Agapow zapewnia� zebranych, �e gdyby nie to, i� znajdowa� si� w�wczas na Ksi�ycu, Ka�abuszew nigdy nie zosta�by wys�any do jednego z najg��bszych kana��w na dnie Oceanu Indyjskiego.

��Przecie� to jest jeden z najwi�kszych uparciuch�w w Uk�adzie S�onecznym!�� gor�czkowa� si�. � Gdyby�cie, panowie, zadali sobie odrobin� trudu i zwr�cili si� do Wszech�wiatowego Biura Informacyjnego z pro�b� o podanie nazwisk ludzi najmniej odpowiednich do uczestniczenia w tej wyprawie, Ka�abuszew z ca�� pewno�ci� znalaz�by si� w pierwszej dziesi�tce.

Ci, kt�rzy przygotowywali wypraw�, wzruszali tylko ramionami. Ka�abuszew by� nie tylko najlepiej przygotowanym, ale w�a�ciwie jedynym specjalist� w dziedzinie w�y morskich. Opr�cz niego, chyba nikt z naszej planety nie interesowa� si� zjawami ukazuj�cymi si� pijanym lub na po�y �ywym ze strachu marynarzom, w czasach gdy na morzach i oceanach �wiata niepodzielnie panowa�y �aglowce. I tylko on, jako nami�tny kolekcjoner, przez ca�e swoje �ycie wygrzebywa� z dawno zapomnianych archiw�w, po��k�ych ksi�g i rozsypuj�cych si� ze staro�ci gazet, legendarne opowie�ci opisuj�ce pojawienie si� morskich potwor�w. W�tpliwe, czy nawet Wszech�wiatowa Biblioteka Cybernetyczna, posiadaj�ca przecie� kilka miliard�w dzia��w, kt�rych elektronow� pami�� ju� od trzech prawie lat nasycano informacjami z r�nych dziedzin nauki i techniki, zdobytymi przez ludzko�� na ca�ej przestrzeni jej historycznego rozwoju, dysponowa�a chocia�by jedn� tysi�czn� tych danych, jakie zalega�y w postaci mikrofilm�w i fotokopii ogromne szafy w gabinecie Ka�abuszewa. I tylko on m�g� powiedzie�, co z tych powie�ci, notatek czy sprawozda� mia�o chocia�by cie� warto�ci naukowej, a co nale�a�o uzna� za wytw�r pijanej fantazji. Zreszt� i on m�g� si� myli�, co nie przeszkadza�o mu niewzruszenie wierzy� w istnienie w�y morskich.

Oczywi�cie, gdyby Komisja dysponowa�a chocia�by jeszcze jednym fachowcem �w�oznawc��, mog�aby si� zastanawia�, kt�rego z nich wys�a� na t� wypraw�. Ale w sytuacji, gdy nie ma wyboru, niewys�anie Ka�abuszewa na wypraw�, kt�rej celem by�o poszukiwanie hipotetycznego w�a morskiego, by�oby zbyt niesprawiedliwe i okrutne. Przecie� w�a�nie on zas�u�y� na uczestnictwo w tej ekspedycji bardziej ni� ktokolwiek inny na �wiecie!

Kwestia, dlaczego wys�ano na wypraw� w�a�nie Ka�abuszewa, nie by�a w tej chwili najwa�niejsza i dyskusja na ten temat musia�a by�, si�� rzeczy, ja�owa. Tote� gdy uczestnicy zebrania odrobin� ostygli, przewodnicz�cy posiedzenia, akademik �awrow, przeszed� do rzeczy najwa�niejszej:

��Teraz, prosz� pan�w, powinni�my podj�� decyzj� w kwestii, w gruncie rzeczy nie mniej wa�nej, kogo pos�a� na poszukiwanie Ka�abuszewa?

Nie wiem dlaczego, ale wszyscy popatrzyli w moj� stron�. Do tej chwili by�em przekonany, �e zosta�em zaproszony wy��cznie w charakterze eksperta, specjalisty w dziedzinie g��bokiego p�ywania podwodnego. I rzeczywi�cie, w czasie dyskusji zadano mi kilka pyta�, dotycz�cych warunk�w panuj�cych na dnie Oceanu w rejonie pechowego kanionu. Teraz jednak, najwyra�niej, oczekiwano ode mnie czego� zupe�nie innego.

��Co pan mo�e powiedzie�, kapitanie?�� zach�ci� mnie �awrow.

��Na tej wyprawie ci��y wi�ksza odpowiedzialno�� ni� na ekspedycji Ka�abuszewa � powiedzia�em.�� Gdyby Ka�abuszew nie znalaz� swojego w�a, �wiat by si� nie zawali�. Nieznalezienie za� Ka�abuszewa to ju� ca�kiem inna sprawa.

��My to doskonale rozumiemy, kapitanie � przymru�y� oko �awrow.

��Nie odmawiam � powiedzia�em.�� Troch� mnie to jego przymru�one oko irytowa�o.�� Zanim jednak powe�mie si� ostateczn� decyzj�, nale�y zastanowi� si�, kto jest najlepiej przygotowany do dowodzenia wypraw� ratunkow�. Tego w�a�nie cz�owieka nale�y wys�a�. Nie mo�emy powt�rzy� b��du, jaki pope�nili�my wysy�aj�c Ka�abuszewa.

��Jakie ma pan zastrze�enia co do swojej kandydatury?

Musz� tu wyja�ni�, �e zgodnie z panuj�cym zwyczajem cz�owiek, kt�remu powierza si� wykonanie specjalnie odpowiedzialnego zadania, ma obowi�zek wymieni� swoje wady lub inne cechy charakteru, mog�ce dyskwalifikowa� go jako kandydata do wype�nienia tego w�a�nie zadania.

��Zastrze�e� nie mam � zaprzeczy�em.�� Chcia�bym natomiast przedstawi� swoje stanowisko w tej sprawie. Przede wszystkim nie wierz� w istnienie tego s�awetnego potwora. Ob�azi�em, i to dos�ownie, bo w lekkim skafandrze nurkowym, chyba wszystkie najg��bsze dziury Oceanu �wiatowego i mog� pan�w zapewni�, �e ani razu nie natkn��em si� na w�a morskiego ani na �Lataj�cego Holendra�.

��Ale w istnienie Ka�abuszewa pan nie w�tpi?

Oko �awrowa by�o w dalszym ci�gu przymru�one i to coraz bardziej dzia�a�o mi na nerwy.

��Pa�skim zadaniem b�dzie odszukanie Ka�abuszewa, a nie w�a morskiego � doko�czy� �awrow. To by�a jego ma�a zemsta za mojego �Lataj�cego Holendra�.

��Je�eli dobrze zrozumia�em, Ka�abuszew i w�� powinni znajdowa� si� gdzie� razem � wymamrota�em.�� A ja zupe�nie nie znam zwyczaj�w w�y morskich.

� �aden z podwodniak�w nie wierzy w istnienie w�a morskiego, tak samo jak i pan. Pan natomiast jest jednym z najbardziej do�wiadczonych �eglarzy podwodnych, powiedzia�bym nawet � as�w. To jest przecie� wyprawa ratunkowa, dlatego te� wybrali�my pana.

��W takim razie � powiedzia�em � mo�emy przej�� do konkret�w. Je�eli Komisja zdecyduje si� zawierzy� mnie dow�dztwo tej wyprawy, w ci�gu dw�ch godzin przedstawi� list� za�ogi, kt�ra�

��Za�ogi?�� przerwa� mi �awrow.�� Nie ma mowy o �adnej za�odze. Pan pop�ynie sam.

Popatrzy�em uwa�nie na twarze cz�onk�w Komisji, siedz�cych w ustawionych p�kolem g��bokich fotelach. Nie, to zdecydowanie nie byli ludzie, kt�rych mog�yby si� trzyma� tego typu �arty.

��Wbrew wszelkim przepisom?!�� By�em wstrz��ni�ty. Pokiwa�em g�ow�. Przed chwil� ze wszelkimi szczeg�ami om�wiono skutki, do jakich doprowadzi�o z�amanie zasad bezpiecze�stwa podczas organizowania wyprawy Ka�abuszewa i zaraz potem planu]e si� nowe, znacznie powa�niejsze pogwa�cenie tych zasad. Moje zdumienie by�o usprawiedliwione.

��Sprawa jest bardzo prosta, kapitanie � powiedzia� �gapow.�� Ka�abuszew pop�yn�� na �Rai� i nikt nie wie, w jak� szczelin� m�g� ten jego stateczek zabrn��, nie mamy z nim ��czno�ci, a co za tym idzie, poszukiwa� go trzeba przy pomocy takiego samego ma�ego stateczku. Powiem prosto z mostu: nie jest wykluczone, �e pan b�dzie zmuszony podr�owa� nie tylko pod wod�, ale i pod ziemi�.

��Tak, oczywi�cie s�ysza�em ju� o labiryntach podwodnego kanionu Tumberlinga. Zna�em r�wnie� jedn� z hipotez twierdz�c�, �e s� to katakumby, kt�re w wyniku jakiego� kataklizmu zapad�y si� na dno morskie. By� mo�e, �e w�a�nie tam, w kt�rej� z nisz katakumb, gnie�dzi�y si� w�e morskie. Zupe�nie mo�liwe. Nikt jeszcze nie by� w tych dziwnych norach, jakby wygrzebanych w podwodnych ska�ach. Oczywi�cie, opr�cz Ka�abuszewa. Temu cz�owiekowi wszystko mog�o przyj�� do g�owy i �adne zakazy nie stanowi�y dla niego przeszkody.

��No tak, ale przecie� �Raja� jest dwumiejscowa � powiedzia�em. Nie ba�em si�, ale przestrzeganie pewnych elementarnych przepis�w po prostu wchodzi w krew starych podwodniak�w. Nie jeste�my przecie� dzie�mi.

��Drugie miejsce mo�e by� potrzebne kt�remu� z ratowanych � po prostu powiedzia� �awrow.

Dopiero teraz zrozumia�em do ko�ca my�l cz�onk�w Komisji. My�leli, �e �Raja� Ka�abuszewa zaklinowa�a si� w tej podwodno � podziemnej pu�apce. Wyholowanie stateczku, prawdopodobnie, nie uda si�. A wi�c trzeba b�dzie chyba dokona� �przesiadki� pasa�er�w.

��Kto jest drugim cz�onkiem za�ogi w wyprawie Ka�abuszewa?�� spyta�em.

��Titow.

Titowa zna�em. Cz�owiek absolutnie zr�wnowa�ony.

Spokojny, �e nie powiem flegmatyczny. Doskona�y �kompensator�, je�eli tak mo�na si� wyrazi�, uzupe�niaj�cy cechy charakteru Ka�abuszewa. Instrukcje, kt�re otrzyma, wype�ni zawsze co do joty. Nie naruszy najmniejszego punkciku instrukcji, cho�by dooko�a niego ziemia si� zapada�a.

��Kt�ry z nich jest dow�dc�?

��Ka�abuszew.

Najwidoczniej s�dzone mi by�o zdumiewa� si� dzisiaj bez ko�ca z powodu zasad, jakie przyj�to przy kompletowaniu za�ogi do tej wyprawy.

��Ka�abuszew nie mia� moralnego prawa zgodzi� si� na to!�� wykrzykn��em.

��Dlaczego?�� zdziwi� si� �awrow.�� Przecie� on rzeczywi�cie jest swojego rodzaju specjalist�.

��Ale� panowie, panowie!�� Upiera�em si�. Dopiero teraz w ca�ej rozci�g�o�ci podziela�em oburzenie Agapowa.�� Jak Komisja mog�a zgodzi� si� na nominacj� Ka�abuszewa?

��A wed�ug pana dow�dc� wyprawy nale�a�o mianowa� Titowa?�� �awrow patrzy� na mnie ch�odnym, badawczym wzrokiem. Dopiero teraz, pomy�la�em sobie, zacznie mnie przyciska� do muru. S�ysza�em ju�, �e sztuk� prowadzenia dyskusji �awrow ma opanowan� do takiego stopnia, do takiej perfekcji, do jakiej mistrz �wiata w zapasach ma opanowan� technik� prowadzenia walki.�� Po raz pierwszy � w g�osie �awrowa zad�wi�cza� odcie� zdziwienia � po raz pierwszy wys�a�bym na wypraw� badawcz�, w charakterze dow�dcy tej wyprawy, cz�owieka, kt�ry nie wierzy w mo�liwo�� osi�gni�cia celu, jaki przed t� wypraw� zosta� postawiony. Gdybym to zrobi�, to dopiero by�oby pogwa�cenie wszelkich regu� i przepis�w!

Nie odezwa�em si� ani s�owem.

Titow rzeczywi�cie by� �wietnym podwodniakiem, ale jego specjalno�ci� by�a hydroakustyka. Troch� racji �awrow mia�.

��Znani biologowie-podwodniacy byli ju� zaanga�owani do innych wypraw. Ci, kt�rzy nie mieli w tym czasie konkretnego przydzia�u, nie nadawali si� na t� wypraw�, tak pod wzgl�dem cech charakteru, jak i, a nawet przede wszystkim, pod wzgl�dem kwalifikacji technicznych.

Tak, Titow jest mistrzem g��bokiego p�ywania podwodnego, nikt temu nie przeczy. Oczywi�cie, je�eli zacz�to od Ka�abuszewa, to wszystko to, co potem nast�pi�o, by�o wynikiem tej pierwszej decyzji. Wszystko sprowadza�o si� do Ka�abuszewa, a dok�adniej do w�a morskiego, w kt�rego istnienie cz�owiek ten wierzy� z ca�ym uporem.

��Przecie� wyprawa nie zosta�a zakwalifikowana jako niebezpieczna � zauwa�y� �awrow.�� Nikt nie poleca� badania labirynt�w Tumberlinga. Mieli po prostu p�yn�� wzd�u� kanionu i to wszystko. Co tam si� wydarzy�o, co si� z nimi sta�o, tego nie wie nikt.

��Niech pan powie � spyta�em �awrowa wprost � czy pan sani wierzy w tego, jak mu tam� no�

�awrow u�miechn�� si�.

��Rozumiem pa�skie zdumienie. W dwudziestym pierwszym wieku nagle wywleka si� na �wiat�o dzienne jakie� tam stare marynarskie bajeczki. Czy to s� bajeczki, czy nie, b�dzie mo�na definitywnie wyja�ni� dopiero teraz. Paradoks? Nie, nie ma tu �adnego paradoksu. Zoologowie do tej pory spieraj� si� o istnienie pewnych przedstawicieli fauny l�dowej. A gdy w zesz�ym wieku uczeni odkryli ryby trzonop�etwe, nie chcieli wierzy� w�asnym oczom. Przed tym odkryciem uwa�ano, �e ostatnie egzemplarze latimerii wymar�y kilka dziesi�tk�w milion�w lat temu, ust�puj�c miejsca innym gatunkom. A potem schwytano jeszcze kilka latimerii. Czy�by pan my�la�, �e ryby kopalne raptem zacz�y si� odradza�? Nic podobnego, po prostu nauka rozszerzy�a front poszukiwa�. I coraz wi�cej latimerii zacz�o wpada� w r�ce uczonych. Niech pan sobie przypomni, �e badania ocean�w, na ca�ej ich powierzchni i g��boko�ci, zapocz�tkowano stosunkowo niedawno. A zjednoczenie wysi�k�w naukowc�w ca�ego �wiata nast�pi�o jeszcze p�niej.

��No, ale do tej pory �aden z naukowc�w nie widzia� w�a morskiego � zauwa�y�em.

��Niewykluczone, �e istniej� zaledwie pojedyncze egzemplarze tych w�y � powiedzia� z powag� �awrow � i mo�e w�a�nie te ostatnie egzemplarze znalaz� Ka�abuszew w ich ostatniej kryj�wce.

��Przedtem, w dawnych wiekach, jako� te w�e cz�ciej pokazywa�y si� ludziom, nie kr�powa�y si�.

Oczywi�cie, je�li mamy wierzy� bajeczkom, kt�rymi zapchane s� szafy Ka�abuszewa.

��Ka�abuszew s�dzi, �e w�e morskie s� stworzeniami g��binowymi � z tak� sam� powag� wyja�nia� �awrow � a na powierzchni� morza wyp�ywa�y tylko ich trupy. Falowanie, wiatr i wyobra�nia o�ywia�y je w oczach marynarzy, a potem trupy te by�y zjadane przez ptaki i ryby. Stworzenia wymiera�y, no i dlatego przestano je spotyka�. Ale mo�e jednak przynajmniej jedna para gdzie� jeszcze istnieje.

��Osobi�cie�

��Jestem naukowcem � przerwa� mi sucho �awrow � wszystkie tam �wierz� czy �nie wierz� nie wchodz� w zakres nauki.

��Chcia�em po prostu powiedzie� � b�yskawicznie odparowa�em � �e Ka�abuszew by� mo�e w�a�nie w tej chwili przeprowadza wywiad z ostatnim z ostatnich spo�r�d tych ostatnich w�y, a ja osobi�cie zrobi� wszystko, aby ten wywiad nie by� stracony dla nauki. Nie gwarantuj�, �e dostarcz� panom �ywego w�a morskiego, ale Ka�abuszewa postaram si� odnale��.

Moja czupurno�� nie bardzo ich zdziwi�a. Najprawdopodobniej co� ju� o mnie s�yszeli.

��Doskonale � powiedzia� Agapow.�� Zawsze uwa�a�em, �e prawid�owy dob�r sk�adu osobowego wyprawy stanowi po�ow� jej sukcesu. Kiedy pan jest got�w wyruszy�, kapitanie?

��W ci�gu pi�tnastu minut po otrzymaniu odpowiedzi na moje ostatnie pytanie.

��S�ucham pana?

��Co panom wiadomo o cechach charakteru Ka�abuszewa? Przecie�, panowie, podobno, doskonale go znacie.

��Rozumiem, powinienem, w�a�ciwie musz�, powiedzie� panu wszystko to, co mo�e u�atwi� panu poszukiwania.

��W�a�nie. Ja musz� wyobrazi� sobie, jak by post�pi� Ka�abuszew w tym czy innym wypadku. Jak by post�pi� cz�owiek o charakterze podobnym do mojego, wyobra�am sobie doskonale. Jak post�pi Titow, wiem precyzyjnie i z ca�� dok�adno�ci�. O jego hipotetycznych reakcjach mog� panom powiedzie� wi�cej ni� o swoich. Jak wi�c widzicie, panowie, w r�wnaniu tym jest tylko jedna niewiadoma, od kt�rej zale�y wszystko. Nie jestem psychologiem, ale b�d� zmuszony zaj�� si� psychologi�.

��Trudno powiedzie�, jak post�pi cz�owiek w nieprzewidzianych okoliczno�ciach � w zadumie powiedzia� Agapow � wiemy tylko jedno, �e Ka�abuszew jest bardzo uparty. W�e morskie traktuje jako przedmiot kolekcjonerstwa. Mo�e pan sobie wyobrazi�, do czego zdolny jest cz�owiek ogarni�ty tak� nami�tno�ci�, gdy ma mo�liwo�� uzupe�nienia swojej kolekcji. No� powiedzmy sobie, najmniejsz� rzecz�, jakiej m�g�by oczekiwa�, by�aby fotografia w�a morskiego! Albo fotografia tego, co dotychczas uwa�ano za w�a. Co tu jeszcze mo�na powiedzie�? Jest nieustraszony. Ten cz�owiek w og�le nie zna l�ku. Nie wiem, czy w sytuacji, z jak� mamy do czynienia, nie komplikuje to jeszcze bardziej sprawy. Z zawodu jest speleologiem.

��Speleologiem!�� potar�em czo�o. Tego jeszcze brakowa�o do pe�ni szcz�cia!.. Przypomnia�em sobie opublikowan� niedawno statystyk� Urz�du Kontroli Bezpiecze�stwa Pracy. Wynika�o z niej, �e je�li chodzi o ilo�� nieszcz�liwych wypadk�w, speleologowie zajmuj� jedno z pierwszych miejsc spo�r�d innych przedstawicieli zawod�w badacza. Potrafi� wle�� w takie mysie dziury, �e wystarczy minimalne przemieszczenie si� masy ska�, aby dosz�o do niebezpiecznych nast�pstw. G��wn� przyczyn� wypadk�w, jak wyja�nia� przedstawiciel Urz�du Kontroli Bezpiecze�stwa Pracy, jest nieumacnianie �cian i pu�ap�w pieczar i tuneli; odkrywcy chc� bowiem pozostawi� badany obiekt w stanie nienaruszonym dla nast�pnych badaczy i speleolog�w, kt�rzy przyjd� po nich. Ci, kt�rzy ulegali wypadkom, z regu�y chcieli najpierw zbada� odkryt� przez nich pieczar�, czy inn� rozpadlin� skaln�, w takim stanie, w jakim j� stworzy�a przyroda, a dopiero potem mieli zamiar budowa� zapasowe wyj�cia, wierci� komfortowe sztolnie, stawia� �ciany zabezpieczaj�ce i siatki ochronne. Dalej, jak pami�tam, umieszczone by�y w publikacji zalecenia Urz�du Kontroli Bezpiecze�stwa Pracy, maj�ce na celu pogodzenie wymaga� nauki z mo�liwie bezpiecznym przebywaniem ludzi w podziemiu. W�tpi� tylko, czy te po�yteczne i rozs�dne rady dotar�y do �wiadomo�ci Ka�abuszewa.

��Wszystko jest dla mnie jasne i zrozumia�e. Natychmiast wyruszam.

��Na lotnisku ju� pana oczekuj� � powiedzia� �awrow.

W epoce floty �aglowej, w czasie gdy w�e morskie by�y zjawiskiem r�wnie cz�stym jak nie zapowiedziane sztormy i sztile, ka�dy przyzwoity opis podr�y morskiej zaczyna� si� od podania charakterystyki statku.

�Siedemnastego czerwca 1741 roku wst�pi�em na pok�ad �Sydonii� � przeczyta�em w jednej z fotokopii, kt�rych paczk� dor�czono mi, bym przejrza� w czasie podr�y.�� �Sydonia� by�a uroczym tr�jmasztowym szkunerem o wyporno�ci pi�ciuset ton i o tak eleganckich kszta�tach, �e musia�y one wywo�ywa� zachwyt ka�dego prawdziwego marynarza�.

Postanowi�em, �e nie warto �ama� tej tradycji, tym bardziej �e jaki� m�ody bohater wst�puj�cy na pok�ad uroczej �Sydonii� mia� po pewnym czasie mo�no�� zobaczenia na w�asne oczy w�a morskiego, co by� mo�e i mnie jest pisane.

Na pok�ad �Rai� �wst�pi�em� na l�dzie. Ludzie nie b�d�cy specjalistami�

podwodniakami na pewno nie maj� poj�cia, jak wygl�da i co jest warta �Raja�. W �adnym wypadku nie jest podobna do znanych wszystkim, ogromnych automatycznych dr�g, gigantycznych maszyn pe�zaj�cych po dnie oceanu i zbieraj�cych rud� podobn� do rozsypanych kartofli. Niewielkie jest r�wnie� podobie�stwo do g��bokowodnych statk�w badawczych, a tym bardziej do statk�w turystycznych, wycieczkowych, kt�rych ryciny i fotografie mo�na obejrze� nieomal w ka�dym czasopi�mie ilustrowanym. �Raja� nie ma ani gigantycznych rozmiar�w, kt�re mog� wp�ywa� na wyobra�ni�, ani �adnych pot�nych pionowych czy poziomych �rub, ani silnik�w odrzutowych, ani te�, trzeba tu doda�, �adnego komfortu w urz�dzeniu wn�trza.

Wyobra�cie sobie, pa�stwo, prawid�ow� kul� z przezroczystego materia�u, o �rednicy oko�o dw�ch metr�w. Kula, podobnie jak planeta Saturn, opasana jest wyd�u�onym pier�cieniem podobnym do eliptycznego placka. �Placek� jest grubszy w miejscach, w kt�rych styka si� ze statkiem, jest natomiast zupe�nie cieniutki na kraw�dziach zewn�trznych.

I to w�a�ciwie wszystko. Je�eli oczywi�cie nie b�dziemy m�wi� o tysi�cach dodatkowych urz�dze�. Trudno jest na pierwszy rzut oka zauwa�y�, �e ta przezroczysta kula sk�ada si� z dw�ch kul w�o�onych jedna w drug�. Kula wewn�trzna stanowi gondol�, w kt�rej siedz�. Jest tak wywa�ona w stosunku do �rodka ci�ko�ci, �e moje siedzenie i wolny fotel obok mnie, wszystkie przyrz�dy pok�adowe i d�wignie steruj�ce zajmuj� zawsze jedno i to samo po�o�enie, r�wnoleg�e do powierzchni ziemi, niezale�nie od tego, jak aktualnie zachowuje si� pow�oka zewn�trzna, po��czona z tym swoim eliptycznym plackiem. �Raja� mo�e p�yn�� chocia�by do g�ry brzuchem i ja tego nawet nie zauwa��. Je�li chodzi o eliptyczny pier�cie�, nazwany przeze mnie �plackiem�, to stanowi on jednocze�nie cz�� zewn�trznego korpusu statku, silnik, p�dnik, jak r�wnie� urz�dzenie czujnikowe statku. Elastyczny korpus zewn�trzny jest jakby umi�nionym cia�em, kt�re mo�e przyjmowa� najbardziej r�norodne formy, zgina� si�, dokonywa� ruch�w drgaj�cych w ca�o�ci lub w pewnych swoich fragmentach. Jednym s�owem, mo�e p�yn�� w spos�b naturalny, niewymuszony, po prostu jak zwierz�, od kt�rego nazwano stateczek, jak raj�.

Je�eli chodzi o zwrotno��, o zdolno�� manewrowania, nie by�o jeszcze na �wiecie lepszego aparatu do p�ywa� podwodnych. Aparat ten jest przeznaczony do dok�adnego badania �a�cuch�w g�rskich i dolin, w�skich kanion�w i krater�w wulkan�w podwodnych. Pod wzgl�dem bezpiecze�stwa p�ywania �Raja� nie ma sobie r�wnych.

Pod wod� p�ywam ju� ca�e lata i nie zdarzy�o mi si� widzie�, aby jakakolwiek ryba lub inne stworzenie morskie utkwi�o w szczelinie skalnej. Ostatni model �Rai� przewy�sza, pod wzgl�dem zwrotno�ci, zdolno�ci manewrowania i szybko�ci reagowania na niebezpiecze�stwa gro��ce ze strony otaczaj�cego �rodowiska, wszystkie ze znanych nauce zwierz�t morskich. Ka�abuszewowi wybrano dobry statek. �Raja� mo�e swobodnie, z du�ym zapasem odleg�o�ci, uciec przed ka�dym w�em morskim, albo te� sparali�owa� go �adunkiem elektrycznym, gdyby okaza�o si� to konieczne.

A wi�c siedzia�em w kabinie, a �Raja� wisia�a pod brzuchem helikoptera, kt�ry lecia� z wielk� szybko�ci� do oddalonego sektora Oceanu Indyjskiego. Wola�em zaj�� miejsce w kabinie jeszcze na lotnisku. Oczywi�cie urz�dzenia hermetyzuj�ce dzia�aj� r�wnie dobrze na powietrzu, jak i w wodzie, ale za�adunek pasa�er�w na �sucho� zajmuje mniej czasu i poza tym, cokolwiek by si� m�wi�o, jest bezpieczniejszy. Nie chcia�em ryzykowa� tego, �e jaka� tam �rubka czy nakr�tka znajdzie si� nie na swoim miejscu i z takiej b�ahej przyczyny trzeba b�dzie powt�rnie regulowa� ca�e urz�dzenie, bo automaty nie zgodz� si� na zanurzenie �Rai�. Mnie osobi�cie niczym by to nie grozi�o, ale Ka�abuszew i Titow musieliby czeka� na mnie znacznie d�u�ej. Starzy podwodni wyjadacze, nauczeni do�wiadczeniem, licz� si� z mo�liwo�ci� powstawania awarii nawet w wyniku niebrania pod uwag� takich w�a�nie drobiazg�w jak ten, o kt�rym przed chwil� wspomnia�em, a o kt�rych to drobiazgach nie zawsze �pami�taj�� pok�adowe m�zgi elektronowe.

Pomy�la�em o Titowie i Ka�abuszewie. Ka�abuszew jest odwa�ny, ale wydawa�o mi si�, �e ta jego odwaga, to jego m�stwo, nie wiem jak to nazwa�, jest odwag� szale�ca, cz�owieka ow�adni�tego pasj�. Natomiast wyprowadzenie z r�wnowagi Titowa jest rzecz� prawie zupe�nie niemo�liw�.

Prawie� hm� zacz��em mie� w�tpliwo�ci. Titow znajdowa� si� zawsze w towarzystwie podwodniak�w, ludzi, kt�rzy potrafili panowa� nad sob�, a przede wszystkim niesk�onnych do fantazjowania. Z partnerem tego typu co Ka�abuszew zetkn�� si� po raz pierwszy i oto siedz� obaj, zamkni�ci razem w ciasnej kabince. Co mo�e zdarzy� si�, je�eli �krzemie� Titow b�dzie nara�ony na uderzenia �krzesiwa� Ka�abuszewa? Jakie mog� powsta� z tego iskry? Widywa�em ludzi, kt�rzy dopiero w podesz�ym wieku brali po raz pierwszy udzia� w polowaniu. Bywa�o tak, �e bro� brali do r�ki z ironicznym u�mieszkiem, ale natychmiast po pierwszym strzale przeobra�ali si� zupe�nie. Czy pasja kolekcjonera, lub te� my�liwego, nie mog�a zaw�adn�� r�wnie� Titowem?

Przerzucaj�c otrzymany od Komisji plik fotografii zacz��em wnikliwie wpatrywa� si� w t�, kt�ra wywo�a�a ca�� awantur�. By�o to zdj�cie przekazane przez kamer� telewizyjn�, opuszczon� na linie z pok�adu badawczego statku nawodnego na dno oceanu. Prosto w kamer� patrzy�a morda jakiego� potwora. Troje oczu na czole po�yskiwa�o ch�odno i bezmy�lnie. To by� wzrok stworzenia stoj�cego na bardzo niskim stopniu rozwoju. Stworzenia dzia�aj�cego bez �adnego udzia�u �wiadomo�ci, instynktownie, odruchowo, zupe�nie jak automat. Straszny wzrok, od kt�rego dostawa�o si� g�siej sk�rki. Szeroko otwarta paszcza �wiadczy�a o doskonale rozwini�tej funkcji chwytania. Pot�ny potrzask z nier�wnymi, topornie obrobionymi z�bami. Trudno by�o m�wi� o rozmiarach paszcz�ki, poniewa� nie wiadomo by�o, z jakiej odleg�o�ci zrobiono zdj�cie.

Widok takiego zwierz�cia m�g� podnieci� ka�dego, nie tylko op�tanego mani� kolekcjonersk� Ka�abuszewa. �atwo mog� sobie wyobrazi�, co by poczuli badacze, gdyby spotkali si� z podobnym potworem twarz� w twarz.

Odwr�ci�em fotografi�. Na odwrocie by�a kr�tka notatka sporz�dzona na podstawie oficjalnego protoko�u naukowego. Kamera telewizyjna przekaza�a zdj�cie. Na ekranie monitora kontrolnego, zainstalowanego na pok�adzie statku, zaobserwowano, �e otwarta paszcza nagle, gwa�townie zbli�y�a si� do kamery, mign��, b�ysn�wszy w �wietle reflektora, z�b, obserwatorzy zobaczyli co� podobnego do gardzieli i nast�pi�a ciemno��. Lina, do kt�rej by�a przymocowana kamera telewizyjna, napi�a si�, jak gdyby to by�a �y�ka, na ko�cu kt�rej znajduje si� wielka ryba. Pr�by wyci�gni�cia zdobyczy na powierzchni� nie powiod�y si�. Po dziesi�ciominutowej walce, kiedy podci�gano i luzowano lin� za pomoc� windy, przerwa�a si� ona i potw�r, kt�ry po�kn�� kamer�, znik�. S�dz�c z rozmiar�w kamery stworzenie, kt�re tak lekko prze�kn�o ten �przedmiocik�, nie mog�o by� male�kie.

Zoologowie nie widzieli do tej pory nic podobnego i nic podobnego nie opisano dotychczas w pracach naukowych. Rozgorza�a dyskusja, do kt�rej niespodziewanie wtr�ci� si� Ka�abuszew, zobaczywszy fotografi� demonstrowan� w telewizji ziemskiej. Ka�abuszew �rozpozna�� w nieznanym potworze w�a morskiego. Na dow�d tego przytoczy� kilka tysi�cy pisemnych, zaprotoko�owanych raport�w naocznych �wiadk�w i rysunki zrobione przez artyst�w w dawnych wiekach.

Jeden z tych dowod�w znajdowa� si� w moich r�kach, w tej samej paczce fotografii i fotokopii. Tr�joki potw�r z otwart� paszcz� polowa� na w�t�y stateczek, uciekaj�cy pod pe�nymi �aglami. Na rufie kl�cza� jeden z marynarzy i wznosi� r�ce do nieba. Tu��w w�a by� ukryty w wodzie. Nad powierzchni� morza wystawa�y tylko podobne do garb�w wierzcho�ki grubych pier�cieni. Niezupe�nie zgadza�o si� to z wersj� Ka�abuszewa stwierdzaj�c�, �e w�e morskie wyp�ywaj� na powierzchni� dopiero po �mierci, ale podobie�stwo by�o prawie zupe�ne.

��Czy pan nie zasn��, kapitanie?�� spytano mnie. Z ekranu patrzy� na mnie u�miechaj�cy si� Agapow.

��Wszystko w porz�dku. Usi�uj� zbudowa� jak��, mniej lub wi�cej prawdopodobn�, hipotez�. Nie mog� przecie� prowadzi� poszukiwa� na o�lep.

��Niech pan pr�buje � popar� mnie Agapow � specjalnie przylecia�em z Ksi�yca, aby uczestniczy� w zako�czeniu tej sprawy, i us�ysza�em z dziesi�� hipotez. Pa�skie uwagi b�d� dla mnie szczeg�lnie interesuj�ce.

��Za podstaw� mojej hipotezy przyj��em skrajne przypuszczenie, �e musia�o si� zdarzy� co� takiego, co spowodowa�o, i� nawet taki cz�owiek jak Titow na moment straci� g�ow� � powiedzia�em.�� Dow�dc� statku by� Titow, chocia� kierownikiem wyprawy mianowano Ka�abuszewa. W przypadku gdyby Ka�abuszew za��da� od Titowa wykonania jakiego� nierozs�dnego, sprzecznego z instrukcj� manewru, ten, jako odpowiadaj�cy za powierzony mu statek, m�g� odm�wi� wykonanania rozkazu. Z drugiej za� strony � Titow, gdyby nawet zdecydowa� si� na przedsi�wzi�cie czego� wykraczaj�cego poza ramy instrukcji, natychmiast by o tej decyzji poinformowa� statek patroluj�cy na powierzchni Oceanu, w rejonie badanego kanionu. Wniosek nasuwa si� sam: Titow po prostu nie zd��y� tego zrobi�. Musia�o zupe�nie niespodziewanie wydarzy� si� co� takiego, co momentalnie wyeliminowa�o Titowa z �gry�.

��Na przyk�ad �Raja� wpad�a na ska�� podwodn�, poniewa� odleg�o�ciomierz ultrad�wi�kowy na skutek uszkodzenia �pomyli� si� w ocenie odleg�o�ci?

��Nie, to niemo�liwe. W podobnym wypadku automaty awaryjne przekaza�yby na powierzchni� sygna� SOS.

��A wi�c�

��Rozumuj�c logicznie � westchn��em � musimy doj�� do wniosku, �e Titow straci� mo�liwo�� dzia�ania nie na skutek jakiej� fizycznej przeszkody, a w nast�pstwie jakiego� czynnika psychologicznego.

��Czy nie chce pan przez to powiedzie�, �e Titow m�g� po prostu� oszale�?

��Nie, Titowa mog�o po prostu co� bardzo zadziwi�. Mog�o to trwa� zaledwie u�amek sekundy i niew�tpliwie za chwil� przyszed� ju� do siebie, ale wtedy by�o za p�no na jakiekolwiek dzia�anie.

��To znaczy, �e natkn�li si� na w�a morskiego?

��Musieli zobaczy� co�, co g��boko wstrz�sn�o Titowem.

��I to �co�� by�o szybsze i pierwsze napad�o na �Raj�?

��Pan zbyt upraszcza � powiedzia�em.�� �Raja� jest silnie zautomatyzowana. Urz�dzenia obronne odpar�yby atak, a automat awaryjny przekaza�by na powierzchni� sygna� alarmowy wraz z dok�adnym raportem o wypadku. Mieliby�my w�wczas szpulk� z magnetycznym zapisem wszystkiego, co wydarzy�o si� na dnie morza. A my nie dysponujemy ani jednym zdj�ciem.

Rozmowa utkn�a na martwym punkcie.

Poprzez przezroczyste dno kabiny widzia�em powierzchni� Oceanu. Wzd�u� toru, wyznaczonego przez p�ywaj�ce radiolatarnie, p�yn�y ogromne frachtowce towarowe. Wielkie statki o eleganckich, op�ywowych liniach posuwa�y si� szykiem torowym, zachowuj�c r�wne odst�py pomi�dzy sob�, jak na defiladzie. Obraz, widziany przeze mnie, niewiele mia� wsp�lnego z fotokopiami, kt�re w dalszym ci�gu trzyma�em w r�ku. Przelecieli�my nad Wielk� Drog� Transoceaniczn�, ��cz�c� porty b�d�ce ko�cowymi stacjami transkontynentalnej kolei �elaznej. Poci�gi za�adowane towarami przekracza�y Ocean na pok�adach statk�w, aby po przybyciu do portu przeznaczenia kontynuowa� podr� o w�asnych si�ach.

I znowu pode mn� rozpo�ciera�a si� pustynia wodna. Wkraczali�my w obszar, przez kt�ry nie przebiega�a �adna regularna linia �eglugowa.

Bezpo�rednio pode mn� przep�yn�o stado wieloryb�w. Male�kie, zwinne stateczki p�yn�ce po bokach i z ty�u stada pe�ni�y rol� pastuch�w. Stateczki mog�y nurkowa� i p�yn�� pod wod� nie gorzej od swoich �podopiecznych�. Wiedzia�em, �e stateczki te wytwarzaj� w wodzie pole elektryczne, stanowi�ce jakby ruchom� zagrod� nie pozwalaj�c� wielorybom na ucieczk�.

Przodem p�yn�y wieloryby � przewodnicy stada. By�y to zmechanizowane atrapy tych ogromnych ssak�w, tak idealnie wykonane, �e mimo usilnego wpatrywania si�, nie by�em w stanie znale�� jakiejkolwiek r�nicy pomi�dzy �ywymi zwierz�tami i ich imitacj�. Przewodz�ce stadu �wieloryby� spokojnie pru�y wod�, posuwaj�c si� naprz�d za pomoc� ruch�w pot�nego ogona. Czasami dla zabawy wyskakiwa�y z wody, ukazuj�c szerokie grzbiety, lub zanurza�y si� pod powierzchni� i po wyp�yni�ciu wyrzuca�y wysokie fontanny rozpylonej wody. Wszystkie te ewolucje wykonywane by�y w spos�b absolutnie naturalny. Pozosta�e, na pewno �ywe wieloryby, p�yn�y z ty�u.

Wielorybom wydawa�o si� pewnie, �e p�yn� w kierunku, jaki same sobie obra�y. W rzeczywisto�ci za� przeganiano je na �pastwiska� obfituj�ce w plankton.

Wreszcie zobaczy�em niewielki statek zakotwiczony na �rodku Oceanu. By�a to jednostka przeznaczona do bada� hydrograficznych � �Poszukiwacz�.

��Uwaga!�� powiedzia� Agapow.

Zrzucono mnie z zachowaniem wszelkich prawide� sztuki. Opadam jak nasionko wi�zu. Kr�tkimi zakosami szybuj� w powietrzu, prawie pionowo dotykam powierzchni wody i natychmiast ton�. Po up�ywie minuty w��czam silniki. Cia�o �Rai� zaczyna �agodnie falowa� i w tej samej chwili pojawia si� rekin.

Takiego pi�knisia nie widzia�em jeszcze nigdy w �yciu. Gdy zatacza� wok� mego stateczku pierwsze ko�o i jego cia�o przesuwa�o si� przed moimi oczami, wydawa�o mi si�, �e to cielsko nie ma ko�ca. Prosz� sobie tylko nie my�le�, �e to by�o moje pierwsze spotkanie z rekinem tygrysim. Ale o takich egzemplarzach opowiadano tylko legendy. Rekin najwidoczniej by� wyg�odzony. Polowanie na wieloryby zabezpieczone silnym polem elektrycznym nie by�o spraw� prost�. �Raja� interesowa�a go wy��cznie jako potencjalne po�ywienie. Nie mam poj�cia, czym wydawa�a si� rekinowi p�yn�ca w wodzie, poruszaj�ca ca�ym cia�em, �istota�, w ka�dym razie po powt�rnym okr��eniu bezzw�ocznie rzuci� si� do ataku.

Drapie�nik wpi� si� z�bami w sam� kraw�d� eliptycznego �placka�, jakby mia� zamiar odgry�� kawa�ek. Ale cieniutka kraw�d� p�etwy by�a twardsza od stali. W��czy�em pr�d. Sierpowata paszcz�ka rozwar�a si�, d�ugie cielsko obr�ci�o do g�ry brzuchem i zesztywnia�e jak pie� drzewa zacz�o powoli wyp�ywa� na powierzchni�.

��Mo�ecie wy�owi� moj� zdobycz � powiedzia�em do mikrofonu.�� Przyda si� jakiemu� muzeum zoologicznemu.

��Niech pan nie wy��cza napi�cia z pow�oki statku � poradzi� Agapow.

Zd��y� ju� przesi��� si� ze �mig�owca na pok�ad �Poszukiwacza�. M�g� obserwowa� po�o�enie mojego stateczku, automatycznie notowane na ekranie zaopatrzonym w skal� g��boko�ci. Zacz��em si� zastanawia�, w jaki spos�b obserwatorom znajduj�cym si� na pok�adzie �Poszukiwacza� �uda�o si� straci� z oczu statek Titowa. Przecie� na ekranie uwidacznia si� nie tylko po�o�enie mojej �Rai�, ale r�wnie� profil dna wykre�lony przez echosond�.

�Raja� zanurza�a si�, lekko ko�ysz�c si� na boki. P�niej przeszed�em na opadanie wzd�u� stromej spirali. Oczywi�cie, przez ca�y czas m�j fotel zachowywa� niezmienne poziome po�o�enie, dzi�ki czemu mog�em spokojnie obserwowa� �rodowisko. �Placek� wok� kabiny stopniowo sp�aszcza� si�, zmniejszaj�c swoj� obj�to�� wraz ze wzrostem g��boko�ci. To r�wnie� by� jeden z drobiazg�w konstrukcyjnych, kt�re zastosowane ��cznie sprawi�y, �e �Raja�, pod wzgl�dem pewno�ci dzia�ania i bezpiecze�stwa eksploatacji, nie mia�a sobie r�wnych.

Woda coraz bardziej ciemnia�a i po pewnym czasie musia�em w��czy� o�wietlenie. D�uga, chuda ryba z wyba�uszonymi �lepiami podp�yn�a prawie pod sam� �ciank� stateczku i jak zahipnotyzowana zacz�a wpatrywa� si� w reflektory.

Kilka ostatnich kilometr�w przeby�em w zupe�nej samotno�ci. Co pewien czas kontrolowa�em dzia�anie systemu ��czno�ci. I na ultrad�wi�kach i na ultrakr�tkich falach, mog�cych przenikn�� przez parokilometrow� warstw� wody, aparatura dzia�a�a bez zarzutu. Na swoim ekranie widzia�em twarz Agapowa prawie bez zniekszta�ce�. Patrzy� na mnie z uwag� i starannie ukrywanym napi�ciem.

Co mog�o w�a�ciwie zaskoczy� Titowa7 Pomy�la�em znowu o Titowie, poniewa� to w�a�nie on kierowa� �Raja I�. Nag�y atak choroby? By� absolutnie zdrowy. Sprawdzano to na kilka godzin przed zanurzeniem. Poza tym automaty kontroli biologicznej zanotowa�yby i przekaza�y na powierzchni� wszelkie zmiany w jego organizmie, kt�re mog�y mie� wp�yw na sprawno�� dzia�ania. Siedz� swobodnie rozparty w fotelu, wpatruj� si� w opalizuj�c� mg�� zamkni�t� �cian� ciemno�ci, mrucz� co� pod nosem, a na pok�adzie..Poszukiwacza� wiedz�, jaki mam puls, s�ysz� m�j oddech i w og�le badaj� nie mniej dok�adnie ni� w doskonale wyposa�onej klinice.

Zapiszcza�y sygna�y echosond. Na wszystkich ekranach pokaza�y si� ska�y. Otacza�y kabin� �Rai� tak szczelnie, jakby chcia�y j� zmia�d�y�. W tym samym momencie echosonda denna �zameldowa�a�, �e za chwil� dotkn� gruntu. Najwidoczniej znalaz�em si� w zag��bieniu mi�dzy ska�ami. Czy przypadkiem �Raja I� nie wpad�a do podobnej studni? Nie, echosondy zaraz by to wykaza�y.

Ostro�nie manewruj�c wydosta�em si� z pu�apki.

��Co si� z panem dzieje?�� zapyta� Agapow. Na jego ekranie kontur dna by� widoczny tylko w og�lnych zarysach.

��Wszystko w porz�dku � odpowiedzia�em prowadz�c �Raj� mi�dzy dwoma prawie pionowymi ska�ami.

��Niech si� pan nie spieszy � radzi Agapow � prosz� zbada� ka�dy metr.

Na chwil� przychodzi mi do g�owy zupe�nie fantastyczna my�l. A mo�e tu gdzie� na dnie le�y statek, kt�ry zaton�� przed wiekami, i �Raja I� w�lizn�a si� do� przez otwarty luk, a potem utkn�a w kt�rej� ze zniszczonych �adowni? Metalowy korpus statku ekranizuje fale radiowe i dlatego te� nast�pi�o przerwanie ��czno�ci. Ale nie, ta wersja odpada. Titow w �adnym wypadku nie polaz�by do wn�trza zatopionego okr�tu, nie uprzedziwszy przedtem za�ogi �Poszukiwacza� i nie otrzymawszy na to zgody. A Ka�abuszewowi nie mog�o zale�e� na takim ryzykownym eksperymencie. W�e morskie prawdopodobnie nie gnie�dzi�y si� w zatopionych okr�tach.

Wydosta�em si� na wzgl�dnie swobodn� przestrze�. Przede mn� le�a� w�ski i g��boki kanion. Zdecydowa�em si� i�� nad samym dnem. Echosonda rysowa�a na przednim ekranie obraz rozpadliny a� do jej zakr�tu. Reflektor, kt�ry w��czy�em, rozcina� ciemn� wod� na przestrzeni kilkudziesi�ciu metr�w. Obserwowa�em bliskie i dalekie cienie.

Po lewej stronie mrok by� bardziej g�sty. Zbli�y�em si� tam, zapali�em dodatkowy reflektor i zobaczy�em, �e �ciana kanionu jest w tym miejscu jakby podmyta. Na dole wytworzy�o si� co� podobnego do p�ytkiego koryta.

��Poszukam w tej szczelinie � powiedzia�em do Agapowa.

Nie odpowiedzia�. Popatrzy�em na ekran � by� pusty. Przyrz�dy kontroluj�ce dzia�anie ��czno�ci stwierdzi�y jej brak.

Aparatura nie mog�a zepsu� si�. Lampki indykatorowe, kontroluj�ce jej dzia�anie, �wieci�y pe�nym blaskiem. Wszystko by�o w porz�dku. Gdyby by�o inaczej, ju� dawno og�uch�bym od wycia syreny alarmowej.

Machinalnie podnios�em oczy do g�ry W wypadkach gdy mamy jakie� trudno�ci, zazwyczaj szukamy rozwi�zania na suficie. I tam w�a�nie zobaczy�em odpowied� na pytanie, dlaczego nie ma ��czno�ci. Ska�y, kt�re zawis�y nad moj� �Raj��, odcina�y j� od �wiata zewn�trznego. Ani ultrad�wi�ki, ani fale ultrakr�tkie nie mog�y dotrze� do �Poszukiwacza�. Dla obserwator�w na g�rze po prostu znikn��em, zar�wno z ekranu, jak i ze wszystkich innych kana��w ��czno�ci. �Poszukiwacz� powinien przesun�� si� nieco w prawo od mojego kursu i ��czno�� momentalnie pojawi�aby si� na powr�t. Zanim wlaz�em w t� dziur�, powinienem om�wi� z dow�dc� �Poszukiwacza� ten manewr ��czno�ci. Teraz nale�a�o jak najszybciej wyj�� spod przewieszki, a wtedy natychmiast mnie zobacz� i us�ysz�.

Wygl�da�o na to, �e podobn� omy�k� zrobi� Titow. Drobny b��d, kt�ry pope�ni�em, pom�g� mi odkry� przyczyn� nieoczekiwanej przerwy w ��czno�ci z �Raj� I�. Rozwi�zanie zagadki okaza�o si� �miesznie proste. Niestety, podobne, elementarne g�upstwa pope�niaj� nawet najbardziej do�wiadczeni podwodniacy.

Wyci�gn��em r�k� w kierunku d�wigni i� zamar�em. W przodzie, w g��bi kanionu, porusza�o si� i zwija�o jakie� d�ugachne cielsko. Jestem zwolennikiem dok�adno�ci i precyzji we wszystkim, co robi�, ale mimo �e stara�em si� z zimn� krwi�, na jak� mnie by�o sta�, okre�li� rozmiary potwornego stworzenia, nieomal�e w ca�o�ci zape�niaj�cego kanion, na oko wydawa�o mi si�, �e ma nie mniej ni� sto metr�w. Nie uwierzy�bym nikomu, kto pr�bowa�by mi o czym� takim opowiedzie�. Ale nie mog�em nie wierzy� w�asnym oczom.

Natychmiast zdj��em r�k� z d�wigni steruj�cej. Zanim wyprowadz� �Raj� ze szczeliny, nale�a�o co� obmy�le�. Spr�bowa�em zmierzy� odleg�o�� dziel�c� mnie od w�a � tak b�d� na razie go nazywa� � za pomoc� radarowego odleg�o�ciomierza. Przy okazji chcia�em dok�adniej okre�li� jego rozmiary. Ale promie� odleg�o�ciomierza grz�z� w przewieszonych skalach. Przecie� w dalszym ci�gu znajdowa�em si� w tym nieszcz�snym kanionie.

Ze swojego bocznego miejsca, mocno przechyliwszy si� w prawo i przycisn�wszy twarz do �cianki kabiny, mog�em zupe�nie dok�adnie widzie� ko�ysz�cego si� leniwie potwora.

Gdzie� w pod�wiadomo�ci za�wita�a w�tpliwo��, czy moja �Raja� posiada wystarczaj�c� ilo�� energii, aby og�uszy� takie ogromne bydl�. A co b�dzie, je�eli w�� sam potrafi wytwarza� �adunki elektryczne, jak si� to cz�sto zdarza mieszka�com g��bin? Jakim �adunkiem ewentualnie rozporz�dza? Przecie� s�dz�c z jego rozmiar�w, musia�aby to by� prawdziwa elektrownia, o mocy takiej, �e w por�wnaniu z ni� zapasy energetyczne �Rai� nic by nie znaczy�y. Spojrza�em jeszcze raz na w�a i dostrzeg�em co�, co momentalnie zmrozi�o mi krew w �y�ach. W�� wygi�� si� i zobaczy�em dziwne zgrubienie w samym �rodku jego tu�owia. Nie wiem, czy zdarzy�o si� wam widzie�, w jaki spos�b w�� po�yka �ab�? Gady maj� g�ow� szersz� od pozosta�ej cz�ci cia�a. Uchwyciwszy zdobycz w z�by, zwierz� po�yka swoj� ofiar� naci�gaj�c si� na ni�, w ten sam spos�b, w jaki my zak�adamy r�kawiczk� lub skarpetk�. Gdy spojrzymy na w�a, kt�ry niedawno spo�y� sw�j posi�ek, zobaczymy gdzie aktualnie znajduje si� nieszcz�sna �abka i zaobserwujemy, jak zwierz�tko, w wyniku robaczkowych ruch�w jelit w�a, przesuwa si� coraz bli�ej �o��dka gada.

Zupe�nie taki sam obrazek mia�em przed sob�. Gigantyczny w�� po�kn�� najwidoczniej co�, co z trudem mie�ci�o si� w jego tu�owiu. Najstraszniejsze by�o to, �e �pokarm� ten mia� owalny kszta�t i rozmiary �Rai�.

Nie traci�em czasu na rozmy�lania. Trzeba natychmiast atakowa� i przeci��, oboj�tnie, w jaki spos�b, brzuch w�a, chocia�by potem mieli mnie przekl�� wszyscy biologowie �wiata za to, �e nie zatroszczy�em si� o zachowanie przy �yciu potwora, kt�rego nikt jeszcze nie widzia�. Musz� podkra�� si� do w�a mo�liwie najbli�ej i napa�� na niego, zanim mnie zauwa�y. Przecie� nawet gdyby nie chcia� mnie atakowa�, mo�e po prostu uciec.

Zacz��em ostro�nie przesuwa� si� do przodu. W kanionie wyst�puje dosy� silny pr�d, jaki cz�sto zdarza si� na wi�kszych g��boko�ciach, i pr�d ten troch� utrudnia� moje manewry. W czasie wykonywania jednego z nich, straci�em w�a z pola widzenia.

Kanion w tym miejscu wygina� si�. Ostro�nie zbli�y�em si� do zakr�tu. Zaledwie zd��y�em wysun�� spoza zakr�tu dzi�b �Rai�, gdy nagle, prosto przede mn�, zobaczy�em ogromn�, otwart� paszcz� gada.

Dzia�o si� to wszystko w u�amkach sekund. Zd��y�em jednak zauwa�y� troje zimnych oczu, patrz�cych na mnie bez mrugni�cia, i nier�wne z�by, kt�re zab�ys�y w �wietle reflektora. A potem paszcza rzuci�a si� na mnie.

Zd��y�em wcisn�� guzik ochronnego pola elektrycznego. Nie wywo�a�o to �adnej reakcji odwetowej. Sygna�y alarmowe echosond �a�o�nie piszcza�y, krzycz�c o niebezpiecze�stwie gro��cym ze wszystkich stron, o tym, �e znalaz�em si� w zamkni�tej przestrzeni. Gwa�townie w��czy�em ca�� wstecz. Po przep�yni�ciu nie wi�cej ni� trzech metr�w �Raja� wpar�a si� gi�tk� p�etw� w jak�� przeszkod�. Przeszkoda nie ust�powa�a pod naciskiem. Uderzy�em w ni� z rozp�du jeszcze dwa razy, bez rezultatu.

W�wczas wy��czy�em silnik. C� mi jeszcze pozostawa�o do zrobienia? �Raj� natychmiast zacz�o gna� do przodu, albo co b�dzie w�a�ciwszym okre�leniem, do wn�trza przej�cia, w kt�rym si� znajdowa�em. Echosondy kre�li�y na ekranach obraz �cian otaczaj�cych mnie, w minimalnej odleg�o�ci, ze wszystkich stron. A w �wietle reflektora rozr�nia�em niejasne, rozmyte plamy na ciemnym tle. Plamy porusza�y si�, a korpus �Rai� drga� na skutek uderze�, jakimi stateczek by� bombardowany. Drgania przypomina�y mi robaczkowy ruch jelit. Zastanawia�em si� tylko, jak to si� mog�o sta�, �e to �co��, kt�re po�kn�o moj� �Raj�, nie ud�awi�o si� ni�. W ka�dym razie, jak do tej pory, w �rodku nie by�o zbyt ciasno.

Zanim zd��y�em wyja�ni� swoje w�tpliwo�ci, przej�cie, przez kt�re drobnymi ruchami przesuwana by�a �Raja�, nagle zw�zi�o si�. Teraz �ciany prawie dotyka�y kabiny. Ale stateczek porusza� si�. By� przepychany drobnymi skokami do przodu. Wydawa�o mi si�, �e moja droga nie jest prosta, a prowadzi przez liczne zakr�ty i wira�e. Nie wykluczone, �e bestia zatacza w tej chwili swoim cia�em ��semki�.

Nie ba�em si�. Je�eli nawet rzeczywi�cie zosta�em po�kni�ty przez w�a, zawsze zd��� jeszcze przeci�� go od �rodka no�em ultrad�wi�kowym i w�wczas mo�e po�yka� mnie od nowa, tak d�ugo, dop�ki mu si� ta ca�a zabawa nie znudzi lub dop�ki do jego t�pej m�zgownicy nie dojdzie, na czym tu rzecz polega. Wygl�da�o na to, �e w�� chwyta� wszystko, co pojawi�o si� przed jego paszcz�, zupe�nie odruchowo, jak automat, kt�remu zadano taki program. Nie rozumia�em tylko jednego. Dlaczego za�oga �Rai I� nie u�y�a no�a ultrad�wi�kowego? By� mo�e Titowowi sta�o si� co�, a Ka�abuszew nie umie si� pos�ugiwa� no�em. A mo�e ten uparciuch zdecydowa� si� na zamieszkanie wewn�trz gada, boj�c si� go u�mierci�, bo by�by wtedy stracony dla nauki? By� mo�e r�wnie�, �e przysz�a mu do g�owy inna my�l: czeka�, a� w�a schwytaj� ratownicy i zoperuj� go wed�ug wszelkich prawide� sztuki chirurgicznej, pod narkoz� i z za�o�eniem r�wniutkich szw�w pooperacyjnych?�

No nie, do takich ofiar nie jestem zdolny. Zobowi�za�em si� odnale�� Ka�abuszewa, a nie wzbogaca� diet� w�a morskiego, oboj�tne, jakich by to zwierze by�o rozmiar�w i jak� warto�� dla nauki przedstawia�o. Ale mo�e ta przedpotopowa bestia jest opancerzona i nie da si� jej rozci�� od wewn�trz s�abym promykiem ultrad�wi�kowym? Konstruktorzy �Rai� nie przewidywali walki z takim przeciwnikiem�

Seria drobnych pchni�� wywo�a�a nieprzyjemn� wibracj� kad�uba. Silniejsze uderzenie rzuci�o mnie na desk� rozdzielcz� i w nast�pnym momencie �Raja� prze�lizn�a si� przez przew�enie. Zobaczy�em w przodzie�

Mia�em ochot� uszczypn�� si�. Zobaczy�em przed sob� �wietln� plam�. Plama mia�a prawid�ow�, kr�g�� form� i szybko zbli�a�a si�. Rozpozna�em� �Raj� I�. Tak, �Raja I� prawie do po�owy by�a pogr��ona w czym� nieokre�lonym, podobnym do mi�ni czy innych tkanek. Samym skrajem eliptycznego dysku wysuwa�a si� w moim kierunku. Kabina �wieci�a si�. Wewn�trz, jakby w jakim� fantastycznym akwarium, wida� by�o dw�ch m�czyzn.

W ten spos�b dosz�o do naszego spotkania. W��czy�em �wiat�o i natychmiast zosta�em zauwa�ony.

Na wierzchu i pod spodem ka�dej kabiny znajdowa�y si� w�azy zamykane pokrywami. Niewielkie, ale wystarczaj�co du�e, �eby przecisn�� si� przez nie cz�owiek. Gdybym m�g� umie�ci� swoj� kabin� prosto pod kabin� �Rai I�, albo te� nad ni�, uchwyty znajduj�ce si� naoko�o luk�w zaczepi�yby si� o siebie hermetycznie i w ten spos�b powsta�by jeden statek z dwupi�trow� kabin� sterownicz�. Niestety brak miejsca nie pozwala� na wykonanie tego manewru. Gdyby uda�o mi si� doprowadzi� do zetkni�cia kabin, mogliby�my swobodnie komunikowa� si� ze sob�, jak r�wnie� p�yn�� bez rozdzielania statk�w. P�etwy pracowa�yby synchronicznie i statki tworzy�yby jeden organizm. Co prawda, w ciasnym pomieszczeniu, w kt�rym si� znajdowali�my, taka dw�jka mog�aby mie� trudno�ci w poruszaniu si�, ale w naszym po�o�eniu, by� mo�e, wygodniejsze by�oby zwi�kszenie rozmiar�w statku. A po��czenie naszych wysi�k�w na pewno by�oby nam na r�k�.

W og�le, je�eli cz�owiek nie jest sam, to ju� ten fakt wyra�nie podnosi go na duchu. Podprowadzi�em swoj� �Raj� jak mog�em najbli�ej statku Titowa. Wyregulowali�my o�wietlenie, �eby m�c nawzajem dok�adnie si� widzie�. Titow, kr�py, niski, siedzia� w fotelu, odrobin� wcisn�wszy g�ow� w ramiona i wygl�da� tak samo spokojnie, jakby znajdowa� si� u siebie w domu. Ka�abuszew powita� mnie burzliwie, z zachwytem podnosz�c obie r�ce do g�ry. By� to blondyn z bardzo jasnymi oczami, o p�askiej budowie cia�a. Idealna budowa dla speleologa. Przeci�nie si� tam, gdzie ja i Titow na pewno utkniemy jak korki wci�ni�te do butelki.

��Jak leci?�� spyta�em.

��czno�� pomi�dzy nami dzia�a�a doskonale.

��Czekali�my na ciebie � powiedzia� Titow.�� Zastanawia�em si� ci�gle, kto do nas przyp�ynie.

Wystarczy�o na niego spojrze�, aby zrozumie�: ten cz�owiek ani na minut� nie w�tpi�, �e pomoc przyb�dzie i po prostu czeka� na ni�. Z nim by�o wszystko w porz�dku.

��A jak panu podoba si� sytuacja?�� spyta�em Ka�abuszewa.

��Zachwycaj�ca!�� wykrzykn��. � O czym� podobnym mo�na jedynie marzy�.

Na jego twarzy pojawi� si� zachwycony u�miech. �No tak � pomy�la�em � tutaj te� wszystko jest jasne�.

��No� co powiecie, panowie, na temat w�a?�� zada�em trzecie pytanie.

Titow w milczeniu wzruszy� ramionami.

Ka�abuszew beznadziejnie machn�� r�k�.

Pomilcza�em chwil�. Nie bardzo mi si� chcia�o robi� z siebie idiot�, ale przecie� to wszystko nie przy�ni�o mi si�.

��W jaki spos�b b�dziemy si� st�d wydostawa�? � spyta�em.

��Normalnie � powiedzia� Titow.�� Wyci�gniesz nas za ogon i to wszystko.

��Nawet przykro to zostawia� � z gorycz� powiedzia� Ka�abuszew.�� Ale my tu jeszcze wr�cimy!�� pocieszy� si�.

��No c�, jak za ogon to za ogon.�� Chcia�em jak najszybciej zacz�� dzia�a�. � Nie b�dziemy na nic czeka�.

Obr�ci�em swoj� �Raj� w ten spos�b, �eby jej dzi�b po�o�y� si� na rufie �Rai I� (okre�lenie �dzi�b� czy �rufa� w przypadku �Rai� s�, powiedzia�bym, wzgl�dne).

W��czyli�my przyssawki i nasze stateczki stworzy�y jedn� ca�o��. Rufa mojej �Rai� zacz�a pracowa� pe�n� par�, ale �Raja I� utkn�a na dobre. Moja �Raja� kr�ci�a si�, wierci�a, wygina�a na wszystkie strony, jak oko� na haczyku, a �Raja I� sta�a jak przymurowana.

��Musisz i ty troch� popracowa� � powiedzia�em do Titowa.

Titow w��czy� silniki swego stateczku. Dzia�aj�c wsp�lnie narobili�my takiego szumu, �e gdyby�my znajdowali si� wewn�trz jakiego� stworzenia, bez wzgl�du na jego wielko��, musia�oby ono poczu� uderzenia i zareagowa�.

Ale wok� nas nic nie drgn�o, wszystko pozosta�o bez ruchu jak ska�a. Po raz pierwszy z ca�� jasno�ci� zrozumia�em, �e znajdujemy si� w tunelu, wewn�trz podwodnej g�ry. �Raja I� na skutek po��czonych wysi�k�w dw�ch maszyn zacz�a wy�lizgiwa� si� ze szczeliny skalnej i w ko�cu wydosta�a si� na swobod�.

Zdecydowali�my si� p�yn�� w zespole, nie rozczepiaj�c si�. Taki spos�b nawigacji wyda� nam si� bezpieczniejszy. Konstruktorzy przewidzieli mo�liwo�� ��czenia stateczk�w. Dwie lub nawet trzy �Raje� mog�y tworzy� �a�cuch i p�yn�� razem. Powtarzam, �e nie zdarzy�o mi si� s�ysze� o bezpieczniejszej i lepiej pomy�lanej konstrukcji.

��No to p�yniemy do wyj�cia � o�ywi� si� Titow.

Ale w tym momencie hydrofony odebra�y jaki� dziwny szum. Potem zako�ysa�o nami. Trwa�o to chwil� i niebawem si� uspokoi�o. Ale co� zmieni�o si� w otaczaj�cym nas �rodowisku.

��Nie ma pr�du � powiedzia� Ka�abuszew.

Rzeczywi�cie pr�d wody, przez ca�y czas spychaj�cy po��czone �Raje� do wewn�trz podziemnego tunelu, znikn��.

��Zawali� si� strop pieczary � powiedzia� Ka�abuszew. Pokaza� r�k� w kierunku wej�cia.

��Trzeba zrobi� ma�y rekonesans � zaproponowa� Titow.

Nic innego nam nie pozostawa�o. Ruszyli�my ostro�nie, gotowi odskoczy� do ty�u przy pojawieniu si� jakiegokolwiek niebezpiecze�stwa.

��W jaki spos�b was tutaj zanios�o?�� spyta�em Titowa.

��W�a�nie, zanios�o � powiedzia� ze skruch� w g�osie.�� Rozumiesz, p�yn�li�my wzd�u� kanionu i ci�gle natrafiali�my na jakie� otwory w prawej �cianie w�wozu. Jeden z nich wyda� nam si� podobny do g�owy w�a, a w�a�ciwie do paszczy sfotografowanej przez kamer� telewizyjn�. Zatrzymali�my si�, by dok�adniej to obejrze�, wy��czy�em silnik. I na tym polega� m�j b��d. Pr�d wci�gn�� nas do wn�trza otworu i g�ra �po�kn�a� nas. Zdarzy�o si� to tak nieoczekiwanie, �e z ca�ej si�y uderzy�em g�ow� w �ciank� kabiny. Kiedy przyszed�em do siebie, zobaczy�em, �e tkwimy w szczelinie skalnej r�wnie mocno, jak siekiera wbita w pie� drzewa.

��Pr�bowa�em w��czy� silnik � wyja�nia� Ka�abuszew.�� Przez pomy�k� da�em ca�� naprz�d, no i wpakowa�em statek w pu�apk�.

P�yn�li�my prawie bez przeszk�d, tylko dwa razy na moment utkn�li�my w przew�eniach korytarza. Poprzednim razem chyba ich nie by�o. Ale niespodziewanie dzi�b mojej �Rai� opar� si� o co�.

��Jeste�my przy samym wyj�ciu � powiedzia� Ka�abuszew. Zapami�ta� wszystkie zakr�ty podziemnego korytarza i doskonale si� w tym labiryncie orientowa�.

��Wy��czmy �wiat�o � zaproponowa� Ka�abuszew.�� Rozejrzyjmy si�.

Wygasili�my o�wietlenie. W ci�gu pierwszych dw�ch czy trzech minut nie widzia�em kompletnie nic. Nast�pnie zacz��em rozr�nia� rozmyte kontury nier�wnych �cian groty. Zajarzy�y si�, a potem wype�ni�y jaskrawym �wiat�em niewielkie punkciki, wygl�daj�ce jak oczy nieznanych drapie�nik�w. Pojawi�y si� s�abo migaj�ce plamy. Wszystko razem przypomina�o fragment Drogi Mlecznej, w pobli�u ciemnej mg�awicy nazwanej G�ow� Konia.

��To my zapalili�my t� iluminacj� � wyja�ni� Ka�abuszew.�� Fosforescencja.

Podczas ruchu �Raj�, ze swojej o�wietlonej kabiny rozr�nia�em tylko poszczeg�lne plamy i co� podobnego do grubych macek wyci�gaj�cych si� w moj� stron�. Teraz orientowa�em si� lepiej. Znajdowali�my si� � w podziemnej grocie, ca�kowicie wype�nionej wod�. Kiedy wzrok przywyk� do ciemno�ci, zupe�nie wyra�nie widzia�em jej bia�awe kontury.

Mia�em ju� zupe�nie sprecyzowany obraz sytuacji. Da�em si� nabra� na t� sam� przyn�t�, kt�ra skusi�a Ka�abuszewa i Titowa. �Raja II� tak szybko zosta�a wci�gni�ta przez pr�d do wn�trza g�ry, �e znajduj�c si� jeszcze pod wra�eniem widzianego przed chwil� w�a, wyobrazi�em sobie, i� ten sam potw�r, albo inny egzemplarz tego gatunku, napad� na mnie. Nigdy nie przypuszcza�em, �e ja stary, podwodny wyjadacz mog� si� tak rozhisteryzowa�!

W prawdziwie niebezpiecznej sytuacji znale�li�my si� dopiero teraz, gdy nas zatrzasn�o niczym mysz w pu�apce. Instrukcja nie na darmo zabrania�a zag��bia� si� w Labirynt Tumberlinga. W pewnym stopniu usprawiedliwia� mnie fakt, �e by�em �wi�cie przekonany, i� �Raja I� w�a�nie w tym miejscu przedosta�a si� do wn�trza podziemnej g�ry. Ale mimo to powinienem uzyska� pozwolenie na wej�cie do labiryntu. Titow i ja w r�wnej mierze pogwa�cili�my instrukcj�, zreszt� obaj uczynili�my to mimowolnie. Co prawda, dzi�ki tym przypadkowym b��dom, znalaz�em �Raj� I�. I w og�le wszystko sko�czy�oby si� dobrze, gdyby�my teraz potrafili przekroczy� granic� oddzielaj�c� kr�lestwo Plutona od obszar�w pozostaj�cych we w�adaniu Neptuna. Ale mi�dzy nami a Oceanem znajdowa�a si� kamienna �ciana. Nasze no�e ultrad�wi�kowe oczywi�cie na nic si� tu nie zdadz�. Konstruktorzy �Raj� budowali przecie� statki podwodne, a nie kombajny g�rnicze.

��Nie masz przypadkiem jakiego� materia�u wybuchowego?�� spyta� mnie Titow.

��Niestety � roz�o�y�em r�ce.

��Macie szcz�cie � skomentowa� nasz� rozmow�. Ka�abuszew.�� Stropom pieczary mo�e znudzi� si� podtrzymywanie ci�aru g�ry. Lekki wstrz�s � i grota zniknie. Panowie r�wnie�. Czy�by�cie nie mieli poj�cia, jak kapry�ne s� pieczary?

��Znale�li�my si� w gorszej sytuacji, ni� gdyby�my byli po�kni�ci przez gigantycznego w�a morskiego � pomy�la�em na g�os.

��Jaki to musia�by by� w��, �eby by� w stanie nas prze�kn��? � wzruszy� ramionami Titow.

��W�� powinien mie� co najmniej sze��dziesi�t metr�w, je�eli nie wi�cej � powiedzia� w zadumie Ka�abuszew.�� My�l� o tym, o kt�rym panowie rozmawiali � wyja�ni�. Ten cz�owiek o przedmiocie swojej pasji m�g� rozprawia� w ka�dej sytuacji.

Titow nie nale�a� do ludzi, kt�rzy trac� czas na rozpami�tywanie nieprzyjemno�ci, jakie im si� przydarzy�y. Z wyrazu jego twarzy wywnioskowa�em, o czym my�la�. My wszyscy, m�wi� o podwodniakach, �wi�cie wyznajemy pewn� zasad� g�osz�c�, �e nie ma sytuacji bez wyj�cia. Inna rzecz, �e nie widzia�em w tej chwili �adnego praktycznego potwierdzenia tej podnosz�cej na duchu zasady.

��Zawalone jest g��wne wej�cie � skonstatowa�y Jem � ale, by� mo�e, istnieje wyj�cie zapasowe?

��Pr�d � powiedzia� Titow.

��Pr�d rzeczywi�cie gdzie� p�yn�� � zgodzi� si� Ka�abuszew.�� Je�eli w pieczarze jest wiatr, to znaczy, �e jest drugie wyj�cie. To samo odnosi si� do pr�du wody.

W takim samym zespole, z t� tylko r�nic�, �e moja �Raja� zaj�a w nim po�o�enie tylne, ruszyli�my w drog� powrotn�. Obr�cili�my po prostu nasze kabiny o 180�, podczas gdy korpusy zewn�trzne pozosta�y nieruchome i w �manewrze zwrotu� nie bra�y udzia�u.

I znowu mijali�my przew�enia i szersze fragmenty korytarza. Niezbyt dobrze orientowa�em si� w tej pl�taninie wyst�p�w i zapadlisk skalnych. Ale speleolog Ka�abuszew wszystko zapami�ta� i na bie��co informowa� nas o zbli�aj�cych si� przeszkodach. My�l�, �e gdyby nie on, jeszcze nieraz utkn�liby�my. W miejscach, gdzie korytarz rozszerza� si� tworz�c obszerne groty, w �cianach znajdowa�y si� w�skie szczeliny lub rozpadliny skalne, kt�re mog�y si� wydawa� dalszym ci�giem korytarza. Zdarza�y si� r�wnie� �lepe zau�ki. Pr�d wody, kt�ry m�g�by nam u�atwi� orientacj�, jak ju� m�wi�em, po zawaleniu si� g��wnego wej�cia znik�.

Wreszcie znale�li�my si� w tym samym miejscu, z kt�rego niedawno wyci�gn��em �Raj� I�.

Zatrzymali�my si�.

Titow w��czy� reflektor � szperacz. Cienki promie� obieg� kontur poszarpanego otworu, wychwytuj�c z ciemno�ci naje�one z�by skalne. Kilka z tych wyst�p�w Titow odpi�owa� no�em ultrad�wi�kowym. Nast�pnie ostro�nie wprowadzi� �tandem� do poszerzonego otworu. Pierwsza kabina wesz�a bez trudu. Titow w��czy� przedni� p�etw� i powoli przeci�gn�� moj� �Raj� przez �w�skie gard�o�.

Znale�li�my si� w dosy� obszernej grocie. By�a bardzo wysoka i mia�a d�ugo�� co najmniej 150 metr�w. Blisko godzin� stracili�my na drobiazgowe badanie pieczary, by wreszcie przekona� si�, �e nie ma z niej wyj�cia.

��Ale pr�d przecie� wchodzi� w�a�nie tutaj � powiedzia� Titow.

��Wchodzi� i wychodzi� � zauwa�y� Ka�abuszew.�� Istniej� otwory, przez kt�re woda wyp�ywa�a. My si� przez nie nie przeci�niemy.

��Obejrzyjmy sobie te wszystkie otwory � zaproponowa�em � mo�e kt�ry� z nich uda si� poszerzy�.

Pr�d wody znacznie u�atwi�by nam odszukanie wszystkich otwork�w w podziemnym sitku. Ka�abuszew jednak nie na darmo by� z zawodu speleologiem. W ko�cu uda�o mu si� znale��, pod samym pu�apem pieczary, w�sk�, poziom� szczelin�. Zmierzyli�my jej g��boko�� echosondami. Ci�gn�a si�, coraz bardziej zw�aj�c si�, na przestrzeni oko�o trzydziestu metr�w. Nie by�o nawet mowy o rozszerzeniu tej rozpadliny. Nie zdo�a�by prze�lizn�� si� przez ni� nawet pojedynczy cz�owiek w lekkim skafandrze. Jednym s�owem, byli�my dok�adnie zakorkowani z obu stron.

��Najgorsze jest to, �e nas teraz nie znajd� � powiedzia� Titow � przecie� wej�cie jest zawalone.

��Tak, oczywi�cie � spokojnie potwierdzi� Ka�abuszew.�� Znikn�� g��wny punkt orientacyjny, ska�a w kszta�cie rozwartej paszczy.

Uwaga o paszczy w�a wywo�a�a w mym m�zgu ca�� kaskad� obraz�w.

��A ja widzia�em w�a � powiedzia�em.�� Przedtem zanim znalaz�em si� w tej dziurze.

��Chcia�em pana uprzedzi� � wtr�ci� nagle Ka�abuszew � �e cokolwiek by pan wymy�li�, w�tpi�, czy uda si� panu zakasowa� �naocznych �wiadk�w�, kt�rych opowiadania zape�niaj� jedn� z moich szaf. Zbieraj�c materia�y o w�u morskim i sortuj�c je, kwalifikowa�em najbardziej niesolidne �zeznania�, najbardziej nieprawdopodobne, bezczelnie �garskie opowie�ci pijanych marynarzy do specjalnego dzia�u, kt�remu nada�em nazw� �Czyste brednie�.

Wtedy, m�wi�c delikatnie, trafi� mnie szlag. �Przez ca�e swoje �ycie marzy�e� o spotkaniu z w�em morskim � pomy�la�em.�� Jeste� jedynym cz�owiekiem, kt�ry wierzy� w jego istnienie. Szuka�e� go i nie znalaz�e�. I� masz czelno�� wy�miewa� si� ze mnie, jedynego cz�owieka, kt�ry tego w�a rzeczywi�cie widzia�!� Ale co mog�em mu odpowiedzie�? Jedyn� rozs�dn� rzecz�, kt�r� mog�em zrobi�, by�o opowiedzenie o spotkaniu z potworem morskim w bardziej sprzyjaj�cych okoliczno�ciach. Nie by�em jednak pewien, czy takie sprzyjaj�ce okoliczno�ci jeszcze kiedykolwiek nast�pi�.

Popatrzy�em na w�sk� twarz Ka�abuszewa. Nad czym� w skupieniu rozmy�la�. Wydaje mi si�, �e zrozumia�em, sk�d si� bierze jego odwaga. Po prostu przywyk� do podobnych sytuacji. I to wszystko. Podwodniacy nie maj� monopolu na niebezpieczne przygody. Speleologowie r�wnie� niejedno w �yciu widzieli. Podziemne groty stanowi�y dla tego cz�owieka miejsce normalnej pracy i nic dziwnego, �e tak spokojnie analizowa� trudn� sytuacj�, w jakiej si� znale�li�my.

��Czy nie ma mo�liwo�ci skomunikowania si� z powierzchni� lub statkami podwodnymi, kt�re z ca�� pewno�ci� w tej chwili myszkuj� po kanionie?�� spyta� Ka�abuszew.

��Ultrad�wi�ki nie przebij� ska�y � powiedzia� Titow.

��Fale radiowe nie przenikn� przez g�r� nafaszerowan� pok�adami rud metali � o�wiadczy�em.�� Poza tym dysponujemy tylko wi�zk� kierunkow�, kt�ra umo�liwia ��czno�� jedynie w warunkach wzajemnej, �e tak powiem �widzialno�ci�. Namacanie okr�tu na o�lep jest zadaniem z g�ry skazanym na niepowodzenie.

��Speleologowie pos�uguj� si� ��czno�ci� przewodow� � powiedzia� Ka�abuszew.�� Pod ziemi� ten system dzia�a bardziej niezawodnie.

���Raja� nie jest przeznaczona do prowadzenia bada� speleologicznych � zauwa�y�em.

��Ale pan wszed� do labiryntu � odparowa� Ka�abuszew.�� I powinien pan przedtem wyrzuci� b�jk� telefoniczn� i stopniowo rozwija� kabel z b�bna. Przecie� to jest elementarna zasada.

Nie powiedzia�em mu, �e w tunelu znalaz�em si� niechc�cy. Nic by to nie zmieni�o, a poza tym by�y wa�niejsze sprawy.

��A wi�c potrzebny jest przew�d � rezonowa� Ka�abuszew.�� ��czno�� kablowa. Chocia�by tylko do kanionu.

Zamilk� na chwil�.

��Trzeba szuka� � stwierdzi� kr�tko.�� No c�, do roboty! My�l�, �e lepiej b�dzie, gdy si� rozdzielimy.

��Gdzie pan ma zamiar szuka� tego kabla?�� zdumia�em si�.

��Oczywi�cie tutaj. Gdzie mia� si� niby podzia�?! Titow uwa�nie popatrzy� na Ka�abuszewa.

��Pan s�dzi, �e kto� ten kabel tu zostawi�?

��Nie,kto��, lecz �co�� � niecierpliwie powiedzia� Ka�abuszew.

��Co pan ma na my�li?�� spyta�em. Ka�abuszew nie przestawa� mnie zadziwia�.

��Pr�d, oczywi�cie � powiedzia� Ka�abuszew.�� Popatrzy� na nasze zdezorientowane fizjonomie i zacz�� wyja�nia� jak t�pym dzieciom: � Gdzie, wed�ug pan�w, podzia�a si� kamera telewizyjna, kt�ra przekaza�a na powierzchni� fotografi� �paszczy w�a�? Paszcza po�kn�a j�, to znaczy pr�d wci�gn�� j� w ten sam tunel, w kt�rym obecnie si� znajdujemy. Kamera mia�a jajowat� metalow� obudow�, a wi�c pr�d m�g� j� toczy�, dop�ki nie napotka�a na swojej drodze zbyt wysokiego progu lub zbyt w�skiej szczeliny. I jedno, i drugie znajduje si� w tej pieczarze. Jak z tego wynika, nale�y szuka� w�a�nie tutaj.

Okazuje si�, �e speleologowie maj� g�ow� na karku. Znale�li�my kamer� w ci�gu p� godziny. Wymaca�em j� radarem. Metal odezwa� si� w nausznikach przenikliwym piskiem, ledwie dotkn��em go niewidzialnym promieniem.

Do kamery przymocowana by�a cienka linka. Najwa�niejsz� dla nas rzecz� by�a odpowied� na pytanie: w kt�rym miejscu linka si� urwa�a? Wed�ug teorii prawdopodobie�stwa, najpewniej na d�u�szym odcinku, to znaczy ju� poza obr�bem tunelu. Trzeba by�o jednak t� teori� sprawdzi�.

Przyssa�em kamer� do p�etwy. Nast�pnie w��czy�em przewody wewn�trzne, s�u��ce do przekazywania �adunk�w elektrycznych na obudow� statku, a do nich z kolei pod��czy�em anten� �Rai�. R�ce dr�a�y mi z niecierpliwo�ci, ale stara�em si� nie spieszy�. Uwa�nie patrz�c na wskaz�wki przyrz�d�w wyregulowa�em pojemno�� uk�adu. Nast�pi� decyduj�cy moment.

Ledwie zd��y�em powiedzie�: �M�wi Raja I i Raja II. Odbi�r� � gdy obie kabiny stateczk�w wype�ni�y si� pot�nym szkwa�em g�os�w wzmocnionych przez nasze aparatury pok�adowe: �Gdzie jeste�cie? S�yszymy was doskonale! Co si� z wami dzieje? Odpowiedzcie! Opiszcie wasz� sytuacj�. Odbi�r�.

Korzystaj�c z prawa starszego w grupie kr�tko zreferowa�em sytuacj�. Postara�em si� mo�liwie najdok�adniej opisa� miejsce, gdzie powinno znajdowa� si� wej�cie do podziemia. Udowodni�em przy tym, co wart jest stary podwodny wyjadacz. Wymieni�em tyle punkt�w orientacyjnych, �e Ka�abuszew dos�ownie rozdziawi� usta ze zdumienia.

��Okazuje si�, �e pan jest spostrzegawczy � powiedzia�, spojrzawszy na mnie jakby z odcieniem szacunku. Najwidoczniej do tej pory uwa�a�, �e moje kwalifikacje ograniczaj� si� do umiej�tno�ci kierowania �Raja�. Niewykluczone jest r�wnie�, �e moje �dowcipy� na temat w�a morskiego poderwa�y w jego oczach autorytet podwodniak�w.

�eby go ca�kowicie pogr��y�, po szczeg�owym opisaniu naszej sytuacji, uzna�em za stosowne uprzedzi� za�ogi statk�w ratowniczych o istnieniu w�a morskiego. Zameldowa�em kr�tko i rzeczowo, jak on wygl�da, poda�em orientacyjne rozmiary, patrz�c przy tym k�tem oka na Ka�abuszewa. Twarz jego wyra�a�a kra�cowe zdumienie. Titow natomiast spogl�da� na mnie jak na wariata. Dostatecznie d�ugo p�ywa� w g��binach m�rz i ocean�w, by w istnienie w�a morskiego wierzy� nie w wi�kszym stopniu ni� w smoka z dzieci�cych bajeczek. Rozumia�em go doskonale, ale tym wi�ksze zadowolenie sprawia�o mi zdumienie Ka�abuszewa.

Na pok�adzie �Poszukiwacza� po moim raporcie przez chwil� panowa�a cisza.

��W porz�dku, kapitanie � powiedzia� w ko�cu Agapow.�� Trzymajcie si�. Zaraz was wyzwolimy.

Przekaza� jeszcze kilka rzeczowych wskaz�wek, ale o w�u nie wspomina� ani s�owem.

�Tak � powiedzia�em sobie w duchu � na g�rze te� ci nie wierz�.�

Na moment wcieli�em si� w sk�r� Ka�abuszewa, kt�ry jako jedyny cz�owiek w ci�gu dwudziestu lat wierzy� w istnienie w�a morskiego, a pozostali ludzie s�uchaj�c go wzruszali tylko ramionami. Oto co znaczy by� upartym. Up�r Ka�abuszewa wyda� mi si� nagle godny szacunku.

�No dobrze � pomy�la�em.�� Tym wi�kszy b�dzie efekt, gdy poka�� zdj�cia zanotowane na ta�mie magnetycznej. Mam w r�ku dowody rzeczowe�.

Pomy�la�em tak i przerazi�em si�, �e mo�e aparatura zapisuj�ca nie zadzia�a�a w odpowiednim momencie i �e wyjd� w oczach Ka�abuszewa, Titowa i wszystkich innych ludzi na najwi�kszego �garza wszystkich czas�w. Spalany niecierpliwo�ci�, natychmiast w��czy�em male�ki ekran kontrolny, przeznaczony do sprawdzania jako�ci zapisu magnetycznego, i przy�o�ywszy d�onie do twarzy, by nie przeszkadza�o mi zewn�trzne �wiat�o, przewin��em szpul� z ta�m�. Na ekranie ukaza� si� kanion w miniaturze, a za par� sekund do w�wozu wpe�z�o od g�ry ogromne, wij�ce si� w�owymi ruchami cielsko. Jeszcze kilka kadr�w i ogromny w�� morski ze zgrubieniem po�rodku tu�owia, w ca�ej okaza�o�ci ukaza� si� na tle �cian kanionu. Obraz by� tak realny, �e odruchowo odsun��em si� od ekranu.

��Doskonale!�� wykrzykn��em g�o�no, wy��czywszy nap�d szpuli. Powesela�em. Patrz�c na mnie powesela� i Titow.

��Nie�le ich zrobi�e�! � mrugn�� do mnie.�� Doskona�y dowcip. Ja bym nie mia� odwagi�

Znowu wiedzia�, czego si� trzyma�. To by� doskona�y kolega.

Us�yszeli�my odg�osy pracuj�cego �widra, a nast�pnie czego� podobnego do serii s�abych wybuch�w. Woda doskonale przewodzi�a d�wi�k. Weso�y g�os w g�o�niku powiedzia�:

��Wy�a�cie z nory!

Sprz�gn�wszy si� w tandem, skierowali�my si� do wyj�cia.

Nie wytrzyma�em i spyta�em Ka�abuszewa, co my�li o widzianym przeze mnie w�u. Odpowiedzia� wymijaj�co, �e przy d�ugim przebywaniu pod ziemi�, ludzie, kt�rzy po raz pierwszy znajd� si� w pieczarach, podlegaj� z�udzeniom. Nie s� to halucynacje, a jak gdyby obrazy tworz�ce si� w m�zgu, tak realne, �e czasami trudno je odr�ni� od rzeczywisto�ci. Odpowiedzia�em mu na to, �e w�a widzia�em jeszcze przed wej�ciem do tunelu. Ka�abuszew w podobnie ostro�ny spos�b o�wiadczy�, �e nawet jemu, podczas d�ugiego przebywania pod ziemi�, zdarza si� pomyli� chronologi� wydarze�.

�Dobrze, dobrze � pomy�la�em.�� Poczekam jeszcze troch�.

Zachowuj�c wszelkie �rodki ostro�no�ci p�yn�li�my w kierunku wyj�cia, a� wreszcie zobaczyli�my szeroki, poszarpany otw�r.

Musz� si� przyzna�, �e odetchn��em swobodniej, gdy znalaz�em si� na otwartych g��binach Oceanu. Nie, pieczary stanowczo mi nie s�u��. Maj�c nad g�ow� tysi�ce ton ska�y, rzeczywi�cie mo�na ulec halucynacji.

Z uczuciem g��bokiej ulgi rozlu�ni�em mi�nie ca�ego cia�a, jak gdyby naprawd� zdj�to ze mnie ci�ar g�ry. Rozczepili�my si� i przygotowywali�my do wynurzenia. Stoj�cy o jakie� pi��dziesi�t metr�w od nas g��bokowodny �Krab�, kt�ry wyswobodzi� nas z pu�apki, o�wietla� nam drog� swoimi reflektorami. Ja r�wnie� na zasadzie, �e tak powiem, �wi�tecznej iluminacji, w��czy�em pe�ne o�wietlenie. Z zadowoleniem patrzy�em na otaczaj�ce mnie, tylko z bok�w, ska�y kanionu.

Obejrzawszy si� do ty�u zobaczy�em nagle� w�a morskiego! Uszczypn��em si� w r�k�. Potem zamkn��em oczy i znowu je otworzy�em. �Ogromny, d�ugi w�� wyginaj�c si� leniwie p�yn�� prosto na mnie. Mo�e zwabi�o go �wiat�o? Jego srebrzy�cie opalizuj�ce boki odcina�y si� ostro od ciemnego t�a ska�.

��W��! � krzykn��em.�� W��!

Us�yszano mnie i na �Rai I� i na �Krabie�. Wszystkie reflektory skierowano tam, dok�d pokazywa�em wyci�gni�t� r�k�. �wiat�a by�o tyle, �e w�� od razu uton�� w migoc�cej mgle. Ale za chwil� obr�ci� si� i zobaczy�em go jeszcze dok�adniej.�� Niech pan da spok�j, kapitanie!�� powiedzia� z niezadowoleniem Agapow.�� To ju� przestaje by� dowcipne�

Titow pokiwa� g�ow�. Ka�abuszew popatrzy� na mnie jak lekarz na pacjenta. �Z takimi nerwami nie ma czego szuka� pod ziemi�� � m�wi� jego wzrok.

Dzia�o si� co� niesamowitego! Nikt, opr�cz mnie, nie widzia� w�a. Ja za� widzia�em go doskonale. Ze wszelkimi szczeg�ami. Teraz w�a�nie jako� dziwacznie poruszy� ogonem. W��czy�em kamer�. Mam nadziej�, �e nowoczesna aparatura zdj�ciowa nie podlega halucynacjom!

W czasie gdy by�em zaj�ty fotografowaniem, �Raja I� podp�yn�a do mnie i wzi�a na hol.

Dopiero potem otrzyma�em rozkaz � w�a�nie rozkaz!�� przekazania dow�dztwa Titowowi i zablokowania swoich urz�dze� sterowniczych. Gdy to wykona�em, dyscyplina stanowi bowiem drug� natur� podwodniak�w, �Raja I� poci�gn�a mnie na powierzchni�.

Na pok�adzie �Poszukiwacza� zaproponowano mi przebranie si�, napojono ciep�ym mlekiem i u�o�ono do ��ka. Po up�ywie dziesi�ciu minut odwiedzi� mnie Agapow i uwa�nie wys�ucha� mojego opowiadania o w�u. Powiedzia�, �e obejrzy sobie zapis magnetyczny.

��Niech pan odpocznie � powiedzia�. � Za godzin� odb�dzie si� ma�e zebranko po�wi�cone pierwszym wnioskom z wyprawy. Czy b�dzie pan w stanie w nim uczestniczy�?

��Oczywi�cie � odpowiedzia�em.�� Nie dozna�em �adnego uszczerbku na zdrowiu. Godzina odpoczynku to tylko zado��uczynienie formalno�ciom. Jestem w stanie natychmiast zanurzy� si� na ka�d� g��boko��.

��Dobrze, dobrze�

Le�a�em i stara�em si� nie my�le� o niedawnych wydarzeniach. Instrukcja zaleca pe�ny relaks ca�ego organizmu po powrocie z wyprawy. My�la�em wi�c o r�nych g�upstwach i sam nie wiem, kiedy zasn��em.

Gdy po godzinie wszed�em do mesy, zebrali si� ju� wszyscy. Chyba z pi�tna�cie os�b t�oczy�o si� doko�a sto�u i wpatrywa�o w co� le��cego na zwyczajnym talerzu. Agapow trzyma� w r�ku lup�.

��No, tak � powiedzia�, zobaczywszy mnie.

��Co to jest?�� zainteresowa�em si�.

��Pa�ski w�� � powiedzia� Agapow. Przepuszczono mnie do sto�u.

Na talerzu le�a�a jaka� nitka. Co� podobnego do w�osa. W�os wygi�ty by� w kszta�cie znaku zapytania.

��Nie poznaje pan?�� Agapow poda� mi lup�. Zbli�y�em j� do w�osa i pozna�em� w�a morskiego! Srebrzyste boki i zgrubienie po�rodku tu�owia. Statek ko�ysa� si� na d�ugiej oceanicznej fali i koniec nitki miarowo porusza� si� w wodzie wype�niaj�cej talerz. Wyda�o mi si�, �e �w��� o�y�.

��Wodorost. Przyklei� si� do pow�oki zewn�trznej pa�skiej �Rai� � powiedzia� Agapow.

Kto� wymieni� �aci�sk� nazw� ro�linki.

��Wolny koniec ko�ysa� si� w strumieniu wody � zwr�ci� si� do mnie Titow.�� Majaczy� ci przed oczami. No i oczywi�cie przed obiektywem kamery. Sylwetka bydl�cia nak�ada�a si� na t�o odleg�ej g�ry. Nast�pi�o zniekszta�cenie proporcji.

��Typowy przypadek � wyja�ni� Ka�abuszew.�� W mojej kolekcji mam co najmniej dwie�cie zaprzysi�onych o�wiadcze� ludzi, kt�rzy padli ofiar� podobnego z�udzenia optycznego.

By�em zupe�nie oszo�omiony. Typowy przypadek! Zwyk�e z�udzenie optyczne!

��No c�, kapitanie � powiedzia� Agapow, zagajaj�c czy te� kontynuuj�c narad�. � Pan swoje zrobi�. Zadanie polegaj�ce na odnalezieniu �Rai I� zosta�o wykonane.

��Rzeczywi�cie � powiedzia�em.�� Musimy jednak pami�ta�, �e �Raj� I� znalaz�em zupe�nie przypadkowo, a w�a�ciwie wbrew mojej woli, �e najprawdopodobniej na skutek mojej nieostro�no�ci zawali�o si� wej�cie do podwodnego tunelu i �e gdyby nie wyj�tkowo zimna krew Ka�abuszewa�

��Wystarczy!�� zdecydowanie przerwa� mi Agapow.�� Przed chwil� wys�uchali�my, jak pa�ski kolega Titow kaja� si�, ca�� win� za wprowadzenie �Rai I� do podziemnej pu�apki przypisuj�c sobie. Rozumie si� samo przez si�, �e b�dziecie, panowie, musieli ca�� t� spraw� dok�adnie przeanalizowa�, co, mam nadziej�, pozwoli nam na unikni�cie podobnych b��d�w przy nast�pnych zanurzeniach. Nie nale�y te� zapomina� � dorzuci� � �e my tutaj nie pozostawiliby�my was na pastw� losu. Ob�aziliby�my wszystkie nory, �przes�uchaliby�my� ca�� g�r� i, je�eliby to okaza�o si� konieczne, zd��yliby�my j� rozpi�owa� na kawa�ki w czasie tych dw�ch tygodni, na kt�re obliczone s� awaryjne zapasy tlenu i �ywno�ci znajduj�ce si� na pok�adach waszych �Raj�. To, �e pan, kapitanie, znikn�� wewn�trz podwodnej g�ry, stwierdzili�my na podstawie charakteru i okoliczno�ci, w jakich zanik�a ��czno��.

��Niez�a historia � pokr�ci� g�ow� Titow.�� No, a pan � zwr�ci� si� do Ka�abuszewa.�� Pan w dalszym ci�gu wierzy w istnienie w�y morskich?

��Dlaczeg� bym mia� nie wierzy�? � zdziwi� si� szczup�y speleolog.�� Czy dlatego, �e swoj� kolekcj� uzupe�ni�em jeszcze jednym nieprawdziwym raportem? Przecie� w dalszym ci�gu nie ma naukowego dowodu, �e w�e morskie nie istniej�.

��Pan jest rzeczywi�cie uparty!

��Co pan zamierza robi� w najbli�szym czasie, kapitanie?�� zwr�ci� si� do mnie Agapow.�� Bo my tu planujemy pewn��

��Wie pan��� powiedzia�em.�� Ju� dawno powinienem i�� na urlop. Jako� do tej pory si� nie sk�ada�o, ale teraz�

��Doskonale!�� ucieszy� si� Agapow.�� Wspania�a my�l! Dok�d by pan chcia� pojecha�?

��M�wi� pan, �e warto obejrze� Ksi�yc. Zdaje si�, �e wyj�tkowo interesuj�ca jest odwrotna strona?�� spyta�em.

��Tak, ale maj� tam s�ab� ��czno�� z Ziemi�. Przerwy w ��czno�ci trwaj� czasami po par� tygodni�

��Doskonale � powiedzia�em.�� Wcale mi to nie przeszkadza. Zaraz spakuj� sw�j podr�czny neseserek i je�eli b�dzie pan uprzejmy podrzuci� mnie do najbli�szego kosmodromu�

Zupe�nie nie mia�em ochoty s�ysze�, jak ca�a planeta b�dzie si� ze mnie �mia�.

Oczywi�cie nikt tego nie b�dzie robi� w spos�b z�o�liwy, w intencji zrobienia przykro�ci staremu podwodniakowi, kt�remu przywidzia� si�, na skutek banalnego z�udzenia optycznego, �ywy w�� morski. Ale ludzie maj� poczucie humoru. Lepiej dla mnie b�dzie, gdy przeczekam pierwszy paroksyzm �miechu na odwrotnej stronie Ksi�yca, a po up�ywie tygodnia ludzko�� b�dzie mia�a ju� inne sensacje.

Ju� znajduj�c si� na Ksi�ycu dowiedzia�em si�, �e Ka�abuszew znalaz� swojego w�a. Dwa dni po moim odlocie, razem z Titowem, dokona� nowego zanurzenia na dno kanionu i w s�siedniej podwodnej pieczarze odkry� ca�e stado gigantycznych jaszczurowatych istot. Titow uzyska� zezwolenie, pod warunkiem zachowania najdalej id�cej ostro�no�ci, na wej�cie do groty. Na pro�b� Ka�abuszewa zgodzono si� nawet, by od�owili dw�jk� tych stworze�. W�e, schwytane w specjalne sieci, wyholowano na powierzchni� morza. Pozosta�ych potwor�w postanowiono nie niepokoi�, ograniczono si� jedynie do zagrodzenia stalowymi kratami wszystkich wej�� do pieczary i umieszczenia wewn�trz groty mn�stwa kamer telewizyjnych, by m�c obserwowa� w�e w ich naturalnym �rodowisku. W�e nie by�y tak wielkie, jak ten, kt�ry przywidzia� si� mnie, mia�y jednak te swoje trzydzie�ci metr�w d�ugo�ci � wielko�� zupe�nie wystarczaj�ca, by mog�a przerazi� za�og� jakiego� w�t�ego �aglowca. Porusza�y si� wyginaj�c swoje cielska na podobie�stwo p�yn�cej pijawki. Na grzbiecie mia�y z�bate naro�la, a w pobli�u g�owy mo�na by�o rozr�ni� wyrostki podobne do szcz�tkowych p�etw. Najdziwniejsze, �e w�e mia�y rzeczywi�cie troje oczu.

Dowiedzia�em si� o tym wszystkim z �Gazety Ksi�ycowej� dostarczonej na odwrotn� stron� naszego satelity poczt� rakietow�. Gazeta po�wi�ci�a na opis tego wydarzenia dwie kolumny grubego numeru, opatrzywszy reporta� ogromnymi fotografiami. Dzi�ki temu wydarzeniu ludzko�� zapomnia�a o przygodach pewnego kapitana � podwodniaka. Mog�em spokojnie powr�ci� na Ziemi� i zaj�� si� swoj� prac�.

No i co, pa�stwo, o tym wszystkim powiecie?!

Prze�o�y� Tadeusz Gosk

Za trzy dni mia�em rozpocz�� urlop. Liczy�em dos�ownie godziny. Mniej wi�cej za osiemdziesi�t godzin b�d� siedzia� w pasa�erskim samolocie i przez ma�e okienko spogl�da� na ziemi�, kt�ra jak plastyczna mapa rozci�gnie si� pode mn�. Je�li tego dnia dopisze pi�kna pogoda, cie� samolotu jak ciemny krzy� b�dzie przesuwa� si� w dole.

Na razie patrzy�em na �wiat tak�e z g�ry: z dwudziestego pierwszego pi�tra uniwersyteckiego biurowca. Samochody na ulicach wygl�da�y z tej wysoko�ci jak zabaweczki, a ludzie jak mr�wki. W oddali s�a�y si� szare proste wst�gi ulic, rozpo�ciera�y zielone prostok�tne plamy skwer�w. Gdyby pada� deszcz, a� tu, na to dwudzieste pierwsze pi�tro, dotar�aby wo� mokrych kasztan�w� Ale na razie upa� by� potworny i o deszczu mo�na by�o tylko marzy�. Chmur by�o niewiele, a i te jakby zamierza�y przej�� bokiem, pogrzmie� sobie tylko niegro�nie z oddali. Ju� od tygodnia ca�e miasto dysza�o tak w sierpniowym skwarze. Wszystkie okna i drzwi gabinet�w pootwierali�my szeroko, ale niewiele to pomog�o, pracowa� by�o nie spos�b. Zdj��em marynark�, w��czy�em wentylator i co chwila poprawia�em si� na krze�le. Usi�owa�em przegl�da� maszynopisy, kt�re przed wyjazdem trzeba by�o uporz�dkowa� i porozsy�a� po redakcjach. Stos pilnych list�w czeka� odpowiedzi. Nale�a�o napisa� sprawozdanie� Wreszcie machn��em na wszystko r�k� i postanowi�em zjecha� do bufetu, by napi� si� piwa lub mleka z lodu.

W bufecie by�o jeszcze gor�cej. Widocznie nie tylko mnie chcia�o si� pi�, bo d�ugi zakr�cony ogonek czekaj�cych swej kolejki sta� przed bufetem. Lepiej by�o napi� si� na g�rze wody z kranu. Ale zdecydowa�em si� czeka� i jednak napi� si� piwa, nim zn�w wr�c� duszn� wind� na g�r�.

Przede mn� w kolejce sta� jaki� dziwny, niespokojny m�ody cz�owiek. Twarz mia� pomarszczon� jak pysk buldoga i wielkie odstaj�ce uszy. U�miecha� si�, mru�y� oczy kr�tkowidza i kr�ci� g�ow� ostrzy�on� na je�a. Bez przerwy porusza� wargami, szepcz�c co� do siebie pod nosem i bez przerwy przesypywa� groszaki z jednej d�oni do drugiej.

Gdy zwr�ci� si� w moj� stron�, ze zdziwieniem zauwa�y�em na jego piersi przyczepion� wizyt�wk�: �Artur Po�o�encow Moskwa�. A wi�c ten zabawny, nerwowy ch�opak by� delegatem na Mi�dzynarodowy Kongres Walki z Rakiem. Jego nazwisko nie by�o mi wcale obce. Przyjrza�em mu si� dok�adnie. Przybrudzona koszula sportowa, przepocona pod pachami, szerokie niebieskie spodnie, pewnie nie prasowane ju� �od dawna. Zakurzone buty o po�cinanych obcasach. A r�ce, kt�rymi nie przestawa� przelicza� i uk�ada� �pieni�dze, by�y wyra�nie nie domyte.

�Taki znany naukowiec, a taki abnegat � pomy�la�em mimo woli � jak�e m�g� tak si� wybra� na kongres!� Przypomnieli mi si� eleganccy, wy�wie�eni m�czy�ni w �nie�nobia�ych koszulach i dobrze skrojonych ubraniach� Od otwarcia kongresu stale spotykaniem ich w windach i na korytarzach naszego biurowca.

Wreszcie jedna z tych drobnych monet, kt�re tak bezustannie przelicza� i uk�ada� sobie na d�oni, upad�a mu na pod�og� i gdzie� si� potoczy�a. Nieznajomy, mru��c oczy, rozgl�da� si� bezradnie, a tymczasem pieni��ek podnios�a jaka� m�oda dziewczyna i teraz ona z kolei zacz�a liczy� swe drobne, wetkni�te studenckim zwyczajem pomi�dzy stronice ksi��ki.

��To upad�o temu panu � powiedzia�em g�o�no.

Ale dziewczyna nie dos�ysza�a, a nerwowy nieznajomy chwyci� mnie za r�kaw.

��Niech pan da spok�j � powiedzia� cicho, machaj�c r�k�. � Je�li ona my�li, �e to jej� Mo�e te pi�� kopiejek potrzebne s� jej bardziej ni� mnie.

U�miechn��em si� do niego przyja�nie, co okaza�o si� odruchem nieco niebezpiecznym. Nerwowy nieznajomy nie przestawa� ju� teraz bawi� mnie rozmow�.

Nim dotarli�my wreszcie do bufetu, opowiedzia� mi do�� dok�adnie, co s�dzi o naszym uniwersyteckim gmachu jako dziele architektury z punktu widzenia nowoczesnego budownictwa, a tak�e o chi�skiej kuchni i jej przysmakach. Wyt�umaczy� mi, co to jest agar-agar i prawie przekona�, �e w�a�nie z niego sporz�dza si� najsmaczniejsze galaretki owocowe i budynie. Gdy wreszcie doczekali�my si� swej kolejki, Wzi�� sobie porcj� kie�basy, poczeka� a� mnie dadz� butelk� piwa i kanapk� i usiad� przy tym samym co ja stoliku, ca�y czas m�wi�c bez przerwy.

��Pan jest zapewne delegatem, na kongres?�� zapyta�em, gdy na chwil� przerwa� potok swej wymowy.

Pokr�ci� g�ow� przecz�co.

��W�a�ciwie nie. Przychodz� na posiedzenia, bo interesuj� si� ogromnie wynikami najnowszych bada� nad wirusami raka. Mia�em tak�e nadziej�, �e dowiem si� co� nowego o swobodnych genach. Ale nie jestem delegatem. Ta kartka � powiedzia�, widz�c, �e mimo woli spojrza�em na wizyt�wk�, kt�r� mia� przypi�t� do koszuli � nie jest moja. To Po�o�encowa. On i tak nie chodzi na wszystkie posiedzenia. Wi�c przypinam j� sobie, �eby mi przy wej�ciu nie zawracano g�owy przepustkami.

�C� za b�aze�stwo � pomy�la�em sobie. Ale nic zdziwi�em si� zbytnio. Po tym nerwowym, wyra�nie czym� bardzo podnieconym i przej�tym cz�owieku mo�na si� by�o zapewne gorszych rzeczy spodziewa�. � Co za pomys�, by w ten spos�b dostawa� si� na sal� �posiedze�! I do tego tak ubrany�.

��A czy pan chocia� zna Po�o�encowa, czy mo�e po�ycza pan sobie ten karnecik bez jego wiedzy?�� zapyta�em.

Nieznajomy popatrza� na mnie jakby z przera�eniem. Zmiesza�o mnie spojrzenie tych dobrych, nie winnych i niedowidz�cych oczu. Jego twarz buldoga skrzywi�a si� jako� �a�o�nie. Zrobi�o mi si� g�upio. By�o mi go �al, ju� wtedy zaczyna�em si� domy�la�, �e �prze�ywa co� zupe�nie niezwyk�ego, �e co� go trapi, co� m�czy. Zorientowa�em si�, �e musi by� niezupe�nie zdr�w. Sam upa� nie m�g� go chyba tak zm�czy� i rozstroi�. Chcia�em z�agodzi� moje s�owa, obr�ci� w �art, powiedzie� mu co� mi�ego.

��Bardzo pana przepraszam, tak mi si� jako� niechc�cy wyrwa�o. Zreszt� Po�o�encow na pewno nie mia�by nic przeciwko temu, �e pan przychodzi na posiedzenia z jego karnecikiem. Wie pan co � klepn��em go przyja�nie po ramieniu � jak pan ju� b�dzie �mia� dosy� tych posiedze�, niech pan wpadnie kiedy� do naszego zak�adu, tu na g�rze, na dwudzieste pierwsze pi�tro. Rakiem si� co prawda nie zajmujemy, ale mo�e i u nas pana co� zainteresuje. Odsapnie pan chwil�. Wygl�da pan na bardzo zm�czonego. U�miechn�� si�, powesela�.

Tak, jestem zm�czony. To ten upa�. Nie tylko zreszt� upa�. Widzi pan��� urwa� swe zagadkowe s�owa, a po chwili doda� niespodziewanie: � Chod�my troch� si� przej�� po waszym ogrodzie. Chcia�bym panu co� opowiedzie�. Tak, jestem zm�czony, widzi pan�

Troch� mnie to wszystko przera�a�o. I ten nowy dziwaczny nieznajomy, i jego nag�a propozycja spaceru, a przede wszystkim perspektywa wys�uchiwania jego monologu. Nie mia�em bowiem w�tpliwo�ci, �e w stanie niezwyk�ego podniecenia, w jakim si� znajdowa�, b�dzie m�wi� bez przerwy. Ale mo�e naprawd� mia� mi do powiedzenia co� ciekawego? Zgodzi�em si�. Wyszli�my do otaczaj�cego nasz biurowiec parku.

Rzeczywi�cie nie przestawa� m�wi� ani na chwil�. Nim doszli�my do �aweczki w cieniu drzew i krzew�w, zd��y� ju� wiele opowiedzie� mi o paleontologii, w kt�rej si� specjalizowa�. Mia� niema�o ciekawych wiadomo�ci z historii, biologii, genetyki, teorii ewolucji, biologii molekularnej i pokrewnych specjalno�ci M�wi� jednak o tym wszystkim tak jako� bez�adnie, �e przestawa�em go rozumie�, a w ko�cu w og�le przesta�em s�ucha�. Czy to mia�y by� te niezwyk�e wiadomo�ci, kt�re zapowiada� mi tak tajemniczo? Niewiele z nich si� dowiem. �a�owa�em nawet, �e nie poszed�em na ten spacer sam, bez niego i jego gadulstwa. Bo w parku, na ocienionej �aweczce w�r�d soczystej zieleni, by�o bardzo przyjemnie. Z po�udniowego zachodu powiewa� teraz ostry wietrzyk. Dr�a�y ga��zki i li�cie. Od razu zrobi�o si� nieco ch�odniej. Do oparcia naszej �awki przylgn�� z szeroko rozpostartymi skrzyde�kami motyl pawie oczko, walcz�c z podmuchami wiatru.

Nieznajomy nie przestawa� m�wi�. Pomy�la�em sobie, �e powinienem mu si� przedstawi� i dowiedzie�, jak on si� nazywa. Rozmawiali�my ju� tyle czasu, a w�a�ciwie nie znali�my si� nawet. Ale nie da� mi doj�� do s�owa. Opowiada� z przej�ciem o jakiej� wyprawie na Dalek� P�noc, ju� niemal pod biegunem, w okolice jeziora o dziwacznej nazwie Worota. Coraz mniej rozumia�em z jego bez�adnego opowiadania. Wreszcie mia�em ju� tego wszystkiego dosy�, postanowi�em wr�ci� do zak�adu. By�o teraz nieco ch�odniej, mog�em zabra� si� do pracy. Mo�e zreszt� posiedzia�bym jeszcze w ogrodzie, ale sam. Zostawi� go jednak i odej�� na drugi koniec parku by�o mi jako� niezr�cznie, a on tymczasem nie zauwa�a� wcale mego zniecierpliwienia. M�wi� coraz bardziej nerwowo, natarczywie, coraz szybciej, coraz bez�adniej. Zupe�nie, jakby si� obawia�, �e nie zd��y powiedzie� wszystkiego. Dlaczego tak si� �pieszy�? Ale wreszcie przesta�o mnie to ciekawi�.

��B�d� ju� chyba musia� wr�ci� do siebie na g�r� � powiedzia�em.�� Za kilka dni jad� na urlop. Musz� przedtem�

��Nie, nie � zawo�a� przestraszony � nie! Musz� przecie� powiedzie� panu o tym�

A wi�c on jeszcze nie zacz�� m�wi�, jeszcze nie przyst�pi� do rzeczy. �adny pasztet!

��Niech pan nie zostawia mnie teraz samego � m�wi� niespokojnie, trzymaj�c mnie za r�kaw, �ebym mu nie uciek�. � Musz� panu co� opowiedzie�. Co� bardzo wa�nego. Ju� teraz wiem, �e� Kto� musi o tym wiedzie�, nim ja� Nawet gdybym� Kto� musi wiedzie�

Zmienia� si� w oczach. Zblad�, twarz jakby mu si� wyci�gn�a, wyd�u�y�a, policzki zapad�y. Pod oczami mia� ciemne plamy. Teraz dopiero zauwa�y�em, ile w jego twarzy jest uporu. Nawet w tej chwili, gdy wyra�nie traci� przytomno��. Zrozumia�em, �e ten cz�owiek nie cofa si� przed niczym.

Patrzy� mi prosto w oczy. Ale zdawa� si� wcale mnie nie widzie�. Jego oczy nie by�y ju� zmru�onymi oczami kr�tkowidza, kt�remu nie chce si� nosi� okular�w. Teraz by�y to chyba oczy epileptyka.

��Mo�e to by�o za du�e ryzyko. Mo�e jednak nie powinienem by�� Ale chodzi przecie� nie tylko o mnie, c� tam ja� Kto� musi wiedzie�. To bardzo wa�ne, bardzo wa�ne � nawet g�os mu si� zmieni�, by� teraz ochryp�y, suchy, jak u bardzo starego, bardzo schorowanego cz�owieka.�� To bardzo wa�ne, kto� musi o tym wiedzie�

By�em coraz bardziej pewny, �e zaraz dostanie epileptycznego ataku. ��adny b�d� mia� z nim kram � pomy�la�em sobie.�� Co ja teraz z nim poczn�?� Poruszy�em si� niespokojnie. Wyda�o mu si� widocznie, �e zabieram si� do odej�cia, bo zn�w z�apa� mnie za r�kaw.

��Niech pan nie odchodzi. Musi pan� Wie pan, zastrzykn��em sobie� Nikt o tym nie wie � mamrota� na wp� przytomnie. Napiera� przy tym na mnie ca�ym cia�em i gor�cym oddechem dysza� mi prosto w twarz. Czu� by�o mu z ust kie�bas�, kt�r� jad� niedawno. Trzyma� mnie wci�� za r�kaw.�� Musia�em sobie zastrzykn��. Dla mojego ojca, dla jego pami�ci� Prawda musi chyba kiedy� wyj�� na wierzch� A tymczasem ja� za niego� oczy�ci� jego pami�� Trudno to ludziom zrozumie� Ale ja�

Nie rozumia�em jego be�kotu, nie wiedzia�em, o co mu chodzi. Odsun��em si� nieco od niego, ten zapach kie�basy, wraz z zapachem jego potu, trudny by� do zniesienia. Nieznajomy milcza� i siedzia� osowia�y, z zamkni�tymi oczami.

��Co si� panu sta�o? �le si� pan czuje?�� pyta�em, zaniepokojony nie na �arty. Nigdy bym nie przypuszcza�, �e tak si� mog� zdenerwowa�.

Zacz��em nim potrz�sa�, a on powiedzia� cichutko, jak usypiaj�ce dziecko:

��Tak si� czuj�, jakbym umiera�� � a po chwili doda�: � Ale nie tak zupe�nie� tak zupe�nie to jeszcze nie umar�em�

Umilk� i zacisn�� wargi. G�owa opad�a mu na oparcie �awki, p�osz�c motyla, kt�ry zerwa� si� i odlecia�. Twarz nieznajomego zrobi�a si� zupe�nie sina. Gdy zda�em sobie spraw�, w jakim jest stanie, serce mi zamar�o. �Co ja teraz z nim poczn�? Ale� narobi�em sobie bigosu! Tak to bywa, gdy si� pochopnie nawi�zuje znajomo�ci!� Zerwa�em si� i pobieg�em po jak�� pomoc.

W przychodni uniwersyteckiej by�o ch�odno i cicho. U�o�yli�my nieznajomego na kozetce pokrytej bia�� cerat� i kto� od razu zdj�� mu buty. Niem�oda ju� lekarka zacz�a go bada� i os�uchiwa�.

��Prawie wcale nie s�ysz� serca � powtarza�a � prawie wcale.

Wysoki, t�gi, siwy lekarz �wieci� ma�� latareczk� prosto w oczy chorego. A nieznajomy, kt�rego twarz teraz ju� zupe�nie przypomina�a chorego buldoga, le�a� bez ruchu i nie reagowa� na �adne bod�ce zewn�trzne. Dra�nienie jego wzroku, s�uchu, dotyku nie dawa�o �adnych wynik�w. Siwego doktora dziwi�o to ogromnie. Oboje lekarze byli zdania, �e to jaka� choroba psychiczna. Przynajmniej wszystko na to wskazywa�o.

Wyj�li�my i przejrzeli wszystko, co nieznajomy mia� w kieszeniach p��ciennych spodni. Nie by�o tego wiele. Troch� drobnych pieni�dzy, kilka kluczy na k�ku z cienkim �a�cuszkiem, kilkana�cie bilet�w autobusowych i tramwajowych, grzebie� z dwoma wy�amanymi z�bami. Poza tym tylko jedna karteczka, z�o�ona we czworo, pomi�ta i powycierana na zgi�ciach. Na niej zanotowany by� numer telefonu i dopisek: �Wal.Nik. Kurii.� Odruchowo schowa�em j� do kieszeni. Poza tym �adnej legitymacji ani dowodu osobistego. W dalszym ci�gu nic nie wiedzia�em o moim nowym, dziwnym nieznajomym.

Zatelefonowano po pogotowie, a lekarze zacz�li tymczasem omawia� mi�dzy sob� ten dziwny przypadek.

Stary lekarz zwr�ci� uwag�, �e u chorego usta�y wszelkie odruchy.

��Ma to wszelkie symptomy letargu � oznajmi� uroczy�cie � ale jestem pewny, �e to nie letarg.

��Nie ma �adnego kontaktu ze �wiatem zewn�trznym. To raczej typowa zapa�� psychotyczna � m�wi�a lekarka. Schowa�a stetoskop i zwr�ci�a si� do mnie: � To co pan nam o nim opowiada, potwierdza�oby jeszcze tak� diagnoz�. To by� pocz�tek ataku.

��Czy on z tego wyjdzie?�� zapyta�em.

Lekarze milczeli przez chwil�. Wreszcie stary doktor powiedzia� z namaszczeniem:

��Na razie trudno co� powiedzie�. Przy odpowiedniej terapii� Je�eli w tkance m�zgu nie zasz�y jeszcze zbyt daleko posuni�te zmiany.

Spojrza�em na kobiet� w bia�ym, pocerowanym przy kieszeniach fartuchu.

��Czy�by to by� ob��d?

��Musz� zbada� go specjali�ci. My niewiele mo�emy o tym powiedzie� � wzruszy�a ramionami i ci�gn�a dalej: � No, niech pan sam powie, czy zdrowemu na umy�le cz�owiekowi przysz�oby do g�owy przypina� sobie cudz� wizyt�wk�, �eby si� w ten spos�b dosta� na posiedzenie naukowe? Sam pan przecie� to m�wi��

��Pami�ta pani, Iraido Wasiliewna � powiedzia� stary doktor, starannie wycieraj�c d�onie watk� umoczon� w spirytusie � ten wypadek, kt�ry swego czasu tyle narobi� szumu? Pewien schizofrenik, kt�ry by� niemy i bezw�adny, tak jak nasz pacjent�

Nie chcia�o mi si� s�ucha� gl�dzenia staruszka. Do ko�ca pracy pozostawa�a jeszcze ca�a godzina. Wr�ci�em do laboratorium.

W moim pokoju by�o tak samo duszno, jak przedtem. Powietrze sta�o nieruchome, g�ste i nagrzane. Powiew wiatru tu nie dociera�, spiekota ani my�la�a spada�. Kartki papieru z dobrze mi znanymi gryzmo�ami szczelnie przylepi�y si� do sto�u. Na por�czy krzes�a marynarka wisia�a jako� bezw�adnie, niby wi�zienny kaftan. Usiad�em na krze�le i przez chwil� rozmy�la�em o ca�ym tym dziwnym zdarzeniu. Nagle przypomnia�a mi si� kartka z telefonem i skr�tem czyjego� nazwiska. Wyj��em j� i odczyta�em uwa�nie. Dzwoni� do profesora Po�o�encowa nie mia�o wielkiego sensu. Nie tak �atwo by�oby z�apa� tego znakomitego uczonego. Racja� s�ysza�em przecie�, �e w tych dniach wyje�d�a w�a�nie gdzie� na p�noc z wielk� ekspedycj�� Na pewno jest zaj�ty i zupe�nie nieuchwytny. Spr�bujemy wi�c zadzwoni� pod numer zapisany na kartce. Zobaczymy�

Litera G przed numerem �wiadczy�a, �e �w kto� mieszka� na Arbacie, w jednej ze starych dzielnic Moskwy, pe�nej ma�ych, zgrzybia�ych domk�w� Nakr�ci�em numer telefonu.

G��boki kobiecy kontralt powiedzia�:

��S�ucham, tu Maria Iwanowna.

D�ugo i dok�adnie musia�em t�umaczy� Marii Iwanownie, o co chodzi. A� wreszcie wszystko si� z wolna wyja�ni�o. Okaza�o si�, �e �Wal.Nik.Kuril.� to jej syn, Walery Niko�ajewicz Kurilin, geolog. Ale, niestety, nie by�o go teraz. Pojecha� w teren. A czy Maria Iwanowna zna kogo� takiego z okr�g�� g�ow� i pot�nym podbr�dkiem? Nie, nie zna. Do syna tyle ludzi przychodzi� Zaraz, zaraz� Taki troch� zabawny, z odstaj�cymi uszami, podobny do buldoga? Ach, tak! To na pewno Borys! Szkolny kolega Walerego. No, oczywi�cie, oczywi�cie. Borys Rewin. W�a�ciwie, to Michaj�ow, ale� Z Walerym studiowali razem na uniwersytecie. Ostatnio prawie si� nie pokazywa�. No wi�c, co si� z nim sta�o?

Postara�em si� mo�liwie jasno przedstawi� stan Borysa Rewina. W s�uchawce zaleg�a cisza. Tylko membrana poskrzypywa�a chrapliwie. Wreszcie Maria Iwanowna powiedzia�a:

��Zaraz tam do was przyjad�. By�em zaskoczony.

��To znaczy, bardzo przepraszam, dok�d? Ja ju� ko�cz� prac�.

��Przyjad� do polikliniki. Musz� zobaczy� si� z lekarzami. Nie mog� przecie� Borysa tak zostawi�

Nazajutrz � ju� tylko dwa dni dzieli�o mnie od urlopu � w otwartych drzwiach mego gabinetu stan�a kobieta. Od razu wiedzia�em, �e to Maria Iwanowna Kurilina. Wygl�da�a na jakie� sze��dziesi�t lat. Ruchy mia�a zamaszyste i pewne siebie, a w r�ku zaciska�a mocno uszy wielkiej be�owej torby na zakupy. Wsta�em na powitanie i zaprosi�em do �rodka. Ufnie i mocno u�cisn�a mi r�k�.

��By�am ju� wsz�dzie, a teraz chcia�abym z panem pom�wi�.

Kurilina opowiedzia�a bardzo dok�adnie przebieg wczorajszego dnia. Najpierw widzia�a si� ze starym lekarzem w naszym instytucie. Ale gdy zacz�� d�ugo i szeroko rozwodzi� si� nad tym, jak trudno jest okre�li� chorob�, nie znaj�c dok�adnie organizmu pacjenta, zniecierpliwiona, przerwa�a mu:

��Musicie zrobi� najpierw tysi�c analiz, prawda? A w historii choroby napisa� fur� uczonych s��w? Po to, �eby i tak nic nie wiedzie�! To powiedzcie lepiej od razu, �e nie wiecie, tak b�dzie uczciwiej!

Wreszcie, dowiedziawszy si�, �e Rewina w naszej klinice ju� nie ma, pojecha�a go szuka� i do samego wieczora je�dzi�a od szpitala do szpitala. Okaza�o si�, �e umieszczono go w zak�adzie specjalistycznym pod Moskw�. Mia�a zamiar i tam do niego si� wybra�, ale przedtem chcia�a si� jednak zobaczy� ze mn�.

��Wszystkiemu winna jest jego matka � m�wi�a Maria Iwanowna, nie dopuszczaj�c mnie w og�le do s�owa.�� Ju� dawno zauwa�y�am, �e gdy gdzie� nie dzieje si� jak nale�y, to na pewno jaka� baba jest w to zamieszana.

��Cherchez la femme, szukajcie kobiety � wtr�ci�em.�� Ale mo�e to tylko zwyk�y przypadek? Kobiet jest du�o, wi�c po prostu statystycznie wi�cej z�a dzieje si� z ich powodu�

��Niech mnie pan nie czaruje, m�ody cz�owieku. Mam w domu w�asnego m�dral� i te� z wy�szym wykszta�ceniem. Jemu te� czasem woda sodowa do g�owy uderza i zaczyna wyra�a� si� po zagranicznemu. Ale ja si� czarowa� nie dam. Prawdziw� m�dro�� od m�� dr�enia si� odr�ni� potrafi�, wi�c kiedy m�wi� ludzie, kt�rzy ju� co� nieco� w �yciu prze�yli, lepiej s�ucha�.

��I nie gada� byle czego, prawda?�� za�mia�em si�, i pomy�la�em sobie: �Ale macie mamuni�, towarzyszu Kurilin!�

��Wcale nie, dlaczego? Jak si� ma co� m�drego do powiedzenia, to trzeba m�wi�. Tylko bez tych tam sztuczek. Kobieta zajmuje w �yciu powa�ne miejsce, gdzie tam wam, m�czyznom, do niej! Kobieta wszystkim doko�a siebie rz�dzi: i rodzin�, i m�em, i domem, i prac�. A gdy trafi si� taka, jak matka Borysa, to wtedy oczywi�cie wszystko idzie na opak. To prawda, �e m�� jej si� nie uda�. Michaj�ow by� cz�owiekiem skrytym, co tu du�o gada� skrytym, przebieg�ym albo i jeszcze gorzej� Ale jakkolwiek by by�o, ojciec twego dziecka, wi�c trzeba si� przedtem dobrze namy�li�, a nie dopiero potem krzycze� ratunku.

��Bardzo przepraszam, ale nie rozumiem, o co chodzi.

��A w�a�nie, tak to jest w �yciu. Pan mnie nie rozumie. Michaj�owa, czy tam w�a�ciwie Rewina, swego syna nie rozumie i licho wie, co z tego wychodzi.

��O kim pani w�a�ciwie m�wi? Przecie� Borys nazywa si�, zdaje si�, Rewin?

��Tak, tak, m�wi� o jego matce. Z pierwszego m�a, ojca Borysa, nazywa si� Michaj�owa. Wi�c niby i Borys powinien nazywa� si� Michaj�ow. Ale matka tak znienawidzi�a jego pami��, �e swemu drugiemu m�owi, Rewinowi, kaza�a usynowi� ch�opaka. �eby �ladu po jego ojcu nie zosta�o. Ale co tam o tym gada�, to d�uga historia, w dw�ch s�owach jej si� nie opowie�

��Skoro pani ju� zacz�a, niech�e pani opowie!�� ci�gn��em star� za j�zyk.�� Pani syn dobrze zna Borysa Rewina?

Nie kaza�a si� d�ugo prosi� i m�wi�a dalej:

��M�wi� panu, �e to d�uga historia. Kurilin, jeszcze zanim o�eni� si� ze mn�, serdecznie przyja�ni� si� z Michaj�owem. Obaj byli geologami i obaj jej asystowali. To znaczy, Natalii. A Natalia, to matka Borysa. Nie wiem, jak to tam wszystko mi�dzy nimi by�o, ale na pewno musia�o co� zaj��. M�j m�� nie bardzo lubi� m�wi� na ten temat, chocia� co� nieco� pomalutku z niego wydoby�am. Wiele si� nie dowiedzia�am, wiem tylko jedno, �e asystowali jej, asystowali, potem obaj z Michaj�owem pojechali w teren, a po powrocie Kurilin ju� ani nosa u Natalii nie pokaza�. Czy si� z Michaj�owem pok��cili, czy mo�e dogadali, �eby jeden drugiemu ust�pi�, do�� �e do Natalii chodzi� ju� teraz tylko Michaj�ow. Chodzi� d�ugo, wida� Natalia bardziej Kurilinowi sprzyja�a. Nic dziwnego. Kurilin, to by� okaza�y m�czyzna, blondyn�

By�? To pani m�� nie �yje?�� wyrwa�o mi si�. � Nie �yje. Umar�, a raczej zgin��. I w�a�nie przez jego �mier� Borys Michaj�ow zosta� Rewinem. Moja ciekawo��, z pocz�tku jakby rozmi�k�a w sierpniowym upale, zacz�a teraz krzepn�� i twardnie�.

��Nieszcz�liwy wypadek? Choroba? Wojna?�� dopytywa�em, staraj�c si� nada� g�osowi wyraz wsp�czucia.

��Zaraz. Jak ju� zacz�am, opowiem wszystko po kolei. Najpierw o moim m�u. Pi�kny by� cz�owiek, i cia�em, i dusz�. Weso�y, silny, zr�czny. Wszyscy go lubili, trudno by�o go nie lubi�. Gdy zobaczy�am go pierwszy raz��� m�wi�a Kurilina i zamilk�a na chwil�. � Ech, co tam, ciebie to pewnie wcale nie ciekawi. Powiesz, �e staruszka roztkliwi�a si� i jeszcze �mia� si� b�dziesz.

��C� znowu!�� zaprzeczy�em gor�co.�� Prosz�, niech pani opowiada dalej.

��Jednym s�owem, Natali� wida� ubod�o do �ywego, gdy Kurilin odstrychn�� si� od niej. Dumna by�a, nic po sobie pozna� nie dawa�a, ale i do Michaj�owa zbytnio si� nie umizga�a. No i tak dr�czy�a si� ta tr�jka, dr�czy�a, tamci dwoje razem, a ten jeden na osobno�ci. A� wreszcie poznali�my si� z Kurilinem i pobrali. Do dzi� nie wiem, czy naprawd� zakocha� si� we mnie, czy po prostu tamt� mi�o�� wypala� w ten spos�b do reszty. Jak to m�wi�: klin klinem. Ale wtedy nie zastanawia�am si� wiele nad tym, sama by�am za bardzo w nim zakochana. Potem nieraz pyta�am go: przyznaj si�, m�wi�, o�eni�e� si� ze mn�, �eby nie zawie�� m�skiej przyja�ni? �mieje si� i �artami zbywa. No i nie powiedzia�. Ale chyba w�a�nie tak by�o. A mo�e i nie, �ycie nie jest takie proste. Natalia d�ugo jeszcze nie decydowa�a si� na ma��e�stwo z Michaj�owem. Dopiero, jak si� nam Walery urodzi�, oni si� pobrali. Zn�w Kurilin i Michaj�ow zacz�li razem w teren je�dzi�, a i my�my si� z Natali� pozna�y i nawet zaprzyja�ni�y. Co prawda, nied�ugo trwa�a ta przyja��! Jak si� zorientowa�em, �e m�j Miko�aj dawniej za ni� biega�, odechcia�o mi si� z ni� przyja�ni�. Straci�am do niej serce. A� tu� Maria Iwanowna umilk�a na chwil�.

��I co by�o dalej?�� zapyta�em.

��At, co mia�o by� Starych ran nie warto rozdrapywa�. C� to pana, obcego cz�owieka, mo�e obchodzi�. Prosta ciekawo�� i tyle.

��Mario Iwanowno!�� wykrzykn��em.�� Jak�e tak mo�na! Oczywi�cie, ma pani racj�, poznali�my si� ledwie przed godzin�, ale Borys Rewin interesuje mnie niezmiernie. Chcia�bym mu jako� pom�c. A pani�

Kurilina u�miechn�a si�. U�miech mia�a niezmiernie mi�y. Dwoje male�kich, nieprawdopodobnie chytrych oczu ton�o w paj�czynie br�zowych zmarszczek i spogl�da�o na cz�owieka filuternie, zupe�nie jak myszki z norki.

��No, dobrze � powiedzia�a.�� To w�a�nie chcia�am us�ysze�. Nie lubi�, jak ludzie milcz� i cz�owiek nie wie, co tam sobie my�l�. Tak si� wi�c jako� z�o�y�o, a by�o to w trzydziestym dziewi�tym roku, Walerek mia� ju� wtedy dwa latka, �e m�j m�� i Michaj-�ow pojechali nad Ob, a powr�ci� stamt�d tylko Michaj�ow. I o�wiadczy�, ze, niestety, Miko�aj Kurilin zgin�� podczas trudnej przeprawy przez jak�� tam rzeczk�. �A ty gdzie by�e� wtedy?� � pytam go. �Szed�em za nim � powiada � z pi��dziesi�t metr�w z ty�u, a jak podszed�em do rzeki, tylko czapk� znalaz�em na brzegu�. I przer�ne okropno�ci opowiada. Pracowali we dw�ch, a potem, podczas jesiennych deszczy, zala�a ich woda, ca�y sprz�t im przepad�. Szli przez tajg� przemoczeni, zmarzni�ci, g�odni, jedzenia mieli tylko tyle, by z g�odu nie umrze�. Wtedy jeszcze geolodzy nie mieli takiej technicznej pomocy jak dzisiaj. Ani helikopter�w, ani samolot�w. Co prawda, wi�ksze wyprawy mia�y, zdaje si�, samoloty. Brn�li tak przez wiele dni, wreszcie zacz�� ju� pr�szy� pierwszy �nieg, ranki bywa�y mro�ne, gonili ostatkiem si�, jedzenia mieli tylko na dwa dni dla obu i ledwie �wiartk� spirytusu. I w�a�nie wtedy sta�o si� to nieszcz�cie. Miko�aj wpad� w wod� i jak kamie� w wodzie przepad� na zawsze. Michaj�ow zrobi� w tamtym miejscu post�j, bo os�ab� tak, �e ju� ani kroku zrobi� nie m�g�. Postanowi�, powiada, �e tam umrze. Ale chwyci� mr�z i po pierwszym lodzie przeszed� rzeczk�, w kt�rej uton�� by� Miko�aj�

��A pani m��, jak si� chcia� przez ni� przeprawi�, wp�aw?

��Wp�aw przez tak� lodowat� wod� w �aden spos�b nie mo�na. Widocznie brodu szuka�, a mo�e z urwiska zlecia�. Michaj�ow nie umia� dobrze tego wyt�umaczy�. S�ucha�, to ja go s�ucha�am, ale nie bardzo mu wierzy�am. Czu�o moje serce, �e co� jest nie w porz�dku. No i przeczucie si� sprawdzi�o. Cho�, co prawda, nie od razu.

��Jak to?

��A tak: Min�� rok, mo�e nieca�y. Zd��y�am przez ten czas oczy wyp�aka� nad pismem, w kt�rym zawiadamiano mnie, �e m�j m��� zgin�� �mierci� bohatera podczas wype�niania s�u�bowych obowi�zk�w. Bywa�o nieraz wieczorem, Walerek nabiega si� przez ca�y dzie� i �pi jak suse�, a ja po�o�� ten papierek przed sob� i p�acz�, zap�akuj� si�. A� tu przyje�d�a kiedy� jeden kolega Koli i powiada� Ca�� dusz� we mnie poruszy�. Jak dzi� pami�tam, siedzieli�my u mnie, dzie� by� pogodny, s�o�ce �wieci�o jasno, a mnie pociemnia�o przed oczami, jakby wszystko doko�a czarnymi chor�gwiami pozawieszano. �Nie chcia�bym ci m�ci� spokoju, Masze�ko, powiada mi ten cz�owiek, ale prawd� powinna� wiedzie�. Tw�j Miko�aj nie uton��. Michaj�ow oszuka� i ciebie, i nas wszystkich�. Okaza�o si�, �e na pocz�tku zimy przyszed� do jakuckich my�liwych jaki� zaro�ni�ty, brodaty cz�owiek, sama sk�ra i ko�ci, bez czapki, bosy, w strz�pach tylko spodni i koszuli, straszny jaki� cz�owiek. W dodatku by� nieprzytomny, w gor�czce. Dwie doby majaczy� i umar�. Nie mia� przy sobie nic, �adnych papier�w. Jakuci nie zrozumieli ani s�owa z tego co bredzi�, wystraszyli si� tylko nie na �arty. Wiadomo przecie�, co to za czasy by�y wtedy. Pochowali go cichaczem i �ladu nie zosta�o. Ale gdy nasta�a wiosna i zacz�li przyje�d�a� tam geolodzy, kto� si� przed nimi wygada�. Odszukano gr�b Kurilina. Wykopano trupa i jako� rozpoznano nieboraka. Podejrzenie od razu pad�o na Michaj�owa. Wszyscy sobie przypomnieli, �e gdy go uratowano � mia� jeszcze jedzenie i odrobin� spirytusu. Uciek�, �ajdak, gdy zobaczy�, �e jedzenia dla dw�ch nie wystarczy, porzuci� towarzysza. �B�dziemy go teraz s�dzi� � powiada mi ten kolega.�� Sprawa do pa�stwowego s�du si� nie nadaje, bo poszlak brak, ale mamy przecie� nasz s�d kole�e�ski, wi�c b�dziemy go s�dzi�. Gdy us�ysza�am to wszystko, taka mnie ogarn�a w�ciek�o��, �e w�asnymi r�kami gotowa by�am go udusi�

��A c� Michaj�ow powiedzia� na s�dzie?�� spyta�em.

��Co powiedzia�? To samo, co i przedtem. �Szli�my, powiada, we dw�ch, Kurilin naprz�d, ja za nim. Gdy podszed�em do rzeki, Kurilina nie by�o. Patrz�, rozgl�dam si�, znalaz�em tylko woreczek z zapasami, kt�ry on ni�s�, i jego czapk�, kt�r� fala przynios�a do brzegu. Uzna�em wi�c, �e Kurilin uton��. To wszystko�. Kto� zapyta� z�o�liwie: �Czyli �e Kurilin, zanim uton��, postanowi� zostawi� wam swoj� osobist� porcj� jedzenia?� Michaj�ow by� blady, ale odpar� spokojnie, �e zawsze, gdy zaczyna si� szuka� brodu, ca�y baga� pozostawia si� na brzegu. W tej w�a�nie chwili spostrzeg�am Natali�. W twarzy nie mia�a ani kropli krwi, tylko oczy jej b�yszcza�y gor�czkowo. Zauwa�y�am od razu, �e spodziewa si� dziecka. I sama nie wiem dlaczego, m�j �al i uraza zacz�y jako� przycicha�. I gdy wszyscy, kto �yw na sali, zacz�li na Michaj�owa ciska� gromy, �e tak bezczelnie k�amie w �ywe oczy, rozmi�k�am do reszty. Proste, �e nie �a�owa�am tego �obuza, kt�ry towarzysza w biedzie porzuci�, ale �al mi by�o Nataszki, a jeszcze bardziej tego ich przysz�ego dziecka. C� by�o winne, �e jego ojciec okaza� si� draniem spod ciemnej gwiazdy? A tymczasem Michaj�ow wykr�ca� si� i stara� si� jako� powi�za� jedno z drugim, a nic si� ani rusz zwi�za� nie chcia�o. Bo przecie�, skoro w czasie przeprawy cz�owiek nie zgin��, to nie mogli si� w �aden spos�b zgubi�. Chyba �e naumy�lnie. Dla wszystkich jasne by�o jak s�o�ce, �e Michaj�ow opu�ci� Kurilina, uciek� z zapasem �ywno�ci, w�asn� sk�r� ratowa�. Ale co z tego, �e jasne, kiedy dowie�� nie by�o mo�na?

��I czym si� ta sprawa sko�czy�a?�� spyta�em.

��Niczym. Gdy przysz�a moja kolej, zabra�am g�os w obronie Michaj�owa. Nieboszczyk i tak nie zmartwychwstanie, a �ywy musi �y�. Zrobi�am to tylko ze wzgl�du na ich dziecko. Ostatecznie, Michaj�owa ani nie uniewinniono, ani nie os�dzono. Wiadomo, takie tam te kole�e�skie s�dy. Nagany udzielono na pi�mie i odpowiednim w�adzom przekazano �ledztwo w tej sprawie. Jak si� rozprawa sko�czy�a, Natasza podesz�a do mnie, u�cisn�a mi r�k�. �Dzi�kuj� ci, m�wi, Masze�ko, za dobre serce, tylko �e i tak nic z tego nie b�dzie�. I rzeczywi�cie, w ci�gu miesi�ca rozwiod�a si� z Michaj�owem, a w dwa miesi�ce p�niej urodzi�a dziecko, w�a�nie Borysa. Przyja�ni�am si� z ni� wtedy serdecznie, nasi ch�opcy te� si� przyja�nili, ca�� wojn� przetrwa�y�my razem, jedna drugiej pomaga�a. Synowi Natalia nigdy nie wspomina�a o ojcu, zupe�nie jakby w og�le nie istnia�.

��A co si� z Michaj�owem sta�o?

��Zgin�� zaraz na samym pocz�tku wojny. Natali� po wojnie jakby jaki� diabe� op�ta�. �Chc�, powiada, za m�� wyj��. Jeszcze mi si� co� od �ycia nale�y�. O syna zupe�nie nie dba�a, my�la�a tylko o sobie. Pok��ci�y�my si� na dobre. No i wysz�a wreszcie za tego Rewina, a Borys zdzicza� zupe�nie. Zrobi� si� skryty, coraz mniej si� odzywa�. Tylko z moim Walerkiem przyja�ni� si� dalej.

��Czy wie co� o swym ojcu?

��My�my mu nie m�wi�y. Ani ona, ani ja. Chyba jednak dowiedzia� si� wreszcie o wszystkim. Na pewno znale�li si� dobrzy ludzie, kt�rzy mu powiedzieli. I zadr�cza� si� wida� w skryto�ci bardzo, ale milcza� i nikomu si� nie zwierza�. Nawet Walerkowi.

��Wi�c o co pani ma pretensj� do Michaj�owej? Wed�ug mnie, zupe�nie normalnie zareagowa�a na nieludzki post�pek m�a.

� �e normalnie, to normalnie. Pan jest jeszcze bardzo m�ody, to i wielu rzeczy nie mo�e pan zrozumie�. Kiedy� powiedzia�a mi: �Wiesz, Borys to przecie� m�j syn, a ja nie mog� kocha� go jak matka. Wci�� mam przed oczami jego ojca, nie mog� zapomnie�, �e to jego dziecko�. Widocznie dawa�a dziecku odczu� co�, czego dziecko odczuwa� nie powinno. Wci�� w�szy�a i czyha�a bez ustanku, czy Borys te� jakiej� pod�o�ci nie pope�ni. Czy� wolno tak? Dzieci nie odpowiadaj� za swych ojc�w. Nic wi�c dziwnego, �e Borys wyr�s� na mruka i dziwaka. A to, co mu si� teraz przytrafi�o, to na pewno te� na tle nerwowym. To s� w�a�nie skutki�

��E, to ju� lekka przesada � przerwa�em jej.

��Jaka tam przesada!�� nie da�a si� zbi� z tropu.�� Gdyby Borys nie uwa�a� swego ojca za przest�pc� i gdyby jego matka by�a dla niego lepsza, nie wyr�s�by na takiego dziwaka. No, dobra. Wypapla�am wszystko o ca�ym �yciu moim i nie moim. A teraz mam pro�b�. W�a�ciwie, po to tu przysz�am�

��S�ucham � powiedzia�em z wahaniem.

��Czy nie m�g�by pan zawiadomi� jako� Rewin� o tym, co si� sta�o z Borysem i gdzie on teraz jest? Pojecha� do niej czy cho�by par� s��w napisa� B�d� co b�d�, to przecie� matka. Ja bardzo bym nie chcia�a z ni� teraz rozmawia�. Ani nawet do niej pisa�, bo zaraz mnie poniesie i gotowam zn�w jej nawymy�la�!

Obieca�em, �e napisz� i Kurilina wreszcie posz�a.

Okaza�o si� jednak, �e kartki pocztowej nie mia�em przy sobie, a po wyj�ciu z pracy zapomnia�em o tym na �mier�. Mia�em jeszcze mn�stwo spraw do za�atwienia przed urlopem. W dwa dni p�niej wyjecha�em na Krym.

Ledwie otworzy�em oczy, oprzytomnia�em od razu i dygoc�c z zimna w�o�y�em waciak, zapinaj�c go pod sam� szyj�. Na wschodzie, poprzez g�st�, niebiesko-o�owian� zas�on� mg�y z trudem przedziera�y si� pierwsze szkar�atne pasma. Ostro�nie, by nie obudzi� koleg�w, wysun��em si� z namiotu, starannie zas�aniaj�c za sob� wej�cie brezentow� p�acht�.

Mi�ka przywita�a mnie cichym, radosnym skomleniem. Kr�ci�a si� ko�o moich n�g, ma�y k��bek bia�ych, rudych i czarnych kud�atych �atek. Schyli�em si� i pog�aska�em psa. Sprawdza�em i przypomina�em sobie, czy czego� nie zapomnia�em. �adunki ze �rutem do dubelt�wki, my�liwski n� wetkni�ty za cholew�, kanapki, flaszka pieprz�wki, zapa�ki� chyba wszystko?

Zdaje si�, �e wszystko W takim razie w drog�.

Gdziekolwiek spojrze�, wsz�dzie bagniska. Prawd� m�wi�c ca�y ogromny p�askowy� sordonnoski to jedno wielkie bagnisko. Lubi� moczary. Nawet nie dlatego, �e jestem geologiem � torfoznawc�. Torf to tylko jeden z kaustobiolit�w, bodaj najmniej wa�ny z eksploatowanych paliw. Nie, moczary lubi� nie z powodu torfu�

Z ilu� rzeczy warto w �yciu zrezygnowa� dla samych cho�by nie ko�cz�cych si� w�dr�wek po grz�skim i uginaj�cym si� pod nogami gruncie! Rozchylona trzcina z szelestem zamyka si� natychmiast za cz�owiekiem. Zupe�nie jakby m�wi�a: nie ma dla ciebie powrotu, tutaj tw�j ca�y �wiat. Jest w tym co� z Kiplinga, co� egzotycznego, co�, co przywodzi na pami�� zapomniane dziecinne marzenia�

Nieprzebyty g�szcz trzcin, dwa razy wy�szy od cz�owieka. Pod nogami chlupie b�oto, nawet nie chlupie, a mlaska. Mi�kki grunt ugina si�, �lad, jaki pozostawiam za sob�, od razu zaczyna si� wype�nia� m�tn� wod�. Ju� siedemna�cie dni pracujemy tutaj, na tych sordonnoskich moczarach, my, czterej m�odzi, pe�ni zapa�u naukowcy. Szczerze m�wi�c trudna, niewdzi�czna praca. Ostro�nie, powoli i starannie wybieramy trasy. Plecy trzeszcz� od ci�aru teodolitowych i niwelacyjnych tr�jnog�w, od stalowych dr�g�w mierniczych. W marszu lubi� mie� wolne r�ce. Ale nie zawsze jest to mo�liwe. Cz�sto trzeba co� nie��, na przyk�ad skrzynk� z narz�dziami lub co� innego.

Wszystko to jednak drobiazg wobec komar�w. S� nieustraszone, nic sobie z tego nie robi�, �e odganiamy ich r�kami. To zwarte chmury sw�dz�cego gazu, kt�rego ka�da poszczeg�lna cz�steczka brz�czy przenikliwie cienko, doprowadzaj�c cz�owieka do sza�u. Mo�e zreszt� przesadzam. Komary mo�na ostatecznie znie��. Ale na biwakach nawiedzaj� mnie czasem takie ponure my�li. Namiot rozbijamy w�r�d bagien, wprost na b�ocie. Po�piesznie rozpalamy ognisko i bez przerwy dok�adamy wci�� nowe porcje suchej trzciny i bagna. Dziwna ro�lina to bagno. Jak silnie pachnie! Gdy zobaczy�em je po raz pierwszy, nie wierzy�em, �e niepozorne bia�awe kwiatuszki mog� wydawa� taki silny, cierpki zapach. Zw�aszcza gdy przygrzewa s�o�ce. Czasem wydaje mi si�, �e w�a�nie po to wybieram si� co roku latem na moczary, by zn�w odetchn�� woni� tych kwiatk�w. Ale oczywi�cie nie tylko po to. Zapach bagna odurza, czasem a� g�owa od niego boli. Na moczary za� przyje�d�am, bo to m�j zaw�d, kt�ry zreszt� do�� lubi�, mo�e w�a�nie dlatego, �e skazuje mnie nieraz na wielkie udr�ki.

Pal�ce si� bagno pachnie zupe�nie inaczej. Wydziela bia�y gryz�cy dym, od kt�rego oczy natychmiast zaczynaj� �zawi�. Ale innej rady nie ma. Albo trzeba dusi� si� tym odurzaj�cym, gryz�cym dymem, albo zgodzi� si�, by cz�owieka po�ar�y komary, kt�re nie boj� si� ani kremu �Tajga�, ani kolo�skiej wody �Gwo�dzik�. Ognisko to wielkie b�ogos�awie�stwo. A poza tym jest sygna�em dla samolot�w. Lotnicy tak ju� si� wprawili, �e zasobniki zrzucaj� nam niemal wprost do r�k. W zasobnikach dostarczaj� nam �ywno��, listy, gazety, czasem kto� przy�le paczk� ze s�odyczami. Przyjemnie jest poczyta� sobie przy blasku ogniska �Izwiestia� i dowiedzie� si�, co ostatnio pokazywano w moskiewskiej telewizji. Gdy nad moczarami �ciel� si� mg�y, gdy robi si� wilgotno i przenikliwie zimno, wsuwamy si� do namiotu i pakujemy si� do �piwor�w. Zasypiamy od razu, nie zwa�aj�c na brz�czenie komar�w. Te, kt�rym nie uda�o si� dosta� do..namiotu, czekaj� na nas na zewn�trz. G�sto obsiadaj� � brezent i pierwsze blaski wschodz�cego s�o�ca przechodz� przez nie jak poprzez rudoszary filtr.

Troch� za du�o rozgada�em si� o tych komarach, ale wszyscy m�wimy tu o nich bez przerwy. I teraz te�, gdy wsta�em o �wicie, nieprzeliczone zast�py tej skrzydlatej armii ju� formowa�y nad g�ow� pospolite ruszenie.

Do jeziora o dziwnej nazwie Worota jest mniej wi�cej godzina drogi. Nas�ucha�em si� o tym jeziorze wiele dobrego i z�ego. Podobno jest to najlepsze na �wiecie miejsce do polowania na kaczki. Najzupe�niej wystarczaj�cy pow�d, by wybra� si� nad jezioro, zw�aszcza �e jeszcze nigdy nad nim nie by�em. Mia�em map� i kompas, wi�c by�em pewny, �e trafi� r�wnie �atwo i szybko jak w Moskwie ze swego mieszkania na Dworzec Kijowski.

Z wolna sitowie zaczyna rzedn��. Przede mn� coraz cz�ciej otwieraj� si� polany poros�e turzyc�, srebrzystobia�� we�niank� i �urawin�.

Jak wci�� jeszcze ma�o znamy nasz kraj! W dzieci�stwie marzy�em o dziewiczych puszczach Amazonki. Nie mog�em si� nadziwi�, �e gdzie� w Para czy Mato Grosso po�owa kraju jest jeszcze nie zbadana. I nawet do g�owy mi nie przychodzi�o, �e w naszym w�asnym kraju tak�e istniej� �bia�e plamy�. I w�a�nie teraz ju� osiemnasty dzie� chodz� po takiej bia�ej plamie.

P�askowy� sordonnoski to olbrzymia, bezludna, g�rzysta okolica o bardzo surowym klimacie. Zreszt� okolica to nie jest odpowiednie s�owo. Sordonnoch to kraj, wcale nie mniejszy od Belgii, kt�ry le�y na Wy�ynie Ojmiako�skiej, niezbyt ju� daleko od bieguna zimna. Nie by�o jeszcze na tych terenach �adnej wy-prawy naukowej zoolog�w czy botanik�w. A mieliby tu co robi�. Bardzo ma�o znam si� na geobotanice, ale jednak zdaj� sobie spraw�, �e sordonnoskie fitocenozy mog� niejedn� dotychczasow� teori� o florze polodowej wywr�ci� do g�ry nogami.

Ciekawa rzecz! Nawet nieco zabawna: gdy tylko od spraw codziennych przechodz� do naukowych, od razu zaczynam m�wi� specjalistycznym, �naukowym� j�zykiem. Ale to jest mimowolne, odruchowe. Nie o to zreszt� chodzi. Najwa�niejsze, �e wielu, bardzo wielu koleg�w zamiast wypisywa� wyssane z palca dysertacje mog�oby dokona� tu prawdziwych odkry�.

Chocia�by tylko te purpurowe kobierce, c� to za temat! Cz�sto spotykamy w tych stronach ogromne po�acie poro�ni�te czerwonym mchem o d�ugich �odygach. Roman Or�anski, nasz geodeta, uwa�a, �e s� to mchy torfowe z trzeciorz�du. Wymy�li� nawet dla nich nazw�: sphangum relictum. Trudno mi wypowiada� si� w tej sprawie, ale nigdzie indziej na Syberii takiego mchu nie widzia�em. Gdy zaczynam wylicza� zagadki p�askowy�u, zupe�nie przestaj� panowa� nad sob�. Przecie� to olbrzymi naturalny rezerwat, na kt�rego przyrod� cz�owiek nie wp�yn�� jeszcze w najmniejszym stopniu. Powinna przyjecha� tutaj du�a ekspedycja w pe�nym sk�adzie naukowc�w� To a� oburzaj�ce! Nikt si� tym nie interesuje, tylko od czasu do czasu Zagl�daj� tu my�liwi czy kt�ry� z geolog�w. Ale na-wet oni zebrali bezcenny materia�. Jak�� zdobycz� jest bodaj owa rybka, kt�r� geolog Twiordochlebow z�owi� w jednym z tutejszych jezior! Przedziwna rybka o mi�sie pomara�czowego koloru�

Nie wytrzyma�em i napisa�em dok�adne sprawozdanie do dyrektora naszego instytutu. Przes�a� je do Prezydium Akademii Nauk. Zdaje si�, �e nie pozosta�o to bez echa i na przysz�y rok zaplanowano ekspedycj�. W ka�dym razie wczoraj zrzucono nam na spadochronach dwa skafandry p�etwonurk�w i kompresor z benzynowym motorkiem dla dokonania wst�pnych bada� jezior, kt�rych jest tu mn�stwo.

Przypuszcza si� na og�, �e w trzeciorz�dzie ca�a ta niezmierzona okolica by�a nizinna i stopniowo obni�a�a si� coraz bardziej w kierunku wschodnim, ku brzegom ochockim. Procesy tektoniczne wypi�trzy�y niziny na wysoko�� kilometra ponad poziom morza, rzeki zmieni�y koryta, a nawet kierunek. Sordonnoch oderwa� si� od Morza Ochockiego. Zatamowane zwa�ami skalnymi, rzeki z wolna przemieni�y si� w ca�y system po��czonych ze sob� jezior.

Mi�ka �wawo przeskakiwa�a z k�py na k�p�. Powesela�a od razu, gdy tylko sko�czy�a si� trzcinowa d�ungla. Ja r�wnie� pewniej poczu�em si� na otwartej przestrzeni. Wok� by�y tylko k�py turzycy i polany czerwonego mchu.

Szed�em ju� z p�torej godziny, a jeziora wci�� jeszcze wida� nie by�o. By�em jednak przekonany, �e id� we w�a�ciwym kierunku i �mia�o szed�em dalej. Gdy wreszcie na widnokr�gu zal�ni�a rt�ciowym;,blaskiem g�adka tafla wody, s�o�ce by�o ju� wysoko. Odbija�o si� w ka�dej kropli rosy, a ka�da czerwona Jag�dka �urawiny czy �ochyni b�yszcza�a jak polakierowana. Nawet male�ka drapie�na rosiczka wyci�ga�a �ku s�o�cu swe krzepkie listeczki, naje�one czerwonymi szpileczkami. S�o�ce o�lepia�o, ale grza�o s�abo. Wcale nie by�o cieplej, cho� wyra�nie czu�o si� zapach rozgrzanych kwiat�w bagna i podbia�u.

Jezioro, kt�re niedawno mign�o z daleka, zn�w znik�o mi z oczu. Wsz�dzie doko�a wida� by�o tylko zielone turzyce, czerwone mchy i na wp� ugrz�z�e w b�ocie ogromne g�azy � pozosta�o�� polodowcowa.

Nagle niespodziewanie blisko rozwar�o si� przede mn� jezioro. Stan��em nad urwiskiem poro�ni�tym jaskrami i orlikami. W dole, ze dwadzie�cia metr�w pode mn�, stalowym ch�odnym blaskiem mieni�a si� woda. Nie wygl�da�a zach�caj�co, zdawa�a si� z�owieszcza. Wiatru prawie nie by�o. Powierzchnia jeziora by�a g�adka, tylko ostra, niby blaszana turzyca dr�a�a leciutko. Mi�ka z radosnym skomleniem pogna�a w d�, ku wodzie. Beztrosko szed�em za ni�. Pobieg�a prosto ku zaro�ni�tej sitowiem i strza�k� zatoczce. Mi�ka czuje kaczki z daleka. Szybko wi�c za�adowa�em dubelt�wk� i pobieg�em za psem.

Nie zd��y�em jeszcze przebiec nawet stu metr�w, gdy Mi�ka zatrzyma�a si� nagle jak wryta. Powiewaj�ce jak szmatki na wietrze uszy postawi�a sztorcem, zje�y�a kr�tk� sier��. Z pyskiem zwr�conym w stron� jeziora pies przywar� do samej ziemi. Gdy podszed�em, nabra�a nieco odwagi i zacz�a ujada� z�owrogo i zajadle. Jeszcze nigdy nie zdarzy�o si� jej co� podobnego. Rozejrza�em si� zdziwiony. Nad zalewem, sp�oszone szczekaniem psa, poderwa�y si� w powietrze dwa kaczory. Chwyci�em strzelb�, ale Mi�ka z�apa�a mnie z�bami za nogawk� spodni i poci�gn�a ku wodzie. Opu�ci�em dubelt�wk� i z�aja�em suk�. Z min� winowajcy pomerda�a ogonem, ale nogawki z z�b�w nie wypu�ci�a. Spojrza�em na jezioro. W odleg�o�ci mniej wi�cej trzystu metr�w od brzegu co� wielkiego po�yskiwa�o w s�o�cu. W pierwszej chwili my�la�em, �e to p�ywa jaka� pusta beczka po benzynie. Ale sk�d by si� tutaj wzi�a?

Gdy przyjrza�em si� lepiej, przekona�em si�, �e jest to co� �ywego. Zawr�ci�em i co tchu wybieg�em z powrotem na urwisko. Mi�ka, wyj�c przejmuj�co, p�dzi�a za mn�. Na g�rze mniej razi� s�oneczny blask, wida� by�o lepiej. Nieznane zwierz� szybko p�yn�o do brzegu w moim kierunku. Mo�na ju� by�o rozpozna� wystaj�ce z wody cz�ci. Ciemnoszare pot�ne cielsko musia�o mie� chyba z dziesi�� metr�w d�ugo�ci, a jego przednia cz�� (trudno mi nazywa� to g�ow�, niczego bowiem dok�adnie wida� nie by�o) mia�a ze dwa metry. Oczy by�y rozstawione szeroko, po obu stronach za� tej g�owy wida� by�o dwie jasne plamy. Grzbiet stwora zako�czony by� ogromn� p�etw�. Tak�, czy te� bardzo podobn� p�etw� widzia�em u ryby miecznika na ilustracji w ksi��ce Brehma. Dziwo to p�yn�o jak �aba, g�owa to si� pojawia�a, to znika�a. Kilkadziesi�t metr�w od brzegu zwierz� zatrzyma�o si�, zacz�o energicznie pluska� w wodzie, wzbijaj�c fontanny bryzg�w, wreszcie zanurzy�o si� zupe�nie.

Mi�ka, kt�ra ju� si� tymczasem uspokoi�a, teraz zn�w zbieg�a na d�, nad sam� wod� i zacz�a obszczekiwa� rozchodz�ce si� po niej kr�gi. Ja r�wnie�, jakbym zbudzi� si� z u�pienia, pobieg�em wzd�u� brzegu. Wystrzeli�em nawet, nie wiadomo po co, z obu luf w wod�. Strza�y g�ucho rozleg�y si� w powietrzu, a �rut musn�� stalowoszar� powierzchni� jeziora.

Dziwny stw�r ju� si� nie ukaza� wi�cej. Zupe�nie mi si� odechcia�o polowa� na kaczki. Zawo�a�em Milk�, uciszy�em j� i przysiad�em na du�ym szarym kamieniu, by jako� zebra� my�li i zastanowi� si� nad tym, co widzia�em. Nie by�em wcale g�odny, ale jako� machinalnie rozwin��em z celofanu kanapki i zacz��em je��. I nagle znieruchomia�em z nadgryzionym kawa�kiem w r�ku i otwartymi ustami. Przypomnia�o mi si�!

Dwa lata temu, pewnej �nie�nej, bardzo mro�nej nocy przyjecha�em na motorze do Ostro�a, ma�ej my�liwskiej osady. Musz� jeszcze doda�, �e Ostro�e, najbli�sze ludzkie osiedle od jeziora Worota, le�y przecie� od niego nie mniej ni� ze sto dwadzie�cia kilometr�w.

Zatrzyma�em si� u Fro�a Timofiejewicza Makarowa. Przyja�nili�my si� z nim ju� dawno. Zreszt�, ka�dy geolog naszego Instytutu, nawet nie znaj�c jeszcze osobi�cie Makarowa, by� ju� z g�ry jego przyjacielem. Przed dwudziestoma laty Fro� Timofiejewicz by� przewodnikiem ekspedycji hydrogeolog�w. Prowadzi� ich do �abynkyru, najwi�kszego z tutejszych jezior. Od tamtej pory Makarow zawsze rad by� przys�u�y� si� �nauce�. Tak w�a�nie tytu�owa� ka�dego z nas: �nauka�.

Dom Makarowa zbudowany by� z solidnych cedrowych bali, pociemnia�ych ze staro�ci i od wilgoci. Gospodarstwo mia� prymitywne, tak samo jak i reszta jego s�siad�w. Wszyscy tutaj zajmowali si� przede wszystkim my�listwem i rybo��wstwem.

Wszed�em do sieni ca�y za�nie�ony, w ob�okach pary. Otrzepywa�em miote�k� walonki, a tymczasem Makarow pobrz�kiwa� w izbie naczyniami. Widocznie nakrywa� do sto�u.

��Ano, witaj, witaj nauko � odpar� na moje powitanie, przygl�daj�c mi si� bystro oczami k�uj�cymi jak sobole �lepki.

��Przywioz�em wam co�, Frole Timofiejewiczu � powiedzia�em, si�gaj�c do plecaka. Ka�dy z nas zawsze przywozi� Makarowowi jaki� prezent z Moskwy. Wszystkie one pochodzi�y przewa�nie ze sklepu �My�listwo i Rybo��wstwo� na Kuznieckim.

��Mamy czas. Najpierw niech zje, odpocznie. Potem sobie pogadamy. A podarek nie ucieknie.

Duszkiem wypi�em szklank� w�dki, kt�r� Fro� Timofiejewicz nala� z nie napocz�tej jeszcze �wiartki.

��U-ch, jaka dobra!

��No, no, w�a�nie. A teraz niech spr�buje mro�onej �urawiny. Zaraz b�dzie mi�so i kartofle. Garnczek ju� w piecu� Nie obabi� si� jeszcze?

��Nie, Timofiejewiczu, nie o�eni�em si�.

Za oknem by�a wichura, �nieg wali� na dach, a mnie tak rozebra�o ciep�o i uczucie syto�ci, �e z trudem unosi�em powieki. Tej nocy nie pogadali�my ju� sobie z Makarowem. Od razu po tej p�nej kolacji stary pos�a� mi na pod�odze przy piecu nied�wiedzi� sk�r�, na kt�rej po�o�y�em si� z rozkosz�, zwin��em si� w k��bek i usn��em.

Gdy si� zbudzi�em, b��kit nieba s�abo prze�witywa� przez zamarzni�te szybki. W izbie panowa� �w mi�kki, nie daj�cy si� okre�li� p�mrok, tak charakterystyczny dla kr�tkich i mro�nych zimowych dni.

Stary energicznie i zwinnie krz�ta� si� ju� ko�o �niadania.

Spostrzeg�, �e nie �pi�, i machn�� r�k�:

��Nie wstawa�, nie wstawa�! Zm�czy� si� wczoraj przecie�.

A po kr�tkiej chwili zapyta�:

��Po co przyjecha�?

W�wczas, przed dwoma laty, dopiero zabierali�my si� do wst�pnych bada� sordonnoskich moczar�w. Do noszenia tyczek na trasie, do kopania do��w potrzebni byli nam ludzie. Liczy�em, �e w�a�nie Makarow pomo�e mi zorganizowa� sezonowych robotnik�w na lato. Nale�a�o um�wi� si� z nimi ju� teraz, �eby�my potem mogli od razu zacz�� prac� pe�n� par�. Powiedzia�em Fro�owi Timofiejewiczowi o tym wszystkim.

��Nie takie to proste, nauko. Ludzie si� teraz po-roz�azili � jedni na tajg�, inni na b�ota, nie ma z kim si� umawia�. Teraz przecie� najlepsza pora na zwierzyn�. Ale w og�le, to dlaczego nie, zrobi si�. Do lata daleko, ludzi ci si� naschodzi. Czemu by nie p�j��? Sam ch�tnie p�jd�. Wy przecie� te� b�dziecie chcieli czasem rybki po�owi�. U nas latem kto �yw ryby �apie. Jezior tu nie brak. G��bokie jeziora, czyste. A sk�d by�cie chcieli zaczyna� te wasze pomiary?

Wyj��em map� i pokaza�em staremu rejon pomi�dzy jeziorami �abynkyr i Worota.

��Aha � powiedzia� i umilk�. � Niedobre miejsce wybra�e�, nauko.

��Dlaczego niedobre?�� zdziwi�em si�. � W lecie obmierzymy i naniesiemy na map�. Na drugi rok p�jdziemy wytyczonymi trasami i przeprowadzimy pr�bne wiercenia. Je�li wyniki analiz i pr�b b�d� pomy�lne, to na trzecie lato wytyczymy sie� melioracji. Popatrzcie tylko�

Pokaza�em mu zaznaczone na mapie wysoko�ci i poziomy w�d gruntowych.

��Tu jest spadek i tu jest spadek. Przeprowadzimy wi�c dwa g��wne kana�y. Od zachodu woda b�dzie sp�ywa� do �abynkyru, od po�udniowego wschodu do Jeziora Tomyskiego i Worot.

��Nie o to idzie, nauko.

��A o co?

��Niedobre s� tamte miejsca. W szczeg�lno�ci Worota. Diabe� mieszka w tym jeziorze, ot co.

��I wy naprawd� w to wierzycie?�� zdziwi�em si�. � Po tylu latach wsp�pracy z uczonymi?

Stary zas�pi� si�.

��Nie trzeba si� �mia� m�ody cz�owieku. Nie ma nic do �miechu. Wiem, co m�wi�. To w�a�nie w Worotach �yje. Nasi diab�em to zw�. A jakie ono jest, tego nikt nie wie. Pami�tam, ojciec mi jeszcze opowiada�, jak to goni�o jego tratw�. Ca�e ciemnoszare, jak grzbiet lisa, skrzela ma z czerwon� b�on�, a paszcz� wielgachn��wielgachn�. Sam te� to widzia�em. Jak prowadzi�em Aleksandra Maksymowicza Dymowa do �Worot, to si� nam w�a�nie zdarzy� wypadek. Zachcia�o si� Aleksandrowi Maksymowiczowi g�si pieczonej w glinie. Bardzo lubi� t� potraw�. Ano, przyrzek�em mu i wybrali�my si� na polowanie. Gwizdn��em na swego pieska i poszli�my nad jezioro� Przep�oszy� piesek park� jak nale�y, a ja z obu rurek wygarn��em do ptak�w w locie. Oba ptaki jak dwa kamyki w wod� spad�y. Piesek skoczy� po nie. Najpierw jedn� g�sk� w z�by i do brzegu p�ynie. Ale nie dop�yn�a psina. Zachlapa�a nagle i znik�a pod wod�. Wszyscy m�wili, �e to ten diabe� j� wci�gn��. A zesz�ego roku psa mego szwagra, �uki, te� ten diabe� z�apa�. Taka to sprawa�

Nie powiem, �ebym wtedy staruszkowi wcale nie wierzy�. Dobrze wiem, �e Makarow niczego nie zmy�la. Po prostu uwa�a�em, �e troszeczk�, odrobink�, mo�e nawet nie�wiadomie, przesadza. My�la�em nawet wtedy, �e kto wie, czy nie p�ywa w sordonnoskich jeziorach jaka� wielka drapie�na ryba, kt�r� warto by si� zainteresowa�.

Potem zapomnia�em o tym wszystkim i dopiero teraz przypomnia�o mi si� znowu. Wygl�da na to, �e przed chwil� widzia�em na w�asne oczy tego sordonnoskiego diab�a.

Gdy po powrocie do namiotu opowiedzia�em, co mi si� wydarzy�o, wywo�a�o to prawdziw� sensacj�. Roman natychmiast zaproponowa� w�o�y� aparaty p�etwonurk�w i zbada� dno jeziora.

��Dobrze ci m�wi�: zbada� � zaprotestowa�em.�� Jezioro ma z dziesi��dwana�cie kilometr�w d�ugo�ci, a w niekt�rych miejscach g��bokie jest na osiemdziesi�t metr�w.

Roman od razu przycich� i zmarkotnia�. Trzeci uczestnik naszej wyprawy, tak samo gruby jak Roman, tylko bardziej flegmatyczny i roztargniony, Borys Rewin, z zak�opotaniem zacz�� mruga� powiekami o zupe�nie bia�ych rz�sach i, zmru�ywszy swe kr�tkowzroczne oczy, spyta�:

��Dobrze sobie przypomnij, jakie to by�o: czy to olbrzymia ryba, czy raczej p�az?

��Sk�d�e ja mog� wiedzie�, m�j kochany? Zdaje mi si�, �e raczej p�az.

��Ale jaki p�az?

��Czego ty ode mnie chcesz? Sto razy powtarzam w k�ko, �e dok�adnie nie widzia�em!

��Nie zawracaj mu g�owy, Borysie!�� uj�� si� za Roman.�� M�wi� przecie� ju�, �e nie wie. Sk�d licha mo�e si� zna� na tych gadach i amfibiach?

Ale dla Borysa nie mia�o to �adnego znaczenia, kiedy�, w szkole, z powodu okr�g�ej g�owy i grubych, nieco obwis�ych policzk�w, przezwano go Buldogiem. Zreszt�, podobie�stwo by�o nie tylko zewn�trzne. Nigdy dot�d nie spotka�em cz�owieka bardziej upartego zawzi�tego. Wszystko chwyta� jak buldog z�bami. Jeszcze jako student na uniwerku wbi� sobie do g�owy szalon� teori� i ani rusz nie mo�na by�o mu jej wyperswadowa�. Za wszelk� cen� pragn�� na w�asne � oczy zobaczy� co� z przesz�o�ci Ziemi. Dziewiczy las drzewiastych paproci, m�tne kredowe b�oto, �ywego jaszczura, owady z dewonu. Poszczeg�lne ko�ci czy nawet ca�e szkielety nie wystarcza�y mu, lekcewa�y� odciski na ska�ach osadowych czy kawa�kach w�gla. Wszystko chcia� zobaczy� takie, jak by�o ongi�. My�l�, �e wszystkiemu winien jest �Cie� przesz�o�ci�, fantastyczne opowiadanie Jefremowa. Borys doskonale rozumia�, �e wspania�ego pomys�u pisarza w �aden spos�b nie da si� urzeczywistni�, ale nic nie m�g� na to poradzi�. Zazdro�� gryz�a go i toczy�a, nie dawa�a mu spokoju. Zazdro�ci� bohaterom opowiadania! Zazdro�ci� i marzy�.

A� w ko�cu wymy�li�. Uparcie, jak buldog, gdy w co� wpije si� z�bami, uczepi� si� swej idei. Zacz�� zbiera� bursztyny. Chodzi�o mu o owady, kt�re niegdy� ugrz�z�y w lepkiej �ywicy. �ywica skamienia�a na dnie morza i zamieni�a si� w bursztyn. Tak wi�c Borys sta� si� zbieraczem bursztyn�w. Nawet na urlop wyjecha� na wybrze�e ryskie i tam niezmordowanie wyszukiwa� bursztyny, wyrzucone przez fale przyp�ywu. Chodzi� te� po wszystkich sklepach jubilerskich. Pieni�dzy nie mia� wiele i kupi� tam nic nie m�g�. Ca�e godziny stercza� tylko przed wystawami, wpatruj�c si� w eleganckie ustniki i wszelkie inne wyroby z bursztynu.

��Je�li chcesz podoba� si� Borysowi � m�wili koledzy dziewcz�tom � to na spotkanie z nim wk�adaj bursztynowe korale. Nie odst�pi ci� na krok i z ca�� pewno�ci� do samego domu odprowadzi.

Ale zaledwie w jednej na tysi�c ��tych i miodowo � czerwonych bry�ek �ywicy sprzed tysi�cy lat znajdowa� to, czego szuka�: owada z niepopsutymi oczami. Wtedy Buldog niezwykle ostro�nie wyd�ubywa� drogocenn� zdobycz i umieszcza� j� pod mikroskopem. W purpurze owadzich oczu usi�owa� dojrze� odbicie owego dawnego �wiata, na kt�ry one kiedy� patrzy�y. Chcia� zobaczy� przesz�o�� oczami trup�w. Oczywi�cie, nie osi�ga� nic, co by prowadzi�o do czego� istotnego. Jednak pewnego razu Borys uzyska� mikrozdj�cie jakiej� siatki, a w ka�dej jej kom�rce wida� by�o to samo paprociowe drzewo. Oto wszystko, co na wieki utrwali�o si� w mozaikowych oczach jakiej� pradawnej muchy. Wed�ug mnie Borys na pr�no marnowa� czas. W�tpi�, czy z tej jego pasji mog�oby co� wynikn��. Wspominam za� o niej raczej tylko dlatego, by da� poj�cie o charakterze Borysa.

I w�a�nie z tym uporem buldoga przyczepi� si� do mnie, gdy dowiedzia� si�, �e jad� na niedost�pne moczary sordonnoskie. Jego plan jak zwykle by� ca�kiem prosty, nieskomplikowany i obliczony na szcz�liwy przypadek� Nie wiadomo dlaczego Buldog uwa�a, �e szcz�liwy przypadek to co�, co samo przez si� jest zrozumia�e.

��S�uchaj � m�wi� mi � skoro na sordonnoskim p�askowy�u zachowa�y si� do naszych czas�w jakie� resztki dawnej flory, wiesz, mam na my�li czerwony mech, to mamy podstaw� spodziewa� si� ciekawych, zupe�nie oszo�amiaj�cych odkry�. Chyba si� z tym zgodzisz, prawda?

��Przypu��my � odpowiada�em niech�tnie.�� I co dalej?

��Jedziesz tam, jeste� kierownikiem wyprawy, a ja jestem paleontologiem, wi�c koniecznie powiniene� zabra� mnie ze sob�. Wszystko, co b�dziecie chcieli, mog� robi� razem z wami. Umiem nawet ca�kiem nie�le gotowa�.

Nie by�o sensu odmawia�. A teraz wydaje mi si� chwilami, �e Borys przeczu� spotkanie z sordonnoskim diab�em. Po nim mo�na si� wszystkiego spodziewa�!

Taki to ju� cz�owiek. Tak uparty i prostolinijny, �e jego sukcesy przypisa� mo�na raczej znu�eniu przyrody, kt�rej wreszcie od czasu do czasu uprzykrzy si� ten up�r Buldoga. To, czego nie mo�na chwyci� r�k�, chwyta z�bami.

Mo�e jednak dosy� ju� o Buldogu. Budzi we mnie szacunek, ale jednocze�nie irytuje mnie. Dlatego w�a�nie, skoro raz o nim wspomnia�em, rozpisa�em si� tak bez ko�ca. Wprost trudno sobie wyobrazi�, jak si� nam znudzi�o natr�tne dopytywanie Borysa o tego diab�a! Chcia�by wyrwa� ze mnie niby kleszczami to, czego ja sam nie wiem. I, kto wie, mo�e mu si� to udaje� Tak, wszystkiego mo�na si� po nim spodziewa�!

Czwartego uczestnika wyprawy r�wnie� mi narzucono. Mo�e nawet nie tyle narzucono, co, jak by tu powiedzie� Borysa sam zabra�em (spr�bowa�bym go nie zabra�!), a o zabranie biochemika, Artura Po�o�encowa, prosi� m�j bezpo�redni szef, wi�c te� nie mog�em przecie� odm�wi�!

Niezmiernie by�em zaskoczony, gdy pierwszy raz zobaczy�em tego Po�o�encowa. Ma�ego wzrostu i taki jaki� dziwny. Ma trzydzie�ci dwa lata, ju� jest profesorem, a zachowuje si� jak sztubak, kt�ry naczyta� si� powie�ci przygodowych; zamiast wypocz�� sobie gdzie� w g�rach czy nad morzem przyczepi� si� do naszej wyprawy na moczary. Na co mu to? Powiedzia�em wtedy prosto z mostu:

��Czy zdaje pan sobie spraw�, panie profesorze, �e b�dzie pan musia� robi� wszystko to samo, co ka�dy z nas, proste codzienne prace, nie maj�ce nic wsp�lnego z pana kwalifikacjami? Ludzi mam niewiele.

��Wiem � odpar� z u�miechem � to tylko na zdrowie mi wyjdzie.

��Je�eli pan profesor tak uwa�a� Ale musia�em pana uprzedzi�. Podobno Po�o�encow wyjecha� po to, by zapomnie� o nieszcz�liwej mi�o�ci. Nie wiem, jak to tam jest. Trudno mi co� stanowczo twierdzi� na ten temat. Nie [wyr�nia si� niczym specjalnym od innych cz�onk�w [wyprawy, robi to co i my. Jest weso�y, wysportowany, lubi polowa� i prawdopodobnie nie zostawi�by kolegi w biedzie. Jest tylko jakby nieco skryty. Ale to nikomu nie przeszkadza. Z pewnym niedowierzaniem wys�ucha� mego opowiadania o diable z jeziora. By�o mi troch� g�upio. Nie lubi� ludzi, kt�rzy przybieraj� takie miny, jakby ju� nic ich nie dziwi�o. Jest w tym jaka� poza, co� z kowbojskich film�w.

Tacy s� moi trzej towarzysze, kt�rym przed chwil� opowiedzia�em o spotkaniu z diab�em.

By� ju� wiecz�r i zrobi�o si� ch�odno, wcze�nie wi�c schronili�my si� do namiotu. D�ugo jeszcze rozmawiali�my o tajemniczym gadzie, snuli�my r�ne plany, ale nic m�drego nie wymy�lili�my. Roman usn�� pierwszy, potem r�wnomiernie zacz�� posapywa� Po�o�encow. Mnie tak�e z wolna zacz�y klei� si� oczy. Zasypiaj�c s�ysza�em jeszcze, jak Borys cmoka j�zykiem. Je�li mu co� utkwi w g�owie, ca�� noc nie zmru�y oka, tylko b�dzie tak cmoka� i cmoka�.

W�a�ciwie nie brali�my w og�le pod uwag� mo�liwo�ci, �e Kurilin zechce nurkowa� w jeziorze. Ani razu wprawdzie nie powiedzia�, �e nie ma zamiaru, ale by�o oczywiste, �e na dwa aparaty do nurkowania jest a� trzech amator�w. Wcale nie pos�dzam Kurilina o tch�rzostwo. Tch�rz zaraz na drugi dzie� uciek�by z tych moczar�w. Po prostu, jak na sw�j wiek, jest on za bardzo ostro�ny. Zreszt�, co tu du�o gada�, by� kierownikiem ekspedycji i w�a�ciwie nawet nie powinien nurkowa�. Roman natomiast chwyci� ca�y rynsztunek p�etwonurka i o�wiadczy�, �e odda go tylko wraz z �yciem. A Borys Rewin powtarza� uparcie w k�ko:

��Jestem paleontologiem, chyba sami przyznacie, �e powinienem zobaczy� na w�asne oczy tego potwora.

��Powiedz jeszcze, �e jeste� jego rodzonym ojcem!�� dra�ni� si� z nim Roman.

Zacz�li si� k��ci� i przygadywali sobie z�o�liwie. A im bardziej stanowczo i uparcie Borys twierdzi�, �e ma niezaprzeczone prawo, tym bardziej denerwowa� si� i zaperza� Roman. W ko�cu Walery i ja musieli�my si� wtr�ci�. Spokojnie wyt�umaczyli�my Borysowi, �e mo�e nam popsu� ca�� akcj�, poniewa� jeszcze nigdy nie mia� do czynienia z takimi aparatami, a w dodatku nie umie przecie� p�ywa�.

Najzupe�niej niespodziewanie da� sobie wyt�umaczy� i przyzna� nam racj�. Z tego by wynika�o, �e rzeczywisto�ci wcale nie jest taki uparty, jak s�dzili�my. Logiczna argumentacja trafia mu do przekonania. Ten dziwny ch�opak coraz bardziej mnie zaciekawia.

Wobec tego tylko ja i Roman wchodzili�my w rachub�. Mieli�my z�o�y� wizyt� nieznanemu potworowi. Wyprawa wcale nie by�a taka bezpieczna. Nie posiadali�my niestety odpowiedniej broni i trzeba by�o co� napr�dce zaimprowizowa�. Ze�rubowali�my po dwie �erdzie wiertnicze, a na ich ko�cu umocowali�my drutem my�liwskie no�e. Powsta�o w ten spos�b co� w rodzaju dw�ch dzid czy oszczep�w, kt�rymi mo�na by�o jako� si� broni� w razie potrzeby.

Pierwsze zanurzenie rozczarowa�o nas, cho� widoczno�� wody by�a doskona�a. Taka widoczno�� nawet w morzu rzadko si� zdarza. Najdrobniejsze szczeg�y wida� by�o dok�adnie. W g�szczu sitowia i tataraku roi�y si� pokraczne poczwarki wa�ek. �ywy jak kropelka rt�ci, paj�czek topik prz�d� sw�j podwodny dzwon. Zwinne �migi krz�ta�y si� doko�a i ostro�nie chwyta�y malusie�kie kawa�eczki wodorost�w.

P�yn��em powoli, rozsuwaj�c ramionami �liskie sitowie. Jego ��tozielone szyszeczki kwiatostan�w ca�e pokryte by�y �limaczkami. Przede mn� p�yn�� jaki� ciemny stw�r. To by� Roman, kt�ry w kostiumie p�etwonurka wydawa� si� w wodzie olbrzymem.

Dno obni�a�o si� stopniowo. Mniej wi�cej co dwadzie�cia metr�w nurkowali�my w g��b. Ale wci�� na pr�no. Tajemniczego p�aza nigdzie nie uda�o si� nam dostrzec.

Mimo skafandra, swetr�w i we�nianej bielizny zacz�li�my marzn�� i zawr�cili�my do brzegu. Zbadali�my zaledwie jedn� setn� jeziora i nic dziwnego, �e wracali�my teraz z pustymi r�kami. A tyle obiecywali�my sobie po tym nurkowaniu! Do rozpaczy nie by�o jeszcze powodu, ale ogarn�o nas zw�tpienie. Ja jeszcze stara�em si� jako� nadrabia� min�, ale Roman, z �oskotem przedzieraj�c si� przez turzyc�, mia� ponury wyraz twarzy i z niezadowoleniem wydyma� wargi. Biedne, obra�one dziecko! W gruncie rzeczy jest w�a�nie dzieckiem. C�, jestem przecie� o dziesi�� lat starszy od niego. To du�o, a r�wnocze�nie niewiele, gdy cz�owiek jest zakochany! Je�li opu�ci ci� kobieta, je�li chce odej�� na zawsze, to czy si� ma dwadzie�cia czy trzydzie�ci lat, cierpi si� jednakowo. Jak gdyby s�o�ce uchodzi�o za chmury, na zawsze. I nigdy ju� cz�owiek tak kocha� nie b�dzie. C�, nic w naszym �yciu nie jest proste� Gdy ma si� lat dwadzie�cia, nie wie si� jeszcze o tym, ale gdy si� ma trzydzie�ci, to ju� si� rozumie, ze� niczego w �yciu przewidzie� nie mo�na. Tylko �e �wiadomo�� tego niewiele pomaga. Serce rzadko kiedy s�ucha rozs�dku. Chyba nigdy.

Tak wi�c nie zobaczyli�my wtedy sordonnoskiego diab�a!

Tego samego jeszcze wieczora Walery rozpostar� na ziemi ogromny arkusz kalki kre�larskiej, na kt�rym, w�r�d niezliczonych warstwie i ci�g�w teodolitowych, trudem rozpozna�em kontury jeziora Worota.

B�dziemy musieli podzieli� jezioro na kwadraty � powiedzia� Walery, bior�c do r�ki suwak logarytmiczny.�� Inaczej w �aden spos�b nie damy rady.

��A ryba pewnie jest przywi�zana � z przek�sem powiedzia� Roman, kt�ry sordonnoskiego diab�a uparcie nazywa ryb�. � Siedzi sobie w jednym z kwadrat�w i czeka, a� przeszukamy inne. Przecie� to nie martwy przedmiot, lecz �ywe stworzenie! Zabawni jeste�cie, doprawdy�

Na plan pada�a bledn�ca plama �wiat�a. Bateryjka kieszonkowej latarki wyczerpywa�a si�, drucik w �ar�wce poczerwienia�.

Roman mia� do pewnego stopnia racj�. Nie by�o sensu dzieli� jeziora na kwadraty. Ale by�a druga strona medalu. Nie wie si� o niej jeszcze, gdy si� ma dwadzie�cia dwa lata�

��Nie macie racji, kolego � powiedzia�em do niego: � Podzielenie jeziora na kwadraty konieczne jest dla naszej w�asnej dyscypliny. Tak jest wygodniej. Bo je�li b�dziemy szuka� bez �adnego porz�dku i planu, to wkr�tce rozczarujemy si� i zniech�cimy do wszelkich poszukiwa�. Jasne?

Roman kiwn�� g�ow�.

��To tak, jakby�my sami siebie oszukiwali � ci�gn��em dalej.�� Ale k�amstwo, je�li potrzebne, jest dobre. Czasem, na przyk�ad, cz�owiek zm�czy si� d�ugim marszem. Zdaje mu si�, �e ju� ani kroku zrobi� nie mo�e. Wtedy powiada sobie: �Jeszcze tysi�c krok�w i odpoczn�. A ma przed sob� wiele razy po tysi�c krok�w. Idzie wi�c ten pierwszy tysi�c, ale nie siada, tylko zn�w m�wi sobie: �No, jeszcze cho� z pi��set�� Taki cz�owiek zawsze dociera do celu.

Sam nie wiem dlaczego, zmiesza�em si� nagle i obejrza�em za siebie. Borys z napi�ciem wpatrywa� si� we mnie wytrzeszczonymi oczami. Gdy spostrzeg�, �e poczu�em na sobie jego wzrok, u�miechn�� si� cicho i nie�mia�o. Jaki� niezwyk�y jest jego u�miech!

G�ucho zadudni�y krople po brezencie namiotu. W ciasnym wn�trzu, s�abo rozja�nionym m�tnopomara�czowym �wiat�em latarki, by�o ciep�o i przytulnie. Deszcz przybiera� na sile. Zaszyli�my si� w nasze �piwory i le��c gwarzyli�my sobie. Roman opowiada� kawa�y. Opowiada seriami, wed�ug tematu. Wiele z nich znam jeszcze ze studenckich czas�w.

Zasn��em jako� niepostrze�enie w trakcie serii na temat lekarzy.

Gdy rankiem wyszli�my z namiotu, �ladu nie by�o po wczorajszej niepogodzie. Niebo g��bokie i czyste, woko�o wszystko l�ni�o, mieni�o si�, sk�pane ros� i ch�odem. B�otne trawy wydziela�y gorzkaw� i cierpk� wo� zio�owego naparu. Na kraw�dzi namiotu krople deszczu wygl�da�y jak rozsypane ametysty, szmaragdy, akwamaryny i topazy, a d�ugie palce s�onecznych promieni zgarnia�y je bez �alu.

Umyli�my si� i zjedli po�piesznie �niadanie, za�adowali�my na ramiona aparaty do nurkowania i ruszyli�my ku jezioru. Walery i Borys wzi�li teodolit, wiert�o i ju� o �wicie poszli na o�onieckie bagna. Musieli teraz wykona� plan za nas czterech, poniewa� ja i Roman po�wi�cili�my si� poszukiwaniu tego gada. Ale tym razem nie mieli�my szcz�cia, nic nie znale�li�my.

P�yn�y dni podobne do siebie, urozmaicone emocj� podczas �ow�w, rozczarowaniem i zn�w nowymi nadziejami. Codziennie kilka godzin sp�dzali�my w wodzie. Wieczorem zakreskowywa�em na planie nowy kwadracik. Pozostawa�a do zbadania ju� tylko niewielka cz�� jeziora.

Walery i Borys bohatersko wykonywali prac� za nas czterech. Ani oni, ani my nie mieli�my chwili wolnego czasu. O ile przedtem lubili�my wieczorami pogada� sobie, pogra� w karty czy w szachy lub po prostu posiedzie� przy ognisku, teraz zasypiali�my natychmiast. Za ka�dym razem, gdy wracali�my znad jeziora, Borys patrza� na nas uwa�nym i pe�nym nadziei wzrokiem. W milczeniu rozk�ada�em r�ce. Borys nie pyta� o nic. Czeka�.

I znowu, po raz nie wiadomo ju� kt�ry, wychodzimy z wody. Chlapi�c p�etwami m�cimy wod� wznosz�c bryzgi mi�kkiego szlamu, rozchylamy ramionami sitowie. Twarze mamy spokojne, pogodne. Ich spok�j i pogoda przeznaczone s� dla tych, co na nas patrz�. �No to co, �e dzi� nic nie znale�li�my � m�wi� one.�� Znajdziemy jutro lub pojutrze. Im wi�cej niepowodze�, tym wi�ksza szansa, �e kiedy� wreszcie musi si� nam powie��. Wszystko jest jak nale�y�.

Walery i Borys siedz� na brzegu. Postanowili dzisiaj odpocz��. Mi�ka tak�e siedzi spokojnie u n�g Walerego. Walery trzyma na kolanach dubelt�wk�.

��No, jak wam posz�o, �owcy?�� jako� zupe�nie apatycznie pyta Walery.

��W porz�dku!�� nieco zbyt szybko i energicznie odpowiada Roman.

A Borys i ja milczymy.

Walery wstaje i, gwizdn�wszy z cicha, rusza na swe ulubione miejsce, by troch� sobie postrzela�. Idzie w kierunku zaro�ni�tego turzyc�, wyschni�tego �o�yska p�yn�cej tu ongi� rzeki. Mi�ka jak pstry, weso�y k��buszek toczy si� za nim.

Zdj��em skafander i po�o�y�em si� na mi�kkiej, wysokiej trawie ��ki. Nade mn� chwiej� si� z�ociste, liliowe i r�owe kwiaty. A jeszcze wy�ej, nad nimi, leniwie p�yn� po niebie przezroczyste i postrz�pione ob�oki.

Obudzi� mnie huk wystrza�u.

��Ale wygarn�� dublet!�� powiedzia� Roman i zerwa� si� na r�wne nogi.

Unios�em si� na �okciu, potem wsta�em.

Na powierzchni wody, ze sto metr�w od brzegu, trzepota�a si� kaczka. Walerego nie by�o wida�. Natomiast stoj�c na niewielkim wzniesieniu widzieli�my doskonale jak sitowie porusza si� i pochyla nad nim. Wkr�tce dostrzegli�my Mi�k�. P�yn�a ku trzepoc�cej si� kaczce. Zwinnie poruszaj�c �apami, rozgarnia�a piersi� wod�, a fale pod ostrym k�tem rozchodzi�y si� na boki.

Do kaczki pozostawa�o jeszcze par� metr�w, gdy jagle Milka zaskomla�a �a�o�nie i pogr��y�a si� w wozie. Po chwili]ej g�owa ukaza�a si� na powierzchni, znik�a znowu.

Nie mieli�my poj�cia, co to mo�e znaczy�, gdy nagle zn�w rozleg� si� wystrza�. Drgn��em i obejrza�em si�. Galery bieg� do nas. Gwa�townie wymachiwa� r�kami, pokazuj�c na wod� tam, gdzie przed chwil� znika�a nieszcz�sna Mi�ka.

Zrozumieli�my wszystko i bez s�owa, pospiesznie zacz�li�my wk�ada� sztywne i ci�kie kombinezony p�etwonurk�w.

Wskoczyli�my do wody i tam Roman pierwszy zobaczy� dziwne zwierz� Zatrzyma� si� nagle, szeroko rozstawiaj�c nogi i obr�ci� do mnie, wskazuj�c r�k� gdzie� przed siebie, w zielon� pomrok�. W pierwszej chwili nic nie mog�em dostrzec, wkr�tce jednak rozr�ni�em ciemniej�ce w g��binie cielsko. W wodzie przedmioty wydaj� si� znacznie powi�kszone. Dziwaczny stw�r swymi rozmiarami przywodzi� na my�l niewielk� ��d� podwodn�.

B�yskawicznie, g�ow� w d�, zeszli�my jeszcze g��biej, na samo dno. Gdy palcami r�k dotkn�li�my mi�kkiego, grz�skiego i�u, wyrzuci�em ramiona przed siebie i zacz��em p�yn�� nad samym dnem. Przede mn� niewyra�nie majaczy�a ciemna sylwetka. Ostro�nie podkrada�em si� do niej, ledwo dos�yszalnie szeleszcz�c p�etwami. I w�a�nie wtedy u�wiadomi�em sobie, �e w po�piechu nie zabra�em ze sob� mojej zaimprowizowanej w��czni. Ani jej, ani fotograficznego aparatu do podwodnych zdj��. Co za pech!

Mniej wi�cej cztery metry przede mn� p�yn�� Roman. Dop�dzi�em go i tr�ci�em w rami�. Odwr�ci� si� gwa�townie, zupe�nie jakby si� czego� przestraszy�. Wykrzywi�em si� wymownie i pokaza�em mu moje puste r�ce. Zrozumia� i da� mi znak, �ebym p�yn�� za nim.

Dziwny stw�r by� tu� obok. Wcale nie mia� zamiaru odp�ywa�. Trwa� nieruchomo nad samym dnem, tak jak pstr�gi w upalny dzie� w cieniu szuwar�w.

Jako� nagle uspokoi�em si� i zacz��em uwa�nie przygl�da� si� sordonnoskiemu diab�u. Niew�tpliwie by� to jaki� nieznany gad, mo�e ostatni okaz dawno wymar�ych jaszczur�w, o kt�rych nasi uczeni nic nie wiedz�. Olbrzymi� pot�n� g�ow� mia� pokryt� l�ni�cymi metalicznie �uskami. Za g�ow� dwie ogromne p�etwy podobne do tarcz. Na tych tarczach jaskrawo odznacza�y si� jasno��te plamy. B�oniaste �apy podkulone mia� pod tu�owiem jak p�etwy �pi�cej ryby. A wi�c Roman niezupe�nie si� myli�, ten diabe� mia� w sobie co� z ryby, mia� niew�tpliwie. Nawet wysoki, stercz�cy do g�ry grzebie� � kt�ry ju� za pierwszym razem zauwa�y� Walery � przypomina� rybi� p�etw� grzbietow�. W tej chwili grzebie� jakby si� zwin��, przyp�aszczy�, ale mo�na by�o obejrze� dok�adnie o�ciste kolce i rudobure plamy na b�onie p�awnej. Ogon mia� d�ugi, ostro zako�czony. Prawdziwy jaszczurzy ogon ze stercz�cymi czterema kolcami. Podobny ogon mia� niegdy� ro�lino�erny jaszczur stegozaur. S�u�y� mu on jako gro�na bro� przeciw drapie�nikom.

Wskaza�em ten ogon Romanowi, kiwn�� g�ow� ze zrozumieniem i prze�o�y� sw�j oszczep z prawej r�ki do lewej. Zacz�li�my ostro�nie podp�ywa� do jaszczura. Wcale nie zwraca� na nas uwagi. Zdawa� si� mog�o, �e bez reszty poch�oni�ty by� trawieniem nieszcz�snej Mi�ki.

Sam nie wiem, jak do tego dosz�o. Nigdy nie m�wili�my przecie� o zabiciu potwora. Chcieli�my go tylko sfotografowa�. Ale teraz czeka�em z zapartym tchem, by Roman wbi� dzid� w jaszczura. Sam ch�tnie bym to zrobi�, gdybym tylko mia� bro� w r�ku. Nie umiem nawet tego wyt�umaczy�. Mo�e by�a to ch�� zemsty za Mi�k�, a mo�e�

Roman wbi� dzid� prosto w ogromne, cienk� sk�rzast� b�onk� zasnute oko. Potw�r drgn�� i rzuci� si� do ucieczki. Roman w mgnieniu oka wyrwa� kopi� z rany i pop�yn�� za nim. A ja tu� za Romanem. Jaszczur miota� si� to w prawo, to w lewo. W wodzie na wszystkie strony rozp�ywa�y si� jakie� m�tne, rdzawe ob�oczki. Nie od razu nawet u�wiadomi�em sobie, �e to krew.

Roman zamachn�� si� po raz drugi i z ca�ej si�y wbi� dzid� w pysk zranionego olbrzyma. Trafi� go pomi�dzy dwie du�e brodawki, ale ostrze ze�lizn�o si�. Prawdopodobnie napotka�o ko��. Roman znalaz� si� niebezpiecznie blisko g�owy potwora. Szybkimi uderzeniami p�etw podp�yn��em do jaszczura z drugiej strony i chwyci�em go za wielk� b�oniast� �ap�. �apa szarpn�a mocno i trzema ostrymi pazurami rozdar�a mi r�k� od d�oni a� do �okcia. Roman znalaz� si� w�a�nie pod jaszczurem i korzystaj�c z dogodnej pozycji wbi� dzid� prosto w ods�oni�te, �adnymi �uskami nie chronione gard�o. Dzida wesz�a w cia�o na ca�� d�ugo�� r�koje�ci. Pos�uguj�c si� ni� niby �omem Roman naciska� j� obiema r�kami. Szyja zwierz�cia by�a prawie przeci�ta i jaszczur zacz�� drga� konwulsyjnie, z wolna opadaj�c na dno, jak klonowy li�� w bezwietrzny dzie� jesienny.

Tlenu w zbiornikach zosta�o nam ju� niewiele i musieli�my si� �pieszy�. R�ka bola�a mnie coraz bardziej.

Szybko pop�yn�li�my g��biej i schwyciwszy zdychaj�cego potwora za ogromne �apy, poci�gn�li�my go do brzegu. Nieufnie przygl�da�em si� b�oniastej �apie z pazurami, mocno trzymaj�c j� w obu r�kach. Jaszczur nie dawa� oznak �ycia. To by�o dziwne. U prymitywnych stworze�, o s�abo rozwini�tym m�zgu, agonia mo�e trwa� bardzo d�ugo. Kt� nie widzia� kogut�w biegaj�cych po podw�rku ju� po odci�ciu im g�owy�

Nie by�o jednak czasu na rozmy�lania. P�yn�li�my i b�ogos�awili�my prawo Archimedesa: na l�dzie nie pialiby�my rady poruszy� potwora z miejsca. Dno z wolna wznosi�o si�. Pojawi�y si� pierwsze k�pki moll czarki i pierzastoli�cia.

W pewnej chwili poczu�em, �e dzieje si� ze mn� co� niedobrego. Zrobi�o mi si� bardzo zimno. Poprzez rozerwany r�kaw s�czy�a si� woda, wsi�ka�a w we�nian� bielizn� i cienkimi, zimnymi strumykami sp�ywa�a po plecach i piersiach. Ka�demu uderzeniu serca wt�rowa�a fala b�lu. Wszystko sta�o si� jakie� nieprawdziwe, nierzeczywiste. Przed oczami ko�ysa�y si� jakie� wodne ro�liny, a pode mn� bulgota�y i rozp�ywa�y si� ba�ki powietrza. A potem wyda�o mi si�, �e serce przesun�o mi si� do m�zgu i stuka tam jak m�ot, I g�ucho i bole�nie.

Brakowa�o mi ju� powietrza. Mocno �cisn��em z�bami ustnik tlenowego aparatu i, cz�sto �ykaj�c �lin�, stara�em si� opanowa� podchodz�ce do gard�a md�o�ci. R�ce i nogi zrobi�y si� jak nie moje, nie czu�em ich. Kurczowo uczepi�em si� szponiastej �apy potwora i zwis�em bezw�adnie u jego boku. Ach, gdyby mo�na by�o odpocz�� cho� chwil�, oprzytomnie�, zaczerpn�� powietrza, uwolni� si� od tych jakich� dziwnych md�o�ci i dopiero wtedy pop�yn�� dalej!

Tu� ponad mi�kkim i �liskim, pofalowanym i�em dna leniwie snu�y si� kosmate od szlamu wst�gi wodorost�w. Ko�o grubego bia�ego k��cza ��tej lilii wodnej powoli tworzy� si� p�cherzyk gazu. R�s� poma�u, beztrosko odrywa� si� od dna i szybko wzbija� si� ku powierzchni. Nagle wyda�o mi si�, �e dno zaczyna zbli�a� si� gwa�townie. Odchyli�em g�ow� i, usi�uj�c przezwyci�y� niewyt�umaczone odr�twienie, spojrza�em w g�r�. Nade mn� wisia�o ogromne cielsko nie�ywego zwierz�cia.

W tej chwili co� wielkiego, jasnego oderwa�o si� od niego i sun�o wprost ku mnie. �Jak skoczek spadochronowy z samolotu� � pomy�la�em, nie wiem dlaczego. R�owawa, niewyra�na plama znieruchomia�a przede mn�. Zacisn��em powieki a� do b�lu, a potem otworzy�em je gwa�townie. Za owalnym szk�em maski patrzy�y na mnie zdumione i troch� gniewne oczy Romana. �Dlaczego nie p�yniemy dalej, przecie� do brzegu ju� ca�kiem niedaleko� � pomy�la�em i wymownymi gestami stara�em si� zapyta� o to Romana. Nic nie zrozumia�, tylko niecierpliwie machn�� r�k�: �No, p�yniemy. Po licha tu utkwili�my!� Usi�owa�em zgi�� kolana i p�etwami odbi� si� od dna. Ale znios�o mnie w bok. Znowu zobaczy�em ko�o siebie burozielone, drobne li�cie, szpetn� larw� ��tki, zwinnie zginaj�c� i rozginaj�c� swe szare, cz�onowate cia�o. R�ka zacz�a mnie teraz piec �ywym ogniem, jakby ob�o�ono j� plastrami gorczycy. Nagle co� mi si� mgli�cie przypomnia�o, jaki� niewyra�ny, nieuchwytny obraz zamajaczy� mi przed oczami. Na u�amek sekundy rozpozna�em co� bardzo znajomego i natychmiast ulecia�o to z mej �wiadomo�ci. Pozosta�y jedynie ko�ysz�ce si�, w�owato powyginane k��cza wodnej ro�liny, z�o�one jakby ze sp�aszczonych, przylegaj�cych do siebie cz�steczek. Co� mi to uporczywie przypomina�o. Ale co? Czu�em si� jak cz�owiek, kt�remu �ni si� co� bardzo znajomego, co ju� kiedy� przedtem mu si� �ni�o. Cz�owiek stara si� sobie przypomnie� �w dawniejszy sen i nie mo�e. Wymyka mu si�, jak woda z gar�ci.

Oprzytomnia�em na brzegu. Ko�o mnie krz�ta� si� Roman. Ani Walerego, ani Borysa w pobli�u nie by�o. R�k� mia�em obanda�owan�, w ca�ym ciele czu�em rozkoszne ciep�o. Musieli mnie widocznie mocno wytrze� ca�ego r�cznikiem. Pod bajowym kocem by�o mi dobrze i bezpiecznie. Trawy pachnia�y miodem, kt�ra� z nich pieszczotliwie �askota�a mi policzek. Pracowicie, lecz nie dokuczliwie, brz�cza�a osa.

Spostrzeg�szy, �e otworzy�em oczy, Roman mrugn�� porozumiewawczo i spyta�:

��Panie profesorze, mo�e kieliszek w�dki? Kiwn��em g�ow�.

��A gdzie jaszczur?�� spyta�em.�� Uda�o si� go wyci�gn��?

��Gdzie tam!�� machn�� r�k� Roman.�� Ledwo pana�

Roman po�o�y� si� na trawie obok mnie, urwa� jakie� �d�b�o i zacz�� je ssa�.

��Zostawi�em go na dnie. Jutro go wydostaniemy. Nie�ywa bestia nigdzie nie odp�ynie. Zaznaczy�em miejsce na brzegu� Przez noc nic si� z nim nie stanie. Nie ma si� co k�opota�!

Wcale nie mia�em ch�ci k�opota� si� o cokolwiek. Chcia�o mi si� spa�. Z trudem zdobywa�em si� na s�owa, walcz�c z ogarniaj�c� mnie b�og� senno�ci�. Niebo nade mn� by�o szafirowe jak farbka. Nie chcia�o mi si� my�le� ani o jaszczurze, ani o listach, kt�re wci�� nie nadchodzi�y. Zapad�em w sen, jak w ciep��, pachn�c� k�piel.

Z pocz�tku my�leli�my, �e pomylili�my miejsca. Kilka razy wyp�ywali�my na powierzchni�, by sprawdzi� znaki na brzegu, odszukiwali�my podwodne pr�dy i tryskaj�ce z dna �r�d�a. Przetrz�sn�li�my ka�d� k�p� wodorost�w, ka�d� zapadlink� � wszystko na pr�no. Jaszczur znik� bez �ladu. Nie�ywy stw�r sp�ata� nam kawa�. Rzeczywi�cie, prawdziwy diabe�! Okaza�o si�, �e wbrew wszelkim pozorom, nie by� jednak �miertelnie ranny Pozbawiony jednego oka, z rozdartym gard�em, brocz�cy krwi� jaszczur przyszed� jako� do siebie i odp�yn��, by zdechn�� gdzie� w g��binie Ze wszystkich nieprawdopodobie�stw to jedno wydawa�o si� jeszcze najprawdopodobniejsze. A my�my tak si� �pieszyli do niego! Zaopatrzyli�my si� w liny i haki, aby �atwiej by�o wyci�gn�� martwe cielsko na brzeg�

Rozczarowanie by�o tak wielkie, �e wieczorem po powrocie do obozu wszyscy zacz�li�my si� ze sob� k��ci�. Nawet nie wtr�caj�cy si� zwykle Borys mia� do mnie i do Romana zupe�nie nieprawdopodobne pretensje.

��Ale jak wam si� jednak zdaje, co si� mog�o z nim sta�? � spyta�em, chc�c jako� za�agodzi� sytuacj�.

Roman w milczeniu wzruszy� ramionami, a Borys machn�� r�k� i powiedzia�:

��Czy to teraz nie wszystko jedno?

��Mo�e woda go znios�a � wtr�ci� Walery � ale raczej sam odp�yn��.

��No, je�li unios�a go woda, to g�upstwo � powiedzia�em umy�lnie beztrosko.

��Nie zauwa�y�em tam �adnych wir�w ani silnych pr�d�w dennych � powiedzia� Roman.�� Chyba nie mog�o go znie�� daleko�

��W takim razie na pewno go znajdziemy! Najlepiej dajmy na razie spok�j zgadywaniu: a co, a jak, a dlaczego, a po co. Z�apiemy diab�a i dowiemy si� wszystkiego.

��Tak, z�apiecie� akurat! Szukaj wiatru w polu!�� mrukn�� Borys, kt�ry jako� nie m�g� si� uspokoi�.

��Ju� raz z�apali�my � powiedzia� z gorycz� Roman.�� Z�apali�my i dowiedzieli�my si� wszystkiego�

��No, dajcie spok�j � uj�� si� za mn� Walery.�� Przecie� Artur Wikientiewicz nie jest winien niczemu.

��W tym w�a�nie ca�a bieda, �e nikt tu niczemu nie jest winien � ponuro powiedzia� Borys.

Zach�d s�o�ca zala� ��ki z�otem. A potem trawa.zszarza�a mu�ni�ta sino�ci� wieczoru. Pierwsze mleczne smugi mgie� rozpe�z�y si� po dolinach. Krzycza� b�k. Pomy�la�em przygn�biony, �e zn�w czekaj� nas dni zatrute gorycz� nieudanych poszukiwa�. Czy trafimy jeszcze raz na sordonnoskiego diab�a? Czasu mamy ju� niewiele. Za dwa tygodnie powinien przylecie� po nas �mig�owiec i przewie�� nas na Wielk� Ziemi�.

��Wiecie co � powiedzia�em � do diab�a z asekuracj�! B�dziemy p�ywa� w pojedynk�. Roman w p�nocnej cz�ci, a ja w po�udniowej. W ten spos�b b�dziemy mieli wi�ksze szans�.

Nikt si� nie odezwa�, ka�dy siedzia� zamy�lony. Roman zgadza� si� ze mn�, Walery nie mia� w�a�ciwie �adnego prawa, by mi zabroni�. Borysa obchodzi�o tylko jedno: pochwycenie jaszczura, wszystko inne by�o mu oboj�tne.

Dopiero w jedena�cie dni p�niej znowu zobaczy�em jaszczura. Trwa� nieruchomo nad samym dnem z podkulonymi �apami i z�o�onym grzebieniem. Prze�kn��em �lin� i sprawdzi�em, czy n� mocno przytwierdzony jest do tyczki. Postanowi�em, �e do potwora podp�yn� z lewej strony, ze strony wyk�utego oka. Jakie� by�o moje zdumienie, gdy ujrza�em, �e tam, gdzie przed jedenastu dniami krwawi�a otwarta rana � teraz by�o zupe�nie zdrowe, os�oni�te �wie��, r�owaw�, sk�rzast� b�on� oko. Ale� to w�a�nie w to oko wbi� wtedy Roman sw�j improwizowany oszczep! A mo�e si� pomyli�em� Podp�yn��em z drugiej strony, ale drugie oko mia� najzdrowsze w �wiecie! Wprost niepoj�te! Do g�owy przychodzi�y mi najfantastyczniejsze pomys�y. �A je�li s� tu dwa potwory?� Albo wi�cej?!� � pomy�la�em nurkuj�c w g��b. Nade mn�, jak nieruchomy balon, wisia� przedziwny stw�r. P�yn�c na wznak, z niezwyk�ym trudem dojrza�em pomarszczonej, mi�kkiej sk�rze gard�a ledwo ju� widoczne �lady niedawnych, jak si� zdawa�o, �miertelnych ran. Nie mog�o by� w�tpliwo�ci; jaszczur by� sam. Sk�d�e wi�c bra�a si� taka witalno��, taka � pot�na zdolno�� regeneracji?

Sfotografowa�em zwierz� ze wszystkich stron. Nawet gro�ny ogon utrwali�em na kliszy z odleg�o�ci czterech metr�w. Prawd� m�wi�c nie wiedzia�em, co robi� dalej. Nie mia�em ochoty zabija� tego dziwnego stworzenia, kt�re nie wiadomo jakim sposobem znalaz�o si� w jeziorze p�askowy�u sordonnoskiego. Kto wie, mo�e taki sam stw�r �yje od B�g wie ilu wiek�w w szkockim jeziorze Loch Ness?

Ow�adn�a mn� nieprzeparta ch��, by odci�� jaszczurowi kawa�ek tkanki. By�o to zupe�nie zrozumia�e i nawet nieodzowne. �aden naukowiec nie przeszed�by przecie� oboj�tnie obok takiego przypadku pe�nej i niemal natychmiastowej regeneracji.

Wykona� to zadanie nie by�o jednak �atwo. Potw�r nie b�dzie przecie� czeka� pokornie, a� kto� wytnie mu kawa�ek mi�sa! Nie zapomnia�em jeszcze skalecze�, jakie jaszczur pozostawi� na mojej r�ce. Gdyby skafander, nie wyliza�bym si� tak szybko. To by� po prostu szcz�liwy przypadek. Niewiele mia�em szans, by mi si� teraz uda�o.

A jednak postanowi�em zaryzykowa�. Tu� pod okiem jaszczura stercza�a ogromna naro�l. M�j plan by� prosty: wbijam oszczep w t� naro�l, przez chwil� wierc� nim tam, po czym podp�ywam jeszcze bli�ej, r�k� wyrywam kawa� mi�sa i umykam po�piesznie. Oczywi�cie plan by� r�wnie prosty, co idiotyczny.

Poczuwszy cios zwierz� gwa�townie szarpn�o si� i wytr�ci�o mi z r�k bro�. Ze zwinno�ci� delfina jaszczur ruszy� na mnie, rozwar�szy olbrzymi�, pomara�czow� paszcz�, pe�n� drobnych, ostrych z�b�w. Rzuci�em si� w bok. W�ciekle bij�cy ogon przep�yn�� tu� ko�o mojej twarzy.

Jaszczur zrobi� obr�t i natar� powt�rnie. Zn�w uda�o mi si� wymkn��. Wtedy zauwa�y�em, �e m�j przeciwnik zaczyna wreszcie s�abn��. Jakby ju� nie chcia� mnie zabi�, jakbym mu zoboj�tnia�. Gdyby nie to, kto wie, czy potrafi�bym si� nadal wymyka� i uj�� straszliwym z�bom. Gdy jaszczur przep�ywa� ko�o mnie zd��y�em zn�w pochwyci� dzid�. Tym razem po�o�y�em mu si� na g�owie. Zwierz w��czy� mnie tu� ponad dnem. Zacz��em si� zastanawia�, czy nie by�oby lepiej odczepi� si� od potwora i wyp�yn�� na powierzchni�.

Nieoczekiwanie jaszczur szarpn�� gwa�townie, a ja ze�lizn��em si� na bok. Stara�em si� zn�w wle�� mu na g�ow� i odruchowo obj��em go r�kami. Cia�o mia� pokryte wstr�tnym, lepkim �luzem. Przezwyci�aj�c obrzydzenie, usi�owa�em uczepi� si� go jak najmocniej. Ale palce wci�� si� ze�lizgiwa�y. W pewnej chwili wskazuj�cym palcem lewej r�ki trafi�em na wg��bienie jednej ze zrogowacia�ych olbrzymich �usek.

Jaszczur zamar� w bezruchu, zupe�nie jak sparali�owany. By�em u kresu si�. Nie mog�em nawet rozewrze� z�b�w, kt�re zaciska�y ustnik butli tlenowej. Zawis�em na rogowatej �usce i odpoczywa�em. Jedn� r�k� �ciska�em m�j oszczep, palce drugiej r�ki wpi�y si� we wg��bienie. Nie mia�em czasu zastanawia� si� nad now� zagadk�. No�em mego oszczepu szybko odci��em od guza pod okiem jaszczura kawa�ek mi�sa wielko�ci du�ego kartofla i wsun��em go do kieszeni na piersiach skafandra. Ju� mia�em odepchn�� si� nogami od jaszczura, gdy zauwa�y�em, �e cho� krew tryska z rany, rana zaci�ga si� cienk� jak bibu�ka b�onk�. Ale to jeszcze nie wszystko! Guz zacz�� rosn�� zupe�nie wyra�nie, cho� powoli. Obserwowa�em to niezwyk�e narastanie p�ty, p�ki nie rozleg�o si� ostrzegawcze pstrykni�cie: to w balonach ko�czy�o si� powietrze. Do tej chwili naro�l odros�a na dobry centymetr. Je�li w dalszym ci�gu b�dzie ros�a w tym tempie, to za jakie� trzy godziny guz odro�nie w ca�o�ci. Poprawi�em na piersiach boks z aparatem fotograficznym, odbi�em si� i wyp�yn��em na powierzchni�. Ju� na g�rze, p�yn�c ku brzegowi, spojrza�em w d�. W zielonkawym mroku g��biny, wida� by�o pot�n�, ciemn� bry��, kt�ra odp�ywa�a powoli, unosz�c ze sob� przedziwn� tajemnic�.

Artur Wikientiewicz telefonowa� dzi� do mnie do biura. Prosi�, �ebym koniecznie wieczorem przyjecha� do niego do domu. Przez ca�y dzie� nie mog�em usiedzie� spokojnie i doczeka� si� wieczoru. Czas wl�k� si� bez ko�ca. Kto wie, mo�e w�a�nie dzi� wreszcie poznam tajemnic� sordonnoskiej ryby? Min�o ju� prawie osiem miesi�cy, jak powr�cili�my znad jeziora. Artur Wikientiewicz ca�ymi godzinami siedzia� teraz w swym laboratorium. Nie odbiera� telefon�w, nie chcia� si� z nikim widywa�. Nawet ten uparciuch Bo-rys nie potrafi� niczego od niego si� dowiedzie�. Walery, kt�ry zawsze lubi sprawia� wra�enie, �e wie to, czego nikt jeszcze nie wie, m�wi� tajemniczo, �e Po�o�encow wyrzek� si� ju� �wiata i ludzi.

Przypuszczam, �e Walery przesadza. Po prostu Po�o�encow zakopa� si� po uszy w robocie i nie chce, �eby mu g�upstwami zawracano g�ow�. Dzisiaj wreszcie dowiemy si� wszystkiego. Szkoda, �e Walery polecia� na A�taj� Ale napisz� do niego, jak tylko czego� si� dowiem. B�d� co b�d�, przecie� on pierwszy zobaczy� t� ryb�.

Po wyj�ciu z pracy a� do wieczora spacerowa�em po ulicach w pobli�u mieszkania Po�o�encowa. M�y� drobny przykry deszczyk i asfaltowa jezdnia l�ni�a jak czarne zwierciad�o. Odbija�y si� w niej o�lepiaj�ce smugi reflektor�w samochodowych i ich czerwone �wiate�ka. Przyrzeka�em sobie, �e wcze�niej ni� o �smej do Po�o�encowa nie p�jd�. Ale ju� za kwadrans si�dma nacisn��em dzwonek. My�la�em, �e b�d� pierwszy, lecz w pokoju siedzia� ju� Borys.

Artur Wikientiewicz pocz�stowa� nas koniakiem. Pi�em go powoli, Borys odm�wi�. Powiedzia�, �e nie pije alkoholu. Siedzieli�my w milczeniu, jakby�my si� bali zacz�� rozmow�.

��Wiecie � zacz�� wreszcie Po�o�encow � ten jaszczur, to tajemnicze stworzenie, kt�rego o ma�o nie zabili�my, jest nie�miertelny.

Ze zdumienia a� otworzyli�my usta. Borys oburzy� si�.

��Bzdura! Czy� nie mo�na jako� inaczej wyt�umaczy� istnienia w naszych czasach przedhistorycznego zwierz�cia? Z tego by wynika�o, �e ta ryba trzo-nop�etwa te� jest nie�miertelna? Dziwi� mnie takie �arty z pana strony, panie profesorze,

��To wcale nie s� �arty, Borysie � cicho i bez gniewu odpar� Po�o�encow.

Ale Borysa ju� ponios�o. Ze zwyk�ym sobie uporem nie da� mu doj�� do s�owa i m�wi� jak nakr�cony.

��S�dz�c z fotografii to wasz jaszczur jest bliskim krewnym �mijowatych mezozaur�w. W specjalnych warunkach p�askowy�u sordonnoskiego m�g� po prostu przetrwa�, tak jak przetrwa�y czerwone mchy trzeciorz�du.

��Nie zrozumia� mnie pan. Jaszczur jest jednak nie�miertelny. Czym to wyt�umaczy�? Nie wiem! Mog�a to spowodowa� woda jeziora i jego ro�linno��. Mo�e jakie� specjalne promieniowanie, a mo�e po prostu jaszczur taki ju� jest z natury.

��A kt�r� hipotez� uwa�a pan za najprawdopodobniejsz�? � spyta�em.

��Nie wiem. Nie to dla mnie jest najciekawsze� I nie lubi� stawia� hipotez. Przywyk�em opiera� si� wy��cznie na wynikach bada�, a pewne wyniki ju� uzyska�em. Je�li chcecie, zapoznam was z nimi.

Zaleg�a taka cisza, �e a� w uszach dzwoni�o. Na wp� senna nocna �ma t�uk�a si� pod kloszem lampy na biurku. Milcza�o radio. Za szybami okien milcza� przycich�y �wiat. Milczeli�my i my.

��W moim laboratorium wypreparowa�em wyci�g z tego kawa�ka tkanki jaszczura � Artur Wikientiewicz m�wi� spokojnie, a� nienaturalnie spokojnie.�� Mia�em przy tym mas� roboty, jeszcze ledwo �yj�. Nie wszystko by�oby dla was zrozumia�e, wi�c opowiem tylko o wynikach mojej pracy.

Zamy�li� si�. Zapali� papierosa. Potem od�o�y� go i zn�w zacz�� m�wi�, z wolna spaceruj�c po pokoju.

��Sam nie wiem, jak wam to opowiedzie�. Ty, Borysie, jako paleontolog, znasz zasady biologii i wsp�czesnej biochemii. Ale Roman� Geodeta �mia�o mo�e nie zna� zupe�nie podstawowych zasad genetyki i fizjologii. Dlatego wi�c postaram si� m�wi� w spos�b przyst�pny. B�dziesz si� musia� troch� ponudzi�, Borysie. Czy pan wie, panie Romanie, co to jest DNA? Oczywi�cie, co� nieco� pan o tym wie, ale jednak obja�ni� wkr�tce. DNA � to podw�jna spirala, z�o�ona moleku�a kwasu nukleinowego, zasadniczy no�nik dziedziczno�ci. Zapewnia nie�miertelno�� gatunkom �ywych organizm�w, przekazuj�c nie zmienion� dziedziczn� informacj� z pokolenia na pokolenie. Nie istniej� dla niej przerwy powodowane �mierci�. Zdolna jest odtworzy� sama siebie z otaczaj�cych j� sk�adnik�w tkanki. Najciekawsze, �e natura jakby zaplanowa�a nas nie�miertelnymi. Jako organizm z�o�ony z trzydziestu trylion�w kom�rek. Wystarczy, by kom�rki podzieli�y,si� zaledwie czterdzie�ci razy, a wszystkie zostan� gruntownie odnowione. Podzia� odm�adza ca�kowicie. Kom�rka przekszta�ca si� w dwie nowe, dok�adnie podobne do starej, macierzystej. Dok�adnie, lecz niezupe�nie! W tym w�a�nie tkwi sedno. W strukturze DNA gromadz� si� b��dy i odchylenia. Znikome, nieuchwytne. Ale kom�rek jest wiele, ilo�� przechodzi w jako�� i nast�puje wreszcie �mier�. Staro�� i zamieranie to gromadzenie si� b��d�w w strukturze. Zrozumia�e?

Borys kiwn�� g�ow� twierdz�co. Dla mnie nie by�o to takie ca�kiem proste, ale zdawa�o mi si�, �e najwa�niejsze zrozumia�em.

��A czy nie mo�na by jako� uchroni� si� przed tymi b��dami, jako� z nimi walczy�? � spyta�em.

��Utrafi� pan w sedno, panie Romanie � Po�o�encow po�o�y� mi d�o� na ramieniu.�� W�a�nie w sedno! Jak si� okazuje, mo�na zwalczy� b��dy, kt�re narastaj� stopniowo w czasie mitozy, czyli przy podziale j�dra kom�rkowego. Za pomoc� elektronowego paramagnetycznego rezonansu otrzyma�em widmo nukleoproteid�w jaszczura. To tak�e jest podw�jna spirala podobna do kr�conych schod�w, gdzie rol� stopni spe�niaj� wi�zania azotowe. I w tych w�a�nie wi�zaniach kryje si� ca�y sekret. Nie s� od siebie oddzielone, jak u wszystkich zwierz�t i ro�lin na ziemi, a przeciwnie, tworz� zwart� trzeci� spiral�, wype�nion� swobodnymi grupami atom�w � rodnikami. Kiedy podczas podzia�u kom�rek w jakiejkolwiek strukturze DNA powstaje defekt, natychmiast zostaje usuni�ty przez owe rodniki. S� ostrym pogotowiem. Ostrym pogotowiem nie�miertelno�ci. Wydzieli�em z preparatu substancj�, kt�ra, je�li wprowadzi si� j� do organizmu, rozmno�y si� natychmiast, dotrze do wszystkich kom�rek i uczyni je nie�miertelnymi. Kto� kiedy� wprowadzi� t� substancj� do krwi przedhistorycznego jaszczura. Jaszczur zachowa� j� i przekaza� nam. A teraz�

Zadzwoni� telefon. Po�o�encow podj�� s�uchawk�. Twarz mu si� tak zmieni�a, jakby sprawiono mu wielki b�l. Odpowiada� spokojnie, pojedynczymi s�owami. Nie spos�b by�o zrozumie�, z kim i o czym rozmawia. Powiedzia� cicho do s�uchawki: �Tak, dobrze, oczywi�cie�� i powoli od�o�y� j� na wide�ki.

Potem zwr�ci� si� do nas:

��Wybaczcie, moi drodzy, jest mi naprawd� strasznie przykro, ale musz� natychmiast pojecha� w pewnej bardzo wa�nej sprawie. Nie gniewajcie si�. Zawiadomi� was, znowu si� zbierzemy i pogadamy o wszystkim.

Wyszed�em na ulic� zupe�nie oszo�omiony. G�owa mi Sp�on�a od nat�oku my�li i by�em nawet zadowolony, �e pada rz�sisty deszcz. Przynajmniej troch� mnie och�odzi�. Dot�d nigdy jeszcze nie zastanawia�em si� nad nie�miertelno�ci�, a tu nagle zjawi�a si� tak niespodziewanie bliska. Sta�a si� uchwytna. Nie wiem; I czy to dobrze, czy �le, ale nawet nie bardzo zdawa�em sobie spraw�, czy chc� by� nie�miertelny. Przyprawiano to o zawr�t g�owy. Potem zacz��em my�le� o Po�o�encowie. To bez w�tpienia zupe�nie nieprzeci�tny i umys�. Ale w jego �yciu osobistym nie wszystko si� dobrze uk�ada. Przypomnia�y mi si� jakie� niewyra�ne I napomknienia Wa�erego o nieszcz�liwej mi�o�ci. To na; pewno od tej w�a�nie kobiety by� przed chwil� telefon. Dlaczego nie daje mu spokoju? Po co go dr�czy, przypomina o sobie, nie pozwala zapomnie�? Na jego �miejscu ju� dawno machn��bym na ni� r�k�. Takiwspania�y cz�owiek! I mimo si�y charakteru, mimo ca�ej swej pot�nej indywidualno�ci nie mo�e si� na to zdoby�. Dziwna rzecz. A mo�e wcale nie taka dziwna. Po prostu bardzo j� kocha�

Kt� to jednak m�g� ofiarowa� tej rybie nie�miertelno��? Profesor Po�o�encow nie mo�e sobie pozwoli� na fantazje, ale ja mog�, nie jestem profesorem. I napisa�em sobie takie fantastyczne opowiadanie.

By�o to wiele, wiele milion�w lat temu. Ciep�a i zawiesista woda oceanu zdawa�a si� nieruchoma, przegl�da�y si� w niej obsypane kwieciem drzewa. Szumia�y gigantyczne d�by i buki, z roz�o�ystych platan�w z wolna opada�y li�cie. Niby mi�osny dar magnolie rzuca�y do wody swoje bia�e, pe�ne jadowitej i odurzaj�cej s�odkiej woni kwiaty.

Wysoko, pod upalnym niebem przelatywa�y ptaki o d�ugich, zakrzywionych dziobach. W g�szczu las�w gor�ce opary unosi�y si� nad bagniskami. W tych bagnach gni�y pnie drzew, rozk�ada�y si� cielska olbrzymich stwor�w z d�ugimi jak pytony szyjami. Kto� kogo� po�era� tam bez ustanku. Od czasu do czasu t�usta, z�ocistobr�zowa breja rozst�powa�a si� i w czarnym jak kawa grz�zawisku rozgrywa� si� �miertelny pojedynek pi�tnastometrowych mezozaur�w. A po zacisznych norach, w ciemnych, w�skich szczelinach ska� kry�y si� male�kie, nie wi�ksze od szczura zwierz�tka. To ssaki, przyszli w�adcy ziemi.

W ognistych k��bach dymu hamuj�cych silnik�w odrzutowych na w�sk� piaszczyst� mierzej� powoli wyl�dowa� mi�dzygwiezdny pojazd. Na jego powitanie wysun�� si� z wody �eb jaszczura. Malutkie �lepia nie wyra�a�y ani zdziwienia, ani rado�ci, ani gniewu. Je�li w og�le co� za�wita�o w male�kim m�d�ku, to by�a to my�l pe�na smutku, �e oto z nieba przyby� kto� wi�kszy od niego. �adnych skojarze�, ca�kowity brak jakichkolwiek powi�za� warunkowych czy zmys�owych. I jaszczur da� z powrotem nurka do wody.

Gdy gwiezdni przybysze wyszli ze swego pojazdu, na t�ustej powierzchni wody nie by�o ju� nawet rozchodz�cych si� kr�g�w fal. Jedynie wysoko w g�rze miota�y si� skrzydlate jaszczury, a z le�nego g�szczu dobiega� g�uchy pomruk milion�w prze�uwaj�cych paszczy.

Jak wygl�dali owi gwiezdni przybysze? Do ludzi, rzecz prosta, podobni nie byli. Natura jest znacznie bogatsza, bardziej urozmaicona i pomys�owa od naszej wyobra�ni. Poznaje sam� siebie tworz�c genialne �ywe istoty. A droga rozwoju, kt�r� potoczy�o si� �ycie na ziemi, nie jest oczywi�cie jedyn� ani, zapewne, najdoskonalsz�. �ycie to walka z entropi�, a bia�ka bynajmniej nie s� jedynymi wojownikami.

Gwiezdni przybysze zwiedzili ju� ca�� Ziemi�. Zanurzali si� a� na samo dno morza, wspinali si� na szczyty g�rskie, przedzierali si� przez g�stwiny d�ungli. I nigdzie nie spotkali ani �ladu my�l�cej istoty. Czy wiedzieli, �e potomkowie szczuropodobnych prassak�w po up�ywie milion�w lat jako ma�py i lemury b�d� �y�y na drzewach, by wreszcie, zn�w po milionach lat, zej�� z nich z powrotem na ziemi�, ju� w ludzkiej postaci? Wiedzieli albo i nie wiedzieli. A na ziemi tymczasem kipia�o �ycie, bez przerwy rozgrywa�y si� dramaty, wrza�a za�arta walka o byt.

Ewolucji niepodobna oddzieli� od �mierci. Ka�da �ywa istota to pokarm. Nawet gigantyczne jaszczury padaj� ofiar� niedostrzegalnych bakterii, by u�wietni� sob� obiad kryj�cych si� w ziemi robak�w. Zamkni�ty cykl ekologiczny. D�uga, mozolna droga! A gdy wreszcie nagle dojdzie kiedy� do przeb�ysku �wiadomo�ci, cz�owiek zrozumie, �e jest cz�owiekiem, wtedy przyroda powie mu: �Homo sapiens, jeste� �miertelny�. Co za niesprawiedliwo��! �wiadomo�� nie mo�e pogodzi� si� ze �mierci�.

Gwiezdni przybysze wiedzieli o tym. Kiedy� dawno przodkowie ich zbuntowali si� przeciwko tej straszliwej pomy�ce. Kto pozna�, zrozumia� przyrod�, ten jest na drodze do nie�miertelno�ci. I oni uzyskali nie�miertelno��. Zap�acili za ni� �yciem miliard�w istot, unicestwieniem miliard�w male�kich wszech�wiat�w, z kt�rych ka�dy by� niepowtarzalny. Dlatego postanowili wybawi� od tragicznych ofiar poznawania tych mieszka�c�w Ziemi (prze�ywaj�cej w�a�nie okres kredowy), kt�rzy b�d� �yli na niej za miliony lat.

Ale jak tego dokona�? Komu przekaza� �wi�ty ogie� nie�miertelno�ci p�on�cy w ich �y�ach?

Przede wszystkim gwiezdni przybysze poznali mechanizm dziedziczno�ci zamieszkuj�cych Ziemi� stworze�. Okaza�o si�, �e jest on taki sam u jaszczur�w, u owad�w, u kwiat�w. Nast�pnie przeprowadzili syntez� materii, kt�ra wytwarza�a b��dy gromadz�ce si� w czasie procesu dzielenia si� kom�rek. Dla tych, kt�rzy zwyci�yli w�asn� �mier�, nie by�o to nic trudnego. Ale jak przekaza� bezcenny dar tym, kt�rych jeszcze nie ma na Ziemi, kt�rzy dopiero po milionach lat na niej si� poka��?

Wyb�r pad� na olbrzymie, dziwaczne jaszczury. Tym niedorzecznym dzie�om przyrody, tym odpadom produkcji nie s�dzone by�o przemieni� si� kiedykolwiek w istoty my�l�ce. To ca�kiem uboczna ga��� ewolucji. Lecz je�li rzeczywi�cie tak w�a�nie jest, rozwa�ali gwiezdni przybysze, to kiedy� przysz�e my�l�ce istoty potrafi� odczyta� przesz�o�� swej planety ze szkielet�w tych olbrzym�w.

A je�li, zamiast na ko�ci, natkn� si� na �yw� kopalin�, to co wtedy? Wtedy pochwyc� takiego jaszczura i dowiedz� si�, w jaki spos�b prze�y�. I ju� od nich samych b�dzie zale�a�o, czy przyjm�, czy odrzuc� pozostawiony im dar.

Gwiezdni przybysze pochwycili wi�c olbrzymie, pot�ne jaszczury, wstrzykn�li im w krew ogie� nie�miertelno�ci i pozostawili je w ciemnych, g�uchych wodach najdzikszych, niedost�pnych jezior.

Je�li przysz�e rozumne stworzenia, my�leli sobie gwiezdni go�cie, zdo�aj� odszuka� naszych pos�a�c�w i pokona� ich, to zapewne b�d� ju� stali w�wczas na takim stopniu rozwoju, �e potrafi� zrozumie� i oceni� nasz dar. Ile� to pokole� zostanie ocalonych od bezsensownego unicestwienia! Ile� dzieci, staj�c na swych niepos�usznych jeszcze n�kach, zrobi sw�j pierwszy krok nie na drodze ku �mierci, lecz ku wieczno�ci!

Dzi�ki wam, gwiezdni bracia, za wasz cudowny i bezcenny dar!

Nigdy bym nie przypuszcza�, �e ludzie rozs�dni, ludzie nauki, mog� ple�� takie bzdury. Nie tyle nawet dziwi� si� Romanowi, co Po�o�encowowi. Czy�by mi�o�� mog�a tak na niego wp�yn��? Ca�e to gadanie o losie ludzko�ci, zale�nym jakoby od niego, Po�o�encowa, denerwuje mnie ogromnie. Nie od profesora Po�o�encowa zale�y los ludzko�ci, jak nie od Einsteina zale�a�o zapocz�tkowanie ery atomowej.

Szczerze m�wi�c, �al mi i Romana, i Po�o�encowa. M�cz� si� okropnie, miotaj� si� jak op�tani. Entuzjazm Romana, gdy dowiedzia� si� o wynikach do�wiadcze� Po�o�encowa, zamieni� si� niemal w rozpacz i uraz� ma�ego dziecka. To zapewne najwi�ksze w jego �yciu rozczarowanie. Ba, ale kogo by nie urzek�o co� tak wspania�ego jak nie�miertelno��? Wyzna� musz�, �e gdy otrzyma�em od Romana ten jego szalony list, te� co� mi drgn�o w sercu. Oczywi�cie, m�j rozs�dek nie da� si� zwie��: nie uwierzy�em w mo�liwo�� nie�miertelno�ci. Ale gdzie� w g��bi duszy zadr�a�a jaka� utajona struna i jakby jej rezonans przemkn�a my�l: �A mo�e jednak�� Na nieszcz�cie, a raczej chyba na szcz�cie to niemo�liwe. Jakby si� tam Po�o�encow nie wysila�, jakie by nie wykre�la� schematy uk�adu chromosom�w, termodynamika pozostaje termodynamik�. A praw przyrody nikt nie jest w stanie anulowa�.

Mog� przyj�� mo�liwo�� regeneracji poszczeg�lnych tkanek i organ�w nawet w ci�gu bardzo d�ugiego �ycia. Ale nie bez ko�ca. A to, �e jestem laikiem, Po�o�encow za� znakomitym biochemikiem, nie ma �adnego znaczenia. Mylili si� nawet geniusze nauk przyrodniczych, gdy przestawali opiera� si� na bazie filozofii.

Myli si� r�wnie� i Roman, cho� napisa� ciekaw� bajeczk� o prehistorycznych astronautach. Ta bajeczka tylko dlatego wydaje si� prawdopodobna, �e na razie nie ma �adnego innego wyja�nienia tajemnicy sordonnoskiego jeziora. Nie jestem w stanie obali� logicznego na poz�r rozumowania Romana, ale to wcale nie znaczy, �e musz� w nie uwierzy�. Nie wierz� ani w t� i bajk�, ani w tego jakiego� boga Marsjan, kt�rego latem znaleziono podobno na Saharze, ani w start pojazdu kosmicznego, co mia�o jakoby spowodowa� zniszczenie Sodomy i Gomory. Przyjdzie czas, �e wszystko to znajdzie inne zapewne wyt�umaczenie.

Najciekawsze jednak dla mnie w gruncie rzeczy jest chyba to, nad czym g�owi si� teraz Borys. Co� mi si� zdaje, �e Buldog znowu si� czego� kurczowo uczepi�. Czego? Milczy i nawet jakby go nie bardzo interesowa�y nasze rozterki. Ale mam wra�enie, �e jego okr�g�a jak dynia g�owa pracuje nad czym� niezmordowanie. Ciekawe, co tam znowu sobie wymy�li��

Wczoraj, po pracy, zebrali�my si� we czterech w laboratorium Po�o�encowa. Po�o�encow prosi� nas o troch� cierpliwo�ci i zachowanie na razie wszystkiego w tajemnicy. Uwa�am, �e ma zupe�n� racj�. Jeszcze trzeba wszystko dok�adniej zbada� i sprawdzi�.

Zamiast jednak bezp�odnego fantazjowania potrzebna jest raczej mozolna praca. Kto wie, mo�e i naprawd� dosta�a si� w nasze r�ce wielka tajemnica natury? Wprawdzie nie nie�miertelno��, lecz raczej co� znacznie bardziej istotnego i wa�nego. S�dz�, �e nie rzucam tu s��w pochopnie, bezpodstawnie. Lubi� �ycie i chcia�bym �y� d�ugo. Ale w nie�miertelno�� nie wierz�. Nie mo�na �y� wiecznie i nie ma si� tu nad czym zastanawia�. Roman nie chce tego poj��, a Po�o�encow b�dzie mnie prawdopodobnie uwa�a� za t�pego i pozbawionego polotu� No c�, ka�dy ma sw�j w�asny pogl�d na �wiat.

Mimo woli zazdro�ci�em nieco Po�o�encowowi, gdy by�em u niego. Jakie ma wspania�e, nowoczesne laboratorium! Ultrawir�wki, elektronowy mikroskop, podczerwone i ultrafioletowe spektrografy, paramagnetyczny rezonans, maszyny do liczenia i liczniki cz�steczek o �adunku elektronowym. O takich przyrz�dach jedynie czyta�em, tylko w kinie widywa�em takie laboratoria. Moje laboratorium nie ma sufitu ani �cian. Moje laboratorium � to ca�y �wiat. Wcale mi nie chodzi o to, �eby si� z Po�o�encowem zamienia�. Po prostu zazdro�ci�em mu nieco. W ksi��kach dla m�odzie�y tak� zazdro�� nazywa si� szlachetn�.

Zebrali�my si�, by pom�wi� o tym wszystkim. Z pocz�tku rozmowa d�ugo si� nie klei�a. Czuli�my si� z��czeni wielk� donios�� tajemnic�. By�o w tym co� radosnego, ale i przera�aj�cego zarazem.

Borys podszed� do szklanego pud�a, w kt�rym spa�y morskie �winki, takie jakie� dziwne, jakby naje�one.

��D�ugo one b�d� tak spa�? � zapyta� stukaj�c palcem, w szyb�.

��Wiecznie � odpar� Po�o�encow z powag�. � Z kr�tkimi przerwami na jedzenie.

��Czy im si� co� �ni?

��Nie wiem.

��M�wi� pan, panie profesorze, �e czerpi� informacje kosztem jakich� wewn�trznych zasob�w, kosztem tego czego�, co wewn�trz nich jest zmagazynowane. Nie rozumiem, co to znaczy.

��To znaczy, �e jednak co� tam im si� �ni � wtr�ci� si� Roman.

��Niech i tak b�dzie � u�miechn�� si� lekko Po�o�encow.�� Ale sny ich maj� swe �r�d�o nie w m�zgu, a raczej nie tylko w m�zgu, lecz we wszystkich kom�rkach cia�a.

��Paradoks � powiedzia�em wtedy.

��Paradoks, paradoks, c� z tego, �e paradoks!�� Po�o�encow wsta� z krzes�a. Zapewne przysz�a mu do g�owy jaka� ciekawa my�l i chcia� wypowiedzie� j� jak naj�pieszniej, by mu nie uciek�a.�� Cz�steczka DNA ma kszta�t d�ugiego, skr�conego w��kna. W gruncie rzeczy, jest to w�a�nie ta�ma z zapisem magnetycznym. Czy dziecko urodzi si� z niebieskimi czy z czarnymi oczami, czy sk�onne b�dzie do tycia czy b�dzie chude, zacznie wcze�nie �ysie� czy zachowa bujn� czupryn� do s�dziwych lat, wszystko to wypisane jest na w��knie DNA w postaci elektromagnetycznych wariacji.

Wiele by mo�na m�wi� o tym, �e w pewnych momentach, czy te�, bardzo mo�liwe, w ci�gu ca�ego przebiegu ewolucji, w DNA dochodzi do magazynowania odruch�w bezwarunkowych i anatomiczno � fizjologicznych odwzorowa�, zachowanych przez wyb�r modyfikacji. W DNA odk�ada si� na zawsze kwintesencja r�norodnych informacji, skonstatowanych naszymi organami zmys�owymi i przechowywanych w naszych kom�rkach do czasu, a� zaistnieje sytuacja, w kt�rej b�d� one u�yteczne dla nas.

Wszystko, co�my w �yciu zaobserwowali i doznali, wszystko, czego doznali nasi odlegli przodkowie, obfito�� r�norodnych d�wi�k�w i zapach�w, najprzer�niejszych reakcji psychicznych � zostaje utrwalone w naszych kom�rkach w postaci elektromagnetycznych impuls�w. Informacja, przechowywana w naszych wewn�trznych �ywych uk�adach cybernetycznych, uzewn�trznia si�, dochodzi do g�osu w chwili, gdy nasz m�zg wydaje uk�adowi odczytuj�cemu rozkaz, by z niej skorzysta�.

K�tem oka spojrza�em na Borysa. Buldog przyczai� si�, w�szy�. Zaraz si� rzuci.

��Chwileczk�, chwileczk�, panie profesorze � przerwa� Po�o�encowowi � je�li dobrze pana zrozumia�em, to� Chwileczk�, niech sobie to wszystko u�wiadomi�. No, wi�c tak: je�li DNA dziedziczymy w spadku po naszych przodkach, czy to po ma�pie, czy po rybie, kt�ra porzuci�a ongi praocean, to w naszych kom�rkach powinna drzema� informacja dozna� nagromadzonych przez naszych przodk�w. Prawda?

��Oczywi�cie. Pami�� �ywego osobnika nie mo�e by� zawarta tylko w jego m�zgu i w centralnym uk�adzie nerwowym, powinna ona znale�� swoje odbicie r�wnie� w chemicznych procesach, zachodz�cych w kom�rkach ca�ego cia�a.

��A wi�c i ja, cz�owiek, tak�e jestem spi�arni� zmagazynowanej odwiecznej pami�ci?

��Tak.

��Ale po to, by skorzysta� z tej pami�ci, musz� wy��czy� si� z otaczaj�cego mnie �rodowiska i zacz�� �y� kosztem, jak pan to okre�la, tego, co we mnie samym jest nagromadzone?

��Tak.

��A �eby to osi�gn��, nale�y po�kn�� ten oto m�tny p�yn z tej szczelnie zamkni�tej ampu�ki?�� dopytywa� si� Borys.

��Tak, nale�y wprowadzi� do krwi wyci�g z sordonnoskiego preparatu � potwierdzi� Po�o�encow.

Strach mnie ogarn��, gdy s�ucha�em tej wymiany zda�.

Ju� wtedy jakbym si� czego� domy�la� i co� przeczuwa�. Po�o�encow nie zna� Buldoga, ale ja zna�em go przecie� a� za dobrze.

Potem d�ugo jeszcze rozmawiali�my o r�nych rzeczach. Od naszych spraw fachowych przeszli�my z wolna do literatury i filmu. M�wili�my te� o kobietach. M�czy�ni cz�sto m�wi� mi�dzy sob� o kobietach. W�a�ciwie o kobietach m�wi� Roman i ja. Po�o�encow i Borys na ten temat nie zabierali g�osu. Wyda�o mi si�, �e Po�o�encow zapanowa� ju� nieco nad swym uczuciem. S�ysza�em niedawno, jak rozmawia� z kim� przez telefon. To pewnie ona wtedy do niego dzwoni�a. Po�o�encow m�wi� spokojnie, z ca�ym opanowaniem. Je�li nadal b�dzie si� tak trzyma�, jego szans� wzrosn� ogromnie, wiem co� o tym. Mia�by racj�, nie jest ju� przecie� sztubakiem. Czwarty krzy�yk mu leci.

Nazajutrz rano Po�o�encow zadzwoni� do mnie. Pyta�, czy nie widzia�em przypadkiem, gdzie wetkn�� ampu�k� z preparatem, gdy wychodzili�my z laboratorium. Nigdzie nie mo�e jej znale��.

Ampu�ka le�a�a w miseczce z grubego szk�a i nie zauwa�y�em, by kto� j� rusza�. Odpowiedzia�em Po�o�encowowi nie okazuj�c niepokoju. Ale serce od razu zacz�o mi bi� gwa�townie i niespokojnie�

Po kilku dniach Po�o�encow zn�w zatelefonowa� do mnie. Powiedzia�, �e Akademia Nauk organizuje ekspedycj� na Sordonnoch, z�o�on� z biolog�w i geolog�w, i zaproponowa�, bym tak�e wzi�� w niej udzia�. Roman zreszt� te� jedzie. �A Borys�? � zapyta�em. Nie, z Borysem Po�o�encow ostatnio nie widzia� si�, Borys jako� nigdzie si� nie pokazuje. Ale i tak, powiedzia� Po�o�encow, wi�cej ni� dw�ch ludzi zabra� na razie nie mo�e. Borys, je�li nadal interesuje si� sordonnoskim potworem, mo�e tam przyjecha� za kilka tygodni.

Na tym te� stan�o. Samolot z ekspedycj� mia� odlecie� w najbli�szym czasie. Nie bardzo rozumiem, po co taki po�piech. Chocia�, kto wie, mo�e ten jaszczur ma rzeczywi�cie jakie� donios�e znaczenie naukowe i w tym wypadku nie mo�na zwleka� ani namy�la� si� Nie wiem� W ka�dym razie, postanowi�em pojecha�.

W laboratorium ju� kto� na mnie czeka�. Niski, smag�y brunet siedzia� na sto�ku obrotowym i znudzony rozgl�da� si� po pokoju.

Gdy tylko wszed�em, przedstawi� si�:

��Mirojan, kandydat nauk w Instytucie Bada� Wzmo�onej Nadczynno�ci Nerwowej.

��Bardzo mi przyjemnie, Florowski � powiedzia�em �ciskaj�c mu r�k�. � Pan na mnie czeka? Czym mog� s�u�y�?

Mirojan chwil� milcza�, jakby dobiera� odpowiednich s��w, wreszcie u�miechn�� si� nie�mia�o i powiedzia�:

��Przyszed�em w bardzo specjalnej sprawie. Powiedzia�a mi o was Maria Iwanowna Kurilina. Dowiedzia�em si� od niej, �e mniej wi�cej miesi�c temu wy w�a�nie zawiadomili�cie poliklinik�, kiedy pewien cz�owiek straci� przytomno�� Pami�tacie? Powiedzia�a mi, �e zaj�li�cie si� nim wtedy bardzo troskliwie. Chyba musicie pami�ta�?

Oczywi�cie natychmiast przypomnia�a mi si� ta ca�a historia z Buldogiem.

��Pami�tam doskonale. Bodaj�e nazywa� si� Rewin? Wiecie co� mo�e o nim?

��Le�y w naszym Instytucie. Lekarze opu�cili r�ce, s� bezradni. Doszli do przekonania, �e nic ju� nie mog� zrobi�. A ja� a my postanowili�my spr�bowa� jeszcze. Wy tak�e mo�ecie nam w tym dopom�c.

��Z wielk� ch�ci�. Ale w�tpi�, czy na co� si� przydam.

��Dla nas s� wa�ne, bardzo wa�ne wszelkie informacje o chorym � Mirojan zacz�� mimo woli gestykulowa� gwa�townie � ka�dy nawet najdrobniejszy szczeg�. Je�li mo�ecie, opowiedzcie mi wszystko, co tylko o nim wiecie.

Jakby to by�o wczoraj, stan�a mi przed oczami kolejka przed bufetem w sto��wce, Buldog, jego dziwaczne zachowanie i niespodziewane omdlenie na �aweczce w ogrodzie.

Mirojan s�ucha� z nat�on� uwag�. Cz�sto kiwa� g�ow�, jakby chcia� powiedzie�: �Tak, tak, to wszystko ju� wiem, m�wcie dalej�. Ale ani razu mi nie przerwa�, co� tylko szybko zapisywa� w ma�ym notesiku.

Gdy sko�czy�em opowiada�, zapyta�:

��Powiedzcie mi, prosz�, czy nie pr�bowali�cie porozumie� si� z profesorem Po�o�encowem?

��Musz� si� przyzna�, �e nie. Ten Bul� Wasz pacjent m�wi� mi w�wczas, �e Po�o�encow gdzie� wyjecha�, wi�c postanowi�em�

��Tak, rozumiem � z przek�sem przerwa� mi Mirojan � postanowili�cie zadzwoni� potem, a potem zapomnieli�cie. Nie by�o czasu�

Nie podoba� mi si� jego ironiczny ton. W�a�ciwie, jakim prawem przychodzi do mnie do laboratorium, wypytuje o wszystko i jeszcze prawi mi mora�y? Jakby czytaj�c moje my�li, Mirojan powiedzia� cicho:

��Nawet je�li si� pominie tak zrozumia�e w tym wypadku zainteresowanie naukowca, prost� i naturaln� ciekawo�� wobec zupe�nie niezwyk�ego wydarzenia, nie wolno nam uchyla� si� od niepisanych praw ludzkich. S�dz�, �e moim obowi�zkiem jest zaj�� si� tym biednym ch�opcem. I wy powinni�cie mi w tym pom�c.

��Ale c� ja mog� pom�c?�� wybuchn��em.

��Przyjed�cie jutro rano do naszego Instytutu � Mirojan delikatnie dotkn�� mego ramienia.�� Zrobi�em ju� co� nieco� i chc�, �eby�cie i wy si� z tym zapoznali. Kto wie, mo�e co� pomo�ecie, mo�e co� przyjdzie wam do g�owy. Bardzo nam zale�y, by odszuka� wszystkich, kt�rzy znaj� Borysa Rewina. Musimy te wszystkie ogniwa po��czy�. W�a�nie wy widzieli�cie go chwil� przedtem, zanim utraci� �wiadomo��. Najdrobniejsze szczeg�y s� tu wa�ne. Ostatnio stara�em si� kilkakrotnie z wami porozumie�, ale byli�cie na urlopie. Bardzo prosz�, przyjed�cie do naszego Instytutu. Przyjed�cie bodaj jutro, koniecznie przyjed�cie. Zaraz zapisz� wam adres. To za miastem. Jecha� trzeba podmiejskim poci�giem z Dworca Jaros�awskiego.

Obieca�em, �e przyjad�.

Siedzieli�my w olbrzymiej okr�g�ej sali. Mirojan powiedzia�, �e nie przenikaj� tu ani d�wi�ki, ani �wiat�o, ani wstrz�sy z zewn�trz. Sala p�ywa swobodnie wewn�trz ogromnego, nape�nionego p�ynem zbiornika. P�metrowej grubo�ci �ciany izolowane s� jeszcze o�owianymi i korkowymi p�ytami, ukrytymi pod czarnym matowym aksamitem obi�.

Na ma�ym biureczku sta�a bardzo silna lampa. W zupe�nie ciemnej sali snop jej �wiat�a pada� tylko na fotel, w kt�rym siedzia� Mirojan, i ostro odbija� si� w chromoniklowych cz�ciach du�ej elektronowej instalacji. Zdawa�o si�, �e zagubieni i zapomniani siedzimy samotni w mrokach niesko�czonego wszech�wiata. A wok� nas zupe�na cisza. Po raz pierwszy otacza�a mnie tak ca�kowita, g�ucha cisza. Niesamowicie musi si� czu� w takiej ciszy cz�owiek zupe�nie samotny. Mimo woli ogarn�� mnie jaki� niczym nie umotywowany l�k i ka�d� chwil� milczenia w naszej rozmowie stara�em si� natychmiast wype�ni� s�owami. Wydawa�o mi si�, �e siedz� nad brzegiem czarnego odm�tu martwej wody i rzucam w ni� jeden za drugim b�yszcz�ce bia�e kamyki.

��Dos�ownie g�ow� t�uk�em w t� przekl�t� �cian�, kt�ra go odcina�a od �wiata � opowiada� Mirojan � i wszystko na pr�no. Co si� tam mo�e dzia� w jego m�zgu, o czym on my�li, czy te� mo�e nie my�li o niczym, czy w og�le zdaje sobie spraw�, co si� z nim dzieje? Wreszcie, zrozpaczony, poszed�em do mego szefa. Przyj�� mnie ch�odno, wys�ucha� w milczeniu kap�an beznami�tny i niewzruszony. We mnie jakby hucza�o wzburzone morze, kt�rego fale rozbija�y si� bezsilnie u st�p siedz�cego przede mn� cz�owieka, gdy wyprowadzony z r�wnowagi jego milczeniem sko�czy�em ju� moj� relacj�, szef bez s�owa wypisa� mi zlecenie na skorzystanie z cerebrotronu. Dziewi�tna�cie roboczogodzin na tydzie�! Kap�an kierowa� mnie na drog� mo�e wiod�c� w�a�nie do zwyci�stwa� Przypuszczam, �e nie macie poj�cia, co to takiego cerebrotron, prawda? Nic zreszt� dziwnego. Postaram si� wyt�umaczy� wam cho� z grubsza. Cerebrotron to po��czenie cybernetyki i fizjologii. Aparat nies�ychanie drogi i skomplikowany. Obs�uguje go specjalna si�ownia o mocy r�wnej zaporze w Szaturze. Tu, w tej sali, mamy tylko tablic� rozdzielcz�. Sam aparat znajduje si� g��boko pod ziemi�, w olbrzymiej betonowej � studni. Mo�e widzieli�cie kiedy� synchrofazotron w Dubnie?

Pokr�ci�em g�ow� przecz�co.

��No wi�c cerebrotron jest z p�tora raza wi�kszy. Cerebrotron mo�e zapisa� i po wsze czasy zachowa� sen, kt�ry wam si� �ni, wasz� my�l, je�li tylko jest ona obrazem, a nie abstrakcyjnym rozumowaniem. Zamkn�li�cie na przyk�ad oczy i pojawi�a si� przed wami twarz ukochanej osoby. Widzicie t� twarz dok�adnie, jest realna i wyra�na. Ale spr�bujcie opisa� j� s�owami tak, by wasz s�uchacz r�wnie dok�adnie t� sam� twarz zobaczy�� To niemo�liwe. I oto, je�li otoczy si� wasz� g�ow� elektrodami i pod��czy si� was do cerebrotronu, to ferrytowe p�ytki jego pami�ci zachowaj� pojawiaj�cy si� przed waszymi oczami ulotny i nieuchwytny jak sen obraz. Je�li pod��czymy do cerebrotronu waszego s�uchacza czy tysi�ce waszych s�uchaczy, to b�d� mogli zobaczy� wszystko, co wytworzy�o si� w waszej wyobra�ni. I w dodatku ka�dy z nich b�dzie mia� takie wra�enie, jakby obraz, na kt�ry patrzy, sam wywo�a� z g��bi swej pami�ci. Oczywi�cie, �e cerebrotronu nie zbudowano w tym celu, a raczej nie tylko w tym celu. Ale to ju� ani was, ani mnie nie obchodzi� Rzecz w tym, �e jestem w posiadaniu notatek cerebrotronowych, protoko�u ze stu czterdziestu godzin� Wszystko, co dzia�o si� w tym czasie w m�zgu naszego pacjenta, zosta�o tam zanotowane. Wiele sygna��w jest niezrozumia�ych i popl�tanych. Dziwny �wiat ukaza� si� moim oczom. Bardzo dziwny. Nie chcia�bym zam�cza� was zbyt d�ugim seansem cerebrotronowym. Nie jest to bezpieczne bez odpowiedniego przygotowania. Dlatego pod��cz� was do cerebrotronu tylko na kilka minut. Przez kilka minut dost�pna b�dzie dla was pami�� tego zagadkowego cz�owieka. Reszt� mo�ecie przeczyta� sobie w moich notatkach, w kt�rych wszystko dok�adnie spisa�em.

Mirojan wsta� i wskaza� r�k� gdzie� w ciemno��.

��Po��cie si� i postarajcie si� nie my�le� o niczym. Zachowujcie si� tak, jakby�cie mieli zasn��.

Po�o�y�em si� na kozetce, kt�ra sta�a po�rodku sali. Mirojan w�o�y� mi na g�ow� ch�odn� metalow� obr�cz. Do karku i obu moich skroni szczelnie przycisn�� i przymocowa� leukoplastem elektrody. Oko�o dziesi�ciu minut krz�ta� si� tak ko�o mnie, po czym odszed�. Gdzie� z oddali dobieg� jego przyt�umiony g�os:

��Je�li zrobi si� wam s�abo, natychmiast naci�nijcie guzik. Macie go pod praw� r�k�.

Lampa na ma�ym stoliczku zgas�a.

Okaza�em si� wi�c zwyk�ym egoist�. Rewina zabrano do lecznicy, a ja najspokojniej w �wiecie zapomnia�em o nim zupe�nie.

I oto teraz znowu mam si� z nim zetkn��. A wtedy� Borys Rewin� Zdaje mi si�, �e mia� jeszcze jakie� inne nazwisko. Ta staruszka, matka jego przyjaciela, tyle mi wtedy o nim opowiada�a, ale niewiele z tego zapami�ta�em. Pami�tam tylko niejasno, �e chodzi�o tam o kogo� jeszcze. I �w kto� w �aden spos�b nie pasowa� do dziwnego nieznajomego z uniwersyteckiej sto��wki.

Wszystko zale�y od punktu widzenia. Patrza�em na Borysa oboj�tnie, jak postronny obserwator, i wyda� mi si� niesympatyczny. A ona � wsp�czuj�cym okiem przyjaciela. Wed�ug jej s��w, by� mi�ym, nieco zdziwacza�ym ch�opakiem. Co prawda� widzia�em go przecie� tu� przed samym szokiem, wtedy by� taki dziwny, wprost przera�aj�cy� A teraz mia�em zobaczy� go, czy raczej dowiedzie� si� o nim tego, czego, by� mo�e, on sam o sobie nie wie.

Dziwna rzecz, zazwyczaj jestem zr�wnowa�ony i spokojny, teraz jednak by�em zupe�nie wytr�cony z r�wnowagi. Widocznie tak musi by�, gdy le�y si� w ciemnym pokoju, czo�o uciska twarda obr�cz, i do skroni, jak pijawki, przyssa�y si� elektrody. A w perspektywie ma si� co� w rodzaju seansu � ni to hipnozy, ni to snu na jawie� To zreszt� jeszcze nie wszystko. Poza tym czu�em si� jak uczniak schwytany na gor�cym uczynku, w�a�nie gdy wypisuje na �wie�o pomalowanej �cianie sw�j lakoniczny s�d o Wowce, koledze z �awki. By�o mi wstyd mego zapomnienia.

M�j stosunek do Rewina wydawa� mi si� przedtem ca�kiem na miejscu. Ale czy oboj�tno�� mo�na uwa�a� za co� ca�kiem na miejscu?

Ludzie si� wstydz�, gdy post�puj� w spos�b niezbyt w�a�ciwy, i stawiaj� si� w niezbyt pochlebnym �wietle. Cz�owiek chcia�by zawsze przedstawi� si� z najlepszej strony. Jak wida�, ja r�wnie� chcia�bym przedstawi� si� z najlepszej strony, cho� nigdy bym si� o to nie pos�dza��

Lecz c� to? Przed oczami zamigota�y mi jaskrawe b�yski. Pewnie w��czono cerebrotron� �wiat�o zm�tnia�o i rozproszy�o si�. Naraz znalaz�em si� na dnie jakiego� jeziora. Chwiej� si� trawy podobne do d�ugich w�os�w. Drgaj� na wp� przezroczyste grudki �luzu, miotaj� si� niebieskawe kulki, podryguj� rz�sy pod�u�nych wymoczk�w. Wydaj� si� bardzo du�e, zupe�nie jakby moje oczy nabra�y nagle ostro�ci mikroskopu.

Sk�d� tam, z butelkowozielonych odm�t�w nap�ywa na mnie olbrzymi czarny cie�. Nie mam czasu mu si� przyjrze�, ale serce �ciska mi si� ze strachu. Czuj� si� jakby rozdwojony. Z jednej strony doskonale zdaj� sobie spraw�, �e le�� na kozetce i nic mi absolutnie nie grozi, ale druga cz�� mojego �ja� jest tam, g��boko w wodzie i dr�y z przera�enia. Pragnie wyrwa� si� i uciec od nieznanego niebezpiecze�stwa.

I oto czuj�, �e biegn�. Nie widz� siebie. Ale wiem, �e biegn�. Obok migaj� s�upy, dymi� pochodnie, poruszaj� si� postacie ludzi. Przed oczami zjawiaj� si� marmurowe stopnie. Zdaje si�, �e schody nie sko�cz� si� nigdy. Nagle przede mn� ukazuje si� �uk triumfalny, opleciony bluszczem i p�dami dzikiego wina. Rozchylam g�szcz li�ci. Stoj� na wysokim wzg�rzu. W dole szaleje po�ar. Podpalone z trzech stron p�onie miasto. Od czasu do czasu, gdy zapada si� jaki� dach, ku niebu wzbija si� snop z�otych iskier, iskry gasn� w locie i opadaj� w czerwonawej mgle. W blasku po�aru mog� rozr�ni� niekt�re budowle. Wydaj� mi si� znajome. Mnie � to znaczy temu, kt�ry le�y na kozetce.

Majestatyczny Panteon, Koloseum o gro�nie nachmurzonych oczodo�ach okien, �uk Triumfalny Antoniusza, gin�ce w mroku stopnie Term Karakalii. To p�onie Rzym. Gotuj� si� ca�y z gniewu i oburzenia.

Oto zn�w migaj� przede mn� schody. W mie�cie �dziej� si� straszne rzeczy. Krwawe odblaski na he�mach z orlimi skrzyd�ami. Z p�on�cych dom�w wybiegaj� p�nagie kobiety. Zdzieraj� z siebie tuniki i zawijaj� w nie wrzeszcz�ce dzieci. Szcz�kaj� miecze. W w�skim, cuchn�cym zau�ku kto� wo�a kogo� zanosz�c si� od �ka�.

Na placu przed �wi�tyni� zgromadzi� si� t�um. W purpurowym blasku po�aru twarze wydaj� si� l�ni�co czarne. Ludzie czekaj� na kogo�. Domy wal� si� w gruzy, na ulicach gwa�ty i bezece�stwa. Cia�a pomordowanych poniewieraj� si� w ka�u�ach, w kt�rych krew trudno odr�ni� od wina. W odblasku ognia wszystko jest czerwone, wszystko dymi. Gniew ju� mnie nie d�awi. Wzburzenie zbiera si� w sercu i kamienieje tam w ci�ki g�az nienawi�ci.

Ludzie na placu poruszyli si� gwa�townie i niespokojnie. Kto� wykrzykuje pogr�ki i przekle�stwa. Starcy wznosz� ku g�rze wyschni�te ramiona. Kobiety tul� do piersi zanosz�ce si� p�aczem dzieci. I nagle pojmuj�, �e wszyscy oni spogl�daj� na mnie. W ich sercach czytam zdecydowanie i wiar�. Zdaj� sobie spraw�, �e do tych ludzi przemawia�em, �e natchn��em ich kipi�cymi we mnie uczuciami. Lecz nagle t�um ogarnia panika, morze g��w na placu zako�ysa�o si�, a nad nim b�yskaj� spi�owe or�y, ko�ysz� si� liktorskie r�zgi, chwiej� si� w��cznie i wzniesione do ci�cia miecze.

Poznaj� god�a najwy�szej w�adzy i rzucam si� naprzeciw temu znienawidzonemu symbolowi. Ale drog� zamykaj� mi dwie skrzy�owane w��cznie.

Lampa na stoliku zapali�a si�. Cicho brz�czy transformator. Mirojan podszed� do mnie.

��No, jak tam?�� pyta.

Nie jestem w stanie odpowiada�. Mirojan pochyli� si� i zajrza� mi w oczy. Potem machn�� r�k� i odszed�. Lampa zn�w zgas�a.

Przede mn� rozci�ga si� olbrzymia zielona sawanna. Mi�kka i soczysta trawa chwilami zas�ania mi widnokr�g, jaka� jest wysoka. S�o�ce pali �ywym ogniem. Powietrze parne i duszne. Ale ja, le��c na kozetce, nie czuj� �adnego zapachu. I nagle jakbym sobie ten: zapach przypomnia�, jakby drzema� on gdzie� w mej [pod�wiadomo�ci. Zapachy d�ugo mo�na pami�ta�. To pami�� odruchowa. Wystarczy wyobrazi� sobie cytryn� z jej ��t� po�yskuj�c� sk�rk�, m�tnawy sok �ciekaj�cy po ostrzu sto�owego no�a, by poczu� ostry, przenikliwy zapach i by do ust zacz�a nap�ywa� �lina.

Ja, le��cy na kozetce paleoklimatolog, przeczyta�em mn�stwo ksi��ek o kopalnej faunie i florze. By� mo�e dlatego wizja, jak� ukaza� mi cerebrotron, tym razem nie wyda�a mi si� tak zupe�nie realna. Zbyt wielkie by�o zainteresowanie le��cego na kozetce paleoklimatologa, by m�g� wy��czy� si� ca�kowicie. Chwilami jednak wy��cza�em si� zupe�nie i by�em ju� tylko tym skradaj�cym si� po �pierwotnej sawannie pod promieniami wczesnego porannego s�o�ca.

Od razu pozna�em, �e jestem teraz w trzeciorz�dzie ery kenozoicznej, kiedy to male�kie ciep�okrwiste zwierz�tka okresu kredowego wygra�y ju� walk� o byt. W cieniu gigantycznej akacji hienopodobne drapie�niki otoczy�y jakiego� arsenoterium. Olbrzymie zwierz�, znacznie wi�ksze od s�onia, pochyla uzbrojony dwoma rogami �eb i zaciekle odparowuje ataki wrog�w. Boj� si�, ale moja ciekawo�� jest silniejsza od strachu. Padam na ziemi�, podkradam si� bli�ej. Rozchylam gi�tkie �odygi traw i przygl�dam si� ca�ej walce od pocz�tku do ko�ca. Teraz arsenoterium zr�cznie chwyci� na rogi jednego z drapie�c�w i podrzuca go wysoko w g�r�. Z przejmuj�cym wyciem hiena trzeciorz�du spada w kolczaste zaros�a, g�o�no plasn�wszy o ziemi�. Arsenoterium dosi�ga rogami jeszcze jednego przeciwnika, kt�rego w oka mgnieniu tratuje pot�nymi jak pnie drzewa nogami. Rycz�c gro�nie i szczerz�c k�y hieny zaczynaj� cofa� si� w zaro�la. Olbrzym wyszed� z walki zwyci�sko, lecz nie �ciga swych wrog�w. Jest wielki i wielkoduszny. Na polanie ukazuje si� jeszcze jeden olbrzym, przodek nosoro�ca indrikoterium. Na widok rozszarpanych hien parska tylko i spokojnie zaczyna si� pa��. Wyp�asza z trawy jakie� niewielkie, nie wi�ksze od kota zwierz�tka, kt�re umykaj� co si�. To eohippusy, pe�ne wdzi�ku i gracji prakonie.

Ju� po walce. Nie musz� ju� ukrywa� si� w trawie. Prostuj� si� i id� dalej na dw�ch nogach. Od czasu do czasu jednak nieodparcie ci�gnie mnie ku ziemi i wtedy staj� na czworakach. W powietrzu kr��� i brz�cz� ogromne owady, w�r�d traw przemykaj� najprzer�niejsze czworonogi, p�azy i gady. Ale nie zwracam na nie uwagi. Spiesz� si�. Dok�d? Tego nie wiem. Potrafi� tylko odczuwa�, �e dok�d� mi pilno. Zag��biam si� w las i id� w�r�d olbrzymich pni obro�ni�tych paso�ytniczymi pn�czami. Gdzie� na wysoko�ci przyprawiaj�cej o zawr�t g�owy ��cz� si� ze sob� korony palm, szumi� po�yskuj�ce li�cie mirt�w i cis�w, majestatycznie chwiej� si� kosmate konary sekwoi.

Nagle widz� jak po g�adkim pniu cisu ze�lizguje si� ma�a d�ugor�ka ma�pka. Do plec�w jej przywar�o ma�pi�tko o smutnych i wyrazistych oczach. Opadaj�c na przednie �apy ma�pa spieszy mi naprzeciw. Czuj� jak wzbiera we mnie czu�a tkliwo��. I w�a�nie wtedy dopiero ja, lez�cy na kozetce paleoklimatolog, u�wiadamiam sobie, �e jestem tak� sam� ma�pk� � prokonsulem. Oto dlaczego trawa sawanny wydawa�a mi si� tak wysoka jak dziewiczy las! Prokonsule mia�y zaledwie trzydzie�ci pi�� centymetr�w wzrostu i trzydzie�ci pi�� milion�w lat musia�o min��, zanim sta�y si� lud�mi.

Razem z ma�p� wdrapuj� si� po pniu i ruszamy na w�dr�wk� po koronach drzew. Czepiamy si� lian, rozhu�tujemy si� i w ten spos�b przedostajemy si� na inne, odleg�e nawet drzewo.

Nie wiem, dok�d d��ymy, lecz przemo�ny g�os instynktu zmusza mnie do po�piechu. Chwiej� si� korony drzew i ziemia spieszy nam �naprzeciw. Poprzez li�cie z rzadka przenikaj� smugi s�onecznych promieni. A gdy nagle �wiat�o mnie o�lepia, sam nie wiem, co si� dzieje: czy to blask s�o�ca, czy Mirojan zapali� ramp�.

To s�o�ce. Ju� zachodzi w�a�nie. Os�aniam przed nim oczy d�oni� i wycieram spocon� twarz� Jak pi�knie pachnie �wie�o skoszona trawa! Miarowo macham kos�. Potulnie padaj� ki�cie, k�oski i baldaszki traw, barwne kwiaty, liliowe g��wki koniczyny. W oddali z wolna zapada zielonkawo � b��kitny zmierzch. Wida� ju� nawet ksi�yc na niebie. Jest bladawy i ledwie widoczny. Jak niedojrza�a pestka arbuza. Pos�pnie po�yskuje woda. Na zachodzie krzy�e gorej� poz�ot�. Ja, le��cy na kozetce, rozpoznaj� niepowtarzaln�, �mia�� architektur� Soboru Troickiego o trzech kopu�ach. Miasto na horyzoncie to Psk�w.

Kosz� traw� dalej. Kosa podzwania, a mnie si� wydaje, �e to szum wody przeciekaj�cej poprzez d�bowy grzebie� jazu na rzece.

Nagle czuj� spalenizn�, przynosi j� do mnie powiew wiatru. To nie ten mi�y dym ogniska, na kt�rym w kocio�ku gotuje si� zupa, nie tak pachn� pal�ce si� suche li�cie. Od razu poznaj�, �e to gryz�cy i z�owieszczy dym po�aru i wojny. Porzucam kos� i biegn�. Dusz�cy podmuch uderza prosto w twarz. Serce wali gdzie� pod samym gard�em. Wydeptana w�r�d ��k �cie�ka nie ma ko�ca. Nie mam ju� si� biec� �aby kumkaj� w szuwarach jeziora. Czuj� ju� wyra�nie sw�d spalenizny. Biegn�, wci�� biegn�. Chocia� mo�e mi si� tylko wydaje, �e biegn�, a w rzeczywisto�ci ledwo si� wlok�, przyciskaj�c r�ce do piersi, z kt�rej wyrywa mi si� rozko�atane serce. Widz� ju� sp�oszone wrony, kr���ce nad czubkami p�acz�cych brz�z. I czarny g�sty dym, poprzez kt�ry prze�wieca trwo�nie zachodz�ce s�o�ce. Tam sta� m�j dom. Nie mam ju� do czego si� �pieszy�. Rzuci� si� tylko na suchy mia�ki piach, drze� z rozpaczy w�osy z g�owy, rwa� przydro�ne zielsko, drapa� paznokciami ziemi�. Ale nie padam na ziemi�. Patrz� na dym nad pogorzeliskiem, widz� zakute w �elazo konie z p�kami pi�r na �bach i zakutych w �elazo je�d�c�w z opuszczonymi przy�bicami, podobnymi do ptasich dziob�w.

Zawracam, cofam si�. Spiesz� prosto w stron� kamiennego kremla �Krom�, u zbiegu rzek Wielkiej i Pskowskiej. Na kopu�ach jego wie� dzie� zamiera pos�pnym blaskiem. Brama miejska jeszcze otwarta, cho� dzwony bij� ju� na trwog� i lud t�oczy si� na rynek. Spod sklepienia bramy jakiego� pot�nego budynku, jakby wyciosanego z jednolitej kamiennej bry�y, wyje�d�aj� wozy. Skrzypi� osie. Ludzie �aduj� kamienie. Rozpalaj� ogniska pod okopconymi kot�ami, w kt�rych wrze i bulgoce smo�a. Na wa�ach miejskich stoj� nieruchomo �ucznicy. Spiesz� do nich kobiety z rozpuszczonymi w�osami, w odzie�y z samodzia�u, w bia�ych p�achtach nios� im bochny chleba.

Nachmurzeni bojarzy niech�tnie rozdaj� �prostemu ludowi� topory i proce. A ludzie w �achmanach i podartych �apciach id� na mury z toporami i dr�gami. Ja mam w r�ku wid�y. Tak�e spiesz� na mury. Niemieccy rycerze podje�d�aj� pod mury miasta. Nadchodz� klinem. W �rodku kolumny id� piesi knechci. Uzbrojeni;s� w kr�tkie miecze i kusze. A zakuci w �elazo je�d�cy otaczaj� ich niby ostrok�. Jad� ze stercz�cymi w g�r� ci�kimi kopiami, strojnymi w proporce. Mo�na ju� rozr�ni� barwne god�a na pod�u�nych, spiczasto zako�czonych tarczach. Z lewej strony, w cieniu kopu� pot�nego soboru Klasztoru Iwanowskiego, jedzie osobna grupa wspaniale przybranych wyborowych je�d�c�w, towarzysz�ca samemu Wielkiemu Mistrzowi. Dzwony na wie�ach bij� coraz g�o�niej, ponad miastem huczy nieprzerwany j�k trwogi.

Przednia stra� wroga podchodzi pod mury i nasi �ucznicy daj� pierwsz� salw�. G�sto posypa�y si� strza�y, jakby chmura przesz�a nad ziemi�. Ale zakutym w �elazo je�d�com nie mog� wyrz�dzi� krzywdy. Kilku zaledwie knecht�w chwyta si� za pier� i pada pod nogi nast�puj�cych zwartymi szeregami towarzyszy.

Knechci zdejmuj� z ramion kusze, napinaj� je i przykl�kn�wszy na jedno kolano zaczynaj� ostrzeliwa� mury. Kryjemy si� za kamienne blanki. Nasi �ucznicy miotaj� swe strza�y ze strzelnic na pieszych ponad g�owami opancerzonych rycerzy. Podczas tej ca�ej strzelaniny cz�� knecht�w podesz�a pod same mury i pod ich os�on� zacz�a przystawia� drabiny. M�ody bojar w he�mie i kolczudze, z soko�ami wykutymi na opancerzonej piersi, daje r�k� znak, by la� smo��. Niemieccy kusznicy nie pozwalaj� nam unie�� ani na chwil� g��w ponad blanki. Raz po raz kto� z nas pada przeszyty grotem. Ale wrz�ca smo�a �cieka ju� rynnami w murze, syczy i zastyga powoli. Kusznicy przestaj� strzela�, pierwsze szeregi wdrapuj� si� na mury. R�biemy napastnik�w toporami i siekierami, spychamy ich z drabin na d� pod mury. Moje wid�y tak�e nie pr�nuj�.

B�j nie ustaje. Na niebie b�yszcz� ju� gwiazdy, srebrzysty ksi�yc odbija si� w falach rzeki, a my wci�� nie odk�adamy broni. W czasie najgor�tszej walki, gdy uczepieni kurczowo kamiennych blank�w odpychamy nogami drabiny wrog�w, rozchodzi si� wie��, �e bojarzy zdradzili. Otworzyli wrogom bram� od strony wschodniej. Mocne s� mury z kamieni spojonych zapraw� z wapna i mleka, kt�ra przez dwadzie�cia lat przele�a�a w ziemi. A� pal� si� nam d�onie, by r�ba� i k�u�. Ale nikczemna zdrada oszo�omi�a nas jak grom z jasnego nieba. Knechci korzystaj� z naszego oszo�omienia, wdzieraj� si� na mury. A za nami, w mie�cie, s�ycha� ju� g�uche dudnienie kopyt zakutych w �elazo rumak�w.

Powi�zani, z nogami zakutymi w dyby, le�ymy w wilgotnym lochu i s�yszymy stuk ciesielskich topor�w. Na rynku stawiaj� szubienice. Niemcy zawsze po zdobyciu miasta wznosz� szubienice. Czarne wrony kr��� po niebie. Ale nieba nie wida� z kamiennej ciemnicy, nie s�ycha�, jak d�wi�czy ziemia pod kopytami walecznej dru�yny kniazia Aleksandra, kt�ry �pieszy nam z odsiecz�. Czy przyb�d� jednak na czas?. O pierwszym brzasku powiod� nas Niemcy na rynek miasta�

Gdzie� tam nad nami w g�rze przenikliwie skrzypi� okute drzwi. Blask p�on�cej pochodni pada na schody. Id� po nas. G�ucho �omocz� kroki po wilgotnych granitowych stopniach. Coraz bli�ej i bli�ej�

To na pewno Mirojan zapali� lamp� i zbli�a si� do mnie. Le�� na kozetce i staram si� opanowa� oszo�omienie. Ale to nie Mirojan. To po kamiennej pod�odze jaskini drepcz� bose stopy w takt rytualnego ta�ca. �wie�e powietrze prawie tu nie dochodzi, jest duszno, dym ogniska gryzie w oczy, drapie w gardle. L�ni� nagie ramiona, wysmarowane t�uszczem, ociekaj�ce potem. Na �cianie, tu� przede mn�, dostrzegam jakie� kreski. Jeszcze jedna kreska. To zapewne ja sam rysuj�.

Wiem, �e musz� rysowa�, ale nie wiem, czyj wizerunek powstaje pod moj� r�k�. Pod�piewuj� sobie z cicha. Jestem w ekstazie. C� to za szcz�cie potrafi� co� narysowa�. Mam tylko grudk� gliny i osmolon� g�owni� z ogniska, a mog� narysowa� wszystko, co zechc�: bizona, mamuta, renifera. Rysuj� je zawsze przebite w��czni�. Dlatego w�a�nie naszemu plemieniu tak cz�sto udaj� si� �owy. A gdy zdarzy si� nieszcz�cie, gdy odyniec lub tygrys szablastoz�bny zabije kogo� z my�liwych, wtedy plemi� ta�czy taniec inny, ponury i cichy, ja za� rysuj� na �cianach jaskini przedziwne znaki, zagadkowe symbole, zrozumia�e jedynie dla wtajemniczonych. Kobietom i m�odym, nie wtajemniczonym jeszcze ch�opcom nie wolno nawet ukradkiem spojrze� na te rysunki. A ciekawi s� ich ogromnie, wiem o tym dobrze. Boj� si� jednak. Wi�c na pocieszenie wycinam im z k��w mamuta przer�ne wymy�lne cacka. Przy �wietle ogniska kobiety podziwiaj� je w czasie d�ugich zimowych nocy, dziewczynki ko�ysz� je w ramionach jak niemowl�ta, �piewaj�c przeci�g�e, sm�tne pie�ni.

W tej chwili rysuj� w�a�nie nied�wiedzia. Ma by� rudy, wi�c smaruj� go ochr�. Kobiety ta�cz� lub karmi� dzieci. M�czy�ni wyciosuj� toporki i no�e z krzemienia. Moi wsp�bracia maj� niskie czo�a, wydatne ko�ci wystaj� im nad oczodo�ami, poro�ni�ci s� w�osami, a okryci sk�rami zwierz�t. W jaskini p�onie ogie�. M�odzi ch�opcy siedz� zapatrzeni w jego z�ociste j�zyki, a w ich oczach b�yska inny ogie�: ogie� my�li.

Ja, le��cy na kozetce, zdaj� sobie dok�adnie spraw�, �e jest to okres wczesnego paleolitu. W miejscach gdzie obozowa�y �wczesne plemiona koczownicze, znajdujemy teraz przer�ne sprz�ty gospodarskie, bro� my�liwsk�, wyci�te z ko�ci figurki kobiet i zwierz�t. Staram si� jednak nie my�le� teraz o tym, aby nie uroni� �adnego szczeg�u wspania�ej sceny, jaka odtworzy�a si� w m�zgu Rewina. Ale nagle wszystko si� urywa. To na pewno Mirojan co� tam majstruje. Niczego nie pozwala mi dopatrzy� do ko�ca, �film� za ka�dym razem urywa si� w najciekawszym miejscu. Ale nie mam o to do niego �alu. Chce pokaza� mi mo�liwie jak najwi�cej, a czas mamy ograniczony. Okre�lam to tak zwyczajnie: film, zobaczy� do ko�ca, pokaza�. W gruncie rzeczy jednak, nikt mi tu przecie� niczego nie pokazuje. To ja sam, ale nie ten ja z kozetki, przezywam te sceny jako ich centralna figura. Wszystko to widz� w�asnymi oczami, czuj� w�asnym sercem, cho� wszystko to nie ja sam widzia�em i prze�y�em.

Wszyscy ci, co prze�ywaj� filmy ca�ym sercem, tupi�c i piszcz�c mimo woli jak dzieci, zrozumiej� mnie bez trudu. Jaki� jednak blady i sztuczny jest ka�dy film wobec tych wizji, kt�re �wk�ada� do mojego m�zgu cerebrotron. Wk�ada, w�a�nie wk�ada! Nareszcie znalaz�em odpowiednie okre�lenie.

Faluje nade mn� p�ynne zwierciad�o. To, co odczuwam, jest jakie� niewyra�ne i nieokre�lone. Zwierciad�o rozst�puje si� i wynurzam si� na powierzchni�. Niebo zasnute jest ca�unem chmur. Chmury podobne s� do mokrej waty. Si�pi drobny deszcz. Jego stru�ki bij� po wodzie niby cieniutkie nitki, z kt�rych niebo zda si� tka� bezkresny at�as tafli oceanu. Brzeg jest tu� przede mn�. �agodnie pochy�y i piaszczysty. Smutnie po�yskuje wilgotna ziele�. A�urowe paprocie i wysmuk�e, twarde skrzypy. Jaka� dziwna nieodparta si�a ci�gnie mnie na ten brzeg. Cho� przez chwil� chcia�bym poby� na tym mokrym piasku, z kt�rego sp�ywa m�tnawa piana cofaj�cej si� fali. Ale p�ynne zwierciad�o znowu faluje nade mn�. I znowu wynurzam si� i ciekawie przygl�dam si� brzegowi.

Ja, le��cy na kozetce, od razu poznaj� las dewonu. Ogarniaj� mnie sprzeczne pragnienia. Staram si� skupi�, by wszystko dojrze� i dok�adnie zapami�ta� te obrazy sprzed trzechset milion�w lat. Ale to przeszkadza mi uczestniczy� w nich, w�y� si� w nie bez reszty. Dlatego tylko na mgnienie oka przemyka w mej �wiadomo�ci potworny l�k sprzed milion�w lat na widok rozwartej jak czelu�� hutniczego pieca paszczy ogromnej ryby. W�a�nie �eruje w g��binie. Nie ma z�b�w tylko rogowate naro�l� na dzi�s�ach i b�yskawicznie przegryza nimi na dwoje trzymetrowego rekina, kt�ry si� na chwil� zagapi�. Ale, le��c na kozetce, poznaj� w potworze ryb� pancern� i urok pryska, nie mog� przestraszy� si� naprawd�. Po d�ugich wahaniach decyduj� si� jednak podp�yn�� do samego brzegu i wyj�� z wody. Na brzegu rozgrywa si� przedziwna, niepowtarzalna scena. Jakie� niby � p�azy prze�a�� przez zakrzep�� na piasku gnij�c� pian� i wychodz� na l�d. Jedne uczepione s� jeszcze �apkami wyrzuconych na brzeg butwiej�cych wodorost�w, inne le�� ju� na piasku lub powoli posuwaj� si� do lasu. Jeszcze inne, ale tych jest niewiele, wracaj� do oceanu. A ja, le��c na kozetce, zdaj� sobie spraw�, �e widz� najdonio�lejsz� chwil� w dziejach ziemi. Oto pierwsze p�azy tarczog�owe porzucaj� kolebk� �ycia, by zapewni� sobie prawo do bytowania na l�dzie. Male�kie amfibie, przeznaczeniem waszym jest sta� si� lud�mi! Te za�, kt�re przel�k�y si� �ywicznej woni lasu, �aru s�o�ca, b��kitnego bezmiaru nieba i zawracaj�, po prostu wygin�. Surowe i s�uszne jest prawo ewolucji. Kto nie jest zdolny posuwa� si� naprz�d � ginie.

Sk�d�e jednak wok� mnie nagle tyle �niegu? Dopiero co by�o pe�no zieleni� A mo�e to nie �nieg? Owszem, �nieg. Rozmi�k�y, topniej�cy, na wp� zmieszany z wod�, z b�otem, rozdeptany butami �nieg. Szare niebo po�yskuj�ce metalicznie, pe�ne ��tawych smug, zwisa nisko.

Gdzie� ze �wiata, znad zamarzni�tych rzek ci�gnie ju� podmuch przedwio�nia. Niepokoj�cy, mocny zapach. Ludzie chciwie �owi� go w dr��ce nozdrza. Zadzieraj� g�owy, mru�� oczy. T�um podnieconych ludzi w �achmanach. Stoj� grupami. Zbieraj� si� w zwarte grupy, rozchodz� si�, kr���. Od czasu do czasu kto� staje ponad t�umem, zrywa z g�owy czapk� i zaciskaj�c pi�ci zaczyna przemawia�. T�um huczy jak wezbrana rzeka.

Jak pow�d� porywa kawa� drzewa, tak mnie unosi rw�cy potok ludzki. Buty, walonki, futrzane �apcie miesz� rozmi�k�y �nieg. Szara wiewi�rka obgryza wielk� cedrow� szyszk�. Ponuro spogl�da stuletnia, ciemnozielona jod�a. Du�y, drewniany dom. Weranda z ozdobnie wycinanych desek. Pogi�ty blaszany szyld: �Z�oto dorzecza Leny. Towarzystwo Akcyjne. Kantor�. Na werandzie stoi opas�y t�u�cioch o nalanej krwi� twarzy. Stoi z go�� g�ow�. Wysmarowane brylantyn� w�osy, r�wniutki przedzia�ek. Palce wsun�� do kieszonek kamizelki. Na brzuchu wisi ci�ka z�ota dewizka. Obok niego oficer w niebieskim mundurze �andarma. Czerwone akselbanty, szabla. Chuda, nerwowa twarz, b��dne, zbiela�e oczy. W d�oni nerwowo �ciska bia�� r�kawiczk�. I jest z nimi jaki� cudzoziemiec, wysoki i szczup�y. Sk�rzany kaszkiet z podniesionymi futrzanymi nausznikami. Monokl, sztylpy. Kr�c� si� zgarbieni kanceli�ci w binoklach, z teczkami pod pach�. Twarze w oparach oddech�w.

A niebo ponad g�owami ci�kie, przyt�aczaj�ce. Na kogo to niebo si� zawali? Na nas czy na nich? G�upstwa plot�. Sam ju� nie wiem, co wygaduj� z przej�cia. Niebo przecie� na nikogo zwali� si� nie mo�e. Obok mnie idzie rumiana, krzepka dziewczyna w waciaku. Du�e, szare oczy, gro�ne, wzburzone jak niebo. Kurczowo trzyma za r�kaw wysokiego ch�opaka o ciemnej, wymizerowanej twarzy. Ch�opak ma br�zowe palce od machorki. Pali i zanosi si� d�ugim, m�cz�cym kaszlem.

Ludzie maszeruj�cy przed nami zatrzymuj� si�. Patrz� na ich st�a�e w napi�ciu oczekiwania karki. Nieraz karki wyra�aj� wi�cej od twarzy. Ci za nami napieraj�. Dlaczego stan�li�my? Patrz� teraz ponad g�owami t�umu. Zapewne wspi��em si� na palce. (Samego siebie nigdy nie widz�). Pstre morze g��w. Czerwony sztandar trzepocze na wietrze. Twarze �o�nierzy te� s� czerwone, siniej�ce. Bro� w pogotowiu. Na lufach bagnety. Z�ociste, b�yszcz�ce guziki, czerwone szamerowania, ��te znaki na naramiennikach. Sk�rzane �adownice z amunicj�. Na mechatym suknie p�aszczy lekki Oszro�. Wszystko widz� wyra�nie i dok�adnie, jak przez odwr�con� lornetk�, jak z oddali. Widz� jednak, dziwna rzecz, tylko fragmenty, nie powi�zane sceny, jakie� urywki. Jakby filmowe skr�ty. Mo�e to z podniecenia? Podniecony jestem ogromnie, ledwo nad sob� panuj�. Dlaczego wci�� stoimy? Jak we �nie. Oficer na werandzie wrzeszczy co� � rozdziawia g�b� szeroko. Ale s��w jego nie s�ysz�. Ani s��w kancelist�w, kt�rzy bez przerwy poruszaj� ustami. Kto� z nas, z pierwszego szeregu, te� co� krzyczy, wymachuj�c czapk� z nausznikami. Co chwila odwraca si�, jakby pyta� stoj�cy poza nim t�um: �Czy nie mam racji? Powiedzcie sami!�

Tylko �o�nierze stoj� nieruchomo. Linia bagnet�w ani drgnie. T�u�cioch z dewizk� przyk�ada d�o� do ust i szepce co� na ucho oficerowi. Oficer potakuj�co kiwa g�ow�. Malinowe sznury akselbant�w poruszaj� si� leciutko. �o�nierze maj� oczy utkwione w dal, jakby nas nie widzieli. Niebieskie, niebieskie oczy.

Nic nie rozumiem, co si� dzieje wok� mnie. Ludzie przed nami cofaj� si�, odwracaj� si� od nas. Wszyscy biegn�. A ja wci�� nie rozumiem, co to wszystko znaczy. Nie mog� si� temu wszystkiemu nadziwi�. Jakby sam jeden zostaj� twarz� w twarz z �o�nierzami i tymi na ganku� Dzieli mnie od nich jakie� dwie�cie krok�w. A wsz�dzie doko�a czerni� si� na �niegu le��ce postacie. Niekt�re nieruchome, inne ledwo si� ruszaj�. Wsz�dzie doko�a mnie le�� ludzie. A ja mam coraz bli�ej �nieg przed oczami. Niebo, weranda, �o�nierze, wszystko jakby si� pochyla, zamazuje, znika� Dlaczego? Co si� sta�o? ��ty, rozdeptany, brudny �nieg dooko�a r�owieje, coraz bardziej r�owieje. A� wreszcie staje si� czerwony jak sztandar ponad czarnym t�umem�

W sali cerebrotronu ju� dawno pali si� lampa. Przy mnie na kozetce siedzi Mirojan. A ja lez� i nie mam si� si� ruszy�. Trudno mi uwierzy� we w�asn� realno��. Realne by�o to wszystko tam na �niegu zagubione] w tajdze nadziezdy�skiej kopalni. Jak�e �atwo zapominamy o tak wielu istotnych sprawach. A przecie� to, co wydaje si� nam dzi� najzupe�niej zwyk�e, samo przez si� zrozumia�e, rodzi�o si� powoli z trudu i znoju ewolucji, z pe�nego cierpie� rewolucyjnego wstrz�su. I obficie zroszone jest krwi�. Tak jak �w kwietniowy �nieg w 1912 roku w kopalni u uj�cia Olekmy i Witimu do Leny.

Za oknem cicho zapada zmierzch. Elektryczn� kolej� wracam do Moskwy. Przed chwil� w�a�nie sko�czy�em czyta� notatki Mirojana. Taki by�em ich ciekaw, �e przeczyta�em je tu, w wagonie. Teraz siedz� i my�l�. My�l� o bardzo wielu sprawach. Gdzie� tam za mn�, w samym ko�cu wagonu jedzie jaka� wycieczka, �piewaj� ch�rem na ca�y g�os. Gra akordeon, puste wiadro dudni pod m�odymi palcami w zast�pstwie b�bna. �piewaj� pie�ni Okud�awy. �piewaj� o mi�o�ci i rozstaniu. Ca�y wagon s�ucha. Z ukryt�, przyjazn� zazdro�ci�. Dusz� ogarnia jaki� smutek i spok�j. Wszyscy wioz� bukiety kwiat�w. Astry, georginie, floksy. �ywe kolory a� w oczy k�uj�. Zapach wi�dn�cych kwiat�w. Zapach szarugi i wczesnej jesieni. Kwiaty s� pi�kne i pe�ne t�sknoty jak pie��. Pie�� milknie. S�ycha� sprzeczki i �miechy. Akordeon gra zn�w, niecierpliwi si�, nie mo�e si� doczeka� nast�pnej piosenki. Zn�w rozlega si� ch�ralna pie��. Akordeon rado�nie przy��cza si� do niej.

Pi�kna piosenka. Ale sko�czy�a si�. Ca�y wagon jakby si� ockn�� ze snu. Ludzie u�miechaj� si� i powracaj� do przerwanych rozm�w, do od�o�onych ksi��ek i pism. Obok mnie siedzi m�oda kobieta, czyta �Romantyk�w� Paustowskiego. Zapach jej perfum jest delikatny i przyjemny.

Zn�w otwieram kartonow� teczk� i odnajduj� miejsce, w kt�rym Mirojan puszcza wodze swej fantazji. I pomy�le�, �e wszystko, co dzi� prze�y�em, co widzia�em, to zaledwie dwadzie�cia minut pracy cerebrotronu. A ta teczka zawiera zwi�z�� relacj� stu czterdziestu godzin! I wszystko to przekaza� nam m�zg jednego cz�owieka. Nieszcz�liwego, odci�tego od �wiata cz�owieka. Ta jedyna w swoim rodzaju praca nie ustaje ani na chwil� od wielu, wielu dni. Ile� niepowtarzalnych wizji, dawno zaginionych krajobraz�w, dramat�w, jakie niegdy� rozegra�y si� w �yciu naprawd�! Ludzki m�zg nie jest w stanie, fizycznie nie jest w stanie pomie�ci� takiego olbrzymiego zasobu wiadomo�ci. Sk�d�e wi�c to wszystko? Mo�e to echa przeczytanych ksi��ek? Raczej nie. Wszystko zbyt prawdziwe i prawdopodobne a� do najdrobniejszych nawet szczeg��w. �aden autor nie potrafi�by tego wszystkiego tak drobiazgowo przedstawi�. Po to, by w ludzkim m�zgu mog�y powstawa� podobne obrazy, nie wystarczy�oby przeczyta� ca�ej biblioteki Lenina w Moskwie wraz z Bibliotek� British Museum! Nie wystarczy�oby! Nie, to wszystko s� rzeczywiste sceny, jakie si� kiedy� wydarzy�y. Sk�d�e si� one jednak bior�?

Jeszcze raz czytam ko�cowy wniosek Mirojana.,W ciele ka�dej �ywej istoty � pisze on � tkwi� jakie� pozosta�o�ci po przodkach. Budowa cia�a ludzkiego ma wiele wsp�lnych cech ze zwierz�cym. Tak wi�c u miesi�cznego embriona ludzkiego wyra�nie wida� zacz�tki �uk�w skrzelowych. To stadium ryby. Embrion ludzki w swym rozwoju przechodzi wszystkie stadia ewolucji. W ci�gu dziewi�ciu miesi�cy powtarzaj� si� ca�e dzieje miliard�w lat rozwoju �ycia na ziemi. Jakby co� w rodzaju zdj�� filmowych puszczonych w przy�pieszonym tempie. Najpierw nieskomplikowany, jednokom�rkowy organizm, potem, przez nieustanny podzia� kom�rek, coraz bardziej z�o�ony. Stadium ryby, stadium gada i tak dalej. By� mo�e, �e w czasie ka�dego z tych stadi�w, w rozwijaj�cym si� stopniowo m�zgu odk�ada si� odpowiednia informacja. Oto dlaczego mieli�my mo�no�� ujrze� dok�adn� wizje najdawniejszych epok geologicznych.

Jednokom�rkowemu embrionowi by�aby w takim razie w�a�ciwa informacja z ery archaicznej, pocz�tk�w �ycia na ziemi. Stadium ryby przekazuje informacje o erze paleozoicznej. Ko�cowe stadium gada to era mezozoiczna, czasy wielkich jaszczur�w itd. Tak mo�na by wyt�umaczy� chyba t� ca�� histori� w spos�b mo�liwy do przyj�cia. Nasuwa si� jednak pytanie, dlaczego dot�d nie s�yszeli�my nigdy o podobnych wypadkach? Na to jest jedna tylko odpowied�: po raz pierwszy dopiero zastosowano cerebrotron. By� mo�e, �e niekt�re schorzenia umys�owe s� spowodowane takim w�a�nie wyzwoleniem wewn�trznej informacji. Rzecz prosta, wymaga to jeszcze sprawdzenia i poparcia do�wiadczeniami. Dlatego wniosek, �e embrionalna informacja stopniowo odk�ada si� na samym dnie pod�wiadomo�ci, na razie bez wzgl�du na wszelkie zastrze�enia trzeba przyj�� jako jedyny. Innego wyt�umaczenia na to nie mam��

T�umaczenie to wcale nie zadowala mnie ca�kowicie. Chocia� niew�tpliwie jest w nim co� interesuj�cego i intryguj�cego. I jakby si� nawet cz�ciowo potwierdza. Nie bez powodu praocean zajmuje w tych wizjach tak poczesne miejsce� �ycie powsta�o, okrzep�o i rozwin�o si� w�a�nie w nim. Ale gdyby nawet odrzuci� na razie, tak jak to uczyni� Mirojan, epizody, kt�re �atwo daj� si� odczyta� i odnie�� do odpowiednich moment�w historycznych czas�w, a kt�re w �aden spos�b nie dadz� si� wyt�umaczy� embrionaln� pami�ci�, pozostaje jeszcze jedna istotna sprzeczno��. O filozoficznym raczej charakterze. Formu�uj� j� jako paradoks. Ot� we wszystkich ogl�danych przeze mnie i przez Mirojana wizjach bardzo ma�o jest ewolucji� Tak, bardzo ma�o! Przecie� to nieustanna rewolucja. Same zasadnicze zakr�ty, chwile najwy�szego napi�cia, momenty prze�omowe, w kt�rych wazy si�, kto we�mie g�r�!

Ryba wynurza si� z wody i stawia pierwsze swe kroki na sta�ym l�dzie, ma�pa zesz�a z drzewa i wychodzi z lasu� Przecie� to same rewolucje! Punkty zwrotne, prze�omowe.

A te obrazy z czas�w historycznych! Zajmuj� one w wizjach Rewina nie mniej miejsca ni� praocean. Co za szczeg�lne obrazy� Walka, nieprzerwana i nieub�agana walka, zupe�nie takie same punkty zwrotne, prze�omowe na d�ugiej, �mudnej drodze od zwierz�cia do cz�owieka. Nie wolno przecie� zapomina� o ewolucji ludzko�ci. Z ka�dym dziesi�tkiem lat przebiega�a ona coraz szybciej i szybciej, jak puszczona swobodnie napi�ta spr�yna. Ludzko�� kroczy�a drog� mozoln�, heroiczn�, drog� pe�n� zakr�t�w i �lepych zau�k�w. Bywa�y ca�e wieki zastoju, dziesi�ciolecia cofania si� wstecz. Po wiekach tych jednak nie ma �ladu w wizjach Rewina. Dlatego, �e nie one by�y zasadniczymi momentami determinuj�cymi histori� ludzko�ci. Historia cz�owieka to rewolucje.

Zn�w jest mi wstyd przed samym sob� tych wszystkich w moim �yciu chwil ca�kowitego zoboj�tnienia. Jak�e mog�em tak zapomnie�, �e �ycie to walka. 1 to w pierwszym rz�dzie walka z tym wszystkim z�ym, niegodnym, co tkwi w nas samych, co pozosta�o nam w spadku po mrocznej przesz�o�ci i pokoleniach pod�ych mieszczuch�w.

Za oknem, wagonu migaj� fioletowo-niebieskie �wiate�ka. Tory kolejowe jakby zakwit�y jaskrawymi b�awatkami. Doje�d�amy do Moskwy. W wagonie robi si� ruch. Zerkam ukradkiem na moj� s�siadk�. Po�piesznie doczyta�a do ko�ca rozdzia�u i w�a�nie wsuwa do ksi��ki, jako zak�adk�, kopert�. Koperta miga mi tylko przed oczami, ale nazwisko nadawcy czytam wyra�nie: Artur Po�o�encow. Omal nie krzycz� ze zdziwienia. W�a�nie wczoraj telefonowa�em do niego do Instytutu. Powiedziano mi, �e wyjecha� daleko i na d�ugo, �e gdzie� go s�u�bowo oddelegowano. I oto nagle�

Poci�g zatrzymuje si� cicho. Pneumatyczne drzwi rozsuwaj� si� bezszelestnie. Ludzie, t�ocz�c si� i pchaj�c, wychodz� na peron. We mgle, wok� latarni elektrycznych na peronie, tworz� si� jakby jasne kuliste aureole, mieni�ce si� kolorami t�czy.

Kobieta idzie przede mn�. Po�yskuj� fa�dy nieprzemakalnego p�aszcza, �ci�gni�tego w talii paskiem. D�ugie, zgrabne nogi w modnych pantofelkach na szpilkach stukaj� po asfalcie pewnym siebie krokiem. Id� za ni�, waham si�, czy j� dogoni� i zaczepi�, ale id� za ni� krok w krok. Du�a torebka z ksi��k� Paustowskiego i listem Po�o�encowa wisi na jej przedramieniu. Przypomnia�a mi si� powie�� Londona, kt�r� zaczytywa�em si� w dzieci�stwie � �The Star Rover�. Dzisiaj ja sam by�em takim gwiezdnym w�drowcem po miliardach lat dziej�w ludzko�ci, od samego zarania �ycia. W�drowcem nie ograniczonym ani czasem, ani przestrzeni�. Ca�y ten bogaty kalejdoskop wizji tkwi w m�zgu ci�ko chorego cz�owieka. Temu choremu cz�owiekowi powinno si� bezwzgl�dnie pom�c. Dlatego musz� dowiedzie� si� wszystkiego, co si� tyczy jego �ycia. Przede mn� idzie kobieta, a w jej torebce le�y list z adresem Po�o�encowa. Po�o�encow za� mo�e wiedzie� o tym cz�owieku co�, czego my nie wiemy. Za wszelk� cen� trzeba si� z nim porozumie�. Przy samym zej�ciu do metra zatrzymuj� t� kobiet�.

I zn�w jesie� zastaje mnie w�r�d czerwonych mch�w i zielonych jezior p�askowy�u sordonnoskiego. Moi koledzy, Walery i Roman, s� razem ze mn�. Ptaki odlatuj� ju� na po�udnie. Ozi�bi�o si� ogromnie. Siedz� przy ognisku. W zakopconym kocio�ku bulgocze gotuj�ca si� ucha. Na jeziorze warcz� motor�wki. Nigdy jeszcze Sordonnoch nie widzia� tylu ludzi naraz. S�awny si� sta� teraz ten nasz Sordonnoch. Najwa�niejsza pozycja planu Wydzia�u Biologii Akademii Nauk.

Tutaj, po�r�d zamieraj�cej przyrody, uspokoi�em si� nieco, wiele rzeczy zrozumia�em, na wiele spraw spojrza�em inaczej. ��kn� i wi�dn� ro�liny, mr� motyle � wszystko sposobi si� na spotkanie zimy, by wiosn� zn�w si� odrodzi� i przez wieki wiek�w powtarza� wci�� sw�j cykl rozkwitu, �mierci i odnawiania si�. �ycie jest nie�miertelne. I ludzie tak�e s� nie�miertelni, nie�miertelno�ci� kolektywu. Sztafeta pokole�, dziedzictwo z ojca na syna, zakonserwowane szyfry genetyczne.

Pope�ni�em wiele g�upstw. Ale nie �a�uj� tego. Dzi�ki nim nabra�em do�wiadczenia i odrobin� zm�drza�em.

Gdy tylko znik�a ampu�ka z preparatem � nazwa�em go Vitalong�, wiecznym �yciem � zupe�nie straci�em g�ow�. Zamiast ca�� spraw� wy�wietli�, przylecia�em tutaj, na Sordonnoch. Nielicho musia�em na ple�� dyrektorowi instytutu. Staruszek pewnie pomy�la�, �e pomiesza�y mi si� klepki. Dopiero tu, pod wygwie�d�onym mro�nym niebem, zda�em sobie spraw�, �e Vitalonga �yje ju� we krwi zwierz�t do�wiadczalnych i wcale nie trzeba szuka� jej u ukrytego w g��bi jeziora jaszczura. Potrzebny jest nam w zupe�nie innym celu. Ten jaszczur to naprawd� bezcenna zdobycz dla nas, ludzi. Wstrzykn��em Vitalong� kr�likom, kt�re mia�y uprzednio zaszczepione nowotwory. Brodawczaki wessa�y si� w ci�gu siedemnastu dni; sarkoma Brampera znik�a po czterdziestu dobach, nawet rak gruczo��w nasiennych ust�pi�. Nie bez podstaw przewiduj�cy ludzie twierdzili, �e problem raka wi��e si� �ci�le z problemem �ycia� Wymaga to jeszcze d�ugiej i wyt�onej pracy, by z patologicznej nie�miertelno�ci Vitalongi wydzieli� w�a�ciwo�ci antyrakotw�rcze i hiperregeneracyjne w stanie czystym. Gdy organizm zasklepia si� w sobie, to patologia. Kto wie, mo�e uda si� nam znale�� jeszcze i inne drogi zabezpieczenia kwas�w nukleinowych przed sk�onno�ciami do mitogenetycznych omy�ek. Mo�e w�wczas ju� inaczej spojrzymy na sam� nie�miertelno��. Pogl�dy zmieniaj� si� z up�ywem czasu. Nie wolno zamyka� drogi przysz�ym pokoleniom barier� naszych wyobra�e�. Mo�e ludzko�� z czasem da sobie z tym wszystkim rad�. Na razie mo�na tylko snu� fantazje. Pewne jest jedynie, �e nasze wnuki zajd� dalej, znacznie dalej ni� my. Nie rozstrzygajmy na razie, czy nie�miertelno�� jest �wiatu potrzebna.

Wczorajsza poczta lotnicza dostarczy�a trzy listy, kt�re wywo�a�y prawdziw� burz� w naszym tak dot�d zgodnym i spokojnym obozie. Od razu zacz�y si� gor�ce dyskusje, spory, kontrowersje. Jakby kto kij wetkn�� w mrowisko. Zw�aszcza Walery zaperzy� si� i naskakiwa� na mnie. Roman o tej ca�ej sprawie mia� w�asne, zupe�nie odr�bne zdanie, wed�ug mnie nie ca�kiem do ko�ca przemy�lane i sprecyzowane w�a�ciwie. I on zabiera� g�os w dyskusji, cytuj�c z naciskiem klasyk�w filozofii.

Jeden list by� od matki Walerego. Kurilina pisa�a, �e przed jakimi� dwoma miesi�cami Borys Rewin zosta� zabrany do szpitala w bardzo ci�kim stanie. Lekarze nie mogli okre�li� rodzaju jego choroby. Objawy by�y bardzo dziwne i niezwyk�e. Co� w rodzaju g��bokiego snu letargicznego. A jednocze�nie nie by� to klasyczny letarg. Lekarze prawie ju� opu�cili r�ce bezradnie, gdy za chorego wzi�� si� kandydat nauk Mirojan. Taki sympatyczny Ormianin, niewielkiego wzrostu, pisa�a Kurilina. Prosi� w�a�nie, aby napisa�a do syna, �eby poda� wszystkie wiadome mu szczeg�y o Borysie.

Dwa pozosta�e listy by�y do mnie. Od razu poczu�em sympati� do ich autor�w. Jeden by� od Mirojana, tego samego, o kt�rym w�a�nie wspomina�a w swym li�cie matka Walerego. Mirojan opisywa� z najdrobniejszymi szczeg�ami objawy choroby Borysa i prosi�, bym mu dopom�g� w tej trudnej sprawie. Wszystko, co Borysa dotyczy, bardzo go interesuje.

Ostatni list by� od asystenta uniwersytetu, Florowskiego. Opisywa� w nim, jak Borys wygl�da� i jak si� zachowywa� tu� przed chorob�. Florowski z trudem zdoby� m�j adres i niezmiernie si� zdziwi�, gdy okaza�o si�, �e jest to ten sam adres co Walerego Kurilina, kt�ry dosta� od jego matki. Florowski i Mirojan uwa�aj�, �e my bardziej ni� ktokolwiek orientujemy si� w prawdziwej przyczynie choroby Borysa.

I nie myl� si�. Od razu zrozumia�em, �e Borys, wierny swemu celowi, zabra� ampu�k� i wstrzykn�� sobie Vitalong�. Przypomnia�em sobie nasz� ostatni� rozmow� i wiele rzeczy sta�o si� dla mnie jasne. Dziwne pytania i zachowanie si� Borysa przedstawia�y si� teraz i w zupe�nie innym �wietle.

To pierwsza ofiara pa�skiego preparatu � ponuro powiedzia� Walery.

Siedzieli�my ko�o namiotu Romana. Przed nami rozci�ga�a si� spokojna tafla sordonnoskiego jeziora.

��Nie mog� w �aden spos�b zrozumie� � ci�gn�� Walery � dlaczego wszystko, czego dokona nauka, przynosi tyle� z�a co i dobra. Czasami wydaje si�, �e; by�oby lepiej, gdyby pewnych wielkich odkry� w og�le nie dokonano. Cho�by na przyk�ad pa�skiego preparatu nie�miertelno�ci. Z pocz�tku s�dzi�em, �e na si� jednak ludziom przyda, a teraz dopiero widz�, szk�d i zamieszania mo�e spowodowa�! Nie zdaje i pan sobie chyba sprawy, wobec jakiego problemu stawia pan ludzi. By� nie�miertelnym! Przecie� wszyscy fanatycy uczepi� si� tego, wszyscy egoi�ci, g�upcy i r�ne temu podobne typki! Jakie dziwne niespodzianki mog� wynikn��, jakie nadu�ycia! Ten wypadek z Borysem daje mi wiele do my�lenia.

��Ludzko��, rozwijaj�c si� � przerwa� mu Roman � musi eksperymentowa�, a wi�c nieraz musi si� i myli�. Nie ma post�pu bez b��dzenia, a ty by�; chcia�, �eby wszystko sz�o g�adko jak po ma�le, bez �adnych potkni��.

Wcale tego nie chc�, ale trzeba przecie� zastanowi� si�, jakie mog� by� skutki takiego czy innego odkrycia. Uczeni powinni uniemo�liwi� igranie z ogniem. Ludzko�� wyros�a ju� z dzieci�cego wieku.

��Musz� stan�� po stronie Romana � zacz��em � to, co m�wi, jest w zasadzie s�uszne. Rozw�j my�li, nauki, nie mo�e zatrzymywa� si� dlatego, �e zdarza si� czasem jaka� omy�ka. Je�li jakiego� odkrycia nie dokonamy my, dokonaj� go inni�

Wypowiadaj�c te s�owa wci�� mia�em w pami�ci zdanie, kt�re przeczyta�em przerzucaj�c list Kuriliny do Walerego: ��Wszystko mu si� w �yciu zawsze nie udawa�o, to i na taki koniec mu przysz�o. Le�y, biedaczysko, ani �ywy, ani martwy i tylko ta dobra dusza, Mirojan, kr�ci si� ko�o niego��

��Zrobimy wszystko, by Borysa postawi� na nogi � powiedzia�em, ca�kiem nieoczekiwanie dla samego siebie. G�os m�j brzmia� g�ucho, by� pe�en napi�cia. Ch�opcy popatrzyli na mnie ze zdziwieniem. Czy wierzy�em sam w swoje s�owa? Wierzy�em. Ale sam si� ba�em, a nu��

Kiedy� Borys powiedzia� mi, �e bardzo by pragn�� wy�wietli� pewn� tajemnic�, dotycz�c� bliskich mu ludzi. Patrzy� wtedy przezroczystym i szklanym wzrokiem. Jakby wpatrywa� si� w co� w sobie samym. Wtedy nie zrobi�o to na mnie wielkiego wra�enia, ale teraz wszystko nabra�o jakiego� specjalnego sensu: i nieruchomy wzrok, i ten szalony up�r, by za wszelk� cen�, bodaj za cen� �ycia, zobaczy� przesz�o��. Taki stan emocjonalny �atwo mo�e pchn�� cz�owieka do nieobliczalnych poczyna�.

Troska o Borysa utkwi�a mi w sercu g��boko i wci�� ju� b�dzie mi ci��y�. Na razie jednak nale�y zaj�� si� wy��cznie nasz� prac� naukow�. �cis�a wiedza zawsze �chyba potrafi wskaza� co�, co oka�e si� wybawieniem.�� Postawimy go na nogi � powtarza�em sobie uparcie, zupe�nie jakbym kogo� przekonywa�.

Sk�din�d ucieszy�o mnie to wszystko, o czym dowiedzia�em si� z list�w Mirojana i Florowskiego. Uzyska�em ostatnie brakuj�ce ogniwo mojej hipotezy o wewn�trzkom�rkowych informacjach. A wi�c nie omyli�em si�. M�zg zdolny jest czerpa� informacj� z samego organizmu, nie maj�c �adnej ��czno�ci z zewn�trznym �rodowiskiem. Z informacji zmagazynowanej w kom�rkach, w trzydziestu trylionach najdoskonalszych aparatur pami�ci.

Donios�e eksperymenty z dwug�owym robakiem, kt�re przeprowadzi� Anglik Mac Conell, wykaza�y niezbicie istnienie dziedziczno�ci cech nabytych. Florowski i Mirojan byli pierwszymi naocznymi �wiadkami, kt�rzy na w�asne oczy ujrzeli te obrazy, jakie obficie utrwali�y si� w plazmie naszych kom�rek.

Niezliczone moleku�y kwas�w nukleinowych, kt�re nieprzerwanie rodz� si� i gin� w nas, nios� w sobie utrwalon� dla nas pami�� i do�wiadczenie nabyte przez. niezliczone pokolenia naszych przodk�w. Te cechy nabyte znajduj� swe bezpo�rednie odbicie w m�zgu i systemie nerwowym. Wraz ze �mierci� przodk�w to nabyte do�wiadczenie nie ginie, lecz przechodzi dalej, u sztafet� z pokolenia na pokolenie, staj�c si� coraz bogatsze i pe�niejsze.

Nieca�e jednak �ycie organizmu znajduje swe odbicie w strukturze kwas�w nukleinowych. Jedynie bardzo wa�ne, zwrotne wydarzenia fizycznego i duchowego �ycia mog� spowodowa� mutacje. Mutacje � to nowe rozdzia�y w kronice rewolucji. Tryliony pobudzonych Vitalong� kom�rek nieprzerwanie przekazuj� do m�zgu Borysa wszystkie informacje, jakie zdo�a�y nagromadzi�.

Wszystko to odbywa si� chaotycznie, bez jakiegokolwiek porz�dku, czasem nawet jednocze�nie. Jedynie taki skomplikowany i doskona�y aparat jak cerebrotron m�g� po�apa� si� w tym chaosie i posegregowa� go na swych ferrytowych p�ytkach.

Nie dziwi mnie wcale, �e Borys to wszystko odchorowuje. �aden normalny, zdrowy m�zg nie by�by chyba w stanie pomie�ci� takiego nawa�u pe�nej wyrazistej tre�ci informacji.

Nale�y teraz znale�� spos�b przyg�uszenia tego nawa�u, zd�awienia gwa�townego buntu kom�rek. Inaczej nie uda si� przywr�ci� Borysa do aktywnego �ycia. Wszystko, co wam tu m�wi�, napisz� tak�e do Mirojana i Florowskiego. Wtedy zapewne wiele spraw im si� wyja�ni, upro�ci.

Przypuszczam, �e nasze obserwacje sordonnoskiego jaszczura b�d� dla nas niezmiernie cenne. Ta zagadka powinna by� rozwi�zana za wszelk� cen�. Ca�e jezioro otoczymy sieciami, trzeba bowiem koniecznie z�owi� jaszczura i umie�ci� go w akwarium. Teraz mamy ju� pod dostatkiem ludzi i sprz�tu. My�l�, �e gdy jaszczura z�owimy, b�dziemy mieli czas zaj�� si� jeszcze jedn� tajemnic� natury, tajemnic�, kt�ra tak wstrz�sn�a I pa�sk� wyobra�ni�, Romanie. Pobierzemy pr�bki wody i gruntu, z�owimy jeszcze innych mieszka�c�w jeziora, przeprowadzimy radiometryczne pomiary. Mo�liwe, �e uda si� nam wy�wietli� przedziwn� zagadk� nie�miertelno�ci jaszczura, dowiedzie� si� jego historii. Niezupe�nie mi odpowiada pana fantastyczna, nieco pochopna hipoteza, Romanie. Dlaczego koniecznie kosmonauci z innych planet? R�wnie dobrze mo�na wszystko obja�ni� zwyczajnymi, ziemskimi przyczynami� Zupe�nie prawdopodobne, �e nie�miertelny jaszczur, to sztuczka tej samej naszej matki � ewolucji, kt�rej daleko jeszcze do wyczerpania wszelkich mo�liwo�ci.

Wyja�nie� mo�na zreszt� wymy�li� wiele. I w tym ca�a bieda. Nie jest �atwo z dziesi�tk�w mglistych Li chwiejnych hipotez wybra� jedn�, pewn�. Ostatecznie f jedno drugiemu wcale nie przeszkadza: hipotezy i do�wiadczenia. Ja osobi�cie wi�cej nadziei pok�adam zawsze w tych drugich. Dlatego poczekajmy na razie na wyniki bada�.

��Nie pozostaje nam oczywi�cie nic innego, jak podzi�kowa� panu profesorowi za naukowy wyk�ad na wysokim poziomie � powiedzia� Walery z kpin�, gdy sko�czy�em m�wi�. � Je�li jednak mam by� szczery, Arturze Wikientiewiczu, to w nosie mam ca�� Vitalong�, dziedziczno��, mutacje i tak dalej. A Borysa mi szkoda, chocia� przez w�asn� g�upot� narobi� sobie biedy. Taki wynalazek, przez kt�ry cz�owiek mo�e straci� ca�kowicie �wiadomo�� i sta� si� �ywym trupem na ca�e tygodnie, nie zachwyca mnie wcale, ani troch�!

��Nie ma pan racji, Walery!�� krzykn��em. Wyprowadzi� mnie z r�wnowagi swoim uporem.�� To, �e m�zg odci�� si� od �wiata zewn�trznego, okaza�o si� przecie� zbawiennym odruchem organizmu! W ten sam spos�b na przyk�ad bezpieczniki chroni� instalacj� od przep�ywu nadmiernych pr�d�w. A nie przypuszczam, by w m�zgu Borysa mog�y zaj�� jakie� nieodwracalne zmiany. Na pewno przywr�cimy go do �ycia. Borys da� dow�d, �e dla post�pu nauki got�w jest z�o�y� �ycie w ofierze. Jestem przekonany, �e wszystkie jego fizyczne i psychiczne prze�ycia odzwierciedl� si� na jego genach, kt�re dalekim przysz�ym pokoleniom przeka�� wie�� o tym heroicznym samozaparciu.

��Borys zdob�dzie s�aw�, o kt�rej pami�� nie umrze na wieki wiek�w! Amen!�� z patosem obwie�ci� Roman, powstaj�c.�� Po co wi�c ta ca�a kontrowersja? Bierzmy si� do pracy, a potem si� oka�e, kto mia� racj�. Odszukajmy tego jaszczura tak pi�knie w Sordonnochu zakonserwowanego, mo�e uda si� dociec, sk�d on wzi�� t� swoj� nie�miertelno��. Dla mnie osobi�cie bardzo ciekawy jest tak�e problem, dlaczego ten jaszczur nie �pi bez przerwy, jak Borys, a od czasu do czasu porywa to psy, to kaczki. Co pan o tym my�li, Arturze Wikientiewiczu?

��Wydaje mi si�, �e w tym w�a�nie mo�e by� ca�a tajemnica i wy�wietlaj�c j� mo�emy znale�� drog� do przywr�cenia Borysa �yciu � powiedzia�em.

��No c�, zabierajmy si� do pracy � podsumowa� Walery, a po chwili milczenia doda�: � My�l�, �e mo�e powinienem polecie� do Moskwy, zobaczy�, co si� tam dzieje, prawda?

Trudno by�o nie przyzna� mu racji.

Wieczorem rozmy�la�em d�ugo o naszej rozmowie, o Vitalondze. Sam nie wiem dlaczego, ale jestem pe�en najlepszych nadziei. Ludzie osi�gn� nie�miertelno��. Jaka to jednak m�dra ta przyroda. Nie wegetacja, nie senne i syte bytowanie, a walka i praca w imi� ludzko�ci � oto co jest promotorem dziej�w. A pami�� o tym po wsze czasy pozostaje w sanktuarium �ycia, w wiecznych dekalogach, przechowywanych w naszych kom�rkach. Ile g��bokiej prawdy zawieraj� nieraz s�owa poet�w! To prawda jasnowidzenia i proroctwa.

Lub te� wyzwanie rzucone przez Gorkiego sytym i zadufanym w sobie paso�ytom i tch�rzom:

Trudno o surowszy os�d. Trudno o straszliwszy los, ni� przemin�� bez �ladu w nieprzerwanej sztafecie pokole� nie�miertelnej i dumnej ludzko�ci.

Ten seans by� zupe�nie inny. Przedtem zawsze mia�em wra�enie, �e ja, Mirojan, tylko ogl�dam te wizje. Teraz by�o zupe�nie inaczej. Odbiera�em tak silne i bezpo�rednie wra�enia, �e chwilami zupe�nie zapomina�em o Gustawie Mirojanie, ob�o�onym elektrodami i lez�cym w ciemnej cerebrotronowej sali.

Przede wszystkim czuj� ogromne zm�czenie. Jakby ka�dy m�j mi�sie� i staw grz�z� w g�stej cementowej zaprawie. Przy ka�dym uniesieniu nogi wydaje mi si�, �e s�ysz�, jak rw� si� na strz�py moje zdr�twia�e mi�nie. Ca�� si�� wyt�onej woli zmuszam si� do posuwania naprz�d: Jeszcze jeden krok, jeszcze jeden� Co chwila przystaj� i ogl�dam si� za siebie. On idzie za mn�. Wysoki m�czyzna o rudej brodzie, w wysokich gumowych butach i brezentowej pelerynie wlecze si� ci�ko i powoli. Widz�, jak chwiej�c si� wymija starannie o�owianoszare ka�u�e. Rozumiem go a� za dobrze i wsp�czuj� mu serdecznie. Kiwam g�ow�, bo nie mam ju� si� unie�� r�ki. W odpowiedzi patrzy tylko na mnie. W zszarza�ej twarzy niebieskie oczy tak wyblak�e, �e a� odcz�owieczone. Nic ju� nie wyra�aj�, ani b�lu, ani smutku, ani nadziei. Odwracam si� i ruszam dalej.

Wiem, �e ju� wiele dni tak idziemy. Przez ca�y czas brniemy przez mokr� jesienn� tajg�. Czarne o�liz�e pnie gigantycznych sosen b�yszcz� jakby ob�o�one glazur�. Sp�ywaj� po nich du�e ci�kie krople deszczu. O�owianoszare niebo rozci�ga si� tu� ponad czubami drzew, kt�rymi zaczyna ko�ysa� wiatr. Przenikliwie zimna mg�a g�stnieje z ka�d� chwil�. Pod nogami pluska lodowato zimna breja z mchu, ga��zek i wody. Pryska spod n�g, s�czy si� po sp�kanej korze starych jode�. Nagle zagradza nam drog�, rozlewaj�c si� w g�stych nieruchomych ka�u�ach. Powietrze tak jest nasi�kni�te wilgoci�, �e przypomina zimny zawiesisty kisiel. Czasami wydaje mi si�, �e wok� nas jest ju�. tylko woda. Las, powietrze, my sami, �wiat ca�y to jedna tylko woda.

Przesi�kni�te wod� spodnie i kalesony ocieraj� kolana, sk�ra piecze na nich jak po oparzeniu. Wieczorami, gdy chronimy si� do naszego rozmi�k�ego od deszczu namiotu, zdejmuj� pe�ne dziur gumowe buty i ogl�dam swoje stopy, bia�e i obrz�k�e jak u trupa. Sprawiaj� wra�enie, �e �ywe tkanki przesi�k�y wilgoci� i z por�w sk�ry mo�na by wyciska� ��tawo mleczne krople. Nie wyciskam, boj� si�.

Z plecaka, w kt�rym mamy pr�bki ska� i prowiant, m�j rudobrody towarzysz wyjmuje male�k� paczuszk�. Przede wszystkim odwija brudny pomi�ty papier z nadrukiem: �Doj�� i prze�y�. Odpakowuje torebk� z m�k�, ma�� flaszeczk� spirytusu i paczk� herbatnik�w. Poci�gamy po �yku ognistego p�ynu, zapijamy deszczow� wod� rozbe�tan� z m�k� i zjadamy po kawa�eczku herbatnika. Ognia, o ile pami�tam, nie palimy ju� dawno, bo nie mamy zapa�ek. Wszystko zreszt� jest zbyt przesi�kni�te wod�. Zapewne w ca�ej tajdze nie ma ani jednej suchej ga��zki. Zasypiamy przytuleni ciasno do siebie.

Mam wra�enie nie ko�cz�cego si� �a�cucha jednakowych dni. Idziemy, idziemy bez ko�ca� Deszczowe bli�niaczo do siebie podobne dni utkwi�y mi w pami�ci. Nie ko�cz�ce si�, d�ugie, zimne noce, po kt�rych nad ranem chce si� p�aka� z g�odu, powolny marsz po b�otnistej, poro�ni�tej kar�owatymi krzewami tajdze. I zm�czenie, kt�re przywiera do cia�a niby drugie ubranie. Z przem�czenia nie czujemy ju� zdr�twia�ych r�k, n�g, twarzy, ca�ego cia�a� Nie czujemy ju� wcale uderze� ga��zi po twarzy, wody, kt�ra �cieka nam za ko�nierze ani przemoczonych opuchni�tych n�g.

Coraz cz�ciej ogl�dam si� poza siebie i przystaj�, a za ka�dym razem coraz d�u�ej musz� czeka� na niego. Coraz mniej pewne stawia kroki i cz�sto teraz � wymachuje r�koma, zupe�nie jakby zrywa� si� do odlotu. Oczy b�yszcz� mu jak w gor�czce. Stara si� nad��y� za mn�, boi si� zosta� w tyle� Zaczynam si� go ba�. Trwoga przebija przez moj� ca�kowit� apati� jak pierwiosnek przez wiosenne �niegi. Bardzo chcia�bym �jako� mu pom�c, ale nic zrobi� nie jestem w stanie.; I tak ju� sam d�wigam w plecaku pr�bki ska�, kt�re wa�� najwi�cej. Rudobrody niesie tylko namiot, a przecie� ledwo daje rad�. Zupe�nie opad� z si�� To ci � dopiero bohater� Czekam, a� dowlecze si� do mnie i ruszam dalej. Ale on zn�w, jeszcze bardziej, pozostaje w tyle. Las rzednie. Widocznie zbli�amy si� do rzeki. Wreszcie zapada wiecz�r. Byle jak rozbijam na-�miot i wsuwamy si� do niego. K�adziemy si� spa� bez kolacji. �ywno�ci zosta�o nam na dwa dni, a mamy jeszcze co najmniej pi�� dni marszu. Jak dojdziemy? Co� zimnego i mokrego dotyka mej twarzy, budz� si�. Mam wra�enie, �e namiot przewr�ci� si� na mnie.

Powoli zgarniam to z twarzy i orientuj� si�, �e s� to szmaty, kt�re pod�o�y�em pod g�ow�. Obracam si� na � drugi bok i staram si� zasn��. Nagle zaczynam si� ba�, sam nie wiem czego. Wreszcie dociera do mnie �wiadomo��, �e nie czuj� ciep�a jego cia�a. Wyci�gam r�k� �i zwisa ona w przera�aj�cej pustce. Gor�czkowo obmacuj� ca�y namiot, wszystkie k�ty, zakamarki, fa�dy, �Jak gdyby rzeczywi�cie m�g� si� tam ukry� doros�y m�czyzna. Ogarnia mnie przera�enie. Nie mog� tak�e znale�� plecaka z naszymi pr�bkami ska� i resztkami �ywno�ci. Wydostaj� si� z namiotu, niby z grodu, na powietrze. Ledwo �wita. Oczywi�cie, s�o�ca jeszcze nie wida�, ale w oddali, nad sinoczarnym lasem bielej� nik�e, ledwo widoczne smugi. Szybko zwijam i roluj� namiot. Mo�e po prostu wsta� wcze�niej i postanowi� p�j�� naprz�d, �eby nie dop�dza� mnie potem przez ca�y dzie�. Ale kt�r�dy poszed� i dlaczego mnie nie uprzedzi�? Przecie� nawet nie zabra� kompasu! Czy�by uciek�? To by�by ju� m�j koniec.

Biegn� na prze�aj przez ka�u�e, woda chlapie mi spod n�g. Nagle w oddali przede mn� dostrzegam ciemn� posta�. Doganiam go i chwytam za rami�. Szybko odwraca ku mnie g�ow�. Jego twarz nie ma w sobie nic ludzkiego. Zamglone, ot�pia�e i wrogie oczy w przekrwionych bia�kach, nabieg�e krwi� sine plamy na policzkach. Przemawiam do niego gor�czkowo, staram si� go przekona�, robi� mu wym�wki. Przerywa mi nagle gwa�towny cios, a� gwiazdy za�wieci�y mi w oczach. Padam na wznak, prosto w ogromn� ka�u��. Le�� w brudnej wodzie i patrz� jak rudobrody oddala si� powoli. Wraz z nim oddala si� moja �ywno��, spirytus, nadzieja prze�ycia.

I konstatuj�, tylko ju� nie ten cz�owiek z tajgi, lecz Gustaw Mirojan, z licznikami cerebrotronu na czole, �e rudobrody jest chory. Nawet wiem, jak si� ta choroba nazywa, ale nie mog� sobie tej nazwy przypomnie�, bo przeszkadza mi w tym cz�owiek le��cy w tajdze.

Wygrzeba�em si� z ka�u�y i siedz� teraz na uginaj�cej si� pode mn� k�pie mchu. Dzi� chyba po raz pierwszy nie pada deszcz. Znak, �e id� mrozy. Nie p�jd� za rudobrodym, kt�ry w plecaku unosi moje l�ycie. Kiedy� dzi�ki niemu prze�y�em tyle szcz�cia, powinienem teraz sp�aci� d�ug. I tak ju� nigdzie nie dojd�, wiem o tym, ale wiem te�, �e musz� i�� naprz�d. Mozolnie wlok� si� od k�py do k�py, a� wreszcie po pi�ciu godzinach docieram do rzeczki. Rzeczka niewielka, b��kitna i lodowata. Skr�cam bardziej w prawo. Staram si� znale�� jakie� przej�cie i nagle dostrzegam rudobrodego. On tak�e szuka� Ma w r�ku kij, by wymaca� dno.

Zdj�� buty i trzyma je pod pach�. Wida�, �e mu plecak przeszkadza. Wraca na brzeg, zdejmuje plecak i rozgl�da si� na wszystkie strony. Co tam robi, nie mog� dojrze�, jestem od niego o trzysta metr�w. Zn�w I wchodzi do wody. Tym razem w butach. Ma racj�, no-gi i tak ma zupe�nie przemoczone, a nie spos�b przej�� j boso po ostrych kamieniach dna.

Znalaz�em wreszcie kij i zaczynam maca� po dnie. Brzeg jest tu wsz�dzie urwisty, a zaraz pod nim woda porz�dnie g��boka. Kr��� d�ugo, a� wreszcie postanawiam podej�� w g�r� rzeki. Mo�e tam �atwiej b�dzie i znale�� br�d. A co z rudobrodym? Patrz� na zakr�t rzeki, gdzie by�o go wida�, ale teraz nie ma tam nikogo. Na przeciwleg�ym brzegu nisko chyl� si� nad wod� odwieczne cedry. Tu za� szumi sosnowy zagajnik, w kt�rym hula przenikliwy jesienny wiatr. Powoli id� w tamt� stron�.

Plecak zd��y� ju� wkl�sn�� w rozmi�k�y mokry grunt. Gdy poci�gn��em za rzemienie, ukazuje si� pod nim do�ek, na dnie kt�rego zebra�a si� woda. Nie opodal, na drobnej rzecznej fali ko�ysze si� co� ciemnego. Wyci�gam to na brzeg. Stara czapka ze sk�ry renifera. Wewn�trz wyszyte dobrze znane nazwisko: �Nik. Kurilin�.

I w tej chwili dzieje si� co� zupe�nie nieoczekiwanego. Okrzyk: �Ojciec! Ojciec!� � sprowadza mnie nagle wprost z tajgi do sali cerebrotronu, jestem ju� zn�w Gustawem Mirojanem. To krzycza� Borys Rewin. Skoczy�em ku tablicy rozdzielczej, wy��czy�em cerebrotron i podszed�em do Borysa. Majaczy�1 Zwyci�stwo, zwyci�stwo� To pierwszy krok do zdrowia. Ciekawe, �e kiedy przegl�da�em krzywe bioprzeka�nika, zauwa�y�em ogromny skok impuls�w. Ogromny wstrz�s psychiczny przerwa� analiotyczny stan chorego, podobnie jak mina rozsadza ska��. Otrzymywanie systematycznych informacji z przesz�o�ci zosta�o przerwane, otworzy�o si� uj�cie dla wewn�trznych zadra�nie�. Borys reaguje ju� na silne �wiat�o! �wiat�o reflektora wywo�uje v niego dr�enie powiek. W tej chwili Rewin zn�w majaczy. Stosujemy r�ne silnie dzia�aj�ce specyfiki. Jeste�my pe�ni nadziei, bardzo wielkich nadziei.

A przy okazji. Zastanawia�em si� wiele nad scenami z tajgi, jakie mi si� ukazywa�y. Sam mi opowiada�e� o rodzinnym dramacie Michaj�ow�w. Okazuje si�, �e Michaj�ow nic nie by� winien, to Kurilin go porzuci�. Kurilin zdradzi�, a Michaj�ow przyj�� win� na siebie. By� tam kiedy� mi�dzy nimi jaki� konflikt. Ale gdy �patrzy�em� na ca�� t� scen� w tajdze, wyda�o mi si�, �e Kurilin by� po prostu chory. Widzia�em wszystkie zewn�trzne oznaki tej choroby, jakie �atwo mog�y uj�� uwagi kra�cowo przem�czonego i ot�pia�ego z wyczerpania Michaj�owa. Co� w rodzaju tajgowego zapalenia m�zgu. Ta ci�ka, szybko post�puj�ca choroba sprawi�a, �e Kurilin by� ju� niepoczytalny.

Pytanie: Jakie odkrycia przesz�o�ci, zdaniem pana prezesa, do naszych czas�w nie straci�y znaczenia?

Odpowied�: Nie chcia�bym umniejsza� znaczenia licznych wspania�ych osi�gni�� nauki, ale odwa�y�bym si� chyba wymieni� tutaj tylko dwa zwyci�stwa ludzkiego rozumu, wed�ug mnie zupe�nie unikalne. Odkrycie energii atomowej oraz rozszyfrowanie zagadki �ycia.

Pytanie: A gdyby odkrycia te nie zosta�y w swoim czasie dokonane, to w jakim stopniu, zdaniem pana prezesa, wp�yn�oby to na zwolnienie tempa rozwoju naszej cywilizacji?

Odpowied�: To si� zdarzy� nie mog�o. Ca�y bieg dziej�w ludzkiej spo�eczno�ci podbudowa� fundament do tych odkry�. Ludzko�� wst�pi�a w wiek atomowy raczej w momencie odkrycia przez Becquerela promieniotw�rczo�ci, a nie w chwili wybuchu bomby nad Hiroszim�. Zupe�nie podobnie rozszyfrowywanie tajemnicy �ycia rozpocz�o si� od odkrycia struktury kwas�w nukleinowych, a nie od tych osza�amiaj�cych wynik�w, do jakich doprowadzi�o zastosowanie Vitalongi.

Pytanie: Czy pan prezes nie s�dzi, �e zastosowanie w praktyce tych wielkich odkry� nie zawsze sz�o w�a�ciw� drog�?

Odpowied�: Nie ulega w�tpliwo�ci. Aby wnikn�� w tajemnic� budowy j�dra atomowego, wcale nie by�o konieczne wywo�ywanie wybuchu bomby atomowej. To ani o krok nie posun�o nas naprz�d w poznawaniu struktury j�dra atomowego. I, zn�w zupe�nie podobnie, usilne i bezsensowne marzenia o nie�miertelno�ci, jakoby powodowanej przez Vitalong�, sprowadzi�y na pewien czas nauk� o �yciu z w�a�ciwej drogi. Mo�emy tylko si� pocieszy�, �e to wszystko to dawno ju� minione etapy ludzkiej my�li. Obecnie energia j�drowa s�u�y nam wiernie i z oddaniem, a Vitalonga � prima sta�a si� najbardziej popularnym lekiem w ka�dej aptece. Pan sam zapewne przyjmuje j�, a je�li nie, to wkr�tce prawdopodobnie zacznie. Vitalonga � prima zabezpiecza ludzi przed przedwczesn� staro�ci�, pomaga nam zachowa� niezwykle trwa�y, �ywotny stan ducha, niewyczerpan� aktywno��, znakomit� zdolno�� do pracy w ka�dym wieku.

Pytanie: Mo�e pan nam jeszcze powie, panie prezesie, jak czuje si� Borys Rewin�

Michaj�ow, najstarszy cz�owiek na kuli ziemskiej, a mo�e nawet w ca�ym systemie s�onecznym?

Odpowied�: W obecnej chwili jest dyrektorem naczelnym zjednoczenia�

��No, dosy� ju� tego wyg�upiania � powiedzia� Po�o�encow, staj�c w progu z bukietem kwiat�w.

Roman zakrztusi� si� nie doko�czonym zdaniem i zacz�� dla niepoznaki kaszla�. W jego r�ku dr�a� mikrofon (�y�eczka do herbaty). Kurilin w dalszym ci�gu siedzia� z namaszczeniem w fotelu. Spojrza� na zegarek i wsta�, pochrz�kuj�c znacz�co.

��Czy ju� czas jecha�? � zapyta� Po�o�encowa.

��Tak, taks�wka ju� na nas czeka.

��Je�li te wspania�e kwiaty przeznaczone s� dla Borysa � Kurilin dotkn�� palcem �wie�ych, ciemnoczerwonych astr�w � to szkoda by�o pieni�dzy, bo on ich nie znosi.

��Nie, nie dla Borysa � uci�� kr�tko Po�o�encow.