Kiedy opublikowana zosta�a, w wielu krajach �wiata jednocze�nie, ksi��ka papie�a Benedykta XVI pt. "Jezus z Nazaretu", postanowili�my odda� w r�ce Czytelnik�w prac� Roberta A. Haaslera pt. "Jezus. Cz�owiek, kt�ry nie istnia�", a w podtytule: "Pytania do Benedykta XVI". Tym samym chcemy nawi�za� do papieskiej publikacji, zadaj�c odwieczne pytania: kim naprawd� by� Jezus z Nazaretu; dlaczego nagromadzi�o si� tak wiele nie�cis�o�ci i nieporozumie� co do historyczno�ci tej postaci? D�ugo zastanawiali�my si� w wydawnictwie nad edycj� tej ksi��ki. Zdajemy sobie bowiem spraw�, jak wielu ona oburzy, gdy� pytamy w niej o osob� najwa�niejsz� dla ka�dego chrze�cijanina. Gdyby okaza�o si�, �e w�tpliwo�ci co do istnienia historycznego Jezusa by�y uzasadnione, wtedy musieliby�my wszyscy zweryfikowa� nie tyle podstawy wiary, co tradycj�, w kt�rej byli�my wychowywani.
Niezbadane s� koleje losu. Zapowiadali�my wydanie w pierwszej kolejno�ci ksi��ki pt. �Dzieci Jezusa". Kiedy jednak opublikowana zosta�a, w wielu krajach �wiata jednocze�nie, ksi��ka papie�a Benedykta XVI pt. �Jezus z Nazaretu", postanowili�my zmieni� nasze plany oddaj�c w r�ce Czytelnik�w prac� Roberta A. Haaslera pt. �Jezus. Cz�owiek, kt�ry nie istnia�", a w podtytule: �Pytania do Benedykta XVI". Tym samym chcemy nawi�za� do papieskiej publikacji, zadaj�c odwieczne pytania: kim naprawd� by� Jezus z Nazaretu; dlaczego nagromadzi�o si� tak wiele nie�cis�o�ci i nieporozumie� co do historyczno�ci tej postaci? D�ugo zastanawiali�my si� w wydawnictwie nad edycj� tej ksi��ki. Zdajemy sobie bowiem spraw� jak wielu ona oburzy, gdy� pytamy w niej o osob� najwa�niejsz� dla ka�dego chrze�cijanina. Gdyby okaza�o si�, �e w�tpliwo�ci co do istnienia historycznego Jezusa by�y uzasadnione, wtedy musieliby�my wszyscy zweryfikowa� nie tyle podstawy wiary, co tradycj�, w kt�rej byli�my wychowywani.
O przygotowanie tej publikacji zwr�cili�my si� do autora, kt�ry wielokrotnie wsp�pracowa� ju� z polskimi wydawnictwami � z pro�b�, aby ta nowa ksi��ka nawi�zywa�a do wspomnianej ju� publikacji papie�a Benedykta XVI.
Pierwotnym naszym zamiarem by�o przygotowanie polskiej edycji s�ynnej skandalizuj�cej ksi��ki �Bajka o Chrystusie" Luigiego Cascioliego. Dlaczego odst�pili�my od tego zamiaru, piszemy we wst�pie do ksi��ki, kt�r� przedstawiamy ocenie naszych Czytelnik�w.
Mimo wielu kategorycznych stwierdze�, zawartych w naszej ksi��ce, jak w ca�ej serii Biblioteki Klubu da Vinci, nie dajemy ostatecznych odpowiedzi na stawiane pytania. Zasada, �e Czytelnik sam, we w�asnym sumieniu i rozumie, odpowie sobie na te pytania � jest dla nas niezmienna.
Na koniec pragniemy zapewni� wszystkich sta�ych naszych Czytelnik�w, �e kolejne publikacje Biblioteki Klubu da Vinci wydawane b�d� zgodnie z wcze�niejszymi zapowiedziami. Na prze�omie czerwca i lipca wydana zostanie ksi��ka �Dzieci Jezusa", a po wakacjach �Nieznana historia diab�a". Dzi�kujemy przy okazji wszystkim, kt�rzy w listach i telefonicznie dziel� si� z nami uwagami o ksi��kach i w tak ciep�ych s�owach zach�caj� nas do kontynuowania serii wydawnictw w ramach Biblioteki Klubu da Vinci, mimo wielu k��d, jakie rzucaj� nam pod nogi przeciwnicy takich publikacji. Wiemy, �e grup� naszych przeciwnik�w obecna ksi��ka zjednoczy. Spodziewamy si� r�nych dzia�a� i reakcji. Do poszukiwania prawdy o historycznym Jezusie zach�ca nas sam Benedykt XVI, pisz�c w przedmowie do swojej ksi��ki, �e �ka�demu wolno mie� przeciwne zdanie". I my prosimy �Czytelniczki i Czytelnik�w o odrobin� sympatii, bez kt�rej niemo�liwe jest jakiekolwiek zrozumienie".
�Chrystus nigdy nie istnia�, zosta� wymy�lony przez Ko�ci� katolicki i jest produktem fantazji, tak jak inni bohaterowie bajkowi" � tak twierdzi Luigi Cascioli, autor ksi��ki �Bajka o Chrystusie", kt�ra wywo�a�a we W�oszech wiele zamieszania. Chocia� sama ksi��ka ostatecznie nie zas�uguje na wi�ksz� uwag�, dotyka niezwykle z�o�onego i trudnego problemu podstaw wiary chrze�cija�skiej. Autor jest zdania, �e posta� Jezusa zbudowana zosta�a na postaci Jana z Gamali, syna Judy Galilejczyka, przyw�dcy jednej z rewolucyjnych grup �ydowskich. Nale�y �a�owa�, �e Cascioli pope�nia tak wiele pomy�ek w swoim tek�cie, jawnie ignoruj�c znane od dziesi�cioleci okoliczno�ci historyczne zwi�zane z opisanymi w ewangeliach sytuacjami i postaciami. Niemniej jednak sam fakt podj�cia problematyki jest interesuj�cy. Teza Cascioliego nie jest ani nowa, ani odkrywcza. Przynajmniej od O�wiecenia umys�y racjonalist�w zajmowa�o pytanie, kim Jezus by� naprawd�. Od tego czasu powsta�o na ten temat sporo opracowa�, chocia� nie zyska�y one szerszego rozg�osu. Zw�aszcza w Polsce, ale tak�e w innych ultrakatolickich krajach, upowszechnianie wiadomo�ci o braku dowod�w na historyczno�� postaci Jezusa by�o i jest zadaniem o tyle trudnym, co niebezpiecznym. Zbyt wielkie przywi�zanie do tradycji zawsze kr�powa�o rozum.
Luigi Cascioli nada� swoim w�tpliwo�ciom wymiar prawny o zasi�gu mi�dzynarodowym. Kiedy w 2002 roku w jednym z w�oskich dziennik�w ukaza� si� artyku� ksi�dza Enrico Righiego, proboszcza w staro�ytnym mie�cie (za�o�onym jeszcze w VI wieku p.n.e. przez Etrusk�w) Bagnoregio, �e Chrystus narodzi� si� jako syn Marii i J�zefa i by� prawdziwym cz�owiekiem z krwi i ko�ci, Luigi Cascioli zareagowa� natychmiast. Z�o�y� doniesienie w prokuraturze przeciwko Ko�cio�owi, kt�ry poprzez osob� proboszcza Righiego, wykorzystuj�c naiwno�� os�b trzecich nak�ania je do wiary w rzeczy fa�szywe. Post�powanie przed s�dem w Viterbo trwa�o do stycznia 2006 roku. Ksi�dz Righi nie przedstawi� �adnych dowod�w, �e Chrystus istnia� w rzeczywisto�ci, mimo to trybuna� umorzy� post�powanie, a kosztami procesu obci��y� Cascioliego. Ten, korzystaj�c z pomocy prawnej adwokata Giovaniego di Stefano z jednej z najwa�niejszych rzymskich kancelarii adwokackich, skierowa� skarg� do Trybuna�u Praw Cz�owieka w Strasburgu.
Skarga zosta�a przyj�ta, a jej rozpatrzenie wyznaczono na 2007 rok. Jest to wydarzenie bez precedensu. Oto bowiem przed trybuna�em mi�dzynarodowym s�dzone b�d� sprawy podstaw wiary jednego z najliczniejszych wyzna� religijnych na �wiecie. Kancelarii adwokackiej nie chodzi o prawd� historyczn� o Jezusie, a o rozg�os mi�dzynarodowy. Specjalizuje si� ona w najbardziej znanych procesach w skali �wiata. Uczestniczy�a mi�dzy innymi w post�powaniu przeciwko Saddamowi Husejnowi czy post�powaniu w sprawie �mierci Lady Diany oraz Roberta Calviego z maso�skiej lo�y P-2, zamieszanego w afer� watyka�skiego Banku Ambroziano.
Luigi Cascioli sam siebie nazywa ateist� i antykleryka�em. Pochodzi z tradycyjnej w�oskiej rodziny katolickiej. Jako dziecko regularnie chodzi� do ko�cio�a i praktykowa�, chocia�, jak dzi� przekonuje, od zawsze miewa� w�tpliwo�ci co do s�uszno�ci nauk przekazywanych przez ksi�y. Przez wiele lat mieszka� we Francji, tam zosta� cz�onkiem Unii Ateist�w. Przyznaje si� do gruntownych studi�w nad Bibli�, szczyci si�, �e pozna� j� �od deski do deski". Po raz pierwszy natkn�� si� na problem historyczno�ci Jezusa w�a�nie we Francji, w jednym z tamtejszych pism ateistycznych. Sprawa ta zaintrygowa�a go do tego stopnia, �e po�wi�ci� jej dalsze badania, kt�rych efektem jest wspomniana ju� ksi��ka �Bajka o Chrystusie".
Cascioli na pytanie o powody uporu i cel swojej akcji przed Trybuna�em Praw Cz�owieka odpowiada tak: �Ko�ci� katolicki od wiek�w nadu�ywa ignorancji ludzkiej, zmuszaj�c ludzko�� do wiary w rzeczy nieprawdziwe na podstawie Starego Testamentu i czterech wybranych ewangelii. Ksi��ka Dana Browna �Kod Leonarda da Vinci" sprawia Watykanowi wiele k�opot�w, gdy� ludzie s� ciekawi i chc� pozna� prawd�. Procesu ujawniania prawdy nie da si� zatrzyma�. Watykan musi pokaza� �wiatu prawdziwe, niepodwa�alne dowody na istnienie Chrystusa, a nie tylko opowiada� bajki biblijne". Cascioli stawia sobie trudne zadanie. Co bowiem oznacza�oby dla ludzko�ci udowodnienie przed strasburskim trybuna�em, �e Chrystus naprawd� nie istnia�? Czy by�by to koniec Ko�cio�a katolickiego? Luigi Cascioli tak odpowiada na to niezwyk�e pytanie: �Udowodnienie tego w s�dzie b�dzie oznacza� z punktu widzenia prawnego anulowanie dogmat�w, na jakich opiera si� chrze�cija�stwo. Nie b�dzie ju� mo�na twierdzi�, �e Chrystus przyby� na ziemi� pod postaci� cz�owieka, by odkupi� grzech pierworodny ludzko�ci. To r�wnie� koniec Eucharystii. �aden ksi�dz udzielaj�c komunii nie m�g�by ju� m�wi�: �Oto cia�o Chrystusa". Celebracja sakramentu Eucharystii sta�aby si� oszustwem �ciganym prawnie. Ko�ci� nie m�g�by twierdzi�, �e dogmat przemiany wina oraz chleba w krew i cia�o Chrystusa jest prawd�. To tylko niekt�re dogmaty, jakie musia�yby znikn��, poniewa� s� fa�szywe". /Cytat za �Fakty i Mity"/. Tezy i oczekiwania formu�owane przez Cascioliego wielu mog� zainteresowa�. S� no�ne i prowokuj�ce, cho� ma�o prawdopodobne. Przytaczamy je z kronikarskiego obowi�zku.
W tej ksi��ce przedstawimy wiele pyta� kierowanych do Urz�du Nauczycielskiego papie�a Benedykta XVI, autora ksi��ki �Jezus z Nazaretu", co do pojawiaj�cych si� w�tpliwo�ci na temat Jezusa historycznego. Do takiego postawienia zagadnienia zach�ca nas sam papie�, zapraszaj�c do poznawania prawdy, kt�ra, wed�ug ulubionego papieskiego ewangelisty Jana, nas wyzwoli.
Ta ksi��ka wielu oburzy. Do tej pory nie ukaza�a si� bowiem w Polsce �adna publikacja, w kt�rej tak jasno i zdecydowanie formu�owane by�yby w�tpliwo�ci co do istnienia Jezusa. Nikt tak odwa�nie nie stawia� pyta�, cho� wielu poszukiwa�o na nie odpowiedzi. Czy po lekturze tej ksi��ki teza, �e Jezus nigdy nie istnia�, wyda nam si� bardziej prawdopodobna? Czytelnik odpowie sobie sam.
Przyst�pi�em do lektury ksi��ki papie�a Benedykta XVI z entuzjazmem. Ogromnie zach�caj�ce by�y zapowiedzi na jej temat, ukazuj�ce si� od kilku miesi�cy w prasie na ca�ym �wiecie. Liczy�em na to, �e papie� odwa�nie rozprawi si� z coraz cz�ciej pojawiaj�cymi si� publikacjami w�tpi�cymi w istnienie Jezusa.
Mia�em nadziej�, �e nie b�dzie to kolejna ksi��ka teologiczna, zawi�a ze swojej natury, skierowana do bardzo w�skiego grona wtajemniczonych. Wierzy�em, �e kto jak kto, ale papie� nie b�dzie przekonywa� przekonanych, �e podejmie wielki trud i zmierzy si� z tymi, kt�rzy odwa�yli si� mie� przeciwne zdanie i, co wi�cej, szukaj� dowod�w na inne widzenie osoby Jezusa.
Ksi��ka Benedykta XVI jest z pewno�ci� interesuj�ca. �wietnie napisana, bogato udokumentowana, czerpi�ca g��boko z dorobku teolog�w, zw�aszcza niemieckiej strefy j�zykowej, nie jest jednak ksi��k�, kt�ra przybli�a nas do prawdziwego poznania Jezusa. Nie odpowiada na �adne w�tpliwo�ci, nie podejmuje �adnego z dra�liwych temat�w. Jest pewn� nadziej�, �e papie� w zapowiadanym drugim tomie ksi��ki �Jezus z Nazaretu" podejmie dyskusj� na temat dowod�w na istnienie Jezusa. Najwi�cej w�tpliwo�ci co do osoby Jezusa dotyczy Jego dzieci�stwa i wczesnej m�odo�ci. A w�a�nie temu okresowi chce po�wi�ci� swoj� zapowiadan� ju� ksi��k� Benedykt XVI, st�d nasze pytania kierowane do papie�a.
Benedykt XVI, najbardziej wnikliwy naukowiec-teolog naszych czas�w, zdaje sobie spraw� z istnienia rozd�wi�ku mi�dzy Jezusem historycznym a Jezusem wiary. Bezgranicznie jednak wierzy i ufa ewangeliom. Pisze wprawdzie, �e biblijna wiara z samej swojej istoty bowiem musi si� odnosi� do autentycznie historycznego wydarzenia, �e nie opowiada ona historii jako symboli prawd ponadhistorycznych, lecz zasadza si� na historii, kt�ra toczy�a si� na naszej ziemi, ale jednak poprzestaje � p�ki co � na kolejnym przedstawieniu postaci i or�dzia Jezusa dla umocnienia �ywej z Nim relacji. Papie� wierzy i bezgranicznie ufa ewangeliom, a ksi��ka jest wynikiem jego osobistego szukania �oblicza Pana".
Odnosz�c si� do bogatej literatury teologicznej po�wi�conej Jezusowi, kt�r� Joseph Ratzinger zachwyca� si� u progu swojego �ycia kap�a�skiego, zauwa�a, �e �wszystkie one ukazywa�y tworzony na podstawie ewangelii obraz Jezusa Chrystusa: Cz�owieka �yj�cego na ziemi, kt�ry jednak � b�d�c w pe�ni cz�owiekiem � jednocze�nie przynosi� ludziom Boga, z kt�rym jako Syn stanowi� jedno. W ten spos�b przez Cz�owieka Jezusa sta� si� widzialny B�g, a w Bogu � obraz autentycznego cz�owieka". I dalej pisze Benedykt XVI: �Pocz�wszy od �at pi��dziesi�tych sytuacja si� zmieni�a. Rysa dziel�ca historycznego Jezusa od Chrystusa wiary stawa�a si� coraz g��bsza i te dwie rzeczywisto�ci coraz bardziej oddala�y si� od siebie. Co mo�e jednak znaczy� wiara w Jezusa Chrystusa, w Jezusa Syna Boga �ywego, je�eli Cz�owiek Jezus zupe�nie r�ni si� od Tego, kt�rego ukazuj� ewangeli�ci i na podstawie Ewangelii g�osi Ko�ci�? Rozw�j bada� historyczno-krytycznych prowadzi do coraz bardziej drobiazgowego wyr�nienia warstw tradycji, a ukazuj�ca si� spoza nich posta� Jezusa � do kt�rego przecie� odnosi si� wiara � by�a coraz mniej wyra�na i jej kontury coraz bardziej zamazane. Jednocze�nie rekonstrukcje tego Jezusa, kt�rego musiano szuka� poza tradycjami ewangelist�w i ich �r�d�ami, stawa�y si� coraz bardziej sobie przeciwstawne: od antyrzymskiego rewolucjonisty, d���cego do obalenia panuj�cych pot�g i ponosz�cego pora�k�, po �agodnego moralist�, kt�ry na wszystko zezwala, a mimo to, nie wiadomo dlaczego, sam zostaje stracony. Kto przeczyta kilka takich rekonstrukcji, mo�e od razu stwierdzi�, �e s� one bardziej fotografiami ich autor�w i ich w�asnych idea��w ni� ukazywaniem Ikony, kt�ra straci�a wyrazisto��. W tym samym czasie narasta�a co prawda nieufno�� wobec tych obraz�w Jezusa, sama jednak Jego posta� coraz bardziej si� od nas oddala�a.
Jako wsp�lne osi�gni�cie tych wszystkich pr�b pozosta�o w ka�dym razie wra�enie, �e o Jezusie mamy niewiele pewnych wiadomo�ci i �e Jego obraz dopiero p�niej ukszta�towa�a wiara w Jego bosko��. Tymczasem wra�enie to przenikn�o w znacznym stopniu do �wiadomo�ci chrze�cijan. Sytuacja ta jest dramatyczna dla wiary, poniewa� niepewny staje si� w�a�ciwy punkt jej odniesienia: zachodzi obawa, �e wewn�trzna przyja�� z Jezusem, do kt�rej przecie� wszystko si� sprowadza, trafia w pr�ni�".
Papie� zdaje sobie spraw� z zagro�e�, jakie niesie dla wiary i Ko�cio�a poszukiwanie Jezusa historycznego. Jeszcze nie podejmuje pr�by odpowiedzi na pytania szerokich kr�g�w wiernych, jednak�e wie, �e w niedalekiej ju� przysz�o�ci Ko�ci� b�dzie zmuszony do zmierzenia si� z tym problemem. Ko�ci� nie mo�e nie liczy� si� z w�tpi�cymi, poszukuj�cymi innej prawdy ni� przekazywana w ewangeliach. �eby przetrwa� musi odpowiedzie� na ich pytania i to j�zykiem konkretu, a nie zawi�ych dyskusji teologicznych. Przynajmniej cz�� z tych pyta� stawiamy w naszej ksi��ce.
Chrze�cija�stwo jest paradoksalne, jak mawiali Grecy. Oby te pozornie poprawne za�o�enia nie prowadzi�y do sprzeczno�ci i fa�szu.
Historyczny Jezus, �yd z Galilei, syn J�zefa i najprawdopodobniej Marii, niewiele ma wsp�lnego z Chrystusem � ide�, na kt�rej zbudowano chrze�cija�stwo. Jezus, jakiego znamy z opowiada� ewangelist�w, w og�le nie istnia�!
Luty-maj 2007 roku
Przedstawiamy kalendarium �ycia i dzia�alno�ci Jezusa, opracowane i opublikowane za zgod� w�adz ko�cielnych. Ko�cielne imprimatur podpisa� w tej sprawie obecny arcybiskup metropolita warszawski Kazimierz Nycz w czasie kiedy pracowa� jeszcze w Krakowie. Do tego kalendarium b�dziemy wielokrotnie odnosili si� w naszej ksi��ce. Jest ono o tyle interesuj�ce, �e pr�buje uwzgl�dni� wiele w�tpliwo�ci, jakie pojawiaj� si� co do fakt�w z �ycia Jezusa. Tw�rcy kalendarium z �atwo�ci� jednak znajduj� wyt�umaczenie spraw, kt�rych wyt�umaczy� nie mo�na. Niemniej jest to dokument ciekawy, wskazuj�cy, �e w Ko�ciele podejmowane s� pr�by szukania odpowiedzi na coraz cz�ciej stawiane pytania i w�tpliwo�ci co do historyczno�ci Jezusa.
Naszych Czytelnik�w informujemy, �e z tekstu oryginalnego usun�li�my kilka informacji, kt�re podane by�y ca�kowicie b��dnie (dotyczy�o to zw�aszcza powo�ywania si� na poszczeg�lne ewangelie), nie chcieli�my bowiem wprowadza� ich w b��d.
PRZED 4 ROKIEM P.N.E.
Oko�o 29 r.
Narodziny J�zefa z domu Jakuba, z rodu Dawida.
Oko�o 18 r.
Narodziny Marii w rodzinie Joachima (potomka rodu kap�a�skiego) i Anny. Maria jest pierwsz� niewiast� po Ewie, kt�ra jest wolna od grzechu pierworodnego (Ewa go naby�a). Joachim nie pochodzi� od Dawida, st�d te�
Jezus nie jest biologicznym jego potomkiem. (Istnieje hipoteza, �e jedna z genealogii przedstawia przodk�w J�zefa, a druga Marii. Heli by�by wi�c tradycyjnym Joachimem, co jest mo�liwe, bowiem Heli to zdrobnienie od Eliakim, co wydaje si� to�same z Joakim � Joachim).
ROK 4 P.N.E.
Wczesna wiosna
Zar�czyny J�zefa i Marii (za�lubiny). Zar�czyny by�y niemal tak wa�ne jak �lub i cho� nakazana by�a wstrzemi�liwo��, to dzieci pocz�te w �domu te�cia" w tym okresie uznawano jako prawne, o ile narzeczony nie pos�dzi� kobiety o wiaro�omstwo. Narzecze�stwo mog�o trwa� nawet rok i dozwolone by�o wszystko opr�cz wsp�lnego mieszkania (tzn. wsp�lnota maj�tkowa, praca itp.).
Marzec
Zwiastowanie Marii przez archanio�a Gabriela. Stworzenie Jezusa w �onie Marii.
Lato
Trzy miesi�ce pos�ugiwania starszej krewnej El�biecie w g�rach w miasteczku Ain Karen, 5 km od Jerozolimy. �lub Marii i J�zefa � wsp�lne zamieszkanie. Maria i J�zef do ko�ca zachowuj� wstrzemi�liwo�� (�lecz nie zbli�a� si� do niej").
25 grudnia 4 r. (mi�dzy 7 a 1 r.)
Narodzenie. Nast�pi�o w jaskini ko�o Betlejem (nazwa oznacza Dom Chleba) by� mo�e 25 grudnia w czasie najd�u�szej nocy w roku. Maria rodzi�a bez b�l�w, co jest biologicznie mo�liwe, maj�c niewiele ponad 14 lat. Poprawiona data na 7 rok by� mo�e zn�w b�dzie musia�a by� przesuni�ta, w my�l bada� hebrajskich i anglosakso�skich, a� na 2 rok. Ca�kowicie jednak nie do przyj�cia jest dzie� 29 wrze�nia, podany tylko przez Wacholdera, kt�ry opiera� si� na b��dnej dacie �mierci Heroda. By�y r�wnie� pr�by umieszczania narodzin w marcu, kwietniu, a nawet maju. Przyjmujemy rok 4 przed narodzeniem Chrystusa, aby by� zgodnym z tradycj�, �e Jezus mia� 33 lata, gdy umar� na krzy�u. Data jest mo�liwa z uwagi na to, �e spis m�g� odbywa� si� w r�nych regionach cesarstwa w r�nym czasie, a Kwiryniusza mo�na umie�ci� jako wielkorz�dc� Syrii w latach 4-1, kiedy jest bia�a plama w wiedzy historycznej.
ROK 3 PRZED N. E.
2 stycznia � obrzezanie.
3 lutego � obrz�d wykupienia pierworodnego (nale��cego do Boga). Nale�a�o z�o�y� baranka, a biedniejsi mogli zast�pi� go par� synogarlic. Dokonuje si� te� oczyszczenie Marii � jednak �ukasz pisze o �ICH" oczyszczeniu. Nie chodzi tutaj o oczyszczenie dziecka czy J�zefa. By�oby to nie do pomy�lenia wg Prawa. �ukasz zaznacza, �e Maryja by�a czysta, a oczyszczenie dotyczy �wiata. Obrz�d wykupienia, jakkolwiek dope�niony, nie m�g� odkupi� samego Odkupiciela, dlatego ten fakt jest raczej przyj�ciem Mesjasza do swojej �wi�tyni. Proroctwo Symeona � zwyk�ego biednego i pobo�nego cz�owieka
��kt�ry stwierdza nie tylko, �e Jezus jest Zbawc�, lecz Zbawieniem, �wiat�em chwa�y i �wi�tym. S� to najwy�sze okre�lenia przynale�ne jedynie Bogu Jahwe.
Luty
J�zef znajduje �dom" w Betlejem, gdzie odwiedzaj� ich astrologowie (Betlejem jest 8 km od Jerozolimy). Podr� na po�udnie � w kierunku Egiptu w celu unikni�cia prze�ladowa�. Ucieczka trwa od kilku tygodni do kilku miesi�cy, gdy� �mier� Heroda nast�puje nied�ugo po narodzeniu Jezusa. Tutaj historycy okre�laj� to b�d� na 4, b�d� na 1 rok przed Chrystusem, co powoduje zaburzenie w datowaniu narodzin Jezusa.
Mi�dzy marcem a drug� po�ow� roku Powr�t z ucieczki, osiedlenie w Nazarecie.
1 ROK P.N.E. DO 28 ROKU N.E.
Ukryte �ycie w Nazarecie. Jezus jest cie�l�.
Rodzina Jezusa.
Jezus ma licznych braci i siostry (kuzyn�w, s�owo to nie by�o znane �ydom i zawsze u�ywano s��w �brat", �siostra"). Nale�� do nich Jakub i J�zef, synowie Marii (chyba siostry Marii) i Kleofasa (niekiedy uwa�anego za brata J�zefa), Szymon (drugi biskup Jerozolimy) i Juda. Dalszym kuzynem jest te� Jan Chrzciciel, syn El�biety, kuzynki Maryi. Jezus ma tak�e kuzynki. Maryja �nie zna m�a" i pozostaje Dziewic�. Potwierdza to relacja z pielgrzymki do Jerozolimy, w kt�rej, gdyby Maryja mia�a inne ma�e dzieci, by�oby to z pewno�ci� wymienione.
ROK 8 N.E.
�ycie codzienne.
Do Maryi nale�a�y wszystkie prace domowe, a do J�zefa i Jezusa warsztatowe. Jezus uczy si� czyta� i jest cenionym lektorem. Maryja czyta� ani pisa� nie umie. Jest to zwyk�e dzieci�stwo, ca�kowicie zwyczajne, a jego uzdolnienia nie by�y nadludzkie. Swoj� bosk� natur� dostrzega� nie bardziej ni� my swoj� dusz�.
Wiosna
Coroczna pielgrzymka do Jerozolimy (100 km). Tydzie� modlitw. Po pielgrzymce Jezus zostaje trzy dni w �wi�tyni s�uchaj�c nauk.
Mi�dzy 8 a 28 rokiem n.e.
�mier� J�zefa i przej�cie warsztatu przez Jezusa. Istnieje tradycja m�wi�ca, �e sta�o si� to, gdy Jezus mia� 19 lat, czyli w roku 15 n.e. Jezus cz�sto przebywa w synagodze, ale sumiennie i rzetelnie prowadzi warsztat, borykaj�c si� z codziennymi problemami. Jest wysoki � 178 cm. Cechuje go prostota, otwarto��, �yczliwo��, pismo rozumie trze�wo i g��boko. Cz�sto modli si� w odosobnieniu.
ROK 28 N.E.
28 marca
Chrzest w Jordanie. Marzec- kwiecie�
40-dniowy post. Cz�owiek jest w stanie prze�y� d�ugo bez jedzenia. Po 30 dniach traci dopiero do 15% masy cia�a.
Pocz�tek kwietnia
Pierwsi uczniowie. Z otoczenia Jana Chrzciciela wybiera pierwszych uczni�w, podr� do Kany (wesele), Kafarnaum, po czym do Nazaretu. Wyp�dzenie kupc�w ze �wi�tyni.
Koniec kwietnia
Pierwsza Pascha w Jerozolimie, spotkanie z Nikodemem.
Maj
Dzia�alno�� chrzcielna w Judei. Pocz�tek czerwca
Pojmanie Jana Chrzciciela, podr� przez Samari� (spotkanie przy studni) do Galilei podczas �niw, od Kafarnaum rozpoczyna misj� w Galilei. Uzdrowienie syna urz�dnika kr�lewskiego, uzdrowienie op�tanego, te�ciowej Piotra, cudowny po��w ryb, uzdrowienie paralityka.
Czerwiec
Oczyszczenie tr�dowatego, epizod z �uskaniem k�os�w, powo�anie Lewiego-Mateusza, cz�owiek o uschni�tej r�ce, wyb�r aposto��w, kazanie na g�rze.
Lipiec
Cezarea Filipowa, wyznanie Piotra i obietnica Jezusa.
Sierpie�
Wskrzeszenie syna wdowy.
Listopad
Przypowie�� o Kr�lestwie Bo�ym.
Grudzie�
Uciszenie burzy na morzu, wskrzeszenie c�rki Jaira, kobieta chora na krwotok. Jezus zostaje wygnany z Nazaretu.
Luty
Rozes�anie 12 aposto��w.
Marzec
�mier� Jana Chrzciciela.
Kwiecie�
Pierwsze rozmno�enie chleba. Chodzenie po wodzie.
Czerwiec
Jerozolima � uzdrowienie paralityka. Przej�cie przez Fenicj� i Dekapol, drugie rozmno�enie chleba.
Lipiec
Cezarea Filipowa, wyznanie Piotra i obietnica Jezusa.
Sierpie�
Przemienienie, pierwsza zapowied� m�ki.
Wrzesie�
Wyj�cie z Galilei do Judei.
13-20 pa�dziernika
Podr� do Jerozolimy na �wi�to Namiot�w. Do krewnych przy��cza si� 17 pa�dziernika.
Pa�dziernik-listopad
Kobieta cudzo�o�na, �lepy od urodzenia, rozes�anie 72 uczni�w, przypowie�� o dobrym Samarytaninie. Powr�t do Galilei.
Grudzie�
Podr� do Jerozolimy. 21-28 grudnia
Bierze udzia� w �wi�cie Po�wi�cenia �wi�tyni. Grozi Mu ukamienowanie.
28 grudnia
Pobyt w Betanii, Marta i Maria, Ojcze nasz.
ROK 29 N.E.
Nauczanie w Galilei
ROK 30 N.E.
Stycze�
Podr� do Perei, przypowie�� o zagubionej owcy i drachmie, syn marnotrawny.
Luty
Uzdrowienie dw�ch tr�dowatych, �pozw�lcie dzieciom przyj�� do Mnie".
Po�owa marca
Budz�ce zgorszenie wskrzeszenie �azarza. Podr� do Efraim (22 km od Jerozolimy), Jerycho i Jerozolima. 30 marca (pi�tek)
Udaje si� do Betanii (zaproszenie do Szymona Faryzeusza), uzdrowienie �lepych.
1 kwietnia (sobota)
Namaszczenie w Betanii (odliczanie dni kolejnych czasem r�ni si� o 1 dzie�).
2 kwietnia (niedziela) Mesja�ski poch�d.
3 kwietnia (poniedzia�ek)
Przekl�cie drzewa figowego, przypowie�� o robotnikach w winnicy, kt�rzy zabili Pana.
4 kwietnia (wtorek)
Drzewo figowe usycha, zapowied� zburzenia Jerozolimy i S�du Ostatecznego.
6 kwietnia (czwartek)
Spo�ycie Paschy, ustanowienie Eucharystii. Zatrzymanie w ogrodach Getsemani. W domu Annasza rozpoczyna si� proces.
7 kwietnia (pi�tek)
Skazanie przez Kajfasza wobec Sanhedrynu.
Oko�o po�udnia � Skazanie przez Pi�ata.
Oko�o godziny 15.00 � �mier� Jezusa na krzy�u.
Oko�o godziny 18.00 � Uzgodniony z Pi�atem po�pieszny poch�wek. Arcykap�ani rozpoczynaj� �wi�to Paschy.
8 kwietnia (sobota)
Pascha, wg regu� �ydowskich �ycie zamiera.
9 kwietnia (niedziela)
O �wicie Zmartwychwstanie, pierwsze ukazanie si� niewiastom, Piotrowi, uczniom z Emaus, potem 10 aposto�om bez Tomasza i Judasza.
16 kwietnia (niedziela)
Ukazanie si� 11 aposto�om.
17 kwietnia (poniedzia�ek)
Odej�cie do Galilei, tam kolejne objawienia.
18 maja
Wniebowst�pienie Jezusa.
28 maja
Zes�anie Ducha �wi�tego (Pi��dziesi�tnica). Powo�anie do �ycia Ko�cio�a we wsp�lnocie 120 uczni�w wraz z Maryj� i jedenastoma aposto�ami. Pierwsze chrzty.
Poni�ej podane zosta�y dwie nieco r�ni�ce si� genealogie Jezusa, obie wywodz�ce Go od Dawida. Ewangelista Mateusz podaje raczej symbolicznie liczb� 3 razy po 14 pokole�, gdy� 14 jest w Biblii liczb� Dawidow�. Liczba ta w tradycji jest sum� liczb przypisanych poszczeg�lnym sp�g�oskom imienia. Jest podwojeniem liczby 7, liczby o silnie utrwalonej u lud�w semickich symbolice. Liczba 3 wyra�a pe�ni�, doskona�o��. St�d wed�ug Mateusza rodow�d Jezusa, kt�ry sk�ada si� z trzech sekwencji po 14 pokole�, przedstawia� ma Jezusa, potomka kr�la Dawida, znacznie przewy�szaj�cego go godno�ci�. Jezus jest w tej genealogii �Dawidem do sze�cianu".
Tylko dwaj ewangeli�ci zajmuj� si� pochodzeniem Jezusa w spos�b kompleksowy. S� nimi Mateusz i �ukasz. Mateusz rozpoczyna swoj� ewangeli� od przedstawienia pochodzenia Jezusa. Nazywa Go synem Dawida i Abrahama. Wylicza przodk�w Jezusa w trzech okresach historycznych. 14 pokole� �y�o od Abrahama do Dawida. R�wnie� 14 pokole� �y�o od Dawida do prze�ladowania babilo�skiego, a od tego czasu do Jezusa by�o r�wnie� 14 pokole�. Nieco p�niej zastanowimy si� bardziej szczeg�owo nad rodzicami Jezusa. Lektura ewangelii i przedstawionych genealogii nasuwa tu wiele w�tpliwo�ci i rodzi szereg pyta�. Ewangelista �ukasz przedstawia rodow�d Jezusa dopiero w trzecim rozdziale, po tym jak Ten przyj�� chrzest, w trakcie kt�rego g�os z nieba oznajmi�: �Ty jeste� m�j Syn umi�owany, w Tobie mam upodobanie". �ukasz nie bez powodu przytacza scen� z chrztu Jezusa. Potrzebna jest mu ona do wywiedzenia pochodzenia Jezusa od samego Adama, kt�rego nazywa �Synem Bo�ym".
Je�eli Jezus jest potomkiem Adama � syna Bo�ego, to jest sam przez to synem Bo�ym. Warto na ten wniosek zwr�ci� szczeg�ln� uwag�. Wiele bowiem on wyja�nia w poszukiwaniu �r�de� nazywania Jezusa synem Boga przez chrze�cijan, chocia� ci chc� nazywa� Jezusa Chrystusa Synem Bo�ym nie dlatego, �e pochodzi� wed�ug �ukasza od Boga Stw�rcy, ale �e by� nim w naj�ci�lejszym znaczeniu tego s�owa.
Ewangelista �ukasz wylicza innych ni� ewangelista Mateusz przodk�w Jezusa. Nie jest tak jednoznacznie przekonany, �e J�zef by� ojcem Jezusa. Pisze bowiem o tym, u�ywaj�c okre�lenia �jak mniemano". I do tej kwestii wr�cimy jeszcze nieco p�niej. Katoliccy znawcy ewangelii uwa�aj�, �e jakkolwiek zewn�trznie podawany przez �ukasza rodow�d jest rodowodem J�zefa, to w rzeczywisto�ci jest najprawdopodobniej rodowodem Marii � matki Jezusa, �ony J�zefa. Zaskakuj�ce jest, �e dwaj ewangeli�ci podaj� tak r�ne rodowody bohatera swoich opowie�ci. Rozstrzygni�cie tego dylematu stawia przed Ko�cio�em szereg drastycznych pyta�. Cz�� z nich jeszcze przytoczymy J�zef wi�c czy Maria byli potomkami kr�lewskiego rodu Dawida? Je�eli przyjmiemy za miarodajny rodow�d podany przez �ukasza, oka�e si�, �e Maria � matka Jezusa -mia�a dwie siostry, El�biet� i drug� Mari�. Je�li nie mia�a m�skiego rodze�stwa, a by�a dziedziczk� Helego /Joachima/ i Anny, to zgodnie z tradycj� J�zef � m�� Marii � przejmowa� prawa, przywileje i obowi�zki synowskie w stosunku do Helego, stawa� si� w ten spos�b ojcem dla Marii. Tylko z pozoru zawi�a to dyskusja. Oka�e si� bowiem, �e jakby�my nie czytali ewangelii, kt�r� z nich przyj�liby�my jako �r�d�o prawdy o pochodzeniu Jezusa, zawsze oka�e si�, �e On b�d� to przez J�zefa, b�d� przez Mari� by� potomkiem Dawida. Ale czy mo�liwe jest aby oboje rodzice Jezusa pochodzili z tego samego pnia? Ko�ci� nie zajmuje w tej sprawie ostatecznego stanowiska.
Poni�ej przedstawiamy rodow�d Jezusa zawieraj�cy oba warianty: Mateuszowy i �ukaszowy.
Adam
Set
Enos
Kainam
Maleleel
Jaret
Enoch
Matusala
Lamech
Noe
Sem
Arfaksad
Kainam
Sala
Eber
Falek
Ragau
Seruch
Nachor
Tari
Abraham
Izaak
Jakub
Juda + Tamar
Fares
Ezron
Arni
Admin
Aminabad
Naasson
Salomon + Rachab
Booz + Rut
Jobed
Jeese
Dawid + �ona Uriasza (Batszeba)
Wed�ug Mateusza praprzodkiem J�zefa by� syn kr�la Dawida Salomon. Natomiast wed�ug �ukasza praprzodkiem Marii by� inny syn Dawida � Natan. Posta� Salomona jest do�� powszechnie znana. Natan natomiast gubi si� nam gdzie� w mrokach historii. Przypomnijmy wi�c jego dzieje. Jak ju� wspomnieli�my, wedle niekt�rych historyk�w uwa�any jest za przodka Marii z Nazaretu. Urodzi� si� po 1003 roku przed n.e. w Jerozolimie. By� dziewi�tym synem kr�la Dawida, a trzecim z ma��e�stwa Dawida z Batszeba, wdow� po Uriaszu Hetycie. Natan by� rodzonym starszym bratem Salomona, kt�ry obj�� tron po ojcu Dawidzie. Stary Testament nie podaje nam �adnych innych wiadomo�ci o Natanie. Nie wiadomo wi�c, czy ten do�y� walk o sukcesj� kr�lewsk�, jak� toczyli mi�dzy sob� Salomon i przyrodni brat Adoniasz. Warto te� przypomnie� w tym miejscu posta� Batszeby. Jako ��ona Uriasza" zosta�a wymieniona w Ewangelii wed�ug �wi�tego Mateusza w rodowodzie Jezusa z Nazaretu jako jedna z pi�ciu kobiet � obok Tamar, Rachab, Rut i Marii z Nazaretu. Jest to o tyle wyj�tkowe, �e w kulturze hebrajskiej kobiety nie mia�y miejsca w genealogiach. Zreszt� warto zastanowi� si� w tym miejscu, dlaczego surowe nauki obyczajowe Ko�cio�a nie sta�y si� przeszkod� w wymienieniu w Ewangelii tych imion. O Rachab bowiem czytamy w Starym Testamencie, �e jest �nierz�dnic� Jerycha". Salomon znany by� nie tylko z wielkiej swojej m�dro�ci, ale i z bardzo licznego haremu. Jego matka, jak poka�emy ni�ej, chocia� niemal czczona przez Ko�ci�, by�a osob� o przynajmniej w�tpliwej ocenie moralnej. W interpretacji �w. Augustyna z Hippony i Izydora z Sewilli Batszeba by�a typem Ko�cio�a (Eklezji) a Dawid symbolem Chrystusa. Jej m�� Uriasz by� jednym z bohater�w armii Dawida.
Na rozkaz kr�la uda� si� wraz z wojskiem pod dow�dztwem Joaba na wojn� z Ammonitami. W tym czasie Dawid z tarasu swojego pa�acu przypadkowo zobaczy� �on� Uriasza w k�pieli. Zauroczony jej urod� kaza� sprowadzi� Batszeb� do siebie i sp�dzi� z ni� noc. Niewiasta zasz�a w ci���. Gdy Dawid si� o tym dowiedzia�, b�d�c op�tany mi�o�ci� do Batszeby, postanowi� pozby� si� jej m�a. Wezwa� go z pola bitwy pod pretekstem zdania relacji z obl�enia Rabby, twierdzy wroga. Kr�l wbrew prawu religijnemu namawia� Uriasza, aby ten sp�dzi� noc ze swoj� ma��onk�, cho� prawo nakazywa�o wojownikom powstrzymywanie si� od po�ycia ma��e�skiego w okresie dzia�a� wojennych. Kr�l odes�a� niepos�usznego Uriasza z powrotem pod mury Rabby wraz z listem do Joaba, w kt�rym poleca�, aby ten skierowa� Uriasza do walki w takie miejsce, w kt�rym Ammonici mogliby go �atwo zabi�. Uriasz zgin�� pod Rabb�. Dawid m�g� teraz bez przeszk�d po�lubi� wdow� po nim. Batszeba wkr�tce mia�a rodzi�. Wtedy w kr�lewskim pa�acu zjawi� si� prorok Natan, kt�ry opowiedzia� Dawidowi opowie�� o bogaczu, kt�ry posiada� wielk� liczb� byd�a, i o biedaku, kt�ry posiada� tylko jedn� owieczk�. Bogacz pozbawi� biedaka i tej jednej owieczki. Oburzony Dawid za��da� �mierci dla bogacza, wtedy Natan obja�ni� kr�lowi t� przypowie�� wskazuj�c, �e bogaczem by� sam kr�l, a biedakiem Uriasz. Przepowiedzia� te�, �e �Jahwe odpuszcza mu grzech � i �e nie umrze. Lecz dlatego, �e przez ten czyn Dawid wzgardzi� Jahwe, syn, kt�ry si� urodzi, na pewno umrze". Tak te� si� sta�o. Dziecko Dawida i Batszeby zmar�o po siedmiodniowej chorobie. Synem, kt�rego �mier� przepowiedzia� prorok Natan, by� Szimea. Oboje jednak doczekali si� jeszcze licznego potomstwa, w tym trzech syn�w: Szobaba, Natana i Salomona.
Batszeba odegra�a bardzo wa�n� rol� w okresie walk o tron po �mierci Dawida mi�dzy Salomonem a przyrodnim bratem Adoniaszem. Jako matka Salomona oczywi�cie wspiera�a jego stronnictwo. Zreszt� sam kr�l Dawid poprzysi�g� jej na Boga Izraela, �e w�a�nie Salomona uczyni nast�pc� tronu. Kiedy jednak Adoniasz zwr�ci� si� do niej, aby Salomon, kt�ry obj�� rz�dy, odda� mu za �on� Abiszag z haremu Dawida, sytuacja si� odmieni�a. Adoniasz posiadaj�c �on� kr�la nabywa� prawo do tronu. Salomon uzna�, �e pro�ba Adoniasza jest pr�b� zamachu stanu. W chwili, kiedy matka przedstawia�a mu pro�b� przyrodniego brata, wyda� na niego wyrok. Salamon kaza� zamordowa� Adoniasza, a i po Batszebie s�uch zagin��. W ka�dym razie dalsze jej losy nie s� znane.
Tradycja �ydowska stara�a si� umniejszy� win� Dawida, twierdz�c �e Batszeba by�a mu od pocz�tku przeznaczona. W zwi�zku z zab�jstwem Uriasza pojawi�a si� te� opinia, �e kto wyrusza na wojn�, powinien wystawi� swojej �onie list rozwodowy. Imi� Batszeba to z hebrajskiego �c�rka pe�no�ci", symbolizuj�ce wyj�tkowe pochodzenie.
Wspomnieli�my ju�, przy okazji przedstawiania genealogii rodu Dawida, o wielu w�tpliwo�ciach na temat rodziny Jezusa, a zw�aszcza jego rodzic�w. Z ca�� pewno�ci� imiona rodzic�w Jezusa nie s� poza wszelkimi w�tpliwo�ciami. Ewangeli�ci s� w zasadzie zgodni, �e ojcem Jezusa by� J�zef cie�la. Ewangelista Marek nazywa zreszt� samego Jezusa �cie�l�", Mateusz natomiast �synem cie�li".
Obaj wskazuj�, �e Jezus pochodzi� z rodziny, kt�ra tradycyjnie zajmowa�a si� tym rzemios�em. Wskazuje na to r�wnie� aramejski przydomek Jezusa �bar Nagara", co znaczy �syn cie�li". Przydomki takie u lud�w semickich oznacza�y zwyczajowo pochodzenie lub synostwo. Oboje rodzice zostaj� wymienieni z imienia tylko w Ewangeliach Mateusza i �ukasza. Pawe� nie nazywa po imieniu ani ojca, ani matki. Marek wymienia Mari�, ale nie wymienia J�zefa. Imi� ojca Jezusa, jak zgodnie podaj� przynajmniej dwaj ewangeli�ci, jest bezsporne. Nieco inaczej jest z jego pochodzeniem. Z ojcem J�zefa s� te� k�opoty � u Mateusza ma na imi� Jakub, a u �ukasza Eli. Nie kwestionujemy bezpo�redniego pochodzenia J�zefa z rodu Dawida. Dowodzi tego tak�e przedstawiona wy�ej genealogia. Je�eli jednak przyjmiemy za prawdziwe relacje autor�w pism Nowego Testamentu, �e Jezus jest Synem Boga w naj�ci�lejszym znaczeniu tego s�owa, to tym samym nie mo�e on by� w tym znaczeniu synem J�zefa, potomka kr�lewskiego rodu Dawida. Co najwy�ej J�zef mo�e by� jedynie opiekunem Jezusa, ale ta funkcja nie przenosi na Niego dziedzictwa kr�lestwa Izraela. Tym samym stawiamy zasadnicze pytania: czy mo�emy wywodzi� genealogi� Jezusa od Dawida, czy by� On czy te� nie spadkobierc� Dawida, czy naby� prawa do korony i kr�lestwa Izraela? Negatywna odpowied� na te pytania obala wiele podstawowych �prawd" przedstawianych nam przez ewangelist�w. Rozprawa przed Pi�atem w momencie s�du nad Jezusem nabiera przez to innego, praktycznie niewa�nego znaczenia. Jezus � nie kr�l, Jezus zwyk�y �yd, syn cie�li i sam cie�la nie m�g� by� zagro�eniem dla pot�gi rzymskiej. By� jednym z wielu rewolucjonist�w, albo jak chc� niekt�rzy badacze, by� nieco op�tanym przyw�dc� sekty religijnej, kt�ra zagra�a�a tradycyjnym uk�adom i w�adzy arcykap�an�w. Ko�ci� musi, bez wdawania si� w zawi�e dyskusje teologiczne, zaj�� jasne stanowisko: czy Jezus by� potomkiem kr�lewskiego rodu Dawida, czy te� nie?
Odpowied� na to pytanie jest zasadnicza. Oczywi�cie w kr�gach ko�cielnych podejmowane s� od wiek�w pr�by interpretacji i obja�nienia tego problemu. Mi�dzy innymi, odnosz�c si� do przedstawionej przez �ukasza genealogii Jezusa, stworzono rodow�d, wedle kt�rego to Maria � matka Jezusa mia�aby pochodzi� z rodu Dawida. Wspomnieli�my ju� o tym nieco wcze�niej.
Nie jest jednak pewne, �e matk� historycznego Jezusa by�a Maria. Wprawdzie ewangeli�ci Mateusz, Marek i �ukasz nazywaj� j� tym imieniem, ale ju� Jan, i to chyba rozmy�lnie, tego nie czyni. U�ywa natomiast og�lnego okre�lenia �Matka Jego", pomijaj�c imi�. Wiele razy wspomina �matk� Jezusa", ale nie Mari�. W jednym miejscu swojej relacji tak pisze: �A obok krzy�a Jezusowego sta�y: Matka Jego i siostra Matki Jego, Maria, �ona Kleofasa i Maria Magdalena" /J. 19,25/. Je�eli Jan pisze tak z rozmys�em lub nie jest to pomy�ka w t�umaczeniu Nowego Testamentu od wiek�w niezauwa�ona przez Ko�ci�, to Matka Jezusa nie mog�aby mie� na imi� Maria. Przytaczana genealogia dowodzi jeszcze, �e owa Maria, �ona Kleofasa, by�a starsz� siostr�, st�d wniosek, �e Matka Jezusa nie mog�aby nosi� tego samego imienia, co jej siostra. Problem jest bardzo skomplikowany. Albo Matka Jezusa mia�a inaczej na imi�, albo, jak piszemy we wcze�niejszej ksi��ce po�wi�conej Marii Magdalenie � �onie Jezusa, Maria to nie by�o imi�, a tytu�. W tym przypadku nale�a�oby poszukiwa� pe�nego imienia Matki Jezusa, kt�ra by�a Mari�. Tradycja chrze�cija�ska pr�buje znale�� inne, prostsze wyja�nienie. Ot� przypuszcza ona, �e obie kobiety by�y siostrami przyrodnimi z tej samej matki, ale innych ojc�w, chocia� w ewangeliach nic na to nie wskazuje. Gdyby tak zreszt� mia�o by�, to dogmat o Niepokalanym Pocz�ciu Naj�wi�tszej Marii Panny pozbawiony by�by w og�le sensu. Je�eli Dawidowy rodow�d Jezusa ma prowadzi� poprzez ojca, to Ko�ci� traci tez� o dziewiczo�ci matki.
Nie koniec przy tym problem�w. Maria, �ona Kleofasa, przedstawiana jest przez niekt�rych jako siostra Matki Jezusa, przez innych za� jako jej szwagierka. Kleofas uchodzi bowiem w wielu przekazach katolickich jako brat J�zefa. Nie bez przyczyny wymy�lono tak zawi�� konstrukcj� my�low�. W wielu ewangeliach, mi�dzy innymi u Mateusza i u Marka, wymienia si� rodze�stwo Jezusa. Ewangeli�ci twierdz�, �e Jezus mia� czterech braci: Jakuba, Szymona, Josesa (b�d� J�zefa) i Jud� oraz wi�cej ni� jedn� siostr�. Gdyby tak by�o w istocie, to nauczanie Ko�cio�a o czysto�ci Matki Jezusa � wiecznej dziewicy � pozbawione by�oby jakichkolwiek podstaw. Niekt�rzy katoliccy badacze pisma uznali wi�c, �e Kleofas, rzekomy brat J�zefa, by� ojcem wymienionych dzieci, a ich matk� by�a Maria, w innych miejscach mylnie przedstawiana jako siostra Matki Jezusa. Musia�a ona wcze�nie owdowie�, a zgodnie z tradycj� i prawami religijnymi brat zmar�ego m�a przejmowa� opiek� nad �on� i pozostawionymi dzie�mi, przejmuj�c pe�ni� praw ojcowskich. Wedle tej wersji wydarze� domniemane rodze�stwo Jezusa by�o w istocie rodze�stwem nie naturalnym a przysposobionym, kiedy ich prawnym ojcem sta� si� J�zef. Mimo pozornego rozwi�zania problemu, raz jeszcze musimy postawi� zasadnicze pytanie: mia� Jezus rodze�stwo czy nie?
Zastanawia, dlaczego wsp�czesny Ko�ci� unika dyskusji o rodze�stwie Jezusa, skoro wcze�ni chrze�cijanie wiedzieli o tym, akceptowali taki stan, nie widz�c w nim �adnego zagro�enia dla doktryny nowego wyznania, a nawet pozostawili o rodze�stwie Jezusa pewne �wiadectwa pisane. Zar�wno Pawe�, jak i �ydowski historyk J�zef zwany Flawiuszem potwierdzaj�, �e Jezus mia� brata imieniem Jakub.
Pawe� pozna� go zreszt� osobi�cie. O innym bracie i rodzinie Jezusa czytamy w monumentalnej �Historii Ko�cio�a" napisanej przez Euzebiusza z Cezarei, kt�ry �y� na prze�omie III i IV wieku. Powo�uj�c si� na prac� historyka chrze�cija�skiego Hegesipposa, �yj�cego przesz�o sto lat wcze�niej, opisuje pewn� histori� z czas�w cesarza Domicjana /81-96 rok n.e./. Przytoczmy odpowiednie fragmenty �Historii Ko�cio�a":
Wszystkie te w�tpliwo�ci, nie znajduj�c nale�ytego wyja�nienia przez Ko�ci�, sta�y si� po�ywk� do formu�owania bardzo drastycznych ocen dotycz�cych pochodzenia Jezusa. Jak si� oka�e, maj� one tak�e pewne oparcie w ewangeliach i przej�te zosta�y np. przez judaizm. W Talmudzie, o czym szerzej piszemy w innej cz�ci, pochodzenie Jezusa przedstawione zosta�o w bardzo dziwny spos�b.
Podejmowano wiele pr�b wyja�nienia, dlaczego Marek ani s�owem nie wspomina o ojcu Jezusa. Jest to o tyle dziwne, �e w tradycyjnej rodzinie �ydowskiej pozycja ojca by�a niezwykle istotna. Na tej podstawie niekt�rzy teologowie katoliccy i ewangeliccy pr�bowali udowodni�, �e ewangeli�ci �wiadomie pomijali imi� ojca Jezusa, staraj�c si� w ten spos�b odrzuci� cz�sto pojawiaj�cy si� zarzut o Jego pochodzeniu z �nierz�dnego zwi�zku". Plotki o niew�a�ciwym prowadzeniu si� Marii pochodzi� mia�y jakoby z jerozolimskiej sekty chrzcicieli, czyli wyznawc�w Jana Chrzciciela. Przedstawmy szerzej ten interesuj�cy temat. Marek, opisuj�c w swojej ewangelii pobyt Jezusa w Nazarecie ju� z grup� uczni�w, zamieszcza wielce zaskakuj�cy fragment, kt�rego interpretacja prowadzi�a wielu badaczy do radykalnych wniosk�w. Ot�, kiedy nadszed� ju� szabat, Jezus zacz�� naucza� w tamtejszej synagodze. Wszystkich zdziwi�o zar�wno to, o czym naucza�, ale i to, jak si� prezentowa�. Pytali: �Sk�d On to ma? I co to za m�dro��, kt�ra Mu jest dana". Dalej zastanawiali si�: �Czy nie jest to cie�la, syn Maryi, a brat Jakuba, J�zefa, Judy i Szymona? Czy� nie �yj� tu u nas tak�e jego siostry? I pow�tpiewali o Nim". Oczywi�cie, szybko oceny te dotar�y do Jezusa, wywo�uj�c u niego zdziwienie i oburzenie. Tak m�wi� do swoich ziomk�w: �Tylko w swojej ojczy�nie, w�r�d swoich krewnych i w swoim domu mo�e by� prorok tak lekcewa�ony". Jezus zosta� potraktowany w Nazarecie lekcewa��co, wr�cz obra�liwie. Rodzi si� pytanie: dlaczego? Czy�by mieszka�cy Nazaretu wiedzieli wi�cej o Jego pochodzeniu? Dlaczego, wymieniaj�c imiona matki i braci, wspominaj�c o siostrach, pomini�to ojca? Czy�by mia�o to oznacza�, �e nie znali go? Wprawdzie domniemany ojciec Jezusa m�g� ju� w tym czasie nie �y�, st�d nie by� wspominany w tej relacji, ale gdy por�wnamy cytowany fragment ewangelii Marka z innymi ewangeliami, w�tpliwo�ci nie tylko pozostaj�, lecz narastaj�.
Krytycy wysuwaj� z Ewangelii Marka daleko id�cy wniosek, �e do trwa�ego zwi�zku mi�dzy Mari� a J�zefem nigdy nie dosz�o. Ich zdaniem J�zef odtr�ci� Mari�, kt�ra by�a ju� mu wcze�niej przyrzeczona, kiedy ona powiedzia�a mu o swym b�ogos�awionym stanie. Jezus w takim przypadku by�by zrodzony poza zwi�zkiem ma��e�skim. Zdaje si� potwierdza� t� tez� zdanie, jakie znajdujemy w Ewangelii wed�ug �w. Jana. �My nie jeste�my zrodzeni z nierz�du, jednego mamy Ojca � Boga", odpowiadaj� uszczypliwie rozm�wcy Jezusa. Fragment ten znajduje si� w obszernym opisie polemik toczonych mi�dzy Jezusem a zgromadzonymi �ydami. Polemiki te mog�y sko�czy� si� dla Niego tragicznie. Wzburzeni �ydzi porwali kamienie, aby je rzuci� na Niego. Jezus jednak ukry� si� i wyszed� ze �wi�tyni � relacjonuje dalej Jan.
Teza o pozama��e�skim przyj�ciu na �wiat Jezusa znajduje tak�e pewn� podstaw� w Ewangelii wed�ug �w. Mateusza: �A z narodzeniem Jezusa Chrystusa by�o tak: gdy Matka Jego, Maria zosta�a po�lubiona J�zefowi, okaza�o si�, �e zanim si� zeszli by�a brzemienna z Ducha �wi�tego. A J�zef, m�� Jej, b�d�c prawym i nie chc�c Jej znies�awi�, mia� zamiar potajemnie J� opu�ci�". Gdy zapoznamy si� z tekstem dw�ch ewangelii apokryficznych, protoewangelii Jakuba i tzw. ewangelii Pseudo-Mateusza, nasze prze�wiadczenie o pozama��e�skim, a wi�c grzesznym pochodzeniu Jezusa, graniczy� b�dzie z pewno�ci�. J�zef chce umrze�, gdy dowiaduje si�, �e Maria nie za jego przyczyn� sta�a si� brzemienna. Nie mo�e da� wiary jej wyja�nieniom, nie mo�e te� uwierzy� zapewnieniom przyjaci�ek Marii, kt�re zapewnia�y go, �e to B�g zdzia�a� przez anio�a. Pyta zrozpaczony: �Dlaczego szydzicie sobie ze mnie i chcecie, bym uwierzy�, �e anio� Pana uczyni� J� brzemienn�?"
Te wszystkie w�tpliwo�ci prowadz� krytycznych badaczy do wniosku, �e po odtr�ceniu przez J�zefa, Maria po�lubi�a innego cz�owieka, ojca jej pozosta�ych dzieci.
Jest wiele fragment�w w ewangeliach, na podstawie kt�rych mogliby�my ocenia� stosunki Jezusa z w�asn� rodzin�, matk� i bra�mi. Wiele wydarze� doprowadzi�o do tego, �e postawa Jezusa wobec rodziny sta�a si� nieprzychylna. Wi�cej oczekiwa� On tak�e od swoich uczni�w, aby my�leli o Jego rodzinie r�wnie radykalnie, co On i aby rodzin� Jezusa traktowali z dystansem. �Nie mniemajcie, �e przyszed�em przynie�� pok�j na ziemi�; nie przyszed�em przynie�� pok�j, ale miecz. Bo przyszed�em por�ni� cz�owieka z jego synem, i c�rk� z jej matk�, a synow� z jej te�ciow�. Tak to stan� si� wrogami cz�owieka domownicy jego" /Mt.10, 34-36/. A u �ukasza znajdziemy jeszcze mocniejsze sformu�owanie: �Je�li kto przychodzi do mnie, a nie ma nienawi�ci do ojca swego i matki, i �ony, i dzieci, i braci, i si�str, a nawet i �ycia swego, nie mo�e by� uczniem moim"/ �k 14,26/. Gdyby�my nawet usilnie poszukiwali, nie znajdziemy nigdzie w �adnej ewangelii dowod�w na to, �e Jezus zwraca� si� do swojej matki z mi�o�ci� lub chocia�by z szacunkiem. Nawet na krzy�u ton odezwania si� syna do matki jest pe�en rezerwy: �Niewiasto, oto syn Tw�j" I). 19,26/.
Gdyby Maria pocz�a swego syna w nadziemski spos�b, wtedy stosunek mi�dzy Matk� a Synem by�by z pewno�ci� inny ni� opisywany wy�ej. Widocznie nawet Jezus nie m�g� pogodzi� si� z kr���cymi o Nim, pogardliwymi relacjami, �e pochodzi� z nierz�du. Najbardziej drastyczne relacje w tej sprawie przekazuje nam tradycja �ydowska. Piszemy o tym w rozdziale przedstawiaj�cym �r�d�a relacji o Jezusie.
Nigdy nie poznamy prawdy o Jezusie. W tej cz�ci naszej opowie�ci spr�bujemy dokona�, z natury rzeczy, skr�conej oceny �r�de� historycznych, z kt�rych mogliby�my czerpa� wiedz� o ziemskim �yciu Jezusa i szuka� potwierdzenia b�d� zanegowania faktu, �e Jezus, jakiego znamy z Ewangelii, faktycznie istnia�. Przy tej okazji warto te� zapozna� si� z ocenami na temat Jezusa, funkcjonuj�cymi w dw�ch wielkich monoteistycznych systemach religijnych: judaizmie i islamie. Nie jeste�my w stanie jednoznacznie stwierdzi�, jakie jest stanowisko ka�dej z wymienionych religii na temat Jezusa. Jedni ca�kowicie zaprzeczaj� Jego istnieniu, inni pr�buj� umie�ci� nauk� o Nim w podstawach swojej wiary, nie akceptuj�c jednocze�nie ewangelicznych przekaz�w o Nim i kwestionuj�c Jego bosko�� oraz mesjanistyczny charakter Jego ziemskiej misji.
Chyba najbardziej interesuj�cym b�dzie rozpocz�cie tych rozwa�a� od ocen na temat Jezusa zawartych w judaizmie i r�nych od�amach �ydostwa.
Wed�ug Talmudu, Jezus /Jeszu/ by� nie�lubnym synem rzymskiego �o�nierza nazywanego Panter�. Jeszu mia� para� si� magi�, kpi� z uczonych w Pi�mie, mia� pi�ciu uczni�w, wywo�a� powstanie ludowe w cz�ci ziem Izraela i z tego powodu zosta� powieszony w wigili� �ydowskiej Paschy. Ten skr�cony portret Jezusa zawarty w Talmudzie nie jest reprezentatywny dla okre�lenia pe�nego stosunku judaizmu do osoby Jezusa. Tym bardziej nie przedstawia stanowiska wszystkich �yd�w. Zdawa� by si� mog�o, �e judaizm powinien po�wi�ci� osobie Jezusa wiele uwagi z oczywistych przyczyn, tymczasem tak nie jest. Uznaje Go za odst�pc� od wiary Ojc�w b�d� za posta� fikcyjn�.
Teolodzy judaistyczni oceniaj� dzia�alno�� Jezusa i jej skutki negatywnie, jako sprzeczn� z Prawem Bo�ym oraz niezgodn� ze s�owami prorok�w, dotycz�cymi zw�aszcza nadej�cia Mesjasza. Wsp�cze�nie w judaizmie obserwuje si� coraz powszechniejsze, bardziej pojednawcze z chrze�cija�stwem oceny Jezusa. Ale obok tego r�wnie powszechne s� oceny sporej grupy teolog�w �ydowskich, zaprzeczaj�ce w og�le istnieniu Jezusa kiedykolwiek. Oceny te zbie�ne s� ze stanowiskiem wielu uczonych spoza kr�gu kultury �ydowskiej, zajmuj�cych si� krytyczn� analiz� Biblii i histori� Ko�cio�a. Istniej� te� od�amy �yd�w, tworz�cych grupy wyznaniowe judeo-chrze�cija�skie, ��cz�ce tradycyjny judaizm z wiar� w Jezusa jako Mesjasza i Syna Bo�ego. Jednak�e dla ogromnej wi�kszo�ci �yd�w herezj� jest dogmat o bosko�ci Jezusa jako jednej z trzech Os�b Boskich w Tr�jcy Przenaj�wi�tszej. Jako herezj� uznaj� oni tak�e nazywanie Jezusa Synem Bo�ym i przypisywanie Mu roli po�rednika mi�dzy Bogiem a lud�mi. Judaizm tradycyjny nie uznaje �adnego aspektu dzia�alno�ci Jezusa i w przeciwie�stwie do islamu nie uwa�a Go za proroka. Warto jednak zdecydowanie podkre�li�, �e nie ma �adnej pewno�ci, �e najstarsze teksty judaistyczne, pochodz�ce z pierwszych wiek�w, rzeczywi�cie odnosz� si� do osoby Jezusa, czy te� s� tylko og�lnym okre�leniem jakiego� odst�pcy od wiary. Dopiero od XII wieku teolodzy judaistyczni zacz�li zajmowa� si� krytyk� dzia�alno�ci i postaci Jezusa, a w ka�dym razie z tego czasu zachowa�o si� szereg dokument�w i rozpraw, w kt�rych znajdujemy bezpo�rednie ich odniesienie do Jezusa z ocen� Jego realnej osoby i dzia�alno�ci. Uwa�ni Czytelnicy zapewne zauwa��, �e w Talmudzie i klasycznej �ydowskiej literaturze religijnej, powstaj�cej ju� od II wieku, pe�no jest odniesie� do cz�owieka nazywanego Jeszu lub Jeiszu.
Nie wiadomo jednak, czy chodzi�o tu o Jezusa, jakiego znamy, poniewa� �Jeszu" by�o skr�tem okre�lenia: �jemach szemo wezichro"- oby jego imi� i pami�� o nim zagin�y, okre�leniem zwyczajowo u�ywanym wobec wszystkich os�b winnych nak�aniania do ba�wochwalstwa, herezji i ca�kowitego porzucenia wiary tj. apostazji.
Najwi�cej uwagi osobie Jezusa po�wi�ca Talmud. Z hebrajskiego nazwa ta oznacza �nauk�" i jest jedn� z podstawowych, cho� nie uznawanych za �wi�t�, ksi�g judaizmu. Talmud jest rodzajem katechizmu obowi�zuj�cego wyznawc�w tradycyjnego judaizmu. Jest komentarzem do biblijnej Tory, w kt�rym wyja�niono, jak przestrzega� prawa zawartego w Torze przez �yd�w wyp�dzonych z Palestyny w II wieku naszej ery. �cis�e przestrzeganie wielu nakaz�w Moj�eszowych zawartych w Torze nie by�o wykonalne po zburzeniu Jerozolimy i �wi�tyni, zw�aszcza wtedy, gdy �ydzi znale�li si� na wygnaniu. Talmud, jako uporz�dkowany zbi�r praw religijnych, oparty jest na rozwa�aniach rabin�w �yj�cych mi�dzy III a VI wiekiem naszej ery. Talmud sk�ada si� z dw�ch cz�ci: Miszny i Gemary. Miszna to zbi�r odpowiedzi wiernym, jakich udzielali rabini zapytywani o interpretacj� zapis�w Tory. Ostatecznie stworzona zosta�a kodyfikacja, obejmuj�ca ca�e sfery �ycia � od obyczajowo�ci, �wi�t, ceremonii, rytua��w po prawo. W sumie jest 248 podstawowych obowi�zk�w i 365 zakaz�w. Gemara natomiast jest bardzo obszernym komentarzem do poszczeg�lnych fragment�w Miszny. W tradycji �ydowskiej s� dwa Talmudy: palesty�ski i babilo�ski, przy czym ten drugi jest obszerniejszy i uwa�any za wa�niejszy. Wrogowie i nieprzychylni �ydom znawcy cz�sto zarzucaj�, �e Talmud promuje postawy szowinistyczne i ksenofobiczne.
Oceny takie nie zawsze by�y sprawiedliwe i obiektywne. Formu�owano je w oparciu o nieprawdziwe lub dobrane w spos�b tendencyjny cytaty. Talmud uznany zosta� w XIII wieku za ksi�g� wrog� chrze�cija�stwu. Pot�pili go papie�e za blu�nierstwa i obelgi przeciwko nauce chrze�cija�skiej. Papie�e nakazywali spalenie wszystkich egzemplarzy Talmudu, by nie �roi�o si� od wielu strasznych herezji". Uczynili tak mi�dzy innymi Grzegorz IX i Innocenty IV. Talmud pot�pili tak�e: Juliusz III, Pawe� IV, Pius IV, Pius V, Grzegorz XIII, Klemens VIII, Aleksander VII i Benedykt XIV. Pot�pienie Talmudu wzi�o si� st�d, �e chrze�cijanie na og� uto�samiali opisy niejakiego Jaszu z Jezusem, co nie znajduje potwierdzenia w szczeg�owej analizie Talmudu. Mniej wi�cej od 1264 roku chrze�cijanie wymuszali na �ydach usuni�cie wszystkich tekst�w obra�liwych dla chrze�cija�stwa. W 1554 roku papie� Juliusz III nakaza� usuni�cie z Talmudu i innych tekst�w judaistycznych wszystkich odniesie� do Jaszu. Opr�cz Jaszu, w Talmudzie pojawiaj� si� te� inne okre�lenia. Imi� �Ha Nocri" � Nazarejczyk � nie musi si� odnosi� do Jezusa, lecz do jakiego� innego proroka z Nazaretu, bowiem zbyt du�o jest niezgodno�ci mi�dzy opisem �ycia Jezusa a Jeszu, kt�ry czeka� na egzekucj� 40 dni, by� ukamienowany, a nie ukrzy�owany, w mie�cie Lod, a nie w Jerozolimie. U�yte tu okre�lenie �Nocri" pocz�tkowo oznacza�o chrze�cijanina, dopiero p�niej zacz�to tak nazywa� w judaizmie Jezusa � Jeszu Ha Nocri /Jezus Nazarejczyk � chrze�cijanin/. W Talmudzie wyst�puje tak�e okre�lenie �min"- apostata, heretyk. I w tym przypadku nie wiadomo, jakiej osoby okre�lenie to dotyczy. Chrze�cijan najbardziej oburza zawarta w Talmudzie informacja o pochodzeniu Jezusa z nie�lubnego zwi�zku, �e Jego ojcem mia� by� rzymski �o�nierz nazywany Panter�. Talmud nazywa Jezusa �Jeszu ben Pantera" lub �ben Pandera", co znaczy syn Pantery lub Pandery.
Kiedy na terenie Niemiec odkryto gr�b �o�nierza rzymskiego, niejakiego Tyberiusza Juliusza Abdesa Pantery, zastanawiano si�, czy nie jest to gr�b prawdziwego ojca Jezusa.
Znane s� teorie, �e okre�lenie �Pantera" mo�e by� przekr�conym greckim s�owem �parthenos", oznaczaj�cym dziewic�. Znane s� te� teorie, �e zawarte w Talmudzie okre�lenie �ben Pantera" � oznacza po prostu syna samicy lamparta i jest zapo�yczeniem z �aciny. Okre�lenie to jest, podobnie jak w arabskim �syn lwicy", okre�leniem obra�liwym, odnosz�cym si� do kogo�, kto mo�e pochodzi� z nieprawego �o�a. Mimo tych wszystkich w�tpliwo�ci, badacze katoliccy i tak wywodz� z Talmudu wnioski potwierdzaj�ce istnienie Jezusa, bowiem Jego imi� przytoczone zosta�o w nim w oryginalnej aramejskiej wersji.
W innych pismach judaistycznych pojawia si� tak�e sporo informacji o Jezusie. W dziele �Powt�rzenie Tory" uwa�a si�, �e B�g chcia� do�wiadczy� �nar�d wybrany" poprzez powstanie chrze�cija�stwa i islamu, kt�re wyrz�dzi�y judaizmowi wiele krzywd, a Jezus i Mahomet poprzez swoje b��dy przygotowuj� �wiat na przyj�cie prawdziwego Mesjasza. W �Li�cie do Jeme�czyk�w" napisanym oko�o 1172 roku, Jezus wymieniany jest obok �w. Paw�a i Mahometa jako osoby usi�uj�ce zmusi� �yd�w do porzucenia swojej wiary. Jezus nazywany jest tu nie�lubnym synem �yd�wki i poganina, kt�ry omami� ludzi, �e jest prorokiem i kt�rego �b�ogos�awieni m�drcy" skazali na �mier�. W dziele tym odmawia si� Jezusowi bycia Mesjaszem. W 1263 roku mia�a odby� si� w Barcelonie dysputa na temat mo�liwo�ci udowodnienia na podstawie Talmudu i innych dzie� judaistycznych prawdziwo�ci misji Jezusa.
Rabini przekonywali, �e misja Jezusa sprzeczna by�a z zapowiedziami prorok�w i �e nie przyni�s� On �wiatu pokoju i sprawiedliwo�ci, jak to powinien zrobi� Mesjasz, a przeciwnie, dzi�ki Niemu nasili�y si� wojny i wszelkiego rodzaju konflikty.
Wsp�cze�nie w judaizmie pojawia si� wiele tekst�w o Jezusie. Niekt�rzy uznaj� Nowy Testament za dokument o ograniczonej warto�ci historycznej, s� zdania, �e w�a�ciwym tw�rc� chrze�cija�stwa nie by� Jezus, a Pawe� z Tarsu. Jezus wed�ug nich nie uwa�a� si� za wcielonego Boga, ani za Syna Bo�ego. Inni twierdzili, �e �mier� Jezusa na krzy�u by�a tylko pozorna. Jezus pragn�� by �ydzi uznali go za Mesjasza i dlatego dokonywa� pozornych cud�w i chcia� ponie�� �udawan�" �mier� na krzy�u po to, by potem pozornie zmartwychwsta�. Rzymski �o�nierz zabi� Go jednak, wbijaj�c Mu w��czni�. Ju� w naszych czasach pr�bowano udowadnia�, �e nauczanie Jezusa odzwierciedla�o zasadniczo �wczesn� doktryn� faryzejsk� i teologi� esse�czyk�w. Nauczanie to zgodne by�o wi�c z Tor�. Jezus, wbrew temu, o czym przekonuje chrze�cija�stwo, swoj� nauk� mia� kierowa� wy��cznie do �yd�w. Przeniesienie jej na pogan nie jest wol� Jezusa, a wynikiem dzia�alno�ci Paw�a z Tarsu. Ka�dy wyznawca judaizmu, kt�ry g�osi, �e Jezus jest zbawicielem, przestaje by� tak�e �ydem. Tak chc� zwolennicy tzw. judaizmu reformowanego, obecnego g��wnie w�r�d �yd�w ameryka�skich.
Zajmujemy si� opisem stosunku judaizmu do Jezusa tak szeroko, odbiegaj�c nieco od zasadniczego naszego tematu, w�a�nie dlatego �e na osi judaizm � chrze�cija�stwo rodzi� si� najwa�niejszy konflikt na tle wyznaniowym w dziejach �wiata. Poznanie jego �r�de� u�atwi nam wnikliw� ocen� przedstawianych wydarze� i tez. Poznaj�c judaizm, wyrazi�ciej te� zobaczymy osob� realnego lub wymy�lonego Jezusa.
Zastan�wmy si� pokr�tce, dlaczego negowana jest w judaizmie rola Jezusa. Przyczyny takiego stanu wymieni� mo�emy w czterech grupach spraw: odnosz�cych si� do problemu jedno�ci Boga, proroctw dotycz�cych Mesjasza, zada� prorok�w i indywidualno�ci zbawienia. Nie miejsce tu dla szczeg�owego omawiania tych zagadnie�, chocia� s� one istotne dla zrozumienia pot�pienia Jezusa przez judaizm.
Przedstawmy je wi�c w najwi�kszym uproszczeniu:
w judaizmie B�g jest bytem jedynym, niepodzielnym i niepojmowalnym. Nie mo�e dzieli� si� na trzy osoby, a tym bardziej p�odzi� syna. Tora jasno odnosi si� do tego problemu: �Pan jest naszym Bogiem. Pan jest jeden"; B�g � stw�rca wszystkiego sam nie podlega prawom swojego stworzenia. Nie mo�e wi�c rodzi� si� i umiera�;
Jezus nie mo�e wi�c by� Bogiem. Je�eli jaki� cz�owiek twierdzi, �e jest Bogiem � pope�nia herezj� i jest k�amc�;
B�g jest jedno�ci� niepodobn� do �adnej innej jedno�ci. Nie mo�e by� cz�ci� �adnej innej ca�o�ci. U�ywane przez Jezusa okre�lenie �M�j Ojciec w niebie" nie jest przedstawieniem jakiej� prawdy teologicznej, a jest typowym �ydowskim zwrotem poetyckim nies�usznie odczytanym w dos�ownym sensie;
Jezus nie mo�e by� Mesjaszem, gdy� nie wype�ni� proroctw Izajasza i Ezechiela. W�tpliwe jest bowiem pochodzenie Jezusa, cz�owieka z rodu Dawida, w linii m�skiej. Mesjasz mia� by� cz�owiekiem, a nie � jak nazywa� siebie Jezus � Synem Boga lub, jak nazywali Go inni, Bogiem. Mesjasz mia� odbudowa� �wi�tyni�, mia� doprowadzi� do powrotu wszystkich �yd�w do ojczyzny i rz�dzi� jako kr�l, rozpoczynaj�c epok� spokoju i sprawiedliwo�ci. Mesjasz ma odrodzi� nar�d �ydowski. �adna z tych okoliczno�ci nie wyst�pi�a w zwi�zku z osob� Jezusa;
prawdziwy prorok musi naucza� zgodnie ze s�owami Boga. Nie mo�e nic zmienia�, a zw�aszcza t�umaczy� plan�w boskich, kt�re mog�yby ulega� zmianom. Fa�szywy prorok naucza w imieniu Boga, chocia� twierdzi, �e dotychczasowe przykazania nie maj� ju� zastosowania i proponuje w ich miejsce nowe;
kto zaprzecza prawom biblijnym, nawet gdyby czyni� cuda i wykonywa� nadnaturalne czyny, nie mo�e by� prorokiem � po Malachiaszu nie by�o wi�c �adnego proroka;
ka�dy sam odpowiada za swoje uczynki przed Bogiem, ofiara z�o�ona z �ycia Jezusa nie ma wi�c �adnego sensu, wa�niejsze jest �ycie na ziemi zgodnie z Prawem Bo�ym, a nie szukanie dr�g do zbawienia w przysz�ym �yciu po �mierci.
Istnieje kilka grup w�r�d wyznawc�w judaizmu, kt�rych stosunek do Jezusa jest inny ni� wyznawc�w judaizmu rabinicznego. S� to grupy, w niekt�rych przypadkach bardzo liczne, zrzeszaj�ce nawet ponad p�tora miliona wiernych. Opr�cz �yd�w mesjanistycznych s� to tak�e Falasze � czarnosk�rzy �ydzi etiopscy, Samarytanie i Karaimi. Najciekawsz� z tych grup s� wspomniani ju� �ydzi mesjanistyczni, czyli Synowie Nowego Przymierza. S� to �ydzi uznaj�cy si� jednocze�nie za wyznawc�w judaizmu i chrze�cija�stwa. Tradycyjni wyznawcy judaizmu nie uznaj� ich jednak za �yd�w, lecz za sekt� chrze�cija�sk�, sprzeczn� z judaizmem. Zreszt� prawo pa�stwowe Izraela tak�e nie uznaje ich za �yd�w, odmawiaj�c im np. prawa powrotu do Palestyny.
W wyroku S�du Najwy�szego Izraela z 1989 roku znalaz� si� fragment, kt�ry dotyczy� osoby Jezusa. S�d stwierdzi�, �e �ydzi mesjanistyczni nie nale�� do narodu �ydowskiego i nie maj� nawet prawa domagania si� przynale�no�ci do niego, wierz� bowiem w Jezusa. A kto w niego wierzy, nie jest �ydem lecz chrze�cijaninem. �ydzi mesjanistyczni wywodz� swoj� tradycj� od cz�onk�w gminy chrze�cija�skiej, jaka powsta�a w Jerozolimie mi�dzy 30 a 33 rokiem naszej ery. By�a to ta sama wsp�lnota, kt�r� chrze�cijanie nazywaj� Ko�cio�em jerozolimskim lub Ko�cio�em pierwotnym. Za�o�ycielem tej gminy by� Jakub Sprawiedliwy, brat Jezusa, a po nim przyw�dztwo obj�� jego brat stryjeczny, Szimon ben Klofa. Dawniej cz�onkowie gminy nazywani byli nazarejczykami i ��czyli wiar� w Jezusa jako Syna Bo�ego i Zbawiciela, z jednoczesnym, i to gorliwym, przestrzeganiem Prawa Moj�eszowego i zwyczaj�w �ydowskich. Gminy nazarejczyk�w przez pierwsze czterysta lat naszej ery rozrasta�y si� nie tylko w Palestynie, Syrii, ale i w ca�ej diasporze �ydowskiej, mimo �e ju� w 90 roku naszej ery zostali oni pot�pieni, odrzuceni i ekskomunikowani przez Wielki Sanhedryn w Jawne. W chrze�cija�stwie �ydzi mesjanistyczni, jako wyznawcy judeochrze�cija�stwa, zostali pot�pieni w 325 roku przez I Sob�r Nicejski. Od tego czasu nast�powa� powolny ich upadek i zanik dzia�alno�ci. Odrodzenie judaizmu mesjanistycznego nast�pi�o dopiero po 1400 latach, w 1866 roku w Wielkiej Brytanii. Gwa�towny rozrost nowych gmin nast�pi� jednak dopiero po 1967 roku, co by�o wyrazem niezgody wielu �yd�w z polityk� rz�du Izraela wobec Arab�w i rozp�tania nowej wojny.
Aby stworzy� now� gmin� judeochrze�cija�sk�, potrzebnych jest, jak w tradycyjnym judaizmie rabinicznym, dziesi�ciu obrzezanych m�czyzn. Teologia �yd�w mesjanistycznych oparta jest na teologii ewangelicznej. K�adzie jednak nacisk na zachowanie wierno�ci tradycji przymierza narodu wybranego z Bogiem oraz zachowanie Prawa Moj�eszowego, interpretowanego jednak w duchu Nowego Testamentu.
Nie stosuj� oni terminologii chrze�cija�skiej wywodz�cej si� z j�zyka greckiego, a pos�uguj� si� hebrajskimi wyra�eniami biblijnymi. Dotyczy to zar�wno samego Boga, Jezusa i Marii, jak i zwyczaj�w. W oparciu o nauk� Starego Testamentu uznaj� oni za �yda tylko tak� osob�, kt�rej naturalnymi przodkami w linii m�skiej byli �ydzi, a wi�c przeciwnie ni� �ydzi rabiniczni, kt�rzy za Talmudem uwa�aj�, �e �ydem jest ten, kogo matka jest
�yd�wk� lub ten, kto b�d�c gojem /nie-�ydem/ zmieni� wyznanie na judaizm. Mo�na ich zdecydowanie odr�ni� od �yd�w rabinicznych po stroju. Nosz� bowiem szale modlitewne, czyli ta�esy z b��kitnymi fr�dzlami, a nie tak jak rabiniczni z bia�ymi. Nie musimy chyba naszych Czytelnik�w przekonywa�, �e �ydzi mesjanistyczni uznaj� osob� Jezusa, wyznaj� na Jego temat prawdy zgodne z Ewangeli�, wierz� w Jego historyczno��. Uwa�aj� Jezusa za Mesjasza, czego nie uznaj� ani Samarytanie, ani Karaimi.
Judaizm, najbardziej bliski z wszystkich wyzna� chrze�cija�stwu, ma do Jezusa stosunek do�� skomplikowany � od ca�kowitej negacji, zaprzeczenia istnienia, pot�pienia do akceptacji i kultywowania wiary w Niego. Inaczej jest w islamie.
Odmiennie ni� w judaizmie postrzegana jest posta� Jezusa oraz Jego matki Marii. Koran, �wi�ta ksi�ga islamu, wspomina Is�, bo pod takim imieniem jest tu zapisany Jezus, ponad dwadzie�cia razy. Isa jest przedstawiany w Koranie jako cz�owiek pozbawiony jednak cech bosko�ci, uznaje si� go za proroka i zapowiadanego wcze�niej Mesjasza, lecz nie za Syna Boga. Jeden jest tylko B�g. Nie ma Boga opr�cz samego Boga. Kto dodaje Bogu wsp�towarzyszy, temu B�g zabroni� wej�cia do Ogrodu, naucza Koran. Cze�� mo�na oddawa� tylko Bogu a nie prorokom, chocia�by byli najwi�ksi. Tr�jca �wi�ta w Koranie nie istnieje.
W Koranie wiele m�wi si� o �yciu i pochodzeniu Jezusa, nic jednak na temat Jego nauczania. Mahomet najprawdopodobniej nic na ten temat nie wiedzia�, st�d milczenie Koranu. Jezus przedstawiany jest w Ksi�dze jako kolejny prorok, �pos�aniec", g�osz�cy wiar� w Boga, zapowiadaj�cy S�d Ostateczny. �ycie Jezusa jest przedstawione w Koranie na podstawie tych samych fakt�w, kt�re zawieraj� ewangelie, z wyj�tkiem sprawy ukrzy�owania i �mierci na krzy�u. Pierwowzorem do opis�w w Koranie by�a Ewangelia wed�ug �w. �ukasza. Muzu�manie uznaj� Mari� za matk� Jezusa. To Jej anio� pod postaci� �doskona�ego cz�owieka" zapowiedzia� narodzenie syna, mimo i� by�a dziewic�. Koran potwierdza wi�c zwiastowanie: �O, Mario! Zaprawd�, B�g wybra� ciebie i uczyni� ci� czyst�, i wybra� ciebie ponad kobietami �wiat�w /�/ B�g zwiastuje ci radosn� wie�� o S�owie pochodz�cym od Niego, kt�rego imi� Mesjasz, Jezus, syn Marii". Jezus narodzi� si� wi�c jakby z Boskiej interwencji, ale z pewno�ci� nie mo�e by� nazywany Synem Bo�ym. Narodziny Jezusa nast�pi�y pod drzewem palmowym, a dziecko ju� niemal po urodzeniu potrafi�o rozumnie rozmawia�. Jezus naucza�, czyni� cuda, uzdrawia�. Czyni� to tylko dzi�ki mocy i woli danej od Boga. Opisy �ycia Jezusa zawarte w Koranie opieraj� si� tak�e na ewangeliach apokryficznych. St�d pochodzi mi�dzy innymi historia o tworzeniu przez Jezusa ptak�w z gliny, kt�re nast�pnie o�ywa�y. Ewangelie i Koran r�ni� si� drastycznie w opisach �mierci Jezusa. Wedle �wi�tej Ksi�gi islamu Jezus nie zosta� ukrzy�owany ani zabity. W rzeczywisto�ci B�g wzi�� Go do siebie. Oto jak wypowiada si� Koran na ten temat: � I za to, �e powiedzieli � zabili�my Mesjasza, Jezusa, syna Marii, pos�a�ca Boga � podczas gdy oni ani Go nie zabili, ani Go nie ukrzy�owali, tylko im si� tak zdawa�o, i zaprawd�, ci kt�rzy si� r�ni� w tej sprawie, s� z pewno�ci� w zw�tpieniu, oni nie maj� o tym �adnej wiedzy, id� tylko za przypuszczeniem, oni Go nie zabili z pewno�ci�" /Koran 4: 157/.
Usystematyzujmy zatem, co mo�emy przeczyta� w Koranie na temat Jezusa. By� wi�c synem dziewicy Marii i jej jedynym dzieckiem, by� �kalima", czyli s�owem. Urodzi� si� gdzie� na wsch�d od Mekki, w arabskiej krainie Hid�az. By� s�ug� Boga, od kt�rego otrzyma� ksi�g�, czyli ewangeli�. Ewangelia Jezusa jako jedyna ksi�ga nie r�ni�a si� od Koranu, tak�e jedynej ksi�gi. By� duchem pochodz�cym od Boga i by� obdarzony Duchem �wi�tym. By� Mesjaszem, chocia� nie wiemy dok�adnie co Koran rozumie pod tym poj�ciem. Nigdzie bowiem nie wyja�nia si� tego poj�cia, ale te� si� go nie kwestionuje. Urodzi� si� czysty, nie urodzi� si� jako owoc prokreacji cielesnej, ale tak jak Adam � zosta� stworzony przez Boga. Czyni� cuda i potrafi� wskrzesza� zmar�ych. �ydzi odrzucali Jego cuda nazywaj�c je czarami. By� cudown� istot� � czyli znakiem Boga. Posiada� dar wr�enia. By� pos�any do syn�w Izraela, chocia� Koran nie wspomina nigdzie, �e Jezus by� �ydem b�d� �ydowskim prorokiem. By� wy�wi�cony, co znaczy, �e by� kap�anem, kt�rego chwa�a widoczna jest w tym �wiecie i nast�pnym. Jezus propagowa� i uznawa� nauki Tory, dopu�ci� jednak pewne rzeczy, kt�rych Tora zabrania�a. Niekt�rzy Izraelici /nie-�ydzi/ poszli za nim, inni nie. Jego uczni�w nazywano lud�mi w bieli, co mo�e odnosi� si� do nazarejczyk�w, kt�rych przyw�dcy religijni nosili bia�e szaty. Wed�ug Koranu Jezus mia� zapowiedzie� przyj�cie �pos�a�ca Ahmada", co mia�o by� zapowiedzi� misji Mahometa. Niekt�rzy, jak przekazuje Koran, b��dnie uznali Go za Syna Bo�ego, tak jak niekt�rzy �ydzi b��dnie uznali za Syna Bo�ego Ezdrasza. B��dem jest tez uznanie Jezusa za Boga, by� On bowiem cz�owiekiem �miertelnym kt�rego uczniowie stanowili wsp�lnot�. O opisie �mierci i zw�tpieniu Koranu w ukrzy�owanie ju� wspomnieli�my. Jezus ma zosta� wskrzeszony, aby �wiadczy� przeciw niewiernym w Dniu Zmartwychwstania.
Wszystkie relacje o Jezusie zawarte w innych ksi�gach ni� Koran pe�ne s� hipokryzji i fa�szerstw. Jedynie �wi�ta Ksi�ga islamu pisze prawd� na temat Jezusa.
Musimy jednak wyra�nie podkre�li�, �e to tradycja chrze�cija�ska identyfikuje koranicznego Is� z Jezusem. Jezus ewangeliczny, czyli Jeszu, nie ma chyba jednak nic wsp�lnego z Is�. Najprawdopodobniej nast�pi�o wymieszanie w Koranie informacji o tych osobach, chocia� ta interpretacja wydaje si� fa�szywa, poniewa� Mahomet, �yj�c wiele wiek�w po Jezusie na terenach, na kt�rych chrze�cija�stwo dobrze si� rozwija�o i by�o powszechnie znane, nie m�g� nie wiedzie�, jak nazywa� si� za�o�yciel tej religii. By� mo�e jednak taki stan rzeczy wynika ze specyfiki przekazywanych w VII wieku informacji o Jezusie. Jest bowiem bezsporne, �e w Arabii by� on za czas�w Mahometa czczony i to pod imieniem Isa.
Warto, w przeciwie�stwie do powy�szego, zastanowi� si� nad tym, czego Koran nie m�wi o Jezusie, a co z punktu widzenia Jego chrze�cija�skiego wizerunku jest zasadnicze. Ot� nigdzie w Koranie nie znajdziemy informacji, �e Jezus by� potomkiem Dawida, chocia� szczeg�owo opisana jest dzia�alno�� tego kr�la. T� spraw� chcieliby�my podkre�li� w spos�b szczeg�lny ze wzgl�du na wag�, jak� przywi�zuje si� w tradycji chrze�cija�skiej do genealogii kr�lewskiego pochodzenia ewangelicznego Jezusa. Nie m�wi te� Koran o Jezusie jako o cie�li lub synu cie�li, niezale�nie od tego, jakie by�o zaj�cie Jezusa lub przydomek. Nic nie wspomina o braciach i siostrach Isy � Jezusa. Nie okre�la dok�adnie czasu Jego dzia�alno�ci ani nie wi��e jej w jakikolwiek spos�b z Palestyn�. Nie wymienia imion uczni�w i towarzyszy Isy. Koran nie m�wi r�wnie� nic o tym, jakoby Isa mia� doprowadzi� kiedykolwiek do zamieszek religijnych lub politycznych. I co najwa�niejsze, Koran nigdzie nie m�wi o ziemskim ojcu Isy.
Koran zawiera wi�c jasne zaprzeczenie ukrzy�owania Jezusa. Islam przyjmuje jednoznacznie i bezkrytycznie jako historyczny fakt istnienia Jezusa, uznaje Go nawet za swojego proroka. Nie ma przy tym znaczenia, jakim imieniem Go nazywa. W�tpliwo�ci co do tych spraw uwa�ane s� za grzech ci�ki. Nikt bowiem nie mo�e nie wierzy� w to, co zapisane zosta�o w Koranie. By�oby to blu�nierstwo.
Jeszcze bardziej dosadne potwierdzenie istnienia Jezusa znajdziemy w Koranie w surze 19, nosz�cej tytu� Maria. Maria, tj. �oddaj�ca cze�� Bogu", jest jedynym �e�skim imieniem wymienionym w Koranie. Islam jednak oddaje wielk� cze�� opr�cz Marii tak�e kilku innym kobietom: Fatimie � c�rce Mahometa, Asji � �onie faraona, Chadid�y � pierwszej �onie Mahometa. Maria przedstawiana jest jako uciele�nienie idea�u kobiety oddanej Bogu, Jemu pos�usznej, prowadz�cej pobo�ne i sprawiedliwe �ycie w milczeniu, modlitwie i po�cie. Koran przedstawia do�� interesuj�c� wersje pochodzenia Marii. Uwa�a bowiem, �e by�a ona �c�rk� Imrana" i �siostr� Aarona". Nie jest to, jak si� �atwo zorientowa�, informacja odnosz�ca si� do bezpo�redniego ojcostwa Imrana, jest to symboliczne wyra�enie pochodzenia Marii z rodu lewit�w i tym samym z kap�a�skiej arystokracji Izraela. Koraniczny ojciec Marii, Imran, by� te� ojcem Moj�esza, tak wi�c Maria by�aby jego siostr�. Koran wi�c albo myli tu Mari� z biblijn� prorokini� Miriam, kt�ra by�a c�rk� Amrama i siostr� Moj�esza i Aarona, b�d� te� z rozmys�em przedstawia, jak ju� wspomnieli�my, symboliczne w��czenie Marii do kap�a�skiego plemienia Lewiego. Przyjrzyjmy si� wi�c dok�adnie zapisom na temat Marii zawartym w Koranie. Maria by�a �siddika" � by�a wi�c najprawdopodobniej saduceuszk�, cz�onkini� jednej z sekt judaistycznych bezpo�rednio nawi�zuj�cych do pierwotnego, izraelickiego monoteizmu hebrajskich patriarch�w i Moj�esza, z kt�rego judaizm i pierwotne chrze�cija�stwo rozwin�y si� jako dwie r�ne sekty.
Matka Marii po�wi�ci�a j� Bogu jeszcze przed jej narodzeniem. Maria by�a wybrana przez Boga spo�r�d kobiet, by�a pos�uszna i wierz�ca, by�a cudown� istot�, posiada�a dar wr�enia. Kiedy przyszed� czas jej s�u�by w �wi�tyni, rzucano losy, kto ma si� ni� opiekowa�. W efekcie jej opiekunem zosta� Zachariasz, ojciec proroka Jahja, tradycyjnie uto�samianego z Janem Chrzcicielem. Imi� tego proroka wymienia tylko Koran. Za ka�dym razem, kiedy Zachariasz przychodzi� do �wi�tyni, znajdowa� tam zapasy �ywno�ci. Maria zawsze t�umaczy�a, �e jest to dar od Boga. Jak relacjonuje Koran, Maria pewnego dnia za�o�y�a zas�on� na twarz � hid�ab, opu�ci�a swoj� rodzin� i zamieszka�a gdzie� na wschodzie. Tam odwiedzi� j� duch przys�any przez Boga i oznajmi� jej, �e chocia� jest jeszcze dziewic�, urodzi dziecko. Maria zachowa�a dziewictwo i zasz�a w ci��� dopiero wtedy, gdy B�g tchn�� w ni� swojego ducha. Maria zasz�a wi�c w ci���, jak t�umaczy Koran, za spraw� �kalima", czyli Boskiego S�owa. Urodzi�a Is� w dalekim miejscu, pod drzewem oliwnym. Od�ywia�a si� jedynie spadaj�cymi na ziemi� dojrza�ymi daktylami. �ydzi m�wili przeciw niej oszczerstwa, prawdopodobnie dlatego, �e by�a niezam�n� matk�. Kiedy wr�ci�a z niemowl�ciem, jej bliscy uznali je za owoc cudzo��stwa i pot�piali j�. Wtedy niemowl� wyja�ni�o zgorszonej rodzinie, �e nie jest zwyk�ym dzieci�ciem, ale s�ug� Boga i prorokiem, kt�remu B�g powierzy� specjaln� misj�. Po tym wyja�nieniu Maria i jej syn czczeni byli jako �dwoje bog�w" podleg�ych najwy�szemu Bogu, chocia� Isa nie chcia�, aby tak si� dzia�o. Uwa�a� bowiem, �e jest to niew�a�ciwe, sprzeczne z nauk� Allacha. Muzu�manie do dzisiaj pielgrzymuj� do Maryjnych sanktuari�w w Fatimie w Portugalii i Lyonie, aby czci� imi� Matki proroka Jezusa.
Wielu katolik�w zapewne oburzy, innych zdziwi fakt, �e poszukujemy dowod�w na istnienie biblijnego Jezusa w �wi�tych ksi�gach judaizmu i islamu. Przedsi�wzi�cie to karko�omne i wymagaj�ce du�ej dozy ostro�no�ci. Te wielkie monoteistyczne systemy religijnie funkcjonowa�y i rozwija�y si� obok siebie przez wiele setek lat, a ich wyznawcy najcz�ciej pa�ali do siebie wrogo�ci� i ch�ci� wzajemnego zniszczenia. Nie nale�y si� wi�c dziwi�, �e relacje w ksi�gach nie s� �yczliwe. Niemniej jednak poznanie s�d�w i opinii wyznawc�w innych religii pozwala na zrozumienie wielu spraw, kt�rych znaczenia we w�asnym gronie nawet cz�sto nie doceniamy. By�oby nierozs�dne odrzuca� wiadomo�ci i oceny innych na nasz temat bez ich uprzedniego zbadania.
W islamie Koran jest jedynym �r�d�em informacji. Jest wiecznym s�owem Boga, objawionym prorokowi Mahometowi pomi�dzy 610 a 632 rokiem naszej ery, tj. a� do �mierci proroka. Pocz�tkowo s�owa objawione przez Boga Mahometowi przekazywane by�y mi�dzy wiernymi ustnie w formie recytacji. Spisane zosta�y dopiero dwadzie�cia lat po �mierci proroka, za panowania kalifa Usmana /644 � 665 rok naszej ery/. Do dzi� istnieje tylko jedna wersja Koranu. Jego teksty nie zosta�y zmienione od VII wieku naszej ery. Jest wi�c Koran w pewnym sensie odzwierciedleniem opinii, opisem tradycji i wyobra�eniem �wiata, jaki istnia� w Arabii do tamtego czasu. W Koranie zaskakuj�co wiele uwagi po�wi�cono zar�wno Izraelitom, �ydom, chrze�cijanom, jak i samemu Jezusowi. Koran zasadniczo rozr�nia Izraelit�w od �yd�w. Ci pierwsi stanowili staro�ytny lud, kt�rego historia przedstawiona jest w hebrajskiej Biblii. Natomiast �ydzi to wyznawcy biblijnego monoteizmu i Praw Moj�esza zinterpretowanych i rozwini�tych przez tradycj� rabini-styczn�.
W uproszczeniu � momentem granicznym w historii obu tych grup by�a tzw. niewola babilo�ska, tj. okres mi�dzy 586 a 538 rokiem przed nasz� er�. Izraelici s� w Koranie nazywani ludem wybranym, kt�ry zosta� umi�owany przez Boga mimo i� cz�sto odst�powa� od Jego przykaza� a nawet buntowa� si� przeciw Bogu. Natomiast �ydzi to cz�onkowie wsp�lnoty religijnej pochodzenia izraelickiego. Podobnie nazywa si� chrze�cijan. Obie wi�c maj� siostrzany charakter. Dodajmy, �e Koran uznaje Tor� i jedyn� autentyczn� Ewangeli� Isy, o kt�rej ju� wspomnieli�my, za to�same z Koranem. Pierwotnie bowiem ksi�gi te nie r�ni�y si� mi�dzy sob�. Dopiero p�niej Tora i Ewangelia Isy zosta�y z premedytacj� zmienione.
Na podstawie nawet niezwykle wnikliwej lektury Koranu nie jeste�my w stanie okre�li� czasu i miejsca, w jakim wed�ug tej ksi�gi mia� dzia�a� Jezus. Wielu badaczy stara si� jednak docieka� rozstrzygni�cia tego problemu. Gdyby uto�sami� koranicznego Is� z Jezusem, mimo wielu wymienionych ju� w�tpliwo�ci, to Jego ziemsk� misj� nale�a�oby umiejscowi� gdzie� w zachodniej Arabii, nie w Palestynie, i to w raczej w V wieku przed nasz� er� ni� w I wieku naszej ery, jak chcia�aby tradycja chrze�cija�ska. Teoria jakoby chrze�cija�stwo narodzi�o si� du�o wcze�niej ni� przypuszczamy, i to w Arabii, by potem odrodzi� si� w nowej formie w Palestynie, nie jest a� tak nieprawdopodobna jak by si� z pozoru wydawa�o. Zjednuje ona sobie coraz wi�cej zwolennik�w tak�e w �wiecie chrze�cija�skim. Pochodzenie religii monoteistycznych z jednego pnia, z jednego miejsca i zbie�nej tradycji jest coraz cz�ciej podnoszone w dyskusjach kwestionuj�cych podstawy konfliktu mi�dzy nimi. Biblijna Jerozolima odziedziczy� mia�a nazw� po starszej, izraelickiej, a wi�c biblijnej, Jerozolimie le��cej w Arabii. Dzisiejsza wioska Al-Szarym, w g�rach Asiru, uznawana jest za pierwsz� Jerozolim�, nazywan� w staro�ytnej literaturze arabskiej Uri Szalim.
Ka�dy, kto chcia�by pozna� prawd� o Jezusie, skazany jest na niepowodzenie. Nie pozostawi� On po sobie �adnego pisemnego �wiadectwa. Jest te� nieobecny w jakichkolwiek �r�d�ach historycznych. Znamy Go jedynie takim, jak przedstawi�y Go ewangelie i pozosta�e pisma Nowego Testamentu. Jednak ci, kt�rzy opisywali dzieje i nauk� Jezusa, nigdy Go nie spotkali. Chodzi tu zw�aszcza o osob� �w. Paw�a, kt�ry ukszta�towa� legend� o Jezusie przyj�t� przez ca�e chrze�cija�stwo, a Ko�ci� katolicki w szczeg�lno�ci. Jezus �stworzony" przez �w. Paw�a sta� si� legend�, towarzyszy� ludzko�ci przez dwa tysi�ce lat. Sta� si� kim� nierozerwalnie zwi�zanym z ka�dym z nas. C� wiemy o Nim naprawd�? Tyle tylko, ile w nas wiary. W�dr�wka w g��b jednej z najbardziej tajemniczych zagadek historii i pr�ba znalezienia odpowiedzi na pytanie: kim by� Jezus? � jest dla wszystkich fascynuj�ca; i dla tych kt�rzy wierz�, i tych, kt�rzy pow�tpiewaj�, i kt�rym, jak Tomaszowi, potrzebne s� niezbite dowody. Jednak dla wszystkich, zar�wno tych g��boko wierz�cych, jak i tych s�abej wiary, Jezus jest postaci�, kt�r� pragniemy pozna�. Niech�e wi�c ta ksi��ka b�dzie w jakiej� mierze pomoc� w tych poszukiwaniach.
Przez wieki wierzono niemal bezkrytycznie we wszystko, co o Jezusie przekazywa� Ko�ci�. Dopiero w dobie O�wiecenia zacz�y si� pojawia� i nabiera� znaczenia publicznego opracowania, kwestionuj�ce historyczno�� Jego postaci. Od drugiej po�owy XIX wieku mo�emy obserwowa� rodz�cy si� w Ko�ciele ruch, podejmuj�cy polemik� z w�tpi�cymi. Powstaj� wtedy na gruncie teologii niezwykle ciekawe prace, zw�aszcza w kr�gu kultury niemieckiej. Wiek p�niejszy, to czas swoistej mody na zw�tpienie i odrzucenie tego, co zasta�e, tego � co stare, tego � czego nie da si� ogarn�� czystym intelektem.
Mimo i� o Jezusie napisano niezliczone tomy prac naukowych i tysi�ce ksi��ek popularnych, w niczym to nie u�atwi�o nam doj�cia do prawdy.
Kiedy w latach 60-tych XX wieku prowadzono mi�dzynarodowe badania socjologiczne okaza�o si�, �e Jezus uznany zosta� wtedy za najwa�niejsz� posta� w dziejach ludzko�ci, w dalekim polu zostawiaj�c wszystkie znane postaci i wybitne osobowo�ci historyczne, w tym tw�rc�w i przyw�dc�w innych system�w religijnych. M�wi�c j�zykiem wsp�czesnym � Jezus sta� si� idolem ludzko�ci. Ale gdy tych samych respondent�w spytano o podstawowe wiadomo�ci z zakresu wiedzy teologicznej, uzyskano zaskakuj�ce wyniki. Na pytanie: dlaczego wskazano Jezusa jako najwa�niejsz� posta� w dziejach �wiata, niemal 95 procent os�b odpowiedzia�o: poniewa� by� Bogiem!
Chocia� prawda teologiczna tej odpowiedzi jest w�tpliwa, to jednak jest wa�na dla naszych poszukiwa�. Chcemy zna� i poznawa� swojego Boga, chcemy wiedzie� �eby zrozumie�. Bez tego nie mo�emy tak naprawd� wierzy�. Chrze�cija�stwo nie jest jedyn� religia, kt�ra ma k�opoty z wiarygodno�ci� popart� dokumentami. Nauki Buddy zosta�y spisane dopiero pi��set lat po jego �mierci, a nauki Konfucjusza dopiero siedemset lat po jego zgonie.
Jednego mo�emy by� pewni: tego, �e nie ma �adnych �r�de� historycznych, potwierdzaj�cych fakt realnego istnienia Jezusa. Wzmianka o Nim pojawia si� tylko raz w tek�cie historycznym, i to tylko w kontek�cie innej osoby. J�zef Flawiusz, autor tego tekstu, nie pisze o Jezusie bezpo�rednio jako o kim� wa�nym, lecz o Jego bracie, kt�ry stan�� przed s�dem Sanhedrynu i zosta� skazany na ukamienowanie za naruszanie prawa. Ten tekst Flawiusza przewa�nie uwa�any jest za autentyczny. Dla naszych rozwa�a� jest jednak ma�o przydatny. Znany jest te� i inny fragment pracy Flawiusza: �Staro�ytno�ci �ydowskie", znanej te� pod innym tytu�em: �Dawne dzieje Izraela", kt�ry do naszych czas�w dotrwa� przynajmniej w dw�ch wersjach, tzw. arabskiej, odkrytej w kronikach Agapiosa pochodz�cych z X wieku oraz w wersji biskupa Euzebiusza, g��wnego teologa dworu cesarza Konstantyna.
R�ne jest te� roz�o�enie akcent�w w zale�no�ci od t�umaczenia. �W tym czasie �y� Jezus, cz�owiek m�dry, je�eli w og�le mo�na nazwa� go cz�owiekiem. Czyni� bowiem rzeczy niezwyk�e i by� nauczycielem ludzi, kt�rzy z rado�ci� przyjmuj� prawd�. Zjedna� sobie wielu �yd�w, jako te� Grek�w; on to by� Chrystusem. A gdy wskutek doniesienia znakomitych u nas m��w Pi�at zas�dzi� go na �mier� krzy�ow�, jego dawni wyznawcy nie przestali go mi�owa�. Albowiem trzeciego dnia ukaza� si� zn�w jako �ywy, co o nim, jak i wiele innych zdumiewaj�cych rzeczy przepowiedzieli boscy prorocy. I odt�d po dzie� dzisiejszy istnieje plemi� chrze�cijan, kt�rzy od niego otrzymali t� nazw�". By�by to wa�ny i przekonuj�cy dokument, gdyby nie okaza�o si�, �e jest on do�� nieporadnym fa�szerstwem dokonanym przez kopist�w chrze�cija�skich najprawdopodobniej w III lub IV wieku naszej ery. Przytoczony tekst zosta� dos�ownie przez nich dopisany, b�d� te�, jak uwa�aj� inni autorzy, zosta� wstawiony w miejsce innego tekstu m�wi�cego o Jezusie. S� oni zdania, �e niekt�re fragmenty tego tekstu pochodz� bezpo�rednio od Flawiusza. Chodzi przede wszystkim o nazwanie Jezusa �m�drym cz�owiekiem" oraz sformu�owanie, �e zosta� On skazany przez Pi�ata na ukrzy�owanie �za staraniem najdostojniejszych naszego narodu". Pozosta�y tekst z ca�� pewno�ci� nie mo�e pochodzi� od niechrze�cijanina. Tymczasem Flawiusz pozosta� wierny swoim tradycjom �ydowskim. Nawet gdyby naprawd� relacjonowa� on niekt�re wydarzenia z �ycia Jezusa, to jednak nie wierzy� w Jego mesja�skie powo�anie. Flawiusz by� arystokrat� jerozolimskim, pochodzi� z kap�a�skiego rodu. Jego ojciec by� cz�onkiem Wysokiej Rady i to w czasie, kiedy toczy� si� przed ni� proces przeciwko Jezusowi. Sam by� pocz�tkowo faryzeuszem, potem wzi�� aktywny udzia� w wojnie z Rzymem. By� nawet namiestnikiem �ydowskim w Galilei i jednym z dow�dc�w wojskowych. Ju� pod koniec wojny J�zef Flawiusz zosta� wraz z grup� 41 �ydowskich powsta�c�w otoczony przez Rzymian w jaskini. Wol�c samob�jstwo od pojmania, powsta�cy zdecydowali si� utworzy� kr�g i zabija� co trzeci� osob�, a� nikt nie zostanie przy �yciu. Flawiusz nie chcia� si� zdecydowa� na tak� nonsensown� �mier� i szybko wyliczy� gdzie on i jego przyjaciel powinni stan�� w kr�gu, aby unikn�� �mierci. Dosta� si� przez to do niewoli, lecz szybko zaskarbi� sobie �aski zwyci�zc�w. Kiedy cesarzem zosta� Wespazjan, Flawiusz otrzyma� obywatelstwo rzymskie, zmieniaj�c przy tym nazwisko. Potomno�� zna go pod imieniem hebrajskim J�zef i rzymskim nazwiskiem Flavius. Jako obywatel rzymski nazywa� si� Titus Flavius Josephus, a jako �yd Josef ben Matitjahu ha-Kohen.
Nie m�g� Flawiusz nie �ledzi� los�w Jezusa. Musia� o nim s�ysze�, przecie� jego ojciec by� bezpo�rednim �wiadkiem wydarze�, a nawet po cz�ci ich sprawc�. Podw�jny proces Jezusa przed �ydowskim Sanhedrynem i przed rzymskim namiestnikiem by� wydarzeniem bez precedensu. S�dzono przecie� wielkiego cz�owieka, kt�ry czyni� cuda, kt�ry nazywa� si� Synem Boga, kt�ry kilka dni temu witamy by� w Jerozolimie przez t�umy. Jak przed kr�lem s�ano przed Nim p�aszcze, drog� wyk�adano kwieciem i ro�linami. Czy Flawiusz m�g� nie zauwa�y� tak wa�nych wydarze� i pomin�� je w swojej historii Izraela? Dziwne, �e nie tylko on nie pozostawi� o Jezusie �adnych wiarygodnych zapis�w, ale nie zrobi� tego tak�e inny cz�onek Wielkiej Rady, Nikodem. Historia zostawi�a wiele �lad�w o nim. Wed�ug tradycji chrze�cija�skiej by� uczestnikiem procesu, niemal obro�c� Jezusa, mia� te� zabiega� wraz J�zefem z Arymatei, tak�e cz�onkiem Rady, o godne pochowanie Mistrza, a jednak nie pozostawi� w tej sprawie �adnej relacji. Milczy tak�e kolejny cz�onek Rady, i przy tym nauczyciel Paw�a, Gamaliel M�dry, po kt�rym pozosta�o wiele pisemnych wypowiedzi. Nie znajdziemy w nich ani �ladu Jezusa. Mo�e pewnym wyt�umaczeniem ich milczenia by�by fakt, �e gdyby jako cz�onkowie Wielkiej Rady uczestniczyli w procesie Jezusa, musieliby � zgodnie z relacj� �ukasza Ewangelisty � g�osowa� za wyrokiem �mierci. Wyrok by� niemal jednomy�lny. Tylko J�zef z Arymatei wstrzyma� si� od g�osu. Wszyscy pozostali os�dzili Jezusa, skazuj�c Go na �mier�. Milczy wreszcie sam Pawe�, kt�ry w tym czasie studiowa� w Jerozolimie teologi� i prawo, a jego nauczycielem by� tak�e jeden z cz�onk�w Rady, kt�ry tak�e musia� skaza� Jezusa. Pawe� od wczesnych lat interesowa� si� sprawami swojej spo�eczno�ci, my�la� o karierze politycznej, by� w �rodku �wczesnych wydarze�, dociera�y do niego wszystkie informacje. Dlaczego wi�c nigdy nie wspomnia�, �e by� �wiadkiem tych historycznych wydarze�?
Nie znajdziemy informacji o Jezusie tak�e u innych kronikarzy, historyk�w i pisarzy, chocia� rozpisywali si� oni szeroko na temat �wczesnej sytuacji w Palestynie. Milczy Rzymianin Pliniusz Starszy /23-79 r. n.e./, milczy te� �yd Filon z Aleksandrii � pisarz i filozof. Zw�aszcza on musia� wiedzie� sporo o wydarzeniach w Jerozolimie i nastrojach wsp�wyznawc�w. Znany jest z odwa�nego wyst�pienia przed cesarzem Kaligul� w obronie �yd�w. W swoich pismach wielokrotnie pi�tnuje on nieuzasadnione egzekucje wykonywane na rozkaz Pi�ata, ale nigdy nie wspomina o straceniu Mistrza z Nazaretu.
Jezus nie pojawia si� tak�e w kronikach Justusa z Tyberiady, r�wie�nika i krajana Mesjasza (pochodzili z tych samych stron).
Wiele si� spodziewano po odkrytych ma prze�omie lat 1947-1948 dokumentach z Qumran. W grotach skalnych natrafiono przez przypadek na naczynia gliniane, w kt�rych znaleziono dziesi�tki r�nego rodzaju dokument�w. By�a to swoista biblioteka lub archiwum sekty esse�czyk�w, kt�ra utrzymywa�a na Pustyni Judzkiej wa�ny klasztor. Wiele z tych dokument�w powsta�o w czasach, w kt�rych �y� Jezus i w bezpo�rednim s�siedztwie Jego dzia�alno�ci. Tymczasem w zwojach z Qumran nie znajdziemy �adnej wzmianki o Nazarejczyku. Znajdziemy natomiast sporo opis�w zwyczaj�w i przes�ania sekty, o dziwo � wszystko to jest niezwykle zbie�ne z niekt�rymi zapisami ewangelii kanonicznych, a tak�e z ca�� my�l� chrze�cija�stwa. Nie ma w nim niemal niczego, co by wcze�niej nie zosta�o zapisane u esse�czyk�w. Do rozszyfrowania tajemnicy Jezusa znalezisko w Qumran niestety niczego nie wnios�o.
W archiwach i bibliotekach zachowa�o si� do dzi� sporo dokument�w z nieco p�niejszego okresu, tj. z ko�ca I i II wieku naszej ery, w kt�rych tak�e nie znajdziemy �adnych dowod�w dotycz�cych bezpo�rednio Jezusa, natomiast znajdziemy wiele zapis�w o chrze�cijanach.
Wa�n� relacj� pozostawi� po sobie Swetoniusz w ��ywotach cezar�w". Napisa� on, �e Klaudiusz wyp�dzi� z Rzymu �yd�w, kt�rzy nieustannie wichrzyli i pod�egani byli przez �jakiego� Chrestosa". Wida� z tego, �e Swetoniusz nie my�la� w tej relacji o osobie Jezusa z Nazaretu czy te� o Chrystusie, od kt�rego chrze�cijanie wzi�li swoj� nazw�, lecz o jakim� Greku, kt�ry aktualnie przebywa� w Rzymie. Chrestos to by�o bowiem rzeczywiste imi� greckie z tamtych czas�w. Najpewniej jednak relacja ta nie dotyczy w og�le chrze�cijan, tylko jakiej� fanatycznej grupki religijnej, gdy� w tym czasie, tj. za panowania Klaudiusza, nie by�o jeszcze w Rzymie chrze�cijan. Dotarli oni do stolicy znacznie p�niej ni� do Antiochii i Aleksandrii. Gmina chrze�cija�ska w Rzymie powsta�a najwcze�niej w ko�cu lat pi��dziesi�tych naszej ery. Opis ten nie dotyczy� chrze�cijan tak�e dlatego, �e nie by�o w ich zwyczaju wzniecanie bunt�w.
Inny wybitny Rzymianin, Pliniusz M�odszy, kt�ry will roku n.e., pe�ni�c funkcj� prokonsula w Bitynii, napisa� list do cesarza Trajana, informuj�cy o szybkim szerzeniu si� nowej sekty w Azji Mniejszej, kt�rej cz�onkowie modlili si� do �Chrystusa". Nie wspomina jednak nigdzie imienia Jezusa ani nie przekazuje �adnych o Nim informacji.
Wi�cej nieco uwagi musimy po�wi�ci� pracom najwi�kszego historyka Rzymu � Tacyta /55-120 rok n.e./. By� on rodowitym Rzymianinem, ale urodzi� si� prawdopodobnie w Galii. W 77 roku o�eni� si� z c�rk� konsula Agrykoli, kt�ry podbi� Brytani� i zosta� jej namiestnikiem.
Tacyt by� tzw. homo novus, czyli pierwsz� osob� w rodzinie, kt�ra obj�a wy�sze urz�dy i wesz�a do senatu. By� kwestorem, pretorem, prokonsulem w Azji. Urz�dy te odci�ga�y go od pracy historyka, kt�r� podj�� po �wiadomym zrezygnowaniu z funkcji m�wcy. G��wnymi ksi��kami Tacyta s� Dzieje i Roczniki. W pierwszej pracy Tacyt opisuje rz�dy Domicjana i Wespazjana. W drugiej � dzieje dawniejsze, od Tyberiusza do Nerona. Autor stara� si� by� w tych dzie�ach obiektywny. Pisa� �bez gniewu i stronniczo�ci", umiej�tnie korzysta� ze �r�de�.
Tacyt zdaje si� nie mia� powodu, by w�tpi� w istnienie Jezusa oraz w to, �e zosta� On stracony w czasach Tyberiusza i Pi�ata, tak jak podaj� ewangelie. Will roku zostawi� relacj� o chrze�cija�skich pod�egaczach, nazwanych tak od imienia przyw�dcy sekty �Chrestosa", kt�ry zosta� ukrzy�owany w Jerozolimie. Dziejopis nie dysponowa� jednak �adnymi �r�d�ami na temat �ycia i �mierci Jezusa poza relacjami owych chrze�cijan. Nie wspomina o �adnym dokumencie lub sprawozdaniu, jakie musia�yby dotrze� do kancelarii senatu i cesarza, gdyby w buntuj�cej si� od zawsze Palestynie pojawi� si� kto�, kto zagra�a�by rzymskiemu panowaniu lub kto�, kto czyni� tak wiele cud�w, a jego ukrzy�owaniu towarzyszy�y tak niezwyk�e okoliczno�ci, o jakich wspominaj� ewangeli�ci. Tacyt zaufa� ustnym relacjom. Jego �wiadectwo, cho� ciekawe, nie mo�e by� zatem powa�nym dowodem w dyskusji o historyczno�ci osoby Jezusa. W innym miejscu, w Rocznikach, spisanych najpewniej mi�dzy 115 a 117 rokiem naszej ery, opisuje prze�ladowania za cesarza Nerona, a wi�c wydarzenia, kt�re dzia�y si� mniej wi�cej pi��dziesi�t lat wcze�niej.
�Atoli ani pod wp�ywem zabieg�w ludzkich, ani darowizn ksi�cia albo ofiar b�agalnych na rzecz bog�w nie ust�powa�a ha�bi�ca pog�oska, lecz wierzono, �e po�ar by� nakazany /chodzi o po�ar Rzymu � przyp. aut./. Aby j� wi�c usun��, podstawi� Neron winowajc�w i odt�d najbardziej wyszukanymi ka�niami kara� tych, kt�rych znienawidzono dla ich sromot, a kt�rych gmin chrze�cijanami nazywa�. Pocz�tek tej nazwie da� Chrystus, kt�ry za panowania Tyberiusza skazany by� na �mier� przez prokuratora Poncjusza Pi�ata; a przyt�umiony na razie zgubny zabobon znowu wybuchn�� nie tylko w Judei, gdzie si� to z�o wyl�g�o, lecz tak�e w stolicy, dok�d wszystko, co potworne albo sromotne zewsz�d nap�ywa i licznych znajduje zwolennik�w".
Zaskakuj�cy to tekst, pe�en nienawi�ci, a przez to budz�cy w�tpliwo�ci co do autorstwa Tacyta, bo przecie� ten pisa� �bez gniewu i stronniczo�ci". Poza tym legenda o obarczeniu chrze�cijan przez Nerona win� za podpalenie Rzymu, dla odsuni�cia oskar�e� od siebie, tylko z logicznego punktu widzenia jest ca�kowicie absurdalna i dowodzi, �e fragment ten musia� zosta� przerobiony wiele wiek�w p�niej. Za czas�w Nerona w Rzymie by�a zaledwie garstka chrze�cijan. Neron panowa� w latach 54-68 naszej ery. Rzym sp�on�� w 64 roku n.e. Chrze�cijanie przybyli do stolicy cesarstwa zaledwie kilka lat wcze�niej. Ich gmina nie mog�a by� na tyle liczna, aby wzbudzi� zainteresowanie cesarza i aby zg�adzenie garstki ludzi mog�o uspokoi� gniew ludu za zag�ad� niemal ca�ego miasta. Poza tym ani cesarz, ani chyba nikt w Rzymie nie traktowa� chrze�cijan w oderwaniu od judaizmu. Dla nich wyznawcy Chrystusa byli tylko jedn� z wielu sekt judaistycznych. Kara za podpalenie Rzymu musia�aby wi�c dosi�gn�� wszystkich �yd�w w stolicy. Tymczasem Neron nie prze�ladowa� ludzi wyznania �ydowskiego. Jego niezwykle wp�ywowa ma��onka Poppea Sabina nawr�ci�a si� na judaizm. Chyba �e Neron dowiedziawszy si� o zmianie wyznania przez Poppe� w charakterystycznym dla siebie gniewie obwini� cz�� �yd�w o podpalenie miasta. Zreszt� cesarz czerpa� pewne przyjemno�ci w fizycznym zn�caniu si� nad kobietami, zw�aszcza z kr�gu swojej najbli�szej rodziny, np. w 59 roku zleci� zamordowanie w�asnej matki. Poppea, nim zwi�za�a si� z cesarzem, by�a dwukrotnie zam�na, w tym z przyjacielem Nerona. Jeszcze kiedy by�a m�atk�, zosta�a jego kochank�. Zwi�za�a si� z cesarzem w latach 58-66, kiedy zmar�a, jak podaje Swetoniusz, w wyniku kopni�cia przez ma��onka, gdy by�a w ci��y.
Wreszcie nie ma uzasadnienia dla pos�ugiwania si� przez Tacyta nazw� �chrze�cijanie", kt�ra by�a niezwykle rzadko stosowana w tamtych czasach, nawet przez samych wyznawc�w. Poza tym Tacyt nie wymienia imienia Jezusa najwyra�niej dlatego, �e Go nie zna�, a przecie� w I wieku chrze�cija�stwo by�o ju� rozpowszechnion� sekt� i imi� jej za�o�yciela powinno by� znane. Przytoczmy jeszcze jeden argument �wiadcz�cy o mo�liwym fa�szerstwie relacji Tacyta. By� on pierwszym historykiem i pisarzem, kt�ry wspomnia�, �e za Nerona prze�ladowano chrze�cijan. Przed nim nikt tak nie twierdzi�.
Dla Ko�cio�a, kt�ry sta� si� Ko�cio�em pa�stwowym, fakt, �e w archiwach cesarskich nie znaleziono �adnego dokumentu potwierdzaj�cego historyczno�� Jezusa ani nawet sprawozdania Pi�ata z procesu i ukrzy�owania, wymaga� skorygowania. Tak powsta�y tzw. "Acta Pilati" � ewidentne fa�szerstwo. Nie ma wi�c niczego, �adnego obiektywnego, pozachrze�cija�skiego dokumentu, potwierdzaj�cego prawdziwo�� wydarze� opisanych w ewangeliach.
W poznaniu prawdy o �yciu Jezusa najmniej pomocne s� dla nas dokumenty chrze�cija�skie. S� to przede wszystkim cztery Ewangelie oraz inne pisma Nowego Testamentu. Istnieje te� wiele dokument�w chrze�cija�skich z II i p�niejszych wiek�w, kt�re nie zosta�y zaliczone do kanonu biblijnego. S� to zw�aszcza ewangelie apokryficzne, do kt�rych cz�sto odwo�ywali�my si� w poprzednich ksi��kach z serii Biblioteki Klubu da Vinci, szczeg�lnie w ksi��ce �Kod Judasza". Tam te� zamieszczony zosta� specjalny rozdzia� po�wi�cony kszta�towaniu si� kanonu Nowego Testamentu wraz z chronologi� powstawania poszczeg�lnych pism. Nie ma wi�c potrzeby zajmowania si� tym ponownie, a zainteresowanych tym problemem Czytelnik�w odsy�amy do ksi��ki �Kod Judasza", bardzo interesuj�cej tak�e z innych powod�w.
Wed�ug tradycji chrze�cija�skiej, dwie z Ewangelii, wg �w. Jana i �w. Mateusza, zosta�y spisane przez bezpo�rednich �wiadk�w, uczni�w Jezusa. Pozosta�e Ewangelie, �w. Marka i �w. �ukasza, napisane mia�y by� na podstawie relacji, g��wnie �w. Piotra i Marii. Dzi� nikt z naukowc�w nie potwierdza s�uszno�ci tej tezy. Najstarszym pismem Nowego Testamentu nie by�y Ewangelie a Listy �w. Paw�a. Powsta�y one mi�dzy 54 a 90 rokiem n.e. Pawe� z Tarsu, pierwotnie Szawe�, by� faryzeuszem i prze�ladowc� chrze�cijan. Nawr�ci� si� jednak, gdy� mia� widzenie w drodze do Damaszku. Ewangelie powstawa�y wiele lat po �mierci Jezusa, cho� dok�adne daty s� sporne. Szacunki dla poszczeg�lnych tekst�w wahaj� si� od kilkunastu lat przed rokiem 70 n.e., czyli oko�o trzydzie�ci lat po ukrzy�owaniu, do pierwszej czy nawet drugiej dekady II wieku, czyli nawet osiemdziesi�t lat po opisywanych wydarzeniach.
O autorach Ewangelii historia nie wie nic. O �adnym z nich nie mo�na nawet powiedzie�, �e jest osob� to�sam� z postaci�, kt�rej imi� nosi.
Podobnie jest z autorem List�w �w. Piotra. Chocia� nazywa siebie uczniem o imionach Szymon Piotr i podaje si� za naocznego �wiadka wydarze�, nie jest to�samy z uczniem Szymonem Piotrem wymienionym w Ewangeliach i Dziejach Apostolskich. Nieznany autor obu list�w przybra� imi� Piotra zapewne dlatego, by wzmocni� sw�j autorytet i doda� w�asnym s�owom wi�kszej wagi. Identycznie jest z Listami Jakuba i Judy, bra�mi Jezusa. Ich autor chcia� si� wesprze� autorytetem rodziny Zbawiciela. Opisywana praktyka nie jest niczym zaskakuj�cym. W�asno�� intelektualna i tw�rcza jest wynalazkiem wsp�czesno�ci. W tamtych czasach nikt nie liczy� si� z zasadami, kt�re dla nas wsp�czesnych s� oczywiste, a w�wczas by�y zupe�nie nieznane. U�ywano cudzych imion i nazwisk niemal w dowolny spos�b, by przez to wzmocni� znaczenie tego, co chcia�o si� powiedzie�. W Starym Testamencie sporo tekst�w przypisywanych jest wielkim postaciom historycznym. Jednak wi�kszo�� psalm�w Dawida i przys��w Salomona ma tyle wsp�lnego z kr�lem Dawidem i jego synem, co Pi�cioksi�g z Moj�eszem. Przypisywanie autorstwa jednej z Ewangelii �w. Janowi, umi�owanemu uczniowi Jezusa, kt�ry sta� pod krzy�em prze�ywaj�c m�k� Mistrza i kt�remu Ten w ostatnich chwilach �ycia powierzy� w opiek� Matk� Swoj�, jest zupe�nym absurdem. Ewangelia ta powsta�a najwcze�niej po 90 roku naszej ery. Datowanie jej napisania na pierwsz� dekad� II wieku jest najbardziej wiary godne. Oznacza�oby to, �e Jan Ewangelista pisz�c swoje dzie�o musia�by mie� oko�o stu lat, wiek niemal nieosi�galny w tamtych czasach.
Pos�uguj�c si� mimo wszystko pewnym uproszczeniem, usprawiedliwionym charakterem tej publikacji, mo�emy stwierdzi�, �e dob�r tekst�w Nowego Testamentu zosta� zako�czony dopiero w IV wieku. Na synodzie w Kartaginie w 397 roku ustalono tzw. Kanon Nowego Testamentu, a mimo to teksty te a� do XII wieku poprawiano kilkakrotnie. Ko�ci� hierarchiczny w zasadzie jeszcze w czasach II Soboru Watyka�skiego zakazywa� wiernym czytania Biblii, by� to bowiem przywilej zarezerwowany wy��cznie dla kap�an�w
Wiarygodno�� historyczna Nowego Testamentu jest w�tpliwa. Ewangelie nie zawieraj� prawdy historycznej. S� one zr�cznie spreparowanym dzie�em ludzkim, s�u��cym zbudowaniu Ko�cio�a jako instytucji hierarchicznej, pa�stwowej. Wszystko, co w nauczaniu pierwszych chrze�cijan nie odpowiada�o unii z cesarstwem, zosta�o zakazane i zniszczone, a wyznawcy skazani na �mier�.
Ewangelie i inne opowie�ci Nowego Testamentu spisane zosta�y w j�zyku greckim, kt�ry by� w�wczas w powszechnym u�yciu jako, obok oczywi�cie �aciny, j�zyk cesarstwa. W Palestynie pos�ugiwali si� nim wy��cznie ludzie wykszta�ceni, zajmuj�cy wysokie miejsca w hierarchii kr�lewskiej i religijnej. Nie ma �adnego dowodu, �e mog�yby by� one napisane wcze�niej w j�zyku hebrajskim lub aramejskim, kt�re by�y u�ywane przez wi�kszo�� mieszka�c�w Izraela. Nie wiemy, czy Jezus zna� grek�; tym bardziej nie mamy pewno�ci, �e znali j� domniemani autorzy Ewangelii. Byli to bowiem ludzie pro�ci, nieposiadaj�cy najcz�ciej nawet umiej�tno�ci czytania i pisania, a c� dopiero pos�ugiwania si� trudnym j�zykiem greckim, w kt�rym niekt�re s�owa nabieraj� znaczenia dopiero w kontek�cie ca�ej wypowiedzi, a t�umaczone pojedynczo znacz� zupe�nie co� innego. Jest to wi�c kolejny dow�d, �e prawdziwych autor�w Ewangelii nale�y szuka� gdzie indziej, �e s� to dzie�a napisane przez g��boko wykszta�conych intelektualist�w, znawc�w religii i �wiata antycznego.
Ewangelia znaczy w j�zyku greckim �dobra nowina". Nazwa wywodzi si� pierwotnie od zap�aty udzielanej pos�a�cowi, kt�ry przynosi� dobr� informacj�. Z czasem zacz�to ewangeli� uto�samia� z sam� wiadomo�ci�. Znaczenie tego wyrazu by�o bardzo szerokie. Pierwszy dzie� sprawowania w�adzy przez nowego cesarza, swoiste jego narodziny, nazywano euangelionem, tj. pocz�tkiem dobrych nowin dla �wiata.
S�owo �ewangelia" ma te� niejako sens techniczny. Jest to bowiem ka�de opowiadanie o �yciu Jezusa. W tym znaczeniu ewangeli� mo�emy nazywa� nie tylko cztery utwory, kt�re wesz�y w sk�ad kanonu kartagi�sko-nicejskiego, ale te� wszystkie pisma opowiadaj�ce o �yciu i zbawczej m�ce Odkupiciela. �Ustnie przekazywan� Dobr� Nowin� utrwalono na pi�mie wtedy, gdy pocz�y si� tego domaga� potrzeby Ko�cio�a" � czytamy we wst�pie og�lnym do Ewangelii zawartym w wydaniu Starego i Nowego Testamentu przygotowanym i opracowanym z inicjatywy Benedyktyn�w Tynieckich. Ko�ci� sam wi�c przyznaje dzi�, �e nie s� to dokumenty natchnione Duchem �wi�tym przez samego Boga, ale zwyk�ym opowiadaniem spisanym dla bie��cych potrzeb Ko�cio�a. A my dodajmy � tak�e dla w�adzy pa�stwowej.
Historycy i bibli�ci zajmuj�cy si� badaniami Nowego Testamentu zawsze zastanawiali si� nad wielo�ci� rozbie�no�ci w ewangeliach. W naszej ksi��ce do tych problem�w b�dziemy wracali niemal w ka�dym rozdziale, wi�c nie ma sensu ponowne ich wyliczanie. Na przestrzeni lat wypracowano szereg kryteri�w, maj�cych na celu pr�b� zrekonstruowania s��w i czyn�w Jezusa, kt�re wydaj� si� bardziej autentyczne i mo�liwe. W�r�d tych kryteri�w warto wyliczy� nast�puj�ce:
kryterium wielu �r�de� � s�owa lub czyny Jezusa po�wiadczone we wszystkich tradycjach ewangelicznych uwa�ane s� za bardziej prawdopodobne;
kryterium zak�opotania � wydarzenia z k�opotliwymi aspektami dla pierwszych chrze�cijan s� bardziej wiarygodne. Chodzi tu mi�dzy innymi o takie wydarzenia, jak zaparcie si� Piotra, w�tpliwo�ci aposto��w wobec zmartwychwsta�ego Jezusa, czy te� opuszczenie Jezusa przez Jego uczni�w praktycznie od chwili pojmania na G�rze Oliwnej;
kryterium wyst�powania arameizm�w � fragmenty zawieraj�ce s�ownictwo aramejskie uwa�ane s� za bli�sze czasom Jezusa.
Warto i nale�y kontynuowa� badania nad ewangeliami w kontek�cie badania ich zgodno�ci historycznej. Postulat ten wzmacniamy pytaniami do papie�a Benedykta XVI, kt�re zamieszczamy na ko�cu tej ksi��ki.
Wa�n� wskaz�wk� dla ustalenia dok�adnej daty narodzin jest w Ewangelii �w. Mateusza wzmianka o wymordowaniu w okolicach Betlejem wszystkich ch�opc�w do drugiego roku �ycia. Przypomnijmy wydarzenia, kt�re mia�y poprzedzi� to najbardziej okrutne morderstwo. Kiedy M�drcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy pytali tam, gdzie jest nowo narodzony kr�l �ydowski. Ujrzeli oni bowiem gwiazd�, kt�ra mia�a zwiastowa� to wydarzenie. Wie�� o M�drcach szukaj�cych nowego kr�la dotar�a natychmiast do kr�la Heroda. Przerazi� si� on t� opowie�ci�, a z nim ca�a Jerozolima. Kr�l zebra� kap�an�w i uczonych ludu, wypytuj�c ich, gdzie ma si� narodzi� Mesjasz. Odpowied� jeszcze bardziej zaniepokoi�a Heroda. Kap�ani bowiem przytoczyli mu proroctwo Micheasza. Herod potajemnie spotka� si� tak�e z przyby�ymi do miasta M�drcami ze Wschodu. Oni dok�adnie przekazali kr�lowi relacj� o czasie ukazania si� gwiazdy i drodze, kt�r� ona wskazywa�a. Kr�l poleci� im, aby poszli do Betlejem, tam wypytywali o dzieci� i powiadomili go, kiedy je znajd�.
M�drcy nie tylko przybyli do Betlejem, ale i oddali pok�on nowo narodzonemu, ofiaruj�c mu cenne dary. O niczym jednak nie poinformowali kr�la. Ten gdy to zrozumia�, wpad� w straszny gniew i kaza� wymordowa� wszystkich ch�opc�w, stosownie do czasu, o kt�rym si� dowiedzia� od M�drc�w Zapami�tajmy to zdanie. Rozkaz Heroda wykonano natychmiast. Ile dzieci straci�o �ycie i jakiego dok�adnie terytorium dotyczy�o kr�lewskie polecenie, legenda ewangelii nie podaje. Mateusz pisze, �e rze� niewini�tek wype�ni�a proroctwo Jeremiasza: �Krzyk us�yszano w Rama, p�acz i j�k wielki. Rachel op�akuje swe dzieci i nie chce utuli� si� w �alu, bo ich ju� nie ma". Nie jest wa�ne dla Mateusza, �e Jeremiasz opisuje inne wydarzenia ni� chcia�by ewangelista, dotyczy bowiem legendy z pocz�tkowego okresu kszta�towania si� narodu �ydowskiego. Rachel zwana �matk� Izraela" by�a �on� patriarchy Jakuba i �matk� dw�ch pokole� Izraela": J�zefa i Beniamina. P�acze nad uciskiem �yd�w w niewoli. Dlaczego wi�c ewangelista umie�ci� opowie�� o Racheli w miejscu opisuj�cym zupe�nie inne wydarzenia? Nie mo�emy nawet przy odrobinie dobrej woli, w �aden spos�b powi�za�, nawet symbolicznie, obu tych wydarze�. Autor ewangelii, je�eli zna� Palestyn�, dobrze wiedzia�, �e w okolicach Betlejem znajduje si� gr�b Racheli, t�umnie od wiek�w odwiedzany przez pielgrzym�w. Chcia� przez to nie tyle wskaza� na wielk� tragedi� Betlejem za Heroda, a na pochodzenie Jezusa z rodu patriarch�w Izraela. Tak czy inaczej rze�, jakiej dokonano z rozkazu kr�la Heroda, by�a z pewno�ci� wydarzeniem o wielkim znaczeniu historycznym. Rozkaz, kt�ry pochodzi� od samego monarchy, musia�by by� gdzie� zapisany lub zapami�tany.
Rozkaz dotyczy� wa�nego z historycznego punktu widzenia terytorium Izraela. Betlejem by�o miastem Dawida, a jego okolice grobem Racheli. Wszystko co dotyczy�o tego terytorium, musia�oby by� zapami�tane. Rozkaz dotyka� swoim krwawym obliczem dziesi�tki, a mo�e setki os�b � rodzic�w mordowanych dzieci. A gdy uwzgl�dnimy jeszcze ich rodziny, przyjaci�, znajomych, s�siad�w wreszcie i postronnych �wiadk�w, rozkaz dotyczy� tysi�cy ludzi. Musieliby oni pozostawi� jakie� �wiadectwo tej wielkiej zbrodni. Rozkaz wykonywali �o�nierze kr�lewscy, a musia�o by� ich wielu, aby jednocze�nie lub w mo�liwie kr�tkim czasie dokona� rzezi tylu dzieci. W przeciwnym razie szybko rozchodz�ca si� wie�� o ka�ni pozwoli�aby na ukrycie wi�kszo�ci skazanych na �mier� niewini�tek. Ewangelista twierdzi, �e nikomu nie uda�o si� uratowa�. Jedynie J�zef z Mari� zd��yli zabra� nowo narodzonego Jezusa i uciekli z nim do Egiptu. Tyle tylko, �e oni zostali wcze�niej powiadomieni o gro��cym niebezpiecze�stwie i mogli dzi�ki temu umkn�� przed �o�nierzami Heroda.
Rze� niewini�tek, gdyby nie by�a legend�, musia�aby zostawi� po sobie �lad i w dokumentach kr�lewskich, i w �r�d�ach historycznych. Tymczasem nic. Nikt i nigdzie nie wspomina nawet jednym s�owem o tym wydarzeniu. Zw�aszcza tak wnikliwy historyk jak J�zef Flawiusz musia�by pozostawi� jaki� �lad, zw�aszcza, �e znany by� on ze swojego niezwykle krytycznego stosunku do kr�la Heroda. Skorzysta�by skwapliwie i wykorzysta� to sensacyjne zdarzenie dla przedstawienia jego zdaniem prawdziwego obrazu kr�la tyrana. Flawiusz nie pozostawi� jednak �adnej relacji na ten temat. Musimy wi�c mi�dzy bajki w�o�y� opowie�� o nim, a przez to tak�e o wszystkich okoliczno�ciach, jakie mia�y mu towarzyszy�, w tym o ucieczce do Egiptu. Zbyt du�o tu paraleli do innych opowie�ci historycznych.
Okre�lenie czasu, w kt�rym zabicie ch�opc�w w Betlejem mog�o mie� miejsce, przybli�y nas do ustalenia daty narodzin Jezusa. Rze� niewini�tek by�a bezpo�rednim nast�pstwem urodzenia Mesjasza i mog�aby wydarzy� si� w niewielkiej odleg�o�ci czasowej od dnia urodzenia. W tradycji ko�cielnej pami�tk� tego wydarzenia obchodzi si� ju� dwa dni po narodzeniu. Chocia� data �mierci Heroda, wyznaczona na 4 rok przed nasz� er�, jest obecnie kwestionowana i w r�nych wyliczeniach przesuwana mi�dzy 7, a nawet 1 rokiem przed nasz� er�, my b�dziemy pos�ugiwali si� dat� najcz�ciej publikowan� � 4 rok p.n.e. J�zef Flawiusz napisa�, �e Herod Wielki zmar� przed �wi�tem Paschy poprzedzonym za�mieniem ksi�yca. Wed�ug wylicze� Keplera sta�o si� to mi�dzy 12 marca a 11 kwietnia 4 roku p.n.e. Jest oczywiste, �e zar�wno narodzenie Jezusa, jak i p�niejsza rze� niewini�tek musia�y wydarzy� si� za �ycia Heroda, a wi�c jeszcze przed 4 rokiem przed nasz� er�. Tylko dla tych, kt�rzy pobie�nie zajmuj� si� lektur� ewangelii, umieszczenie obu tych wydarze� obok siebie, w niedalekiej odleg�o�ci czasowej, jest oczywiste. W rzeczywisto�ci mog�o by� inaczej. Wskazuje na to cytowany ju� przez nas fragment ewangelii �w. Mateusza opisuj�cy wydanie przez Heroda rozkazu zabicia dzieci. Zgin�� mieli wszyscy ch�opcy do lat dw�ch �stosownie do czasu, o kt�rym si� dowiedzia� od M�drc�w". Ka�dego z nas dziwi�a zapewne informacja, �e Herod kaza� zamordowa� dzieci w wieku do dw�ch lat, by pozby� si� nowo narodzonego pretendenta do tronu Izraela, nazwanego ju� kr�lem przez M�drc�w ze Wschodu. Musieli oni zatem przekaza� staremu w�adcy takie informacje, kt�re �wiadczy�yby o narodzeniu nowego w�adcy dwa lata wcze�niej ni� si� ocenia na podstawie lektury ewangelii Mateusza. Z jakiej innej przyczyny Herod kaza�by zabija� ch�opc�w do drugiego roku �ycia?
Analiza ta prowadzi do prostego wniosku, �e Jezus narodzi� si� najp�niej gdzie� mi�dzy 6 a 4 rokiem przed nasz� er�. Badacze przedstawiaj� jeszcze przynajmniej kilkana�cie innych dat narodzin Jezusa. Ta mnogo�� wynika z trudno�ci w wyliczeniu zar�wno daty rocznej, jak i daty dziennej narodzin.
By�oby interesuj�ce, gdyby uda�o si� nam okre�li� moment �mierci samego Heroda. Gdyby bowiem potwierdzi�a si� informacja podana przez Flawiusza o �mierci kr�la wiosn� 4 roku p.n.e. i gdyby�my skonfrontowali to z zapisami ewangelii, a pobyt w Egipcie trwa� kilka miesi�cy, to musieliby�my wyci�gn�� wniosek o najp�niejszych narodzinach Jezusa w ko�cowych miesi�cach 5 roku przed nasz� er� lub te� w okresie o dwa lata ten moment poprzedzaj�cym, co wynika�oby z informacji pozostawionych Herodowi przez M�drc�w.
Kim by� Herod I Wielki � kr�l legenda, kt�ry przetrwa� w pami�ci ludzko�ci nie tylko dlatego, �e prze�ladowa� niedawno narodzonego Jezusa. By� w�adc� kontrowersyjnym. Z jednej strony by� sprawnym administratorem i budowniczym, z drugiej strony rozpustnikiem i okrutnikiem. Jego kr�lestwo obejmowa�o opr�cz Palestyny tak�e cz�� dzisiejszej Jordanii, Libanu i Syrii. Zamieszkiwa�y je ludy od wiek�w ze sob� sk��cone, prowadz�ce mi�dzy sob� nawet wojny. Mimo to Herod potrafi� zorganizowa� administracj�, kt�ra sprawnie zarz�dza�a kr�lestwem. Jego panowanie by�o czasem rozkwitu. Zainicjowa� budow� wielu monumentalnych budowli, mi�dzy innymi portu w Cezarei, twierdzy Antoniusza. Za jego czas�w gruntownie przebudowano i rozbudowano Drug� �wi�tyni� Jerozolimsk�. By� te� przy tym wielkim tyranem i mi�o�nikiem uciech cielesnych. Mia� 10 �on, z kt�rych dwie kaza� zg�adzi�. Mia� te� pi�tna�cioro dzieci, kt�rych nie traktowa� z ojcowsk� mi�o�ci�. I w tym w�a�nie nale�y szuka� �r�de� legendy o rzezi niewini�tek.
Pod koniec �ycia dopu�ci� si� on wielu mord�w, poszukuj�c rzeczywistych lub domniemanych spiskowc�w, mog�cych pozbawi� go w�adzy Najmniej bezpiecznie mog�a si� czu� jego w�asna rodzina. Wsp�cze�nie t�umaczy si� jego okrucie�stwo chorob� umys�ow� wywo�an� chorob� nerek, na kt�r� zreszt� zmar� w ogromnych m�czarniach. Kaza� zg�adzi� troje w�asnych dzieci, a tak�e dzieci brata i matk� swojej �ony. Syn�w Aleksandra i Arystobusa kaza� udusi�, kiedy odkry� bunt niby przez nich zainicjowany. By�o to zim� na prze�omie 7/6 roku przed nasz� er�. Zachowa�a si� relacja, wedle kt�rej w zabiciu syn�w pomaga� Herodowi jego pierworodny syn a brat zamordowanych, Antypater, kt�ry maj�c wielki wp�yw na ojca uknu� intryg�, aby pozby� si� konkurent�w do korony. Wkr�tce zreszt� sam popad� w nie�ask� u ojca i musia� szuka� schronienia w Rzymie. Kiedy wr�ci� do Jerozolimy, Herod na 5 dni przed w�asn� �mierci� nakaza� jeszcze, aby zamordowano Antypatra. Cesarz August m�wi� o kr�lu, �e �wola�by by� raczej �wini� ni� dzieckiem w domu Heroda", czyni�c w ten spos�b aluzj� do obyczaj�w religijnych �yd�w, kt�rzy nie jedli wieprzowiny, a przez to w domu Heroda raczej zabijano dzieci ni� �winie. Podobne wyobra�enie zbrodni Heroda zachowa�o si� w pami�ci ludu. Zabicie w�asnych dzieci z biegiem lat obros�o w legend� o masowym mordzie dokonanym na dzieciach. Gdy z rozkazu Heroda gin�li jego synowie, w Jerychu t�um podburzony przez kr�lewskich wys�annik�w, zlinczowa� trzystu cz�sto bardzo m�odych stronnik�w ksi���t. Pami�� o linczu w Jerychu, obok opinii o Herodzie jako zab�jcy dzieci, by�y pierwowzorem mateuszowej legendy o rzezi niewini�tek I t� histori� trzeba jednak mi�dzy bajki w�o�y�.
Herod panowa� przez 37 lat, licz�c od daty nominacji lub 34 lata, licz�c od intronizacji. W 40 roku przed nasz� er� senat rzymski na wniosek Antoniusza mianowa� go �kr�lem Judei" chocia� formalnie takie kr�lestwo wtedy nie istnia�o.
Tron obj�� jednak dopiero po zdobyciu Jerozolimy w czwartym roku 185 olimpiady, czyli w 37 roku przed nasz� er�. Podajemy te daty, poniewa� by�yby one pomocne w ustaleniu faktycznej daty �mierci Heroda, a przez to narodzin Jezusa. W zale�no�ci od interpretacji oba te wydarzenia mogliby�my przesun�� na 3 lub nawet 1 rok przed n.e.
Aby J�zef i Maria wr�cili z Jezusem z Egiptu, musieli umrze� ci, kt�rzy czyhali na �ycie dziecka. �mier� Heroda Wielkiego i jego syna Antypatra by�aby spe�nieniem tekstu ewangelii �w. Mateusza. Tragiczna, cho� jedynie legendarna, rze� niewini�tek oraz opisywane wydarzenia z �ycia Heroda nie przybli�aj� nas nawet do ustalenia daty narodzin Jezusa. Przeciwnie, namno�y�y si� kolejne w�tpliwo�ci�
Podobnie jak w innych opisanych ju� przypadkach, opowie�� o Gwie�dzie Betlejemskiej nale�y traktowa� z przymru�eniem oka, chocia� wiele wskazuje, �e by�o to wydarzenie autentyczne, tyle tylko �e nie nadzwyczajne ani cudowne, lecz zwyk�e, wynikaj�ce z normalnego cyklu astronomicznego.
15 grudnia 1603 roku niemiecki matematyk, fizyk i astronom Jan Kepler zaobserwowa� koniunkcj� dw�ch planet � Jowisza i Saturna, do kt�rych na wiosn� nast�pnego roku do��czy� jeszcze Mars. Takie zjawiska obserwowane s� przez astronom�w niezwykle rzadko. Wywo�uj� ogromne zainteresowanie i staj� si� podstaw� do dalszych bada�, a w czasach, kiedy wydarzenia toczy�y si� wed�ug wskaza� astrolog�w, nierzadko wywo�ywa�y pop�och, strach lub te� mia�y dowodzi�, �e wydarzy si� co� szczeg�lnie wa�nego.
Kepler dokonuj�c szczeg�owych wylicze� stwierdzi�, �e koniunkcja tych planet powtarza si� w �ci�le okre�lonych odst�pach czasu. Zdarza si� to mniej wi�cej co 800 lat. Wtedy na niebie tworzy si� konstelacja, w kt�rej w gwiazdozbiorze Ryb planety Jowisz i Saturn pojawiaj� si� pod tym samym stopniem d�ugo�ci, tak �e obserwatorowi wydaj� si� by� jedn� wielk�, bardzo jasno �wiec�c� gwiazd�. To wyj�tkowe zjawisko astronomiczne jest dobrze widoczne w rejonie Morza �r�dziemnego i na Bliskim Wschodzie. Dla wsp�czesnych by� mo�e to nic specjalnego. Codziennie i niemal na ka�dym kroku spotykamy co� nowego. Wydarzenia dziej� si� w takim tempie, �e nie jeste�my w stanie nad��y� z ich obserwacj�. Dla informacji nie ma granic. O wa�nych faktach i wydarzeniach ludzko�� dowiaduje si� niemal r�wnocze�nie na ca�ym �wiecie. Ju� prawie nic nie jest w stanie zadziwi� nikogo. W czasach Jezusa sytuacja przedstawia�a si� diametralnie r�nie. O losach �wiata decydowali w�wczas magowie, wr�bici, astrologowie i wszelkiej ma�ci kap�ani, szamani i przyw�dcy religijni. Je�eli kto� mia� podejmowa� wa�n� decyzj�, radzi� si� astrolog�w, wr�bit�w czy kap�an�w. Nic wi�c dziwnego, �e zauwa�enie jakiego� wyj�tkowego zjawiska astronomicznego by�o w�wczas wydarzeniem, wok� kt�rego toczy�a si� realna historia. Za�mienia ksi�yca, za�mienia s�o�ca zmienia�y bieg historii. A c� dopiero pojawienie si� tak niezwyk�ej koniunkcji planet!
W wielu cywilizacjach podobne zjawiska oznacza�y koniec �wiata. Nawet chrze�cijanie, i to niemal w naszych czasach, uznawali wag� takich zjawisk.
Kepler wyliczy�, a p�niejsi uczeni potwierdzili poprawno�� tego wyliczenia, �e tego rodzaju koniunkcja, co w 1603 roku, mia�a tak�e miejsce w 7 roku przed now� rachub� czasu, a wi�c w 7 roku przed nasz� er�. By�a ona dobrze widoczna na terytorium ca�ej biblijnej Palestyny.
Spotka�y si� w jednym miejscu planety, kt�re mia�y i maj� w astrologii wielkie znaczenie symboliczne. One wyznacza�y losy kr�lestw i religii. Musia�o si�, wed�ug �wczesnych wierze�, wydarzy� co� wyj�tkowego. To nie by�a tylko naiwna wiara, ale pewno��, wynikaj�ca z dziej�w powszechnych i osobistych do�wiadcze� ka�dego cz�owieka z osobna. Nic wi�c dziwnego, �e koniunkcja Jowisza i Saturna jako wydarzenie wyj�tkowe zapami�tane zosta�o i pozosta�o w pami�ci wielu przez nast�pne dziesi�ciolecia. W czasach, kiedy spisywane by�y ewangelie, �ywa by�a legenda o wydarzeniu astronomicznym, symbolizuj�cym koniec �wiata lub narodziny nowego. Zosta�a ona w��czona, w swojej pierwotnej wersji, tak�e do Ewangelii. O �gwie�dzie betlejemskiej" jako symbolu zwiastuj�cym narodzenie Mesjasza i nowego kr�la �yd�w, kt�ry zarazem wskazywa� M�drcom drog� do Niego, wspomina Mateusz Ewangelista. Zapewne spotyka� on jeszcze ludzi, kt�rzy wci�� opowiadali o tym wydarzeniu. Uzna� jednak, a za nim chrze�cijanie, �e jest to cudowne, nadprzyrodzone zjawisko, kt�re mog�o wydarzy� si� tylko za przyczyn� Boga, bo mia�o obwieszcza� �wiatu narodzenie Jego Syna Zbawiciela. Z powodu tej gwiazdy M�drcy wybrali si� w drog�. R�wnie� inne pisma Nowego Testamentu wspominaj� o tym zjawisku astronomicznym. W drugim li�cie �w. Piotra i w Apokalipsie znajdujemy informacj� o Gwie�dzie Porannej, w starotestamentowej Ksi�dze Liczb znajdziemy natomiast taki fragment: �Widz� go, lecz jeszcze nie teraz, dostrzegam go, ale nie z bliska: wschodzi Gwiazda z Jakuba, a z Izraela podnosi si� ber�o. Ono to zmia�d�y skronie Moabu, a tak�e czaszki wszystkich syn�w Seta�".
W astrologii Jowisz symbolizuje szcz�cie. W staro�ytno�ci uchodzi� za �gwiazd� kr�lewsk�". Saturn z kolei oznacza� porz�dek i bezpiecze�stwo, a w Palestynie tak�e szabat i nar�d �ydowski. Mars, kt�ry do��czy� do tamtych planet, patronuje znakowi Barana, kt�ry oznacza� Palestyn� i Pasch�. Ryby by�y znakiem Zbawiciela. W literaturze rabinicznej symbolem Mesjasza jest ryba. W ewangeliach jest ona natomiast obrazem zmartwychwstania, bo dla pierwszych chrze�cijan ryba oznacza�a Chrystusa. Greckie ichthys, czyli ryba, mia�o by� t�umaczone jako skr�t tytu�u: Jezus Chrystus Syn Boga Zbawiciel. Bardzo cz�sto pojawia si� w ikonografii wizerunek ryb spo�ywanych w czasie Ostatniej Wieczerzy, gdy tymczasem rytualne zasady organizowania wieczerzy paschalnej nic nie m�wi� o posi�ku z ryb. Ryba by�a do p�nych wiek�w ery nowo�ytnej symbolem ca�ego chrze�cija�stwa, kt�ry nast�pnie zast�piony zosta� przez krzy�.
Gdyby wi�c owa koniunkcja planet mia�a zwiastowa� narodzenie Jezusa, musia�oby si� to sta� w 7 roku przed nasz� er�. By�aby to zaskakuj�ca zbie�no�� z jedn� z dat legendarnej rzezi niewini�tek. Oznacza�aby zarazem, �e biblijny Jezus nie zmar� w 33 roku �ycia a 37 lub te�, wed�ug innego wyliczenia, a� w 41 roku �ycia. Wniosek logiczny, bo i prawdziwy, ale z punktu widzenia tradycji chrze�cija�skiej szokuj�cy i niemal obrazoburczy.
�
Zacytowany fragment ewangelii �w. �ukasza wydaje si� by� najwa�niejszym dla ustalenia daty urodzin Jezusa. W �adnym innym tek�cie Nowego Testamentu nie znajdziemy tylu podpowiedzi i wskazania na konkretne fakty historyczne. Rzecz dzia� si� mia�a za panowania cesarza Augusta, w czasie kiedy wielkorz�dc� Syrii by� Kwiryniusz, w momencie, kiedy przeprowadzany by� w ca�ym cesarstwie, w tym i w Palestynie spis ludno�ci. Niezwykle �atwo uda nam si� okre�li�, kiedy wszystkie trzy wymienione okoliczno�ci mia�y miejsce. Nie wyprzedzaj�c opisu, ju� na pocz�tku trzeba stwierdzi�, �e zdziwi�by si� ten, kto my�la�by, ze jest to zadanie proste, a wnioski mog� by� oczywiste. Oka�e si�, �e zamiast przybli�y� nas do prawdy o dacie i miejscu narodzin Jezusa, uzyskamy obraz bardziej skomplikowany i zagmatwany, a jednocze�nie poznamy, jakich sposob�w imali si� badacze katoliccy, aby te nieprawdopodobne nie�cis�o�ci usprawiedliwi� i dopasowa� fakty do z g�ry ustalonych tez.
Cesarz Oktawian August � Gaius Iulius Caesar Octavianus � �y� d�ugo jak na owe czasy, bo 77 lat. By� pierwszym cesarzem rzymskim, a wywodzi� si� z pot�nej i starej rodziny. Jego babk� by�a siostra Juliusza Cezara, kt�ry zreszt� adoptowa� go w swoim testamencie, chocia� ten nie by� sierot�. Nie czas i miejsce na przedstawianie tu biografii cesarza Augusta. Znakomicie zrobi� to w Polsce profesor Aleksander Krawczuk. Wystarczy wspomnie� tylko, �e jako cesarz panowa� 41 lat pomi�dzy 27 rokiem przed nasza er� a 14 rokiem naszej ery. Tak wi�c, przyjmuj�c, �e wskaz�wki przedstawione przez �ukasza s� prawdziwe, mo�emy urodziny Jezusa datowa� gdzie� pomi�dzy 27, a 14 rokiem n.e.
Przyjrzyjmy si� drugiemu bohaterowi cytowanej opowie�ci �ukasza � Kwiryniuszowi. By� on o 12 lat m�odszy od Oktawiana Augusta. Mia� jednak intuicj� i wiedzia� po czyjej stronie stan�� w czasie cz�stych w Rzymie konflikt�w pomi�dzy najwa�niejszymi rodami. W 31 roku przed nasz� er� Publiusz Sulpicjusz Kwiryniusz walczy� po stronie Oktawiana w bitwie pod Akcjum. Sta� si� zreszt� ulubie�cem cesarza Oktawiana Augusta. Zosta� przez niego og�oszony konsulem, potem rz�dc� w tureckiej Galacji.
W 6 roku n.e., po wygnaniu Heroda Archelaosa, Kwiryniusz zosta� wys�any do Syrii, sk�d mia� nadzorowa� przeprowadzenie spisu powszechnego na tych terytoriach. Jako legat cesarski posiada� prawo ustalania wysoko�ci nak�adanych podatk�w. Zarz�dza� prowincj� do 8 roku naszej ery. Coraz bardziej przybli�amy si� wi�c do ustalenia daty urodzin Jezusa. Zgodnie z ewangeli� Mateusza musia�oby si� to sta� mi�dzy 6 a 8 rokiem naszej ery. Jest to wniosek logiczny, ale ca�kowicie absurdalny. Pojawia si� tu nowa data, o 12-14 lat p�niejsza od wcze�niej opisanych, ale oznacza�aby ona przez to, �e Jezus nie zosta� ukrzy�owany w wieku 33 lat, jak chce tradycja ko�cielna, a 22-24 lat.
Jako� trudno zgodzi� si� z tak� konkluzj�. Szukajmy wi�c dalej i sprawd�my czy i kiedy cesarz Oktawian zarz�dza� spisy ludno�ci na terytorium ca�ego pa�stwa. Dodajmy przy tym, �e spisy lokalne w poszczeg�lnych prowincjach odbywa�y si� niezale�nie od spis�w pa�stwowych i przeprowadzane by�y przede wszystkim dla ustalenia wysoko�ci podatk�w i jakby�my to dzi� nazwali � listy podatnik�w. I tu kolejne zaskoczenie. Ot� za Augusta odby�y si� trzy spisy ludno�ci. Jeden przed przyj�ciem tytu�u cesarskiego, w 28 roku p.n.e. oraz dwa w okresie cesarstwa: tj. w 8 roku przed nasz� er� i w 14 roku naszej ery. �aden spis og�lnopa�stwowy wyznaczony przez Augusta nie odbywa� si� w okresie, w kt�rym Kwiryniusz zarz�dza� Syri�. Kt�ra� z cz�ci opisu cytowanego za ewangeli� �ukasza musi zawiera� nieprawdziw� informacj�. Problem w tym, jak wyt�umaczy� t� r�nic� zda�. Nie jest to takie proste i oczywiste, jak si� wydaje wielu badaczom katolickim. S� oni zdania, �e albo ewangelista wymieni� Kwiryniusza tylko przyk�adowo jako tego, kt�ry przeprowadzi� spis ludno�ci /kwesti� t� wyja�nimy nieco p�niej/, albo te� id�c za naukami chrze�cija�skiego pisarza Tertuliana / 160-230 n.e./, �ukaszowy Kwiryniusz to�samy jest z Sentiniusem Saturninusem, kt�ry tak�e by� legatem w Syrii i to w okresie od 8 do 6 roku, ale przed nasz� er�. Na jego rz�dy przypada� wi�c jeden ze spis�w zarz�dzonych przez Augusta oraz prawdopodobne narodziny Jezusa wed�ug innych ni� ewangelia �ukasza �r�de�. Dlaczego wi�c ewangelista wymieni� nie jego, a Kwiryniusza? Uznanie, �e Jezus m�g� urodzi� si� w okresie mi�dzy 8 a 6 rokiem przed nasz� er�, najprawdopodobniej w 7 roku, oznacza�oby, �e gdyby przyj�� za ewangelistami, �e w chwili �mierci mia� 33 lata, musia�by umrze� gdzie� oko�o roku 26 naszej ery, czemu absolutnie zaprzeczaj� wszystkie okoliczno�ci przywo�ywane w opowie�ciach biblijnych. Gdyby jednak okoliczno�ci te uzna� wiarygodne, to ukrzy�owany Jezus, kt�ry urodzi� si� za legata Sentiniusa, w chwili �mierci musia�by liczy� mi�dzy 39 a 41 lat. Siedemna�cie lat r�nicy w wieku cz�owieka, kt�ry zosta� ukrzy�owany, nie da si� wyt�umaczy� wy��cznie tym, �e ewangelie spisywane by�y na wiele lat po �mierci Jezusa, co usprawiedliwia�oby luki w pami�ci autor�w. Absolutnie wykluczam taki argument. Musia�oby to tak�e oznacza�, �e je�eli nie zawsze prawdziwe s� relacje autor�w tekst�w Nowego Testamentu o faktach z �ycia Jezusa, to przypuszczenie, �e nie zawsze zgodne z prawd� mog� by� ich relacje o nauce Chrystusa i jego wypowiedziach, a te przecie� cytowane s� z wielk� dok�adno�ci�. Albo wi�c ewangelie m�wi� o wielu r�nych osobach, kt�re by�y pierwowzorem dla stworzenia chrze�cija�skiego Chrystusa, albo Jezus jakiego znamy z ewangelii � nigdy nie istnia�. Nie ma bowiem �adnego racjonalnego wyt�umaczenia ogromu tych rozbie�no�ci i w�tpliwo�ci, albo te� wreszcie ewangelie zawieraj� cze�� prawdziwych relacji o �yciu realnego cz�owieka, a pozosta�e opowie�ci jako legenda, stworzone i skompilowane zosta�y tak, aby nada� ich bohaterowi wymiar szczeg�lny, kr�lewski rodow�d i bosk� misj�. Nie rozstrzygamy mimo wszystko sporu o historyczno�� postaci Jezusa. Wr��my zatem do dalszych rozwa�a�, kt�re by� mo�e cz�� w�tpliwo�ci rozwiej�.
Ju� w drugiej po�owie XVIII wieku pr�bowano znale�� uzasadnienie dla wymienienia Kwiryniusza jako legata w Syrii, w okresie spisu powszechnego zarz�dzonego przez Augusta. Ot� w Tivoli w 1769 roku odnaleziono inskrypcj�, podobno przechowywan� w Muzeum Latera�skim, z kt�rej zdaje si� wynika, �e Kwiryniusz by� dwa razy legatem w Syrii. Raz w czasie, jaki ju� opisywali�my, a drugi raz wiele lat wcze�niej, mi�dzy 10 a 8 rokiem przed nasz� er�. Sir William Ramsay w 1912 roku odkry� mia� niby kolejn� inskrypcj� to potwierdzaj�c�. Tyle tylko, �e potwierdzenia sensacyjnych informacji zawartych w inskrypcjach nie znajdziemy w �adnym dokumencie historycznym. W okresie, kiedy Kwiryniusz mia�by by� pierwszy raz legatem, dokumenty cesarstwa rzymskiego wymieniaj� nie jego, a Tuliusa Cicero /13-9 rok p.n.e./ i Titiusa / 9-8 rok p.n.e./. Po wymienionym ju� wcze�niej Sentiniusie, kolejnym legatem by� Quintilinius Varus /6-4 rok p.n.e./.
Wymieniony przez Ewangelist� �ukasza Kwiryniusz przeprowadzi� sam lokalny spis ludno�ci w 6 roku naszej ery. By�o to wydarzenie wa�ne, by� mo�e dlatego zapami�tane w przekazach ustnych bardziej ni� inne spisy zarz�dzone i to zarz�dzone przez cesarza dlatego, �e z powodu tego spisu wybuch� w Palestynie bunt �yd�w. W owym czasie nie przywi�zywano wi�kszej uwagi do logicznej zgodno�ci opisywanych wydarze�. Chodzi� mog�o wy��cznie o sam fakt odbycia spisu ludno�ci, a ju� w jakim czasie mia�by mie� on miejsce, nie mia�o znaczenia. Zapami�tano spis za legata Kwiryniusza, st�d w�a�nie o nim zamieszczono informacj� w ewangelii. Z natury rzeczy ewangelista pos�ugiwa� si� tylko informacjami przekazywanymi z pokolenia na pokolenie, od rzeczywistych wypadk�w do czasu spisania ewangelii up�yn�o bowiem blisko sto lat.
To t�umaczenie, jakkolwiek zrozumia�e, nie mo�e zosta� przyj�te bezkrytycznie. Jezus mia�by narodzi� si� w Betlejem, a wi�c mie�cie po�o�onym w historycznej Judei. Jurysdykcja Kwiryniusza obejmowa�a wy��cznie t� krain�, podlega�a ona bowiem w tym czasie Rzymowi. Z ca�� pewno�ci� lokalny spis zarz�dzony przez Kwiryniusza nie m�g� obejmowa� Galilei, gdy� ta podlega�a tetrarsze Herodowi Antypasowi. �wi�ty �ukasz pisze tak�e, �e by� to pierwszy spis ludno�ci, jaki zosta� zarz�dzony Tymczasem nie by� oni pierwszym, ani ostatnim, co ju� udowodnili�my. Oczywi�cie niezawodni katoliccy interpretatorzy pisma natychmiast znale�li wyt�umaczenie niezrozumia�ego tu okre�lenia "pierwszy". Ot� ich zdaniem pomy�ka nast�pi�a w zwi�zku z b��dnym t�umaczeniem z greki. Greckie "prote" nie oznacza pierwszego spisu, a jest odpowiednikiem �aci�skiego "prius" czyli wpierw. Oznacza�oby to, �e spis o jakim mowa, odbywa� si� nie za Kwiryniusza, lecz zanim ten by� namiestnikiem Syrii. Ciekawa to argumentacja, lecz dla nas zupe�nie nieprzydatna. Dlaczego �ukasz mia�by w og�le wspomina� o Kwiryniuszu, skoro mia� na my�li spis, kt�ry odby� si� 14 lat wcze�niej.
Prawo rzymskie nakazywa�o, �e spisu dokonywano wedle miejsca urodzenia. Podlegaj�cy obowi�zkowi zapisania musieli wi�c uda� si� do miejsca swojego urodzenia, aby da� si� zapisa�. Prawo dotyczy�o tylko obywateli rzymskich, a wi�c prawo o spisie dotyczy�o tylko ich. Logicznie jednak spisywano tak�e poddanych imperium. Spisywano zreszt� nie tylko ludno��, ale tak�e nieruchomo�ci i ruchomo�ci. Cesarz August pozostawi� nawet swoisty pami�tnik, w kt�rym zawar� spis zasob�w pa�stwa, liczb� obywateli i sprzymierze�c�w pod broni�, liczb� okr�t�w floty, wykaz zale�nych kr�lestw i prowincji, bezpo�rednich albo po�rednich podatk�w, ale tak�e koniecznych wydatk�w i nawet prezent�w.
Czy spisy zarz�dzane przez cesarza obejmowa�y tak�e poddanych Heroda? Nie mamy na ten temat �adnych pewnych wiadomo�ci. Herodowi Wielkiemu przys�ugiwa� tytu� �sprzymierzonego kr�la i przyjaciela ludu rzymskiego". Chocia� rz�dzona przez niego Palestyna by�a cz�ci� cesarstwa, to kraj cieszy� si� wtedy daleko posuni�t� autonomi�. Wynika�a ona ze szczeg�lnej pozycji, jak� mia� on w samym Rzymie. Jego przyjaci�mi byli niemal wszyscy najpot�niejsi senatorowie i dow�dcy wojskowi. Herod potrafi� sobie zjednywa� ich zaufanie ju� w czasie d�ugoletniego pobytu w stolicy cesarstwa jeszcze przed obj�ciem tronu w Jerozolimie, jak i p�niej w trakcie licznych podr�y do Rzymu. Sam cesarz August pisa� do niego, �e widzia� w nim przyjaciela, chocia� teraz b�dzie traktowa� go jak poddanego. Oktawian wzburzy� si� okropnie, kiedy dowiedzia� si�, �e Herod bez zgody Rzymu wybra� si� na wypraw� wojenn� przeciw Arabom. By�o to w roku 9 przed nasz� er�, a wi�c na kr�tko przez zarz�dzonym na rok 8 p.n.e. spisem. Po �mierci Heroda w 4 roku p.n.e. kraj zosta� podzielony mi�dzy trzech spo�r�d jego syn�w, kt�rzy otrzymali tytu� tetrarch�w. P�nocno-wschodni� cz�� otrzyma� Filip. Galile�, Pere�, cz�� wschodniej Jordanii, w��cznie z Morzem Martwym i miastem Jerycho otrzyma� Herod Antypas. Samari� i Jude� w��cznie ze stolic� Jerozolim�, odziedziczy� Archelaus. Zyska� on opini� okrutnego w�adcy i z tego powodu zosta� w 6 roku naszej ery pozbawiony w�adzy przez Rzym. Obszar jego kr�lestwa przy��czono do rzymskiej prowincji Syria. Mog�oby to tym samym oznacza�, �e spis lokalny zarz�dzony przez Kwiryniusza obejmowa� Jude�, a nawet m�g� zosta� zarz�dzony w zwi�zku z przy��czeniem jej do prowincji syryjskiej. Wydaje si�, �e w�a�nie taka by�a prawdziwa przyczyna spisu przeprowadzanego przez Kwiryniusza. Judea mia�a w prowincji status specjalny, niemal autonomiczny. Zarz�dzana by�a na pocz�tku przez specjalnego urz�dnika administracji rzymskiej � prefekta. Wyja�nijmy, �e czasem urz�dnika tego nazywano prokuratorem. Tytu� prokuratora to anachronizm; urz�d prokuratora Judei pojawi� si� dopiero w 44 roku. Poncjusz Pi�at by� wi�c prefektem, a nie prokuratorem Judei, rz�dzi� bowiem w Jerozolimie w latach od 26 do 36 naszej ery. O specjalnym statusie Judei �wiadczy� tez fakt, �e prefekt, a p�niej prokurator musieli wywodzi� si� ze stanu szlacheckiego, a jego pozycja por�wnywalna by�a z pozycj� prokonsula.
Nasze w�tpliwo�ci narastaj�. By�by to czysty przypadek, gdyby Jezus urodzi� si� w tym w�a�nie roku, w kt�rym wyznaczono pocz�tek naszej ery, ery chrystusowej.
Zapewne ka�dego dziwi fakt, �e Jezus, kt�ry wed�ug przekaz�w cz�ci ewangelist�w narodzi� si� w Betlejem, nie jest nazywany Jezusem z Betlejem, a z Nazaretu. Papie� Benedykt XVI tak�e tym tytu�em opatrzy� swoj� ostatni� ksi��k�. Ewangeliczny Jezus nie pochodzi� z Nazaretu. Mieszka� tam i pracowa� wprawdzie przez wiele lat, ale pochodzi� z Betlejem. Dlaczego nie u�ywa si� wi�c przydomku utworzonego od prawdziwego miejsca urodzenia Jezusa? A mo�e jednak Jezus nie urodzi� si� w Betlejem? Miejsce to wybrano jako miejsce narodzenia, aby wywie�� Jego pochodzenie z rodu Dawida, dla kt�rego w�a�nie Betlejem by�o rodzinnym miastem, i aby wype�ni�y si� s�owa Pisma. �aden �yd, zw�aszcza ten najbardziej �wiat�y i oddany Bogu, nie m�g�by wedle przekaz�w biblijnych urodzi� si� w galilejskim Nazarecie. Do tej sprawy jeszcze wr�cimy.
Betlejem by�o ma��, ale za to znan� mie�cin� w Judei. By�o miastem po�o�onym w centralnej cz�ci �wczesnej Palestyny, by�o wi�c w naj�ci�lejszym sensie miastem �ydowskim. Zapowiedziany przez prorok�w Mesjasz mia� pochodzi� z kr�lewskiego rodu Dawida, mia� si� wywodzi�, podobnie jak Dawid, z Betlejem. Ko�ci�, aby g�osi� wiar� w Jezusa Chrystusa � Mesjasza, musia� spe�ni� warunki przedstawione w proroctwach Starego Testamentu. Do nich dostosowano wi�kszo�� wydarze� opisywanych w Ewangelii, a kiedy nie by�o to mo�liwe albo je ca�kowicie usuni�to, albo tak zinterpretowano, aby odpowiada�y �ydowskiej tradycji. Jednak i w tym przypadku zaskakuj� r�nice w przekazach poszczeg�lnych ewangelist�w. W zasadzie tylko Mateusz i �ukasz podaj� Betlejem jako miejsce urodzenia Jezusa. Opisuj� przy tym okoliczno�ci, w kt�rych mia�o si� to wydarzy�, w ma�o wiarygodny spos�b. Tym problemem zajmiemy si� tak�e szerzej w nast�pnych rozdzia�ach tej ksi��ki. Relacje obu s� zreszt� tak odmienne, �e wr�cz niemo�liwe do pogodzenia. Mateusz najbardziej jednoznacznie wskazuje na Betlejem jako miejsce narodzin, odwo�uj�c si� do proroka Micheasza i niemal cytuj�c odpowiedni fragment starotestamentowej ksi�gi. �I ty Beflejemie, ziemio judzka, wcale nie jeste� najmniejsze mi�dzy miastami judzkimi, z ciebie bowiem wyjdzie w�dz, kt�ry pa�� b�dzie m�j lud izraelski" � pisze Mateusz. By�by to dow�d zaiste istotny, gdyby nie fakt, �e prorok Micheasz nie mia� na my�li dobrze znanego nam ju� miasta Betlejem po�o�onego w kierunku po�udniowo-zachodnim od Jerozolimy, lecz Betlejem Efrata � ma�ej miejscowo�ci po�o�onej w pobli�u Ramy, a wi�c na p�nocnym zachodzie od Jerozolimy. Przytoczmy w tym miejscu odpowiedni fragment Ksi�gi Micheasza: �A ty, Beflejemie Efrata, najmniejszy z okr�g�w judzkich! Z ciebie mi wyjdzie ten, kt�ry b�dzie w�adc� Izraela". Zatem, w kt�rym Betlejem narodzi� si� Jezus wed�ug Mateusza? Jego relacja traci wiarygodno�� tak�e dlatego, gdy� s�dzi on, �e ziemscy rodzice Jezusa, J�zef i Maria, zawsze mieszkali w Betlejem, i �e Jezus nie narodzi� si� w ���bku stajence, lecz w rodzinnym domu swoich �rodzic�w". Fantastyczny opis podr�y J�zefa i Marii z Nazaretu do Betlejem, aby m�c dokona� zapisu, znajdziemy natomiast w Ewangelii wed�ug �w. �ukasza.
Pozostali autorzy pism nowotestamentowych albo w og�le nie wymieniaj� �adnej miejscowo�ci z nazwy, albo pisz� o Nazarecie jako miejscu, w kt�rym mieszkali J�zef z Mari�, albo te� wskazuj� na jeszcze inn� miejscowo��. Chodzi o Kafarnaum po�o�one na brzegu Jeziora Genezaret. Ewangelista Marek pisze, �e Jezus �y� w Kafarnaum, �e by� stamt�d rodem. Tam te� �yli Jego bliscy: matka i rodze�stwo. Nawet Mateusz opisuj�c podr� �odzi� do Kafarnaum pisze, �e Jezus przyby� do �swojego miasta". S�dzi jednak przy tym, �e Jezus przeni�s� si� do Kafarnaum z Nazaretu, o czym nie wspomina �aden inny ewangelista. Kafarnaum, w przeciwie�stwie do Betlejem i Nazaretu, by�o do�� du�ym miastem. Znajdowa�a si� tam pot�na synagoga, w kt�rej Jezus m�g� naucza�, jak tego dowodz� ewangeli�ci. Istnienie Kafarnaum w czasach Jezusa jest historycznie udowodnione, czego nie mo�emy powiedzie� bezkrytycznie o Nazarecie. W�tpliwo�ci co do Betlejem ju� przytoczyli�my. �adne �r�d�a ani wsp�czesne badania archeologiczne nie potwierdzaj� jednoznacznie, �e Nazaret istnia� ju� w czasach Jezusa. Dopiero po zburzeniu Drugiej �wi�tyni zamieszkali tu �ydzi, kt�rzy opu�cili Jerozolim� po 70 roku naszej ery. Za swoj� siedzib� wybra� wtedy Nazaret kap�a�ski r�d Pisesa. Pierwszy ko�ci� chrze�cija�ski zbudowano tu dopiero za czas�w Konstantyna. Zosta� on zniszczony w czasie najazdu Arab�w w 636 roku i odbudowany dopiero przez krzy�owc�w.
Nie bez podstaw mo�emy zakwestionowa� zar�wno Betlejem, jak i Nazaret jako miejsce narodzin Jezusa. Pozostaje wi�c Kafarnaum. Lecz i tu pojawiaj� si� w�tpliwo�ci. Kafarnaum, podobnie jak Nazaret, le�y w Galilei, kt�r� prorok Izajasz nazywa �krain� poga�sk�". Parafrazuj�c niejako pewnego rybaka, kt�remu o�wiadczono, �e objawi� si� Ten, o kt�rym pisa� Moj�esz w Prawie, a prorocy w�tpi� w to, zastanowi� si� g�o�no: Czy� mo�e by� co� dobrego z Nazaretu? � pytamy: Czy z Galilei mo�e by� co� dobrego, skoro kiedy w czasie �wi�ta Namiot�w w Jerozolimie niekt�rzy twierdzili, �e Jezus jest Mesjaszem, inni z oburzeniem krzyczeli w�r�d ludu: �Czy� Mesjasz przyjdzie z Galilei?"; czy� Pismo nie m�wi, �e Mesjasz b�dzie pochodzi� z potomstwa Dawidowego i miasteczka Betlejem?" /J 7, 41-43/.
Dla Paw�a, Marka i Jana jest ca�kiem oczywiste, �e Jezus nie pochodzi� z centralnej prowincji Judea, a z p�nocno-wschodniej prowincji Galilea. Dzia�a� tak�e i naucza� niemal wy��cznie na terytorium Galilei, towarzysz�cy Mu uczniowie i zwolennicy te� byli tylko Galilejczykami. Okre�lenie �nazarejczyk", stosowane tak�e w stosunku do Jezusa, nie mia�o nic wsp�lnego z miejscowo�ci� o tej nazwie. Zreszt� poprawnie Jezus powinien by� wtedy nazywany �Nazareta�czykiem", a nie �Nazarejczykiem". To ostatnie dotyczy bowiem pierwszych chrze�cijan, kt�rzy praktykuj� zwyczaj i doktryn� przepisan� przez �ydowsk� Tor�, a opr�cz tego wierz� w Mesjasza
0 s� przy tym zwolennikami wstrzemi�liwo�ci. W�a�nie oni nazywani byli wzorem staro�ytnym �nazarejczykami", z Nazaretem nie mieli jednak nic wsp�lnego.
Na pytanie, gdzie urodzi� si� Jezus, nie znajdziemy nigdzie pe�nej odpowiedzi. Trzeba je jednak zadawa�. W �wietle przytoczonych dowod�w musi zastanawia�, dlaczego Benedykt XVI nazywa bohatera swojej ksi��ki Jezusem z Nazaretu?
Kt� jest w stanie wyobrazi� sobie koniec roku bez �wi�t Bo�ego Narodzenia? Bez wigilii, bez prezent�w, bez kolacji, podczas kt�rej, tylko w tym szczeg�lnym momencie, st� przykryty jest sianem, kiedy domownicy cz�stuj� si� op�atkiem sk�adaj�c �yczenia, kiedy ze smakiem zajadaj� potrawy tylko raz w roku serwowane. Bez choinki, bez atmosfery kol�d, pasterki, czasu oczekiwania, a w wymiarze wsp�czesnym bez wystawnych i pi�knych dekoracji sklep�w, zakup�w, rado�ci i wyczekiwaniu na gwiazdk�. Bo�e Narodzenie w tradycji Ko�cio�a obchodzone jest na pami�tk� narodzenia Jezusa w Betlejem. Katolicy w ogromnej przewadze wierz�, �e w�a�nie tej nocy, z 24 na 25 grudnia urodzi� si� Jezus w biednej stajence w Betlejem, bo nie by�o dla niego miejsca w gospodzie. Wierz�, �e uboga Maryja nie mia�a nawet czym okry� nowo narodzonego, siankiem wi�c go przykry�a. Wierz�, �e w tak pod�ym stanie urodzi� si� Zbawiciel, kt�ry ca�ego �wiata mia� zosta� Odkupicielem.
Badania socjologiczne, przeprowadzone przed wieloma laty mi�dzy innymi w Polsce, we W�oszech i w Niemczech dowodz�, �e ponad 90 procent os�b wierzy, �e Bo�e Narodzenie jest prawdziwym dniem narodzenia Jezusa, i �e nie by�oby w stanie zaakceptowa� innej daty dla tego �wi�ta. Podobne opinie na ten temat wyra�ali zar�wno katolicy, zwolennicy innych wyzna� chrze�cija�skich, ale tak�e osoby deklaruj�ce dystans do wiary i religii, wr�cz ateizm. Badania te wyra�nie wskazuj�, jak g��boko w �wiadomo�ci ludzko�ci zakorzeni�o si� to �wi�to. Pocz�tkowo mia�o ono charakter wy��cznie religijny. Z wiekami przej�te zosta�o na ca�ym �wiecie, tak�e przez tych, kt�rzy w Jezusa Chrystusa nie wierz�, a chrze�cija�stwo traktuj� jako wyznanie obce, czasem wrogie. Co by si� sta�o, gdyby nagle odebrano ludzko�ci to �wi�to? Bo przecie� nic nie wskazuje na to, �e Jezus urodzi� si� naprawd� 25 grudnia.
Kiedy Ko�ci� u�wiadomi� sobie, �e nie jest w stanie przedstawi� wiernym racjonalnych argument�w uzasadniaj�cych celebracj� Bo�ego Narodzenia w�a�nie w grudniu, podj�� pr�b� innego rozk�adania akcent�w dotycz�cych tego �wi�ta. Ju� nie by�o ono dniem Bo�ego Narodzenia, a �wi�tem, kt�re ma szerszy sens. W noc grudniow�, najd�u�sz� w kalendarzu, kiedy czasu zaczyna narasta�, kiedy s�o�ce z ka�dym dniem mocniej i d�u�ej przekonuje nas, �e wygra�o walk� z ciemno�ci�, przychodzi do nas Wybawca, nowe �wiat�o dla ogarni�tych ciemno�ciami. Jezus, narodzony w tak� noc, ma symbolizowa� zwyci�stwo �wiat�a nad ciemno�ci�, mi�o�ci nad z�em, prawdy nad k�amstwem, ma by� nadziej� dla wszystkich i dla ka�dego, ma by� pocz�tkiem i ko�cem jednocze�nie. Oto narodzi� si� ten, kt�ry �wiat wybawi i odkupi swoj� m�k� i ukrzy�owaniem grzechy ludzko�ci, a poprzez Zmartwychwstanie ofiaruje ludziom nowe �ycie. Dzi� Ko�ci� odwa�nie ju� g�osi, �e Bo�e Narodzenie, obchodzone w grudniu, nie jest rocznic� na wz�r �wieckich uroczysto�ci urodzinowych. Twierdzi nawet, �e podobne pogl�dy wypaczaj� istot� nauki i przes�ania o Jezusie, stanowi� dow�d ca�kowitego niezrozumienia idei Boga narodzonego. Tradycja jednak zrobi�a swoje. Siedemna�cie stuleci nie da si� zmieni� w pokolenie. Bo�e Narodzenie jeszcze przez setki lat b�dzie dniem, w kt�rym naprawd� narodzi� si� Jezus.
Pisarze katoliccy dziwi� si� dociekiwaniom dla ustalenia jak najwi�kszej liczby szczeg��w dotycz�cych �ycia i dzia�alno�ci Jezusa. Przecie� w owych czasach nie prowadzono akt stanu cywilnego � pisz�! Ewangelie opisuj�c narodziny Jezusa nie podaj� �adnej daty, ani miesi�cznej, ani nawet rocznej. Skupiaj� si� raczej � jak przekonuj� nas zwolennicy � na sensie przedstawianego wydarzenia, na tym, �e Syn Bo�y przyszed� na �wiat. Zapytamy wi�c, dlaczego nie podaj�c konkretnych dat, ewangeli�ci wzbogacaj� swoj� opowie�� umiejscowieniem jej w kontek�cie faktycznych wydarze� i os�b historycznych, nie zwa�aj�c nawet na ich sp�jno�� i zgodno�� historyczn�?
Od 1400 roku Ko�ci� organizowa�, pocz�tkowo do�� rzadko, a potem coraz cz�ciej, wielkie obchody urodzin Jezusa jako pocz�tku chrze�cija�stwa. Lata �wi�te � bo pod tak� nazw� celebrowano kolejn� rocznic� narodzin, stawa�y si� okazj� do wzbogacania kiesy Watykanu, poszczeg�lnych kardyna��w i biskup�w, jak i najzwyklejszych ksi�y. Organizowano pielgrzymki do Rzymu, handlowano odpustami i niezliczon� ilo�ci� relikwii �wi�tych, nawet tych, kt�rzy nigdy naprawd� nie istnieli. Ale jest to opowie�� na inn� ksi��k�. Do perfekcji doprowadzi� wielk� machin� celebracji urodzin Jezusa papie� Jan Pawe� II, og�aszaj�c Rok �wi�ty na pami�tk� dw�ch tysi�cy lat chrze�cija�stwa, licz�c od narodzenia Zbawiciela i nie zwa�aj�c przy tym na logiczny fakt, �e je�eli ju� doszukiwa� si� pocz�tku chrze�cija�stwa, to nie od daty narodzin, a momentu Zmartwychwstania, bo dopiero wtedy wype�ni�o si� Pismo.
Niekt�re �r�d�a podaj�, �e najstarsza identyfikacja daty 25 grudnia z dniem Bo�ego Narodzenia zawarta zosta�a w dziele przypisywanym Teofilowi z Antiochii, datowanym na rok 180 naszej ery. Nie ma pewno�ci, czy dzie�o to naprawd� istnia�o. Pewien �lad nim zawarty jest w �Centuriach Magdeburskich" z XVI wieku. Powszechnie s�dzi si� jednak, �e Narodziny Jezusa obchodzone s� dopiero od IV wieku. Istniej� �wiadectwa, �e w Rzymie po raz pierwszy �wi�towano je w 354 roku n.e� W wielu znacznie wcze�niej szych dzie�ach pisarzy chrze�cija�skich zajmowano si� ustaleniem dary narodzin Jezusa. W 202 roku n.e. Hipolit z Rzymu napisa� w komentarzu do Ksi�gi Daniela, �e �Chrystus narodzi� si� w �rod� 25 grudnia, w 42 roku panowania Augusta". Od jakiego momentu zacz�� liczy� panowanie Oktawiana, czy od bitwy pod Akcjum 12 wrze�nia 31 roku p.n.e./, kiedy faktycznie przej�� pe�ni� w�adzy, czy te� od chwili przyznania mu tytu�u �czcigodnego" tj. Augusta, co nast�pi�o 16 stycznia 27 roku p.n.e. �roda 25 grudnia przypada�a wtedy na 9 rok przed nasz� er�; 3 rok p.n.e. i na 9 rok naszej ery. Gdyby liczy� 42 rok panowania Oktawiana od bitwy pod Akcjum, wedle Hipolita, Jezus m�g�by urodzi� si� dopiero 25 grudnia 11 roku naszej ery. Wtedy jednak 25 grudnia nie by� w �rod�. Gdyby natomiast przyj�� drugi wariant liczenia czasu panowania, tj. od 27 roku p.n.e., wtedy Jezus m�g�by urodzi� si� dopiero 25 grudnia 14 roku naszej ery, nie wspominaj�c ju�, �e Oktawian August zmar� niemal p� roku wcze�niej � 19 sierpnia 14 roku n.e. Jezus nie m�g�by narodzi� si� za panowania Augusta, jak chce Hipolit. Nic nie potwierdza s�uszno�ci jego relacji, musimy j� wi�c ca�kowicie odrzuci�.
Inny chrze�cija�ski pisarz, Klemens z Aleksandrii, relacjonowa� w 200 roku naszej ery, �e w znanych mu wcze�niejszych pismach zawarta jest informacja, �e Jezus urodzi� si� 25 dnia egipskiego miesi�ca Pachon,
28 roku panowania Augusta co mog�o przypada� na maj 3 roku przed nasz� er� /bitwa pod Akcjum/ lub na pierwszy rok naszej ery /nadanie tytu�u Augusta/. Ta relacja, w cz�ci sp�jna jest z wieloma innymi wyliczeniami. Klemens przytacza� tak�e inne wyliczenia, datuj�ce narodziny Jezusa na 19/20 kwietnia 2 roku n.e. Sam natomiast opowiada� si� za jeszcze inn� dat� � 17 listopada 3 roku p.n.e.
Znamy te� wyliczenia anonimowego autora �aci�skiego traktatu �O obliczeniu �wi�ta Paschy", powsta�ego oko�o 243 roku naszej ery. Mia� on niby w prywatnym objawieniu pozna� dat� urodzin Jezusa: �roda 28 marca, w �rocznic� stworzenia S�o�ca". Nie ma ju� znaczenia na jaki rok konkretnie wskazywa�o to objawienie. Wa�ne jest tu powi�zanie dnia narodzin z kultem solarnym. Przyj�cie poga�skiego �wi�ta S�o�ca wi�za�o si� zapewne z nazwaniem Chrystusa �S�o�cem" jak to uczyni� w mowie proroczej Zachariasz, ojciec Jana Chrzciciela. W Ksi�dze Malachiasza, w Starym Testamencie nazywa si� tego, kt�ry przyjdzie �S�o�cem Sprawiedliwo�ci". W Apokalipsie z kolei Chrystus-Baranek nazwany zosta� �Lwem", a w astrologii jest to znak s�oneczny.
Wielu protestant�w wierzy, �e Jezus urodzi� si� nie w grudniu, jak przekazuje tradycja, lecz na prze�omie wrze�nia i pa�dziernika w okresie �ydowskiego �wi�ta Namiot�w. Swoje przekonanie wywodz� oni z ewangelii, kt�ra wspomina, �e w momencie narodzenia Jezusa pasterze byli w polu, wypasaj�c stada. Ani w�wczas, ani dzi� w Palestynie nie wypasano stad w grudniu. Warunki klimatyczne po prostu na to nie pozwalaj�, ograniczaj�c wegetacj� ro�lin niemal ca�kowicie. Na wzg�rzach Palestyny w okresie zimowym nie ma po�ywienia dla stad.
Nawi�zanie z kolei do �wi�ta Namiot�w mia�oby g��boki sens. �wi�to Sukkot jest uroczystym �wi�tem w Izraelu. Zosta�o ustanowione przez Boga w czasie, gdy lud Izraela w�drowa� przez pustyni� ku Ziemi Obiecanej.
�A s�owo sta�o si� cia�em i zamieszka�o mi�dzy nami" to cytat z ewangelii �w. Jana. Jako �zamieszka�o" u�yto tu greckiego �skenoo", kt�re w dos�ownym t�umaczeniu oznacza ��y� lub mieszka� pod namiotami, rozbi� namiot". Jezus mia�by w tym znaczeniu symbolizowa� zako�czenie w�dr�wki ludu wybranego po pustyni i rozpocz�cie nowej drogi, drogi ku zbawieniu.
Przez trzysta lat chrze�cija�stwo obchodzi�o si� bez Bo�ego Narodzenia. Zacz�o celebrowa� pami�tk� przyj�cia Zbawiciela, wykorzystuj�c poga�sk� tradycj� i poga�skie �wi�to. 25 grudnia by� dniem �niezwyci�onego boga s�o�ce". Od III wieku by� tak�e dniem Boga � cesarza i by�o to �wi�to pa�stwowe. To cesarz Konstantyn uczyni� to poga�skie �wi�to dniem urodzin Jezusa: Bo�ym Narodzeniem. Cesarz uwa�a� si� niemal za r�wnego Jezusowi. On i jego nast�pcy siebie, a nie papie�y uwa�ali za nast�pc�w Jezusa Chrystusa na Ziemi. Cesarze byli najwa�niejszymi osobami w Ko�ciele. Decydowali o nim i losach papie�y. Cesarz � b�g s�o�ce by� �ywym Jezusem, nic wi�c dziwnego, �e Jezus B�g prawdziwy nie m�g�by by� czczony w innym dniu ni� dzie� po�wi�cony w�adcy. Sojusz tronu z o�tarzem zbudowany zosta� na solidnych, niemal niezniszczalnych fundamentach. Do dnia dzisiejszego pozosta�y �lady kultu solarnego. Niedziela, po niemiecku �Sonntag" wskazuje na pochodzenie nazwy od kultu boga S�o�ca. Podobnie jest w j�zyku angielskim, tak�e w�oskim i francuskim. Wsp�czesna niedziela jest tym samym dniem, kt�ry Rzymianie po�wi�cali bogu S�o�ce. Ludy poga�skie nie mia�y wyznaczonego sta�ego, jednego dnia, kt�ryby traktowany powszechnie jako dzie� odpoczynku. Zwyczaj ten przej�ty zosta� przez chrze�cija�stwo i islam od �yd�w i nawi�zuje do opowie�ci o stworzeniu �wiata w Ksi�dze Rodzaju. 25 grudnia by� u zarania chrze�cija�stwa tak�e pocz�tkiem roku.
Dopiero p�niej i to z powod�w czysto praktycznych przeniesiono Nowy Rok na pierwszy dzie� nast�pnego miesi�ca. Ko�ci� wschodni z kolei �wi�tuje narodzenie Jezusa w dniu 6 stycznia, ale r�nica ta ma zupe�nie inn� przyczyn�.
Wr�cimy jeszcze do kilku podniesionych w tej cz�ci kwestii w innym rozdziale, w kt�rym przedstawimy pozosta�e dowody na ustalenie �mierci Jezusa i spe�nienie proroctwa. Nie zmieni to jednak naszego przekonania, �e dok�adnej dziennej daty narodzin nigdy nie poznamy. Nie da si� ustali� takiego momentu, kt�ry logicznie odpowiada�by zar�wno zapisom ewangelii, jak i realnym wydarzeniom historycznym. A mo�e zagmatwanie i zamieszanie, jakie obserwujemy jest zamys�em z g�ry powzi�tym?
W przedstawionym wy�ej kalendarium �ycia i dzia�alno�ci Jezusa wskazali�my na 7 kwietnia 30 roku naszej ery jako na dzie� �mierci Jezusa na krzy�u. Tymczasem sprawa nie jest tak oczywista. Ustalenie dok�adnej daty �mierci by�o przedmiotem bada� niezliczonych rzesz badaczy i poszukiwaczy sensacji, podobnie zreszt� jak to mia�o miejsce z dat�, miejscem i okoliczno�ciami narodzin. Watykan, mimo nie�cis�o�ci i wielu w�tpliwo�ci, uzna� dzie� 3 kwietnia 33 roku naszej ery za dat� �mierci Jezusa. Odpowied� na pytanie, dlaczego tak si� sta�o � jest do�� prosta. Nie chodzi tu o jaki� b��d w wyliczeniu czy b��dn� interpretacj� zapis�w Ewangelii, ale o zwyk�e dostosowanie jakiej� daty do tradycji przekazywanej przez Ko�ci�. Przyj�cie przez Ko�ci� najbardziej prawdopodobnej daty �mierci Jezusa, tj. 7 kwietnia 30 roku, za oficjaln� � musia�oby oznacza� zmian� kalendarza tzw. ery chrze�cija�skiej. Przed jej wyznaczeniem, a wi�c ju� blisko 1500 lat temu, lata liczono od za�o�enia Rzymu. Tak by�o a� do pontyfikatu papie�a Jana I /523-526/, kt�ry postanowi� dokona� zmiany tego systemu poprzez wprowadzenie sposobu liczenia lat od narodzin Jezusa. Tak powsta�a era chrze�cija�ska, nazywana er� po narodzeniu Chrystusa, a numeracj� lat poprzedzano okre�leniem �AD" � Anno Domini /Roku Pa�skiego/. Obliczenia dokona� w 525 roku mnich Dionizy Mniejszy, wedle kt�rego Jezus urodzi� si� 25 grudnia 753 roku od za�o�enia Rzymu. Nast�pny rok, tj. 754 od za�o�enia Rzymu, przyj�to jako pierwszy rok nowej ery � ery chrze�cija�skiej. Jak w�tpliwe by�y to wyliczenia, pokazujemy w wielu cz�ciach tej ksi��ki. Tradycja ewangeliczna dowodzi, �e Jezus mia� �y� 33 lata. Nie m�g� by� wi�c ukrzy�owany w �adnym innym roku ery chrze�cija�skiej, jak tylko 33.
A� trudno sobie wyobrazi� sytuacj� dostosowania numeracji lat ery chrze�cija�skiej i ustalenia jej pocz�tku od faktycznej daty narodzin Jezusa. By�oby to przedsi�wzi�cie poch�aniaj�ce dochody takich pa�stw jak Polska zapewne przez dziesi�tki lat. Nie by�oby dziedziny �ycia, w kt�rej nie trzeba by�oby dokonywa� zmian. Coraz powszechniejsze przekonanie, �e przyj�ta przez Watykan data �mierci Jezusa i Jego narodzin s� b��dne sprawia, �e z powszechnego u�ytku wychodzi, uprzednio zawsze stosowane, okre�lenie lat ery chrze�cija�skiej jako lat �po narodzeniu Chrystusa". W to miejsce, tak�e w dokumentach Ko�cio�a, cho� w tym przypadku nie tak powszechnie, wprowadza si� okre�lenia �nasza era" rozumiane nie jako era chrze�cija�ska, tylko jako era cywilizacji Zachodu. Sk�d wi�c wzi�y si� w�tpliwo�ci co do precyzyjnego okre�lenia daty �mierci Jezusa? Szczeg�owe wyliczenie daty ukrzy�owania ma znaczenie jeszcze z innego powodu. Chodzi bowiem o wyja�nienie znaczenia Ostatniej Wieczerzy. Czy by�a ona symbolicznym przedstawieniem ofiarowania si� Jezusa jako Baranka na znak wype�nienia misji, czy te� zwyk�� wieczerz� po�egnaln�, w czasie kt�rej Jezus chcia� po�egna� si� ze swoimi uczniami, wiedz�c co Go czeka za par� godzin? Czy Ostatnia Wieczerza by�a wreszcie przewidzian� wieczerz� paschaln�, kt�r� �ydzi spo�ywali dla uczczenia szcz�liwego wyj�cia ludu Izraela pod wodz� Moj�esza z Egiptu i wyzwolenia si� z niewoli? �wi�to Paschy trwa siedem dni. Rozpoczyna si� w czternastym dniu miesi�ca nisan. W noc poprzedzaj�c� �w czternasty dzie�, tzw. noc sederu, rozpami�tuje si� szcz�liwe wyprowadzenie z Egiptu, rytualnie czyta si� Pismo, a po jego zako�czeniu spo�ywa si� wieczerz� paschaln�. 14 nisan to �wi�to Prza�nik�w ku czci Pana. W czasie wieczerzy paschalnej spo�ywa si� mi�so jagni�t zabitych oko�o po�udnia, osiem godzin wcze�niej, spo�ywa prza�ny chleb /mac�,/ a w rytualnej kolejno�ci wypija si� cztery kielichy wina.
Wieczerza paschalna odbywa�a si� wed�ug �ci�le ustalonego przed wiekami rytua�u. Uczestniczyli w niej go�cie dobrani wed�ug tych zasad, tak�e kobiety. Na ten temat piszemy szerzej w poprzedniej ksi��ce Biblioteki Klubu da Vinci po�wi�conej Marii Magdalenie.
Jest bezsporne, �e Jezus i Jego uczniowie uczestniczyli w�a�nie w tradycyjnej uczcie paschalnej. Dowodzi tego chocia�by wspomnienie przez wszystkich autor�w ewangelii synoptycznych jagni�cia paschalnego oraz wzmianka u Mateusza �o pierwszym dniu prza�nych chleb�w". Naszego przekonania nie burzy fakt, �e ewangelie opisuj�c Ostatni� Wieczerz�, ani s�owem nie wspominaj� o podstawowym obowi�zku, jaki spoczywa na g�owie domu w czasie wieczerzy paschalnej � obowi�zku interpretowania �wi�ta Paschy i rytualnego czytania Pisma. Badacze katoliccy zaprzeczaj�, jakoby Ostatnia Wieczerza by�a tradycyjn� wieczerz� paschaln�, gdy� uczestniczyli w niej, wbrew zasadom tej ostatniej, tylko uczniowie Jezusa, a nie � jak to by�o w zwyczaju � wszyscy domownicy, w tym kobiety. Tradycja ko�cielna zaprzecza, jakoby w Ostatniej Wieczerzy uczestniczy�a jakakolwiek kobieta. Poniewa� Ostatnia Wieczerza uwa�ana jest jako czas ustanowienia Eucharystii i sakramentu kap�a�stwa, st�d domniemany brak udzia�u w niej kobiet bywa argumentem za niedopuszczeniem ich do tego sakramentu. Tymczasem jest wiele dowod�w, �e Maria Magdalena oraz inne kobiety by�y uczestniczkami Ostatniej Wieczerzy, jest to niemal pewne. W zagadkowym dokumencie �Porz�dek apostolski", stworzonym przez oponent�w Marii, a opisuj�cym wydarzenia Ostatniej Wieczerzy, znajduje si� fragment: �Jan rzek�: Kiedy Mistrz pob�ogos�awi� chleb i kielich, i rozda� je ze s�owami: To moje Cia�o i Krew, nie zaproponowa� ich kobietom, kt�re s� z nami. Marta odpowiedzia�a: Nie przekaza� ich Marii, poniewa� si� �mia�a". Znajdujemy w tym fragmencie jednoznaczne potwierdzenie obecno�ci kobiet w czasie Ostatniej Wieczerzy.
W wielu dzie�ach malarskich przedstawiaj�cych to wydarzenie znajdziemy tak�e postaci kobiece uczestnicz�ce w wieczerzy. Je�eli wi�c Jezus wraz ze swoimi wsp�towarzyszami uczestniczy� w tradycyjnej uczcie paschalnej, to od tego momentu musimy liczy� czas do jego �mierci na krzy�u. Wszystkie wydarzenia pojmania Jezusa, s�du �yd�w i Rzymian nad nim, m�ki, drogi krzy�owej i samej �mierci musia�y si� wydarzy� poczynaj�c od p�nej nocy mi�dzy 13 a 14 dniem nisan, pod wiecz�r czy te� wczesn� noc 14 dnia nisan, kiedy mia� by� ukrzy�owany, i 16 nisan, kiedy wcze�nie rano ukaza� si� kobietom id�cym do grobu, obwieszczaj�c im tym samym tajemnic� Zmartwychwstania.
Jasne dla nas wsp�czesnych przedstawienie chronologii wydarze� zak��ca fakt, �e w czasach Jezusa, a tak�e w kalendarzu �ydowskim, nast�pny dzie� nie zaczyna si� liczy� od p�nocy, tak jak obecnie, lecz od wieczora, po zachodzie s�o�ca poprzedniego dnia w naszym rozumieniu tego s�owa. Oznacza�oby to przesuni�cie daty �mierci Jezusa o jeden dzie�, na 15 dzie� nisan, a zmartwychwstania na 17 nisan. W pewnym stopniu potwierdzaj� tak� kolejno�� wydarze� i ich umiejscowienie w czasie autorzy ewangelii synoptycznych. Z ich opisu wynika, �e od wieczerzy do pojmania Jezusa up�yn�o zaledwie par� godzin. Musia�a wi�c by� p�na noc lub wczesny ranek. Nie b�dziemy przedstawiali szczeg�owo wydarze�, jakie mia�y miejsce po pojmaniu Jezusa. Jedynie Ewangelista Jan przesuwa na wcze�niejsze o jeden dzie� wszystkie wydarzenia � od wieczerzy po ukrzy�owanie. Ko�ci� instytucjonalny przyj�� dat� dzienn� podan� przez Jana, a nie pozosta�ych Ewangelist�w. Wedle uzasadnienia tej tradycji, �mier� Jezusa przypada� mia�a dok�adnie na moment, w kt�rym w Jerozolimie i ca�ej Palestynie zabijano baranki na uczt� paschaln�. Id�c wi�c za tradycj� Paw�a, przedstawiano w ten spos�b Jezusa w alegorycznej postaci jagni�cia paschalnego.
Jakby nie t�umaczy� tych r�nic, jakich by symboli szuka�, ani data dzienna �mierci wyliczona na podstawie Ewangelii synoptycznych, ani na podstawie ewangelii Janowej nie mo�e by� przyj�ta przynajmniej bez zasadniczych zastrze�e� lub wr�cz zdecydowanie odrzucona. Ewangeli�ci pozostaj� nie tylko mi�dzy sob� w sprzeczno�ci, ale tak�e w sprzeczno�ci mi�dzy w�asnymi informacjami.
Nie jest do pomy�lenia, aby jakikolwiek �yd, a tym bardziej religijne w�adze �ydowskie, wykona�y czynno�ci zwi�zane z pojmaniem, procesem i zamordowaniem Jezusa w okresie tak wa�nego �wi�ta religijnego. By�oby to ca�kowicie sprzeczne z prawem �ydowskim i ci�kim grzechem przeciw Bogu.
Ju� od 13 dnia nisan �ydzi przygotowywali si� do �wi�ta Paschy. Od po�udnia odbywa�y si� r�ne rytualne obrz�dki przed wieczerz� paschaln�. �ydzi nie wykonywali ju� wtedy �adnych innych prac, jak tylko zwi�zane z przygotowaniem �wi�ta. To, co by�o zabronione w ka�d� zwyczajn� sobot�, tym bardziej by�o zakazane w okresie �wi�ta Paschy. Wedle wylicze� uczynionych na podstawie informacji ewangelist�w Marka i �ukasza, proces Jezusa musia�by si� odby� w dniu Paschy, co jest absolutnie nie do pomy�lenia. Mateusz i Marek przestrzegaj� zdecydowanie: � Tylko nie w �wi�to, aby nie by�o rozruch�w mi�dzy ludem". Ci sami synoptycy w innym miejscu zaprzeczaj� sami sobie pisz�c, �e wci�� jeszcze by� dzie� �wigilii", kiedy nast�pi�o zdj�cie Jezusa z krzy�a i z�o�enie Go do grobu. Jest jeszcze jedna absurdalna opowie�� w ewangeliach, mog�ca pom�c nam w ustaleniu dok�adnej daty �mierci Jezusa. Chodzi o opowie�� o Szymonie Cyrenejczyku. Wspominaj� o nim zgodnie synoptycy jako o rolniku, kt�ry wraca� z pola w chwili, kiedy skazany na �mier� Jezus ni�s� sw�j krzy� na miejsce stracenia.
Poniewa� wyczerpany m�k� pada� pod ci�arem poprzecznej belki krzy�a, rzymscy �o�nierza zmusili w�a�nie Szymona do pomocy Jezusowi. Chocia� posta� ta wydaje si� realna, dla uprawdopodobnienia sytuacji Marek wymienia nawet imiona syn�w Szymona � Aleksandra i Rufusa, to sytuacja, a zw�aszcza czas, w jakim znalaz� si� on na drodze Jezusa, s� zupe�nie nieprawdopodobna. Przypomnijmy � by� okres �wi�teczny. �aden �yd, �aden rolnik nie wyszed�by wtedy do pracy w polu ani nawet w celu dogl�dni�cia zasiew�w. Nawet gdyby Szymon by� cudzoziemcem, jego nazwisko bowiem wskazywa�o, �e pochodzi� z afryka�skiej Cyrenejki, nie odwa�y�by si� na tak ostentacyjne �amanie praw �ydowskich i wyj�cie w czasie �wi�tecznym do pracy w polu. Albo wi�c w innym czasie ni� chcieliby to ewangeli�ci Jezus by� skazany na �mier�, albo opowie�� o Szymonie jest ca�kowicie wymy�lona. W ka�dym razie jasna i bezsporna odpowied� na pytanie o dok�adn� dzienn� dat� �mierci nie mo�e by� udzielona w oparciu o ewangelie. Zbyt wiele tu r�nic i wzajemnych zaprzecze�, a w dodatku nie ma �adnych na ten temat dokument�w ani relacji �wiadk�w. Zamieszanie staje si� tym wi�ksze, kiedy do wszystkich w�tpliwo�ci dodamy jeszcze przypuszczenie cz�ci badaczy, �e wieczerza paschalna opisana w ewangeliach odby�a si� ju� przed dniem 14 nisan i chocia� odbywa�a si� zgodnie z zasadami okre�lonymi przez tradycj�, to organizowana by�a wed�ug kalendarza solarnego, kt�rym pos�ugiwali si� esse�czycy. �wi�to Paschy u esse�czyk�w przypada�o dzie� wcze�niej ni� u �yd�w rabinicznych. �ydzi pos�ugiwali si� kalendarzem ksi�ycowym, w kt�rym rok liczy 360 dni i jest podzielony na dwana�cie miesi�cy. Rok zaczyna si� miesi�cem nisan, kt�ry odpowiada naszemu kwietniowi, ko�czy natomiast miesi�cem adar. Co kilka lat, dla zr�wnania kalendarza s�onecznego z kalendarzem ksi�ycowym i porami roku, dodawano jeszcze jeden miesi�c, kt�ry nazywano drugim adarem. Zawsze musia� o tym decydowa� Sanhedryn.
Nie do��, �e sporny jest dzie� �mierci Jezusa, to sporna jest tak�e data roczna tego wydarzenia. Przypomnijmy, �e ewangeli�ci synoptyczni zgodni s� co do tego, �e Jezus zosta� skazany w pi�tek tego tygodnia, w kt�rym zaczyna�o si� �wi�to Paschy, a dzie� wcze�niej zosta� pojmany i uwi�ziony. Nie zapomnijmy o jeszcze jednej ich podpowiedzi. Wspominaj�, �e panowa�a w�wczas pe�nia. Ta podpowiedz pozwoli nam na �atwe wskazanie dok�adnej daty wydarze�. Wszystko musia�o dzia� si� w okresie, kiedy rz�dzi� Pi�at, a wi�c pomi�dzy 26 a 36 rokiem naszej ery. Na podstawie oblicze� astronomicznych �atwo mo�emy stwierdzi�, �e w tym okresie by�y tylko dwie takie daty, w kt�rych w nocy z czwartku na pi�tek paschalny panowa�a pe�nia, jak przekazuj� synoptycy. By�y to: 11 kwietnia 27 roku n.e. i 23 kwietnia 34 roku. Gdyby przyj�� z kolei wersj� przedstawion� przez Jana, musieliby�my przyj�� za najbardziej prawdopodobn� dat� �mierci Jezusa dzie� 7 kwietnia 30 roku. Data ta odpowiada wszystkim wskaz�wkom zawartym w jego Ewangelii. Z pi�tku na sobot� by�a wtedy pe�nia i by� czas Paschy. Pi�tkowy wiecz�r, kiedy wed�ug Jana mia� zgin�� Jezus, by� wtedy wigili� paschaln�. Dlaczego wi�c mimo tych jasnych i logicznych argument�w Ko�ci� przyj�� za dat� �mierci Jezusa 3 kwietnia 33 roku? Kilka argument�w ju� wymienili�my. Na koniec przytoczmy najwa�niejszy. Chodzi�o tak�e o dostosowanie tej daty do zapowiedzi, jakie zawarte zosta�y w Starym Testamencie. Ot� w Ksi�dze Daniela i Nehemiasza zapowiedziano, �e Pomazaniec � Mesjasz /namaszczony, wybraniec/ zostanie zg�adzony po 62 tygodniach. Tygodnie te rozumiane s� jako siedmioletnie okresy, licz�c od miesi�ca nisan 444 roku przed nasz� er�, co po przeliczeniu wed�ug pierwotnego kalendarza biblijnego daje rok 33 naszej ery. Je�eli jednak w og�le mia�o miejsce ukrzy�owanie Jezusa, jakiego znamy z Ewangelii, to z pewno�ci� odby�o si� to w dniu 14 nisan 3790 roku wed�ug kalendarza �ydowskiego, tj. 7 kwietnia 30 roku naszej ery.
Musimy postawi� zdecydowane pytanie o pewn� dat� �mierci Jezusa. Wszelkie niejasno�ci w tej sprawie uprawdopodobniaj� tez�, �e Jezus, jakiego znamy na podstawie tradycji ewangelicznych, nigdy nie istnia�!
Wiarygodno�� relacji zawartych w ewangeliach na temat �mierci Jezusa mocno nadwyr꿹 przedstawiony tam opis sposobu Jego ukrzy�owania i odpowiedzialno�ci za ten czyn. W�tpliwo�ci w obu tych sprawach jest sporo. Szczeg�owe zajmowanie si� t� problematyk� wykracza poza zakres tej pracy, ale niekt�re z w�tpliwo�ci musimy podj��. Uzasadniaj� bowiem tez�, �e ewangelie przepe�nione s� b��dami, nie�cis�o�ciami i niezgodno�ciami, a przez to trac� walor wiarygodno�ci i nie mog� by� dowodem w sporze o historyczno�� osoby Jezusa, przynajmniej takiego, jakiego znamy z ich opis�w.
Zacznijmy od w�tpliwo�ci na temat opisu sposobu ukrzy�owania. Sp�r dotyczy zar�wno samego krzy�a, jego wygl�du, jak i tego, czy by� On do niego przywi�zany czy te� przybity. Ukrzy�owanie by�o rodzajem kary �mierci do�� powszechnie stosowanym i to na d�ugo przed Chrystusem. Stosowali go Persowie, Kartagi�czycy, Grecy, Fenicjanie i Rzymianie. By�o ono bardzo okrutnym i ha�bi�cym rodzajem egzekucji, wykonywanym g�ownie na niewolnikach, buntownikach i innych osobach nieb�d�cych pe�noprawnymi obywatelami. Agonia w wielu przypadkach przed�u�a�a si� nawet do kilku dni. Najcz�ciej jednak skazani umierali w ci�gu kilku do kilkunastu godzin. Bezpo�redni� przyczyn� zgonu by�o uduszenie. Zatrzymanie pracy uk�adu oddechowego b�d� te� kr��enia nast�powa�o dlatego, �e wisz�ce bez podparcia i coraz bardziej bezw�adne cia�o uniemo�liwia�o oddychanie
W czasach rzymskich wprowadzono pewn� modyfikacj�, umieszczaj�c na pionowej belce podp�rk� na stopy skaza�ca. M�g� on wtedy w miar� swobodnie oddycha�, a �mier� nast�powa�a wskutek wycie�czenia, przed�u�aj�c agoni� w�a�nie do kilku dni. Cz�sto przyspieszano moment �mierci, �ami�c skazanemu nogi, co uniemo�liwia�o mu oddychanie. Z regu�y przywi�zywano skaza�ca powrozami do krzy�a. W takim przypadku cierpieli oni niemi�osierne m�ki przez wiele dni, zanim skonali. Przybicie do krzy�a znacznie skraca�o czas agonii. Na pytanie jednak, czy Jezus zosta� przywi�zany czy przybity, nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Wsp�cze�nie panuje powszechne przekonanie, �e zosta� przybity, ale we wczesnym chrze�cija�stwie nie by�o to tak oczywiste. �w. Ambro�y np. wspomina o �powrozach krzy�a", o �wi�zach M�ki". Tak�e Ewangelista �ukasz, kt�ry opisuje rany Chrystusa, nic nie m�wi o gwo�dziach ani ranach po nich, ale o takich ranach, jakie powstaj� od u�ytych powroz�w. W zasadzie w �adnej ewangelii nie znajdziemy dok�adnej informacji, w jaki spos�b Jezus zosta� do krzy�a przymocowany. Jedynym wyra�nym �ladem tego jest opowie�� o Tomaszu, zawarta w Ewangelii wg �w. Jana. Nie wierzy on, �e stoj�cy przed nim cz�owiek jest Zmartwychwsta�ym Jezusem. Uwierzy wtedy, gdy zobaczy jego rany: na r�kach po gwo�dziach i na boku po przebiciu w��czni�. Ikonografia chrze�cija�ska, a za ni� tradycja chrze�cija�ska, przedstawia �mier� Jezusa przybitego do krzy�a gwo�dziami. Dowodem maj� by� rany na d�oniach. Dzi� wiemy, �e jest to kompletny absurd. Gdyby bowiem Jezus zosta� w ten spos�b przybity, ci�ar cia�a spowodowa�by rozerwanie d�oni i oderwanie skaza�ca od krzy�a. Chyba �e zastosowano tu spos�b mieszany, o kt�rym jednak nikt nie wspomina: przybito d�onie do drzewa krzy�a
1 nast�pnie przywi�zano jeszcze r�ce powrozami lub te�, jak to cz�sto praktykowano w czasach Chrystusa, przybito nie tylko d�onie, ale tak�e �okcie i ko�ci promieniowe.
�adnych �lad�w takiego ukrzy�owania nie znajdujemy w przypadku Jezusa. Rozwi�zanie tej kwestii komplikuje w dodatku �lad pozostawiony na Ca�unie Tury�skim. Przypomnijmy, �e jest to zachowane do dzi� w katedrze w Turynie prze�cierad�o, kt�rym wed�ug legendy okryte by�o cia�o Jezusa z�o�one do grobu. �lady pozostawione na Ca�unie zdecydowanie r�ni� si� od tych, o kt�rych m�wi tradycja chrze�cija�ska. R�ce Cz�owieka z Ca�unu zosta�y przebite gwo�dziami w nadgarstkach w tzw. szczelinie Destota. Je�eli Ca�un ma by� autentyczny, to albo nie okrywa� cia�a Jezusa, albo Jezus nie zosta� przybity do krzy�a, jak to przedstawia ikonografia chrze�cija�ska i naucza Ko�ci� katolicki. Ca�un staje si� te� dowodem w sporze, jak mia�by wygl�da� krzy�, na kt�rym umar� Jezus. �lady krwi wskazuj�ce na kierunek wyp�ywania jej z ran nadgarstkowych wskazywa�yby, �e krzy� w tym przypadku by� dwucz�ciowy i sk�ada� si� z pala pionowego i poprzecznej belki. Do tej sprawy powr�cimy jednak nieco p�niej. W�tpliwo�ci co do sposobu ukrzy�owania Jezusa nie rozwiewa te� teologia i tradycja prawos�awna. Ukrzy�owanie nazywa ona rozpi�ciem, a wi�c opowiada si� jakby za przywi�zaniem cia�a powrozami do drzewa krzy�a. Obraz Jezusa na krzy�u, jaki utrwalony zosta� w naszej �wiadomo�ci poprzez nauk� i ikonografi� chrze�cija�sk�, pokazuje nam posta� wisz�c�, a nie w pozycji kucznej, co kolejny ju� raz musi dowodzi�, �e Jezus zosta� przywi�zany powrozami, a nie przybity. W wielu przedstawieniach M�ki Pa�skiej widzimy tak�e umieszczan� pod stopami podp�rk�. By�by to dow�d na przybicie cia�a do krzy�a. Z tak� podp�rk� skaza�cy umierali w pozycji kucznej. Jezus pokazywany jest zawsze w pozycji wisz�cej. Ale s� i inne po�rednie dowody. Obok Jezusa ukrzy�owano dw�ch innych skaza�c�w. �mier� ukrzy�owanym przyspieszano, jak ju� wspomnieli�my, �ami�c im nogi. By�a te� i inna tego przyczyna.
Czyniono to na og� przed nastaniem nocy, by uniemo�liwi� skazanym ucieczk� lub ich wykradzenie po zmroku. Po�amanie n�g powodowa�o, �e cia�o, je�li nie by�o podparte, zapada�o si� i prowadzi�o do rych�ej �mierci. Jak pami�tamy, towarzyszom M�ki Pa�skiej po�amano nogi, a wi�c na ich krzy�ach nie by�o �adnej podp�rki. Trudno by�oby sobie wyobrazi�, aby Rzymianie w tym samym czasie stosowali dwa rodzaje krzy�a i dwa sposoby ukrzy�owania: z podp�rk� lub bez niej.
Wykonywanie kary �mierci przez ukrzy�owanie by�o w owych czasach zwyk�ym, niemal mechanicznym sposobem u�miercania. Kara ukrzy�owania stosowana by�a na skal� masow�. W roku 71 jeszcze przed nasz� er� ukrzy�owano jednocze�nie oko�o 6000 uczestnik�w powstania Spartakusa. Nie by�o ani czasu, ani zwyczaju, by jednych w tym samym momencie przybija�, innych przywi�zywa�, jednym dawa�, innym nie dawa� podp�rki. Ukrzy�owanie by�o czynno�ci� mechaniczn�.
Jezusowi nie �amano n�g, poniewa� by� on ju� martwy. Jego zgon nast�pi� niezwykle szybko od chwili ukrzy�owania. T�umaczy si� to i wyczerpaniem, i up�ywem krwi wskutek straszliwej m�ki, jakiej zosta� poddany, jak te� drog� krzy�ow�. Jezus w�a�nie z wyczerpania kilka razy upada� pod ci�arem krzy�a. Dlatego te� Szymon z Cyreny zosta� zmuszony do pomocy w niesieniu krzy�a na miejsce m�ki. W 1968 roku odkryto w Jerozolimie gr�b skalny, w kt�rym archeolodzy natkn�li si� na zw�oki m�czyzny w wieku mi�dzy 24 a 28 lat, kt�ry zosta� ukrzy�owany mniej wi�cej w 50 roku naszej ery. Mierzy� on oko�o 167 cm wzrostu. Przy tej egzekucji zastosowano przybicie do krzy�a. Prawa pi�ta by�a po�o�ona nad lew�. Gwo�dzie o d�ugo�ci oko�o 15 cm wbijano przez �rodek ko�ci. U tego m�czyzny nie znaleziono �adnych �lad�w przybicia ani w okolicach d�oni, ani nadgarstk�w, wbito je natomiast w �okcie i ko�ci promieniowe. Dla podparcia n�g zastosowano drewniany palik zwany sedile.
Przejd�my teraz do wygl�du samego krzy�a. Tradycja chrze�cija�ska przekazuje nam jednoznaczny obraz, �e Jezus d�wiga� sw�j pe�ny krzy�, sk�adaj�cy si� z pala pionowego i umocowanej do niego na sta�e belki poprzecznej � od pa�acu Pi�ata, gdzie zosta� skazany na �mier�, a� do miejsca ukrzy�owania. Nie wiemy jak d�uga to by�a droga, bo i jednoznaczna identyfikacja miejsca ka�ni nie jest mo�liwa. Przyjmuj�c, �e wsp�czesna Bazylika Grobu Pa�skiego jest po�o�ona na tym miejscu, gdzie Jezus zgin�� i w pobli�u kt�rego zosta� z�o�ony do grobu, to droga krzy�owa musia�aby mierzy� kilkaset zaledwie metr�w. Trudno sobie wyobrazi�, aby tak liczne wydarzenia, jakie zosta�y opisane w ewangeliach, mog�yby zmie�ci� si� na kr�tkim przecie� odcinku. Przeprowadzanie skaza�c�w na miejsce wykonania kary mia�o w tamtych czasach tak�e wymiar przestrogi. Prowadzono ich tak, aby mo�liwie du�a grupa ludzi widzia�a straszn� m�k�, jak� prze�ywaj� skazani, aby w ten spos�b przestrzec ich przed podejmowaniem dzia�a�, kt�re mog�yby si� sko�czy� tak� sam� kar�. Takie metody stosowano g��wnie tam, gdzie trudno by�o utrzyma� w pos�usze�stwie ludno�� okupowan�. W Palestynie buntowano si� przeciw w�adzy rzymskiej niemal bez przerwy. Kary, aby by� przestrog�, musia�y by� surowe. W karze ukrzy�owania manifestuje si� bezmiar okrucie�stwa, ca�a nieludzko��, do jakiej cz�owiek by� zdolny we wszystkich czasach. Stosowali j� z upodobaniem zar�wno Juliusz Cezar, jak i kilkaset lat wcze�niej Aleksander Wielki. Kara ukrzy�owania by�a dla nich czym� oczywistym. Rzymski w�dz Tytus w czasie obl�enia Jerozolimy (w 70 roku naszej ery), kaza� codziennie krzy�owa� co najmniej pi�ciuset uciekinier�w �ydowskich.
B�dziemy mieli spore trudno�ci w rozstrzygni�ciu, jak wygl�da�o naprawd� narz�dzie egzekucji Jezusa. Z lektury Ewangelii musimy uzna�, �e by� to pe�ny krzy�, jednak przeczy temu stosowana w�wczas praktyka. Kar� ukrzy�owania wykonywano przywi�zuj�c b�d� przybijaj�c skazanego do poprzecznej drewnianej belki, kt�r� on sam ni�s� na miejsce egzekucji. Nast�pnie belk� wci�gano na linach na wkopany pionowy pal. Po umieszczeniu belki ze skaza�cem we w�a�ciwym miejscu tworzy� si� krzy�. Stosowano w�wczas umieszczenie belki poziomej w jakiej� odleg�o�ci od szczytu pala pionowego. Cz�sto w palach tych, ju� na sta�e, dr��ono wg��bienia, aby �atwiej w nich umocowa� belk� poziom�. W ten spos�b tworzy� si� klasyczny krzy�, jaki znamy do dzi�. Czasem jednak belk� poziom� umieszczano na szczycie pala, tworz�c w ten spos�b krzy� w kszta�cie litery T.
Krzy� wykonywany by� z regu�y z pnia drzewa oliwnego, zreszt� stosowano materia�, kt�ry by� dost�pny. Krzy� oliwny by� ci�ki i twardy. Trudno czasem by�o wbija� w to drewno gwo�dzie, wykonane przecie� z niezbyt szlachetnego, wytwarzanego w tamtych czasach metalu. St�d powszechno�� stosowania powroz�w dla umocowania cia�a skazanego na krzy�u. I Rzymianie, i �ydzi musieli by� praktyczni. Na miejscach ka�ni wkopywano wi�c na sta�e pale pionowe. Skaza�cy otrzymywali �swoj�" belk� poprzeczn�. Gdyby w Palestynie dla ka�dego skazanego na ukrzy�owanie przygotowywano oddzielny, pe�ny krzy� � nie starczy�oby nie tylko pni drzewa oliwnego, ale te� pni innych gatunk�w drzew porastaj�cych tamte ziemie. Dla oszcz�dno�ci wi�c, ale przede wszystkim ze wzgl�d�w praktycznych, skazanym dawano jedynie belki poprzeczne. Miejsca wykonywania wyrok�w wyznaczane by�y na sta�e, aby nie by�o potrzeby wkopywania za ka�dym razem krzy�a do ziemi.
Egzekucj� wykonywa�o zreszt� zaledwie czterech �o�nierzy. Do ich obowi�zku nale�a�o nie tylko wykonanie samej egzekucji, ale przede wszystkim utrzymywanie porz�dku przez ca�y czas.
Krzy� jako symbol religijny nie jest wynalazkiem chrze�cijan. Jest jednym z najstarszych symboli ludzko�ci, znanym w wi�kszo�ci staro�ytnych religii. By� symbolem kultu si� przyrody: ognia, s�o�ca, �ycia, jaki i symbolem fallicznym. Obecnie mo�na by wyliczy� ponad 400 r�nego rodzaju krzy�y.
Nie b�dziemy zajmowali si� opisem symboliki krzy�a w innych wyznaniach. Jest to temat na osobn� publikacj� ksi��kow�. Musimy jednak, cho�by w maksymalnym skr�cie, zaj�� si� znaczeniem symboliki krzy�a w imperium rzymskim, a zw�aszcza w samym Rzymie. Nad Tybrem ju� od najdawniejszych czas�w pos�ugiwano si� krzy�em. Juliusz Cezar umie�ci� ten znak na monecie ze swoj� podobizn�, 20 lat przed narodzeniem Chrystusa uczyni� podobnie tak�e Oktawian August. Jednak�e dopiero w II i III wieku naszej ery krzy� uzyska� w Rzymie najwi�ksz� popularno��, symbolizowa� bowiem perskiego boga s�o�ca Mitr�, kt�rego kult by� w�wczas w Rzymie powszechny. Wyznawc� Mitry by� tak�e cesarz Konstantyn, syn �w. Heleny, uwa�any tak�e za faktycznego tw�rc� wsp�czesnego chrze�cija�stwa, kt�ry w edykcie mediola�skim z 313 roku uzna� t� religi� za pa�stwow�. Krzy� by� symbolem Konstantyna, nic wi�c dziwnego, �e po edykcie mediola�skim sta� si� te� symbolem chrze�cija�stwa. Dla �cis�o�ci historycznej musimy jednak wspomnie�, �e chrze�cijanie jeszcze przed Konstantynem u�ywali na niekt�rych terenach krzy�a jako swojego symbolu. Nie zachowa�y si� do naszych czas�w �adne dowody przedstawiania krzy�a w sztuce w okresie przedkonstanty�skim. Podobnie nie znajdziemy z tamtego czasu �adnego wizerunku ukrzy�owania Jezusa.
Jeszcze w VII wieku nie przedstawiano Jezusa na krzy�u, lecz tylko m�odego m�czyzn� trzymaj�cego krzy�. Czasem obok niego pojawia� si� baranek. W ten spos�b nawi�zywano do Ewangelii �w. Jana, kt�ry opisuj�c �mier� Jezusa przyr�wna� Go do jagni�cia paschalnego, kt�rego ko�ci nie mog� by� �amane. Ofiara z jagni�cia, kt�r� jakoby mia� symbolizowa� Jezus ukrzy�owany, w spos�b bezpo�redni nawi�zywa�a do tradycji Starego Testamentu, gdy� by�a ofiar� najmilsz� Bogu.
Jak ju� zapowiedzieli�my, powinni�my zaj�� si� tak�e problemem odpowiedzialno�ci za �mier� Jezusa. Czy �winni" s� �ydzi, jak to bogato dokumentuje wielowiekowa tradycja chrze�cija�ska, czy te� mo�e Rzymianie, jak tego dowodz� wszystkie fakty. Na pocz�tek rozwiejmy w�tpliwo�ci, czy �ydzi pod okupacj� rzymsk� posiadali prawo karania �mierci�. Odpowiedzmy jednoznacznie wbrew przekazywanym informacjom, �e tak. Wyroki �mierci w�wczas wydawano i wykonywano zar�wno z rozkazu w�adzy �wieckiej, jak i przyw�dc�w religijnych. Dowody na to znajdziemy tak�e w ewangeliach i innych pismach Nowego Testamentu. �mierci� zosta� ukarany przez Heroda Antypasa i Jan Chrzciciel � w�adca kaza� go �ci��, jak przekonuje tradycja chrze�cija�ska, lub powiesi�, jak dowodz� inne �r�d�a. Z rozkazu Sanhedrynu skazany zosta� na �mier� pierwszy czczony przez Ko�ci� m�czennik � Szczepan. Jego egzekucja odbywa�a si� zgodnie z rytua�em, a w jej trakcie szczeg�lnie wyr�nia� si� Szawe� � p�niejszy Pawe�, najbardziej gorliwy propagator idei bosko�ci Jezusa. Jest wiele jeszcze dowod�w na to, �e �ydzi w czasach Jezusa stosowali kar� �mierci. Nieomal On sam pad� jej ofiar�, kiedy musia� ucieka� ze �wi�tyni i chroni� si� przed ukamienowaniem. Sam te� ocali� pewn� kobiet�, kt�r� przy�apano na cudzo��stwie i skazano na �mier� przez ukamienowanie. W�wczas pad�y s�ynne s�owa: �Kto z was jest bez grzechu, niech pierwszy rzuci kamie�".
Ale przytaczane przyk�ady zaczerpni�te s� tylko z ma�o wiarygodnych ewangelii i pism nowotestamentowych. Mog�yby jako takie nie stanowi� dostatecznego dowodu, gdyby nie zachowa�y si� do naszych czas�w potwierdzenia fakt�w historycznych, jak chocia�by stracenie oko�o roku 40 c�rki kap�ana, skazanej przez Sanhedryn na �mier� za uprawianie nierz�du, czy te� skazanie na �mier� przez ukamienowanie brata Jezusa Jakuba. Dzia�o si� to w 62 roku. Kilkana�cie lat wcze�niej kr�l Agrypa tak�e wyda� wyrok �mierci. To tylko niekt�re z przyk�ad�w.
Prawo �ydowskie zna�o cztery rodzaje kary �mierci: ukamienowanie; spalenie (a raczej uduszenie p�on�c� pochodni�, kt�ra skazanemu wpychano w usta), �ci�cie i uduszenie przez powieszenie. A� do kr�la Heroda �ydzi stosowali tak�e kar� �mierci przez ukrzy�owanie, a w pewnym zakresie mieli te� jurysdykcj� nawet w stosunku do obywateli rzymskich, i to do kary �mierci w��cznie. Jest wi�c bezsporne, �e nie tylko mogli, ale i stosowali kar� �mierci. Dlaczego wi�c sami nie skazali Jezusa, cho� s�d nad Nim odby� i w�adca, i arcykap�ani Annasz wraz z Kajfaszem, i Sanhedryn? W Biblii nie ma mowy o �ydowskim wyroku skazuj�cym, zatwierdzonym przez rzymskie w�adze, ale o rzymskim wyroku skazuj�cym i rzymskiej egzekucji. Mimo wszystkich stara� podejmowanych przez stulecia, aby to w�a�nie �ydom udowodni� odpowiedzialno�� za �mier� Jezusa, a rzymskiego prokuratora Pi�ata przedstawi� jedynie jako narz�dzie w ich r�kach, nie da si� dzi� wyci�gn�� innego wniosku jak tylko ten, �e winnymi �mierci Jezusa byli legioni�ci i uczynili to na rozka� Pi�ata. Ostatecznie mo�emy przyj�� tez�, �e to Syryjczycy, jako �o�nierze pozostaj�cy na �o�dzie rzymskim, dokonali egzekucji. Odpowiedzialno�ci Pi�ata nie da si� jednak usprawiedliwi�.
W�r�d pyta�, jakie k��bi� si� w zwi�zku z powy�szymi zagadnieniami, jedno og�lne zadajmy zdecydowanie: Dlaczego Ko�ci� nie d��y do wyja�nienia wszystkich okoliczno�ci �mierci Jezusa i odpowiedzialno�ci za ni�, tylko pogr��a si� w upowszechnianiu mit�w, legend i zwyk�ych bajek wreszcie? Z pewno�ci� nigdy na to, jak i wcze�niejsze pytania, nie otrzymamy odpowiedzi. Niech wi�c Czytelnik udzieli ich sobie sam.
Identycznie relacjonuje te chwile �w. Marek w swojej Ewangelii.
�w. �ukasz przytacza inn� wersj�. Kiedy mrok ogarn�� ca�� ziemi� od godziny sz�stej do dziewi�tej, i kiedy s�o�ce si� za�mi�o a zas�ona przybytku rozdar�a si� przez �rodek, wtedy Jezus zawo�a� dono�nym g�osem: �Ojcze, w Twoje r�ce powierzam ducha mojego". Po tych s�owach wyzion�� ducha.
W czwartej ewangelii, autorstwa �w. Jana, znajdziemy zupe�nie inn� relacj� z ostatnich chwil Jezusa. Kiedy ukrzy�owany Jezus u�wiadomi� sobie, �e wszystko si� dokona�o, aby wype�ni�o si� Pismo, rzek�: �Pragn�". Wtedy podano mu na w��czni g�bk� zanurzon� w naczyniu z octem. A gdy ten skosztowa� octu, rzek�: � Wykona�o si�!" i sk�oniwszy g�ow� odda� ducha.
Ka�dego Czytelnika zdziwi fakt, �e relacjonuj�c �mier� i przedstawiaj�c ostatnie s�owa Jezusa na krzy�u, Ewangeli�ci przytaczaj� a� trzy r�ne wersje. Z punktu widzenia czystej logiki jest to sytuacja zupe�nie niezrozumia�a.
Misja Jezusa mia�a bowiem jeden cel � odkupienie grzechu poprzez m�cze�sk� �mier� na krzy�u i zmartwychwstanie � symbolizuj�ce zwyci�stwo nad z�em. Uczniowie dobrze znali cel pos�annictwa Jezusa. M�wi� im o tym wielokrotnie. Nie dalej jak dwa dni przed ukrzy�owaniem, w Ogrodzie Oliwnym raz jeszcze wspomina� o znaczeniu proroctwa, kt�re mia� wkr�tce wype�ni�. Ewangeli�ci nie mogli wi�c nie wiedzie�, �e w ca�ym �yciu Jezusa, kt�re opisywali, Jego �mier� na krzy�u by�a momentem najwa�niejszym. Powinna by� wi�c opisana niemal z drobiazgow� dok�adno�ci�. Tymczasem niemal ka�da ewangelia przytacza inn� wersj� wydarze�. Czytelnik, kt�ry jest ju� pewnie zaszokowany tak wielk� liczb� rozbie�no�ci mi�dzy ewangelistami, nie zdziwi si� zapewne i tym razem. I tak dobrze, �e przynajmniej wszyscy ewangeli�ci mniej wi�cej zgodnie opisuj� sam fakt �mierci Jezusa i Jego ukrzy�owania. Przecie� jest to jedno z nielicznych wydarze� opisanych w ewangeliach, o kt�rym zgodnie wspominaj� wszyscy.
Opisuj�c �mier� Jezusa na krzy�u ewangeli�ci zdaje si� nie chcieli zadba� o prawd� historyczn�, nie chodzi�o im o dok�adne przedstawienie wydarzenia z �ycia Jezusa, lecz o uzasadnienie, �e oto wype�nia si� to, co zosta�o napisane w Starym Testamencie, �e wype�niaj� si� proroctwa. Zreszt� wniosek ten dotyczy wydarze� ca�ego ostatniego tygodnia �ycia Jezusa. Od momentu wjazdu do Jerozolimy przedstawiany przez Ewangelist�w Jezus zachowuje si� tak, jakby chodzi�o mu wy��cznie o wype�nienie proroctw Starego Testamentu. Z ca�� pewno�ci� mo�emy za�o�y�, �e Ewangeli�ci, opisuj�c ca�e �ycie Jezusa, w tym tak�e ostatnie Jego dni, nie dysponowali �adnym materia�em biograficznym. Pisali tak, opisuj�c i interpretuj�c wydarzenia, aby udowodni� przyj�te za�o�enia pocz�tkowe. Najbardziej dobitnie wida� to na przyk�adzie Ewangelii wed�ug �w. Jana.
B�d�c pod wp�ywem nauk Paw�a, Ewangelista Jan przedstawia nam Jezusa Boga. Wszystko, o czym pisze, musi prowadzi� do udowodnienia tezy o boskim pochodzeniu Jezusa.
Wo�anie modlitewne Jezusa na krzy�u wed�ug relacji Mateusza i Marka jest cytatem z psalmu 22, wiersz 2, opisuj�cym m�k� Mesjasza i jej owoce. �ukasz natomiast wk�ada w usta umieraj�cego na krzy�u Jezusa okrzyk rozpaczy z psalmu 31, wiersz 6: �W r�ce Twoje powierzam ducha mojego: Ty mnie wybawi�e� Panie, Bo�e wierny!" S�owa te powtarza p�niej tak�e �w. Szczepan, pierwszy m�czennik.
Pewn� w�tpliwo�� budzi te� godzina �mierci Jezusa na krzy�u. Je�eli mia�aby by� to godzina dziewi�ta, chodzi z ca�� pewno�ci� o godzin� dziewi�t� wieczorem a nie rano. O tej porze w tamtych rejonach geograficznych, zw�aszcza w miesi�cu, w kt�rym mia�oby nast�pi� ukrzy�owanie, dawno jest ju� ciemno, niemal mrok. Ciemno�ci, kt�re opanowa�y ca�� ziemi� od godziny sz�stej do dziewi�tej nie by�y wi�c niczym szczeg�lnym. Codziennie bowiem, od tysi�cy lat w Palestynie o tej porze zmierzcha. A na dodatek �mier� Jezusa na krzy�u wieczorem, gdy by�o ju� ciemno by�aby w sprzeczno�ci z proroctwem Amosa, kt�re brzmi: �W owym dniu, m�wi Wszechmog�cy Pan, sprawi�, �e s�o�ce zajdzie w po�udnie i mrokiem okryje ziemi� w bia�y dzie�". Znamy r�ne relacje odnosz�ce si� do tych w�tpliwo�ci. W komentarzach do Pisma �wi�tego podaje si� godzin� pi�tnast� jako godzin� �mierci Jezusa, jako godzin� wed�ug wsp�czesnej rachuby czasu. Inni t�umacz� t� r�nic� po�o�eniem geograficznym i zmianami czasu wed�ug stref czasowych lub te� stosowanym w Palestynie zwyczajem oznaczania godzin pocz�wszy od wschodu s�o�ca.
U �ukasza w dodatku wspomina si� o za�mieniu s�o�ca. Wszystkie obliczenia astronomiczne wykluczaj�, aby w czasie �mierci Jezusa mog�o mie� miejsce za�mienie s�o�ca.
Ksi�yc by� wtedy w pe�ni. Nie by�o wi�c �adnego naturalnego za�mienia s�o�ca. Gdyby jednak nast�pi�o za�mienie moc� nadprzyrodzon�, bosk�, fakt ten musia�by zosta� odnotowany w jakiej� kronice wydarze� z tamtych czas�w. Nie znajdziemy jednak nigdzie wzmianki
0 tym wyj�tkowym, cudownym wydarzeniu. Podobnie jest z opisem cud�w, jakie mia�y dzia� si� w okolicy w chwili �mierci Jezusa, gdy mia�y otwiera� si� groby, kiedy wielu �wi�tych umar�ych mia�o z nich powstawa�, kiedy nast�pi�o trz�sienie ziemi, bowiem wed�ug relacji Ewangelist�w zadr�a�a ziemia a ska�y zacz�y p�ka�. Nic takiego nie mia�o miejsca. Nigdzie ani �ladu dowod�w, potwierdzenia tych dramatycznych wydarze�. Ich skala i zasi�g by�y tak wielkie, �e musia�yby zosta� zauwa�one, zapami�tane i przekazane potomnym przez innych �wiadk�w ukrzy�owania i �mierci Jezusa. Tymczasem wszyscy milcz� na ten temat, z wyj�tkiem Ewangelist�w. Stawiamy wi�c kolejne pytanie i w�tpliwo��: kiedy, o jakiej porze dnia umar� Jezus na krzy�u i jakie wypowiedzia� wtedy s�owa?
Kiedy cytowali�my opisy �mierci Jezusa wed�ug Mateusza i Marka, czytali�my, �e gdy Ten wyzion�� ducha �zas�ona przybytku rozdar�a si� na dwoje z g�ry na d�". Wprawdzie tradycja ko�cielna uwa�a od dawna, �e rozdarcie zas�ony nie by�o opisem autentycznego wydarzenia, a symbolicznym przedstawieniem zniesienia kultu Moj�eszowego i �otwarciem przez Jezusa wst�pu do przybytku mesja�skiego", ale i tak nie mo�emy zaakceptowa� tej interpretacji. Jezus bowiem nigdy nie chcia� zerwa� z wiar� swoich ziemskich ojc�w, chcia� jedynie zwr�ci� uwag� na inne warto�ci moralne. Jezus by� �ydem i obficie czerpa� z tradycji �ydowskiej. Stary Testament by� dla Niego jedyn� i najwa�niejsz� ksi�g�.
Tak zreszt� rozumieli Jego nauki wszyscy uczniowie. Jedynie Pawe�, i to nie b�d�c uczniem Jezusa, mia� inne zdanie. Wsp�czesny Ko�ci�, jak to wykazujemy w ca�ej pracy, nie jest kontynuatorem pos�annictwa Jezusa wedle Jego nauk i relacji uczni�w, a wedle wyobra�enia o tym, jakie naby� w�a�nie Pawe�. Mi�dzy uczniami Jezusa a Paw�em i jego zwolennikami dosz�o zreszt� do ostrego konfliktu na tym tle. Sprawom tym po�wi�cony by� tzw. Pierwszy Sob�r Jerozolimski. Nawet gdyby�my zdecydowali si� przyj�� symboliczn� interpretacj� opis�w o rozdarciu zas�ony przybytku jako o momencie prze�omowym, to dla katolik�w zar�wno rzymskich, jak i prawos�awnych momentem przej�cia od starej wiary do nowej nadziei jest Zmartwychwstanie, a nie �mier� na krzy�u. Symbolika ta bli�sza by�aby ewangelikom ni� katolikom. W�a�nie z tych wzgl�d�w musimy j� odrzuci�. Co wi�c si� sta�o w takim razie z ow� zas�on� przybytku?
Wspomnienie przez czterech ewangelist�w o rozdarciu zas�ony przybytku dowodzi, �e ewangelie te nie powsta�y w kr�gu �yd�w znaj�cych realia czas�w i miejsca. Ka�dy, kto �y� w tamtym czasie w Jerozolimie i ca�ej Palestynie musia� wiedzie�, �e ju� od dawna nie by�o ani Przybytku, ani zas�ony oddzielaj�cej miejsce �wi�te od Naj�wi�tszego, nie by�o te� Arki Przymierza.
Przybytek Moj�eszowy by� rodzajem przeno�nej �wi�tyni dla staro�ytnych Izraelit�w. Zwany by� te� Namiotem Spotkania lub Zgromadzenia. Zosta� skonstruowany pod g�r� Synaj przez Besalela na polecenie Moj�esza (1444 p.n.e. wg tradycyjnej chronologii biblijnej). Prze�o�onym Przybytku by� arcykap�an. Przybytek towarzyszy� Izraelitom w ich w�dr�wce po pustyni i w podboju Kanaanu. W okresie s�dzi�w Przybytek znajdowa� si� w mie�cie Szilo. W epoce zjednoczonej monarchii by� przenoszony z Szilo do Nob, a potem do Gibeonu, aby wreszcie zosta� z�o�ony w zbudowanej przez Salomona �wi�tyni Jerozolimskiej (959 p.n.e.).
Wed�ug p�nych przekaz�w �r�d�owych, po zburzeniu Jerozolimy przez Babilo�czyk�w w roku 586 p.n.e. prorok Jeremiasz ukry� Namiot Spotkania i Ark� Przymierza w grocie na g�rze Nebo. Przybytek sk�ada� si� z dziedzi�ca i przybytku w�a�ciwego, za� przybytek w�a�ciwy z Miejsca �wi�tego i Miejsca Naj�wi�tszego, w kt�rym spoczywa�a Arka Przymierza. Przybytek by� otoczony dziedzi�cem; sta� w jego tylnej cz�ci. Dziedziniec by� otoczony ogrodzeniem z zas�on wykonanych z bisioru, zawieszonych na srebrnych haczykach. Wej�ciem do Przybytku by�a tak zwana �brama", czyli zas�ona z bia�ego p��tna przeplatanego kolorami niebieskim, fioletowym i szkar�atnym. Drzwi do �wi�tyni �wi�tej i zas�ona przed �wi�tyni� Naj�wi�tsz� by�y sporz�dzone z materia�u tego samego rodzaju i koloru.
Do momentu wybudowania pierwszej �wi�tyni przez kr�la Salomona, Arka by�a ci�gni�ta na specjalnym wozie z zas�onami we wszystkich kampaniach wojskowych prowadzonych przez Izraelit�w. Wierzono, �e armia posiadaj�ca Ark� jest niezwyci�ona. W czasie obl�enia Jerycha obnoszono j� wok� mur�w miasta. Zdobyli j� nast�pnie Filistyni, lecz zwr�cili, widz�c w niej przyczyn� swoich kl�sk. Dawid przeni�s� j� na wzg�rze Syjon w Jerozolimie, a po wybudowaniu �wi�tyni Salomon przeni�s� j� do specjalnego pomieszczenia, do kt�rego nie mia� wst�pu nikt pr�cz arcykap�ana. Arka Przymierza by�a jedynym dozwolonym, fizycznym obiektem kultu w judaizmie. Za czas�w Jezusa nie by�o ju� Arki Przymierza, nie by�o te� zas�ony przybytku. Ani Arka, ani Przybytek, ani zas�ona nie symbolizowa�y wtedy wiary �ydowskiej.
Precyzyjne ustalenie miejsca ka�ni i poch�wku Jezusa jest r�wnie niemo�liwe, co ustalenie podstawowych danych z Jego biografii. Wprawdzie Ewangelista Mateusz jednoznacznie wskazuje na Golgot�, gdzie mia�aby si� dokona� M�ka Pa�ska /Mt 27,33/, ale ustalenie, gdzie owa Golgota mog�aby si� znajdowa�, nie jest ju� takie proste.
Golgota to jedno ze wzg�rz znajduj�cych si� nieopodal staro�ytnej Jerozolimy, z �aciny zwane te� Calvar�a, czyli miejscem czaszki. Tradycja �ydowska wskazuje, �e w�a�nie na tym wzg�rzu pochowana zosta�a czaszka biblijnego Adama. Cz�� biblist�w jest zdania, �e w�a�nie ta tradycja sk�oni�a ewangelist�w do umiejscowienia miejsca M�ki Pa�skiej na Golgocie. W tradycji chrze�cija�skiej by�a miejscem, gdzie dokonywano egzekucji na skaza�cach. Nie wiadomo, czy oba miejsca (to z tradycji �ydowskiej i to z tradycji chrze�cija�skiej) mo�na bez zastrze�e� uto�samia�. Jest prawdopodobne, �e ewangeli�ci znali przekazy �ydowskie o pochowaniu czaszki Adama na wzg�rzu jerozolimskim. Znali je tak�e pisarze starochrze�cija�scy, np. Orygenes. Jest jednak nieprawdopodobne, aby miejsce poch�wku szcz�tk�w protoplasty Adama mog�o by� jednocze�nie miejscem ka�ni.
W ortodoksyjnej Jerozolimie i w ca�ej Palestynie, rz�dzonej przez arcykap�an�w, Prawo Moj�eszowe i tradycja Starego Testamentu by�y wyznacznikiem wszystkiego. Adam jako praojciec rodu ludzkiego, od kt�rego �ydzi wywodzili swoj� genealogi�, by� przez nich czczony jako kto� wyj�tkowy. By� pierwszym cz�owiekiem, kt�ry si� nie narodzi� a zosta� stworzony przez Boga, i to na obraz i podobie�stwo Jego. By� wi�c Bogu najbli�szy. On mia� zrealizowa� plany boskie w odniesieniu do ca�ej ludzko�ci.
On mia� da� pocz�tek wszystkim pokoleniom i plemionom. Miejsce pochowania jego szcz�tk�w musia�oby by� czczone przez �yd�w i otaczane opiek�. By�oby dla nich swoistym cmentarzem patriarchy, a wi�c miejscem naj�wi�tszym. �ydzi do dzi� szanuj� miejsca poch�wku swoich przodk�w, a ka�dy przejaw ich bezczeszczenia uwa�aj� niemal za zbrodni�. Nie jest wi�c do pomy�lenia, aby miejsce poch�wku szcz�tk�w Adama mog�o by� w staro�ytnej Jerozolimie jednocze�nie miejscem, gdzie dokonywano egzekucji na skaza�cach, a wi�c miejscem przekl�tym a nie �wi�tym, jakim by�y i s� �ydowskie cmentarze. �ydzi nigdy nie dopu�ciliby, aby w taki spos�b bezczeszczono miejsce, w kt�rym z�o�one by�y szcz�tki kogokolwiek z nich, a c� dopiero szcz�tki patriarchy Adama. Umieszczenie w ewangeliach miejsca ka�ni Jezusa w miejscu poch�wku czaszki Adama jest po prostu niemo�liwe.
Rodzi si� wi�c pytanie, dlaczego ewangeli�ci dokonali takiego, granicz�cego z blu�nierstwem, wyboru miejsca, gdzie zgin�� mia� Jezus? Odpowied� nie jest a� tak skomplikowana, mo�na by rzec, �e jest naiwnie prosta. Chodzi�o o symboliczne po��czenie miejsca �spoczynku" tych, kt�rzy jako jedyni zostali przez Boga stworzeni w spos�b cudowny. Rodow�d Jezusa w prostej linii wywodzono od Adama. Jak przekazuje nam Koran, obaj byli Synami Boga. Miejsce to mia�o od tej pory symbolizowa� po��czenie i jedno�� starej i nowej tradycji. Przekonali�my si� ju� niejednokrotnie, �e opisuj�c wydarzenia z �ycia Jezusa ewangeli�ci niemal na si��, gubi�c przy tym najcz�ciej prawd� i zasady logiki, starali si� umiejscowi� wydarzenia z �ycia Jezusa w miejscach biblijnych, zwi�zanych z histori� Dawida. Tak by�o chocia�by z wyborem miasta Betlejem jako miejsca narodzin Jezusa. Tak wi�c wskazanie Golgoty jako miejsca �mierci Jezusa nie jest opisem realnego faktu, a jedynie zabiegiem dla wytworzenia wok� Niego aury wyj�tkowo�ci, �wi�to�ci, nawi�zania do najwa�niejszych tradycji biblijnych i do samego Boga. Wydaje si� przy tym, �e nie chodzi�o tu o miejsce, gdzie dokona�a si� �mier� Jezusa, ale raczej o miejsce z�o�enia Go do grobu. Bowiem nieopodal zamo�ny cz�owiek z Arymatei, imieniem J�zef, mia� wykuty w skale gr�b dla siebie, kt�ry ofiarowa� teraz, aby tam z�o�ono cia�o Jezusa. Gr�b Jezusa i gr�b patriarchy Adama s�siadowa�y niemal ze sob�. Kolejny paradoks chrze�cija�stwa, a przy tym kolejny, po�redni dow�d na to, �e Golgota nie mog�a by� w Jerozolimie miejscem, gdzie wykonywano egzekucje na skaza�cach. Je�eli �ydzi, i to bogaci, wykuwali dla siebie w tym miejscu groby, to uwa�ali je za miejsce �wi�te, a przynajmniej szczeg�lne. Trudno sobie wyobrazi�, aby zgadzali si� na jego bezczeszczenie poprzez przelewanie na nim krwi.
Do dzi� tocz� si� spory pomi�dzy historykami, gdzie w rzeczywisto�ci znajdowa�a si� Golgota: czy na terenie obecnej Bazyliki Grobu �wi�tego, czy na kt�rym� innym wzg�rzu pod Jerozolim�. Rozstrzygni�cie przytoczonych wy�ej w�tpliwo�ci przyczyni si� z pewno�ci� do przybli�enia prawdy o historycznym b�d� legendarnym Jezusie. Ale czy jest to w og�le mo�liwe?
O tym, gdzie ukrzy�owany zosta� Jezus i gdzie znajdowa� si� Jego gr�b, zadecydowa�a w 326 roku �w. Helena, matka cesarza Konstantyna (wi�cej na jej temat piszemy w ksi��ce o Marii Magdalenie � przyp. red.). To ona w czasie swojej podr�y do Jerozolimy i Palestyny znale�� mia�a dziesi�tki pami�tek po Jezusie, kt�re do dzi� czczone s� przez Ko�ci� nie tylko katolicki. Na jednym ze wzg�rz jerozolimskich Helena odnalaz�a szcz�tki Krzy�a �wi�tego o cudownych w�a�ciwo�ciach. Na tym miejscu kaza�a cesarzowa wznie�� �wi�tyni� dla upami�tnienia M�ki Pa�skiej.
Pierwotny ko�ci� nie zachowa� si� do naszych czas�w. Na jego miejscu zbudowano, a nast�pnie wielokrotnie przebudowywano, istniej�c� do naszych czas�w Bazylik� Grobu �wi�tego, kt�r� zarz�dzaj� i u�ytkuj� wyznawcy wielu wyzna� chrze�cija�skich. Nie zachowa�y si� �adne �wiadectwa, kt�re ze wzg�rz jerozolimskich w istocie wybra�a �w. Helena. W jej czasach tradycja o tym, kt�re ze wzg�rz by�o Golgot�, zagin�a. Po zburzeniu Jerozolimy w wyniku wojny �yd�w z Rzymianami /66-73 r. n.e./ i wygnaniu w I wieku z Palestyny �yd�w, kt�rzy ocaleli po niedawnej okrutnej wojnie, nie by�o ju� nikogo, kto mia�aby na tamtych terenach przechowywa� tradycj�. �wi�ta Helena przyby�a do Jerozolimy, kt�ra nie pami�ta�a ju�, gdzie znajdowa�o si� miejsce Czaszki
1 kt�ra wiod�a spory o osob� Jezusa. Jego wyznawcy stawali si� coraz bardziej podzieleni. Nienawi�� mi�dzy poszczeg�lnymi grupami chrze�cijan by�a czasami wi�ksza ni� nienawi�� z s�siadami, wyznawcami innych wyzna�. Tak wi�c jest oczywiste, �e wyb�r miejsca dokonany przez �w. Helen� nie m�g� odpowiada� dawnej tradycji, bo po niej ju� nic nie zosta�o. By� to wyb�r, kt�ry dzi� nie mo�e stanowi� dowodu w sporze o ustalenie prawdziwego miejsca ukrzy�owania i poch�wku Jezusa.
Poszukiwacze prawdy o Jezusie podejmowali nawet najmniejsze i cz�sto najbardziej absurdalne �lady, d���c do poznania los�w Zbawiciela. W poprzednich rozdzia�ach ksi��ki przedstawili�my najpowa�niejsze z dowod�w. Teraz skr�towo om�wimy pozosta�e, kt�re jednak nie zmieni� obrazu, jaki zosta� ju� przez nas naszkicowany.
Wedle proroctwa Izajasza, nadej�ciu Mesjasza mia� towarzyszy� pok�j powszechny. Mesjasz mia� przynie�� �wiatu zako�czenie wszelkich wojen. �ydzi, prowadz�cy od wiek�w niezliczone wojny z s�siadami, z nadziej� czekali na spe�nienie si� tego proroctwa. Czekali na Mesjasza jak na zbawc�. Symbolem nadej�cia czasu pokoju i zako�czenia wojny by� w Rzymie zwyczaj zamykania �wi�tyni Janusa. Za panowania Oktawiana Augusta, a wi�c w czasie, w kt�rym mia� narodzi� si� Jezus, zdarzy�o si� tak trzy razy. Po raz pierwszy po zwyci�stwie pod Akcjum w 31 roku przed nasza er�, ponownie w 25 roku p.n.e., po wojnie w Hiszpanii, a trzeci raz w 5 roku p.n.e. Chocia� s� te� relacje, �e trzecie zamkni�cie �wi�tyni Janusa mia�o miejsce nie w 5, a 8 roku przed nasz� er�. Skoro jednak Oktawian August trzy razy zamyka� �wi�tyni�, musia� j� dwa razy otwiera� na znak wojny. Tak wi�c z wymienionych tu dat tylko te ostatnie mo�na by bra� pod uwag� jako orientacyjne daty przyj�cia Mesjasza. Tymczasem z narodzeniem biblijnego Jezusa nie nasta�a wcale era pokoju, a przeciwnie. Kr�l Herod Wielki wybiera� si� na wojny z s�siadami, dwaj jego synowie te� nie nale�eli do mi�o�nik�w pokoju i co rusz wszczynali krwawe utarczki, tak�e mi�dzy sob�, wreszcie wybuch�a wojna �ydowska z Rzymem, kt�ra przynios�a zniszczenie Jerozolimy, zburzenie Drugiej �wi�tyni, a w efekcie wygnanie �yd�w z Palestyny. Wojna z Rzymem by�a niezwykle brutalna i krwawa, w jej trakcie i w wyniku represji po jej zako�czeniu �ycie straci�a ponad po�owa �yd�w mieszkaj�cych w Palestynie. By�o to najtragiczniejsze wydarzenie w dziejach Izraela. Czy tak ci�ko do�wiadczeni �ydzi byli w stanie uwierzy�, �e Mesjasz ju� nadszed�? Nie!
Istnieje jeszcze jedno wyliczenie. Opiera si� ono na za�o�eniu, �e narodzenie nast�pi�o 9 miesi�cy po Zwiastowaniu. To z kolei, wed�ug Ewangelii, mia�o nast�pi� w sz�stym miesi�cu od zapowiedzi narodzin Jana Chrzciciela. Ojcem Jana by� kap�an Zachariasz, s�u��cy w �wi�tyni w tzw. zmianie Abiasza. W sumie by�y 24 zmiany. Ta, w kt�rej s�u�y� Zachariasz, by�a zmian� �sm�. Ka�da ze zmian przez tydzie� pe�ni�a obowi�zki w �wi�tyni jerozolimskiej. S�u�b� rozpoczynano wieczorem przed szabatem. A skoro w czasie zburzenia Drugiej �wi�tyni w 70 roku n.e. s�u�ba przypada�a na zmian� pierwsz�, cofaj�c si� �atwo obliczy�, �e zmiana �sma pe�ni�a s�u�b� w tygodniu mi�dzy 2 a 9 pa�dziernika w 6 roku p. n.e. Jak przekazuje Ewangelia, Zachariasz mia� widzenie zapowiadaj�ce narodzenie syna. Je�eli widzenie nast�pi�o na pocz�tku pa�dziernika 6 roku p.n.e., to na pocz�tku marca przypada� sz�sty miesi�c od zapowiedzi Jego urodzenia, a urodziny na pocz�tek czerwca. Zgodnie z tymi wyliczeniami, Jezus mia�by narodzi� si� mi�dzy pocz�tkiem grudnia a styczniem. Najp�niej mia�oby si� to sta� do ko�ca 5 roku p.n. e., a najwcze�niej do ko�ca 6 roku p.n.e. Zmiana Abiasza powtarza�a si� co 24 tygodnie, czyli co 168 dni. Nale�a�oby wi�c dla dok�adno�ci oblicze� skonfrontowa� je z wiadomo�ciami z innych �r�de� i z innymi metodami ustalenia daty urodzin. Dok�adniejsza analiza przedstawionej metody wskazuj�, �e skonstruowana ona zosta�a po to, by udowodni� grudniow� dat� narodzenia. A co w takim razie z owymi dwoma latami, o kt�rych wiedzia� Herod, wydaj�c rozkaz zabicia ch�opc�w w wieku do dw�ch lat? Oznacza�oby to, �e by� przekonany na podstawie opowie�ci M�drc�w ze Wschodu, i� nowo narodzony kr�l Izraela nie jest niemowl�ciem, a mo�e by� ju� ch�opcem, nawet licz�cym dwa lata. Przedstawione wyliczenia trac� walor wiarygodno�ci, gdy uwzgl�dni si� fakt, �e nowy rok nie zaczyna� si� 1 stycznia i �e rok kalendarzowy nie by� liczony jak obecnie sposobem rzymskim, tylko sposobem greckim i �ydowskim opartym o fazy ksi�yca.
Miesi�c ksi�ycowy by� kr�tszy od miesi�ca s�onecznego, liczy� oko�o 27,3 dnia s�onecznego, co powodowa�o, �e co jaki� czas dodawano do kalendarza jeden dodatkowy miesi�c dla zr�wnania kalendarza z porami roku. Uwzgl�dniaj�c te okoliczno�ci, musieliby�my wyznaczy� dat� urodzenia Jezusa na prze�om lutego i marca 6 roku p.n.e. Przedstawiona metoda nie jest w dodatku jedyna, jak� opracowano dla obliczenia daty narodzin Chrystusa w oparciu o widzenie Zachariasza. Druga z teorii opiera si� na nast�puj�cych obliczeniach: pierwszy oddzia� rozpoczyna� s�u�b� w pierwszym tygodniu pierwszego miesi�ca hebrajskiego kalendarza. Drugi oddzia� pe�ni� s�u�b� w drugim tygodniu. W trzecim tygodniu w �wi�tyni s�u�y�y jednocze�nie wszystkie 24 oddzia�y, gdy� wypada�a w�wczas Pascha i �wi�to Prza�nik�w. Zatem w czwartym tygodniu s�u�b� pe�ni� trzeci oddzia�. Oddzia� �smy (Abiasza), do kt�rego nale�a� Zachariasz, pe�ni� wi�c s�u�b� w dziewi�tym tygodniu hebrajskiego kalendarza. W dziesi�tym tygodniu wypada�o �wi�to Pi��dziesi�tnicy, zatem i w tym tygodniu oddzia� Abiasza s�u�y� razem ze wszystkimi pozosta�ymi. Widzenie Zachariasza mia�o wi�c miejsce w dziewi�tym lub dziesi�tym tygodniu hebrajskiego kalendarza. Gdy Zachariasz po zako�czonej s�u�bie powr�ci� do domu, jego �ona El�bieta pocz�a. Zdarzy�o si� to pod koniec czerwca lub na pocz�tku lipca. Dziewi�� miesi�cy p�niej, czyli w ko�cu marca lub na pocz�tku kwietnia, urodzi� si� Jan Chrzciciel. P� roku p�niej mia�o miejsce narodzenie Jezusa Chrystusa, czyli � jak �atwo obliczy� � sta�o si� to w ko�cu wrze�nia lub na pocz�tku pa�dziernika. Termin ten odpowiada�by przekazowi ewangelicznemu o pasterzach, kt�rzy w czasie narodzenia Jezusa pa�li stada i jest zbie�ny z �ydowskim �wi�tem Namiot�w.
W literaturze przedmiotu mo�na znale�� ogromn� ilo�� r�nego rodzaju dat, kt�rym przypisywano, �e s� dniem narodzenia Jezusa Chrystusa. Co metoda i autor � to inne wyliczenie. Wszystko zale�y od interpretacji i osobistego, wewn�trznego przekonania co do celowo�ci oblicze�. Wielu z tych wylicze� dokonywano, aby udowodni� konkretn�, wcze�niej przyj�t� tez�, tak jak to by�o w przypadku wyliczenia urodzenia tak, aby przypada�o ona na grudzie�. Z powodu innych okoliczno�ci wiemy, �e grudniowa data by�aby najbardziej niewiarygodna.
W trakcie poszukiwa� archeologicznych natrafiono na istotny �lad i wa�ny dow�d obalaj�cy tezy historyk�w, zw�aszcza katolickich, kt�rzy sk�onni byli przesuwa� dat� �mierci Heroda nawet na 1 rok p. n.e., co by oznacza�o tym samym, �e dat� narodzin Jezusa trzeba by�oby dostosowa� do tego faktu. Odnaleziono bowiem monety nast�pc�w Heroda, kt�re datuj� rozpocz�cie ich rz�d�w na 4 rok p.n.e. Trudno by�oby sobie wyobrazi�, aby synowie Heroda bili w�asne monety jako panuj�cy jeszcze za �ycia krwawego ojca! Niejeden z ich braci i cz�onk�w rodziny straci� �ycie z du�o bardziej b�ahych powod�w.
Ko�ci� skrz�tnie wykorzysta� cz�� tw�rczo�ci Wergiliusza dla swoich cel�w, przez co poeta przeszed� do legendy ludowej. Przypisywano mu niezwyk�e cechy: czarodzieja w �redniowiecznych legendach, m�drca
1 proroka zapowiadaj�cego przyj�cie Chrystusa. By� bohaterem wielu utwor�w literackich, w tym u Dantego, a ka�dy z nas zna go z piosenki dzieci�cej o ojcu Wirgiuliuszu, kt�ry uczy� dzieci swoje.
Uwa�nych czytelnik�w ewangelii dziwi fakt, �e opisuj� one M�k� Jezusa z niezwyk�� dok�adno�ci�, dbaj�c o najmniejsze szczeg�y, gdy tymczasem wydarzenia z dzieci�stwa przedstawione s� pobie�nie, skr�towo. By�oby niemal niemo�liwe, gdyby�my chcieli dowiedzie� si� z ewangelii czego� wi�cej o �yciu Jezusa w okresie mi�dzy dzieci�stwem a rozpocz�ciem dzia�alno�ci.
Mo�emy doszuka� si� dw�ch, mo�e trzech drobnych fragment�w ewangelii, kt�re odnosi�yby si� do czas�w m�odo�ci i wczesnych lat dojrza�o�ci. Niewiele wiemy gdzie, jak i z kim mieszka� Jezus. Nic nie wiemy o Jego rodzinie i krewnych. Nie wiemy tak�e gdzie i od kogo Jezus zdobywa� wiedz� religijn�, jak pozna� Tor� i prawo Moj�eszowe, kto zaznajamia� go z tradycj� �ydowsk�. Niemal 30 lat z �ycia Jezusa potraktowano milczeniem. A jednak ostatni tydzie� �ycia, licz�c od wjazdu do Jerozolimy do ukrzy�owania i Zmartwychwstania opisuj� ewangelie tak, jakby ich autorzy byli bezpo�rednimi �wiadkami wydarze�. Jaki by� zamys� tego przedsi�wzi�cia, trudno jednoznacznie rozstrzygn��. Jest niemal pewne, �e uczyniono tak wedle z g�ry przyj�tego planu. Wszystko co dzia�o si� przed Wielkim Tygodniem, mia�o znaczenie tylko o tyle, o ile prowadzi�o do wydarze� z ostatnich dni Jezusa. Trudno sobie wyobrazi�, aby ewangeli�ci dysponowali jakimikolwiek dokumentami o M�ce b�d�, �e ewentualni �wiadkowie przekazali im tak precyzyjne relacje. Stan taki mo�e �wiadczy�, �e pisma Nowego Testamentu w wersji kt�re znamy wsp�cze�nie, mog�yby by� przerabiane ju� po Soborze Nicejskim, aby wykaza� w nich r�k� Boga oraz �e Jezus urzeczywistnia w nich zrz�dzenia Bo�e i cierpi po to, aby one mog�y si� spe�ni�. Ale jak w takim razie �wcze�ni wyznawcy chrze�cija�stwa mogli pogodzi� si� z tym, �e ich Mistrz stracony zosta� jak zwyk�y przest�pca? Ukrzy�owanie by�o najwi�kszym kamieniem obrazy. Tak to zreszt� nazywa� �w. Pawe�. A mo�e jednak wydarzenia Wielkiego Tygodnia przebiega�y zupe�nie inaczej ni� opisuj� ewangelie? Mo�e w og�le nie da si� ich potwierdzi� historycznie? Zbyt r�ni� si� ewangeli�ci mi�dzy sob�, aby doszukiwa� si� w ich tekstach natchnienia Ducha �wi�tego. Musia�by �w Duch ka�dego z nich natchn�� innymi informacjami, zgo�a r�nymi ni� pozosta�ych. Duch �wi�ty nie m�g�by si� myli� a� tak cz�sto. Wreszcie nie by�oby dla� �adnym k�opotem przedstawi� wydarzenia w kontek�cie prawdziwej i realnej historii.
Opis ostatnich dni Jezusa jest niczym innym jak opowie�ci� zr�cznie skomponowan� po to, by spe�ni�y si� proroctwa Starego Testamentu, a Jezus, ich bohater, przedstawiony zosta� jak B�g Zbawca i Odkupiciel. Jak Mesjasz, kt�ry zosta� zapowiedziany. Na dow�d tego przytoczymy przynajmniej kilkana�cie fragment�w r�nych ewangelii i por�wnamy je zapisami Starego Testamentu. Zacznijmy od uroczystego wjazdu do Jerozolimy, tak obrazowo przedstawionego przez Mateusza i Jana. Mia� on by� spe�nieniem proroctwa Zachariasza, kt�ry w takich s�owach przedstawi� przyj�cie Mesjasza, Kr�la Pokoju:
W czasie Ostatniej Wieczerzy Jezus wed�ug Marka mia� wypowiedzie� takie s�owa:
Judasz, przedstawiony przez Mateusza jako chciwy zdrajca, kt�ry za trzydzie�ci srebrnik�w wyda� swojego Mistrza, dosta� mia� pieni�dze, kt�rych ju� od trzystu lat nie by�o w obiegu. W Ksi�dze Zachariasza znajdziemy fragment, kt�ry dowodzi, �e odwa�enie srebrnik�w Judaszowi zaczerpni�te zosta�o niemal dos�ownie ze Starego Testamentu:
Oczyszczenie �wi�tyni jest z kolei spe�nieniem s��w Izajasza:
Relacja ewangelisty z wydania wyroku �mierci przez Wysok� Rad� niemal dos�ownie przypomina s�owa innego psalmu:
Gdy arcykap�an spyta� Jezusa, czy jest Mesjaszem, synem B�ogos�awionego, wed�ug ewangelisty Marka, otrzyma� nast�puj�c� odpowied�:
Gdy Jezus milcza� przes�uchiwany przez Sanhedryn i Pi�ata, spe�nia� to co napisane by�o w Ksi�dze Izajasza:
Pi�at, nie widz�c w nim winy, nie wiedzia� co ma czyni�. Zebrani na placu przez pa�acem �ydzi krzyczeli dono�nym g�osem, jak op�tani:
Jak to by�o w zwyczaju, Jezus przed ukrzy�owaniem skazany zosta� na dodatkow� okrutn� kar� biczowania. (Wstrz�saj�cy jej opis znajdziemy w widzeniach Katarzyny Emmerich, kt�re przytaczamy w ksi��ce �Kod Judasza", wydanej w ramach serii Biblioteki Klubu da Vinci, a sceny z filmu Mela Gibsona � przyp. red.), pozostan� na d�ugo jako wyobra�enie M�ki Jezusa. W proroctwie Izajasza znajdziemy tak� oto paralel� biczowania Jezusa:
Kiedy umieraj�cy na krzy�u Jezus wyrzek� s�owo �Pragn�" wype�ni� to, co napisane zosta�o w Psalmie:
W ostatnich godzinach poprzedzaj�cych �mier� Jezusa na krzy�u, ca�y kraj ogarn�y ciemno�ci od godziny sz�stej do dziewi�tej. W Ksi�dze Amosa znajdziemy takie proroctwo:
Mo�na by podobne przyk�ady mno�y� niemal w niesko�czono��. W rozdziale �Ostatnie s�owa Jezusa na krzy�u" przytoczyli�my cytaty z trzech r�nych psalm�w, kt�re przez ewangelist�w w�o�one zosta�y w usta umieraj�cego Jezusa. Jasno jednak z tego wynika, �e ewangeli�ci nie dysponowali �adnymi materia�ami �r�d�owymi. Stworzyli taki obraz Jezusa z ostatniego tygodnia Jego �ycia, jaki wymagany by� dla udowodnienia, �e oto spe�niaj� si� proroctwa Starego Testamentu.
Rozstrzygni�cie dylemat�w co do historyczno�ci postaci Jezusa i wiarygodno�ci zapis�w ewangelicznych nie jest takie proste i oczywiste. Nie wystarczy tylko przekonanie i wiara. Rozum musi �zosta� dopuszczony do g�osu". Ale i ten w samotno�ci nie jest w stanie przynie�� ostatecznej odpowiedzi. Naszym zamiarem nie by�o przekonanie Czytelnika, �e Jezus, jakiego znamy z biblijnych przekaz�w, nigdy nie istnia�. Nie by�o te� naszym zamierzeniem os�dzanie wiary, religii i Ko�cio�a. Ka�demu wolno mie� inne zdanie, jak zach�caj�c do przemy�le� pisa� Benedykt XVI. Naszym celem by�o przedstawienie, cho� z natury rzeczy skr�towo i wyrywkowo, dyskusji kwestionuj�cych realno�� �ycia Jezusa. Teza, �e Jezus istnia� naprawd�, mniej wi�cej zgodnie z opisem w ewangeliach, autorowi pracy wydaje si� mocno w�tpliwa. Jest on zdania, �e nie istnia� Jezus albo �e osoba b�d�ca Jego pierwowzorem na tyle odbiega�a od opisu ewangelicznego, �e zupe�nie do niego nie przystaje. Autor zastanawia si� nad przyczynami tak wielu niesp�jno�ci, a nawet sprzeczno�ci mi�dzy poszczeg�lnymi ewangeliami. Nie narzuca jednak Tobie, Drogi Czytelniku, w�asnego os�du. Ma nadziej�, �e ta ma�a ksi��eczka zach�ci Ci� do dalszych poszukiwa�, �e cho�by w ma�ym stopniu stanie si� ona podpowiedzi� dla w�asnych przemy�le�. Jest ona tak�e homeopatyczn� dawk� historii oraz w�tpliwo�ci; a poniewa� przekazana zosta�a w ma�ych ilo�ciach, nikomu nie zaszkodzi.
Gdzie by�o to mo�liwe, przedstawiali�my argumenty, kt�re pozostawa�y w opozycji do tezy i prze�wiadczenia autora. W ostatniej cz�ci ksi��ki zawarty zosta� swoisty apel do papie�a Benedykta XVI o rozpocz�cie dyskusji nad dostosowaniem przekazu nauki Jezusa do wsp�czesno�ci, do wymaga� obecnych i przysz�ych pokole�.
Postulowanie zwo�ania w tej sprawie soboru powszechnego by�oby wydarzeniem bez precedensu. Ko�ci� w najmniejszym stopniu nie ucierpia�by, gdyby zainicjowa� powszechn� dyskusj� o Jezusie we wszystkich jej aspektach. Wyszed�by z niej tylko umocniony nawet w�wczas, gdyby musia� zweryfikowa� niekt�re elementy swojej nauki o Zbawicielu, zdementowa� cz�� nieprawdziwych i nies�usznie do dnia dzisiejszego przekazywanych o Nim informacji, a tak�e gdyby musia� przyzna� si� do swoich b��d�w i zacz�� od nowa tworzy� tradycj�, zweryfikowa� nauczanie o osobie i przes�aniu Jezusa. Tylko odwa�ne podj�cie takiego wyzwania uchroni Ko�ci� od narastaj�cego zw�tpienia. B�g ludu i Ko�cio�a powinien by� to�samy oraz odpowiada� realnemu �wiatu i realnym potrzebom. Nie jest to nawo�ywanie do koniunkturalizmu. Ka�dy z nas prawdziwego Boga ma w sercu. Nie da si� zwie�� ani komu� nieznanemu i nieosi�galnemu, ani te� jakiemu� produktowi nowoczesnych metod marketingowych. Wiara nie mo�e �y� w sprzeczno�ci z rozumem, gdy� dopiero razem stanowi� one o naszej to�samo�ci, o naszym jestestwie.
W pi�miennictwie na temat Jezusa pojawiaj� si� dwie zasadnicze tezy, ju� zreszt� przez nas wymienione. Jedna, �e Jezus Chrystus istnia� naprawd�, a druga przeciwna, z pewn� modyfikacj� co do ewentualnego pierwowzoru, na kt�rym oparty zosta� zapis Ewangelii. Istniej� te� i inne wyja�nienia, z kt�rych przedstawimy sze�� wyr�niaj�cych si� grup problem�w:
Jezus by� prorokiem. Opis Jego postaci i nauczania zosta� przerobiony na potrzeby polityczne �wczesnych w�adc�w. W tym celu dokonano wyboru czterech spo�r�d ponad osiemdziesi�ciu znanych w�wczas ewangelii, zakazuj�c powielania pozosta�ych, a w ostateczno�ci doprowadzaj�c do ich ca�kowitego zniszczenia;
Jezus istnia�, ale nie umar� na krzy�u. Podstaw� tej tezy jest za�o�enie, �e martwe cia�o nie krwawi i tym samym nie mog�o cia�o Jezusa zostawi� takich �lad�w, jakie przedstawia np. Ca�un Tury�ski. Serce Jezusa bi�o jeszcze, gdy zosta� On zdj�ty z krzy�a;
Jezus by� cz�onkiem lub nawet przyw�dc� sekty esse�czyk�w, albowiem podobie�stwo Jego nauczania i nauki sekty s� ze sob� zbie�ne. Sekta ta mia�a d�ugie i bogate tradycje. Zaistnia�a nied�ugo po powstaniu Machabejczyk�w, a w czasach Jezusa by�a ju� siln� i dobrze zorganizowan� struktur�. Jej �wczesna si�a sta�a si� te� przyczyn� zguby. S�abn�cy w zwi�zku z sytuacj� polityczn� judaizm rabiniczny musia� w efekcie wyst�pi� przeciwko przyw�dcom i cz�onkom sekty jako blu�niercom. Dalszy rozw�j sekty uniemo�liwi�o wygnanie �yd�w z Palestyny po zburzeniu �wi�tyni jerozolimskiej, co doprowadzi�o do jej zupe�nej marginalizacji. Warto doda�, �e znaleziska w Qumran nie potwierdzaj� bezpo�rednio tej tezy;
Jezus by� religijnym fanatykiem, co by�o wynikiem Jego zaburze� psychicznych. Jedni uwa�aj�, �e by� On szamanem � ekstatykiem, inni �e by� szale�cem, paranoikiem na tle religijnym. Znane s� powa�ne prace naukowe udowadniaj�ce chorobowy charakter odmiennych zachowa� Jezusa. Mia� on miewa� halucynacje, kt�re wskazywa�yby na du�e urojenia, kt�re nieustannie si� pot�gowa�y. Pisano: �Wszystko, co wiemy o Jezusie, pasuje tak doskonale do klinicznego obrazu paranoi, �e jest wprost trudne do pomy�lenia, �e ludzie mogliby kwestionowa� dok�adno�� tej diagnozy";
Jezus by� przyw�dc� ruchu politycznego, buntu przeciwko okupacji Palestyny przez Rzym, d���cym do wzniecenia powstania narodowego przeciwko okupantom;
S� te� zwolennicy ��czenia postaci Jezusa z hipotez� o istnieniu cywilizacji pozaziemskich.
Podobnie jest z ocen� Ewangelii. Albo uwa�a si� je za dokument autentyczny, natchniony Duchem �wi�tym przez Boga, albo za parafraz� innych pism, w tym staroegipskich, staro�ydowskich, greckich /zw�aszcza z zakresu mitologii/, jak i lud�w zamieszkuj�cych s�siednie ziemie. �ywa jest te� teoria, �e Ewangelii nie nale�y traktowa� dos�ownie ani jako dokumentu historycznego, ani jako dos�ownego opisu misji i nauki Jezusa. Nale�y szuka� w niej tajemniczego przekazu za pomoc� analizy symboli.
Pr�bowali�my ustali� historyczno�� Jezusa, jest to jednak zadanie niewykonalne. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby kto� ponownie zechcia� powt�rzy� ten eksperyment, tak jak to ju� po wielokro� czyniono w minionych dziesi�cioleciach. Mieli�my i mamy do czynienia z zagadk�. Jezus pozostaje nieznany tak�e dlatego, �e tak by� przedstawiany przez Ko�ci� od dw�ch tysi�cy lat. W Ewangeliach, tych czterech najwa�niejszych, znale�li�my sporo niedok�adno�ci, nie�cis�o�ci i k�amstw wreszcie. Musimy sami sobie odpowiedzie�, dlaczego tak jest? Czy winna jest tylko zwyk�a ludzka u�omna pami�� i niefrasobliwo��, z jak� w dawnych czasach przekazywano relacj� o zdarzeniach, faktach wreszcie, ubarwiaj�c je legendami po to, aby mog�y zakorzeni� si� w tradycji? Kto�, kto uwa�nie czyta Ewangeli� i inne pisma Nowego Testamentu, mo�e mie� wra�enie, �e opowiadaj� one nie o jednym, nie o dw�ch, ale o trzech Jezusach. Chrze�cija�stwo zadziwiaj�co jest podobne do wielu kult�w staro�ytnego Bliskiego Wschodu, zw�aszcza kult�w p�odno�ci. Ma te� niewiele wsp�lnego z Jezusem, Jego wierzeniami i praktykami, gdy przyjmiemy, �e On faktycznie istnia�. Jest ono w wi�kszej cz�ci tworem nauk �w. Paw�a; a czy przez to chrze�cija�stwo �yje w niezgodzie z planem Jezusa � B�g jeden wie. Jest chrze�cija�stwo kompilacj� semickich tradycji religijnych i idei hellenistycznych, a tak�e poga�skich mit�w i legend utrwalonych w j�zyku greckim (w�wczas powszechnie u�ywanym) po to, aby mog�o by� propagowane w �wiecie hellenistycznym.
Chrze�cija�stwo nie jest oczywi�cie histori�, ale religi�. Tre�ci wiary, sedno religii s� niepodwa�alne. Nie mog� by� nawet poddawane pod dyskusj�. Dla ka�dego wierz�cego jego wiara jest czym� immanentnie indywidualnym, co nie mo�e by� poddawane ocenie innych. Wiara jest warto�ci� nieracjonaln�. Historia natomiast jest w ko�cu tylko opisem wydarze�. Ale czy traci ona na warto�ci, czy ma jakiekolwiek znaczenie w obliczu wiary? Nie! Ka�da z nich musi by� wierna samej sobie, ale wzajemnie nie mog� si� wyklucza�, gdy� religia by�aby wtedy zwyk�� legend�, zabobonem, mitem.
Historia pos�uguje si� j�zykiem nauki, czystego, racjonalnego umys�u. Religia natomiast j�zykiem intuicyjnej wyobra�ni, j�zykiem duszy i serca. Nie da si� ich obu po��czy� w jedno.
Na ko�cu pozostaje pytanie: Czy odkrycie prawdy historycznej na temat Jezusa w jakikolwiek spos�b dyskredytuje chrze�cija�stwo jako religi�? Je�eli wiara jest w swej istocie histori�, to tak, ale nie, je�li jest czym� innym! Obie te dziedziny nie mog� jednak by� ze sob� w konflikcie. Musz� si� wzajemnie wype�nia�, uzupe�nia�. Je�eli tak nie jest, to jedna z nich przegra, zniknie.
Ewangelie nie musz� si� ze sob� zgadza�, nie musz� by� podobne do siebie. Gdyby tak by�o, po co by�yby cztery? Wystarczy�aby jedna. Nikt spo�r�d poszukuj�cych prawdy o Jezusie poza ewangeliami nie oczekuje, �e dadz� one odpowiedzi na wszystkie pytania i w�tpliwo�ci. Ko�ci� nie jest w stanie powstrzyma� narastaj�cego zjawiska, kt�re negacj� i zw�tpienie ma jako podstawowe za�o�enie. Ko�ci� wreszcie, i to jest najwa�niejsze, nie jest wsp�lnot� duchownych a zgromadzeniem ca�ego ludu. Musi wi�c odpowiada� na potrzeby ludu, zawczasu rozwiewa� jego zw�tpienie, z uwag� reagowa� na wszystkie postulaty, odpowiada� na stawiane pytania, a tych pojawia si� coraz wi�cej. Duchowni maj� by� jedynie, czy w zasadzie a�, przewodnikami i pomocnikami dla ludu w zbli�eniu si� do swojego Boga. Dzi� ju� nie wystarczy wierzy�, nie wystarczy bezkrytycznie przyjmowa� przekazywanych �prawd". Wiar� trzeba wzmocni� rozumem. Ci kt�rzy twierdz�, �e wierz� bezkrytycznie, cz�sto popadaj� w skrajno��, a st�d blisko jest do nietolerancji i nienawi�ci. Lud ma prawo dobrze pozna� swojego Boga, w kt�rego ma i chce wierzy�. Ma prawo interesowa� si� wszystkim, co Boga dotyczy. Ma prawo do bycia jego przyjacielem, bo jest przecie� na jego obraz i podobie�stwo. B�g jest przez to w ka�dym z ludu razem i z osobna. Nie jest kim� obcym, niezrozumia�ym, zagmatwanym. Ma by� kim� najbli�szym jak ojciec i matka, brat i siostra, m�� i �ona, jak ukochane dziecko, jak s�siad i towarzysz pracy, jak chory z s�siedniego szpitalnego ��ka, jak tr�dowaty, kt�rego dotykamy r�k� wyci�gni�t� z pomoc�. Ma by� na dobre i na z�e. Tym samym my mamy by� dla niego. Tylko w takiej jedno�ci nasza wiara b�dzie prawdziwa i przyjmowana wzajemnie z mi�o�ci�. Musimy si� wzajemnie pozna� do najdrobniejszego szczeg�u. Nie zabraniajcie nam poznania Boga. Pom�cie nam w jego poznaniu.
Ko�ci� nie u�atwia nam pe�nego dotarcia do Boga i jego poznania. Stawia bariery, pi�trzy przeszkody. Pisze i m�wi o Bogu j�zykiem dla siebie tylko zrozumia�ym. Pisze o Bogu jako kim� dalekim, obcym, a my chcemy pozna� Boga bliskiego, prawdziwego, takiego jak ka�dy z nas. Dlaczego Ko�ci� broni si� przed takim Bogiem jakiego my, jakiego lud pragnie pozna�? Czy B�g bezrobotnego, n�dzarza, umieraj�cego w samotno�ci na AIDS, B�g robotnika, piel�gniarki, nauczyciela, lekarza, studenta i naukowca jest Bogiem Ko�cio�a, jego duchownych i funkcjonariuszy? Kt�ry B�g jest prawdziwy, tych czy tamtych?
Nie znamy Jezusa, niemal nic o nim nie wiemy. Chcemy jednak, tak jak o najbli�szych, wiedzie� o Nim wszystko. Chcemy wiedzie� jakie mia� dzieci�stwo, z czego si� radowa�, czy i z jakiego powodu p�aka�.
Jakiego Jezusa przedstawia nam Ko�ci�? Skomplikowanego, trudnego do zrozumienia, niedost�pnego, wok� �ycia kt�rego gromadz� si� nieporozumienia, w�tpliwo�ci, k�amstwa wr�cz� Chcemy zna� Jezusa jako jednego z nas, wtedy uwierzymy w Niego, bo przez Niego uwierzymy w siebie. Rodzi si� zawo�anie: pom�cie nam pozna� Jezusa, jakim by� naprawd�, z Jego zw�tpieniem w Ogrodzie Oliwnym i rado�ci� dzieci�cia, kt�re o�ywia gliniane ptaki.
Pytamy: Dlaczego do tej pory nie powsta�a prawdziwa �Biografia Jezusa", w kt�rej przedstawiono by, w spos�b kompleksowy a jednocze�nie przyst�pny, ca�ej, zgromadzonej przez ludzko�� wiedzy o Nim? Nauczanie o Jezusie wymaga zmian. Nauka o Nim wymaga uporz�dkowania. Okre�lenie miejsca Jezusa w systemie wiary, ale i we wsp�czesnym �wiecie wymaga uporz�dkowania. Obraz Jezusa przedstawianego nam przez Ko�ci� ukszta�towany zosta� w pierwszych wiekach chrze�cija�stwa, a w sensie doktrynalnym w czasie Soboru Nicejskiego. Nie bez wp�ywu na to by�a �wczesna sytuacja polityczna, w kt�rej mia� by� Jezus �narz�dziem", a przez Niego i Ko�ci�, w r�kach cesarza i w�adzy pa�stwowej. W p�niejszych wiekach owo uzale�nienie Boga � Jezusa od kr�la i cesarza si�gn�o zenitu. Dzi� obraz Jezusa tworzony od staro�ytno�ci po �redniowiecze nie jest obrazem przez wsp�czesnych zrozumia�ym. B�g ka�dego z nas, �yj�cych tu i teraz, nie mo�e by� Bogiem cesarza Konstantyna. B�g musi si� zmienia�, jak zmieniaj� si� pokolenia. Cesarz Konstantyn mimo, �e by� w�adc� po�owy �wcze�nie znanego �wiata, dzi� nie zda�by egzaminu z wiedzy nawet do szko�y podstawowej.
Potrzebna jest nowa i nowoczesna interpretacja nauki i misji Jezusa oraz prezentacja �ycia i dzia�alno�ci Jezusa. Czy� nie jest to zadanie, jakie powinno by� postawione przed soborem powszechnym? Ko�ci� jako instytucja, powinien chcie� pozna� Boga, jakiego zna lud i w jakiego chce wierzy�!