius, i wyszed� w ciemn� noc, za wrota, by obej�� warty. C�, trudno, wkr�tce jego udr�ki si� sko�cz�. Ksi��� przy�le swat�w, Artamon Siergiejewicz wyprawi wesele i Sasze�ka przestanie czarowa� biednego �o�nierza przyjaznym obej�ciem i promiennym spojrzeniem. M�yn �ycia wszystko przemiele, cho� wiadomo, �e z tej m�ki chleba nie b�dzie.
Cornelius przeszed� si� zau�kiem Artamonowskim. Przy kracie, kt�ra oddziela�a po�ow� nale��c� do Mi�os�awskich, stali w baranicach sier�ant Olafsson i jeszcze dw�ch �o�nierzy. Nie spali, fajek nie palili. Na drugim posterunku, przy wyj�ciu na Ma�orasiejk�, tak�e wszystko by�o w porz�dku.
Kapitan postanowi� obej�� zabudowania od ty�u, wzd�u� �lepego muru � nie s�u�bowo, lecz tak sobie, �eby za�y� troch� ruchu. Nie mia� ochoty wraca� do sali biesiadnej i patrze�, jak Halicki �askocze w�sami uszko Aleksandry Artamonowny. Po prostu nie czu� si� na si�ach tego znosi�.
Noc by�a jasna � gwiezdna i ksi�ycowa. Von Dorn szed�, spogl�daj�c w wysokie niebo, i wzdycha�. R�k� na wszelki wypadek trzyma� za pazuch�, na r�koje�ci pistoletu.
Nagle z ciemno�ci, od strony ogrodzenia cerkwi �wi�tego Niko�aja, dobieg�y odg�osy jakiej� szamotaniny, a potem krzyk: �Gwa�tu! Morduj�!�.
Cornelius tylko pokiwa� g�ow� i zawr�ci�. �eby nie wiem jak wrzeszcze�, uliczna warta nie przybiegnie na pomoc � stra�nikom te� �ycie mi�e. Zjawi� si� p�niej, kiedy ju� wo�anie umilknie. Je�li ofiara napa�ci jeszcze �yje, odwioz� j� do izby ziemskiej. Je�eli nie � na Czertopolje, do trupiarni. A tak w og�le, to nikt si� nie kwapi, by udziela� jakiejkolwiek pomocy, nie wysuwa nosa na ulic� � w Moskwie nie jest to przyj�te. Nie do��, �e sam m�g�by straci� �ycie, ale jeszcze � je�li ujdzie ca�o � b�d� go ci�ga� na �ledztwo w �otrowskim Prikazie i zam�cza� pytaniami: a kto� ty, a po co� si� miesza� w nie swoje sprawy, a mo�e� i sam z�odziej?
A, niech si� Moskowici zarzynaj� mi�dzy sob� na zdrowie.
Nagle jednak z tego samego miejsca dobieg�o wo�anie po niemiecku:
��
To ju� by�a inna sprawa. Europejczyka, a zw�aszcza rodaka, nie mo�na opu�ci� w potrzebie.
Von Dorn trzy razy dmuchn�� w gwizdek, wzywaj�c swoich ludzi, po czym ruszy� biegiem w stron�, sk�d dobiega�y krzyki.
Min�� ogrodzenie i zobaczy� latarnie na �niegu � jedna zgas�a, druga jeszcze si� pali�a. Obok le�a�y dwa nieruchome cia�a z rozrzuconymi szeroko r�kami. Krzyki dobiega�y z g�stej ciemno�ci. Kapitan wyt�y� wzrok i rozr�ni� dwie czarne sylwetki, kt�re wlok�y po ziemi opieraj�cego si� i rozpaczliwie wzywaj�cego pomocy cz�owieka.
Zn�w us�ysza�:
��Ratunku!
Zna� przecie� ten g�os! Teraz, z bliska, Cornelius rozpozna� ofiar� � to by� Herr Walser. Nie wypada�o nie udzieli� pomocy go�ciowi bojara Matfiejewa, ba, nale�a�o to wszak do obowi�zk�w kapitana.
��Sta�! � krzykn�� gro�nie von Dorn, wyci�gaj�c szwedzki pistolet.
Jeden z napastnik�w, ubrany na czarno, odwr�ci� si� � w mroku zamajaczy�a biel� okr�g�a plama twarzy. Cornelius wypali� i z�oczy�ca upad� na wznak.
W�wczas kapitan wyci�gn�� szpad�, rzuci� si� na drugiego, a do medyka krzykn�� po niemiecku:
��Herr Walser, na bok!
Ten zr�cznie wycofa� si� na czworakach. Zb�j w d�ugiej czarnej szacie (ale� to habit, by� przebrany za mnicha!) wyci�gn�� prosty, szeroki pa�asz, lecz czy� jaki� niezdarny rosyjski nied�wied� m�g� stan�� w szranki z najlepszym szermierzem dawnego pu�ku wirtemberskiego? Jeden wypad i von Dorn przebi� opryszka na wylot.
Okaza�o si�, �e bandyt�w by�o nie dw�ch, lecz trzech. Trzeci � wysoki, w spiczastym k�obuku � sta� nieco z boku, wsun�wszy r�ce w r�kawy, i nie rusza� si� z miejsca. Pewnie strach go oblecia�. Twarzy nie by�o wida�, jedynie zarys postaci, gdy� ksi�yc �wieci� nocnemu zb�jcy w plecy.
��Na kolana, �ajdaku! � wrzasn�� Cornelius strasznym g�osem, wznosz�c zakrwawion� szpad�. � Zabij� jak psa!
Wysoki wyci�gn�� r�k�, zrobi� lekki ruch d�oni� i nagle co� d�wi�cznie uderzy�o kapitana w pier� � to n� przebi� szub� i brz�kn�� o kirys.
A wi�c to tak? Poczekaj, zaraz zobaczysz!
Cornelius podni�s� szpad�, chc�c ci�� z g�ry, i rzuci� si� na zb�ja. Ten nadal sta� nieruchomo, jakby wmarzni�ty w ziemi�.
Klinga ze �wistem rozci�a powietrze, ale nie zdo�a�a dotkn�� g�owy z�oczy�cy, kt�ry niedostrzegalnym ruchem r�ki w sk�rzanej r�kawicy chwyci� stalowe ostrze, bez wysi�ku, jakby dla zabawy, wyrwa� kapitanowi z r�ki szpad� i prze�ama� j� na p� niczym such� szczapk�.
Zaskoczony von Dorn cofn�� si� o krok i wyci�gn�� zza cholewy sztylet. Nagle dozna� przera�aj�cego, nieodpartego wra�enia, �e wszystko to ju� kiedy� widzia� w koszmarnym �nie: atakowa� wroga szpad�, a szpada si� �ama�a; zadawa� mu cios sztyletem, a sztylet si� wygina�, jakby zrobiono go z wosku.
Straszny, odporny na wszelkie stalowe ostrza cz�owiek uchwyci� Corneliusa za przegub, wykr�ci� mu go tak, �e a� chrupn�y ko�ci, a drug� r�k�, woln�, z ca�ej si�y trzasn�� muszkietera w twarz.
Von Dorn upad� na wznak. Ulica, niebo, domy zawirowa�y, jakby chcia�y si� przekr�ci� do g�ry nogami. Cornelius obr�ci� si� na bok i razem z krwi� wyplu� na �nieg dwa przednie z�by. Ale przejmowa� si� oszpeconym obliczem nie by�o ju� najmniejszego sensu � oto ziemska droga kapitana muszkieter�w dobiega�a kresu.
Z�oczy�ca schyli� si�, podni�s� upuszczony przez niego sztylet, nast�pi� zamroczonemu Corneliusowi na pier� i przygwo�dzi� go do ziemi. W stalowym ostrzu zal�ni� matowo odbity promie� ksi�yca. Von Dorn w �yciu nie widzia� nic pi�kniejszego ni� ten ulotny rozb�ysk �wiat�a.
Panie, przyjmij dusz� s�ugi Twego Corneliusa, syna Theodora i Ulryki.
W��czy� komputer i otworzy� plik
Charakter pisma kapitana, nawet wedle siedemnastowiecznych norm, trudno by uzna� za wyrobiony. Nicholas wyt�y� wzrok i bardzo powoli, sylaba za sylab�, zacz�� czyta�:
��Co, co? � przerwa�a mu A�tyn. � S�uchaj, jako� nie kapuj�. Mo�esz to przet�umaczy� na normalny rosyjski? �Ten-ci�, �i�by�. Wciskanie ciemnoty!
��Zaraz � obieca� Fandorin. � Najpierw musz� ustali� rodzaj pisma.
Wszed� w Scribmastera, wyja�niaj�c dziewczynie, �e to wspania�y program nowej generacji, opracowany specjalnie do badania starych r�kopis�w.
Baza danych zawiera trzy tysi�ce wariant�w zapisu liter alfabetu �aci�skiego, greckiego, hebrajskiego i cyrylicy, kt�re Scribmaster potrafi odczyta� i przetworzy� na dowolne wsp�czesne pismo.
Z d�ugiej listy Nicholas wybra�
A�tyn z ciekawo�ci� obserwowa�a zabiegi magistra, dysz�c mu prosto w ucho i od czasu do czasu nawet �askocz�c go w skro� swoimi kr�tko ostrzy�onymi w�osami. Pachnia�a jednocze�nie snem i porann� �wie�o�ci�. Konieczne w tych warunkach skupienie wymaga�o od Nicholasa nieco wysi�ku.
��No to zaczynamy. � Prze�egna� si� i wcisn��
��Jeste� wierz�cy? � zainteresowa�a si� A�tyn.
��Nie, w�a�ciwie uwa�am si� za agnostyka. Ale to chyba nie zaszkodzi.
Odr�cznie napisany tekst znikn�� z ekranu, pojawi�a si� za to ikonka: staro�wiecki zegar, kt�rego wskaz�wka powoli odmierza�a sekundy. Pod koniec drugiej minuty obraz drgn�� i nagle zamiast nieczytelnych kulfon�w i zawijas�w pojawi� si� drukowany tekst. Nicholas i A�tyn mimowolnie pochylili si� do przodu, nie zauwa�aj�c nawet, �e ich policzki si� przy tym zetkn�y, i wpili si� wzrokiem w rz�dy czcionek.
#obrazek2#
��Tak czy siak, to jaka� abrakadabra! � o�wiadczy�a rozczarowana dziennikarka. � Ni cholery nie mo�na zrozumie�.
Magister jednak odsun�� j� niezbyt uprzejmie machni�ciem r�ki i dalej prze�lizgiwa� si� wzrokiem po linijkach tekstu. Przeczyta� i z pow�tpiewaniem pokr�ci� g�ow�. Przeczyta� jeszcze raz.
��Liberia? Liberia Iwana? � wymamrota�. � Czy�by chodzi�o o� Bzdura!
A�tyn bacznie si� w niego wpatrywa�a.
��Co? Liberia? Ta w Afryce? Tak?
Fandorin tylko ponuro gapi� si� w ekran, poruszaj�c wargami.
W�wczas dziennikarka pocz�stowa�a go silnym kuksa�cem w bok. �okcie mia�a ostre, wi�c zaskoczony Nicholas a� j�kn��.
��T�umacz, draniu! Bo zaraz umr� z ciekawo�ci!
I Nicholas zabra� si� do przek�adu, opatruj�c go niezb�dnymi komentarzami:
��To nie przes�anie duchowe, ale raczej jaka� instrukcja topograficzna, kt�r� Cornelius w 1682 roku sporz�dzi� dla swojego syna, w�wczas jeszcze, jak nale�y s�dzi�, ma�oletniego. Na czym si� opiera moje przypuszczenie co do wieku Nikity? Ot� dokument zosta� napisany nie po niemiecku, lecz po rosyjsku, co oznacza, �e kapitan niew�tpliwie za�o�y� rodzin� w Rosji. Przyby� tu za� w roku 1675, zaledwie siedem lat przed spisaniem wskaz�wek dla syna.
Magister zerwa� si� od sto�u, chc�c troch� pochodzi�, ale po dw�ch krokach znalaz� si� ju� przy �cianie kuchenki. Drepta� wi�c chwil� w miejscu, wykonuj�c jakie� niezborne gesty, po czym usiad� z powrotem.
��Szalenie interesuj�cy dokument! Mo�e rozwia� wiele dotychczasowych w�tpliwo�ci. Von Dorn pisze:
A�tyn bezceremonialnie uci�a naukowe uniesienia historyka:
��Do diab�a z Matfiejewem i z twoj� monografi�! Lepiej mi wyt�umacz, dlaczego tw�j prapradziadek, czy kim on tam dla ciebie jest, pisze zagadkami. Ska�a Theo, ten wielodzietny Hugo itede?
Nicholas wzruszy� ramionami.
��Widocznie autor pisma nie chcia�, �eby jego sens by� jasny dla kogo� obcego. Z pewno�ci� przekaza� swemu ma�emu synkowi rodzinne legendy von Dorn�w � opowiada� mu o zamku, o przodkach, dlatego te� Nikita powinien zrozumie� ojcowskie wskaz�wki. Dziwne, �e rosyjski kronikarz naszego rodu, Isaakij Fandorin, nie przytacza tych poda� � ja pozna�em je, dopiero gdy bada�em histori� von Dorn�w ze Szwabii. Prawdopodobnie, kiedy Cornelius zmar�, Nikita by� jeszcze ma�ym ch�opcem, nie zapami�ta� opowie�ci ojca i dlatego nie m�g� przekaza� ich swoim potomkom.
��Moim zdaniem, to jasna sprawa � oznajmi�a dziennikarka. � List twojego przodka Corneliusa zawiera wskaz�wki, jak odszuka� ukryty skarb. I ca�a rzecz w tym, �e kt�ry� z naszych twardzieli naprawd� wierzy, �e ten skarb wci�� jeszcze, po trzystu latach, mo�na odnale��. Dlatego w�a�nie zosta�e� zwabiony do Rosji. Dlatego zabrano ci brakuj�c� po�ow� dokumentu. I dlatego te� chciano ci� za�atwi�.
��Przypu��my � zgodzi� si� Nicholas, jako naukowiec pragn�c nada� dyskusji rozwa�ny, akademicki ton. � Ale czemu w takim razie zwr�cono mi skradzion� po��wk�?
��A cholera wie. � A�tyn podrapa�a si� po nosie. � Mo�e facetom co� nie wysz�o� Albo, co jest najbardziej prawdopodobne, skarbu poszukuje nie jedna banda, tylko dwie. I pierwsza chce ci� wyko�czy�, a druga z jakich� powod�w ci� chroni. Tajemnica dw�ch ocean�w. A najciekawsze w tym wszystkim, co to w�a�ciwie za skarb.
Fandorin u�miechn�� si� pob�a�liwie.
��No, to jest akurat najzupe�niej oczywiste.
Dot�d bardzo pewna siebie A�tyn spojrza�a na niego z takim szacunkiem (po raz pierwszy!), �e magister niemal jeszcze ur�s� z dumy. Nala� sobie wody z czajnika i wypi� j� powoli, cho� wcale nie czu� pragnienia � chcia� po prostu przed�u�y� t� pi�kn� chwil�.
��Ten ignorant czy te� ignoranci, kt�rzy rozp�tali ca�� afer�, my�l�, �e w pi�mie Corneliusa jest mowa o legendarnej Liberii, bibliotece Iwana Czwartego. S�ysza�a� o niej?
��O bibliotece Iwana Gro�nego? Tak, s�ysza�am. W prasie par� lat temu podni�s� si� wok� niej wielki szum � rzekomo kto� ju� by� na jej tropie. Gdy zostanie odnaleziona, pisano, Rosja stanie si� krain� mlekiem i miodem p�yn�c�, jako �e warto�� bia�ych kruk�w z tej biblioteki ocenia si� na miliardy baks�w. No wiesz, jakie� tam stare ksi�gi i r�kopisy, kt�re popieprzony krwio�erczy Wania nie wiadomo dlaczego gdzie� wkitra�. I co, czy ta biblioteka rzeczywi�cie istnia�a?
Fandorin skrzywi� si� sceptycznie, po czym przem�wi� tonem wytrawnego wyk�adowcy:
��Nigdy szczeg�lnie si� nie interesowa�em tym tematem, ale podstawowe fakty mam w pami�ci. Po zdobyciu przez Turk�w Konstantynopola w 1453 roku bezcenna biblioteka bizantyjskich bazyleus�w, dziedzictwo rzymskich cezar�w, w ci�gu tysi�ca lat wielokrotnie pomno�ona o cenne egzemplarze, przypad�a w udziale bratu ostatniego cesarza, despocie Morei Tomaszowi. Ten wywi�z� bibliotek� do W�och, sk�d Liberia jako cz�� posagu jego c�rki Zofii, kt�ra wysz�a za m�� za Joanna Trzeciego, trafi�a do Moskwy. Nawiasem m�wi�c, �liberia� to nie nazwa w�asna, lecz po prostu �zbi�r ksi��ek�. Jaki by� dalszy los tych skarb�w, nikt dok�adnie nie wie, a to dlatego, �e moskiewscy w�adcy owej epoki nie odznaczali si� osobliwym zami�owaniem do lektury. Uwa�a si�, �e nieotwarte skrzynie z ksi��kami upchni�to w kt�rej� z kremlowskich piwnic, gdzie przele�a�y wiele lat. Za panowania Wasyla Iwanowicza sprowadzono z Athos znawc� ksi�g, Maksyma Greka, by komentowa� i t�umaczy� na u�ytek w�adcy jakie� staro�ytne teksty, najprawdopodobniej pochodz�ce ze wspomnianych zbior�w. Potem ju� za Joanna, czyli Iwana Gro�nego, kt�ry� z wzi�tych do niewoli Inflantczyk�w widzia� rzekomo Liberi� i nawet sporz�dzi� jej opis. To ostatnia mniej wi�cej wiarygodna wzmianka na temat carskiej biblioteki, kt�ra nast�pnie jakby znikn�a bez �ladu. Wi�kszo�� uczonych jest zdania, �e albo zosta�a rozdarowana, albo � co bardziej prawdopodobne � sp�on�a podczas jednego z niezliczonych kremlowskich po�ar�w. S� jednak optymi�ci, kt�rzy wierz�, �e Liberia przetrwa�a do dzi� gdzie� w labiryntach podziemi Kremla, Aleksandrowskiej S�obody lub jednego z klasztor�w za�o�onych przez cara Iwana. W ci�gu ostatniego stulecia kilkakrotnie prowadzono prace wykopaliskowe na terenie zespo�u kremlowskiego, nawet w czasach stalinowskich, ale, naturalnie, niczego nie znaleziono. No a ju� Cornelius von Dorn z pewno�ci� nie m�g� mie� nic wsp�lnego z Iwanem Gro�nym � �y� przecie� o ca�y wiek p�niej. Nie, w dokumencie jest mowa o jakiej� innej �Liberii Iwana�. Twoi poszukiwacze skarb�w to nieuki i dyletanci, ofiary w�asnej ignorancji.
��Dzi�ki za wyk�ad � powiedzia�a A�tyn. � By� mo�e ca�y ten szum wok� biblioteki to funta k�ak�w niewarta kaczka dziennikarska. Je�li natomiast chodzi o nieuk�w i dyletant�w, na twoim miejscu bym ich nie lekcewa�y�a. Oby� ty sam nie sta� si� ofiar� ich ignorancji! Nie wiemy przecie�, jak dalece szajba im odbi�a na tle tej Liberii � mo�e kompletnie ich pogi�o? Przyjmijmy, �e jeden z tych facet�w to Wielki Soso. Ale jest te� kto� inny, jego konkurent i zleceniodawca twojego nieboszczyka kraciastego�
W��czy�a czajnik, nape�niwszy go niefiltrowan� wod� z kranu (Nicholas na ten widok a� si� wzdrygn�� wewn�trznie, ale zmilcza�), i przemkn�a do pokoju.
��Nie wchod�, przebieram si�! � krzykn�a przez otwarte drzwi. � A wi�c tak. Zaraz napijemy si� kawy, bo w domu i tak nie ma nic na z�b, i p�dz� do redakcji. Spr�buj� si� dowiedzie�, co to za ptaszek ten tw�j okularnik. Chocia� nie wiem, czy po spotkaniu z abrekami [43] Wielkiego Soso mo�na go jeszcze uzna� za �ywy okaz fauny. A ty, historyku, sied� tu sobie spokojnie i g��wkuj. Mo�e uda ci si� wy�owi� z tego listu jeszcze jakie� informacje. W lod�wce pe�ne pustki, b�dziesz musia� troch� pocierpie�. Mo�esz sobie wyobra�a�, �e jeste� w kt�rym� z kraj�w Trzeciego �wiata, gdzie panuje dziki g��d. Wracaj�c, wst�pi� do sklepu i zrobi� jakie� zakupy. Tylko pami�taj: nie ruszaj si� st�d na krok. I nie podchod� do okien.
W minut� po tym, jak �wawa liliputka dwoma �ykami, na stoj�co, opr�ni�a fili�ank� kawy, Nicholas zosta� w mieszkaniu sam. I on r�wnie� wypi� kaw� (bez �mietanki i cukru), w roztargnieniu z�u� przylepk� czerstwego chleba, kt�r� wielkodusznie zostawi�a mu gospodyni, po czym, zgodnie z zaleceniem, zacz�� g��wkowa�. Mia� wra�enie, �e og�lny zarys wydarze� powoli zaczyna si� wy�ania� z mg�y.
Kto� � nazwijmy go Iksem � dowiedzia� si� o dokumencie z Kromiesznik. Zainteresowa�a go wzmianka o �Liberii Iwana� i uzna�, �e chodzi o legendarn� bibliotek� Iwana Gro�nego, a w przeci�tym na p� pi�mie kryje si� klucz do odnalezienia bezcennego skarbu. �ci�lej bior�c, cz�� klucza, gdy� lewej po�owy r�kopisu brakuje. W po��wce z Kromiesznik nie by�o podpisu, tak wi�c Iks nie mia� �adnego punktu zahaczenia.
Min�y trzy lata i pan Iks dowiedzia� si� sk�d� o artykule pewnego brytyjskiego historyka, co od razu skojarzy�o mu si� ze znaleziskiem z Kromiesznik. Iks zestawi� fakty, odtworzy� pierwsze linijki dokumentu, wykorzystuj�c fragment tekstu zacytowany przez autora artyku�u, i upewni� si�, �e to istotnie brakuj�ca cz�� �zaginionego pisma�. Dalsze zamierzenia Iksa s� oczywiste � postanowi� zwabi� Anglika do Moskwy i przyw�aszczy� sobie lew� po��wk� dokumentu.
Ale kim jest �w Iks?
Na pewno nie historykiem � to oczywiste. Naukowiec nie posuwa�by si� do kradzie�y i nie nasy�a� na Nicholasa zab�jcy. Ponadto wiedzia�by, �e biblioteka Iwana Gro�nego to dawno zdementowana plotka. Nie m�wi�c ju� o tym, �e przes�anie von Dorna powsta�o sto lat p�niej.
Musi to wi�c by� jaki� bandzior z rosyjskiej mafii. Na razie to wszystko, co mo�na o nim powiedzie�. Nie warto zag��bia� si� teraz w dalsze rozwa�ania, gdy� �atwo wyci�gn�� fa�szywe wnioski, kiedy ma si� zbyt ma�o informacji. Kto konkretnie stoi za ca�� afer� z listem Corneliusa, lepiej si� w tej chwili nie zastanawia�. Nale�y si� raczej zaj�� samym dokumentem.
Tutaj za� pytanie goni pytanie.
Dlaczego Cornelius napisa� list? Czemu przeci�� go na p�? Jak to si� sta�o, �e jedna po�owa zosta�a w Kromiesznikach razem ze z�otym medalionem i kryszta�owym budzikiem (czyli przedmiotami, kt�re � wszystko na to wskazuje � by�y kapitanowi szczeg�lnie drogie), a druga znalaz�a si� w szkatu�ce, po�r�d rodzinnych relikwii Fandorin�w? Jakie by�y losy kapitana, pocz�wszy od maja 1682 roku? Dlaczego nie dotar� do swojego skarbu sam? I co to by� za skarb? Rzecz jasna, nie biblioteka Iwana Gro�nego, ale jednak �liberia�, a wi�c jakie� ksi��ki.
Nicholas czu�, �e od dalekiego przodka dzieli go zaledwie jeden ma�y krok. Gdyby tylko Cornelius podpowiedzia� mu cho� s��wkiem, co dalej robi�! Ale kapitan milcza�. By� blisko, Nicholas widzia� szarzej�c� w mroku, nieruchom� sylwetk� � w sk�rzanym kolecie i okr�g�ym he�mie, ze szpad� u boku. Mo�e von Dorn i chcia�by wyj�� naprzeciw swemu potomkowi, uczyni� ten w�a�nie ma�y krok � ale zmarli tego nie potrafi�. Nicholas musia� pokona� dziel�c� ich odleg�o�� sam. Tylko jak to zrobi�?
Przeczyta� pismo jeszcze kilka razy. Co to za �ko�ci ludzkie�, kt�rych m�g� si� przestraszy� Nikita? I dlaczego mia� si� nie ba� ich, tylko jakiego� Zamoleusa, przykrytego rogo��? O co tu chodzi?
Niestety, intuicja podpowiada�a magistrowi, �e tajemnica Corneliusa nale�y do tych, kt�rych czas strze�e szczeg�lnie zazdro�nie i nie�atwo je zdradza.
Oczywi�cie, by�oby interesuj�ce zaj�� si� poszukiwaniami Corneliusowej skrytki. Dom o trzynastu oknach si� nie zachowa�, to pewne, w�tpliwe te�, czy uda�oby si� odszuka� miejsce, gdzie sta�, a wi�c szanse na znalezienie skarbu s� znikome. Jednak prace poszukiwawcze mog�yby rzuci� pewne �wiat�o na spraw�. Niewykluczone, �e uda�oby si� wyja�ni�, jaki ksi�gozbi�r w czasach Corneliusa nazywano �Liberi� Iwana�. Przecie� w siedemnastowiecznej Rosji takie biblioteki mo�na by policzy� na palcach, wi�c musia� pozosta� jaki� �lad. A je�li von Dorn mia� na my�li ksi�gozbi�r samego Matfiejewa, znanego bibliofila? Uwa�a si�, �e po upadku wszechmocnego ministra ksi�gi zosta�y rozkradzione. Ale mo�e bojar zd��y� ukry� zbiory, pozostaj�cy za� w jego s�u�bie cudzoziemiec, von Dorn, o tym wiedzia�? To dopiero by�aby sensacja!
Sensacje naukowe musia�y jednak teraz zej�� na drugi plan. Grunt to samemu uj�� st�d z �yciem.
Fandorin niech�tnie powr�ci� do bezlitosnej rzeczywisto�ci. Mo�liwe, �e rosyjscy mafiosi, poszukuj�cy Liberii, przeczytali pe�ny tekst dokumentu, uznali, �e zawarte w nim wskaz�wki nie wystarcz� do odszukania skarbu, i postanowili zostawi� angielskiego historyka w spokoju.
Mo�liwe, ale pewno�ci nie ma. Trzeba poczeka�, niewykluczone, �e A�tyn Mamajewej, znaj�cej wszelkie mo�liwe doj�cia, uda si� co� wyja�ni�. Tak czy owak, powinien jak najszybciej wsi��� w samolot do Londynu. Niech wszyscy diabli wezm� historyczn� ojczyzn� Fandorin�w razem z jej kryminalnymi aferami i nierozwi�zywalnymi zagadkami!
S�uszno�� tej decyzji nie pozostawia�a cienia w�tpliwo�ci, tak wi�c Nicholas postanowi� da� d�u�sz� chwil� wytchnienia swojej przeci��onej m�zgownicy. Jak by tu zabi� czas?
Na pocz�tek by�oby nie�le doprowadzi� troch� do porz�dku ubranie.
Uda�o mu si� jako tako oczy�ci� poplamione spodnie i blezer, zapra� i wysuszy� nad gazem ko�nierzyk i mankiety koszuli, nast�pnie przyszy� naderwany r�kaw i zacerowa� dziur� na kolanie. C�, nie uzyska� efektu
Tak. Czym by si� teraz zaj��?
Fandorin ogarn�� spojrzeniem panuj�cy w mieszkaniu ba�agan i przyszed� mu do g�owy doskona�y pomys�: wypada si� jako� odwdzi�czy� A�tyn za go�cinno��. Magister rozebra� si� do majtek, znalaz� �cierk� i pogwizduj�c, zabra� si� do porz�dk�w. Umy� pod�og�, wyszorowa� umywalk� i zlewozmywak, star� kurze. Z mycia okien zrezygnowa�, pomny na ostrze�enia gospodyni. Ma�o prawdopodobne, by na dachu naprzeciwko przyczai� si� snajper, ale � jak to si� m�wi � strze�onego Pan B�g strze�e.
Bielizn� po�cielow� i r�ow� pi�am� A�tyn Nicholas u�o�y� w schludny stosik. Figi w niebieskie kwiatki, kt�re odkry� pod ��kiem, dyskretnie zostawi� na miejscu. Zebra� porzucone ksi��ki i ustawi� je na p�ce. Nieproszonemu sprz�taczowi rzuci�y si� w oczy dwa tytu�y:
W trakcie tych ponurych rozwa�a� zadzwoni� telefon.
��Nika, s�uchaj mnie uwa�nie � rozleg� si� w s�uchawce pe�en napi�cia g�os A�tyn. � Masz poj�cie, czego si� dowiedzia�am� Stop, Mamajewa, po kolei � przywo�a�a si� do porz�dku. � Jeste� w czepku urodzony, bez dw�ch zda�. Wiesz, kto wczoraj na ciebie polowa�? Nie jaki� tam wsiowy burak, tylko killer superklasy! Od razu go rozpoznali na zdj�ciu. Ma ksywk� Szurik, a jak si� naprawd� nazywa, nikt nie wie.
��Co za dziwny pseudonim � Szurik! � odezwa� si� Fandorin, �eby A�tyn nie pomy�la�a, �e si� przestraszy�. D�o�, w kt�rej trzyma� s�uchawk�, nagle sta�a si� obrzydliwie zimna i lepka.
��Killer najnowszej generacji, ma w�asny, indywidualny styl. To mi�o�nik lat sze��dziesi�tych: d�insy, trampki i tak dalej. S�owem,
��Co takiego? � nie zrozumia� magister. � Co ma do tego jaka� branka?
��Niewa�ne. Ma niez�y wykaz przebiegu s�u�by. Za�atwi� Atlasa, Kulfona i Lewonczika, kt�rzy dzia�ali na w�asn� r�k� w okolicach Moskwy. M�j informator utrzymuje, �e bracia Otariszwili to prawdopodobnie tak�e robota Szurika. Jak r�wnie� prezes Swiatogorbanku i Stowarzyszenia Inwalid�w. Ach, zreszt� po co ja ci to opowiadam � prawdziwy z ciebie je�yk we mgle, nic z naszej historii najnowszej nie kumasz! Kr�tko m�wi�c, Szurik to niekoronowany kr�l killer�w Najwy�szej klasy profesjonalista. Mniej ni� sto tysi�cy zielonych za zlecenie nie bierze. Tak wytrawny zab�jca zwykle ma nad sob� jakiego� szefa, ale dla kogo pracuje Szurik, nie wiadomo. Co jeszcze? Aha, facet ma w�asny styl � nie lubi zabija� z daleka. Nie lubi si� te� pos�ugiwa� materia�ami wybuchowymi ani broni� z celownikiem optycznym, woli pistolet, n�, kastet, a niekiedy w og�le ogranicza si� do r�kodzie�a � ma pi�ty dan w karate. Wiesz, nale�y do tych morderc�w, kt�rzy lubi� znajdowa� si� z ofiar� twarz� w twarz.
��W�wiem � wykrztusi� z trudem Nicholas, przypomniawszy sobie u�miechni�tego weso�o okularnika.
��Szkoda nerw�w � uspokoi�a go A�tyn. � Szurik to ju� zimny trup. Ch�opcy Soso go dopadli.
��Tak, oczywi�cie � rzek� cicho Fandorin.
��Sied� w domu i czekaj na mnie. Podjad� jeszcze tylko do centrum informacyjnego, dziewczyny mi obieca�y �ci�gn�� ksi��ki na temat biblioteki Iwana Gro�nego i wycinki prasowe dotycz�ce jej poszukiwa�. Bardzo zg�odnia�e�?
��Nie, nie bardzo�
��To dobrze. Wytrzymaj jeszcze troch�.
Magister od�o�y� s�uchawk� i zacz�� si� miota� po pokoju.
Szurik, ten koszmar z ulicy Wi�z�w, jest zdr�w i ca�y! Karteczk� napisa� on, nie ma co do tego najmniejszych w�tpliwo�ci.
Nie wiadomo, jak� gr� prowadzi ten u�miechni�ty zab�jca, ale Nicholas nie mo�e nara�a� na niebezpiecze�stwo filigranowej dziennikarki. I tak znalaz�a si� przez niego o w�os od �mierci. Dla degenerata, kt�ry lubi patrze� swoim ofiarom w oczy, zabi� czarnook� dziewczyn� wzrostu metr pi��dziesi�t jeden to pestka, nawet mu r�ka nie zadr�y.
Trzeba natychmiast si� st�d wynosi�. Tylko jak? Mieszkanie na pewno jest obserwowane. Co robi�? Co robi�? Co robi�?
Fandorin spakowa� neseser i jeszcze jakie� dziesi�� minut obija� si� bez sensu po mieszkaniu, ale w ko�cu wzi�� si� w gar�� � usiad�, za�o�y� nog� na nog�, splecione d�onie po�o�y� na kolanie. Zmusi� si� do spokoju.
A wi�c tak.
Przede wszystkim nale�y odsun�� niebezpiecze�stwo od A�tyn. To sprawa najwa�niejsza. O reszcie pomy�li potem.
Powinien jej by� powiedzie�, �e Szurik �yje i kr��y gdzie� w pobli�u. Teraz ju� za p�no, Nicholas nie ma nawet numeru jej kom�rki.
Zostawi� A�tyn wiadomo��?
Ale przecie� ledwie zd��y wyj�� z mieszkania, kto� zaraz si� tu pojawi. To pewne. Jak wida�, zabi� go na razie nie zamierzaj�. A wi�c b�d� go �ledzi�, czyli, m�wi�c j�zykiem A�tyn, namierza�. Niew�tpliwie jest im do czego� potrzebny, w przeciwnym razie po co by mu zwracali neseser?
A je�li ci pot�ni przeciwnicy chc� go mie� na oku, bez w�tpienia za�o�� w mieszkaniu A�tyn pods�uch. Nie wiedz� przecie�, �e on tu wi�cej nie wr�ci.
Trzeba zatem zrobi� tak, �eby si� o tym dowiedzieli.
Fandorin wzi�� kartk� i zamaszy�cie napisa� flamastrem:
�Kola� � tak, w porz�dku, A�tyn zrozumie. Mo�e jeszcze co� doda�, �eby uprzedzi� j� o niebezpiecze�stwie?
Nie, trudno uwa�a� Szurika za idiot�. Samo niespodziewane opuszczenie mieszkania przez Nicholasa i obra�liwy sens li�ciku powinny podpowiedzie� A�tyn, �e co� jest na rzeczy. Fandorin pomy�la� chwil�, przekartkowa� sw�j notes i wzmocni� efekt dopiskiem:
No. Teraz na pewno wszystko b�dzie dla niej jasne. Miejmy nadziej�.
Po�o�y� na li�ciku dwa banknoty pi��dziesi�ciodolarowe. Na wszelki wypadek zapami�ta� numer telefonu umieszczony na aparacie. Dzwoni�, naturalnie, mu nie wolno. Chyba tylko tak, �eby us�ysze� jej g�os. Upewni� si�, �e dziewczyna �yje.
Na razie nic wi�cej nie m�g� zrobi�. Jak m�wi A�tyn, trzeba wzi�� ty�ek w troki � czym pr�dzej na lotnisko. Je�eli nie b�dzie ju� wolnych miejsc w samolocie do Londynu, lecie� dok�dkolwiek, byle jak najdalej st�d.
�egnaj, ma�a, dzielna kobietko, kt�rej pragnieniem jest urosn�� o pi�� centymetr�w i by� kochan�. Oby twoje marzenia si� spe�ni�y.
Przed wyj�ciem z klatki schodowej Fandorin wzi�� g��boki wdech i zn�w si� prze�egna� � wida� wesz�o mu to ju� w na��g. Umy�lnie powoli, bez po�piechu, przeszed� obok starszych kobiet, siedz�cych na �aweczce i przygl�daj�cych mu si� bezceremonialnie. S�ysza�, jak jedna z nich oznajmi�a dono�nym szeptem:
��To ten od A�tyn. Nocowa� u niej.
Druga rzuci�a:
��Ale tyka grochowa!
Nie rozgl�da� si� na boki. G�upi Anglik niczego nie podejrzewa, przekonany, �e to czuwaj�ca nad nim opatrzno�� zwr�ci�a mu neseser.
Na prawo jest brama. Teraz trzeba skr�ci�. �adnych krok�w z ty�u nie s�ycha�.
Na pe�nej kurzu, zalanej s�o�cem ulicy Fandorin wreszcie obejrza� si� za siebie. Nikogo. Dla pewno�ci szed� chodnikiem jeszcze par� minut, ale nic podejrzanego nie zauwa�y�.
A mo�e niepotrzebnie dramatyzuje? Przecie� pan Iks, przeczytawszy pismo Corneliusa, m�g� naprawd� straci� zainteresowanie poszukiwaniem ksi�gozbioru.
Tym lepiej!
No dobrze. Trzeba zatrzyma� jaki� samoch�d. W przewodniku znalaz� informacj�, �e w Moskwie jest ma�o taks�wek, za to instytucja prywatnych przewoz�w wr�cz kwitnie. Za niewielkie pieni�dze � pi�� dolar�w � mo�na z odleg�ych peryferii dosta� si� do centrum. Nicholas tak w�a�nie zrobi. A potem prawdziw� taks�wk� pojedzie na Szeriemietiewo.
Obejrza� si� jeszcze raz (nadal nikt go nie �ledzi�), po czym zacz�� si� rozgl�da� za �ebkiem. Jak na z�o�� mija�y go same ci�ar�wki. C�, nic dziwnego � zbli�a� si� koniec dnia pracy.
Wreszcie zza zakr�tu �mign�� jaskrawoczerwony sportowy w�z. Nicholas podni�s� r�k� i zaraz j� opu�ci�. Po diab�a w�a�cicielowi takiego szykownego pojazdu pi�� dolar�w?
Ale jaguar bezszelestnie zahamowa� przy chodniku. Z cichym, ledwie s�yszalnym szmerem opu�ci�a si� w d� przyciemniona szyba.
Za kierownic� siedzia� wiking o z�ocistych w�osach do ramion i kr�tko przystrzy�onej br�dce. B�awatkowe oczy spogl�da�y na magistra z pe�nym rozbawienia niedowierzaniem.
��A niech mnie, �ywy Angol! Brakuje tylko parasola i melonika. I to gdzie, w Bieskudnikach!
��Prawd� m�wi�c, chcia�em si� dosta� na Szeriemietiewo � wymamrota� Fandorin, speszony faktem, �e wystarczy jeden rzut oka, by w nim rozpozna� Brytyjczyka.
��Nie Angol, ale doskona�a podr�bka � skonstatowa� nordycki przystojniak. � Zna� r�k� mistrza. Prosz� wsiada�, sir, podrzuc� pana kawa�ek. A dalej ju� ka�dy taryfiarz zawiezie pana na Szare Ma�kowo.
W�z p�ynnym, kocim susem wyskoczy� do przodu, wgniataj�c Nicholasa w mi�kkie, spr�yste oparcie fotela.
Zaciekawiony wiking odwr�ci� si� do pasa�era i chcia� co� powiedzie�, ale w�a�nie rozleg�y si� pierwsze takty marsza Mendelssohna (Nicholas czyta� w gazecie, �e Rosjanie uwielbiaj� muzyczne sygna�y d�wi�kowe w telefonach kom�rkowych) i pocz�tek rozmowy trzeba by�o od�o�y�.
��Tak � rzuci� w s�uchawk� blondyn.
Potem, po chwili milczenia, rzek� ostro:
��Czarnomor ju� r�ne rzeczy m�wi�. A pan, Leonidzie Robertowiczu, obieca� licencj�? Obieca� pan. Szmal pan wzi��? Wzi�� pan. To niech pan teraz zrobi porz�dek z tym burdelem, czyli, kulturalnie rzecz ujmuj�c, wywi��e si� ze swoich obowi�zk�w� No, tak to ju� inna rozmowa� A wi�c jutro jest kolegium w ministerstwie? Dobrze, b�d� czeka�. I niech pan nie zapomina, �e to pa�skie zmartwienie, nie moje.
Nicholas wiedzia�, �e w �rodowisku wy�szych urz�dnik�w pa�stwowych i w sferach biznesu Czarnomorem nazywa si� samego premiera [47], i z zainteresowaniem spojrza� na w�a�ciciela samochodu. Kim mo�e by�, je�li nawet szef rz�du nie jest dla niego autorytetem? Jakim� wielkim przemys�owcem? Lobbyst�?
��No, czemu pan milczy, sir? � zwr�ci� si� do Nicholasa biznesmen, sko�czywszy rozmow� telefoniczn�. � Op�at� za przejazd stanowi b�yskotliwa konwersacja. Prosz� co� opowiedzie� o sobie. Kim pan jest?
Znowu rozleg�y si� d�wi�ki marsza weselnego.
��To ja � zn�w rzuci� do s�uchawki noworosyjski macho. -�Co� ty, Tolan, z choinki si� urwa�e�?� Aha, ju�. Jakie, kurna, jakie? Co ty mi tu pieprzysz?� Jasne, mog� im troch� odpu�ci�, to �aden problem, tylko �eby� potem nie j�cza�� No dobra, Tolan, umowa stoi.
Ta rozmowa prowadzona by�a w zupe�nie innym tonie ni� poprzednia. Nicholas nic z niej w�a�ciwie nie zrozumia�. A wi�c ten facet nie jest politykiem ani biznesmenem, tylko kryminalist�?
Tym razem wiking ze z�o�ci� cisn�� telefon na desk� rozdzielcz� i mrukn�� pod nosem: �Kutas z�amany�. Zaraz jednak przypomnia� sobie o pasa�erze, ods�oni� w u�miechu bia�e z�by i powiedzia�:
��
��Wiem, dzi�kuj�. Wczoraj tak pechowo upad�em� � Nicholas r�wnie� si� u�miechn��. � Pewnie trzeba go b�dzie wy�
Kierowca poprawi� nagle lusterko, zerkn�� do ty�u i przerwa� Fandorinowi w p� s�owa:
��Ej, sir, mamy ogon. To pa�ski czy m�j? Mnie chyba teraz nikt nie namierza.
Fandorin tak�e si� obejrza� i zobaczy� ca�kiem blisko, w odleg�o�ci jakich� dwudziestu jard�w, jasnozielonego d�ipa marki Niva. Za kierownic� siedzia� facet w okularach, z jasn�, rozwichrzon� czupryn�. Szurik!
��M�j � szybko powiedzia� magister i serce zacz�o mu wali� jak szalone. � Wie pan co, nie chcia�bym nara�a� pana na niebezpiecze�stwo. Prosz� si� zatrzyma�, wysi�d�. Albo� � spojrza� na wikinga i doko�czy� cicho: -�albo niech pan doda gazu. Z takim silnikiem bez trudu go zgubimy.
Wypowiedzia� te s�owa i zaczerwieni� si� ze wstydu, jako �e prosi� o tak niebezpieczn� przys�ug� zupe�nie nieznajomego cz�owieka by�o rzecz� po prostu niegodn�. Ale strach, kt�ry zn�w wychyn�� z mrocznych zakamark�w duszy, okaza� si� silniejszy od wszelkich innych emocji. Z pewno�ci� tego samego uczucia do�wiadczyli cywilizowani pasa�erowie promu �Christiania�, kiedy pok�ad zacz�� si� coraz bardziej przechyla� w stron� o�owianoszarych, lodowatych fal� Ta my�l pomog�a Fandorinowi opanowa� chwilow� s�abo��.
��Nie, niech pan nie dodaje � wycofa� si�. � Wysi�d�. To moje zmartwienie, nie pa�skie.
Wiking wyrzuci� kierunkowskaz i skr�ci� w prawo, w jaki� pusty zau�ek.
��Nie b�d� � zapewni�, spogl�daj�c w lusterko. Niva wci�� trzyma�a si� w tej samej odleg�o�ci. � Nie nale�y przekracza� dozwolonej pr�dko�ci. To po pierwsze. Nie wysadz� te� pana, jako �e moja bryka to to samo, co m�j dom. Czyli jako go�� znajduje si� pan tu pod moj� opiek�. To po drugie� I po trzecie� � Skr�ci� jeszcze raz w kierunku znaku oznaczaj�cego �lep� ulic�. � Jestem potwornie ambitny. Kiego grzyba ten palant si� do mnie przyczepi�?
Samoch�d zarzuci� � to kierowca nacisn�� na peda� hamulca. Niva te� si� zatrzyma�a, zmniejszywszy dystans do dziesi�ciu jard�w. Wok� by�o pusto, sta�y jakie� gara�e, ros�y zakurzone krzaki.
Widz�c, �e zuchwa�y blondyn zamierza otworzy� drzwi, Nicholas w panice chwyci� go za r�kaw.
��Co pan robi? Nie ma pan poj�cia, kim jest ten cz�owiek!
��A pan nie ma poj�cia, kim jest W�ad So�owjow � odpar� niewzruszony samob�jca. � Dobra, niech pan nie �wiruje, sir. Wyjd�my i pogadajmy jak ludzie.
Wysiad� z auta, zatrzasn�� drzwiczki i bez po�piechu ruszy� w stron� zielonego d�ipa.
Fandorin tak�e otworzy� drzwi po swojej stronie, �eby krzykn��: �Uwaga, jest uzbrojony!�.
Ale nie krzykn��. �eby nie wyj�� na jeszcze wi�kszego idiot�, ni� by� w rzeczywisto�ci.
Magister nagle u�wiadomi� sobie jasno, �e wpad� w pu�apk�. Ci dwaj � dziwny biznesmen i Szurik � to jedna szajka. Jaguar nie przypadkiem zatrzyma� si� przy tyczkowatym Angliku.
Nicholas spojrza� na stacyjk�. No jasne, kluczyki W�ad zabra� ze sob�.
Wyskoczy� z wozu i rzuci� si� biegiem do ucieczki przez pustkowie?
Ale w�a�ciwie po co? Jak si� wydaje, nie zamierzaj� go zabi�. Na razie. C�, w ko�cu mo�e przynajmniej wyja�ni�, czego od niego chc�.
Pogodziwszy si� z tym, co nieuniknione, odwr�ci� si�, by obserwowa� spotkanie wsp�lnik�w.
Szurik nie wysiad� z d�ipa. Siedzia�, wystawiwszy �okie� przez otwarte okno, i z niewinnym u�miechem spogl�da� na zbli�aj�cego si� wolnym krokiem eleganta w kremowym w�oskim garniturze, z p�kiem kluczyk�w w r�ce. Czy si� przywitaj�? Wymieni� u�cisk d�oni?
��Salem alejkum � rzek� przyja�nie W�ad So�owjow i nagle cisn�� kluczami w twarz Szurika � b�yskawicznym, precyzyjnym ruchem.
P�k kluczyk�w trafi� prosto w okulary, szk�o p�k�o z chrz�stem. W tej samej chwili W�ad jednym skokiem pokona� ostatnie metry, dziel�ce go od nivy, chwyci� Szurika za jasn� czupryn� i dwa razy mocno waln�� jego g�ow� o kant drzwiczek.
Nicholas os�upia�.
Zr�czny wiking otworzy� drzwi d�ipa i Szurik run�� twarz� na asfalt, przy czym okaza�o si�, �e w prawej r�ce �ciska znany magistrowi pistolet z matowoczarnym t�umikiem.
W�ad So�owjow wzi�� bro�, obejrza� j� i nie odwracaj�c si�, machn�� na Fandorina, �eby si� zbli�y�. Nicholas podszed� na uginaj�cych si� nogach i stan�� w pewnej odleg�o�ci od nieruchomego cia�a.
��Beretta 93 � oznajmi� z szacunkiem So�owjow. � Kawa� gnata. Wali potr�jnymi seriami. Chyba si� wpl�ta�em w jak�� �mierdz�c� histori�. Kim jest ten
Tr�ci� czubkiem kowbojskiego buta nieruchom�, dziwnie skr�con� r�k� le��cego.
Nicholas nie zd��y� odpowiedzie�, gdy� r�ka nagle o�y�a � chwyci�a W�ada za but. Szurik, nie wstaj�c, wygi�� cia�o w �uk i silnym kopni�ciem z��czonych n�g w kostk� podci�� przeciwnika.
So�owjow run�� na wznak, a killer gwa�townie podci�gn�� kolana do podbr�dka i jednym spr�ystym ruchem zerwa� si� na nogi. Nie daj�c si� wikingowi opami�ta�, z rozmachem kopn�� w pistolet (dzi� mi�o�nik lat sze��dziesi�tych by� nie w trampkach, lecz w ci�kim obuwiu turystycznym, tak zwanych traktorach) � bro� potoczy�a si� w bok, podskakuj�c na asfalcie. Obr�ciwszy si� na pi�cie, Szurik wymierzy� cios nog� w przeciwnym kierunku � celowa� w podbr�dek przeciwnika, ale ten zdo�a� si� uchyli�, zrobi� przewrotk� przez g�ow� i stan�� na nogach. Ca�e plecy eleganckiej kremowej marynarki by�y pokryte czarnymi zaciekami.
Z wysuni�tymi pi�ciami Szurik rzuci� si� do przodu. W jednej chwili spl�tane ze sob� r�ce i nogi walcz�cych zawirowa�y niczym �mig�a wentylatora. Dawniej Nicholas widywa� tak� m��ck� tylko w hongko�skich filmach i uwa�a�, �e to najzwyklejsze triki. Kr�tkie, ochryp�e okrzyki miesza�y si� z d�wi�cznymi odg�osami cios�w. Wida� by�o, �e starli si� ze sob� dwaj mistrzowie walki wr�cz, ale to nie dawa�o Fandorinowi prawa, by pozostawa� jedynie biernym obserwatorem. On r�wnie� zatem wrzasn�� przera�liwie i rzuci� si� na killera. Oczywi�cie, nie po to, by zwali� go z n�g � sk�d�e znowu! � ale cho� na chwil� odci�gn�� jego uwag� od So�owjowa i przynajmniej w ten spos�b tamtemu pom�c.
Nie na wiele si� to zda�o. Szurik, nawet si� nie ogl�daj�c, zrobi� wymach nog� do ty�u i trafi� Nicholasa dok�adnie w krocze, tak �e magister a� przysiad�. Bezkresny wszech�wiat w mgnieniu oka skurczy� si� do rozmiar�w potraktowanego kopniakiem miejsca.
Przewalaj�c si� z boku na bok jak kaczka, Fandorin odku�tyka� na bok. Bo�e, co to by� za b�l!
I nagle dostrzeg� pistolet, kt�ry le�a� przy kraw�niku, po�yskuj�c w s�o�cu. Zapominaj�c o b�lu, rzuci� si� w tamt� stron�, chwyci� bro� i odwr�ci� si� � dok�adnie w chwili, gdy rozgrywa� si� fina� fascynuj�cego pojedynku.
W�ad So�owjow, cofaj�c si� przed wypadami zwinnego Szurika, zahaczy� wysokim obcasem kowbojskiego buta o pokryw� studzienki kanalizacyjnej. Zachwia� si�, machn�� r�kami i natychmiast otrzyma� pot�ny cios nog� w nieos�oni�t� klatk� piersiow�. Upad�, szeroko rozrzuciwszy ramiona, i le�a� bez ruchu.
��Ani kroku! R�ce do g�ry! � krzykn�� do killera Fandorin, wysuwaj�c przed siebie pistolet.
Nigdy dot�d nie trzyma� w r�ku broni, wiedzia� jednak, �e gdzie� przy r�koje�ci powinien si� znajdowa� bezpiecznik. Je�li si� go nie odci�gnie (a mo�e odwrotnie?), pistolet nie wystrzeli.
Magister drug� r�k� obmaca� g�adk� powierzchni� z prawej strony, potem z lewej, i przesun�� jak�� d�wigienk�. Pozostawa�o mie� nadziej�, �e to w�a�nie by� bezpiecznik. Teraz nale�a�o zachowa� najwy�sz� ostro�no�� � nieznaczny ruch palcem wskazuj�cym i bro� mo�e wypali�.
��R�ce do g�ry! � jeszcze raz krzykn�� ostrzegawczo do Szurika, kt�ry sta� nad powalonym przeciwnikiem i spogl�da� na magistra z pob�a�liwym u�miechem.
Killer pokiwa� g�ow� i ruszy� w stron� Nicholasa.
��Sta�! � wrzasn�� jeszcze g�o�niej Fandorin. � Bo strzel�! S�owo honoru!
Szurik nie da� jednak wiary temu zapewnieniu i nawet nie zwolni� kroku.
Magister tyle razy widzia� podobn� scen� w filmach, �e dozna� wyra�nego uczucia
��Ostrzegam! � uprzedzi� Nicholas, sam czuj�c w swym g�osie zdradzieckie b�agalne nutki. � Ostrzegam! Prosz� si� zatrzyma�! Niech mnie pan nie zmusza�
��Dobra, dobra � z udawan� szorstko�ci� przerwa� mu Szurik, po czym wyci�gn�� r�k� po bro� podskakuj�c� w rozdygotanej d�oni Fandorina.
W tej chwili Nicholas z ca�� ostro�ci� u�wiadomi� sobie, �e nigdy i za nic nie potrafi strzeli� do cz�owieka, kt�ry patrzy mu prosto w oczy i u�miecha si�. Ze strachu i bezsilno�ci palce magistra mimo woli si� zacisn�y, a pistolet raptem jakby sam z siebie wyda� trzy g�uche cmokni�cia. Nast�pi�y po sobie b�yskawicznie: cmok � cmok � cmok.
Szurik nagle zgi�� si� wp� jak prze�amany, nie odrywaj�c wzroku od os�upia�ego Fandorina. Wargi killera wci�� jeszcze by�y rozci�gni�te w szyderczym u�miechu, ale jego oczy rozszerzy�y si� ze zdumienia i Nicholas spostrzeg� ze zdziwieniem, �e jedno z nich jest, jak przedtem, niebieskie, a drugie nie wiadomo dlaczego piwne.
Ach, w czasie b�jki musia�o mu wypa�� kolorowe szk�o kontaktowe, wyt�umaczy� sobie magister i cofn�� si� o krok. Szurik jeszcze chwil� sta� skurczony w nienaturalnej pozie, po czym zwali� si� bokiem na asfalt. Le�a� zgi�ty, przyciskaj�c obiema r�kami brzuch, i wci�� szeroko si� u�miecha�.
Nicholasa ogarn�� przera�liwy strach. Sam nie wiedzia�, czego boi si� bardziej � czy tego, �e ten cz�owiek zaraz umrze, czy te�, �e wstanie i zn�w go zaatakuje z tym swoim ohydnym u�miechem.
Szurik jednak ani nie wstawa�, ani nie umiera� � jego noga w ci�kim bucie podrygiwa�a, a on monotonnie, w r�wnych odst�pach czasu wydawa� z siebie ciche st�kni�cia:
��A� a� a� a�
Z ust wycieka�a mu krew, kt�ra utworzy�a ju� na ziemi niewielk� ciemn� ka�u��.
Tymczasem ockn�� si� W�ad. Usiad� i potrz�sn�� par� razy g�ow�, jakby chcia� rozp�dzi� resztki zamroczenia. Popatrzy� na Nicholasa, potem na le��cego Szurika. Wsta� lekko i podni�s� kluczyki. R�kawem beznadziejnie zniszczonej marynarki otar� rozbite wargi.
��Za�atwi�e� gnoja? � spyta�, zwracaj�c si� do Fandorina na �ty�. � Ostro pogrywasz. No, no, Michaelu Jordan, niez�ych masz kole�k�w. Widzia�e�, jak mnie m��ci�?
��Ma pi�ty dan w karate � wyja�ni� Nicholas, nie spuszczaj�c oczu z rannego killera. � Potrzebna mu szybka pomoc.
��Jasne. � W�ad podszed�, stan�� obok Fandorina. � Pi�ty dan? A wi�c wszystko si� zgadza. Ja mam czwarty. No, czego si� tak gapisz? Widzisz przecie�, �e cz�owiek si� m�czy. Udziel mu szybkiej pomocy, wszystko w twoim r�ku.
Pokaza� gestem pistolet, kt�ry Nicholas wci�� jeszcze �ciska� w d�oni. Magister w os�upieniu gapi� si� na So�owjowa. Czy�by W�ad namawia� go, �eby dobi� rannego?
��Co, to tw�j pierwszy raz, czy jak? � Wiking pokiwa� z�ocist� g�ow�. � No, to jeszcze wi�ksza bomba. Takiego starego wyg� za�atwi�e�. Nie p�kaj, doko�cz roboty. On i tak korkuje. A z nas zrobi�by miazg� bez mrugni�cia okiem� No dobra! Daj, ja to za�atwi�.
Wyj�� bro� ze zwiotcza�ych palc�w magistra i wycelowa� w g�ow� Szurika.
��Nie patrz, skoro jeste� taki delikatny.
Nale�a�o powstrzyma� zab�jc�, ale Nicholasa ogarn�a taka apatia, �e starczy�o mu si� jedynie na to, by si� odwr�ci�.
Jeszcze jedna seria cmokni�� i st�kanie umilk�o.
So�owjow obj�� Nicholasa za ramiona i szybko poprowadzi� do jaguara.
��No, ju� po wszystkim, kolego. Spadamy.
Pobie�nie przetar� berett� chusteczk�, wyj�� nie do ko�ca wystrzelany magazynek i pusty pistolet cisn�� na asfalt, wyja�niaj�c przy tym Fandorinowi:
��Gdyby go znalaz�y jakie� miejscowe szczeniaki, mog�yby narobi� g�upstw. Magazynek wyrzuc� potem. W�a� do wozu, pi�kny nieznajomy. No, w niez�e g�wno przez ciebie wdepn��em.
Gdy stan�li na pierwszych �wiat�ach, So�owjow wyci�gn�� do swego pasa�era r�k�.
��A wi�c rozpocznijmy ceremoni� oficjalnej prezentacji. W�ad So�owjow.
Fandorin, zacinaj�c si�, oznajmi�:
��Niko� Niko�aj Fandorin.
��Interesuj�cy z ciebie go��, Kola. Po prostu mam ju� taki fart, �e wci�� trafiam na interesuj�cych ludzi. Bez chwili przerwy. Nie obra� si�, to nie s� pretensje do ciebie, tylko do Pana Boga. Wybacz, prosz�, pust� ciekawo��, ale kogo�my przed chwil� uziemili? � Zerkn�� spod oka na bia�� jak m�ka twarz magistra. � Nie wygl�dasz mi na kogo� z bran�y. M�wi�c j�zykiem prostak�w, raczej na prymusa i lalusia. Powiedz mi, prymusie Kola, co si� takiego sta�o w twoim �yciu, �e uganiaj� si� za tob� najwytrawniejsi bandyci z berettami dziewi��dziesi�t trzy w r�ku?
Nicholas mia� wielk� ochot� opowiedzie� wszystko temu zuchwa�emu, pe�nemu fantazji facetowi, cho�by sp�acaj�c w ten spos�b d�ug wdzi�czno�ci. Z drugiej jednak strony, by�oby posuni�ciem absolutnie nieodpowiedzialnym wpl�tywa� postronnego cz�owieka w swoje zawik�ane sprawy. W�ad i tak ju� przez niego �wdepn�� w niez�e g�wno�. Straszliwy Szurik nie �yje, ale A�tyn m�wi�a, �e killer musi mie� nad sob� jakiego� szefa�
So�owjow odczeka� p� minuty, po czym wzruszy� ramionami.
��Nie chcesz, to nie m�w. Twoje prawo. Uratowa�e� mi �ycie, Kola. Gdyby� nie stukn�� tego gnoja, za�atwi�by mnie na cacy.
��Widzi pan� � zacz�� wzburzony Fandorin. � Widzisz, W�ad, nie jestem pewien, czy mam prawo wci�ga� ci� w t� histori� To niejasna i zawik�ana sprawa. Powiedzia�bym nawet, tajemnicza. I bardzo niebezpieczna.
��Niebezpieczna � niech tam, to akurat nie nowina, ale cudzych tajemnic nie lubi�. � W�ad skrzywi� si�. � W�asnych mam pot�d. M�w, czemu chcesz jecha� na Szeriemietiewo? Zamierzasz wyskoczy� do s�onecznej Antalyi czy te� do go�cinnych Czech? Chcesz odpocz�� od swoich kumpli? Rozumiem ci�, Kola, zw�aszcza je�li wszyscy s� w typie tamtego señora. Mo�e masz jakie� problemy? Ch�tnie ci pomog�. Jak to si� teraz m�wi, d�ugi nale�y sp�aca�, byle zielonymi. Paszporcik, wiza � nie ma sprawy. Wszystko b�dzie gotowe w ci�gu doby. Mo�esz si� urwa� cho�by do Nowej Zelandii.
��Dzi�kuj�, nie trzeba. Dokumenty mam. � Nicholas wyj�� z kieszeni paszport i pokaza� go W�adowi.
Ten otworzy� czerwono-z�ot� ksi��eczk�, zajrza� do niej i gwizdn��.
��No to z ciebie faktycznie Angol. Ale si� porobi�o. Tylko wiesz co, Kola, z Szeriemietiewem chyba lepiej poczeka�. Jeste� pewien, �e nikt nie by� �wiadkiem, jak dokonywali�my czynu niezgodnego z prawem? �e �aden dziadek nie podgl�da� przez szpar� w gara�u, �adna babule�ka nie zbiera�a butelek ani �aden pijaczek nie odlewa� si� akurat w krzakach? Widzisz, strasznie si� rzucasz w oczy przez ten sw�j koszykarski wzrost. Nasza mentownia to, oczywi�cie, nie Scotland Yard, ale je�li dostan� cynk na temat faceta o cudzoziemskim wygl�dzie, z zielonymi smugami na policzkach i min� debila, zgarn� ci�, zanim si� obejrzysz. Radz� si� gdzie� zaszy� na dzie� czy dwa, a ja tymczasem si� dowiem, czy ci� szukaj�, czy nie. Je�li nie masz jakiej� mety, popro� o azyl polityczny W�adika. Wszystko za�atwi�. No, Kola, a teraz koncert �ycze�. �piewa W�ad So�owjow. Dla naszego przyjaciela ze s�onecznego Albionu zabrzmi pie�� patriotyczna pod tytu�em
Fandorin milcza�, wzruszony. By� pod wra�eniem. Jego my�li bieg�y mniej wi�cej nast�puj�cym torem.
A jednak s�owa Dostojewskiego o powszechnej wra�liwo�ci rosyjskiej duszy zawieraj� w sobie wielk� i bezsporn� prawd�. We�my chocia�by takiego W�adika � zdawa�oby si�, typ z marginesu spo�ecznego, wed�ug zachodnich norm, po prostu bandyta, a ile� subtelno�ci, jaka� szeroka dusza w tym flibustierze Nowej Rosji! Od razu rodzi si� skojarzenie na temat wzajemnych relacji Pietruszy Griniowa z krwawym i pot�nym Pugaczowem [48]. On tak�e z wdzi�czno�ci za kubrak zaj�czy odp�aci� szczodrze bez miary, r�wnie niepohamowany w czynieniu dobra, jak i z�a. Oto jakie typy ludzkie rodzi rosyjska ziemia! Jest w nich i pi�kno, i si�a, i fantazja, i szlachetne porywy duszy � a jednocze�nie absolutna pogarda dla wszelkiego prawa i powszechnie obowi�zuj�cych norm moralnych. Przecie� ten tu facet przed chwil� w�adowa� cz�owiekowi trzy kule w g�ow�, a nie wida� po nim najmniejszych oznak refleksji � siedzi sobie i �piewa, jakby nigdy nic.
��No co, namy�li�e� si�? � zapyta� weso�o nowo objawiony Pugaczow, wyprzedzaj�c praw� stron� milicyjny radiow�z. Fandorin obejrza� si� za siebie, pewien, �e str�e porz�dku natychmiast zatrzymaj� winowajc�. Ale kierowca w mundurowej czapce zerkn�� na numery jaguara i tylko pokiwa� g�ow�.
��Zabili�my cz�owieka, W�ad � powiedzia� cicho Nicholas. � I o niczym innym nie potrafi� teraz my�le�.
Twarz wikinga-flibustiera st�a�a, oczy przymru�y�y si�, jakby wiatr dmuchn�� mu w twarz.
��To, Kola, s� zasz�o�ci delikatnego angielskiego wychowania. W dzieci�stwie na pewno nosi�e� kr�tkie spodenki, a w szkole bili�cie si� tylko do pierwszej krwi.
��Czy�by u was by�o inaczej? � zdziwi� si� magister.
��Ja, Kola, dorasta�em w Czernogorsku. Od malucha w przedszkolu prali�my si� do ca�kowitej utraty przytomno�ci. Tak, pe�ny odjazd. S�ysza�e� kiedy o tym mie�cie?
��Nie.
��Ma�o kto o nim s�ysza�. To szambo, nie miasto: trzyna�cie kopal�, dwadzie�cia punkt�w sprzeda�y alkoholu, dwa szpitale gru�licze, cztery cmentarze i czterdzie�ci tysi�cy degenerat�w, byd�a, dla kt�rego nie by�o innego miejsca na ziemi. I je�eli ja teraz rozbijam si� jaguarem, mam biuro w pa�acu hrabi�w Dobri�skich, dwadzie�cia sze�� szyb�w na P�wyspie Jamalskim, will� w Saint-Tropez i jeszcze wiele innych rzeczy, to nie dlatego, �e dobrze si� uczy�em w szkole, tylko dlatego, Kola, �e wcze�nie pozna�em jedn� pieprzon� prost� prawd�. � Ze z�o�ci� uderzy� d�oni� w kierownic�. � Je�eli ja, ludzkie bydl�, chc� si� wyrwa� z zagrody kopalnia � monopolowy � gru�lica � mogi�a, musz� w�asnym �bem staranowa� wiele p�ot�w. Dlatego �adnych przeszk�d na swojej drodze nie uznaj�. Pruj� prosto tam, dok�d chc�. W�ad So�owjow przed niczym si� nie cofa. Je�eli ju� co� robi�, to do oporu, bez taryfy ulgowej. Kiedy stawiam przed sob� jaki� cel � zdechn�, ale dopn� swego. Tyle �e wcze�niej zdechn� ci, kt�rzy stan� mi na drodze. A by�o takich wielu. I wielu zdech�o, ale nie z mojej winy. Sami tego chcieli. I tw�j kumpel dzi� te� odwali� kit� na w�asne �yczenie. Mo�e tu nie Anglia, Kola, ale �yjemy zgodnie z pewn� angielsk� zasad�. Sformu�owa� j� tw�j rodak, Karol Darwin. Brzmi ona: albo oni ciebie, albo ty ich. A je�eli kto� nie chce si� stosowa� do tego prawa, gnije w Czernogorsku, chleje gorza�� i po kawa�ku wypluwa p�uca.
Nami�tne expose czernogorskiego zwolennika teorii ewolucji wywar�o na magistrze po��dane wra�enie � Nicholas mia� teraz g��bokie poczucie winy, �e dorasta� w zadbanym, u�adzonym Kensingtonie, w dzieci�stwie uczy� si� gry na flecie, a w wieku jedenastu lat chcia� si� powiesi�, gdy� sir Alexander nie kupi� mu kucyka.
Na wprost nich i po prawej stronie ukaza� si� kompleks szarych, klockowatych budynk�w, l�ni�cych czysto wymytymi oknami. Przed budynkami zastyg� w baletowej pozie Hermes z br�zu.
So�owjow przejecha� lini� ci�g�� i zatrzyma� si� ko�o jednopi�trowego pawilonu z wywieszk� �Szynk�:
��Co to? � spyta� Fandorin.
��To, co napisane � szynk. G�owa mnie boli, Kola, bo nieboszczyk par� razy zdrowo mi przy�o�y�. Pier� tak�e. W ustach mam s�ony smak, to krew, z�b mi si� rusza. Musz� si� troch� podleczy�.
Nicholas si� zdziwi�:
��Ale przecie� to nie szpital?
��Ten ansztalt, Kola, nale�y do mnie, i jest tu wszystko � restauracja, bar, gabinety � a w razie potrzeby mo�e by� i szpital. Zreszt� po rosyjsku �podleczy� si� to znaczy napi� si� w�dki.
��Ja nie pij� alkoholu. W og�le.
��A kto pije? � obruszy� si� W�ad, wysiadaj�c z auta. � Powiedzia�em przecie�: tylko dla zdrowia. Posiedzimy, pogadamy, poznamy si� bli�ej. Uronimy kropl� za spok�j duszy naszego drogiego zmar�ego.
Samej restauracji jednak Nicholas nie zobaczy�. Obok szatni na schodach, kt�re prowadzi�y na pi�tro, powita�a ich bardzo przystojna blondynka w prostym eleganckim kostiumie � kelnerka czy mo�e kierowniczka sali.
��Witaj, W�adik � powiedzia�a �agodnym, aksamitnym g�osem i lekko si� zarumieni�a.
��Cze��, Zinu�. � So�owjow popatrzy� na kobiet� z wyra�nym zadowoleniem. � Daj nam gabinet. Zadysponuj wszystko, co trzeba, i niech nam nikt nie przeszkadza. W porz�dku?
��Dobrze, W�adik � zagrucha�a �licznotka. � Sama was obs�u��. Zjecie co� konkretnego, czy chcecie tylko lekk� przek�sk�?
��Przynie�, co tam masz dobrego. Potem zobaczymy.
S�dz�c z tego, co si� znalaz�o na stole, Zinka rzeczywi�cie nie posk�pi�a dla W�adika najbardziej wyszukanych smako�yk�w. W ci�gu pi�ciu minut pomi�dzy dwoma nakryciami pojawi�a si� bateria karafek, butelek i ca�e mn�stwo p�misk�w z zak�skami, z kt�rych szczeg�lnie zafrapowa� Nicholasa jesiotr w galarecie; kr�gos�up o ostrych wyrostkach nadawa� rybie wygl�d jakiego� kopalnego stworzenia z ery mezozoicznej. Trzy monumentalnych rozmiar�w faski z kawiorem z bie�ugi, siewriugi i jesiotra w sklepie Caviar House przy Picadilly musia�yby kosztowa� par� tysi�cy funt�w. Nicholas uprzytomni� sobie, �e ostatni prawdziwy posi�ek jad� wczoraj rano, w hotelowej restauracji (sok ananasowy, omlet z serem, grzanka) i a� mu si� �o��dek �cisn�� na my�l o czekaj�cej go uczcie, a �lina nieustannie nap�ywa�a do ust.
Zinu� ustawi�a przed So�owjowem d�ugi rz�d kryszta�owych kieliszk�w, nape�nionych po brzegi przezroczyst� ciecz�.
��Nie pij� dwa razy z tego samego � wyja�ni� W�ad. � Takie ju� mam przyzwyczajenie. Skutki ci�kiego dzieci�stwa. Jako szczeniak tyle w�dy wy��opa�em prosto z gwinta z kumplami, butelka kr��y�a wko�o, z r�k do r�k, �e teraz sta�em si� fanatykiem indywidualizmu� Co tak patrzysz? No to po maluchu � za to, �e siedzimy, a nie le�ymy, chocia� niewiele brakowa�o.
Jak tu za co� takiego nie wypi�? Zw�aszcza �e �le�e� pisane by�o Fandorinowi, s�dz�c ze wszystkiego, ju� od wczoraj � spa�� z dachu archiwum i wi�cej si� nie podnie��.
��Nie �am si�, prymusie, pij � ponagli� go So�owjow. � Dobrze ci zrobi na nerwy.
Kr�tkim, wprawnym ruchem wla� zawarto�� kieliszka do gard�a, tak �e Nicholasowi nie pozostawa�o nic innego, jak p�j�� za przyk�adem gospodarza.
I nic strasznego si� nie sta�o. Przeciwnie � magister poczu� przyjemne ciep�o, l�ej mu si� oddycha�o. A kiedy zak�si� marynowanymi grzybkami, galaret� i pasztetem z g�sich w�tr�bek, jego zszargane nerwy rzeczywi�cie si� uspokoi�y.
��Za spotkanie dw�ch interesuj�cych facet�w, kt�rzy pasuj� do siebie jak kula do dziurki � o�wiadczy� W�ad. � No ju�, ju�, nie zwalniaj tempa. Regulowa� ruch b�d� ja. Tak jest, prosz�, og�reczek� Teraz jeszcze po jednej, zak�simy i � stop. Zanim Zina zorganizuje co� na gor�co, poka�� ci twoj� kwater�.
Okaza�o si�, �e za za�omem korytarza znajduje si� wygodnie urz�dzony pok�j � nie gorszy ni� w pi�ciogwiazdkowym hotelu.
��Nie my�l tylko � m�wi� So�owjow � �e sprowadzamy tu dziewczyny. Widzisz, jest biurko, superkomputer, czasami nie chce mi si� pru� do domu, do �ukowki, wi�c zostaj� tutaj na par� dni. A teraz ty sobie pomieszkaj. Jutro b�dziemy wiedzieli, czy stra�acy i gliniarze ci� szukaj�. Neseser mo�esz tu zostawi�, nikt go nie ruszy.
��Dlaczego stra�acy? � zapyta� Fandorin, puszczaj�c mimo uszu wzmiank� na temat nesesera. Po dwukrotnej stracie cennej walizeczki nie chcia� si� z ni� rozstawa� ani na chwil�.
��Zapomnia�em, �e� ty nie cz�owiek radziecki. � W�ad machn�� r�k�. � Cholernie dobrze gadasz po rosyjsku. Uczyli nas w przedszkolu takiego wierszyka. Kr�tko m�wi�c, wszyscy szukali jakiego� szczyla. Nie pami�tam ju�, co on tam nabroi�. Pewnie co� podpali�. Zreszt� cholera z nim. No wi�c widzia�e� swoj� met�, drog� znasz. Mo�emy wraca�. Czas pozna� si� bli�ej.
Nicholas czu� nat�ok niezwyk�ych, ale ca�kiem przyjemnych wra�e�. Siedzia� przy stole, z g�ow� opart� na r�ce, i s�ucha� dobiegaj�cych z do�u, z restauracji, d�wi�k�w akordeonu oraz silnego, lekko ochryp�ego g�osu, kt�ry �piewa� pi�kn� pie�� o zakurzonych frontowych drogach, mgle, ch�odach i trwodze. Blezer wisia� na oparciu krzes�a, dusz�cy krawat z szyi magistra przew�drowa� na szyjk� butelki. Przestrze� wok� lekko si� ko�ysa�a przed oczyma Fandorina i wydawa�a si� jakby zamazana, ale to mu nie przeszkadza�o � niech si� ko�ysze. Nicholas zdawa� sobie spraw�, �e nie jest zupe�nie trze�wy, a tak precyzyjna samoocena �wiadczy�a o tym, �e tak�e nie ca�kiem pijany. Sekret by� dziecinnie prosty: nale�a�o zachowa� rozs�dek i przezorno��. Nie pi� za ka�dym razem, kiedy zaprawiony w bojach W�ad opr�nia kieliszek, tylko przepuszcza� kolejki. Dwie przepu�ci�, trzeci� wypi�, dwie przepu�ci�, trzeci� wypi�. Co prawda, Zinu� ustawi�a przed flibustierem ju� trzeci rz�d kieliszk�w�
Bli�sza znajomo�� zosta�a zawarta. Fandorin wiedzia� teraz o swoim nowym przyjacielu wszystko. W�ad So�owjow by� dyrektorem generalnym holdingu Czarna G�ra, w kt�rego sk�ad wchodzi� koncern zajmuj�cy si� wydobyciem ropy naftowej i gazu ziemnego Black Mounting, sklepy perfumeryjne Mont Noir, browar Schwarzberg, zak�ady monta�owe komputer�w Kuroyama oraz sie� lokali rozrywkowych Montenegro (do niej w�a�nie nale�a� fantastyczny lokal �Szynk�).
R�wnie� bezkresna s�owia�ska dusza generalnego dyrektora nie mia�a ju� dla Nicholasa tajemnic.
��W �ycie, Kola, trzeba si� wgryza� ze smakiem, jak w chrupi�ce jab�ko � poucza� W�ad, wykonuj�c zamaszyste gesty r�k�, w kt�rej trzyma� rumiane krymskie jab�uszko. � �eby sok pryska� na wszystkie strony. Inaczej szkoda tlen marnowa�. Co, my�lisz, �e biuro na Wo�chonce to szczyt marze� W�ada So�owjowa? G�wno prawda!
��Rozumiem. � Nicholas kiwn�� g�ow�, obserwuj�c z zaciekawieniem, jak st� z lekka si� unosi nad pod�og�, po czym zn�w si� opuszcza, unosi si� i opuszcza, i tak w k�ko niczym podczas seansu spirytystycznego. � I wiem jedno, W�adik. Jeste� absolutnie wszechstronny. Pe�en harmonii. Po prostu cz�owiek renesansu. Zazdroszcz� ci. � Rozgoryczony magister machn�� r�k�. � Masz temperament, p�dzisz do przodu, czujesz wiatr w uszach, jeste� wystrza�owym facetem. Rozumiesz, co chc� przez to powiedzie�?
W�adik, naturalnie, rozumia� doskonale � nawet lepiej ni� sam Nicholas. Cz�owiek renesansu po�o�y� przyjacielowi r�k� na ramieniu, schrupa� jab�uszko i rzek�, ostrzegawczo kiwaj�c palcem:
��I tu, Kola, robisz b��d. Nie wolno nikomu zazdro�ci�, to beznadziejne podej�cie do sprawy. Zazdro�ci ten, kto nie �yje w�asnym �yciem. Ale je�eli �yje, je�eli robi to, do czego Pan B�g go stworzy� � wskaza� palcem gdzie� w sufit � to nikomu nie b�dzie zazdro�ci�. Rozmawiam teraz z tob� szczerze jak na spowiedzi, bez picu. Kim jeste�? Historykiem?
��Historykiem � potwierdzi� magister i upi� �yk z kieliszka.
��No i b�d� sobie na zdrowie. Dlaczego mia�by� zazdro�ci� W�adowi So�owjowowi? Ze mnie przecie�, Kola, z�y cz�owiek. Bandyta. Wcze�niej czy p�niej noga mi si� powinie. Zgin�, ale z fasonem. Z trzaskiem. Tak jak �y�em. A ty pisz swoje ksi��ki. Dokonuj odkry�. � Zrobi� niepewny gest widelcem w powietrzu. � U was� u historyk�w dokonuje si� odkry�? Tak? No to id� na ca�o��, poka�, co potrafisz. Inaczej na choler� komu taki historyk?
Oto s�owa prawdy! Fandorin a� pokr�ci� g�ow� z wra�enia. I w jednej chwili podj�� decyzj�, kt�ra wyda�a mu si� elementarnie prosta i naturalna. Owszem, by� nietrze�wy, ale to nie mia�o wp�ywu na s�uszno�� jego postanowienia. Dokona� w�a�ciwego wyboru � a co� takiego czyni si� nie m�zgiem, lecz sercem. Rozum mo�e si� myli�, serce � nigdy.
Nie wolno zostawi� Corneliusa samego, pozwoli�, by na pr�no wyci�ga� z mroku dziej�w r�k� do dalekiego potomka. Nie wolno tch�rzy� i wycofywa� si�, trzeba bra� przyk�ad z W�ada. Jak Nicholas m�g�by �y� dalej, czu� si� pe�nowarto�ciowym cz�owiekiem i zachowa� szacunek dla siebie, gdyby nie rozwik�a� tej tajemnicy, odrzuci� pierwsze prawdziwe wyzwanie, jakie otrzyma� w darze od losu?
Przepe�niony tymi burzliwymi uczuciami, Fandorin powiedzia� cicho:
��Tak, W�ad, historycy te� niekiedy dokonuj� odkry�. I to jakich! Pos�uchaj, zaraz ci co� opowiem�
Pochyli� si� do przodu, �eby poinformowa� przyjaciela o testamencie Corneliusa von Dorna, Liberii i bojarze Matfiejewie, ale do gabinetu akurat zajrza�a Zina, Zinula, Zinu�. Podnios�a z pod�ogi upuszczon� serwetk�, delikatnie zdj�a z ramienia W�ada zielony p�d dymki, kt�ry nie wiadomo jak si� tam znalaz�, i bezszelestnie si� oddali�a.
��W�adik, przecie� ona jest w tobie zakochana � dono�nym szeptem oznajmi� Nicholas, kiedy urodziwa kobietka wysz�a. � Jak mi B�g mi�y. Widzia�e�, jak ona na ciebie patrzy? O-o, nie chodzi jej wcale o pieni�dze. M�wi� ci, szaleje na twoim punkcie.
So�owjow z zainteresowaniem obejrza� si� w stron� drzwi.
��Kto, Zinoczka? Powa�nie? Wiesz co, Kola, mam �elazn� zasad�: �adnych figli-migli z personelem, bo wtedy robota le�y, a ja tu burdelu nie potrzebuj�. Zina jest w �Szynku� kierowniczk� administracji. To m�dra baba, chcia�em j� nawet przerzuci� na kasyno. Z�oty cz�owiek. Co, serio my�lisz, �e ona?�
Nicholas po�o�y� r�k� na sercu i dla wi�kszej wiarygodno�ci jeszcze zamkn�� oczy.
��Na sto procent. Szcz�ciarz z ciebie, W�adik. I forsy masz jak lodu, i pi�kne kobiety na ciebie lec�.
��To prawda. � Generalny dyrektor Czarnej G�ry nie zaprzecza�. � A wiesz dlaczego? Dlatego, �e lekko je traktuj� � i pieni�dze, i baby.
��Kto � pieni�dze czy kobiety? � chcia� wiedzie� dok�adnie Fandorin, kt�ry s�ucha� z nadzwyczajn� uwag�.
��Jedno i drugie. � Po chwili So�owjow doda�: � Przepraszam ci�, Kola. Zebra�o mi si� na filozofowanie. Chcia�e� mi co� opowiedzie�.
Ta-ta-ta-tam! Ta-ta-ta-tam! � rozleg� si� marsz weselny po raz dziesi�ty, je�li nie pi�tnasty tego wieczoru. Nicholasa nie przestawa�o zdumiewa�, w jaki odmienny spos�b rozmawia So�owjow ze swoimi niewidzialnymi interlokutorami: to ma�o zrozumia�ym, lecz intryguj�cym �argonem przest�pczym, to pe�nym wyszukanie uprzejmych zwrot�w (w rodzaju �je�li pan tak �askaw� czy �b�d� ogromnie zobowi�zany�), oficjalnym, urz�dowym j�zykiem, to po angielsku, to po niemiecku, to zn�w w jakim� narzeczu tureckim.
�Renesansowy typ, Benvenuto Cellini� � zachwyca� si� Nicholas. W�ad, s�uchaj�c rozm�wcy po drugiej stronie linii, jednocze�nie mistrzowskim ruchem opr�nia� kieliszek. Zwykle telefon trwa� nie d�u�ej ni� minut�, ale tym razem rozmowa si� jako� przeci�ga�a. So�owjow nachmurzy� si� i zacz�� b�bni� palcami po stole.
���To pewne? � sypa� kr�tkimi pytaniami. -�I imi�, i nazwisko?�A ukr�ci� sprawie �eb?� Kto, kto?� Sam?� Jasny gwint! No, to koniec,
Fandorin czeka� niecierpliwie, a� tamci sko�cz� rozmawia�. Zaraz opowie W�adikowi co� takiego, �e ten od razu zrozumie: praca historyka mo�e by� przygod� nie mniej fascynuj�c� ni� wielki rosyjski biznes.
��A wi�c takie buty, Kola � rzek� W�ad, od�o�ywszy kom�rk�. Spojrzenie mia� skupione i trze�we, jakby nawet nie pami�ta� o trzech d�ugich szeregach opr�nionych kieliszk�w. � Sprawa jest �mierdz�ca. To by� m�j cz�owiek, z mentowni. Zadzwoni�em do niego, kiedy tu przyjechali�my, i kaza�em sprawdzi�, czy nie ma jakiej� poruty. No wiesz, czy nikt nas nie przyuwa�y�, czy nie jeste�my poszukiwani.
��I co, jeste�my? � Fandorin poczu� zimny dreszcz.
So�owjow odrzek� ponuro.
��Ja nie, ale ty tak. Nikt nas tam nie widzia�. W ka�dym razie �adni �wiadkowie na razie si� nie zg�osili. Ale my obaj zachowali�my si� jak ostatnie palanty. Nie obszukali�my nieboszczyka. A tymczasem ten pieprzony sukinsyn mia� w notesie twoje zdj�cie, podpisane na odwrocie �Nicholas Fandorin�. By�a tam jeszcze nazwa hotelu i jaki� adres na Pirogowce. Tak �e prosz� wybaczy�, mister Fandorin, ale rosyjska granica jest teraz dla pana zamkni�ta. � W�ad westchn��. � Szukaj� ci�, Kola, a w dodatku zajmuje si� tym sama g�ra, ca�a historia dotar�a na najwy�szy szczebel.
��Dlaczego sama g�ra? � s�abym g�osem zapyta� Nicholas. Si�gn�� po kieliszek, ale cofn�� r�k� � jego m�zg i tak ju� pracowa� z wielkim trudem, a tymczasem rzeczy przybra�y jak najgorszy obr�t.
��Bo minister chcia� mie� wgl�d w t� spraw�. Masz przynajmniej poj�cie, kogo�my wyko�czyli? � W�ad u�miechn�� si� nerwowo. � Nie? No to wobec tego poprzedni� wiadomo�� mo�esz uzna� za dobr�, bo teraz b�dzie z�a. Ten pajac z berett� to sam Szurik, kr�l zab�jc�w na zlecenie, najwi�kszy spec od mokrej roboty. Na wujka Wasi� z Konotopu z pewno�ci� by nie polowa�. Obawiam si�, �e za Szurika zechc� si� teraz na tobie zem�ci� tacy ludzie, przy kt�rych ci z MSW i MUR-u [51] to niewinne dzieci�tka�
Fandorin zaciekle tar� d�oni� czo�o, �eby �wiat wok� przesta� wreszcie tak bezsensownie wirowa�.
��Powinienem si� odda� w r�ce w�adz. Wyja�ni�, jak do tego wszystkiego dosz�o. To by�a obrona konieczna.
��No tak � pokiwa� g�ow� So�owjow � jasne, obrona konieczna: dla pewno�ci trzy kulki w �eb. A mo�e powiesz glinom, �e to tw�j przyjaciel W�adik go dobi�?
��Co� ty! � zakrzykn�� oburzony Nicholas. � O tobie w og�le nie wspomn�! Zeznam, �e zatrzyma�em pierwszy z brzegu samoch�d, numer�w nie pami�tam, kierowcy si� nie przyjrza�em�
��W Kryminalnym nie siedz� frajerzy. B�dziesz musia� im wyja�ni�, sk�d angielski historyk ma znajomo�ci w�r�d takich typ�w jak Szurik i w jakim to Cambridge nauczyli si� superkiller�w przerabia� na kompost ich w�asnym gnatem.
Fandorin spu�ci� g�ow�. Sytuacja wydawa�a si� absolutnie beznadziejna. Odda� si� w r�ce milicji znaczy�o wsypa� cz�owieka, kt�ry przyszed� mu z pomoc� w ci�kiej chwili. Nie uczyni� tego � to znale�� si� w po�o�eniu zbieg�ego przest�pcy.
��Kr�tko m�wi�c, trzeba zrobi� tak! � W�ad waln�� pi�ci� w st�; dwa puste kieliszki przewr�ci�y si�, z trzech pe�nych wyplusn�a w�dka. � Co mi tam Szurik, MUR-ik, minister Kulikow � o kant dupy ich rozbi�. Zadekujesz si� tu na tak d�ugo, jak b�dzie potrzeba. A kiedy sprawa przycichnie, wyprawi� ci� do Turcji na fa�szywych papierach. Mentownia ci� nie znajdzie, takiego wa�a, nie p�kaj. Boj� si� tamtych drugich. Tych, co nas�ali na ciebie Szurika. M�w, Kola, wszystko, co wiesz, nie �ciemniaj. Musz� przekalkulowa�, z kt�rej strony mam si� spodziewa� ataku, �eby si� w por� okopa�.
Nicholas patrzy� na wspania�ego W�ada So�owjowa i milcza�. Dzi� magister nauk historycznych mia� wiecz�r podejmowania m�skich decyzji. Niedawno podj�� jedn�, �mia�� a� do granic desperacji, a teraz dojrzewa�a w nim druga, jeszcze bardziej szale�cza.
Nie b�dzie nic opowiada� dzielnemu flibustierowi. Nie skorzysta te� z ofiarowanej kryj�wki. By�aby to z jego strony niewiarygodna wr�cz pod�o��. Wystarczy, �e wci�gn�� w t� przera�aj�c� histori� A�tyn. Musia�by by� sko�czonym �ajdakiem, �eby sprowadza� zgub� na tych, kt�rzy okazali mu pomoc.
Istnieje tylko jeden spos�b, by post�pi� wobec W�ada uczciwie i honorowo: znikn�� z jego �ycia, nie nara�a� go na �miertelne niebezpiecze�stwo.
��Czego milczysz, �woku angielski? � zdenerwowa� si� So�owjow. � My�lisz, �e nie potrafi� ci� zadekowa�? Potrafi�, nie b�j si�. To nie ma znaczenia, �e je�d�� bez ochrony. Nie uznaj� bodyguard�w. Swojego cennego cia�a sam potrafi� strzec. A je�eli nie, to nic nie jestem wart. Ale mam swoich �o�nierzy, uzbrojonych. Importuj� ich z Czernogorska, modl� si� do mnie jak do Pana Boga� Co� ty taki blady? Niedobrze ci?
Nicholas zblad�, bo nagle zrozumia�: So�owjow go nie wypu�ci. Zgodnie z zasadami jego flibustierskiej etyki by�aby to zdrada. Zatrzyma przyjaciela, kt�ry znalaz� si� w opa�ach, cho�by si�� � wbrew jego woli. Zamknie bez ceregieli w pokoju zastawionym mahoniowymi meblami i superkomputerem jak w wi�ziennej celi. Nie mo�na do tego dopu�ci�.
Najlepiej sprawdzaj� si� najprostsze fortele. Nicholas przypomnia� sobie, jak �atwo wyprowadzi� w pole mister Pumpkina, do�wiadczonego radc� do spraw bezpiecze�stwa.
��Niedobrze � przytakn�� magister, szarpi�c ko�nierzyk koszuli. Wsta�, zachwia� si� (umy�lnie), ale neseser ca�y czas trzyma� w r�ku. � S�abo. Zdarza mi si� to. Ataki alergii. Musz� do toalety.
��A po co ci neseser?
��Mam tam tabletki � sk�ama� Nicholas. � Po�kn� i zaraz mi przejdzie.
By historyjka wygl�da�a bardziej prawdopodobnie, blezer postanowi� zostawi� na krze�le. W jego wewn�trznej kieszeni le�a� paszport. Ale po co mu teraz paszport? Portfel mia� w kieszeni spodni. Dobre i to.
Nicholas wyszed� na korytarz. Zbieg� schodami w d�. Z restauracji dobiega�y rozlewne d�wi�ki pie�ni
Pomacha� r�k� Zinuli, u�miechn�� si�. Wsun�� banknot portierowi.
I ju�. Po wszystkim.
Wok� panowa�a ciemna noc.
No prosz�, jaki spryciarz z tego Nicholasa, wszystkich przechytrzy� � niczym Bochenek z bajki. Uciek� od babki, uciek� od dziadka�
Ale� si� zrobi�o zimno! Naprz�d marsz! Jak najdalej od �Szynku�.
Na ste-pach, za dzi-kim Baj-ka-�em! Lewa, lewa! Raz-dwa!
Aneks
Limeryk autorstwa nietrze�wego Nicholasa Fandorina, u�o�ony 15 czerwca wieczorem, podczas ucieczki z �Szynku�.
Sier�ant Olafsson zas�u�y� na anta�ek piwa, muszkieterowie Sa�tykow i Lutzen � ka�dy na sztof w�dki. Za to, �e szybko biegaj� � tak powiedzia� im kapitan von Dorn, gdy zdo�a� ju� z�apa� oddech, powr�ciwszy spod bram niebios do ziemskich trosk.
Za uratowanie od niechybnej �mierci nale�a�aby si� z pewno�ci� o wiele wy�sza nagroda, ale Cornelius musia� strzec swego honoru dow�dcy. Kiedy zza w�g�a cerkwi z brz�kiem �elaza wypadli trzej �o�nierze, przera�aj�cego z�oczy�c� raptem jakby wiatr zdmuchn��. Jeszcze przed chwil� sta� tutaj, z kind�a�em wzniesionym do ciosu, i nagle w mgnieniu oka rozp�yn�� si� w ciemno�ci; nawet �nieg nie skrzypn�� pod jego nogami. �o�nierze go w og�le nie dostrzegli � zobaczyli jedynie dow�dc� kompanii, kt�ry charcz�c, usi�owa� podnie�� si� z ziemi. Nie dostrzegli � i bardzo dobrze. Po co mieliby widzie�, jak nocny rabu� depcze po �ebrach ich kapitana?
Adam Walser � c�, ten, oczywi�cie, by� �wiadkiem owego incydentu, ale trzyma� j�zyk za z�bami. Zreszt� z powodu szoku, kt�ry prze�y�, mowa wr�ci�a mu nie od razu, lecz du�o p�niej, kiedy na wartowni wlano mu do ust miark� w�dki.
��Z ca�ego serca jestem wam wdzi�czny za ocalenie, panie kapitanie. � Aptekarz pochwyci� r�k� Corneliusa, �eby j� u�cisn��, ale zamiast tego zaszlocha� i pochyli� si�, �eby uca�owa� jego d�o�; zanim kapitan j� wyrwa�, Walser zd��y� musn�� wargami kostki palc�w von Dorna. � Jestem starym, s�abym cz�owiekiem. Bardzo �atwo mnie zabi�! A wtedy ca�a m�dro��, wszelkie sekrety, jakie znam, przepadn� bezpowrotnie. M�j rozum zga�nie na zawsze. Och, jak niepowetowana by�aby to strata!
Von Dorn s�ucha� nieuwa�nie, zaprz�tni�ty zupe�nie inn� strat�. W kieszonkowym lusterku niepocieszony kapitan widzia� swoje oszpecone, szczerbate odbicie. I tak ju� b�dzie wygl�da� przez reszt� �ycia! Nie m�wi�c o tym, �e jedyna przewaga, jak� mia� nad wspania�ym ksi�ciem Halickim, zosta�a bezpowrotnie utracona. Nigdy wi�cej nie b�dzie m�g� obdarzy� dam u�miechem, gwizdn�� na palcach, odgry�� z chrz�stem k�sa pieczonego baraniego ud�ca� Niech diabli wezm� tego pechowego aptekarza razem z jego lamentami, szkoda, �e nie za�atwili go po cichu tam, w zau�ku!
��Dam wam �o�nierzy, panie. Odprowad�� wasz do domu � burkn�� Cornelius i omal nie j�kn�� z rozpaczy � na dodatek jeszcze szepleni�!
��Kochany, najdro�szy panie von Dorn � zacz�� b�aga� wystraszony aptekarz � a nie m�g�by pan sam mi towarzyszy�?� Ja� musz� z panem porozmawia� o pewnej wa�nej sprawie. Zapewniam, �e bardzo to pana zainteresuje!
Doprawdy, nawet przy najlepszych ch�ciach Cornelius nie potrafi� sobie wyobrazi�, o czym mia�by z nim m�wi� ten stary grzyb. O gruszkach do lewatywy? O uczonych traktatach medycznych?
��Nie mog�. S�u�ba � kr�tko, staraj�c si� nie szepleni�, odpar� kapitan. Niech to szlag! �Sz�u�ba�!
Aptekarz nagle zmieni� ton, kt�ry z b�agalnego sta� si� przypochlebny.
��Nie wpatrujcie si� tak wci�� w te po�amane pie�ki, kapitanie. Wstawi� panu nowe z�by, bielsze od poprzednich! I to zupe�nie bezp�atnie. Zosta� mi jeszcze kawa�ek rogu afryka�skiego jednoro�ca, trzymam go na potrzeby wysokich osobisto�ci, ale panu nie po�a�uj�.
Kapitan drgn��, s�ysz�c te s�owa.
��Z�by mo�na wstawi�? To nie �arty?
��No pewnie, �e mo�na. Zbi�em tu, w Moskowii, niez�y maj�tek, robi�c pi�kne sztuczne z�by na zam�wienie zamo�nych mieszczek � z ko�ci s�oniowej, z k��w morsa, a prawdziwe modnisie �yczy�y sobie nawet z�bk�w ze szlifowanych pere�!
Perspektywy, kt�re Cornelius niespodziewanie przed sob� ujrza�, sprawi�y, �e si� rozchmurzy�. Mina mu powesela�a, na duchu te� poczu� si� ra�niej.
��Z pere�! To fantastyczne! Ja te� bym takie chcia�!
Walser skrzywi� si�.
��Jednoro�ec jest o wiele lepszy. C� to jest per�a? Skruszy si� po roku czy dw�ch, a z�by z rogu tego stworzenia b�d� panu s�u�y�y do ko�ca �ycia. Niech pan nie zapomina, co pisali staro�ytni o magicznych w�a�ciwo�ciach jednoro�ca. Jego r�g przynosi szcz�cie, chroni przed chorobami, a co najwa�niejsze, zapewnia powodzenie u dam.
Aptekarz mrugn�� porozumiewawczo i kapitan od razu si� podda�.
��Tak, jednoro�ec to to, czego mi potrzeba. No, c� tak siedzicie, panie? Wstawajcie, ruszamy! Odprowadz� was, tak jak chcecie. Kiedy moje z�by b�d� gotowe?
��Je�li panu zale�y, to nawet dzisiaj, zajm� si� tym podczas naszej rozmowy. Usun� korzenie, zrobi� odcisk, dopasuj� nowe z�by i wstawi� je. Oczywi�cie, nie b�dzie si� pan m�g� nimi wgryza� w anton�wki, ale u�miecha� si� do dziewcz�t � ile tylko pan zechce.
Do diab�a z anton�wkami. Cornelius ich pr�bowa� � s� kwa�ne jak ocet siedmiu z�odziei.
I�� trzeba by�o kawa� drogi � a� za mury Bia�ego Grodu, za skorodomski wa�, ale nie do Kukuju, gdzie mieszkali wszyscy cudzoziemcy, lecz do zwyczajnej rosyjskiej s�obody.
��Nie dziwcie si�, kapitanie � powiedzia� Walser, ledwie nad��aj�c za krocz�cym zamaszy�cie von Dornem. � Jak tylko zjecha�em do Moskowii, od razu przeszed�em na tutejsz� wiar�, dlatego mog� si� osiedli�, gdzie tylko zechc�. Tu jest spokojniej, �aden z ziomk�w nie wtyka nosa w moje sprawy.
Cornelius by� wstrz��ni�ty. Renegat! Odst�pca od wiary! A zdawa�oby si�, �e taki z niego poczciwy staruszek.
��Oburzy�o to pana? � Adam Walser u�miechn�� si�. � Niepotrzebnie. Nie przywi�zuj� wagi do tych g�upstw. Cz�owiek ma tylko jednego Boga � rozum. Ca�a reszta to zwyczajne przes�dy.
��Mi�o�� do Chrystusa to przes�d? � nie wytrzyma� von Dorn. � I dziesi�cioro przykaza�? I zbawienie duszy?
Nie wdawa�by si� w teologiczne spory, ale aptekarz jako� zbyt �atwo wyrzek� si� swojej wiary. Walser odpar� z przekonaniem:
��Przes�dem jest my�le�, �e zbawienie duszy zale�y od tego, jak cz�owiek si� modli czy �egna. Dusz� � czyli, w moim poj�ciu, rozum i moralno�� � zbawi� mo�na, jedynie czyni�c dobro innym. W tym zawiera si� i mi�o�� bli�niego, i dziesi�cioro przykaza�. I co z tego, �e nie chodz� do cerkwi i nie wierz� w diab�a? Za to, m�j dzielny panie von Dorn, darmo lecz� biedak�w i nie odmawiam wsparcia bezdomnym, g�odnym sierotom. Ko�o moich wr�t zawsze stoi skrzynka pe�na czerstwego chleba.
��Dlaczego czerstwego? � zdziwi� si� Cornelius.
��A dlatego, �e kto syty, nie we�mie, a kto naprawd� g�odny, ukontentuje si� nawet stwardnia�� przylepk�.
Dalej szli w milczeniu. Von Dorn rozwa�a� w my�lach to, co us�ysza� od aptekarza. Przekonania Herr Walsera mimo jego heretyckiej postawy wydawa�y si� s�uszne. W rzeczy samej, c� to za rado�� dla Pana z cz�owieka, kt�ry �egna si� znakiem krzy�a �wi�tego tysi�c razy na dzie�, a dla najbli�szych jest tyranem i dr�czycielem? Wszak wok� niema�o mo�na znale�� takich fa�szywych �wi�toszk�w. Tak, trzeba okazywa� ludziom dobro� i mi�osierdzie, a stosunki z Panem Bogiem to ju� osobista sprawa ka�dego cz�owieka, nikogo nie powinny obchodzi�. To samo m�wi� starszy brat Andreas, s�uga bo�y.
Cornelius nie �a�owa� teraz, �e z powodu staruszka aptekarza wda� si� w niepotrzebn� bijatyk� � zw�aszcza i� w miejsce wybitych z�b�w Walser wkr�tce wstawi mu nowe, o czarodziejskich w�a�ciwo�ciach.
Aptekarz zatrzyma� si� na �rodku ciemnej ulicy, wzd�u� kt�rej ci�gn�� si� jedynie d�ugi szereg wysokich, szczelnych parkan�w, i zapyta�:
��Widzicie ten dach, kapitanie? To w�a�nie m�j dom. � Za�mia� si� i poprawi� zapotnia�e okulary. � Nie zauwa�y� pan nic osobliwego?
Von Dorn spojrza� w tamt� stron�. Ogrodzenie z desek, wysokie na p�tora cz�owieczego wzrostu, za nim du�a budowla z bierwion ze spadzistym dachem. Ciemne okna. Nic osobliwego, wsz�dzie dooko�a sta�y takie same domy.
��Prosz� policzy� okna.
Cornelius policzy� w�skie prostok�ty i mimo woli si� prze�egna�. Diabelski tuzin!
��Czemu akurat tyle? � spyta� cicho.
Walser otworzy� kluczem zmy�lny zamek przy furtce i przepu�ci� kapitana przodem.
��Na dole, na pierwszej kondygnacji, kt�ra jest zbudowana z kamienia, te� jest trzyna�cie. Sprytna sztuczka! Po�r�d tutejszych mieszka�c�w i tak uchodz� za czarownika � no, jak to? Niemiec, medyk, zielarz. A trzyna�cie okien chroni mnie lepiej ni� najostrzejsze psy i str�e. Z�odzieje omijaj� m�j dom z daleka, boj� si�.
Roze�mia� si� z zadowoleniem i zamkn�� furtk� na zasuw�.
��Nie mam teraz s�ug. Ci dwaj, kt�rych mia�em, le�� martwi tam, na �niegu � westchn�� z gorycz� Walser. � Para t�pych osi�k�w, byle si� naje�� i wyspa�, a jednak cz�owiekowi �al. Jeden to przyb��da, drugi ma matk� staruszk�, kt�ra mieszka na podgrodziu. Dam jej troch� pieni�dzy na poch�wek syna i na �ycie. Trudno b�dzie teraz naj�� nowych stra�nik�w. Ca�a nadzieja w panu, Herr von Dorn.
Cornelius nie bardzo zrozumia�, co Walser ma na my�li, ale o nic nie pyta�. Pragn�� tylko, �eby medyk czym pr�dzej zaj�� si� jego z�bami.
Dom sta� na bia�ej kamiennej podmur�wce, do po�owy wpuszczonej w ziemi� i zlewaj�cej si� niemal z grub� warstw� �niegu. Zszed�szy trzy stopnie w d�, Walser otworzy� kute metalowe drzwi i tym razem, id�c przodem, prowadzi� Corneliusa.
��Uwaga, kapitanie! � rozleg� si� w ciemno�ciach jego g�os. � Niech si� pan nie przestraszy!
Ale ju� by�o za p�no. Von Dorn zrobi� krok przed siebie, podni�s� latarni� i stan�� jak skamienia�y � z mroku spogl�da� na niego czarnymi oczodo�ami ludzki szkielet.
��To do bada� anatomicznych � wyja�ni� Walser, kt�ry zd��y� tymczasem zapali� �wiec�. � Nazywa si� tak samo jak ja, Adam. Trzymam go w sieni jako dodatkow� ochron� przed z�odziejami, bo mo�e kt�ry� z najbardziej zdesperowanych nie przestraszy si� diabelskiego tuzina albo, dajmy na to, nie potrafi zliczy� do trzynastu. Prosz� wej�� z �aski swojej, zapraszam.
Zapali� jeszcze kilka �wiec i teraz mo�na by�o obejrze� dok�adnie przestronn� komnat�, kt�ra zajmowa�a chyba wi�ksz� cz�� dolnej kondygnacji. By�o tu ca�e mn�stwo najrozmaitszych osobliwo�ci, jedna dziwniejsza od drugiej.
Na �cianie, nad tablic� przedstawiaj�c� schemat ludzkich wn�trzno�ci, wisia� olbrzymi ��w o wypolerowanej skorupie. Po lewej stronie � ogromna z�bata jaszczurka (krokodyl, jak si� domy�li� Cornelius). Na p�kach sta�y po��k�e ludzkie czaszki i szklane naczynia, gdzie w przezroczystej cieczy p�ywa�y kawa�ki jakich� organ�w � chyba tak�e ludzkich. Na sznurach rozwieszono wsz�dzie p�ki suchych zi�, wianuszki grzyb�w, korzonki. Ani ikony, ani krucyfiksu Cornelius nigdzie nie zauwa�y�, chocia� specjalnie rozgl�da� si� po wszystkich k�tach.
��To m�j gabinet lekarski i apteka � wyja�ni� gospodarz, ustawiaj�c pomi�dzy czterema kandelabrami dziwny fotel ze sk�rzanymi paskami na pod�okietnikach.
��Po co to? � von Dorn boja�liwie zerkn�� na sprz�t, kt�ry kojarzy� si� raczej z izb� tortur.
���eby moje pacjentki nie wymachiwa�y r�kami i nie szarpa�y si� � powiedzia� Walser. � Ale was, kapitanie, oczywi�cie, nie b�d� przywi�zywa�. Zar�wno dla dzielnego �o�nierza, jak i dla filozofa b�l to b�ahostka niezas�uguj�ca na uwag�. Po prostu zwyk�e podra�nienie rozedrganych nerw�w. Prosz� usi��� i szeroko otworzy� usta. Doskonale!
Cornelius przygotowa� si� na niemal niezno�ne cierpienie, ale palce medyka by�y zr�czne i delikatne � nie dotyka�y, lecz muska�y, nie ura�a�y, lecz �askota�y.
��Bardzo dobrze. Cios by� tak silny, �e oba korzenie s� rozchwiane. Usun� je bez trudu� C� za wspania�e, bia�e z�by � zupe�nie jak u m�odego lwa. Prawdziwy z pana �mia�ek, kapitanie. Ja, wie pan, jestem cz�owiekiem s�abym, natura posk�pi�a mi m�stwa. Ludzie odwa�ni tak lekkomy�lnie, nierozwa�nie ryzykuj� w�asne �ycie, zupe�nie nie bior�c pod uwag� konsekwencji! Przecie� wystarczy pope�ni� najmniejszy b��d � i koniec, po wszystkim. Mrok, niebyt, pustka. Dziewi�� miesi�cy w �onie matki, d�ugie i trudne dorastanie, szcz�liwe unikni�cie dziesi�tk�w chor�b i innych niebezpiecze�stw � i co? Mo�e to wszystko unicestwi� i przekre�li� jedno jedyne nierozs�dne posuni�cie. Ginie w�wczas ca�y �wiat uczu� i my�li, dany cz�owiekowi! �w cz�owiek umiera � i nie dowie si� nigdy, co si� stanie jutro, za rok, za dziesi�� lat. Nigdy wi�cej nie ujrzy wiosennego poranka, jesiennego wieczoru, zielonej ��ki, trawy przyginanej powiewem wiatru! Och, jak�e jeste�my niewybaczalnie, karygodnie g�upi, szale�czy �mia�kowie! A jednak zachwyca mnie ten wasz brak rozs�dku! Jaka� wspania�a jest owa nieokie�znana fantazja, kt�ra pozwala cz�owiekowi dla kaprysu, b�ahostki, niedorzecznej zachcianki odrzuci� wszelkie dary �ycia, a nawet �ycie samo! Zaprawd� jedynie w�adca wszech�wiata zdolny jest do gestu takiego kr�lewskiego marnotrawstwa! Szerzej usta, szerzej!
Cornelius j�kn�� przeci�gle, gdy� medyk nagle uchwyci� � jak mu si� wydawa�o � ca�� jego szcz�k� w jakie� stalowe obc�gi i poci�gn�� �elastwo do siebie.
��Jeden ju� wyrwa�em. R-raz! A oto i drugi. Prosz� przep�uka� usta w�dk� i odplu� do miski.
Potrzymawszy chwil� w ustach solidny haust w�dki, kapitan bynajmniej go nie wyplu�, lecz prze�kn�� i ju� si�ga� po butelk�, �eby powt�rzy� operacj�, ale Walser nie pozwoli�.
��Wystarczy. Chc�, �eby pan mia� jasny umys�, gdy b�dzie mnie pan s�ucha�. Zamierzam wyjawi� panu co�, co odmieni ca�e pa�skie �ycie.
Aptekarz nerwowo poprawi� okulary i bacznie popatrzy� von Dornowi w oczy.
��Mam nadziej�, �e na lepsze? � za�artowa� kapitan.
Walser zamy�li� si�.
��Zanim odpowiem na to pytanie, niech mi pan wyzna, czy jest w pa�skim �yciu jaka� wielka tajemnica, kt�r� pragnie pan zg��bi�?
��Wielka?� Chwa�a Bogu, nie. � Cornelius u�miechn�� si�. � Ma si� rozumie�, opr�cz samego �ycia.
��W takim razie mo�e pan uzna�, kapitanie, �e dotychczas nie �y� pan jeszcze naprawd� � rzek� powa�nym, nawet uroczystym tonem Walser. � Ludzkie �ycie tylko wtedy nabiera sensu, gdy zrodzi si� w nim wielka tajemnica. Prosz� pos�ucha�. Jest pan pierwszy, przed kt�rym postanowi�em si� ods�oni�. Gdybym wierzy� w Boga, uwa�a�bym, �e to On mi was zes�a�, kapitanie. Ale B�g nie istnieje, wszystkim rz�dzi jedynie �lepy przypadek, a wi�c to jemu niech b�d� dzi�ki.
Von Dorn poczu�, �e udzieli�o mu si� podniecenie rozm�wcy, i przesz�a mu ochota na �arty � ca�y zamieni� si� w s�uch.
��Jest pan odwa�nym, silnym, szlachetnym rycerzem. Ma pan �ywe, rozumne spojrzenie. Ludzie bardzo rzadko ��cz� w sobie te cenne zalety: si��, szlachetno�� i rozum. Mo�liwe, �e pope�niam niewybaczalny b��d, obdarzaj�c pana zaufaniem, ale przecie� gdyby nie rzuci� mi si� pan tak ofiarnie, z takim po�wi�ceniem na ratunek, i tak by�bym ju� martwy. � Walser wstrz�sn�� si�. � Mnisi wypatroszyliby mnie �ywcem, torturami wyci�gn�liby ze mnie moj� tajemnic�, a potem rzuciliby moje szcz�tki krukom na po�arcie.
��Mnisi? A ja my�la�em, �e to zwyczajni rabusie, kt�rzy narzucili habity, �eby ich nie by�o wida� w ciemno�ciach.
��Czy�by pan nie pozna� Jusupa? � zdziwi� si� aptekarz. � Stali�cie tam przecie� twarz� w twarz.
��Jakiego Jusupa? Ma pan na my�li tego �ajdaka, kt�ry wybi� mi z�by? Nie, nie widzia�em jego twarzy. Ksi�yc �wieci� mu w plecy. A wi�c to kto� mi znany?
��Przecie� to Josif, przyboczny metropolity antiochijskiego!
��Chcecie powiedzie�, panie, �e napadli na was ludzie Taisjusza?
Cornelius przypomnia� sobie, jak przewielebny szepta� o czym� z czarnobrodym ascet�, kt�ry po chwili wymkn�� si� za drzwi. Nie, to po prostu niemo�liwe.
��Wykluczone. � Kapitan pokr�ci� g�ow�. � Taki uczony m��, s�uga bo�y! Mylicie si�, panie.
��Kto jest s�ug� bo�ym, Jusup? � Walser roze�mia� si�. � Nie chcia�bym si� spotka� z jego bogiem. Jusup to Syryjczyk, haszyszyn, najbli�szy zaufany metropolity, wykonawca wszystkich jego ciemnych zamys��w.
��Haszy� Kto?
��Haszyszyn. Istnieje na Wschodzie taki tajny zakon. Jego cz�onk�w od dziecka przyuczaj� do morderczego rzemios�a. Ci ludzie wierz�, �e mog� si� dosta� do raju, je�li b�d� zabija� na rozkaz swojego imama. Wszystkie skrytob�jstwa Lewantu i Maghrebu s� ich dzie�em, to mistrzowie tej krwawej sztuki. Nie maj� ani rodziny, ani normalnych ludzkich uczu� i s�abo�ci � dla nich liczy si� tylko palenie haszyszu i wierno�� imamowi.
��Tak, s�ysza�em co� nieco� o tych fanatykach � przytakn�� von Dorn. � Nazywaj� ich inaczej asasynami [52].
��Przed wieloma laty Taisjusz wykupi� Jusupa z r�k antiochijskiego paszy, ratuj�c go od straszliwej ka�ni � obdarcia �ywcem ze sk�ry. Od tamtej pory Jusup uwa�a metropolit� za swego imama i jest mu wierny jak pies. Wie pan, jak Taisjusz doszed� do swej obecnej godno�ci? Ot� wszyscy jego przeciwnicy i rywale dziwnym sposobem przenie�li si� na tamten �wiat. Wystarczy�o, �eby Taisjusz zapragn�� zosta� biskupem w Salonikach, a natychmiast utworzy� si� wakat � archijerej nieszcz�liwie skr�ci� sobie kark, spad�szy noc� z ��ka. W podobny spos�b dosta�a si� Grekowi mitra arcybiskupia, a potem godno�� metropolity. O, wiem bardzo du�o o sprawkach tych dw�ch �otr�w � Taisjusza i Jusupa! Kiedy Taisjusz chce osi�gn�� jaki� cel, nie cofnie si� przed niczym. Dla Liberii ta drapie�na bestia gotowa jest rozerwa� mnie na strz�py. A przecie� nie wie jeszcze o Zamoleusie!
��Liberia? Zamoleus? � Cornelius spos�pnia�, s�ysz�c te nowe dla siebie s�owa. � Kto czy te� co to takiego?
Adam Walser zmiesza� si�, potar� palcami czo�o.
��Wybacz, przyjacielu. Przeskakuj� z tematu na temat i tylko mieszam ci w g�owie. Chwileczk�, zaraz si� uspokoj� i opowiem wszystko po kolei. Wie pan co, kapitanie? B�d� m�wi� i jednocze�nie przygotowywa� dla pana z�by � to mi pomo�e zachowa� konsekwencj� i porz�dek narracji. Zaczn� jednak od tego, �e mowa b�dzie o najwi�kszym skarbie ze wszystkich, jakie zna historia ludzko�ci.
Ten wst�p m�dry aptekarz zrobi� niew�tpliwie po to, by kapitan z odpowiedni� uwag� wys�ucha� jego opowie�ci.
Fortel si� uda� � Cornelius a� si� ca�y poda� do przodu, tak� ciekawo�� rozbudzi� w nim gospodarz.
��O najwi�kszym skarbie? � zapyta� von Dorn, nie tylko szepleni�c, ale jeszcze jako� nagle ochryp�szy. � M�wi pan o z�ocie?
Walser roze�mia� si� � ale nie weso�o, raczej z gorycz�.
��My�li pan, kapitanie, �e na �wiecie nie istnieje nic cenniejszego ni� z�oto?
��Nie, dlaczego. Cho�by drogie kamienie. Diamenty, szafiry, szmaragdy.
��C� � aptekarz wzi�� do r�ki jakie� ko�ciane wide�ki i u�miechn�� si� tajemniczo � s� tam i drogie kamienie, a z�ota tyle, ile dusza zapragnie.
��Ile dusza zapragnie? � upewni� si� podniecony Cornelius.
��Ale� tak. Jaka ilo�� by pana w pe�ni zadowoli�a � pud, sto pud�w, tysi�c?
Von Dorn gro�nie �ci�gn�� brwi. Czy�by Herr Walser chcia� sobie z niego zakpi�? Aptekarz jednak, widz�c, jak muszkieter zmieni� si� na twarzy, wybuchn�� cichym �miechem � ale nie szyderczym, raczej tryumfalnym.
��Niech pan nie rusza g�ow�, m�j m�ody przyjacielu, utrudnia mi pan zadanie. Prosz� siedzie� spokojnie i cierpliwie s�ucha�, bo musz� zacz��, jak to si� m�wi, od pieca.
W�o�y� Corneliusowi do ust ko�ciane rozp�rki, co sprawi�o, �e od tej chwili dialog zamieni� si� w monolog.
��Przed o�mioma laty obj��em katedr� profesora farmakologii i zio�olecznictwa na fakultecie medycznym heidelberskiego uniwersytetu. S�ysza� pan z pewno�ci� o tej szacownej uczelni.
Von Dorn zamycza� niewyra�nie � w Heidelbergu, tyle �e na wydziale teologicznym, studiowa� jego brat Andreas.
��Prosz� nie kr�ci� g�ow� i siedzie� spokojnie� Warunkiem mojej umowy z rektoratem by�o, �e w czasie wolnym od wyk�ad�w i zaj�� w laboratorium b�d� mia� swobodny dost�p do uniwersyteckich archiw�w. Sk�aniaj�c si� w�wczas do metod terapeutycznych Galena, bada�em lecznicze w�a�ciwo�ci antymonu i mia�em nadziej�, �e znajd� po�yteczne informacje o tej zadziwiaj�cej substancji w notatkach s�ynnych alchemik�w z poprzednich stuleci. W czasie swych poszukiwa� natrafi�em po drodze na mn�stwo ciekawych dokument�w, niezwi�zanych wprawdzie z przedmiotem moich naukowych docieka�, wszak�e cz�owiek o przenikliwym umy�le zawsze powinien mie� oczy szeroko otwarte, nigdy bowiem nie wiadomo, gdzie nagle zab�y�nie zbawcze �wiate�ko wiedzy. I oto kt�rego� dnia natkn��em si� na zapiski pewnego pastora, niejakiego doktora Saventusa, cz�owieka wielce uczonego, znawcy wszelakich m�dro�ci staro�ytnych Grek�w i Hebrajczyk�w. �y� sto lat wcze�niej.
Von Dorn j�kn�� � z b�lu.
��Jeszcze chwila cierpliwo�ci, tu, w dzi��le, zosta� ma�y od�amek z�ba. Ju�! Wi�cej nie b�dzie bola�o� Ot� �w duchowny by� proboszczem w Inflantach i w czasie wojny dosta� si� do moskiewskiej niewoli. Po licznych przygodach, kt�rych nie b�d� teraz panu opisywa�, Saventus trafi� na Kreml, gdzie stan�� przed obliczem samego cara Iwana � tego, kt�rego potem nazwano Gro�nym. Pastor pisze, �e monarcha rozmawia� z nim �askawie i powiedzia�, i� od dawna poszukuje uczonego m�a, kt�ry pom�g�by uporz�dkowa� stary ksi�gozbi�r, odziedziczony przez niego po przodkach. Dalej autor szczeg�owo przedstawia dzieje owej carskiej biblioteki, kt�r� zwie Liberi�. Niech pan przep�ucze usta w�dk�, tylko b�agam, prosz� jej nie �yka�
Korzystaj�c z tego, �e zn�w mo�e m�wi�, zniecierpliwiony Cornelius wykrzykn��:
��Herr Walser, do diab�a z pa�sk� bibliotek�! Chcia�bym wreszcie us�ysze� o skarbach.
��Kiedy to w�a�nie biblioteka jest owym skarbem!
Kapitan poczu� si� g��boko rozczarowany. Wiedzia� przecie�, �e ten m�l ksi��kowy zrobi z niego w ko�cu durnia! Nie trzeba by�o traktowa� go powa�nie i nastawia� uszu na jego niestworzone historie!
Walser znowu si� roze�mia�.
��Ma pan niezwykle wyrazist� mimik�, panie von Dorn. Zaraz przygotuj� odcisk z wosku. Prosz� otworzy� usta szerzej i nie rusza� si�.
�Niech sobie gada � my�la� Cornelius, podczas gdy medyk oblepia� mu dzi�s�a jak�� gor�c�, lepk� mas� � byleby mi zrobi� przyzwoite z�by�.
��Liberia to s�ynny ksi�gozbi�r bizantyjskich cesarzy, kt�rego podstaw� stanowi�y zbiory Biblioteki Aleksandryjskiej i pisma pierwszych g�osicieli wiary chrze�cija�skiej. Dwie�cie lat temu ksi�niczka Zofia, bratanica ostatniego cesarza, przywioz�a wielkiemu ksi�ciu Moskowit�w ten skarb w posagu. Nieo�wieceni carowie ma�o interesowali si� ksi��kami i do czas�w Iwana zbiory przele�a�y w skrzyniach w�a�ciwie nietkni�te. Dopiero p� wieku przed Saventusem dopuszczono do ksi�g uczonego z Athos, mnicha Maksyma, by je uporz�dkowa�, ale nie uda�o mu si� doprowadzi� dzie�a do ko�ca. Saventus pisze mi�dzy innymi, �e w skrzyniach znajdowa�y si� najrzadsze, wr�cz unikalne dzie�a i r�kopisy � najmniej cenny z nich by�by wart nie mniej ni� tysi�c z�otych dukat�w. M�wi� o cenach sprzed stu lat, bo dzi�, w naszej o�wieconej epoce, kr�l francuski zap�aci�by za nieznan� komedi� Arystofanesa czy dzie�a Tacyta pi��dziesi�t, ba, sto tysi�cy liwr�w!
Corneliusowi ju� si� nie wydawa�o, �e Walser plecie bzdury. Kto by m�g� pomy�le�, �e jakie� stare bazgro�y s� warte takich ob��dnych pieni�dzy? Sto tysi�cy liwr�w!
��Ale Arystofanes, Tacyt � to wszystko jeszcze nic, m�j dzielny kapitanie. � Aptekarz nachyli� si�, dotykaj�c niemal twarzy Corneliusa. W ma�ych niebieskich oczkach niby male�kie ogniki p�on�y odbicia zapalonych �wiec. � W posagu ksi�niczki Zofii znajdowa�a si� skrzynia z tajnymi, zakazanymi pismami, do kt�rych dost�p mieli jedynie sami w�adcy. Co konkretnie zawiera�a, car Iwan nie wiedzia�, gdy� wszystkie dzie�a napisano w j�zykach staro�ytnych. W�a�nie od tej tajemniczej skrzyni kazano Saventusowi zacz��. Opr�cz niekt�rych ksi�g z okresu pocz�tk�w chrze�cija�stwa, kt�re w Bizancjum uznawano za heretyckie, pastor znalaz� tam traktat matematyczny autorstwa niejakiego Zamoleusa. Cho� by� cz�owiekiem wielce uczonym, nigdy dot�d o nim nie s�ysza�.
Kapitan wzruszy� ramionami � to chyba jasne, �e on tym bardziej.
��Inflantczyk zacz�� studiowa� �w traktat i odkry� rzecz zdumiewaj�c�: ksi�ga okaza�a si� fa�szywa, a �ci�lej m�wi�c, podw�jna. Z wierzchu grecki tekst na kartach pergaminu, a pod nim inny, jeszcze starszy, spisany na papirusie. W dawnych czasach niekiedy tak w�a�nie robiono � chowano jedn� ksi��k� wewn�trz drugiej� Wosk ju� zastyg�. Teraz wyjm� odlew.
��A co by�o na tym ukrytym papirusie? � zapyta� von Dorn, usuwaj�c z dzi�se� odrobiny wosku.
Adam Walser podni�s� palec i oznajmi�:
��Ca�e z�oto �wiata. � Spojrza� na opuszczon� szcz�k� muszkietera i roze�mia� si�. � Nie �artuj�. Ten aramejski r�kopis zawiera� szczeg�ow� receptur� sporz�dzania czerwonej tynktury.
��Receptur� sporz�dzania czego?
��Czerwonej tynktury, inaczej magisterium � czarodziejskiego proszku, kt�ry niekiedy bywa r�wnie� nazywany kamieniem filozoficznym.
��Tego, nad kt�rego wynalezieniem biedz� si� alchemicy? Dzi�ki kt�remu ka�dy metal mo�na zamieni� w z�oto?
�A mo�e aptekarz nie jest przy zdrowych zmys�ach? � pomy�la� kapitan. � No jasne. Zachowuje si� dziwacznie i wygaduje g�upstwa�. Ale g�os rozs�dku natychmiast umilk�, zag�uszony oszala�ym biciem serca. Ca�e z�oto �wiata!
��No, mo�e nie ka�dy � Walser pokr�ci� g�ow� � ale taki, kt�ry jest zbli�ony do z�ota pod wzgl�dem ci�aru. Na przyk�ad rt��. Widzi pan, m�j dzielny przyjacielu, wewn�trz ka�dej cz�steczki materii drzemi� pot�ne si�y, kt�re tylko czekaj� na odpowiedni� chwil�, by si� przebudzi�. Od tego, w jakiej konfiguracji zastyg�y te si�y, zale�y w�a�nie, co to za substancja � �elazo, mied� czy cyna. Ta, kt�r� nazywamy kamieniem filozoficznym, budzi t� tajemn� si�� i wielokrotnie j� pomna�a, tak �e cz�steczki materii zaczynaj� si� porusza�, po czym zastygaj� na powr�t ju� w zupe�nie innym uk�adzie. W nast�pstwie tego procesu jeden element mo�e przekszta�ci� si� w inny. Oczywi�cie, im owe elementy z natury s� sobie bli�sze, tym mniej kamienia filozoficznego potrzeba do transmutacji.
��I w traktacie Zamoleusa znajduje si� recepta na uzyskanie z innych metali z�ota?
��Tak, wraz ze szczeg�owym opisem kolejnych stadi�w tego procesu i nawet pr�bk� drobin z�ota. Saventus widzia� je na w�asne oczy i pr�bowa� bada� ich reakcje z kwasem.
Cornelius szarpn�� ko�nierz � zrobi�o mu si� nagle duszno, gor�co.
��A wi�c to wszystko prawda? Kamie� filozoficzny nie jest wymys�em szarlatan�w?
��W swoich zapiskach pastor przysi�ga na Pana Jezusa, �e z�oto jest autentyczne i recepta prawdziwa. Saventus zajmowa� si� r�wnie� alchemi�, tak �e zna� si� na tych sprawach.
��Chwileczk�, Herr Walser, nic nie rozumiem� � Kapitan chwyci� si� za g�ow�. � A dlaczego w�adcy bizantyjscy nie skorzystali z tej receptury? Maj�c kamie� filozoficzny, mogliby nie tylko odbudowa� wielkie imperium rzymskie, ale podbi� ca�y �wiat!
Aptekarz zamruga� oczami i mrukn�� niepewnie:
��Rzeczywi�cie, dlaczego? Ach, chyba wiem. Basileusowie uwa�ali alchemi� za wymys� szatana, diabelsk� nauk�. Cesarstwo wschodnie przetrwa�o tysi�c lat w niezmienionej prawie formie � przypomina�o much� zatopion� w bursztynie. Bizantyjczycy nie wierzyli w nauk�, rozum i post�p i w�a�nie dlatego prze�cign�li ich zachodni i wschodni barbarzy�cy. W Konstantynopolu nie pog��biano wiedzy, jedynie gromadzono j� bez wszelkiego po�ytku. Dobrze przynajmniej, �e jej nie unicestwiano, lecz starano si� przechowa� � tak jak ow� skrzyni� z zakazanymi ksi��kami. Bizantyjscy cesarze bardzo przypominali pod tym wzgl�dem rosyjskich car�w.
��A co, car Iwan tak�e ba� si� diabelskiej nauki?
��Nie s�dz�. Kiedy Saventus oznajmi� mu o swoim odkryciu, monarcha poleci� wyrwa� pergaminowe karty fa�szywego traktatu, a papirus oprawi� w srebrn� ok�adk�, g�sto wysadzan� �ognistymi kamieniami krainy Wuf�, jak czytamy w zapiskach. Nie wiem, co to za kraina, ale w Rosji nazywa si� tak rubiny.
��Oprawa jest ca�a z rubin�w? � g�osem zd�awionym z podniecenia zapyta� von Dorn. Taki skarb �atwiej sobie by�o wyobrazi� ni� jaki� nigdy niewidziany kamie� filozoficzny.
��Tak. Ale spostrzeg�szy, jaka po��dliwo�� zap�on�a w oczach cara, pastor przestraszy� si� � zrozumia�, �e posiadacza takiego sekretu Iwan �ywego nie wypu�ci. I korzystaj�c z tego, �e cieszy� si� przywilejem swobody, zbieg� z Moskwy � najpierw na Litw�, stamt�d do Polski, a� wreszcie osiad� w Heidelbergu. Tam wkr�tce zmar�, powierzywszy swoje zapiski uniwersytetowi. Na tytu�owej karcie r�kopisu zachowa�a si� notatka sekretarza naukowego: �Stek bzdur i niedorzeczno�ci, gdy� panu doktorowi Saventusowi, jak powszechnie wiadomo, rozum si� pomiesza�. Jego opowie�ciom o obyczajach Moskowit�w nie mo�na zatem dawa� wiary�. Skoro tak zawyrokowano, nic dziwnego, �e przede mn� przez sto lat nikt nie zagl�da� do r�kopisu.
��A co, je�eli to naprawd� stek bzdur i niedorzeczno�ci? � zaniepokoi� si� kapitan. � Pan przecie� nie m�g� widzie� tego Saventusa, a sekretarz dobrze go zna�. Wygl�da na to, �e w Heidelbergu wszyscy wiedzieli, i� pastor jest nie przy zdrowych zmys�ach.
��Bardzo mo�liwe, �e przykre przej�cia w istocie zm�ci�y nieco rozum Saventusa � przyzna� Walser. � Ale jego relacje wcale nie s� bzdurne. Dla heidelberskich profesor�w z zesz�ego stulecia Moskowia by�a jak�� ba�niow�, nierzeczywist� krain�, a ja teraz wiem doskonale, �e pastor opisywa� tutejsze obyczaje wiernie i zgodnie z prawd�. Nie ma �adnych w�tpliwo�ci, �e Saventus rzeczywi�cie mieszka� na Kremlu i widywa� gro�nego cara Iwana. A skoro przedstawia tak doskonale nawet drugorz�dne szczeg�y, dlaczego mia�by zmy�la� jakie� brednie na temat kamienia filozoficznego?
Aptekarz popatrzy� na kapitana sponad okular�w i machn�� male�kim pilnikiem, kt�rym wyg�adza� kawa�ek bia�ej ko�ci � pewnie rogu jednoro�ca o magicznych w�a�ciwo�ciach.
��A nie mog�o by� tak, �e w�a�nie w tym przejawi� si� ob��d pastora? W fantazjach na temat Liberii?
��Nie, nie mog�o. Gdy przeczyta�em zapiski, zacz��em zbiera� informacje o bibliotece bizantyjskich w�adc�w i stwierdzi�em, �e w tym wzgl�dzie Saventus niczego nie zmy�la. Liberia rzeczywi�cie trafi�a do Moskwy. A p�niej, kiedy po drodze do Moskwy zatrzyma�em si� w Dorpacie, widzia�em katalog Liberii, sporz�dzony przez niejakiego pastora Wettermanna � jeszcze jednego Inflantczyka, kt�remu car Iwan pokazywa� sw�j bezcenny ksi�gozbi�r.
��To zmienia posta� rzeczy � rzek� z namys�em Cornelius. � A wi�c nie ma �adnych w�tpliwo�ci.
��Najmniejszych. � R�ka Walsera wykonywa�a miarowe ruchy, a narz�dzie wydawa�o cienkie, zgrzytliwe d�wi�ki. � Przypuszczam, �e po ucieczce Saventusa rosyjskiemu carowi nie uda�o si� znale�� w Moskwie cz�owieka wystarczaj�co wykszta�conego i dociekliwego, by nie tylko przeczyta�, ale i rozszyfrowa� aramejski tekst. Saventus pisze, �e staro�ytny autor zastosowa� pewien system kryptograficzny, kt�ry potrafi prawid�owo poj�� jedynie wytrawny, do�wiadczony alchemik. Wiadomo, �e w p�nych latach swego panowania Iwan lubi� toczy� dysputy ze znawcami ksi�g, co dla niekt�rych z nich bardzo smutno si� ko�czy�o. P�niej tyran popad� w ob��d. Wi�d� pustelniczy �ywot, kaza� wykopa� pod pa�acem kremlowskim i w Aleksandrowskiej S�obodzie ca�� sie� podziemnych korytarzy, wci�� chowa� swoje skarby przed prawdziwymi i wyimaginowanymi wrogami. W jednej z takich skrytek ulokowa� r�wnie� Liberi� � nikt dok�adnie nie wie gdzie. Car zmar� nagle, podczas gry w szachy. Nie zd��y� przekaza� swojej tajemnicy nast�pcy.
��Gdzie wi�c nale�y szuka� tych skrzy�?
��Tu, w Moskwie � z przekonaniem zapewni� Walser, ogl�daj�c wycyzelowan� dwuz�bn� wstawk�. � Ju� �smy rok zajmuj� si� poszukiwaniem Liberii. Zgodzi�em si� przyjecha� do Rosji, a potem nauczy�em si� j�zyka i przyj��em wiar� prawos�awn�, by zdoby� swobodny dost�p do carskich archiw�w. Mam znajomk�w we wszystkich nieomal prikazach. Jednych leczy�em, innych go�ci�em, jeszcze innych zjednywa�em podarkami. I oto teraz jestem ju� bliski rozwi�zania zagadki, bardzo bliski. Wkr�tce dzie�o Zamoleusa b�dzie moj� w�asno�ci�!
��Naprawd�?! � wykrzykn�� Cornelius.
Aptekarz zn�w pochyli� si� nad robot�.
��Tak. Niedawno w starych ksi�gach inwentarzowych Prikazu Carskich Izb Rzemie�lniczych odkry�em zapis z 7072 roku, informuj�cy, �e mistrzowi fachu instalacji wodnych Siemionowi Ry�owowi polecono przygotowa� p�yty o�owiane, by wy�o�y� nimi szczelnie pod�ogi, �ciany i sklepienie pewnej piwnicy, �o kt�rej � odnotowano w dokumencie � wie jedynie wielki monarcha�. Wyobra�a pan sobie, kapitanie?!
Von Dorn zastanawia� si� przez chwil�, po czym wzruszy� ramionami.
��Mog�o przecie� chodzi� o wiele r�nych rzeczy.
��Nie, m�j dzielny przyjacielu, zaspawane o�owiane �ciany i stropy maj� chroni� ksi��ki przed dzia�aniem wilgoci � �eby nie ple�nia�y. Czas te� si� zgadza: Saventus zbieg� z Moskwy jesieni� 1564 roku � czyli, wedle moskiewskiej rachuby lat, w 7072! To w�a�nie mia�o by� owo tajemne miejsce przechowywania Liberii, jestem pewien.
��A wie pan, gdzie si� znajduje ten schowek?
Walser podszed� do kapitana.
��Wydaje mi si�, �e tak. Ale musz� jeszcze ostatecznie ustali� to i owo. Wkr�tce b�d� ju� mia� rozwi�zanie zagadki� Prosz� otworzy� usta.
Cornelius jednak nie od razu us�ucha� polecenia. Spojrza� w przymru�one oczy aptekarza i zapyta�:
��Je�eli tak, to do czego ja jestem panu potrzebny? Dlaczego zdecydowa� si� pan powierzy� mi swoj� tajemnic�? Nie boi si� pan, �e zechc� zgarn�� ca�e z�oto �wiata sam, tylko dla siebie?
��Boj� si�. � Adam Walser westchn�� cicho. � Je�li mam by� szczery, bardzo si� boj�. Ale na �wiecie jest tak du�o strasznych rzeczy, �e cz�owiek musi dokona� wyboru, czego boi si� bardziej, a czego mniej. A poza tym, c� panu przyjdzie z ksi�gi Zamoleusa beze mnie? Nie potrafi pan jej przeczyta� ani przeprowadzi� samodzielnie bardziej skomplikowanych do�wiadcze� chemicznych. Jeste�my sobie nawzajem potrzebni, panie von Dorn, a to stanowi najtrwalsze spoiwo fundament�w, na kt�rych wspieraj� si� gmachy przyja�ni i mi�o�ci. Nie mog� si� ju� d�u�ej obej�� bez zaufanego obro�cy i pomocnika. Zw�aszcza teraz, kiedy Taisjusz zobaczy� mnie w domu bojara Matfiejewa.
Cornelius, kt�ry zd��y� ju� otworzy� usta na ca�� szeroko��, zn�w je zamkn���
��Dlaczego?
��Grek jest m�dry, z pewno�ci� domy�li� si�, w jakim celu si� tam znalaz�em. Uprosi�em naczelnika Aptekarskiego Prikazu, wiceministra Go�osowa, �eby zdoby� dla mnie zaproszenie do domu kanclerza. Matfiejew jest najpot�niejszym cz�owiekiem w ca�ej Moskowii, a w dodatku s�ynie jako wielki mi�o�nik rzadkich ksi�g. Zrozumia�em, �e w pojedynk� nigdy nie dotr� do Liberii, co innego, maj�c tak wysokiego i mo�nego protektora. Zdecydowa�em si� na ten krok po d�ugich i bolesnych wahaniach, ale � jak mi si� zdawa�o � innego wyj�cia nie by�o; nie mia�em jeszcze okazji spotka� si� z panem. Rozumowa�em tak: wszyscy wiedz�, �e Herr Artamon Siergiejewicz to cz�owiek o�wiecony i uczciwy. Oczywi�cie, bibliotek� we�mie sobie, ale mnie przynajmniej hojnie wynagrodzi. Je�li, powiedzmy, poprosz� o jaki� traktat matematyczny, jeden jedyny z ca�ej Liberii, szlachetny bojar nie odm�wi mi takiej drobnostki� Oto dlaczego pojawi�em si� na tym noworocznym przyj�ciu: �eby si� dobrze przyjrze� Matfiejewowi, wyrobi� sobie o nim opini�, a potem, wybrawszy dogodny moment, poprosi� jego wielmo�no�� o prywatn� audiencj� w bardzo wa�nej sprawie. Czy mog�em przewidzie�, �e spotkam tam tego przekl�tego Taisjusza? Metropolita doskonale wie, �e nie nale�� do lizus�w, kt�rzy obijaj� pa�skie progi dla zysku czy z pr�no�ci. Bez w�tpienia domy�li� si�, �e w osobie kanclerza mam nadziej� znale�� protektora. Dlatego w�a�nie pod�y Grek kaza� swojemu zausznikowi mnie schwyta�, przes�ucha�, a potem, oczywi�cie, zabi�.
Cornelius zrobi� niecierpliwy gest, chc�c da� w ten spos�b do zrozumienia, �e ma mn�stwo pyta�.
��Spokojnie, panie kapitanie, teraz jest najwa�niejszy moment � w�a�nie wstawiam pa�skie nowe z�by� C�, wszystko obr�ci�o si� na dobre. Matfiejew nie jest mi ju� potrzebny. Wystarczy w zupe�no�ci kapitan von Dorn. Najpierw um�wimy si�, jak podzieli� mi�dzy siebie Liberi�. Panu nie zale�y chyba na ksi�dze Zamoleusa? C� by pan z ni� robi�? Ale ch�tnie oddam panu jej opraw�, wysadzan� rubinami. Tam, w skrzyniach, jest wiele innych ksi�g w drogocennych oprawach � wszystkie je mo�e pan sobie wzi��. B�d�c posiadaczem takich skarb�w, stanie si� pan jednym z najbogatszych ludzi w Europie. Mnie odda pan tylko papirus, zgoda?
Aptekarz wcisn�� ko�cian� protez� na miejsce i popatrzy� na Corneliusa z l�kiem i b�agaln� pro�b�.
��Dobrze � zgodzi� si� wspania�omy�lnie kapitan i cmokn��, wypr�bowuj�c sztuczne z�by, po czym powt�rzy� pewniej: � Dobrze, papirus b�dzie pa�ski, a rubiny i wszystkie inne ksi��ki w drogocennych oprawach � moje.
Cale z�oto �wiata to oczywi�cie bardzo wiele, ale nie wiadomo jeszcze, czy Walser potrafi sporz�dzi� wedle staro�ytnej receptury swoj� tynktur�, tymczasem rubiny to rzecz pewna, zawsze mo�na je sprzeda� za dobr� cen�.
��Czy ksi�ga jest du�a? � zaniepokoi� si� nagle von Dorn. A co, je�li nie wi�ksza od miniaturowego modlitewnika, kt�ry widzia� u Sasze�ki Matfiejewej? Mo�na go nakry� d�oni�.
��Du�a, bardzo du�a � zapewni� go po�piesznie aptekarz. � Saventus pisze, �e rozmiar�w
��Bez oprawy � u�ci�li� kapitan i po�o�ywszy d�o� na r�koje�ci szpady, rzek�: � Przysi�gam na honor rodu von Dorn�w, �e dotrzymam warunk�w naszej umowy. A teraz niech mi pan da lusterko.
U�miechn�� si� szeroko do swojego odbicia, bardzo zadowolony: nowe z�by w niczym nie by�y gorsze od starych. A je�li jeszcze wzi�� pod uwag� magiczne w�a�ciwo�ci jednoro�ca, to ksi��� Halicki by� mo�e przedwcze�nie tryumfuje.
��Aha � przypomnia� sobie von Dorn � a co to za porachunki macie, panie, z metropolit�? I jak si� domy�li�, dlaczego odwiedzacie Matfiejewa? C� za nadprzyrodzona przenikliwo��!
��Wcale nie. Taisjusz przyby� do Rosji w tym samym celu co ja � �eby szuka� Liberii. Oficjalnie mia� rzekomo podj�� si� mediacji w sporze cara z poprzednim patriarch� Nikonem. Ale Nikona dawno ju� nie ma, a Taisjusz kolejny rok zwleka z powrotem do swojej metropolitalnej siedziby. Twierdzi, �e bardzo si� przywi�za� do wielkiego cara i do Moskwy. Ale ja dobrze wiem, co go tu naprawd� trzyma. Taisjusz jest r�wnie cierpliwy jak ja. By� katolikiem, studiowa� teologi� w Italii, wr�ono mu wspania�� karier� duchown�, a Grek nagle wyjecha� na Wsch�d, przyj�� prawos�awie i zdoby� zaufanie konstantynopolita�skiego patriarchy. W rzeczywisto�ci skrycie pozosta� przy wierze �aci�skiej i s�u�y Stolicy Apostolskiej, ale ma jeszcze jeden, w�asny cel. W latach nauki dowiedzia� si� sk�d� o posagu bizantyjskiej ksi�niczki i zapragn�� odzyska� bezcenne ksi�gi. Najpierw uda� si� do Konstantynopola, tam znalaz� potwierdzenie wersji, �e Liberia powinna si� znajdowa� w Moskwie, wi�c wyruszy� do Rosji. Od razu po przyje�dzie zwr�ci� si� z pro�b� do Aleksego Michaj�owicza, by zezwoli� mu na dost�p do carskiej biblioteki. Rosyjski monarcha bardzo si� zdziwi�, gdy� ca�y zbi�r jego ksi�g ogranicza� si� do trzech dziesi�tk�w nowo wydanych modlitewnik�w i podr�cznik�w polowania z soko�ami. W�wczas Grek zrozumia�, �e Liberia musi by� ukryta w jakim� tajemnym miejscu, i od tamtej pory nieustannie w�szy. Jest uparty i nie odst�pi od swoich plan�w. A o tym, jak Grek si� dowiedzia�, �e ja r�wnie� poszukuj� zaginionej biblioteki, opowiem wam, kapitanie, innym razem. Teraz to nie jest najwa�niejsze.
��Czy metropolita wie o Zamoleusie? � zapyta� spos�pnia�y kapitan.
��Nie, nawet si� nie domy�la.
��Po co wobec tego traci ca�e lata na poszukiwanie jakich� tam ksi�g? Przecie� ani pan, ani ja nie mo�emy si� z nim r�wna� pod wzgl�dem bogactwa, jest i tak bardzo maj�tny. Widzia�em jego siedzib� na Mochowej � to prawdziwy pa�ac.
��Ach, kapitanie von Dorn, pan si� nie interesuje ksi��kami � westchn�� ze wsp�czuciem Walser. � Gdyby pan wiedzia�, co to za rozkosz dla prawdziwego mi�o�nika ksi�g trzyma� w r�kach drogocenny, stary egzemplarz, jedyny, jaki istnieje!� Na ludzi takich jak ja i Taisjusz to dzia�a silniej ni� najmocniejsze wino. Zreszt� o pieni�dzach tak�e nie nale�y zapomina�. Saventus doliczy� si� w carskich skrzyniach o�miuset folia��w, a ka�dy z nich wart jest dzisiaj g�r� z�ota. W gr� wchodz� miliony, a Grek jest chciwy.
Von Dorn nagle bacznie spojrza� w twarz rozm�wcy. Przysz�a mu do g�owy pewna my�l. Dobrze, przypu��my, �e metropolita antiochijski jest chciwy i dla z�ota i pieni�dzy got�w na wszystko � ale przecie� aptekarz to cz�owiek, kt�ry z pewno�ci� nie kieruje si� ��dz� zysku. Po co mu �ca�e z�oto �wiata�? Co Herr Walser zamierza z nim zrobi�? Czy� temu filozofowi, piewcy ludzkiego rozumu, potrzebne s� pa�ace, wspania�e zaprz�gi, kamizele ze z�otog�owiu i drogie kurtyzany? Ciekawe by�oby si� dowiedzie�, o co mu tak naprawd� chodzi. Cornelius jednak zacz�� z innej beczki:
��Ech, gdybym wiedzia�, co za �ajdak z tego Taisjusza, nie kaza�bym odwozi� zw�ok mnich�w do trupiarni! Trudno by ich by�o teraz znale�� po�r�d wielu innych, kt�rzy zgin�li noc� w Moskwie. S�udzy z pewno�ci� obrali ich ze wszystkiego, zrabowali, co si� da�o, i zostawili go�ych i bosych, nikt ich nie rozpozna. Szkoda, bo by�by niezbity dow�d przeciwko metropolicie � przecie� to jego ludzie zamierzali was porwa�, panie.
��Drogi kapitanie von Dorn � wzruszy� ramionami aptekarz � w Niemczech by� mo�e stanowi�oby to dow�d, ale w Rosji na pewno nie. Tutaj ani nie prowadzi si� normalnego dochodzenia, ani nie doczeka si� cz�owiek sprawiedliwo�ci. A ju� tym bardziej nie ma kary na tych, kt�rzy pozostaj� w �askach jego cesarskiej mo�ci. No c�, b�d� teraz jeszcze dwakro� ostro�niejszy, chocia� z wami, kapitanie, w og�le nie mam si� czego ba�, czy� nie tak?
Walser ufnie spojrza� Corneliusowi w oczy.
�wiadomo��, �e jest odpowiedzialny za tego bezbronnego dziwaka, podbudowa�a Corneliusa. Jego nie�yj�cy ojciec mawia� zawsze: �Najgorszym z przest�pstw jest nie z�odziejstwo ani zab�jstwo, ale zdrada. Nigdy nie zdradzaj cz�owieka, kt�ry ci zaufa�. Oszukiwa� mo�na tylko tych, co cz�owiekowi nie wierz�, zawie�� tych, kt�rzy i tak na niego nie licz��. Herr Walser nie b�dzie �a�owa�, �e zawierzy� sw�j los Corneliusowi von Dornowi.
��Dla zapewnienia wam, panie, bezpiecze�stwa, mog� zaproponowa� rzecz nast�puj�c� � o�wiadczy� kapitan. � Je�li nie po�a�ujecie trzech kopiejek dziennie, dam wam jako sta�� ochron� dw�ch �o�nierzy z mojej dawnej kompanii, kt�rzy b�d� was, panie, pilnowa� na zmian�. Za�atwi� to z nimi. Tylko nie dawajcie im w�dki i nie p�a�cie z g�ry, ale dopiero pod koniec dnia. Ja b�d� przy panu w czasie wolnym od s�u�by. Od czego zaczniemy poszukiwania Liberii?
Po chwili namys�u aptekarz odpar�:
��B�d� dalej grzeba� w starych rejestrach i ksi�gach. Powinny si� zachowa� jakie� �lady prowadzonych potajemnie podziemnych prac. A pan, przyjacielu, niech szuka poszytej o�owiem kryj�wki pod carsk� rezydencj�, Kamiennym Teremem. Dobrze by by�o, gdyby si� pan dosta� do piwnic tego skrzyd�a, kt�re wychodzi na cerkiew Zbawiciela na Borze. W tym w�a�nie miejscu sta� drewniany pa�ac cara Iwana; obecn� budowl� wzniesiono na dawnych fundamentach. Ja nie mam sposobno�ci si� tam dosta�, a pan cz�sto sprawdza stra� w pa�acu. Mo�e si� pan niepostrze�enie w�lizn�� do podziemi, czy te� to zbyt wielkie ryzyko?
��Mog� � zapewni� bez wahania Cornelius. � Moi muszkieterzy s� rozstawieni wok� ca�ego pa�acu, a ja chodz�, dok�d wola, wedle w�asnego uznania, i sprawdzam, jak trzymaj� wart�. W najbli�sz� �rod� zn�w wypada nasza kolej. Od strony Granowitej Pa�aty s� drzwi do piwnicy, zawalone drewnem � wida�, �e od dawna nieu�ywane. Ale co mia�bym robi� tam, w �rodku? Podziemia s� pe�ne starych, niepotrzebnych rupieci, �adnych cennych rzeczy si� w nich nie przechowuje.
��Niech si� pan przejdzie po wszystkich pomieszczeniach na dole, ostuka pod�ogi pochw� szpady i przys�ucha si�, czy w jakim� miejscu o�owiane sklepienie nie odezwie si� d�wi�cznym echem. Da pan rad� to zrobi�?
��Ma si� rozumie�.
Cornelius wyobrazi� sobie t� cudown� chwil�: oto uderza �elazem o kamienne p�yty i s�yszy, jak odpowiada mu b�ogos�awiona pustka.
��No dobrze � powiedzia� � za��my, �e znajd� Liberi� i zaczn� wynosi� stamt�d po jednej, dwie ksi��ki naraz. Gdzie je b�dziemy chowa�? Przecie� nale�� do cara. Wie pan, co grozi za przyw�aszczenie sobie jego w�asno�ci?
��Wiem. � Aptekarz skin�� g�ow�. � Specjalnie przestudiowa�em zbi�r praw. Najpierw odr�bi� nam praw� r�k�, ran� przy�eg� gor�c� smo��, �eby�my si� za szybko nie wykrwawili, a potem powiesz� nas za �ebro na �elaznym haku, gdzie b�dziemy wisie�, dop�ki nie skonamy. Niech si� pan nie boi, wszystko przewidzia�em. Mam przygotowan� kryj�wk� nie gorsz� ni� cara Iwana. Chod�my, poka�� panu.
Skierowa� si� w najdalszy k�t pokoju, nachyli� si� nad pod�og� i uni�s� jedn� z p�yt z pewnym wysi�kiem, podwa�ywszy j� no�em. By�a cienka i niezbyt ci�ka � s�abowity Walser sam odstawi� j� na bok.
��Widzi pan, pod spodem jest jeszcze jedna, z metalowym pier�cieniem. Niech pan poci�gnie za uchwyt i wyjmie j�.
Pod drug� p�yt� zia�a czarna dziura. Walser wzi�� do r�ki kandelabr z trzema �wiecami i o�wietli� drabink�, kt�ra prowadzi�a w g��b.
��Niech pan zejdzie pierwszy, ja za panem.
Cornelius, przytrzymuj�c szpad�, opu�ci� si� w d�. Jama okaza�a si� niezbyt g��boka; pokonawszy dziesi�� st�p, kapitan poczu� grunt pod nogami. Z g�ry, posapuj�c, schodzi� powoli aptekarz.
��Urz�dzi�em tutaj tajne laboratorium � wyja�ni�, podnosz�c wy�ej kandelabr. � Niekt�re do�wiadczenia bezpieczniej jest przeprowadza� z dala od ludzkich oczu. Na przyk�ad wydestylowanie kamienia filozoficznego.
W �wietle Cornelius dojrza� st� zastawiony jakimi� szklanymi retortami i rurkami i prosty drewniany sto�ek.
Walser stan�� dok�adnie po�rodku niewielkiej piwniczki, przykucn�� i odrzuci� troch� ziemi. Ukaza�o si� drewniane, okute metalem wieko pot�nej skrzyni. Aptekarz uj�� obiema r�kami uchwyt i podni�s� je. Wewn�trz by�o pusto.
��Taka skrzynia nazywa si� po tatarsku
Dostanie si� do pa�acowych piwnic okaza�o si� jeszcze �atwiejsze, ni� Cornelius przewidywa�. Kiedy muszkieterowie ju� obj�li wart� (wcze�nie rano, jeszcze przed �witem), kapitan usun�� cz�� przysypanych �niegiem polan, zostawiaj�c za stert� w�skie przej�cie do zardzewia�ych �elaznych drzwi. Zamek otworzy� kind�a�em, zawiasy nasmarowa� olejem rusznikarskim. Potem, obszed�szy posterunki, wr�ci� w to samo miejsce i w�lizn�� si� do �rodka.
Wewn�trz r�wnie� le�a�y polana � i to chyba niejeden rok, gdy� z wierzchu zasnuwa�a je paj�czyna. �Jakie to typowo rosyjskie � my�la� von Dorn, ostro�nie posuwaj�c si� wzd�u� �ciany ze �wiec� w r�ce � zgromadzi� zawczasu wi�cej dobra ni� trzeba, a potem je zostawi�, porzuci� � niech zgnije�.
W drugim ko�cu pomieszczenia odkry� jeszcze jedne drzwi, takie same jak pierwsze, tyle �e z zamkiem nie mia� �adnego k�opotu, bo ten tak przerdzewia�, �e wystarczy�o jedno dotkni�cie ostrzem, by si� otworzy�. Corneliusowi buchn�a w nozdrza wo� st�chlizny � przechowywano tu w�dzone szynki, zaple�nia�e i ju� napocz�te przez szczury. Kapitan czym pr�dzej min�� cuchn�c� podziemn� spi�arni� i wszed� do s�siedniego, pustego pomieszczenia. Prowadzi�o stamt�d dwoje drzwi � jedne, na lewo, do w�skiej galerii, drugie, na prawo, do d�ugiej amfilady niskich, �ukowato sklepionych piwnic. Cornelius zajrza� i tu, i tam, ale nie zapuszcza� si� dalej w g��b podziemi. Jak na pierwszy raz, to by�o do��.
Na wart� do Kremla kompania wyrusza�a co czwarty dzie�, dlatego dalszy rekonesans kapitan m�g� przeprowadzi� dopiero dziewi�tego stycznia. Tego dnia zbada� amfilad�, starannie opukuj�c ka�dy arszyn pod�ogi. Przed ko�cem s�u�by uda�o mu si� odwiedzi� podziemia cztery razy. Sprawdzi� dwa pomieszczenia i jedn� ma�� komor�. Niestety, wsz�dzie odpowiada�o mu tylko g�uche echo.
Kontynuowa� poszukiwania trzynastego � dotar� do ko�ca amfilady, czyli do p�nocnego kra�ca piwnicy. Zn�w nic, je�li nie liczy� pomieszczenia, gdzie przechowywano w beczkach wino. Cornelius odla� sobie troch� do flaszki, spr�bowa� � w�grzyn, ale skwa�nia�y. Och, tyle dobra si� zmarnowa�o!
W przerwach pomi�dzy dniami wart pe�ni� s�u�b� u Artamona Siergiejewicza, a poza tym wpada� do s�obody, do Walsera. Na sen prawie nie zostawa�o czasu, ale kapitanowi jako� nie chcia�o si� spa�. Je�li uda�o mu si� zapa�� w kr�tk� drzemk� � gdzie� w k�cie, na �awie czy w saniach � �ni�y mu si� b�yskaj�ce purpurowymi ogniami drogie kamienie z krainy Wuf i ona sama � zalana jaskrawym s�o�cem, pe�na misternych, zdobnych wie�yczek i wypiel�gnowanych ogrod�w. Sasze�k� kapitan widywa� tylko przelotnie. Wypr�bowa� na niej swoje z�by z rogu jednoro�ca � u�miechn�� si� szeroko, od ucha do ucha. Chyba podzia�a�o. Bojar�wna spojrza�a na roze�mianego muszkietera ze zdziwieniem i jakby z lekkim strachem. No nic, kiedy Liberia znajdzie si� ju� w tatarskiej skrzyni na z�oto, wtedy zobaczymy, kto jest bardziej godzien wzgl�d�w Sasze�ki � ksi��� Halicki czy mo�e kto� inny.
Siedemnastego stycznia von Dorn z trzeciego z kolei piwnicznego pomieszczenia wszed� drzwiami po lewej stronie do galerii. Teraz opukiwa� nie tylko pod�og�, ale i �ciany. I co? Ju� w odpowiedzi na pierwsze stukni�cie prawa �ciana odezwa�a si� d�wi�cznym echem. Cornelius chwyci� si� za serce. Przy�o�y� ucho do muru i uderzy� we� r�koje�ci� kind�a�u mocno, z ca�ej si�y. Nie by�o w�tpliwo�ci � za �cian� by�a pusta przestrze�.
Kapitan wyszed� z podziemi, obszed� posterunki i podni�s� le��cy ko�o s�gu �om. Wr�ci� do tajemnego miejsca. Zm�wi� modlitw�, splun�� w r�ce i uderzy� �elaznym dr�giem w �cian�. Od pierwszego razu wybi� w niej dziur� na wylot. Wion�o stamt�d zapachem zgnilizny. Zajrza� w otw�r � ciemno, nic nie wida�. Zacz�� wali� �omem tak energicznie, �e po chwili u jego n�g le�a�a ca�a sterta pokruszonego gipsu.
Kapitan zgi�� si� we dwoje i przecisn�� przez wybit� dziur� z ogarkiem �wiecy w r�ce. Skrzynie! Ustawione po trzy, jedna na drugiej, si�ga�y niemal sufitu.
Cornelius opanowa� si�, nie chcia� si� rzuca� na skarb od razu. Najpierw, jak przysta�o na dobrego katolika, podzi�kowa� gor�co Naj�wi�tszej Panience, a dopiero p�niej, ca�y dygocz�c z podniecenia, zacz�� podwa�a� pierwsze, sp�cznia�e od wilgoci, niepos�uszne wieko.
Palce trafi�y na jaki� wilgotny k��b, jakby spl�tane kobiece w�osy. Von Dorn uni�s� �wiec� i a� j�kn�� z niewys�owionego rozczarowania. W skrzyni le�a�y wi�zki przegni�ych futer. W pozosta�ych skrzyniach by�o to samo � wylenia�e, do niczego nieprzydatne z powodu niedba�ego przechowywania sobolowe sk�rki. Kto� je tu schowa� dwadzie�cia, mo�e trzydzie�ci lat temu i zapomnia� o nich. Najwidoczniej ca�y pa�ac cara zosta� wzniesiony na stertach zmarnowanych zapas�w wszelakiego dobra, gnij�cego tu bez �adnego po�ytku.
Nic godnego uwagi Cornelius tego dnia nie znalaz�.
Za to w kolejnym dniu kremlowskiej warty, dwudziestego pierwszego stycznia, kapitan dokona� zadziwiaj�cego odkrycia. Galeria zawiod�a go do ma�ych drzwiczek, kt�re nie od razu uda�o si� sforsowa� � w ka�dym razie podda�y si� z wielkim �oskotem i hukiem. Za nimi r�wnie� ujrza� Cornelius korytarz, ale nie biegn�cy prosto, lecz zygzakowaty, przy czym kr�te zakola tego dziwacznego, nie wiadomo w jakim celu zbudowanego labiryntu wi�y si� chaotycznie, bez �adnego uchwytnego zamys�u i porz�dku. Przy ko�cu ka�dego odcinka w sklepieniu znajdowa� si� czarny kwadratowy otw�r. Z pocz�tku kapitan nie przydawa� tym otworom szczeg�lnego znaczenia, s�dz�c, �e s�u�� do cel�w lepszej wentylacji, ale gdy min�� trzy czy cztery, nagle przez kolejny dobieg�y go przyg�uszone, lecz zupe�nie wyra�ne g�osy.
��Zaraz ci g�b� obij�, sukinsynu! � rykn�� kto� na g�rze. � Wystarczy, �e krzykn�: �Wszystko powiem!�, i od razu si� przekonasz, co to znaczy carskie �wiece kra��! Ile� zabra�?
��Ojczulku Jefremie Si�yczu � zaj�cza� �a�o�nie niewidzialny z�odziej � raptem dwie �wieczuszki wzi��em, �eby psa�terz �wi�ty poczyta�. Nie wydawaj mnie, zaklinam ci� w imi� Jezusa Chrystusa!
��Ju� dobrze, dobrze. Przynie� jutro p� rubla, to nic nie powiem. I pami�taj � �eby mi to by�o ostatni raz! No, znaj pana.
Dziwuj�c si� w�a�ciwo�ciom eteru, zdolnego przekazywa� d�wi�ki przez przewody powietrzne, Cornelius ruszy� dalej. W nast�pnym odcinku labiryntu sklepienie r�wnie� przem�wi�o.
���A je�eli ten to wojewoda brania wzi�tk�w nie zaniecha, w �elazne okowy zakutego dostarczy� do Moskwy, do �otrowskiego Prikazu��. Napisa�e�? To pisz dalej: �Wielki car rzek�, a bojarzy zawyrokowali��.
Kto� dyktowa� skrybie oficjalne pismo, a tu, w podziemiach pa�acu, s�ycha� by�o ka�de s�owo.
Nie przestaj�c opukiwa� szpad� pod�ogi, Cornelius przy�pieszy� kroku. Niekt�re zakamarki tajemniczego labiryntu milcza�y, inne rozbrzmiewa�y g�osami, �miechem, modlitw�. Dobiega� tu nawet najcichszy szept.
Teraz zawi�y, kr�ty bieg korytarza nabra� sensu � wcale nie by� bez�adny i chaotyczny, lecz pomy�lany tak, by z do�u da�o si� pods�ucha� wszystko, co si� dzieje w ka�dej komnacie carskiego pa�acu. Kto wymy�li� t� chytr� konstrukcj�, tego Cornelius nie wiedzia�, jednak�e � podobnie jak z szynki, w�gierskiego wina i soboli � nikt nie robi� z niej u�ytku. S�dz�c po grubej warstwie kurzu zalegaj�cego kamienn� posadzk�, od dawna nikt si� nie fatygowa�, by pods�uchiwa� mieszka�c�w pa�acu.
W ci�gu godzinnej w�dr�wki po podziemiach von Dorn nas�ucha� si� r�nych r�no�ci, a w miejscu, gdzie przej�cie nagle rozdzieli�o si� na dwoje, z g�ry dobieg� g�os, na kt�rego d�wi�k muszkieter stan�� jak wryty � przesta� nawet opukiwa� p�yty.
��O, znowu jakie� �elastwo stuka � ozwa� si� z l�kiem zachrypni�ty, lepki tenorek. � S�ysza�e�, durniu?
��A jak�e, a jak�e, ojczulku, kr�lu z�oty, skarbnico m�dro�ci, gdzie�bym si� sprzeciwia� waszej carskiej mo�ci � zaterkota� falset. W pa�acu m�wi� takim g�osem tylko ulubiony b�azen w�adcy, garbaty Baltazar. � Baba Jaga skacze z �elaznym pogrzebaczem! Hop-siup pod powa��, potem z pieca na �eb! A gdzie spadnie, nikt nie zgadnie. Uch-uch-uch!
Sam wielki car! A wi�c i w jego komnatach dzia�a ten tajny pods�uch. No, no!
��Jaka znowu Baba Jaga, co tam pleciesz! Zaufani ludzie mi m�wili, �e ju� drugi tydzie� w pa�acu to st�d, to stamt�d s�ycha� stukanie jakiego� �elastwa. �up-�up i �up-�up, a� strach bierze. Wiem ja, kto stuka, wiem. To �elazny Cz�owiek po mnie przyszed�, przypomina, �e czas do ziemi. Ojczulka przed �mierci� te� tak nawiedza�.
��B�g z tob�, panie � odpar� b�azen, tym razem powa�nie. � Mniej by� mamek i znachor�w s�ucha�! C� to znowu za �elazny Cz�owiek?
��Ju� ja wiem swoje � odpar� Aleksy Michaj�owicz szeptem (ale i tak by�o s�ycha� ka�de s�owo). � To on. To ma�y �otrzyk z Tuszyna dor�s� i chce wygubi� nas, Romanow�w, wzi�� odwet za swoj� krzywd�. Ci, co go widzieli, ducha nieczystego, powiadaj�, �e twarz ma bia�� jak p��tno, a pier� ca�� zakut� w �elazo. Co za koszmar, Bo�e �wi�ty!
W tej samej chwili Cornelius, obr�ciwszy si�, zawadzi� pochw� szpady o kamie�, a car zacz�� lamentowa�:
��O, znowu brz�kn�o! Panie w niebiosach, naprawd� ju� pora umiera�? Tak bym chcia� jeszcze troch� po�y�, Bo�e kochany!
Z niebezpiecznego zak�tka labiryntu kapitan wycofa� si� na palcach, postanawiaj�c, �e dalsze jego odcinki spenetruje nast�pnym razem.
Nazajutrz, w s�obodzie, zapyta� Adama Walsera, kim by� �ma�y �otrzyk z Tuszyna� i dlaczego car si� go boi.
��Trzyletnim synem �otra z Tuszyna, czyli cara Dymitra Samozwa�ca i Maryny Mniszech � wyja�ni� uczony aptekarz. � �eby ch�opiec, kiedy doro�nie, nie pretendowa� do tronu, Romanowowie kazali go powiesi�. Kat doni�s� zawini�tego w futrzan� szub� malca pod szubienic�, w�o�y� mu g��wk� w p�tl� i zacisn�� j�. Wielu ludzi przepowiada�o, �e maj�c taki grzech na sumieniu, nowa dynastia nie b�dzie panowa�a szcz�liwie i ma�o kt�ry z Romanow�w umrze naturaln� �mierci�, a w�asny koniec b�dzie im przypomina� czyn, od jakiego zacz�li swe rz�dy � ich nieletnie potomstwo spotka los podobny do tego, jaki zgotowali synowi Dymitra. Ma si� rozumie�, wszystko to wierutne bzdury i zabobony, ale radz� obr�ci� t� legend� na w�asn� korzy��, kapitanie. Kiedy nast�pnym razem zejdzie pan do piwnic, niech pan w�o�y mask� z bia�ej materii. Pier� � dzi�ki kirysowi � i tak ma pan �elazn�. Je�li kto� pana zobaczy, uzna, �e widzia� �elaznego Cz�owieka.
Dwudziestego pi�tego stycznia von Dorn nie zdo�a� zej�� do piwnic, jako �e car uda� si� na mod�y do klasztoru Nowodiewiczego, gdzie sp�dzi� ca�� noc. Dlatego te� muszkieterowie Matfiejewa nie trzymali wart na Kremlu, lecz palili ogniska wok� mur�w monastyru (noc by�a bardzo mro�na), a potem, kiedy w�adca ze �wit� ruszy� w drog� powrotn�, stali w rozci�gni�tym szyku wzd�u� Kamiennej S�obody.
Dzie� wcze�niej Cornelius mia� kr�tk� i niezbyt zrozumia�� rozmow� z Aleksandr� Artamonown�. Natkn�� si� na ni�, gdy wychodzi� od bojara (po powrocie z Kukuju, gdzie Matfiejew bawi� u genera�a Baumana na imieninach). Sasze�ka sta�a w salonie, jakby na kogo� czeka�a. Mo�e na niego, Corneliusa?
Zobaczywszy von Dorna, spyta�a nagle:
��Co to, Korniej, unikasz mnie? Mo�e czym� ci� obrazi�am? Dawno nie je�dzili�my do Sokolnik.
Jej szczere, baczne, zupe�nie niedziewcz�ce spojrzenie speszy�o kapitana, tak �e nie bardzo wiedzia�, co odpowiedzie�. Zacz�� co� b�ka� o s�u�bie i niecierpi�cych zw�oki obowi�zkach.
��C�, twoja wola, prosi� ci� nie b�d� � przerwa�a mu Sasze�ka, odwr�ci�a si� na pi�cie i wysz�a.
Cornelius nie m�g� zrozumie�, czym j� rozgniewa�. Przy ich rozmowie by� Iwan Artamonowicz � ale nie odezwa� si�, pokiwa� tylko g�ow�.
Dwudziestego dziewi�tego stycznia von Dorn zapu�ci� si� w g��b piwnic od miejsca, gdzie korytarz si� rozwidla�. Pora by�a p�na, noc, i g�osu cara � Bogu niech b�d� dzi�ki � tym razem Cornelius nie s�ysza�. Jednak�e na wszelki wypadek, ze wzgl�d�w bezpiecze�stwa, us�ucha� rady aptekarza i os�oni� twarz bia�� szmat� z otworami na oczy, chocia� kogo tu, w podziemiach pa�acu, m�g�by spotka�? Co najwy�ej jakiego� z�odziejaszka spo�r�d czeladzi, kt�ry wa��sa si� po piwnicznych zakamarkach, wypatruj�c, co by tu zw�dzi�.
Noc� w komnatach panowa�a cisza, czasem tylko z niekt�rych otwor�w pods�uchowych dobiega�o pochrapywanie. Puk-puk, puk-puk, stuka�a szpada kapitana po p�ytach posadzki, wydaj�c niezmiennie g�uchy odg�os.
Za jednym z zakr�t�w nagle dobieg� z g�ry niski, st�umiony g�os:
��Ukochany m�j, jedyny, przecie� wiesz, dla ciebie zrobi� wszystko� Chod�, chod� do mnie, noc jest jeszcze d�uga.
Scena mi�osna! Niezwyk�a gratka po�r�d monotonii dworskiego �ycia! Cornelius nastawi� uszu. Najwyra�niej jaka� para potajemnych kochank�w, no bo kt� by inny? Jedyna para ma��e�ska w pa�acu to car i carowa.
��Poczekaj, car�wno � odpar� znajomy m�ski g�os. � Do�� tych igraszek. Jeszcze�my nie uradzili, co robi�.
Halicki! Kt� inny m�wi tak d�wi�cznym, a zarazem mi�kkim g�osem, jak gdyby przesypywa� drogocenne kamienie w aksamitnym woreczku? Dobrze, a car�wna? Kt�ra to z nich?
��Matfiejewa nie da si� powstrzyma�, ca�kiem cara przekabaci � ci�gn�� g�os. � Sp�dzam u niego sporo czasu i przejrza�em tego starego lisa, widz� go na wylot. My�li, �e chc� si� swata� do jego cherlawej c�reczki, uwa�a mnie ju� prawie za zi�cia, wcale tego nie kryje. Zamierza cara nam�wi�, �eby wyznaczy� na swego nast�pc� nie Fiodora ani Iwana, tylko Piotra. �e niby jego synowie z pierwszego ma��e�stwa, z Mi�os�awsk�, s� chorowici i niesposobni do rz�dzenia, a najm�odszy, z Naryszkin�, to energiczny i bystry m�ody wilczek. W zapusty, podczas sanny w Ko�omie�skiem, zamierza Artamoszka rozm�wi� si� z carem w tej sprawie. Znasz swojego ojca � Matfiejew owinie go sobie dooko�a palca. Nie zdo�amy mu przeszkodzi� w tych planach, sama wiesz, Soniuszko, co b�dzie.
Soniuszko? A wi�c Halicki jest w sypialni car�wny Sofii! A to spryciarz, to intrygant! Kanclerz to dla niego �Artamoszka�, a Sasze�ka jego �cherlawa c�reczka�! No, ksi���, zap�acisz za to!
Ze wzburzenia (a tak�e rado�ci, co tu kry�) von Dorn zawadzi� o �cian� �elaznym na�okietnikiem, kt�ry zgrzytn�� ha�a�liwie.
��Co to? � zaniepokoi�a si� Sofia. � Jakby �elazo gdzie� brz�kn�o. Mo�e to naprawd� �elazny Cz�owiek, o kt�rym s�u�ba wci�� gada? S�ysza�e� o nim, Wasie�ka?
��Pewnie, �e tak. � G�os Wasilija Wasiljewicza by� teraz surowy. � Nie ma �adnego �elaznego Cz�owieka. Po prostu kto� nas pods�uchuje. Ha�as dobieg� stamt�d, gdzie jest krata pod sufitem. Do czego ona s�u�y?
��Nie wiem, Wasie�ka. We wszystkich komnatach s� takie. �eby powietrze mog�o swobodnie przep�ywa�.
��Zaraz sprawdzimy.
Najpierw Cornelius us�ysza� szuranie, jakby kto� przesuwa� po pod�odze �aw� albo sto�ek, potem rozleg� si� og�uszaj�cy zgrzyt i g�os ksi�cia nagle sta� si� g�o�niejszy, kapitanowi zdawa�o si�, �e Halicki krzyczy mu prosto do ucha:
��Ohoho, tutaj jest obszerny szyb. Kamienna rura biegnie w skos i w d�. Ano, car�wno, wezwij ludzi. Niech sprawdz�, co to za cuda si� dziej�.
W otworze zachrz�ci�o i posypa�y si� okruchy wapna � widocznie ksi��� obmacywa� �cianki r�k� albo oskrobywa� je kind�a�em.
��Ej, jest tam kto? Stra�, szybko! � rozleg� si� z oddali w�adczy g�os car�wny.
��Poczekaj, nie otwieraj � szepn�� Wasilij Wasiljewicz. � Wyjd� tamtymi drzwiami� Podaj mi buty i pas. Tam le��, pod �awk�. �egnaj, Soniuszko.
Cornelius zwleka�, czeka�, co b�dzie dalej. Ludzi z pa�acowej, kremlowskiej stra�y si� nie ba� � co mu mog� zrobi�, skoro sypialnia car�wny znajduje si� na pi�trze?
Za�omota�y ci�kie buciory i do pokoju wpad�o pi�ciu ch�opa, a mo�e wi�cej.
��C� to, darmo chleb jecie? � krzykn�a gro�nie Sofia. � Kto� narusza bezpiecze�stwo carskiej c�rki, pods�uchuje przez tajemne przewody. Ty, rudy, w�a� tam, schwytaj tego �otra!
Skrzypni�cie drewna, a potem zal�kniony bas:
��Car�wno, strasznie tu ciasno i ciemno. Co b�dzie, jak spadn�, polec� w d� i po�ami� sobie ko�ci?
Sofia odpar�a:
��Wybieraj, co wolisz. Albo wleziesz do szybu i mo�e po�amiesz sobie ko�ci, a mo�e nie, albo nie wleziesz, a wtedy powiem ojcu, �eby ci�, nikczemny �ajdaku, powieszono za niepos�usze�stwo. Wi�c jak?
��Ju� w�a��, car�wno, ju� w�a��. � Szuranie i zgrzyt. � Ech, miej mnie w swojej opiece, kr�lowo niebieska!
W kamiennym szybie zachrobota�o, zagrzechota�o i von Dorn zda� sobie spraw�, �e za chwil� zwali mu si� na g�ow� pa�acowy stra�nik. I c� z tego, �e dziel� kapitana od sypialni car�wny Sofii dwa pi�tra!
Ledwie zd��y� uskoczy� za w�gie�, gdy w podziemiach rozleg� si� przeci�g�y �oskot, a nast�pnie okrzyk tryumfu:
���yj�! Bracia, �yj�!
Ta nowina bynajmniej nie ucieszy�a kapitana, zw�aszcza �e zaraz po niej us�ysza�:
��Ano dalej, za mn�! Nic wam si� nie stanie, tu jest pochy�o!
Dla niego brzmia�o to gro�nie.
Zapomniawszy o ostro�no�ci, muszkieter co si� w nogach rzuci� si� w przeciwnym kierunku. Gdy tak bieg�, pokonuj�c zygzaki i zakr�ty, z otwor�w pods�uchowych dobiega�y lamenty i wrzaski. Piskliwy kobiecy g�os wo�a�:
��Zb�je w pa�acu! Morduj�!
Inny, pe�en dzieci�cej ciekawo�ci:
��To po�ar, tak? Po�ar? Wszyscy si� spalimy?
W�adczy bas:
��Muszkieterowie, obstawi� pa�ac, dawa� baczenie na okna i drzwi do piwnic!
Ach, co za pech! Cornelius nie wydostanie si� teraz z tych podziemi � pochwyc� go jego w�a�ni �o�nierze.
Z ty�u s�ysza� ju� tupot but�w � ca�kiem blisko. Je�li go z�api�, b�d� �ama� ko�em, �eby si� dowiedzie�, na czyj� rzecz szpiegowa�. Najgorzej, �e to w�a�ciwie od razu wiadomo � przecie� jest z gwardii Matfiejewa. Ale� wrogowie Artamona Siergiejewicza, Mi�os�awscy i Halicki, si� uciesz�!
Biec w stron� wyj�cia, do pomieszczenia drewutni, nie by�o sensu � przy drzwiach na pewno ju� ustawiono stra�. C� by�o robi�? Kapitan, dobieg�szy do rozwidlenia korytarza, skr�ci� w drug� stron�, w w�skie przej�cie, kt�rego do tej pory jeszcze nie zbada�. I tak nie mia� nic do stracenia.
Tupot but�w oddali� si� � dzi�ki Bogu i za to. Von Dorn ostro�nie, na palcach, przytrzymuj�c szpad�, posuwa� si� przed siebie w ca�kowitych ciemno�ciach. �wieca zgas�a, gdy bieg�, a zapali� ogarek na nowo Cornelius si� ba�.
Nagle potkn�� si� o wystaj�cy kamie� i run�� z ha�asem na jakie� stopnie. Ciekawe, czy ci z ty�u us�yszeli jego upadek, czy nie?
��Ej, ej! Chod�cie no tu! Co to za �omot?
Us�yszeli!
Cornelius szybko, gor�czkowo przebieraj�c r�kami i nogami, j�� si� w ciemno�ci wdrapywa� po schodkach. Przej�cie sta�o si� jeszcze w�sze, ledwie si� przeciska� mi�dzy �cianami.
Nagle g�ow� w �elaznym he�mie uderzy� o kamie�. Czy�by zabrn�� w �lepy zau�ek? Nie, to po prostu kolejny bieg schod�w, trzeba skr�ci�.
Pokona� jeszcze czterna�cie stopni i natkn�� si� na �elazne drzwi. By�y zamkni�te, a nie mia� czasu ich forsowa�.
Nast�pny bieg i znowu drzwiczki. I te si� nie poddawa�y.
Wy�ej, wy�ej. Szybko!
Ale schody si� sko�czy�y. Dalej nie by�o dok�d ucieka�. Ludzie z pa�acowej stra�y jeszcze nie dotarli do stopni, ale wkr�tce je odkryj�.
To koniec.
Cornelius zacz�� si� miota� nerwowo po ciasnym pode�cie, bezradnie przesuwaj�c r�kami po �cianach. Palce zahaczy�y o ma�y, wystaj�cy ze �ciany czop. Co� zgrzytn�o, zaszura�o, i nagle �ciana odjecha�a w bok, a z ods�oni�tego prze�witu wyp�yn�� strumie� �agodnego, jasnego �wiat�a.
Nie zag��biaj�c si� w sens i natur� objawionego cudu, Cornelius rzuci� si� naprz�d. Min�� ma�e pomieszczenie z sedesem (niew�tpliwie ust�p), potem wi�ksze, gdzie sta�o olbrzymie �o�e z aksamitnym baldachimem, po czym wpad� do kaplicy.
By�o tu mn�stwo ikon, na z�oconych s�upkach pali�y si� �wiece, a przed misternej roboty inkrustowanym p�szlachetnymi kamieniami krucyfiksem kl�cza� brodaty m�czyzna w bia�ej koszuli i bi� czo�em o pod�og�.
Us�yszawszy szcz�k �elaza, urwa� modlitw� w p� s�owa i zwr�ci� w stron� kapitana zastyg�� w grymasie strachu puco�owat� twarz o wytrzeszczonych oczach.
��Syn Tuszy�skiego �otra � wyszepta� wielki car Aleksy Michaj�owicz. � Przyszed� po mnie!
Obrzmia��, upier�cienion� d�oni� chwyci� si� za gard�o i poruszy� grubymi wargami, z kt�rych wydoby� si� nawet nie ochryp�y szept, lecz zd�awione rz�enie.
Co za pech � von Dorn przestraszy� swoim nieoczekiwanym pojawieniem si� jego cesarsk� mo��! Kto m�g� przypuszcza�, �e tajemne przej�cie doprowadzi go do prywatnego apartamentu w�adcy?
Cornelius rzuci� si� do monarchy, ze wzburzenia zapominaj�c rosyjskich s��w:
��
Aleksy Michaj�owicz na widok twarzy w bia�ej masce czkn�� i mi�kko osuwaj�c si� na pod�og�, upad� na bok.
Nieszcz�cie! Potrzebny jest medyk.
Z kaplicy kapitan wybieg� do przedsionka, zrywaj�c z twarzy mask�. Do drzwi niecierpliwie zastukano � Cornelius ukry� si� za portier�. Pukanie stawa�o si� coraz bardziej natarczywe, w ko�cu, nie doczekawszy si� odpowiedzi, wpad�o trzech pokojowc�w w bia�ych, szamerowanych srebrem kaftanach, a za nimi dworzanie, niekt�rzy w samej bieli�nie.
��Panie! � zacz�li krzycze� wszyscy naraz. � Do pa�acu wdar� si� z�oczy�ca! Przybiegli�my na pomoc waszej cesarskiej mo�ci!
Po chwili ca�y przedsionek zape�ni� si� obro�cami monarchy � wielu chcia�o si� wyr�ni� w jego oczach. Kiedy kapitan ostro�nie wysun�� si� zza portiery, nikt na niego nawet nie spojrza�.
W westybulu (kt�ry po rosyjsku nazywa si�
��A ty co tutaj robisz? I bez ciebie do�� tu gorliwc�w! Wracaj do swoich muszkieter�w, kapitanie! Twoim zadaniem jest ochrania� pa�ac z zewn�trz! Pami�taj � nawet mysz si� nie mo�e prze�lizn�� do �rodka!
Drugi raz nie trzeba by�o tego von Dornowi powtarza�. Pok�oni� si� okolniczemu i szybko zbieg� na d� � sprawdzi� warty.
Ledwie si� doczeka� ich zmiany � kiedy to obj�li posterunki kopijnicy, zast�puj�c muszkieter�w. B�dzie co opowiada� Artamonowi Siergiejewiczowi! Oczywi�cie, przemilczy to, jak si� znalaz� na carskich pokojach, o tym bojar nie musi wiedzie�, powiadomi go natomiast o knowaniach Halickiego. Oto jakiego narzeczonego upatrzy� pan dla c�rki, ekscelencjo!
Ale kanclerza nie by�o w domu � o �wicie przybieg� z pa�acu goniec, car pilnie wzywa� Artamona Siergiejewicza do siebie. C�, Cornelius m�g� opowiedzie� o ksi�ciu Wasiliju Wasiljewiczu tak�e Murzynowi.
Swoje w�dr�wki po pa�acowych podziemiach wyt�umaczy� kapitan gorliwo�ci� w pe�nieniu s�u�by. Chcia� sprawdzi�, czy z�oczy�cy mogliby � nie daj Bo�e � dosta� si� do pa�acu przez stare piwnice, i przypadkiem trafi� na galeri� z pods�uchem.
Iwan Artamonowicz nie odzywa� si�, b�yskaj�c tylko ostrym, przenikliwym spojrzeniem spod pomarszczonych br�zowych powiek. Nie dziwi� si�, nie oburza�, nie okazywa� gniewu. Wys�ucha� spokojnie wszystkich bulwersuj�cych nowin � i o amorach ksi�cia z car�wn� Sofi�, i o obra�liwych s�owach, jakie rzuca� Wasilij pod adresem Artamona Siergiejewicza, i o planach kochank�w, kt�rzy zamierzali pomiesza� szyki bojarowi Matfiejewowi.
Cornelius rozpocz�� swoj� relacj� z wielkim wzburzeniem, ale z wolna ostyga�, nie widz�c spodziewanej reakcji u swojego s�uchacza.
Gdy kapitan sko�czy�, Iwan Artamonowicz powiedzia�:
��O tym, �e car�wna sypia z Wa�k� Halickim, wiadomo od dawna. Kiedy przyjdzie pora, �eby go wyrzuci� z Kremla na zbity pysk, wystarczy, �eby Artamon Siergiejewicz szepn�� carowi jedno s�owo � a na razie niech si� zabawiaj�, nie ma si� czym przejmowa�. So�ka i Halicki nie mog� bojarowi w niczym przeszkodzi�, maj� za kr�tkie r�ce. A �e ksi��� �le m�wi� o Aleksandrze Artamonownie, to bez znaczenia. Bojar ani przez chwil� nie zamierza� wydawa� c�rki za tego �ajdaka. Dobrze wiemy, �e ksi��� jest cz�owiekiem Mi�os�awskich. Artamon Siergiejewicz celowo go u siebie przyjmuje, �eby Wa�ka my�la�, �e zdoby� jego zaufanie.
Wygl�da�o wi�c na to, �e Cornelius nie powiedzia� Murzynowi nic nowego. W�a�ciwie powinno to kapitana zdeprymowa�, ale �e bojar nie ma zamiaru wydawa� Sasze�ki za ksi�cia, w zupe�no�ci wynagrodzi�o mu rozczarowanie.
Iwan Artamonowicz spojrza� na von Dorna, kt�ry obla� si� purpurowym rumie�cem, chrz�kn��, westchn�� par� razy i raptem skierowa� rozmow� na zupe�nie inne tory.
��Chcesz, Korniej, pos�ucha� pewnej przypowiastki?
Muszkieter my�la�, �e si� przes�ysza�, ale Murzyn ci�gn�� dalej, jakby nic innego nie robi�, tylko opowiada� historyjki ka�demu, kto si� akurat nawinie.
��To stara murzy�ska bajka. Us�ysza�em j� od swojej babki, kiedy by�em ma�ym ch�opcem. By� sobie krokodyl, mieszka� w bagnistym rozlewisku rzeki. Wylegiwa� si� w grz�zawisku, �ywi� si� �abami i ropuchami i �y� szcz�liwie. A� tu nagle pewnego dnia przytrafi�a mu si� bieda. Popatrzy� na wod�, ujrza� w niej odbicie luny i straci� g�ow� � zapragn�� si� z ni� o�eni�. By�a taka pi�kna, jasna, kr�g�olica. Nie wiedzia� tylko, jak si� do niej dosta� tam hen, na niebo. Z�baty potw�r my�la�, my�la�, ale nic m�drego nie wymy�li�. A ty, kapitanie, co by� mu doradzi�?
Cornelius s�ucha� przypowie�ci na wp� �ywy ze strachu i wstydu. Zwiesi� g�ow� i wymamrota�:
��Nie wiem�
��Wobec tego ja ci powiem. � G�os Iwana Artamonowicza sta� si� surowszy. � Albo krokodyl musia�by si� wzbi� pod niebo, albo luna spa�� na bagno. Inaczej w �aden spos�b nie mogliby si� spotka�. Rozumiesz, dlaczego ci o tym m�wi�? No, id�, wy�pij si� po s�u�bie. A jak sen nie zechce przyj��, to pomy�l o mojej opowiastce. Podobasz mi si�. Szkoda, �eby� sobie namiesza� w g�owie.
Ale ani si� przespa�, ani zastanowi� nad bajk� von Dornowi si� nie uda�o.
Najpierw, ledwie wyszed� od Murzyna, przyby� umy�lny z Kremla � i prosto do Iwana Artamonowicza. By�o jasne; co� si� musia�o sta�.
Cornelius, zatrwo�ony, czeka� w sieni na wie�ci.
I doczeka� si�. Wkr�tce obaj, i goniec, i Murzyn, wyszli. Zapinaj�c paradny kaftan, Iwan Artamonowicz � pos�pny, napi�ty � szepn�� kapitanowi w przelocie:
��Niedobrze. Car w nocy mia� udar, jest umieraj�cy. Teraz wszystkiego mo�na si� spodziewa�.
Wsiedli na konie i pojechali.
Potem von Dorn ca�y dzie� miota� si� po pokoju, dr�czony niepewno�ci� � czy�by naprawd� �miertelnie przestraszy� wielkiego monarch�? Czy car, kt�ry upad�, rz꿹c, wi�cej si� ju� nie podni�s�? Ach, co za fatalny zbieg okoliczno�ci! I jaki wstyd!
Pod wiecz�r przyszed� Adam Walser. Twarz mia� ca�� w czerwonych plamach, oczy b�yszcz�ce. Wpad� bez pukania i rzuci� od progu:
��S�ysza� pan? Jego cesarsk� mo�� powali�a apopleksja. W�tpliwe, czy do�yje do rana. W pa�acu zgromadzili si� wszyscy bojarzy, ca�e duchowie�stwo, z Taisjuszem na czele. B�dzie obradowa� sob�r. To znaczy, �e my obaj musimy si� wyprawi� po Liberi�.
��Dok�d, na Kreml? � zdziwi� si� von Dorn. � Chyba teraz na to nie najlepsza pora.
��Ach, co ma do tego Kreml! � wykrzykn�� zniecierpliwiony aptekarz. � Biblioteka znajduje si� zupe�nie gdzie indziej!
Cornelius zamar�.
��A co, znalaz� j� pan?!
��Tak!
Pokonawszy szybkim marszem jakie� trzysta metr�w od jarz�cego si� �wiat�ami �Szynku�, Nicholas znalaz� si� na ciemnym, opustosza�ym skwerze, gdzie usiad� na drewnianej �awce, �eby u�o�y� plan dalszych dzia�a�.
By�o to jednak nierealne. W istniej�cej sytuacji owo zadanie nie dawa�o si� rozwi�za�. O jakich dzia�aniach, do cholery, mog�a tu by� mowa? Zadrze� g�ow� i wy� do ksi�yca � to jedyne, co mu pozostawa�o.
Zg�osi� si� na milicj� nie mo�e. Wyjecha� nie mo�e. Nocowa� nie ma gdzie. Znik�d pomocy. W g�owie mu huczy. I w dodatku ten straszny zi�b. Jak w nielubianej piosence Chrisa de Burgha
Po pewnym czasie � ze strachu i zimna � pijackie zamroczenie min�o, ale wraz z nim niedawne postanowienie, �eby �i�� na ca�o��. M�wi�c szczerze, r�wnie� druga m�ska decyzja � by dumnie odej�� w noc � wydawa�a si� teraz idiotyczna (zw�aszcza bez blezera, w kt�rym Nicholas by tak nie zmarz�).
Wi�c co, wr�ci� do �wiat�a i ciep�a? Przyj�� pomoc od W�adika? I ostatecznie straci� szacunek dla siebie? Narazi� przyjaciela na niebezpiecze�stwo? Za nic na �wiecie!
�A co z A�tyn? Jej przecie� nie waha�e� si� narazi� na niebezpiecze�stwo � us�ysza� Fandorin g�os sumienia. � Niewykluczone, �e mocodawcy Szurika wypytuj� j� teraz o ciebie i nie wierz� w zapewnienia dziewczyny, �e nic o tobie nie wie�.
Ta straszna my�l sprawi�a, �e Nicholas zerwa� si� z �aweczki, got�w natychmiast jecha�, a je�li b�dzie trzeba, to i pobiec do Bieskudnik. Usiad�. Przecie� nawet nie zna jej adresu, a domy w tym osiedlu-sypialni s� tak do siebie podobne jak �d�b�a trawy na ��ce. Telefon! Nauczy� si� przecie� numeru na pami��! Otworzy� neseser, wyj�� swojego ericssona i po kr�tkiej chwili wahania wycisn�� trzyna�cie cyfr: kierunkowy do Rosji, Moskwy, a potem domowy numer A�tyn.
Po pierwszym sygnale odezwa� si� w s�uchawce g�os dziennikarki:
��Halo� Halo� Kto m�wi?
Nicholas milcza�; poczu� nagle niewiarygodn� ulg�. Odezwa� si�, oczywi�cie, nie m�g� � telefon najprawdopodobniej by� na pods�uchu. Ale nie chcia� si� tak�e roz��cza� � ch��d nocy dzi�ki d�wi�cznemu g�osowi A�tyn sta� si� nieco mniej dokuczliwy.
��Halo. Kto m�wi? � powt�rzy�a dziewczyna. I nagle zasycza�a: � To ty, sukinsynu? Ty? Poczekaj, niech ci� tylko dorw�! Odezwij si�, palancie, nie milcz!
Zaskoczony Nicholas nacisn�� guzik �end�. A�tyn chyba niew�a�ciwie zrozumia�a tre�� li�ciku. Za kogo musi go uwa�a�!
Zzi�bni�ty do szpiku ko�ci magister ca�kowicie upad� na duchu.
Co robi�? Co robi�?
Do przyjaci� � W�ada So�owjowa czy A�tyn Mamajewej (kt�ra raczej nie uwa�a�a teraz pod�ego Brytyjczyka za swego przyjaciela) � nie mo�e si� zwr�ci�. Do mister Pumpkina tak�e � radca jako osoba urz�dowa nie zdecyduje si� przecie� udzieli� pomocy cz�owiekowi podejrzanemu o dokonanie zab�jstwa. A w tej chwili pomoc by�a Fandorinowi nieodzownie potrzebna.
�Jak d�ugo b�d� tak biadoli� i lamentowa�? � rozz�o�ci� si� w ko�cu sam na siebie Nicholas. � No ju�, rusz si� � zach�ci� sw�j m�zg do dzia�ania. � Na nikogo opr�cz ciebie nie mog� liczy�.
�w delikatny organ zrozumia�, jaka na nim ci��y odpowiedzialno��. Opanowa� histeryczny dygot i przyst�pi� do pracy. I nagle okaza�o si�, �e rozwi�zanie problemu istnieje, i to wcale nie takie skomplikowane. W dodatku jedyne mo�liwe.
Je�li wykluczone jest, by zwr�ci� si� z pro�b� o pomoc do dobrych ludzi, trzeba si� zwr�ci� do z�ych. Bad guys [54] w tej historii dziel� si� na dwa wrogie obozy � jeden mo�na nazwa� umownie �stronnictwem Szurika�, drugi � �stronnictwem Wielkiego Soso�. Kt�ry wyb�r b�dzie mniejszym z�em, to rzecz oczywista. Skoro szwadron Wielkiego Soso chroni� wczoraj cudzoziemskiego go�cia, dlaczego nie mia�by podj�� si� tego r�wnie� dzisiaj? Nie wiadomo, naturalnie, w jak� rozgrywk� wpl�cze si� przy tym zaszczuty magister nauk historycznych, ale czy� ma jakie� inne wyj�cie? �adnych w�tpliwo�ci natury etycznej tu by� nie mo�e. Soso Gabunija nie jest w tym thrillerze osob� postronn� i niewinn� owieczk�, lecz jednym z najwa�niejszych, wytrawnych graczy.
A wi�c co robi�, to rzecz postanowiona.
Pozostaje jeszcze obmy�li� jak.
Adresu i telefonu cz�owieka nazwiskiem Soso Gabunija Fandorin nie zna. Co to w�a�ciwie jest �Soso�? Chyba nie imi�, raczej ksywka. Chocia� nie. Zdaje si�, �e �Soso� to po gruzi�sku zdrobnienie od �Josifa�. Tak starzy przyjaciele nazywali Stalina.
A wi�c Josif Gabunija. Co jeszcze Nicholas o nim wie? Prezes zarz�du banku Eurodebet � tak� nazw� chyba A�tyn wymieni�a. Zatem trzeba po prostu znale�� najbli�szy automat i sprawdzi� numer w ksi��ce telefonicznej. Oto ca�a fatyga.
P� godziny p�niej zmarzni�ty magister wr�ci� w ko�cu na skwer, usiad� na tej samej �aweczce i �cisn�� r�kami skronie. W �adnym z trzech automat�w na s�siednich ulicach nie by�o ksi��ki telefonicznej. Ma�o tego, Fandorin nigdzie nie dostrzeg� nawet p�eczki, na kt�rej mo�na by po�o�y� wspomnian� wy�ej ksi��k�. By� mo�e w Rosji w og�le nie umieszcza si� spisu telefon�w w kabinach z automatami?
Ale dlaczego w tym kraju wszystko jest takie skomplikowane? Wydawa�oby si�, �e nie ma nic prostszego, ni� sprawdzi� czyj� numer telefonu. Nicholas siedzia�, zgrzyta� z�bami i wbija� ponure spojrzenie w neseser Samsonite. Tak, wszystko niby wydaje si� proste i w zasi�gu r�ki, ale jak przyjdzie co do czego� Spr�buj, cz�owieku, ugry�� si� w ucho � rezultat b�dzie taki sam.
Ale zaraz, chwileczk�. Fandorin otrz�sn�� si�. Po co szuka� ksi��ki telefonicznej, skoro tutaj, w neseserze, ma komputer z wej�ciem do Internetu? Oto jeszcze jeden dow�d, �e pija�stwo ogranicza mo�liwo�ci intelektualne, niszcz�c szare kom�rki.
Szybko uruchomi� komputer, pod��czy� do niego telefon i po chwili znalaz� w rosyjskoj�zycznej sieci moskiewskie ���te stronice�.
Eurodebetbank � adres, telefon, e-mail i odes�anie do strony internetowej.
A oto i ona. Tak. Kapita� za�o�ycielski, udzia�owcy, prezes zarz�du � Josif Guramowicz Gabunija. I telefon sekretariatu.
Nicholas wybra� numer. Naturalnie, o dwunastej w nocy odezwa� si� tylko mechaniczny g�os z nagrania: �Dzie� dobry. Tu sekretariat Josifa Guramowicza Gabunii. Prosz� poda� swoje nazwisko i zostawi慔.
Niepowodzenie (o tej porze nie mog�o by� inaczej) nie zbi�o z tropu Fandorina, kt�ry zn�w uwierzy� w pot�g� ludzkiego rozumu. Nicholas m�g�, oczywi�cie, przeczeka� tu jako� do rana, a potem uda� si� wprost pod wskazany adres � Eurodebetbank mia� siedzib� przy �rednim Gniezdnikowskim Zau�ku � ale, po pierwsze, nocleg w plenerze sko�czy�by si� z pewno�ci� zapaleniem p�uc, po drugie za�, czemu odk�ada� do jutra to, co mo�na zrobi� dzi�?
Fandorin wr�ci� do Internetu i wyda� systemowi polecenie wyszukania wszystkich stron, na kt�rych znajduje si� po��czenie s��w �Josif + Gabunija + Eurodebet�. Po��w okaza� si� do�� obfity. Przejrzawszy pobie�nie uzyskane materia�y, magister wybra� dwa najobszerniejsze.
Najpierw przeczyta� w tygodniku �Sekrety� z listopada ubieg�ego roku artyku� zatytu�owany
Okaza� si� on cz�owiekiem nietuzinkowym � w czasach radzieckich by� tak zwanym prywaciarzem, �ci�le zwi�zanym ze �rodowiskiem przest�pczym Gruzji; mia� na koncie trzy wyroki za nielegaln� produkcj�; posiada� przy tym dyplomy dw�ch fakultet�w oraz tytu� doktora nauk ekonomicznych. Co prawda, autor artyku�u traktowa� te osi�gni�cia z przymru�eniem oka, pisz�c: �dyplomy i stopie� naukowy
Wszystkie te informacje, bez w�tpienia przydatne, nie podpowiada�y, niestety, jak znale�� Josifa Guramowicza teraz, w �rodku nocy. Fandorin zag��bi� si� wi�c w lekturze artyku�u o znacznie l�ejszym charakterze, opublikowanego w czasopi�mie �En face�, kt�re w zesz�ym miesi�cu po�wi�ci�o ca�y numer osobie gruzi�skiego magnata.
��Do reszty ju� zwariowali! � Rozleg� si� nagle w ciemno�ciach swarliwy, starczy g�os.
Fandorin drgn�� i podni�s� g�ow�. Zobaczy� popatruj�c� na niego spode �ba obdart� staruszk�, kt�ra ku�tykaj�c, mija�a jego �awk�. B�g jeden wie, sk�d si� tu wzi�a o tak p�nej porze. W r�ku trzyma�a kosz, w kt�rym co� pobrz�kiwa�o, i Nicholas przypomnia� sobie zagadkowe s�owa W�adika o jakiej� �babule�ce zbieraj�cej butelki�. Widocznie chodzi�o w�a�nie o ni�.
C�, biedn� kobiecin� nietrudno by�o zrozumie�. Noc, ciemne zaro�la, facet w bia�ej koszuli gapi si� w skrzynk�, od kt�rej bije jaka� nieziemska po�wiata. Dziwny widok. Wielkomiejski nokturn.
Fandorin zn�w wbi� wzrok w ekran.
Josif Gabunija � cz�owiek miesi�ca. Z ok�adki pisma u�miecha� si� grubymi wargami dobroduszny t�u�cioch w szarym smokingu, z terierem miniaturk�, kt�ry niemal gin�� w mi�sistej, ozdobionej brylantowymi pier�cieniami d�oni. Po prostu �ywa karykatura nuworysza!
Nicholas przyjrza� si� zdj�ciom i przeczyta� podpisy. Josif Guramowicz w cerkwi bierze �lub z topmodelk� Sabrin� Swing (nieopisanej urody blondynk�). Josif Guramowicz (spi�ty i wyra�nie nieszcz�liwy) w stroju do tenisa, z rakiet�, bierze udzia� w turnieju �Wielki Kapelusz�. Josif Guramowicz ca�uje ukochan� suczk� Joujou (piesek wygl�da na przestraszonego). Josif Guramowicz otwiera internat dla ociemnia�ych i g�uchoniemych dzieci (mi�sist�, ca�� w fa�dach t�uszczu twarz darczy�cy wykrzywia grymas ubolewania i wsp�czucia, w jego oczach b�yszcz� �zy).
Do tego odpowiedni tekst. Wszystko by�o jasne: artyku� zosta� zam�wiony i najwyra�niej hojnie op�acony. Fandorin przeczyta� go dwukrotnie, szczeg�ln� uwag� po�wi�caj�c akapitom opisuj�cym podmiejsk� rezydencj�, nie znalaz� tam jednak �adnego punktu zaczepienia czy wskaz�wki. Nikolina Gora � diabli wiedz�, gdzie to jest.
A mo�e oka�e si� pomocny fragment dotycz�cy klubu �Pedigree�? Autor artyku�u informowa�, �e Josif Guramowicz lubi sp�dza� w nim wieczory, graj�c w pokera i bilard z cz�onkami tego ekskluzywnego towarzystwa (�ekskluzywny� by�o widocznie ulubionym s�owem dziennikarza, gdy� zosta�o u�yte w tek�cie niezliczon� ilo�� razy), przyjmuj�cego do swego grona jedynie potomk�w starych arystokratycznych rod�w. Po�r�d ich najwybitniejszych przedstawicieli jako sta�ych partner�w Josifa Guramowicza wymieniono znanego rze�biarza, wywodz�cego si� z gruzi�skich ksi���t, re�ysera filmowego, kt�ry lubi� wspomina� o swoich szlacheckich korzeniach, a tak�e r�ne osobisto�ci, ciesz�ce si� s�aw� o lokalnym zasi�gu � ich nazwiska bowiem nic Fandorinowi nie m�wi�y.
C�, jak mawia� Maluta Skuratow, przycisn�� nie zaszkodzi.
Nicholas znalaz� w Internecie numer klubu �Pedigree�. Zadzwoni� i poprosi� pana Gabunij�.
��Josif Guramowicz nie odbiera rozm�w na telefon klubowy � poinformowa� go wprost ociekaj�cy lepk� uprzejmo�ci� g�os. � Prosz� z �aski swojej zadzwoni� na kom�rk�.
�wietnie! To znaczy, �e Wielki Soso jest w klubie! Ale jak si� przedrze� przez bastion dobrze wyszkolonej klubowej obs�ugi?
��Prosz� przekaza� panu Gabunii, �e dzwoni Fandorin. W pilnej sprawie.
��Nie zna pan numeru kom�rki? � ju� nie tak uni�onym tonem zapyta� lokaj. � Josif Guramowicz nie lubi, kiedy si� mu przeszkadza przy bilardzie. Gdy rozegra parti�, przeka�� wiadomo��. Czy on zna pa�ski telefon, panie� eee� Fiodorin?
��Fan-do-rin � przesylabizowa� Nicholas i po kr�tkim wahaniu poda� numer swojej kom�rki.
Wy��czy� komputer, telefon zaczepi� przy pasku i zacz�� podskakiwa� dla rozgrzewki, zabijaj�c r�koma jak na mrozie. I to si� u nich nazywa lato! Jest najwy�ej trzyna�cie stopni, nie wi�cej. Przedwczorajsz� noc w pokoju hotelowym, kt�ry wyda� si� kapry�nemu i wymagaj�cemu magistrowi tak prymitywny, teraz wspomina� Nicholas jako rajski wypoczynek. Wczorajszy nocleg na roz�o�onym stole te� uzna� za wspania�y. C�, by�o, oczywi�cie, troch� twardo, ale za to ciep�o, a w ciemno�ci s�ysza� cichy oddech �pi�cej A�tyn. Dziewczyna usn�a od razu (to Nicholas wci�� si� wierci�) i tylko raz zamrucza�a co� �a�o�nie, ale Fandorin nie potrafi�by wyobrazi� sobie jej, uskar�aj�cej si� na cokolwiek na jawie.
G�upia sprawa. W portfelu ma kup� pieni�dzy, karty kredytowe, a tak prosta rzecz jak sp�dzenie nocy pod dachem wydaje si� nieosi�galnym wr�cz luksusem. W hotelu bez paszportu si� nie zamelduje. A gdyby nawet mia� paszport, to i tak od razu odstawiono by go na miejsce tymczasowego osadzenia. Tak si� to nazywa�o w czasach wojny domowej (wiedzia� o tym z opowie�ci sir Alexandra), a teraz jako� inaczej � aha, areszt �ledczy.
Nicholas sta� pod drzewem, przyciskaj�c neseser do piersi, i gapi� si� ponuro na rozjarzone �wiat�ami kr�lestwo boga kupc�w i handlu, Hermesa. Do centrum podje�d�a�y limuzyny, otwiera�y si� i zamyka�y drzwi hotelu �Intercontinental�, a obywatel Zjednoczonego Kr�lestwa, posiadacz stopnia naukowego, potomek krzy�owc�w przest�powa� z nogi na nog� w ciemno�ciach, niczym jaki� wyg�odzony gawrosz przed witryn� piekarni.
Na rogu ulicy prowadz�cej do tego wspania�ego pa�acu zahamowa� d�ugi daimler-benz � tu� przy dziewczynie w bardzo kr�tkiej sp�dniczce i bardzo d�ugich butach, kt�ra nachyli�a si� do okna samochodu, zamieni�a par� s��w z kierowc�, po czym gniewnie machn�a r�k�, co mia�o prawdopodobnie znaczy�: zje�d�aj, nic z tego. Samoch�d ruszy� i pi��dziesi�t jard�w dalej zatrzyma� si� przy innej dziewczynie. Obie by�y do siebie podobne jak dwie krople wody.
Nicholas mieni� si� zdecydowanym przeciwnikiem prostytucji, widz�c w tej haniebnej profesji nie tylko �r�d�o przest�pczo�ci i chor�b, ale r�wnie� obraz� godno�ci ludzkiej, a przede wszystkim � kobiecej. Nigdy w �yciu nie przysz�oby mu do g�owy, �e m�g�by sp�dzi� noc u kap�anki p�atnej mi�o�ci, ale na my�l o ciep�ym pokoju, mi�kkim ��ku i �agodnym �wietle lampki serce magistra �cisn�a dojmuj�ca t�sknota. Pragn�� tylko si� ogrza� i przespa�, nic wi�cej! Zap�aci� pe�n� stawk� za komplet us�ug, wsun�� si� pod ko�dr�, nie wypuszczaj�c z obj�� nesesera Samsonite, i cho� na par� godzin oderwa� si� od ponurej rzeczywisto�ci.
Ale nie, to idiotyczny pomys�. I w dodatku niebezpieczny.
Jednak�e po up�ywie kwadransa my�l ta nie wyda�a si� ju� Nicholasowi taka g�upia. O wiele niebezpieczniej jest w��czy� si� noc� w�r�d step�w, za dzikim Bajka�em. Nie daj Bo�e, mo�na zosta� ograbionym lub, co gorsza, zatrzymanym przez patrol milicji w celu sprawdzenia dokument�w.
W tej samej chwili, gdy Nicholas skr�ca� ju� niemal w ulic� grzechu, zadzwoni�a mu kom�rka u pasa.
��Niko�aj Aleksandrowicz? � rozleg� si� mi�kki baryton z ledwo uchwytnym �ladem akcentu � polega�o to na leciute�kim przeci�ganiu zg�osek i wymowie �k� bli�szej �kh�, z przydechem, ale na niczym wi�cej. � Bardzo dobrze, �e postanowi� pan si� ze mn� spotka�. Moi ludzie namierzyli sygna� pa�skiej kom�rki. Jest pan teraz gdzie� w pobli�u Mi�dzynarodowego Centrum Handlowego, tak? Wys�a�em ju� po pana samoch�d. Za dziesi�� minut prosz� czeka� przed g��wnym wej�ciem. To b�dzie czarny nissan pathfinder.
I rozm�wca, nie czekaj�c na odpowied�, roz��czy� si�.
Rozs�dny cz�owiek, pomy�la� Fandorin. Bardzo rozs�dny, bardzo konkretny, bardzo opanowany. Zupe�nie inny ni� na zdj�ciach w czasopi�mie. A to znaczy, �e r�wnie� bardzo chytry. Czyli z pewno�ci� podw�jnie niebezpieczny.
A on to prawdziwie angielska wersja przyg�upa Bochenka. Uciek� od babki, uciek� od dziadka, i oto do kogo dotar�.
Mo�e wy��czy� zdradziecki telefon i � p�ki jeszcze nie jest za p�no � rozp�yn�� si� w mroku nocy?
Za kierownic� siedzia� ten sam Gruzin o podkr�conych w�sach, kt�ry ��da� od Szurika przeprosin na korytarzu hotelu �Inturist�. Nicholas pr�bowa� nawi�za� pogaw�dk� ze starym znajomym, ale ten zachowywa� nieprzyst�pne milczenie � wida� otrzyma� w tym wzgl�dzie stosowne instrukcje. Lub te� mo�e nie otrzyma� instrukcji, by wdawa� si� w rozmow�. Kto ich tam wie, tych fachowc�w od sekretnych spraw, kto zna ich obyczaje!
Klub �Pedigree� okaza� si� jedn� ze starych drewnianych miejskich siedzib, kt�re niegdy� tak cz�sto trawi�y w Moskwie po�ary, zagubion� gdzie� po�r�d ulic Bia�ego Grodu. Nicholas nie orientowa� si� na tyle dobrze w topografii stolicy, w dodatku spowitej nocnym mrokiem, by zlokalizowa� po�o�enie klubu dok�adniej. Wiedzia� jednak, �e d�ip wyjecha� poza pier�cie� okalaj�cych centrum bulwar�w.
Za wysok� �elazn� bram� ujrza� niewielki dziedziniec, jasno o�wietlony latarniami. Wszed� po schodach z bia�ego kamienia, min�� dwa kosmate lwy po bokach i pchn�� szklane drzwi.
Tam ju� czeka� od�wierny w pudrowanej peruce, szamerowanej kamizeli i bia�ych po�czochach. Sk�oni� si� i powierzy� Fandorina innemu s�udze, w takim samym stroju, tyle �e ze z�otymi epoletami i akselbantami, a ten, o nic nie pytaj�c, poprowadzi� magistra w g��b budynku.
Klub urz�dzono po prostu fantastycznie � by�a tu szumi�ca fontanna, pociemnia�e obrazy w ramach z br�zu, egzemplarze starej broni na �cianach i zabytkowe szafy, zastawione drogocenn� porcelan�. Nicholasowi wszystko to bardzo si� spodoba�o, chocia� gdyby ju� mia� si� do czego� przyczepi�, to szafy by�y biblioteczne � przeznaczone na ksi��ki, a nie zastaw� sto�ow�, za� osiemnastowieczne fotele obito niezbyt fortunnie dobran� wsp�czesn� tkanin�. Mimo to od razu rzuca�o si� w oczy, �e klub jest w najwy�szym stopniu ekskluzywny i byle kto nie ma do� wst�pu.
Z pewno�ci� tym nale�a�o t�umaczy� spojrzenia, kt�re czu� na sobie Fandorin, post�puj�c za lejbgwardzist� w pudrowanej peruce. Czterej wytworni panowie przy karcianym stoliku, dwie zadbane damy przy barze, ba, nawet tr�jka m�odych ludzi o zaczerwienionych twarzach i w poluzowanych krawatach � ca�e to towarzystwo obserwowa�o z niedowierzaniem dryblasa w nie�wie�ej bia�ej koszuli.
��To go�� Josifa Guramowicza, to go�� Josifa Guramowicza � szeptem wyja�nia� przewodnik Nicholasa tym, kt�rzy zbyt demonstracyjnie okazywali zdumienie.
Druga sala zastawiona by�a stolikami � przy niekt�rych biesiadowali, wytwornie ubrani m�czy�ni i kobiety. �Prosz�, prosz�, okazuje si�, �e ocala�o tu ca�kiem sporo przedstawicieli dawnej arystokracji � z pe�nym szacunku zdziwieniem my�la� Nicholas, wpatruj�c si� w twarze zgromadzonych w sali jadalnej os�b. � Z pewno�ci� s� w�r�d nich potomkowie krewnych i powinowatych Fandorin�w. W ko�cu przez trzysta lat jedni i drudzy �yli obok siebie�.
Orkiestra z�o�ona z trzech instrument�w � harfy, wiolonczeli i fortepianu � gra�a melancholijn� melodi�, a solistka w d�ugiej sukni z prawie r�wnie d�ugim dekoltem �piewa�a co� o upojnych rosyjskich wieczorach, ale nie podmoskiewskich (t� piosenk� Nicholas zna�).
W drugim ko�cu sali, w cz�ci oddzielonej kolumnad�, sta�y trzy sto�y bilardowe. Przy dw�ch nie by�o nikogo, przy �rodkowym rozgrywa� parti� sam ze sob� t�gi m�czyzna w at�asowej kamizelce. Magister od razu pozna� Josifa Gabunij�, podobnie jak miniaturow� terierk� Joujou, drzemi�c� spokojnie na zielonym suknie. Zamierzeniem gracza by�o, zdaje si�, umieszczenie wszystkich bil w �uzach bez zak��cania spokoju pieskowi. Trzeba przyzna�, �e wirtuoz bilardu wspaniale sobie radzi� z wyznaczonym zadaniem. Sapi�c i opieraj�c si� ogromnym brzuszyskiem o brzeg sto�u, Wielki Soso d�ugo celowa�, potem kr�tkim, szybkim ruchem sprawia�, �e bile, uderzywszy o siebie, toczy�y si� idealnie wytyczon� tras�, by na koniec wpa�� do �uz. Piesek-zabaweczka, najwidoczniej od dawna do tego przyzwyczajony, nie budzi� si� przy stuku bil i tylko od czasu do czasu strzyg� przez sen spiczastymi czarnymi uszkami.
Bankier trzyma� w ustach d�ugie cygaro, na jego ow�osionych palcach o�lepiaj�co b�yszcza�y pier�cienie, na skraju sto�u za� l�ni� i migota� kryszta�owy kielich koniaku. Nieco dalej, na malachitowym stoliku, sta�a opr�niona do potowy p�kata butelka, patera z owocami i olbrzymie pudlo czekoladek.
��Gra pan w bilard, Niko�aju Aleksandrowiczu? � zapyta� t�u�cioch, zerkn�wszy na Fandorina, i nieznacznym poruszeniem g�stych brwi nakaza� lokajowi si� oddali�.
��Nie � odpar� kr�tko Nicholas, przygl�daj�c si� z zaciekawieniem opas�emu m�czy�nie.
W �yciu wygl�da� on tak samo jak na zdj�ciach w czasopi�mie � komiczny grubas, przeniesiony do moskiewskiego klubu wprost z hollywoodzkiego filmu o weso�ych latach dwudziestych. Wbi� do �uzy kolejn� bil�, w nagrod� zjad� czekoladk� i z zadowoleniem pykn�� cygaro, wypuszczaj�c k��b dymu.
��Pochodzi pan ze starej arystokracji? � nie zdo�a� pow�ci�gn�� ciekawo�ci Fandorin, usilnie staraj�c si� dostrzec jakie� �lady �wietnego pochodzenia w nalanej twarzy i prostackich manierach bankiera. � Zdaje si�, �e skarbnikiem wielkiego ksi�cia Micha�a Niko�ajewicza by� ksi��� Gabunow. Pewnie wywodzi si� pan z tych Gabunow�w?
��Nie, Niko�aju Aleksandrowiczu. � Wielki Soso z wyra�nym �alem pokr�ci� g�ow�. � Jestem prawdopodobnie jedynym Gruzinem na �wiecie, niepochodz�cym z ksi���cego rodu. Plebejuszem z dziada pradziada. Mimo to dzi�kuj�, �e powiedzia� mi pan o tym ksi�ciu. Niewykluczone, �e uczyni� go swoim przodkiem.
��Ale czy� nie zbiera si� tu sama �mietanka, osoby z najlepszego towarzystwa? � zni�aj�c glos, spyta� Fandorin. � Czyta�em, �e to absolutnie ekskluzywny klub dla ludzi, w kt�rych �y�ach p�ynie b��kitna krew.
��Zielona � poprawi� go Gabunija, nacieraj�c kred� koniec kija. � Wystarczy zap�aci� pi�� tysi�cy dolc�w rocznie, uzyska� rekomendacj� jednego z cz�onk�w, i ju� jeste� arystokrat�. Je�eli nie za�atwisz rekomendacji � kosztuje ci� to dziesi�� tysi�cy. Pan, Niko�aju Aleksandrowiczu, ma pe�ne prawo zosta� cz�onkiem klubu. Z pa�skiego dossier, kt�re kaza�em zgromadzi�, wynika, �e r�d Fandorin�w znany jest od dwunastego wieku. Je�li pan chce, mog� panu udzieli� rekomendacji.
��Dzi�kuj�, nie trzeba � odpar� sucho Fandorin, nie b�d�c jeszcze pewnym, co my�le� o tym dziwacznym osobniku.
W rozmowie telefonicznej Gabunija wyda� mu si� rzeczowym cz�owiekiem interesu, a teraz zachowuje si� jak klown � najwyra�niej nie chc�c rozmawia� o konkretach.
���pij, �u�ulko, �pij, malutka. � D�uga chwila celowania, szybkie uderzenie, bila wpada do �uzy � Brawo, Soso! Zas�u�y�e� na trufelk� Nie skusi si� pan na czekoladk�? Szkoda, robi� mi je na zam�wienie, to moje ulubione � pl�t� dalej Josif Guramowicz. � Co si� tyczy klubu, ma pan racj�, �e nie chce pan do niego wst�pi�. C� to za nazwa � �Pedigree�! Ci, kt�rzy nie znaj� angielskiego, my�l�, �e spotykaj� si� tu hodowcy ps�w albo pedera�ci. Zdarzaj� si� nawet tacy, co si� obra�aj�, kiedy cz�owiek chce ich tutaj zaprosi�. Jak to u nas mawiaj� poniekt�rzy arystokraci, wkurwiaj� si�. Administracja chce zmieni� nazw� na �B��kitn� Krew�. Ale to te� brzmi dwuznacznie.
Artystka, sko�czywszy d�ug� pie�� o upojnych wieczorach, powiedzia�a do mikrofonu:
��A teraz, zgodnie z tradycj�, dla naszego drogiego Josifa Guramowicza jego ulubiona piosenka
Po czym, z�o�ywszy r�ce na piersi, zacz�a:
Przez sal� przebieg� szmer nieg�o�nych oklask�w. Gabunija od�o�y� kij, uk�oni� si� i zrobi� kilka ruch�w, udaj�c, �e dyryguje orkiestr�.
��Nienawidz� tego nudziarstwa � burkn�� do Fandorina, �ci�gn�� wargi w ciup i przes�a� piosenkarce poca�unek. � Guzik dostaniesz, a nie sto baks�w, g�upia pindo.
��Przepraszam � odezwa� si� cichym g�osem Fandorin � ale dlaczego robi pan z siebie b�azna? Przecie� naprawd� jest pan kim� zupe�nie innym.
Josifa Guramowicza bynajmniej nie zdziwi�o to nader prostolinijne pytanie, obrzuci� tylko magistra spojrzeniem b�yszcz�cych oczu.
��Po pierwsze, Niko�aju Aleksandrowiczu, w jakiej� mierze jestem b�aznem. � Obszed� st�, szukaj�c najdogodniejszego miejsca do uderzenia kijem w bil�. � Po drugie, nie nale�y nara�a� ludzi na rozczarowanie. Spodziewaj� si� po mnie okre�lonego zachowania, wi�c po co mia�bym niszczy� sw�j image? Nie cierpi�, na przyk�ad, tenisa, ale gram. Ledwie trafiam rakiet� w pi�k�. Bo, jak to si� m�wi, wygrywa nie ten, kto dobrze gra, ale ten, kto wybiera odpowiednich partner�w. To, co uchodzi zabawnemu grubasowi Soso, kt�ry na korcie w Barwisze posy�a pi�ki w siatk�, nie usz�oby Josifowi Guramowiczowi, ogrywaj�cemu wszystkich w bilard i w pokera. Tutaj ju� nie chodzi o interesy, ale o dusz� Ja, Niko�aju Aleksandrowiczu, nie przegrywam nigdy, nawet je�li kto� roz�o�y mnie na obie �opatki, jak wczoraj na korcie�
Tu wymieni� imi� i patronimik, na kt�rych d�wi�k Nicholas a� si� wzdrygn�� � czy�by to by� jaki� �art? Ale nie, niemo�liwe, �eby Gabunija �artowa�.
Gruzin nagle odwr�ci� si� do Fandorina ca�ym swoim t�ustym cielskiem, spojrza� mu w oczy i zapyta�:
��Niko�aju Aleksandrowiczu, a tak w og�le, to kim pan jest?
Fandorin zamruga� zaskoczony. C� to za pytanie? Czy�by chytry bankier znowu mia� zamiar udawa� g�upka?
��To znaczy, wiem, �e jest pan obywatelem brytyjskim rosyjskiego pochodzenia � ci�gn�� Josif Guramowicz � specjalist� od historii Rosji, �e przedwczoraj pan przylecia�, zatrzyma� si� w �Inturi�cie� i zamierza� popracowa� w archiwum. M�wi�em przecie�, �e poleci�em sporz�dzi� pa�skie dossier. Nie ma tam jednak nic takiego, �eby Siwy mia� napuszcza� na pana samego Szurika. A to znaczy, �e ca�e to dossier mo�na wrzuci� do klozetu i spu�ci� wod�, bo nie zawiera tego, co najwa�niejsze. Kim pan jest? S�dz�c po tym, �e sam pan mnie znalaz�, wnosz�, �e ch�tnie by mi pan o sobie opowiedzia�.
A wi�c Wielki Soso o niczym nie wie? To niemo�liwe. Udaje.
��Siwy? Jaki Siwy? � spyta� ostro�nie Fandorin.
Gabunija zadowolony kiwn�� g�ow�.
��Aha. Kto to jest Szurik, pan nie pyta. No tak, zawar� pan z nim przecie� wczoraj blisk� znajomo��. Zadziwiaj�ce, �e wci�� pan jeszcze �yje.
��W du�ej mierze dzi�ki panu � wszed� mu w s�owo Nicholas. � Dlaczego pa�scy ludzie mnie �ledzili?
��Moi ludzie nie �ledzili pana, tylko Szurika. � Josif Guramowicz od�o�y� kij i zacz�� wyciera� chusteczk� umazane kred� r�ce. � Dlatego �e Szurik pracuje dla Siwego. Wszyscy wiedz�, �e nie zajmuje si� drobnic�. Je�eli Siwy da� mu na pana zlecenie, to znaczy, �e nie jest pan byle p�otk�. I tu k�ko si� zamyka � wracamy do punktu wyj�cia, czyli zadanego wcze�niej pytania. Kim pan naprawd� jest, Niko�aju Aleksandrowiczu? Po co pan przyjecha� do Moskwy? I dlaczego Siwy chce panu przeszkodzi� w pa�skich planach?
�Je�eli Gabunija gra, to doprawdy utalentowany z niego aktor� � pomy�la� Fandorin. Odpowiada� pytaniem na pytanie jest niegrzecznie, mimo to powiedzia�:
��Nie znam �adnego Siwego. Kto to taki?
Wielki Soso u�miechn�� si� sceptycznie i o�wiadczy� z westchnieniem:
��M�j wr�g.
��Chodzi o jak�� wendet�? � zainteresowa� si� Nicholas, przypominaj�c sobie tradycje krwawej zemsty, przysi�g� na ostrze kind�a�u i inne egzotyczne kaukaskie obyczaje.
��Dlaczego o wendet�? � zdziwi� si� bankier. � Po prostu od pewnego czasu ja i Siwy zacz�li�my sobie nawzajem przeszkadza�. On sta� si� kim�, ja te�, i dla nas obu zrobi�o si� za ciasno, nawet Syberia jest za ma�a. Tak to ju� bywa w biznesie, Niko�aju Aleksandrowiczu. Albo on mnie po�knie, albo � co bardziej prawdopodobne � ja jego. Trzeciego wyj�cia nie ma. No i obaj �ledzimy swoje poczynania, nie spuszczamy si� z oka, czekamy, kt�ry z nas pierwszy pope�ni b��d� Widzi pan, Niko�aju Aleksandrowiczu, jestem z panem absolutnie szczery, odpowiadam na wszystkie pa�skie pytania. I licz� na podobn� szczero�� z pa�skiej strony. Niech si� pan sam zastanowi: jak d�ugo jeszcze da pan rad� wymyka� si� Szurikowi? A ja mog� zapewni� panu przed nim ochron�.
Nicholas skrzywi� si�. Wszyscy jako� dzisiaj pragn�li go chroni�. Z jednej strony, pochlebia�o mu to, z drugiej, budzi�o mn�stwo r�nych w�tpliwo�ci. A�tyn wspomina�a co� o nieporozumieniach w zwi�zku z podzia�em sp�ki Westsiboil. Wszyscy w Rosji dostali bzika na punkcie ropy naftowej i gazu. Mo�na by pomy�le�, �e w kraju nie ma ju� poza nimi �adnych surowc�w naturalnych. Ale jaki zwi�zek mo�e mie� konflikt dw�ch magnat�w naftowych ze skromnym magistrem historii?
Jest ca�kiem prawdopodobne, �e Soso rzeczywi�cie nic nie wie. Zorientowa� si�, �e jego rywal z jakich� powod�w chce sprz�tn�� Anglika, i zacz�� dzia�a� wed�ug prostej zasady: pomieszaj nieprzyjacielowi szyki, nawet je�li nie masz poj�cia, co ten zamierza.
Tak naprawd� Fandorin mia� ochot� powiedzie�: �Zwr�ci�em si� do pana, poniewa� czuj� si� jak ma�y je�yk, zagubiony we mgle, i mia�em nadziej�, �e z pa�sk� pomoc� uda mi si� t� mg�� cho� odrobin� rozproszy� � ale sprawa by�a jasna: Gruzin nie potrafi mu niczego wyja�ni�. Albo nie chce.
Zadzwoni� telefon le��cy na stoliku obok bomboniery z czekoladkami. Gabunija przy�o�y� go do ucha i chwil� s�ucha� w milczeniu. Jedna brew Gruzina unios�a si� lekko. Potem do��czy�a do niej druga. Wzrok bankiera spocz�� na Nicholasie i nagle sta� si� ostry, przeszywaj�cy.
��Rozumiem, W�adimirze Iwanowiczu � powiedzia� Soso i od�o�y� s�uchawk�.
W�o�y� do ust czekoladk� i zacz�� j� powoli prze�uwa�, wci�� patrz�c na Fandorina.
��Dzwoni� W�adimir Iwanowicz Siergiejew, m�j doradca do spraw bezpiecze�stwa. Dawny pu�kownik kontrwywiadu, cz�owiek maj�cy wiele powi�za�. Przed chwil� otrzyma� wiadomo��, �e znaleziono Szurika. Nie �yje, zosta� zabity. Trzy kule w brzuch, trzy w potylic� Widz�, Niko�aju Aleksandrowiczu, �e nie jest pan zaskoczony. Ponadto W�adimir Iwanowicz poinformowa� mnie, �e w zwi�zku z t� spraw� poszukuje si� pewnego obywatela brytyjskiego�
Nicholas poczu�, �e blednie. A je�li ten spryciarz Gabunija uzna, �e korzystniej b�dzie wyda� zbieg�ego z miejsca przest�pstwa Anglika w r�ce milicji?
��Wnioskuj� zatem � Josif Guramowicz w zamy�leniu obr�ci� pier�cie� na palcu � �e nie przyszed� pan do mnie po ochron�. Wygl�da na to, �e z tym radzi pan sobie sam. O co wobec tego panu chodzi? Chce mi pan sprzeda� jak�� informacj�? C�, je�li mo�e ona zosta� wykorzystana przeciwko Siwemu, kupi� j� i dobrze zap�ac�.
Fandorin przecz�co pokr�ci� g�ow�.
��Nie chce pan � skonstatowa� Soso. � A wi�c? Potrzebna panu jaka� pomoc?
Magister ju� mia� zaprzeczy�, ale zawaha� si�. Przecie� istotnie przyszed� tutaj szuka� pomocy. C� mo�e zdzia�a� sam, w pojedynk�? W obcym kraju, w obcym mie�cie, poszukiwany przez milicj� i �cigany przez mafi�?
Gabunija nape�ni� koniakiem dwa kieliszki.
��Rozumiem. Potrzebuje pan pomocy. Widz�, �e jest pan cz�owiekiem powa�nym, zna pan wag� s��w Szanuj� takich ludzi � sam za du�o gadam� Wie pan co, Niko�aju Aleksandrowiczu, je�li nie chce pan m�wi�, co tam ze sob� mieli�cie, pan i Siwy, to niech pan nie m�wi. Ja i tak panu pomog�.
��Nie znam �adnego Siwego! � wyrwa�o si� Nicholasowi. � S�owo honoru!
Ta przysi�ga zabrzmia�a chyba zbyt emocjonalnie, wr�cz dziecinnie, i prawdopodobnie mocno nadszarpn�a image ma�om�wnego i opanowanego agenta tajnych s�u�b jej kr�lewskiej mo�ci (�Nazywam si� Bond. James Bond�), kt�ry stworzy� sobie chyba Josif Guramowicz.
Brew magnata biznesu znowu si� unios�a. Gabunija odstawi� na bok nape�nione kieliszki, wzi�� kij i uderzy� bil� numer sze��. Sz�stka, skr�caj�c pod ostrym k�tem, omin�a �pi�c� Joujou i wpad�a do �uzy, potr�caj�c lekko po drodze numer si�dmy, kt�ry okr�ci� si� dooko�a w�asnej osi i r�wnie� wyl�dowa� w siatce.
��Widzi pan, Niko�aju Aleksandrowiczu � odezwa� si� znowu bankier po d�u�szej chwili milczenia � mo�e jestem zupe�nym idiot�, ale chyba panu wierz�. Wierz�, �e nie ma pan poj�cia, kto to jest Siwy i dlaczego postanowi� pana zabi�. Nie od wczoraj �yj� na �wiecie i wiem, �e interesy r�nych ludzi bywaj� nieraz najdziwaczniej ze sob� splecione. � Uderzenie kijem. � Ach, co za trafienie! Cudo! Nale�y mi si� za nie marcepanik� � Nagrodziwszy si� czekoladk� za udane wprowadzenie bili do �uzy, Josif Guramowicz kontynuowa�: � By� mo�e nie zna pan Siwego, za to on zna pana. Napu�ci� na pana samego Szurika � to nie w kij dmucha�! Taka decyzja �wiadczy o tym, jak bardzo zale�y Siwemu, by pomiesza� panu szyki. A to znaczy, �e mnie � dla przyjaci� jestem Soso � zale�y z kolei na tym, by panu pom�c, bez wzgl�du na to, o co chodzi. À propos, c� to takiego? Po co przyjecha� pan do Moskwy? Tylko prosz� odpowiedzie� szczerze.
Nicholas pocz�� wylicza�, kolejno zaginaj�c palce:
��Przeczyta� pewien stary dokument w archiwum. Odszuka� �lady mego przodka, Corneliusa von Dorna, kt�ry �y� ponad trzysta lat temu. Zebra� materia�y do ksi��ki. To wszystko, wi�cej nic�
Sam czu�, �e jego s�owa brzmi� g�upio i nieprzekonywaj�co, ale Soso wys�ucha� go uwa�nie, zastanowi� si� chwil�, po czym pokiwa� g�ow�.
��No c�, niech pan szuka i zbiera. Nie wiem, z jakiego powodu pa�ski szanowny przodek tak zalaz� za sk�r� Siwemu, ale pan powinien doprowadzi� spraw� do ko�ca. A ja zapewni� panu wszelk� pomoc. Wszelk� � powt�rzy� dobitnie Gabunija. � Wi�c co, profesorze, bierzemy si� do roboty?
��Nie jestem profesorem, mam zaledwie tytu� magistra nauk historycznych � wymamrota� Nicholas, raz jeszcze rozwa�aj�c w my�lach wszystkie �za� i �przeciw�.
Wyjecha� z Rosji i tak nie mo�e. Chocia� dobrze, za��my, �e si� st�d wydostanie na fa�szywych papierach � Soso z pewno�ci� potrafi za�atwi� dokumenty nie gorsze ni� W�adik. Ale co dalej? Wjazd na terytorium Zjednoczonego Kr�lestwa z podrobionym paszportem to przecie� najzwyklejsze pospolite przest�pstwo. Nie m�wi�c ju� o tym, �e rosyjskie Ministerstwo Spraw Wewn�trznych mo�e si� zwr�ci� drog� oficjaln� do w�adz brytyjskich o ekstradycj� Nicholasa A. Fandorine�a, podejrzanego o dokonanie zab�jstwa. Ca�kiem mo�liwe, �e ju� jutro mister Lawrence Pumpkin otrzyma odpowiedni sygna� w tej sprawie.
Nie, ucieczka nie jest �adnym wyj�ciem. A wi�c, tak czy owak, trzeba b�dzie pozosta� w Moskwie.
Przyczyna wszystkich niepowodze� kryje si� w li�cie Corneliusa, to pewne. I c� takiego w nim jest? Kilka wskaz�wek, dotycz�cych miejsca kryj�wki, w kt�rej rzekomo znajduje si� jaka� �Liberia Iwana�.
Dlaczego skradziony dokument podrzucono z powrotem?
Powody mog� by� dwa. Albo z�odzieje przekonali si�, �e nie przedstawia on �adnej warto�ci, albo przeciwnie, pismo nie by�o im potrzebne, gdy� wykorzystuj�c zawarte w nim wskaz�wki, znale�li ju� to, czego szukali!
O m�j Bo�e, nie, nie! Nicholas wzdrygn�� si�, poruszony nowym domys�em. Soso wbi� baczne spojrzenie w Anglika, kt�ry ni z tego, ni z owego zacz�� wymachiwa� r�kami.
Wszystko jest o wiele prostsze i logiczniejsze! Sprawcy kradzie�y przeczytali dokument, zorientowali si�, �e zosta� cz�ciowo zaszyfrowany (�w tym samym kierunku, w jakim si� idzie od Ska�y Theo do Ksi���cego Dworu��, �dom, kt�ry ma tyle okien, ile c�rek mia� nasz przodek Hugo��), i zdali sobie spraw�, �e nikt opr�cz historyka zajmuj�cego si� dziejami rodu von Dorn�w nie potrafi z�ama� tego kodu. Celowo podrzucili dokument z powrotem, �eby Nicholas zaj�� si� poszukiwaniami, a sami z pewno�ci� zamierzaj� �ledzi� wszystkie jego poczynania! Wi�c co, ma doprowadzi� do skarbu jak po sznurku tego mafiosa Siwego i jego p�atnych zab�jc�w?
Jednak�e by�a i druga strona medalu. Skoro ci bandyci s� tak �wi�cie przekonani, �e pismo przedstawia konkretn� warto��, to dlaczego on, potomek Corneliusa w prostej linii, nie mia�by p�j�� za g�osem przodka? Szurik ju� mu nie zagra�a. Siwy zosta� wystrychni�ty na dudka. Dlaczego on, Nicholas, nie mia�by poszuka� �Liberii Iwana� sam?
A� zadr�a� na my�l o tym, jak by to by�o wspaniale odnale�� kryj�wk�, o kt�rej pisze kapitan von Dorn! W�a�nie ten irracjonalny, mistyczny dreszcz przewa�y� szal�.
��Dobrze � rzek� powoli Fandorin. � Spr�buj�. A do pana, panie Gabunija, mia�bym nast�puj�ce pro�by. Po pierwsze, �eby mi nie przeszkadzano w poszukiwaniach�
��Aha, trzeba panu zabezpieczy� ty�y? � Soso ze zrozumieniem skin�� g�ow�. � Za�atwi� to bez problemu. Przydziel� panu W�adimira Iwanowicza. B�dzie pana ochrania� lepiej ni� Kor�akow [55] prezydenta. Co jeszcze?�
��Jestem poszukiwany przez milicj�, a b�d� mi nieodzownie potrzebne pewne ksi��ki, materia�y, stare dokumenty�
��Niech pan da Siergiejewowi spis, on wszystko wyszuka i zdob�dzie. Ksi��ki, dokumenty, jakie tylko pan zechce. Nawet z tajnych archiw�w Federacyjnej S�u�by Bezpiecze�stwa. Dalej?
��Jakie� ubranie. � Nicholas westchn��, spojrzawszy z obrzydzeniem na swoj� zapa�kan� koszul� i prowizorycznie zeszyte spodnie. � Mo�na by to za�atwi�?
��Problem jest trudny, ale da si� rozwi�za� � o�wiadczy� z rozbawieniem bankier i wzi�� w r�ce kieliszki. � Mamy ze sob� wiele wsp�lnego, Niko�aju Aleksandrowiczu. Obaj jeste�my lud�mi z problemami. Wypijmy za to, �eby wszystkie okaza�y si� tak �atwe do rozwi�zania.
��Nie, nie, alkohol mi zaszkodzi � przestraszy� si� Fandorin. � Pi�em ju� dzisiaj, i to ostro.
Jak si� wydaje, w Rosji nie traktowano tego rodzaju argument�w powa�nie. Josif Guramowicz u�miechn�� si� tylko i wcisn�� magistrowi kieliszek do r�ki.
��To dwudziestoletni koniak. Nikomu jeszcze nie zaszkodzi�. Co najwy�ej pom�g�. C� to, zachowuje si� pan jak hrabia Monte Christo z wizyt� u de Morcerfa � nic pan nie je i nie pije? Czy�by�my byli wrogami? Zawarli�my umow� korzystn� dla obu stron, i trzeba to obla�. Pa�ska korzy�� jest oczywista. Ja te� zdecydowa�em si� na inwestycj�, kt�ra powinna by� bardzo op�acalna.
Fandorin spojrza� z wahaniem na z�ocistobr�zowy p�yn. Mo�e wypi� jeden kieliszek, �eby go nie dopad�o przezi�bienie? W ko�cu porz�dnie zmarz�, siedz�c na skwerze.
��Wypijmy za nasze trudne problemy, drogi Niko�aju Aleksandrowiczu � bankier stukn�� kieliszkiem o kieliszek Nicholasa � jako �e �ycie bez trudnych problem�w by�oby strasznie nudne.
��Co do mnie, m�g�bym si� doskonale obej�� bez pa�skiego Siwego � burkn�� swarliwie magister, ale wypi� koniak.
Okaza�o si�, �e Gabunija m�wi� szczer� prawd� � kieliszek czarodziejskiego napitku naprawd� Nicholasowi pom�g�. I to tak dalece, �e wyt�umaczenie mog�o by� tylko jedno: ten dodatkowy �yk sprawi�, �e wszystkie poprzednio wprowadzone do organizmu alkohole o dzia�aniu przej�ciowo op�nionym przez zimno i napi�cie nerwowe teraz da�y o sobie zna�, i to ze zwielokrotnion� si��.
��Co tu ma do rzeczy Siwy? � zdziwi� si� Soso. � Siwy to �aden problem, co najwy�ej male�ka drzazga w mojej t�ustej dupie. I jest pewne, �e ja t� drzazg� usun� � spodziewam si�, �e przy pa�skiej pomocy. Nie, szanowny Niko�aju Aleksandrowiczu � prosz� mi da� sw�j kieliszek � moje problemy s� o wiele bardziej z�o�one.
Wypili, zak�sili czekoladkami i bankier ci�gn�� dalej:
��Tych trudnych problem�w mam a� trzy. Oto pierwszy z nich: wa�� sto dwadzie�cia cztery kilogramy, powinienem schudn��, ale bardzo lubi� je��. Drugi: nie mam szcz�cia w mi�o�ci, nie radz� sobie z tym pi�knym uczuciem. I trzeci: chodz� do cerkwi, zbudowa�em trzy �wi�tynie, utrzymuj� cztery przytu�ki, a w Boga nie wierz�, cho� staram si� ze wszystkich si�. Czytam pobo�ne ksi��ki, modl� si� � i wszystko, jak to si� m�wi, psu na bud�. Oto co nazywam trudnymi problemami. Musz� je rozwi�za�, ale nie wiem jak.
Wypili po drugim kieliszku i Nicholas poczu� si� jeszcze lepiej. Najwyra�niej znalaz� si� w banalnej, wielokrotnie opisywanej w literaturze oraz przedstawianej na ekranie sytuacji cudzoziemca, kt�ry staje si� ofiar� agresywnej rosyjskiej go�cinno�ci. �No tak, to si� w�a�nie nazywa �ci�g� � pomy�la� magister. � Zaczyna si� libacj� od nowa, nie wytrze�wiawszy jeszcze po poprzednim pija�stwie�. Najbardziej jednak niepokoi�o go to, �e wcale nie mia� ochoty przesta�.
Nicholas podsun�� Josifowi Guramowiczowi pusty kieliszek, popatrzy� na Gruzina i nagle poczu� przyp�yw szczerej sympatii do tego chytrego starego t�u�ciocha, kt�ry niejedno ju� w �yciu widzia�, a przy tym zachowa� dzieci�c� niemal �wie�o�� uczu�.
Nicholas czu� pod sercem �askotki rozrzewnienia, co znaczy�o, �e zaraz go poniesie i magister zacznie hojnie udziela� dobrych rad. Dwudziestoletni koniak os�abi� jego mechanizm samokontroli. Fandorin wytrzyma� jeszcze p� minuty � Soso ustawia� tymczasem bile na zielonym stole � po czym skapitulowa�.
��Z wiar� sprawa jest najprostsza � oznajmi�.
��Czy�by? � zdziwi� si� Gabunija i znieruchomia� z gotowym ju� do uderzenia kijem w r�ce.
��Nie trzeba si� wcale stara� ani zmusza�, by uwierzy� w Boga. To na nic.
��My�li pan?� Wi�c co, mam nie dawa� pieni�dzy na przytu�ki?
D�wi�czne uderzenie. Trzy ��te bile potoczy�y si� po stole, przy czym ani jedna � prawdziwy cud! � nie musn�a nawet drzemi�cej Joujou.
��Ale� nie, niech pan daje, to bardzo si� panu chwali � o�wiadczy� Nicholas. � Tylko prosz� nie oczekiwa�, �e sp�ynie za to na pana �aska wiary. Maj�c pieni�dze, godzi si� wspiera� ubogich, ale o wierze najlepiej nie my�le�. Je�li gdzie� w g��bi pa�skiej duszy istnieje jej potrzeba, wiara sama si� objawi w odpowiednim czasie, byleby nic nie robi� na si��. Napijemy si�?
Wypili.
��Teraz przejdziemy do pa�skich k�opot�w z mi�o�ci� � oznajmi� Fandorin, zagryzaj�c koniak miniaturowym eklerem. Nastr�j mia� znakomity, wszystkie problemy na �wiecie wydawa�y mu si� w tej chwili proste i �atwe do rozwi�zania. � Co� tu nie gra? Ma pan przecie� m�od� i pi�kn� �on�, czyta�em o tym.
��Ona mnie nie kocha � rzek� z gorycz� Soso, a jego t�uste policzki obwis�y sm�tnie. � Mam pecha� Ca�e �ycie tak by�o. To jakie� fatum. Pierwszy raz o�eni�em si�, kiedy mia�em dwadzie�cia lat. Narzeczona pi�kna jak anio�, jej ojciec by� sekretarzem komitetu rejonowego. Ach, tak j� kocha�em, tak kocha�em! �Milion, milion r � pami�ta pan, by�a taka piosenka?
Nicholas pokr�ci� g�ow� � nie pami�ta�. Przestrze� wok� zaczyna�a zachowywa� si� r�wnie nieodpowiedzialnie jak w �Szynku�. A nawet jeszcze gorzej.
���piewa�a j� Pugaczowa. Ale to by�o p�niej, w latach osiemdziesi�tych. A ja dla swojej Nino ju� w sze��dziesi�tym sz�stym, i to bez �adnej Pugaczowej, wykupi�em ca�y plon ko�chozu �Czterdzie�ci lat Pa�dziernika�, gdzie hodowano kwiaty, i ulic� przed domem zasypa�em r�ami! Tak j� kocha�em� A ona zadziera�a nosa, wy�miewa�a mnie, poni�a�a. Flirtowa�a z innymi. Zdradza�a mnie� � G�os Gabunii zadr�a�, rozbrzmiewa�o w nim echo gorzkich wspomnie�. � Nie mog�em tego znie��, zabi�em j�.
Fandorin zakrztusi� si� koniakiem.
��Min�o trzydzie�ci lat � uspokoi� go Soso. � By�em m�ody, mia�em gwa�towny temperament. Jeszcze nawet studi�w nie sko�czy�em. Wtedy prawo by�o surowe, sze�� miesi�cy przesiedzia�em w wi�zieniu! � Dumnie podni�s� palec, ale po chwili znowu posmutnia�. � Drugi raz r�wnie� si� o�eni�em z szalonej mi�o�ci. Ona by�a �piewaczk� w operze tbiliskiej. Co za g�os! Serafiny w raju tak nie �piewaj�! Je�dzi�a po ca�ym kraju na go�cinne wyst�py. A ja wsz�dzie wlok�em si� za ni�, jak ten wierny pies. Kr�cili si� ko�o niej r�ni gogusie, przysy�ali kwiaty, li�ciki, a ja nic � wszystko znosi�em spokojnie. Siedemna�cie lat si� tak m�czy�em! Zgin�a w osiemdziesi�tym dziewi�tym, w wypadku samochodowym, �wie� Panie nad jej dusz�. A ile wstydu si� przy tym najad�em�
��Wstydu? Dlaczego? � zdumia� si� pe�en wsp�czucia s�uchacz.
��Bo jecha�a wtedy z Churci�aw�, jego wozem. By� taki aktor, znany podrywacz. Kiedy palnikiem odci�li dach, �eby wyci�gn�� ich z tej kupy z�omu, on siedzia� za kierownic� bez spodni, a moja Lika obok� Lepiej nie wspomina�! � Josif Guramowicz machn�� r�k�. � Przenios�em si� wtedy z Tbilisi do Moskwy. My�la�em, �e mam ju� do�� � �adnych wi�cej �on, �adnych mi�o�ci. Ale zobaczy�em Sabrin� � i koniec, przepad�em z kretesem, stary dure�. Dostaje wszystko, czego zapragnie � najdro�sze toalety, bi�uteri�, sprowadzi�em jej nawet iguan� z Ameryki, to taka obrzydliwa jaszczurka, Sabrina chcia�a to paskudztwo mie�. I co? W zesz�ym tygodniu �ci�gn��em j� z masa�ysty. Przedwczoraj zwolni�em kierowc�. A od �lubu min�o zaledwie trzy i p� miesi�ca. Sto dni! I �eby chocia� przeprosi�a � gdzie tam! Patrzy tylko tymi swoimi oczyskami. � Soso podni�s� wysoko g�ow� i zmarszczy� nos, na�laduj�c pogardliw� min� ma��onki. � Nie, Niko�aju Aleksandrowiczu, nie rozumiem, o co chodzi w tej ca�ej mi�o�ci. Tr�jk� na jedenastk� i w r�g.
Fandorin o�wiadczy� po kr�tkim namy�le:
��Moim zdaniem, Josifie Guramowiczu, doskonale pan rozumie i za ka�dym razem wybiera pan tak� kobiet�, kt�ra potrafi pana uszcz�liwi�.
R�ka mistrza drgn�a z zaskoczenia, tak �e bila potoczy�a si� skosem i z rozp�du wyr�n�a w �ebek biedn� Joujou. Terierka z piskiem zacz�a si� miota� po zielonym suknie, ale Soso nawet nie rzuci� okiem na swoj� ulubienic� � spogl�daj�c przez rami�, lustrowa� Nicholasa od st�p do g��w.
���arty pan sobie ze mnie stroi? � zapyta� ura�ony. � To angielski humor, tak?
��Wcale nie � zacz�� wyja�nia� Fandorin. � Po prostu dla pana szcz�cie w mi�o�ci to poczucie, �e si� jest niekochanym, poni�anym i dr�czonym zazdro�ci�. No bo w�a�ciwie co to jest mi�o��? � Magister w natchnieniu machn�� r�k� z pustym kieliszkiem. � Mi�o�� to prze�wiadczenie, �e mo�na otrzyma� od drugiego cz�owieka to, co jest nam w �yciu niezb�dne. Czego nikt inny da� nam nie mo�e. Cz�sto owo prze�wiadczenie jest b��dne, prowadzi nas na manowce, ale teraz nie o to chodzi. S�yszy si� nieraz: �Co za nieszcz�sne stad�o! �ona tak dr�czy tego biedaka, nie daje mu spokoju, a on znosi to wszystko cierpliwie, po prostu j� ub�stwia, wybacza. Co� niesamowitego, a przecie� �yj� ju� ze sob� tyle lat i ani my�l� si� rozej��!�. Prawda za� jest taka, �e �w m�czennik w�a�nie potrzebuje partnerki, kt�ra b�dzie mu zadawa�a b�l. Gdyby spotka� pan inn� kobiet�, Josifie Guramowiczu, tak�, co to by si� modli�a do pana, nawet by pan na ni� nie spojrza�, od razu by j� pan pogoni�� Tak �e je�li chodzi o mi�o�� i szcz�cie ma��e�skie, wszystko jest u pana w najlepszym porz�dku.
Magister sam nala� sobie koniaku.
��Jaki by� trzeci problem?
��Jestem strasznie gruby � przypomnia� troch� speszony Soso. � Wstyd powiedzie�, ale sam nie mog� sobie zawi�za� sznurowade�. Stosowa�em r�ne diety, kuracje, �ywi�em si� wodorostami � nic nie pomaga. M�cz� si� dwa miesi�ce, zrzuc� dwadzie�cia kilo, ale co to za �ycie, �adnej przyjemno�ci, w k�ko tylko my�l� o szasz�yku, o homarach, o ud�cu baranim w sosie orzechowym. Wi�c postanawiam plun�� na wszystko i po miesi�cu wracam do swojej zwyk�ej wagi, sto dwadzie�cia cztery kilogramy.
��A osi�gn�� pan kiedy� sto dwadzie�cia pi��? � zapyta� surowo Nicholas.
��Nigdy. Sto dwadzie�cia cztery i stop. Ani deka w g�r�, ani deka w d�.
��Czyli nie powinien si� pan odchudza� � o�wiadczy� Fandorin wielkodusznie. � Sto dwadzie�cia cztery kilogramy to pa�ska optymalna waga, tak� tusz� zaprogramowa�a w pana wypadku natura. Co innego, gdyby pan dalej ty�. A tak mo�e pan je�� i pi� na zdrowie. O, à propos! � Podni�s� kieliszek. � Jak to m�wi� u nas za granic� ci, co nie znaj� rosyjskiego: �Na zdrowje!�.
��Podoba mi si� pan, Niko�aju Aleksandrowiczu � rzek� z rozrzewnieniem Soso, opr�niwszy kieliszek. � M�dry z pana cz�owiek. Niech pan pozwoli, �e pana u�ciskam.
��Chwileczk�. � Magister wyci�gn�� przed siebie r�k�. � Najpierw zadeklamuj� wiersz. Filozoficzny. Dopiero co powsta�.
Aneks
Kulawy limeryk, wyrecytowany przez Nicholasa Fandorina w klubie �Pedigree� w nocy 15 czerwca:
��Niech�e pan zrozumie � kt�ry� ju� raz powtarza� Walser, spogl�daj�c na kapitana ze skruch� sponad okular�w. � Musia�em pana wypr�bowa�. Owszem, przez ca�y ten czas wiedzia�em, gdzie jest ukryta Liberia, ale i tak nie mo�na si� tam by�o dosta�, a ja chcia�em si� panu lepiej przyjrze�. W ci�gu tego miesi�ca przekona�em si�, �e mam do czynienia z uczciwym i umiej�cym dochowa� tajemnicy cz�owiekiem. Dokona�em s�usznego wyboru.
��Dobrze, panie Walser, powiedzia�em ju�, �e si� nie gniewam, chocia� wychodzi na to, �e niepotrzebnie opukiwa�em pod�ogi we wszystkich pa�acowych piwnicach. � Cierpliwo�� Corneliusa by�a na wyczerpaniu. � Do�� tych usprawiedliwie�! Niech pan zaraz powie, gdzie jest skrytka. Jak pan j� znalaz�? Kiedy?
Szli szybko ciemniej�c� o zmierzchu ulic�, prowadz�c� do skorodomskiej bramy.
��Najpierw opowiem panu, jak ustali�em miejsce. Tu przecie� rzecz� najwa�niejsz� jest praca my�li, zebranie i odpowiednia interpretacja informacji. Ca�a reszta to g�upstwo: jaka taka sprawno�� i pewien wysi�ek mi�ni. G��wn� prac� wykona� umys�. M�wi�em panu o zapiskach z 1564 roku, kt�re znalaz�em w archiwum carskich warsztat�w rzemie�lniczych, i o mistrzu wodoci�gowego rzemios�a, Siemionie Ry�owie, pami�ta pan? Zatai�em jednak przed panem, �e w ksi�gach inwentarzowych budowy Opryczy�skiego Dworu, kt�ry wznoszono w tym samym czasie, r�wnie� wspomina si� Ry�owa, a opr�cz niego innych, niewymienionych z nazwiska �majstr�w podziemnych rzemios��. Z kronik historycznych wiadomo, �e z pa�acu carskiego do Opryczy�skiego Dworu, gdzie Iwan przeni�s� si� w 1565 roku, prowadzi�o podziemne przej�cie, biegn�ce pod murem kremlowskim i rzek� Nieglink�. Rozumie pan, do czego zmierzam?
��Chce pan powiedzie�, �e pod tym, jak mu tam, Opryczy�skim Dworem, mistrz Ry�ow urz�dzi� jeszcze jedn� wodoszczeln� skrytk�?
Von Dorn zmarszczy� czo�o, usi�uj�c zgadn��, co aptekarz ma na my�li.
��Gdyby istnia�a jeszcze jedna skrytka, to po�r�d zapisk�w by�oby dodatkowe zam�wienie na o�owiane p�yty lub jakie� inne materia�y, a niczego takiego w czasie budowy Opryczy�skiego Dworu nie zamawiano. Nie, kryj�wka jest jedna, wpad�em na to od razu! O�owiane poszycie przywieziono na Kreml, a prace budowlane by�y prowadzone w Opryczy�skim Dworze, pod ziemi�, rozumie pan?
��To znaczy� � Cornelius przerwa� i klepn�� si� po udzie. � To znaczy, �e spod pa�acu poprowadzono przej�cie do Opryczy�skiego Dworu i przeniesiono o�owiane p�yty pod ziemi�? Ale po co? �eby zachowa� rzecz w tajemnicy, tak?
��Oczywi�cie, a z jakiej� by innej przyczyny! � Walser roze�mia� si� podniecony, mru��c oczy, gdy� pr�szy� drobny �nieg, kt�ry wiatr ciska� im w twarze. � Wiadomo, �e Wzg�rze Borowickie, na kt�rym stoi zamek wielkiego ksi�cia, od niepami�tnych czas�w jest ca�e zryte podziemnymi korytarzami. Opowiadali mi wiarygodni ludzie, �e przez sam �rodek wzg�rza bieg� dawniej w�w�z, kt�ry nast�pnie zosta� zasypany ziemi�. Tak, owszem, zasypano go, ale podziemne galerie zosta�y. A potem, w p�niejszych wiekach, kopa� pod Kremlem, kto tylko chcia�! To przej�cie, kt�re ostatnio pan odkry�, prowadz�ce do carskiej sypialni, pochodzi z ca�kiem niedawnych czas�w. Mo�e poleci� je zbudowa� wychowawca cara Aleksego i wsp�rz�dz�cy z nim Morozow � podobno zawsze by� ciekaw cudzych tajemnic. A dzieje Opryczy�skiego Dworu s� nast�puj�ce: podczas najazdu krymskich Tatar�w na Moskw� stary drewniany pa�ac sp�on�� do cna. Rozs�dniej by�o odbudowa� go w innym miejscu, �eby nie rozbiera� resztek drewnianej konstrukcji. Car jednak nakaza� wznie�� now� budowl� w�a�nie na pogorzelisku. Pewnie jest pan ciekaw dlaczego?
��Z powodu podziemnej kryj�wki! � wykrzykn�� kapitan. � Dzi�ki o�owianemu poszyciu nie mog�a przecie� sp�on��!
��S�usznie pan rozumuje, m�j dzielny przyjacielu. I ja tak pomy�la�em. A p�niej, kiedy car zn�w wybra� na swoj� rezydencj� Kreml, nie przeni�s� Liberii z jej dotychczasowego miejsca � nie by�o potrzeby. Pa�ac od kryj�wki dzieli�o pi�� minut drogi podziemnym korytarzem, wystarczy�a jedna ma�a �wieczka.
��A gdzie sta� Opryczy�ski Dw�r?
Twarz Walsera zmarszczy�a si� w u�miechu.
��Na Mochowej. Dzi� to miejsce znajduje si� dok�adnie pomi�dzy Ziemskim Prikazem a pa�acem Naryszkin�w�
Von Dornowi szcz�ka opad�a. W ustach poczu� od razu smak taj�cego �nie�nego py�u.
��Tak� Ale przecie� to siedziba metropolity antiochijskiego!
Aptekarz roze�mia� si�.
��No w�a�nie. A teraz opowiem wam, m�j dzielny kapitanie, dlaczego jego przewielebno�� Taisjusz tak si� na mnie uwzi��. Wykombinowawszy, gdzie powinna si� znajdowa� obita o�owiem kryj�wka, zatrudni�em si� u metropolity jako domowy bibliotekarz. W�wczas nie wiedzia�em jeszcze, jaki jest prawdziwy pow�d jego przyjazdu do Rosji. Kiedy jednak odkry�em po�r�d papier�w Taisjusza ca�y brulion, zapisany danymi dotycz�cymi Liberii, sta�em si� podw�jnie ostro�ny� Na szcz�cie Grek poszed� fa�szywym tropem. Jest przekonany, �e car Iwan wywi�z� drogocenne zbiory do S�obody Aleksandrowskiej, i od wielu ju� lat szuka kryj�wki tam � zd��y� przekopa� wszystkie rumowiska, miejscami na g��boko�� niemal trzydziestu �okci. � Walser zani�s� si� dobrodusznym, niefrasobliwym �miechem � ten poczciwiec nie wiedzia� chyba w og�le, co to z�o�liwa satysfakcja. � Czy to nie zabawne? Siedzi dos�ownie nad skarbem, a ryje ziemi� dooko�a jak kret. Metropolita zgromadzi� zreszt� r�wnie� wspania�� bibliotek�, kt�ra warta jest du�ych pieni�dzy, ale oczywi�cie, daleko jej do Liberii. Moja praca polega�a na tym, �eby opisa� wszystkie tomy, ka�dy oddzielnie na ma�ej karteczce, po czym u�o�y� je wedle dyscyplin i temat�w. To ca�kiem nieg�upi pomys� � Taisjusz nazywa� zbi�r owych fiszek kartotek�. Kiedy ksi��ek jest bardzo du�o, zdarza si�, �e trudno odszuka� t� potrzebn�, a tak wyjmuje tylko cz�owiek skrzyneczk� z fiszkami i od razu wszystko wie. Je�li, na przyk�ad, chce pan znale�� jakie� wiadomo�ci z dziedziny kosmografii�
��Herr Walser � przerwa� dygresj� zami�owanego bibliofila kapitan, naprowadzaj�c go z powrotem na w�a�ciwy temat � o kartotece opowie mi pan innym razem. Teraz pozosta�my przy Liberii.
��Tak, tak, przepraszam. � Skruszony aptekarz pokiwa� g�ow�. � Przepracowa�em u metropolity kilka miesi�cy. Sprawa kartoteki posuwa�a si� powoli, gdy� � jak pan sam rozumie � naprawd� zajmowa�em si� czym� ca�kiem innym. Swoj� drogocenn� bibliotek� zapobiegliwy i przewiduj�cy Taisjusz umie�ci� nie w g�rnej, drewnianej cz�ci pa�acu, lecz w kamiennej podmur�wce, wpuszczonej g��boko w ziemi�. To zreszt� bardzo dogodne miejsce do kopania � rodzaj naturalnej rozpadliny. Pomy�la�em, �e i przed stu laty, gdy wznoszono Opryczy�ski Dw�r, budowniczowie musieli rozumowa� tak samo. Je�li kryj�wka rzeczywi�cie jest tutaj, to nale�y jej szuka� dok�adnie pod bibliotek� metropolity. W ci�gu dnia zaj�ty by�em obowi�zkami w Aptecznym Prikazie i swoj� praktyk� medyczn�, na Mochow� przychodzi�em dopiero wieczorem, a pracowa�em po nocach. Uzna�em zreszt�, �e tak b�dzie bezpieczniej � s�u�ba i Taisjusz ju� spali. Rozebra�em niewielki kawa�ek pod�ogi � obluzowa�em d�bowe klepki, tak �eby dawa�y si� �atwo wyj�� i z powrotem wstawi� na miejsce. Pod posadzk� le�a�y deski. Wypi�owa�em w nich kwadratowy otw�r, wyj�te kawa�ki desek sklei�em mocnym klejem w�asnej roboty, tak �e powsta�o z nich co� w rodzaju pokrywy, kt�r� mog�em zas�oni� wyci�ty luk. Pod deskami by� popi� i spalona ziemia � resztki pogorzeliska, pozosta�o�� po naje�dzie Tatar�w. Wtedy dopiero zacz�� si� najtrudniejszy etap pracy. Kopa�em d�, wynosz�c ziemi� w ma�ych woreczkach, co trwa�o bardzo d�ugo, gdy� posuwa�em si� powoli. Przez wiele miesi�cy prawie nie spa�em, jad�em byle co, w przelocie � i nic: nie rozchorowa�em si� ani nie os�ab�em. Przeciwnie, wyrobi�em sobie mi�nie, nabra�em si� i wzmocni�em si�. Oto jeszcze jeden dow�d na to, �e cia�em rz�dzi umys�. Mo�liwo�ci ludzkiego organizmu s� doprawdy nieograniczone! Trzeba tylko umie� odpowiednio wykorzysta� zasoby, kt�rymi tak hojnie obdarzy�a nas natura! Gdyby ludzie sami nie stwarzali sobie ogranicze�, daj�c wiar� g�upim przes�dom, gdyby potrafili doceni� moc w�asnego rozumu, byliby podobni greckim bogom. �Jakim�e cudem natury jest cz�owiek! Jak cny jego umys� i zdolno�� bez granic!� � powiedzia� wielki Szekspir.
��Kto? � zapyta� Cornelius. � A zreszt� niewa�ne. Na rany Chrystusa, panie Walser, nie zatrzymujcie si� przy rzeczach nieistotnych. Wyja�nijcie lepiej, jak wam si� uda�o przez tyle miesi�cy prowadzi� swoje wykopki niepostrze�enie?
��O, wszystko dok�adnie obmy�li�em � o�wiadczy� z dum� aptekarz. � Opracowa�em znakomity system. Prosz� mi da� pa�sk� szpad�. Niech pan popatrzy. � Walser przykucn�� i zacz�� rysowa� co� na �niegu. � Do piwnicy, gdzie mie�ci si� biblioteka, mo�na zej�� tylko schodkami, kt�re prowadz� do sypialni Taisjusza. Na noc Grek zamyka� si� od �rodka, wi�c nie mog�em wyj�� a� do rana, co by�o mi bardzo na r�k�. Na dole zostawiano dla mnie dzban miodu, straw�, wiadro do za�atwiania naturalnych potrzeb i s�omiany siennik. I w�a�nie on nasun�� mi pewn� my�l. Przynios�em z domu jeszcze kilka takich, powoli wypcha�em je we�n� i wk�ada�em w wykopan� pod pod�og� jam�, �eby klepki nie wydawa�y odg�osu zdradzaj�cego, �e pod spodem jest pusto. Pod jednym z g�rnych stopni schod�w umocowa�em spr�yn� po��czon� z dzwoneczkiem, kt�ry mia�em w pobli�u siebie, w jamie. Gdyby Taisjuszowi nagle przysz�o do g�owy zej�� noc� do biblioteki, od razu zosta�bym ostrze�ony. Schodki s� do�� strome i kr�te, a Grek cierpi na podagr�, wi�c starczy�oby mi czasu, �eby wydosta� si� z jamy i wstawi� na miejsce wyj�te klepki. Pewnego razu metropolita rzeczywi�cie zszed� do piwnicy grubo po p�nocy, potrzebowa� akurat jakiego� r�kopisu. Us�yszawszy brz�k dzwoneczka, wpad�em w okropn� panik� i ze strachu nie mog�em wstawi� jednego z d�bowych kwadrat�w na miejsce, tak �e musia�em zamaskowa� otw�r roz�o�on� ksi�g�. Taisjusz powiedzia� tylko: �C� to, doktorze Walser, czyta pan na czworakach? Przy stole by�oby panu wygodniej�. B�kn��em co� pod nosem, cho� ca�y a� si� trz�s�em, taki by�em przera�ony. Ale nic, jako� si� uda�o. Po siedmiu miesi�cach tej nocnej pracy wykopa�em jam� g��boko�ci siedmiu st�p. Uformowa�em te� ziemne stopnie, �eby mo�na by�o wygodniej schodzi� na d� i wchodzi� z powrotem na g�r�. Niekiedy, oczywi�cie, dr�czy�y mnie w�tpliwo�ci, czy aby nie pomyli�em si� w swoich wyliczeniach. A drugiego grudnia ubieg�ego, 1675 roku (na zawsze zapami�tam t� dat� � to najwa�niejszy dzie� w moim �yciu!) kilof, kt�rym rozbija�em grudy ziemi, uderzy� o kamie�. Zacz��em j� odgarnia� i pod spodem ukaza� si� mur! Zgrabne sze�ciany wapienia, spojone zapraw�. Przy�o�y�em ucho, postuka�em i us�ysza�em wyra�ny metaliczny odg�os.
��Nie mo�e by�! � Cornelius chwyci� aptekarza za rami�.
��Ojej, boli, kapitanie� Tak, g�uchy d�wi�k! To by�o jak czarodziejski sen. Nie b�d� pana zanudza� szczeg�ow� relacj� o tym, jak wyjmowa�em i wynosi�em kamienie, jak wypi�owa�em otw�r w o�owianym poszyciu. To by�o trudne zadanie, poniewa� nie mog�em pos�ugiwa� si� d�utem � us�yszano by ha�as w ca�ym domu. Szesnastego grudnia robota by�a sko�czona. Ostro�nie usun��em ci�ki kwadrat o�owianej p�yty i spu�ci�em w otw�r latarni� na sznurku�
��No i?� � Serce Corneliusa �cisn�o si� niczym pi�stka � nie m�g� z�apa� tchu ani go wypu�ci�. � I co pan tam zobaczy�?
��J�! Liberi�! � oznajmi� szeptem Walser, chocia� na ciemnej ulicy opr�cz nich dw�ch nie by�o �ywej duszy. � Nie uda�o mi si� zej�� na d�, ale widzia�em skrzynie, mn�stwo starych skrzy�! Dwa, mo�e trzy tuziny!
��A je�eli nie ma w nich ksi��ek? � r�wnie� szeptem zapyta� Cornelius. � Tylko, na przyk�ad, z�oto?
��Jakie znowu z�oto? � przestraszy� si� Walser. � Co pan opowiada? Tam nie mo�e by� �adnego z�ota, to Liberia Iwana!
Aptekarz tak si� przerazi�, �e Cornelius musia� go uspokaja� � no, oczywi�cie, w skrzyniach mog� le�e� jedynie ksi��ki. Ale my�la� przy tym: co tam Liberia! Stare skrzynie! Na pewno kryj� co� bardzo cennego. Ale tu kapitan przypomnia� sobie nagle pa�acow� piwnic� z p�kami zetla�ych sobolowych sk�rek i jego zapa� nieco przygas�. �Drugiego takiego rozczarowania ju� nie prze�yj� � pomy�la�.
��A dlaczego nie uda�o si� panu zej��?
Walser westchn��.
��Tamtej nocy nie wzi��em ze sob� drabinki sznurowej, wi�c od�o�y�em rekonesans na nast�pn� noc. A rano zosta�em sromotnie wygnany z pa�acu metropolity� Niestety, m�j przyjacielu, sam sobie by�em winien. Kiedy wypuszczono mnie z piwnicy, zacz��em si� zachowywa� jak niespe�na rozumu � nie okaza�em przy powitaniu nale�nego szacunku przewielebnemu, ba, omal nie parskn��em mu �miechem w twarz. Wydawa�o mi si� okropnie zabawne, �e dos�ownie �pi na Liberii i nawet si� tego nie domy�la. Taisjusz to pysza�ek, nie mo�e �cierpie�, gdy kto� ni�ej postawiony si� przed nim nie p�aszczy. Kaza� czeladzi mnie wyrzuci� i wi�cej nie wpuszcza� za pr�g. A przy okazji nie zap�aci� mi nale�nego wynagrodzenia� Ale pieni�dze to bagatelka! Gorsze by�o co innego. Kiedy mnisi p�dzili mnie przez podw�rzec kopniakami, zgubi�em sw�j pami�tnik, nawet nie zauwa�y�em kiedy. A w nim, opr�cz r�nych sentencji filozoficznych, mia�em spis ksi�g Liberii, kt�ry odkry�em w uniwersytecie dorpackim.
��Co za nieostro�no��! � wykrzykn�� von Dorn.
��Czy� mog�em przypuszcza�, �e spis wpadnie w r�ce Taisjusza, jedynego cz�owieka w ca�ej Moskwie, kt�ry m�g�by si� zorientowa�, co on zawiera?�
��A sk�d pan wie, �e metropolita przeczyta� pa�skie notatki?
Walser rzek� pos�pnie:
��Wiem, wiem� Nazajutrz wieczorem, kiedy wraca�em z Aptekarskiego Prikazu, chwyci�o mnie za r�ce dw�ch mnich�w i powlok�o ulic�. Krzycza�em, wyrywa�em si�, ale nikt nie przyszed� mi z pomoc�. Jeden z napastnik�w, kt�ry w dodatku bole�nie uderzy� mnie pi�ci� w ucho, powiedzia�: �W�adyka chce ci� widzie�. Po c� Taisjusz mia�by ogl�da� takiego n�dznego robaka jak ja, je�li nie z powodu Liberii? Tak, podst�pny Grek przeczyta� m�j spis, nie ma co do tego w�tpliwo�ci. I uzna� z pewno�ci�, �e zosta�em przez kogo� nas�any, by go szpiegowa�. Przez kogo�, kto wie, �e metropolita interesuje si� Liberi�� Ale mia�em wtedy szcz�cie. W pobli�u mostu Troickiego, tego na Nieglinnej, zobaczy�em swojego prze�o�onego, diaka Gotosowa, w asy�cie strzelc�w � wi�z� dla cara medykamenty z niemieckiej apteki. Zacz��em krzycze�, szarpa� si� i mnisi uciekli. Po tym incydencie naj��em dw�ch krzepkich s�ug i bez tych osi�k�w nigdzie si� nie rusza�em. �ama�em sobie g�ow�, jak si� dosta� do kryj�wki. Doszed�em do przekonania, �e w ca�ej Moskwie tylko jeden kanclerz Matfiejew ma wystarczaj�ce wp�ywy, by pokona� metropolit�. No, a dalszy ci�g pan ju� zna � widzia� pan wszystko na w�asne oczy� Czeka�em przez ca�y stycze�, w nadziei, �e mo�e Taisjusz dok�d� wyjedzie � na mod�y do Troicy albo przynajmniej do S�obody Aleksandrowskiej dalej kopa�. Wtedy my obaj spr�bowaliby�my przenikn�� do jego pa�acu i dotrze� do Liberii. Ale przebrzyd�y Grek kamieniem siedzia� w domu, nie rusza� si� nigdzie ani w dzie�, ani w nocy. Na staro�� boi si� ch�odu. Najpewniej nie opu�ci swojej siedziby, p�ki nie zrobi si� ciep�o, my�la�em. A� tu nagle taka gratka! Car dosta� apopleksji! Metropolity nie b�dzie w domu ca�� noc, nie wypada mu odej�� od �miertelnego �o�a w�adcy. Los ofiarowa� nam dzisiaj wyj�tkow�, mo�na powiedzie�, niepowtarzaln� okazj�.
Do nocnej wyprawy przygotowali si� zgodnie z planem � Adam Walser wszystko dok�adnie wcze�niej obmy�li�.
Ubrali si� na czarno, w obcis�e ubrania. Na wierzch, dla ciep�a, w�o�yli watowane tatarskie kaftany. Szpady von Dorn nie wzi�� � by�a d�uga, niepor�czna. Zamiast niej uzbroi� si� w pa�asz i basa�yk na rzemiennej p�tli, a z ty�u, za ko�nierzem, ukryty w specjalnej pochwie, mia� sztylet. Pewien Portugalczyk w czasie kampanii flandryjskiej nauczy� go, �e to nieoceniona rzecz, gdy trzeba zada� b�yskawiczny, niespodziewany cios � wyci�gasz sztylet zza plec�w i mo�esz go wbi� czy przejecha� nim nieprzyjacielowi po twarzy � jak ci wygodniej. Pistolet�w kapitan nie bra�, ha�asy raczej nie by�y wskazane. Zamiast drabinki sznurowej wzi�� lin� z w�z�ami i hakiem na ko�cu � mo�na by�o po niej nie tylko spu�ci� si� w d�, ale i wdrapa� si� na mur lub za okno.
Walser ni�s� lampk� oliwn� i zapas �wiec. Opr�cz tego mia� te� pusty worek z rogo�y.
��Na ksi��ki � wyja�ni�. � Du�o ich, naturalnie, nie wyniesiemy, s� bardzo ci�kie, trudno je b�dzie przerzuci� przez ogrodzenie. Ten worek nada si� w sam raz. Zamoleusa musimy wzi�� koniecznie, reszt� pozostawiam do pa�skiego uznania. Rogo�a jest do tego celu najlepsza. Je�li si� zm�czymy niesieniem, worek mo�na nawet postawi� na �niegu, ksi��ki nie zamokn�.
Do Mochowej dotarli bez przeszk�d � kapitan mia� nocn� przepustk�, na podstawie kt�rej str�e uliczni bez zb�dnych rozhowor�w otwierali przed nim zamkni�te na noc wrota.
Ogrodzenie wok� dziedzi�ca siedziby metropolity by�o kamienne, wysokie na dziesi�� st�p. Cornelius wybra� najciemniejszy k�t, zarzuci� hak i w jednej chwili by� ju� na g�rze. Walser wdrapywa� si� d�ugo, sapi�c i dysz�c, a na ko�cu musia� go kapitan wci�gn�� za ko�nierz. Latarni� na razie zgasili.
Siedz�c na murze, zlustrowali podw�rzec. Cisza. �wiat�a w komnatach pogaszone. Zza stajni wybieg�y z ujadaniem dwa ogromne psy i zacz�y skaka� na mur, skrobi�c po nim pazurami.
Walser przewidzia� tak�e i to. Wyj�� z worka (jak wida�, nie ca�kiem pustego) dwa och�apy mi�sa i rzuci� bestiom. Te b�yskawicznie je po�kn�y, a po p�minucie oba zachwia�y si� i upad�y na bok.
��Nie �yj�? � zapyta� von Dorn.
Aptekarz �achn�� si�.
��Co te� pan! Po co pozbawia� kogokolwiek drogocennego daru �ycia, je�li to nie jest absolutnie konieczne? Da�em im po prostu �rodek, kt�ry sporz�dza�em ostatnio dla ksi�nej Trubeckiej, cierpi�cej na bezsenno��. Je�eli lek podzia�a� na jej ksi���c� wysoko��, kt�ra ma dziesi�� pud�w �ywej wagi, to na psy metropolity podzia�a tym bardziej.
Zeskoczyli w zasp� i szybko przebiegli przez podw�rze do zabudowa�.
��T�dy � wskaza� drog� Walser. � Tam jest tylne wej�cie, �eby mnisi mogli biega� do wychodka za potrzeb�. Grek ma ciep�� kom�rk� tu� przy sypialni, z bie��c� wod�.
Kapitan zdziwi� si�.
��Po co ta woda?
��P�niej wyja�ni� � szepn�� aptekarz. � No dalej, naprz�d! Za w�g�em rzeczywi�cie by�y niskie, niezamkni�te drzwi. W�lizn�li si� do ciemnej, dusznej sieni, a stamt�d, pokonawszy dwa schodki, weszli do w�skiej galerii.
��C���! � ledwie dos�yszalnie szepn�� Walser. � O, tam jest cela Jusupa. Nie daj Bo�e, �eby si� obudzi�. Musimy i�� dalej, do pokoj�w Taisjusza.
Cornelius boja�liwie zerkn�� na drzwi, za kt�rymi spa� straszny cz�owiek, i prze�lizn�� si� obok nich na palcach.
��Teraz w lewo. � Aptekarz lekko popchn�� von Dorna we w�a�ciwym kierunku. � W komnacie przed sypialn�, tam gdzie jest kl�cznik i krzy� i gdzie w�adyka si� modli, zawsze czuwa kt�ry� z mnich�w.
Kapitan ostro�nie wyjrza� zza w�g�a. Zobaczy� przestronne pomieszczenie o �cianach ozdobionych malunkami. Jedna z nich ca�a by�a obwieszona ikonami. Przy ma�ym stoliku ze �wiec� siedzia� olbrzym w riasie i ogryza� paznokie�. Co chwila ziewa�, robi� na ustach znak krzy�a �wi�tego i zn�w zabiera� si� do paznokcia.
��Je�eli to mo�liwe � szepn�� Corneliusowi do ucha Walser � lepiej, �eby nie musia� zgin��.
�Tyle zbytecznych utrudnie� przez tego fanatyka �ycia� � pomy�la� von Dorn. Naci�gn�� jednak na basa�yk � ci�k� �elazn� kul� � r�kawic�.
Powoli, rozko�ysanym krokiem ruszy� przez komnat�.
Mnich zamruga� oczyma, zmru�y� je, by lepiej widzie�, co si� dzieje w p�mroku, poza kr�giem �wiat�a, i zapyta�:
��Jakimka, to ty?
Ostatnich par� krok�w Cornelius pokona� kilkoma skokami i z rozmachu waln�� kul� podnosz�cego si� stra�nika � ale nie w skro�, jak by nale�a�o, tylko w pot�ne, stwardnia�e od bicia pok�on�w czo�o. A niech sobie �yje, b�dzie to zawdzi�cza� mi�kkiemu sercu Herr Walsera. Chocia� bezpieczniej by�oby roz�upa� mnichowi czaszk�.
Dryblas pad� na wznak, nawet nie j�kn��.
��Szybciej! � ponagli� Corneliusa aptekarz.
��Chwileczk�.
Kapitan zwi�za� og�uszonemu r�ce i nogi jego w�asnym sznurem od habitu i wsun�� mu do ust mnisi� myck� jako knebel. Teraz mo�na by�o rusza� dalej.
Przebiegli przez sypialni� metropolity i pchn�li wysokie drzwi, za kt�rymi d�ugie schody prowadzi�y w d�.
Zn�w zapalili latarni�.
��A oto biblioteka � rzek� Walser, kiedy zeszli ju� do niewielkiego kwadratowego pomieszczenia, dooko�a kt�rego bieg�y p�ki z ksi��kami. � Jest tu oko�o trzech tysi�cy folia��w, nikt w Moskowii nie posiada tak wielkiego ksi�gozbioru.
M�wi� teraz g�o�no, nie ba� si� ju�, �e kto� us�yszy.
Na �rodku pomieszczenia ukl�k�, podwa�y� no�em d�bow� klepk�, potem drug�, trzeci�, czwart�, wyj�� kwadrat ze sklejonych desek, nast�pnie szczelnie wypchany siennik, a wtedy von Dorn ujrza� ciemn� jam� i prymitywne stopnie z udeptanej ziemi.
Niecierpliwie odsun�� Walsera i zajrza� w g��b pierwszy. Aptekarz, dysz�c Corneliusowi w kark, sta� za nim.
Zaczepili hak o brzeg czarnej dziury, obramowanej bia�ym paseczkiem metalu, i opu�cili lin�.
��No, w imi� bo�e. � Kapitan prze�egna� si�.
Wzi�� latark� w z�by za miedziane k�ko i zacz�� si� opuszcza� w d�.
Po chwili sta� na pod�odze.
Skrzynie! Jakie wielkie! Trzy, dalej sze��, w k�cie cztery, i jeszcze pod przeciwleg�� �cian�. Razem dwadzie�cia osiem. Pchn�� jedn� � ci�ka, nie daje si� przesun��.
��Niech pan przytrzyma lin�! � krzykn�� z g�ry Walser. � Ja te� chc� zej��!
I nie czekaj�c na ubezpieczenie, zacz�� z�azi� sam, pociesznie przebieraj�c kr�tkimi nogami.
Kapitan szarpn�� k��dk� na najbli�szej skrzyni (trzyma�a mocno) i nie bawi�c si� w subtelno�ci, rozwali� zamek jednym uderzeniem basa�yka. Gdy podni�s� wieko, zobaczy� okrywaj�c� zawarto�� aksamitn� tkanin� w kolorze malinowym. Pod ni� le�a� ogromny � zajmuj�cy ca�� szeroko�� skrzyni � folia� w grubej sk�rzanej oprawie. Von Dorn uni�s� go i pod spodem zobaczy� ca�e mn�stwo tom�w.
Mimo woli wyrwa�o mu si� westchnienie. W g��bi duszy mia� jednak nadziej�, �e w tajemnej skrytce znajd� nie Liberi�, lecz co� konkretniejszego � z�ote monety, rubiny, szmaragdy albo per�y.
��A nie m�wi�em, a nie m�wi�em! � Walser zach�ystywa� si� ze szcz�cia, g�adz�c mi�o�nie jasnobr�zow� ciel�c� sk�r�.
Chwyci� basa�yk i zacz�� biega� po�r�d skrzy�; kr��y� niby w jakim� dziwacznym ta�cu. Rozbija� kolejne zamki, odrzuca� wieka i pochylony nad zawarto�ci� be�kota� jakie� niezrozumia�e s�owa � odczytywa� chyba tytu�y czy autor�w ksi��ek.
��O, Hefajstion! O, Kommodianus! A to kto? Czy�by Libaniusz? Nie do wiary! Ale� ale gdzie jest Zamoleus?
Cornelius te� nie traci� czasu na pr�no. Pozbawiony przez aptekarza basa�yka, otwiera� skrzynie pa�aszem. Ksi�gi w sk�rzanych oprawach rzuca� na pod�og�, w kosztownych, zdobionych szlachetnymi kamieniami � odk�ada�. Niekt�re by�y naprawd� pi�kne � wysadzane per�ami, jaspisami, szmaragdami. Najbogatsze oprawy wsuwa� do worka, kt�ry wkr�tce zrobi� si� pe�ny. Kapitan musia� teraz niekt�re wyjmowa�, by na ich miejsce w�o�y� jeszcze cenniejsze. Ach, by�a tu niezliczona moc skarb�w!
Po l�ni�cym matowo o�owianym poszyciu sklepienia miga�y cienie i bliki od skrz�cych si� drogich kamieni. Niezrozumia�y be�kot Walsera zlewa� si� w monotonny, cichy pomruk.
Worek sta� si� bardzo ci�ki, a przecie� trzeba z nim by�o przele�� przez mur i wlec go potem przez ca�� Moskw�.
��Pr�dzej! � ponagli� Walsera von Dorn, rozgl�daj�c si� w�r�d porozrzucanych tom�w, czy aby nie przegapi� jakiej� cennej oprawy. � Jak znajd� zwi�zanego mnicha, podniesie si� rwetes.
��Nie znajd� � uspokoi� kapitana aptekarz. � Co innego, gdyby metropolita by� u siebie, wtedy mnisi zmienialiby si� co trzy godziny, ale dzi� nie b�d�.
��Mimo to po�pieszcie si�, panie.
Odpowiedzi� by�o skrzypni�cie odrzuconego wieka i podniecone sapanie.
Cornelius otworzy� od niechcenia pierwsz� z brzegu ksi��k� i zobaczy� greckie litery. Zamkn�� j�. Spodoba� mu si� niewielki r�kopis z barwnymi obrazkami, przyci�ga�y wzrok misterne rz�dki liter. Von Dorn zawaha� si� � mo�e go wzi��? Ale nie, oprawa by�a skromna � z miedzi inkrustowanej srebrem.
��Jest!!! � wrzasn�� rozdzieraj�cym g�osem Walser. � Jest! To ona! Znalaz�em! S� i ogniste rubiny!
Zacz�� podskakiwa� mi�dzy skrzyniami, przyciskaj�c ksi�g� do piersi � opraw� rzeczywi�cie wysadzono g�sto czerwonymi, okr�g�ymi kamieniami o wspania�ym blasku. A wi�c tak wygl�daj� p�on�ce ogniem rubiny z Wuf. S� ich tu setki. No, no, ile te� pieni�dzy musz� by� warte!
Cornelius poczu� nag�y przyp�yw zazdro�ci. Przecie�, zgodnie z umow�, oprawa mia�a jemu przypa�� w udziale. Po c� Walser tak ho�ubi cudz� w�asno��?
��Dajcie, panie, w�o�� j� do worka i idziemy, ju� czas.
��Nie b�jcie si�, kapitanie � mrukn�� aptekarz, jeszcze mocniej obejmuj�c ksi�g�. � Sam j� ponios�, sam.
B�ysk szale�stwa w jego oczach dowodzi�, �e raczej umrze, ni� wypu�ci zdobycz z r�k.
��Kt�r�dy wracamy? � zapyta� kapitan, westchn�wszy bezradnie. � T� sam� drog�, kt�r� przyszli�my, czy przez kremlowskie przej�cie?
Jak nale�a�o si� domy�la�, prowadzi�y do niego �ukowato zwie�czone drzwi w przeciwleg�ej, r�wnie� poszytej o�owiem �cianie.
Walser tylko mruga� oczami � nie mia�o sensu o nic go pyta�, wida� by�o, �e sam nie wie, co si� z nim dzieje, jest jak ob��kany.
��Podziemne przej�cie mo�e by� niebezpieczne � zadecydowa� von Dorn. � Przez sto lat galeria pewnie zd��y�a si� gdzieniegdzie osypa� i zatarasowa� drog�, a w dodatku nie wiadomo, dok�d korytarz prowadzi� Nie, ju� lepiej g�r�, przez dom. Wracamy, Herr Walser.
Aptekarz poda� kapitanowi jakie� kruche karty bez oprawy.
��Niech pan we�mie jeszcze to. O ile si� nie myl�, to dzie�o samego wielkiego Arystotelesa � w dodatku takie, o kt�rym nigdy nie s�ysza�em. Je�li si� oka�e, �e mam racj�, to ten papirus jest po prostu bezcenny!
Cornelius sceptycznie popatrzy� na skromny manuskrypt i wzruszywszy ramionami, wsun�� go do worka. Nie chcia� traci� czasu na zb�dne dyskusje.
Wdrapywa� si� po linie w g�r� by�o o wiele trudniej ni� opuszcza� si� na d�. To znaczy, von Dorn wydosta� si�, oczywi�cie, dosy� sprawnie i swoje skarby r�wnie� wyci�gn�� bez wi�kszych trudno�ci, ale Walsera musia� owi�za� w pasie i taszczy� niczym w�r kartofli.
W ko�cu jako� si� wygrzebali. Wstawili na miejsce o�owian� p�yt�, na ni� narzucali kamieni i wszystko to przysypali ziemi� � z pewno�ci� tak pr�dko tu nie wr�c�. Nast�pnie starannie u�o�yli siennik, kwadrat z desek i d�bowe klepki. Teraz nikt by nie znalaz� wej�cia do podziemi, nie wiedz�c o jego istnieniu.
Weszli po schodach, min�li sypialni� metropolity i znale�li si� w sali mod��w.
Mnich odzyska� przytomno�� � rzuca� si� i wi� na pod�odze, wydaj�c zd�awiony kneblem, przeci�g�y ryk. Cornelius musia� biedaka porz�dnie stukn�� pi�ci� w potylic�, �eby go jeszcze na jaki� czas uciszy�.
Obok drzwi Jusupa zn�w przeszli na palcach. Walser przyciska� do piersi upragniony tom, von Dorn trzyma� w obu r�kach sw�j jeszcze bardziej drogocenny �adunek. Min�li niebezpieczne miejsce szcz�liwie � bez najmniejszego stuku czy skrzypni�cia. Skr�ciwszy za w�gie�, sk�d do tylnego wyj�cia by�o zaledwie par� krok�w, odetchn�li z ulg�.
Przedwcze�nie.
Drzwi nagle otworzy�y si� z cichym piskiem zawias�w i z ob�oku mro�nej pary wy�oni�a si� barczysta, wysoka sylwetka. D�uga, zmierzwiona broda, ko�cisty nos, zmi�ta od snu twarz. Jusup! Na ramionach, narzucony na szar� w�osiennic� � parciany chodniczek. Jak wida�, nawet asceci wychodz� noc� za potrzeb�.
Czarne oczy haszyszyna miotn�y b�yskawice. D�ugie r�ce rozkrzy�owa�y si�, zagradzaj�c przej�cie.
Walser j�kn�� cicho, przywar� do �ciany i zas�oni� si� jak tarcz� zdobion� migotliwymi rubinami ksi�g�. Na pomoc aptekarza nie by�o co liczy�.
Cornelius my�la� tylko o jednym: �eby Jusup nie krzykn��, nie wezwa� na pomoc innych mnich�w. Cisn�� worek na pod�og�, rzuci� si� do przodu i zamachn�� basa�ykiem, celuj�c nie w czo�o, jak przedtem, gdy uderzy� czuwaj�cego u drzwi metropolity dryblasa, lecz w skro�. Jusup odskoczy� w bok, uchyli� si� od ciosu �wiszcz�cej w powietrzu metalowej kuli, chwyci� kapitana za r�k� i z chrz�stem staw�w wykr�ci� mu j� za plecy. Basa�yk hukn�� o drewnian� pod�og�.
Lew� r�k� Corneliusowi uda�o si� jako� wyci�gn�� pa�asz, kt�rym uderzy� za siebie, trafiaj�c w co� mi�kkiego.
Jusup z ca�ej si�y odepchn�� muszkietera. Znalaz�szy si� o kilka krok�w od mnicha, kapitan b�yskawicznie zamachn�� si� i zrobi� wypad � niestety, w pustk�. Zr�czny mnich i tym razem zd��y� uskoczy�. Cofaj�c si� przed szerokim, gro�nie wysuni�tym w jego stron� ostrzem, �ci�gn�� z ramion parciank� i rzuci� ni� w kapitana, kt�ry odskoczy� w ty� i uderzy� plecami o �cian�. Jusup nie traci� czasu � schyli� si�, podni�s� basa�yk i zakr�ci� nim w powietrzu. Cornelius, cofaj�c si� przed ciosem b�yskaj�cej metalowej kuli, wypatrywa� dogodnej do ataku chwili. Dziwne, ale mnich nie wzywa� pomocy, tylko si� u�miecha�, szczerz�c ostre jak u wilko�aka z�by.
Szkoda, �e von Dorn mia� w r�ce kr�tki pa�asz, a nie szpad� � o, wtedy pokaza�by temu czarnobrodemu dr�galowi par� sztych�w! By� jednak pewien fortel, kt�ry m�g� zastosowa� r�wnie� przy u�yciu toporka, zwany
Ale zr�czny Jusup podstawi� �elazny pr�t i ostrze z�ama�o si� z trzaskiem. Zaskoczony von Dorn patrzy� na stercz�cy z r�koje�ci p�calowy kikut. Mnich tymczasem odrzuci� basa�yk, wyci�gn�� przed siebie ko�ciste r�ce i chwyci� Corneliusa za ko�nierz niczym ma�ego kociaka, kt�ry narobi� szkody. Podni�s� go i rzuci� o pod�og� � kapitanowi a� zapar�o dech. Wsun�� r�k� za ko�nierz, gdzie w w�skiej sk�rzanej pochwie ukrywa� sztylet, swoj� ostatni� nadziej�. Jusup jednak rzuci� si� na niego z g�ry jak jastrz�b. Usiad� muszkieterowi na piersi, mocno chwyci� go za przeguby i rozkrzy�owa�.
Nachyli� si� i wycharcza�:
��Przegr-ryz� ci gar-rd�o.
Nie grozi�, po prostu uprzedza�.
Cornelius szarpn�� si� przera�ony, widz�c zbli�aj�c� si� paszcz�, szczerz�c� ostre, wilcze k�y.
K�tem oka dostrzeg� jaki� ruch. To aptekarz w ko�cu oderwa� si� od �ciany, uni�s� obur�cz ci�ki tom Zamoleusa w srebrnej oprawie, wysadzanej drogimi kamieniami, i z ca�ej si�y r�bn�� nim odmie�ca w bok g�owy.
Kilka rubin�w wypad�o przy tym ze swoich gniazd i potoczy�o si� po drewnianej pod�odze.
Jusup zachwia� si�. Na jego twarzy po zetkni�ciu z ognistymi rubinami pozosta�y ma�e wg��bienia.
Mnich z rykiem odwr�ci� si� do Walsera i chwyci� go za skraj kaftana.
Korzystaj�c z tego, �e Jusup pu�ci� jedn� jego r�k�, Cornelius wyci�gn�� sztylet i wbi� od do�u ostrze a� po r�koje�� w podbr�dek nieprzyjaciela, po czym wyrwa� drug� r�k� z jego u�cisku i pchn�� tamtego w pier�.
Mnich upad� na wznak. Mrugaj�c oleistoczarnymi oczami, pr�bowa� namaca� sztylet, kt�rego spod brody nie by�o wida�, co� tam tylko bulgota�o i po�wistywa�o. Cios najwyra�niej okaza� si� celny.
Von Dorn zerwa� si� na nogi i chwyci� basa�yk, got�w � je�li b�dzie trzeba � rozwali� wilko�akowi czerep. Ale obesz�o si� bez tego. Jusup jeszcze chwil� rzuca� si� w drgawkach, wreszcie zachrypia� i ucich�. Przesi�kni�ta krwi� broda przybra�a niezapomniany odcie� �Laura�.
��Dzi�kuj� panu, doktorze � rzek� wzruszony Cornelius. � Uratowa� mi pan �ycie.
Walser, chocia� ca�y dygota�, odpar� ceremonialnie:
��Jestem rad, �e mog�em okaza� si� w czym� pomocny, panie kapitanie.
Na tym wymiana uprzejmo�ci si� zako�czy�a, gdy� w g��bi domu trzasn�y drzwi i rozleg�y si� m�skie g�osy � widocznie walka stoczona z Jusupem by�a zbyt ha�a�liwa.
��Niech pan to da! � Cornelius wyrwa� aptekarzowi Zasmoleusa i wepchn�� ksi��k� do worka. � Szybciej, na podw�rze!
Biegli po skrzypi�cym �niegu � Walser pierwszy, nieobci��ony niczym, jedynie z lin� w r�ku; zgi�ty wp�, d�wigaj�cy �up kapitan pod��a� jego �ladem. Przekl�ty worek musia� wa�y� ze dwa, a mo�e i trzy pudy.
Hak na mur ogrodzenia niezr�czny aptekarz zarzuci� dopiero za trzecim razem. W oknach zapali�y si� �wiat�a i wida� by�o skacz�ce w �rodku cienie.
��Niech pan si� wspina! � zakomenderowa� von Dorn, podsadzaj�c Walsera. � I niech pan we�mie worek. Potem ja wejd�.
Aptekarz wdrapa� si� jako� na mur. Kiedy wci�ga� worek, omal nie zwali� si� znowu na ziemi�.
Trzasn�y drzwi.
Cornelius, zacisn�wszy z�by, wspina� si� po linie. S�ysza� z ty�u zbli�aj�cy si� tupot. Dobrze przynajmniej, �e Walser znikn�� ju� po drugiej stronie, bodaj niezauwa�ony przez mnich�w.
Kapitan wczepi� si� r�kami w skraj muru i podci�gn��.
Ale w tej samej chwili pochwycono go za nogi, szarpni�to i �ci�gni�to w d�. Muszkieter upad�, a na niego zwali�o si� co najmniej z sze�ciu ch�opa � spoconych, zasapanych, w�ciek�ych.
Cornelius von Dorn czu� si� paskudnie.
Dygota� z zimna w w�skiej i ciasnej kamiennej kieszeni, do kt�rej g�ow� naprz�d wepchn�li go stra�nicy wi�zienni baszty Konstantino-Jeleni�skiej.
Baszta by�a s�ynna, m�wi�a o niej ze strachem ca�a Moskwa, jako �e tutaj, za grubymi ceglanymi murami, mie�ci� si� �otrowski Prikaz, a pod nim ciemnica i loch, z powodu kt�rego nie nazywano baszty jej prawdziwym pi�knym imieniem, lecz po prostu Katowni�.
Ze wzgl�du na nocn� por� schwytanego na podw�rcu metropolity z�oczy�cy nie poddano �ledztwu od razu; mia� czeka� ranka w kieszeni, niszy d�ugo�ci trzech arszyn�w, wysoko�ci i szeroko�ci arszyna, gdzie nie mo�na by�o ani wsta�, ani usi���, ani nawet si� obr�ci�. D�u�ej ni� dob� ma�o kto w niej wytrzymywa�, a bywa�o, �e osoby �le znosz�ce zamkni�cie w ciasnej przestrzeni nawet wariowa�y. Pracownicy prikazu, ludzie do�wiadczeni, kt�rzy ju� r�ne rzeczy widywali, wiedzieli: kto prze�yje noc w kieszeni, rano podczas dochodzenia b�dzie mi�kki jak wosk. I kat mniej si� nam�czy, i diak tak�e, a i pisarz zmarnuje mniej urz�dowego papieru na protoko�owanie g�upich k�amstw.
Przez pierwszych pi�� minut oszala�y ze strachu kapitan miota� si� w ciemno�ciach, wal�c potylic� o twardy kamie� i obcieraj�c sobie o� �okcie. Drzwi � nawet nie drzwi, lecz jakby szyber � zasuni�to, zostawiono jedynie ma�� szczelin�, �eby si� nie udusi�.
Potem von Dorn zacisn�� z�by i nakaza� sobie zachowa� spok�j.
Brat Andreas, zanim wyjecha� na uniwersytet do Heidelbergu, a potem do klasztoru, cz�sto prowadzi� z Corneliusem, w�wczas jeszcze m�odym ch�opcem, dysputy o naturze strachu. Andreas uwa�a� w�wczas za najgorszego wroga cz�owieka nie dziesi�� grzech�w �miertelnych i nie diab�a, lecz strach. �Strach to w�a�nie jest diabe�, i wszystkie nasze nieszcz�cia bior� si� z niego� � powtarza� starszy brat. I dodawa�: �Nikt nie przestraszy ci� tak, jak ty sam. A przecie� nie ma sensu si� ba�. C� mo�e by� straszniejszego od �mierci, my�l� ludzie. Tyle �e i �mier� wcale nie jest straszna. Bo to nie tylko koniec, ale i pocz�tek. Ca�kiem jak w ksi��ce: kiedy przeczytasz do ko�ca jeden rozdzia�, na nast�pnej stronie zaczyna si� drugi. I im lepsza jest twoja ksi��ka, tym ten drugi rozdzia� wyda ci si� ciekawszy�.
Co jeszcze m�wi� Andreas?
�Je�li jest ci �le, pami�taj, �e z�y czas kiedy� minie, i nie upadaj na duchu. Nie zdarza si� tak, �eby cz�owiek doznawa� cierpie� naprawd� nie do zniesienia � mi�osierny B�g zawsze si� nad nim zlituje i zabierze jego dusz� do siebie. A dop�ki tego nie czyni, trzeba by� silnym�.
Cornelius zebra� wi�c wszystkie si�y, by opanowa� strach.
�I c� z tego, �e w tej kamiennej kieszeni nie mo�na si� podnie��? � powiedzia� sobie. � A gdybym le�a� w ��ku, czybym si� podnosi�? Nie. Wi�c i tu b�d� po prostu odpoczywa� do rana�.
Pr�bowa� sobie wyobra�a�, �e ma nad g�ow� nie �lepy mur, lecz bezkresny przestw�r i wysokie nocne niebo. Je�li nie wstaje, to nie dlatego, �e nie mo�e � po prostu nie chce. Czuje si� naprawd� bardzo dobrze. By�o gorzej, gdy wlekli go ulic�, kopali i bili, a teraz ma przynajmniej spok�j i wcale nie jest tak twardo, rzucono przecie� wi�zk� s�omy na pod�ci�k�.
Rano, kiedy powlok� go na przes�uchanie, rozci�gn� na kole i zaczn� �upi� sk�r� knutem, ta kamienna kiesze� wyda mu si� rajem�
Nie, o tym nie nale�a�o my�le� � na my�l o katowni najgorszy wr�g rodzaju ludzkiego zaatakowa� Corneliusa z okrutn� si��, �cisn�� mu serce i bole�nie zatopi� w nim pazury.
Oby tylko ranek przyszed� jak najp�niej!
Adam Walser mia� szcz�cie; mo�na powiedzie�, �e mu si� upiek�o. Pewnie jeszcze przed �witem, gdy tylko nocne stra�e zejd� z dr�g, wyruszy z Moskwy, by znale�� si� od niej jak najdalej. Zabierze ze sob� swego ukochanego Zamoleusa, a reszt� ksi��ek zostawi. No, we�mie mo�e jeszcze podniszczonego Arystotelesa, nie przed�wiga si�.
J�zyk zna dobrze. Naci�gnie kaftan, walonki, czap� z kociego futra � b�dzie wygl�da� jak Moskowita. Bez przeszk�d dotrze do granicy. B�g czuwa nad s�abymi. A tam, w Europie, ziszcz� si� wszystkie marzenia aptekarza. Zamieni rt�� w grudki z�ota i b�dzie �y� jak bogacz.
Von Dorn poczu� tak� gorycz w sercu na my�l o niesprawiedliwo�ci losu, �e a� zap�aka�. Co ma m�wi� na przes�uchaniu? Przyzna� si�, kim jest, czy lepiej cierpie� m�ki w milczeniu? Na to, �e kanclerz go wybroni, nie ma co liczy� � za zab�jstwo w siedzibie metropolity bojar Matfiejew sam odda swego adiutanta w r�ce kata� Krzykn��: �Wszystko powiem!�? Wyzna� prawd� o kryj�wce, o Liberii? I tak wyjdzie na to, �e Korniej Fondorin jest z�odziejem. Ukrad� w�asno�� cara i wiedzia�, co kradnie. Za takie przest�pstwo, m�wi� Walser, odr�buj� r�k�, a potem wieszaj� winnego na �elaznym haku. Trzeba si� najpierw dowiedzie�, jak Moskowici karz� za zab�jstwo mnicha, i wtedy dopiero rozwa�y�, czy krzykn��: �Wszystko powiem!�, czy zamilcze�.
Ta my�l uspokoi�a Corneliusa. Najwa�niejsze przecie� to podj�� decyzj�, a potem niech si� dzieje wola bo�a.
Wierci� si� chwil� na twardym pod�o�u (s�oma niewiele pomaga�a), zadygota� z ci�gn�cego od kamienia zimna i nawet nie zauwa�y�, kiedy usn��.
Nazajutrz odsuni�to szyber ju� dobrze po po�udniu. Zdr�twia�ego von Dorna wyci�gni�to za nogi z kamiennej kieszeni i powleczono pod pachy z jednej piwnicy do drugiej, tyle �e nie zimnej, lecz buchaj�cej �arem, gdy� w k�cie izby przes�ucha� p�on�� ogie�, a niski m�czyzna w koszuli z podwini�tymi r�kawami i w sk�rzanym fartuchu rozgrzewa� w p�omieniach jakie� �elazne narz�dzia.
Cornelius najpierw popatrzy� na roz�arzone kleszcze, na zwisaj�c� z sufitu lin�, a dopiero potem odwr�ci� si� do sto�u, przy kt�rym siedzia� diak o bladej twarzy i w�skich wargach, z kozi� br�dk�, i m�odziutki pisarczyk gapi�cy si� na aresztanta ciekawie � wida� s�u�ba w katowni by�a dla niego nowo�ci�.
Strachu nie ma, powiedzia� sobie von Dorn i zacisn�� z�by, �eby nie szcz�ka�y. Jest b�l, ale b�l to tylko zwyk�e mrowienie podra�nionych nerw�w. Kiedy zaczn� si� tortury, b�dzie krzycza�, nic innego i tak nie mo�e zrobi�.
��Co, z�odzieju, weso�o ci? � Diak u�miechn�� si� krzywo. � Dowiedzia�e� si� o carskiej �asce? Ju� ja wam, gadu�om przekl�tym, powyrywam te d�ugie ozory � zwr�ci� si� tym razem nie do Corneliusa, lecz do wi�ziennych dozorc�w, kt�rzy go przyprowadzili.
Ci zacz�li przysi�ga�, �e o niczym nie pisn�li ani s�owem, ale diak machn�� tylko na nich r�k�, �eby zamilkli.
��Z woli Boga wszechmog�cego nasz pot�ny car i wielki ksi��� Aleksy Michaj�owicz, opuszczaj�c ziemski pad� i przenosz�c si� do kr�lestwa niebieskiego, zanim odda� dusz� Panu (tu diak prze�egna� si� trzy razy), nakaza� odpu�ci� d�u�nikom p�atno�ci, uwolni� skazanych za ci�kie przest�pstwa i nawet zab�jcom mi�osierdzie okaza�
Cornelius wstrz�sn�� si�. A wi�c car umar�! Przed �mierci� za� najwidoczniej wr�ci�a mu �wiadomo�� i � zgodnie z rosyjsk� tradycj� � og�osi� amnesti� dla skazanych za d�ugi i przest�pstwa kryminalne, �eby szczerze, z serca modlili si� za Aleksego, kt�ry wkr�tce stanie przed tronem Pa�skim. No c�, wcale nie takie g�upie s� te moskiewskie obyczaje!
���Ale twoja rado�� jest przedwczesna. Zanim jego cesarska mo�� wyzion�� ducha, nakaza� surowo, aby nie puszcza� w niepami�� przewinie� tych z�oczy�c�w, kt�rzy pozbawili �ycia s�ug� bo�ego, jako �e zgrzeszyli nie przed ziemskim w�adc�, lecz przed kr�lem niebieskim. I poleci� was, pod�ych wyrzutk�w, kt�rzy�cie zabili popa lub mnicha, kara� nie mi�osiernie, jak ongii � przez �amanie ko�em, jeno bezlito�nie � wbija� na pal, przedtem po�amawszy wszystkie ko�ci. Bierzcie go, go��beczki. S�yszeli�cie, jaka jest ostatnia wola cara? � Diak podni�s� palec dla przydania wagi swoim s�owom. � Powiedzia�: �na najsro�sze m�ki�. A wi�c tak ma by�.
Praca z szefem departamentu bezpiecze�stwa Eurodebetbanku, W�adimirem Iwanowiczem Siergiejewem, by�a czyst� przyjemno�ci�.
�w postawny, elegancki pan, zawsze w tweedach, ze szczoteczk� kr�tko przystrzy�onych w�sik�w, przypomina� angielskiego d�entelmena z gatunku tych, kt�rzy przenie�li si� do krainy cieni wraz z rozpadem imperium brytyjskiego. Podobie�stwo wzmocni� dodatkowo fakt, �e przy pierwszym spotkaniu z Nicholasem W�adimir Iwanowicz jakby mimochodem przeszed� na angielski, kt�rym m�wi� niemal bez akcentu, tyle �e nadu�ywaj�c nieco amerykanizm�w. Potem, co prawda, rozmawiali po rosyjsku, ale od czasu do czasu ekspu�kownik wtr�ca� jaki� wyszukany obcoj�zyczny zwrot.
Dla Nicholasa znaleziono dom nieopodal Dworca Kijowskiego, gdzie mieszka�o wielu cudzoziemc�w i niezupe�nie swojska powierzchowno�� magistra mniej rzuca�a si� w oczy. Dwa niewielkie pokoje (gabinet i sypialnia) zosta�y wyposa�one we wszystko, czego potrzeba do pracy i wypoczynku. Jedzenie dostarczano Nicholasowi z restauracji, a kiedy musia� wyj�� do miasta, znajdowa� si� pod sta�� dyskretn� opiek� m�odych ludzi w tradycyjnych garniturach. Dw�ch sz�o par� krok�w za nim, a niemal tu� przy kraw�niku jecha� powoli dy�urny samoch�d � najcz�ciej jaki� ogromny, terenowy model z przyciemnionymi szybami.
W�adimir Iwanowicz przyje�d�a� codziennie rano, punktualnie o dziewi�tej � i r�wnie� codziennie dzwoni� wieczorem, pytaj�c, czy nie ma jakich� nowych zlece�. Te, kt�re otrzymywa�, za�atwia� sprawnie i szybko. Nie zadawa� zb�dnych pyta�, nie wnika� w istot� bada�, kt�re prowadzi� Nicholas. Je�li wszyscy oficerowie KGB byli r�wnie skuteczni, my�la� niekiedy Fandorin, to dziw, doprawdy, �e sowieckie imperium tak �atwo si� rozpad�o. Widocznie pu�kownik Siergiejew musia� by� jednym z najlepszych.
Raz odwiedzi� Nicholas siedzib� banku przy Gniezdnikowskim Zau�ku i wypi� kaw� (bez koniaku) we wspania�ym gabinecie Josifa Guramowicza. Bankier pr�bowa� podpyta� Fandorina, czy �sprawa� posuwa si� naprz�d, ale on odpowiedzia� wymijaj�co i podzi�kowa� za zaproszenie na kolacj�, usprawiedliwiaj�c odmow� nawa�em pracy.
��Jasne, jasne� � Gabunija westchn�� ze smutkiem. � Daje mi pan do zrozumienia, �e ��cz� nas stosunki czysto biznesowe. W porz�dku, wi�cej nie b�d� pana niepokoi�. Prosz� robi� swoje.
Dzie� pracy historyka zaczyna� si� tak.
Nicholas wstawa� o wp� do �smej. Gimnastyka, naprzemienny � gor�cy i zimny � prysznic, szklanka soku grejpfrutowego. Z napojami alkoholowymi po haniebnej nocy w klubie �Pedigree� sko�czy� raz na zawsze. Na wspomnienie tamtego skandalicznego pija�stwa i d�ugotrwa�ego kaca, kt�ry po nim nast�pi�, Nicholas krzywi� si� bole�nie. W barku sta�a ca�a bateria butelek, w�r�d nich r�wnie� pami�tny dwudziestoletni koniak, ale magister nawet nie tyka� tej trucizny.
O �smej dwadzie�cia jogging na bulwarze Ukrai�skim (z niezmiennie towarzysz�cym magistrowi czarnym d�ipem). O dziewi�tej � wizyta Siergiejewa. Pu�kownik przywozi� kolejn� parti� ksi��ek, pyta� o przewidywany plan dnia, dziesi�� minut po�wi�ca� na towarzysk� rozmow� o polityce (sam by� patriot� i zwolennikiem silnej w�adzy pa�stwowej), po czym oddala� si�, a Nicholasowi dostarczano �niadanie.
Nast�pnie zaczyna�a si� praca. W pierwszych dniach ogranicza�a si� ona do lektury ksi��ek historycznych. Swoje zainteresowanie ksi�gozbiorem Iwana Gro�nego magister stara� si� jak najg��biej zakonspirowa�, dlatego te� publikacje dotycz�ce tego tematu stanowi�y jedynie niewielk� cz�� zamawianych przez niego monografii, dokument�w i pami�tnik�w.
Mo�liwo�ci W�adimira Iwanowicza, jak si� wydaje, w istocie by�y nieograniczone. Wieczorami dostarczano do mieszkania ca�e szuflady katalogowych fiszek z najwa�niejszych moskiewskich bibliotek, a potem, ju� noc�, odwo�ono je z powrotem. Fandorin nigdy jeszcze nie zajmowa� si� prac� badawcz� w r�wnie godnych pozazdroszczenia warunkach.
Trzeciego dnia, studiuj�c ksi��k� profesora Bie�okurowa
Natkn�wszy si� na to nazwisko, Fandorin zerwa� si� na r�wne nogi, przewr�ci� krzes�o i by opanowa� wzburzenie, musia� wypi� a� dwie szklanki wody mineralnej; z nerwowego podniecenia z�by stuka�y mu g�o�no o brzeg naczynia.
Czy�by w pi�mie Corneliusa by�a mowa o tej w�a�nie ksi�dze?! Ale je�li tak (a jak�eby inaczej? jak?), to znaczy, �e von Dorn naprawd� wiedzia�, gdzie jest ukryta ta w�a�nie Liberia Iwana! Wi�c rzeczywi�cie istnia�a!
Fandorin przestudiowa� wszystkie dost�pne informacje na temat tajemniczej biblioteki i wielokrotnie podejmowanych jej poszukiwa�, kt�re nieodmiennie ko�czy�y si� fiaskiem.
A zatem co w�a�ciwie wiadomo o Liberii?
W 1472 roku, wraz z posagiem bratanicy ostatniego cesarza Bizancjum, przywieziono do Moskwy wiele skrzy� z ksi��kami, kt�rymi przez d�ugi czas nikt si� nie interesowa�.
Czterdzie�ci lat p�niej Wasyl Joannowicz, �roztworzywszy skarbnice dawnych wielkich kniazi�w, praprzodk�w moich, w poniekt�rych komnatach nalaz� moc nieprzebran� greckich ksi�g, co ludziom s�owia�skim jeno j�zykiem w�adaj�cym ca�kiem niezrozumia�ymi si� zda�y�. Z Aten specjalnie sprowadzono uczonego mnicha, Maksyma Greka, kt�ry prze�o�y� cz�� ksi�gozbioru na rosyjski, po czym bibliotek� nie wiadomo dlaczego gdzie� g��boko ukryto, a biednemu t�umaczowi nie pozwolono powr�ci� w ojczyste strony.
W 1565 wzi�ty do niewoli inflancki duchowny Wettermann (prawdopodobnie to w�a�nie on sporz�dzi� potem dorpacki katalog) zosta� wezwany przed oblicze cara Iwana i zaprowadzony do jakich� tajemnych podziemi, gdzie w�adca pokaza� mu bogaty zbi�r starych r�kopis�w i poprosi�, by pastor zaj�� si� ich przek�adem. Przera�ony liczb� ksi�g, kt�rych t�umaczenia mia�by dokona�, duchowny wym�wi� si� nieudolno�ci� i zosta� zwolniony z tego obowi�zku przez Iwana, kt�ry nie by� jeszcze w�wczas Gro�nym � z�owieszcza przemiana dokona�a si� nieco p�niej.
Za czas�w Aleksego Michaj�owicza pewien przyjezdny metropolita, kt�ry s�ysza� o cennym ksi�gozbiorze, zwr�ci� si� do cara z pro�b� o udost�pnienie Liberii, ale wtedy nikt ju� nie zna� miejsca, gdzie si� znajdowa�a.
Jako �e ostatnim z car�w, kt�ry na pewno by� w posiadaniu ksi�gozbioru, okaza� si� Joan, czyli Iwan IV nazwano kolekcj� �bibliotek� Iwana Gro�nego�.
Pierwsz� pr�b� zlokalizowania tajnych carskich podziemi podj�to jeszcze za Piotra Wielkiego, kiedy to dzwonnik z Priesni, Konon Osipow, z�o�y� w Kancelarii Spraw Fiskalnych pismo, w kt�rym powiadamia� o istnieniu �pod kremlowskim miastem� dw�ch podziemnych izb, ciasno zastawionych skrzyniami. �A izby owe s� wielce umocnione, odrzwia maj� �elazne, na nich �a�cuchy przez pier�cienie przewleczone, na olbrzymie wisz�ce k�ody zamkni�te a opiecz�towane piecz�ciami o�owianymi, w ka�dej izbie zasi� po jednym okienku, zakratowanym na g�ucho�. O tej kryj�wce, znajduj�cej si� gdzie� w pobli�u wie�y Tajnickiej, Osipow s�ysza� jakoby przed wielu laty od diaka Wielkiego Skarbca, Makarjewa, kt�ry na ni� trafi�, badaj�c kremlowskie podziemia na polecenie car�wny Sofii.
Prawdziwe poszukiwania Liberii rozpocz�to jednak pod koniec ubieg�ego stulecia.
W 1891 roku badacz ze Sztrasburga Eduard Tremer, otrzymawszy legalne zezwolenie od najwy�szych w�adz, usi�owa� odnale�� kryj�wk� w pobli�u cerkwi �wi�tego �azarza i we wschodniej cz�ci dawnych zabudowa� pa�acowych, kt�rych bia�okamienne fundamenty szcz�liwie przetrwa�y najsro�sze moskiewskie po�ary.
Potem Wzg�rze Borowickie penetrowali dyrektor Oru�ejnej Pa�aty, ksi��� Szczerbatow, i profesor Zabielin, ale niezbyt gorliwie, gdy� nie wierzyli w istnienie (a tym bardziej przetrwanie) Liberii.
W latach trzydziestych XX wieku zaginionej biblioteki z uporem poszukiwa� archeolog Ignatij Stiellecki, dla kt�rego badania te by�y celem �ycia. Ale Kreml ju� w�wczas � jako siedziba w�adz � stanowi� teren zamkni�ty, tak �e zapa� entuzjasty skutecznie t�umiono.
P�niej sprawa wyp�yn�a jeszcze dwukrotnie: na pocz�tku lat sze��dziesi�tych i ca�kiem niedawno, jakie� dwa, trzy lata temu, kiedy to pod egid� merostwa powo�ano specjaln� komisj�. S�dz�c z doniesie� prasowych (w celu konspiracji Fandorin zam�wi� roczniki gazet z kilku lat), w drugiej po�owie XX wieku pojawi�y si� nowe hipotezy: �e Iwan Gro�ny m�g� ukry� cenn� kolekcj� nie na Kremlu, lecz w Aleksandrowskiej S�obodzie lub kt�rym� ze swoich ulubionych klasztor�w.
Co z tego wszystkiego wynika�o?
Z naukowego punktu widzenia � prawie nic. Bezpo�rednich dowod�w na istnienie Liberii nie by�o, by�y jedynie po�rednie (na przyk�ad orygina� spisu dorpackiego zagin�� bezpowrotnie). Powa�ni badacze przypuszczali, �e biblioteka rzeczywi�cie z pocz�tku istnia�a, p�niej za� kolejne jej partie zosta�y rozdarowane. Niewykluczone te�, �e sp�on�a w po�arze. Albo zaple�nia�a w przesi�kni�tych wilgoci� podziemiach.
I dopiero teraz, u schy�ku tysi�clecia, pojawi� si� wiarygodny dow�d, a dysponowa� nim tylko jeden cz�owiek � Nicholas Fandorin, nieznany nikomu magister nauk historycznych. On jedynie wiedzia� z ca�� pewno�ci� i m�g� dowie��, �e sto lat po �mierci Iwana Gro�nego, pod koniec XVII wieku, Liberia jeszcze istnia�a i by�a ukryta w tajnym schowku jakiego� domu w Czarnej S�obodzie, za jak�� Kamienn� Bram�.
Ju� samo to by�o sensacj� naukow� pierwszej wody. I to nie tylko dla historyk�w � og�oszenie odkrycia z pewno�ci� wywo�a�oby kolejn� fal� zainteresowania. Gdyby pokusi� si� o obliczenie, jak� warto�� przedstawia�by dzisiaj ksi�gozbi�r cara Iwana, to bez w�tpienia sz�aby ona w miliardy. Niezw�ocznie powo�ano by nowe komisje, rozpocz�to by poszukiwania i prace wykopaliskowe. Tymczasem zamiast spija� �mietank� (w postaci publicznych odczyt�w, konferencji prasowych, telewizji, doktoratu, cz�onkostwa Kr�lewskiego Towarzystwa Historycznego), Nicholas musia� si� ukrywa�. Pozostawa�o mu jedynie rozwa�a�, kto dopadnie go pierwszy � milicja czy bandyci.
Po sze�ciu dniach (tak, tak, ju� po sze�ciu, gdy� Nicholas pracowa� szybko) ca�a literatura przedmiotu, w��cznie z opisami �ycia codziennego w dawnej Moskwie i pami�tnikami mieszka�c�w Inoziemskiej S�obody, by�a dok�adnie przestudiowana; z niekt�rych pozycji Fandorin sporz�dzi� wyci�gi i konspekty. Teraz nast�pi� etap przemy�le� i analiz.
Pierwszy wniosek nasuwa� si� nieodparcie. Mo�na powiedzie�, �e sam si� pcha� w r�ce.
Na jakiej podstawie Nicholas Fandorin przypuszcza�, �e tylko on jeden �wiadom jest warto�ci naukowej pisemnego przekazu Corneliusa? Ci, kt�rzy chc� odnale�� Liberi�, zdaj� sobie spraw� ze znaczenia s�owa �Zamoleus� nie gorzej ni� on. A je�li wzi�� pod uwag�, �e Nicholas, historyk z wykszta�cenia (kt�ry w dodatku, zawdzi�czaj�c to kapitanowi von Dornowi, przeczyta� sporo ksi��ek na temat Rosji sprzed epoki Piotra Wielkiego), o �adnym Zamoleusie wcze�niej nie s�ysza�, mo�na wyci�gn�� bardzo interesuj�cy wniosek, �e konsultantem bandyt�w musi by� specjalista o najwy�szych kwalifikacjach.
Kt� inny bowiem czyta fachowe pisma archiwistyczne i �Royal Historical Journal�? Tylko powa�ni historycy. I w�a�nie kto� taki skojarzy� obie publikacje o dw�ch po��wkach nieznanego dokumentu, po czym nada� do Londynu tajemnicz� przesy�k�.
My�l Fandorina naturaln� kolej� rzeczy skierowa�a si� ku Mozartowi archiwistyki, b�yskotliwemu erudycie Maksimowi Eduardowiczowi Bo�otnikowowi. Kto opracowywa� znalezisko z Kromiesznik? Bo�otnikow. Czy zatem m�g� si� nie zainteresowa� wzmiank� o �Zamoleusie� i �Liberii Iwana� z prawej po��wki pisma? Nie m�g�. Dlaczego w takim razie Maksim Eduardowicz tak ma�o uwagi � wbrew oczywisto�ci, demonstracyjnie ma�o � po�wi�ci� brytyjskiemu historykowi i drugiej po��wce dokumentu? Dla gwiazdy archiwistyki wa�niejszy okaza� si� tenis. Widzieli�cie go?! Trudno obja�ni� t� wyra�nie podkre�lan� oboj�tno�� czym innym ni� faktem, �e Bo�otnikow by� absolutnie przekonany, i� dokument znajdzie si� wkr�tce w jego r�kach. I jeszcze jedno. Je�li Szurik mia� za wsp�lnika do�wiadczonego specjalist�, tym samym staje si� zrozumia�e, w jaki spos�b killer dosta� si� na teren archiwum i jak uda�o mu si� stamt�d niepostrze�enie wydosta�.
Nazajutrz rano pu�kownik Siergiejew otrzyma� pilne zadanie: zebra� wszelkie mo�liwe informacje na temat g��wnego specjalisty dzia�u opracowa� Centralnego Archiwum Akt Dawnych � jego �ycia prywatnego, kontakt�w, szczeg��w �yciorysu.
Po up�ywie doby obrotny W�adimir Iwanowicz pojawi� si� z wyczerpuj�cym dossier.
��Nie wiem, panie Fandorin, dlaczego postanowi� si� pan zainteresowa� tym archiwist�, ale niew�tpliwie musi tu co� by� na rzeczy � przeszed� od razu do konkret�w Siergiejew. W r�ku trzyma� notes elektroniczny, ale prawie do niego nie zagl�da� � pami�� mia� doskona��. � O co chodzi, na razie jeszcze nie wiadomo, ale
��Nie, nie � skrzywi� si� Nicholas � to bez znaczenia. Czy Bo�otnikow utrzymuje kontakty ze �rodowiskiem kryminalnym? Ma jakie� powi�zania z Siwym?
Siergiejew poruszy� w�sikiem, wyra�nie zaskoczony dobr� orientacj� Anglika w moskiewskim �wiatku przest�pczym. Odpar� pow�ci�gliwie:
��Na razie nic takiego nie wykryto. Nie s�dz� raczej, by by� zwi�zany z tego rodzaju lud�mi. To nie ten typ. Ale, oczywi�cie, mo�na to jeszcze sprawdzi�. Czy mam zleci� dalsz� obserwacj�?
Na to jednak szkoda by�o czasu. Wszystko wydawa�o si� jasne.
��Nie trzeba � powiedzia� Fandorin. � Czy mo�e mi pan zorganizowa� spotkanie z Bo�otnikowem?
Pu�kownik lekko wzruszy� ramionami.
��Nie ma sprawy. Gdzie go dostarczy�?
Magister ju� chcia� poprosi�, by s�u�ba bezpiecze�stwa nie stosowa�a rozwi�za� si�owych, jak porwanie i inne brutalne akty przemocy, ale rozmy�li� si� � wystylizowany na Anglika szef departamentu m�g�by si� jeszcze obrazi�.
��Nie tutaj. Gdziekolwiek� � Nicholas niezdecydowanie machn�� r�k�.
��Rozumiem. Za�atwione. Mo�e by� o pi�tej?
Zdaje si�, �e Nicholas mimo wszystko przeceni� poziom europejskiej og�ady by�ego kagebisty.
Dostarczony na miejsce spotkania g��wny specjalista wygl�da� blado i by� wyra�nie przestraszony. Siedzia� mi�dzy dwoma ros�ymi, wytwornie ubranymi m�odymi lud�mi na tylnym siedzeniu gigantycznego d�ipa, zaparkowanego naprzeciwko parku Kultury. Kiedy przywieziono Fandorina, w�z ju� tam sta�.
��Czy mo�e pan z nim porozmawia� w samochodzie,
��To pan?! � zdumia� si� Maksim Eduardowicz, kiedy Fandorin usiad� z przodu i odwr�ci� si� do niego. � Wi�c pan nie jest cudzoziemcem? Czyli ze s�u�by bezpiecze�stwa. Za co zosta�em zatrzymany? O co mnie podejrzewacie? O ma�o nie zwichn�li mi barku! To jakie� nieporo�
��Nieporozumienie? � podchwyci� Nicholas, nie odczuwaj�c najmniejszej skruchy z powodu wykr�conej r�ki podst�pnego archiwisty. � A to, �e mnie w pa�skiej bogobojnej instytucji zepchni�to z dachu, to tak�e nieporozumienie?
Bo�otnikow zamruga�.
��Tak, s�ysza�em o tym� Ale� ale co ja mam z tym wsp�lnego? Mnie w tym czasie nawet nie by�o w archiwum. Pami�ta pan przecie�, pojecha�em na kort, bra�em udzia� w rozgrywkach tenisowych.
��I tak si� pan �pieszy�, �e nawet nie zainteresowa� si� pan lew� po��wk� dokumentu� � Magister zrobi� pauz�. � Mimo �e w prawej znajduje si� wzmianka o Liberii Iwana i Zamoleusie. Jasne, sk�d rosyjski mediewista m�g�by wiedzie�, co znacz� te dziwne s�owa!
Ironia podzia�a�a. Archiwista zblad� jeszcze bardziej, obliza� wargi i prze�kn�� �lin�.
��I co pan na to, kolego? � spyta� Fandorin, wzgardliwie podkre�laj�c ostatni wyraz. Teraz z przyjemno�ci� nie tylko wykr�ci�by temu Mozartowi r�k�, lecz urwa� mu g�ow�. Szkoda, �e dobre wychowanie mu na to nie pozwala.
��Ja� Przysi�gam, �e nie mam poj�cia, kto i dlaczego chcia� pana zabi� � powiedzia� cicho Maksim Eduardowicz. � Sam by�em zaszokowany, kiedy si� o tym dowiedzia�em. I przera�ony. To znaczy, mam pewne podejrzenia, tylko �e�
Popatrzy� na m�odych ludzi, stoj�cych bez ruchu po obu stronach samochodu.
��Przepraszam, ale kim pan jest? Ci faceci nie s� chyba z Federacyjnej S�u�by Bezpiecze�stwa?
Fandorin przypomnia� sobie stosowne zdanie z pewnego starego sowieckiego filmu, kt�ry widzia� kiedy� na retrospektywnym pokazie w Chelsea.
��Pytania tutaj zadaj� ja.
Zadzia�a�o! Archiwista wci�gn�� g�ow� w ramiona i skin�� dwukrotnie na znak zgody.
��Dobrze, dobrze. Wszystko panu opowiem, od samego pocz�tku� Oczywi�cie, ma pan racj�: kiedy przed trzema laty wpad� mi w r�ce fragment pisma znaleziony w Kromiesznikach, ogromnie si� zainteresowa�em tym znaleziskiem. Wzmianka o
Relacja Bo�otnikowa brzmia�a wysoce prawdopodobnie, jednak�e od razu zrodzi�o si� pytanie:
��A dlaczego nie powiadomi� pan o swoim odkryciu komisji?
Bo�otnikow zaj�kn�� si�.
��Tej bandy zwariowanych entuzjast�w i pazernych nieuk�w? Nie, nie chcia�em mie� z nimi nic do czynienia. Ja� Co tu kry�, dostrzeg�em w tym dla siebie szans�. Wielk� szans�, o jakiej marzy ka�dy historyk. �eby dokona� odkrycia, kt�re przetrwa wieki. � Spojrzenie archiwisty zap�on�o gor�czkowym blaskiem. � Dowie��, �e biblioteka Iwana Gro�nego istnia�a! Na podstawie konkretnych, niezbitych dowod�w! Obali� opini� Bie�okurowa, Zabielina i wszystkich innych szacownych uczonych! Ale to wymaga�o czasu � du�o czasu i du�o pracy. Trzeba by�o skonstruowa� przekonuj�c� teori�. I uda�o mi si� to!
Podniecony Maksim Eduardowicz nachyli� si� do przodu. Nie by� ju� blady i spi�ty, lecz przeciwnie � zaczerwieniony, gestykulowa� z o�ywieniem, zapomniawszy o obstawie za oknem.
��Postawi�em na Artamona Matfiejewa. Wydawa�o si� to absolutnie jasne. Bibliofil, zaufany powiernik Aleksego Michaj�owicza, znaj�cy wszystkie dworskie tajemnice. Kto, jak nie on, m�g�by wiedzie�, gdzie zosta� ukryty ksi�gozbi�r? W 1676 roku, przeczuwaj�c zbli�aj�c� si� nieuchronnie nie�ask� i zes�anie, musia� przenie�� Liberi� w jakie� sobie tylko znane miejsce. A w roku 1682, kiedy po �mierci Fiodora Aleksiejewicza bojar zosta� na powr�t wezwany do stolicy, nie zd��y� dotrze� do bibliotecznej kryj�wki, gdy� w trzy dni po przybyciu zgin�� z r�k zbuntowanych strzelc�w. Wszystko idealnie si� zgadza�o. Poszukiwanie dowod�w potwierdzaj�cych t� wersj� sta�o si� g��wnym celem mojego �ycia. Lub obsesj�, je�li pan woli. Do cholery ze Stanfordem, nie ruszy�bym si� z Moskwy za wszystkie skarby Fort Knox! � Bo�otnikow parskn�� kr�tkim �miechem. � Odnalaz�em trzy nieznane wcze�niej autografy bojara, zosta�em za to wyr�niony ma�ym z�otym medalem Towarzystwa Historyczno-Archiwistycznego, ale mia�em gdzie� wszystkie medale � musia�em por�wna� charaktery pisma. Niestety, by�y r�ne! Wpad�em w rozpacz. Jasna sprawa, �e dokument wyszed� spod r�ki kogo� spo�r�d najbli�szych bojarowi ludzi, kt�rzy przebywali wraz z nim w Kromiesznikach tu� przed zdj�ciem z Matfiejewa opa�y. Ale �kto� spo�r�d najbli�szych bojarowi ludzi� to jeszcze nie �aden dow�d � dla podbudowania mojej hipotezy potrzebne mi by�o nazwisko. Niestety, wiarygodnych informacji o tym, kto znajdowa� si� w owym czasie w najbli�szym otoczeniu Artamona Siergiejewicza, nie uda�o mi si� znale��, cho� nie�le si� naszuka�em. Zamierza�em ju� da� za wygran� i opublikowa� tylko to, co potrafi�em wyja�ni�. I tak by�aby to sensacja, chocia� nie na tak� skal�, o jakiej marzy�em. I oto nagle w londy�skim periodyku ukazuje si� pa�ski artyku�!
Oczy archiwisty p�on�y �wi�tym ogniem � to uczucie ob��dnego tryumfu pierwszego odkrywcy by�o dobrze znane Nicholasowi. Magister mimo woli zarazi� si� podnieceniem Bo�otnikowa. Tajemnice Czasu to silny narkotyk. Ten, kto go zakosztowa�, pozostaje naznaczony ju� na zawsze pi�tnem szale�stwa.
��Nazwisko autora pisma zosta�o ustalone! To kapitan muszkieter�w von Dorn, o kt�rym wiadomo, �e s�u�y� u Artamona Siergiejewicza i z pewno�ci� by� wtajemniczony w jego sekrety. Ma�o tego: istnienie drugiej cz�ci dokumentu stwarza�o szans�, o jakiej nie �mia�em nawet marzy�. � Maksim Eduardowicz szeroko otworzy� oczy i przeszed� na szept: � Odnale�� Liberi�! Furda Matfiejew, furda moje dowody! Odnale�� sam� Bibliotek� � bez wzgl�du na to, w jakim stanie si� znajduje. Niechby by�a na wp� zgni�a, zjedzona przez ple�� � wszystko jedno! A mo�e zachowa�a si� � przynajmniej cz�ciowo � w dobrym stanie? Przecie� Matfiejew zna� si� na rzeczy i opuszczaj�c Moskw� na B�g wie jak d�ugo, mo�e na zawsze, z pewno�ci� nie ukry�by bezcennych r�kopis�w w miejscu nara�onym na wilgo�. Wyobra�a pan sobie, co by to by�o za odkrycie? � Maksim Eduardowicz a� si� zatchn�� z przej�cia.
Nicholas powiedzia� sobie: nie wolno ulec tej gor�czce poszukiwaczy skarb�w. Nie chodzi teraz o odkrycie historyczne, lecz o sprawy o wiele mniej wyrafinowane � podst�p, nikczemno��, zab�jstwo.
��Rozumiem � rzek� ch�odno. � Zwabi� mnie pan do Moskwy i poprosi� o pomoc Siwego?
�Najprawdopodobniej archiwista jest w kontakcie nie z samym magnatem biznesu, lecz z kt�rym� z jego ludzi � pomy�la�. � Co nie zmienia istoty rzeczy�.
��Ile wynosi pa�ska pensja? � zapyta� rzeczowo.
��Co takiego? � zmiesza� si� archiwista. � Ma pan na my�li moje miesi�czne wynagrodzenie? Chyba trzysta dziewi��dziesi�t tysi�cy. A mo�e dwie�cie dziewi��dziesi�t? Nie pami�tam dok�adnie� A dlaczego pan pyta?
��I w tej sytuacji sta� pana na ubieranie si� w drogich magazynach, kupno nowego mieszkania i sportowego samochodu?
Bo�otnikow zmieni� si� na twarzy. Aha! To by� celny strza�!
��A wi�c to pan zasypa� mnie przed Wierszyninem! No oczywi�cie, kt� by inny! Dlatego tak mnie podpuszcza�. Wezwa� do siebie i powiada: �Eureka. Maksimie Eduardowiczu! Wiem, sk�d we�miemy fundusze. Nie taki ze mnie niedojda, za jakiego mnie uwa�acie. B�dziemy przyjmowa� zlecenia od zagranicznych klient�w za dobre pieni��ki, i to w dewizach! Ot co�. I o ma�o do mnie nie mruga! A dzie� wcze�niej by� u niego pan. Nakablowa� pan na mnie? Sk�d pan wiedzia�, �e dorabiam prywatnymi zleceniami?
��A wi�c przyjmuje pan zlecenia? � spyta� zaskoczony Fandorin.
��Od dawna. Inaczej za co bym �y�? Za tych dwie�cie dziewi��dziesi�t tysi�cy? Oczywi�cie, zlecenia zabiera�y mi sporo czasu i op�nia�y prac� badawcz�, ale nie jestem mnichem ani ascet�. Historia histori�, a �y� te� trzeba. Jestem wybitnym specjalist� i moje us�ugi drogo kosztuj�.
Nicholas zas�pi� si�. Ta nieoczekiwana wiadomo�� obraca�a wniwecz ca�� misternie skonstruowan� wersj�, zak�adaj�c� powi�zania archiwisty z bandytami.
Chocia� nie! Nie ca��!
��K�amstwo! � oburzy� si� magister, przypomniawszy sobie o drugim wa�nym dowodzie. � Gdyby by� pan a� tak zainteresowany poszukiwaniem Liberii, nie pojecha�by pan na tenisa! Nie, doskonale pan wiedzia�, �e zostan� zabity, a tekst ju� wkr�tce znajdzie si� w pa�skich r�kach. Jest pan morderc�! Nie, jeszcze gorzej � wsp�lnikiem mordercy. Zaplanowa� pan wszystko z zimn� krwi�!
Fandorinowi pociemnia�o w oczach z w�ciek�o�ci; przypomnia� sobie �arcik killera �szkoda ptaszka� i sw�j upadek z dachu, przechyli� si� przez oparcie i chwyci� Bo�otnikowa za klapy. Niby cz�owiek cywilizowany, zdecydowany zwolennik
W chwil� p�niej Nicholas oprzytomnia� i pu�ci� Bo�otnikowa, ale do wozu z obu stron wdarli si� ju� ochroniarze, kt�rzy najwidoczniej potrafili widzie� nawet przez przyciemnione szyby. Jeden za�o�y� Bo�otnikowowi nelsona, drugi unieruchomi� mu r�ce.
��Pu��cie mnie! � wychrypia� na wp� uduszony archiwista. � Pa�ski dokument nie by� mi potrzebny! Mam fotograficzn� pami��! Specjalnie si� tego uczy�em! Wystarczy mi popatrze� na stron� tekstu przez dwadzie�cia sekund i zapami�tuj� j�. Chce pan, to zaraz zacytuj� ca�y ten dokument. �Spisane ku pami�ci synkowi Mikicie, gdy ten-ci do roztropno�ci dojdzie, a mnie Pan do si� powo�a, do Moskwy wr�ci� nie zezwalaj�c, bo je�li sam nie pojmiesz, jak on� rzecz znaj�慔.
Fandorin gestem da� zna� m�odym ludziom, �e wszystko w porz�dku, pomoc nie jest potrzebna, i ich stalowy u�cisk natychmiast os�ab�. Drzwi samochodu trzasn�y, koledzy historycy zn�w zostali sami.
��A wi�c nikomu pan o mnie nie wspomina�? � zapyta� z naciskiem Nicholas, zn�w przestawszy cokolwiek rozumie�. � S�owo honoru?
��Komu?! � wykrzykn�� Bo�otnikow, trzymaj�c si� za obola�� szyj�. � A przede wszystkim po co? Moim zdaniem, pan jednak nie u�wiadamia sobie w pe�ni, co to znaczy znale�� Liberi�. To odkrycie, z kt�rym w naszej dziedzinie nic si� nie mo�e r�wna�! �wiatowa s�awa, nie-wy-o-bra-�al-ne pieni�dze i wdzi�czno�� przysz�ych pokole�! Dlaczego mia�bym si� z kim� tym dzieli�? Zanim wys�a�em do pana czasopismo, zdoby�em wszelkie mo�liwe informacje na pa�ski temat, przeczyta�em wszystko, co pan opublikowa�, i doszed�em do wniosku, �e z naukowego punktu widzenia nie jest pan dla mnie zagro�eniem. Zajmowa� si� pan faktograficzn� d�ubanin�, nie by�o w pa�skich pracach rozmachu ani interesuj�cych koncepcji.
Nicholasowi k�ciki ust opad�y w sm�tnym grymasie. Ten te� to samo! Ale Bo�otnikow nie zauwa�y�, �e rozj�trzy� w duszy magistra � naukowca �ma�ego kalibru� � niegoj�c� si� ran�.
��Nigdy nie zajmowa� si� pan Liberi�. Prawdopodobnie co� nieco� jedynie pan o niej s�ysza�. Interesowa� si� pan histori� w�asnego rodu � i chwa�a Bogu za to. Ale teraz widz�, �e pana nie doceni�em. By� pan absolutnie �wiadom wagi sprawy i potrafi� zyska� sobie pot�nych sojusznik�w. Nie pytam, kim s� ci ludzie, niech mi pan powie tylko jedno � czy s� powi�zani z jakimi� instytucjami naukowymi? � spyta� z przestrachem archiwista.
Fandorin nie m�g� pow�ci�gn�� u�miechu.
��Nie, to osobisto�ci z zupe�nie innej bran�y.
��Bogu niech b�d� dzi�ki! � ucieszy� si� Maksim Eduardowicz. � A wi�c spo�r�d grona historyk�w wiemy o Liberii tylko my dwaj? W takim razie nic jeszcze nie jest stracone! Widzi pan, Fandorin, w Rosji jest pan cz�owiekiem obcym, cudzoziemcem, no i, co tu du�o m�wi�, w por�wnaniu ze mn� dyletantem.
Nicholas znowu si� skrzywi�, ale nie zaprzeczy�.
��Niech pan nie wydaje mnie na pastw� tych gangster�w! � ci�gn�� Bo�otnikow. � Szukajmy Liberii razem, co pan na to? Doskonale znam topografi� siedemnastowiecznej Moskwy, �r�d�a, mam szerokie kontakty w �rodowisku pracownik�w muzealnych, architekt�w, nawet archeolog�w amator�w, co kopi� na w�asn� r�k�. Obejdziemy si� bez �adnych komisji! Je�eli my nie znajdziemy Liberii, to znaczy, �e nikt jej nie znajdzie. Niech pan nie b�dzie pazerny � zaszczyt�w i pieni�dzy starczy na dw�ch. Nie dopu�cimy � znowu przeszed� na szept, obejrzawszy si� na ochroniarzy � �eby chciwi kombinatorzy rozszarpali pomi�dzy siebie ksi�gozbi�r i po cichutku, tom za tomem, wyprzedawali go na mi�dzynarodowych aukcjach. Liberia Iwana cenna jest przede wszystkim jako kompletna kolekcja. Niech pan nie my�li, �e ca�y ten czas siedzia�em z za�o�onymi r�kami, jestem ju� dosy� zaawansowany w dzia�aniach. Beze mnie nie b�dzie panu �atwo. B�agam, niech pan mnie nie eliminuje z poszukiwa�! Wola�bym umrze�.
Trudno wytrzyma� spojrzenie cz�owieka, kt�ry patrzy na ciebie z takim l�kiem i nadziej� zarazem. Fandorin odwr�ci� wzrok, westchn�� i powiedzia�:
��Dobrze, Maksimie Eduardowiczu. Zw�aszcza �e nawet nie mia�bym mo�liwo�ci panu przeszkodzi� w poszukiwaniach. Popracujmy razem. Rzeczywi�cie w�tpi�, bym m�g� si� obej�� bez pa�skiej wiedzy i do�wiadczenia. Tylko prosz� pami�ta�, �e wdaje si� pan w bardzo niebezpieczne przedsi�wzi�cie. Opr�cz mnie i pana wie o Liberii jeszcze kto� trzeci.
��Aha! Czyli tak jak przypuszcza�em! � j�kn�� archiwista. � Kt�ry� z historyk�w? Blumkin? Go�owanow?
��Nie. Pot�ny mafioso, przedsi�biorca, ksywa Siwy.
Bo�otnikow od razu si� uspokoi�.
��No trudno. Pewnie co� us�ysza� o bibliotece Iwana Gro�nego, kiedy dzia�a�a komisja, i postanowi� zgarn�� szmal. Przez jaki� czas kr�cili si� ko�o mnie podejrzani osobnicy i obiecywali �g�ry zielonych�, je�li si� podejm� wykonania pewnego zlecenia. S�dzi�em, �e chodzi o kradzie� dokument�w archiwalnych, i zdecydowanie odm�wi�em. Mo�liwe, �e to byli emisariusze pa�skiego Szarego.
��Siwego � poprawi� magister. � To oczywiste. Musieli przew�cha�, �e interesuje si� pan Liberi�, i postanowili pana �ledzi�.
��Do diab�a z nimi! � rzuci� beztrosko Maksim Eduardowicz, wzruszaj�c ramionami. Zdumiewaj�ce, jak �atwo ten cz�owiek przechodzi� od desperacji do absolutnej pewno�ci siebie. � Widz� z tego, �e ma si� kto za nami uj��. A wi�c, sir, przejd�my do rzeczy. Od czego zamierza pan zacz��?
��Od tego, na czym pan sko�czy�. Jakie s� wyniki pa�skich wst�pnych poszukiwa�?
Bo�otnikow, jak si� okaza�o, istotnie nie traci� czasu. W ci�gu ostatniego tygodnia � dysponuj�c ju� pe�nym tekstem � opracowa� drobiazgowy plan dzia�ania, przy tym zadziwiaj�co prosty i logiczny.
��Po pierwsze, miejsce, gdzie znajduje si� kryj�wka, zosta�o zaszyfrowane. Po drugie, dom o trzynastu czy ilu tam oknach, oczywi�cie, od dawna nie istnieje. Podziemn� komor� przykrywa teraz kilka warstw kulturowych. Ale Liberia nadal pozostaje tam, gdzie by�a, to nie ulega kwestii � gdyby zosta�a odnaleziona, to ksi��ki ze spisu Dabie�owa ponad wszelk� w�tpliwo�� wyp�yn�yby w bibliotekach lub prywatnych kolekcjach � s� zbyt cenne, by mog�o by� inaczej. Nawet najmniej warto�ciowa osi�gn�aby dzisiaj cen� dziesi�tk�w, nie, setek tysi�cy dolar�w. A je�li we�mie si� pod uwag�, �e zar�wno cesarze bizantyjscy, jak i carowie moskiewscy mieli zwyczaj umieszcza� stare r�kopisy w drogocennych oprawach, g�sto wysadzanych rubinami, szafirami i per�ami� � Maksim Eduardowicz znacz�cym gestem potar� palcem wskazuj�cym o kciuk. � Sam pan rozumie. Nie, nie, Fandorin, Liberia wci�� spoczywa pod ziemi�, w swoim a�tyn-to�obasie.
Partnerzy rozmawiali na Kijowskiej, u Nicholasa. Nawet nie zauwa�yli, �e okna w s�siednich domach najpierw za�wieci�y si�, a potem pogas�y. Czas wyci�� jedn� ze swoich ulubionych sztuczek: nagle si� zatrzyma�. Zdawa�o si�, �e dopiero przed chwil� roz�o�yli na stole materia�y zabrane z mieszkania Bo�otnikowa, przed chwil� wydrukowali kilka egzemplarzy pisma w r�nym powi�kszeniu, a tymczasem �wit by� ju� blisko.
��A co to takiego ten �a�tyn-to�obas�? � zapyta� magister doktora.
��Nie mam poj�cia. Chyba jaki� rodzaj murowanej komory do przechowywania szczeg�lnie cennych przedmiot�w. Przecie� �a�tyn� to po turecku z�oto.
��Wiem, wiem. � Fandorin skin�� g�ow�.
��A s�owa �to�obas� nigdzie nie znalaz�em, chocia� grzeba�em we wszystkich mo�liwych s�ownikach. W epoce tatarskiego panowania na Rusi funkcjonowa�o ca�e mn�stwo takich zapo�ycze�, kt�re potem stopniowo wychodzi�y z u�ycia. Niekt�re znikn�y bez �ladu, r�wnie� te z j�zyk�w lud�w tureckich. Zreszt� niewa�ne, sens i tak jest jasny. Podobnie jak nasze zadanie. Uj��bym to nast�puj�co�
Archiwista spojrza� w okno i ze zdumienia zamruga� oczami, jakby dopiero teraz zauwa�y�, �e na dworze ju� od dawna jest ciemno. Zaraz jednak zapomnia� o dziwach natury i odwr�ci� si� do rozm�wcy.
��Powinni�my okre�li� cho�by w przybli�eniu, z dok�adno�ci� do stu metr�w, miejsce, kt�re opisuje von Dorn. To wszystko.
��To wszystko? � powt�rzy� ironicznie Nicholas, kt�remu to zadanie wcale nie wyda�o si� takie b�ahe. � A zreszt� co nam da �dok�adno�� do stu metr�w�? To� to ca�y hektar!
��I co z tego? Je�eli b�dziemy mieli przekonuj�ce argumenty, mo�na w��czy� do naszego przedsi�wzi�cia wszelkie mo�liwe instytucje. Ch�tni b�d� si� do nas ustawia� w kolejce! Gdzie mo�na, rozkopiemy, gdzie nie mo�na, b�dziemy wierci�, pobierzemy pr�bki gruntu. Przecie� nie na Kremlu, pod prezydenckim ty�kiem, tylko poza granicami Sadowego Kolca! To zupe�nie co innego.
��Sk�d pewno��, �e w�a�nie tam?
Maksim Eduardowicz z min� cierpi�tnika przewr�ci� oczyma, co nie by�o zbyt uprzejme z jego strony, i wyja�ni� cudzoziemskiemu ignorantowi:
��Sadowe Kolco powtarza zarysy Skorodomu. To inna nazwa Ziemnego Miasta, kt�re wytycza�o granice siedemnastowiecznej Moskwy.
��O Ziemnym Mie�cie s�ysza�em � b�kn�� zawstydzony Nicholas. � Po prostu nie wiedzia�em, �e nazywa�o si� r�wnie� Skorodomem. Troch� dziwne�
��Nazwa wzi�a si� st�d, �e za murami miejskimi domy budowano byle jak, aby szybciej, bo i tak spal� je krymscy Tatarzy czy jacy� inni Nogajowie. O, niech pan patrzy�
Obaj historycy pochylili si� nad szczeg�ow� map� dawnej Moskwy, sporz�dzon� przez sprytnego Maksima Eduardowicza na podstawie planu holenderskiego z 1663 roku, schematu autorstwa szwedzkiego dyplomaty Palmerstona z roku 1675 i szkic�w Prikazu Spraw Tajnych.
��Widzi pan zarys wa�u ziemnego i baszt? W niekt�rych s� bramy, w innych nie. Kolejno�� poszukiwa� powinna by� nast�puj�ca. Najpierw ustalamy, o jakiej bramie w tek�cie mowa�
Nicholas zdziwi� si�.
��Przepraszam, ale czy� to nie oczywiste? Przecie� napisano tam wyra�nie: Kamienna Brama. Jest nawet nazwa prowadz�cej od niej ulicy � Czarna S�oboda.
��O bramach jeszcze pom�wimy � rzek� sucho Bo�otnikow, z trudem ukrywaj�c rozdra�nienie. � Co do ulicy, musz� pana rozczarowa�. Pokaza� mi pan przek�ad dokumentu na j�zyk wsp�czesny i od razu zwr�ci�em uwag� na pewien istotny b��d: pan wedle w�asnego uznania wstawi� tam du�e litery, kt�rych w oryginale, naturalnie, nie ma, poniewa� w tamtych czasach nie wesz�y jeszcze w u�ycie. Dlatego zwyczajne okre�lenie ulicy zamieni�o si� u pana w nazw�. �adna Czarna S�oboda nie istnia�a, autor po prostu mia� na my�li jedn� z czarnych s�ob�d, kt�rych w owej epoce wok� Skorodomu by�o co najmniej p�tora dziesi�tka. Dzisiaj nie wiemy, ile dok�adnie, gdy� nie wszystkie ksi�gi spisowe z tego okresu si� zachowa�y. Czarne s�obody to osady, w kt�rych mieszkali ludzie s�u�ebni, p�ac�cy podatki � rzemie�lnicy, oracze, drobni kupcy.
Ta wiadomo�� wprawi�a Nicholasa w pomieszanie. Widzia� na schemacie moskiewskiego metra stacj� Nowos�obodzka i w g��bi duszy piastowa� nadziej�, �e i tajemnicza Czarnos�obodzka znajduje si� gdzie� w pobli�u. W tej samej chwili zrodzi� si� w g�owie magistra nowy, jeszcze smutniejszy domys�.
��Chwileczk� � rzek� ponuro � ale przecie� w takim razie i brama mog�a by� nie Kamienna, lecz po prostu kamienna. Ile, m�wi� pan, by�o bram w Skorodomie?
��W r�nych okresach r�nie bywa�o. W latach siedemdziesi�tych siedemnastego stulecia � dwana�cie g��wnych, ale mog�y istnie� mniejsze przej�cia w niekt�rych innych basztach.
��I wszystkie bramy by�y kamienne. � Fandorin wyra�nie upad� na duchu.
Bo�otnikow spojrza� na niego z dziwnym u�miechem i po d�u�szej pauzie obwie�ci� tryumfalnie:
��A w�a�nie, �e nie! Kamienne bramy by�y tylko dwie � ka�uska i sierpuchowska, powsta�e pod koniec panowania Micha�a Fiodorowicza. Inne baszty bramne wzniesiono z budulca drewnianego. Musimy ustali�, kt�ra z tych dw�ch bram jest nasza, odtworzy� zarys czarnej s�obody, odmierzy� na jej g��wnej ulicy dwie�cie trzydzie�ci s��ni, czyli czterysta dziewi��dziesi�t metr�w, od rogatki, i ju� b�dziemy wiedzieli, gdzie mniej wi�cej sta� dom, o kt�ry nam chodzi. Potem popracuj� troch� w moskiewskim archiwum miejskim i zbadam histori� tego kawa�ka ziemi � jakie tam sta�y zabudowania i kiedy, co si� z nimi sta�o. A nu� uda mi si� znale�� jakie� dane dotycz�ce siedemnastego wieku � o domu na �solidnej� (czyli z pewno�ci� kamiennej, skoro niestraszny jej po�ar) podbudowie. A nawet je�li takich informacji nie zdo�am odszuka�, strefa poszukiwa� i tak b�dzie dok�adnie wytyczona.
��Ale� to bardzo proste! � ucieszy� si� w pierwszej chwili Fandorin, zaraz jednak skorygowa� t� spontaniczn� reakcj�. � Chwileczk�, chwileczk�, ale wychodzi na to, �e swoje poszukiwania mo�e pan doprowadzi� do ko�ca i beze mnie. Wytyczy pan teren, zwr�ci si� do w�adz miejskich i otrzyma od nich wszelk� pomoc.
Archiwista skrzywi� si� i obrzuci� ponurym spojrzeniem starannie nakre�lony plan dawnej Moskwy.
��Niby proste, ale nie ca�kiem. Trzeba si� b�dzie przy tym jeszcze nie�le nabiedzi�. A wi�c tak. � Odgi�� du�y palec. � Co do bramy, nie ma stuprocentowej pewno�ci. Tak, sierpuchowska i ka�uska by�y zbudowane z kamienia, ale �adnych informacji o tym, �e za nimi znajdowa�y si� czarne s�obody, nie znalaz�em. A co, je�li jaka� inna brama zosta�a wzniesiona cz�ciowo z kamienia, cz�ciowo z drewna, pa�ski przodek za� j� w�a�nie mia� na my�li? Nast�pnie niepokoi mnie ten dziwny genealogiczny szyfr� Co to za bzdura z tymi oknami, kt�rych by�o �tyle, ile c�rek mia� nasz przodek Hugo Mocny�? Brednie! Bez wzgl�du na liczb� c�rek waszego cholernego przodka, nie jest to �adna wskaz�wka, kt�ra by pozwoli�a wyr�ni� ten dom spo�r�d innych.
��W�a�nie �e jak najbardziej � o�wiadczy� Fandorin. � Hugo von Dorn mia� trzyna�cie c�rek.
Bo�otnikowa dos�ownie wpar�o w fotel.
��Trzyna�cie? � powt�rzy� ochryp�ym nagle g�osem. � Ale�� Ale� to bardzo istotny szczeg�! � Zerwa� si�, podbieg� do okna, zawr�ci�. � Wprost nies�ychane! Nigdy jeszcze si� z czym� podobnym nie spotka�em! Diabelski tuzin � to pachnie herezj�. Bardzo mo�liwe, �e znajdziemy wyra�n� wzmiank� o tak niezwyk�ym domu! Wie pan co, Fandorin, podzielmy zakres naszego dzia�ania. Ja skoncentruj� si� na kwerendzie w archiwum i b�d� szuka� czarnos�obodzkiego domu na kamiennych fundamentach i z trzynastoma oknami od frontu, a pan zajmie si� bram�. Opr�cz dw�ch wymienionych rogatek wytypowa�em jeszcze dwie � pokrowsk� i srietie�sk�. Nie wiadomo, czy sta�y na kamiennych podmur�wkach, ale za to wszystkie inne szczeg�y si� zgadzaj�. Za rogatk� pokrowsk� Ziemnego Miasta le�a�a Basmanna S�oboda, kt�r� mo�na by�o r�wnie� nazwa� czarn� � cz�� jej mieszka�c�w stanowili ludzie s�u�ebni. To po pierwsze. Po drugie, w pobli�u tej bramy znajdowa�a si� Niemiecka S�oboda, gdzie prawie na pewno mia� kwater� kapitan muszkieter�w. I po trzecie: prowadzi�a stamt�d droga na Prieobra�enskoje � czyli ma pan ksi���cy (a �ci�lej, wielkoksi���cy) dw�r.
Magister chcia� zaoponowa�, ale Maksim Eduardowicz zamacha� na niego niecierpliwie, �eby mu nie przerywa�.
��Co si� tyczy rogatki srietie�skiej, to le�a�a za ni� Pankratjewska S�oboda, przez kt�r� wiod�a droga do wsi Knia�-Jakowlewskoje, zamiejskiej posiad�o�ci ksi���t Czerkasskich. O, prosz�, widzi pan? � pokaza� Bo�otnikow jakie� miejsce na planie.
��Nie, te dwie ostatnie bramy odpadaj� � o�wiadczy� zdecydowanie Nicholas, sun�c oczyma za palcem archiwisty. � Pisz�c o Ksi���cym Dworze, kapitan z pewno�ci� mia� na my�li posiad�o�� F�rstenhof, le��c� w pobli�u rodowego zamku von Dorn�w.
Bo�otnikow a� si� wzdrygn��, tak poruszy�a go ta wiadomo��.
��A wi�c mo�liwe, �e� � a� si� zaj�kn�� z podniecenia -�mo�liwe, �e sens ca�ego tego fragmentu: ��kierunku, w jakim si� idzie od Ska�y Theo, naszego przodka, do Ksi���cego Dworu�, jest dla pana jasny? Co to za kierunek?
�Po�udniowo-wschodni� � omal nie odpowiedzia� Fandorin, ale si� rozmy�li�. Je�eli zdradzi ten ostatni sekret, to bystremu Maksimowi Eduardowiczowi partner nie b�dzie potrzebny. Bior�c pod uwag� wyg�rowane ambicje i � m�wi�c ogl�dnie � do�� elastyczn� moralno�� moskiewskiej gwiazdy archiwistyki, co znalaz�o wyraz w historii z przesy�k� do Londynu, lepiej na razie zachowa� rezerw�. Dwie p�nocne bramy nie wchodzi�y w gr�, jako �e �adna z zamiejskich ulic, prowadz�cych w kierunku po�udniowo-wschodnim, nie mog�a si� za nimi zaczyna�.
��Nie wiem dok�adnie � o�wiadczy� tylko.
��Nie ufa mi pan � rzek� z wyrzutem Bo�otnikow. � Co� pan jednak wie, ale nie chce pan powiedzie�. To nieuczciwe i w dodatku utrudni poszukiwania.
��My�l�, �e pan tak�e nie m�wi mi wszystkiego � odpar� do�� ostro Nicholas. � Prosz� si� wi�c zaj�� swoj� kwerend� w archiwum, a mnie zostawi� spraw� bram.
Maksim Eduardowicz spojrza� na niego badawczo i westchn��.
��C�, jak pan chce. Ale czy jest pan absolutnie pewien, �e obie te rogatki, pokrowska i srietie�ska, odpadaj�?
��Absolutnie.
��No to doskonale! A wi�c zostaj� nam tylko dwie � sierpuchowska i ka�uska! Na planie s� zaznaczone ulice i drogi, kt�re prowadzi�y od plac�w przybramnych za czas�w Corneliusa von Dorna. Trzy od rogatki ka�uskiej, dwie od sierpuchowskiej. Notabene, dzisiejsze trasy � prospekt Lenina, ulica Do�ska i Szabotowka w pierwszym wypadku, a Wielka Sierpuchowska i Ma�a Sierpuchowska w drugim � biegn� dok�adnie dawnym, historycznym szlakiem. Wystarczy panu jeden dzie� na sektor ka�uski i jeden na sierpuchowski. Odmierzy pan pi�� razy po czterysta dziewi��dziesi�t (no dobrze, mo�e by� pi��set) metr�w, potem znajdziemy dane architektoniczno-topograficzne, dotycz�ce tych dzia�ek, i wytypujemy t�, kt�ra najbardziej pasuje. Jak to si� m�wi w pa�skim kraju,
Niczego sobie
A przecie� z pocz�tku zadanie wydawa�o mu si� jeszcze �atwiejsze ni� Maksimowi Eduardowiczowi. Pami�taj�c o kierunku po�udniowo-wschodnim, wyeliminowa� magistrale biegn�ce na po�udnie i po�udniowy zach�d; w rezultacie pozosta�a do zbadania zaledwie jedna ulica � Wielka Sierpuchowska.
Od placu Ka�uskiego, co prawda, prowadzi�a na po�udniowy wsch�d r�wnie� ulica Mytna, ale ta powsta�a sto lat po �mierci Corneliusa, wi�c nie wchodzi�a w rachub�.
Co innego Wielka Sierpuchowska. Ju� sze��set lat temu wi�d� t�dy szlak na Sierpuchow, a w�a�nie w ostatnim �wier�wieczu XVII stulecia ulica by�a w pe�ni zagospodarowana i g�sto zaludniona. Pi��set metr�w od miejsca, gdzie sta�a niegdy� kamienna baszta bramna, magister ujrza� po lewej stronie standardowy gmach, przeszklone betonowe pud�o w stylu lat siedemdziesi�tych XX wieku. By� to Instytut Chirurgii imienia Wiszniewskiego; po prawej sta� czteropi�trowy budynek mieszkalny z umieszczonymi na zewn�trz niebieskimi szybami wind.
Instytut Chirurgii wznosi� si� na miejscu szpitala kupieckiego, zbudowanego na zgliszczach siedziby nale��cej niegdy� do strzelca przybocznego Bukina. Fandorin ucieszy� si� � wreszcie jaki� �lad! Ale Bo�otnikow pogrzeba� w dokumentach i ustali�, �e ten cholerny Bukin pobudowa� si� dopiero w 1698 roku, a co si� znajdowa�o na tym miejscu przedtem (je�li w og�le co� by�o) � nie wiadomo.
Budynek mieszkalny wzniesiono na dzia�ce nale��cej przed stu laty do Towarzystwa Tanich Mieszka� Moskiewskiego Zwi�zku Urz�dnik�w Pa�stwowych. Co si� tam znajdowa�o wcze�niej, nie spos�b by�o ustali�. Maksim Eduardowicz coraz g��biej ry� w stertach zakurzonych papierzysk (na sam� my�l o tym Fandorin dostawa� alergii i zaczyna�o mu ciec z nosa), a magister przemierza� jedn� po drugiej wszystkie historyczne ulice, kt�re prowadzi�y od dawnych bram Skorodomu w kierunku po�udniowo-wschodnim. Musia� przecie� w ko�cu czym� si� zaj��.
Po �niadaniu jecha� na Sadowoje Kolco. Sprawdza� na planie, gdzie sta�a rogatka, i zaczyna� odmierza� pi��set metr�w. Rozgl�da� si� i zapisywa� numery dom�w, �eby wieczorem przekaza� informacje Bo�otnikowowi. Wzd�u� kraw�nika powoli sun�� za Nicholasem czarny d�ip, a w nim siedzieli, ziewaj�c, dwaj ochroniarze. Kilka razy pojawi� si� te� Siergiejew. Robi� par� krok�w obok mamrocz�cego co� pod nosem Anglika, kiwa� g�ow� i jecha� meldowa� szefowi � tylko nie wiadomo, o czym.
Gabunija dotrzymywa� s�owa i wi�cej si� magistrowi nie narzuca�, ale Fandorina prze�ladowa�a wci�� piosenka o Suliko, tak nielubiana przez Josifa Guramowicza. Od samego rana w takt w�asnych krok�w d�wi�cza�o mu w uszach: �Chcia�em znale�� mej mi�ej gr�b��, i ani rusz nie chcia�o przesta�. To by� prawdziwy koszmar.
Kt�rego� dnia, po d�ugich rozterkach, Nicholas zadzwoni� wieczorem do A�tyn. Odezwa� si�, oczywi�cie, nie odwa�y�, po prostu chcia� j� us�ysze�.
��Halo! Halo! Kto m�wi? � rozleg� si� w s�uchawce zniecierpliwiony g�os, a potem nagle pad�o celne pytanie: � Nika, gdzie jeste�? Czy wszystko z tob� w po�
Zacz�� jednak od baszty Pokrowskiej � nie tyle ze wzgl�d�w praktycznych, ile �eby si� znale�� bli�ej Corneliusa. Tutaj znajdowa�a si� kiedy� Inoziemska S�oboda � Kukuj! T� sam� drog� Fandorin pokonywa� konno, zmierzaj�c na miejsce s�u�by wartowniczej, na musztr� lub do zbrojowni.
�Pom� mi, Corneliusie � szepta� magister, id�c Nowobasmann�. � Odezwij si�, wyci�gnij r�k� z ciemno�ci, widzisz, jakie trudne przede mn� zadanie. Pozw�l mi tylko musn�� ko�ce twoich palc�w, a dalej ju� poradz� sobie sam. Dlaczego przeci��e� pismo na dwoje, jedn� po�ow� ukry�e� w Kromiesznikach, a drug� zabra�e� ze sob�?� � pyta� Nicholas dalekiego przodka. Ten d�ugo milcza�, a potem przem�wi� � najpierw cicho, ledwie dos�yszalnie, wreszcie nieco g�o�niej.
�Nie wiedzia�em, co mnie czeka w Moskwie � t�umaczy�, g�adz�c podkr�conego w�sa. Twarzy nie by�o wida�, tylko te zawadiackie w�sy i z�oty kolczyk w prawym uchu. � A tak�e, czy schowek w Kromiesznikach jest bezpieczny. Ukry�em tam wszystko, co mia�em najcenniejszego, jednak pisma dotycz�cego Liberii nie odwa�y�em si� zostawi� w ca�o�ci. Zbyt wielk� tajemnic� zawiera�o. Je�li w Moskwie czeka�aby mnie �miertelna ka��, to lewa po��wka zosta�aby w�r�d moich papier�w. A o tym, gdzie szuka� prawej, szepn��bym zaufanemu cz�owiekowi przed straceniem, �eby przekaza� wie�� memu synowi, kiedy ten podro�nie. Kto m�g� przewidzie�, �e b�dzie mi s�dzone zgin�� nie po chrze�cija�sku, oczyszczonemu z grzech�w, lecz bez ich odpuszczenia, bez spowiedzi, ze szpad� w r�ce, zar�banemu berdyszami strzelc�w?�.
Przodek pos�ugiwa� si� starym szwabskim dialektem, kt�ry Nicholas opanowa� specjalnie po to, by m�c czyta� stare dokumenty, dotycz�ce historii rodu von Dorn�w. Ale m�wi� jedynie to, czego magister m�g�by si� sam domy�li� � najwa�niejszej swojej tajemnicy nadal nie zdradza�.
Pi�tego dnia wieczorem magister dotar� do placu Taga�skiego, gdzie sta�a niegdy� Jauza�ska Brama. Od niej w kierunku po�udniowo-wschodnim prowadzi�y a� cztery stare ulice: Taga�ska (dawniej Siemionowska), Marksist�w (dawniej Pusta), Woroncowa i Wielkie Kamieniki.
Pierwsza by�a Taga�ska. Nicholas ponuro (�smutek d�ugo me serce gni�t��) rozgl�da� si� wok�, odliczaj�c kroki � powinno ich by� sze��set trzydzie�ci, tyle odpowiada�o w przybli�eniu pi�ciuset metrom.
Przy czterysta czterdziestym drugim magister roztargnionym spojrzeniem obrzuci� przeciwleg�� stron� ulicy, gdzie sta� zrujnowany parterowy dom, os�oni�ty zielon� siatk� � a wi�c z pewno�ci� przeznaczony do remontu. Chocia� nie, raczej do rozbi�rki. Na oko z ko�ca ubieg�ego wieku, a mo�e starszy, ale w tym okresie z pewno�ci� gruntownie przebudowany, a wi�c nieprzedstawiaj�cy �adnej warto�ci jako zabytek architektury.
Nagle uszu Fandorina dobieg� jaki� cichy d�wi�k, jakby kto� go wzywa� z bardzo, bardzo daleka, niepewny, czy zostanie us�yszany. Nicholas spojrza� na dom uwa�niej � wybite okna, zawalony dach, wyzieraj�ce spod odpadaj�cego tynku sczernia�e bale � wzruszy� ramionami i poszed� dalej. Do odliczenia pozosta�o jeszcze sto dziewi��dziesi�t krok�w.
Przemierzy� t� odleg�o�� i zapisa� numery dom�w po prawej i lewej stronie. Przez chwil� si� zastanawia�, czy nie wr�ci� na plac samochodem, ale w ko�cu si� nie zdecydowa�.
Przechodz�c obok zrujnowanego domu, ws�ucha� si� uwa�nie, czy aby dziwny zew si� nie powt�rzy. Ale nie, dociera�y tu tylko zwyczajne odg�osy miasta � szum opon, g�uchy pomruk ruszaj�cego trolejbusu, strz�py muzyki z parku. A jednak by�o w tym domu co� dziwnego, nie od razu uchwytnego dla oka. Nicholas obrzuci� wzrokiem martwe, �lepe okna, usi�uj�c zrozumie�, co wywo�uje takie intryguj�ce wra�enie.
Ochroniarze wyskoczyli z d�ipa, rozejrzeli si� wok� i rzucili do angielskiego dryblasa, kt�ry nagle si� zachwia� i zacz�� m��ci� r�kami powietrze.
��Jest pan ranny? Gdzie? � krzykn�� jeden, podtrzymuj�c Nicholasa za �okie�, podczas gdy drugi wyrwa� spod marynarki pistolet i przesun�� spojrzeniem po okolicznych dachach.
��Trzyna�cie � bezg�o�nie niemal wyszepta� magister, obdarzaj�c surowego m�odego cz�owieka idiotycznym u�miechem. � Trzyna�cie okien!
��M�j pierwszy b��d: przymiotnik �kamienna� nie by� zwyk�ym, pospolitym okre�leniem, lecz cz�ci� nazwy w�asnej. W po�owie siedemnastego wieku w pobli�u klasztoru Nowospasskiego � o tutaj � powsta�a s�oboda, kt�r� zamieszkiwali murarze, inaczej zwani te� kamiennikami, op�acani ze skarbu pa�stwa. Widzi pan, Fandorin, mamy nawet ulice: Wielkie Kamienniki i Ma�e Kamienniki. Najprawdopodobniej dlatego Brama Jauza�ska, czyli Taga�ska, przez jaki� czas zwana by�a Kamienn�, ale ta nazwa nie przetrwa�a i zosta�a zapomniana. Historycy znajdowali si� w mieszkaniu Nicholasa. Zn�w siedzieli przy stole zawalonym mapami, schematami i kserokopiami starych dokument�w, jednak mi�dzy partnerami dosz�o do psychologicznej zamiany r�l. Mo�e niezbyt wyra�nie si� to manifestowa�o, ale dla obu by�o oczywiste. Szefem przedsi�wzi�cia sta� si� teraz magister, a doktor sk�ada� mu sprawozdanie, zmuszony na dodatek si� t�umaczy� i usprawiedliwia�.
��Drugi m�j b��d jest doprawdy niewybaczalny. Przyj��em, nie sprawdzaj�c, �e s��nie, o kt�rych mowa w pi�mie, to standardowa miara d�ugo�ci, znana od dawna i szeroko rozpowszechniona od osiemnastego wieku: tak zwany s��e� uko�ny, kt�ry w 1835 roku zatwierdzono oficjalnie jako r�wny czterdziestu o�miu werszkom, czyli dwustu trzynastu centymetrom.
Bo�otnikow wsta�, szeroko rozstawi� nogi, podni�s� r�ce i roz�o�y� je. Jego sylwetka przypomina�a teraz liter� X.
��Oto s��e� uko�ny: odleg�o�� od czubka lewej stopy do czubka prawej d�oni. Dlatego w�a�nie uzna�em, �e dwie�cie trzydzie�ci s��ni to czterysta dziewi��dziesi�t metr�w. A tymczasem � wstyd mi, �e to przeoczy�em � w siedemnastym wieku cz�ciej bywa� w u�yciu s��e� prosty: odleg�o�� mi�dzy ko�cami palc�w u r�k wyci�gni�tych poziomo, na boki, o tak. � Maksim Eduardowicz stan�� w pozycji rybaka demonstruj�cego, jak wielk� ryb� z�owi�. � To trzydzie�ci cztery werszki, czyli sto pi��dziesi�t dwa centymetry. Dom, kt�ry pan odnalaz�, znajduje si� w odleg�o�ci trzystu pi��dziesi�ciu metr�w od dawnej Jauza�skiej Bramy, to znaczy dok�adnie dwustu trzydziestu s��ni prostych!
Ka�de kolejne potwierdzenie jego racji wywo�ywa�o u Nicholasa fal� mi�ego ciep�a w piersi i b�ogi u�miech, z kt�rym tryumfator bezskutecznie usi�owa� walczy� � wargi same si� rozci�ga�y, co w niegodny spos�b rani�o jeszcze dotkliwiej mi�o�� w�asn� Bo�otnikowa. A mo�e nie? On sam by� tak poruszony i uskrzydlony osza�amiaj�cym sukcesem poszukiwa�, �e zapomnia� chyba o zaszczytach i ambicjach.
��Jed�my dalej. � U�miechn�� si� w odpowiedzi na u�miech Nicholasa. � Dzisiejsza Taga�ska trzysta lat temu by�a g��wn� ulic� czarnej Siemionowskiej S�obody. A wi�c mamy nasz� �czarn� s�obod�. Wszystko si� zgadza, Fandorin, wszystkie zawarte w pi�mie wskaz�wki. A teraz sprawa najwa�niejsza � dom. Przewertowa�em papiery dotycz�ce zabudowy tego kawa�ka gruntu i znalaz�em co� ciekawego. Niech pan patrzy.
Obaj pochylili si� nad ksero nudnego, urz�dowego dokumentu z prostok�tn� piecz�ci�.
��Dom numer 15, przeznaczony do rozbi�rki i nieprzedstawiaj�cy warto�ci historycznej i kulturowej, postawi� w roku 1823 kupiec nazwiskiem Musznikow. W 1846, 1865 i 1895 posesja by�a przebudowywana. W 1852 i 1890 pali�a si�. S�owem, zwyk�a historia zwyk�ego moskiewskiego domu, �adnego punktu zahaczenia. Ale� � Bo�otnikow po�o�y� na kserokopii zeszyt ze swoimi notatkami. � Niech pan rzuci okiem, jakie fakty uda�o mi si� odgrzeba�. Po pierwsze, nazwisko w�a�ciciela. Nie wiadomo dok�adnie, kt�ry z Musznikow�w zbudowa� ten dom, ale Musznikowowie to do�� znana w ubieg�ym stuleciu rodzina ch�yst�w [59], kt�rzy, by� mo�e, w interesuj�cym nas domu zbierali si� na mod�y i czuwania. Trzynastka u jednego z od�am�w tej sekty mia�a szczeg�lny sakralny sens, czym, oczywi�cie, nale�y t�umaczy� nietypow� liczb� okien.
��Tak, tak, to �wietnie, ale co ma z tym wsp�lnego von Dorn? � zaniepokoi� si� Nicholas. � Cornelius �y� przecie� p�tora wieku wcze�niej!
��Zaraz, chwileczk�. � Archiwista mrugn�� z min� Dziadka Mroza, kt�ry za moment wyjmie z worka najwspanialszy prezent. � O siedzibie Musznikowa napisano, �e zosta�a wzniesiona �z bali drewnianych na fundamentach z bia�ego kamienia, kt�ry jedyny ocala� ze stoj�cej tu wcze�niej, r�wnie� drewnianej, d�bowej budowli, strawionej przez ogie� w 1812 roku � tak zwanego domu czarownika�. Prawie ca�a ta cz�� miasta po wkroczeniu Francuz�w sp�on�a i by�a odbudowywana stopniowo, co najmniej przez p�tora dziesi�tka lat.
��Czarownika? � powt�rzy� Nicholas w obawie, �e si� przes�ysza�.
Bo�otnikow u�miechn�� si�.
��Tak, czarownika. W jednym z raport�w policyjnych tej dzielnicy, datowanych na 1739 rok, trafi�em na przypadkow�, pojedyncz� wzmiank� o jakim� �domu czarownika, inaczej zwanym domem Walsera�. A w rejestrze pobieraj�cych sta�e wynagrodzenie z Cudzoziemskiego Prikazu, z roku 1672, nast�pnie za� w spisach Prikazu Aptekarskiego, dotycz�cych sporz�dzania zio�owych nalewek leczniczych, a prowadzonych od 1674, dwukrotnie pojawia si� nazwisko �mistrza rzemios�a aptekarskiego, Niemiaszka Adamki Walsera�. Jak pan �wietnie wie, mieszka�cy Moskwy w tamtej epoce aptekarza, w dodatku jeszcze innowierc�, musieli uwa�a� za czarownika.
��Niemiec! � wykrzykn�� Fandorin. � Cornelius tak�e by� Niemcem!
��Ot� to, ale na tym fakty, kt�rymi dysponujemy, wyczerpuj� si� i pozostaj� jedynie supozycje. Jak to si� sta�o, �e od frontu domu, kt�ry zbudowano po po�arze, znajdowa�o si� tyle samo okien, ile by�o w domu aptekarza? Czy to zwyk�y przypadek?
Magister energicznie pokr�ci� g�ow�.
��Oczywi�cie, �e nie. Musznikow na pewno kupi� dzia�k� ze zgliszczami domu czarownika w�a�nie dlatego, �e ch�ystowi taka niezwyk�a liczba okien mog�a si� wyda� dobr� wr�b�. Mo�liwe, �e budynek nie sp�on�� doszcz�tnie i resztki fasady zosta�y. Lub po prostu zachowa�a si� pami�� o domu, kt�ry mia� diabelski tuzin okien.
��Ja te� tak my�l�. � Maksim Eduardowicz odsun�� papiery na bok, odwr�ci� si� do Fandorina i rzek� dobitnie: � A najistotniejsze dla nas jest to, �e Musznikow pobudowa� si� na tych samych fundamentach. To w�a�nie nasza �solidna podbudowa�, kt�rej nie strawi� nawet Wielki Po�ar. Mam nadziej�, Fandorin, �e rozumie pan, co to znaczy? � I doda� g�o�nym szeptem: � Niepotrzebni nam ani sponsorzy, ani urz�dasy. Mo�emy odzyska� Liberi� sami!
Przygotowania zaj�y jeszcze ca�e trzy dni, chocia� poszukiwaczy skarb�w dr�czy�a okrutna niecierpliwo��. Nicholasowi udawa�o si� zasn�� dopiero przed �witem � na dwie, trzy godziny, nie d�u�ej, a Bo�otnikow � s�dz�c po jego zaczerwienionych powiekach i podkr��onych oczach � chyba w og�le ostatnio nie sypia�.
Skompletowanie potrzebnych narz�dzi nie zaj�o wiele czasu � Fandorin po prostu wr�czy� Siergiejewowi spis i tego samego dnia dostarczono na Kijowsk� dwie lekkie, szwajcarskie �opaty jakiej� wymy�lnej konstrukcji, dwa kilofy, lewarek, dwa zwyk�e �omy, latarki, drabink� sznurow� i �wider elektryczny, na wypadek, gdyby trzeba by�o wierci� szybiki.
��B�dziecie kopa� podziemne przej�cie? � zapyta� W�adimir Iwanowicz niby to �artem, ale wbi� swoje szare oczka w stert� papier�w le��c� na stole.
��Tak, chcemy czego� poszuka� � rzuci� Fandorin niedbale.
��Jasne. � Pu�kownik skin�� g�ow�.
W�a�nie z powodu Siergiejewa nast�pi�a zw�oka. Trzy wieczory zesz�y na manewry odwracaj�ce uwag�. Partnerzy jechali z ca�ym oporz�dzeniem na jakie� przypadkowo wybrane ruiny (raz by�a to opuszczona fabryka w Tekstilszczikach, drugi i trzeci � Zamoskworieczje i Marjina Roszcza) i tam zaczynali oczyszcza� teren i kopa�.
Pewnego dnia zjawi� si� Siergiejew we w�asnej osobie. Pochodzi�, popatrzy� i odjecha�.
Nazajutrz pu�kownika ju� nie by�o, ale zza resztek mur�w co chwila wygl�dali ochroniarze. Kiedy znale�li si� ju� ca�kiem blisko, Nicholas og�osi� mobilizacj�: wr�czy� m�odym ludziom �opaty i kaza� im przerzuci� z miejsca na miejsce ogromn� stert� �mieci. Ch�opcy spocili si�, ubrudzili swoje eleganckie garniturki, a jednemu ceg�a uszkodzi�a nog� w kostce.
Za trzecim razem Fandorin i Bo�otnikow trudzili si� w zupe�nej samotno�ci � ochroniarze stali na zewn�trz obiektu i nie przejawiali zainteresowania wykopkami na wp� ob��kanych historyk�w. To by�a wyra�na oznaka, �e ju� nadesz�a w�a�ciwa pora. Mo�na zaczyna�.
Plan ustalili nast�puj�cy. Przystojniak�w Siergiejewa ustawi� na rogach domu numer 15, �eby nikt nie wtyka� tam nosa � trudna m�odzie�, alkoholicy, bezdomni kochankowie. Z patrolem milicji, kt�ry zainteresuje si� �wiat�em latarki, b�yskaj�cym w piwnicznym okienku, ochroniarze te� na pewno bez trudu si� dogadaj�. Nicholas i Bo�otnikow wywa�� przegni�e drzwi, zejd� na d� i zaczn� dzia�a� zgodnie z instrukcjami Corneliusa von Dorna. Je�li (oby!) uda si� co� znale��, spr�buj� dokona� wst�pnej, przybli�onej oceny skarbu, ale niczego nie b�d� wynosi� z piwnicy. Co wi�cej, dla konspiracji pojad� jutro i pojutrze pogrzeba� jeszcze w jakich� ruinach i przez ten czas zdecyduj�, jak obwie�ci� miastu i �wiatu o niezwyk�ym, osza�amiaj�cym odkryciu.
Dotarli na Taga�sk� o drugiej w nocy. Na ulicy nie by�o �ywego ducha, panowa�a zupe�na cisza. Fandorin zerkn�� w prawo, w lewo, w g�r�. Zobaczy�, �e ksi�yc pr�buje podejrze� poszukiwaczy skarb�w zza postrz�pionych chmur, ale si� przez nie nie przedrze � niebo, w szare i czarne c�tki, przypomina�o marmurowy grobowiec.
Rozstawili ochroniarzy na posterunkach. Przez dziur� w p�ocie przele�li na podw�rze, a pi�� minut p�niej, klucz�c pomi�dzy stertami desek i gruzu, przedostawali si� do piwnicy. Zardzewia�e �elazne drzwi trzeba by�o wywa�y� �omem. Zgrzyt i �oskot niezgranym echem odbi�y si� od ciemnych �cian, z kt�rych zwisa�y p�aty od�a��cej farby.
��Tak � nie wiadomo dlaczego szeptem powiedzia� Fandorin, o�wietlaj�c sklepienie piwnicy. � P�nocno-wschodni r�g jest tam.
Archiwista podszed� do �ciany i poskroba� j� no�em.
��Wapie�, odwieczny moskiewski wapie� � oznajmi� p�g�osem. � I spos�b, w jaki go k�adziono, dawny. Tak ciosano kamienie jeszcze za Iwana Trzeciego. W Moskwie wiele starych dom�w stoi na takich fundamentach. Zaprawa na ��tkach jaj z dodatkiem miodu, wosku pszczelego, kurzego pomiotu i B�g wie czego jeszcze. Trzyma lepiej ni� dzisiejsze.
Nicholas, wstrz�sany nerwowymi dreszczami, mia� wra�enie, �e nie pora teraz na wyk�ad z historii architektury. Magister dotar� do dalszego, zwr�conego w stron� podw�rza rogu piwnicy, odstawi� latarni� na bok i chwyci� za �opat�. Najpierw trzeba by�o oczy�ci� pod�og� ze �mieci.
Pie�� o nieuchwytnej Suliko przesta�a Fandorina prze�ladowa� w dniu, w kt�rym przeliczy� okna na fasadzie domu numer 15.
Zamiast sm�tnej gruzi�skiej pie�ni ludowej przyczepi� si� teraz do Nicholasa wiersz z ksi��ki, kt�r� wyj�� z szafy bibliotecznej w gabinecie. Mieszkanie na Kijowskiej Eurodebetbank wynajmowa� najwyra�niej jako kwater� dla biznesowych go�ci, gdy� zestaw literatury by� do�� specyficzny: najr�niejsze informatory biznesowe, wytworne czasopisma, wydawane na grubym, l�ni�cym papierze, a� pi�� egzemplarzy
Natr�tny wierszyk m�wi� o mi�o�ci sprzed okresu dojrzewania. �Przecudnej urody Lideczka mieszkank� ulicy jest tej� � mamrota� teraz Nicholas od rana do wieczora i widzia� przed sob� nie jak�� nieznan� dziewczyn� imieniem Lida, lecz dom przy Taga�skiej 15, os�oni�ty zielon� siatk�.
Tak�e i teraz magister wymachiwa� �opat� w rytm amfibrachu � notabene trzystopowego i ko�cz�cego si� rymem �e�skim, co odpowiada�o metrum klasycznego limeryku. �Z imieniem jej on spa� si� k�adzie� imieniem tym budzi go dzie�. Rytm wiersza odpowiada� idealnie r�wnomiernemu wysi�kowi pracy fizycznej, wi�c robota sz�a szparko.
Wreszcie spod zwa��w �mieci wyjrza�y na wp� przegni�e deski. Widocznie piwnica by�a kiedy� zamieszkana, skoro po�o�ono tu pod�og�.
Odrzucili �opaty i wzi�li si� do �om�w. Zerwali jedn� warstw� desek, pod kt�r� odkryli drug�, osmalon�.
��Oto �lady po�aru z tysi�c osiemset dziewi��dziesi�tego � zauwa�y� Bo�otnikow, ocieraj�c spocone czo�o. � Czego pan tak wci�� mamrocze? Naprz�d, Fandorin, jeste�my prawie u celu.
Usun�li nadpalone deski.
��Aha! � wykrzykn�� podniecony Maksim Eduardowicz, gdy �elazny �om brz�kn�� d�wi�cznie. � Kamienne p�yty! A tak si� ba�em, �e pod deskami b�dzie ziemia! No ju�, do roboty! Trzeba to oczy�ci�!
Postawili latarni� nad skrajem jamy, kt�ra utworzy�a si� w k�cie. Skruszyli zw�glone niemal deski, odrzucili �opatami spr�chnia�e szcz�tki.
P�yta w rogu mia�a w przybli�eniu wymiary trzy stopy na trzy.
Bo�otnikow zas�pi� si�.
��Ajajaj, do dupy, Fandorin, co� tu jest nie tak. W tek�cie stoi jak byk: �Zobaczysz w�sk� kamienn� p�yt�, a ta to kwadrat. I w dodatku tak ci�ka, �e we dw�ch nie da si� jej ruszy� z miejsca, wi�c jak synek Mikita mia�by sobie poradzi� sam? No dobra, trzeba j� podwa�y�.
Przykucn�li obok siebie, potr�caj�c si� w ciasnocie, i zacz�li usuwa� spoin� mi�dzy p�ytami. Nicholas krzywi� si� przy koszmarnym zgrzycie �omu o kamie�, jego serce za� �ciska�o si� ze strachu � a co, je�li to naprawd� pomy�ka?
��Wystarczy � zdecydowa� Maksim Eduardowicz. � Podwa�ymy obaj r�wnocze�nie, z ca�ej si�y. A nu� si� uda? Na trzy-cztery.
Fandorin zapar� si� nog� o skraj wy�amanej w deskach dziury, uchwyci� obur�cz �om i na komend� szarpn�� trzonek do g�ry.
P�yta stan�a sztorcem, poddaj�c si� tak �atwo, �e zaskoczony Bo�otnikow z trudem usta� na nogach.
��Aha, wi�c o to chodzi�o! � Magister, przytrzymuj�c p�yt�, wskaza� na jej kraw�d�. � Grubo�ci ma nie wi�cej ni� trzy cale.
Bo�otnikow, zasapany, odepchn�� koleg�, chwyci� p�yt� (jak si� okaza�o, wcale nie tak� ci�k�) i odrzuci� j� na bok. Kiedy uderzy�a o le��cy �om, p�k�a na dwoje.
��Dlaczego?� � wykrzykn�� Nicholas. � Przecie� w tym domu powstanie kiedy� muzeum!
Maksim Eduardowicz bez s�owa opad� na czworaki i zacz�� r�k� wygrzebywa� z niewielkiego zag��bienia zmieszane z py�em okruchy.
��Niech pan tu po�wieci! � wychrypia�. � No, pr�dzej! Po�rodku co� jest. No, niech�e pan �wieci! M�wi�, �e co� namaca�em!
Fandorin skierowa� �wiat�o latarki w g��b ciemnego kwadratu i wyci�gn�� szyj�, �eby tam zajrze�, ale archiwista, z twarz� przy samej pod�odze, ca�kowicie zas�ania� otw�r.
��I co to jest?
��Zag��bienie, a w nim klamra � st�umionym g�osem odpar� Bo�otnikow. � Na takich dawniej przymocowywano pier�cienie do zamykania drzwi.
Aneks
Niepoprawny politycznie limeryk, kt�ry dopom�g� Fandorinowi oczy�ci� z gruzu i �mieci piwnic� domu numer 15, w nocy, 3 lipca.
Chwycili Corneliusa mocno za r�ce, a m�czyzna, kt�ry krz�ta� si� przy ogniu, odwr�ci� si�. Mia� niskie czo�o, wielkie w�ochate nozdrza i grub� szyj�, szersz� ni� g�owa. Obejrza� skaza�ca od st�p do g��w, chrz�kn��, zasapa� i podszed� bli�ej.
Oprawca! Ju� za chwil� zacznie si� zn�ca� nad cia�em nieszcz�snego rycerza von Dorna.
��Wszystko powiem � wyszepta�y bezd�wi�cznie zbiela�e wargi kapitana. � Przysi�gam�
Opowiedzie� o Liberii. Cokolwiek, byleby odroczy� katowskie m�ki! Niech wieszaj� na haku, ale jeszcze nie teraz, p�niej!
��Nie musz� wys�uchiwa� zezna� takich z�oczy�c�w � oznajmi� diak. � Nie zapisuj, Griszka. Ze strachu przed m�cze�sk� �mierci� wygaduj�, co im �lina na j�zyk przyniesie, nie warto dawa� wiary tym k�amcom. Bierz si� do roboty, Si�antij, nie marud�. Nied�ugo pora wieczerza�.
Cornelius ju� mia� wykrzykn�� s�owa, kt�re ka�� diakowi nastawi� uszu: �Wiem, gdzie jest carski skarb!�, ale oprawca trzepn�� go w usta, �eby milcza�. Niby uderzy� ca�kiem lekko, von Dorn jednak od razu poczu� s�ony smak krwi.
��Niczego sobie kaftan, szkoda, �e taki kr�tki � mrukn�� pod nosem Si�antij i krzykn�� na Corneliusa, kt�ry szarpa� si� zaskoczony, jak na konia: � Ej, prrr!
Uj�� von Dorna za ramiona, machn�� stra�nikom, �eby si� odsun�li na bok, i bez trudu wytrz�sn�� przest�pc� z kaftana. Od�o�y� zdobycz, po czym w ten sam spos�b zdj�� z kapitana w��czkowy bezr�kawnik. Koszul� z westchnieniem �alu rozdar� do p�pka, zahaczywszy j� palcem przy szyi. Podr�czni w mig zerwali strz�py z Corneliusa, kt�remu od razu dreszcz przebieg� po nagim torsie.
��To nic � mrugn�� kat � zaraz si� rozgrzejesz, a potem och�odzisz.
Lepsza szybka �mier� ni� m�ki, zdecydowa� kapitan, i korzystaj�c z tego, �e nogi ma wolne, kopn�� oprawc� w pachwin�. Teraz tylko si� wyrwa�, chwyci� rozpalone w ogniu najwi�ksze szczypce i najpierw wyr�n�� nimi pod�ego diaka po �bie, nast�pnie przy�o�y� oprawcy Si�antijowi, a potem niech si� dzieje, co chce. Przybiegnie stra� i zar�bie go szablami, ale lepsze ju� to ni� tortury.
Planu nie uda�o si� jednak wprowadzi� w �ycie. Kat po kopniaku, kt�ry ka�dego zgi��by wp�, tylko j�kn��, ale nawet nie drgn��, a dozorcy wi�zienni, co nie takie tu rzeczy widzieli, sprawnie obezw�adnili muszkietera.
��Naci�gn� ci� za to, jak si� patrzy, gnido � rzuci� pod adresem kapitana niezrozumia�� gro�b� Si�antij, a na razie szturchn�� wi�nia palcem w do�ek. Corneliusowi zapar�o dech z b�lu i kolana si� pod nim ugi�y.
Skr�powali mu nogi rzemieniem, �eby si� nie szarpa�, i powlekli do belki. Zaraz powiesz� go za przeguby wykr�conych do ty�u r�k, podci�gn� a� pod sufit, wyrw� je ze staw�w barkowych, a potem zaczn� go ok�ada� knutem i przypala� �elazem.
Diak nagle wsta� zza sto�u i zdj�� czapk�. Zerwa� si� te� z miejsca m�odziutki pisarczyk.
Do katowni wesz�o dw�ch ludzi: kremlowski goniec w czerwonym dworskim kaftanie, a za nim jeszcze kto�, kogo Cornelius nie m�g� dojrze� w p�mroku, s�ysza� tylko, jak u boku przybysza podzwania szabla.
��Rozporz�dzenie carskiego zaufanego, bojara Artamona Siergiejewicza Matfiejewa � oznajmi� s�uga, po czym rozwin�� i przeczyta� pismo: � �Stra�nik wielkiej cesarskiej piecz�ci nakazuje Niemca w moskiewskiej s�u�bie, Kornieja Fondorina, niezw�ocznie z �otrowskiego Prikazu uwolni�, jako �e jest niewinny, o czym bojarowi wiadomo. Je�eli za� kto� skrzywdzi� lub obrazi� kapitana Fondorina, niech ten na niego wska�e, a krzywdziciel zostanie zakuty w kajdany i bezlito�nie wych�ostany knutem do p�setki raz�w�.
Teraz i drugi m�czyzna wyszed� z cienia. W srebrzystym kaftanie, spiczastej sobolowej czapie, czarny na twarzy.
��Iwan� Iwan Artamonowicz! � za�ka� von Dorn, jeszcze nie do ko�ca uwierzywszy w ten cud.
��S�ysza�e� bojarskie rozporz�dzenie? � surowo zwr�ci� si� Murzyn do diaka. � Ka� mu rozwi�za� r�ce. A mo�e chcesz zakosztowa� knuta?
Urz�dnik, i tak blady, zrobi� si� bia�y jak kreda.
��Nie wiedzia�em, nic nie wiedzia�em� � wyszepta�. � Nie m�wi�, kim jest� O Bo�e, gdybym wiedzia�, czybym� � zaj�kn�� si�, po czym krzykn��: � Rozwi��cie go, �ajdaki! I przynie�cie odzienie, s�yszycie, przynie�cie odzienie jego mi�o�ci!
Zaufany Matfiejewa podszed� do Corneliusa, obejrza� go nachmurzony i obmaca� silnymi, szorstkimi palcami jego �ebra.
��Jeste� ca�y? Nie zd��yli ci po�ama� ko�ci? Zdolny� aby do s�u�by?
��Zdolny, Iwanie Artamonowiczu � zapewni� von Dorn, wk�adaj�c we�niany serdak. Podart� koszul� wzgardzi�. � Ale ma�o brakowa�o, �ebym nie m�g� d�u�ej s�u�y�. Z powodu ci�kiego okaleczenia.
Murzyn zerkn�� na belk�, na ogie�.
��No to czekam na ciebie na dworze. Powietrze tu ci�kie. Tylko nie marud�, Korniej. Obowi�zki czekaj�.
Wyszed�.
Cornelius roztar� odr�twia�e przeguby. A wi�c wystarczy�y s�owa: �Jest niewinny, o czym bojarowi wiadomo�. Tylko tyle. No c�, rosyjskie prawodawstwo zdecydowanie ma swoje zalety.
Odwr�ci� si� do Si�antija, jedn� r�k� chwyci� go za brod�, a drug� wyr�n�� w z�by � z ca�ej si�y, a� chrupn�o. Nie za to, �e jest katem, ale za jego gl�dzenie i za �gnid�.
Podszed� do diaka, kt�ry a� zmru�y� oczy ze strachu. Ale ca�a z�o�� usz�a ju� z kapitana, gdy da� oprawcy w g�b�, dlatego te� nie uderzy� �ledczego, tylko splun��.
Iwan Artamonowicz czeka� w saniach, obok le�a�a nied�wiedzia szuba, przygotowana dla Corneliusa.
��Szybko si� sprawi�e�. � Murzyn u�miechn�� si�. � Chyba nie zd��yli mocno da� ci si� we znaki, co?
Kapitan wykrzywi� tylko wargi, moszcz�c si� i owijaj�c futrem.
��A niech ich, psich syn�w. Szkoda r�k brudzi�. Dzi�kuj�, Iwanie Artamonowiczu. Uratowa�e� mnie.
��Grzech nie pom�c dobremu cz�owiekowi. � Murzyn szarpn�� wzorzyste lejce i tr�jka myszatych koni ruszy�a po z��k�ym �niegu. � Adam Walserow dotar� do mnie dopiero w po�udnie, przedtem by�em z bojarem w carskim pa�acu. Kiedy si� dowiedzia�em, dok�d ci� zabrali, nie zwleka�em ani chwili. Dobrze, �e zd��y�em, bo oni ju� tam potrafi� wypru� z cz�owieka flaki. Ale co� ci powiem, Korniej. Lepiej w�� ca�y zapa� w �o�niersk� s�u�b�, swoich szpieg�w bojar i bez ciebie wsz�dzie ma do��. To na carskim dworze pods�uchujesz, to zakradasz si� do tego chytrusa Taisjusza. Pomiarkuj troch�, dobrze radz�, te zap�dy. A �e�my ci� uratowali od ka�ni, za to nie dzi�kuj. Artamon Siergiejewicz swoich ludzi w biedzie nie opuszcza � zapami�taj sobie. A �e Taisjusz, pies �aci�ski, trzyma z Mi�os�awskimi, o tym i tak wiemy, niepotrzebnie si� nara�a�e�. No nic, jak jutro wygramy, policzymy si� z tymi �ajdakami.
��Jak to �wygramy�? � zapyta� kapitan.
��A tak. Jutro z rana przyjdzie na Kreml t�um ludzi, �eby zobaczy�, jak b�d� og�asza� Piotra carem, a caryc� Natali� Kiri��own� regentk�. Nasi ju� chodz� po Moskwie i podgrodziu, tu szepn� s��wko, tam szepn� s��wko. Fiodor i Iwan s� s�abi, cherlawi. Medycy m�wi�, �e obaj nie po�yj� d�ugo, nie nadaj� si� do rz�dzenia. Id�, kapitanie, wy�pij si�. Nie do ciebie nale�y by� bojarskim okiem i uchem, twoja rzecz to dzielnie wymachiwa� szpad�. Jutro czeka ci� du�o pracy. O �wicie przyjdziesz ze swoimi lud�mi ustawi� warty wok� Granowitej Pa�aty, gdzie b�dzie obradowa� Duma. Strzemiennych i kopijnik�w nie dopuszczaj za blisko. W razie czego od razu r�b z nich sieczk�. Rozumiesz, jak wa�ne zadanie ci powierzono?
Co tu by�o do rozumienia? Sieczk� to sieczk�, wiadomo. Von Dorn przeci�gn�� si� b�ogo i obrzuci� spojrzeniem bia�� rzek� z czarnymi otworami przer�bli i malinow� smug� zachodu na srebrzystoszarym niebie. Dobrze jest �y� na bo�ym �wiecie! A jego, Corneliusa, cudowny wybawca, Iwan Artamonowicz, cho� czarny, to anio� z nieba, teraz ostatecznie si� to potwierdzi�o.
Spa� si� kapitanowi nie chcia�o � chwa�a Bogu, naspa� si� dosy� w kamiennej kieszeni. Von Dorn wyda� porucznikowi niezb�dne polecenia (zrobi� przegl�d broni i amunicji, nikogo nie wypuszcza� z koszar, he�my i pancerze wyczy�ci� do po�ysku), po czym przebra� si�, wychyli� na stoj�co czark� w�dki � na jedzenie nie by�o czasu, chocia� Cornelius czu� g��d � i wskoczy� na siod�o.
Do kamiennej Jauza�skiej Bramy dojecha� w dziesi�� minut, a dalej ju� zaczyna�a si� czarna Siemionowska S�oboda. Z niecierpliwo�ci i radosnego przeczucia a� brak�o Corneliusowi tchu, tak �e nie oddycha� nosem, lecz chwyta� mro�ne powietrze ustami. Skoro Walser czeka� na Murzyna w zau�ku Artamonowskim, to znaczy, �e � po pierwsze � jest ca�y i zdrowy, po drugie � pomy�lnie dotar� do domu, po trzecie � nigdzie nie uciek� i, po czwarte � okaza� si� uczciwym, przyzwoitym cz�owiekiem, w co zreszt� Cornelius nigdy nie w�tpi�. No, mo�e w chwilach s�abo�ci, kiedy le�a� w zimnej i ciasnej kieszeni. Zdradziecka �mija zw�tpienia w jego duszy podnios�a g�ow� i zasycza�a: �Walser nie ciebie chcia� ratowa�, tylko si� ba�, �eby� nie wyda� go na torturach, i dlatego pobieg� do Matfiejewa� � ale on ze wstr�tem zadepta� gadzin�, star� na proch.
Brat Andreas mawia�: �Nigdy nie my�l o cz�owieku �le, dop�ki nie zrobi� nic nagannego�. A je�li wy�wiadczy� ci dobro, to podejrzewa� go o nieczyste intencje tym bardziej si� nie godzi.
Kiedy ju� w�ziutkie okienko w d�bowych drzwiach otwar�o si� na pukanie Corneliusa i kapitan zobaczy� rozja�nion� rado�ci� twarz aptekarza, zapomnia� na dobre o pod�ym syku �mii.
��Bo�e, Bo�e � wci�� powtarza� Walser imi� pa�skie, kt�rego zwykle nie u�ywa�, gdy�, jak wiadomo, uwa�a� wiar� za niem�dry zabobon. � Co za szcz�cie, panie von Dorn, �e �yjecie! Po prostu nie wierz� w�asnym oczom! Och, tak si� dr�czy�em my�l�, �e pana zabili czy poranili, albo � co gorsza � odprowadzili do �otrowskiego Prikazu! Nawet �wiadomo��, �e Zamoleus nale�y teraz do mnie, nie przynosi�a mi ulgi!
��A wi�c ksi��ka jest u pana? � zapyta� kapitan, zsiadaj�c z konia. � Doni�s� j� pan? Brawo, Herr Walser. Mam nadziej�, �e nie oderwa� pan ok�adki, �eby d�wiga� mniejszy ci�ar?
Aptekarz mrugn��.
��Niech pan si� nie boi, nie oderwa�em. Wszystkie pa�skie �upy s� w a�tyn-to�obasie.
��Jak to �wszystkie�?
Cornelius zamar� u konowi�zu z wodzami w r�ku. O czym� takim nawet nie marzy�!
��Ale� Przecie� worek by� strasznie ci�ki, nawet ja ledwie go mog�em ud�wign��! Jak pan da� rad� sam, noc�, przenie�� go przez ca�e miasto, i to pomimo wszystkich stra�y i zabezpiecze�? To nie do wiary!
��Ma pan ca�kowit� racj�. � Walser roze�mia� si�. � Zaraz przy pierwszej kracie chwycili mnie za ko�nierz� Ale wejd�my do domu, jest zimno.
Swoj� opowie�� ci�gn�� dalej ju� w izbie, gdzie jasno p�on�y �wiece, na �cianie krzywi� paszcz� afryka�ski krokodyl, a na stole sta�a, po�yskuj�c na szlifach, karafka z r�ni�tego szk�a, pe�na ciemnego, rubinowego p�ynu.
���Chwycili i krzycz�: �Kto� ty? Z�odziej? Dlaczego nie masz latarni? Co niesiesz w tym worku? To kradzione, tak?�. I nie byli to zwykli uliczni str�e, ale najprawdziwsi stra�nicy policyjni � najemnicy z ziemstwa.
��I co pan zrobi�? � spyta� niecierpliwie von Dorn.
��Widzi pan, kapitanie, jestem cz�owiekiem honoru, nie lubi� k�ama�. � Zmarszczki Walsera zbieg�y si� w szelmowskim u�miechu, zupe�nie niepasuj�cym do uczonego aptekarza. � Powiedzia�em, jak by�o: �Tak, nios� z�odziejski �up. By�em w siedzibie metropolity i wynios�em stamt�d pe�en worek ksi��ek. Mo�ecie mnie tam odprowadzi� i dostaniecie za gorliwo�� po trzy kopiejki, no, mo�e sze��. Ale je�li pomo�ecie mi zanie�� ten w�r do domu, dam ka�demu z was rubla, a na dodatek jeszcze po g�siorze s�odkiego re�skiego wina�. I jak pan my�li, co zrobili?
��Zanie�li? � zapyta� z niedowierzaniem Cornelius.
��Ma�o, �e zanie�li, mia�em jeszcze ochron�, pomagali mi przeskakiwa� przez rynsztoki, podtrzymywali mnie, a potem, kiedy si� z nimi rozliczy�em, d�ugo si� k�aniali. Prosili, �ebym o nich nie zapomina�, gdyby trzeba by�o w czym� pom�c.
��Jest pan po prostu genialny! Chcia�bym wypi� pa�skie zdrowie!
Kapitan si�gn�� do po�yskuj�cej kusz�co karafki, obok kt�rej sta�y dwie gliniane czarki, jakie na targu mo�na kupi� za p� kopiejki. Tylko w tym cudacznym domostwie aptekarza dziwaka szlachetne szk�o weneckie mog�o s�siadowa� z prymitywnym gliniakiem z garncarskiego ko�a.
Walser po�o�y� r�k� na korku.
��Nie, m�j drogi Corneliusie. Bo pozwoli mi pan chyba tak siebie nazywa�? To szlachetne cypryjskie wino, kt�re od dawna trzyma�em na t� niezwyk�� okazj�. I mo�e pan by� pewien, �e je wypijemy, ale nie tutaj, tylko na dole, gdzie spoczywa nasza wspania�a zdobycz.
��Zatem chod�my czym pr�dzej!
We dw�ch zdj�li obie kamienne p�yty i po drewnianych stopniach zeszli do ukrytego loszku.
Skrzynia z otwartym wiekiem by�a do po�owy zape�niona ksi��kami w skrz�cych si� t�czowo oprawach. Kapitan z nabo�e�stwem opad� na kolana i j�� g�adzi� szmaragdy, rubiny, szafiry.
��A gdzie jest Zamoleus? Jako� go nie widz�.
��Le�y tutaj na stole. Nie mog�em si� powstrzyma� i zajrza�em w tekst.
��I co? � Von Dorn z zaciekawieniem spojrza� na otwarty tom, szarzej�cy w p�mroku szerokimi stronicami. � Potrafi go pan przeczyta�?
Podszed� bli�ej i postawi� �wiec� w glinianym lichtarzu na stole, gdzie Walser umie�ci� ju� karafk� i dwie gliniane czarki.
Jasnobr�zowe pismo pokrywa�o karty mistern� paj�czyn�. Czy�by w tych zakr�tasach kry� si� sekret wielkiej transmutacji?
��Jednego tylko nie rozumiem � rzek� w zamy�leniu kapitan, nalewaj�c wino. � Po co panu, drogi panie Walser, ca�e z�oto �wiata? Jest pan wystarczaj�co zamo�ny, �eby zapewni� sobie wszystko, co niezb�dne. M�j uczony brat, przeor klasztoru benedyktyn�w, mawia�: �Bogactwa nie mo�na zmierzy�, to rzecz odczucia. Jeden czuje si� n�dzarzem, maj�c sto tysi�cy dukat�w rocznego dochodu, gdy� zawsze wszystkiego mu ma�o; drugi uwa�a si� za bogacza, maj�c sto talar�w w kieszeni, nie do��, �e starcza mu na wszelkie potrzeby, ale jeszcze zostaje�. Pan bez w�tpienia nale�y do tej drugiej kategorii. Po co by�o traci� tyle czasu i si� na zdobycie skarbu, kt�ry nie jest panu potrzebny? Nie pojmuj�. Ale, tak czy inaczej, pa�skie marzenie si� zi�ci�o. C�, wypijmy za to. Strasznie mnie kusi, �eby skosztowa� tego wy�mienitego cypryjskiego trunku.
��Chwileczk�.
Aptekarz nagle spowa�nia�. Mo�e nawet czego� si� przestraszy� � nerwowo obliza� wargi i zacisn�� palce tak mocno, a� stawy zachrz�ci�y.
��Ja� Pan� Ma pan ca�kowit� racj�, m�j przyjacielu. Zrozumia�em od razu, �e jest pan nie tylko dzielny, ale i bystry. Tym �atwiej mi przyjdzie wyzna� panu, cz�owiekowi m�dremu i wielkodusznemu�
��Co? � Von Dorn u�miechn�� si�. � �e si� pan myli� i Zamoleus wypisuje jakie� brednie? �e na �adne magisterium, czerwon� tynktur�, czy jak si� tam jeszcze zwie pa�ska magiczna substancja, w tej zakurzonej ksi�dze nie znajdzie pan recepty? Nie szkodzi. Mojej zdobyczy starczy na dw�ch. Podziel� si� z panem � tym bardziej �e w istocie panu nie tak wiele potrzeba. Chce pan, to kupi� panu pi�kny dom nieopodal mojego zamku? O, zbuduj� sobie prawdziwe francuskie
Roze�mia� si�, zadowolony z �artu. Walser jednak jeszcze bardziej spos�pnia�. Najwyra�niej by� czym� nie na �arty przej�ty.
��M�wi�em przecie�, �e jest pan cz�owiekiem wielkodusznym, a obraz, kt�ry pan odmalowa� � dom, ogr�d, ksi��ki � to dla mnie wielka pokusa. Ale jest mi pisana inna droga �ycia. Nie spok�j, lecz walka. Nie odpoczynek, lecz ofiarna s�u�ba. Dobrze pan zgad�: w Zamoleusie nie ma recepty na uzyskanie kamienia filozoficznego. Przyczyna jest bardzo prosta � z jednego elementu nie mo�na otrzyma� innego � rt�� nigdy nie zamieni si� w z�oto. W naszej o�wieconej epoce �aden prawdziwy uczony nie wierzy w te alchemiczne brednie.
Cornelius tak si� zdziwi�, �e a� odstawi� czark� z winem.
��Ale� Ale do czego w takim razie potrzebna by�a panu ta zakurzona ksi�ga? Chodzi�o o klejnoty z krainy Wuf?
��Nie. Nie interesuj� mnie b�yszcz�ce kamyki i z�oto, co do tego pan tak�e ma racj�. � Aptekarz wskaza� palcem na otwart� ksi�g� i jego g�os zadr�a�, ale ju� nie ze zdenerwowania, lecz d�ugo skrywanego tryumfu: � Ten staro�ytny papirus, kt�ry liczy sobie ponad p�tora tysi�ca lat, traktuje o czym� zupe�nie innym. Niech mi pan wybaczy, m�j dzielny przyjacielu. Oszuka�em pana.
Widz�c, �e w oczach Walsera b�ysn�y �zy, Cornelius podsun�� staruszkowi czark�.
��Niech�e si� pan tak nie przejmuje! Mnie przecie� zupe�nie wszystko jedno, o czym pisze pa�ski Zamoleus. Najwa�niejsze, �eby pan by� zadowolony. Jest pan?
��O tak! � wykrzykn�� Walser, a �zy w jego oczach obesch�y w jednej chwili. � Tekst przeszed� moje naj�mielsze oczekiwania! To obali�
��No dobrze � przerwa� mu kapitan. � Pan jest zadowolony, ja tak�e. A moja propozycja pozostaje w mocy. U mnie w zamku albo w jego s�siedztwie zawsze znajdzie si� dla pana wygodne schronienie. Wypijmy za to!
��Ach, niech�e pan z tym chwil� poczeka! � Zniecierpliwiony aptekarz a� klasn�� w d�onie. � Naprawd� nie chce si� pan dowiedzie�, jakiego skarbu poszukiwa�em tak d�ugo, z takim uporem, nara�aj�c �ycie w�asne i pa�skie?
��Ale� tak, jestem bardzo ciekaw. Po prostu chcia�em powiedzie�, �e wcale nie mam panu za z�e tego �artu z kamieniem filozoficznym. Dobrze mi tak, nieukowi.
��Niech�e pan pos�ucha.
Walser przesun�� r�k� po twarzy, jakby chcia� w�o�y� albo � przeciwnie � zdj�� mask�. Kiedy zn�w spojrza� na swego rozm�wc�, temu wyda�o si�, �e aptekarz naprawd� �ci�gn�� maseczk� dobrodusznego, �miesznego dziwaka. Teraz spogl�da� na Corneliusa cz�owiek zdecydowany, pe�en nami�tno�ci i determinacji. Niebieskie oczy starego medyka rzuca�y takie b�yskawice, �e z twarzy kapitana natychmiast znikn�� pob�a�liwy u�miech.
��Ta ksi�ga � zacz�� cicho Adam Walser � to zbawienie ludzko�ci. Ani mniej, ani wi�cej. Nieo�wieconemu i nieprzygotowanemu umys�owi mo�e wyda� si� straszna. Ba, nawet dla uczonego m�a, je�li jego rozum nie dojrza�, a dusza znajduje si� we w�adaniu fa�szywych wierze�, niebezpieczna b�dzie lektura tej ksi��ki. Pastor Saventus, kt�ry by� wykszta�conym i zdrowo my�l�cym, jak na swoje czasy, cz�owiekiem, tak�e nie wytrzyma�, uciek�, dok�d oczy ponios�. Przestraszy� si� nie rosyjskiego cara, lecz tego r�kopisu.
��A c� w nim jest takiego? � zapyta� kapitan, boja�liwie spogl�daj�c na Zamoleusa, i na wszelki wypadek odsun�� si� nieco od sto�u.
Ale aptekarz jakby nie s�ysza� pytania � ci�gn�� swoj� opowie�� monotonnym, przyt�umionym g�osem, a jego oczy by�y teraz na wp� przymkni�te.
��Oszuka�em pana, kiedy powiedzia�em, �e znalaz�em zapiski Saventusa na heidelberskim uniwersytecie. Naprawd� natkn��em si� na nie w archiwum inkwizycji w Mediolanie, gdzie czyta�em stare protoko�y z przes�ucha� heretyk�w, kt�rych �wi�ci ojcowie skazali na stos. Takim przywilejem obdarzy� mnie kardyna� Litta za to, �e wyleczy�em go z hemoroid�w. Saventus trafi� do loch�w inkwizycji wkr�tce po ucieczce z Rosji, w 1565 roku. Prze�ycia najwidoczniej pomiesza�y mu troch� w g�owie. Jad�c przez Europ�, za du�o gada�. Sko�czy�o si� donosem i ciemnic�, z kt�rej wyj�� ju� nie by�o doktorowi s�dzone.
��Ale od czego zwariowa�?
Tym razem pytanie zosta�o us�yszane.
��Pami�ta pan, m�j drogi Corneliusie, m�wi�em panu, �e w tajemniczej skrzyni konstantynopolita�skich bazyleus�w przechowywane s� wczesnochrze�cija�skie ksi�gi heretyckie? To w�a�nie jedna z nich, najs�ynniejsza, kt�rej nikt nie widzia� od przesz�o tysi�ca lat, tak �e pozosta�y po niej jedynie mgliste podania.
��Heretycka ksi�ga? � powt�rzy� rozczarowany von Dorn. Ju� si� nie ba� zbli�y� do sto�u. � A to dopiero!
��Czy wie pan o tym � zni�y� jeszcze bardziej g�os aptekarz � �e naprawd� ewangelii by�o nic cztery, lecz pi��? Pi�te opisanie �ywota syna cie�li J�zefa sporz�dzi� aposto� Judasz. Tak, tak, w�a�nie ten Judasz.
��A czy� on nie powiesi� si� wkr�tce po ukrzy�owaniu Chrystusa?
���wiadectwa na temat �mierci tego, kt�ry wyda� Jezusa sanhedrynowi, s� sprzeczne. Ewangeli�ci utrzymuj�, �e si� udusi�. W Dziejach Apostolskich czytamy, �e zdrajca, potkn�wszy si� na r�wnej drodze, �rozpuk� si� na po�y, i wyp�yn�y wszystkie wn�trzno�ci jego� [60]. A u Papiusza z Hieropolis m�wi si�, �e Judasz do�y� s�dziwych lat, zmar� za� na tajemnicz� chorob�: jego cia�o straszliwie obrzmia�o i zacz�o odra�aj�co cuchn��, tak �e ludzie wzdragali si� zbli�y� do cierpi�cego. Papiusz by� uczniem aposto�a Jana i mniej wi�cej r�wie�nikiem Judasza. Jego �wiadectwo mo�na uzna� za wiarygodne. Znaczy to, �e Judasz prze�y� d�ugie �ycie. Cz�owiek �w, kt�ry blisko zna� Jezusa i sprowadzi� na� zgub�, zostawi� szczeg�owy opis �ycia tak zwanego Zbawiciela. Pi�ty ewangelista nie tylko wyja�ni�, dlaczego po�o�y� kres mesjanizmowi Jezusa (zrozumia�e, naturalnie, �e nie chodzi�o o trzydzie�ci srebrnik�w), ale i opowiedzia� o Nazarejczyku ca�� prawd�, bez fa�szu i upi�ksze�. W pocz�tkach chrze�cija�stwa ten tekst przechodzi� z r�k do r�k i sprawi�, �e wielu odwr�ci�o si� od nowej wiary. Potem, w czasach cesarza Konstantyna, kt�ry uczyni� chrze�cija�stwo religi� pa�stwow�, ewangelia Judasza nagle znikn�a. Teraz wiadomo, gdzie si� podzia�a � wszystkie odpisy zosta�y zniszczone, a orygina� ukryto w tajemnym ksi�gozbiorze cesarskim.
Zagl�danie do manuskryptu grozi�o pot�pieniem duszy, ale unicestwi� staro�ytnego �wiadectwa basileusowie tak�e nie mieli odwagi.
��To znaczy, �e s� tam jakie� oszczercze s�owa, jakie� zarzuty pod adresem Zbawiciela? � Von Dorn �ci�gn�� brwi. � I co z tego? Kt� uwierzy k�amstwom pod�ego zdrajcy?
��K�amstwom? � Walser u�miechn�� si�. � W protokole z przes�uchania Saventusa by� dopisek inkwizytora: �Owo blu�niercze dzie�o, zwane Ewangeli� Judasza, jest ponad wszelk� w�tpliwo�� tworem �owcy dusz; Szatana, jako �e nawet w postaci ustnego przekazu rodzi nieprzepart� pokus�, by zw�tpi� w bosk� natur� Pana naszego Jezusa�. Mia�em ma�o czasu, a tekst czyta si� trudno, przebrn�wszy jednak przez pierwsze cztery stronice, dowiedzia�em si� ju� o Jezusie takich rzeczy, �e sens wszystkich jego poczyna� ukaza� mi si� w zupe�nie nowym �wietle! � Aptekarz nie m�g� z�apa� tchu ze wzburzenia. � Je�liby objawi� �wiatu tylko te cztery stronice, ca�a wiara chrze�cija�ska zachwia�aby si� w posadach! A najbardziej pora�aj�ca jest my�l, �e gdyby wyprawi� si� do Ziemi �wi�tej, to bardzo mo�liwe, �e jeszcze i dzi� mo�na by odnale�� dowody na potwierdzenie prawdziwo�ci s��w ewangelisty! Wie pan, kim w rzeczywisto�ci by� Jezus z Nazaretu i czym si� zajmowa� przez pierwszych trzydzie�ci lat swego �ycia?
��Nie wiem i nie chc� wiedzie�! � wykrzykn�� von Dorn. � To znaczy, nie, wiem i nie pragn� wiedzie� nic innego! Zbawiciel by� synem cie�li i pomaga� ojcu, a potem wyruszy�, by g�osi� prawd�. I niech si� pan nie wa�y twierdzi� inaczej!
Walser roze�mia� si� z gorycz�.
��Ot� to, tak samo �lepi s� wszyscy inni chrze�cijanie. Bardziej cenicie sobie mroki niewiedzy ni�li �wiat�o prawdy. Dobrze, dobrze, niech pan nie zatyka uszu. Nie b�d� panu nic opowiada� o Chrystusie. Prosz� lepiej pos�ucha�, czego mi si� uda�o dowiedzie� o losach Ewangelii Judasza w Moskowii. Pierwszy na t� straszn� ksi�g� natrafi� Maksym Grek, kt�ry zacz�� porz�dkowa� Liberi� na polecenie wielkiego ksi�cia Wasyla. Mnich natkn�� si� na
Cornelius s�ucha� tej niewiarygodnej historii z zapartym tchem, od czasu do czasu tylko zerkaj�c na gro�n� ksi�g�, kt�ra sta�a si� przyczyn� tak wielkiego z�a. Dobrze przynajmniej, �e zosta�a napisana po hebrajsku czy po aramejsku, w kt�rym to j�zyku � opr�cz nielicznych m�drc�w i bezbo�nych �yd�w � i tak nikt nie potrafi czyta�.
��Wracaj�c do Saventusa � ci�gn�� Walser � to pastor mia� bardzo smutny koniec. Przes�uchania prowadzono tajnie, w obecno�ci jednego tylko ojca inkwizytora i pisarza-protokolanta. Streszczenie Ewangelii Judasza, przekazane przez Saventusa i odnotowane w protokole, starannie zamazano. Przy ko�cu tekstu, inn� r�k�, dopisano: �Po zako�czeniu �ledztwa, kt�re trwa�o siedem nocy i odbywa�o si� bez stosowania tortur, jako �e heretyk Saventus m�wi� nieprzymuszony, z w�asnej woli, postanowiono skropi� cel� �wi�con� wod�, a nawiedzonemu szale�cowi wsun�� do ust sk�rzan� gruszk�, �eby nie prowadzi� ze stra�nikiem blu�nierczych rozm�w, po wielkim po�cie za� skrycie udusi� go w ciemnicy; pisarza, brata Ambrozjusza, nie pozbawia� �ycia, lecz dla unikni�cia zb�dnego rozg�osu obci�� mu j�zyk i obie r�ce, a nast�pnie wys�a� do odleg�ego klasztoru, by tam dokona� �ywota�. Nale�y przypuszcza�, �e wyrok wyda� sam inkwizytor, kt�ry te� sporz�dzi� t� notatk�. Ni�ej widnieje jeszcze jeden zapis, zrobiony inn� r�k�. Kr�tki, bez komentarzy: �Trzynastego grudnia ojciec inkwizytor Hieronymus powiesi� si� w podw�rzu na osice�. No i jak si� panu podoba moja opowie��, kapitanie?
Aptekarz spojrza� pytaj�co na von Dorna. Cornelius by� blady, pot wyst�pi� mu na czo�o. Wskaza� na Zamoleusa dr��cym palcem.
��I po c� wam, panie, co� tak okropnego, co przynosi ludziom same tylko nieszcz�cia � szale�stwo i �mier�? C� panu przyjdzie z tej ksi�gi? Niechby sobie le�a�a w skrzyni kolejnych p�tora tysi�ca lat.
��Nie, m�j przyjacielu, ju� czas! Sto lat temu, za �ycia Saventusa, by�o jeszcze za wcze�nie, a teraz nadesz�a w�a�ciwa pora � z g��bokim przekonaniem o�wiadczy� Walser. � W szesnastym stuleciu ludzki rozum by� jeszcze zbyt pogr��ony w mrokach niewiedzy, cz�owiek nie zdo�a� podnie�� si� z kolan. Ale nasz o�wiecony wiek poczyni� wielkie odkrycia � �e Ziemia nie stanowi centrum wszech�wiata, lecz jest tylko jedn� z planet kr���cych wok� S�o�ca, �e�
��To niemo�liwe! � zakrzykn�� wielkim g�osem poruszony do g��bi kapitan. � Ka�dy przecie� widzi, �e S�o�ce obraca si� wok� Ziemi!
��Nie zawsze nale�y wierzy� w�asnym oczom. � Aptekarz u�miechn�� si� do kapitana jak do nierozumnego dziecka. � Pa�ski wzrok m�wi panu, na przyk�ad, �e Ziemia jest p�aska, a tymczasem nic podobnego � okr�g�a niby jab�ko.
Cornelius nie protestowa�, pora�ony tym argumentem. Czy�by Ziemia istotnie nie by�a o�rodkiem wszech�wiata?
��A ile wspania�ych odkry� dokona�o si� w fizyce i chemii! Albo w medycynie! Nigdy jeszcze cz�owiek nie wiedzia� o sobie i przyrodzie tak wiele. Rozum w ko�cu uczy si� my�le� bez strachu, samodzielnie, uwalnia si� z powijak�w. Cz�owiek dzisiaj pojmuje i odczuwa sam siebie zupe�nie inaczej. Genialny Szekspir, piewca wolno�ci Cervantes, zuchwa�y Spinoza, dociekliwy John Donne i wielu innych my�licieli sprawi�o, �e ludzko�� mo�e mie� dla siebie szacunek, by� dumna ze swoich osi�gni��. Kr�puj�ca uzda �lepej, bezrozumnej wiary nie jest nam ju� wi�cej potrzebna. Owszem, dawniej, w �a�osnej epoce ciemnoty i niewiedzy, religia by�a niezb�dna po to, by w naszych dzikich przodkach t�umi� zwierz�ce ��dze i strach przed zagadk� bytu � a wszystko to w imi� Bo�e. Teraz jednak wi�kszo�� tajemnic natury, kt�re dawniej wydawa�y si� niezbadane, szcz�liwie zosta�a odkryta przez nauk�. Uczeni rozwi�zaliby i inne problemy, gdyby ich rozs�dku nie ogranicza�y �elazne p�ta zabobonu. To koniec, m�j drogi, chrze�cija�stwo przesta�o ju� by� u�yteczne. Trzeba je odrzuci�, tak jak wyro�ni�te dziecko zrzuca z siebie za ma�e i za ciasne ubranie, kt�re kr�puje jego ruchy. �eby posuwa� si� naprz�d, dalej, wy�ej, cz�owiekowi potrzebna jest dzi� nie wiara w cuda, lecz we w�asne si�y i mo�liwo�ci w�asnego umys�u. Je�eli ludzie dowiedz� si� prawdy o Chrystusie i �r�d�ach jego nauki, w ich umys�ach zapanuje ogromne poruszenie � o wiele bardziej tw�rcze ni� w okresie reformacji. Przecie� ka�dy wstrz�s, ka�da odmienno�� w sposobie my�lenia to dobrodziejstwo dla pracy cz�owieczej my�li. Wielu, oczywi�cie, cofnie si� w przera�eniu, zatka uszy i zas�oni oczy. Niema�o jednak znajdzie si� i takich, kt�rzy z zaciekawieniem i uwag� powitaj� now� prawd�. I b�d� to najlepsi z ludzi! I ja, i pan stoimy u progu z�otego wieku! Jak niewiarygodnie rozwinie si� nauka i sztuka, jak wzro�nie poziom wykszta�cenia! A co najwa�niejsze, cz�owiek przestanie si� p�aszczy� i poni�a� przed istot� wy�sz�, kt�ra w rzeczywisto�ci nie istnieje. Je�eli ludzie nie b�d� w pokorze oddawa� czci kr�lowi niebios, to bardzo szybko odejdzie im ochota r�wnie� i na to, by pada� plackiem przed ziemskimi w�adcami. Powstanie nowe spo�ecze�stwo, godne i �yj�ce w poszanowaniu w�asnych warto�ci. Oto cel, kt�rego urzeczywistnieniu warto po�wi�ci� �ycie!
Walser nie panowa� ju� nad wzruszeniem. G�os mu dr�a�, z oczu p�yn�y �zy natchnienia i zachwytu.
��A co z Maryj� Dziewic�, Naj�wi�tsz� Or�downiczk�? � zapyta� cicho von Dorn. � Skoro Boga nie ma, to Jej tak�e? Nie jest w�adna wstawi� si� za nikim, gdy� umar�a blisko dwa tysi�ce lat temu? I �ycie wieczne tak�e nie istnieje? Po naszej �mierci niczego ju� nie b�dzie? Niczego? Po co w takim razie �y�?
���eby przeby� drog� od bezmy�lnego zarodka do m�dro�ci szlachetnego starca, kt�ry wie, �e prze�y� swoje �ycie w pe�ni i opr�ni� jego czar� do ostatniej kropli � wyja�ni� Walser tak, �e by�o wida�, i� wszystko ju� przemy�la� i od dawna zna odpowied� na te pytania. � Szuka�em Ewangelii Judasza, poniewa� wierzy�em w pot�n� moc tej ksi�gi. Nikt, kto j� przeczyta� � czy cho�by tylko do niej zajrza� � nie m�g� zachowa� wiary w Boga, nawet sam inkwizytor. Mam plan, dla kt�rego pragn��bym pana pozyska� � przecie� i w przysz�o�ci b�d� potrzebowa� wiernego i dzielnego pomocnika. Osi�d� w Amsterdamie, gdzie obskurantyzm nie jest w modzie. Kupi� drukarni� i wydam Ksi�g�. Rozpowszechni� j� w ca�ej Europie. Zar�czam panu, �e w ci�gu dw�ch lub trzech lat podniesie si� tam fala, w por�wnaniu z kt�r� herezja Lutra wyda si� chrze�cija�skiej spo�eczno�ci dziecinn� zabaw�. My dwaj, ja i pan, wywo�amy olbrzymi przewr�t w ludzkich duszach i umys�ach!
��I znowu zacznie si� wojna religijna? � zapyta� Cornelius. � Jedni b�d� zabija� w imi� wiary, a drudzy w imi� rozumu? W naszym rodzie wci�� pozostaje �ywa pami�� reformacji, kt�ra podzieli�a go na dwa wrogie obozy � i jeden z nich unicestwi� cz�onk�w drugiego� Nie, panie Walser, nie mo�na nara�a� duszy na takie ci�kie pr�by. � Kapitan m�wi� coraz g�o�niej i zapalczywiej. � �wiat, niedoskona�y i cz�sto okrutny, taki ju� jest z natury, przez nikogo nie zosta� do tego popchni�ty ani zmuszony. Niech lepiej wszystko b�dzie, jak ma by�. Je�li pan ma racj� i B�g nie jest cz�owiekowi potrzebny, to lepiej, �eby ludzie doszli do tego sami, bez pa�skiego Judasza, kt�ry i tak by� i na zawsze pozostanie pod�ym zdrajc�, cokolwiek by wymy�li�� Co do mnie, s�dz�, �e B�g b�dzie potrzebny zawsze, dlatego �e przynosi nadziej�, a nadzieja jest pot�niejsza i pi�kniejsza ni� rozum. I Jezusa tak�e ludzie b�d� potrzebowa�! I wcale nie chodzi o to, kim by� naprawd� i co zrobi� lub czego nie zrobi�� Nie potrafi� panu tego wyt�umaczy�, ale czuj� i wiem: bez Niego nie mo�na si� obej��. Jest pan przecie� dobrym i m�drym cz�owiekiem, �e te� pan tego nie rozumie! � Von Dorn pokr�ci� g�ow�. � Prosz� mi wybaczy�, szanowny przyjacielu, ale nie dopuszcz�, by pa�ski plan si� urzeczywistni�.
���Nie dopuszcz�? � Walser uni�s� brwi. � Nie dopuszcz�?
��Niech mi pan odda Zamoleusa. Ja� nie, nie zniszcz� go, bo skoro ta ksi�ga przetrwa�a ju� tyle wiek�w, to znaczy, �e Bogu si� podoba, by istnia�a. Ale ukryj� j� tak g��boko, w tak tajemnym miejscu, �e nikt jej tam nie odnajdzie, chyba �e mu si� to uda z woli boskiej. I niech pan nie pr�buje mnie od tego odwodzi�, to nic nie da. � Teraz Cornelius nie by� ju� rozgor�czkowany, m�wi� spokojnie � czu� w sobie jak�� tward�, niezachwian� pewno��. � B�dzie si� pan odwo�ywa� do mojego rozs�dku, a ja podj��em decyzj�, kieruj�c si� sercem.
Aptekarz opu�ci� g�ow� i zamkn�� oczy. Nie odzywa� si�. Cornelius cierpliwie czeka�.
Wreszcie � po kwadransie, mo�e zreszt� i wi�cej czasu up�yn�o � Walser rzek� z ci�kim westchnieniem:
��C�, m�j szlachetny przyjacielu, niewykluczone, �e w takiej sprawie rzeczywi�cie nale�y ws�ucha� si� nie w g�os rozumu, lecz serca. Jestem zasmucony i przybity tym, �e nie potrafi�em przekona� o s�uszno�ci mych s�d�w nawet pana, cz�owieka rozumnego i �yczliwego. Koniec ko�c�w, da� pan wyraz r�wnie� moim w�asnym w�tpliwo�ciom. Chcia�em wypr�bowa� na panu, czy ludzko�� jest ju� gotowa zaakceptowa� ide� �wiata bez Boga. Teraz widz�, �e nie. C�, niech Ksi�ga czeka swojego czasu� A my� My st�d wyjedziemy. Niech pan buduje sw�j wspania�y zamek i przeznaczy w nim jedn� komnat� dla mnie. Przyjmuj� pa�sk� hojn� propozycj�.
Muszkieterowi �zy zakr�ci�y si� w oczach � prawd� m�wi�c, szykowa� si� na d�ugi, m�cz�cy sp�r i ju� z g�ry utwardza� serce, �eby za nic nie ust�pi�.
��Jest pan najzacniejszym z ludzi, Herr Walser! � wykrzykn�� z uczuciem. � Wiem, jak wiele pan po�wi�ca � marzenie, cel �ycia, wielki zamys�. Ale okaza� si� pan wystarczaj�co m�dry, by poj��, �e pragn�c obsypa� ludzko�� dobrodziejstwami, narazi j� pan na �miertelne niebezpiecze�stwo. Wie pan co? � Wzruszony do g��bi Cornelius machn�� w stron� skrzyni z otwartym wiekiem. � W zamian za pa�sk� ksi�g� niech pan we�mie po�ow� mojej zdobyczy. To b�dzie uczciwe rozwi�zanie.
Aptekarz u�miechn�� si� z roztargnieniem, widocznie jeszcze nie oderwawszy si� my�lami od swojego wielkiego, szalonego zamys�u.
��Dzi�kuj� panu. Wystarczy mi sam tylko Arystoteles � zw�aszcza �e pan, jak mi si� zdaje, niezbyt wysoko sobie ceni ten biedny manuskrypt� C�, mi�y Corneliusie, teraz mo�emy wypi�. Za upadek wspania�ych projekt�w i m�dro��, kt�ra ka�e zaniecha� wszelkiego dzia�ania.
Von Dorn podni�s� czark� do ust. Wino okaza�o si� g�ste i cierpkie, mia�o posmak �ywicy, d�bowej beczki i jakich� zi�.
��A pan? � zapyta� kapitan, widz�c, �e Walser jeszcze nie wypi�. � No ju�, do dna, jak mawiaj� Moskowici. To wprawdzie zgubny dla nich obyczaj, ale pan przecie� nie upije si� jedn� czark� dobrego wina?
Kapitan za�mia� si� ze swojego �artu, poda� aptekarzowi gliniane naczynko i dopilnowa�, by Walser wypi� trunek do dna, i to duszkiem.
��Ja� nie jestem przyzwyczajony tyle� pi�. � Aptekarz ustami chwyta� powietrze. Zacz�� gor�czkowo grzeba� w kieszeni i wreszcie wydoby� stamt�d szklan� banieczk�, nape�nion� liliow� ciecz�. � To eliksir �o��dkowy�
Wypi� po�ow� zawarto�ci p�katej buteleczki, schowa� j� i otar� r�kawem spocone czo�o.
Corneliusowi tak�e zrobi�o si� gor�co. Cypryjskie wino, jak to bywa z dobrym trunkiem, nie uderzy�o mu do g�owy, lecz posz�o w nogi. Kapitan zachwia� si�.
��Zblad� pan � zauwa�y� aptekarz. � Nic dziwnego, zwa�ywszy, co pan prze�y� w ci�gu ostatniej doby. Niech pan si�dzie.
Podsun�� von Dornowi sto�ek, kapitan podzi�kowa� i usiad�. Widocznie zm�czenie rzeczywi�cie dawa�o o sobie zna� � ci�kie jak o��w, z wolna pe�z�o od st�p w g�r�.
Walser patrzy� na kapitana jako� dziwnie � ni to ze strachem, ni to ze wsp�czuciem.
��Niech pan spr�buje si� podnie�� � powiedzia� nagle.
Cornelius usi�owa� wsta�, podpieraj�c si� r�k�, ale jakby nie czu� n�g.
��Co si� ze mn� dzieje? � wybe�kota�, spogl�daj�c w oszo�omieniu na niepos�uszne kolana.
��To dzia�anie trucizny, m�j biedny przyjacielu � ze smutkiem poinformowa� go Walser. � Ku mojemu najg��bszemu �alowi, nie zostawi� mi pan wyboru. Zn�w, podobnie jak na pocz�tku naszej znajomo�ci, podda�em pana pr�bie, ale tym razem nie wyszed� pan z niej zwyci�sko. Wtedy wypr�bowywa�em pa�sk� wierno��, dzisiaj � dojrza�o��. Niestety, m�j dobry kapitanie, jest pan dzieci�ciem mroku, a nie �wiat�a. Pa�ski ciasny umys� b��dzi w ciemno�ciach. Ale to nic, Ksi�ga pomo�e je rozproszy�. Urzeczywistni� sw�j plan, tyle �e bez pana pomocy. Je�li nawet zgin� z r�k fanatyk�w lub sp�on� na stosie, dzi�ki mnie ludzko�� zrobi pierwszy krok ku wyzwoleniu si� z p�t ciemnoty.
��Otru� mnie pan? � z niedowierzaniem zapyta� Cornelius. � Cypryjskim winem? Ale� ale przecie� sam tak�e je pan pi�! To na pewno �arty! Rozbawi�o pana, �e si� tak upi�em jedn� czark�.
��Nie, wcale nie �artuj�. Owszem, wypi�em wino razem z panem, ale mia�em przygotowan� buteleczk� z ekstraktem serpentarium, kt�ry znosi dzia�anie trucizny.
Co za pod�a zdrada! �eby napoi� trucizn� przyjaciela!
���ajdak! � krzykn�� von Dorn.
Wyrwa� z pochwy kind�a�, chc�c nim ugodzi� truciciela. Ale nie dosi�gn�� � aptekarz sta� za daleko, a kapitan nadal nie m�g� si� ruszy� z miejsca. Co gorsza, Cornelius poczu�, �e jego cia�o odr�twia�o ju� do pasa � ka�dy ruch przychodzi� kapitanowi z trudem. Ech, szkoda, �e zostawi� szpad� na g�rze, �eby nie przeszkadza�a przy schodzeniu do piwnicy.
��Nie mo�e pan mnie zabi�. � Walser roz�o�y� r�ce, jakby si� usprawiedliwia�. � Trucizna b�dzie si� rozlewa� po pa�skim ciele, podchodz�c coraz to wy�ej. To dawna receptura, znana jeszcze w staro�ytnej Grecji. W�a�nie t� trucizn� za�y� Sokrates. Ale ja udoskonali�em jej sk�ad, tak �e dzia�anie tego �rodka jest �agodniejsze. Nie b�dzie pan czu� b�lu. Nie b�d� panu tak�e dokucza� md�o�ci. Kiedy trucizna dotrze do m�zgu, najpierw straci pan mow�, potem wzrok, s�uch i inne zmys�y, a wreszcie pogr��y si� pan jakby we �nie. To naprawd� godna pozazdroszczenia �mier�. Kiedy nadejdzie m�j koniec, chcia�bym tak w�a�nie umrze�.
��B�agam, niech mi pan da odtrutk�! � wychrypia� Cornelius. Nie m�g� si� ju� odwr�ci� do Walsera, bo porusza� jedynie szyj�. � Przysi�gam, nie b�d� si� przeciwstawia� pa�skim planom! Kln� si� na honor! Von Dornowie nigdy nie �ami� danego s�owa.
Walser u�miechn�� si� smutno.
��Niech pan wybaczy, kapitanie, ale to absolutnie niemo�liwe. Wierz�, �e m�wi pan szczerze. Ale p�niej, gdy �mier� przestanie zagl�da� panu w oczy, zmieni pan zdanie. Powie pan sobie: tak, przysi�g�em na honor, ale czym�e jest honor jakiego� tam kapitana w por�wnaniu z dobrem ludzko�ci? Jako cz�owiek szlachetny, biedny panie von Dorn, w imi� ocalenia chrze�cija�skiego �wiata ch�tnie z�o�y pan w ofierze sw�j honor. Nieszcz�cie polega na tym, �e r�nie pojmujemy dobro i ratowanie ludzko�ci. M�j nieszcz�sny, otumaniony przyjacielu! Och, ile trudu i wysi�ku kosztuje mnie ten czyn, dokonywany w imi� cz�owieczego rozumu! Aptekarz zaszlocha� i odwr�ci� si�.
��S�uchajcie, panie Walser! � zacz�� szybko m�wi� kapitan, boj�c si�, �e j�zyk odm�wi mu pos�usze�stwa, a wtedy on nie b�dzie ju� m�g� odmieni� swojego losu. � Przecie� to takie proste! Je�li odrzucimy Boga, to nawet tak dobry i m�dry cz�owiek jak pan zdolny b�dzie do ka�dej nikczemno�ci. Ja jestem gorszy od pana � bardziej chciwy, pr�ny, g�upszy. Lekcewa�y�em niemal wszystkie przykazania, zabi�em w �yciu co najmniej siedemna�cie os�b. Ale za ka�dym razem, wbijaj�c ostrze czy odwodz�c kurek, wiedzia�em, �e pope�niam grzech �miertelny. A pan zadaje trucizn� przyjacielowi, przekonany, �e dokonuje niezwyk�ego czynu!
Rozleg� si� brz�k � to z bezsilnych palc�w prawej r�ki von Dorna wypad� na pod�og� kind�a�.
��Trucizna dzia�a szybciej, ni� my�la�em � powiedzia� jakby do siebie Walser. � W drugiej r�ce zabraknie czucia nieco p�niej, poniewa� z lewej strony jest serce, kt�re przetacza krew� Ale nied�ugo, ju� nied�ugo.
��Umieram, ratunku! � zaj�cza� rozpaczliwie Cornelius.
��Nie. Pozostawi� pana przy �yciu by�oby niewybaczaln� s�abo�ci�, najgorszym z mo�liwych przest�pstw.
Pozbawiony wszelkiej nadziei von Dorn zacisn�� w pi�� palce lewej, jeszcze nieodr�twia�ej r�ki.
��Nie! Najgorsze z mo�liwych przest�pstw to zdrada. Wiaro�omstwo. Nie ma dla mnie nic wstr�tniejszego ni� nie dochowa� wiary � Bogu czy te� temu, kogo uwa�a�em za przyjaciela, kogo kocha�em i darzy�em zaufaniem. Oby� by� przekl�ty razem ze swoj� Ksi�g�, Walser!
��Ale� ja tak�e pana pokocha�em! I teraz pana kocham! � Aptekarz gwa�townie post�pi� par� krok�w w stron� skaza�ca � wida� by�o, �e s�owa kapitana dotkn�y go do �ywego. � Ale cz�owieka kocham bardziej ni� siebie i pana! Szkoda, �e pan umrze, nie poj�wszy tej prostej prawdy�
Lewa r�ka von Dorna nie utraci�a jeszcze czucia. Na wp� sparali�owany muszkieter chwyci� aptekarza za ko�nierz i w�o�ywszy w ten ruch wszystkie swoje si�y, ca�� wol� �ycia, gwa�townie szarpn��, uderzaj�c g�ow� truciciela o kant sto�u.
Walser zwiotcza� i bez j�ku osun�� si� na ziemi�.
�Pr�dzej, pr�dzej� � szepta� Cornelius, rozhu�tuj�c st�. Wreszcie uda�o mu si� odepchn�� od niego dostatecznie mocno, by wraz ze sto�kiem przewr�ci� si� na pod�og�. Przy upadku nie poczu� b�lu. Ch��d rozlewa� si� w r�ce od ramienia ku �okciowi. Byleby tylko dosi�gn�� do kieszeni, w kt�rej Walser ma odtrutk�!
W tej samej chwili, kiedy palce dotkn�y flaszeczki, zimno �cisn�o przegub niczym kleszcze.
Cornelius z wysi�kiem zgi�� �okie�, by podnie�� flakonik do ust. Je�li wy�li�nie mu si� z dr�twiej�cych palc�w, to koniec, �mier�.
Szklany korek wyrwa� z�bami. Wla� do ust resztki fioletowego eliksiru do ostatniej kropli i bezsilnie opad� na wznak.
Czy aby nie jest za p�no?
Z pocz�tku wydawa�o si�, �e tak. Chcia� prze�kn�� �lin� i poczu�, �e nie mo�e. A wi�c i gard�o ju� nie pe�ni swoich funkcji.
�Bylebym zd��y� odm�wi� modlitw�, dop�ki nie odm�wi�y mi pos�usze�stwa wargi i j�zyk� � pomy�la� Cornelius i nagle przeszy�o go uk�ucie b�lu w prawym ramieniu � tym, kt�rym, padaj�c, uderzy� o pod�og�.
Von Dorn nigdy nie przypuszcza�, �e b�l mo�e wywo�a� tak wielk� rado��. Eliksir dzia�a�!
Dzia�a�, i to szybko: najpierw o�y�y r�ce, potem kapitanowi uda�o si� usi���, a po up�ywie kilku minut von Dorn � wprawdzie chwiejnie � ale ju� sta� na w�asnych nogach.
Gor�co podzi�kowawszy Przenaj�wi�tszej Or�downiczce i Jej Synowi za cudowne ocalenie, Cornelius wyci�gn�� spod sto�u nieprzytomnego Walsera.
Co zrobi� z tym szale�cem? Zabi� go? Zas�u�y� na �mier�, ale Cornelius wiedzia�, �e nie potrafi z zimn� krwi� pozbawi� wiaro�omcy �ycia. Co innego zada� �miertelny cios w ferworze walki, a co innego zabi� s�abego i bezbronnego cz�owieka � to jako� nie po rycersku.
Wi�c co? Pu�ci� go wolno, odebrawszy najpierw Zamoleusa? Ale �w pozornie niegro�ny staruszek jest niebezpieczny. Z tej strasznej ksi��ki przeczyta� do��, by rozsia� po �wiecie jej truj�ce nasiona�
Od uderzenia o kant sto�u na skroni le��cego utworzy�o si� wg��bienie, kt�re dos�ownie w oczach przybiera�o barw� sinopurpurow�. Cornelius ostro�nie obmaca� zapadlin� palcem i a� drgn��, wyczuwszy pod cienk� sk�r� ostr� kraw�d� z�amanej ko�ci. Odci�gn�� pomarszczon� powiek� le��cego i prze�egna� si�. A wi�c Pan zadecydowa� ju� o losie aptekarza. O�wieciciel ludzko�ci by� martwy.
Na g�rze, w komnacie, rozleg�o si� bicie zegara � jedno uderzenie, drugie, trzecie.
Trzecia w nocy! Wkr�tce powinien poprowadzi� kompani� na Kreml!
Von Dorn zacz�� si� miota� po piwnicy, to wyjmuj�c ze skrzyni ksi��ki, to zn�w na powr�t je chowaj�c. Nie zna� innego miejsca, gdzie m�g�by ukry� skarb. Zreszt� po co? Dlaczego nie mia�by go pozostawi� w tej chytrze obmy�lonej kryj�wce? Nie wiadomo jeszcze, czy Matfiejewowi uda si� wprowadzi� sw�j plan w �ycie. Og�asza� carem m�odszego brata, podczas gdy prawowity nast�pca tronu �yje � to pachnie zdrad� stanu. Oczywi�cie, Artamon Siergiejewicz jest m�dry i przewiduj�cy, rozs�dniej jednak b�dzie na razie zostawi� Liberi� tutaj.
Kapitan zatrzasn�� wieko skrzyni, z wierzchu przysypa� je ziemi�, udepta�. Zapomnia� o Zamoleusie!
Heretycka ksi��ka wci�� le�a�a na stole, kusz�co otwarta. Cornelius zamkn�� j� z obrzydzeniem i a� zmru�y� oczy, o�lepiony blaskiem ognistych rubin�w. Szata�ski blask!
Wsun�� Zamoleusa do worka i rzuci� na pod�og�, na wieko skrzyni. Niechaj diabelska pisanina strze�e drogocennych ksi�g.
Wdrapa� si� na g�r� i starannie zamaskowa� p�ytami skrytk�. Zegar wskazywa� wp� do czwartej.
Ach, to prawdziwe fatum! O czwartej kompania ma pobudk� � dow�dca powinien by� na miejscu.
Je�li z powodu obrzydliwej chciwo�ci on, rycerz von Dorn, zawiedzie swego dobrodzieja, to pozostanie mu tylko jedno: aby zmy� t� ha�b�, b�dzie musia� odebra� sobie �ycie.
Nasta� wielki dzie�! Do diab�a ze skarbami! Przede wszystkim honor, reszta potem.
Byle tylko zd��y�, nie sp�ni� si�.
Cornelius wybieg� za wrota, prowadz�c konia za wodze. Niedbale przymkn�� skrzyd�a bramy. Brz�kn�� ostrogami i przytrzymuj�c szpad�, wskoczy� na siod�o.
Zanim ruszy�, obejrza� si� za siebie i wyda�o mu si�, �e dom Adama Walsera patrzy na niego trzynastoma z�ymi, m�tnymi �lepiami.
Doktor i magister, teraz obaj ju� na czworakach, z opuszczonymi g�owami, wpatrywali si� w zalane bia�ym, martwym �wiat�em zag��bienie o powierzchni jednej stopy kwadratowej. Po pier�cieniu zosta� tylko rudy obwarzanek rdzy, ale prymitywnie wyciosany w kamieniu zaczep by� nienaruszony � c� zreszt� mog�o si� z nim sta� w ci�gu zaledwie trzystu lat?
��Podwa�ymy �omem? � szepn�� Fandorin.
��Nie, spr�bujmy lepiej r�kami � wysokim, obcym g�osem odpowiedzia� Maksim Eduardowicz. � Bo�e, czy�by�my znale�li?
Poci�gn�li wi�c razem. Z pocz�tku wydawa�o si�, �e p�yta, zapieczona na amen, za nic nie da si� ruszy� z miejsca, ale przy powt�rnym szarpni�ciu zgrzytn�a �a�o�nie i podda�a si�. By�a jeszcze l�ejsza ni� wierzchnia.
Kiedy poszukiwacze skarbu od�o�yli j� na bok, w pod�odze rozwar�a si� czarna dziura, z kt�rej buchn�� Fandorinowi w twarz zapach Czasu; zwykle ledwo uchwytny, teraz by� intensywny, lepki i odurza� o wiele silniej ni� haszysz, kt�rego przysz�y magister pr�bowa� w latach studenckich, kiedy to lekkomy�lnie ulega� cudzym wp�ywom.
Partnerzy, zamarli nad tajemnym lukiem, popatrzyli na siebie. Bo�otnikow wygl�da� jak ob��kany � w�osy rozwichrzone, na czole czarne smugi, rozbiegane �renice. �Pewnie i ja wygl�dam nie lepiej� � pomy�la� Fandorin.
No c�, byli zaledwie o krok od �wiatowej s�awy, ob��dnego bogactwa i � co najcenniejsze � rozwi�zania zagadki, by� mo�e najtrudniejszej i najbardziej intryguj�cej spo�r�d wszystkich, jakie zna historia.
��No, kto pierwszy? � zapyta� Nicholas. � Zaraz przynios� drabink� i zadecydujemy. Tylko niech pan nie �wieci tam, do �rodka, beze mnie!
Stan�� na pod�odze, g�ruj�cej o dwie stopy nad kwadratowym zag��bieniem, i zacz�� myszkowa� w�skim snopem latarki po deskach pod�ogi � gdzie� tu musia�a le�e� reszta narz�dzi i zwini�ta drabinka sznurowa. A, s�. Kr��ek jasno�ci wychwyci� z mroku trzonek �opaty, czarny dzi�b lewarka i troch� dalej co� dziwnego � bia�y, p�okr�g�y przedmiot. Jakby sportowy but. Nie, czarny pantofel, oblany gum�, z bia�ym sznurowad�em. Pewnie z tej kupy �mieci, kt�r� przerzucili razem z Bo�otnikowem �opatami.
Z ciemno�ci wy�oni�a si� niby niemy nocny koszmar ludzka sylwetka: najpierw nogi, potem kraciasta koszula, blada twarz, po�yskuj�ce szk�a okular�w i uko�nie opadaj�ca na czo�o jasna grzywka.
Ujrzawszy przed sob� nie�yj�cego Szurika, magister poczu� nawet nie strach, lecz gorzkie, ponure rozczarowanie. No tak, przecie� wiedzia�! Wszystko to sen, zwyczajny sen: ukryte drzwiczki w pod�odze, zat�ch�a wo� Czasu. Zaraz zadzwoni budzik, trzeba b�dzie wsta�, umy� z�by i zrobi� porann� gimnastyk�.
W r�ku killera-zjawy ze snu b�ysn�a i zgas�a ognista kulka, latarka nagle p�k�a i rozsypa�a si� na drobne kawa�ki, Fandorin za� us�ysza� znajomy, przyprawiaj�cy o md�o�ci odg�os cichego cmokni�cia.
�Istnieje r�wnie� inne wyt�umaczenie, o wiele mniej przyjemne � my�la�, stoj�c w nieprzeniknionych ciemno�ciach. � To nie sen, lecz ob��d. Nie ma w tym nic dziwnego, zwa�ywszy, co si� wydarzy�o w ci�gu ostatnich dni. No c�, przynajmniej nie wpakuj� mnie do wi�zienia za zab�jstwo, tylko b�d� leczy�, mo�e nawet skutecznie�.
��Co si� tam dzieje? � rozleg� si� g�os Bo�otnikowa. � St�uk� pan latark�? Ale� z pana niezdara! Chwileczk�, zaraz sam po�wiec�.
Co to? Chyba cichy odg�os powoli zbli�aj�cych si� krok�w. Nicholas cofn�� si� � tam gdzie� z dziury w pod�odze wydobywa�o si� rozproszone w drobinach wznieconego kurzu �wiat�o.
Wbrew zdrowemu rozs�dkowi i racjonalnym przekonaniom sk�d� z dzieci�stwa czy z g��bi pod�wiadomo�ci wype�z�o niby c�tkowana �mija podejrzenie: to nie sen ani ob��d � to upi�r.
Fandorin nigdy nie wierzy� w si�y nadprzyrodzone, b��kaj�ce si� po �wiecie �ywe trupy i inne tego rodzaju banialuki, tymczasem poczu� nagle przera�liwy strach � mdl�cy, wywo�uj�cy zimne poty. Co tam si� wy�ania z gro�nej ciemno�ci?
Nicholas, cofaj�c si�, dotar� ju� do otworu w pod�odze i zrobi� krok w d�, by dotkn�� wreszcie �ywego cz�owieka. Chwyci� Maksima Eduardowicza za rami� i potrz�sn��.
��Do cholery, co to za� � burkn�� rozdra�niony archiwista, odwr�ci� si� i g�os uwi�z� mu w gardle.
Jego twarzy Nicholas nie widzia�, gdy� �wiat�o latarki skierowane by�o w g��b dziury. A wi�c Bo�otnikow nie spe�ni� pro�by kolegi, chocia� teraz to ju� nie mia�o znaczenia.
��Kto to? � zapyta� ostro Maksim Eduardowicz. � Kogo pan przyprowadzi�?
�C�, przynajmniej nie postrada�em zmys��w� � skonstatowa� Fandorin, ale nie odczu� ulgi. Powoli si� odwr�ci�. Zjawa sta�a obok, nad sam� kraw�dzi� otworu. Utraci�a tr�jwymiarowo��, by�a teraz tylko p�ask�, czarn� sylwetk�, ale niew�tpliwie nadal pozostawa�a widmem Szurika.
Nieszcz�sny Bo�otnikow wci�� jeszcze nic nie rozumia�. By� przekonany, �e do piwnicy zab��dzi� jaki� przypadkowy w��cz�ga, i zacz�� si� z�o�ci�:
��Jak on si� tu dosta�? Kto to jest? Dobr� ma pan ochron�, szkoda m�wi�! Ej, wy, Schwarzeneggery! � wrzasn�� na ca�e gard�o, po czym umilk� raptownie, gdy� widmowy Szurik przykucn�� i r�k� zatka� mu usta.
Tu� przed sob� Nicholas widzia� po�yskuj�ce okulary zjawy.
��Cicho, myszy, nie ha�asowa� � ostrzeg�a zjawa i wybuchn�a st�umionym �miechem. � Cze��, Kolan. Ale ci� wtedy nabrali�my! Super, no nie? Ach, �egnajcie, umieram. � Szurik zacharcza�, otworzy� usta i na podbr�dek pociek�a mu rubinowa stru�ka. Odchrz�kn��, wyplu� co� i obja�ni�: � Sok z granat�w w plastiku. Wzi��em go dla hecy. A ty� to, durniu, kupi�! Ale ubaw!
Nast�pnie odwr�ci� si� do Maksima Eduardowicza, zastyg�ego nieruchomo, zakneblowanego r�k� Szurika.
��Co, gnido, pozna�e� serdecznego przyjaciela? Pozna�e�. I narobi�e� w portki. S�uszna decyzja. � Szurik zdj�� r�k� z twarzy Bo�otnikowa i z obrzydzeniem wytar� j� o koszul�. � Chcia�e� wykiwa� Siwego? Nie�adnie, Maks, nie�adnie. Sam nada�e� spraw�, sam wszystko rozkr�ci�e�, chapn��e� niema�y szmal, a potem chcia�e� zgarn�� wszystko dla siebie? Siwy si� na ciebie obrazi�, i to ci�ko. Mam ci to przekaza�.
Z tymi s�owy Szurik szybko podni�s� r�k�, nie t�, kt�r� zatyka� Bo�otnikowowi usta, tylko drug�, z d�ug� czarn� rurk� (dobrze, zbyt dobrze znan� Fandorinowi!) i przystawi� t�umik do czo�a Eduarda Maksimowicza. G�owa Mozarta archiwistyki szarpn�a si�, jakby si� chcia�a oderwa� od szyi, sam doktor nauk historycznych za� run�� do ty�u i uderzywszy o brzeg otworu, znikn�� w ziej�cej dziurze.
Czarna rurka, wydzielaj�ca wo� rozgrzanego metalu i prochu, zwr�ci�a si� w stron� Nicholasa. Fandorin zamkn�� oczy.
I us�ysza�:
��Nie p�kaj, Kolan. Siwy wycofa� na ciebie zlecenie. Ciesz si� �yciem, stary.
��Wycofa�? Dlaczego wycofa�? � drewnianym g�osem zapyta� Fandorin.
��Spodoba�e� mu si�. Rozrywkowy go��, powiada. Niech sobie �yje.
Oczy Nicholasa ju� przywyk�y do s�abego o�wietlenia i teraz widzia� twarz zab�jcy zupe�nie wyra�nie � rozci�gni�te w u�miechu w�skie wargi, g�adkie ch�opi�ce czo�o, nawet do�ki w policzkach.
��Ja? Spodoba�em si� Siwemu? Ale przecie� my� Fandorin nie sko�czy� zdania � j�kn��, kln�c w duchu w�asn� t�pot�. No jasne, oczywi�cie! Jakie� to proste!
Nie tyle zapyta�, ile skonstatowa�:
��Bo�otnikow od samego pocz�tku pracowa� dla was. Natrafi� na m�j artyku� i od razu polecia� z nim do Siwego. Tak by�o?
��Nie wiem, na co natrafi�, ale z Siwym znaj� si� od dawna, jeszcze z czas�w, kiedy W�adik buli� fors� na t� ca�� komisj�.
A wi�c Siwy by� sponsorem komisji powo�anej do poszukiwa� biblioteki Iwana Gro�nego. Oto dlaczego Bo�otnikow, przeczytawszy artyku� w angielskim pi�mie i zrozumiawszy, �e pojawi�a si� szansa na odnalezienie Liberii, zwr�ci� si� o pomoc w�a�nie do niego. Zwabi� g�upiego Angola do Moskwy, przekaza� go w do�wiadczone r�ce Szurika, a sam zaj�� si� prac� nad tekstem. Nie mia� wcale fotograficznej pami�ci � po prostu pismo znajdowa�o si� w jego r�kach tak d�ugo, �e pierwsze linijki zosta�y mu w g�owie.
A co by�o p�niej?
To te� jasne. Prawie natychmiast Bo�otnikow zorientowa� si�, �e lewa po��wka dokumentu zawiera jakie� zaszyfrowane wskaz�wki, zrozumia�e jedynie dla znawcy historii rodu von Dorn�w. Oto dlaczego Szurik otrzyma� od swojego szefa rozkaz, by przerwa� polowanie na Anglika, a nawet z powrotem podrzuci� mu neseser. Co wi�cej, Siwy postanowi� wzi�� magistra pod w�asn� opiek�, w zwi�zku z czym zainscenizowa� b�jk� i strzelanin�, kt�re wypad�y � trzeba przyzna� � bardzo przekonywaj�co. Plan by�, mo�na powiedzie�,
��A wi�c W�ad to sam Siwy. � Fandorin u�miechn�� si� z gorycz� na wspomnienie szczerych poryw�w duszy wspania�ego flibustiera. � Ale dlaczego �Siwy�? Jest przecie� m�ody.
��Dlatego �e So�owjow � odpar� niezrozumiale Szurik [62].
No dobra, niewa�ne. Nicholas mia� istotniejsze pytanie.
��Ale co wam zawini� Bo�otnikow? A mo�e po prostu sta� si� niepotrzebny?
��Za cwany si� zrobi�. Chcia� wyrolowa� So�owjowa i sam zgarn�� ca�y bank. �Do rozwi�zania problemu jeszcze daleko, a wynik te� jest problematyczny�. � Szurik na�ladowa� teraz wysoki baryton archiwisty. � Mia� Siwego za g��ba, buraka. U nas, Kolanycz, za takie rzeczy idzie si� do piachu� Czego si� gapisz? W�a� do dziury.
Weso�y zab�jca wskaza� otw�r w pod�odze.
��No ju�, ju�. Po�wiec� ci z g�ry. O co chodzi? Chcesz oberwa� po uszach?
Fandorin przypomnia� sobie niedba�y wdzi�k, z jakim Szurik nie tak dawno kopn�� go w krocze, i zacz�� szybko rozwija� drabink�. Zapewnienie, �e Siwy jakoby kaza� �rozrywkowego go�cia� pozostawi� przy �yciu, nie dawa�o stuprocentowej gwarancji. Ale czy Nicholas mia� jaki� wyb�r?
Zaczepi� haki w g�rnej cz�ci drabinki o deski. Sprawdzi� � trzyma�y si� mocno. Zacz�� wi�c spuszcza� drugi koniec, z obci��eniem, w d�. Do�� szybko dobieg�o stamt�d g�uche stukni�cie. Jama nie mia�a chyba nawet dziesi�ciu st�p g��boko�ci.
Wysi�kiem woli Fandorin zmusi� si�, by nie my�le� o tym, �e jest zupe�nie mo�liwe, i� nie wyjdzie ju� �ywy z tego podziemia. Tajemnica nadal pozostawa�a tajemnic�; teraz, w obliczu �miertelnego zagro�enia, n�ci�a wcale nie mniej ni� przedtem.
Co jest tam, w g��bi ciemnego loszku? Czy naprawd� okute skrzynie, pe�ne starych r�kopis�w?
Nogi dotkn�y czego� mi�kkiego, spr�ystego.
Nicholas spojrza� w d� � na szcz�cie Szurik przy�wieca� z g�ry latark� � i krzykn��. Jego sportowy but dotyka� piersi martwego Maksima Eduardowicza.
Magister po�piesznie odst�pi� w bok. Pod nogami mia� nie kamie�, lecz ziemi�. Okrywa�a j� szara warstwa py�u. Poczernia�e drewienka musia�y kiedy� by� szczeblami drabiny.
Kr�g �wiat�a zacz�� rosn�� � Szurik odsun�� przes�on� latarki. Tak, pod�oga by�a ziemna, gliniasta. Glina stanowi naturalne zabezpieczenie przed wodami gruntowymi. Skrytka w miejscu, gdzie jest inny rodzaj gleby, nie spe�ni�aby swego zadania � nie ochroni�aby ksi��ek.
Pod lew� �cian� le�a� jaki� szeroki drewniany blat. S�dz�c po jego prostok�tnym kszta�cie i na wp� zasypanym kurzem ka�amarzu z br�zu � pulpit czy st� do pisania. Fandorin dotkn�� brzegu deski nog� i ca�y kawa�ek drewna rozsypa� si� w proch. Obok widnia�y r�wnie spr�chnia�e resztki krzes�a. Kawa�ki szk�a, skorupy glinianego naczynia, kilka pustych flakonik�w o dziwacznym kszta�cie. Co tu by�o? Laboratorium? Sk�ad apteczny?
Pomieszczenie okaza�o si� niewielkie, o wiele mniejsze ni� piwnica na g�rze. �adnych skrzy� Fandorin nie widzia�. W og�le niczego, co by si� rzuca�o w oczy. Kr�lestwo kurzu. Nawet z sufitu zwisa�y szare festony.
Nicholas poci�gn�� nosem, kichn�� raz, drugi.
��Na zdrowie! � rykn�� z g�ry Szurik.
Echo by�o tak d�wi�czne, �e Fandorin a� podskoczy�.
��Fanty s�? � zapyta� zniecierpliwiony weso�ek, obracaj�c latark� w r�ne strony.
Jaki� pod�u�ny kszta�t na pod�odze.
Nicholas przykucn�� i r�k� otrzepa� z niego kurz. Szkielet! Wyszczerzone z�by w obwis�ej �uchwie. Ubranie zetla�o, tylko w zag��bieniu miednicy b�yszczy miedziana sprz�czka, a pomi�dzy kr�gami po�yskuj� guziki. Tak, ten szkielet to musz� by� �ko�ci ludzkie�, o kt�rych Cornelius pisa�, �e nie trzeba si� ich ba�. A jednak troch� strach.
Z boku jeszcze jaka� wypuk�o��, nieco mniejsza.
Fandorin ostro�nie oczy�ci� j� z kurzu (tym razem nie d�oni�, lecz czubkiem buta).
Kawa� grubej, zbutwia�ej tkaniny. Rogo�a? Chyba tak. Jak to by�o w dokumencie: �na Boga, nie ulegaj grzesznej ciekawo�ci i nie tykaj Zamoleusa pod rogo���?
Co to b�ysn�o przez rozdarcie we w��knach materii?
��Jest� � szepn�� magister urzeczony. � Jest!
��Jest! � z zadowoleniem powt�rzy� Szurik, jakby przekazuj�c komu� radosn� wiadomo��.
Nie min�a sekunda, gdy z g�ry dobieg� jaki� dziwny, niejasny d�wi�k � ni to trzask, ni to chrupni�cie.
Nicholas odwr�ci� si� i zobaczy�, jak na pod�og� upadaj� okulary, a w �lad za nimi wali si� sam Szurik. Run�� wprost na nieruchome cia�o archiwisty, po czym zsun�� si� na pod�og� i znieruchomia�, rozci�gni�ty twarz� do ziemi. Spod strzechy s�omianych w�os�w obficie p�yn�a niemal czarna krew � dos�ownie na oczach Fandorina Szurik zamienia� si� z blondyna w bruneta.
Latarka jednak nie upad�a, zosta�a tam, gdzie by�a � nad kraw�dzi� otworu. Snop �wiat�a nagle zako�ysa� si�, staj�c si� to silniejszy, to s�abszy, a� wreszcie w�ski, jaskrawy promie� za�wieci� zdezorientowanemu Fandorinowi prosto w oczy.
��Kto to? � krzykn�� Nicholas, zas�aniaj�c twarz d�oni�. � Igor, Sasza, to wy?
Ale odezwa� si� nie kt�ry� z ochroniarzy, lecz szef departamentu bezpiecze�stwa Eurodebetbanku, W�adimir Iwanowicz Siergiejew we w�asnej osobie.
��To ja, mister Fandorin. Pa�ski anio� str�.
Nicholasowi wyda�o si�, �e s�yszy w g�osie pu�kownika kpi�c� nut�. Ciekawe dlaczego?
��Wed�ug mnie, on nie �yje � poinformowa� Siergiejewa magister. � �le pan obliczy� si�� ciosu. Czym pan go uderzy�?
��O, tym � odpar� niewidoczny pu�kownik i u st�p Fandorina brz�kn�o co� metalicznie o pod�og�. Kawa�ek rury z lepk� plam� na naci�tym ko�cu.
Wszystko to by�o jakie� dziwne.
��A gdzie pa�scy ludzie? � zapyta� Nicholas. � Nie rozumiem, jak m�g� pan przej�� obok nich niezauwa�ony.
��Zwolni�em ch�opak�w, niech sobie po�pi� � rzek� dobrodusznie Siergiejew. � Postanowi�em ich zast�pi� osobi�cie. No i co pan takiego znalaz�, mister magister? Prosz� pokaza�.
Promie� spe�z� z twarzy Fandorina, pomyszkowa� tu i tam, a� zatrzyma� si� na zetla�ej rogo�y, spod kt�rej zn�w b�ysn�y weso�e iskierki.
��Ach, oto i ona, jest nasz skarb � mrukn�� pu�kownik. � Niewielka, ale wida� cenna, skoro Siwy na uszach stawa�, �eby si� do niej dobra�.
��Wi�c pan o wszystkim wiedzia�? � zapyta� og�upia�y Nicholas. � I Josif Guramowicz, oczywi�cie, tak�e?
Siergiejew nachyli� si� ni�ej nad otworem i teraz Fandorin widzia� jego twarz o�wietlon� z boku � czarno-bia�� i odra�aj�c�, jak maska z�oczy�cy z japo�skiego teatru nō.
Roze�miawszy si� bezd�wi�cznie, W�adimir Iwanowicz poinformowa�:
��Soso nic nie wie, to baran, a w dzisiejszym �wiecie, sir, barany nie maj� szans. Ale Siwy to prawdziwy orze�. Profesjonalista zawsze wie, czyj� stron� nale�y trzyma�, zw�aszcza je�li stoi przed wyborem: orze� czy baran.
��A wi�c pracuje pan dla Siwego?! Tak� tylko dlaczego w takim razie zabi� pan Szurika?
��Pu�kownik Siergiejew b�dzie sta� na �wiecy, a ca�y towar dostanie si� Szurikowi? � Szef departamentu bezpiecze�stwa parskn�� z niezadowoleniem. � Znale�li sobie ch�opaka na posy�ki! Przecie� gdyby nie ja, Siwy by g�wno wiedzia�, jaka si� dzisiejszej nocy szykuje impreza.
�Ciekawe, sk�d ta wiedza?� � zada� sobie w duchu pytanie Fandorin. Odpowied� by�a jak na d�oni � elementarnie, zawstydzaj�co prosta: pluskwy. W mieszkaniu przy Kijowskiej z pewno�ci� za�o�ono pods�uch, sprytny pu�kownik orientowa� si� doskonale w planach obu naukowc�w, tyle �e meldunki o toku poszukiwa� przekazywa� nie swojemu szefowi, lecz jego rywalowi.
�Jestem zwyk�ym pionkiem � skonstatowa� magister. � Tamci mnie wykorzystali, manipulowali mn�, jak chcieli. A�tyn mia�a racj�: jestem jak je�yk we mgle�.
Wci�� jednak nie wszystko by�o dla niego jasne.
��Naprawd� my�li pan, Siergiejew, �e W�adik, to znaczy Siwy, daruje panu zab�jstwo swojego wiernego pomocnika?
W�adimir Iwanowicz zn�w za�mia� si� cicho � tak jakby przed chwil� w�a�nie sobie przypomnia� �wietny dowcip i zamierza� go zaraz opowiedzie�.
��Szurika za�atwi�em nie ja, ale pan. Tak, pan, pan go zabi�, sir. Stukn�� pan morderc� jakim� �elastwem po �bie. Siwy wie, jaki pan ma refleks, uwierzy. O, tu le�y narz�dzie zbrodni, pomi�dzy Szurikiem i panem. Jednakowo� dzielny rycerz Siergiejew zjawi� si� w sam� por� i przestrzeli� mister Fandorinowi jego g�upi� angielsk� czaszk�. W kt�re oko �yczy pan sobie kulk� � w prawe czy w lewe?
��W�ad nie uwierzy! � Nicholas os�oni� d�oni� twarz przed jaskrawym �wiat�em latarki. � Wie, �e nie potrafi�bym zabi� cz�owieka, atakuj�c go od ty�u! �le pan to obmy�li�! So�owjow nie jest idiot�, zna si� na ludziach, a pan odpowie za swoje czyny!
Siergiejew zamy�li� si�.
��Hm, co racja, to racja. W�adik lubi wszystkiego dopilnowa�. Z pewno�ci� ka�e zbada� odciski palc�w na �elastwie i zrobi� sekcj� zw�ok. Dzi�kuj� za dobr� rad�, mister Fandorin. Soso mi m�wi�, �e prawdziwa z pana skarbnica m�dro�ci.
Nagle g�os pu�kownika si� zmieni� � brzmia� teraz surowo, w�adczo.
��No ju�, bierz t� rur�, ty pieprzni�ty Big Benie! Walnij go w �eb, tylko z ca�ej si�y, �eby bryzgi polecia�y! Masz mie� �lady na ubraniu!
Nicholas rzuci� w odpowiedzi kr�tki idiom ze swego s�ynnego notatnika, oznaczaj�cy kategoryczn� odmow� w najwulgarniejszej formie.
Czarny kwadrat ciemno�ci w g�rze rozdar�a b�yskawica, a �oskot wystrza�u w zamkni�tym pomieszczeniu by� tak g�o�ny, �e magister zatka� uszy r�kami i zgi�� si� wp�. W pierwszej chwili wydawa�o mu si�, �e jego b�benki � zgodnie ze swoj� nazw� � wybijaj�c rytmicznie zbyt dono�ny werbel, nie wytrzyma�y i p�k�y.
Kiedy Nicholasowi wr�ci� s�uch (trwa�o to co najmniej p� minuty, a mo�e i d�u�ej), okaza�o si�, �e W�adimir Iwanowicz nie milczy, lecz chwali si� swoimi osi�gni�ciami w sztuce strzeleckiej:
���mistrzem sportu w strzelaniu � m�wi� emerytowany pu�kownik. � Cztery razy pierwsze miejsce w zawodach resortowych. Z pi��dziesi�ciu metr�w trafiam w �rodek obr�czki. Nast�pn� kul�, gadzino �mierdz�ca, dostaniesz w lewy �okie�, w nerw promieniowy. Nie masz poj�cia, co to za b�l. B�dziesz wy� i tarza� si� po pod�odze. Tylko pytam, po co? Bo �ywego i tak ci� st�d nie wypuszcz�. No ju�, bierz rurk�. Skr�cisz swoje m�ki.
Fandorin instynktownie chwyci� si� za �okie� i odskoczy�, umykaj�c z plamy �wiat�a, ale promie� natychmiast go odnalaz�.
��A najbardziej ze wszystkiego lubi� strzelanie do ruchomego ce�
Siergiejew zani�s� si� takim �miechem, �e a� ochryp�. Latarka zako�ysa�a si�, przekr�ci�a w drug� stron�, o�wietlaj�c twarz pu�kownika, i Nicholas zobaczy�, �e oczy Siergiejewa s� wyba�uszone w wyrazie zdumienia, a on sam zwisa nad dziur� dziwnie nienaturalnie, jakby kto� go przydepta� do pod�ogi.
D�wi�czny g�os z silnym gruzi�skim akcentem, znany ju� Fandorinowi, rykn��:
��Soso to baran? Sam jeste� baran, tajniaku zasrany!
��Dlaczego si� tak wulgarnie wyra�asz, Giwi? � rozleg� si� inny g�os, tak�e z akcentem, ale ledwie uchwytnym. � Przecie� pracujesz teraz w banku, b�dziesz szefem wydzia�u. Niedobrze, m�j drogi, musisz si� wyzby� z�ych nawyk�w.
Josif Guramowicz Gabunija, Wielki Soso we w�asnej osobie, a z nim, jak nale�y przypuszcza�, �o�nierze jego tajnego szwadronu. Bo�e, jakich jeszcze niespodzianek nale�y oczekiwa� dzisiejszej, niesko�czenie d�ugiej nocy?
��Josifie Guramowiczu! � Siergiejew wi� si�, ze wszystkich si� pr�buj�c si� wywin��. � Niech mu pan powie, �eby zabra� nog� z moich plec�w. Wszystko wyt�umacz�! Chodzi o skomplikowan� podw�jn� gr� z podstawionym obiektem w rezydenturze. Przeprowadzi�em wielow�tkow� operacj�, wyszed�em na Siwego i teraz mamy go w gar�ci. W�a�nie dzisiaj zamierza�em zako�czy� akcj� i o wszystkim panu zameldowa�. Rezultaty s� fantastyczne. Teraz wiem, na czym po�
Nic milkn�c ani na sekund�, przedsi�biorczy pu�kownik, wparty r�k� z latark� w skraj dziury, zdo�a� drug� r�k� � z pistoletem � niepostrze�enie wsun�� pod pach�. Fandorin, obserwuj�cy ten manewr z do�u, ju� mia� ostrzec Kaukazczyk�w, �eby uwa�ali, ale si� rozmy�li�. Niech te krwio�ercze paj�ki rozstrzygn� pomi�dzy sob�, kto w banku Eurodebet jest g�r�. Perspektywy pewnego magistra w ka�dym wypadku zdawa�y si� nie do pozazdroszczenia.
W�adimir Iwanowicz gwa�townie si� obr�ci�, wysuwaj�c r�k� najdalej, jak mo�na � przypuszczalnie chcia� kul� wywierci� w rozsierdzonym Giwi pionowy tunelik, ale �o�nierz szwadronu te� by� nie w ciemi� bity. Z g�ry dobieg�o jakby g�o�ne kla�ni�cie i pu�kownik, nie zd��ywszy nacisn�� na spust, run�� g�ow� w d�. Trup zrobi� �wiec�, uderzy� o ziemi� i rozci�gn�� si� jak d�ugi.
Upad�a r�wnie� latarka, ale nie st�uk�a si� i nie zgas�a. Magistra jednak interesowa�o nie tyle �r�d�o �wiat�a, ile narz�dzie obrony � w r�ce martwego W�adimira Iwanowicza czernia� zgrabny pistolet o kr�tkiej lufie.
Fandorin zrobi� szybki ruch i w tej samej chwili us�ysza� z g�ry ostrzegawcze cmokanie:
��C-c-c. Ne rusza�, dobre?
No c�, z samoobrony nici � cholerny Giwi zbyt dobrze zna� swoje rzemios�o. Sytuacja wygl�da�a kiepsko � Nicholas by� zamkni�ty w pe�nej kurzu piwnicy w towarzystwie jednego starego szkieletu i trzech �wie�ych nieboszczyk�w.
��Witamy, Niko�aju Aleksandrowiczu � pozdrowi� zaszczutego magistra niewidoczny Gabunija. � Ile� dzi� pana spotka�o przyg�d! Skoro ju� jest pan tam, na dole, mo�e rzucimy okiem na to, w imi� czego tylu ludzi straci�o dzi� �ycie? To co� strasznego. Krajobraz jak po bitwie z Po�owcami. No, co za skarb pan znalaz�?
�C� � pomy�la� Nicholas � w ko�cu to nie najgorszy koniec. Co prawda, troch� przedwczesny, ale widocznie tak mi by�o pisane. Ze strony Wielkiego Soso to nawet bardzo wielkoduszne, �e pozwala skaza�cowi zaspokoi� przed �mierci� ciekawo��. Bo czy� nie po to rodzi si� cz�owiek � by zaspokoi� ciekawo��, odkry� tajemnic�, a potem umrze�?�.
T� filozoficzn� refleksj� w duchu Eklezjasty mo�na wyt�umaczy� tym, �e biedny magister nagle poczu� si� �miertelnie znu�ony. No bo rzeczywi�cie, jak d�ugo psychika i system nerwowy mog� wytrzyma� ci�g�� hu�tawk� pomi�dzy �miertelnym zagro�eniem i nadziej�? Gotowa� si� na �mier� z r�ki tego �artownisia Szurika � uda�o si� jej unikn��. My�la�, �e zabije go wiaro�omny pu�kownik � zn�w si� wymkn��. Ale tym razem nie ma ju� na co liczy�.
Bez s�owa, nie zni�aj�c si� do jakichkolwiek wyja�nie�, a tym bardziej b�aga� o lito��, Fandorin podni�s� latarni� i zbli�y� si� do przegni�ej rogo�y. �ci�gn�� j� na bok i a� j�kn�� z zachwytu.
Na pod�odze le�a�a wielka ksi�ga w rzadkiej pi�kno�ci srebrnej oprawie, g�sto wysadzanej ��tymi, czerwonymi i br�zowymi kamieniami. Srebro z latami pociemnia�o, ale szlifowane kamienie � a by�y ich tu setki � zal�ni�y, zamigota�y odbitym �wiat�em.
��Ach, �e te� nie ma aparatu! � rozleg� si� spod sklepienia g�os zachwyconego Wielkiego Soso. � Co by to by�o za zdj�cie!
Nicholas ostro�nie otworzy� ci�k� ok�adk� i zobaczy� pergaminow� stron� tytu�ow�. Sp�owia�e, niegdy� ponad wszelk� w�tpliwo�� z�ote litery greckiego alfabetu g�osi�y:
ZAMOΛEYΣ
MAΘHMATIKH
Wzruszenie i zachwyt przepe�ni�y dusz� magistra, kt�ry w tej czarodziejskiej chwili zapomnia� o lufie wycelowanej w swoje plecy, o strasznych wydarzeniach ostatniej godziny i o niechybnej, maj�cej nadej�� ju� wkr�tce �mierci.
Tej ksi��ki dotyka�a r�ka Corneliusa von Dorna! C� mo�e by� tak przera�aj�cego w starym traktacie matematycznym? Dlaczego Cornelius w swym pi�mie a� dwa razy zaklina syna, by nie dotyka� ksi�gi? Tajemnica zaraz zostanie odkryta. Co za szcz�cie, �e u�yto d�ugowiecznego pergaminu, a nie papieru!
Przewr�ci� kart� i wyrwa� mu si� okrzyk rozczarowania. Niestety, pozosta�e strony by�y nie pergaminowe i nawet nie papierowe � wszystko napisano na papirusie, kt�ry � niew�a�ciwie przechowywany � ca�kowicie zetla�, obr�ci� si� w proch! Tekst zagin�� bezpowrotnie!
Nicholas nisko pochyli� si� nad ksi�g�. Przez dziur�, kt�r� wy�ar� czas, prze�witywa�o kilka ocala�ych linijek. Pisanych chyba po hebrajsku?
Magister odruchowo przysun�� ksi��k� bli�ej stoj�cej na pod�odze latarki i prostok�tny papirusowy folia�, kt�ry zachowa� pierwotn� form� jedynie dzi�ki temu, �e le�a� przez nikogo nietkni�ty, zamieni� si� w kupk� prochu. Pozosta�a tylko oprawa i pergaminowa strona tytu�owa, do��czona przypuszczalnie do tekstu o wiele p�niej.
A wi�c tylko jedna ksi�ga? Nicholas, rozczarowany, omiata� wzrokiem pomieszczenie. Gdzie� si� podzia�a ca�a Liberia?
Z ziemi, gdzie jeszcze przed chwil� le�a� przesuni�ty tom, stercza� jaki� kawa�ek drewna czy korze�. Wi�cej nic. Absolutnie nic.
�No tak � sm�tnie pomy�la� Fandorin. � Cornelius, oczywi�cie, nie by� cz�owiekiem zbyt wykszta�conym � sk�d zreszt� kapitan muszkieter�w mia�by si� zna� na ksi��kach i trudnych s�owach? Najwidoczniej niew�a�ciwie pojmowa� sens wyrazu
Co znacz� s�owa: �za nic, na Boga, nie ulegaj grzesznej ciekawo�ci i nie tykaj Zamoleusa�? Mo�e ksi��ka by�a kradziona i Cornelius ostrzega� syna, by nie pr�bowa� jej sprzeda�? Tego tak�e, niestety, nie mo�na wykluczy�. Kapitan by� zwyczajnym poszukiwaczem przyg�d, kt�ry przyby� do Rosji, by si� wzbogaci�. Pewnie nie zawaha�by si� przyw�aszczy� sobie cennej rzeczy, kt�ra sama pcha si� w r�ce � na przyk�ad drogocennej ksi��ki z kolekcji swego opiekuna i dobroczy�cy��.
��Co to jest? � wyrwa� Fandorina z tych rozwa�a� g�os bankiera. � Co tam tak b�yszczy? Drogie kamienie? To szkatu�ka, tak?
��Nie � odpar� Nicholas, nie odwracaj�c g�owy, i u�miechn�� si�. � Nic innego, tylko �Liberia Iwana�. Mo�e si� pan cieszy�.
��Co, co? � zdziwi� si� Josif Guramowicz. � Liberia? A c� to znowu takiego? Ksi��ka, czy jak? To jej tyle czasu pan szuka�? W��czy� si� pan po ulicach, liczy� kroki, grzeba� w ruinach? Giwi co dzie� mi o wszystkim meldowa�. �Za Boga nie rozumiem, czym te� si� ludziska zajmuj��, m�wi�. Ale co to jest? W imi� czego Siwy zada� sobie tyle trudu? Po co te wszystkie zachody?
Trudno by�o sobie wyobrazi�, �eby Gabunija udawa�. Niby w jakim celu? I przed kim � przed przysz�ym nieboszczykiem?
�Pozostawi� tego �obuza w nie�wiadomo�ci? � rozwa�a� Fandorin. � Tak czy nie? A, niech p�knie z ciekawo�ci, beczka sad�a�. W ostatnich chwilach �ycia nie chcia� jednak okaza� si� ma�ostkowy � po doznanym rozczarowaniu nastr�j Nicholasa si� zmieni� � by� teraz podnios�y i surowy. Nie wolno si� wdawa� w ma�oduszne gierki, nale�y zachowa� godno��. To jedyne, co cz�owiekowi zostaje u kresu g�upio, chaotycznie prze�ytego �ycia.
W kilku zwi�z�ych zdaniach magister wyja�ni� bankierowi, jaki by� cel poszukiwa�. Spogl�da� przy tym nie w czarny kwadrat, sk�d wkr�tce mia� uderzy� ognisty grom �mierci, lecz na skrz�c� si� wszystkimi kolorami t�czy opraw� ksi�gi i migotliwe odblaski szlachetnych kamieni, nadaj�ce mrocznemu, piwnicznemu sklepieniu wygl�d ba�niowej jaskini.
��Iwan Gro�ny, powiadasz? � zdumia� si� Soso. � Ten car? No, to teraz jasne, dlaczego Siwy si� tak nakr�ci�. Jest jeszcze m�ody, �asy na ca�� t� romantyk�.
Po czym Josif Guramowicz zni�y� nagle g�os i zapyta� przymilnie:
��Niko�aju Aleksandrowiczu, a co pan zamierza zrobi� z t� opraw�? Nie odda jej pan chyba skarbowi pa�stwa w zamian za nagrod� w wysoko�ci jednej czwartej warto�ci przedmiotu? Powiem panu jako finansista: nie radz�. Niezbyt dobrze st�d widz�, ale je�li s� tam ��te szafiry, to nie wystarczy wszystkich pa�stwowych pieni�dzy, �eby zap�aci� dwadzie�cia pi�� procent ceny, kt�rej s� warte. Nawet gdyby to by�y opale, tamci te� panu nie zap�ac�. Przyczepi� si� do czego� i nabij� pana w butelk�, ju� ja ich znam. Niech pan lepiej sprzeda opraw� mnie. Proponuj� uczciw� cen� � trzeci� cz�� warto�ci rynkowej. A Siwy niech p�knie z zazdro�ci. Zgoda, Niko�aju Aleksandrowiczu? Za granic� i tak pan tego cude�ka nie wywiezie.
Nicholas d�u�ej ju� nie m�g� wytrzyma� i odwr�ci� si�. Co to w�a�ciwie ma by� � szyderstwo? Je�li tak, to jakie� bardzo wyrafinowane.
��Niech pan we�mie Liberi� i wejdzie tu, na g�r� � powiedzia� Soso. � Ju� �wita. Giwi zaraz wezwie milicj�. Lepiej, �eby nas tu nie by�o.
��Musz� panu to i owo wyja�ni� i przeprosi� � o�wiadczy� Gabunija, wstaj�c zza gigantycznego hebanowego biurka, by przywita� Fandorina.
Noc�, a w�a�ciwie ju� o �wicie, z rozmowy nic nie wysz�o � po doznanych prze�yciach magister by� w stanie bliskim szoku. Wydostawszy si� z loszku do piwnicy, stamt�d na podw�rze, a z podw�rza na ulic�, gdzie sta� ca�y sznur przypominaj�cych hipopotamy d�ip�w, Nicholas poczu�, �e kr�ci mu si� w g�owie. Opad� ci�ko na skrzypi�ce sk�rzane siedzenie, opar� skro� o mi�kkie rami� bankiera i pogr��y� si� w g��bokim, bliskim omdlenia �nie, z kt�rego ockn�� si� dopiero dziewi�� godzin p�niej w mieszkaniu przy Kijowskiej. Otworzy� oczy i zobaczy� obok kanapy siedz�cego nieruchomo na sto�ku bruneta z zawadiacko podkr�conym w�sem. To w�a�nie by� Giwi, kt�ry ju� dwakro� ocali� magistrowi �ycie.
��Teraz fyly�anka kawy po tbylysku i jedzemy do szefa � nakaza� surowo dow�dca szwadronu Gabunii.
Nicholas opar� si� na �okciu i rozejrza� wok�.
��Opraw� oddalysmy do ekspertyzy � wyja�ni� Giwi, nie czekaj�c na pytanie.
Dalej wszystko by�o tak, jak zapowiedzia�: fili�anka mocnej, g�stej niemal kawy, zimny prysznic, jazda z szale�cz� pr�dko�ci�, przy w��czonym migaczu na dachu, �rodkiem jezdni w stron� centrum, cichy zau�ek Gniezdnikowski, biura Eurodebetbanku. Dziwne by�o tylko jedno � do gabinetu prezesa nie wiadomo dlaczego wprowadzono Fandorina nie przez sekretariat, jak poprzednio, lecz tylnymi schodami i bocznym wej�ciem. Nicholas nie rozumia�, czemu ma s�u�y� ta konspiracja.
Gabunija, jako si� rzek�o, zacz�� rozmow� od przeprosin.
��Nie�adnie si� wobec pana zachowa�em, Niko�aju Aleksandrowiczu � powiedzia� bankier, ze skruch� opuszczaj�c g�ow�, tak �e podw�jny podbr�dek zrobi� si� potr�jny. � Wykorzysta�em pana. M�g� pan to przyp�aci� �yciem, chocia� Giwi i jego ch�opaki mieli na pana oko.
���o�nierze szwadronu? � pochwali� si� b�yskotliw� orientacj� Fandorin.
Josif Guramowicz w zachwycie przewr�ci� oczami, sk�adaj�c ho�d przenikliwo�ci swego rozm�wcy.
��Tak. To specjalny pododdzia�, kt�ry stworzy�em, kiedy si� dowiedzia�em, �e szef wydzia�u bezpiecze�stwa zosta� zwerbowany przez mojego konkurenta. To by� dobry pomys�: Siwy my�la�, �e wie o mnie wszystko, a wiedzia� tylko to, co ja podsuwa�em Siergiejewowi. Och, ci faceci z KGB! Nie wystarczy im rola zwyk�ych wykonawc�w, zawsze chc� sami poci�ga� za sznurki!
Magister nachmurzy� si�.
��Wi�c celowo przydzieli� mi pan do ochrony Siergiejewa, �eby z�apa� na haczyk Siwego? A pa�scy ludzie tymczasem �ledzili i mnie, i pu�kownika?
��No i, oczywi�cie, Siwego � podj�� w�tek Gabunija. � Sam pan widzi, jak dobrze si� wszystko u�o�y�o. Siwy zosta� wystrychni�ty na dudka i w dodatku pozbawiony pomocnik�w � jego lewa r�ka, W�adimir Iwanowicz Siergiejew (oby B�g wybaczy� mu grzechy, bo nieboszczyk mia� ich co niemiara), odr�ba�a praw�, czyli z�ego cz�owieka Szurika (jemu B�g i tak nie wybaczy, wi�c nie b�d� Go o to prosi�). Odr�ba�a � i sama usch�a, jako �e Giwi naszego pu�kownika zastrzeli�. Szkoda, oczywi�cie, ale c� by�o robi�? No nic, zatrudniam pierwszorz�dnych adwokat�w, dowiod�, �e to by�a obrona konieczna. Giwi ma pozwolenie na bro�, wszystko jest w najwi�kszym porz�dku. Jego ch�opcy � wielcy spryciarze � sfotografowali ukryt� kamer� spotkanie Siwego z Siergiejewem i z Szurikiem te�. Film jest ju� w G��wnym Urz�dzie do Zwalczania Przest�pczo�ci Zorganizowanej. Niech si� Siwy teraz t�umaczy, niech wyja�ni, jakie to ciemne interesy ��czy�y go z t� gnid�. C�, W�adik nie b�dzie mia� chwilowo g�owy do Westsiboil. Hak mu w smak, skurwielowi.
Josif Guramowicz u�miechn�� si� s�odko, a Nicholas, patrz�c w sympatyczn�, okr�g��, przypominaj�c� fa�dzisty pysk buldoga twarz bankiera, poczu� niemal rozczulenie. Mia� racj� m�dry redaktor naczelny �Teleskopu�, planuj�c numer specjalny, po�wi�cony procesom cywilizacyjnym w rosyjskim biznesie. Czy� uszu cz�owieka Zachodu nie pieszcz� takie s�owa, jak �adwokaci�, �obrona konieczna�, �pozwolenie na bro�? Nie ma mowy o tym, �eby kogo� �za�atwi�, �ukatrupi�, �wyeliminowa�. A�tyn mog�a by� dumna z bohatera numeru specjalnego.
��Oto jak u nas teraz jest, Niko�aju Aleksandrowiczu � skromnie podsumowa� Soso, jakby czytaj�c w my�lach Fandorina. � Wszystkie problemy rozwi�zujemy w spos�b kulturalny i zgodnie z prawem. Czasy pirat�w w rodzaju Siwego odchodz� w przesz�o��. Za trzy, cztery lata takich ludzi w og�le nie b�dzie.
��A zatajanie faktu, �e jest si� w posiadaniu skarbu, kt�ry stanowi w�asno�� pa�stwow�, to te� zgodne z prawem?
Josif Guramowicz ura�ony wyd�� wargi.
��No wie pan, nie mo�na zrobi� wszystkiego od razu. Zaledwie wczoraj �azi� po drzewach i �ywcem po�era� si� nawzajem, a dzisiaj nie przechodzi� przez ulic� na czerwonym �wietle. Zmiany musz� si� dokonywa� stopniowo, powoli. Drog� ewolucji. Jakie� niewielkie przekr�ty s� dopuszczalne, to ludzka rzecz. Ale mokra robota to ju�, wybaczy pan, anachronizm. Najpierw ja kogo� za�atwi�, a potem kto� inny mnie albo moje dziecko? A! � o�ywi� si� Gabunija i podszed� do wbudowanego w �cian� rega�u. � Wielka nowina! Moja Sabrinka spodziewa si� dziecka, sama mi powiedzia�a. Mam pi��dziesi�t dwa lata, my�la�em, �e ju� nic z tego! Wyobra�a pan sobie, stan��em przed ni� i be�kocz� jak idiota: �Moje dziecko, moje dziecko!�. A ta diablica si� �mieje: �Sk�d wiesz, mo�e wcale nie twoje?�. Och, Niko�aju Aleksandrowiczu, p� nocy nie spa�em, takie mnie dr�czy�y w�tpliwo�ci. Kiedy�, oczywi�cie, d�u�ej bym si� gryz�, ale teraz porozmy�la�em troch�, zjad�em dwa ciastka i usn��em. A to dzi�ki temu, �e pan mi otworzy� oczy na ca�� sytuacj�. Ja i Sabrinka tworzymy idealn� par�. Wi�c cierpi�, prze�ywam m�ki zazdro�ci, a w duszy czuj� b�ogo�� i spok�j. Jestem panu niewymownie wdzi�czny. Wypijmy za mi�o�� i za ma�ego Gabunij�!
Zza drzwiczek w regale niczym za dotkni�ciem r�d�ki czarodziejskiej ukaza�a si� p�kata butelka, dwa kieliszki i patera z czekoladkami.
��Ja obecnie w og�le nie pij� � o�wiadczy� Fandorin, postanawiaj�c nie da� po sobie pozna�, �e wyrazy wdzi�czno�ci sprawi�y mu przyjemno��. � Poza tym chcia�bym pana powiadomi�, �e nie mog� przyj�� pa�skiej propozycji co do sprzeda�y oprawy. Nale�y przestrzega� zasad prawa, obowi�zuj�cych w kraju, w kt�rym si� przebywa. A zatem prosz� mi zwr�ci� opraw�, ja za� przeka�� j� przedstawicielom w�adz miejskich. Nie b�d� te� nalega�, by wyp�acono mi nagrod� od razu. Mo�e by� p�atna w ratach lub p�niej, za pewien czas, gdy ju� rosyjska gospodarka okrzepnie.
Josif Guramowicz z pos�pn� min� �u� czekoladk�. Westchn�� przy tym ci�ko par� razy.
��Ach, Niko�aju Aleksandrowiczu, m�j drogi, nie chcia�em pana martwi�, ale c�, widz�, �e b�d� musia�. Prosz� wzi�� swoj� opraw�, le�y tam, w pudle od skanera. Eksperci twierdz�, �e przedstawia jedynie warto�� historyczn� � to dzie�o rosyjskich mistrz�w z po�owy szesnastego wieku. Natomiast jej realna cena jest niewielka. Srebro niezbyt wysokiej pr�by i par� setek kamyk�w. �ci�le bior�c, sze��set sze��dziesi�t. By�o o sze�� wi�cej, ale pewnie wypad�y � zosta�y po nich puste miejsca. To nie ��te szafiry ani opale. A w�a�ciwie w og�le nie kamienie szlachetne, lecz szlifowane kawa�ki szk�a wulkanicznego. Z pewno�ci� w �redniowieczu uwa�ane ono by�o w Rosji za wielk� rzadko��. Ale teraz mamy tego dobra dos�ownie p� Kamczatki. Okazuje si�, �e Siwy niepotrzebnie rozp�ta� ca�� t� afer�.
��No i bardzo dobrze � rzek� niezbyt przej�ty Fandorin. � Oddam opraw� do muzeum, niech tam zostanie jako pami�tka po Corneliusie von Dornie. I napisz� artyku�. W ko�cu moje znalezisko stanowi po�redni dow�d na potwierdzenie wersji, �e Biblioteka Iwana Gro�nego istnia�a naprawd�, nie tylko w legendzie. Skoro ksi�ga Zamoleusa wchodzi�a w sk�ad kolekcji, to spis Dabie�owa nie jest fikcyjnym wymys�em, lecz zas�uguj�cym na zaufanie dokumentem. Mo�e i nie dokona�em epokowego odkrycia, ale to ju� co�. �egnam, panie Gabunija. Zasiedzia�em si� troch� w Moskwie. Czas do domu, do Anglii.
Wyci�gn�� do bankiera r�k�, ale Josif Guramowicz nie poda� mu swojej, tylko uj�� go za �okie�.
��Niech pan powie, Niko�aju Aleksandrowiczu, po co chce pan wraca� do Anglii? I jak� satysfakcj� mo�e da� m�czy�nie dokonywanie �nieepokowych odkry�? Prosz� mi wierzy�, �ykanie kurzu w archiwach i pisanie naukowych ksi��ek � to nie dla pana, jak mi B�g mi�y. Giwi co wiecz�r przynosi� mi kasety ze zdj�ciami zrobionymi ukryt� kamer�. Jak pan chodzi� po ulicach, ogl�da� domy, robi� notatki. Patrzy�em na pana i zdumiewa�em si�. Anglika jakby kto� odmieni�! By� nie ten sam � energiczny, zaanga�owany, szcz�liwy! Nuci� piosenk� o Suliko! Od razu wida�: cz�owiek robi to, do czego zosta� stworzony. Wie pan, co to takiego, do czego ma pan prawdziwy talent?
��Nie � odpar� Fandorin, z uwag� wys�uchawszy s��w Gabunii � nie wiem. A raczej wiem, �e nie mam �adnych specjalnych talent�w. Podobnie zreszt� jak wi�kszo�� ludzi.
��O wi�kszo�ci nie b�d� si� wypowiada�, bo ich nie znam, ale co do pana, Niko�aju Aleksandrowiczu, jestem pewien. Da� mi pan takie trzy rady, kt�re warte s� milion. Dolar�w. Pozostan� panu wdzi�czny do grobowej deski, przysi�gam! Jem na zdrowie i nie przejmuj� si�, tak? � Soso odgi�� gruby ma�y palec, rozpoczynaj�c wyliczanie, i schrupa� jeszcze jedn� czekoladk�. � �ona przyprawia mi rogi, a ja wprost rozp�ywam si� ze szcz�cia. Po raz pierwszy w �yciu! � Odchyli� drugi palec, serdeczny, ozdobiony masywnym z�otym pier�cieniem, a nast�pnie trzeci, �rodkowy, z brylantowym sygnetem. � I w stosunkach z Panem Bogiem tak�e chyba nast�pi� prze�om, s�owo daj�. Po tamtej rozmowie z panem przesta�em si� modli�. Co tam, my�l�, b�d� udawa�, skoro nie wierz�. A dzi� rano, jak wr�cili�my z Taga�skiej, nagle zapragn��em ukl�kn�� przed ikon� i pomodli� si�. Nie o co� � tak, po prostu! O nic nie prosi� � ani o kesz, ani o zwrot dw�ch milion�w, na kt�rych wczoraj policja skarbowa po�o�y�a mi �ap�. Tylko si� pomodli� � i ju�. Tak zrobi�em i od razu lepiej si� poczu�em. Rozumie pan, co to znaczy?
Gabunija z��czy� rozczapierzone palce, wysun�� natomiast wskazuj�cy i znacz�cym gestem podni�s� go w g�r�.
��Rozumiem � przytakn�� Fandorin, przypominaj�c sobie, jak si� ko�czy pie�� o Kudejarze i dwunastu rozb�jnikach. Chyba: �A teraz pom�dlmy si�.
��E, niczego pan nie rozumie. Nie zdaje pan sobie sprawy ze swoich niezwyk�ych uzdolnie�. Pa�skim powo�aniem, Niko�aju Aleksandrowiczu, jest udzielanie innym rad. To bardzo rzadki, niebywale cenny dar! Ma pan ciekawo�� do ludzi, potrafi pan w mig postawi� si� w sytuacji innego cz�owieka, a natura obdarowa�a pana wyczuciem lepszym ni� instynkt mojej Joujou. Nie ma nic cenniejszego ni� udzielona w por� dobra rada. Nie mo�e pan wraca� do Anglii! Tylko g�upiemu wsz�dzie dobrze, a cz�owiek rozumny powinien by� �wiadom, gdzie jest jego miejsce. I zdawa� sobie spraw�, �e istniej� takie poj�cia, jak �obiektywnie lepiej� i �subiektywnie lepiej�. Obiektywnie w Anglii �yje si� lepiej ni� w Rosji, nikt nie przeczy. Ale w�a�nie panu, Niko�aju Aleksandrowiczu, subiektywnie lepiej b�dzie tutaj. Powiem panu w zwi�zku z tym jeszcze jedn� wa�n� rzecz. � Soso zn�w podni�s� palec. � To, co obiektywne, jest nic niewarte, znaczenie ma tylko to, co subiektywne. W Anglii, Niko�aju Aleksandrowiczu, zmarnuje si� pan. Pa�ski dar nie jest tam nikomu potrzebny. Gdzie� udziela� ludziom rad, je�li nie u nas, w Rosji? Przecie� Rosja nawet nazywa�a si� Kraj Rad. A teraz, je�li pan pozwoli, przejd� od tego lirycznego wst�pu do konkret�w � Josif Guramowicz odsun�� pater� z czekoladkami, jakby daj�c do zrozumienia, �e rozmowa wkracza na oficjalne tory. � Proponuj�, �eby�my za�o�yli firm� konsultingow� nowego typu, do kt�rej ka�dy cz�owiek, kt�ry znalaz� si� w trudnej sytuacji, m�g�by si� zwr�ci� o rad� i uzyska� pomoc. Wymy�li�em ju� nawet nazw�: �Czarodziejska R�d�ka�. W wersji angielskiej �Magic Wand�. Wynajm� panu lokal, zakupi� sprz�t, komputery, faksy-szmaksy i co tam jeszcze trzeba. Za�atwi� kampani� reklamow�. A najwa�niejsze � b�d� dostarcza� solidnych klient�w. Zyski dzielimy fifty-fifty. Zgoda?
��Zwariowa� pan! � wykrzykn�� Nicholas, do kt�rego dopiero teraz dotar�o, �e bankier m�wi zupe�nie powa�nie. � Co to za bzdury?
��W porz�dku. � Gabunija pojednawczo uni�s� d�o�. � Sze��dziesi�t pi�� procent dla pana, trzydzie�ci pi�� dla mnie, ale pod warunkiem, �e kiedy ja sam b�d� potrzebowa� rady, udzieli mi pan pi��dziesi�cioprocentowego rabatu. Przybijamy?
��Ale ja nie chc� mieszka� w pa�skiej cholernej Rosji! � o�wiadczy� wzburzony magister. � To szkodliwe dla zdrowia i r�wnowagi psychicznej!
��Ach, prawda, dobrze, �e mi pan przypomnia�. � Josif Guramowicz boja�liwie zerkn�� na drzwi do sekretariatu. � Poszukuje pana pewna psychicznie niezr�wnowa�ona dziewczyna, ma�a, ale okropnie zajad�a. Dziennikarka. Najpierw telefonowa�a i grozi�a. M�wi�a: �Wiem, �e pan porwa� Nik�, nikt inny, tylko pan. Je�eli cho� w�os mu spadnie z g�owy, zniszcz� pana�. A teraz zacz�a nachodzi� mnie tutaj. Zabroni�em wpuszcza� j� do banku, to przyku�a si� kajdankami do drzwi wej�ciowych, trzeba by�o jej wyda� zezwolenie na wej�cie, bo odstrasza�a klient�w. Milicji nie chcia�em wzywa� � dziewczyna to, b�d� co b�d�, pa�ska znajoma, jako� g�upio. Zasiada w sekretariacie i siedzi od rana do wieczora, na obiad przynosi sobie kanapki. Sekretarki si� jej boj�. Sam ju� od tygodnia przemykam si� bocznym wej�ciem. Wszed�by pan tam i jako� j� uspokoi�. Chyba �e pan te� si� jej boi?
Nicholas bez s�owa si� odwr�ci� i ju� mia� wybiec do sekretariatu, dla pewno�ci postanowi� jednak zajrze� tam najpierw przez szczelin� w drzwiach.
A�tyn siedzia�a w sk�rzanym fotelu, w kt�rym bez trudu mog�yby si� zmie�ci� jeszcze co najmniej dwa takie chucherka. Brwi dziennikarki by�y surowo �ci�gni�te, kolana z��czone. Obok niej sta� czarny plecaczek.
Przy dw�ch biurkach, zastawionych sprz�tem elektronicznym i przypominaj�cych nieprzyst�pne sza�ce, zabarykadowa�y si� dwie sekretarki, jedna starsza, druga m�odziutka, ale obie bardzo oficjalne i nieskazitelnie eleganckie.
��T�umacz� pani ju� po raz pi��dziesi�ty � zrezygnowanym tonem m�wi�a starsza, z fryzur� a la platynowy he�m. � Josif Guramowicz jest w podr�y s�u�bowej, dzisiaj tak�e go nie b�dzie w biurze.
��Gdyby by� w podr�y, wiedzia�abym o tym � odci�a si� A�tyn i nagle wbi�a wzrok w drzwi gabinetu � najwidoczniej zauwa�y�a szczelin�.
D�u�ej si� ukrywa� nie mia�o sensu.
Nicholas otworzy� drzwi i u�miechaj�c si� szeroko, podszed� do dziewczyny z wyci�gni�t� do powitania r�k�.
��A�tyn, tak si� ciesz�, �e ci� widz�! A u mnie naprawd� wszystko w porz�dku.
Dziennikarka niczym gumowa pi�eczka wyskoczy�a z fotela i rzuci�a si� do Fandorina. Tak wielkie zaanga�owanie emocjonalne wyra�nie �wiadczy�o o tym, �e u�cisk d�oni nie wystarczy. Zawstydzony swoj� brytyjsk� pow�ci�gliwo�ci�, Nicholas otworzy� ramiona, got�w zamkn�� Calineczk� w u�cisku.
A�tyn podskoczy�a z rozbiegu i z ca�ej si�y wyr�n�a magistra tward� pi�stk� w z�by.
��Za co?! � j�kn�� Nicholas, przyciskaj�c r�k� rozbite wargi.
��Za wszystko! � krzykn�a z w�ciek�o�ci� szalona Tatarka. � Za to, �e uciek�e� i nie dawa�e� znaku �ycia! Za moje �zy! Za sto dolar�w! Za �numerek � pe�ny wypas�!
K�tem oka Fandorin zauwa�y�, �e sekretarki znieruchomia�y przy swoich pulpitach.
��Ale przecie� to by�o specjalnie! � r�wnie� odkrzykn�� Nicholas, gdy� inaczej A�tyn by nie us�ysza�a. � Dla zmylenia przeciwnika!
A�tyn podpar�a si� pod boki i obrzuci�a go pal�cym spojrzeniem od st�p do g��w.
��Zabi� za takie zmylenie to ma�o! Ja, jak idiotka, martwi� si�, �e on siedzi g�odny, dzwoni� do mamy, �eby podrzuci�a mu co� do jedzenia! Ta przychodzi � a tam uroczy li�cik i sto dolar�w! Ale� musia�am si� potem t�umaczy�!
I waln�a magistra ponownie � tym razem w brzuch. S�abiej, ale ca�kiem solidnie.
��A to za to, �e ani jednej nocy nie przespa�am spokojnie. Co, nie mog�e� zadzwoni�? My�la�am, �e ju� po tobie! �e je�yka sowy zjad�y! � A�tyn wyda�a dziwny d�wi�k, troch� przypominaj�cy szloch, ale czarne oczy pozosta�y suche i nieprzejednane. � Siedz� tu jak psychopatka, z no�em w plecaku. Chcia�am temu t�ustemu wieprzowi Soso rozpru� za to brzuch!
Zn�w za�ka�a bez �ez, rzuci�a si� z powrotem do fotela i wyj�a z plecaczka n� do chleba, znany Fandorinowi z mieszkania w Bieskudnikach. Jedna z sekretarek krzykn�a, druga zerwa�a si� i si�gn�a do czerwonego przycisku, dyskretnie umieszczonego na �cianie nieco powy�ej blatu biurka.
Nicholasowi zrobi�o si� straszliwie wstyd. Ale� z niego egoista! Tak, zadzwoni�, us�ysza� jej g�os, upewni� si�, �e A�tyn �yje, i na tym koniec. A co ona prze�ywa�a? W og�le o tym nie my�la�. Z drugiej strony, czy m�g� przypuszcza�, �e z powodu jakiego� niedorobionego Anglika A�tyn nie b�dzie mog�a spa� spokojnie i w dodatku zaplanuje zab�jstwo?
Fandorin podszed� do male�kiej dziennikarki i dr��cym g�osem powiedzia�:
��Okropnie wobec ciebie zawini�em. Czy potrafisz mi kiedykolwiek wybaczy�?
��Nie! � odpar�a ze z�o�ci�. � Nigdy! Nachyl si�, wytr� ci krew. Nie mo�na na ciebie patrze�.
Nicholas, kt�remu A�tyn ociera�a skaleczone wargi, speszony zerka� na mimowolnych �wiadk�w tej dzikiej sceny � sekretarki. Zauwa�y�, �e m�odsza szeroko otworzy�a oczy, a druga, platynowow�osa, zdj�a r�k� z przycisku i daje mu jakie� znaki � co� szepcze, kiwa g�ow�, jakby chcia�a doda� mu odwagi czy wr�cz go ponagli�. Ale o co jej w�a�ciwie chodzi?
Przeni�s� wzrok na A�tyn. Taka ma�a, a taka niebezpieczna i zaci�ta! Wyb�ka� niepewnie:
��I jak to sobie wyobra�asz�
Chcia� powiedzie� �dalej�, ale umilk�, bo czy� sama nie powiedzia�a, �e nigdy mu nie wybaczy? �adne �dalej� dla nich nie istnieje. Ta my�l nagle wyda�a mu si� nie do zniesienia.
Odpowied� by�a nieoczekiwana, mo�na nawet powiedzie�, zaskakuj�ca.
A�tyn obrzuci�a krytycznym spojrzeniem ca�e dwa metry Nicholasowej postury i rzek�a z westchnieniem:
��C�, to nie b�dzie �atwe. Ale nie martw si�, jako� si� dopasujemy.
Nicholas uzna�, �e si� przes�ysza� � co� �le zrozumia�, ale z ty�u dobieg�o st�umione parskni�cie.
To chichota�a m�odziutka sekretarka, zas�aniaj�c usta d�oni�. Druga patrzy�a na dryblasa i male�k� brunetk� z dziwnym wyrazem twarzy, jednocze�nie rozmarzonym i smutnym.
A�tyn wzi�a Fandorina za r�k�.
��Dobra, Nika, rozbawili�my publiczno�� i wystarczy. Jedziemy do domu.
Szed� za ni� korytarzem, staraj�c si� stawia� jak najmniejsze kroki i usi�uj�c odgadn��, jak brzmia�o jedyne s�owo, kt�re nie zachowa�o si� w pi�mie Corneliusa. �Odsu� ksi�g� i��.
Odsu� � i co?
Aneks
Limeryk autorstwa Nicholasa Fandorina, u�o�ony dwa miesi�ce p�niej, w dniu zawarcia zwi�zku ma��e�skiego.
Nie na darmo kapitan von Dorn gna� swego wiernego konia galopem przez ciemne ulice, nie na darmo k�u� szlachetnego wierzchowca ostrogami i smaga� nahajk�. Zd��y� do koszar akurat na pobudk� i osobi�cie sprawdzi� gotowo�� bojow� ka�dego muszkietera. O wp� do pi�tej cztery plutony � stu dwudziestu czterech ludzi � sta�y na dziedzi�cu, ustawione w czworobok. �ebrowane he�my i ostrza halabard l�ni�y w �wietle pochodni. Cornelius uzna�, �e muszkiet�w dzisiaj lepiej na wart� nie bra� � jakikolwiek sprawy przybior� obr�t, strzela� na Kremlu nie wolno, za to pu�ci� w ruch drzewca halabard z pewno�ci� b�dzie okazja.
�niadanie � czark� grzanego miodu i po dwa placki � �o�nierze zjedli, nie wychodz�c z szyku, gdy� w ka�dej chwili m�g� przyby� umy�lny z siedziby bojara. Czekali ju� godzin�, zaczynali marzn��. Von Dorn zarz�dzi� dla dw�ch pluton�w rozgrzewk�. Po kwadransie muszkieterowie wr�cili na dziedziniec, wtedy pozwoli� si� rozgrza� dw�m pozosta�ym plutonom. Sam nie czu� zimna � nie sta� wszak w miejscu, chodzi� po podw�rzu. I niepokoi� si� � z ka�d� chwil� bardziej. Nie rozumia�, co si� dzieje.
O si�dmej nie wytrzyma� i uda� si� do bojarskiego pa�acu, by si� czego� dowiedzie�. Czy kanclerz aby nie przespa� wielkiej sprawy?
Nie, Artamon Siergiejewicz nie spa�. Kapitan zasta� go w gabinecie, gdzie Matfiejew i Iwan Artamonowicz, obaj we wzorzystych kaftanach, pod kt�rymi pobrz�kiwa�y kolczugi, siedzieli przy stole i � s�dz�c po ich nachmurzonych twarzach � omawiali jakie� skomplikowane sprawy.
��A, to ty, kapitanie. � Bojar obejrza� si� na von Dorna, kt�ry stan�� w drzwiach. � Zapomnia�em o tobie, nie gniewaj si�. Dzisiaj nie b�dziesz mia� s�u�by. Zwolnij swoich �o�nierzy. Potem przyjd� tutaj, musz� z tob� pom�wi�.
Zaskoczony Cornelius rozkaza� kompanii wraca� do koszar, ale na wszelki wypadek trzyma� si� w grupach, plutonami. No bo gdyby bojar zmieni� plany?
Kiedy von Dorn powt�rnie zjawi� si� w pa�acu, Artamon Siergiejewicz by� ju� sam.
M�wi� zwi�le, z chmur� na czole:
��Noc� moi wrogowie potajemnie zwo�ali Dum�. Zw�oki cara jeszcze nie ostyg�y, gdy ten pies �aci�ski, Taisjusz, zamiast odmawia� modlitwy przy zmar�ym, rozes�a� go�c�w i sprowadzi� bojar�w. Wa�ka Halicki i So�ka rozmawiali z ka�dym, jednych przekabacili, innych postraszyli. Wielu z tych, kt�rych uwa�a�em za sprzymierze�c�w, przesz�o do obozu wroga. To zrozumia�e � bojarom nie w smak silna w�adza, zawsze wybior� s�ab�. A ja bym nie dopu�ci� do �adnej samowoli� To tyle. Carem og�oszono Fiodora. Mnie odebrano nadz�r nad wielk� piecz�ci�, prikazy Strzelecki, Ma�orosyjski i Aptekarski � pewnie, �ebym nowego w�adcy nie otru� czy nie uraczy� jak�� podejrzan� mikstur�. � Matfiejew u�miechn�� si� z gorycz�. � Dyplomacja, czyli Prikaz Poselski, pozostaje na razie pod moj� piecz�. Za miesi�c, najwy�ej dwa, i to mi odbior�, zrobi� mnie wojewod� gdzie� w Cariewokokszajsku i tam, z dala od Moskwy, w ko�cu dobij�. Oto jak si� sprawy maj�, Korniej! Nie trzeba by�o zwa�a� na zasady przyzwoito�ci, tylko jeszcze wczoraj, nad �o�em �mierci cara, chwyci� tamtych za gard�o. Ale c�, i ko� si� potknie.
Von Dorn sta� wypr�ony na baczno��, staraj�c si� zg��bi� sens tych ponurych wie�ci. Gwiazda Artamona Siergiejewicza �wieci�a jasno, a� raptem zgas�a. Grozi mu zes�anie, a jaki b�dzie los tych, kt�rzy wiernie mu s�u�yli? By�oby dobrze, gdyby jemu, Corneliusowi, pozwolono przynajmniej wr�ci� do pu�ku.
��Lepiej, �eby� przy mnie nie zostawa� � powiedzia� Matfiejew, jakby czytaj�c w my�lach von Dorna � bo zap�acisz nie za swoje winy. S�u�y�e� ku memu wielkiemu zadowoleniu i nale�y ci si� za to nagroda. Masz tu dokument, dzi�ki kt�remu bez przeszk�d b�dziesz m�g� opu�ci� Rosj� i uda� si�, w jakie chcesz, strony, a na dodatek sakiewk� czerwo�c�w. Na co mi teraz z�oto? I tak ca�e trafi do pa�stwowego skarbca. Zbieraj si�, kapitanie, p�ki nie jest za p�no. Wczoraj wyjechali szwedzcy kupcy, kieruj� si� do Rewia. Posuwaj� si� wolno, sanie maj� za�adowane towarami. Bez trudu ich dogonisz. No, uca�uj moj� d�o� i �egnaj. Nie wspominaj �le Artamona Siergiejewicza.
Cornelius wyszed� z gabinetu do salonu, ocieraj�c �zy. Sakiewka by�a solidna, ci�ka. S�dz�c po wadze, zawiera�a nie mniej ni� tysi�c czerwo�c�w.
Z weneckiego fotela wsta�a, na widok kapitana Aleksandra Artamonowna, zgrabna, filigranowa Sasze�ka.
��Wiem wszystko � szepn�a ze wzburzeniem. � Ojciec mi powiedzia�. Wyje�d�asz? No c�, Kornieju, szukaj szcz�cia, niech ci� B�g prowadzi. Wiedzia�am, �e niepisane nam by� razem. Przedtem �miga�am hen, wysokim lotem, teraz czeka mnie bolesny upadek. �egnaj,
Sasze�ka obj�a wysokiego muszkietera za szyj�, szybko poca�owa�a go w usta i zanim zmieszany i zaskoczony Cornelius zd��y� odpowiedzie� jej u�ciskiem, wybieg�a z komnaty.
G��boko zamy�lony wraca� von Dorn do koszar.
Najwa�niejsze by�o nie ulec podszeptom g�upiego serca, kt�re mog�y si� okaza� naprawd� zgubne.
Przecie� to zupe�nie jasne, co nale�y zrobi�. Zabra� ksi��ki z tatarskiej skrzyni i dop�dzi� karawan� szwedzkich kupc�w. Sprzedawszy drogie kamienie, kt�rymi wysadzono oprawy, rycerz von Dorn stanie si� wreszcie cz�owiekiem bogatym i wolnym, opu�ci ten dziki, niebezpieczny, ob��kany kraj i osi�dzie w ukochanej Szwabii. To po pierwsze.
Zostawa� z Matfiejewem to szale�stwo, gdy� los bojara jest ju� przes�dzony. To po drugie. Tak wielkiego, pot�nego cz�owieka, naturalnie, nie wydadz� na m�ki i nie b�d� �ama� ko�em, w ko�cu to nie czasy Iwana Gro�nego, ale skromnego dow�dc� stra�y bez pardonu zawlok� do izby tortur, by wydoby� z niego zeznania obci��aj�ce kanclerza. Cornelius wzdrygn�� si� na wspomnienie oprawcy Si�antija, roz�arzonych na w�glach kleszczy i sznura zwisaj�cego z sufitu.
No i po trzecie. Aleksandra Artamonowna jest �adna, bez w�tpienia. Ale je�li popatrze� na spraw� trze�wo, nie przez pryzmat mi�osnego zadurzenia, dziewczyna jak dziewczyna, nic nadzwyczajnego. Dlaczego zakocha� si� w Sasze�ce? Tylko dlatego, �e ona jedna w ca�ej Moskowii przypomina szlachciank� o prawdziwie europejskim obyciu i wychowaniu. Ale przecie� on, Cornelius, nie jest ju� m�odzieniaszkiem, mia� w �yciu do czynienia z wieloma r�nymi pannami i damami, nie m�wi�c o prostych dziewkach i babach. Odrobina zdrowego rozs�dku nie zawadzi. W Amsterdamie czy w Pary�u takich jak Sasze�ka, a mo�e i lepszych, znajdzie si� bez liku. Zw�aszcza je�li cz�owiek jest bajecznie bogaty, przystojny i jeszcze niestary.
Nie, nie, to ju� postanowione, rzek� sobie w duchu Cornelius, zadowolony, �e nierozs�dne serce ust�pi�o przed argumentami rozumu. Jutro rano trzeba zabra� z ukrycia Liberi� i rusza� w drog�.
A najp�niej � pojutrze. No, w ka�dym razie nie p�niej ni� za tydzie�. Dogoni Szwed�w gdzie� za Tor�okiem.
Kapitan westchn�� i potrz�sn�� g�ow�, odp�dzaj�c natr�tn� wizj�: szare oczy Sasze�ki, patrz�ce wprost na niego, gdy stali twarz� w twarz.
Przypomnia�a si� Corneliusowi murzy�ska opowiastka. A jednak krokodyl w swoim grz�zawisku doczeka� si�, �e luna wpad�a prosto w jego szponiaste �apy.
Ostatecznie mo�e zosta� w Moskowii cho�by i miesi�c. Szwedzka karawana nie jest ostatnia, b�d� jeszcze inne. Siedzie� tu d�u�ej by�oby niebezpiecznie, ale tyle mo�na spokojnie zaczeka�. Mi�os�awscy tak szybko si� z bojarem nie rozprawi�.
A co do ksi��ek, zabierze je ze skrytki tu� przed wyjazdem. Niech sobie na razie pole�� w bezpiecznym miejscu. Zw�ok Adama Walsera w podziemnym loszku nikt nie znajdzie, a zreszt� kt� by ich tak gorliwie szuka�? Wszyscy uznaj� zapewne, �e niemiecki czarownik wsiad� na miot�� i odlecia� do swojego poga�skiego kraju albo i do samego piek�a.
W�lizn�� si� do pustego domu � nic �atwiejszego.
Odsun�� kamienne p�yty, zej�� na d�, do loszku. Twarz mo�na os�oni� lnian� szmat�, �eby nie czu� zapachu �mierci i rozk�adu. A dalej to ju� ca�kiem proste. Liberia spoczywa bezpiecznie, zamaskowana werszkow� warstw� ziemi.
Odsu� bezecn� ksi�g� � i szukaj dalej.
[1]
[2] Z kt�rej nie ma powrotu (ang.).
[3] Prikazy � w Rosji XVI � pocz. XVIII w. odpowiednik ministerstw, urz�d�w resortowych (przyp. t�um.).
[4] Mi�ej podr�y (przyp. t�um.).
[5] Przede wszystkim honor, reszta potem (�ac.).
[6]
[7] Rezydencja miejska (ang.) (przyp. t�um.).
[8]
[9] W�a�c.
[10] W�a�c.
[11] Dwadzie�cia dwa (przyp. t�um.).
[12] Trzydzie�ci (przyp. t�um.).
[13] Czterdzie�ci trzy (przyp. t�um.).
[14] W�a�c.
[15] W�a�c.
[16] W�a�c.
[17] Gostinyj Dwor � w dawnych rosyjskich miastach zesp� architektoniczny, s�u��cy do przechowywania towar�w i do handlu, najcz�ciej zbudowany na planie prostok�ta, zwykle z arkadami od strony ulicy (przyp. t�um.).
[18] W�a�c.
[19] W�a�c.
[20] W�a�c.
[21] Sp�jrz, sp�jrz tylko! (niem.).
[22] �Pod Bocianim Gniazdem� (dos�. �Bocian i Koto�, niem.).
[23] Tysi�ckrotnie przepraszam, szanowny (franc.-gruz.) (przyp. t�um.).
[24] Sen, sen nocy letniej (ang.).
[25] Dawniej: Fin (przyp. t�um.).
[26] W ty� zwrot! (niem.).
[27] Jasne? (niem.).
[28] Z niem.
[29]
[30] Oru�ejnaja Pa�ata � kremlowski skarbiec i zbrojownia (przyp. t�um.).
[31] A.S. Matfiejew (Matwiejew), 1625-1682; opr�cz wy�ej wymienionych funkcji pe�ni� tak�e od 1671 r. obowi�zki szefa carskiej dyplomacji. W r. 1676 popad� w nie�ask�. Wr�ci� do Moskwy w r. 1682. Zgin�� z r�k strzelc�w. (przyp. t�um.).
[32] Synchronizacja (ang.) (przyp. t�um.).
[33] Aluzja do s�ynnego przem�wienia propagandowego, podsumowuj�cego osi�gni�cia rozwoju gospodarczego ZSRR (przyp. t�um.).
[34] Popularna gruzi�ska potrawa (przyp. t�um.).
[35] Bohater poematu Lermontowa
[36] Tytu� popularnego filmu radzieckiego z 1962 r. (re�. M. Romm). G��wn� rol� m�odego naukowca odtwarza� Aleksiej Bata�ow (przyp. t�um.).
[37] Dawniej najwi�kszy w Moskwie dom towarowy; obecnie eleganckie centrum handlowe (przyp. t�um.).
[38] Gra s��w.
[39] Co przystoi, co jest nale�ne Jowiszowi (bogu) (�ac).
[40] �wiat�o�� (niem.) W tytu�ach: ja�nie o�wiecony (przyp. t�um.).
[41] Pomocy! Pomocy! (niem.).
[42] pismo odr�czne (ros.) (przyp. t�um.).
[43] Abrek � dawniej u lud�w p�nocnego Kaukazu wygnany ze swego rodu banita, wiod�cy �ywot w��cz�gi-rozb�jnika (przyp. t�um.).
[44] Nawi�zanie do tytu�u popularnego filmu
[45] Co pan tu robi, drogi panie? (ang.).
[46] Do us�yszenia (niem.) (przyp. t�um.).
[47] Chodzi o premiera Czernomyrdina. Czarnomor (ros. Czernomor) to posta� z utworu Puszkina
[48] Mowa o bohaterach
[49] A jutro ca�y �wiat (niem.). Fragment sztandarowej pie�ni niemieckich faszyst�w (przyp. t�um.).
[50] Rozumiesz czy nie? (niem.).
[51] Moskiewskij Ugo�ownyj Rozysk � Moskiewski Wydzia� Kryminalny (przyp. t�um.).
[52] Skrajna muzu�ma�ska sekta izmailit�w, za�o�ona ok. 1090 r., w czasie wojen krzy�owych pozostaj�ca na us�ugach Seld�uk�w i dokonuj�ca mord�w polityczno-religijnych (przyp. t�um.).
[53] Wasza wysoko��! Ja� (niem.).
[54] �li ludzie (ang.).
[55] Mowa o szefie ochrony prezydenta Borysa Jelcyna (przyp. t�um.).
[56] Niech pan os�dzi sam (ang.).
[57] W cztery oczy (ang.).
[58] To ju� g�upstwo (ang.).
[59] Ch�ystowie � powsta�a w ko�cu XVIII w. w Rosji sekta religijna (przyp. t�um.).
[60] Cyt. za: Biblia �wi�ta, to jest ca�e Pismo �wi�te Starego i Nowego Testamentu, Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne, Warszawa 1961, Dzieje Apostolskie 1, 18. Warto doda�, �e ten przek�ad ��czy dwie wersje; fragment brzmi bowiem: ��a powiesiwszy si�, rozpuk� si� na po�y, i wyp�yn�y wszystkie wn�trzno�ci jego� (przyp. t�um.).
[61] Pewny na sto procent (ang.).
[62] Chodzi o skojarzenie z dwucz�onowym nazwiskiem bardzo popularnego radzieckiego kompozytora Wasilija So�owjowa-Siedoja. Ros.
[63] Moja nieosi�galna mi�o�ci (franc).