<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?><FictionBook xmlns="http://www.gribuser.ru/xml/fictionbook/2.0" xmlns:l="http://www.w3.org/1999/xlink"><description><title-info><genre>prose_history</genre><author><first-name>Henryk</first-name><last-name>Sienkiewicz</last-name></author><book-title>Pan Wo�odyjowski</book-title><date>1987</date><lang>pl</lang><src-lang>pl</src-lang></title-info><document-info><author><nickname>junkers88</nickname></author><author><nickname>Volnyj</nickname></author><program-used>book2fb2, FictionBook Editor Release 2.6, fb2cut 2.5.4, fb2cut 2.6.2</program-used><date value="2013-02-12">2009-12-22</date><id>B257D777-5438-4369-B425-848CE7E4E67F</id><version>0</version></document-info><publish-info><publisher>Fundacja Nowoczesna Polska</publisher></publish-info></description><body><title><p>Henryk Sienkiewicz</p><p>Pan Wo�odyjowski</p></title><epigraph><p>Wst�p</p></epigraph><section><section><p>Po wojnie w�gierskiej, po kt�rej odby� si� �lub pana Andrzeja Kmicica z pann� Aleksandr� Billewicz�wn�, mia� tak�e wst�pi� w zwi�zki ma��e�skie z pann� Ann� Borzobohat� Krasie�sk� r�wnie s�awny i zas�u�ony w Rzeczypospolitej kawaler � pan Jerzy Micha� Wo�odyjowski, pu�kownik chor�gwi lauda�skiej.</p><p>Ale przysz�y znaczne mitr�gi<a l:href="#fn1" type="note">[1]</a>, kt�re spraw� op�ni�y i przewlok�y. Panna Borzobohata by�a wychowanic� ksi�nej Jeremiowej Wi�niowieckiej<a l:href="#fn2" type="note">[2]</a>, bez kt�rej pozwolenia �adn� miar� na wesele zgodzi� si� nie chcia�a, musia� wi�c pan Micha� pann� w Wodoktach z powodu niespokojnych czas�w zostawi�, a sam do Zamo�cia po pozwolenie i b�ogos�awie�stwo jecha�.</p><p>Lecz nie �wieci�a mu pomy�lna gwiazda, gdy� ksi�nej w Zamo�ciu nie zasta�, kt�ra dla edukacji syna do Wiednia na dw�r cesarski si� uda�a.</p><p>Wytrwa�y rycerz pod��y� za ni� i do Wiednia, cho� mu to si�a<a l:href="#fn3" type="note">[3]</a> czasu zabra�o. Tam za�atwiwszy szcz�liwie sprawy, z dobr� otuch� do ojczyzny powraca�.</p><p>Czasy, wr�ciwszy, zasta� niespokojne; wojsko do zwi�zku sz�o, na Ukrainie bunty trwa�y � od wschodniej �ciany nie gas� po�ar. Zaci�gano nowe wojska, aby cho� jako tako granice os�oni�.</p><p>Zanim wi�c pan Micha� z powrotem do Warszawy dojecha�, zasta� listy zapowiednie na jego imi� z ramienia wojewody ruskiego wydane. Uwa�aj�c za�, �e ojczyzna zawsze przed prywat� i�� powinna, my�li o pr�dkim weselu poniecha�, a na Ukrain� ruszy�. Kilka lat w tamtych stronach wojowa� maj�c zaledwie sposobn� por� list od czasu do czasu do ut�sknionej panienki pos�a�, �yj�c w ogniu, w niewypowiedzianych trudach i pracy.</p><p>Potem do Krymu pos�owa�; potem przysz�a nieszcz�liwa, domowa, z panem Lubomirskim wojna, w kt�rej po stronie kr�lewskiej przeciw bezecnikowi onemu i zdrajcy walczy�; potem pod panem Sobieskim zn�w na Ukrain� ruszy�.</p><p>Ros�a st�d s�awa jego imieniowi<a l:href="#fn4" type="note">[4]</a> tak znaczna, �e go powszechnie za pierwszego �o�nierza Rzeczypospolitej uwa�ano, ale lata p�yn�y mu w trosce, wzdychaniach, ut�sknieniu.</p><p>A� nadszed� wreszcie rok 1668, w kt�rym z rozkazu pana kasztelana na wypoczynek odes�an, z pocz�tkiem lata po mi�� pann� pojecha� i zabrawszy takow� z Wodokt�w, do Krakowa d��y�.</p><p>Ksi�na Gryzelda bowiem, kt�ra ju� by�a wr�ci�a z kraj�w cesarskich, tam go na wesele zaprasza�a, sama ofiaruj�c si� by� matk� panience.</p><p>Kmicicowie zostali we Wodoktach nie spodziewaj�c si� rych�ej od Wo�odyjowskiego wiadomo�ci i zupe�nie nowym go�ciem, kt�ry si� do Wodokt�w obiecywa�, zaj�ci. Albowiem a� do tej pory Opatrzno�� odm�wi�a im dzieci; teraz mia�a nast�pi� szcz�liwa a zgodna z ich pragnieniami odmiana.</p><p>By� to nadzwyczaj urodzajny rok. Zbo�a wyda�y plon tak obfity, �e gumna<a l:href="#fn5" type="note">[5]</a> pomie�ci� go nie mog�y, i ca�y kraj, jak szeroki i d�ugi, okry� si� stertami. W okolicach, opustosza�ych przez wojn�, m�ody b�r ur�s� jednej wiosny tak znacznie, jak w innych czasach i przez dwa lata ur�� by nie zdo�a�. By�a obfito�� zwierza i grzyb�w w lasach, ryb w wodach, jakby ta niezwyczajna p�odno�� ziemi udzieli�a si� wszystkim istotom na niej zamieszka�ym.</p><p>Przyjaciele Wo�odyjowskiego wyprowadzali st�d pomy�lne i dla jego o�enku wr�by, ale ow� losy postanowi�y inaczej.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� I</p></title><p>Pewnego pi�knego dnia jesieni� siedzia� sobie pod cienistym dachem letnika<a l:href="#fn6" type="note">[6]</a> pan Andrzej Kmicic i popijaj�c mi�d poobiedni, spogl�da� przez obros�e dzikim chmielem kraty na �on�, kt�ra przechadza�a si� pi�knie ugniecion� ulic� przed letnikiem.</p><p>Niewiasta by�a urodziwa nad miar�, jasnow�osa, o pogodnej, nieledwie anielskiej twarzy.</p><p>Chodzi�a z wolna i ostro�nie, bo by�o w niej pe�no powagi i b�ogos�awie�stwa.</p><p>Pan Andrzej Kmicic patrzy� na ni� okrutnie rozkochany. Gdzie si� ruszy�a, tam wzrok jego zwraca� si� za ni� z takim przywi�zaniem, z jakim pies wodzi oczyma za panem. Chwilami za� u�miecha� si�, bo by� z jej widoku rad bardzo, i w�sa do g�ry podkr�ca�.</p><p>A w�wczas pojawia� si� w jego twarzy pewien wyraz weso�ego hultajstwa. Zna� �o�nierz by� z przyrodzenia krotofilny<a l:href="#fn7" type="note">[7]</a> i za kawalerskich lat musia� moc figl�w nap�ata�.</p><p>Cisz� w sadzie przerywa�y tylko odg�osy spadaj�cych na ziemi� przejrza�ych owoc�w i brz�czenie owad�w. Pogoda ustali�a si� cudnie. By� to pocz�tek wrze�nia. S�o�ce nie pra�y�o ju� za mocno, ale rzuca�o jeszcze obfite z�ote blaski. W blaskach owych l�ni�y si� czerwone jab�ka w�r�d szarych li�ci siedz�ce tak obficie, �e drzewa zdawa�y si� by� nimi oblepione. Ga��zie �liw gi�y si� pod owocem okrytym siwym woskiem. Pierwsze zapowiednie nitki paj�czyny, pouczepiane do drzew, chwia�y si� wraz z leciuchnym powiewem, tak lekkim, i� nie szele�ci� nawet li��mi.</p><p>Mo�e i owa pogoda na �wiecie napawa�a tak pana Kmicica weso�o�ci�, bo oblicze rozja�nia�o mu si� coraz wi�cej. Wreszcie poci�gn�� miodu i rzek� do �ony:</p><p>� Ole�ka, a p�jd� ino tu! Co� ci rzekn�.</p><p>� Byle nie co� takiego, czego nierada s�ucham.</p><p>� Jak mi B�g mi�y, nie! Daj ucho!</p><p>To rzek�szy obj�� j� wp�, przysun�� w�sy do jej jasnych w�os�w i szepn��:</p><p>� Je�li b�dzie ch�op, to niech mu b�dzie Micha�.</p><p>Ona za� odwr�ci�a twarz nieco zap�onion� i odszepn�a mu z kolei:</p><p>� A obieca�e� si� nie przeciwia�, �eby by� Herakliusz?</p><p>� Bo widzisz, dla Wo�odyjowskiego�</p><p>� Zali nie pierwsza pami�� dziada?</p><p>� I mego dobrodzieja� Hm! prawda� Ale drugiemu b�dzie Micha�! Nie mo�e inaczej by�!</p><p>Tu Ole�ka wstawszy pr�bowa�a si� uwolni� z r�k pana Andrzeja Kmicica, ale on, przygarn�wszy j� jeszcze silniej do siebie, pocz�� ca�owa� po ustach, po oczach, powtarzaj�c przy tym:</p><p>� A m�j ty krociu, m�j tysi�cu, moje ty kochanie najmilsze!</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� im pacho�ek, kt�ry ukaza� si� na ko�cu ulicy i szed� spiesznie ku letnikowi.</p><p>� Czego chcesz? � spyta� Kmicic puszczaj�c �on�.</p><p>� Pan Char�amp przyjecha� i czeka na pokojach � odrzek� pacho�.</p><p>� A ow� i on sam! � zawo�a� Kmicic na widok m�a zbli�aj�cego si� ku altanie. � Dla Boga, jak�e mu w�sy posiwia�y! Witaj, towarzyszu mi�y! Witaj, stary kompanionie!</p><p>To rzek�szy wypad� z altany i bieg� naprzeciw pana Char�ampa z roztworzonymi r�koma.</p><p>Ale pan Char�amp sk�oni� si� naprz�d nisko Ole�ce, kt�r� za dawnych czas�w na kiejda�skim dworze u ksi�cia wojewody wile�skiego widywa�, nast�pnie przycisn�� jej d�o� do swoich niezmiernych w�s�w, za czym dopiero rzuciwszy si� w obj�cia Kmicica za�locha� na jego ramieniu.</p><p>� Dla Boga, co wa�ci jest? � zawo�a� zdumiony gospodarz.</p><p>� Jednemu B�g przysporzy� szcz�cia � odrzek� Char�amp � a drugiemu umkn��<a l:href="#fn8" type="note">[8]</a>. Smutku za� mojego powody samemu tylko waszmo�ci opowiedzie� mog�.</p><p>Tu spojrza� na pani� Andrzejow�, ona za� domy�liwszy si�, �e przy niej nie chce m�wi�, rzek�a do m�a:</p><p>� Przy�l� waszmo�ciom miodu, a teraz ich samych zostawuj�<a l:href="#fn9" type="note">[9]</a>�</p><p>Kmicic poci�gn�� pana Char�ampa do letnika i usadowiwszy go na �awie, zawo�a�:</p><p>� Co� jest? Pomocy ci trzeba? Licz�e na mnie jako na Zawisz�!</p><p>� Nic mi nie jest � odpowiedzia� stary �o�nierz � �adnej te� pomocy nie potrzebuj�, p�ki t� oto r�k� i t� szabl� rucha� mog�; ale nasz przyjaciel, najgodniejszy w Rzeczypospolitej kawaler, w srogim strapieniu, nie wiem, czyli dycha jeszcze.</p><p>� Na rany Chrystusa! Wo�odyjowskiemu si� co� przygodzi�o?</p><p>� Tak jest! � odrzecze Char�amp, nowe strumienie �ez wypuszczaj�c. � Dowiedz si� waszmo��, �e panna Anna Borzobohata ten oto pad� opu�ci�a.</p><p>� Zmar�a! � krzykn�� Kmicic chwytaj�c si� obiema r�koma za g�ow�.</p><p>� Jako ptak grotem ugodzon.</p><p>Nasta�a chwila milczenia; tylko jab�ka spadaj�ce bi�y tu i owdzie ci�ko w ziemi�; tylko pan Char�amp sapa� coraz g�o�niej, p�acz hamuj�c. Kmicic za� za�ama� r�ce i powtarza� kiwaj�c g�ow�:</p><p>� Mi�y Bo�e! Mi�y Bo�e! Mi�y Bo�e!</p><p>� Waszmo�� si� nie dziw moim �luzom<a l:href="#fn10" type="note">[10]</a> � rzek� wreszcie Char�amp � bo je�li wa�ci na sam� wie�� tylko o przygodzie <emphasis>dolor</emphasis><a l:href="#fn11" type="note">[11]</a> niezno�nie serce �ciska, c� dopiero mnie, kt�rym patrzy� i na jej konanie, i na jego bole�� przechodz�c� miar� przyrodzon�.</p><p>Tu wszed� s�uga z g�siorkiem<a l:href="#fn12" type="note">[12]</a> na tacy i drug� szklenic�, a za nim pani Andrzejowa, kt�ra przecie ciekawo�ci pokona� nie mog�a.</p><p>Spojrzawszy teraz w twarz m�a i widz�c w niej g��bokie strapienie rzek�a zaraz:</p><p>� Co to za wie�ci waszmo�� przywi�z�? Nie oddalajcie�e mnie. B�d� was ile si� godzi pociesza� albo zap�acz� z wami, albo rad� jakow�� pos�u��</p><p>� Ju� i w twojej g�owie rady si� na to nie znajdzie � odrzek� pan Andrzej. � Ale boj� si�, �eby� z �alu na zdrowiu szwanku<a l:href="#fn13" type="note">[13]</a> nie ponios�a.</p><p>A ona na to:</p><p>� Si�a ja wytrzyma� umiem. Gorzej �y� w niepewno�ci�</p><p>� Anusia zmar�a! � rzek� Kmicic.</p><p>Ole�ka przyblad�a troch� i opu�ci�a si� ci�ko na �awk�; my�la� Kmicic, �e omdleje, ale �al wzi�� w niej g�r� nad nag�o�ci� wie�ci i p�aka� pocz�a, a obaj rycerze zawt�rowali jej zaraz.</p><p>� Ole�ka � rzek� wreszcie Kmicic pragn�c my�l �ony w inn� stron� skierowa� � zali ty nie my�lisz, �e ona w raju?</p><p>� Nie nad ni� ja, jeno za ni� p�acz� i nad pana Micha�owym sieroctwem, bo co do jej szcz�liwo�ci wiekuistej, chcia�abym mie� dla siebie tak� nadziej� zbawienia, jak� mam dla niej. Nie by�o nad ni� zacniejszej panienki, lepszego serca, poczciwszej! Oj, moja Anulka! Moja Anulka kochana!�</p><p>� Widzia�em jej �mier� � rzek� Char�amp � nie daj Bo�e nikomu mniej pobo�nej.</p><p>Tu nasta�o milczenie, a� gdy im nieco �alu �zami sp�yn�o, ozwa� si� Kmicic:</p><p>� Powiadaj waszmo��, jako to by�o, miodem w naj�a�o�niejszych miejscach przepijaj�c.</p><p>� Dzi�kuj� � odrzek� Char�amp. � Od czasu do czasu przepij�, je�li waszmo�� do mnie przepijesz, bo b�l nie tylko za serce, ale i za gardziel jako wilk chwyta, a gdy chwyci, to bez jakowego� ratunku zgo�a zad�awi� mo�e. By�o tak. Jecha�em z Cz�stochowy w rodzinne strony, by spokoju na stare lata za�y� i na dzier�awie zasi���. Do�� mi ju� wojny, bom j� wyrostkiem<a l:href="#fn14" type="note">[14]</a> praktykowa� pocz��, a teraz mam ju� wiechy<a l:href="#fn15" type="note">[15]</a> siwe. Chyba �ebym ca�kiem wysiedzie� nie m�g�, to jeszcze pod jak� chor�giew rusz�; ale� owe zwi�zki wojskowe z krzywd� ojczyzny, a na pociech� nieprzyjaci� erygowane<a l:href="#fn16" type="note">[16]</a> i owe domowe wojny do reszty mi Bellon�<a l:href="#fn17" type="note">[17]</a> zbrzydzi�y� Mi�y Bo�e! Pelikan krwi� dzieci karmi, prawda! Ale tej ojczy�nie ju� i krwi w piersiach nie staje. �widerski by� wielki �o�nierz� Niech go tam B�g s�dzi!�</p><p>� Moja Anulu najmilsza! � przerwa�a z p�aczem pani Kmicicowa � to� �eby nie ty, co by si� ze mn� i z nami wszystkimi sta�o?� Ucieczk� mi by�a i obron�! Moja Anulu kochana!</p><p>S�ysz�c to Char�amp rykn�� znowu, ale na kr�tko, bo mu Kmicic przerwa� pytaniem:</p><p>� A Wo�odyjowskiego gdzie� wa�� spotka�?</p><p>� Wo�odyjowskiego spotka�em tako� w Cz�stochowie, gdzie oboje spoczynek umy�lili, bo si� tam po drodze ofiarowali. Zaraz mi powiedzia�, jako z narzeczon� z waszych stron do Krakowa jedzie, do ksi�nej Gryzeldy Wi�niowieckiej, bez kt�rej pozwolenia i b�ogos�awie�stwa panna �adn� miar� �lubu wzi���<a l:href="#fn18" type="note">[18]</a> nie chcia�a. Dziewczyna by�a jeszcze wonczas zdrowa, a on wes� jak ptak. �Ot � powiada � da� mi Pan B�g za moj� prac� nagrod�!� Che�pi� si� te� Wo�odyjowski (Bo�e go pociesz) niema�o i dworowa� ze mnie, �e to�my si�, widzicie waszmo�� pa�stwo, o t� pann� czasu swego wadzili i mieli�my si� sieka�. Gdzie ona teraz, nieboga?</p><p>Tu rykn�� znowu pan Char�amp, ale na kr�tko, bo Kmicic zn�w mu przerwa�:</p><p>� M�wisz waszmo��, �e ona by�a zdrowa? Sk�d jej tak nagle przysz�o?</p><p>� �e nagle, to nagle. Mieszka�a u pani Marcinowej Zamoyskiej, kt�ra naonczas z m�em w Cz�stochowie bawi�a. Wo�odyjowski ca�y dzie� u niej przesiadywa�, troch� na mitr�g� narzeka� i m�wi�, �e chyba za rok do Krakowa dojad�, bo ich wszyscy po drodze zatrzymuj�. I nie dziwota! Takiego �o�nierza jak pan Wo�odyjowski ka�dy rad ugo�ci�, a kto z�apie, to trzyma. Mnie te� do panny prowadza� i grozi� �miej�c si�, �e usiecze, gdybym j� rozamorowa�� Ale ona za nim �wiata nie widzia�a. Mnie te� istotnie ckliwo si� czasem czyni�o, �e to cz�ek na staro�� jako �wiek w �cianie. Nic to! A� pewnej nocy wpada do mnie Wo�odyjowski w konfuzji<a l:href="#fn19" type="note">[19]</a> wielkiej. �Na Boga! Nie wiesz gdzie jakiego medyka?� � �Co si� sta�o?� � �Chora �wiata nie poznaje!� Pytam, kiedy zachorowa�a, powiada, �e dopiero co dali mu zna� od pani Zamoyskiej. A tu noc! Gdzie szuka� medyka, kiedy tam jeno klasztor ca�y, a w mie�cie wi�cej jeszcze zgliszcz�w<a l:href="#fn20" type="note">[20]</a> ni� ludzi. Wynalaz�em wreszcie felczera, a i to nie chcia� i��! Musia�em go obuszkiem przygna� na samo miejsce. Ale tam ju� by� ksi�dz potrzebniejszy ni� felczer; jako� zastali�my godnego paulina, kt�ren modlitw� j� do przytomno�ci przyprowadzi�, tak �e mog�a sakramenta przyj�� i z panem Micha�em czule si� po�egna�. Na drugi dzie� z po�udnia ju� by�o po niej! Felczer m�wi�, �e jej kto musia� co� zada�, lubo� to niepodobna, bo w Cz�stochowie czary si� nie chwytaj�.Ale co si� z panem Wo�odyjowskim dzia�o, co wygadywa�, tego ufam, �e mu Pan Jezus nie zakarbuje<a l:href="#fn21" type="note">[21]</a>, bo cz�ek si� ze s�owami nie liczy, gdy go bole�� targa� Ot, m�wi� waszmo�ci � tu pan Char�amp zni�y� g�os � blu�ni� w zapami�taniu!</p><p>� Dla Boga! Blu�ni�? � powt�rzy� cicho Kmicic.</p><p>� Wypad� od jej cia�a na sie�, z sieni na podw�rzec i tacza� si� jak pijany. Tam pi�ci do g�ry podni�s�szy pocz�� okropnym g�osem wo�a�: �Taka� mi nagroda za moje rany, za moje trudy, za moj�<a l:href="#fn22" type="note">[22]</a> krew, za moj� dla ojczyzny przychylno��?!�� �Jedno jagni� (powiada) mia�em, i to mi, Panie, zabra�e�. Zbrojnego m�a (powiada) powali�, kt�ren w hardo�ci po ziemi st�pa, godna (powiada) boskiej r�ki sprawa, ale go��bia niewinnego potrafi zadusi� i kot, i jastrz�b, i kania!� i��</p><p>� Na rany boskie! � zakrzykn�a pani Andrzejowa � nie powtarzaj wa��, bo nieszcz�cie na dom �ci�gniesz!</p><p>Char�amp prze�egna� si� i dalej m�wi�:</p><p>� My�la�o �o�nierzysko, �e si� dos�u�y�o, a ot mu nagroda! Ha! B�g najlepiej wie, co robi, cho� tego ni rozumem ludzkim poj��, ni sprawiedliwo�ci� ludzk� odmierzy�! Zaraz tedy po onych blu�nierstwach st�a� i na ziemi� upad�, a ksi�dz nad nim egzorcyzma odprawowa�, �eby spro�ne duchy w niego nie wst�pi�y, kt�re mog�y na blu�nierstwa si� zwabi�.</p><p>� Pr�dko�e przyszed� do siebie?</p><p>� Z godzin� le�a� jak nie�ywy, potem zasie si� ockn�� i wr�ciwszy do swojej kwatery nikogo widzie� nie chcia�. W czasie pogrzebu przem�wi�em do niego: �Panie Michale (powiadam) miej Boga w sercu!� On nic! Trzy dni siedzia�em jeszcze w Cz�stochowie, bo mi go �al by�o odje�d�a�, alem na pr�no we drzwi ko�ata�. Nie chcia� mnie! Bi�em si� z my�lami, co czyni�, czy tentowa�<a l:href="#fn23" type="note">[23]</a> d�u�ej u drzwi, czy jecha�?� Jak�e tak cz�eka bez nijakiej pociechy zostawi�? Wszelako poznawszy, �e nic nie wsk�ram, postanowi�em jecha� do Skrzetuskiego. On przecie najlepszy jego przyjaciel, a pan Zag�oba drugi; mo�e mu jako do serca trafi�, a zw�aszcza pan Zag�oba, kt�ren jest cz�owiek bystry i wie, jak do kogo przem�wi�.</p><p>� I by�e� wa�� u Skrzetuskich?</p><p>� By�em, ale i tu B�g nie pofortuni�<a l:href="#fn24" type="note">[24]</a>, bo oboje z panem Zag�ob� wyjechali w Kaliskie, do pana Stanis�awa, rotmistrza. Nie umia� nikt powiedzie�, kiedy wr�c�. W�wczas ja sobie pomy�la�em: i tak mi droga na �mud�, wst�pi� do wa�pa�stwa dobrodziejstwa i opowiem, co si� sta�o.</p><p>� Wiedzia�em to dawno, �e godny z wa�ci kawaler � rzek� Kmicic.</p><p>� Nie o mnie tu chodzi, jeno o Wo�odyjowskiego � odpar� Char�amp � i przyznam si� wa�pa�stwu, �e si� wielce o niego obawiam, aby umys� mu si� nie pomiesza��</p><p>� B�g go od tego ochroni � rzek�a pani Andrzejowa.</p><p>� Je�li go uchroni, to pewnikiem habit wdzieje, bo powiadam wa�pa�stwu, �e takiej �a�o�ci, jakom �yw, nie widzia�em� A szkoda �o�nierza! Szkoda!</p><p>� Jak to szkoda? To chwa�y bo�ej przyb�dzie! � ozwa�a si� zn�w Kmicicowa.</p><p>Char�amp pocz�� w�sami rusza� i trze� czo�o.</p><p>� Ow�, mo�cia dobrodziko� albo przyb�dzie, albo i nie przyb�dzie. Policzcie no wa�pa�stwo, ilu to on pogan i heretyk�w w �yciu zg�adzi�, czym pewnie wi�cej Zbawiciela naszego i jego Naj�wi�tsz� Matk� udelektowa�<a l:href="#fn25" type="note">[25]</a> ni� niejeden ksi�dz kazaniami. Hm! Rzecz namys�u godna! Ka�dy niech s�u�y chwale bo�ej, jak najlepiej umie� Ow�, widzicie pa�stwo, mi�dzy jezuitami znajdzie si� zawsze si�a od niego m�drzejszych, a takiej drugiej szabli w Rzeczypospolitej nie masz�</p><p>� Prawda jest, jak mi B�g mi�y! � ozwa� si� Kmicic. � Nie wiesz waszmo��, czyli on zosta� w Cz�stochowie, czy pojecha�?</p><p>� By� do chwili mego wyjazdu. Co potem uczyni�, nie wiem. Wiem jeno, �e bro� Bo�e zapami�tania, bro� Bo�e choroby, kt�ra cz�sto z desperacj� idzie w parze, sam on tam b�dzie, bez pomocy, bez krewnego, bez przyjaciela, bez pociechy.</p><p>� Niech�e ci� Naj�wi�tsza Panna w cudownym miejscu ratuje, wierny przyjacielu! � zawo�a� nagle Kmicic � kt�ry� mi tyle wy�wiadczy�, �e i brat nie uczyni�by wi�cej!</p><p>Pani Andrzejowa zamy�li�a si� g��boko i d�ugi czas trwa�o milczenie, na koniec podnios�a sw� jasn� g�ow� i rzek�a:</p><p>� J�drek, czy ty pami�tasz, ile�my mu winni?</p><p>� Je�li zapomn�, to od psa oczu po�ycz�, bo swoimi nie b�d� �mia� na uczciwego cz�eka spojrze�!</p><p>� J�drek, ty go nie mo�esz tak ostawi�.</p><p>� Jak�e to?</p><p>� Jed� do niego.</p><p>� Oto zacne bia�og�owskie serce, oto zacna pani! � zawo�a� Char�amp chwytaj�c r�ce Kmicicowej i pokrywaj�c je poca�unkami.</p><p>Ale Kmicicowi nie w smak by�a rada, wi�c pocz�� g�ow� kr�ci� i rzek�:</p><p>� Ja bym dla niego na koniec �wiata pojecha�, ale� sama wiesz� �eby� to by�a zdrowa, nie m�wi� ale sama wiesz! Bro� Bo�e strachu jakiego, jakiej przygody� Usech�bym z niespokojno�ci� �ona pierwsza ni� najlepszy przyjaciel� Pana Micha�a mi �al ale� sama wiesz!�</p><p>� Ja si� pod opiek� lauda�skich ojc�w zostan�. Teraz tu spokojnie, nie byle czego te� si� ul�kn�. Bez woli bo�ej w�os mi nie spadnie� A tam pan Micha� ratunku mo�e potrzebuje�</p><p>� Oj, potrzebuje! � wtr�ci� Char�amp.</p><p>� S�yszysz, J�drek. Ja zdrowa. Krzywda mnie od nikogo nie spotka� Wiem ja, �e ci niesporo odje�d�a�</p><p>� Wola�bym na armaty z kociub� i��! � przerwa� Kmicic.</p><p>� Zali to my�lisz, �e jak ostaniesz, nie b�dzie ci gorzko, ilekro� pomy�lisz: przyjacielam zaniecha�! A jeszcze i Pan B�g w gniewie s�usznym �atwo b�ogos�awie�stwa mo�e umkn��!</p><p>� S�k mi w g�ow� wbijasz. Powiadasz, �e mo�e b�ogos�awie�stwa umkn��? Tego si� boj�!</p><p>� Taki przyjaciel jak pan Micha�, to� to �wi�ty obowi�zek go ratowa�!</p><p>� Ja� Micha�a kocham ca�ym sercem. Trudno!� Kiedy trzeba, to rych�o trzeba, bo tu ka�da godzina znaczy! Zaraz do stajen id� Przez B�g �ywy, czy ju� nie ma innej rady? Licho tamtych nada�o w Kaliskie jecha�! To� mi nie o siebie chodzi, ale o ciebie, krociu najmilszy! Wola�bym maj�tno�ci straci� ni� bez ciebie jeden dzie� dycha�. Kto by mi powiedzia�, �e nie dla s�u�by publicznej ciebie odjad�, to bym mu r�koje�� po krzy�yk w g�b� wsadzi�. Obowi�zek � m�wisz? Niech�e b�dzie! Kiep, kto si� ogl�da! �eby dla kogo innego, nie dla Micha�a, nigdy bym tego nie uczyni�!</p><p>Tu zwr�ci� si� do Char�ampa:</p><p>� Mo�ci panie, prosz� ze mn� do stajen, konie opatrzym. A ty, Ole�ka, ka� mi �uby<a l:href="#fn26" type="note">[26]</a> pakowa�. Niech tam kt�ry z lauda�skich om�otu pilnuje� Panie Char�amp, cho� ze dwie niedziele musisz wa�pan u nas posiedzie�, �ony mi dopilnujesz. Mo�e te� si� tu w okolicy jaka dzier�awa znajdzie. Bierz Lubicz! Co? Chod� wa�pan do stajni! Za godzin� ruszam! Kiedy trzeba, to trzeba!�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� II</p></title><p>Jako� dobrze jeszcze przed zachodem s�o�ca ruszy� rycerz, �egnany przez �on� �zami i krzy�em, w kt�rym drzazgi �wi�tego drzewa kunsztownie w z�oto by�y osadzone. A �e z dawnych lat bardzo by� pan Kmicic do nag�ych pochod�w nawyk�y, wi�c ruszywszy gna�, jakby chodzi�o o do�cigni�cie umykaj�cych z �upem Tatar�w.</p><p>Dobrawszy si� do Wilna, jecha� na Grodno, Bia�ystok, a stamt�d do Siedlec si� przebiera�. Przeje�d�aj�c przez �uk�w dowiedzia� si�, �e pa�stwo Skrzetuscy z dzie�mi i panem Zag�ob� dniem przedtem powr�cili w�a�nie z Kaliskiego, wi�c postanowi� do nich wst�pi�, bo z kim�e m�g� nad ratowaniem Wo�odyjowskiego skuteczniej si� naradzi�?</p><p>Przyj�li go tedy ze zdziwieniem i rado�ci�, kt�ra jednak zaraz w ci�ki p�acz si� zmieni�a, gdy im cel swego przybycia oznajmi�.</p><p>Pan Zag�oba ca�y dzie� uspokoi� si� nie m�g� i nad stawem wci�� p�aka� tak rzewnie, �e jak sam p�niej powiada�: a� staw wezbra� i stawid�a trzeba by�o otwiera�. Ale wyp�akawszy si� poszed� po rozum do g�owy i oto co m�wi� na naradzie:</p><p>� Jan nie mo�e jecha�, bo do kapturu obran, spraw za� b�dzie si�a, jako �e po tylu wojnach pe�no jest duch�w niespokojnych. Z tego, co jegomo�� pan Kmicic powiada, wida�, �e bociany na zim� w Wodoktach zostan�, bo je tam do inwentarza roboczego policzono i funkcj� spe�ni� musz�. Nie dziwota, �e przy takim gospodarstwie niesporo wa�panu wyrusza� w drog�, zw�aszcza �e nie wiadomo, jak d�ugo ona mo�e potrwa�. Wielkiego� serca dowi�d�, �e� wyjecha�, ale mamli szczerze radzi�, to� powiem: wracaj, gdy� tam bli�szego jeszcze konfidenta potrzeba, kt�ry by do serca nie bra�, cho�by go i ofukni�to, i widzie� nie chciano. <emphasis>Patientia</emphasis><a l:href="#fn27" type="note">[27]</a> tam potrzebna i do�wiadczenie wielkie, a waszmo�� masz tylko przyja�� dla Micha�a, kt�ra w takowym wypadku <emphasis>non sufficit</emphasis><a l:href="#fn28" type="note">[28]</a>. Nie gniewaj si� jeno wa��, bo sam przyzna� musisz, �e�my obaj z Janem dawniejsi przyjaciele i wi�cej�my razem przyg�d przebyli. Mi�y Bo�e! Ile� to razy on mnie, a ja jego w opresji ratowa�em!</p><p>� Gdybym si� te� zrzek� funkcji deputata? � przerwa� Skrzetuski.</p><p>� Janie, to s�u�ba publiczna! � odpar� surowo Zag�oba.</p><p>� B�g widzi � m�wi� strapiony Skrzetuski � �e stryjecznego mego, Stanis�awa, mi�uj� szczerym braterskim afektem, ale Micha� bli�szy mi ni� brat.</p><p>� Mnie on i od rodzonego bli�szy, tym bardziej �e rodzonego nigdy nie mia�em. Nie czas si� o afekta spiera�! Widzisz, Janie, �eby to nieszcz�cie �wie�o w Micha�a uderzy�o, mo�e sam bym ci powiedzia�: daj katu kaptur i jed�! Ale policzmy, ile to ju� czasu up�yn�o, nim Char�amp z Cz�stochowy na �mud� zd��y�, a pan Andrzej ze �mudzi do nas. Teraz nie tylko trzeba do Micha�a jecha�, ale przy nim zosta�, nie tylko z nim p�aka�, ale perswadowa�<a l:href="#fn29" type="note">[29]</a>; nie tylko mu Ukrzy�owanego jako przyk�ad pokazywa�, ale uciesznymi krotochwilami my�l i serce rozweseli�. Ot, wiecie, kto powinien jecha�? � Ja! I pojad�! Tak mi dopom� B�g! Znajd� go w Cz�stochowie, to go tu przywioz�; nie znajd�, to cho�by na Multany za nim si� powlok� i p�ty go szuka� nie przestan�, p�ki o w�asnej mocy szczypt� tabaki sobie do nozdrzech<a l:href="#fn30" type="note">[30]</a> podnie�� zdo�am.</p><p>Us�yszawszy to dwaj rycerze pocz�li bra� w obj�cia pana Zag�ob�, a on si� rozczuli� nieco i nad pana Micha�a nieszcz�ciem, i nad w�asnymi przysz�ymi fatygami<a l:href="#fn31" type="note">[31]</a>. Przeto �zy roni� pocz��, a wreszcie, gdy ju� mia� u�cisk�w do��, rzek�:</p><p>� Jeno mi za Micha�a nie dzi�kujcie, bo�cie mu nie bli�si ode mnie!</p><p>Na to Kmicic:</p><p>� Nie za Wo�odyjowskiego my dzi�kujemy, ale �elazne lub te� zgo�a niecz�owiecze serce musia�by mie� ten, kto by si� t� gotowo�ci� wa�pana nie wzruszy�, kt�ra w przyjacielskiej potrzebie na fatygi nie dba i na wiek wzgl�du nie ma. Inni w tym wieku o przypiecku ciep�ym jeno my�l�, a wa�pan tak sobie o d�ugiej drodze m�wisz, jakby� moje albo pana Skrzetuskiego mia� lata.</p><p>Pan Zag�oba nie ukrywa� wprawdzie swych lat, ale nie lubi� w og�le, aby przy nim o staro�ci jako o towarzyszce niedo��stwa wspominano; wi�c cho� mia� oczy jeszcze czerwone, spojrza� bystro z pewnym niezadowoleniem na Kmicica i odpar�:</p><p>� M�j mospanie! Kiedym siedmdziesi�ty<a l:href="#fn32" type="note">[32]</a> si�dmy rok pocz��, ckliwo mi jako� by�o na sercu, �e to dwie siekiery nad karkiem wisia�y; ale gdy mi o�mdziesi�ty<a l:href="#fn33" type="note">[33]</a> min��, taki duch we mnie wst�pi�, �e jeszcze mi �eniaczka po g�owie chodzi�a. I widzieliby�my, kto by z nas pierwszy mia� si� z czym pochwali�!</p><p>� Ja� si� nie chwal�, ale waszmo�ci bym pochwa�y nie posk�pi�.</p><p>� I pewnie bym wa�pana skonfundowa�, jakom pana hetmana Potockiego w obliczu kr�la skonfundowa�, kt�ren gdy mi do wieku przytyki dawa�, wyzwa�em go: kto wi�cej koz��w od razu machnie<a l:href="#fn34" type="note">[34]</a>. I c� si� pokaza�o? Oto pan Rewera machn�� trzy i hajducy musieli go podnosi�, bo sam wsta� nie m�g�, a ja go naokolusie�ko objecha�em, ma�o trzydzie�ci pi�� razy fikn�wszy. Spytaj si� Skrzetuskiego, kt�ry na w�asne oczy na to patrzy�.</p><p>Skrzetuski wiedzia�, �e od pewnego czasu pan Zag�oba mia� zwyczaj na niego si� we wszystkim jako na naocznego �wiadka powo�ywa�; wi�c ani okiem nie mrugn��, jeno o Wo�odyjowskim zn�w m�wi� pocz��.</p><p>Zag�oba, pogr��ywszy si� w milczeniu, zamy�li� si� o czym� g��boko; na koniec po wieczerzy wpad� w lepszy humor i tak ozwa� si� do towarzysz�w:</p><p>� Powiem wam to, w co by nie ka�dy rozum umia� ugodzi�. Oto mam w Bogu nadziej�, �e nasz Micha� wyli�e si� �atwiej z tego postrza�u, ni� nam si� na pocz�tku zda�o.</p><p>� Da�by B�g, ale sk�d�e to waszmo�ci do g�owy przysz�o? � pyta� Kmicic.</p><p>� Hm! Tu trzeba i bystrego dowcipu, kt�ry z przyrodzenia jest dany, i eksperiencji<a l:href="#fn35" type="note">[35]</a> wielkiej, kt�rej w waszych latach mie� nie mo�ecie, i znajomo�ci Micha�a. Ka�den ma inn� natur�. W jednego, owo, tak nieszcz�cie uderzy, jakoby�, <emphasis>figuraliter</emphasis> m�wi�c, kamie� w rzek� wrzuci�. Niby� to woda po wierzchu <emphasis>tacite</emphasis> p�ynie, a przecie on tam na dnie le�y, a bieg przyrodzony hamuje, a zawadza, a tak okrutnie rozdziera, i b�dzie le�a�, b�dzie rozdziera�, p�ki wszystka woda do Styksu nie sp�ynie! Ty, Janie, do takich zaliczon by� mo�esz; ale takim gorzej na �wiecie, bo w nich i bole��, i pami�� nie mija. Inny zasi�, <emphasis>eo modo</emphasis><a l:href="#fn36" type="note">[36]</a> kl�sk� przyjmie, jakoby� go pi�ci� w kark hukn��. Zamroczy go zrazu, potem przyjdzie do siebie, a gdy si� siniec zgoi, to i zapomni. Oj, lepsza taka natura na tym pe�nym przyg�d �wiecie.</p><p>S�uchali rycerze ze skupieniem m�drych s��w pana Zag�oby, a on rad widzia�, �e go z tak� uwag� s�uchaj�, i dalej m�wi�:</p><p>� Ja Micha�a na wskro� przezna�em i B�g mi �wiadkiem, �e nie chc� mu tu przymawia�, ale tak mi si� widzi, �e on wi�cej o�enku ni� onej dziewczyny �a�owa�. Nic to, �e desperacja chwyci�a go okrutna, bo� i to nieszcz�cie, zw�aszcza dla niego, nad nieszcz�ciami. Nie wyimaginujecie sobie nawet, jak� ten ch�op mia� ochot� do o�enku. Nie masz w nim chciwo�ci �adnej ni ambicji, ni prywaty; swojego odbie�a�<a l:href="#fn37" type="note">[37]</a>, fortun� tak dobrze jak utraci�, o �o�d si� nie upomina�; ale za wszystkie prace, za wszystkie zas�ugi niczego od Pana Boga i Rzeczypospolitej nie wygl�da�, jeno �ony. I to sobie w duszy wykalkulowa�, �e mu si� taki chleb nale�y; ju�, ju� mia� go w g�b� wzi���, a� tu jakoby mu kto w w�sy dmuchn��! Masz�e teraz! Jedz! Co i dziwnego, �e go desperacja chwyci�a? Nie m�wi�, �eby i dziewki nie �a�owa�, ale jak mi B�g mi�y, tak o�enku wi�cej �a�uje, cho� sam przysi�g�by, �e jest przeciwnie.</p><p>� Da�by B�g! � powt�rzy� Skrzetuski.</p><p>� Poczekajcie, niech jeno owe rany duszne<a l:href="#fn38" type="note">[38]</a> mu si� zamkn� i �wie�� sk�r� pokryj�, a obaczym, czy mu dawna ochota nie powr�ci. <emphasis>Periculum</emphasis><a l:href="#fn39" type="note">[39]</a> w tym tylko, by teraz <emphasis>sub onere</emphasis><a l:href="#fn40" type="note">[40]</a> desperacji<a l:href="#fn41" type="note">[41]</a> czego� nie uczyni� albo nie postanowi�, czego by potem sam �a�owa�. Ale co si� mia�o sta�, to si� ju� sta�o, bo w nieszcz�ciu pr�dka rezolucja. M�j wyrostek ju� szatki ze skrzy� wyjmuje i uk�ada, wi�c nie m�wi� tego, �eby nie jecha�, chcia�em tylko waszmo�ci�w pocieszy�.</p><p>� Znowu plastrem ojciec Micha�owi b�dziesz! � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� Jako i tobie by�em. Pami�tasz? Bylem go tylko pr�dko znalaz�, bo si� boj�, �e si� w jakowej� pustelni przytai albo gdzie w dalekich stepach zapadnie, do kt�rych od m�odu nawyk�. Waszmo��, panie Kmicic, przymawia�e� mi do wieku, a ja ci powiem, �e je�li kiedy go�czy bojar tak z listem sun��, jako ja b�d� sun��, to mi ka�cie za powrotem nitki ze starych b�awat�w wyci�ga�, groch �uszczy� albo mi k�dziel dajcie. Ani mnie niewygody nie zatrzymaj�, ani cudza go�cinno�� skusi, ani jad�o lub te� napitek w p�dzie zahamuje. Jeszcze�cie takiego pochodu nie widzieli! Ju� teraz ledwie usiedzie� mog�, w�a�nie jakoby mnie kto szyd�em spod �awy ekscytowa�: ju� i koszul� podr�n� kaza�em sobie �ojem koz�owym dla wstr�tu gadowi wysmarowa�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� III</p></title><p>Jednak�e nie jecha� tak szybko pan Zag�oba, jak to sobie i towarzyszom obiecywa�. Im za� by� bli�ej Warszawy, tym jecha� wolniej. By� to czas, w kt�rym Jan Kazimierz, kr�l, polityk i w�dz wielki, pogasiwszy po�ary postronne i wywi�d�szy Rzeczpospolit� jakoby z toni potopu<a l:href="#fn42" type="note">[42]</a>, zrzek� si� panowania. Wszystko on przecierpia�, wszystko przetrwa�, wszystkim tym ciosom piersi nadstawi�, kt�re sz�y od zewn�trznego nieprzyjaciela; ale gdy potem wewn�trzne reformy zamierzy� i zamiast pomocy od narodu, oporu tylko i niewdzi�czno�ci dozna�, w�wczas dobrowolnie zdj�� z po�wi�conych skroni t� koron�, kt�ra niezno�nym ci�arem mu si� sta�a.</p><p>Sejmiki powiatowe i genera�y ju� si� by�y poodprawia�y, a ksi�dz prymas Pra�mowski konwokacj� na 5 listopada oznaczy�.</p><p>Wielkie by�y wcze�nie r�nych kandydat�w starania, wielkie partii rozmaitych wsp�zawodnictwa, a cho� to elekcja<a l:href="#fn43" type="note">[43]</a> mia�a dopiero rozstrzygn��, rozumia� wszak�e ka�dy niezwyk�� sejmu konwokacyjnego wa�no��. Jechali tedy pos�owie do Warszawy kole�no<a l:href="#fn44" type="note">[44]</a> i konno, z czeladzi� i pacho�kami, jechali senatorowie, a przy ka�dym dw�r wspania�y. Po drogach by�o ciasno, gospody zaj�te, a wynalezienie sobie noclegu z wielk� po��czone mitr�g�. Wszak�e ust�powano panu Zag�obie miejsca ze wzgl�du na jego wiek, ale natomiast niezmierna jego s�awa nieraz w�a�nie nara�a�a go na strat� czasu.</p><p>Bywa�o, zajedzie do jakiej karczmy, a tam ani ju� palca w�cibi�, to personat<a l:href="#fn45" type="note">[45]</a>, kt�ry j� wraz z dworem zajmowa�, wyjdzie przez ciekawo�� zobaczy�, kto przyjecha�, a widz�c starca z bia�ymi jak mleko w�sami i brod�, rzecze na widok takiej powagi:</p><p>� Prosz� waszmo�ci dobrodzieja ze mn� do stancji na przygodn� zak�sk�.</p><p>Pan Zag�oba grubianinem nie by� i nie odmawia� wiedz�c, �e znajomo�� z nim ka�demu mi�� b�dzie. Gdy wi�c gospodarz przez pr�g go przepu�ciwszy pyta� nast�pnie: �kog� mam honor?� � on si� tylko w boki bra� i pewien efektu odpowiada� dwoma s�owami:</p><p>� Zag�oba <emphasis>sum</emphasis>!<a l:href="#fn46" type="note">[46]</a></p><p>Jako� nie zdarzy�o si� nigdy, aby po owych dw�ch s�owach nie nast�pi�o wielkie ramion otwieranie, okrzyki: �do najfortunniejszych dni ten zapisz�!�, i nawo�ywania towarzysz�w albo dworzan: �patrzcie! �w jest wz�r, <emphasis>gloria et decus</emphasis><a l:href="#fn47" type="note">[47]</a> wszystkiego Rzeczypospolitej kawalerstwa!� Zbiegali si� tedy podziwia� pana Zag�ob�, a m�odsi przychodzili ca�owa� po�y<a l:href="#fn48" type="note">[48]</a> jego podr�nego �upana<a l:href="#fn49" type="note">[49]</a>. Za czym �ci�gano z woz�w beczu�ki i ankary i nast�powa�o <emphasis>gaudium</emphasis><a l:href="#fn50" type="note">[50]</a> trwaj�ce czasem i kilka dni.</p><p>Powszechnie my�lano, �e jako pose� na konwokacj� jedzie, a gdy m�wi�, �e nie, zdziwienie bywa�o powszechne. Ale on t�umaczy� si�, �e panu Domaszewskiemu mandatu ust�pi�, aby zasi� i m�odsi do spraw publicznych przyk�ada� si� mogli. Jednym te� powiada� prawdziw� przyczyn�, dla kt�rej w drog� wyruszy�; innych za�, gdy si� dopytywali, zbywa� s�owami:</p><p>� Ot, z ma�egom do wojny przywyk�, to� zachcia�o si� jeszcze na stare lata z Dorosze�k� poha�asowa�.</p><p>Po kt�rych s�owach podziwiano go jeszcze wi�cej. A nikomu przez to nie by� ta�szym, �e nie jako pose� jecha�, wiedziano bowiem, �e i mi�dzy arbitrami znajduj� si� tacy, kt�rzy wi�cej od samych pos��w mog�. Zreszt� baczy�<a l:href="#fn51" type="note">[51]</a> ka�den senator, cho�by i najznamienitszy, na to, �e po paru miesi�cach nast�pi elekcja, a w�wczas ka�de s�owo m�a tak mi�dzy rycerstwem ws�awionego nieoszacowan� wag� mie� b�dzie.</p><p>Brali te� w ramiona pana Zag�ob� i czapkowali mu by i najwi�ksi panowie. Pan podlaski trzy dni go poi�; panowie Pacowie, kt�rych w Ka�uszynie napotka�, na r�kach go nosili.</p><p>Niejeden i dary znaczne kaza� po cichu w was�g<a l:href="#fn52" type="note">[52]</a> mu wsuwa�: od w�dek, win do sepecik�w<a l:href="#fn53" type="note">[53]</a> kosztownie oprawnych, szabel i pistolet�w.</p><p>Mia�a si� z tego dobrze i s�u�ba pana Zag�oby, ale on sam, wbrew postanowieniu i obietnicy, jecha� tak wolno, �e trzeciego tygodnia dopiero w Mi�sku stan��.</p><p>Za to w Mi�sku nie popasa�. Wjechawszy na rynek ujrza� dw�r tak znaczny i pi�kny, jakiego dot�d po drodze nie spotka�: dworzanie w szumnej barwie; p� regimentu jeno piechoty, bo na konwokacj� zbrojno nie je�d�ono, ale tak strojnej, �e i kr�l szwedzki strojniejszej gwardii nie mia�; pe�no karet poz�ocistych, woz�w z makatami i kobiercami dla obijania karczem po drogach, woz�w z kredensem i zapasami �ywno�ci; przy tym s�u�ba ca�a niemal cudzoziemska, tak �e ma�o kto si� zrozumia�ym j�zykiem w tej ci�bie odezwa�.</p><p>Pan Zag�oba dopatrzy� wreszcie jednego z dworzan po polsku ubranego, wi�c kaza� stan�� i pewien dobrego popasu, wysadzi� ju� jedn� nog� z was�gu, a jednocze�nie spyta�:</p><p>� A czyj to dw�r taki foremny, �e i kr�l foremniejszego mie� nie mo�e?</p><p>� Czyj�e ma by� � odpowiedzia� dworzanin � jak nie pana naszego, ksi�cia koniuszego litewskiego?</p><p>� Kogo? � powt�rzy� Zag�oba.</p><p>� Czy� wa�� g�uchy? Ksi�cia Bogus�awa Radziwi��a, kt�ry pos�em na konwokacj� jedzie, ale � da B�g! � po elekcji elektem zostanie.</p><p>Zag�oba schowa� pr�dko nog� w was�g.</p><p>� Jed�! � krzykn�� na wo�nic�. � Nic tu po nas!</p><p>I pojecha� trz�s�c si� z oburzenia.</p><p>� Wielki Bo�e! � m�wi� � niezbadane Twoje wyroki i je�li tego zdrajcy piorunem w kark nie trza�niesz, to masz w tym jakowe� ukryte intencje, kt�rych si� rozumem dochodzi� nie godzi, cho� po ludzku rzeczy bior�c, nale�a�aby si� takiemu skurczybykowi dobra ch�osta. Ale wida�, �le si� dzieje w tej prze�wietnej Rzeczypospolitej, je�li podobni przedawczykowie, bez czci i sumienia, nie tylko kary nie odnosz�, ale w bezpieczno�ci i pot�dze je�d��, ba! jeszcze obywatelskie funkcje sprawuj�. Chyba �e zginiem, bo gdzie�, w jakim kraju, w jakim innym pa�stwie taka rzecz przygodzie by si� mog�a? Dobry by� kr�l <emphasis>Joannes Casimirus</emphasis>, ale nadto przebacza� i przyuczy� najgorszych dufa� w bezkarno�� i przezpiecze�stwo<a l:href="#fn54" type="note">[54]</a>. Wszelako nie jego to tylko wina. Wida�, �e i w narodzie sumienie obywatelskie i czu�o�� na cnot� do reszty zagin�a. Tfu! tfu! On pos�em! W jego bezecne r�ce obywatele ca�o�� i bezpiecze�stwo ojczyzny sk�adaj�, w te same r�ce, kt�rymi j� rozdziera� i w szwedzkie �a�cuchy okuwa�! Zginiemy, nie mo�e inaczej by�! Jeszcze go i na kr�la raj�� A c�! wszystko, wida�, w takim narodzie mo�liwe. On pos�em! Dla Boga! Przecie� prawo wyra�nie m�wi, �e nie mo�e by� pos�em �w, kt�ry w obcych krajach urz�dy sprawuje, a przecie on jest generalnym, u swego parszywego wuja, Prus Ksi���cych gubernatorem! Aha! Czekaj�e, mam ci�! A rugi<a l:href="#fn55" type="note">[55]</a> sejmowe od czego? Je�li do sali nie p�jd� i tej materii, chocia� tylko arbitrem b�d�c, nie porusz�, to niech si� tu zaraz w skopa<a l:href="#fn56" type="note">[56]</a> zmieni�, a m�j wo�nica w rze�nika. Znajd� si� przecie mi�dzy pos�ami, kt�rzy mnie popr�. Nie wiem, czyli ci, zdrajco, jako takiemu potentatowi, dam rady i z poselstwa wyrugowa� zdo�am, ale �e ci to do elekcji nie pos�u�y � to pewna! I Micha�, niebo��, poczeka� na mnie musi, bo to b�dzie <emphasis>pro publico bono</emphasis> uczynek.</p><p>Tak rozmy�la� pan Zag�oba przyrzekaj�c sobie ko�o tej sprawy rug�w pilnie chodzi� i pos��w prywatnie dla niej kaptowa�. Z tego powodu od Mi�ska spieszniej ju� do Warszawy d��y� boj�c si� na otwarcie konwokacji zap�ni�.</p><p>Przyjecha� jednak do�� wcze�nie. Pos��w i postronnych zjazd by� tak wielki, �e gospody ni w samej Warszawie, ni na Pradze, ni nawet za miastem wcale nie mo�na by�o dosta�; trudno si� by�o te� do kogo zaprosi�, bo w jednej izbie po trzech i czterech si� mie�ci�o. Pierwsz� noc przep�dzi� pan Zag�oba w handlu u Fukiera i zesz�a jako� do�� g�adko; ale nazajutrz, wytrze�wiawszy na swym was�gu, sam dobrze nie wiedzia�, co ma czyni�.</p><p>� Bo�e! Bo�e! � m�wi� wpad�szy w z�y humor i rozgl�daj�c si� po Krakowskim Przedmie�ciu, kt�re w�a�nie przeje�d�a� � oto Bernardyni, a oto ruina pa�acu Kazanowskich! Niewdzi�czne miasto! W�asn� krwi� i trudem musia�em je nieprzyjacielowi wydziera�, a teraz mi k�ta dla siwej g�owy �a�uje.</p><p>Miasto wszelako nie �a�owa�o wcale k�ta dla siwej g�owy, tylko go po prostu nie mia�o.</p><p>Natomiast czuwa�a nad panem Zag�ob� szcz�liwa gwiazda, bo ledwie do pa�acu Koniecpolskich dojecha�, gdy jaki� g�os krzykn�� z boku na wo�nic�:</p><p>� St�j!</p><p>Czeladnik powstrzyma� konie; wtem nieznajomy szlachcic zbli�y� si� z rozja�nionym obliczem do was�gu i zawo�a�:</p><p>� Panie Zag�oba! Nie poznajesz mnie waszmo��?</p><p>Zag�oba ujrza� przed sob� m�a maj�cego ko�o trzydziestu kilku lat, przybranego w ko�pak rysi z pi�rkiem, znak niechybny wojskowej s�u�by, w makowy �upan i ciemnoczerwony kontusz przepasany poz�ocistym pasem. Twarz nieznajomego by�a nadzwyczajnej pi�kno�ci. Cer� mia� �w blad�, nieco tylko w polach wichrem na z�otawo opalon�, oczy b��kitne, pe�ne jakowego� smutku i zamy�lenia, rysy twarzy nadzwyczaj foremne, prawie � jak na m�a � zbyt pi�kne; pomimo polskiego stroju nosi� on d�ugie w�osy i brod� z cudzoziemska przyci�t�. Stan�wszy przy was�gu otworzy� szeroko ramiona, a pan Zag�oba, lubo<a l:href="#fn57" type="note">[57]</a> nie m�g� go sobie na razie przypomnie�, przechyli� si� i obj�� go za szyj�.</p><p>�ciskali si� tedy serdecznie, a chwilami jeden odsuwa� drugiego, aby mu si� lepiej przypatrze�; na koniec Zag�oba rzek�:</p><p>� Wybaczaj waszmo��, ale jeszcze nie mog� sobie przypomnie�</p><p>� Hassling-Ketling!</p><p>� Dla Boga! Twarz wyda�a mi si� znajom�, ale str�j ca�kiem wa�pana odmieni�, bom ci� dawniej w kolecie rajtarskim widywa�. To ju� i po polsku chodzisz?</p><p>� Bom t� Rzeczpospolit�, kt�ra mnie tu�acza pachol�ciem jeszcze niemal b�d�cego przygarn�a i dostatnim chlebem opatrzy�a, za swoj� matk� uzna� i innej mie� nie chc�. Wa�pan nie wiesz o tym, �em indygenat<a l:href="#fn58" type="note">[58]</a> po wojnie otrzyma�?</p><p>� A to mi s�odk� nowin� zwiastujesz! Tak�e ci si� to poszcz�ci�o?</p><p>� I w tym, i w czym innym, bom w Kurlandii, na samej granicy �mudzkiej, na cz�eka takiego samego nazwiska, jako jest moje, natrafi�, kt�ren mnie adoptowa�, do herbu przyj�� i fortun� obdarzy�. Mieszka on w �wi�tej, w Kurlandii, ale i z tej strony ma maj�tno�� Szkudy, kt�r� mnie pu�ci�.</p><p>� Szcz�� ci Bo�e! To� tedy wojn� porzuci�?</p><p>� Niech si� jeno jakakolwiek zdarzy, stawi� si� niezawodnie. Dlatego to i wiosk� w dzier�aw� odda�em, a tu czekam okazji.</p><p>� To mi kawalerska fantazja! Zupe�nie jak ja, kiedym by� m�ody, cho� i dzi� jeszcze wigor w ko�ciach jest! Co tedy porabiasz w Warszawie?</p><p>� Pos�uj� na konwokacj�.</p><p>� Rany boskie! To� ju� z ko�ciami Polak!</p><p>M�ody rycerz u�miechn�� si�.</p><p>� I dusz�, a to wi�cej!</p><p>� �onaty�?</p><p>Ketling westchn��.</p><p>� Nie!</p><p>� Tego ci tylko brakuje. A wier�! Czekaj jeno! Zaliby ci dot�d dawny sentyment do Billewicz�wny nie wyszed� z pami�ci?</p><p>� Skoro wa�pan o tym wiedzia�e�, com moj� s�dzi� by� tylko tajemnic�, to wiedz, �e �aden nowy nie przyszed��</p><p>� Daj spok�j! Ona nied�ugo ma�ego Kmicica �wiatu przyrzuci. Daj sobie spok�j! Co� za robota wzdycha�, gdy kto inny w lepszej konfidencji z ni� �yje. Powiem� prawd�, �e to i �mieszno.</p><p>Ketling podni�s� swe smutne oczy w g�r�.</p><p>� Rzek�em tylko, i� nowy sentyment nie przyszed�.</p><p>� Przyjdzie, nie b�j si�! O�enim ci�! Wiem to z w�asnej eksperiencji, �e zbytnia sta�o�� w amorach tylko zgryzot przyczynia. �em to by� swego czasu sta�y jako Troilus, si�a delicyj, si�a dobrych okazji poniecha�em, a com si� nagryz�!</p><p>� Daj Bo�e ka�demu zachowa� tak jowialny humor, jako waszmo�� zachowa�e�!</p><p>� Bom w modestii �y� zawsze, przeto mi w ko�ciach nie strzyka! Gdzie mieszkasz, zali znalaz�e� gospod�?</p><p>� Mam dworek wygodny ku Mokotowu<a l:href="#fn59" type="note">[59]</a>, kt�ry po wojnie ju� wybudowa�em.</p><p>� To� szcz�liwy; ja za� od wczoraj na pr�no po ca�ym mie�cie je�d��!</p><p>� Dla Boga! Dobrodzieju! Ju��e mi tego nie odm�wisz, �eby� u mnie stan��; miejsca jest dosy�; pr�cz dworku oficyna i stajnia wygodna. Znajdzie si� dla czeladzi i koni pomieszczenie.</p><p>� To� mi z nieba spad�, jak mnie B�g mi�y!</p><p>Ketling siad� na was�g i ruszyli.</p><p>Po drodze opowiada� mu Zag�oba o nieszcz�ciu, jakie w pana Wo�odyjowskiego ugodzi�o, a on r�ce nad nim �ama�, bo nic by� dot�d nie wiedzia�.</p><p>� Tym to ostrzejszy grot i dla mnie � rzek� wreszcie � �e mo�e waszmo�� i nie wiesz, jaka mi�dzy nami w ostatnich czasach przyja�� powsta�a. Wszystkie p�niejsze wojny w Prusiech, przy obl�eniu zamk�w, gdzie tylko by�y jeszcze szwedzkie za�ogi, odprawowali�my razem. Chodzili�my i na Ukrain�, i na pana Lubomirskiego, i zn�w na Ukrain�, ju� po �mierci ruskiego wojewody, pod panem marsza�kiem koronnym Sobieskim. Jedna kulbaka nam za poduszk� s�u�y�a, z jednej jadali�my misy; Kastorem i Polluksem nas zwano. I dopiero gdy on po pann� Borzobohat� na �mud� jecha�, nadesz�a chwila separationis<a l:href="#fn60" type="note">[60]</a>; kt� by si� spodziewa�, �e najlepsze jego nadzieje tak pr�dko przemin� jako strza�a na powietrzu?</p><p>� Nic sta�ego na tym padole p�aczu nie masz � odpowiedzia� Zag�oba.</p><p>� Pr�cz przyja�ni statecznej� Trzeba b�dzie radzi� i dowiadywa� si�, gdzie on teraz. Mo�e od pana marsza�ka koronnego czego� si� dowiemy, kt�ry Wo�odyjowskiego jak �renic� oka mi�uje. A nie, to� tu s� pos�owie ze wszystkich stron. Niepodobna, aby kt�ry o takim rycerzu nie s�ysza�. W czym b�d� m�g�, w tym waszmo�ci pos�u��, lepiej jak gdyby o mnie samego chodzi�o.</p><p>Tak rozmawiaj�c przybyli na koniec do Ketlingowego dworku, kt�ry dworem si� by� okaza�. W �rodku by�y porz�dki wszelkie i niema�o sprz�t�w kosztownych b�d� kupionych, b�d� ze zdobyczy pochodz�cych. Broni zw�aszcza wyb�r by� znamienity. Ucieszy� si� pan Zag�oba na ten widok i rzek�:</p><p>� O! to� wa�pan m�g�by� tu i dwadzie�cia os�b pomie�ci�. Szcz�cie to dla mnie, �em ci� spotka�. Mog�em pana Antoniego Chrapowickiego gospod� zaj��, bo to m�j znajomy i przyjaciel. Ci�gn�li mnie i Pacowie, kt�rzy przeciw Radziwi��om partyzant�w szukaj�, ale u ciebie wol�.</p><p>� S�ysza�em mi�dzy pos�ami litewskimi � odrzek� Ketling � �e poniewa� teraz na Litw� kolej przypada, chc� koniecznie pana Chrapowickiego marsza�kiem sejmu postanowi�.</p><p>� I s�usznie. Cz�ek to zacny i realista, jeno nieco dobrowolny. Dla niego nie masz nad zgod�; tylko patrzy, gdzie by kogo z kim pogodzi�, a to na nic. Ale! Powiedz no szczerze, czym� jest Bogus�aw Radziwi��?</p><p>� Od czasu, jak mnie Tatarzy pana Kmicicowi pod Warszaw� w niewol� wzi�li � niczym. Porzuci�em t� s�u�b� i nie zabiega�em o ni� wi�cej, bo cho� to mo�ny pan, ale z�y i przewrotny cz�owiek. Napatrzy�em ja mu si� dosy�, gdy w Taurogach na cnot� tej nadziemskiej istoty nastawa�.</p><p>� Jakiej nadziemskiej? Cz�eku, co gadasz? Z gliny ona jest i tak jak pierwsza lepsza farfurka st�uc si� mo�e. � Wszelako mniejsza z tym!</p><p>Tu zaczerwieni� si� pan Zag�oba z gniewu, a� mu oczy na wierzch wysz�y.</p><p>� Wyobra� sobie, ta szelma pos�em jest!</p><p>� Kto taki? � pyta� zdumiony Ketling, kt�rego my�l by�a jeszcze przy Ole�ce.</p><p>� Bogus�aw Radziwi��! Ale rugi! Rugi od czego?! S�uchaj, ty� pose�, mo�esz t� materi� poruszy�, a ju� ja ci z galerii rykn� do wt�ru, nie b�j si�! Prawo za nami, a zechc�li prawo pomin��, to mo�na by mi�dzy arbitrami tumulcik<a l:href="#fn61" type="note">[61]</a> uczyni� tak zacny, �eby si� i bez krwi nie oby�o.</p><p>� Nie czy� tego wa��, na mi�osierdzie bo�e. Materi� ja wnios�, bo s�uszna, ale Bo�e uchowaj sejm zamiesza�.</p><p>� P�jd� i do Chrapowickiego, cho� to ciep�a woda, co ze szkod� jest, bo od niego, jako od przysz�ego marsza�ka, si�a zale�y. Podszczuj� Pac�w. Przynajmniej wszystkie jego praktyki publice przypomnimy. Przecie s�ysza�em po drodze, �e ta szelma o koron� dla siebie my�li si� stara�!</p><p>� Chybaby nar�d do ostatniego upadku przyszed� i nie by� �ywota godny, gdyby tacy kr�lami jego mieli zostawa� � odrzek� Ketling. � Ale wypocznij wa�� teraz, a p�niej kt�regokolwiek dnia p�jdziem do pana marsza�ka koronnego o naszego przyjaciela wypytywa�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� IV</p></title><p>Sejm konwokacyjny<a l:href="#fn62" type="note">[62]</a> w kilka dni p�niej zosta� otwarty, na kt�rym, jak przewidywa� Ketling, powo�ano do laski<a l:href="#fn63" type="note">[63]</a> pana Chrapowickiego, na�wczas podkomorzego smole�skiego, a p�niejszego wojewod� witebskiego. Poniewa� chodzi�o tylko o wyznaczenie terminu elekcji i ustanowienie wy�szego kapturu, a intrygi rozmaitych partii nie mog�y w takich sprawach znale�� dla siebie pola, przeto konwokacja dosy� zapowiada�a si� spokojnie. W samym pocz�tku zaburzy�a j� tylko nieco materia rug�w. Bo gdy pose� Ketling poda� w w�tpliwo�� prawomocno�� wyboru pana pisarza bielskiego i jego kolegi ksi�cia Bogus�awa Radziwi��a, zaraz jaki� pot�ny g�os spomi�dzy arbitr�w zakrzykn��: �Zdrajca! Cudzoziemski urz�dnik!� Za tym g�osem posz�y i inne; przy��czyli si� do nich tako� niekt�rzy pos�owie i niespodzianie sejm rozpad� si� na dwie strony, z kt�rych jedna chcia�a pan�w pos��w bielskich rugowa�, druga za� uzna� ich wyb�r. Zgodzono si� wreszcie na s�d, kt�ry spraw� za�agodzi� i wyb�r przyzna�.</p><p>Niemniej by� to jednak cios dla ksi�cia koniuszego bardzo dotkliwy; bo ju� to samo, �e rozwa�ano, czy ksi��� godnym jest zasi��� w izbie, to samo, �e przypomniano <emphasis>coram publico</emphasis> wszystkie jego z czas�w wojny szwedzkiej zdrady i przeniewierstwa � okry�o go �wie�� ha�b� w oczach Rzeczypospolitej i podkopa�o z gruntu wszystkie jego ambitne zamiary.</p><p>Liczy� on bowiem, �e gdy stronnictwa kondeuszowe, neuburskie i lotary�skie, nie licz�c innych pomniejszych, wzajem sobie b�d� przeszkadza�, wyb�r �atwo mo�e pa�� na krajowca.</p><p>Duma za� i pochlebcy m�wili mu, �e gdyby si� to mia�o zdarzy�, to tym krajowcem nie m�g�by by� kto inny, jeno pan najwy�szym jeniuszem<a l:href="#fn64" type="note">[64]</a> obdarzony, najpot�niejszy i z najznakomitszego rodu, a inaczej m�wi�c � on sam.</p><p>Trzymaj�c wi�c rzeczy do czasu w tajemnicy, porozci�ga� ju� poprzednio niewody<a l:href="#fn65" type="note">[65]</a> na Litwie, a teraz w�a�nie rozpocz�� zastawia� sie� w Warszawie, gdy nagle spostrzeg�, �e zaraz z pocz�tku mu j� przerwano i uczyniono dziur� tak wielk�, �e wszystkie ryby uj�� ni� �atwo mog�y. Zgrzyta� te� z�bami przez ca�y czas s�du, a gdy na Ketlingu, jako na po�le, nie m�g� zemsty wywrze�, og�osi� mi�dzy swymi dworzanami nagrod� temu, kto mu wska�e owego arbitra, kt�ry pierwszy po Ketlingowym wniosku zakrzykn��: �Zdrajca i przedawczyk!�</p><p>Pan Zag�oba zbyt by� znany, aby jego nazwisko d�ugo mog�o pozosta� ukryte. Zreszt� nie tai� si� wcale. Jako� ksi��� zawrza� jeszcze bardziej, ale i stropi� si� niema�o, us�yszawszy, �e mu na wstr�cie staje<a l:href="#fn66" type="note">[66]</a> m�� tak popularny, na kt�rego strach by�o si� porywa�.</p><p>Wiedzia� o tej swojej mocy i pan Zag�oba, bo gdy z pocz�tku pogr�ki zacz�y lata�, ozwa� si� raz na wielkim zgromadzeniu szlacheckim:</p><p>� Nie wiem, je�liby to komu by�o bezpieczno, gdyby tu jeden w�os mia� mi spa�� z g�owy. Elekcja niedaleko, a gdy si� sto tysi�cy braterskich szabel zbierze, �atwo si� jakowe� bigosowanie mo�e uczyni�</p><p>S�owa te dosz�y do ksi�cia, kt�ry tylko wargi zagryz� i u�miechn�� si� wzgardliwie, ale w duszy pomy�la�, �e pan Zag�oba ma s�uszno��.</p><p>Na drugi dzie� odmieni� te� widocznie wzgl�dem starego rycerza zamiary, bo gdy na uczcie u ksi�cia krajczego kto� pocz�� o nim m�wi�, Bogus�aw rzek�:</p><p>� Wielce mi jest niech�tny, jako s�ysza�em, �w szlachcic, ale ja si� tak w ludziach rycerskich kocham, �e cho�by mi i dalej szkodzi� nie przesta�, zawsze go b�d� mi�owa�.</p><p>A w tydzie� p�niej powt�rzy� to samo wr�cz panu Zag�obie, gdy si� u pana hetmana wielkiego, Sobieskiego, spotkali.</p><p>Panu Zag�obie, lubo twarz zachowa� spokojn� i pe�n� fantazji, zabi�o nieco serce w piersi na widok ksi�cia, bo to by� przecie pan o daleko si�gaj�cych r�kach i ludojad, kt�rego si� wszyscy obawiali. Ten za� odezwa� si� do niego przez ca�y st�:</p><p>� Mo�ci panie Zag�oba, dosz�o ju� do mnie, �e� wa�pan, chocia�e� nie pose�, chcia� mnie niewinnego z sejmu rugowa�, ale ja to wa�panu po chrze�cija�sku przebaczam i promocj�, je�li kiedy b�dzie trzeba, s�u�y� nie omieszkam.</p><p>� Przy konstytucji tylko stawa�em � odrzek� Zag�oba � co szlachcic czyni� powinien; <emphasis>quod attinet</emphasis> protekcji, to w moim wieku podobno boska najpotrzebniejsza, bo mi pod dziewi��dziesi�t lat.</p><p>� Pi�kny wiek, je�li by� tak cnotliwy, jak d�ugi, o czym zreszt� wcale w�tpi� nie chc�.</p><p>� S�u�y�em ojczy�nie i swemu panu, obcych bog�w nie szukaj�c.</p><p>Ksi��� zmarszczy� si� nieco:</p><p>� S�u�y�e� waszmo�� i przeciw mnie; wiem o tym. Ale niech�e b�dzie ju� zgoda mi�dzy nami. Wszystko to zapomniane, nawet i to, �e� cudz�, prywatn� zawi�� <emphasis>contra me</emphasis><a l:href="#fn67" type="note">[67]</a> protegowa�. Z tamtym prze�ladowc� mam jeszcze jakowe� rachunki, ale waszmo�ci r�k� wyci�gam i przyja�� ofiaruj�.</p><p>� Chudym tylko pacho�ek i za wysoka to dla mnie <emphasis>amicycja</emphasis>. Musia�bym si� do niej wspina� lub podskakiwa�, a to ju� na staro�� trudno. Je�li za� wasza ksi���ca mo�� m�wisz o rachunkach z panem Kmicicem, moim przyjacielem, tedy radzi�bym z serca tej arytmetyki poniecha�.</p><p>� Prosz�, a czemu to? � spyta� ksi���.</p><p>� Bo cztery w arytmetyce s� dzia�ania. Ow�, lubo pan Kmicic fortun� ma zacn�, przecie mucha to w por�wnaniu do waszej ksi���cej, wi�c na dzielenie pan Kmicic nie przystanie; mno�eniem sam si� zajmuje; odj�� sobie niczego nie pozwoli; m�g�by chyba co� doda�, a nie wiem, czyby� wasza ksi���ca mo�� by� na to �akomy.</p><p>Jakkolwiek Bogus�aw �wiczony by� w szermierce na s�owa, jednak czy to wyw�d pana Zag�oby, czy jego zuchwa�o�� zdumia�a go tak dalece, �e j�zyka w g�bie zapomnia�. Przytomnym pocz�y si� brzuchy trz��� ze �miechu, a pan Sobieski roze�mia� si� na ca�e gard�o i rzek�:</p><p>� Stary to zbara�czyk! Umie ci�� szabl�, ale i na j�zyki gracz nie lada! Lepiej go zostawi� w spokoju.</p><p>Jako� Bogus�aw widz�c, �e na nieprzejednanego trafi�, nie pr�bowa� wi�cej pana Zag�oby skaptowa�, tylko pocz�wszy z kim innym rozmow�, ciska� od czasu do czasu z�e spojrzenia przez st� na starego rycerza.</p><p>Ale pan hetman Sobieski rozochoci� si� i m�wi� dalej:</p><p>� Mistrz z was, panie bracie, mistrz prawdziwy. Znale�li�cie te� kiedy r�wnego sobie w tej Rzeczypospolitej?</p><p>� W szabli � odpowiedzia� zadowolony z pochwa�y Zag�oba � Wo�odyjowski mnie doszed�. A i Kmicica poduczy�em te� nie�le.</p><p>To rzek�szy zerkn�� na Bogus�awa, ale ten uda�, �e nie s�yszy, i rozmawia� pilnie z s�siadem.</p><p>� Ba! � rzek� hetman. � Wo�odyjowskiego nieraz przy robocie widzia�em i r�czy�bym za niego, cho�by o losy ca�ego chrze�cija�stwa chodzi�o. Szkoda, �e w takiego �o�nierza jakoby piorun uderzy�.</p><p>� A co mu si� sta�o? � spyta� Sarbiewski, miecznik ciechanowiecki.</p><p>� Dziewka mu umi�owana w drodze, w Cz�stochowie, zmar�a � odpowiedzia� Zag�oba � i to najgorzej, �e znik�d nie mog� dowiedzie� si�, gdzie on si� teraz znajduje?</p><p>� Przez B�g! � zawo�a� na to pan Warszycki, kasztelan krakowski. � To� ja ci�gn�c do Warszawy napotka�em go w drodze r�wnie� tu jad�cego i przyzna� mi si�, �e obrzydziwszy ten �wiat i jego <emphasis>vanitates</emphasis><a l:href="#fn68" type="note">[68]</a>, na <emphasis>Mons regius</emphasis> si� wybiera, aby w modlitwie i rozmy�laniach stroskanego �ywota doko�czy�.</p><p>Zag�oba porwa� si� za resztki czupryny.</p><p>� Kamedu�� zosta�, jak mi B�g mi�y! � zakrzykn�� w najwi�kszej desperacji.</p><p>Jako� wiadomo�� pana kasztelana na wszystkich niema�e uczyni�a wra�enie.</p><p>Pan Sobieski, kt�ry �o�nierzy kocha�, a sam najlepiej wiedzia�, jak ojczyzna takich potrzebuje, zmartwi� si� wielce i po chwili rzek�:</p><p>� Wolnej woli ludzkiej i chwale boskiej niepodobna si� oponowa�<a l:href="#fn69" type="note">[69]</a>, ale szkoda jest i trudno mam ukry� waszmo�ciom, �e mi �al. Ze szko�y ksi�cia Jeremiego to by� �o�nierz, przeciw ka�demu nieprzyjacielowi wyborny, a ju� przeciw ordzie i hultajstwu niezr�wnany. Ledwie kilku jest takich w stepach zago�czyk�w, jako to mi�dzy Kozakami pan Piwo, a w kompucie pan Ruszczyc; ale i ci Wo�odyjowskiego nie doszli.</p><p>� Szcz�cie, �e czasy jako� spokojniejsze � odrzek� pan miecznik ciechanowiecki � i �e poga�stwo wiernie traktat�w podhajeckich dotrzymuje, wymo�onych niezwyci�onym mieczem mojego dobrodzieja.</p><p>Tu sk�oni� si� miecznik panu Sobieskiemu, �w za� uradowa� si� w sercu z publicznej pochwa�y i odpowiedzia�:</p><p>� W pierwszym rz�dzie boska to dobro� pozwoli�a mi si� wonczas po�o�y� na progu Rzeczypospolitej i nieprzyjaciela nieco pok�sa�, a w drugim, dobrych �o�nierz�w na wszystko gotowa rezolucja. �e chan rad by traktat�w dotrzyma�, to wiem; ale w samym Krymie przeciw chanowi s� zaburzenia, a bia�ogrodzka orda wcale go nie s�ucha. Odebra�em w�a�nie wiadomo��, �e owo si� tam na granicy mo�dawskiej chmury zbieraj� i �e zagony wej�� mog�; kaza�em te� pilnie nas�uchiwa� na szlakach, ale mi �o�nierzy niesporo. Co gdzie przyrzuc�, to w innym miejscu dziura si� czyni. Zw�aszcza mi praktyk�w � znaj�cych ordzi�skie sposoby � brak i przeto tak �a�uj� Wo�odyjowskiego.</p><p>Na to Zag�oba odj�� od skroni pi�ci, kt�rymi sobie g�ow� �ciska�, i zakrzykn��:</p><p>� Ale� on kamedu�� nie zostanie, cho�bym mia� na <emphasis>Montem regium</emphasis> zajazd uczyni� i si�� go odj��! Dla Boga! Jutro zaraz do niego si� udam. Przecie mo�e mojej perswazji pos�ucha, a nie, to do ksi�dza prymasa p�jd�, do jenera�a kamedu��w! Cho�bym te� do Rzymu mia� jecha� � pojad�. Nie chc� ja chwale bo�ej ujmowa�, ale co z niego za kamedu�a, kiedy jemu i w�osy na brodzie nie rosn�. Tyle, co u mnie na pi�ci! Jak mi B�g mi�y! On i mszy nie potrafi nigdy za�piewa�, a je�li i za�piewa, to szczury z klasztoru pouciekaj�, bo b�d� my�la�y, �e koczur miauczy wesele odprawuj�c. Waszmo�ciowie, wybaczcie, �e m�wi�, co �al na j�zyk przyniesie! Gdybym mia� syna, to bym go tak nie mi�owa�, jako tego ch�opa mi�owa�em. B�g z nim! B�g z nim! �eby cho� bernardynem zosta�, ale kamedu��! Nie mo�e z tego nic by�, jako �yw tu siedz�! Jutro zaraz do ksi�dza prymasa zastukam, aby mi da� listy do przeora.</p><p>� �lub�w przecie nie m�g� jeszcze wykona� � wtr�ci� pan marsza�ek � ale go waszmo�� nie naglij, �eby si� w�a�nie nie zaci��, a i z tym si� trzeba rachowa�, czy si� wola boska w jego intencji nie objawi�a?</p><p>� Wola boska? Wola boska nie przychodzi nagle, jako i stare przys�owie m�wi, �e co nagle, to po diable. Mia�aby by� wola boska, to bym by� z dawna inklinacj� w nim dostrzeg�, a on by� nie ksi�dz, jeno dragon. Gdyby pe�nym rozumem w�adn�c, takowe postanowienie w spokoju i z rozmys�em uczyni�, nic bym nie m�wi�; ale wola boska nie uderza na cz�eka w desperacji, jako w�a�nie rar�g na cyrank�. Nie b�d� go nagli�. Nim p�jd�, dobrze pierwej sobie u�o��, co mu mam powiedzie�, aby si� od razu nie zlisi�; ale w Bogu nadzieja! Konfidowa� zawsze �o�nierzysko wi�cej memu dowcipowi ni� swemu; tusz�, �e i teraz tak b�dzie, chyba �e si� ca�kiem odmieni�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� V</p></title><p>Nazajutrz, zaopatrzywszy si� w listy ksi�dza prymasa i u�o�ywszy ca�y plan z Hasslingiem, zadzwoni� pan Zag�oba do furty klasztornej na <emphasis>Mons regius</emphasis>. Serce bi�o mu mocno na my�l, jak go przyjmie pan Wo�odyjowski, i sam te�, cho� sobie u�o�y� z g�ry, co mu powie, pozna�, �e du�o zale�a�o od przyj�cia, jakiego dozna. Tak my�l�c poci�gn�� za dzwonek drugi raz, a gdy klucz zaskrzypia� w zamku i furta odchyli�a si� nieco, wpakowa� si� w ni� zaraz, troch� przemoc�, i rzek� do zmieszanego m�odego mniszka:</p><p>� Wiem, �e �eby wej�� tutaj, osobn� permisj�<a l:href="#fn70" type="note">[70]</a> mie� trzeba, ale ja mam list od ksi�dza arcybiskupa, kt�ren zechciej, <emphasis>carissime frater</emphasis><a l:href="#fn71" type="note">[71]</a>, ksi�dzu przeorowi odda�.</p><p>� Stanie si� wedle woli waszmo�ci � odpowiedzia� furtian<a l:href="#fn72" type="note">[72]</a> sk�oniwszy si� na widok prymasowskiej piecz�ci.</p><p>To rzek�szy, poci�gn�� za rzemie� wisz�cy u serca dzwonka i dwa razy uderzy�, aby kogo� przywo�a�, bo sam nie mia� prawa odej�� od furty. Na on g�os pojawi� si� drugi mnich i zabrawszy list, oddali� si� z nim w milczeniu, pan Zag�oba za� z�o�y� na �awce zawini�cie, kt�re mia� ze sob�, po czym siad� sam i sapa� pocz�� mocno.</p><p>� <emphasis>Frater</emphasis> � rzek� wreszcie � a jak dawno w zakonie?</p><p>� Pi�ty rok � odrzek� furtian.</p><p>� Prosz�, taki m�ody, a ju� pi�ty rok! To ju�, cho�by si� chcia�o wyj��, za p�no! A musia�o si� nieraz zat�skni� za �wiatem, bo to, mosterdzieju, jednemu wojenka pachnie, drugiemu uczty, trzeciemu bia�og�owy�</p><p>� <emphasis>Apage</emphasis>! � rzek� mniszek �egnaj�c si� pobo�nie.</p><p>� Jak�e? Nie bra�a pokusa wyj��? � powt�rzy� Zag�oba.</p><p>Lecz mniszek spojrza� z nieufno�ci� na rozmawiaj�cego tak dziwnie arcybiskupiego wys�a�ca i odrzek�:</p><p>� Za kim si� tu drzwi zamkn�, ten ju� nie wychodzi.</p><p>� To obaczym jeszcze! Co tam z panem Wo�odyjowskim si� dzieje? Zdr�w?</p><p>� Nie masz tu nikogo, co by si� tak nazywa�.</p><p>� Brat Micha�? � rzek� na pr�b� pan Zag�oba. � Dawny pu�kownik drago�ski, kt�ry tu wszed� niedawno?</p><p>� Tego bratem Jerzym nazywamy, ale on dot�d �lub�w nie wykona� i wykona� ich przed terminem nie mo�e.</p><p>� I pewno nie wykona, bo nie uwierzysz, <emphasis>frater</emphasis>, co to by� za podwikarz<a l:href="#fn73" type="note">[73]</a>! Drugiego tak na bia�og�owsk� cnot� zawzi�tego nie znalaz�by� we wszystkich zako� chcia�em powiedzie�: we wszystkich pu�kach z ca�ego komputu�</p><p>� Mnie si� tego s�ucha� nie godzi � odpar� z coraz wi�kszym zdziwieniem i zgorszeniem mnich.</p><p>� S�uchaj�e, <emphasis>frater</emphasis>. Nie wiem, gdzie u was moda przyjmowa�, ale je�li tu, na tym miejscu, to radz��, jak tu przyjdzie brat Jerzy, odej�� lepiej, ot, do tej izby przy furcie, bo my tu o nader �wiatowych rzeczach b�dziemy rozmawiali.</p><p>� Ja i zaraz wol� odej�� � rzek� mnich.</p><p>Tymczasem pokaza� si� Wo�odyjowski, czyli raczej brat Jerzy, ale Zag�oba nie pozna� nadchodz�cego, bo pan Micha� zmieni� si� wielce.</p><p>Naprz�d, w d�ugim bia�ym habicie wydawa� si� wy�szy ni� w drago�skim kolecie; po wt�re, stercz�ce dawniej ku oczom w�siki nosi� teraz ku do�owi i brod� usi�owa� zapu�ci�, kt�ra tworzy�a dwa ��te kosmyczki nie d�u�sze nad p� palca; na koniec wychud� i wymizernia� bardzo, oczy jego straci�y dawny blask i zbli�a� si� powoli, maj�c r�ce ukryte na piersiach pod habitem i spuszczon� g�ow�.</p><p>Zag�oba nie poznawszy go my�la�, �e to mo�e sam przeor nadchodzi, wi�c podni�s� si� z �awy i zacz�� m�wi�:</p><p>� <emphasis>Laudetur</emphasis><a l:href="#fn74" type="note">[74]</a>�</p><p>Nagle spojrza� bli�ej, r�ce roztworzy� i zakrzykn��:</p><p>� Panie Michale! Panie Michale!</p><p>Brat Jerzy da� si� porwa� w obj�cia, co� na kszta�t �kania wstrz�sn�o mu piersi, ale oczy jego pozosta�y suche. Zag�oba �ciska� go d�ugo, na koniec pocz�� m�wi�:</p><p>� Nie sam nad swoim nieszcz�ciem p�aka�e�. P�aka�em ja, p�akali Skrzetuscy i Kmicicowie. Wola boska! Zg�d� si� z ni�, Michale! Niech�e ci� Ojciec Mi�osierny pocieszy, nagrodzi!� Dobrze� uczyni�, �e� na czas w tych oto murach si� zamkn��. Nie masz w nieszcz�ciu nic lepszego nad modlitw� i pobo�ne rozmy�lania. Daj, niech ci� jeszcze raz u�ciskam. Przez �zy ledwie �e ci� dojrze� mog�!</p><p>I pan Zag�oba p�aka� naprawd�, widokiem Wo�odyjowskiego poruszony, wreszcie tak m�wi� dalej:</p><p>� Wybacz, �em ci twe rozmy�lania przerwa�, ale ju��e nie mog�em inaczej uczyni�, i sam mi s�uszno�� przyznasz, gdy ci racje moje przytocz�! Ej, Michale! Si�a�my ze sob� z�ego i dobrego za�yli! Znalaz�e��e za t� krat� jakow� pociech�?</p><p>� Znalaz�em � odrzecze pan Micha� � w tych s�owach, kt�re tu co dzie� s�ysz� i powtarzam, a kt�re do �mierci chc� powtarza�: <emphasis>memento mori</emphasis><a l:href="#fn75" type="note">[75]</a>. W �mierci jest dla mnie pociecha.</p><p>� Hm! �mier� �atwiej na polu bitwy znale�� ni� w klasztorze, gdzie �ycie tak idzie, jakoby kto z k��bka powoli ni� odwija�.</p><p>� Nie masz tu �ycia, bo nie masz spraw ziemskich, i zanim dusza cia�o opu�ci, ju� jakoby na innym �wiecie �ywi�.</p><p>� Kiedy tak, to ju� ci nie powiem, �e si� orda bia�ogrodzka na Rzeczpospolit� w wielkiej pot�dze gotuje, bo c� ci� to obchodzi� mo�e?</p><p>Pan Micha� w�sikami nagle ruszy� i prawic� mimo woli do lewego boku si�gn��, ale nie znalaz�szy szabli, zaraz obie r�ce pod habit schowa�, spu�ci� g�ow� i rzek�:</p><p>� <emphasis>Memento mori</emphasis>!</p><p>� S�usznie, s�usznie! � rzek� Zag�oba mrugaj�c z pewnym zniecierpliwieniem swoim zdrowym okiem. � Wczoraj jeszcze pan Sobieski, hetman, m�wi�: �Niechby Wo�odyjowski cho� przez t� jedn� nawa�nic� przes�u�y�, a potem do jakiego chce klasztoru szed�. B�g by si� o to nie rozgniewa�, owszem, zas�ug� mia�by taki mnich tym wi�ksz��. Ale trudno ci si� i dziwi�, �e w�asne uspokojenie nad szcz�cie ojczyzny przek�adasz, bo przecie: <emphasis>prima charitas ab ego</emphasis>.</p><p>Nasta�a d�uga chwila milczenia, tylko w�sy pana Micha�a zje�y�y si� jako� i pocz�y si� szybko, cho� lekko porusza�.</p><p>� �lub�w jeszcze nie wykona�e� � spyta� wreszcie Zag�oba � i wyj�� w ka�dej chwili mo�esz?</p><p>� Nie jestem jeszcze zakonnikiem, bom czeka� na �ask� bo�� i na to, by wszystkie ziemskie my�li bolesne opu�ci�y dusz� moj�. Ale �aska jest nade mn�, spok�j mi wraca, wyj�� mog�, ale ju� nie chc�, gdy� zbli�a si� termin, w kt�rym z czystym sumieniem i pr�en ziemskich po��dliwo�ci, b�d� m�g� �luby wykona�.</p><p>� Nie chc� ja ci� od tego odwodzi�, owszem, chwal� rezolucj�<a l:href="#fn76" type="note">[76]</a>, chocia� pami�tam, �e gdy Skrzetuski zamierzy� swego czasu mnichem zosta�, to jednak czeka� z tym, p�ki by ojczyzna od nawa�no�ci nieprzyjacielskiej wolna nie by�a. Ale czy�, jak chcesz. Zaiste nie ja ci� b�d� odwodzi�, bom i sam czu� swego czasu do �ycia zakonnego wokacj�<a l:href="#fn77" type="note">[77]</a>. Pi��dziesi�t lat temu zacz��em ju� nawet nowicjat; szelm� jestem, je�li ���! No! B�g inaczej pokierowa�� To ci tylko powiem, Michale, �e teraz musisz wyj�� ze mn� cho� na par� dni.</p><p>� Czemu mam wyj��? Ostawcie mnie w spokoju � odrzek� Wo�odyjowski.</p><p>Zag�oba podni�s� po�� od kontusza do oczu i �locha� pocz��.</p><p>� Dla siebie � m�wi� przerywanym g�osem � o ratunek nie prosz�, cho� mnie ksi��� Bogus�aw Radziwi�� zemst� �ciga i morderc�w na mnie zasadza, a mnie starego nie masz komu broni� i os�ania� My�la�em, �e ty! Mniejsza z tym!� Ja ci� zawsze b�d� mi�owa�, cho�by� mnie zgo�a zna� nie chcia�� M�dl si� tylko za dusz� moj�, bo ja r�k Bogus�awowych nie ujd�!� Niech mnie spotka, co ma spotka�. Ale inny tw�j przyjaciel, kt�ry ka�dym kawa�kiem chleba z tob� si� dzieli�, kona i koniecznie widzie� ci� pragnie, i nie chce bez ciebie umiera�, bo ma ci wyznania jakowe� uczyni�, od kt�rych spok�j jego duszy zale�y.</p><p>Pan Micha�, kt�ry ju� o niebezpiecze�stwie Zag�oby z wielkim wzruszeniem s�ucha�, porwa� si� teraz i chwyciwszy Zag�ob� za ramiona, pyta�:</p><p>� Skrzetuski?</p><p>� Nie Skrzetuski, ale Ketling!</p><p>� Dla Boga! co si� z nim dzieje?</p><p>� W mojej obronie przez siepacz�w ksi�cia Bogus�awa postrzelon, nie wiem, czy przez dzie� jeszcze �yw b�dzie. Dla ciebie to, Michale, wpadli�my oba w takie terminy, bo�my tylko dlatego do Warszawy przyjechali, by ci pociech� jakow�� obmy�li�. Wyjd� cho� na dwa dni i pociesz konaj�cego. Wr�cisz p�niej� zostaniesz mnichem� Przywioz�em instancj� prymasowsk� do przeora, aby ci impediment�w<a l:href="#fn78" type="note">[78]</a> nie czyniono� Spiesz si� jeno, bo ka�da chwila droga!�</p><p>� Przeb�g! � m�wi� Wo�odyjowski. � Co s�ysz�! Impediment�w nie mog� mi tu stawia�, bom ja dot�d jakoby tylko na rekolekcjach� Przeb�g! Pro�ba konaj�cego �wi�ta rzecz! Tej ja odm�wi� nie mog�!</p><p>� Grzech by�by �miertelny! � zakrzykn�� Zag�oba.</p><p>� Tak jest! Wiecznie, ten zdrajca Bogus�aw!� Ale je�li Ketlinga nie pomszcz�, niech tu nigdy nie wr�c� Znajd� ja tych dworzan, tych siepacz�w, i �b�w nap�atam� Wielki Bo�e! Ju� grzeszne my�li mnie opadaj�! <emphasis>Memento mori</emphasis>!� Czekaj tu wa��, jeno si� przebior� w stare szatki, bo w habicie na �wiat wyj�� nie wolno�</p><p>� Ot, szatki! � krzykn�� Zag�oba porywaj�c za zawini�cie, kt�re dot�d le�a�o obok niego na �awie. � Wszystkom przewidzia�, wszystko przygotowa�em� S� buty, jest rapierek zacny i kubrak�</p><p>� Chod� wa�� do celi � odrzek� z po�piechem ma�y rycerz.</p><p>I poszli, a gdy si� ukazali znowu, ko�o pana Zag�oby drepta� ju� nie mniszek bia�y, ale oficer w ��tych butach za kolana, z rapierem przy boku i z bia�ym pendentem przez rami�.</p><p>Zag�oba okiem mruga� i pod w�sami si� na widok brata furtiana u�miecha�, kt�ry z widocznym zgorszeniem w twarzy otwiera� obydwom bram�.</p><p>Nieopodal klasztoru, ni�ej, czeka� was�g pana Zag�oby, a przy nim dw�ch czeladzi: jeden siedzia� na ko�le trzymaj�c lejce dobrze sprz�onej czw�rki, na kt�r� pan Wo�odyjowski zaraz okiem znawcy rzuci�; drugi sta� przy was�gu z ople�nia�ym g�siorkiem w jednej, z dwoma kielichami w drugiej d�oni.</p><p>� Do Mokotowa kawa� drogi � rzek� Zag�oba � a przy �o�u Ketlinga sroga czeka nas �a�o��. Napij �e si�, Michale, aby� mia� si�� wszystko przenie��, bo� zmizerowany bardzo.</p><p>To rzek�szy Zag�oba wyj�� g�sior z r�k pacholika i nala� oba kielichy ma�laczem tak starym, �e a� zg�stnia�ym ze staro�ci.</p><p>� Godny to napitek � rzek� postawiwszy g�sior na ziemi, a bior�c kielichy. � Za zdrowie Ketlinga!</p><p>� Za zdrowie! � powt�rzy� Wo�odyjowski. � Spieszmy si�!</p><p>I wychylili duszkiem.</p><p>� Spieszmy si�! � powt�rzy� Zag�oba. � Lej, ch�opcze! Za zdrowie Skrzetuskiego! Spieszmy si�!</p><p>Wychylili zn�w duszkiem, bo istotnie pilno by�o jecha�.</p><p>� Siadajmy! � wo�a� Wo�odyjowski.</p><p>� A mego nie wypijesz? � pyta� �a�osnym g�osem Zag�oba.</p><p>� Byle pr�dzej!</p><p>I wypili pr�dko. Zag�oba przechyli� od razu, cho� przecie by�o z p� kwarty w kielichu, za czym nie obtar�szy jeszcze w�s�w pocz�� wo�a�:</p><p>� By�bym niewdzi�cznikiem, gdybym twego nie wypi�! Lej, ch�opcze!</p><p>� Z podzi�kowaniem! � odrzek� brat Jerzy.</p><p>Dno ukaza�o si� w g�siorze, Zag�oba chwyci� go za szyj� i rozbi� w drobne kawa�ki, bo nie m�g� znosi� widoku pr�nych naczy�. Nast�pnie siedli �ywo i pojechali.</p><p>Szlachetny napitek wnet nape�ni� ich �y�y b�ogim ciep�em, a serca jak�� otuch�. Policzki brata Jerzego powlok�y si� lekkim szkar�atem, a wzrok odzyska� dawn� bystro��.</p><p>D�oni� mimo woli si�gn�� raz, drugi do w�sik�w i nastawi� je sobie jak szyde�ka, a� ko�ce ich pod oczy podchodzi�y. Pocz�� si� przy tym rozgl�da� po okolicy z ciekawo�ci� wielk�, jakby j� pierwszy raz widzia�.</p><p>Nagle Zag�oba uderzy� si� d�o�mi po kolanach i zakrzykn�� ni z tego, ni z owego:</p><p>� Hoc! Hoc! Ufam, �e jak ci� Ketling ujrzy, do zdrowia wr�ci! Hoc! hoc!</p><p>I chwyciwszy za szyj� Micha�a pocz�� go �ciska� z ca�ej si�y.</p><p>Wo�odyjowski nie chcia� mu pozosta� d�u�nym, wi�c u�ciskali si� najszczerzej.</p><p>Jechali czas jaki� w milczeniu, ale w b�ogim. Tymczasem ju� domki przedmiejskie pocz�y si� ukazywa� po obu stronach drogi.</p><p>Przed domkami ruch by� wielki. W t� i w ow� stron� ci�gn�li mieszczanie, s�udzy w r�nej barwie, �o�nierze i szlachta, cz�sto bardzo strojna.</p><p>� Na konwokacj� chmara szlachty zjecha�a � rzek� Zag�oba � bo cho� to niejeden i nie pos�uje, wszelako chce by�, przys�ucha� si�, widzie�. Domy i gospody wsz�dy tak pozajmowane, �e jednej izby trudno znale��, a co szlachcianek w��czy si� po ulicach, to powiem ci, na w�osach w brodzie nie zliczysz. G�adkie te�, bestie, a� cz�ek ma czasami ochot� strzepn�� r�koma po bokach jako <emphasis>gallus</emphasis><a l:href="#fn79" type="note">[79]</a> skrzyd�ami i zapia�. Patrz no! Patrz no na ow� czarnuszk�, za kt�r� hajduk zielon� szubk� niesie; czy nie rz�sista? co?</p><p>Tu pan Zag�oba tr�ci� ku�akiem w bok Wo�odyjowskiego, a ten spojrza�, w�sikami ruszy�, okiem b�ysn��, lecz w tej�e chwili zawstydzi� si�, opami�ta� i spu�ciwszy g�ow� rzek� po kr�tkim milczeniu:</p><p>� <emphasis>Memento mori</emphasis>!</p><p>A Zag�oba zn�w chwyci� go za szyj�.</p><p>� Jak mnie kochasz, <emphasis>per amicitiam nostram</emphasis><a l:href="#fn80" type="note">[80]</a>, jak mnie szanujesz: o�e� si�! Tyle jest zacnych panien, o�e� si�!</p><p>Brat Jerzy spojrza� ze zdumieniem na swego przyjaciela. Pan Zag�oba nie m�g� by� przecie pijany, bo nieraz trzykro� tyle wypija� bez widomego skutku, wi�c tylko m�wi� z rozczulenia. Ale wszelka my�l podobna tak by�a daleka teraz od g�owy pana Micha�a, �e w pierwszej chwili zdumienie przemog�o w nim nad oburzeniem.</p><p>Nast�pnie jednak spojrza� surowo w oczy Zag�oby i spyta�:</p><p>� Chyba� wa�� podchmieli�?</p><p>� Z ca�ego serca ci to m�wi�: o�e� si�!</p><p>Pan Wo�odyjowski spojrza� jeszcze surowiej.</p><p>� <emphasis>Memento mori</emphasis>!</p><p>Lecz Zag�oba nie zra�a� si� �atwo.</p><p>� Michale, je�li mnie kochasz, uczy� to dla mnie i poca�uj psa w nos, razem ze swoim <emphasis>�memento�</emphasis>. <emphasis>Repeto</emphasis><a l:href="#fn81" type="note">[81]</a>, �e uczynisz, jak zechcesz, ale ja tak my�l�: niech ka�dy s�u�y Bogu tym, do czego go stworzy�, a ciebie stworzy� do rapiera, w czym widoczna by�a jego wola, gdy ci w onej sztuce do takiej doskona�o�ci doj�� pozwoli�. A gdyby chcia� ci� mie� ksi�dzem, tedy by�by ci� zgo�a innym dowcipem przyozdobi� i serce ci wi�cej do ksi�g a �aciny nak�oni�. Zauwa� tak�e, �e �wi�ci �o�nierze nie mniejszego respektu w niebie za�ywaj� od �wi�tych zakonnik�w i na wyprawy przeciw komputowi piekielnemu chodz�, i <emphasis>praemia</emphasis> z r�k bo�ych otrzymuj�, gdy z chor�gwiami zdobycznymi wracaj�� Wszystko to prawda, nie zaprzeczysz?</p><p>� Nie zaprzecz� i to wiem, �e trudno jest przeciw wa�cinemu rozumowi na harc wychodzi�; ale i wa�pan r�wnie� nie zaprzeczysz, �e dla smutku lepsze jest w zakonie ni� na �wiecie po�ywienie.</p><p>� Ba! je�li lepsze, to tym bardziej nale�y zakon�w dla smutku <emphasis>vitare</emphasis><a l:href="#fn82" type="note">[82]</a>. G�upi, kto smutki prowiantuje<a l:href="#fn83" type="note">[83]</a>, zamiast je o g�odzie trzyma�, �eby bestie zdech�y jako najpr�dzej!</p><p>Pan Wo�odyjowski nie znalaz� na razie argumentu, wi�c umilk� i po chwili dopiero ozwa� si� ut�sknionym g�osem:</p><p>� Wa�pan mi o o�enku nie wspominaj, bo takie wspominki jeno �a�o�� na nowo budz�! Dawnej ochoty te� nie staje, bo ze �zami sp�yn�a, a i lata nie po temu. To�e mnie i czupryna ju� siwie� pocz�a. Czterdzie�ci dwa lat, a dwadzie�cia pi�� trud�w wojennych, nie �art, nie �art!</p><p>� Bo�e, nie karz go za blu�nierstwo! Czterdzie�ci dwa lat! Tfu! Przesz�o dwa razy tyle mam na karku, a jeszcze cz�owiek czasem dyscyplinowa� si� musi, aby upa�y ze krwi jako kurzaw� z szat wytrzepa�. Szanuj pami�� onej s�odkiej nieboszczki, Michale! To� dla niej by� dobry? A dla innych jeste� za tani? Za stary?</p><p>� Daj wa�pan spok�j! Daj wa�pan spok�j! � odezwa� si� bolesnym g�osem Wo�odyjowski.</p><p>I �zy pocz�y mu �cieka� na w�siki.</p><p>� Nie powiem wi�cej ni s�owa! � rzek� Zag�oba � daj mnie tylko parol<a l:href="#fn84" type="note">[84]</a> kawalerski, �e co b�d� si� z Ketlingiem poka�e, przez miesi�c zostaniesz z nami. Trzeba, by� i Skrzetuskiego zobaczy�� Je�li p�niej zechcesz wr�ci� do habitu, nikt ci impediment�w nie b�dzie stawia�.</p><p>� Daj� parol! � rzek� pan Micha�.</p><p>I zaraz j�li o czym innym rozmawia�. Pan Zag�oba pocz�� opowiada� o konwokacji, o tym, jako spraw� rug�w przeciw ksi�ciu Bogus�awowi poruszy�, i o Ketlingowej przygodzie.</p><p>Chwilami wszelako przerywa� opowiadanie i pogr��a� si� w my�lach. Musia�y by� to wszelako weso�e my�li, bo od czasu do czasu uderza� r�koma o kolana i powtarza�:</p><p>� Hoc! Hoc!</p><p>W miar� jednak jak zbli�ali si� do Mokotowa, na twarzy pana Zag�oby pojawi�a si� pewna niespokojno��. Obr�ci� si� nagle do Wo�odyjowskiego i rzek�:</p><p>� Pami�tasz? Da�e� parol, i� cokolwiek si� z Ketlingiem poka�e, przez miesi�c zostaniesz z nami?</p><p>� Da�em i zostan� � odrzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Ot i Ketlingowy dw�r! � zawo�a� Zag�oba. � Zacnie mieszka!</p><p>Po czym zakrzykn�� na wo�nic�:</p><p>� A pal no z bata! �wi�to dzi� w tym domu b�dzie!</p><p>Rozleg�y si� gromkie trzaskania z bicza. Ale jeszcze was�g bramy nie przejecha�, gdy z ganku wypad�o kilku towarzysz�w, pana Micha�owych znajomych; byli mi�dzy nimi i starzy kompanionowie z czas�w chmielnicczyzny, i m�odzi towarzysze z czas�w ostatnich; mi�dzy nimi pan Wasilewski i pan Nowowiejski, dzieciuchy jeszcze, ale kawalerowie ogni�ci, kt�rzy w pachol�cym wieku uciek�szy ze szk�, od kilku lat wojn� praktykowali, pod panem Wo�odyjowskim s�u��c. Tych lubi� ma�y rycerz niezmiernie.</p><p>Ze starszych by� pan Orlik, herbu Nowina, z czaszk� z�otem lutowan�, bo mu j� szwedzki granat czasu swego nad�upa�, i pan Ruszczyc, p�dziki rycerz stepowy, niezr�wnany zago�czyk, jednemu Wo�odyjowskiemu w s�awie ust�puj�cy, i kilku innych. Wszyscy, dojrzawszy dw�ch m��w na pow�zce, pocz�li krzycze�:</p><p>� Jest, jest! <emphasis>Vicit</emphasis><a l:href="#fn85" type="note">[85]</a> Zag�oba! Jest!</p><p>I rzuciwszy si� ku was�gowi porwali ma�ego rycerza na r�ce i nie�li ku gankowi powtarzaj�c:</p><p>� Witaj! �yj nam, towarzyszu najmilszy! Mamy ci� i nie pu�cim! <emphasis>Vivat</emphasis><a l:href="#fn86" type="note">[86]</a> Wo�odyjowski, pierwszy kawaler, ozdoba wszystkiego wojska! W step z nami, bracie! Na Dzikie Pola! Tam ci wiatr smutki wywieje!</p><p>Na ganku dopiero pu�cili go z r�k. On wita� si� ze wszystkimi, bo bardzo by� owym przyj�ciem rozrzewnion, a potem zaraz pocz�� wypytywa�:</p><p>� Jak si� ma Ketling? Zali �yw jeszcze?</p><p>� �yw! �yw! � odpowiedziano ch�rem i w�sy starych �o�nierzy pocz�y si� porusza� w dziwnym u�miechu. � Chod� do niego, bo nie dole�y, tak ci� niecierpliwie wygl�da.</p><p>� Widz�, �e nie tak mu blisko do �mierci, jako pan Zag�oba prawi� � odrzek� ma�y rycerz.</p><p>Tymczasem weszli do sieni, a stamt�d do du�ej izby. Na �rodku jej sta� st� z przygotowan� uczt�, w jednym za� k�cie tapczan pokryty bia�� ko�sk� sk�r�, na kt�rym le�a� Ketling.</p><p>� Przyjacielu! � rzek� pan Wo�odyjowski spiesz�c ku niemu.</p><p>� Michale! � krzykn�� Ketling i zerwawszy si� na r�wne nogi, jak gdyby by� w pe�ni si�, chwyci� ma�ego rycerza w obj�cia.</p><p>�ciskali si� tedy tak, �e chwilami Ketling Wo�odyjowskiego, a chwilami Wo�odyjowski Ketlinga podnosi� w g�r�.</p><p>� Kazali mi chorob� symulowa� � m�wi� Szkot � umar�ego udawa�, ale przecie na tw�j widok nie mog�em wytrzyma�! Zdr�w jestem jako ryba i �adna przygoda mnie nie spotka�a. Ale chodzi�o o to, �eby� z klasztoru wydoby�!� Przebacz, Michale!� Z serca uczynili�my t� zasadzk�!�</p><p>� Na Dzikie Pola z nami! � krzykn�li zn�w rycerze i pocz�li twardymi d�o�mi uderza� po szablach, a� chrz�st gro�ny uczyni� si� w komnacie.</p><p>Lecz pan Micha� zdumia� bardzo. Przez chwil� milcza�, za czym j�� spogl�da� na wszystkich, a szczeg�lniej na pana Zag�ob�, wreszcie rzek�:</p><p>� O zdrajcy! My�la�em, �e Ketling na �mier� usieczon!</p><p>� Jak to, Michale? � zawo�a� Zag�oba. � To gniewasz si� o to, �e Ketling zdr�w? To �a�ujesz mu zdrowia, a �mierci �yczysz? Tak�e to skamienia�o ci serce, �e rad by� wszystkich na marach widzie�: i Ketlinga, i pana Orlika, i pana Ruszczyca, i tych m�odzik�w, ba! nawet Skrzetuskiego i mnie, i mnie, kt�ry ci� jak syna mi�uj�!</p><p>Tu Zag�oba oczy zatkn�� i wo�a� jeszcze �a�o�niej:</p><p>� Nic nam po �yciu, mo�ci panowie, bo nie masz wdzi�czno�ci na tym �wiecie, jeno zatwardzia�o�� sama!</p><p>� Dla Boga! � odpowiedzia� Wo�odyjowski � z�a wam nie �ycz�, ale�cie mojego smutku nie umieli uszanowa�.</p><p>� �ycia nam �a�uje! � powtarza� Zag�oba.</p><p>� Daj�e wa�� spok�j!</p><p>� Powiada, �e smutku jego nie chcemy szanowa�, a jakie� to zdroje wyleli�my nad jego nieszcz�ciem, mo�ci panowie! Prawda! Boga bior� na �wiadka, �e tw�j smutek radzi by�my na szablach roznie��, bo tak zawsze przyjaciele czyni� powinni. Ale �e da�e� parol, i� przez miesi�c z nami zostaniesz, to przynajmniej przez ten miesi�c kochaj nas jeszcze, Michale!</p><p>� Ja i do �mierci b�d� wa�ci�w kocha�! � odrzek� Wo�odyjowski.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o przybycie nowego go�cia. �o�nierze, zaj�ci panem Wo�odyjowskim, nie s�yszeli, jak �w go�� zajecha�, i spostrzegli go dopiero teraz, we drzwiach. By� to m�� ogromny, wspania�ej tuszy i postawy, twarz mia� rzymskiego cezara, w niej pot�g�, a zarazem i�cie monarsz� dobro� i �askawo��. Zgo�a by� inny od tych wszystkich �o�nierzy, niezmiernie wi�kszy, i sta� wobec nich, jakoby kr�l ptak�w, orze�, stan�� wobec jastrz�bi, rarog�w<a l:href="#fn87" type="note">[87]</a>, kobuz�w<a l:href="#fn88" type="note">[88]</a>�</p><p>� Pan hetman wielki! � zawo�a� Ketling i skoczy�, jako gospodarz, wita�.</p><p>� Pan Sobieski! � powt�rzyli inni.</p><p>Wszystkie g�owy pochyli�y si� w pe�nym uszanowania pok�onie.</p><p>Pr�cz Wo�odyjowskiego wiedzieli wszyscy, �e pan hetman przyjedzie, bo si� by� Ketlingowi obieca�, a jednak przybycie jego tak silne wywar�o wra�enie, �e przez chwil� nikt pierwszy ust nie �mia� otworzy�. �aska te� to by�a nadzwyczajna. Ale pan Sobieski kocha� nad wszystko �o�nierzy, zw�aszcza tych, kt�rzy ju� z nim tylekro� tratowali po karkach czambu��w tatarskich; uwa�a� ich jakoby za rodzin� swoj� i przeto w�a�nie postanowi� powita� Wo�odyjowskiego, pocieszy� go, wreszcie okazaniem niezwyk�ego faworu i pami�ci w�r�d szereg�w zatrzyma�.</p><p>Wi�c powitawszy si� z Ketlimgiem wyci�gn�� zaraz r�ce ku ma�emu rycerzowi, a gdy �w si� zbli�y� i za kolana go chwyci�, �cisn�� mu d�o�mi g�ow�.</p><p>� No, stary �o�nierzu! � rzek� � no! Bo�a r�ka ci� przycisn�a do ziemi, ale� ci� ona podniesie i pocieszy� B�g z tob�! Ju� te� zostaniesz z nami�</p><p>Szlochanie wstrz�sn�o piersi� pana Micha�a.</p><p>� Ostan�! � rzek� w�r�d �ez.</p><p>� To i dobrze, takich mi jak najwi�cej! A teraz, stary towarzyszu, przypomnijmy te czasy, kiedy�my to w ruskich stepach pod namiotami do uczty siadali. Dobrze mi mi�dzy wami! Dalej, gospodarzu, dalej!</p><p>� <emphasis>Vivat Joannes dux</emphasis><a l:href="#fn89" type="note">[89]</a>! � zakrzykn�y wszystkie g�osy. Uczta si� rozpocz�a i trwa�a d�ugo.</p><p>Nazajutrz przys�a� pan hetman dla Wo�odyjowskiego bu�anego<a l:href="#fn90" type="note">[90]</a> dzianeta<a l:href="#fn91" type="note">[91]</a> wielkiej warto�ci.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VI</p></title><p>Ketling z Wo�odyjowskim obiecywali sobie, byle si� okazja trafi�a, znowu strzemi� przy strzemieniu je�dzi�, przy jednym ogniu siada�, z g�owami na jednej kulbace sypia�.</p><p>Ale tymczasem wypadek ich roz��czy� nie p�niej jak w tydzie� po pierwszym powitaniu. Oto z Kurlandii przyby� pos�aniec z oznajmieniem, i� �w Hassling, kt�ry m�odego Szkota by� adoptowa� i maj�tno�ci� obdarzy�, teraz nagle zachorza� i przybranego syna pilno widzie� po��da. M�ody rycerz nie namy�la� si�; siad� na ko� i pojecha�.</p><p>Przed wyjazdem prosi� tylko pana Zag�ob� i Wo�odyjowskiego, by dom jego uwa�ali za sw�j w�asny i tak d�ugo w nim mieszkali, p�ki by si� im nie uprzykrzy�o.</p><p>� Mo�e Skrzetuscy przyjad� � m�wi�. � Gdy elekcja nastanie, przynajmniej on sam z pewno�ci� przyb�dzie; ale cho�by ze wszystk� dziatw�, znajdzie si� tu dla ca�ej rodziny miejsce. Ja nikogo z krewnych nie mam, a cho�bym i braci mia�, nie byliby mi od was bli�si.</p><p>Zag�oba szczeg�lniej by� z tych zaprosin rad, bo mu by�o w domu Ketlingowym bardzo wygodnie, lecz przyda�y si� one i dla pana Micha�a. Skrzetuscy wprawdzie nie przyjechali, ale natomiast da�a zna� o swym przybyciu siostra Wo�odyjowskiego, kt�ra by�a za panem Makowieckim, stolnikiem latyczowskim. Wys�aniec jej przyjecha� na dw�r hetma�ski dopytywa�, czy kto z dworzan czego o ma�ym rycerzu nie wie. Oczywi�cie, wskazano mu natychmiast dom Ketlingowy.</p><p>Wo�odyjowski uradowa� si� bardzo, bo lata ca�e up�yn�y od czasu, jak pani stolnikowej nie widzia�, a dowiedziawszy si�, �e w braku lepszej gospody stan�a na Rybakach, w n�dznym domku, polecia� zaraz, by j� do Ketlingowego dworu zaprosi�.</p><p>Szaro ju� by�o, gdy wpad� do niej, ale pozna� j� od razu, chocia� dwie insze jakie� niewiasty znajdowa�y si� z ni� w izbie, bo pani stolnikowa by�a ma�ego wzrostu, a okr�gluchna jak k��bek nici.</p><p>Ona tak�e go pozna�a; wi�c pad�szy sobie w obj�cia, d�ugi czas s�owa nie mogli przem�wi� i on czu� jej ciep�e �zy na twarzy, a ona jego; przez ten czas owe dwie inne niewiasty sta�y jak �wiece, przygl�daj�c si� powitaniu.</p><p>Pierwsza pani Makowiecka odzyska�a mow� i pocz�a wykrzykiwa� cienkim i do�� piskliwym g�osem:</p><p>� Ile lat! Ile lat! Bo�e ci� wspom�, bracie najukocha�szy! Jak tylko przysz�a wie�� o twoim nieszcz�ciu, zaraz zerwa�am si� jecha�. I m�� mi� nie wstrzymywa�, bo od Budziaku burza grozi� M�wiono te� o bia�ogrodzkich Tatarach. I pewno szlaki si� zaczerni�, bo ptastwa<a l:href="#fn92" type="note">[92]</a> okrutne stada wida�, a przed ka�dym napadem zawsze tak jest. Bo�e ci� pociesz, bracie kochany! Drogi! Z�oty! M�� sam na elekcj� ma tu przyjecha�, wi�c mi powiedzia� tak: �We� panny i jed� wcze�niej. Micha�a (powiada) w smutku utulisz, przed Tatary i tak (powiada) trzeba by gdzie g�owy schroni�, bo kraj stanie w ogniu, wi�c jedno z drugim si� sk�ada. Ruszaj (powiada) do Warszawy, gospod� dobr� zajmij, p�ki czas, �eby by�o gdzie mieszka�. On tam z powietnikami na szlaki ruszy ucha nadstawia�. Wojska ma�o w kraju. U nas tak zawsze. M�j�e ty Michale kochany! Chod� do okna, niech�e ci w twarz spojrz�. G�ba ci schud�a, ale w smutku nie mo�e inaczej by�. �atwo by�o powiedzie� m�owi na Rusi: szukaj gospody! A tu nic nigdzie; my same ot, w cha�upie! Ledwie trzy wi�zki s�omy na spanie dosta�am.</p><p>� Pozw�l, siostro!� � rzek� ma�y rycerz.</p><p>Ale siostra nie chcia�a pozwoli� i m�wi�a dalej, jakoby m�ynek turkota�:</p><p>� Tu�my stan�y, bo nie by�o gdzie indziej. Gospodarzom jako� wilkiem z oczu patrzy, mo�e i �li ludzie. Prawda, �e to mamy czterech czeladzi, dobrych pacho�k�w, a i my same niep�ochliwe, bo to w naszych stronach i niewiasta kawalerskie serce mie� musi, inaczej nie mog�aby tam mieszka�. Mam te� bandolecik<a l:href="#fn93" type="note">[93]</a>, kt�ry zawsze ze sob� wo��, a Ba�ka dwie kr�cice<a l:href="#fn94" type="note">[94]</a>. Jeno Krzysia or�a nie kocha� Ale �e tu obce miasto, wi�c wola�yby�my w jakiej pewniejszej gospodzie si� zatrzyma�</p><p>� Pozw�l, siostro� � powt�rzy� pan Wo�odyjowski.</p><p>� A ty gdzie mieszkasz, Michale? Musisz mi pom�c w wyszukaniu gospody, bo� w Warszawie bywa�y�</p><p>� Gospod� mam gotow� � przerwa� pan Micha� � i tak zacn�, �e senatorski dw�r m�g�by w niej stan��. Mieszkam u mego przyjaciela, kapitana Ketlinga, i zaraz ci� tam zabior�</p><p>� Ale pami�taj, �e to nas trzy i dwie s�ug, i czterech czeladzi. To� na Boga! Ja ci� dot�d z kompani� nie poznajomi�am!</p><p>Tu zwr�ci�a si� do towarzyszek:</p><p>� Wa�panny wiedz�, kto on, ale on nie wie, kto wa�panny; uczy�cie cho� i po ciemku znajomo��. Nawet nam w piecu dot�d nie zapalono� To jest panna Krystyna Drohojowska, a �wta, panna Barbara Jeziorkowska. M�� m�j jest opiekunem ich i ich maj�tno�ci, a one z nami mieszkaj�, bo sieroty. Samotnie za� mieszka� tak m�odym pannom nie wypada.</p><p>Przez czas, gdy stolnikowa m�wi�a, Wo�odyjowski sk�oni� si� �o�nierskim obyczajem; panny chwyciwszy palcami za suknie dygn�y obie, przy tym panna Jeziorkowska rzuci�a g�ow� jak m�ody �rebak.</p><p>� Siadajmy i jed�my! � rzek�. � Mieszka ze mn� pan Zag�oba, kt�rego prosi�em, aby wieczerz� przygotowa� kaza�.</p><p>� Ten s�awny pan Zag�oba? � spyta�a nagle panna Jeziorkowska.</p><p>� Ba�ka, cicho! � rzek�a pani stolnikowa. � Boj� si� tylko, czy k�opotu nie b�dzie.</p><p>� Ju� jak tam pan Zag�oba o wieczerzy my�li � odpar� ma�y rycerz � to starczy, cho�by nas dwa razy tyle przyjecha�o. Ka�cie wa�panny �uby wynosi�. Wzi��em te� i w�zek pod rzeczy, a karabon<a l:href="#fn95" type="note">[95]</a> Ketlingowy tak obszerny, �e we czworo wygodnie si� pomie�ci� mo�emy. Ot, co mi przychodzi do g�owy: je�li pacho�kowie nie pijacy, niech tu do jutra z ko�mi i wielkimi rzeczami zostaj�, a my we�miem jeno co najpotrzebniejsze.</p><p>� Nie maj� potrzeby zostawa� � rzecze pani stolnikowa � bo wozy jeszcze nie wy�adowane, tylko konie wprz�gn�� i mog� zaraz jecha�. Ba�ka, id�, przypilnuj!</p><p>Panna Jeziorkowska skoczy�a do sieni, a w kilka pacierzy p�niej wr�ci�a z oznajmieniem, �e wszystko gotowe.</p><p>� To i czas! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>Po chwili siedzieli w karabonie i jechali do Mokotowa. Pani stolnikowa z pann� Drohojowsk� zaj�y tylne siedzenie, na przodku za� usadowi� si� ma�y rycerz ko�o panny Jeziorkowskiej. Ciemno ju� by�o, wi�c twarzom ich nie m�g� si� przyjrze�.</p><p>� Wa�panny znaj� Warszaw�? � spyta� pochyliwszy si� do panny Drohojowskiej i podnosz�c g�os, aby turkot karabonu zag�uszy�.</p><p>� Nie � odrzek�a niskim, ale d�wi�cznym i mi�ym g�osem. � Parafianki z nas prawdziwe i dot�d nie znamy ni s�awnych miast, ni s�awnych ludzi.</p><p>To rzek�szy sk�oni�a nieco g�ow�, jakby daj�c zna�, �e do tych ostatnich pana Wo�odyjowskiego zalicza, on za� przyj�� wdzi�cznie odpowied�. �Polityczna jaka� dziewczyna!� � pomy�la� i zaraz zacz�� �ama� g�ow�, jakim by w zamian ruszy� komplementem.</p><p>� Cho�by to miasto by�o i dziesi�� razy wi�ksze, ni� jest � rzek� wreszcie � jeszcze by�cie wa�panny najcelniejszy jego mog�y stanowi� ornament.</p><p>� A wa�pan sk�d wiesz, kiedy ciemno? � spyta�a nagle panna Jeziorkowska.</p><p>�Ot! koza!� � pomy�la� pan Wo�odyjowski.</p><p>Ale nie odrzek� nic i przez czas jaki� jechali w milczeniu; wtem zn�w panna Jeziorkowska zwr�ci�a si� do ma�ego rycerza:</p><p>� Nie wiesz wa�pan, czy tam w stajniach do�� miejsca, bo to my mamy dziesi�� koni i dwa podjezdki<a l:href="#fn96" type="note">[96]</a>?</p><p>� Cho�by i trzydzie�ci; znajdzie si� gdzie pomie�ci�.</p><p>A panna na to:</p><p>� Fiu, fiu!</p><p>� Ba�ka! � rzek�a tonem perswazji pani stolnikowa.</p><p>� Acha! Dobrze! Ba�ka! Ba�ka! A na czyjej g�owie by�y konie przez ca�� drog�?</p><p>W ten spos�b rozmawiaj�c zajechali przed dom Ketlingowy.</p><p>Wszystkie okna jasno ju� by�y o�wiecone na przyj�cie pani stolnikowej. Wybieg�a s�u�ba z panem Zag�ob� na czele, kt�ry przyskoczywszy do was�gu i ujrzawszy trzy niewiasty spyta� zaraz:</p><p>� W kt�rej�e z pa� mam zaszczyt powita� osobliw� moj� dobrodziejk�, a zarazem siostr� mego najlepszego przyjaciela, Micha�a?</p><p>� Jam jest! � odrzek�a pani stolnikowa.</p><p>W�wczas Zag�oba chwyci� j� za r�k� i pocz�� po�piesznie ca�owa� powtarzaj�c:</p><p>� Czo�em bij�, czo�em!</p><p>Nast�pnie pom�g� jej zsi��� z karabonu i prowadzi� z wielk� atencj� oraz z szurganiem nogami do sieni.</p><p>� Niech mi za progiem wolno b�dzie jeszcze raz powita� � m�wi� po drodze.</p><p>A tymczasem pan Micha� pomaga� zsiada� pannom. �e za� karabon by� wysoki, a stopnia po ciemku trudno by�o nog� zmaca�, wi�c chwyci� wp� pann� Drohojowsk� i uni�s�szy j� w powietrzu, postawi� przed sob� na ziemi. Ona za� nie opieraj�c si� zaci�y�a przez oka mgnienie piersi� na jego piersi i rzek�a:</p><p>� Dzi�kuj� wa�panu!</p><p>Pan Wo�odyjowski zwr�ci� si� z kolei do panny Jeziorkowskiej, ale ona zeskoczy�a ju� na drug� stron� was�gu, wi�c poda� rami� Drohojowskiej.</p><p>W izbie nast�pi�a znajomo�� z panem Zag�ob�, kt�ry na widok dw�ch panien wpad� w doskona�y humor i zaraz zaprosi� do wieczerzy.</p><p>Ju� te� i dymi�o si� z p�misk�w na stole, a jak przewidywa� pan Micha�, wszystkiego by�a taka obfito��, �e i na dwa razy tyle os�b by starczy�o.</p><p>Wi�c siedli. Pani stolnikowa zaj�a naczelne miejsce, obok niej Zag�oba po prawicy, a za nim panna Jeziorkowska. Wo�odyjowski siad� z lewej strony, obok Drohojowskiej.</p><p>I tu dopiero ma�y rycerz m�g� si� dobrze pannom przypatrzy�.</p><p>Obie by�y �adne, ale ka�da w swoim rodzaju. Drohojowska mia�a czarne jak krucze skrzyd�a w�osy, takie� brwi, du�e b��kitne oczy, p�e� smag�� a blad� i tak delikatn�, �e wida� jej by�o przez sk�r� niebieskie �y�ki na skroniach. Ledwie dostrzegalny ciemny puszek pokrywa� jej wierzchni� warg�, uwydatniaj�c usta s�odkie a pon�tne, jakby troch� do poca�unku z�o�one. By�a w �a�obie, bo niedawno ojca straci�a, i ta barwa stroju, przy delikatno�ci cery i czarnych w�osach, nadawa�a jej pewien poz�r smutku i surowo�ci. Na pierwszy rzut oka wydawa�a si� starsz� od swej towarzyszki i dopiero przyjrzawszy si� lepiej, spostrzeg� pan Micha�, �e krew pierwszej m�odo�ci p�yn�a pod t� przezroczyst� sk�r�. I im wi�cej patrzy�, tym wi�cej podziwia�: i pa�sko�� postawy, i szyj� �ab�dzi�, i te kszta�ty smuk�e a pe�ne dziewiczych urok�w.</p><p>�To jest wielka pani � my�la� sobie � kt�ra dusz� musi mie� wspania��! Za to ta druga istny pacholik!�</p><p>Jako� por�wnanie by�o trafne.</p><p>Jeziorkowska by�a o wiele od Drohojowskiej mniejsza i w og�le drobna, cho� nie chuda; r�owa jak p�czek r�y, jasnow�osa. Ale w�osy mia�a, widocznie po chorobie, obci�te i w z�ot� siatk� schowane. Te jednak, na niespokojnej g�owie siedz�c, nie chcia�y tak�e zachowa� si� spokojnie, jeno wygl�da�y ko�czykami przez wszystkie oka siatki, a nad czo�em tworzy�y bez�adn� p�ow� czupryn�, kt�ra spada�a a� na brwi, na kszta�t kozackiego ose�edca, co przy bystrych niespokojnych oczkach i zawadiackiej minie czyni�o t� r�ow� twarzyczk� podobn� do twarzy �aka, kt�ry jeno patrzy, jak by co zbroi� bezkarnie.</p><p>Jednak tak by�a �adna i �wie�a, �e trudno by�o oczu od niej oderwa�. Nosek mia�a cienki, nieco zadarty, o ruchomych, ci�gle rozdymaj�cych si� nozdrzach, do�ki na twarzy i do�ek w brodzie � znak weso�ego usposobienia.</p><p>Ale teraz siedzia�a powa�nie i jad�a smacznie, co chwila tylko strzelaj�c oczyma: to na pana Zag�ob�, to na pana Wo�odyjowskiego, i spogl�daj�c na nich z dziecinn� prawie ciekawo�ci� jak na jakie� osobliwo�ci.</p><p>Pan Wo�odyjowski milcza�, bo chocia� czu�, �e mu wypada zaj�� rozmow� pann� Drohojowsk�, nie wiedzia�, od czego zacz��. W og�le nie by� zr�czny do niewiast ma�y rycerz, a teraz mia� przy tym dusz� tym smutniejsz�, �e mu te dziewczyny �ywo na pami�� kochan� zmar�� przywiod�y.</p><p>Natomiast pan Zag�oba bawi� pani� stolnikow�, prawi�c<a l:href="#fn97" type="note">[97]</a> jej o czynach pana Micha�owych i w�asnych. W �rodku wieczerzy wpad� na opowiadanie, jak niegdy� z kniazi�wn� Kurcewicz�wn� i Rz�dzianem samoczwart<a l:href="#fn98" type="note">[98]</a> przed ca�ym czambu�em umykali i jak wreszcie dla ocalenia kniazi�wny i zatrzymania pogoni rzucili si� we dw�ch na czambu�.</p><p>Panna Jeziorkowska a� je�� przesta�a i wspar�szy brod� na r�kach, s�ucha�a pilnie, potrz�saj�c co chwila czupryn�, mrugaj�c oczyma, trzaskaj�c w palce w najciekawszych miejscach i powtarzaj�c:</p><p>� Aha! Aha! No i co? No i co?</p><p>A� gdy przysz�o do tego miejsca, jak dragoni Kuszla, nadbieg�szy niespodzianie w pomoc, wsiedli na kark Tatarom i jechali na nich siek�c przez p� mili, nie mog�a d�u�ej wytrzyma� panna Jeziorkowska, wi�c klasn�wszy z ca�ej si�y w r�ce, zakrzykn�a:</p><p>� Chcia�abym tam by�, dalipan!</p><p>� Ba�ka! � zawo�a�a t�u�ciuchna pani Makowiecka wybitnym rusi�skim akcentem � to� tu mi�dzy polityczny nar�d przyjecha�a�, odzwyczaj�e si� od swoich �dalipan�! Tego tylko, Bo�e wielki, braknie, �eby� zakrzykn�a: �Niech mnie kule bij�!�</p><p>Panienka roz�mia�a si� �wie�ym i d�wi�cznym jak srebro �miechem i nagle uderzy�a si� r�kami po kolanach.</p><p>� No! To niech mnie kule bij�, ciotula!</p><p>� O Bo�e! Uszy wi�dn�! Przepro� ca�e towarzystwo! � wo�a�a pani stolnikowa.</p><p>W�wczas Ba�ka, chc�c zacz�� od pani stolnikowej przeprosiny, zerwa�a si� z miejsca, ale zarazem zrzuci�a pod st� n� i �y�k�, wi�c nast�pnie sama nurkn�a za nimi.</p><p>Okr�gluchna pani stolnikowa nie mog�a d�u�ej �miechu powstrzyma�, a mia�a dziwny �miech, bo naprz�d zaczyna�a si� trz��� i podrygiwa�, a potem piszcze� cienko. Rozweselili si� wszyscy. Zag�oba by� zachwycony.</p><p>� Patrzcie pa�stwo, co ja mam z t� dziewczyn�! � powtarza�a trz�s�c si� stolnikowa.</p><p>� Czyste delicje, jak mnie B�g mi�y! � m�wi� Zag�oba.</p><p>Tymczasem panna Basia wylaz�a spod sto�u, �y�k� i n� znalaz�a, ale zgubi�a siatk� z g�owy; czupryna ca�kiem jej spad�a na oczy. Wyprostowawszy si� poruszy�a nozdrzami i rzek�a:</p><p>� Aha! �miejecie si� wa�pa�stwo z mojej konfuzji. Dobrze!</p><p>� Nikt si� nie �mieje � rzek� tonem przekonania Zag�oba � nikt si� nie �mieje! Nikt si� nie �mieje! Cieszymy si� tylko, �e nam Pan B�g rado�� w osobie wa�panny zes�a�.</p><p>Po wieczerzy przeszli do bawialnej izby. Tam panna Drohojowska, ujrzawszy wisz�c� na �cianie lutni�, zdj�a j� i pocz�a w struny brz�ka�. Wo�odyjowski prosi� jej<a l:href="#fn99" type="note">[99]</a>, �eby za�piewa�a co do wt�ru, ona za� odrzek�a z prostot� i dobroci�:</p><p>� Gotowam, je�li trosk� z wa�panowej duszy wygna� zdo�am�</p><p>� Dzi�kuj�! � odpowiedzia� ma�y rycerz podnosz�c na ni� z wdzi�czno�ci� oczy.</p><p>Po chwili �piew si� rozleg�:</p><cite><poem><stanza><v>Wierzcie, rycerze,</v><v>Na nic pancerze,</v><v/><v>Na nic si� tarcze zda�y!</v><v>Przez stal, �elazo</v><v>W serce si� wra��<a l:href="#fn100" type="note">[100]</a></v><v/><v>Kupida ostre strza�y!</v></stanza></poem></cite><p>� Ju� nie wiem, jak wa�pani dzi�kowa� � m�wi� Zag�oba siedz�c opodal z pani� stolnikow� i ca�uj�c j� po r�kach � �e� i sama przyjecha�a, i tak foremne dziewki ze sob� przywioz�a, �e Gracje same mog�yby przy nich w piecu pali�. Szczeg�lniej mi �w hajduczek<a l:href="#fn101" type="note">[101]</a> do serca przypad�, bo to ci taka bestyjka tak smutki rozgoni, �e i �asica lepiej myszy nie rozp�dzi. C� bowiem s� smutki, je�li nie myszy, kt�re gryz� ziarna weso�o�ci z�o�one w naszych sercach? Trza wa�pani dobrodziejce wiedzie�, �e dawny nasz kr�l, <emphasis>Joannes Casimirus</emphasis><a l:href="#fn102" type="note">[102]</a>, tak moje <emphasis>comparationes</emphasis><a l:href="#fn103" type="note">[103]</a> lubi�, �e jednego dnia si� bez nich obej�� nie m�g�. Musia�em i przypowie�ci, i m�dre maksymy dla niego uk�ada�, kt�re kaza� sobie zawsze przed noc� powtarza� i wed�ug kt�rych polityk� prowadzi�. Ale to inna materia. Ufam, �e i nasz Micha� do reszty przy tych delicjach o przygodzie swej nieszcz�liwej zapomni. Wa�pani nie wiesz, �e ja go dopiero tydzie� wyci�gn��em od kamedu��w, gdzie chcia� ju� �luby czyni�. Alem sobie samego nuncjusza instancj� zjedna�, kt�ren przeorowi zapowiedzia�, �e ca�y klasztor w dragony po�le, je�li zaraz Micha�a nie wypuszcz�. Nic tam by�o po nim!� Chwa�a Bogu! Chwa�a Bogu!� Znam ja go! Nie dzi�, to jutro kt�rakolwiek z tych dw�ch takie iskry z niego wykrzesze, �e si� od nich serce w nim jak huba zajmie.</p><p>Tymczasem panna Drohojowska �piewa�a dalej:</p><cite><poem><stanza><v>Lecz gdy paw�a<a l:href="#fn104" type="note">[104]</a></v><v>Hardego m�a</v><v/><v>Przed grotem nie obroni �</v><v>Md�a bia�og�owa</v><v>Jak�e si� schowa</v><v/><v>I gdzie si� biedna schroni?</v></stanza></poem></cite><p>� Tak si� bia�og�owy tych grot�w boj� jak pies sad�a � szepn�� pani stolnikowej Zag�oba.� Ale przyznaj, wa�pani dobrodzika, �e� nie bez jakowych� ukrytych zamiar�w te sikory tu przywioz�a. Setne dziewki! Szczeg�lniej �w hajduczek, �ebym tak zdr�w by�! Chytr� Micha� ma siostrzyczk�, co?</p><p>Pani Makowiecka uczyni�a istotnie bardzo chytr� min�, kt�ra zreszt� zupe�nie nie przypad�a do jej prostodusznej, poczciwej twarzy, i odrzek�a:</p><p>� My�la�o si� o tym i o owym, jak to zwykle nam, niewiastom, na przebieg�o�ci nie braknie. M�j m�� ma tu przyjecha� na elekcj�, a ja dziewczyny wcze�niej zabra�am, bo Tatar�w tylko u nas patrze�. Gdyby za� mia�o z tego co szcz�liwego dla Micha�a si� zdarzy�, ofiarowa�abym si� piechot� do jakiego cudownego obrazu.</p><p>� Zdarzy si�, zdarzy! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Obie dziewczyny z wielkich dom�w i obie dostatnie, a i to co� w dzisiejszych ci�kich czasach znaczy�</p><p>� Nie mnie tak� rzecz trzeba powtarza�. Micha�ow� fortun� wojna zjad�a, cho� wiem, �e ma co� grosiwa na prowizji u wielkich pan�w. Brali�my nieraz znamienite �upy, mo�cia pani, a cho� si� to na dyskrecj� hetma�sk� oddawa�o, przecie cz�� sz�a na podzia�, jak si� to m�wi u nas po �o�niersku: �od szabli�. Na Micha�ow� tyle nieraz wypada�o, �e gdyby by� wszystko zachowa�, mia�by dzi� pi�kn� fortun�. Ale to �o�nierz nie patrzy na jutro, jeno dzi� hula. A Micha� by�by i wszystko przehula�, gdyby nie to, �em go zawsze pow�ci�ga�. Powiadasz tedy wa�pani, �e to dziewki wielkiej krwi?</p><p>� W Drohojowskiej jest senatorska krew. Prawda i to, �e tam nasze pobrze�ne kasztelanie to nie krakowska, a s� i takie, o kt�rych ma�o kto w Rzeczypospolitej s�ysza�; ale przecie, kto raz na krze�le zasiad�, ten sw�j splendor i potomstwu przekazuje. Co za� do paranteli<a l:href="#fn105" type="note">[105]</a>, to Jeziorkowska prawie jeszcze Drohojowsk� przewy�sza.</p><p>� Prosz�, prosz�! Ja sam si� od pewnego kr�la Masagiet�w wywodz�, wi�c lubi� o czyim� pokrewie�stwie pos�ucha�.</p><p>� Z tak wysokiego gniazda Jeziorkowska si� znowu nie wywodzi, ale je�li wa�pan �yczysz pos�ucha� bo my tam w naszych stronach ka�dego domu na palcach mo�emy wyliczy� koligacje� Ow� ona jest krewna: i Potockich, i Jaz�owieckich, i �aszcz�w. Widzi wa�pan, to by�o tak�</p><p>Tu pani stolnikowa rozgarn�a fa�dy sukni i usadowi�a si� wygodniej, aby �adnej w ulubionym opowiadaniu nie znale�� przeszkody; rozstawi�a palce jednej d�oni, a wskazuj�cy drugiej przygotowa�a do liczenia dziadk�w i babek, po czym zacz�a:</p><p>� C�rka pana Jakuba Potockiego, El�bieta, z drugiej jego �ony, Jaz�owieckiej, wysz�a za pana Jana Smiotanko, chor��ego podolskiego�</p><p>� Zakonotowa�em! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Z tego ma��e�stwa urodzi� si� pan Miko�aj Smiotanko, tako� chor��y podolski.</p><p>� Hm! Pi�kna godno��!</p><p>� Ten by� �onaty pierwszy raz z Dorohostaj� Nie! Z Ro�y�sk�� Nie! Z Woronicz�wn�� Bodaj�e ci�! Zapomnia�am!</p><p>� Wieczny jej pok�j, jakkolwiek si� nazywa�a! � rzek� z powag� Zag�oba.</p><p>� A drugi raz o�eni� si� z �aszcz�wn��</p><p>� Tum go czeka�! Jaki� by� tego ma��e�stwa <emphasis>effectus</emphasis>?</p><p>� Synowie im pomarli�</p><p>� Ka�da rado�� krucha w tym �wiecie�</p><p>� A z czterech c�rek najm�odsza, Anna, posz�a za Jeziorkowskiego, herbu Rawicz, komisarza do rozgraniczenia Podola, kt�ren by� potem, je�li si� nie myl�, i miecznikiem podolskim.</p><p>� By�, pami�tam! � rzek� z ca�� pewno�ci� Zag�oba.</p><p>� Z tego ma��e�stwa, widzisz wa�pan, rodzi si� Basia.</p><p>� Widz� i to przy tym, �e si� w tej chwili z Ketlingowego szturmaka<a l:href="#fn106" type="note">[106]</a> przymierza.</p><p>Jako� Drohojowska i ma�y rycerz zaj�ci byli rozmow�, a panna Basia mierzy�a sobie dla rozrywki ze szturmaka ku oknu.</p><p>Pani Makowiecka pocz�a si� na ten widok trz��� i piszcze�.</p><p>� Wa�pan sobie nie wyimaginujesz, co ja mam z t� dziewczyn�! Czysty hajdamaka<a l:href="#fn107" type="note">[107]</a>!</p><p>� �eby wszyscy hajdamakowie byli tacy, zaraz bym do nich przysta�!</p><p>� Jej nic w g�owie, jeno or� a konie, a wojna! Raz wyrwa�a si� z domu na polowanie na kaczki, z guldynk�<a l:href="#fn108" type="note">[108]</a>. Zalaz�o to gdzie� mi�dzy trzciny, a� tu patrzy: trzciny si� rozsuwaj� i co widzi?� G�ow� Tatarzyna, kt�ry trzcinami pod wie� si� przekrada�� Inna by�aby si� przestraszy�a, a ta bieda kiedy nie gruchnie z guldynki. Tatarzyn chlup w wod�! Na miejscu, imainuj<a l:href="#fn109" type="note">[109]</a> sobie wa�pan, go po�o�y�a� i czym?� kaczym �rutem�</p><p>Tu pani Makowiecka pocz�a si� zn�w trz��� i chychota� nad przygod� Tatarzyna, po czym doda�a:</p><p>� I co prawda, ocali�a nas wszystkich, bo ca�y czambulik szed�; ale �e wr�ciwszy narobi�a alarmu, wi�c mieli�my czas z czeladzi� w lasy uskoczy�! U nas tak ci�gle!�</p><p>Twarz Zag�oby obla�a si� takim zachwytem, �e a� oko na chwil� przymru�y�, za czym zerwa� si�, poskoczy� do dziewczyny i nim si� opatrzy�a, poca�owa� j� w czo�o.</p><p>� To od starego �o�nierza za tego Tatarzyna w trzcinach! � rzek�.</p><p>Panienka potrz�sn�a zamaszy�cie swoj� p�ow� czupryn�.</p><p>� Co? zada�am mu bobu! � zawo�a�a swym �wie�ym, dziecinnym g�osikiem, kt�ry tak dziwnie brzmia� wobec sensu jej s��w.</p><p>� M�j�e ty hajduczku najmilszy! � rzek� rozrzewniony Zag�oba.</p><p>� Ale co tam jeden Tatar! Wa�panowie�cie tysi�cami ich nasiekli, i Szwed�w, i Niemc�w, i W�grzyn�w Rakoczego. Co ja tam przy wa�panach znacz�, przy takich rycerzach, jakich drugich w ca�ej Rzeczypospolitej nie masz. Wiem doskonale! oho!</p><p>� B�dziem ci� uczy� szabelk� robi�, kiedy masz taki animusz. Ja ju� troch� przyci�ki, ale Micha� to tak�e mistrz.</p><p>Panienka na tak� propozycj� a� podskoczy�a w g�r�, nast�pnie poca�owa�a w rami� pana Zag�ob� i dygn�a ma�emu rycerzowi m�wi�c:</p><p>� Dzi�kuj� za obietnic�! Ju� troch� umiem!</p><p>Ale Wo�odyjowski ca�y by� zaj�ty rozmow� z Krzysia Drohojowsk�, wi�c odpowiedzia� z dystrakcj�:</p><p>� Co tylko wa�panna rozka�esz!</p><p>Zag�oba z rozpromienionym obliczem przysiad� si� zn�w do pani stolnikowej latyczowskiej.</p><p>� Moja mo�ciwa dobrodziejko � rzek�. � Wiem ja to dobrze, jako bakalie tureckie s� wyborne, bom d�ugie lata w Stambule przesiedzia�, ale i to wiem tak�e, �e w�a�nie jest si�a na nie �akomych. Jak�e si� to sta�o, �e si� na t� dziewczyn� nikt dot�d nie z�akomi�?</p><p>� Dla Boga! nie brak�o takich, kt�rzy si� obydwom zalecali. A Ba�k� to nazywamy, �miej�c si�, wdow� po trzech m�ach, bo naraz trzech godnych kawaler�w pu�ci�o si� do niej w zaloty: pan �wirski, pan Kondracki i pan �wilichowski. Wszystko szlachta z naszych stron i posesjonaci, kt�rych koligacje mog� tak�e dok�adnie wa�panu wymieni�.</p><p>To rzek�szy pani stolnikowa rozstawi�a ju� znowu palce lewej r�ki i przy�adowa�a wskazuj�cy prawej, lecz Zag�oba spyta� co pr�dzej:</p><p>� I c� si� z nimi sta�o?</p><p>� Wszyscy trzej na wojnie dali gard�a, dlatego te� to i Ba�k� zowiemy wdow�.</p><p>� Hm! A ona jak�e to przenios�a?</p><p>� Widzi wa�pan, to u nas codzienna rzecz i rzadko kto, p�nego wieku doszed�szy, w�asn� �mierci� schodzi. M�wi� nawet u nas, �e i nie wypada inaczej szlachcicowi jak w polu. Jak Ba�ka to przenios�a? Pochlipa�a troch�, nieboga, a najwi�cej w stajni, bo ju� jak jej co dolega, to ona zaraz do stajni! Posz�am kiedy� za ni� i pytam: �Po kt�rym p�aczesz?� A ona na to: �Po wszystkich trzech!� Z tego responsu zaraz zmiarkowa�am, �e �adnego sobie po szczeg�le nie upodoba�a� I tak my�l�, �e maj�c g�ow� czym innym zaprz�tni�t�, wcale ona jeszcze woli bo�ej nie czuje; Krzysia wi�cej, ale Ba�ka chyba jeszcze nic!�</p><p>� Poczuje! � rzek� Zag�oba. � Mo�cia dobrodziejko! My to najlepiej rozumiemy! Poczuje, poczuje!�</p><p>� Takie nasze przeznaczenie! � odpowiedzia�a pani stolnikowa.</p><p>� Ot� to w�a�nie! Z ust mi to wa�pani wyj�a�!</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o zbli�enie si� m�odszej kompanii.</p><p>Ma�y rycerz bardzo by� ju� o�mielony do panny Krzysi, a ona, widocznie przez dobro� serca, zajmowa�a si� nim i jego smutkiem tak, jak lekarz zajmuje si� chorym. I mo�e w�a�nie dlatego wi�cej okazywa�a mu �yczliwo�ci, ni� pozwala�a na to ich kr�tka znajomo��. Ale �e pan Micha� by� bratem stolnikowej, a panienka krewn� jej m�a, wi�c nikogo to nie dziwi�o. Ba�ka natomiast zosta�a jakoby na uboczu i tylko pan Zag�oba zwraca� na ni� ustawiczn� uwag�. Lecz zreszt� by�o jej to widocznie wszystko jedno, czy si� kto ni� zajmowa�, czy nie. Z pocz�tku spogl�da�a z podziwieniem na obydw�ch rycerzy, ale z r�wnym podziwieniem przypatrywa�a si� i cudnej Ketlingowej broni porozwieszanej na �cianach. Potem zacz�a troch� ziewa�, potem oczy klei�y si� coraz bardziej, a wreszcie rzek�a:</p><p>� Jak si� kropn� spa�, tak si� pojutrze chyba obudz�</p><p>Po tych s�owach rozeszli si� zaraz wszyscy, bo niewiasty by�y bardzo zdro�one i czeka�y tylko na ��ek pos�anie.</p><p>Gdy pan Zag�oba znalaz� si� wreszcie sam na sam z Wo�odyjowskim, naprz�d pocz�� mruga� znacz�co, nast�pnie za� obsypa� ma�ego rycerza gradem lekkich ku�ak�w<a l:href="#fn110" type="note">[110]</a>.</p><p>� Micha�! A co Micha�, h�? Jak rzepy! Co? Mnichem zostaniesz, co? A ta bor�wka Drohojowska, smaczna? A �w hajduczek r�owiuchny, uch! C� ty na to, Michale?</p><p>� C�, nic! � odpowiedzia� ma�y rycerz.</p><p>� Pryncypalnie mi si� �w hajduczek uda�. To powiadam ci, �e kiedym przy niej podczas wieczerzy siedzia�, tak mnie od niej piek�o jak od piecyka.</p><p>� Koza to jeszcze; tamta gdzie stateczniejsza!</p><p>� Drohojowska w�gierska �liwka, istna w�gierska �liwka! Ale tamten orzeszek!� Dalib�g, �ebym mia� z�by!� chcia�em rzec, �ebym mia� tak� c�rk�, tobie jednemu bym j� odda�. Migda�, powiadam, migda�!</p><p>Wo�odyjowski posmutnia� nagle, bo mu si� przypomnia�y przezwiska, jakie pan Zag�oba Anusi Borzobohatej dawa�. Jako �ywa stan�a mu nagle w my�li i pami�ci jej posta�, jej twarz malutka, jej ciemne warkocze, jej weso�o�� i szczebiotanie, i spos�b patrzenia. Te obie by�y m�odsze, ale przecie tamta by�a dro�sza stokro� od wszystkich m�odszych�</p><p>Ma�y rycerz ukry� twarz w d�oniach i �al porwa� go tym wi�kszy, �e niespodziany.</p><p>Zag�oba zadziwi� si�: czas jaki� milcza� i patrzy� niespokojnie, nast�pnie rzek�:</p><p>� Michale, co ci to? Przem�w, dla Boga!</p><p>Wo�odyjowski przem�wi�:</p><p>� Tyle ich �yje, tyle ich chodzi po �wiecie, jeno mojego jagni�tka ju� nie ma, jeno jej jednej nigdy ju� nie obacz�!�</p><p>Za czym b�l mu g�os zd�awi�, wi�c czo�o wspar� o por�cz �awy i pocz�� szepta� przez zaci�ni�te wargi:</p><p>� Bo�e! Bo�e! Bo�e!�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VII</p></title><p>Panna Basia dopilnowa�a jednak Wo�odyjowskiego, �eby j� �fecht�w� uczy�, on za� nie odm�wi�, bo po kilku dniach, cho� zawsze wola� Drohojowsk�, jednak i Ba�k� bardzo polubi�, ile �e<a l:href="#fn111" type="note">[111]</a> zreszt� trudno jej by�o nie lubi�.</p><p>Pewnego poranku zacz�a si� tedy pierwsza lekcja, g��wnie che�pliwo�ci� Ba�ki wywo�ana i jej upewnieniami, jako �e ju� t� sztuk� wcale nie�le posiada i nie byle kto potrafi jej pola dotrzyma�.</p><p>� Starzy �o�nierze mnie uczyli � m�wi�a � kt�rych u nas nie brak, a wiadomo przecie, �e nie masz nad naszych szermierz�w<a l:href="#fn112" type="note">[112]</a>� Ba, to jeszcze pytanie, czyby�cie i wa�panowie r�wnych sobie nie znale�li.</p><p>� Co wa�panna m�wisz � zawo�a� Zag�oba � my w ca�ym �wiecie r�wnych nie mamy!</p><p>� Chcia�abym, �eby si� pokaza�o, i� i ja r�wna. Nie spodziewam si�, ale chcia�abym!</p><p>� Na strzelanie z bandoleciku to i ja bym si� popr�bowa�a � rzek�a �miej�c si� pani Makowiecka.</p><p>� Dla Boga! Chyba same amazonki w Latyczowskiem mieszkaj� � rzek� Zag�oba.</p><p>Tu zwr�ci� si� do Drohojowskiej:</p><p>� A wa�panna jak� broni� najlepiej w�adasz?</p><p>� �adn� � odpowiedzia�a Krzysia.</p><p>� Aha! �adn�! � zakrzykn�a Ba�ka. I tu przedrwiwaj�c Krzysi� pocz�a �piewa�:</p><cite><poem><stanza><v>Wierzcie, rycerze,</v><v>Na nic pancerze,</v><v/><v>Na nic si� tarcze zda�y!</v><v>Przez stal, �elazo</v><v>W serce si� wra��</v><v/><v>Kupida ostre strza�y!</v></stanza></poem></cite><p>� Tak� ona broni� w�adnie<a l:href="#fn113" type="note">[113]</a>, nie b�jcie si�! � doda�a zwracaj�c si� do Wo�odyjowskiego i Zag�oby. � Szermierz te� z niej nie lada!</p><p>� Wychod� wa�panna! � rzek� pan Micha� chc�c ukry� lekkie pomieszanie.</p><p>� Ej, Bo�e! �eby si� pokaza�o, co ja my�l�! � zawo�a�a Basia rumieni�c si� z rado�ci.</p><p>I stan�a zaraz w pozycji maj�c lekk� polsk� szabelk� w prawicy, lew� za� r�k� zasun�a za plecy i z wysuni�t� piersi� naprz�d, z podniesion� g�ow� i rozd�tymi chrapkami by�a tak �adna i tak r�owa, �e Zag�oba szepn�� do pani stolnikowej:</p><p>� �aden g�siorek, cho�by ze stuletnim w�grzynem, nie udelektowa�by mnie tak swym widokiem!</p><p>� Uwa� wa�panna � rzek� Wo�odyjowski � ja si� tylko b�d� broni�, ni razu nie przytn�, a wa�panna atakuj, jak si� jej �ywnie podoba.</p><p>� Dobrze. Kiedy za� wa�pan b�dziesz chcia�, �ebym przesta�a, to mi s�owo rzeknij.</p><p>� Mog�oby si� i tak sko�czy�, kiedy bym tylko zechcia�!�</p><p>� A to jakim sposobem?</p><p>� Bo takiemu szermierzykowi �atwie bym szabelk� z r�k wytr�ci� zdo�a�.</p><p>� Zobaczymy!</p><p>� Nie zobaczymy, bo tego przez polityk� nie uczyni�.</p><p>� Nie trzeba tu �adnej polityki. Uczy� to wa��, je�li zdo�asz. Wiem, �e mniej umiem od wa�pana, ale tego przecie sobie nie dam uczyni�!</p><p>� Wi�c wa�panna pozwalasz?</p><p>� Pozwalam!</p><p>� Daj�e spok�j, hajduczku najs�odszy � rzek� Zag�oba. � On to z najwi�kszymi mistrzami czyni�.</p><p>� Zobaczymy! � powt�rzy�a Basia.</p><p>� Zaczynajmy! � rzek� Wo�odyjowski, nieco zniecierpliwiony przechwa�kami dziewczyny.</p><p>Zacz�li.</p><p>Basia przyci�a okrutnie, skacz�c przy tym jak konik polny.</p><p>Wo�odyjowski za� sta� w miejscu, czyni�c, wedle swego zwyczaju, malusie�kie ruchy szabl� i nie bardzo nawet zwa�aj�c na atak.</p><p>� A wa�pan to si� ode mnie jak od uprzykrzonej muchy oganiasz! � zawo�a�a podra�niona Basia.</p><p>� Ja� si� z wa�pann� nie pr�buj�, jeno j� ucz�! � odpar� ma�y rycerz. � Dobrze tak! Jak na bia�og�ow�, wcale nie�le! Spokojniej z d�oni�!</p><p>� Jak na bia�og�ow�? Masz wa�pan za bia�og�ow�! Masz! Masz!</p><p>Ale pan Micha�, lubo Basia za�y�a swych ci�� najznamienitszych, nic nie mia�. Owszem, umy�lnie pocz�� rozmawia� z Zag�ob�, aby okaza�, jak ma�o dba o Basine ciosy.</p><p>� Odst�p wa�pan od okna, bo pannie ciemno, a cho� szabla wi�ksza od ig�y, za to ma panna mniej eksperiencji<a l:href="#fn114" type="note">[114]</a> do szabli ni� do ig�y.</p><p>Chrapki Basi rozd�y si� jeszcze wi�cej, a czupryna spad�a ca�kiem na b�yszcz�ce oczka.</p><p>� Wa�pan mnie lekcewa�ysz? � spyta�a dysz�c mocno.</p><p>� Nie osob�, bro� Bo�e!</p><p>� Nie cierpi� pana Micha�a!</p><p>� Masz, baka�arzu, za tw� nauk�! � odpowiedzia� ma�y rycerz.</p><p>Po czym zn�w do Zag�oby:</p><p>� Dalib�g, �e �nieg zaczyna pada�.</p><p>� Ot, �nieg! �nieg! �nieg! � powtarza�a przycinaj�c Ba�ka.</p><p>� Ba�ka, dosy�! Ledwie ju� dyszysz! � wtr�ci�a pani stolnikowa.</p><p>� No, trzymaj wa�panna szabl�, bo wytr�c�!</p><p>� Zobaczymy!</p><p>� A ot!</p><p>I szabelka, wyfrun�wszy jako ptak z r�k Basi, upad�a z brz�kiem a� ko�o pieca.</p><p>� To ja sama! Niechc�cy! To nie wa�pan! � wo�a�a ze �zami w g�osie panienka i chwyciwszy w mig szabelk�, znowu przyci�a.</p><p>� Spr�buj wa�pan teraz�</p><p>� A ot! � powt�rzy� pan Micha�.</p><p>I szabelka zn�w si� znalaz�a pod piecem.</p><p>Pan Micha� za� rzek�:</p><p>� Na dzisiaj do��!</p><p>Pani stolnikowa pocz�a drga� i piszcze� g�o�niej jak zwykle, Basia za� sta�a na �rodku izby, zmieszana, odurzona, dysz�c mocno, gryz�c wargi i t�umi�c �zy, kt�re przemoc� cisn�y si� jej do oczu. Wiedzia�a, �e tym bardziej b�d� si� �mieli, je�eli wybuchnie p�aczem, i koniecznie chcia�a si� wstrzyma�, ale widz�c, �e nie zdo�a, wypad�a nagle z izby.</p><p>� Dla Boga! � zawo�a�a pani stolnikowa. � Pewnie do stajni uciek�a, a taka zgrzana� jeszcze j� zamr�z chyci<a l:href="#fn115" type="note">[115]</a>. Trzeba chyba p�j�� za ni�! Krzysiu, nie wychod�!</p><p>To rzek�szy wysz�a i porwawszy ciep�� jubk�<a l:href="#fn116" type="note">[116]</a> w sieni, bieg�a z ni� do stajni, a za ni� bieg� Zag�oba, niespokojny o swego hajduczka.</p><p>Chcia�a wybiec i Drohojowska, lecz ma�y rycerz chwyci� j� za r�k�.</p><p>� S�ysza�a� wa�panna zakaz? Nie puszcz� tej r�ki, p�ki nie wr�c�.</p><p>I rzeczywi�cie nie puszcza�. A by�a to r�ka jakoby at�asowa, mi�kka; panu Micha�owi wyda�o si�, �e jaki� strumie� ciep�y przep�ywa z tych cienkich palc�w w jego ko�ci, sprawuj�c w nich lubo�� niezwyk��, wi�c trzyma� je coraz mocniej.</p><p>Lekkie rumie�ce przelecia�y przez smag�aw� twarz Krzysi.</p><p>� Tom, widz�, branka w jasyr wzi�ta! � rzek�a.</p><p>� Kto by taki jasyr wzi��, su�tanowi nie mia�by czego zazdro�ci�, kt�ren i su�tan p� pa�stwa swojego ch�tnie by za tak� odda�.</p><p>� Aleby mnie wa�pan przecie poganom nie sprzeda�!</p><p>� Jakobym i duszy diab�u nie sprzeda�!</p><p>Tu pomiarkowa� pan Micha�, �e chwilowy zapa� zbyt daleko go unosi, i poprawi�:</p><p>� Jakobym i siostry nie sprzeda�!</p><p>A Drohojowska odrzek�a powa�nie:</p><p>� To� wa�pan utrafi�. Siostr� afektem jestem dla pani stolnikowej, b�d� i wa�panow�.</p><p>� Dzi�kuj� z serca � rzek� pan Micha� ca�uj�c jej r�k� � bo mi okrutnie pociechy potrzeba.</p><p>� Wiem, wiem! � powt�rzy�a panienka � jam te� sierota!</p><p>Tu ma�a �ezka stoczy�a si� jej z powieki i osiad�a na owym puszku nad ustami.</p><p>A Wo�odyjowski patrzy� na �ezk�, na usta lekko ocienione, wreszcie rzek�:</p><p>� Taka� wa�panna dobra jako w�a�nie anio�! Ju� mi ul�y�o!</p><p>Krzysia u�miechn�a si� s�odko.</p><p>� Daj Bo�e wa�panu!</p><p>� Jak mi B�g mi�y!</p><p>Czu� przy tym ma�y rycerz, �e gdyby powt�rnie poca�owa� j� w r�k�, to by mu jeszcze bardziej ul�y�o. Ale w tej chwili wesz�a pani Makowiecka.</p><p>� Ba�ka jubk� wzi�a � rzek�a � ale w takiej jest konfuzji, �e za nic nie chce przyj��. Pan Zag�oba ugania si� za ni� po ca�ej stajni.</p><p>Jako� Zag�oba, nie szcz�dz�c pociech i perswazyj, nie tylko si� ugania� za Ba�k� po ca�ej stajni, ale wypar� j� wreszcie na dw�r w tej nadziei, �e j� pr�dzej do ciep�ej izby nam�wi.</p><p>Ona umyka�a przed nim powtarzaj�c: � Ot� nie p�jd�! Niech mnie zamr�z chyci! Nie p�jd�! nie p�jd�!� � Na koniec dostrzeg�szy ju� przy domu s�up ze szczeblami, a na nim drabin�, skoczy�a na ni� jak wiewi�rka i opar�a si� dopiero na skraju dachu. Tam siad�szy zwr�ci�a si� ku panu Zag�obie i na wp� ju� ze �miechem zawo�a�a:</p><p>� Dobrze, p�jd�, je�li wa�pan wleziesz tu po mnie!</p><p>� A c� to ja koczur jestem, hajduczku, �ebym za tob� po dachach �azi�? Tak to mi p�acisz za to, �e ci� kocham?</p><p>� I ja wa�pana kocham, ale z dachu!</p><p>� Dziad swoje � baba swoje! Z�a� mi tu zaraz!</p><p>� Nie zlaz�<a l:href="#fn117" type="note">[117]</a>!</p><p>� �miech, jak mi B�g mi�y, �eby do serca tak bra� konfuzj�! Nie tobie, �asico utrapiona, ale Kmicicowi, kt�ren za mistrza nad mistrze uchodzi�, Wo�odyjowski to samo uczyni� � i nie na �arty, lecz w pojedynku. Jemu najznamienitsi szermierze w�oscy, niemieccy i szwedzcy nie d�u�ej jak przez jeden pacierz mogli da� op�r, a tu jeden b�k taki do serca bierze przepraw�. Fe! Wstyd� si�! Z�a�, z�a�! Przecie ty si� dopiero uczysz!</p><p>� Ale pana Micha�a nie cierpi�!</p><p>� Boga� tam! Za to, �e <emphasis>exquisitissimus</emphasis> w tym, co sama chcesz umie�? Powinna� go tym bardziej kocha�!</p><p>Pan Zag�oba nie myli� si�. Uwielbienie Basi dla ma�ego rycerza wzros�o pomimo jej konfuzji, ale odrzek�a:</p><p>� Niech go Krzysia kocha!</p><p>� Z�a�, z�a�!</p><p>� Nie zlaz�!</p><p>� Dobrze, to sied�; powiem ci jeno, �e to nawet i niepolitycznie pannie na drabinie siedzie�, bo ucieszny mo�e da� �wiatu prospekt<a l:href="#fn118" type="note">[118]</a>!</p><p>� A nieprawda! � rzek�a Basia ogarniaj�c r�koma jubk�.</p><p>� Ja tam stary, oczu nie wypatrz�, ale zaraz tu wszystkich zawo�am, niech si� dziwuj�!</p><p>� Ju� zlaz�! � wo�a�a Basia.</p><p>Wtem Zag�oba zwr�ci� si� w bok domu.</p><p>� Dalib�g, kto� idzie! � rzek�.</p><p>Jako� zza w�g�a ukaza� si� m�ody pan Nowowiejski, kt�ry przyjechawszy konno, przywi�za� konia przy bocznej furcie, sam za� obchodzi� dom pragn�c wej�� przez g��wne drzwi.</p><p>Basia ujrzawszy go znalaz�a si� w dw�ch skokach na ziemi, lecz niestety by�o ju� za p�no.</p><p>Pan Nowowiejski widzia� j� zeskakuj�c� z drabiny, wi�c stan�� zmieszany, zdumiony, oblany rumie�cami jak panna; Basia sta�a przed nim tak samo. A� nagle zakrzykn�a:</p><p>� Druga konfuzja!</p><p>Pan Zag�oba, rozbawiony wielce, mruga� czas jaki� swym zdrowym okiem, na koniec rzek�:</p><p>� Pan Nowowiejski, naszego Micha�a przyjaciel i podkomendny, a to jest panna Drabinowska� tfu!� chcia�em powiedzie�: Jeziorkowska!</p><p>Nowowiejski przyszed� pr�dko do siebie, a �e by� to �o�nierz bystrego dowcipu, cho� m�ody, wi�c sk�oni� si� i podni�s�szy oczy na cudne zjawisko, rzek�:</p><p>� Dla Boga! R�e na �niegu w Ketlingowym ogrodzie kwitn�!</p><p>A Basia dygn�wszy mrukn�a sama do siebie:</p><p>� Dla innego nosa ni� tw�j!</p><p>Po czym rzek�a bardzo wdzi�cznie:</p><p>� Prosz� do komnat!</p><p>I sun�a sama naprz�d, a wpad�szy pr�dko do izby, w kt�rej pan Micha� siedzia� z reszt� kompanii, zawo�a�a robi�c przytyk do czerwonego kontusza pana Nowowiejskiego:</p><p>� Gil przylecia�!</p><p>Za czym siad�a na sto�ku, z�o�ywszy r�ce w ma�drzyk<a l:href="#fn119" type="note">[119]</a>, a buzi� w ciup, jak przysta�o na skromn� i przystojnie wychowan� panienk�.</p><p>Pan Micha� przedstawi� m�odego przyjaciela siostrze i Krzysi Drohojowskiej, a �w ujrzawszy drug� pann�, chocia� w odmiennym rodzaju, lecz r�wnie niepo�ledniej urody, zmiesza� si� po raz wt�ry; pokry� to jednak uk�onem i dla dodania sobie fantazji r�k� do w�s�w, kt�re mu jeszcze nie ros�y, si�gn��.</p><p>Zakr�ciwszy tedy palcami nad warg�, zwr�ci� si� do Wo�odyjowskiego i opowiedzia� mu cel swego przybycia. Oto pan hetman wielki pilnie po��da� widzie� ma�ego rycerza. O ile pan Nowowiejski si� domy�la�, chodzi�o o jak�� funkcj� wojskow�, hetman bowiem odebra� �wie�o kilka list�w, mianowicie od pana Wilczkowskiego, od pana Silnickiego, od pu�kownika Piwo i od innych komendant�w na Ukrainie i Podolu rozrzuconych, z doniesieniami o krymskich wypadkach, kt�re nie zapowiada�y si� pomy�lnie.</p><p>� Sam chan i su�tan Ga�ga, kt�ry z nami u Podhajec paktowa� � m�wi� dalej pan Nowowiejski � chc� pakt�w dotrzyma�; ale Budziak szumi ju� jako ul na wyroju<a l:href="#fn120" type="note">[120]</a>; bia�ogrodzka orda r�wnie� si� burzy; ci nie chc� ni chana, ni Ga�gi s�ucha�</p><p>� Ju� mi to pan Sobieski konfidowa�<a l:href="#fn121" type="note">[121]</a> i o rad� pyta� � rzek� Zag�oba. � Co tam m�wi� teraz o wio�nie?</p><p>� Powiadaj�, �e z pierwsz� traw� ruszy si� na pewno to robactwo, kt�re znowu trzeba b�dzie wygnie�� � odpowiedzia� pan Nowowiejski.</p><p>To rzek�szy okrutnego marsa<a l:href="#fn122" type="note">[122]</a> postawi� i pocz�� w�sy tak kr�ci�, �e a� mu g�rna warga poczerwienia�a.</p><p>Basia, patrz�c bystrze, spostrzeg�a to zaraz, wi�c zasun�a si� nieco w ty�, by jej pan Nowowiejski nie widzia�, i dalej tak�e w�sy kr�ci� na�laduj�c m�odocianego kawalera.</p><p>Pani stolnikowa zgromi�a j� zaraz oczyma, lecz jednocze�nie pocz�a drga� tamuj�c usilnie �miech; pan Micha� r�wnie� wargi przygryza�, a Drohojowska spu�ci�a tak oczy, �e a� jej d�ugie rz�sy rzuca�y cie� na policzki.</p><p>� Wa�pan � rzek� Zag�oba � m�ody cz�ek, ale do�wiadczony �o�nierz!</p><p>� Mam dwadzie�cia dwa lat, a siedm, nie wymawiaj�c, ojczy�nie s�u��, bo w pi�tnastym roku w pole z infimy<a l:href="#fn123" type="note">[123]</a> uciek�em! � odpowiedzia� m�odzie�czyk.</p><p>� I ze stepem si� zna, i trawami umie chodzi�, i jak kania<a l:href="#fn124" type="note">[124]</a> na pardwy<a l:href="#fn125" type="note">[125]</a> na ordy�c�w<a l:href="#fn126" type="note">[126]</a> spada� � doda� pan Wo�odyjowski. � Zago�czyk to nie lada! Jemu si� Tatar w stepie nie przytai!</p><p>Pan Nowowiejski sp�on�� z ukontentowania, �e go chwalba z tak s�awnych ust wobec panien spotyka�a.</p><p>By� to przy tym nie tylko jastrz�b stepowy, ale i pi�kny ch�opak, czarniawy, wichrami spalony. Na twarzy nosi� blizn� od ucha a� do nosa, kt�ry od przyci�cia z jednej strony by� cie�szy ni� z drugiej. Oczy mia� bystre, przywyk�e w dal patrzy�, nad nimi mocne czarne brwi, zro�ni�te nad nosem i tworz�ce jakoby �uk tatarski. Na wygolonej g�owie wichrzy� mu si� czarny, niesforny czub. Basi podoba� si� i z mowy, i z postawy, ale mimo tego nie przesta�a go udawa�.</p><p>� Prosz�! � rzek� Zag�oba. � Mi�o widzie� starym jak ja, �e godne nas m�odsze pokolenie ro�cie<a l:href="#fn127" type="note">[127]</a>.</p><p>� Jeszcze nie godne! � odpar� Nowowiejski.</p><p>� Chwal� i modesti�! Rych�o patrze�, jak wa�panu zaczn� i komendy pomniejsze powierza�.</p><p>� Jak�e! � zawo�a� pan Micha� � ju� bywa� komendantem i na w�asn� r�k� gromi�!</p><p>Pan Nowowiejski pocz�� tak w�sy kr�ci�, �e o ma�o sobie wargi nie urwa�.</p><p>A Basia, nie spuszczaj�c z niego oczu, podnios�a r�wnie� obie r�ce do twarzy i na�ladowa�a go we wszystkim.</p><p>Lecz sprytny �o�nierz spostrzeg� wkr�tce, �e spojrzenia ca�ej kompanii kieruj� si� w bok, tam gdzie nieco za nim siedzi owa panna, kt�r� na drabinie widzia�, i zaraz domy�li� si�, �e musi ona tam co� przeciw niemu knowa�.</p><p>Niby wi�c nie zwa�aj�c rozmawia� dalej i w�s�w po staremu szuka�, wreszcie upatrzywszy chwil� obr�ci� si� tak szybko, �e Basia nie mia�a czasu ni oczu od niego odwr�ci�, ni r�k od twarzy odj��.</p><p>Zaczerwieni�a si� te� okrutnie i sama nie wiedz�c, co czyni�, powsta�a z krzes�a. Wszyscy si� troch� zmieszali i nasta�a chwila milczenia.</p><p>Nagle Basia uderzy�a si� r�koma po sukience.</p><p>� Trzecia kontuzja! � zakrzykn�a swym srebrnym g�osem.</p><p>� Moja mo�cia panno! � rzek� �ywo pan Nowowiejski. � Zaraz spostrzeg�em, i� si� za mn� co� nieszczerego dzieje. Przyznaj�, �e mi za w�sami t�skno, ale je�li ich nie doczekam, to dlatego, �e dla ojczyzny polegn�, a w takim razie mam nadziej�, �e pr�dzej na p�acz ni� na u�miech u wa�panny zarobi�.</p><p>Basia sta�a ze spuszczonymi oczyma, szczerymi s�owy kawalera tym bardziej zawstydzona.</p><p>� Musisz jej wa�pan wybaczy� � rzek� Zag�oba. � P�ocha jest, bo m�oda, ale to z�ote serce!</p><p>A ona, jakby na potwierdzenie s��w pana Zag�oby, szepn�a zaraz po cichu:</p><p>� Przepraszam wa�pana� bardzo�</p><p>Pan Nowowiejski za� chwyci� j� w tej samej chwili za r�ce i pocz�� je ca�owa�.</p><p>� Dla Boga! Ju� te� wa�panna do serca nie bierz! To� ja przecie nie �aden <emphasis>barbarus</emphasis><a l:href="#fn128" type="note">[128]</a>. Mnie to nale�y przeprasza� wa�pann� za to, �em �mia� jej zabaw� popsowa�. My sami, �o�nierze, kochamy si� w pustocie! <emphasis>Mea culpa</emphasis>! Jeszcze raz te r�cz�ta poca�uj�, a je�li p�ty mam ca�owa�, p�ki mi wa�panna nie wybaczysz, to � na rany boskie � nie odpuszczaj cho�by do wieczora!</p><p>� O, to grzeczny kawaler! Widzisz, Basiu! � rzek�a pani Makowiecka.</p><p>� Widz�! � odpowiedzia�a Basia.</p><p>� Ju� i dobrze! � zawo�a� pan Nowowiejski.</p><p>To powiedziawszy wyprostowa� si� i z wielk� fantazj� do w�s�w z przyzwyczajenia si�gn��, ale si� wnet spostrzeg� i wybuchn�� szczerym �miechem; Basia za nim, inni za Basi�. Weso�o�� ogarn�a wszystkich. Zag�oba kaza� zaraz jedn� i drug� butl� z Ketlingowej piwnicy przynie�� i dobrze im si� dzia�o.</p><p>Pan Nowowiejski, stukaj�c ostrog� o ostrog�, czupryn� palcami nastrosza� i coraz ogni�ciej na Basi� spogl�da�. Spodoba�a mu si� bardzo. Sta� si� te� wymowny niepomiernie, a �e to przy hetmanie b�d�c �y� na wielkim �wiecie, wi�c mia� co opowiada�.</p><p>Prawi� tedy o sejmie <emphasis>convocationis</emphasis>, o jego zako�czeniu i o tym, jak si� piec pod ciekawymi arbitrami w izbie senatorskiej, ku wielkiej uciesze wszystkich, zawali�. Odjecha� na koniec a� po obiedzie, maj�c oczy, serce i dusz� Basi pe�n�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VIII</p></title><p>Tego samego dnia oznajmi� si� ma�y rycerz u hetmana, kt�ry kazawszy go zaraz pu�ci� rzek� mu:</p><p>� Musz� Ruszczyca do Krymu wys�a�, aby patrzy�, na co si� tam zanosi, i aby u chana o dotrzymanie pakt�w ko�ata�. Chceszli na nowo wst�pi� do s�u�by i komend� po nim obj��? Ty, Wilczkowski, Silnicki i Piwo b�dziecie mie� oko na Dorosza i na Tatar�w, kt�rym nigdy zupe�nie ufa� nie mo�na.</p><p>Pan Wo�odyjowski posmutnia�. Przecie oto kwiat wieku przes�u�y�. Przez ca�e dziesi�tki lat spokoju nie zazna�; �y� w ogniu, w dymach, w trudzie, w bezsenno�ci, g�odzie, bez dachu nad g�ow�, bez gar�ci s�omy do snu. B�g wie, jakiej krwi nie toczy�a ju� jego szabla. Ni si� ustali�, ni si� o�eni�. Stokro� mniej zas�u�eni po�ywali ju� <emphasis>panem bene merentium</emphasis><a l:href="#fn129" type="note">[129]</a>, dochodzili do honor�w, urz�d�w, starostw. On bogatszym pocz�� s�u�y�, ni� by� teraz. A jednak oto zachciano na nowo nim zamiata� jak star� miot��. Przecie i dusz� mia� rozdart� na dwoje; za czym zaledwie znalaz�y si� s�odkie i przyjazne r�ce, kt�re pocz�y mu rany obwi�zywa�, ju� mu kazano zrywa� si� i lecie� na pustynne, dalekie brzegi Rzeczypospolitej bez wzgl�du, �e on znu�on tak bardzo na duszy. To� gdyby nie owe zrywania si� i s�u�by, by�by si� nacieszy� cho� par� lat swoj� Anusi�.</p><p>Gdy o tym wszystkim teraz pomy�la�, gorycz wezbra�a w nim niepomierna; ale �e mu si� nie zda�o rzecz� godn� kawalera s�u�by swe wymawia� i przypomina�, wi�c odpowiedzia� kr�tko:</p><p>� Pojad�.</p><p>Atoli sam hetman rzek�:</p><p>� Nie jeste� w s�u�bie, mo�esz odm�wi�. Sam najlepiej wiesz, czy ci to nie za rych�o.</p><p>Wo�odyjowski na to:</p><p>� Ju� mi i umrze� nie za rych�o!</p><p>Pan Sobieski przeszed� si� kilkakrotnie po komnacie, nast�pnie zatrzyma� si� nad ma�ym rycerzem i po�o�y� mu poufale r�k� na ramieniu.</p><p>� Je�li ci �zy dot�d nie obesch�y, to ci je wiatr w stepie osuszy. Harowa�e� ty, �o�nierzyku, przez ca�e �ycie, haruj jeszcze. A je�li przyjdzie ci kiedy do g�owy, �e� zapomniano, nie nagrodzono, spocz�� nie dano, �e� wys�u�y� nie smarowane grzanki, ale suchy chleb, nie starostwa, ale rany, nie spoczynek, ale m�k�, to jeno z�by �ci�nij i powiedz: �Tobie, ojczyzno!� Innej pociechy ci nie dam, bo nie mam, jeno chocia�em nie ksi�dz, przecie ci mog� da� zapewnienie, �e tak s�u��c, dalej zajedziesz na wytartej kulbace<a l:href="#fn130" type="note">[130]</a> ni�li inni w posz�stnych karetach<a l:href="#fn131" type="note">[131]</a> i �e b�d� takie bramy, kt�re si� przed tob� otworz�, a przed nimi zamkn�.</p><p>�Tobie, ojczyzno!� � rzek� w duszy pan Wo�odyjowski dziwi�c si� zarazem, jak hetman m�g� tak bystrze tajne jego my�li przenikn��.</p><p>A pan Sobieski siad� naprzeciw i m�wi� dalej:</p><p>� Nie chc� z tob� gada� jak z podkomendnym, ale jak z przyjacielem, ba! Jako ojciec z synem! Jeszcze za tych czas�w, kiedy�my to w ogniu bywali, u Podhajec i przedtem, na Ukrainie; kiedy�my ledwie zdu�a�<a l:href="#fn132" type="note">[132]</a> mogli przemocy nieprzyjacielskiej, a tu, w sercu ojczyzny, ubezpieczeni za naszymi plecami �li ludzie warcholili si�, prywat w�asnych dochodz�c � przychodzi�o mnie nieraz do g�owy, �e ta Rzeczpospolita zgin�� musi. Zbytnio tu swawola nad �adem panuje, zbytnio dobro publiczne prywatnym sprawom ust�powa� zwyk�o� Tego nigdzie nie ma w takim stopniu� Ot, gryz�y mnie te konsyderacje<a l:href="#fn133" type="note">[133]</a> i w dzie� w polu, i w nocy w namiocie, bom sobie my�la�: �Nu! My �o�nierze, gorzejem!� Dobrze!� To nasza powinno�� i nasz los! Ale �eby�my to cho� wiedzieli, �e z t� nasz� krwi�, kt�ra wyp�ywa nam z ran, wyp�ynie i zbawienie�. Nie! I tej pociechy nie by�o. Oj, ci�kiem dni przebywa� pod Podhajcami, chocia�em wam weso�e pokazywa� oblicze, aby�cie za� nie my�leli, �em o wiktorii w polu zdesperowa�<a l:href="#fn134" type="note">[134]</a>. Ludzi nie masz! � my�la�em sobie � ludzi nie masz prawdziwie t� ojczyzn� mi�uj�cych! I tak mi by�o, jakoby mi kto n� w pier� wbija�. A� razu pewnego� by�o to ostatniego dnia w podhajeckim okopie� gdym was w dwa tysi�ce pos�a� do ataku na dwadzie�cia sze�� tysi�cy ordy, a wy�cie na oczywist� �mier�, na pewne jatki lecieli z takim okrzykiem i ochot�, jakoby na wesele, przysz�o mi nagle na my�l: �A owi moi �o�nierze?� I B�g w jednej chwili zdj�� kamie� z serca, i w oczach sta�o mi si� jasno. Ci � rzek�em � z czystej mi�o�ci dla matki tam gin�; ci nie p�jd� do zwi�zk�w ani do zdrajc�w; z nich utworz� �wi�te bractwo, z nich utworz� szko��, w kt�rej m�ode pokolenia uczy� si� b�d�. Ich przyk�ad, ich kompania podzia�a; przez nich ten nar�d nieszcz�sny si� odrodzi, prywaty pr�en<a l:href="#fn135" type="note">[135]</a>, swawoli niepomny, i stanie jako lew okrutn� moc w cz�onkach czuj�cy, i �wiat zadziwi! Takie to bractwo z moich �o�nierz�w<a l:href="#fn136" type="note">[136]</a> uczyni�!</p><p>Tu pan Sobieski sam zap�on��, podni�s� do g�ry g�ow� podobn� do g�owy rzymskiego cezara i wyci�gn�wszy r�ce zawo�a�:</p><p>� Panie! Nie pisz na naszych murach <emphasis>Mane, Tekel, Fares!</emphasis><a l:href="#fn137" type="note">[137]</a> i pozw�l mi moj� ojczyzn� odrodzi�!</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>Ma�y rycerz siedzia� z g�ow� spuszczon� i czu�, �e go dr�enie chwyta w ca�ym ciele.</p><p>Hetman chodzi� czas jaki� szybkimi krokami po izbie, nast�pnie zatrzyma� si� przed ma�ym rycerzem.</p><p>� Przyk�ad�w trzeba � rzek� � przyk�ad�w co dzie�, kt�re by w oczy bi�y. Wo�odyjowski! Jam ciebie w pierwszym rz�dzie do bractwa zaliczy�. Zali chcesz do niego nale�e�?�</p><p>Ma�y rycerz wsta� i obj�� hetma�skie kolana.</p><p>� Ot! � rzek� wzruszonym g�osem � Ot! Us�yszawszy, �e mam zn�w jecha�, pomy�la�em, �e mi si� krzywda dzieje i �e mi si� wczas dla mojej bole�ci nale�y, a teraz widz�, �em zgrzeszy�� i� i kajam si� takowej my�li, i m�wi� nie mog�, bo mi wstyd�</p><p>Hetman przycisn�� go w milczeniu do serca.</p><p>� Gar�� nas jest � rzek� � ale inni p�jd� za przyk�adem.</p><p>� Kiedy mam jecha�? � pyta� ma�y rycerz. � M�g�bym i do Krymu samego, bom ju� tam bywa�.</p><p>� Nie � rzek� hetman. � Do Krymu po�l� Ruszczyca. Ma on tam pobratymc�w, a nawet i imiennik�w, podobno, �e braci stryjecznych, kt�rzy dzie�mi przez ord� zagarni�ci, zbisurmanili si� i do godno�ci mi�dzy pogany doszli. Ci mu b�d� we wszystkim pomoc�; za� ciebie w polu potrzebuj�, ile �e nie masz, kto by ci w procederze z Tatary dor�wna�.</p><p>� Kiedy mam jecha�? � powt�rzy� ma�y rycerz.</p><p>� Za dwie niedziele najd�u�ej. Potrzebuj� si� jeszcze z panem podkanclerzym koronnym rozm�wi� i z panem podskarbim, listy Ruszczycowi przygotowa� i instrukcje mu da�. Wszelako b�d� got�w, bo si� b�d� spieszy�.</p><p>� Od jutra b�d� got�w!</p><p>� B�g ci zap�a� za intencje, ale tak pr�dko nie potrzeba. Nie pojedziesz te� na d�ugo, bo w czasie elekcji, je�li tylko pok�j b�dzie, tu mi b�dziesz potrzebny, w Warszawie. S�ysza�e� o kandydatach? Co te� si� mi�dzy szlacht� m�wi?</p><p>� Z klasztorum niedawno na �wiat wychyn��, a tam nie o �wiatowych rzeczach my�l�. Wiem tylko, co mi pan Zag�oba powiada�.</p><p>� Prawda. Mog� mie� od niego informacje. Si�a on mi�dzy szlacht� znaczy. A ty za kim my�lisz da� kresk�?</p><p>� Sam jeszcze nie wiem, jeno tak my�l�, �e wojennego potrzeba nam pana.</p><p>� Oto jest! Tak! Tak! Mam i ja takiego na my�li, kt�ry by samym imieniem s�siad�w przerazi�. Wojennego nam pana potrzeba, jako by� Stefan Batory. No, b�d� zdr�w, �o�nierzyku!� Wojennego nam pana potrzeba! Wszystkim to powtarzaj!� B�d� zdr�w!� B�g ci zap�a� za gotowo��!�</p><p>Pan Micha� po�egna� si� i wyszed�.</p><p>Przez drog� rozmy�la�. By� jednak �o�nierzysko rad, �e ma jeszcze przed sob� tydzie� lub dwa, bo mi�� mu by�a ta przyja�� i ta pociecha, kt�r� mu Krzysia Drohojowska nios�a. Cieszy� si� te� my�l�, �e na elekcj� powr�ci, i w og�le ju� bez zmartwienia do domu wraca�. Mia�y i stepy dla niego jaki� urok, za kt�rym nie wiedz�c t�skni�. Tak przecie przywyk� do tych przestrzeni bez ko�ca, w kt�rych konny �o�nierz ptakiem si� wi�cej ni� cz�owiekiem czuje.</p><p>� Ano pojad� � m�wi� sobie � do tych p�l niezmiernych, do stanic i mogi�, starego �ycia na nowo skosztowa�, z �o�nierzami pochody odprawia�, granicy po �urawiemu strzec, z wiosn� w trawach buszowa�, ano pojad�, pojad�!</p><p>Tymczasem rozpu�ci� konia, i jecha� skokiem, bo ju� zat�skni� za p�dem i za �wistem wiatru w uszach. Dzie� by� pogodny, suchy, mro�ny. �nieg zmarz�y pokrywa� ju� ziemi� i skrzypia� pod nogami bachmata<a l:href="#fn138" type="note">[138]</a>. Zbite jego grudki wylatywa�y z impetem spod kopyt. Pan Wo�odyjowski lecia� tak, �e pacho�ek, na gorszym koniu siedz�cy, daleko pozosta� za nim.</p><p>Mia�o si� ku zachodowi; zorze �wieci�y na niebie, rzucaj�c na �nie�ne przestrzenie fioletowy odblask. Na rumiane niebo wesz�y pierwsze gwiazdy migotliwe i ksi�yc si� podnosi� w kszta�cie srebrnego sierpa. Droga by�a pusta, ledwie gdzieniegdzie wymija� rycerz jak�� fur� i lecia� ci�gle; dopiero ujrzawszy w dali dw�r Ketlingowy, powstrzyma� konia i pozwoli� si� dop�dzi� pacho�kowi.</p><p>Nagle ujrza� przed sob� id�c� naprzeciw jak�� wysmuk�� posta�.</p><p>By�a to Krzysia Drohojowska.</p><p>Pan Micha� poznawszy j� zeskoczy� natychmiast z konia i odda� go pacho�kowi, sam za� podbieg� ku niej, nieco zdziwiony, ale bardziej jeszcze uradowany jej widokiem.</p><p>� �o�nierze m�wi� � rzek� � �e o zorzy mo�na r�ne nadprzyrodzone persony spotka�, kt�re czasem z��, a czasem dobr� wr�b� znacz�; ale ju� dla mnie lepszej nad spotkanie wa�panny wr�by by� nie mo�e.</p><p>� Pan Nowowiejski przyjecha� � odpowiedzia�a Krzysia � z Basi� i pani� stolnikow� si� zabawia, ja za� wysz�am umy�lnie naprzeciw wa�panu, bom by�a niespokojna o to, co pan hetman mia� wa�panu powiedzie�.</p><p>Szczero�� tych s��w niezmiernie uj�a ma�ego rycerza za serce.</p><p>� Zali naprawd� wa�panna tak si� o mnie troszczysz? � pyta� podnosz�c na ni� oczy.</p><p>� Tak! � odrzek�a niskim g�osem Krzysia.</p><p>Wo�odyjowski oczu z niej nie spuszcza�, bo nigdy dot�d nie wydawa�a mu si� tak pi�kn�. Na g�owie mia�a kapturek at�asowy, a bia�y puszek �ab�dzi otacza� jej drobn�, bladaw� twarz, na kt�r� pada� blask miesi�ca i roz�wieca� �agodnie te szlachetne brwi, oczy spuszczone, d�ugie rz�sy i �w ciemny, ledwie dostrzegalny puszek nad ustami. Spok�j jaki� by� w jej twarzy i dobro� wielka.</p><p>Poczu� pan Micha� w tej chwili, �e to jest przyjacielskie, kochane oblicze.</p><p>Wi�c rzek�:</p><p>� �eby nie pacho�ek, kt�ry za nami jedzie, to bym na tym �niegu do n�g wa�pannie z wdzi�czno�ci upad�.</p><p>A ona:</p><p>� Wa�pan takich rzeczy nie m�w, bom ich niegodna, a w nagrod� powiedz, �e ostajesz przy nas i �e ci� b�d� mog�a d�u�ej pociesza�!</p><p>� Nie zostaj�! � odrzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>Krzysia zatrzyma�a si� nagle:</p><p>� Nie mo�e by�?</p><p>� Zwyczajna �o�nierska s�u�ba! Na Ru� jad�, ku Dzikim Polom�</p><p>� Zwyczajna s�u�ba� � powt�rzy�a Krzysia.</p><p>I umilk�szy pocz�a i�� spiesznie ku domowi. Pan Micha� drepta� przy niej nieco zmieszany. Jako� mu by�o troch� i ci�ko na duszy, i g�upio. Chcia� co� m�wi�, chcia� na nowo podj�� rozmow� � nie sz�o. A jednak zdawa�o mu si�, �e ma do powiedzenia Krzysi tysi�c rzeczy i �e w�a�nie teraz pora po temu, p�ki s� sami i nikt im nie przeszkadza.</p><p>�Byle zacz��! � pomy�la� sobie � to dalej p�jdzie��</p><p>Kochanie to choroba, gdy� w nim, jako w chorobie, twarz bieleje, oczy wpadaj�, r�ce si� trz�s� i palce chudn�, a cz�owiek o �mierci rozmy�la albo w ob��kaniu ze zje�on� g�ow� chodzi, z miesi�cem gada, rad mi�e imi� na piasku pisze, a gdy mu je wiatr zwieje, tedy powiada: ,,nieszcz�cie!"... i szlocha� got�w... </p><p>Wi�c nagle spyta�:</p><p>� A pan Nowowiejski dawno przyjecha�?</p><p>� Niedawno � odrzek�a Drohojowska.</p><p>I zn�w rozmowa si� urwa�a.</p><p>�Nie t�dy droga � pomy�la� Wo�odyjowski. � Jak tak b�d� zaczyna�, to nigdy nic nie powiem. Ale widz�, �e mi reszt� dowcipu �a�o�� wyjad�a�.</p><p>I przez jaki� czas drepta� w milczeniu, w�sikami tylko coraz mocniej ruszaj�c.</p><p>Na koniec ju� przed samym domem przystan�� i ozwa� si�:</p><p>� Bo widzi wa�panna, je�lim ja przez tyle lat szcz�cie odk�ada�, byle ojczy�nie s�u�y�, jakim�e czo�em pociechy teraz nie od�o��?</p><p>Zdawa�o si� Wo�odyjowskiemu, �e tak prosty argument powinien od razu Krzysi� przekona�; jako� po chwili odrzek�a ze smutkiem i �agodno�ci�:</p><p>� Im si� pana Micha�a bli�ej poznaje, tym si� go wi�cej czci i szanuje�</p><p>To powiedziawszy wesz�a do domu. Ju� w sieni dolecia�y ich Basine okrzyki: �A��a! A��a!� A gdy weszli do go�cinnej izby, zobaczyli na �rodku pana Nowowiejskiego, z zawi�zanymi oczyma, w pochylonej postawie i z wyci�gni�tymi r�koma, usi�uj�cego z�owi� Basi�, kt�ra kry�a si� po k�tach, okrzykiem �A��a!� oznajmuj�c<a l:href="#fn139" type="note">[139]</a> sw� obecno��. Pani stolnikowa zaj�ta by�a rozmow� pod oknem z panem Zag�ob�.</p><p>Ale wej�cie Krzysi i rycerza przerwa�o zabaw�. Nowowiejski chustk� �ci�gn�� i bieg� wita�. Wraz przypadli stolnikowa, Zag�oba i zdyszana Basia.</p><p>� Co tam? Co tam, co� pan hetman powiedzia�? � pytali jedno przez drugie.</p><p>� Pani siostro! � odrzek� Wo�odyjowski � je�li chcesz listy do m�a posy�a�, to masz okazj�, bo na Ru� jad�!�</p><p>� Ju� ci� posy�aj�! Dla Boga �ywego, nie zaci�gaj si� jeszcze i nie jed� � zawo�a�a �a�o�nie pani Makowiecka. � �e te� ci to chwili czasu nie dadz�!</p><p>� Istotnie, funkcj� ci przeznaczono? � pyta� zas�piony Zag�oba. � S�usznie pani stolnikowa m�wi, �e m��c� tob� jak cepami.</p><p>� Ruszczyc jedzie do Krymu, a ja po nim chor�giew obejmuj�, bo jako pan Nowowiejski ju� wspomina�, szlaki pewnie si� na wiosn� zaczerni�.</p><p>� Zali my tylko mamy t� Rzeczpospolit� przed z�odziejami obszczekiwa� jak pies podw�rce! � zawo�a� Zag�oba. � Inni nie wiedz�, kt�rym ko�cem z muszkietu si� strzela, a dla nas nigdy spoczynku.</p><p>� No, cicho! Nie ma o czym gada�! � odrzek� Wo�odyjowski. � S�u�ba to s�u�ba! Da�em hetmanowi parol, �e si� zaci�gn�, a czy pr�dzej, czy p�niej, to wszystko jedno�</p><p>Tu pan Wo�odyjowski przy�o�y� palec do czo�a i powt�rzy� �w argument, kt�ry mu ju� raz wobec Krzysi pos�u�y�:</p><p>� Bo widzicie, wa�pa�stwo, je�lim ja przez tyle lat szcz�cie odk�ada�, byle Rzeczypospolitej s�u�y�, jakim�e czo�em nie wyrzek�bym si� tej pociechy, kt�r� w kompanii wa�pa�stwa znajduj�?</p><p>Na to nikt nic nie odpowiedzia�; jedna tylko Basia przysz�a naburmuszona, z buzi� wysuni�t� naprz�d jak rozd�sane dziecko i rzek�a:</p><p>� Szkoda pana Micha�a!</p><p>A Wo�odyjowski roze�mia� si� weso�o.</p><p>� Bodaj wa�pannie los szcz�ci�! To� jeszcze wczoraj m�wi�a�, �e mnie nie cierpisz jako Tatarzyna dzikiego!</p><p>� Ale! Jako Tatarzyna! Wcale tego nie m�wi�am. Wa�pan tam sobie b�dzie na Tatarach u�ywa�, a nam tu b�dzie t�skno!</p><p>� Pociesz�e si�, hajduczku (wybacz wa�panna, �e ci� tak nazywam, ale ci to okrutnie pasuje). Pan hetman zapowiedzia� mi, �e to nie na d�ugo tej komendy. Za tydzie� lub za dwa ruszam, a na elekcj� koniecznie mam by� w Warszawie. Sam hetman tego pragnie i tak b�dzie, cho�by nawet Ruszczyc z Krymu na maj nie nad��y�.</p><p>� O, to wybornie!</p><p>� Poci�gn� i ja z panem pu�kownikiem, pewnie poci�gn� � rzek� Nowowiejski, bystro patrz�c na Basi�.</p><p>A ona na to:</p><p>� B�dzie takich jak wa�pan niema�o! S�odka to dla �o�nierza rzecz pod takim komendantem s�u�y�. Jed� wa�pan, jed�! B�dzie panu Micha�owi weselej.</p><p>Ch�opak westchn�� tylko i po czuprynie si� szerok� d�oni� pog�adzi�, wreszcie rzek� rozstawiaj�c r�ce, jak w �lepej babce czyni�:</p><p>� Ale pierwej pann� Barbar� z�api�! Dalib�g, z�api�!</p><p>� A��a! A��a! � zawo�a�a cofaj�c si� Basia.</p><p>Tymczasem Drohojowska zbli�y�a si� do Wo�odyjowskiego z rozja�nion� twarz�, cichej rado�ci pe�na.</p><p>� A niedobry, niedobry dla mnie pan Micha�; dla Basi lepszy ni� dla mnie?</p><p>� Ja niedobry? Ja dla Basi lepszy? � pyta� ze zdumieniem rycerz.</p><p>� Basi to pan powiedzia�, �e na elekcj� wraca, a przecie, �ebym to by�a wiedzia�a, nie by�abym do serca wzi�a odjazdu.</p><p>� Moje z�ocist� � zakrzykn�� pan Micha�.</p><p>Ale zaraz si� pomiarkowa� i rzek�:</p><p>� M�j przyjacielu kochany! Ma�om co ci powiedzia�, bom g�ow� straci�!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� IX</p></title><p>Pocz�� si� tedy zbiera� z wolna pan Micha� do wyjazdu, nie przestaj�c jednak Basi, kt�r� coraz wi�cej lubi�, lekcyj dawa� ani te� przechadza� si� sam na sam z Krzysi� Drohojowsk� i pociechy u niej szuka�. Zdawa�o si� te�, �e j� znajduje, bo i humor mu si� poprawia� z ka�dym dniem, a wieczorami bra� nawet czasem udzia� w zabawach Basi z panem Nowowiejskim.</p><p>M�ody �w kawaler sta� si� wdzi�cznym w Ketlingowym dworze go�ciem. Przyje�d�a� od rana albo zaraz po po�udniu i przesiadywa� do wieczora, a �e lubili go wszyscy, wi�c i radzi widzieli, tak �e bardzo pr�dko pocz�to go uwa�a� jako nale��cego do rodziny. On niewiasty do Warszawy wozi�, sprawunki dla nich u b�awatnik�w<a l:href="#fn140" type="note">[140]</a> czyni�, a wieczorami w �lep� babk� z pasj� grywa� powtarzaj�c, �e musi koniecznie przed wyjazdem niedo�cignion� Basi� z�owi�.</p><p>Ale ona wywija�a si� zawsze, chocia� pan Zag�oba m�wi� jej:</p><p>� Z�apie ci� w ko�cu nie ten, to kt�ry inny!</p><p>Lecz stawa�o si� rzecz� coraz bardziej jasn�, �e w�a�nie ten j� chcia� z�apa�. Nawet i �hajduczkowi� musia�o to przychodzi� do g�owy, bo si� chwilami zamy�la�, a� mu czupryna ca�kiem na oczy spada�a.</p><p>Pan Zag�oba mia� jednak swoje powody, dla kt�rych nie by�o mu to na r�k�, pewnego wi�c wieczora, gdy si� ju� wszyscy rozeszli, zapuka� do stancji ma�ego rycerza.</p><p>� Tak mi �al, �e si� musimy rozsta� � rzek� � i� tu przychodz�, aby si� jeszcze na ci� napatrzy�. B�g wie, kiedy si� zobaczymy!</p><p>� Na elekcj� z wszelk� pewno�ci� powr�c� � odpowiedzia� �ciskaj�c go pan Micha� � i powiem wa�ci czemu: hetman chce mie� tu w tym czasie jak najwi�cej ludzi, w kt�rych si� szlachta kocha, aby ci j� dla jego elekta kaptowali. A �e, dzi�kowa� Bogu, imi� moje ma do�� miru u wsp�braci, wi�c mnie tu pewnie �ci�gnie. Liczy on i na wa�pana.</p><p>� Ba! Wielkim niewodem mnie �owi, ale tak mi si� co� widzi, �e chocia�em do�� gruby, jednak�e si� przez jakie oko tej sieci prze�lizn�. Nie b�d� ja za Francuzem g�osowa�.</p><p>� Czemu tak?</p><p>� Bo to by�oby <emphasis>absolutum dominium</emphasis><a l:href="#fn141" type="note">[141]</a>.</p><p>� Kondeusz <emphasis>pacta</emphasis><a l:href="#fn142" type="note">[142]</a> musia�by poprzysi�c jak i ka�den inny, a w�dz to ma by� wielki, akcjami wojennymi ws�awiony.</p><p>� Za �ask� Bo�� nie potrzebujemy wodz�w we Francji szuka�. I sam pan Sobieski pewnie od Kondeusza nie gorszy. Uwa�, Michale, �e Francuzi tak samo w po�czochach chodz� jak Szwedzi, wi�c pewnie i tak samo przysi�g nie dotrzymuj�. Carolus Gustavus got�w ci by� co godzina przysi�ga�. U nich to jak orzech zgry��. Co tam pakta, je�li kto poczciwo�ci nie ma!</p><p>� Ale Rzeczpospolita obrony potrzebuje! Ot, �eby taki ksi��� Jeremi Wi�niowiecki �y�! <emphasis>Unanimitate</emphasis><a l:href="#fn143" type="note">[143]</a> by�my go kr�lem obrali!</p><p>� �ywie syn jego, ta sama krew!</p><p>� Ale nie ta sama fantazja! �al si� Bo�e na niego patrze�, bo on do pacho�ka ni� do ksi�cia z tak zacnej krwie<a l:href="#fn144" type="note">[144]</a> podobniejszy. �eby to jeszcze inne czasy by�y! Ale dzi� pierwsza rzecz wzgl�d na dobro ojczyzny. To samo ci i Skrzetuski powie. Cokolwiek pan hetman uczyni, to i ja uczyni�, bo w jego szczero�� dla ojczyzny jak w ewangeli� wierz�.</p><p>� I! Czas o tym my�le�. Gorzej to, �e teraz jedziesz.</p><p>� A wa�pan co uczynisz?</p><p>� Wr�c� do Skrzetuskich. Basa�yki<a l:href="#fn145" type="note">[145]</a> mnie tam czasem oprymuj�, ale jednak, gdy ich d�ugo nie widz�, to mi za nimi t�skno.</p><p>� Je�li po elekcji b�dzie wojna, to i Skrzetuski ruszy. Ba! Kto wie, czy i wa�pan w pole jeszcze nie wyci�gniesz. Mo�e razem na Rusi b�dziem wojowa�. Tyle�my w tamtych stronach zaznali z�ego i dobrego!</p><p>� Prawda! Jak mi B�g mi�y! Tam nam najlepsze lata sp�yn�y. Chcia�oby si� czasem zobaczy� wszystkie owe miejsca, kt�re �wiadkami naszej chwa�y by�y.</p><p>� To jed� wa�� teraz ze mn�. B�dzie nam weso�o, a za pi�� miesi�cy wr�cim tu znowu do Ketlinga. B�dzie i on w�wczas, i Skrzetuscy�</p><p>� Nie, Michale, teraz mi nie pora, ale za to przyrzekam ci, �e je�li si� z jak� pann� maj�tno�� na Rusi maj�c� o�enisz, tedy ci� tam odprowadz� i na instalacji waszej b�d�</p><p>Wo�odyjowski zmiesza� si� nieco, ale zaraz odpar�:</p><p>� Gdzie mnie tam �eniaczka w g�owie. Najlepszy masz wa�� dow�d w tym, �e do wojska ruszam.</p><p>� To� to mnie i trapi, bo ja my�la�em: nie jedna, to druga. Michale, miej Boga w sercu, zastan�w si�, gdzie i kiedy znajdziesz lepsz� sposobno��, jako w�a�nie masz w tej chwili. Pomnij, �e przyjd� p�niej lata, w kt�rych powiesz sobie: ka�den ma �on�, dzieci, a ja sam niby ma�kowa grusza w polu stercz�. I �al ci� chwyci, i t�skno�� okrutna. Bo �eby� by� on� niebog� po�lubi�, �eby ci by�a dzieci zostawi�a, no! da�bym spok�j; ju� mia�by� dla afekt�w upust jakowy� i gotow� pociechy nadziej�, ale tak, jak jest, mo�e przyj�� godzina, �e pr�no bliskiego ducha b�dziesz ko�o siebie szuka� i �e sam siebie spytasz: zali ja w cudzoziemskim kraju mieszkam?</p><p>Wo�odyjowski milcza�, rozwa�a�, wi�c pan Zag�oba zn�w m�wi� pocz��, bystro patrz�c w twarz ma�ego rycerza:</p><p>� W imaginacji i w sercu owego r�owego hajduczka w pierwszym rz�dzie ci wyznaczy�em, bo <emphasis>primo</emphasis>: to z�oto, nie dziewka, a <emphasis>secundo</emphasis>: tak jadowitych �o�nierzy, jakich wy by�cie na �wiat wydali, jeszcze chyba na ziemi nie bywa�o�</p><p>� To wicher; zreszt� ju� tam Nowowiejski chce z niej ognia wykrzesa�.</p><p>� Ot� to, ot� to! Dzi� by ona pewnie jeszcze ciebie wola�a, gdy� si� w s�awie twojej kocha; ale gdy pojedziesz, a on zostanie, wiem za�, �e szelma zostanie, bo to nie �adna wojna, to kto wie, co b�dzie.</p><p>� Ba�ka wicher! Niech j� Nowowiejski bierze. Szczerze mu �ycz�, bo to setny ch�op.</p><p>� Michale! � rzek� sk�adaj�c r�ce Zag�oba � pomy�l, co by to by�o za potomstwo!</p><p>Na to ma�y rycerz odpowiedzia� bardzo naiwnie:</p><p>� Zna�em dw�ch Bal�w, kt�rzy z Drohojowskiej byli urodzeni, a te� byli �o�nierze wyborni.</p><p>� Ha! Tum ci� czeka�! W t� stron� skr�casz? � krzykn�� Zag�oba.</p><p>Wo�odyjowski zmiesza� si� nadzwyczajnie. Przez chwil� w�sikami tylko rusza� chc�c owym ruchem konfuzj� pokry�; nareszcie rzek�:</p><p>� Co wa�pan m�wisz! W �adn� ja stron� nie skr�cam, jeno gdy� fantazj� Basi, istotnie kawalersk�, wspomnia�, zaraz mi po prostu przysz�a na my�l Krzysia, w kt�rej bardziej bia�og�owska natura obra�a sobie rezydencj�. Gdy si� o jednej m�wi, to druga przychodzi do g�owy, bo s� razem.</p><p>� Dobrze, dobrze! Bo�e ci i z Krzysia b�ogos�aw, chocia�, jak mi B�g mi�y, gdybym by� ch�opem, to bym si� w Basi na zab�j kocha�. Maj�c tak� �on�, nie potrzebujesz w razie wojny w domu jej ostawia�, ale mo�esz j� w pole wzi�� i przy boku mie�. Taka ci si� i pod namiotem przygodzi; a przyjdzie na ni� termin, cho�by w czasie bitwy, to ci jeszcze b�dzie bodaj z jednej r�ki z rusznicy grzmie�. A zacne� to, a poczciwe! Ej, m�j hajduczku kochany, nie poznali si� tu na tobie i niewdzi�czno�ci� nakarmili, ale �ebym mia� tak o kop�<a l:href="#fn146" type="note">[146]</a> lat mniej, wiedzia�bym, kto ma by� z domu Zag�obina!</p><p>� Ja Basi nie ujmuj�!</p><p>� Nie o to chodzi, �eby� jej cn�t nie ujmowa�, jeno �eby� jej m�a doda�. Ale ty Krzysi� wolisz!</p><p>� Krzysia jest mi przyjacielem.</p><p>� Przyjacielem, nie przyjaci�k�? To chyba dlatego, �e ma w�sy! Przyjacielem jestem ci ja, przyjacielem Skrzetuski i Ketling. Tobie nie przyjaciela potrzeba, ale przyjaci�ki. Powiedz to sobie jasno i klimkiem w oczy nie rzucaj. Strze� si�, Michale, przyjaciela p�ci bia�og�owskiej, chocia�by mia� w�siki, bo albo ty jego zdradzisz, albo on ciebie zdradzi. Diabe� nie �pi i rad mi�dzy takimi przyjaci�mi siada, a egzemplum Adam i Ewa, kt�rzy jak si� zacz�li przyja�ni�, tak a� Adamowi ko�ci� w gardle owa amicycja<a l:href="#fn147" type="note">[147]</a> stan�a.</p><p>� Wa�pan Krzysi nie ubli�aj, bo tego �adn� miar� nie znios�!</p><p>� A niech tam B�g jej cnot� sekunduje! Nie masz nad mojego hajduczka, ale i to dobra dziewka! Nie ubli�am ja jej wcale, jeno to ci powiem, �e gdy przy niej siedzisz, tak ci policzki p�omieniej�, jakoby kto wyszczypa�, i w�sikami ruszasz, i czub ci si� je�y, i sapiesz, i drepczesz, i wydeptujesz jak grzywacz, a to s� wszystko <emphasis>signa</emphasis><a l:href="#fn148" type="note">[148]</a> ��dz. Gadaj komu innemu o amicycji, bo ja za stary wr�bel!</p><p>� Tak stary, �e widzisz wa�pan i to, czego nie ma.</p><p>� Bodajbym si� myli�! Bodaj o mojego hajduczka chodzi�o! Micha�, dobranoc ci! Bierz hajduczka! Hajduczek jeszcze g�adszy! Bierz hajduczka, bierz hajduczka!�</p><p>To rzek�szy pan Zag�oba wsta� i wyszed� z izby.</p><p>Pan Micha� rzuca� si� ca�� noc i nie m�g� spa�, bo mu niespokojne my�li przez ca�� noc po g�owie chodzi�y. Przed oczyma widzia� twarz Drohojowskiej, jej oczy z d�ugimi rz�sami i usta puszkiem okryte. Chwilami bra�a go drzemota, ale wizje nie ust�powa�y. Budz�c si� my�la� o s�owach Zag�oby i przypomina� sobie, jak rzadko dowcip<a l:href="#fn149" type="note">[149]</a> tego m�a w czymkolwiek zawodzi�. Czasem mign�o przed nim w p�nie, w p�jawie r�owe oblicze Basi i widok ten uspokaja� go; ale znowu wnet Basi� zast�powa�a Krzysia. Obr�ci si� biedny rycerz do �ciany, widzi jej oczy; obr�ci si� ku ciemno�ci w izbie, widzi jej oczy, a w nich jak�� omdla�o��, jak�� zach�t�. Chwilami te oczy przymyka�y si� jakby chc�c m�wi�: �Dziej si� wola twoja!� Pan Micha� a� siada� na �o�u i �egna� si�.</p><p>Nad ranem sen ulecia� od niego zupe�nie. Natomiast sta�o mu si� ci�ko, przykro. Ogarn�� go wstyd i gorzkie pocz�� sobie czyni� wyrzuty, �e nie tamt� kochan�, umar��, przed sob� widzia�, nie tamtej mia� pe�ne oczy, serce, dusz�, ale tej, �yj�cej. Zda�o mu si�, i� grzeszy� przeciw pami�ci Anusi, wi�c wstrz�sn�� si� raz, drugi i wyskoczywszy z �o�a, chocia� jeszcze by�o ciemno, pocz�� odmawia� pacierze poranne.</p><p>A gdy je sko�czy�, przy�o�y� sobie palec do czo�a i rzek�:</p><p>� Trzeba co pr�dzej jecha�, a on� amicycj� zaraz pohamowa�, bo pan Zag�oba mo�e mie� s�uszno��</p><p>Po czym ju� weselszy i spokojniejszy zeszed� na �niadanie. Po �niadaniu fechtowa� si� z Basi� i zauwa�y�, zapewne po raz pierwszy, �e a� oczy rwa�a, tak by�a �adna ze swymi rozd�tymi chrapkami i zdyszan� piersi�.</p><p>Krzysi zdawa� si� unika�, kt�ra spostrzeg�szy to, wodzi�a za nim rozszerzonymi ze zdziwienia oczyma. Lecz on unika� nawet jej wzroku. Serce mu si� kraja�o, ale wytrzyma�.</p><p>Po obiedzie chodzi� z Basi� do lamusa, gdzie Ketling mia� drugi sk�ad or�a. Pokazywa� jej r�ne bronie, t�umaczy� ich u�ytek. Potem strzelali do celu z astracha�skich �uk�w.</p><p>Dziewczyna by�a uszcz�liwiona z zabawy i roztrzepota�a si� jak nigdy, a� pani stolnikowa musia�a j� hamowa�.</p><p>Tak up�yn�� dzie� drugi. Na trzeci pojechali obaj z Zag�ob� do Warszawy, do Dani�owiczowskiego pa�acu, aby si� czego� o terminie wyjazdu dowiedzie�, wieczorem za� o�wiadczy� pan Micha� bia�og�owom, �e za tydzie� z pewno�ci� rusza.</p><p>M�wi�c to stara� si� m�wi� niedbale i weso�o. Na Krzysi� ani spojrza�.</p><p>Zaniepokojona panna pr�bowa�a go pyta� o r�ne rzeczy; odpowiada� grzecznie, przyja�nie, ale wi�cej z Basi� przestawa�.</p><p>Zag�oba s�dz�c, �e to skutek jego rad poprzednich, zaciera� z rado�ci� r�ce. �e jednak przed okiem jego nic ukry� si� nie mog�o, wi�c dostrzeg� smutek Krzysi.</p><p>�Zalterowa�a si�! Zalterowa�a si�<a l:href="#fn150" type="note">[150]</a> widocznie � my�la� sobie. � No! Nic to! Zwyczajnie bia�og�owska natura. Ale� Micha�! Z miejsca nawr�ci�, pr�dzej, ni�em si� spodziewa�. Setny to ch�op, wszelako wicher w afektach by� i wicher b�dzie!�</p><p>Ale pan Zag�oba mia� naprawd� dobre serce, wi�c zaraz mu si� �al Krzysi uczyni�o.</p><p>� <emphasis>Directe</emphasis><a l:href="#fn151" type="note">[151]</a> nic jej nie powiem � rzek� sobie � ale jakow�� pociech� musz� jej obmy�li�.</p><p>Za czym korzystaj�c z przywileju, jaki mu dawa� wiek i bia�a g�owa, podszed� ku niej po wieczerzy i pocz�� j� g�adzi� po jedwabistych czarnych w�osach. A ona siedzia�a cicho, podnosz�c ku niemu swoje �agodne oczy, nieco zdziwiona tak� czu�o�ci�, ale wdzi�czna.</p><p>Wieczorem, przy drzwiach izby, w kt�rej sypia� Wo�odyjowski, Zag�oba tr�ci� go w bok.</p><p>� A co? � rzek� � nie masz nad hajduczka!</p><p>� Mi�a koza! � odpar� Wo�odyjowski. � Sama jedna za czterech �o�nierzy naczyni warcho�u po komnatach. Dobosz z niej prawdziwy.</p><p>� Dobosz? Daj�e jej Bo�e, by co rychlej z twoim b�bnem chodzi�a!</p><p>� Dobranoc wa�panu!</p><p>� Dobranoc! Dziwne stworzenia te bia�og�owy! �e� to si� do Ba�ki trocha przysun��, uwa�a�e� Krzysin� alteracj�?�</p><p>� Nie� uwa�a�em! � odpar� ma�y rycerz.</p><p>� Jakoby j� kto z n�g �ci��!</p><p>� Dobranoc wa�panu! � powt�rzy� Wo�odyjowski i wszed� pr�dko do swojej izby.</p><p>Pan Zag�oba licz�c na wichrowato�� ma�ego rycerza przeliczy� si� jednak nieco i w og�le post�pi� niezr�cznie m�wi�c mu o Krzysinej alteracji, bo pan Micha� tak si� tym wzruszy� od razu, �e go a� co� za gard�o chwyci�o.</p><p>� A to jej si� wyp�acam za jej przychylno��, za to, �e mnie jako siostra w smutku pociesza�a � m�wi� sobie. � Ba! C�em to jej z�ego uczyni�?� pomy�la� po chwili zastanowienia. � Com uczyni�? Postponowa�em<a l:href="#fn152" type="note">[152]</a> j� przez trzy dni, co by�o nawet i niepolitycznie! Postponowa�em s�odk� dziewk�, kochane stworzenie! Za to, �e mi chcia�a <emphasis>vulnera</emphasis><a l:href="#fn153" type="note">[153]</a> goi�, niewdzi�czno�ci� j� nakarmi�em� �ebym to umia� � m�wi� dalej � miar� zachowa� i hamuj�c nieprzezpieczn� amicycj�, potrafi� jej nie postponowa�; ale wida� dowcip mam na tak� polityk� za t�py�</p><p>I z�y by� pan Micha� na siebie, a zarazem wielka lito�� ozwa�a mu si� w piersiach.</p><p>Mimo woli pocz�� my�le� o Krzysi jak o kochanym a pokrzywdzonym stworzeniu. Zawzi�to�� przeciw sobie samemu ros�a w nim z ka�d� chwil�.</p><p>� <emphasis>Barbarus</emphasis><a l:href="#fn154" type="note">[154]</a> jestem, <emphasis>barbarus</emphasis>! � powtarza�.</p><p>I Krzysia ca�kiem pogr��y�a Basi� w jego my�li.</p><p>� Niech kto chce bierze t� koz�, ten m�yn, t� ko�atk�! � m�wi� do siebie. � Nowowiejski czy diabe�, wszystko mi jedno!</p><p>Gniew wzbiera� w nim na Bogu ducha winn� Basi�, ale ani razu nie przysz�o mu do g�owy, �e j� tym gniewem wi�cej mo�e pokrzywdzi� ni� Krzysi� udan� oboj�tno�ci�.</p><p>Krzysia instynktem niewie�cim odgad�a natychmiast, �e w panu Michale dokonywa<a l:href="#fn155" type="note">[155]</a> si� jaka� przemiana. Jednocze�nie by�o jej i przykro, i smutno, �e ma�y rycerz zdawa� si� jej unika�, a zarazem rozumia�a, �e co� si� mi�dzy nimi musi przewa�y� i �e ju� nie b�d� si� po staremu przyja�nili, tylko albo daleko wi�cej ni� dot�d, albo wcale.</p><p>Wi�c ogarnia� j� niepok�j, kt�ry powi�ksza� si� na my�l o pr�dkim wyje�dzie pana Micha�a. W sercu Krzysi nie by�o jeszcze mi�o�ci. Jeszcze jej sobie dziewczyna nie zezna�a. Natomiast i w jej sercu, i we krwi by�a wielka gotowo�� do kochania.</p><p>By� mo�e tak�e, �e czu�a ju� lekki zawr�t g�owy. Wo�odyjowskiego otacza�a przecie s�awa pierwszego �o�nierza Rzeczypospolitej. Wszystkie usta rycerskie powtarza�y ze czci� jego imi�. Siostra wynosi�a pod niebo jego zacno��; okrywa� go urok nieszcz�cia, i w dodatku panienka, �yj�c z nim pod jednym dachem, przyzwyczai�a si� do jego urody.</p><p>Krzysia mia�a to w swej naturze, �e lubi�a by� kochan�; wi�c gdy w tych ostatnich dniach pan Micha� pocz�� obchodzi� si� z ni� oboj�tnie, mi�o�� w�asna ucierpia�a w niej wielce; ale maj�c z natury dobre serce, postanowi�a panienka nie okazywa� mu ni gniewnej twarzy, ni zniecierpliwienia i przejedna� go sobie dobroci�.</p><p>Przysz�o jej za� to tym �atwiej, �e na drugi dzie� pan Micha� mia� min� skruszon� i nie tylko nie unika� Krzysinego wzroku, ale w oczy jej patrzy�, jakby chcia� m�wi�: �Wczoraj ci� postponowa�em, a dzi� przepraszam�.</p><p>I tyle jej m�wi� oczyma, �e pod wp�ywem tych spojrze� krew nap�ywa�a pannie do twarzy, a niepok�j jej zwi�ksza� si� jeszcze, jakby w przeczuciu, �e bardzo pr�dko co� wa�nego si� zdarzy. Jako� i zdarzy�o si�. Po po�udniu pani stolnikowa pojecha�a z Basi� do Basinej krewnej, pani podkomorzyny lwowskiej, kt�ra bawi�a w Warszawie, Krzysia za� umy�lnie uda�a, �e jej b�l g�owy dolega, bo j� ciekawo�� chwyci�a, co te� sobie powiedz� z panem Micha�em, gdy zostan� sam na sam.</p><p>Pan Zag�oba nie pojecha� wprawdzie tak�e do pani podkomorzyny, ale natomiast miewa� zwyczaj sypia� po obiedzie, czasem i przez par� godzin, bo m�wi�, �e go to od oci�a�o�ci broni i dowcip daje mu wieczorem pogodny; wi�c istotnie, pobaraszkowawszy jeszcze z godzink�, pocz�� si� zbiera� do swojej stancji<a l:href="#fn156" type="note">[156]</a>. Krzysi serce zabi�o zaraz niespokojniej.</p><p>Ale jakie� czeka�o j� rozczarowanie! Oto pan Micha� zerwa� si� i wyszed� z nim razem.</p><p>�Nadejdzie niebawem� � pomy�la�a Krzysia.</p><p>I wzi�wszy b�benek pocz�a na nim wyszywa� z�ocisty wierzch do czapki, kt�ry chcia�a panu Micha�owi na drog� podarowa�.</p><p>Oczy jej podnosi�y si� jednak co chwila i bieg�y a� do gda�skiego zegara, kt�ry stoj�c w k�cie Ketlingowej bawialni tyka� powa�nie.</p><p>Ale up�yn�a jedna godzina i druga, pana Micha�a nie by�o wida�.</p><p>Panna po�o�y�a b�benek na kolanach i skrzy�owawszy na nim d�onie rzek�a p�g�osem:</p><p>� Boi si�, ale nim si� odwa�y, mog� przyjecha� i nic sobie nie powiemy. Albo pan Zag�oba si� obudzi�</p><p>Zdawa�o jej si� w tej chwili, �e maj� naprawd� o jakiej� wa�nej m�wi� sprawie, kt�ra mo�e p�j�� w odw�ok� z winy Wo�odyjowskiego.</p><p>Na koniec jednak kroki jego da�y si� s�ysze� w przyleg�ej izbie.</p><p>� Kr��y � rzek�a panna i pocz�a zn�w pilnie wyszywa�.</p><p>Wo�odyjowski rzeczywi�cie kr��y�; chodzi� po komnacie i wej�� nie �mia�; a tymczasem s�o�ce stawa�o si� czerwone i zbli�a�o si� ku zachodowi.</p><p>� Panie Michale! � zawo�a�a nagle Krzysia.</p><p>Wszed� i zasta� j� szyj�c�.</p><p>� Wa�panna mnie wo�a�a?</p><p>� Chcia�am wiedzie�, czy to nie kto obcy chodzi� Sama tu jestem od dw�ch godzin�</p><p>Wo�odyjowski przysun�� krzes�o i przysiad� si� na brze�ku.</p><p>Up�yn�a d�uga chwila; milcza�, nogami nieco szurga� zasuwaj�c je coraz g��biej pod sto�ek i w�sikami rusza�. Krzysia przesta�a szy� i podnios�a na niego wzrok; spojrzenia ich spotka�y si�, a potem nagle spu�cili oboje oczy�</p><p>Gdy Wo�odyjowski podni�s� je znowu, na twarz Krzysi pada�y ostatnie blaski s�o�ca, a by�a w nich �liczna. W�osy jej b�yszcza�y na zagi�ciach jak z�ote.</p><p>� Za par� dni wa�pan wyjedzie? � rzek�a tak cicho, i� pan Micha� ledwie m�g� dos�ysze�.</p><p>� Nie mo�e inaczej by�!</p><p>I zn�w nasta�a chwila milczenia, po kt�rej Krzysia zacz�a m�wi�:</p><p>� My�la�am w ostatnich dniach, �e wa�pan zagniewa� si� na mnie�</p><p>� Jako �ywo! � zawo�a� Wo�odyjowski � by�bym niegodzien spojrzenia wa�panny, gdybym by� to uczyni�, ale nie to by�o.</p><p>� A co by�o? � pyta�a Krzysia podnosz�c na� zn�w oczy.</p><p>� Wol� szczerze m�wi�, bo tak my�l�, �e zawsze szczero�� od symulowania wi�cej warta� Ale� ale tego nie potrafi� wypowiedzie�, ile mnie wa�panna wlewa�a� pociechy do serca i jak� ja wdzi�czno�� dla niej �ywi�em!</p><p>� Bodajby tak zawsze by�o! � odpowiedzia�a Krzysia splataj�c na b�benku r�ce.</p><p>A na to pan Micha� ze smutkiem wielkim:</p><p>� Bodajby! bodajby by�o� Ale mnie pan Zag�oba powiedzia�� (tak m�wi� przed wa�pann�, jako przed ksi�dzem) pan Zag�oba powiedzia�, �e amicycja z bia�og�owami nieprzezpieczna rzecz, bo snadnie, jako �ar pod popio�em, gor�tszy afekt pod ni� skrywa� si� mo�e. Ja za� pomy�la�em, �e pan Zag�oba mo�e mie� racj�, i � przebacz, wa�panna, prostakowi �o�nierzowi � inny by to misterniej wywi�d�, a mnie� jeno si� serce krwawi, �em wa�pann� przez te ostatnie dni postponowa�� i �y� mi niemi�o�</p><p>To rzek�szy pan Micha� pocz�� rusza� w�sikami tak szybko, jak �aden �uk nie rusza.</p><p>Krzysia spu�ci�a g�ow� i po chwili dwie �ezki pocz�y jej p�yn�� po policzkach.</p><p>� Je�li tak wa�panu b�dzie spokojniej, je�li m�j siostrzy�ski afekt nicpotem<a l:href="#fn157" type="note">[157]</a>, to ja go ukryj�</p><p>I drugie dwie �ezki, potem trzecie ukaza�y si� jej na jagodach<a l:href="#fn158" type="note">[158]</a>.</p><p>Ale na ten widok rozdar�o si� w panu Michale serce do reszty; skoczy� do Krzysi i porwa� jej r�ce. B�benek potoczy� si� z jej kolan a� na �rodek pokoju, rycerz jednak na nic nie zwa�a�, tylko do ust przyciska� te ciep�e, mi�kkie, aksamitne d�onie powtarzaj�c:</p><p>� Nie p�acz wa�panna! Dla Boga! nie p�acz!</p><p>Nie przesta� za� ca�owa� tych d�oni nawet i w�wczas, gdy Krzysia, jak zwykle czyni� ludzie we frasunku, za�o�y�a je na g�ow�; owszem ca�owa� je tym gor�cej, a� ciep�o bij�ce od jej w�os�w i czo�a upoi�o go jak wino i pomiesza�o mu zmys�y.</p><p>W�wczas, sam nie wiedzia� jak i kiedy, usta jego obsun�y si� jej na czo�o i ca�owa�y je jeszcze gor�cej; potem zasi� obsun�y si� na jej sp�akane oczy i �wiat zakr�ci� si� z nim zupe�nie; potem uczu� �w puszek delikatniuchny nad jej ustami; potem usta ich po��czy�y si� i przycisn�y do siebie d�ugo i z ca�ej mocy. Cicho uczyni�o si� w komnacie, tylko zegar tyka� powa�nie.</p><p>Nagle w sieni rozleg�o si� tupotanie Basi i jej p�dziecinny g�os powtarzaj�cy:</p><p>� Mr�z! Mr�z! Mr�z!</p><p>Wo�odyjowski odskoczy� od Krzysi jak sp�oszony ry� od ofiary, a w tej chwili wlecia�a z ha�asem Ba�ka powtarzaj�c ci�gle:</p><p>� Mr�z! Mr�z! Mr�z!</p><p>Nagle potkn�a si� o b�benek le��cy na �rodku pokoju. W�wczas stan�a i spogl�daj�c ze zdziwieniem to na b�benek, to na Krzysi�, to na pana ma�ego rzek�a:</p><p>� C� to? Godzili�cie w siebie wzajem jako pociskiem?�</p><p>� A gdzie ciotula? � spyta�a Drohojowska staraj�c si� wydoby� ze swej faluj�cej piersi spokojny i naturalny g�os.</p><p>� Ciotula z sanek powoli wy�azi � odrzek�a r�wnie� zmienionym g�osem Basia.</p><p>I ruchliwe jej nozdrza poruszy�y si� kilkakrotnie. Spojrza�a jeszcze po razu<a l:href="#fn159" type="note">[159]</a> na Krzysi� i na pana Wo�odyjowskiego, kt�ry przez ten czas podni�s� b�benek, po czym nagle wysz�a z pokoju.</p><p>Ale w tej chwili wtoczy�a si� pani stolnikowa, zeszed� i pan Zag�oba z g�ry i pocz�a si� rozmowa o pani podkomorzynie lwowskiej.</p><p>� Nie wiedzia�am, �e to chrzestna matka pana Nowowiejskiego � rzek�a pani stolnikowa � kt�ren te� musia� jej jakowe� konfidencje<a l:href="#fn160" type="note">[160]</a> poczyni�, bo okrutnie nim Basi� prze�ladowa�a.</p><p>� A Basia co na to? � spyta� Zag�oba.</p><p>� I, co tam Basia! Na psa �yko! Powiedzia�a pani podkomorzynie tak: �On nie ma w�s�w, a ja rozumu � i nie wiadomo, kto si� pierwej swego doczeka�.</p><p>� Wiedzia�em, �e ona j�zyka nie zgubi, ale kto j� tam wie, co naprawd� my�li. Chytro�� bia�og�owska!</p><p>� U Basi co w sercu, to w g�bie. Zreszt� m�wi�am ju� wa�panu, �e ona jeszcze woli bo�ej nie czuje: Krzysia wi�cej!</p><p>� Ciotula! � ozwa�a si� nagle Krzysia.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� s�uga, kt�ry oznajmi�, �e wieczerza podana. Poszli wi�c wszyscy do jadalnej izby, tylko Basi nie by�o.</p><p>� Gdzie panienka? � spyta�a pani stolnikowa pacho�ka.</p><p>� Panienka w stajni. M�wi�em panience, �e wieczerza idzie, a panienka powiedzia�a: �dobrze�, i posz�a do stajni.</p><p>� Zaliby si� jej co niemi�ego przygodzi�o? Taka by�a weso�a! � rzek�a zwracaj�c si� do Zag�oby pani Makowiecka.</p><p>Wtem ma�y rycerz, kt�ry mia� sumienie niespokojne, rzek�:</p><p>� Skocz� po ni�!</p><p>I skoczy�. Znalaz� j� rzeczywi�cie zaraz za stajennymi drzwiami siedz�c� na wi�zce siana. By�a tak zamy�lona, �e wcale go nie spostrzeg�a, gdy wchodzi�.</p><p>� Panno Barbaro! � rzek� ma�y rycerz schylaj�c si� nad ni�.</p><p>Basia drgn�a jakby ze snu zbudzona i podnios�a na� oczy, w kt�rych Wo�odyjowski dostrzeg� z najwi�kszym zdziwieniem dwie �zy wielkie jak per�y.</p><p>� Dla Boga! Co wa�pannie jest? P�aczesz?</p><p>� Ani mi si� �ni! � zawo�a�a zrywaj�c si� Basia. � Ani mi si� �ni! To z mrozu!</p><p>I roz�mia�a si� weso�o, ale �miech to by� nieco przymuszony.</p><p>Nast�pnie, chc�c odwr�ci� od siebie uwag�, wskaza�a na klatk�, w kt�rej sta� dzianet podarowany panu Wo�odyjowskiemu przez hetmana, i rzek�a �ywo:</p><p>� Wa�pan m�wi�e�, �e do tego konia wchodzi� nie mo�na? Ot� zobaczymy!</p><p>I nim pan Micha� zd��y� j� zatrzyma�, skoczy�a do klatki. Dziki rumak pocz�� zaraz przysiada� na zadzie, tupa� i tuli� uszy.</p><p>� Dla Boga! On wa�pann� got�w zabi�! � krzykn�� Wo�odyjowski wskakuj�c za ni�.</p><p>Ale Basia pocz�a ju� klepa� ca�� d�oni� po karku dzianeta, powtarzaj�c:</p><p>� Niech zabije! Niech zabije! Niech zabije!�</p><p>A ko� zwr�ci� ku niej dymi�ce nozdrza i r�a� z cicha, jakby rad z pieszczoty.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� X</p></title><p>Niczym by�y wszystkie noce Wo�odyjowskiego w por�wnaniu z t�, jak� sp�dzi� po owym zaj�ciu z Krzysi�. Bo oto zdradzi� pami�� swojej zmar�ej, kt�rej wspomnienie kocha� przecie; zawi�d� ufno�� tej �yj�cej, nadu�y� przyja�ni, zaci�gn�� jakowe� zobowi�zania, post�pi� jak cz�ek bez sumienia. Inny �o�nierz by�by sobie nic nie robi� z jednego takiego poca�unku i co najwi�cej, na wspomnienie o nim w�sa pokr�ci�; ale pan Wo�odyjowski, zw�aszcza od czasu �mierci Anusinej, by� skrupulatem jak ka�dy cz�owiek maj�cy dusz� zbola�� i serce rozdarte. Co mu zatem teraz pozostawa�o do roboty? Jak mia� post�pi�?</p><p>Brak�o ju� tylko kilku dni do jego odjazdu, kt�ren odjazd m�g� wszystko przeci�� i zako�czy�. Ale czy godzi�o si� odje�d�a� i s�owa Krzysi nie rzec, i zostawi� j� tak, jak si� pierwsz� lepsz� dziewk� pokojow� zostawia, kt�rej si� ca�usa ukradnie? Wzdryga�o si� na t� my�l waleczne serce ma�ego rycerza. Nawet w takiej rozterce, w jakiej by� w tej chwili, my�l o Krzysi nape�nia�a go s�odycz�, a wspomnienie owego poca�unku przejmowa�o go dreszczem rozkosznym.</p><p>W�ciek�o�� go bra�a z tego powodu na samego siebie, a jednak obroni� si� uczuciu s�odyczy i rozkoszy nie m�g�. Zreszt� ca�� win� bra� na siebie.</p><p>� Jam do tego Krzysi� przywi�d� � powtarza� sobie z gorycz� i bole�ci� � jam j� przywi�d�, za czym nie godzi mi si� i odje�d�a� bez s�owa.</p><p>Wi�c co? O�wiadczy� si� i odjecha� Krzysinym narzeczonym?</p><p>Tu ubrana bia�o i sama bielusie�ka, jakby woskowa, posta� Anusi Borzobohatej stawa�a przed oczyma rycerza taka, jak� j� w trumnie z�o�y�.</p><p>� Tyle mi si� nale�y � m�wi�a owa posta� � by� mnie �a�owa� i za mn� t�skni�. Mnichem z pocz�tku chcia�e� zosta�, ca�e �ycie mnie p�aka�, a teraz inn� bierzesz, nim moja duszyczka zdo�a�a do bram niebieskich dolecie�. Ach! poczekaj! niech pierwej do niebios trafi�, niech na t� ziemi� patrze� przestan�</p><p>I zdawa�o si� rycerzowi, �e jest jakim� krzywoprzysi�zc� wzgl�dem tej duszki jasnej, kt�rej pami�� winien by� czci� i przechowywa� jak �wi�to��. Bra� go �al i wstyd niezmierny, i pogarda dla samego siebie. �mierci pragn��.</p><p>� Anulu! � powtarza� na kl�czkach � ja� ci� do �mierci p�aka� nie przestan�, ale co mam teraz uczyni�?</p><p>Bieluchna posta� nie odpowiada�a na to nic, rozpraszaj�c si� jak mg�a lekka, a natomiast zjawia�y si� w wyobra�ni rycerza oczy Krzysi i jej usta puszkiem pokryte, a wraz z nimi pokusy, z kt�rych otrz�sa� si� biedny �o�nierz jako ze strza� tatarskich. I pon�tom samym by�by si� obroni�, lecz jednocze�nie sumienie m�wi�o mu: �le post�pisz, je�li jej odjedziesz i zacn� pann�, kt�r� do winy przywiod�e�, we wstydzie zostawisz.</p><p>Tak waha�o si� serce rycerza na obie strony w niepewno�ci, zmartwieniu, m�ce. Chwilami przychodzi�o mu do g�owy, �eby p�j��, wszystko wyzna� panu Zag�obie i poradzi� si� tego m�a, kt�rego rozum umia� ka�dej trudno�ci sprosta�. Przecie on wszystko przewidzia�, przecie on z g�ry przepowiedzia�: co to jest z bia�og�owami w �amicycj� wchodzi�</p><p>Ale w�a�nie ten wzgl�d wstrzymywa� ma�ego rycerza. Przypomnia� sobie, jak ostro zakrzykn�� na pana Zag�ob�: �Wa�pan Krzysi nie ubli�aj!� I ot, kto ubli�y� Krzysi? Kto teraz namy�la� si�, czy nie lepiej j� jako pokojow� zostawi�, a samemu odjecha�?</p><p>� �eby nie tamta nieboga, to ja bym si� i minuty nie namy�la� � rzek� do siebie ma�y rycerz � za czym bym i zgo�a si� nie martwi�, owszem radowa�by mi si� w duszy, �em takiego specja�u zakosztowa�!</p><p>Po chwili za� mrukn��:</p><p>� Zakosztowa�bym ja go ch�tnie i sto razy!</p><p>Widz�c jednak, �e na nowo pokusy go opadaj�, otrz�sn�� si� z nich mocno i tak pocz�� rozumowa�:</p><p>�Sta�o si�! Skorom raz post�pi� jak ten, kt�ren nie amicycji pragnie, ale od Kupidyna kontentacji<a l:href="#fn161" type="note">[161]</a> wygl�da, to ju� musz� t� drog� i�� i powiedzie� jutro Krzysi, �e j� chc� poj��.</p><p>Tu zastanowi� si� chwil�, po czym tak dalej rozmy�la�:</p><p>��Przez kt�r� deklaracj�<a l:href="#fn162" type="note">[162]</a> i owa dzisiejsza konfidencja zgo�a jakowej� poczciwo�ci nabierze, i jutro nowych b�d� m�g� zaraz sobie pozwol��</p><p>Lecz w tym miejscu uderzy� si� d�oni� po ustach.</p><p>� Tfu! � rzek� � chyba ca�y czambu�<a l:href="#fn163" type="note">[163]</a> diab��w za ko�nierzem mi siedzi!</p><p>Ale ju� my�li o o�wiadczynach nie zaniecha� rozumuj�c sobie po prostu, �e je�li przez to kochanej zmar�ej uchybi, to mszami mo�e j� przeb�aga� i pobo�no�ci�, czym zarazem jej oka�e, �e wci�� pami�ta i �wiadczy� jej nie przestaje.</p><p>Zreszt�, je�li i b�d� si� ludzie dziwi� a na�miewa�, �e par� niedziel temu mnichem z �a�o�ci chcia� zosta�, a teraz ju� si� drugiej z afektem o�wiadczy�, to wstyd b�dzie tylko po jego stronie, gdy w przeciwnym razie musia�aby si� niewinna Krzysia i wstydem, i win� z nim dzieli�.</p><p>� Tedy b�d� jutro deklarowa�, nie mo�e inaczej by�! � rzek� w ko�cu.</p><p>Po czym uspokoi� si� znacznie i odm�wiwszy pacierze, i pomodliwszy si� �arliwie za Anusi� zasn��.</p><p>A nazajutrz zbudziwszy si� powt�rzy�:</p><p>� Dzi� b�d� deklarowa�!�</p><p>Jednak�e nie by�o to tak �atwym, bo nie chcia� pan Micha� wszystkim o tym oznajmia�, jeno z Krzysi� naprz�d pom�wi�, a potem post�pi�, jak wypadnie. Tymczasem od rana przyjecha� pan Nowowiejski i wsz�dy go by�o pe�no.</p><p>Krzysia chodzi�a jak struta przez ca�y dzie�: by�a blada, zm�czona i co chwila spuszcza�a oczy; czasem rumieni�a si� tak, �e kolory bi�y jej a� na szyj�; czasem usta jej drga�y jakby do p�aczu; to zn�w by�a jaka� senna i omdla�a.</p><p>Trudno by�o rycerzowi si� do niej zbli�y�, a zw�aszcza pozosta� d�u�ej sam na sam. M�g� j� wprawdzie wyprowadzi� po prostu za dom na przechadzk�, bo pogoda by�a cudna, i dawniej by�by to bez �adnego skrupu�u uczyni�; ale teraz nie �mia�, bo mu si� zda�o, �e wszyscy zaraz domy�l� si�, o co mu chodzi � wszyscy deklaracj� odgadn�.</p><p>Na szcz�cie wyr�czy� go Nowowiejski. Ten odwi�d�szy na bok pani� stolnikow� rozmawia� z ni� o czym� do�� d�ugo; potem wr�cili oboje do izby, w kt�rej siedzia� ma�y rycerz z dwoma pannami oraz panem Zag�ob� � i pani stolnikowa rzek�a:</p><p>� Ot, przejechaliby�cie si�, m�odzi, saniami we dwie pary, bo od �niegu a� skry id�.</p><p>Na to Wo�odyjowski pochyli� si� pr�dko do ucha Krzysi i rzek�:</p><p>� Zaklinam wa�pann�, by� siad�a ze mn�� Si�a mam do m�wienia.</p><p>� Dobrze � odpowiedzia�a Drohojowska.</p><p>Po czym obaj z Nowowiejskim skoczyli do stajni, a Basia z nimi trzecia, i w kilka pacierzy dwoje sanek zajecha�o przed dom. Wo�odyjowski z Krzysia siedli w jedne, Nowowiejski z hajduczkiem w drugie i ruszyli bez wo�nic�w.</p><p>Za� pani Makowiecka zwr�ci�a si� do Zag�oby i rzek�a:</p><p>� Pan Nowowiejski o Basi� deklarowa�.</p><p>� Jak�e to? � spyta� niespokojnie Zag�oba.</p><p>� Pani podkomorzyna lwowska, jego chrzestna matka, ma tu jutro przyjecha� ze mn� si� rozm�wi�, za� pan Nowowiejski prosi� mnie, by m�g� cho� z daleka Basi� wyrozumie�, bo sam pojmuje, �e je�li Basia nie jest mu przyjacielem, to pr�ne b�d� fatygi i zachody.</p><p>� I dlatego wa�pani dobrodziejka wyprawi�a� ich do sani?�</p><p>� Dlatego. M�� m�j wielki skrupulat. Nieraz on mi m�wi�: �Maj�tno�ciami ja si� opiekuj�, ale m�a niech sobie ka�da sama wybiera; byle by� uczciwy, to ja si� nie sprzeciwi�, cho�by i w fortunie by�a r�nica�. Zreszt�, obie z Krzysi� maj� lata i mog� sob� rz�dzi�.</p><p>� A co wa�pani zamierzasz pani podkomorzynie lwowskiej odpowiedzie�?</p><p>� M�j m�� przyje�d�a w maju; na niego to zdam; ale tak my�l�, �e jak Basia zechce, tak b�dzie.</p><p>� Nowowiejski m�odzik!</p><p>� Ale sam Micha� powiada�, �e �o�nierz znamienity, wojennymi akcjami ju� ws�awiony. Fortun� grzeczn� ma, a koligacje wszystkie pani podkomorzyna mi wy�uszczy�a. Widzi wa�pan, to by�o tak: jego pradziad, urodzony z kniazi�wny Sieniut�wny, <emphasis>primo voto</emphasis> by� �onaty�</p><p>� A co mnie do jego koligacyj! � przerwa� Zag�oba nie taj�c z�ego humoru � ni on mi brat, ni swat, a ja powiadam wa�pani, �e hajduczka dla Micha�a przeznacza�em, bo je�li mi�dzy dziewkami, kt�re na dw�ch nogach chodz� po �wiecie, jest od niej lepsza i poczciwsza, to niech ja od tej chwili zaczn� chodzi� na czterech jako <emphasis>ursus</emphasis><a l:href="#fn164" type="note">[164]</a>!</p><p>� Micha� jeszcze o niczym nie my�li, a cho�by i my�la�, to jemu wi�cej Krzysia w oko wpad�a� Ha! B�g to zdecyduje, kt�rego wyroki s� niezbadane!</p><p>� Ale �eby ten go�ow�s z harbuzem wyjecha�, upi�bym si� z rado�ci! � doda� Zag�oba.</p><p>Tymczasem w obu saniach wa�y�y si� losy rycerzy. Pan Wo�odyjowski d�ugo nie m�g� si� zdoby� na s�owo, nareszcie tak ozwa� si� do Krzysi:</p><p>� Wa�panna nie my�l, �ebym ja by� cz�ek lekki albo jakowy� myd�ek, bo mi i lata nie po temu.</p><p>Krzysia nic nie odrzek�a.</p><p>� Wa�panna mi przebacz to, com wczoraj uczyni�, bo to by�o z tak ekstraordynaryjnej<a l:href="#fn165" type="note">[165]</a> dla wa�panny �yczliwo�ci, �em jej zgo�a pohamowa� nie umia�� Moja mo�cia panno, moja Krzysiu kochana! Zwa�, ktom jest, �em prosty �o�nierz, kt�remu wiek �ycia na wojnach zeszed�� Inny by�by naprz�d z oracj�<a l:href="#fn166" type="note">[166]</a> si� popisa�, a potem do konfidencji<a l:href="#fn167" type="note">[167]</a> przyst�pi�, ja za� od konfidencji zacz��em� Pomnij te� na to, �e je�li ko�, chocia� i wyje�d�ony, cz�owieka czasem na kie� wzi�wszy uniesie � jak�e afekt nie ma unosi�, kt�rego p�d jest wi�kszy? Tako i mnie afekt uni�s�, dlatego w�a�nie, �e� mi mi�a� Moja Krzysiu kochana! Kasztelan�w i senator�w ty� godna; ale je�li nie pogardzisz �o�nierzem, kt�ry cho� i w prostym stanie s�u�y� ojczy�nie nie bez jakowej� s�awy, tedy ja ci do n�g padam, nogi twoje ca�uj� i pytam: chcesz�e mnie? mo�eszli bez abominacji<a l:href="#fn168" type="note">[168]</a> o mnie pomy�le�?</p><p>� Panie Michale!� � odpowiedzia�a Krzysia.</p><p>I r�ka jej wysun�wszy si� z zar�kawka ukry�a si� w d�oni rycerza.</p><p>� Zgadzasz si�? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Tak! � odrzek�a Krzysia � i wiem, �e zacniejszego w ca�ej Polsce nie mog�abym znale��!</p><p>� B�g wa�pannie zap�a�! B�g ci zap�a�, Krzychna! � m�wi� rycerz pokrywaj�c poca�unkami t� r�k�. � Ju� te� nie mog�a mnie wi�ksza potka� szcz�liwo��! Powiedz mi jeno, �e si� nie gniewasz za wczorajsz� konfidencj�, abym i na sumieniu mia� ulg�?</p><p>Krzysia zamru�y�a oczy.</p><p>� Nie gniewam si�! � rzek�a.</p><p>� �e to w tych saniach nie ma jak po nogach ca�owa�! � zakrzykn�� Wo�odyjowski.</p><p>Czas jaki� sun�li w milczeniu, tylko p�ozy �wiszcza�y po �niegu i spod kopyt ko�skich pada� grad grudek �niegowych.</p><p>Po czym Wo�odyjowski zn�w ozwa� si�:</p><p>� A� mi to dziwno, �e mnie nawidzisz?</p><p>� Wi�cej to dziwno � odrzek�a Krzysia � �e� wa�pan mnie tak pr�dko pokocha��</p><p>Na to twarz Wo�odyjowskiego spowa�nia�a bardzo i tak m�wi� pocz��:</p><p>� Krzysiu, mo�e i tobie si� to �le wydaje, �e nimem si� z bole�ci otrz�sn�� po jednej, ju�em drug� pokocha�. Wyznaj� ci te� jako na spowiedzi, �e swego czasu bywa�em p�ochy. Ale teraz to inna rzecz. Nie zapomnia�em ja tamtej niebogi i nie zapomn� jej nigdy; mi�uj� j� dot�d i gdyby� wiedzia�a, ile jest po niej p�aczu we mnie, sama by� nade mn� zap�aka�a�</p><p>Tu zbrak�o g�osu ma�emu rycerzowi, bo si� wzruszy� bardzo i mo�e dlatego nie spostrzeg�, �e te s�owa jego nie zdawa�y si� czyni� na Krzysi zbyt mocnego wra�enia.</p><p>Wi�c zn�w zapad�a cisza chwilowa, ale tym razem przerwa�a j� Krzysia:</p><p>� B�d� si� stara�a wa�pana pociesza�, ile si� starczy.</p><p>Na to ma�y rycerz:</p><p>� W�a�niem dlatego ci� tak pr�dko pokocha�, �e� ty od pierwszego dnia pocz�a mi rany opatrowa�. Czym ci by�em? Niczym! A dlatego zaraz si� do tego zabra�a� maj�c w sercu mi�osierdzie nad nieszcz�nikiem. Ach! Si�a ja ci, si�a zawdzi�czam! Kto tego nie wie, b�dzie mi mo�e przygania�, �em to w nowembrze<a l:href="#fn169" type="note">[169]</a> chcia� mnichem zostawa�, a w decembrze<a l:href="#fn170" type="note">[170]</a> do stanu ma��e�skiego si� zabieram. Pierwszy pan Zag�oba got�w podrwiwa�, bo on rad dworuje, gdy mu si� okazja zdarzy, ale niech drwi zdr�w! Nie dbam ja o to, zw�aszcza �e nie na ciebie przygana spadnie, jeno na mnie�</p><p>Tu Krzysia pocz�a patrze� w niebo, namy�la� si�, wreszcie odrzek�a:</p><p>� Zali koniecznie mamy oznajmia� ludziom o naszym przymierzu?</p><p>� Jak�e to?</p><p>� Wa�pan przecie za par� dni wyje�d�asz?</p><p>� Cho�bym i nierad, musz�.</p><p>� Ja te� �a�obne szatki po ojcu nosz�. Po co si� na podziw ludzki wystawia�? Niech�e uk�ad stoi mi�dzy nami, a ludzie niech o nim nie wiedz�, p�ki pan Micha� z Rusi nie wr�ci. Dobrze?</p><p>� To i siostrze nie mam nic gada�?</p><p>� Sama ja jej powiem, ale po pana Micha�owym odje�dzie.</p><p>� A panu Zag�obie?</p><p>� Pan Zag�oba na mnie, niebodze, by sw�j dowcip ostrzy�. Ej, lepiej nic nie m�wi�! Basia by mi tak�e dogadywa�a, a ona si� i tak czego� w ostatnich czasach dziwaczy i humor ma tak zmienny jak nigdy. Ej, lepiej nie m�wi�!</p><p>Tu Krzysia zn�w podnios�a swe ciemnoniebieskie oczy do g�ry:</p><p>� B�g nad nami �wiadek, a ludzie niech w niewiadomo�ci zostaj�.</p><p>� Widz�, �e rozum w wa�pannie g�adko�ci wyr�wnywa. Zgoda! Tedy B�g nam �wiadek � amen! Oprzyj �e si� o mnie ramionkiem, bo skoro uk�ad stoi, to si� ju� modestii nie przeciwi. Nie b�j si�! Wczorajszego uczynku cho�bym chcia� si� dopu�ci�, nie mog�, bo musz� na konie uwa�a�.</p><p>Krzysia uczyni�a zado�� ��daniu rycerza, a ten zn�w rzek�:</p><p>� Ilekro� b�dziemy sam na sam, m�w mi po imieniu.</p><p>� Jako� mi niesk�adno � odrzek�a z u�miechem. � Nigdy si� nie odwa��!</p><p>� A ja si� odwa�y�em!</p><p>� Bo pan Micha� rycerz, pan Micha� odwa�ny, pan Micha� �o�nierz�</p><p>� Krzychna! Moja ty kochana!</p><p>� Mich�</p><p>Lecz nie odwa�y�a si� Krzysia doko�czy� i zakry�a twarz zar�kawkiem.</p><p>Po niejakim czasie nawr�ci� pan Micha� do domu i niewiele ju� m�wili przez drog�, tylko w samym ko�owrocie spyta� jeszcze ma�y rycerz:</p><p>� A po wczorajszym� wiesz!� bardzo ci by�o smutno?</p><p>� By�o i wstyd, i smutno, ale�ale dziwnie! � doda�a ciszej.</p><p>I zaraz uczynili twarze oboj�tne, aby nikt nie pozna�, co mi�dzy nimi zasz�o.</p><p>Ale niepotrzebna to by�a ostro�no��, bo nikt na nich nie zwa�a�.</p><p>Wprawdzie Zag�oba z pani� stolnikow� wybiegli a� do sieni na spotkanie obu par, jednak oczy ich by�y zwr�cone tylko na Basi� i Nowowiejskiego.</p><p>Basia za� by�a czerwona, nie wiadomo, z mrozu czy ze wzruszenia, a Nowowiejski jak struty. Zaraz te� w sieni pocz�� si� �egna� z pani� stolnikow�. Pr�no go zatrzymywa�a, pr�no i sam Wo�odyjowski, kt�ry by� w humorze wybornym, namawia� go do pozostania na wieczerz�; wym�wi� si� s�u�b� i odjecha�. W�wczas pani stolnikowa, nie m�wi�c nic, poca�owa�a Basi� w czo�o � ona za� polecia�a zaraz do swojej izby i nie wr�ci�a, a� na wieczerz�.</p><p>Na drugi dzie� dopiero pan Zag�oba przydybawszy j� sam� spyta�:</p><p>� A co, hajduczku, w Nowowiejskiego jakoby piorun trzas�?</p><p>� Aha! � odrzek�a potakuj�c g�ow� i mrugaj�c oczyma.</p><p>� Powiedz�e, co� mu powiedzia�a?</p><p>� Pr�dkie by�o pytanie, bo to rezolut<a l:href="#fn171" type="note">[171]</a>, ale pr�dka odpowied�, bo i ja rezolutka: nie!</p><p>� Wybornie� post�pi�a! Niech ci� u�ciskam! C� on? Da� si� kr�tko zby�?</p><p>� Pyta�, czyli z czasem nie b�dzie m�g� czego uzyska�! �al mi go by�o, ale nie, nie; nie mo�e z tego nic by�!�</p><p>Tu Basia rozd�a chrapki i pocz�a trz��� czupryn� troch� smutno i jakoby w zamy�leniu.</p><p>� Powiedz�e mi swoje racje? � rzek� Zag�oba.</p><p>� Tego samego i on chcia�, ale na pr�no; jemu nie powiedzia�am i nikomu nie powiem.</p><p>� A mo�e � rzek� Zag�oba patrz�c jej bystro w oczy � a mo�e ty w sercu jakowy� ukryty afekt nosisz, h�?</p><p>� Fig�, nie afekt! � zawo�a�a Basia.</p><p>I porwawszy si� z miejsca pocz�a powtarza� pr�dko, jakby chc�c pokry� pomieszanie:</p><p>� Nie chc� pana Nowowiejskiego! Nie chc� pana Nowowiejskiego! Nie chc� nikogo! Czemu mi wa�pan dokuczasz? Czemu mi wszyscy dokuczaj�?�</p><p>I rozp�aka�a si� nagle.</p><p>Pan Zag�oba pociesza� j�, jak umia�, ale przez ca�y dzie� by�a smutna i z�a.</p><p>� Panie Michale � rzek� przy obiedzie Zag�oba � ty odje�d�asz, a tymczasem Ketling powr�ci, a g�adysz<a l:href="#fn172" type="note">[172]</a> to nad g�adysze! Nie wiem, jak tam panni�tka dadz� sobie rady, ale tak my�l�, �e po przyje�dzie zastaniesz je obie rozamorowane<a l:href="#fn173" type="note">[173]</a>.</p><p>� Dobra nasza! � odrzek� Wo�odyjowski. � Pann� Basi� mu zaraz zaswatamy!</p><p>Basia utkwi�a w nim wzrok rysi i odrzek�a:</p><p>� A czemu to wa�pan o Krzysi� mniej troskliwy?</p><p>Zmiesza� si� na te s�owa ma�y rycerz niezmiernie i odrzek�:</p><p>� Wa�panna jeszcze nie znasz Ketlingowej mocy, ale jej doznasz!</p><p>� A czemu Krzysia nie ma dozna�? To� przecie nie ja �piewam:</p><cite><poem><stanza><v>Md�a bia�og�owa</v><v>Jak�e si� schowa</v><v/><v>I gdzie si� biedna schroni?</v></stanza></poem></cite><p>Tu zn�w Krzysia zmiesza�a si� z kolei, a ma�a gadzina m�wi�a dalej:</p><p>� W ostatku pana Nowowiejskiego poprosz�, �eby mi tarczy swojej po�yczy�, ale jak wa�pan wyjedzie, nie wiem, czym si� Krzysia b�dzie broni�, je�li na ni� termin przyjdzie?�</p><p>Ale Wo�odyjowski ju� och�on��, wi�c odrzek� nieco surowo:</p><p>� Mo�e te� i znajdzie czym si� broni� lepiej od wa�panny.</p><p>� A to jakim sposobem?</p><p>� Bo mniej p�ocha, a statku i rozwagi ma wi�cej�</p><p>Pan Zag�oba i pani stolnikowa my�leli, �e czupurny hajduczek zaraz stanie do walki, ale ku wielkiemu ich zdziwieniu hajduczek spu�ci� g�ow� ku talerzowi i po chwili dopiero rzek� cichym g�osem:</p><p>� Je�li si� wa�pan gniewa, to przepraszam i wa�pana, i Krzysi�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XI</p></title><p>Pan Micha� maj�c pozwolenie jechania, kt�r�dy by chcia�, jecha� na Cz�stochow� i na Anusin gr�b. Wyp�akawszy przy nim reszt� �ez ruszy� dalej, a pod wp�ywem �wie�ych wspomnie� przychodzi�o mu do g�owy, �e jednak te tajemnicze zr�kowiny z Krzysia by�y za wczesne. Czu�, �e �al i �a�oba maj� w sobie co� �wi�tego i nietykalnego, co winno by� zostawione w spokoju, dop�ki samo nie wzniesie si� jako mg�a ku niebu i nie rozejdzie po niezmiernych przestworzach.</p><p>Inni wprawdzie, owdowiawszy, �enili si� w miesi�c lub dwa p�niej � ale tacy nie poczynali od kamedu��w ani te� kl�ska nie spotyka�a ich w progu szcz�cia, po ca�ych latach oczekiwania. Wreszcie, je�li prostacy nie szanowali �wi�to�ci �alu, zali godzi�o si� i�� ich przyk�adem?</p><p>Jecha� wi�c pan Wo�odyjowski na Ru�, a wyrzuty towarzyszy�y mu w drodze. By� jednak na tyle sprawiedliwym, �e sam ca�� win� bra� na siebie, a na Krzysi� jej nie sk�ada�. Owszem, do licznych niepokoj�w, kt�re go ogarn�y, do��czy� si� i ten, czy i Krzysia tak�e nie poczytuje mu w g��bi duszy za z�e tego po�piechu.</p><p>� Sama pewnie by tak nie post�pi�a � m�wi� sobie pan Micha� � a maj�c dusz� wielk�, niechybnie i w innych tej wielko�ci <emphasis>desiderat</emphasis><a l:href="#fn174" type="note">[174]</a>.</p><p>Ot� strach go bra�, czy si� jej nie wyda� ma�ym.</p><p>Jednak�e by� to pr�ny strach. Krzysi nic by�o do �a�oby pana Micha�a i gdy jej o niej za du�o m�wi�, nie tylko to nie budzi�o w pannie wsp�czucia, ale dra�ni�o jej mi�o�� w�asn�. Zali to ona, �yj�ca, nie by�a warta tej zmar�ej? Albo czy w og�lno�ci by�a tak ma�o warta, �e zmar�a Anusia mog�a by� jej rywalk�? Pan Zag�oba, gdyby do tajemnicy nale�a�, pewnie uspokoi�by pana Micha�a, �e niewiasty nie maj� jedna dla drugiej zbyt wiele mi�osierdzia.</p><p>Niemniej jednak po wyje�dzie Wo�odyjowskiego panna Krzysia by�a zdumiona tym, co zasz�o, i �e ju� klamka zapad�a.</p><p>Jad�c do Warszawy, w kt�rej nigdy przedtem nie by�a, wyobra�a�a sobie, �e b�dzie wcale inaczej. Oto na konwokacj� i elekcj� zjad� dwory biskupie i dygnitarskie, �wietne rycerstwo pod��y ze wszystkich stron Rzeczypospolitej. Ile� tam b�dzie zabaw, gwaru, popis�w, a w�r�d tego wiru, w�r�d t�um�w rycerstwa zjawi si� jakowy� �on� nieznany, jakowy� rycerz taki, jakich tylko w snach dziewczyny widuj�; ten dopiero afektem zap�onie, pod oknami z cytr� b�dzie stawa�, kawalkady wyprawia�, d�ugo musi kocha� i wzdycha�, d�ugo wst�g� kochanej na zbroi nosi�, nim po licznych cierpieniach i przezwyci�onych przeszkodach do n�g upadnie i mi�o�� wzajemn� uzyska.</p><p>Ow� nic si� z tego nie sta�o. Mg�y barwiste i mieni�ce si� jak t�cza zrzed�y i rycerz ukaza� si� wprawdzie, rycerz nawet wcale niepospolity, za pierwszego �o�nierza Rzeczypospolitej g�oszony, kawaler wielki, ale do �onego� niezbyt, a nawet wcale niepodobny. Nie by�o te� kawalkad i na lutni grania ni turniej�w, ni popis�w, ni wst�g na zbroi, ni gwaru rycerstwa, ni zabaw, ni tego wszystkiego, co jako sen majaczy, jako cudowna bajka na wieczornicy ciekawi, jako zapach kwiat�w upaja, jak ptasia pon�ta n�ci; od czego p�onie twarz, bije serce, dr�y cia�o� By� tylko dworek za miastem, w dworku pan Micha�, po czym zdarzy�a si� konfidencja � i ju�! � reszta przepad�a, znik�a, jak znika miesi�c na niebie, gdy chmury go zakryj�� Gdyby to jeszcze ten pan Wo�odyjowski by� przyszed� na ko�cu bajki, przecie by�by po��dany. Nieraz Krzysia rozmy�laj�c o jego s�awie, o jego zacno�ci, o jego m�stwie, kt�re go chlub� Rzeczypospolitej, a postrachem jej nieprzyjaci� uczyni�o, czu�a, �e jednak mi�uje go wielce, zda�o jej si� tylko, �e j� co� omin�o, �e j� spotka�a pewna krzywda � troch� przez niego � a raczej przez po�piech�</p><p>Tak wi�c �w po�piech zapad� obojgu ziarnkiem piasku na serce, a �e byli coraz dalej od siebie, wi�c ziarnko owe<a l:href="#fn175" type="note">[175]</a> zacz�o im nieco dolega�. Nieraz w uczuciach ludzkich co� si� tak nieznacznie, jakoby maluchny cier� k�uje i z czasem albo si� goi, albo te� j�trzy coraz bardziej i cho�by najwi�ksz� mi�o��, b�lem i gorycz� zaprawia. Ale mi�dzy nimi by�o jeszcze do b�lu i goryczy daleko. Szczeg�lniej dla pana Micha�a s�odkim i uspokajaj�cym by�a Krzysia wspomnieniem i pami�� jej tak sz�a za nim, jako cie� idzie za cz�owiekiem.</p><p>My�la� te�, �e im bardziej si� oddali, tym ona stanie mu si� dro�sz�, tym bardziej za ni� wzdycha� i do niej t�skni� b�dzie. Jej ci�ej czas up�ywa�, bo Ketlingowego dworu od czasu wyjazdu ma�ego rycerza nikt nie odwiedza� i dzie� za dniem przechodzi� w jednostajno�ci i nudzie.</p><p>Pani stolnikowa wyczekiwa�a m�a licz�c dnie do elekcji i o nim tylko m�wi�a; Basia osowia�a bardzo. Sprzeciwia� si� jej pan Zag�oba, �e odpaliwszy Nowowiejskiego, teraz za nim t�skni. Jako� wola�aby by�a, �eby cho� on przyje�d�a�, ale on sobie rzek�: �Nic tu po mnie� � i wkr�tce za Wo�odyjowskim wyruszy�.</p><p>Pan Zag�oba tak�e si� z powrotem do Skrzetuskich wybiera� m�wi�c, �e mu za basa�ykami t�skno; wszelako ci�kim b�d�c, z dnia na dzie� wyjazd odk�ada�, Basi za� t�umaczy�, �e ona powodem mitr�gi, bo si� w niej kocha i o jej r�k� stara� si� zamierza.</p><p>Tymczasem dotrzymywa� towarzystwa Krzysi, gdy pani Makowiecka wyje�d�a�a z Basi� do pani podkomorzyny lwowskiej. Krzysia nigdy im nie towarzyszy�a w tych odwiedzinach, bo pani podkomorzyna mimo ca�ej swej zacno�ci znosi� Krzysi nie mog�a. Atoli cz�sto g�sto i pan Zag�oba wyrusza� do Warszawy, gdzie w grzecznej kompanii czas trawi�c, wraca� nieraz pijany dopiero drugiego dnia � i w�wczas Krzysia zostawa�a zupe�nie sama, trawi�c samotne chwile na rozmy�laniach troch� o panu Wo�odyjowskim, troch� i o tym, co by si� mog�o zdarzy�, gdyby owa klamka nie by�a zapad�a raz na zawsze, a cz�stokro�: jakby wygl�da� �w nieznany rywal pana Micha�a, kr�lewicz z bajki�</p><p>Raz wi�c siedzia�a pod oknem i patrzy�a w zamy�leniu na drzwi komnaty, na kt�re pada� okrutny blask zachodz�cego s�o�ca, gdy nagle dzwonek od sani da� si� s�ysze� z drugiej strony domu. Krzysi przebieg�o przez g�ow�, �e pani Makowiecka musia�a z Basi� powr�ci�, ale nie wywiod�o to j� z zamy�lenia i oczu nawet nie odwr�ci�a ode drzwi; tymczasem drzwi otworzy�y si� i na tle ciemnej g��bi ukaza� si� oczom dziewczyny jaki� nieznany m�czyzna.</p><p>W pierwszej chwili wyda�o si� Krzysi, �e widzi obraz albo �e zasn�a i �ni: tak cudne stan�o przed ni� zjawisko� Nieznajomy by� to m�ody cz�owiek, przybrany w czarny str�j cudzoziemski z bia�ym koronkowym ko�nierzem spadaj�cym a� na ramiona. Krzysia w dzieci�stwie jeszcze widzia�a raz pana Arciszewskiego, genera�a artylerii koronnej, przybranego podobnie, kt�ren te� z powodu takiego stroju, jak r�wnie� dla nadzwyczajnej swej pi�kno�ci d�ugo jej zosta� w pami�ci. Ow� tak by� ubrany �w m�odzian, tylko �e pi�kno�ci� gasi� bez miary i pana Arciszewskiego, i wszystkich m��w chodz�cych po ziemi. W�osy jego, uci�te r�wno nad czo�em, wi�y si� w jasnych pier�cieniach po obu stronach twarzy, po prostu cudnej. Brwi mia� ciemne, wyra�nie rysuj�ce si� na bia�ym jak marmur czole; oczy s�odkie i smutne; p�owy w�s i p�ow� spiczast� brod�. By�a to g�owa niezr�wnana, w kt�rej szlachetno�� ��czy�a si� z m�stwem; g�owa zarazem anielska i rycerska. Krzysi dech zapar�o w piersiach, bo patrz�c oczom w�asnym nie wierzy�a ani te� mog�a zmiarkowa�, czy ma przed sob� u�ud�, czy rzeczywistego cz�owieka. On sta� przez chwil� nieruchomo, zdumiony lub udaj�cy przez grzeczno�� zdumienie nad Krzysin� pi�kno�ci�; wreszcie ruszy� ode drzwi i spu�ciwszy kapelusz ku ziemi pocz�� pi�rami zamiata� pod�og�. Krzysia podnios�a si�, ale nogi pod ni� dr�a�y i to p�on�c, to bledn�c zamkn�a oczy.</p><p>Wtem zabrzmia� jego g�os niski a mi�kki jak aksamit:</p><p>� Jestem Ketling of Elgin. Panam Wo�odyjowskiego przyjaciel i towarzysz broni. S�u�ba powiedzia�a mi ju�, �e mam niewypowiedziane szcz�cie i honor ugaszcza� pod swym dachem siostr� i krewne mego Pallada, ale przebacz, dostojna panno, mojej konfuzji, bo s�u�ba nie powiedzia�a mi tego, co oczy widz�, a i oczy same twego blasku znie�� nie mog��</p><p>Takim komplementem powita� rycerski Ketling Krzysi�, ale ona nie wyp�aci�a mu podobnym, bo si� na �adne s�owo zdoby� nie mog�a. Domy�li�a si� tylko, �e sko�czywszy, zapewne jej powt�rny pok�on oddaje, bo w ciszy us�ysza�a zn�w szelest pi�r o pod�og�. Czu�a tak�e, �e trzeba, �e trzeba koniecznie co� odpowiedzie� i komplementem za komplement si� wywdzi�czy�, �e inaczej za prostaczk� poczytan� by� mo�e, a tu tymczasem tchu jej brak, pulsa w skroniach i w r�ku bij�, pier� podnosi si� i opada, jakby si� zm�czy�a bardzo. Otwiera powieki � on stoi przed ni� z pochylon� nieco g�ow�, z admiracj� i uszanowaniem w swej cudnej twarzy. Dr��cymi r�koma chwyci�a Krzysia za sukni�, aby cho� dygn�� przed kawalerem, na szcz�cie w tej�e chwili wo�ania: �Ketling! Ketling!�, rozleg�y si� za drzwiami i do komnaty wpad� z otwartymi ramiony zasapany pan Zag�oba.</p><p>Wzi�li si� tedy w obj�cia, a przez ten czas panna stara�a si� och�on�� i zarazem spojrze� dwa lub trzy razy na m�odego rycerza. On za� obejmowa� pana Zag�ob� serdecznie, ale z t� nadzwyczajn� szlachetno�ci� w ka�dym ruchu, kt�r� b�d� po przodkach odziedziczy�, b�d� naby� takowej na wykwintnych kr�lewskich i magnackich dworach.</p><p>� Jak si� masz? � wo�a� pan Zag�oba. � Radem ci w twoim domu jakoby w moim w�asnym. Niech �e ci si� przypatrz�! Ha! Pomizernia�e�! Czy nie jakowe amory? Dalib�g, pomizernia�e�! Wiesz, Micha� do chor�gwi wyjecha�. O! To� wybornie uczyni� przyjechawszy! Micha� o klasztorze ju� nie my�li. Bawi tu jego siostra z dwiema pannami. Dziewki jak rzepy! Jedna Jeziorkowska, druga Drohojowska. Dla Boga! Panna Krzysia tu jest! Przepraszam wa�pann�, ale niech temu oczy wylez�, kto wam g�adko�ci zaprzeczy, a na wa�paninej ju� si� ten kawaler pozna� musia�.</p><p>Ketling sk�oni� po raz trzeci g�ow� i rzek� z u�miechem:</p><p>� Zostawi�em dom cekhauzem<a l:href="#fn176" type="note">[176]</a>, a zasta�em go Olimpem, bom bogini� ujrza� na wst�pie.</p><p>� Ketling! Jak si� masz! � zawo�a� po raz wt�ry Zag�oba, kt�remu ma�o by�o jednego powitania i zn�w chwyci� go w obj�cia.</p><p>� Nic to! � m�wi� � hajduczka� jeszcze nie widzia�! Jedna g�adka, ale i druga mi�d, mi�d! Jak si� masz, Ketling! Daj ci Bo�e zdrowie! B�d� ci m�wi�: ty! Dobrze? Staremu por�czniej� Rade� z go�ci, co?� Pani Makowiecka tu zajecha�a, bo o gospod� by�o czasu konwokacji trudno, ale teraz ju� �atwiej i pewnie sie wyniesie, bo z pannami w kawalerskim domu mieszka� nie wypada, �eby ludzie krzywo nie patrzyli i �eby jakowego gadania nie by�o�</p><p>� Na Boga! Nigdy na to nie pozwol�! Jam Wo�odyjowskiemu nie przyjaciel, ale brat, zatem pani� Makowieck� jako siostr� przyj�� pod dachem mog�. Do wa�panny pierwszej o instancj�<a l:href="#fn177" type="note">[177]</a> si� udaj�, a je�li trzeba, to na kolanach b�d� o ni� b�aga�!</p><p>To rzek�szy kl�kn�� przed Krzysi� i chwyciwszy jej r�k� do ust przycisn��, a patrzy� w jej oczy b�agalnie, weso�o i smutno zarazem; ona za� pocz�a p�oni� si�, zw�aszcza �e Zag�oba zaraz wykrzykn��:</p><p>� Ledwie przyjecha�, ju� przed ni� na kolanach. Dla Boga! Powiem pani Makowieckiej, �em was tak zasta�!� Ostro, Ketling!� Krzysiu! Poznaj wa�panna dworski obyczaj!�</p><p>� Jam dworskich obyczaj�w nie�wiadoma! � szepn�a w najwi�kszym zmieszaniu panna.</p><p>� Mog� liczy� na instancj�? � pyta� Ketling.</p><p>� Wsta� wa�pan!�</p><p>� Mog� liczy� na instancj�? Jam brat pana Micha�owy! Jemu si� krzywda stanie, gdy ten dom opustoszeje!�</p><p>� Na nic tu moja ch��! � odrzek�a przytomniej Krzysia � chocia� za wa�panow� wdzi�czn� by� musz�.</p><p>� Dzi�kuj�! � odpar� Ketling przyciskaj�c do ust jej r�k�.</p><p>� Ha! Mr�z na dworze, a Kupido golec: wszelako tak my�l�, �e byle si� tu dosta�, to w tym domu nie zmarznie! � zakrzykn�� Zag�oba.</p><p>� Daj wa�pan spok�j! � rzek�a Krzysia.</p><p>� A widz� ju�: od samych wzdycha� odliga<a l:href="#fn178" type="note">[178]</a> b�dzie! Nic! tylko od wzdycha�!�</p><p>� Dzi�kuj� Bogu, �e� wa�pan jowialnego humoru nie utraci� � rzek� Ketling � bo weso�o�� znak zdrowia.</p><p>� I czystego sumienia, i czystego sumienia! � odpar� Zag�oba. � M�drzec pa�ski powiada: �Ten si� drapie, kogo sw�dzi� , a mnie nic nie sw�dzi, przetom wes�!Jak si� masz Ketling! O! do stu bisurman�w! Co to ja widz�? Wszak�em to ciebie po polsku widzia�, w rysim ko�paczku i przy szabli, a teraze� si� znowu na jakowego� Angielczyka przemieni� i na cienkich nogach niby �uraw chodzisz?</p><p>� Bom w Kurlandii d�ugi czas siedzia�, gdzie polskiego stroju nie za�ywaj�, a teraz dwa dni sp�dzi�em u angielskiego rezydenta w Warszawie.</p><p>� To z Kurlandii wracasz?</p><p>� Tak jest. Przybrany rodzic m�j zmar� i tam�e mi maj�tno�� drug� zostawi�.</p><p>� Wieczny mu spok�j! Katolik�e on by�?</p><p>� Tak jest.</p><p>� To przynajmniej masz pociech�. A nie porzucisz�e ty nas dla owej kurlandzkiej substancji<a l:href="#fn179" type="note">[179]</a>?</p><p>� Tu mi �y� i umiera�! � odrzek� spojrzawszy na Krzysi� Ketling.</p><p>A ona spu�ci�a zaraz swe d�ugie rz�sy na oczy.</p><p>Pani Makowiecka nadjecha�a o zupe�nym ju� mroku, a Ketling wyszed� a� przed bram� na jej spotkanie i prowadzi� j� do domu z takim uszanowaniem, jakby ksi�n� udzieln�. Chcia�a, by�o, zaraz na drugi dzie� szuka� sobie innej gospody w samym mie�cie, ale na nic si� nie przyda� jej op�r. M�ody rycerz p�ty b�aga�, p�ty si� na swoje braterstwo z Wo�odyjowskim powo�ywa�, p�ty kl�ka�, a� zgodzi�a si� i nadal u niego zamieszka�. U�o�ono tylko, �e i pan Zag�oba czas jaki� jeszcze zostanie, aby sw� powag� i wiekiem niewiasty od z�ych j�zyk�w zas�oni�. On zgodzi� si� ch�tnie, bo do �hajduczka� niezmiernie si� przywi�za�, a przy tym zacz�� sobie pewne plany w g�owie uk�ada�, kt�re koniecznie jego obecno�ci wymaga�y. Dziewczyny obie by�y rade, a Basia od razu otwarcie po stronie Ketlinga wyst�pi�a.</p><p>� Dzi� i tak si� nie wyniesiem � rzek�a do wahaj�cej si� pani stolnikowej � a p�niej czy jedna doba, czy dwadzie�cia, to ju� wszystko jedno!</p><p>Ketling podoba� si� jej, zar�wno jak Krzysi, bo on si� wszystkim niewiastom podoba�; Basia przy tym nigdy dot�d nie widzia�a zagranicznego kawalera pr�cz oficer�w cudzoziemskiej piechoty, ludzi mniejszej szar�y i do�� prostych; wi�c obchodzi�a go wko�o, potrz�saj�c czupryn�, rozdymaj�c chrapki i przypatruj�c mu si� z dziecinn� ciekawo�ci� tak natarczyw�, �e a� us�ysza�a cich� nagan� od pani Makowieckiej. Ale mimo nagany nie przesta�a go bada� oczyma, jakby chc�c jego warto�� �o�niersk� oceni�, a wreszcie pocz�a wypytywa� o niego pana Zag�ob�.</p><p>� Wielki� to �o�nierz? � spyta�a po cichu starego szlachcica.</p><p>� �e i znamienitszy by� nie mo�e. Widzisz, eksperiencj� ma niezmiern�, bo od czternastego roku �ycia przeciw Angielczykom rokoszanom s�u�y�, przy prawdziwej wierze staj�c. Szlachcic te� to jest wysokiego rodu, co i po jego obyczajno�ci snadnie pozna� mo�esz.</p><p>� Wa�pan go widzia� w ogniu?</p><p>� Tysi�c razy! B�dzie ci sta� ani si� zmarszczy; konia czasem po karku poklepie i o afektach got�w gada�.</p><p>� Zali moda o afektach wtedy rozmawia�? Co?</p><p>� Moda wszystko czyni�, przez co si� kontempt dla kul okazuje.</p><p>� No, a wr�cz, w pojedynk�, r�wnie on wielki?</p><p>� Ba, ba! szersze� jest, nie ma co gada�!</p><p>� A panu Micha�owi by wytrzyma�?</p><p>� A! Micha�owi by nie wytrzyma�!</p><p>� Ha! � zawo�a�a z radosn� dum� Basia � wiedzia�am, �e nie wytrzyma! Zaraz pomy�la�am, �e nie wytrzyma!</p><p>I pocz�a w r�ce klaska�.</p><p>� Tak�e to przy Michale si� oponujesz? � spyta� Zag�oba.</p><p>Basia potrz�sn�a czupryn� i umilk�a; po chwili dopiero ciche westchnienie podnios�o jej pier�.</p><p>� E! co tam! Radam, bo nasz!</p><p>� Ale to sobie zauwa� i zakonotuj, hajduczku � rzek� Zag�oba � i� je�li na polu bitwy trudno o lepszego ni� Ketling, tedy dla niewiast jeszcze on bardziej <emphasis>periculosus</emphasis><a l:href="#fn180" type="note">[180]</a>, kt�re si� w nim dla jego urody zapami�tale kochaj�! Praktyk te� to i w amorach znakomity!</p><p>� Powiedz to wa�pan Krzysi, bo mnie amory nie w g�owie � rzek�a Basia i zwr�ciwszy si� ku Drohojowskiej, pocz�a wo�a�: � Krzysiu! Krzysiu! Chod� jeno na s�owo!</p><p>� Jestem � rzek�a panna Drohojowska.</p><p>� Pan Zag�oba powiada, �e �adna panna nie spojrzy na Ketlinga, �eby si� zaraz w nim nie rozkocha�a. � Ja ju� go obejrza�am na wszystkie strony i jako� mi nic, a ty zali ju� co czujesz?</p><p>� Ba�ka! Ba�ka! � rzek�a tonem perswazji Krzysia.</p><p>� Spodoba� ci si�, co?</p><p>� Daj spok�j! Statkuj! Moja Basiu, nie powiadaj byle czego, bo w�a�nie pan Ketling si� przybli�a.</p><p>Jako� Krzysia nie zdo�a�a jeszcze usi���, gdy Ketling zbli�y� si� i spyta�:</p><p>� Wolno si� do kompanii przy��czy�?</p><p>� Wdzi�cznie prosim! � odpowiedzia�a Jeziorkowska.</p><p>� Wi�c �mielej ju� spytam, o czym by�a rozmowa?</p><p>� O amorach! � wykrzykn�a bez namys�u Basia.</p><p>Ketling usiad� przy Krzysi. Przez chwil� milczeli, bo Krzysia, zwykle przytomna i w�adn�ca sob�, dziwnie jako� stawa�a si� nie�mia�� wobec tego kawalera, wi�c on pierwszy spyta�:</p><p>� Zali w istocie o tak wdzi�cznym obiekcie by�a narada?�</p><p>� Tak! � odrzek�a p�g�osem panna Drohojowska.</p><p>� Rad bym nad wszystko us�ysze� wa�panny mniemanie.</p><p>� Wybacz wa�pan, bo i �mia�o�ci brak mi, i dowcipu, tak te� my�l�, �e ja bym to raczej od wa�pana co� nowego us�ysze� mog�a.</p><p>� Krzysia ma racj�! � wtr�ci� Zag�oba. � S�uchamy!�</p><p>� Pytaj pani! � odpowiedzia� Ketling.</p><p>I podni�s�szy oczy nieco w g�r�, zamy�li� si�, nast�pnie za�, cho� i nie pytany, pocz�� m�wi� jakoby do siebie:</p><p>� Kochanie to niedola ci�ka, bo przez nie cz�ek wolny niewolnikiem si� staje. R�wnie jak ptak, z �uku ustrzelon, spada pod nogi my�liwca, tak i cz�ek, mi�o�ci� pora�on, nie ma ju� mocy odlecie� od n�g kochanych�</p><p>Kochanie to kalectwo, bo cz�ek, jak �lepy, �wiata za swoim kochaniem nie widzi� </p><p>Kochanie to smutek, bo kiedy� wi�cej �ez p�ynie, kiedy� wi�cej wzdycha� boki wydaj�? Kto pokocha, temu ju� nie w g�owie ni stroje, ni ta�ce, ni ko�ci, ni �owy; siedzie� on got�w, kolana w�asne d�o�mi obj�wszy, tak t�skni�c rzewliwie, jako �w, kt�ry kogo� bliskiego postrada��</p><p>Kochanie to choroba, gdy� w nim, jako w chorobie, twarz bieleje, oczy wpadaj�, r�ce si� trz�s� i palce chudn�, a cz�owiek o �mierci rozmy�la albo w ob��kaniu ze zje�on� g�ow� chodzi, z miesi�cem gada, rad mi�e imi� na piasku pisze, a gdy mu je wiatr zwieje, tedy powiada: �nieszcz�cie!�� i szlocha� got�w�</p><p>Tu Ketling umilk� na chwil�: rzek�by kto, �e si� w rozpami�tywaniu pogr��y�. Krzysia s�ucha�a s��w jego jakoby pie�ni, dusz� ca��. Rozchyli�y si� jej ocienione usta, a oczy nie schodzi�y ze �licznej twarzy rycerza. Ba�ce czupryna spad�a ca�kiem na oczy, wi�c nie by�o mo�na pozna�, co my�li, ale siedzia�a tak�e cicho.</p><p>Wtem ziewn�� pan Zag�oba g�o�no, odsapn��, wyci�gn�� nogi i rzek�:</p><p>� Ka��e z takiego kochania psom buty uszy�!</p><p>� A jednak � zacz�� zn�w rycerz � je�li mi�owa� ci�ko, to nie mi�owa� ci�ej jeszcze, bo kog� bez kochania nasyci rozkosz, s�awa, bogactwa, wonno�ci lub klejnoty? Kto kochanej nie powie: �Wol� ci� ni�li kr�lestwo, ni�li sceptr, ni�li zdrowie, ni�li d�ugi wiek?�� A poniewa� ka�dy ch�tnie by odda� �ycie za kochanie, tedy kochanie wi�cej jest warte od �ycia�</p><p>Ketling sko�czy�.</p><p>Panny siedzia�y przytulone jedna do drugiej, podziwiaj�c i czu�o�� jego mowy, i owe wywody misterne, obce polskim kawalerom; a� pan Zag�oba, kt�ren si� by� zdrzemn�� pod koniec, zbudzi� si� i pocz��, mrugaj�c oczyma, spogl�da� to na jedno, to na drugie, to na trzecie, wreszcie zebrawszy przytomno�� spyta� wielkim g�osem:</p><p>� Co powiadacie?</p><p>� Powiadamy wa�panu: dobranoc! � rzek�a Basia.</p><p>� Aha! ju� wiem: m�wili�my o amorach. Jaki� by� koniec?</p><p>� Podszewka by�a lepsza od p�aszcza.</p><p>� Nie ma co m�wi�! Zmorzy�o mnie. Ale bo to: kochanie, p�akanie, wzdychanie! A ja jeszcze jeden rym wynalaz�em, a mianowicie: �drzemanie��, i pono� najlepszy, bo godzina p�na. Dobranoc ca�ej kompanii i dajcie mi ju� z amorami spok�j� Bo�e, Bo�e! p�ty kot miauczy, p�ki sperki nie zje, a potem si� oblizuje� I ja by�em w swoim czasie kubek w kubek do Ketlinga podobny, a kocha�em si� tak zapami�tale, �e m�g� mnie baran przez godzin� z ty�u tryka�, nimem si� spostrzeg�. Wszelako pod staro�� wol� si� wywczasowa� dobrze, zw�aszcza gdy polityczny gospodarz nie tylko odprowadzi, ale przepija do poduszki.</p><p>� S�u�� waszmo�ci! � rzek� Ketling.</p><p>� Chod�my, chod�my. Patrzcie jak to ju� miesi�c wysoko. Pogoda na jutro, wyiskrzy�o si�, a widno jak w dzie�. Ketling o afektach got�w wam ca�� noc prawi�, ale pami�tajcie, kozy, �e on zdro�ony.</p><p>� Nie zdro�onym, bom w mie�cie dwa dni wypoczywa�. Boj� si� tylko, �e wa�panny nienawyk�e do czuwania.</p><p>� Pr�dko by noc zesz�a na s�uchaniu wa�pana �rzek�a Krzysia.</p><p>� Nie masz tam nocy, gdzie s�o�ce �wieci! � odpowiedzia� Ketling.</p><p>Po czym rozeszli si�, bo istotnie by�o ju� p�no. Panny sypia�y razem i gaw�dzi�y zwykle przed snem d�ugo, ale tego wieczora nie mog�a Basia Krzysi rozgada�, o ile bowiem pierwsza mia�a ochot� do rozmowy, o tyle druga by�a milcz�ca i odpowiada�a p�s��wkami. Kilkakro� te�, gdy Basia m�wi�c o Ketlingu pocz�a wymy�la� koncepta, troch� si� z niego na�miewa�, troch� go na�ladowa�, Krzysia obejmowa�a j� z niezwyk�� tkliwo�ci� za szyj�, prosz�c, by zaniecha�a tej pustoty.</p><p>� On tu gospodarz, Basiu � m�wi�a � my pod jego dachem mieszkamy� i to widzia�am, �e ci� polubi� od razu.</p><p>� Sk�d wiesz? � pyta�a Basia.</p><p>� Bo kto by ci� nie polubi�? Ciebie wszyscy kochaj�� i ja� bardzo.</p><p>Tak m�wi�c zbli�y�a sw� cudn� twarz do twarzy Basi i tuli�a si� do niej, i ca�owa�a jej oczy.</p><p>Posz�y na koniec do ��ek, ale Krzysia d�ugi czas zasn�� nie mog�a. Ogarn�� j� niepok�j. Chwilami serce bi�o jej tak mocno, �e obie r�ce przyk�ada�a do swej at�asowej piersi, aby jego bicie pot�umi�. Chwilami r�wnie�, zw�aszcza gdy pr�bowa�a przymkn�� oczy, zdawa�o si� jej, �e jaka� pi�kna jak sen g�owa pochyla si� nad ni�, a cichy g�os szepcze jej do ucha:</p><p>� Wol� ci� ni�li kr�lestwo, ni�li sceptr, ni�li zdrowie, ni�li d�ugi wiek i �ycie!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XII</p></title><p>W kilka dni p�niej pan Zag�oba pisa� do Skrzetuskiego list z nast�puj�cym zako�czeniem:</p><p>�A je�li przed elekcj� do domu nie �ci�gn�, to si� nie dziwujcie. Nie stanie si� to z ma�ej dla was �yczliwo�ci, ale �e diabe� nie �pi, ja zasi� nie chc�, aby mi zamiast ptaka co� nierzetelnego w gar�ci zosta�o. �le wypadnie, je�li Micha�owi, gdy wr�ci, nie b�d� m�g� od razu powiedzie�: tamta zaswatana, a hajduczek <emphasis>vacat</emphasis><a l:href="#fn181" type="note">[181]</a>! Wszystko w mocy bo�ej, ale tak my�l�, �e wonczas nie trzeba b�dzie Micha�a popycha� ni d�ugich <emphasis>praeparationes</emphasis><a l:href="#fn182" type="note">[182]</a> czyni� i �e ju� na gotow� deklaracj� przyjedziecie. Tymczasem na Ulissesa wspomniawszy, fortel�w za�y� wypadnie i nieraz koloryzowa�, co mi i nie�atwo, bom przez ca�e �ycie prawd� nad wszelkie specja�y przek�ada� i rad si� ni� pas�em. Wszelako dla Micha�a i dla hajduczka i to na sobie przenios�, bo oboje czyste z�oto. Przy czym obejmuj� was oboje i wraz z basa�ykami do serca przyciskam, Bogu najwy�szemu was polecaj�c�.</p><p>Sko�czywszy pisanie zasypa� pan Zag�oba list piaskiem, nast�pnie uderzy� we� d�oni�, odczyta� raz jeszcze, z dala od oczu trzymaj�c, po czym z�o�y�, zdj�� sygnet z palca, po�lini� i do piecz�towania si� zabiera�, przy kt�rej czynno�ci zasta� go Ketling.</p><p>� Dzie� dobry waszmo�ci!</p><p>� Dzie� dobry, dzie� dobry! � odrzek� pan Zag�oba. � Pogoda, dzi�ki Bogu, przednia, a w�a�nie pos�a�ca wys�a� do Skrzetuskich zamierzam.</p><p>� Pok�o� si� waszmo�� ode mnie.</p><p>� Ju�em to uczyni�. Zaraz sobie powiedzia�em: trzeba si� i od Ketlinga pok�oni�. Oboje si� tam uciesz�, wie�ci dobre otrzymawszy. Oczywi�cie, �em si� im od ciebie pok�oni�, ile �e o tobie i o pannach ca�� episto�� napisa�em.</p><p>� Jak�e to? � spyta� Ketling.</p><p>Zag�oba po�o�y� d�onie na kolanach i pocz�� palcami przebiera�, sam za� pochyli� g�ow� i patrz�c spod brwi na Ketlinga rzek�:</p><p>� M�j Ketling! Ju�ci na to nie potrzeba by� prorokiem, �eby przewidzie�, �e gdzie jest krzemie� a krzesiwo, tam si� pr�dzej, p�niej, iskry posypi�. Ty� g�adysz nad g�adysze, a dziewkom chyba i sam nie przyganisz.</p><p>Ketling zmiesza� si� mocno.</p><p>� Bielmo na oczach nosi� bym musia� albo zgo�a by� barbarzy�c� dzikim � odrzek� � gdybym pi�kno�ci ich nie dojrza� i nie uwielbi�!</p><p>� A widzisz! � rzek� na to Zag�oba patrz�c z u�miechem na zap�onione Ketlingowe oblicze. � Tylko je�li� nie <emphasis>barbarus</emphasis>, tedy nie godzi ci si� w obiedwie mierzy�, bo tak tylko Turcy czyni�.</p><p>� Jak wa�pan mo�esz suponowa�<a l:href="#fn183" type="note">[183]</a>?</p><p>� Ja te� nie suponuj�, jeno tak sobie powiadam� Ha! Zdrajco! Tak�e� to im o amorach kwili�, �e Krzysia trzeci dzie� blada na g�bie chodzi jakoby po lekarstwie. Ha! Nie dziwota! Sam m�odym b�d�c z lutni� na mrozie pod oknem pewnej czarnuszki stawa�em (do Drohojowskiej by�a podobna) i pami�tam, jakom �piewa�:</p><cite><poem><stanza><v>Tam wa�panna �pisz po trudzie,</v><v>A ja tu brz�kam na dudzie.</v><v/><v>Hoc! Hoc!</v></stanza></poem></cite><p>Chcesz, to ci tej pie�ni po�ycz� albo zgo�a now� skomponuj�, gdy� jeniuszu mi nie brak. Uwa�a�e�li, �e Drohojowska co�kolwiek dawn� Billewicz�wn� przypomina, tylko �e tamta ma w�osy jak konopie i nie ma onego puchu nad g�b�; ale s�, kt�rzy w tym wi�ksz� urod� widz� i za rarytas to poczytuj�. Bardzo ona wdzi�cznie na ciebie patrzy. Napisa�em to w�a�nie do Skrzetuskich. Czy nieprawda, �e ona do Billewicz�wny podobna?</p><p>� W pierwszym momencie owego podobie�stwa nie dostrzeg�em, ale by� mo�e. Wzrostem j� i postaw� przypomina.</p><p>� A teraz pos�uchaj, co� powiem: <emphasis>arcana</emphasis><a l:href="#fn184" type="note">[184]</a> familijne po prostu wyjawi�, ale �e� i ty przyjaciel, wi�c powiniene� wiedzie�: pilnuj si� oto, aby� Wo�odyjowskiego niewdzi�czno�ci� nie nakarmi�, bo my oboje z pani� Makowieck� jedn� z tych dziewek dla niego przeznaczamy.</p><p>Tu pan Zag�oba pocz�� patrze� bystrze i natarczywie w oczy Ketlinga, a �w przyblad� i spyta�:</p><p>� Kt�r�?</p><p>� Dro-ho-jow-sk� � odrzek� powolnie Zag�oba.</p><p>I wysun�wszy naprz�d doln� warg� pocz�� mruga� spod namarszczonej brwi zdrowym okiem.</p><p>Ketling milcza� i milcza� tak d�ugo, �e a� w ko�cu Zag�oba spyta�:</p><p>� C� ty na to, h�?</p><p>A �w odrzek� zmienionym g�osem, ale z moc�:</p><p>� Mo�esz wa�pan by� pewien, �e nie pofolguj� sercu na Micha�ow� szkod�.</p><p>� Pewien jeste�?</p><p>� Si�am w �yciu przecierpia� � odpar� rycerz � kawalerski parol: nie pofolguj�!</p><p>Dopiero� pan Zag�oba otworzy� mu ramiona.</p><p>� Ketling! Pofolguj sobie, folguj, niebo��, ile chcesz, bom ci� chcia� jeno do�wiadczy�. Nie Drohojowsk�, ale hajduczka Micha�owi przeznaczamy.</p><p>Ketlinga twarz rozja�ni�a si� szczer� i g��bok� rado�ci�, wi�c uchwyciwszy Zag�ob� w obj�cia trzyma� go d�ugo, nast�pnie spyta�:</p><p>� Zali to ju� pewne, �e oni si� kochaj�?</p><p>� A kto by mojego hajduczka nie kocha�, kto? � odpowiedzia� Zag�oba.</p><p>� To i zr�kowiny ju� by�y?</p><p>� Zr�kowin nie by�o, bo Micha� ledwie si� z �alu otrz�sn��; wszelako b�d�� zdaj to na moj� g�ow�! Dziewczyna � chocia� to si� wykr�ca jak �asica � wielce mu �yczliwa, bo u niej szabla grunt�</p><p>� Uwa�a�em to, jak mi B�g mi�y! � przerwa� rozpromieniony Ketling.</p><p>� Ha! Uwa�a�e�! Micha� po tamtej jeszcze p�acze, atoli je�li mu kt�ra do duszy przypadnie, to pewnie hajduczek, bo ona do tamtej podobniejsza, jeno mniej oczyma strzy�e, jako m�odsza. Dobrze si� wszystko sk�ada, co? Ja w tym, �e te dwa wesela<a l:href="#fn185" type="note">[185]</a> na elekcj� b�d�!</p><p>Ketling nie m�wi�c nic obj�� zn�w pana Zag�ob� i pocz�� przyk�ada� sw� pi�kn� twarz do jego czerwonych policzk�w, a� stary szlachcic odsapn�� i spyta�:</p><p>� Tak�e ci to ju� Drohojowska za sk�r� si� zaszy�a?</p><p>� Nie wiem, nie wiem � odrzek� Ketling � wiem jedno to, �e ledwie jej niebia�ski widok ucieszy� moje oczy, wnet rzek�em sobie, i �e j� jedn� strapione serce moje mog�oby jeszcze pokocha�, i tej samej nocy wzdychaniami sen p�osz�c, lubej zaraz odda�em si� t�sknocie. Odt�d ona z pami�ci mi nie schodzi ni z my�li, gdy� tak w�a�nie zaw�adn�a moim jestestwem, jako monarchini w�ada krajem poddanym i wiernym. Jestli to mi�o�� czy te� co innego, nie wiem!</p><p>� Ale wiesz, �e to nie czapka ani trzy �okcie sukna na pludry<a l:href="#fn186" type="note">[186]</a>, ani popr�g, ani podogonie, ani kie�basa z jajecznic�, ani manierka z gorza�k�. Je�li� tego pewien, to o reszt� spytaj Krzysi, a chcesz, to ja spytam?</p><p>� Nie czy� tego wa�pan � odrzek� u�miechaj�c si� Ketling. � Je�li mam uton��, niech cho� przez par� dni zdaje mi si� jeszcze, �e p�yn�.</p><p>� Widz�, �e Szkoci do bitwy dobre pacho�ki, ale w amorach nic po nich. Na niewiast� jako na nieprzyjaciela impet potrzebny. <emphasis>Veni, vidi, vici</emphasis><a l:href="#fn187" type="note">[187]</a>! � to by�a moja maksyma�</p><p>� Z czasem, gdyby si� moje najgor�tsze pragnienia spe�ni� mia�y � rzek� Ketling � mo�e wa�pana o przyjacielskie <emphasis>auxilium</emphasis><a l:href="#fn188" type="note">[188]</a> poprosz�. Chocia�em indygenat otrzyma� i krew szlachetna p�ynie w moich �y�ach, jednak nazwisko moje tu nie znane i nie wiem, czyby pani stolnikowa�</p><p>� Pani stolnikowa? � przerwa� Zag�oba. � Ju� te� si� o to nie b�j. Pani stolnikowa istna tabakierka graj�ca. Jak nakr�c�, tak i zagra. Zaraz do niej id�. Trzeba j� nawet uprzedzi�, aby na tw�j proceder z pann� krzywo nie patrzy�a, ile �e wasz szkocki proceder inny, a nasz inny. Ju�ci nie b�d� zaraz deklarowa� w twoim imieniu, jeno tak sobie wspomn�, �e ci dziewka w oko wpad�a i �e dobrze by by�o, �eby z tej m�ki chleba rozczyni�. Jak mi B�g mi�y, �e zaraz id�, a ty si� nie strachaj, bo przecie wolno mi powiedzie�, co mi si� spodoba.</p><p>I mimo i� Ketling wstrzymywa� jeszcze, pan Zag�oba wsta� i poszed�.</p><p>Po drodze spotka� rozp�dzon�, jak zwykle, Basi�, kt�rej rzek�:</p><p>� Wiesz, Krzysia ze szcz�tem pogr��y�a Ketlinga!</p><p>� Nie jego pierwszego! � odrzek�a Basia.</p><p>� A ty� o to nie krzywa?</p><p>� Ketling kuk�a! Grzeczny kawaler, ale kuk�a! St�uk�am sobie oto kolano o dyszel i ca�a rzecz!</p><p>Tu Basia schyliwszy si� pocz�a sobie rozciera� kolano, patrz�c jednocze�nie na pana Zag�ob�, a on rzek�:</p><p>� Dla Boga! B�d��e ostro�na! Gdzie teraz lecisz?</p><p>� Do Krzysi.</p><p>� A co ona porabia?</p><p>� Ona? Od niejakiego czasu ci�gle mnie ca�uje i tak si� o mnie ociera jak kot.</p><p>� Nie m�w�e jej, �e Ketlinga pogr��y�a.</p><p>� Acha! Niby to wytrzymam!</p><p>Pan Zag�oba wiedzia� dobrze, �e Basia nie wytrzyma, i tylko dlatego jej zakazywa�.</p><p>Wi�c poszed� dalej, bardzo rad ze swej chytro�ci, a Basia wpad�a jak bomba do panny Drohojowskiej.</p><p>� St�uk�am sobie kolano, a Ketling w tobie na um�r rozkochany! � zawo�a�a zaraz w progu. � Nie uwa�a�am, �e z wozowni dyszel wygl�da� i �up! �wieczki mi w oczach stan�y, ale nic to! Pan Zag�oba prosi�, �eby ci tego nie m�wi�. Nie powiedzia�am ci, �e tak b�dzie? Zaraz powiedzia�am, a ty� go chcia�a we mnie wm�wi�! Nie b�j si�, znaj� ci�! Troch� jeszcze boli! Ja pana Nowowiejskiego w ciebie nie wmawia�am, ale Ketlinga, oho! Chodzi teraz po ca�ym domu i za g�ow� si� trzyma, i do samego siebie gada. �adnie, Krzysiu, �adnie! Szkot, Szkot, kot, kot!</p><p>Tu Basia pocz�a przysuwa� palec do oczu towarzyszki.</p><p>� Basiu! � zawo�a�a Drohojowska.</p><p>� Szkot, Szkot, kot, kot!</p><p>� Jaka ja nieszcz�liwa, jaka ja nieszcz�liwa! � wykrzykn�a nagle Krzysia i zala�a si� �zami.</p><p>Po chwili Ba�ka zacz�a j� pociesza�, ale to nic nie pomog�o i dziewczyna roz�locha�a si� jak nigdy przedtem w �yciu.</p><p>Rzeczywi�cie w ca�ym tym domu nie wiedzia� nikt, jak dalece by�a nieszcz�liwa. Od kilku dni by�a w gor�czce, twarz jej zblad�a, oczy zapad�y, pier� porusza�a si� kr�tkim i przerywanym oddechem, sta�o si� z ni� co� dziwnego; zapad�a jakby w gwa�town� niemoc, a nie przysz�o to z wolna, stopniowo, ale od razu; porwa�o j� to jak wicher, jak burza; roz�arzy�o jej krew jak p�omie�; ol�ni�o jej wyobra�ni� jak b�yskawica. Ani chwili nie mog�a stawi� oporu tej sile, tak nielito�ciwie nag�ej. Spokojno�� opu�ci�a j�. Wola jej by�a jako ptak ze z�amanymi skrzyd�ami�</p><p>Sama nie wiedzia�a, czy kocha Ketlinga, czy go nienawidzi, i strach niezmierny ogarnia� j� przed tym pytaniem; ale to czu�a, �e serce jej bije tak szybko tylko przez niego; �e g�owa my�li tak bez�adnie tylko o nim; �e pe�no go w niej, ko�o niej, nad ni�. I ani spos�b od tego si� obroni�! �atwiej by go nie kocha�, ni� o nim nie my�le�, bo upoi�y si� jego widokiem oczy, zas�ucha�y si� w jego g�os uszy, nasi�kn�a nim dusza ca�a� Sen nie uwalnia� jej od tego natr�tnika, bo ledwie zamkn�a oczy, natychmiast twarz jego pochyla�a si� nad ni� szepc�c: �Wol� ci� ni� kr�lestwo, ni� sceptr, ni� s�aw�, ni� bogactwa�� I g�owa ta by�a blisko, tak blisko, �e nawet w ciemno�ci krwawe rumie�ce oblewa�y czo�o dziewczyny. By�a to Rusinka o krwi gor�cej, wi�c jakie� ognie nieznane wstawa�y w jej piersi, ognie, o kt�rych nie wiedzia�a dot�d, �e istnie� mog�, a pod �arem kt�rych ogarnia� j� zarazem i strach, i wstyd, i wielka niemoc, i jaka� omdla�o��, zarazem bolesna i luba. Noc nie przynosi�a jej spoczynku. Opanowywa�o j� coraz wi�ksze zm�czenie, jakoby po pracy ci�kiej.</p><p>� Krzysiu! Krzysiu! Co si� z tob� dzieje! � wo�a�a sama na siebie. Lecz by�a jakoby w odurzeniu i w zapami�taniu nieustaj�cym.</p><p>Nic si� jeszcze nie sta�o, nic nie zasz�o, z Ketlingiem nie zamienili dotychczas dw�ch s��w na osobno�ci, a cho� my�l o nim ogarn�y j� ca�kowicie, przecie jaki� instynkt szepta� jej ustawicznie: �Strze� si�! Unikaj go!�� I unika�a�</p><p>O tym, �e by�a zm�wiona z Wo�odyjowskim, nie my�la�a dot�d, i to by�o jej szcz�cie; nie my�la�a za� dlatego w�a�nie, �e dot�d nic si� nie sta�o i �e nie my�la�a o nikim; ni o sobie, ni o innych, tylko o Ketlingu!</p><p>Ukrywa�a te� to w duszy najg��biej, a my�l, �e nikt si� tego nie domy�la, co si� w niej dzieje, �e nikt si� ni� i Ketlingiem razem nie zajmuje, przynosi�a jej ulg� niema��. Nagle s�owa Basi przekona�y j�, �e jest inaczej, �e ju� si� ludzie na nich patrz�, �e ich ju� ��cz� w my�li, �e odgaduj�. Wi�c frasunek, wstyd i b�l, razem wzi�te, przezwyci�y�y jej wol� i rozp�aka�a si� jak ma�e dziecko.</p><p>S�owa Basi by�y jednak�e dopiero pocz�tkiem tych rozlicznych przytyk�w, tych znacz�cych spojrze�, mruga� oczyma, potrz�sa� g�ow�, tych wreszcie s��w obosiecznych, kt�re musia�a przenie��. Rozpocz�o si� to zaraz przy obiedzie. Pani stolnikowa j�a przenosi� wzrok z niej na Ketlinga i z Ketlinga na ni�, czego nie czyni�a dawniej. Pan Zag�oba chrz�ka� znacz�co. Chwilami rozmowa przerywa�a si� nie wiadomo dlaczego i nastawa�o milczenie, a raz w czasie takiej przerwy roztrzepana Basia zawo�a�a na ca�y st�:</p><p>� Wiem co�, ale nie powiem!</p><p>Krzysia sp�on�a natychmiast, a potem zaraz zblad�a, jakby jakie� gro�ne niebezpiecze�stwo przelecia�o ko�o niej; Ketling schyli� tak�e g�ow�. Oboje czuli doskonale, �e si� to do nich stosuje, i chocia� unikali ze sob� rozmowy, cho� ona strzeg�a si�, �eby na niego nie spojrze�, przecie jasnym by�o dla obojga, �e mi�dzy nimi co� si� staje, �e wytwarza si� jakowa� nieokre�lona wsp�lno�� konfuzji, kt�ra ich ��czy, a zarazem i oddala, bo przez ni� trac� ca�kiem swobod� i nie mog� by� ju� sobie zwyk�ymi przyjaci�mi. Szcz�ciem dla nich nikt nie zwr�ci� uwagi na s�owa Basi, bo pan Zag�oba wybiera� si� do miasta i mia� wr�ci� z liczn� rycersk� kompani�, tym wi�c wszyscy byli zaj�ci.</p><p>Jako� wieczorem dworek Ketlinga zaja�nia� �wiat�em; przyby�o kilkunastu wojskowych i muzyka, kt�r� uprzejmy gospodarz dla rozrywki pa� sprowadzi�. Ta�c�w nie mo�na wprawdzie by�o wyprawi�, bo wielki post i �a�oba Ketlinga sta�y na przeszkodzie, ale s�uchano kapeli i zabawiano si� rozmow�. Panie przybra�y si� od�wi�tnie; pani stolnikowa wyst�pi�a we wschodnich jedwabiach, �hajduczek� wystroi� si� pstro i rwa� oczy �o�nierskie swoj� r�ow� buzi� i jasn� czupryn�, kt�ra spada�a co chwila na oczy; budzi� �miech rezolutno�ci� mowy i dziwi� manierami, w kt�rych kozacza �mia�o�� miesza�a si� z wdzi�kiem niewymownym.</p><p>Krzysia, kt�rej �a�oba po ojcu by�a ju� przy ko�cu, mia�a na sobie sukni� bia��, przetykan� srebrem. Rycerze por�wnywali j�: jedni do Junony, drudzy do Diany, ale nikt nie przysuwa� si� do niej zbyt blisko, nikt nie kr�ci� w�sa, nie szurga� nogami i nie zarzuca� wylot�w; �aden nie spogl�da� na ni� iskrz�cymi oczyma i o afektach nie zaczyna� rozmowy. Natomiast zaraz zauwa�y�a, �e ci, kt�rzy spogl�daj� z podziwem i uwielbieniem na ni�, spogl�daj� potem na Ketlinga; �e niekt�rzy zbli�ywszy si� do niego �ciskaj� mu r�k�, jakby czego� winszuj�c i �ycz�c; �e on podnosi ramiona i rozk�ada d�onie, jakby si� czego� wypiera�.</p><p>Krzysia, kt�ra z natury by�a czujn� i przenikliw�, by�a prawie pewn�, �e to o niej do niego m�wi�, �e j� niemal za jego narzeczon� uwa�aj�. A poniewa� nie mog�a przewidzie�, �e pan Zag�oba szepn�� ju� ka�demu z ichmo�ci�w co� do ucha, wi�c zachodzi�a w g�ow�, sk�d si� owe ludzkie przypuszczenia bior�.</p><p>�Czy ja mam co na czole napisanego?� � my�la�a z niepokojem, zawstydzona i stroskana.</p><p>A wtem i s�owa zacz�y j� dolatywa� przez powietrze, niby nie do niej m�wione, ale g�o�ne: �Szcz�liwy Ketling!�� �W czepku si� rodzi��� �Nie dziw, bo i on g�adysz!�� i tym podobne.</p><p>Inni, grzeczni kawalerowie, chc�c j� zabawi� i co� mi�ego jej rzec, rozmawiali z ni� o Ketlingu chwal�c go niezmiernie, wynosz�c jego m�stwo, uczynno�� i dworskie obyczaje, i r�d staro�ytny. A Krzysia, rada nierada, musia�a s�ucha� i oczy jej mimo woli szuka�y tego, o kt�rym by�a mowa, a czasem spotyka�y si� z jego oczyma. W�wczas czar ogarnia� j� z now� si�� i sama o tym nie wiedz�c, upaja�a si� jego widokiem. Bo jak�e r�ni� si� Ketling od tych wszystkich szorstkich postaci �o�nierskich! �Kr�lewicz mi�dzy swymi dworzany� � my�la�a Krzysia patrz�c na t� szlachetn�, arystokratyczn� g�ow� i na te anielskie oczy, pe�ne jakowej� przyrodzonej melancholii, i na to czo�o ocienione p�owym, bujnym w�osem. Serce poczyna�o w niej mdle� i zamiera�, jakby to by�a dla niej najdro�sza w �wiecie g�owa. On to widzia� i nie chc�c powi�ksza� jej zmieszania, nie zbli�a� si�, chyba �e kto inny siedzia� obok. Gdyby te� by�a kr�low�, nie m�g�by otacza� j� wi�ksz� czci� i wi�kszymi atencjami<a l:href="#fn189" type="note">[189]</a>, ni� to czyni�. M�wi�c do niej schyla� g�ow� i zasuwa� za siebie jedn� nog�, jakby na znak, �e przykl�kn�� w ka�dej chwili got�w; m�wi� za� z powag�, nigdy �artobliwie, chocia� na przyk�ad z Ba�k� rad �artowa�. W obchodzeniu si� jego z ni� obok czci najwi�kszej by� raczej pewien odcie� pe�nego s�odyczy smutku. Dzi�ki tej powadze nikt inny nie pozwoli� sobie r�wnie� ni na s�owa zbyt wyra�ne, ni na �art zbyt �mia�y, jak gdyby wszystkim udzieli�o si� przekonanie, �e to jest panna godno�ci� i urodzeniem od wszystkich wy�sza, z kt�r� nigdy nie do�� polityki.</p><p>Krzysia by�a mu za to serdecznie wdzi�czna. W og�le wiecz�r ten up�yn�� dla niej k�opotliwie, ale s�odko. Gdy si� zbli�y�a p�noc, kapela usta�a gra�, panie po�egna�y towarzystwo, a mi�dzy rycerstwem pocz�y kr��y� g�sto kielichy i rozpocz�a si� szumniejsza zabawa, w kt�rej godno�� hetma�sk� obj�� pan Zag�oba.</p><p>Ba�ka posz�a na g�r� weso�a jak ptak, bo wybawi�a si� okrutnie, wi�c zanim kl�kn�a do pacierza, pocz�a szale�, terkota�, na�ladowa� r�nych go�ci, wreszcie rzek�a do Krzysi klaszcz�c w r�ce:</p><p>� Doskonale, �e ten tw�j Ketling przyjecha�! Przynajmniej na �o�nierzach nie zbraknie! Oho! Niech si� jeno post sko�czy, zata�cuj� si� na umor. To b�dziem u�ywa�y! A na twoich zr�kowinach z Ketlingiem, a na twoim weselu! No, je�li domu nie przewr�c�, to niech mnie Tatarzy w jasyr wezm�! Co by to by�o, �eby nas tak wzi�li? To by dopiero by�o! Ha! Dobry Ketling! Dla ciebie to on muzykant�w sprowadza, ale przy tobie i ja u�ywam. B�dzie on dla ciebie coraz nowe dziwy wyprawia�, p�ki nie zrobi tak!�</p><p>To rzek�szy Ba�ka rzuci�a si� nagle na kolana przed Krzysi� i obj�wszy j� wp� r�koma, pocz�a m�wi� udaj�c niski g�os Ketlinga:</p><p>� Wa�panno! Tak wa�pann� mi�uj�, �e dycha� nie mog� Mi�uj� wa�pann� i piechot�, i na koniu, i na czczo, i po jedzeniu, i na wieki, i po szkocku� Chceszli by� moj�?�</p><p>� Ba�ka! B�d� si� gniewa�! � wo�a�a Krzysia.</p><p>Ale zamiast si� gniewa�, chwyci�a j� w ramiona i niby usi�uj�c j� podnie�� pocz�a ca�owa� jej oczy.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIII</p></title><p>Pan Zag�oba wiedzia� doskonale, �e ma�y rycerz mia� si� wi�cej ku Krzysi ni� ku Ba�ce, ale w�a�nie dlatego postanowi� Krzysi� usun��. Znaj�c na wskro� Wo�odyjowskiego by� przekonany, �e ten, byle nie mia� wyboru, zwr�ci si� niechybnie ku Basi, w kt�rej sam stary szlachcic tak si� za�lepi�, i� w g�owie nie chcia�o mu si� pomie�ci�, jak ktokolwiek m�g� inn� nad ni� przek�ada�. Rozumowa� te� sobie, �e nie mo�e odda� Wo�odyjowskiemu wi�kszej przys�ugi nad zaswatanie mu swego hajduczka, i rozp�ywa� si� na my�l o tym stadle<a l:href="#fn190" type="note">[190]</a>. Na Wo�odyjowskiego by� z�y, na Krzysi� tak�e; wola�by wprawdzie, �eby pan Micha� o�eni� si� z Krzysia ni� z nikim, ale postanowi� uczyni� wszystko, �eby si� o�eni� z hajduczkiem.</p><p>I w�a�nie dlatego, �e wiadomy mu by� poci�g ma�ego rycerza do Drohojowskiej, postanowi� co pr�dzej Ketlingow� z niej uczyni�.</p><p>Jednak�e odpowied�, jak� w kilkana�cie dni p�niej odebra� od Skrzetuskiego, zachwia�a go nieco w postanowieniu.</p><p>Skrzetuski radzi� mu w nic si� nie wdawa�, obawia� si� bowiem, �e w przeciwnym razie snadnie<a l:href="#fn191" type="note">[191]</a> wielkie niesnaski<a l:href="#fn192" type="note">[192]</a> mi�dzy przyjaci�mi wynikn�� mog�. Tego i pan Zag�oba sobie nie �yczy�, wi�c oto ozwa�y si� w nim pewne wyrzuty, kt�re uspokaja� nast�puj�cym rozumowaniem:</p><p>� Gdyby to ju� sobie Micha� z Krzysia obiecali i gdybym w�wczas Ketlinga mi�dzy nich jako klin wbija�, to nie m�wi�! Salomon powiada: �Nie w�cibiaj nosa do cudzego trzosa<a l:href="#fn193" type="note">[193]</a>� � i ma racj�. Ale �yczy� ka�demu wolno. Zreszt� w�a�ciwie bior�c, c� to ja takiego uczyni�em? Niech mi kto powie, co?</p><p>To rzek�szy pan Zag�oba wzi�� si� w boki i wysun�wszy warg� pocz�� spogl�da� wyzywaj�co na �ciany swojej izby, jakby od nich spodziewa� si� zarzut�w, ale �e �ciany nie odrzek�y nic, wi�c sam m�wi� dalej:</p><p>� Powiedzia�em Ketlingowi, �e hajduczka przeznaczam dla Micha�a. Albo to mi nie wolno? Mo�e nie prawda? Je�li Micha�owi kogo innego �ycz�, to niech mnie pedogra<a l:href="#fn194" type="note">[194]</a> uk�si!�</p><p>�ciany przyzna�y zupe�nym milczeniem s�uszno�� panu Zag�obie.</p><p>On za� ci�gn��:</p><p>� Powiedzia�em hajduczkowi, �e Ketling przez Drohojowsk� ustrzelon, mo�e nieprawda? Zali sam si� nie przyzna�, zali nie wzdycha� siedz�c przy piecu, a� popi� wylatywa� na izb�? A com widzia�, tom i innym powiedzia�. Skrzetuski jest realista, ale te� i moim dowcipem za psami nikt nie ciska�. Sam wiem, co mo�na powiedzie�, a o czym lepiej zamilcze� Hm! Pisze, �eby si� w nic nie wdawa�! Mo�e i to by�. Tak dalece nie b�d� si� w nic wdawa�, �e jak kiedy zostaniem samotrze�<a l:href="#fn195" type="note">[195]</a> z Krzysia i Ketlingiem w izbie, to sobie p�jd�, a ich samych ostawi�. Niech sobie radz� beze mnie. Ba, my�l�, �e i poradz�. Nie trzeba im �adnej pomocy, bo ju� i tak prze ich jedno ku drugiemu, �e im oczy bielej�. A w dodatku idzie wiosna, w kt�rej to porze nie tylko s�o�ce, ale i ��dze zaczynaj� mocniej przypieka� Dobrze! Zaniecham, jeno obaczym, co z tego wyniknie�</p><p>Jako� wynik mia� wkr�tce nast�pi�. Na czas Wielkiego Tygodnia ca�e towarzystwo z Ketlingowego dworu przenios�o si� do Warszawy i stan�o w gospodzie przy ulicy D�ugiej, aby by� w pobli�u ko�cio��w i nabo�e�stwa za�y� do woli, a zarazem nasyci� oczy �wi�tecznym gwarem miejskim.</p><p>Ketling i tu czyni� honory gospodarskie, bo cho� cudzoziemiec z pochodzenia, najlepiej zna� stolic� i wsz�dy mia� pe�no znajomych, przez kt�rych wszystko m�g� u�atwi�. Przesadza� si� w uprzejmo�ciach i prawie my�li towarzyszek zgadywa�, a zw�aszcza Krzysine. Wszystkie te� pokocha�y go szczerze; pani Makowiecka za�, uprzedzona ju� poprzednio przez pana Zag�ob�, spogl�da�a na niego i na Krzysi� coraz przychylniejszym okiem i je�li nic dot�d nie m�wi�a z dziewczyn�, to tylko dlatego, �e i on dot�d milcza�. Ale zdawa�o si� zacnej �ciotuli� rzecz� i naturaln�, i przystojn�, �e kawaler wys�uguje si� panience, zw�aszcza �e to by� kawaler prawdziwie �wietny, kt�rego na ka�dym kroku spotyka�y oznaki szacunku i przyja�ni nie tylko od ni�szych, ale od wy�szych, tak wszystkich umia� sobie zjedna� swoj� istotnie cudn� urod�, obyczajami, powag�, hojno�ci�, s�odycz� w czasie pokoju, m�stwem w czasie wojny.</p><p>�B�dzie, co B�g da i m�j m�� postanowi � my�la�a sobie pani stolnikowa � ale nie b�d� im przeszkadza�a�.</p><p>Dzi�ki temu postanowieniu Ketling cz�ciej teraz przestawa� z Krzysi� i d�u�ej z ni� przebywa� ni� we w�asnym domu. Zreszt� ca�e towarzystwo chodzi�o ci�gle razem. Zag�oba podawa� zwykle rami� samej stolnikowej, Ketling Krzysi, a Basia, jako najm�odsza, bieg�a luzem, to zap�dzaj�c si� nadto naprz�d, to zatrzymuj�c si� przed bazarami dla pogapienia si� na towary i r�ne zamorskie dziwa, kt�rych nigdy dot�d nie widzia�a. Krzysia oswoi�a si� z wolna z Ketlingiem i gdy teraz wspiera�a si� na jego ramieniu, gdy s�ucha�a jego rozmowy lub patrzy�a w jego szlachetn� twarz, serce nie t�uk�o si� ju� z dawnym niepokojem w jej piersi, nie odchodzi�a od niej przytomno��, nie ogarnia�a jej konfuzja, ale niezmierna i upajaj�ca s�odycz. Byli ci�gle ze sob�: kl�kali obok siebie w ko�cio�ach, g�osy ich miesza�y si� w modlitwie i �piewach pobo�nych.</p><p>Ketling zna� dobrze stan swego serca; Krzysia b�d� z braku odwagi, b�d� dlatego, �e sama siebie chcia�a oszuka�, nie powiedzia�a sobie: �kocham go� � ale pokochali si� bardzo mocno. �e za� obok tego zawi�za�a si� mi�dzy nimi wielka przyja��, �e poza mi�o�ci� jeszcze si� lubili niezmiernie, a o samej mi�o�ci nic dot�d sobie nie rzekli, przeto czas im schodzi� jak sen i pogoda by�a nad nimi.</p><p>Wkr�tce mia�y j� dla Krzysi przes�oni� chmury wyrzut�w, ale obecnie by�a pora spoczynku. W�a�nie przez zbli�enie si� do Ketlinga, przez oswojenie si� z nim, przez ow� przyja��, jaka razem z mi�o�ci� mi�dzy nimi zakwit�a, sko�czy�y si� Krzysine niepokoje, wra�enia nie by�y tak gwa�towne, uciszy�y si� rozterki krwi i wyobra�ni. Oto byli siebie blisko, by�o im przy sobie dobrze i Krzysia, oddawszy si� ca�� dusz� tej wdzi�cznej obecno�ci, nie chcia�a my�le� o tym, �e ona sko�czy si� kiedykolwiek i �e do rozproszenia u�udy potrzeba tylko jednego s�owa Ketlinga: �Kocham!�</p><p>S�owo to zosta�o wkr�tce wym�wione. Raz, gdy stolnikowa z Basi� by�y u chorej krewnej, nam�wi� Ketling Krzysi� i pana Zag�ob� do zwiedzenia zamku kr�lewskiego, kt�rego Krzysia nie zna�a dot�d, a o kt�rego osobliwo�ciach dziwy opowiadano w ca�ym kraju. Udali si� wi�c we troje. Hojno�� Ketlingowa otworzy�a im wszystkie wej�cia i Krzysi� wita�y tak uni�one uk�ony od�wiernych, jak gdyby by�a kr�low� i do w�asnej wst�powa�a rezydencji. Ketling, znaj�cy doskonale zamek, oprowadza� j� po wspania�ych salach i komnatach. Ogl�dali teatrum<a l:href="#fn196" type="note">[196]</a>, �a�nie kr�lewskie; zatrzymywali si� przed obrazami przedstawiaj�cymi bitwy i zwyci�stwa Zygmunta i W�adys�awa, odniesione nad wschodni� dzicz�; przeszli na tarasy, z kt�rych wzrok ogarnia� niezmiern� przestrze� kraju. Krzysia nie mog�a wyj�� z podziwu, on za� t�umaczy� jej ka�d� rzecz i przedstawia�, a od czasu do czasu milkn�� i spogl�daj�c w jej ciemnoniebieskie oczy zdawa� si� m�wi� wzrokiem:</p><p>�Co znacz� te wszystkie cuda wobec ciebie, cudzie! Co znacz� te skarby wobec ciebie, skarbie!�</p><p>Panna za� rozumia�a t� cich� mow�. Za czym wwi�d� j� do jednej z komnat kr�lewskich i stan�wszy przed ukrytymi drzwiami w �cianie, rzek�:</p><p>� T�dy a� do katedry doj�� mo�na. Jest tu d�ugi korytarz, kt�ry si� ko�czy ganeczkiem niedaleko wielkiego o�tarza. Z onego ganeczku kr�lestwo<a l:href="#fn197" type="note">[197]</a> mszy zwykle s�uchaj�.</p><p>� Znam dobrze t� drog� � odpowiedzia� Zag�oba � bo �em to by� z Janem Kazimierzem konfident<a l:href="#fn198" type="note">[198]</a> i Maria Ludowika pasjami mnie kocha�a, wi�c cz�sto mnie oboje na msz� ze sob� zapraszali, a to �eby si� moj� kompani�<a l:href="#fn199" type="note">[199]</a> cieszy� i pobo�no�ci� budowa�.</p><p>� Chcesz wa�panna wst�pi�? � pyta� Ketling daj�c znak od�wiernemu, by drzwi otworzy�.</p><p>� Wejd�my � rzek�a Krzysia.</p><p>� Id�cie sami � ozwa� si� pan Zag�oba � m�odzi�cie i macie dobre nogi, a jam si� ju� dosy� nadrepta�. Id�cie, id�cie, ja tu z od�wiernym zostan�. Cho�by�cie te� i po par� pacierzy zm�wili, nie b�d� gniewny na mitr�g�, bo sobie przez ten czas wypoczn�.</p><p>Wi�c weszli.</p><p>On wzi�� jej r�k� i prowadzi� d�ugim korytarzem. R�ki tej nie przyciska� do serca; szed� spokojny i skupiony. Boczne okienka roz�wieca�y raz w raz ich postaci, po czym znowu pogr��ali si� w mroku. Jej nieco serce bi�o, bo oto pozostali pierwszy raz sam na sam, ale jego spok�j i s�odycz uspokaja�y i j� tak�e. Weszli na koniec na ganeczek, umieszczony w prawej �cianie ko�cielnej, ju� za stallami<a l:href="#fn200" type="note">[200]</a>, nieopodal wielkiego o�tarza.</p><p>Wi�c naprz�d kl�kli i pocz�li si� modli�. Ko�ci� by� cichy i pusty. Dwie �wiece pali�y si� przed wielkim o�tarzem, jednak ca�a ta g��bsza cz�� nawy pogr��ona by�a w uroczystym p�cieniu. Tylko od szyb t�czowych wchodzi�y blaski rozmaite i pada�y na te dwie przecudne twarze pogr��one w modlitwie, spokojne, podobne do twarzy cherubin�w.</p><p>Ketling podni�s� si� pierwszy i pocz�� szepta�, bo w ko�ciele nie �mia� podnosi� g�osu:</p><p>� Patrz pani na one aksamitne oparcia: s� na nich �lady, gdzie wspiera�y si� g�owy obojga kr�lestwa. Kr�lowa siada�a z tej strony, bli�ej o�tarza. Odpocznij pani na jej miejscu�</p><p>� Zali prawda, �e ona ca�e �ycie by�a nieszcz�liwa? � szepn�a siadaj�c Krzysia.</p><p>� Histori� jej s�ysza�em jeszcze dzieckiem, bo opowiadano j� po wszystkich rycerskich zamkach. By� mo�e, �e by�a nieszcz�liwa, gdy� nie mog�a za�lubi� tego, kt�rego pokocha�o jej serce.</p><p>Krzysia opar�a g�ow� o to samo miejsce, na kt�rym by�o wg��bienie wyt�oczone przez g�ow� Marii Ludwiki, i przymkn�a oczy; jakie� bolesne uczucie �cisn�o jej pier�; jaki� ch��d wion�� nagle z pustej nawy i zmrozi� ten spok�j, kt�ry przed chwil� jeszcze przepe�nia� ca�� jej istot�. Ketling patrzy� na ni� w milczeniu; zrobi�a si� cisza prawdziwie ko�cielna.</p><p>Po czym obsun�� si� z wolna do n�g Krzysinych i tak m�wi� pocz�� g�osem wzruszonym, lecz spokojnym:</p><p>� Nie grzech to, �e w �wi�tym miejscu przed tob� kl�kam, bo gdzie�, je�li nie do ko�cio�a, czysta mi�o�� po b�ogos�awie�stwo przychodzi. Mi�uj� ci� wi�cej ni� zdrowie, mi�uj� ci� nad wszelkie dobro ziemskie, mi�uj� ci� dusz�, mi�uj� ci� sercem i tu, wobec tego o�tarza, mi�o�� ci moj� wyznawam!�</p><p>Twarz Krzysi pobiela�a jak p��tno. Wsparta g�ow� na aksamicie por�czy nie uczyni�a nieszcz�sna panna �adnego ruchu, on za� m�wi� dalej:</p><p>� Wi�c nogi twoje obejmuj� i o wyrok ci� b�agam: mamli<a l:href="#fn201" type="note">[201]</a> odej�� z rado�ci� niebia�sk� czy te� z �alem niezno�nym, kt�rego zgo�a prze�y� nie zdo�am?�</p><p>Tu chwil� czeka� odpowiedzi, lecz gdy jej nie by�o, sk�oni� g�ow� tak, �e prawie dotyka�a st�p Krzysinych, i wzruszenie widocznie opanowywa�o go coraz wi�ksze, bo g�os mu drga�, jak gdyby piersiom jego brak�o oddechu.</p><p>� W r�ce twoje oddaj� szcz�cie i �ycie moje. Zmi�owania wygl�dam, bo mi ci�ko okrutnie�</p><p>� M�dlmy si� o boskie mi�osierdzie! � zawo�a�a nagle Krzysia obsuwaj�c si� na kolana.</p><p>Ketling nie zrozumia�, ale nie �mia� si� tej intencji sprzeciwi�, wi�c pe�en oczekiwania, niepokoju, kl�kn�� przy niej i zn�w si� pocz�li modli�.</p><p>W pustym ko�ciele s�ycha� by�o chwilami podnosz�ce si� g�osy, kt�rym echo nadawa�o d�wi�ki dziwne i �a�obne.</p><p>� Bo�e, b�d� mi�o�ciw! � ozwa�a si� Krzysia.</p><p>� Bo�e, b�d� mi�o�ciw! � powt�rzy� Ketling.</p><p>� Zmi�uj si� nad nami!</p><p>� Zmi�uj si� nad nami!</p><p>Dalej modli�a si� ju� cicho, ale widzia� Ketling, �e p�acz wstrz�sa ca�� jej postaci�. D�ugo nie mog�a si� uspokoi�, potem uspokoiwszy si�, d�ugo jeszcze kl�cza�a bez ruchu, wreszcie podnios�a si� i rzek�a:</p><p>� P�jd�my�</p><p>Wyszli zn�w na �w d�ugi korytarzyk. Ketling spodziewa� si�, �e w drodze otrzyma od niej jakow�� odpowied�, i patrzy� w jej oczy, ale na pr�no.</p><p>Sz�a spiesznie, jakby pragn�c co pr�dzej znale�� si� w komnacie, w kt�rej czeka� na nich pan Zag�oba.</p><p>Wi�c gdy ju� drzwi by�y o kilkana�cie krok�w, rycerz uchwyci� za kraj jej sukni.</p><p>� Panno Krystyno! � rzek� � na wszystko, co� �wi�te�</p><p>W�wczas Krzysia odwr�ci�a si� i chwyciwszy tak szybko jego d�o�, �e nie mia� czasu postawi� najmniejszego oporu, przycisn�a j� w mgnieniu oka do ust.</p><p>� Mi�uj� ci� z ca�ej duszy, ale nigdy nie b�d� twoj�! � rzek�a.</p><p>I nim zdumiony Ketling zdo�a� wym�wi� s�owo, doda�a jeszcze:</p><p>� Zapomnij o wszystkim, co by�o!�</p><p>Po chwili znale�li si� oboje w komnacie.</p><p>Od�wierny spa� w jednym krze�le, a pan Zag�oba w drugim. Jednak wej�cie m�odych zbudzi�o ich. Zag�oba otworzy� oko i pocz�� nim mruga� na wp� przytomnie.</p><p>Z wolna jednak wr�ci�a mu pami�� czasu i os�b.</p><p>� Ha! To wy! � rzek� obci�gaj�c pas ku do�owi. � �ni�o mi si�, �e nowy elekt stan��, ale to by� Piast. Byli�cie na ganeczku?</p><p>� Tak jest.</p><p>� A dusza Marii Ludowiki nie ukaza�a si� wam przypadkiem?</p><p>� Owszem! � odrzek�a g�ucho Krzysia.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIV</p></title><p>Po wyj�ciu z zamku Ketling potrzebuj�c zebra� my�li i otrz�sn�� si� ze zdumienia, w kt�re wprawi�o go post�powanie Krzysi, po�egna� j� i Zag�ob� zaraz przed bram�, oni za� oboje udali si� z powrotem do gospody. Basia z pani� stolnikow� ju� by�y od chorej wr�ci�y tak�e i pani stolnikow� przywita�a pana Zag�ob� nast�puj�cymi s�owy:</p><p>� Mia�am pismo od m�a, kt�ren przy Michale w stanicy dot�d bawi. Zdrowi s� obaj i nied�ugo si� tu obiecuj�. Jest list od Micha�a do wa�pana, a do mnie tylko podskryptum<a l:href="#fn202" type="note">[202]</a> w m�owskim. Pisze te� m��, �e dyferencj�<a l:href="#fn203" type="note">[203]</a>, kt�ra by�a z �ubrami o jedn� Basin� maj�tno��, szcz�liwie uko�czy�. Teraz ju� tam sejmiki z bliska� Powiada, �e tam imi� pana Sobieskiego okrutnie znaczy, wi�c i sejmik po jego my�li wypadnie. Kto �yw, na elekcj� si� wybiera, ale nasze strony b�d� z panem marsza�kiem koronnym. Ciep�o ju� tam i d�d�e chodz�� W Werchutce u nas spali�y si� zabudowania� Czeladnik ogie� zapu�ci�, a �e wiatr by��</p><p>� Gdzie list Micha�owy do mnie? � spyta� pan Zag�oba przerywaj�c potok nowin wypowiadanych jednym tchem przez zacn� pani� stolnikow�.</p><p>� Ot, jest! � odrzek�a podaj�c mu pismo pani stolnikowa. � �e wiatr by�, a ludzie na jarmarku�</p><p>� Jak�e si� te listy tu dosta�y? � spyta� zn�w Zag�oba.</p><p>� Przysz�y do pana Ketlingowego dworca<a l:href="#fn204" type="note">[204]</a>, a stamt�d czeladnik odni�s�� �e za�, powiadam, wiatr by��</p><p>� Chcesz wa�pani dobrodziejka pos�ucha�?</p><p>� Owszem, bardzo prosz�.</p><p>Pan Zag�oba z�ama� piecz�cie i pocz�� czyta�, naprz�d p�g�osem dla samego siebie, potem g�o�no dla wszystkich:</p><p>�Pierwsze to pismo do was posy�am, ale bogdaj drugiego nie b�dzie, bo tu i poczty niepewne, i sam <emphasis>personaliter</emphasis><a l:href="#fn205" type="note">[205]</a> nied�ugo si� mi�dzy wami stawi�. Dobrze tu w polu, ale przecie do was serce okrutnie mnie ci�gnie i rozmy�laniom a wspominkom ko�ca nie masz, kwoli kt�rym <emphasis>solitudo</emphasis><a l:href="#fn206" type="note">[206]</a> milsza mi od kompanii. Robota obiecana min�a, bo ordy<a l:href="#fn207" type="note">[207]</a> cicho siedz�, jeno mniejsze kupy w ��kach buszuj�, kt�re te� dwukrotnie podeszli�my tak fortunnie<a l:href="#fn208" type="note">[208]</a>, �e ni �wiadek kl�ski nie osta��.</p><p>� O, to ich przygrzali! � zawo�a�a z rado�ci� Basia. � Nie masz nad stan �o�nierski!</p><p>�Ci z Dorosze�kowej hassy (czyta� dalej Zag�oba) radzi by z nami poha�asowa�, ale im bez ordy nijak. Je�cy zeznaj�, �e znik�d si� �aden wi�kszy czambu�<a l:href="#fn209" type="note">[209]</a> nie ruszy, za� i ja tak my�l�, bo mia�obyli co z tego by�, to by ju� by�o, gdy� trawy od tygodnia zieleniej� i jest czym konie popa��. W jarach tu i owdzie jeszcze si� co� �niegu przytai�o, ale wysoki step zielony i wiatr ciep�y wieje, od kt�rego konie poczynaj� lenie�, a to najpewniejsze wiosny <emphasis>signum</emphasis><a l:href="#fn210" type="note">[210]</a>. Po permisj�<a l:href="#fn211" type="note">[211]</a> ju� pos�a�em, kt�ra lada dzie� nadejdzie, i zaraz rusz� Pan Nowowiejski zast�pi mnie w str�owaniu, przy kt�rym tak ma�o roboty, �e�my z Makowieckim liszki po ca�ych dniach szczwali<a l:href="#fn212" type="note">[212]</a> dla samej uciechy, bo� futro ku wio�nie nicpotem<a l:href="#fn213" type="note">[213]</a>. Jest te� si�a dropi�w<a l:href="#fn214" type="note">[214]</a>, a czeladnik m�j ustrzeli� pelikana z guldynki. �ciskam wa�pana z ca�ego serca, pani siostrze r�ce ca�uj�, a tak�e pannie Krzysi, kt�rej przychylno�ci <emphasis>fortissime</emphasis><a l:href="#fn215" type="note">[215]</a> si� polecam, o to g��wnie Boga prosz�c, abym j� niezmienion� zasta� i tej samej pociechy m�g� za�ywa�. Pok�o� si� wa�pan ode mnie pannie Basi. Nowowiejski z�o�� za mokotowsk� rekuz�<a l:href="#fn216" type="note">[216]</a> kilkakrotnie na karkach hultajskich wywiera�, ale jeszcze si� zapami�tywa<a l:href="#fn217" type="note">[217]</a>; zna� nie ze wszystkim mu ul�y�o. Bogu i Jego przenaj�wi�tszej �asce was polecam.</p><p><emphasis>P. scriptum</emphasis>: Kupi�em od przejezdnych Ormian�w b�am<a l:href="#fn218" type="note">[218]</a> gronostaj�w bardzo zacny; ten go�ci�cem pannie Krzysi przywioz�, a i dla naszego hajduczka znajd� si� bakalijki tureckie�.</p><p>� Niech sobie je pan Micha� sam zje, bom ja nie dziecko! � ozwa�a si� Basia, kt�rej policzki zap�on�y jakoby od nag�ej przykro�ci.</p><p>� To nierada go zobaczysz? Gniewasz si� na niego? � spyta� Zag�oba.</p><p>Lecz ona mrukn�a co� tylko z cicha i naprawd� pogr��y�a si� w gniewie, rozmy�laj�c troch� o tym, jak pan Micha� lekko j� traktuje, a troch� o dropiach i o owym pelikanie, kt�ry szczeg�lnie podnieci� jej ciekawo��.</p><p>Krzysia podczas czytania siedzia�a z zamkni�tymi oczyma, odwr�cona od �wiat�a, by�o za� to prawdziwe szcz�cie, �e obecni nie mogli widzie� jej twarzy, gdy� zaraz poznaliby, �e si� dzieje z ni� co� nadzwyczajnego. To, co zasz�o w ko�ciele, a nast�pnie list pana Wo�odyjowskiego to by�y dla niej jakoby dwa uderzenia obucha. Sen cudny pierzchn�� i od tej chwili stan�a dziewczyna twarz� w twarz rzeczywisto�ci ci�kiej jak nieszcz�cie. Na poczekaniu nie mog�a zebra� my�li i tylko niewyra�ne, mgliste uczucia wichrzy�y w jej sercu. Wo�odyjowski razem ze swoim listem, razem z zapowiedzi� przyjazdu i z b�amem gronostaj�w wyda� jej si� tak p�askim, �e prawie wstr�tnym. Natomiast nigdy Ketling nie by� jej dro�szym. Drog� jej by�a sama my�l o nim, drogie jego s�owa, kochana jego twarz, drogim jego smutek. I oto trzeba b�dzie odej�� od kochania, od uwielbienia, od tego, do kt�rego rwie si� serce, wyci�gaj� ramiona; zostawi� umi�owanego cz�owieka w desperacji, w wiecznym smutku, w zmartwieniu, a odda� dusz� i cia�o innemu, kt�ren<a l:href="#fn219" type="note">[219]</a> dla tego samego, �e jest innym, staje si� niemal nienawistnym.</p><p>�Nie zmog� si�, nie zmog� si�!� � wo�a�a w duszy Krzysia.</p><p>I czu�a to, co czuje branka, kt�rej wi��� r�ce, a jednak sama si� ona zwi�za�a, bo przecie mog�a powiedzie� swego czasu Wo�odyjowskiemu, �e mu b�dzie siostr�, niczym wi�cej.</p><p>Tu przyszed� jej na pami�� �w poca�unek przyj�ty i oddany, wi�c ogarn�� j� wstyd i pogarda dla samej siebie. Zali kocha�a ju� w�wczas Wo�odyjowskiego?</p><p>Nie! W sercu jej nie by�o mi�o�ci, tylko pr�cz wsp�czucia ciekawo�� i ba�amuctwo, pozorami siostrze�skiego<a l:href="#fn220" type="note">[220]</a> afektu pokryte. Teraz dopiero pozna�a, �e mi�dzy poca�owaniem z wielkiej mi�o�ci a poca�owaniem z pop�du krwi jest taka r�nica, jak mi�dzy anio�em i diab�em. Obok pogardy wezbra� gniew w Krzysi, atoli pocz�a si� w niej dusza burzy� i przeciw Wo�odyjowskiemu. On tak�e by� winien, czemu� ca�a pokuta i zgryzota, i zaw�d ma spada� na ni�? Czemu by i on nie mia� zakosztowa� tego gorzkiego chleba? Zali ona nie ma prawa powiedzie� mu, gdy powr�ci:</p><p>� Zmyli�am si� lito�� nad wa�panem wzi�am za afekt<a l:href="#fn221" type="note">[221]</a>; zmyli�e� si� i ty; teraz poniechaj mnie, jako ja ciebie poniecha�am!�</p><p>Nagle strach j� porwa� za w�osy przed zemst� gro�nego m�a, strach nie o siebie, ale o g�ow� ukochan�, na kt�r� ta zemsta spad�aby niechybnie. W wyobra�ni ujrza�a Ketlinga stawaj�cego do walki z tym z�owrogim szermierzem nad szermierze i nast�pnie padaj�cego, jak pada kwiat podci�ty kos�; ujrza�a jego krew, jego wyblad�� twarz, jego zamkni�te na wieki oczy i cierpienia jej przesz�y miar� wszelk�.</p><p>Wsta�a czym pr�dzej i wysz�a do swojej izby, by zej�� ludziom z oczu, by nie s�ucha� rozmowy o Wo�odyjowskim i o jego bliskim powrocie. W sercu jej wzbiera�a coraz wi�ksza przeciw ma�emu rycerzowi zawzi�to��.</p><p>Ale zgryzota i �al posz�y w trop za ni�; nie opu�ci�y j� w czasie pacierzy; siad�y na jej ��ku, gdy po�o�y�a si� w nie zmo�ona s�abo�ci�, i pocz�y przemawia� do niej:</p><p>� Gdzie on? � pyta� �al. � Patrz, nie wr�ci� dot�d do gospody; chodzi po nocy i r�ce �amie. Chcia�aby� mu nieba przychyli�, odda�aby� za niego krew serdeczn�, a napoi�a� go trucizn�, n� wepchn�a� mu w serce.</p><p>. </p><p>� Gdyby nie twoja p�ocho��, gdyby nie ch�� wabienia ka�dego, kt�rego spotkasz! � m�wi�a zgryzota � inaczej by wszystko by� mog�o, a teraz jeno desperacja ci zostaje. Twoja wina! Twoja wielka wina! Nie ma ju� rady, nie ma ju� dla ci� ratunku, jeno wstyd a b�l, a p�akanie�</p><p>� Jak to on w ko�ciele kl�cza� przed tob� � m�wi� zn�w �al. � Dziw, �e ci serce nie p�k�o, kiedy ci w oczy patrzy� i zmi�owania prosi�. S�uszna by�o nad obcym si� zlitowa�, a c� dopiero nad nim, nad kochanym, nad najmilszym! Bo�e mu b�ogos�aw, Bo�e go pociesz!</p><p>� Gdyby nie twoja p�ocho��, m�g� w rado�ci odej�� ten najmilszy � powtarza�a zgryzota � i ty� mu mog�a w ramiona p�j�� jako wybrana, jako �ona�</p><p>� I wiecznie z nim by�! � dodawa� �al.</p><p>A zgryzota:</p><p>� Twoja wina!</p><p>A �al:</p><p>� Krzysiu, p�acz!</p><p>Wi�c zn�w zgryzota:</p><p>� Tym winy nie zma�esz!</p><p>Wi�c zn�w �al:</p><p>� Uczy�, co chcesz, a pociesz go.</p><p>� Wo�odyjowski go zabije! � odpowiedzia�a natychmiast zgryzota.</p><p>Zimny pot obla� Krzysi� i siad�a na ��ku. Mocne �wiat�o ksi�yca wpada�o do izby, kt�ra w tych bia�ych blaskach wydawa�a si� jako� dziwnie i straszno.</p><p>�Co to jest? � my�la�a Krzysia � oto tam Basia �pi, widz� j�, bo miesi�c jej w twarz �wieci, a ani wiem, kiedy przysz�a, kiedy si� rozebra�a i po�o�y�a. Nie spa�am przecie� ani chwili, ale wida�, �e moja biedna g�owa ju� na nic��</p><p>Tak rozmy�laj�c po�o�y�a si� znowu, lecz wnet �al i zgryzota zasiad�y tak�e na kraw�dzi jej ��ka, zupe�nie jakby jakie� dwie boginki, kt�re wedle woli zanurza�y si� w blasku ksi�ycowym lub te� wyp�ywa�y z tej srebrnej topieli na powr�t.</p><p>� Nie b�d� dzi� wcale spa�a! � rzek�a sobie Krzysia.</p><p>I pocz�a rozmy�la� o Ketlingu, a przy tym cierpie� coraz bardziej.</p><p>Nagle, w�r�d ciszy nocnej, ozwa� si� �a�osny g�os Basi:</p><p>� Krzysiu!</p><p>� Nie �pisz?</p><p>� Bo mi si� przy�ni�o, �e jakowy� Turczyn pana Micha�a strza�� przeszy�. Jezu Chryste! Sen mara! Ale a� mnie febra trz�sie. Zm�wmy litani�, by B�g nieszcz�cie odwr�ci�!</p><p>Krzysi przelecia�a przez g�ow� b�yskawic� my�l: �Bogdaj go kto ustrzeli�!� Ale natychmiast przerazi�a si� w�asn� z�o�ci�, wi�c cho� trzeba si� jej by�o zdoby� na nadludzk� si��, aby w tej w�a�nie chwili modli� si� o szcz�liwy powr�t Wo�odyjowskiego, jednak odrzek�a:</p><p>� Dobrze, Basiu!</p><p>Za czym podnios�y si� obie z ��ek i kl�kn�wszy nagimi kolankami na zalanej ksi�ycowym �wiat�em pod�odze, pocz�y odmawia� litani�. G�osy ich odpowiada�y sobie wzajemnie, to podnosz�c si�, to zni�aj�c; rzek�by�: izba zmieni�a si� w cel� klasztorn�, w kt�rej dwie bia�e mniszeczki odprawiaj� nocne modlitwy.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XV</p></title><p>Nazajutrz dzie� by�a ju� Krzysia spokojniejsza, albowiem w�r�d popl�tanych �cie�ek i manowc�w wybra�a sobie drog� ci�k� niezmiernie, ale nie b��dn�. Wst�puj�c na ni� wiedzia�a przynajmniej, dok�d dojdzie. Przede wszystkim jednak postanowi�a widzie� si� z Ketlingiem i rozm�wi� si� z nim po raz ostatni, aby go od wszelakiej przygody zas�oni�. Przysz�o jej to nie�atwo, bo Ketling nie pokaza� si� przez kilka nast�pnych dni i na noc nie wraca�.</p><p>Krzysia pocz�a wstawa� do dnia<a l:href="#fn222" type="note">[222]</a> i chodzi� do pobliskiego ko�cio�a dominikan�w w tej nadziei, �e kt�regokolwiek ranka spotka go i rozm�wi si� z nim bez �wiadk�w.</p><p>Jako� w kilka dni p�niej spotka�a go w samej bramie. On spostrzeg�szy j� zdj�� kapelusz i schyliwszy w milczeniu g�ow� sta� bez ruchu; twarz mia� zm�czon� bezsenno�ci� i cierpieniem, oczy zapad�e, na skroniach z�otawe pi�tna; delikatna cera jego sta�a si� woskow� i wygl�da� po prostu jak cudny kwiat, kt�ry wi�dnie. Krzysi na jego widok rozdar�o si� na dwoje serce, wi�c cho� ka�dy krok stanowczy kosztowa� j� bardzo wiele, bo z natury by�a nie�mia��, jednak pierwsza wyci�gn�a do� r�k� i rzek�a:</p><p>� Niech wa�pana B�g pocieszy i ze�le mu zapomnienie.</p><p>Ketling wzi�� jej r�k�, przy�o�y� j� sobie do rozpalonego czo�a, potem do ust, do kt�rych przyciska� j� d�ugo i z ca�ej mocy, wreszcie ozwa� si� g�osem pe�nym �miertelnego smutku i rezygnacji:</p><p>� Nie masz dla mnie pociechy ni zapomnienia!�</p><p>By�a chwila, �e Krzysia potrzebowa�a ca�ej mocy nad sob�, by nie zarzuci� mu z �alu r�k na szyj� i nie zakrzykn��: �Kocham ci� nad wszystko! Bierz mnie!� Czu�a, �e je�li porwie j� p�acz, to ona tak uczyni; wi�c d�ugi czas sta�a przed nim w milczeniu, pasuj�c si�<a l:href="#fn223" type="note">[223]</a> ze �zami. Jednak si� wreszcie zmog�a i pocz�a m�wi� spokojnie, chocia� bardzo pr�dko, bo tchu jej brak�o:</p><p>� Mo�e� to przyniesie jakow�� ulg�, gdy powiem, �e nie b�d� niczyj�� Id� za krat� Wa�pan mnie nigdy nie s�d� �le, bom i tak ju� nieszcz�liwa! Wa�pan mi przyrzeknij, daj mi parol, �e si� z afektu dla mnie nie spu�cisz<a l:href="#fn224" type="note">[224]</a> nikomu� �e si� nie przyznasz� �e tego, co by�o, nie odkryjesz ni przyjacielowi, ni krewnemu. To moja ostatnia pro�ba. Przyjdzie ten czas, �e wa�pan b�dziesz wiedzia�, dlaczego to czyni� Ale i wtedy miej wyrozumienie. Dzi� nie powiem wi�cej, bo od �alu zgo�a nie mog�. Wa�pan mi to przyrzeknij, to mnie pocieszysz, a inaczej chyba zamr�!</p><p>� Przyrzekam i parol daj�! � odpowiedzia� Ketling.</p><p>� B�g wa�panu zap�a�, a ja z ca�ego serca dzi�kuj�! Ale i przy ludziach spokojn� twarz pokazuj, by si� za� kto czego nie domy�li�. Czas mi odej��. Wa�pan jeste� taki dobry, �e s��w brak. Odt�d si� ju� osobno nie b�dziem widzieli, jeno przy ludziach. Powiedz�e mi jeszcze, �e do mnie urazy nie chowasz� Bo m�ka co innego, a uraza co innego� Bogu mi� ust�pujesz, nie komu innemu� pami�taj!</p><p>Ketling chcia� co� przem�wi�, ale �e cierpia� nad miar�, wi�c tylko jakie� niewyra�ne d�wi�ki podobne do j�czenia wysz�y z jego ust; nast�pnie dotkn�� palcami Krzysinych skroni i trzyma� je tak czas jaki� na znak, �e jej przebacza i �e j� b�ogos�awi.</p><p>Po czym si� rozstali; ona posz�a do ko�cio�a, a on zn�w w ulic�, by nie spotka� si� z kim ze znajomych w gospodzie.</p><p>Krzysia wr�ci�a dopiero w po�udnie, a wr�ciwszy znalaz�a znamienitego go�cia: by� to ksi�dz podkanclerzy Olszowski. Przyjecha� on niespodzianie w odwiedziny do pana Zag�oby pragn�c, jak sam powiada�, pozna� tak wielkiego kawalera, �kt�rego przewagi wojenne s� wzorem, a rozum przewodnikiem dla ca�ego rycerstwa w tej wspania�ej Rzeczypospolitej�.</p><p>Pan Zag�oba by� po prawdzie wielce zdumiony, lecz nie mniej kontent<a l:href="#fn225" type="note">[225]</a>, i� go tak wielki honor wobec niewiast spotyka; puszy� si� wi�c niezmiernie, czerwieni�, poci�, a jednocze�nie stara� si� okaza� pani stolnikowej, i� przywyk� do podobnych odwiedzin ze strony najwi�kszych dostojnik�w w kraju i �e nic sobie z nich nie robi.</p><p>Krzysia, przedstawiona pra�atowi i uca�owawszy pobo�nie jego r�ce, usiad�a przy Basi, rada, i� nikt na jej twarzy �ladu niedawnych wzrusze� nie wyczyta.</p><p>Tymczasem ksi�dz podkanclerzy obsypywa� pochwa�ami pana Zag�ob� tak obficie i tak �atwo, i� zdawa�o si�, �e coraz nowe ich zapasy wydobywa� ze swych fioletowych, poobszywanych koronkami r�kaw�w.</p><p>� Waszmo�� nie my�l � m�wi� � i� mnie tu sama ciekawo�� poznania pierwszego mi�dzy rycerstwem m�a przygna�a, bo jakkolwiek podziw s�usznym jest dla bohater�w ho�dem, jednak�e gdzie obok m�stwa eksperiencja<a l:href="#fn226" type="note">[226]</a> i bystry rozum <emphasis>sedes</emphasis><a l:href="#fn227" type="note">[227]</a> sobie obra�y<a l:href="#fn228" type="note">[228]</a>, tam ludzie i dla w�asnej korzy�ci odprawowa� zwykli pielgrzymki.</p><p>� Eksperiencja � rzek� skromnie pan Zag�oba � szczeg�lniej w wojennym rzemio�le, z samym wiekiem przyj�� musia�a i mo�e dlatego jeszcze nieboszczyk pan Koniecpolski, ojciec chor��ego, czasem o rad� mnie pyta�, potem za�: i pan Miko�aj Potocki, i ksi��� Jeremi Wi�niowiecki, i pan Sapieha, i pan Czarniecki, ale co do przezwiska Ulisses, temu si� zawsze przez modesti�<a l:href="#fn229" type="note">[229]</a> oponowa�em.</p><p>� A jednak tak ono z wa�ci� zwi�zane, �e czasem i prawdziwego nazwiska kto� nie powie, jeno rzeknie: �nasz Ulisses�, i wszyscy wraz odgadn�, kogo orator chcia� wyrazi�. Wi�c te� w dzisiejszych trudnych a przewrotnych czasach, gdy niejeden waha si� w umy�le i nie wie, gdzie ma si� obr�ci�, przy kim stan��, rzek�em sobie: �P�jd�! zdania wys�ucham, w�tpliwo�ci si� pozb�d�, �wiat�� rad� si� o�wiec�.Zgadujesz waszmo��, i� o bliskiej elekcji chc� m�wi�, wobec kt�rej ka�da <emphasis>censura candidatorum</emphasis><a l:href="#fn230" type="note">[230]</a> ku czemu� dobremu przywie�� mo�e, a c� dopiero taka, kt�ra z ust waszmo�ciowych wyp�ynie. S�ysza�em ju� mi�dzy rycerstwem z najwi�kszym aplauzem powtarzane, �e wa�� nierad owych cudzoziemc�w widzisz, kt�rzy si� na nasz tron wspania�y cisn�. W �y�ach Waz�w (mia�e� waszmo�� powiedzie�) p�yn�a krew Jagiello�ska, przeto za obcych nie mogli by� uwa�ani, ale ci cudzoziemcy (mia�e� waszmo�� powiedzie�) ani naszych staropolskich obyczaj�w nie znaj�, ani naszych wolno�ci uszanowa� nie potrafi� i �atwo <emphasis>absolutum dominium</emphasis><a l:href="#fn231" type="note">[231]</a> wynikn�� st�d mo�e. Przyznaj� waszmo�ci, i� g��bokie to s�owa, ale wybacz, je�eli spytam: zali istotnie je wypowiedzia�e�, czyli te� <emphasis>opinio publica</emphasis><a l:href="#fn232" type="note">[232]</a> wszystkie g��bsze sentencje<a l:href="#fn233" type="note">[233]</a> tobie w pierwszym rz�dzie ze zwyczaju ju� przypisuje?</p><p>� �wiadkiem te bia�og�owy � odpowiedzia� Zag�oba � a cho� niestosowna to dla nich materia, niechaj m�wi�, skoro Opatrzno�� w niezbadanych swych wyrokach dar mowy na r�wni z nami im przyzna�a!</p><p>Ksi�dz podkanclerzy mimo woli spojrza� na pani� Makowieck�, a nast�pnie na dwie przytulone do siebie panienki.</p><p>Nasta�a chwila ciszy.</p><p>Nagle rozleg� si� srebrzysty g�os Basi:</p><p>� Ja nie s�ysza�am!</p><p>Za czym Basia zmiesza�a si� okrutnie i zaczerwieni�a si� po same uszy, zw�aszcza �e pan Zag�oba zaraz rzek�:</p><p>� Wybacz wasza dostojno��! M�ode to, wi�c p�oche! Ale <emphasis>quod attinet</emphasis><a l:href="#fn234" type="note">[234]</a> kandydat�w, nieraz m�wi�em, �e na tych cudzoziemc�w b�dzie p�aka�a wolno�� polska.</p><p>� Boj� si� i ja tego � odpar� ksi�dz Olszowski � lecz cho�by�my chcieli jakowego� Piasta, krew z krwi, ko�� z ko�ci naszych, obra�, powiedz waszmo��, w kt�r� stron� serca nasze zwr�ci� si� maj�? Sama waszmo�cina my�l o Pia�cie jest wielka i jako p�omie� szerzy si� po kraju, bo s�ysz�, �e wsz�dy na sejmikach, gdzie jeno korupcji nie pobrano, jeden g�os s�ycha�: Piast! Piast!�</p><p>� S�usznie! S�usznie! � przerwa� Zag�oba.</p><p>� Wszelako � ci�gn�� dalej podkanclerzy � �atwiej jest obwo�ywa� Piasta ni� tak po��danego znale��, wi�c nie dziwuj si� waszmo��, �e ci� spytam: kogo mia�e� na my�li?</p><p>� Kogo mia�em na my�li? � powt�rzy� nieco zak�opotany Zag�oba.</p><p>I wysun�wszy warg� zmarszczy� brwi. Ci�ko mu by�o zdoby� si� na pr�dk� odpowied�, bo dotychczas nie tylko nikogo nie mia� na my�li, ale w og�le nie mia� wcale i tych my�li, kt�re zr�czny ksi�dz podkanclerzy ju� mu by� wm�wi�. Zreszt� sam wiedzia� o tym i rozumia�, �e podkanclerzy ci�gnie go w jakow�� stron�, ale umy�lnie ci�gn�� si� pozwoli�, bo mu to pochlebia�o wielce.</p><p>� Twierdzi�em tylko <emphasis>in principio</emphasis><a l:href="#fn235" type="note">[235]</a>, �e nam potrzeba Piasta � odrzek� wreszcie � ale co prawda, tom nikogo dot�d nie wymieni�.</p><p>� S�ysza�em o ambitnych zamiarach ksi�cia Bogus�awa Radziwi��a! � mrukn�� jakby sam do siebie ksi�dz Olszowski.</p><p>� P�ki tchu w nozdrzech<a l:href="#fn236" type="note">[236]</a> moich, p�ki ostatnia kropla krwi w piersi � zawo�a� z si�� g��bokiego przekonania Zag�oba � nic z tego! �y� bym w tak poha�bionym narodzie nie chcia�, kt�ry by zdrajc� i judasza swego kr�lem w nagrod� kreowa�!</p><p>� G�os to nie tylko rozumu, ale i obywatelskiej cnoty! � mrukn�� zn�w podkanclerzy.</p><p>�Ha! � pomy�la� Zag�oba � chcesz ty mnie poci�gn��, poci�gn� ja ciebie�.</p><p>Na to zn�w Olszowski:</p><p>� K�dy� tedy zap�yniesz, sko�atana nawo<a l:href="#fn237" type="note">[237]</a> ojczyzny mojej! Jakie� ci� burze, jakie� ci� ska�y czekaj�? Zaprawd�, �le b�dzie, gdy cudzoziemiec sternikiem twoim zostanie, ale wida� tak musi by�, gdy nie masz mi�dzy twymi synami godniejszego!</p><p>Tu roz�o�y� bia�e r�ce zdobne b�yszcz�cymi pier�cieniami i schyliwszy g�ow� rzek� z rezygnacj�:</p><p>� Zatem Kondeusz, Lotary�czyk lub ksi��� Neyburski?� Nie masz innej rady!</p><p>� Nie mo�e by�! Piast! � odpowiedzia� Zag�oba.</p><p>� Kto? � spyta� ksi�dz.</p><p>I nasta�o milczenie.</p><p>Za czym zn�w zabra� g�os podkanclerzy:</p><p>� Czy jest aby jeden, na kt�rego zgodziliby si� wszyscy? Gdzie jest taki, kt�ry by od razu tak przypad� rycerstwu do serca, by nikt nie �mia� przeciw wyborowi jego szemra�?� By� jeden taki, najwi�kszy, najzas�u�e�szy, tw�j, zacny rycerzu, przyjaciel, ten, kt�ry w s�awie jak w s�o�cu chodzi�� By� taki�</p><p>� Ksi��� Jeremi Wi�niowiecki! � przerwa� Zag�oba.</p><p>� Tak jest! Ale on w grobie�</p><p>� �yje syn jego! � odpowiedzia� Zag�oba.</p><p>Podkanclerzy zamru�y� oczy i siedzia� czas jaki� w milczeniu; nagle podni�s� g�ow�, spojrza� na pana Zag�ob� i pocz�� m�wi� z wolna:</p><p>� Dzi�kuj� Bogu, �e mnie natchn�� my�l� poznania waszmo�ci. Tak jest! �ywie<a l:href="#fn238" type="note">[238]</a> syn wielkiego Jeremiego, m�ode i pe�ne nadziei ksi���, wzgl�dem kt�rego ma Rzeczpospolita nie uiszczony dot�d d�ug do sp�acenia. Ale z olbrzymiej fortuny nic mu nie zosta�o, jeno s�awa jako jedyna spu�cizna. Wi�c w dzisiejszych zepsutych czasach, gdy ka�dy oczy tam tylko kieruje, gdzie je z�oto przyci�ga, kto wym�wi jego imi�, kto b�dzie mia� odwag� jego kandydatur� postawi�? Wa�pan? � tak! Zali jednak znajdzie si� takich wielu? Nie dziwno, �e ten, komu wiek �ycia w bohaterskich zapasach na wszystkich polach przemin��, nie ul�knie si� i na elekcyjnym polu ho�d g�o�no s�uszno�ci odda� Ale czy inni p�jd� za nim?�</p><p>Tu podkanclerzy zamy�li� si�, po czym wzni�s� oczy i dalej m�wi�:</p><p>� B�g nad wszystkich mocniejszy. Kto wie, jakie s� jego wyroki? Kto wie? Skoro pomy�l�, jak ca�e rycerstwo wierzy i ufa wa�panu, zaprawd� spostrzegam ze zdumieniem, �e jakowa� nadzieja wst�puje mi w serce. Powiedz mi wa�pan szczerze, zali niepodobie�stwa istnia�y dla ci� kiedykolwiek?</p><p>� Nigdy! � odrzek� z przekonaniem Zag�oba.</p><p>� Zbyt ostro jednak tej kandydatury stawia� od razu nie nale�y. Niech si� to imi� o uszy ludzkie odbija, ale niech nie wydaje si� przeciwnikom zbyt gro�ne; niech lepiej �miej� si� i szydz�, by zbyt silnych nie stawiali impediment�w<a l:href="#fn239" type="note">[239]</a>� Mo�e te� B�g da, �e nagle wyp�ynie, gdy tamte partie wzajem zniwecz� swoje zabiegi� Toruj mu waszmo�� z wolna drog� i nie ustawaj w pracy, bo to kandydat tw�j, godny twego rozumu i do�wiadczenia� Bo�e ci� b�ogos�aw w tych zamiarach�</p><p>� Mam�e suponowa� � spyta� Zag�oba � �e wasza dostojno�� tak�e o ksi�ciu Michale zamy�la�?</p><p>Ksi�dz podkanclerzy wydoby� zza r�kawa ma�� ksi��eczk�, na kt�rej czernia� grubymi literami wybity tytu� <emphasis>Censura candidatorum</emphasis>, i rzek�:</p><p>� Czytaj waszmo��, niech to pismo za mnie odpowie!</p><p>To rzek�szy ksi�dz podkanclerzy pocz�� si� zbiera�, lecz pan Zag�oba zatrzyma� go i rzek�:</p><p>� Pozwolisz wasza dostojno��, �e ja jeszcze co� odpowiem. Wi�c naprz�d dzi�kuj� Bogu, �e mniejsza piecz�� w takich znajduje si� r�kach, kt�re umiej� na wosk ludzi ugniata�.</p><p>� Jak to? � spyta� zdziwiony podkanclerzy.</p><p>� Po drugie, z g�ry powiadam waszej dostojno�ci, �e kandydatura ksi�cia Micha�a bardzo do serca mi przypada, bom jego ojca zna� i mi�owa�, i bi�em si� pod nim wraz z mymi przyjaci�mi, kt�rzy tak�e dusznie si� uraduj� na my�l, �e synowi b�d� mogli okaza� t� mi�o��, jak� dla wielkiego ojca mieli. Przeto chwytam si� tej kandydatury obur�cz i dzi� jeszcze pom�wi� z panem podkomorzym Krzyckim, familiantem<a l:href="#fn240" type="note">[240]</a> wielkim i moim znajomkiem, kt�ry ma niepo�ledni mir<a l:href="#fn241" type="note">[241]</a> u szlachty, bo trudno go nie kocha�. Obaj tedy b�dziem czyni�, co w mocy naszej, i B�g da, �e co� wsk�ramy.</p><p>� Niech was anio�owie prowadz� � odrzek� ksi�dz � je�li tak, to o nic wi�cej nie chodzi.</p><p>� Za pozwoleniem waszej dostojno�ci. Mnie chodzi jeszcze o jedn� rzecz: mianowicie, �eby wasza dostojno�� nie pomy�la�a sobie tak: �Swoje w�asne <emphasis>desiderata</emphasis><a l:href="#fn242" type="note">[242]</a> w g�b� mu w�o�y�em, wm�wi�em w niego, �e to on z w�asnego rozumu <emphasis>invenit</emphasis><a l:href="#fn243" type="note">[243]</a> ksi�cia Micha�ow� kandydatur�, kr�tko m�wi�c: ugniot�em kpa<a l:href="#fn244" type="note">[244]</a> w r�ku, jakby by� z wosku�� Wasza dostojno��! B�d� promowa� ksi�cia Micha�a dlatego, �e mi do serca przypad� � ot, co!� �e waszej dostojno�ci tak�e, jako widz�, przypada � ot, co!� B�d� promowa� dla ksi�nej wdowy, dla moich przyjaci�, dla ufno�ci, jak� mam w rozumie (tu pan Zag�oba sk�oni� si�), z kt�rego ta Minerwa wyskoczy�a, ale nie dlatego, �em sobie da� wm�wi� jako ma�e dziecko, �e to moja inwencja; nie dlatego wreszcie, �em kiep, ale dlatego, �e jak mi kto� m�dry co m�drego m�wi, to stary Zag�oba powiada: Zgoda!</p><p>Tu sk�oni� si� szlachcic raz jeszcze i umilk�. Ksi�dz podkanclerzy zmiesza� si�, by�o, z pocz�tku znacznie, ale widz�c i dobry humor szlachcica, i to, �e sprawa tak po��dany obr�t bierze, roz�mia� si� z ca�ej duszy, za czym chwyciwszy si� za g�ow�, j�� powtarza�:</p><p>� Ulisses, jak mi B�g mi�y, czysty Ulisses. Panie bracie, kto chce co dobrego sprawi�, r�nie ludzi obchodzi� musi, ale z wami, widz�, trzeba prosto w sedno. Okrutnie�cie mi do serca przypadli!</p><p>� Jako mnie ksi��� Micha�!</p><p>Niech�e wam B�g da zdrowie! Ha! Pobitym, alem rad! Si�a musieli�cie szpak�w zje�� za m�odu� A ten sygnecik, gdyby si� na pami�tk� naszego <emphasis>colloquium</emphasis><a l:href="#fn245" type="note">[245]</a> przygodzi��</p><p>Na to Zag�oba:</p><p>� A ten sygnecik niech na miejscu ostanie�</p><p>� Ju� to dla mnie uczy�cie�</p><p>� �adnym sposobem nie mo�e by�! Chyba innym razem� kiedy p�niej� po elekcji�</p><p>Zrozumia� ksi�dz podkanclerzy i nie nalega� d�u�ej, wyszed� jednak z promieniej�c� twarz�.</p><p>Pan Zag�oba odprowadzi� go a� za bram� i wracaj�c mrucza�:</p><p>� Ha! Da�em mu nauk�! Trafi� frant na franta� Ale honor jest! B�d� si� tu dygnitarze na wyprzodki<a l:href="#fn246" type="note">[246]</a> przed t� bram� zje�d�ali� Ciekawym, co tam bia�og�owy sobie my�l�?</p><p>Bia�og�owy pe�ne by�y istotnie podziwu i pan Zag�oba ur�s�, zw�aszcza w oczach pani Makowieckiej, do pu�apu, tote� zaledwie si� pokaza�, zaraz zakrzykn�a z wielkim zapa�em:</p><p>� Wa�pan Salomona rozumem przeszed�!</p><p>A on rad by� bardzo:</p><p>� Kogo, m�wisz wa�pani, przeszed�em? Poczekaj wa�pani: obaczysz tu i hetman�w, i biskup�w, i senator�w; nieledwie trzeba si� b�dzie od nich op�dza�; chyba si� za kotark� chowa� przyjdzie�</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie Ketlinga.</p><p>� Ketling, chcesz promocji? � zawo�a� pan Zag�oba, upojony jeszcze w�asnym znaczeniem.</p><p>� Nie! � odpar� ze smutkiem rycerz � bo mi zn�w na d�ugo wyjecha� przyjdzie.</p><p>Zag�oba spojrza� na niego uwa�niej.</p><p>� Co� ty taki z n�g �ci�ty?</p><p>� W�a�nie dlatego, �e wyje�d�am.</p><p>� Dok�d?</p><p>� Odebra�em listy ze Szkocji, od dawnych przyjaci� ojca i moich. Sprawy moje wymagaj�, abym si� tam uda� koniecznie, mo�e na d�ugo� �al mi si� z wa�pa�stwem rozstawa�, ale � musz�!</p><p>Zag�oba, wyszed�szy na �rodek izby, spojrza� na pani� Makowieck�, kolejno na panny i spyta�:</p><p>� S�ysza�y�cie? W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego, amen!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVI</p></title><p>Jakkolwiek pan Zag�oba przyj�� ze zdumieniem wie�� o wyje�dzie Ketlinga, jednak�e nie przysz�y mu do g�owy �adne podejrzenia, �atwo bowiem by�o przypu�ci�, �e Karol II przypomnia� sobie us�ugi, jakie rodzina Ketling�w w czasach burzy tronowi odda�a, i �e zapragn�� okaza� wdzi�czno�� ostatniemu tej rodziny potomkowi. Dziwniejszym nawet mog�oby si� zdawa�, gdyby mia�o by� inaczej. Ketling w dodatku pokaza� panu Zag�obie jakie� �zamorskie listy� i przekona� go ostatecznie.</p><p>Swoj� drog� wyjazd �w zagrozi� wszystkim planom starego szlachcica, tote� z niepokojem my�la�, co b�dzie dalej. Wo�odyjowski, miarkuj�c z jego listu, m�g� wr�ci� lada godzina � a wiatry mu tam w stepie resztki �alu wywia�y (my�la� pan Zag�oba). Wr�ci rezolutem<a l:href="#fn247" type="note">[247]</a> wi�kszym, ni� wyjecha�, �e za� do Krzysi mocniej go jako� licho ci�gn�o, zaraz deklarowa� got�w� � A potem?� � Potem Krzysia odpowie zgod�, bo jak�eby takiemu kawalerowi i przy tym bratu pani Makowieckiej odpowiedzie� mog�a, i biedny, najmilszy hajduczek ostanie na lodzie.</p><p>Pan Zag�oba za� z zawzi�to�ci� w�a�ciw� starym ludziom upar� si� koniecznie po��czy� Basi� z ma�ym rycerzem.</p><p>Nie pomog�y ostatecznie ani perswazje Skrzetuskiego, ani te, kt�re sam sobie od czasu do czasu czyni�. Chwilami obiecywa� sobie wprawdzie nie miesza� si� ju� wi�cej do niczego, nast�pnie za� wraca� mimo woli do my�li skojarzenia tej pary z tym wi�kszym uporem. Rozwa�a� po ca�ych dniach, jak r�ki do tego przy�o�y�; tworzy� plany, uk�ada� fortele. I przejmowa� si� tym tak dalece, �e gdy mu si� wyda�o, i� wynalaz� spos�b, w�wczas wykrzykiwa� g�o�no, jakby po dokonanej ju� sprawie:</p><p>� Niech�e was B�g b�ogos�awi!</p><p>Ale obecnie ujrza� przed sob� niemal ruin� swoich �ycze�. Nie pozostawa�o mu nic innego, jak tylko zaniecha� wszelkich usi�owa� i przysz�o�� zda� na wol� bo��, bo �w cie� nadziei, �e Ketling uczyni przed wyjazdem jaki� krok stanowczy wzgl�dem Krzysi, nie m�g� si� d�ugo w g�owie pana Zag�oby osta�. Wi�c z �alu ju� tylko i ciekawo�ci postanowi� wybada� bli�ej m�odego rycerza tak o sam termin wyjazdu, jak r�wnie� o to, co przed opuszczeniem Rzeczypospolitej uczyni� zamierza.</p><p>Zawezwawszy go wi�c na rozmow� rzek� mu ze zmartwion� wielce twarz�:</p><p>� Trudno! Ka�dy sam najlepiej rozumie, co mu czyni� przystoi, nie b�d� ja ci� przeto namawia�, aby� zosta�, ale chcia�bym si� przynajmniej czego� o powrocie twoim dowiedzie�</p><p>� Zali ja mog� odgadn��, co mnie tam czeka, gdzie jad� � odrzek� Ketling � jakie sprawy i jakie przygody?� Wr�c� kiedy�, je�li b�d� m�g�; zostan� tam na zawsze, je�li b�d� musia�.</p><p>� Obaczysz, �e ci� i serce b�dzie do nas ci�gn�o.</p><p>� Bogdaj gr�b m�j by� nie gdzie indziej, ale na tej ziemi, kt�ra wszystko mi da�a, co da� mog�a.</p><p>� A widzisz! W innych stronach cudzoziemiec do �mierci pasierzbem<a l:href="#fn248" type="note">[248]</a> zostaje, a nasza matka to ci zaraz wyci�gnie ramiona i jak swego przytuli.</p><p>� Prawda, wielka prawda! Ej, �ebym tylko m�g�� Bo wszystko mo�e mi si� w starej ojczy�nie przygodzi�<a l:href="#fn249" type="note">[249]</a>, jeno szcz�cie si� nie przygodzi.</p><p>� Ha! M�wi�em ci: ustal si�, o�e�, nie chcia�e� s�ucha�. A �onatym b�d�c, cho�by� wyjecha�, to by� wr�ci� musia�, chybaby� i �on� przez rozbuja�e flukta<a l:href="#fn250" type="note">[250]</a> chcia� przewozi�, a tego nie suponuj�. Rai�em ci, c�, nie chcia�e� s�ucha�!</p><p>Tu pan Zag�oba pocz�� uwa�nie wpatrywa� si� w twarz Ketlinga, chc�c wyra�nie jakowych� od niego obja�nie�, ale Ketling milcza�, g�ow� tylko spu�ci� i oczy wbi� w pod�og�.</p><p>� C� ty na to, h�? � rzek� po chwili Zag�oba.</p><p>� Nie by�o do tego nijakiego podobie�stwa � odpar� z wolna m�ody rycerz.</p><p>Zag�oba pocz�� chodzi� po izbie, potem stan�� przed Ketlingiem, za�o�y� r�ce w ty� i rzek�:</p><p>� A ja ci powiadam, �e by�o! Je�li nie by�o, to niech od dzi� dnia nigdy tego oto brzucha tym oto pasem nie obwi���. Krzysia jest ci przyjacielem!</p><p>� Da B�g, �e i zostanie, chocia� nas morza przedziel�!</p><p>� Wi�c co?</p><p>� Nic wi�cej! Nic wi�cej!</p><p>� Pyta�e� si� jej?</p><p>� Daj wa�pan spok�j! Ju� mi i tak smutno, �e odje�d�am!</p><p>� Ketling! Chcesz, �ebym ja jeszcze, p�ki czas, spyta�?</p><p>Ketling pomy�la�, �e je�li Krzysia tak bardzo �yczy�a sobie, aby ich uczucia pozosta�y w ukryciu, to mo�e b�dzie rada, gdy si� trafi sposobno�� zaprzeczenia ich otwarcie, wi�c odrzek�:</p><p>� Ja wa�ci upewniam, �e to si� na nic nie zda�o, i sam jestem pewien tak dalece, �em uczyni� wszystko, �eby sobie ten afekt z g�owy wybi�, ale je�li wa�pan cudu si� spodziewasz, to pytaj!</p><p>� Ha! Je�li� ty j� sobie z g�owy wybi� � rzek� z pewn� gorycz� pan Zag�oba � w takim razie istotnie nie ma co robi�. Tylko pozw�l sobie powiedzie�, �em ci� za stateczniejszego uwa�a� kawalera.</p><p>Ketling wsta� i wyci�gn�wszy gor�czkowo obie r�ce ku g�rze, odrzek� z niezwyk�� sobie gwa�towno�ci�:</p><p>� Co mi pomo�e kt�rej z tych tam gwiazd po��da�? Ni ja do niej wzlecie� mog�, ni ona do mnie nie zejdzie! Gorze takim, kt�rzy do srebrnej luny<a l:href="#fn251" type="note">[251]</a> wzdychaj�!</p><p>Lecz pan Zag�oba rozgniewa� si� tak�e i sapa� pocz��. Przez chwil� nie m�g� nawet m�wi� i dopiero opanowawszy z�o�� tak odpar� przerywanym g�osem:</p><p>� M�j kochany, nie czy�e mnie kpem i masz mi racje dawa�, to dawaj jak cz�owiekowi, co si� �ywi chlebem i mi�sem, nie za� szalejem� Bo �ebym ja teraz sfiksowa� i powiedzia� sobie, �e moja ta czapka jest luna, kt�rej r�k� nie dosi�gn�, to bym z go�ym �ysem po mie�cie chodzi� i mr�z by mnie w uszy k�sa� jak pies. Ja takimi racjami nie wojuj�, jeno to wiem, �e ta dziewka st�d o trzy izby siedzi, �e je, pije, �e jak chodzi, to nogami przebiera� musi; �e na mr�z nos jej czerwienieje, a w upa� jej gor�co; �e jak j� komar utnie, to j� sw�dzi, i �e do luny w tym chyba podobna, i� brody nie ma. Ale w taki spos�b, w jaki ty m�wisz, mo�na tak�e powiedzie�, �e rzepa to astrolog. Co si� za� Krzysi tyczy, je�li� nie pr�bowa�, je�li� nie pyta�, to twoja sprawa, ale je�li� dziewk� rozkocha�, a teraz odje�d�asz powiedziawszy sobie �luna�, to uczciwo�� swoj�, r�wnie jak rozum, lada straw� nakarmi� mo�esz. Ot, w czym rzecz!</p><p>Na to Ketling:</p><p>� Nie s�odko mi, ale gorzko w g�bie od tej strawy, kt�r� si� karmi�. Jad�, bo musz�; nie spytam, bo nie mam o co. Ale wa�� mnie krzywo s�dzisz� B�g widzi, jak krzywo!</p><p>� Ketling! Ja przecie wiem, �e� ty porz�dny cz�owiek, tylko tych waszych manier wyrozumie� nie mog�. Za moich czas�w sz�o si� do dziewki i m�wi�o si� jej w oczy tym rytmem: �Chcesz, to b�dziem �yli w kupie, a nie, to ja ci� nie kupi�!� I ka�dy wiedzia�, czego si� trzyma� Kto za� by� ciemi�ga<a l:href="#fn252" type="note">[252]</a> i sam nie �mia� gada�, to m�wniejszego<a l:href="#fn253" type="note">[253]</a> od siebie posy�a�. Ofiarowa�em ci si� i jeszcze ofiaruj�. P�jd�, przem�wi�, respons<a l:href="#fn254" type="note">[254]</a> ci odnios�, a ty wedle tego pojedziesz albo zostaniesz�</p><p>� Pojad�! Nie mo�e inaczej by� i nie b�dzie!</p><p>� To wr�cisz.</p><p>� Nie! Uczy�e mi wa�pan �ask� i nie m�wmy o tym wi�cej. Chcesz wa�pan rozpyta� dla w�asnej ciekawo�ci, dobrze, ale nie w moim imieniu�</p><p>� Dla Boga! Chyba �e� ju� pyta�?</p><p>� Nie m�wmy o tym! Uczy� mi wa�pan t� �ask�!</p><p>� Dobrze, m�wmy o aurze� Niech�e was piorun zatrza�nie razem z waszymi manierami! Tak, ty musisz jecha�, a ja kl��!</p><p>� �egnam wa�pana.</p><p>� Czekaj, czekaj! Zaraz mnie cholera minie! M�j Ketling! czekaj, bo mia�em z tob� pom�wi�. Kiedy jedziesz?�</p><p>� Jak tylko sprawy za�atwi�. Chcia�bym si� z Kurlandii �wierci dzier�awnej doczeka�, a dworek ten, w kt�rym mieszkali�my, sprzeda�bym ch�tnie, gdyby si� kto ochotny do kupna trafi�.</p><p>� Niech Makowiecki kupuje albo Micha�! Na Boga! Przecie bez po�egnania si� z Micha�em nie wyjedziesz?</p><p>� Rad bym go z duszy po�egna�!</p><p>� Lada moment b�dzie! Lada moment! Mo�e on ci� do Krzysi nam�wi�</p><p>Tu urwa� pan Zag�oba, bo go nagle ogarn�� jaki� niepok�j.</p><p>�Przys�ugiwa�em si� Micha�owi w dobrej ch�ci � pomy�la� � ale diablo wbrew jego ch�ci; mia�aby za� discordia<a l:href="#fn255" type="note">[255]</a> z tego pomi�dzy nim a Ketlingiem wynikn��, to niech sobie Ketling lepiej jedzie��</p><p>Tu pan Zag�oba pocz�� pociera� r�k� �ysin�, wreszcie rzek�:</p><p>� M�wi si� to i owo ze szczerej �yczliwo�ci ku tobie. Takem ci� pokocha�, �e rad bym ci� wszelkimi sposobami zatrzyma�, wi�c ci Krzysi� jako s�onink� nastawi�em� Ale to jeno z �yczliwo�ci� C� mnie staremu do tego!� Naprawd� to jeno �yczliwo�� nic wi�cej. Ja� przecie swatami si� nie trudni�, bo gdybym chcia� swata�, to bym by� siebie wyswata�� Daj, Ketling, pyska� a nie gniewaj si�</p><p>Ketling wzi�� w obj�cia pana Zag�ob�, kt�ry rozczuli� si� istotnie i zaraz g�siorek kaza� poda� m�wi�c:</p><p>� Ju� te� z okazji tego odjazdu co dzie� taki jeden wypijem.</p><p>I wypili, po czym Ketling po�egna� si� i odszed�. Wino tymczasem podnios�o fantazj� w panu Zag�obie; pocz�� bardzo t�go rozmy�la� o Basi, o Krzysi, o Wo�odyjowskim i o Ketlingu; pocz�� ��czy� ich w pary, b�ogos�awi�, wreszcie zat�skni� do dziewczyn i rzek� sobie:</p><p>� Ano, p�jd� zobaczy� te kozy�</p><p>Panny siedzia�y w izbie po drugiej stronie sieni i szy�y. Pan Zag�oba powitawszy je j�� chodzi� po izbie wlok�c za sob� nieco nogi, bo mu ju�, zw�aszcza po winie, nie s�u�y�y jak dawniej. Chodz�c spogl�da� na dziewczyny, kt�re siedzia�y bliziutko jedna drugiej, tak �e jasna g��wka Basi prawie wspiera�a si� o ciemn� Krzysin�. Basia wodzi�a za nim oczyma, a Krzysia wyszywa�a tak pilnie, �e ledwie mo�na by�o uchwyci� okiem migotanie jej ig�y.</p><p>� Hum! � ozwa� si� Zag�oba.</p><p>� Hum! � powt�rzy�a Basia.</p><p>� Nie przedrze�niaj mnie, bom gniewny!</p><p>� Pewnie szyj� utnie! � zawo�a�a udaj�c przestrach Basia.</p><p>� Ko�at! Ko�at! Ko�atko! J�zyk ci uci��! Ot, co!</p><p>To rzek�szy pan Zag�oba zbli�y� si� tu� do panienek i wzi�wszy si� nagle w boki, spyta� bez �adnego wst�pu:</p><p>� Chcesz Ketlinga za m�a?</p><p>� I takich pi�ciu! � ozwa�a si� zaraz Basia.</p><p>� Cicho b�d�, mucho, nie do ciebie m�wi�! Krzysiu, do ciebie mowa. Chcesz Ketlinga za m�a?</p><p>Krzysia przyblad�a nieco, chocia� z pocz�tku s�dzi�a, �e pan Zag�oba Basi�, nie j� zapytuje; za czym podnios�a na starego szlachcica swoje �liczne ciemnoniebieskie oczy.</p><p>� Nie! �odrzek�a spokojnie.</p><p>� Ano, prosz�! Nie! Przynajmniej kr�tko! Prosz�, prosz�! I czemu� to wa�panna jego z �aski swojej nie chcesz?</p><p>� Bo ja nikogo nie chc�.</p><p>� Krzychna! Powiedz to komu innemu! � wtr�ci�a Basia.</p><p>� C� to stan ma��e�ski w tak� abominacj�<a l:href="#fn256" type="note">[256]</a> poda�o? � pyta� dalej pan Zag�oba.</p><p>� To nie abominacja, jeno mam do zakonu wol� � odrzek�a Krzysia.</p><p>By�a w jej g�osie taka powaga i taki smutek, �e i Basia, i pan Zag�oba na chwil� nawet nie przypu�cili, �e to �arty. Zdumienie tylko ogarn�o oboje tak wielkie, �e pocz�li spogl�da� to na siebie, to na Krzysi�, jak b��dni.</p><p>� H�? � rzek� pierwszy Zag�oba.</p><p>� Mam wol� do zakonu! � powt�rzy�a ze s�odycz� Krzysia.</p><p>Basia spojrza�a na ni� raz i drugi, nagle zarzuciwszy jej r�ce na szyj� przytuli�a swoje r�ane usta do jej policzka i pocz�a m�wi� pr�dko:</p><p>� Krzysiu, bo bekn�<a l:href="#fn257" type="note">[257]</a>! Powiedz zaraz, �e jeno na wiatr tak m�wisz, bo bekn�, jak B�g na niebie, bekn�!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVII</p></title><p>Po widzeniu si� z Zag�ob� Ketling by� jeszcze u pani Makowieckiej, kt�rej o�wiadczy�, �e dla pilnych spraw musi pozosta� w mie�cie, a mo�e i wyjecha� jeszcze przed g��wn� podr� na kilka tygodni do Kurlandii, �e zatem nie b�dzie m�g� podejmowa� pani stolnikowej nadal osobi�cie w swym wiejskim dworku. Jednak�e b�aga� j�, by �w dworek chcia�a, jak i dot�d, uwa�a� za swoj� rezydencj� i wraz z m�em i panem Micha�em w nim w czasie bliskiej ju� elekcji zamieszka�. Pani Makowiecka zgodzi�a si�, poniewa� w przeciwnym razie dworek sta�by pustk� i nikomu by po�ytku nie przyni�s�.</p><p>Po owej rozmowie Ketling znikn�� i nie pokazywa� si� wi�cej ani w gospodzie, ani p�niej w okolicach Mokotowa, gdy pani Makowiecka wraz z pannami na wie� wr�ci�a. Lecz jedna tylko Krzysia odczuwa�a t� nieobecno��, pan Zag�oba bowiem ca�y zaj�ty by� zbli�aj�c� si� elekcj�, za� Basia i stolnikowa tak dalece wzi�y do serca nag�e postanowienie Krzysine, �e nie mog�y o niczym innym my�le�.</p><p>Jednak�e pani Makowiecka nie pr�bowa�a nawet odmawia� Krzysi od tego kroku i w�tpi�a, czy m�� b�dzie odmawia�; w owych czasach bowiem sprzeciwianie si� podobnym przedsi�wzi�ciom wydawa�o si� ludziom krzywd� i obraz� bo��.</p><p>Jeden pan Zag�oba, przy ca�ej swej pobo�no�ci, mia�by by� odwag� protestowa�, gdyby mu cokolwiek na tym zale�a�o, ale �e mu nic nie zale�a�o, wi�c cicho siedzia�; owszem, kontent by� w duszy, �e rzeczy uk�ada�y si� w ten spos�b, i� Krzysia usuwa�a si� spomi�dzy Wo�odyjowskiego a hajduczka. Teraz pan Zag�oba by� przekonany o pomy�lnym spe�nieniu si� swych najtajniejszych �ycze� i z ca�� swobod� odda� si� pracom elekcyjnym; obje�d�a� szlacht� przyby�� do stolicy lub sp�dza� czas na rozmowach z ksi�dzem Olszowskim, kt�rego w ko�cu polubi� bardzo i sta� si� poufa�ym wsp�lnikiem.</p><p>Po ka�dej te� takiej rozmowie wraca� do domu coraz gorliwszym partyzantem �Piasta�, a coraz zaci�tszym wrogiem cudzoziemc�w. Stosuj�c si� do instrukcji ksi�dza podkanclerzego, cicho z tym jeszcze siedzia�, ale nie up�yn�� dzie�, by kogo� dla tej kryj�cej si� kandydatury nie skaptowa�<a l:href="#fn258" type="note">[258]</a> � i sta�o si� to, co zwykle w takich razach si� dzieje: oto zacietrzewi� si� sam tak dalece, �e ta kandydatura sta�a si� � obok po��czenia Basi z Wo�odyjowskim � drugim w �yciu jego celem.</p><p>Tymczasem do elekcji by�o coraz bli�ej.</p><p>Ju� wiosna rozp�ta�a wody z lod�w; ju� pocz�y wia� wiatry ciep�e, du�e, pod kt�rych oddechem drzewa obsypuj� si� p�kami, a �a�cuchy jask�ek rozczepiaj� si�, wedle wiary prostactwa, by lada chwila wychyn�� z zimnej topieli na jasny �wiat s�oneczny. Wi�c razem z jask�kami i innym w�drownym ptactwem pocz�li �ci�ga� go�cie na elekcj�.</p><p>Naprz�d kupcy, kt�rym znaczy�o si� obfite �niwo zysku tam, gdzie mia�o si� zgromadzi� przesz�o p� miliona ludu licz�c pan�w, ich poczty, szlacht�, s�ugi, wojsko. Ci�gn�li tedy Anglicy, Holendrzy, Niemcy, Moskale, ci�gn�li Tatarzy, Turcy, Ormianie, Persowie nawet, przywo��c sukna, p��tna, adamaszki i z�otog�owy, futra, klejnoty, wonno�ci, bakalie. Poustawiano budy na ulicach i za miastem, a w nich wszelaki towar. Niekt�re �bazary� poustawia�y si� nawet we wsiach podmiejskich, wiadomo bowiem by�o, �e gospody sto�eczne nie obejm� dziesi�tej cz�ci elektor�w, ale �e ogromna ich wi�kszo�� stanie obozem za obr�bem mur�w, jak zreszt� zawsze czyniono podczas elekcji.</p><p>Pocz�a wreszcie �ci�ga� i szlachta tak rojnie, tak t�umno, �e gdyby podobnie u zagro�onych granic Rzeczypospolitej stawa�a, nigdy by ich noga nieprzyjacielska nie mog�a przekroczy�.</p><p>Chodzi�y s�uchy, �e elekcja b�dzie burzliw�, bo ca�y kraj by� rozdarty mi�dzy trzech g��wnych kandydat�w: Kondeusza, ksi�cia Neyburskiego i Lotary�skiego. M�wiono, �e ka�da partia b�dzie si� stara�a cho�by si�� przeprowadzi� swego kandydata.</p><p>Niepok�j ogarnia� serca, dusze rozpali�y si� stronnicz� zawzi�to�ci�. Niekt�rzy przepowiadali wojn� domow�, a wie�ci te znajdowa�y wiar� wobec olbrzymich dru�yn wojennych, jakimi otaczali si� magnaci. Ci�gn�li i oni na wczesny termin, by mie� czas do praktyk wszelakich.</p><p>Gdy Rzeczpospolita bywa�a w potrzebie, gdy nieprzyjaciel ostrze do gard�a jej przyk�ada�, nie m�g� kr�l, nie mogli hetmani wi�cej jak lich� gar�� wojska przeciw niemu wyprowadzi�; teraz za� sami Radziwi��owie przyci�gn�li � wbrew prawu i postanowieniom � z armi� kilkana�cie tysi�cy ludzi licz�c�. Pacowie r�wn� niemal wiedli ze sob� si��; z nie mniejsz� gotowali si� pot�ni Potoccy; z niewiele mniejsz� inne �kr�lewi�ta� polskie, litewskie i ruskie. �K�dy� zap�yniesz, sko�atana ojczyzny nawo?� � powtarza� coraz cz�ciej ksi�dz Olszowski, ale on sam prywat� mia� w sercu; o sobie i pot�dze dom�w w�asnych my�la�o tylko zepsute, z ma�ymi wyj�tkami, do szpiku ko�ci mo�now�adztwo, gotowe w ka�dej chwili wznieci� wichur� wojny domowej.</p><p>T�umy szlachty ros�y z ka�dym dniem i zna� ju� by�o, �e gdy po sejmie sama elekcja si� pocznie, przerosn� cho�by najwi�ksz� moc magnack�. Ale i te t�umy niezdolne by�y szcz�liwie naw� Rzeczypospolitej na ciche wody pokierowa�, bo g�owy ich pogra�on� by�y w mroku i ciemno�ci, a serca przewa�nie popsute.</p><p>Wi�c elekcja zapowiada�a si� potwornie i nikt nie przewidywa�, �e wypadnie tylko n�dznie, bo pr�cz pana Zag�oby ci nawet, kt�rzy pracowali dla �Piasta�, nie mog�c odgadn��, o ile im bezmy�lno�� szlachecka i praktyki magnackie pomog�, niewiele mieli nadziei, by mogli przeprowadzi� takiego, jak ksi��� Micha�, kandydata. Lecz pan Zag�oba p�ywa� w tym morzu jak ryba. Z chwil� rozpocz�cia sejmu zamieszka� stale w mie�cie i w dworku Ketlingowym bywa� tylko o tyle, o ile zat�skni� czasem za swoim hajduczkiem, lecz �e i Basia wielce z powodu Krzysinego postanowienia straci�a na weso�o�ci, zabiera� j� czasem pan Zag�oba do miasta, aby si� mog�a rozerwa� i oczy widokiem bazar�w rozweseli�.</p><p>Wyje�d�ali zwykle z rana, a odwozi� j� pan Zag�oba nieraz p�nym dopiero wieczorem. Po drodze i w samym mie�cie cieszy�o si� serce dziewczynine widokiem rzeczy i lud�w nieznanych, t�um�w r�nobarwnych, wojsk pysznych.</p><p>W�wczas oczy jej poczyna�y �wieci� jak dwa w�gielki, g�owa obraca�a si� jak na �rubkach; nie mog�a si� napatrze�, naogl�da� i zasypywa�a pana Zag�ob� tysi�cami pyta�, on za� rad odpowiada�, bo m�g� przez to swe do�wiadczenie i uczono�� okaza�. Nieraz te� i grzeczna kompania wojskowych otacza�a skarbniczek, w kt�rym je�dzili; podziwia�o wielce rycerstwo Basin� urod�, bystro�� dowcipu i rezolutno��, a pan Zag�oba jeszcze im zawsze histori� Tatara ustrzelonego kaczym �rutem opowiada�, by ich do reszty w os�upieniu i zachwycie pogr��y�.</p><p>Pewnego razu wracali bardzo p�no, bo im ca�y dzie� ogl�danie poczt�w pana Feliksa Potockiego zaj�o. Noc by�a widna i ciep�a; nad ��kami porozwiesza�y si� bia�e tumany. Pan Zag�oba, lubo zawsze ostrzega�, �e przy takim zbiorowisku ludzi s�u�ebnych i �o�nierstwa piln� trzeba zwraca� uwag�, by na hultaj�w nie trafi�, zasn�� by� mocno; drzema� i wo�nica, sama tylko Basia nie spa�a, bo przez g�ow� przesuwa�o si� jej tysi�ce obraz�w i my�li.</p><p>Nagle do uszu jej doszed� tupot kilku koni.</p><p>Wi�c poci�gn�wszy pana Zag�ob� za r�kaw rzek�a:</p><p>� Je�d�cy jakowi� sadz� za nami!</p><p>� Co? Jak? Kto? � spyta� zaspany pan Zag�oba.</p><p>� Je�d�cy jakowi� sadz�!</p><p>Pan Zag�oba zbudzi� si� zupe�nie.</p><p>� O! Zaraz �sadz��! S�ycha� t�tent, mo�e kto jedzie t� sam� drog��</p><p>� Pewna jestem, �e zb�je!</p><p>Basia dlatego tak by�a pewna, �e w duszy bardzo sobie przygody, zb�j�w i sposobno�ci do okazania swej odwagi �yczy�a, tote� gdy pan Zag�oba sapi�c i mrucz�c pocz�� wyci�ga� z siedzenia kr�cice, kt�re zawsze �od trafunku�<a l:href="#fn259" type="note">[259]</a> ze sob� wozi�, ona zaraz j�a si� napiera�, by jej jedn� odda�.</p><p>� Ju� ja pierwszego, kt�ry si� zbli�y, nie chybi�. Ciotka okrutnie z bandoleciku strzela, ale ona w nocy nie widzi. Przysi�g�abym, �e to zb�je! Aj, Bo�e, �eby cho� nas zaczepili! Dawaj wa�pan pr�dzej kr�cice!</p><p>� Dobrze � odrzek� Zag�oba � ale mi przyrzekniesz, �e przede mn� i p�ki nie powiem: �pal!�, nie strzelisz. Da� tobie bro�, to� gotowa wygarn�� do pierwszego lepszego szlachcica, nie spytawszy si� pierwej: �werdo�<a l:href="#fn260" type="note">[260]</a>, a p�niej sprawa!</p><p>� To naprz�d spytam: �werdo?�</p><p>� Ba, a jak pijacy b�d� przeje�d�a� i poznawszy niewie�ci g�os, co� niepolitycznego ci odpowiedz�?</p><p>� Gruchn� wtedy z kr�cicy! Dobrze?</p><p>� No! Bierz�e tu cz�eku tak� paliwod�<a l:href="#fn261" type="note">[261]</a> do miasta! Powiadam ci, �e nie masz strzela� bez komendy!</p><p>� Spytam: �werdo�, ale tak grubo, �e nie poznaj�.</p><p>� Niech�e i tak b�dzie! Ha! S�ysz� ju� ich z bliska. B�d� pewna, �e to jacy� stateczni ludzie, bo �otrzykowie wypadliby znienacka z rowu.</p><p>�e jednak hultajstwo w��czy�o si� istotnie po drogach i nieraz s�ycha� by�o o wypadkach, kaza� pan Zag�oba powo��cemu czeladnikowi nie wje�d�a� mi�dzy drzewa czerni�ce si� tu� na zakr�cie, ale stan�� na dobrze o�wieconym<a l:href="#fn262" type="note">[262]</a> miejscu.</p><p>Tymczasem czterech je�d�c�w zbli�y�o si� na kilkana�cie krok�w. W�wczas Basia zdobywszy si� na bas, kt�ry jej samej wyda� si� godnym dragona, spyta�a gro�nie:</p><p>� Werdo?</p><p>� A czego to stoicie na drodze? � odrzek� jeden z je�d�c�w, kt�remu widocznie przysz�o do g�owy, �e podr�nym musia�o si� co� popsu� w zaprz�gu lub wozie.</p><p>Lecz na ten g�os Basia opu�ci�a zaraz kr�cic� i rzek�a pospiesznie do pana Zag�oby:</p><p>� Doprawdy, �e to wujko!� O dla Boga!�</p><p>� Jaki wujko?</p><p>� Makowiecki�</p><p>� Hej tam! � krzykn�� Zag�oba � a czy to nie pan Makowiecki z panem Wo�odyjowskim?</p><p>� Pan Zag�oba? � ozwa� si� ma�y rycerz.</p><p>� Michale!</p><p>Tu pan Zag�oba pocz�� z wielkim po�piechem przek�ada� nogi przez por�cz skarbniczka, lecz nim prze�o�y� jedn�, Wo�odyjowski zeskoczy� z konia i ju� by� przy was�gu. Poznawszy przy �wietle ksi�yca Basi�, chwyci� j� za obie r�ce i zawo�a�:</p><p>� Witam wa�pann� ca�ym sercem! A gdzie panna Krzysia? Siostra? Zdrowi� wszyscy?</p><p>� Zdrowi, dzi�kowa� Bogu! �e to na koniec wa�pan przyjecha�! � odrzek�a z bij�cym sercem Basia. � Wujko jest tak�e? Wujku!</p><p>To rzek�szy chwyci�a za szyj� pana Makowieckiego, kt�ry w�a�nie nadszed� do skarbniczka, a pan Zag�oba otworzy� tymczasem Wo�odyjowskiemu ramiona. Po d�ugich powitaniach nast�pi�a prezentacja pana stolnika Zag�obie, nast�pnie za� obaj przyjezdni panowie oddawszy konie czeladnikom siedli do was�gu; Makowiecki z Zag�ob� zaj�li poczesne siedzenie, za� Basia z Wo�odyjowskim usadowili si� na przodku.</p><p>Nast�pi�y kr�tkie zapytania i kr�tkie odpowiedzi, jako zwyczajnie bywa, gdy si� ludzie po d�ugim niewidzeniu spotykaj�.</p><p>Wypytywa� wi�c pan Makowiecki o �on�, a Wo�odyjowski raz jeszcze o zdrowie panny Krzysi; za czym zdumia� si� nad Ketlingowym bliskim wyjazdem, ale nie mia� czasu nad nim si� zastanawia�, bo zaraz musia� opowiada�, co tam w kresowej stanicy porabia�, jako ordzi�skich grasant�w<a l:href="#fn263" type="note">[263]</a> podchodzi�, jak mu by�o t�skno, ale zdrowo starego �ycia zakosztowa�.</p><p>� Ot! Zdawa�o mi si� � m�wi� � �e �ubnia�skie czasy nie min�y, �e�my to jeszcze razem ze Skrzetuskim i Kuszlem, i Wierszu��em� Dopiero jak mi rankiem wiadro wody do umywania przynosili, a siwe w�osy na skroniach w nim ujrza�em, dopiero� cz�ek si� opami�tywa�, �e ju� nie ten, co by� dawniej, chocia� z drugiej strony przychodzi�o zn�w do g�owy, �e p�ki ochota ta� sama, to i cz�ek ten sam.</p><p>� O! To� w sedno utrafi�! � odrzek� Zag�oba � wida�, �e ci si� tam na �wie�ych trawach i dowcip odpas�, bo dawniej nie by� taki r�czy. Ochota to grunt! I nie masz lepszej na melankoli�<a l:href="#fn264" type="note">[264]</a> driakwi<a l:href="#fn265" type="note">[265]</a>.</p><p>� �e prawda, to prawda � doda� pan Makowiecki. � Si�a tam w Micha�owej stanicy �urawi studziennych, bo �ywej wody w pobli�u brakuje. To powiadam wa�panu, �e kiedy �witaniem �o�nierze poczn� owymi �urawiami skrzypie�, budzisz si� waszmo�� z tak� ochot�, �e ci si� chce zaraz Bogu dzi�kowa� za to tylko, �e �yjesz.</p><p>� Ha! �ebym cho� na dzie� mog�a tam by�! � zawo�a�a Basia.</p><p>� Jeden na to spos�b � odrzek� Zag�oba � wyjd� za rotmistrza stra�owego.</p><p>� Pan Nowowiejski pr�dzej, p�niej rotmistrzem zostanie � wtr�ci� ma�y rycerz.</p><p>� Ju�! � zawo�a�a gniewnie Basia. � Nie prosi�am wa�pana, by� mi pan Nowowiejskiego zamiast go�ci�ca przywozi�!</p><p>� Ja te� co innego przywioz�em, bo bakalijki zacne. B�dzie pannie Basi s�odko, a onemu biedakowi tam gorzko.</p><p>� To trzeba mu by�o bakalijki odda�, niechby je zjad�, p�ki mu w�sy nie urosn�.</p><p>� Imainuj<a l:href="#fn266" type="note">[266]</a> sobie wa�pan � rzek� do Makowieckiego pan Zag�oba � to tak oni ze sob� zawsze! Szcz�ciem, �e <emphasis>proverbium</emphasis><a l:href="#fn267" type="note">[267]</a> powiada: �Kto si� czubi, ten si� lubi�.</p><p>Basia nic nie odrzek�a, pan Wo�odyjowski za�, jakby oczekuj�c odpowiedzi, spojrza� weso�o na jej maluchn�, o�wiecon� jasnym �wiat�em twarzyczk�, kt�ra wyda�a mu si� tak �adn�, �e mimo woli pomy�la�:</p><p>�Ale� i to licho tak g�adkie, �e mo�na by oczy zgubi�!��</p><p>Lecz widocznie zaraz co innego musia�o mu przyj�� na my�l, bo odwr�ci� si� do wo�nicy.</p><p>� A porachuj no tam biczem konie � rzek� � i jed� �ywiej.</p><p>Wartko potoczy� si� skarbniczek po tych s�owach, tak wartko, �e jad�cy czas jaki� siedzieli w milczeniu i dopiero gdy wjechali na piaski, Wo�odyjowski ozwa� si� znowu:</p><p>� Ale mi ten wyjazd Ketlingowy po g�owie chodzi! �e te� mu wypad�o pod sam m�j przyjazd i pod elekcj�</p><p>� Tyle Angielczykowie na nasz� elekcj� zwa�aj�, ile na tw�j przyjazd � odpar� Zag�oba. � Ketling sam z n�g �ci�ty, �e musi wyje�d�a� i nas zostawi�</p><p>Basia ju� mia�a na j�zyku: �Szczeg�lniej Krzysi�, ale co� nagle tkn�o j�, �eby o tym, r�wnie� jak i o niedawnym postanowieniu Krzysi nie wspomina�. Instynktem niewie�cim odgad�a, �e tak jedno, jak drugie mo�e zaraz na wst�pie pana Micha�a dotkn��, zabole�, i sam� j� co� zaraz zabola�o, wi�c mimo ca�ej swej porywczo�ci zamilk�a.</p><p>�O intencjach Krzysinych i tak on si� dowie � pomy�la�a sobie � ale wida� lepiej o tym teraz nie m�wi�, skoro i pan Zag�oba �adnym s��wkiem nie wspomnia��.</p><p>Tymczasem Wo�odyjowski zn�w zwr�ci� si� do wo�nicy.</p><p>� Jed� no �ywiej! � rzek�.</p><p>� Konie i rzeczy zostawili�my na Pradze � m�wi� pan Makowiecki do Zag�oby � a jeno samoczwart<a l:href="#fn268" type="note">[268]</a> ruszyli�my, cho� i pod noc, bo i mnie, i Micha�owi okrutnie by�o pilno.</p><p>� Wierz� � odrzek� Zag�oba � widzia�e� waszmo��, jakie to t�umy zjecha�y si� do stolicy? Za rogatkami obozy i bazary stoj�, �e i przejecha� trudno. Dziwne te� rzeczy opowiadaj� ludzie o tej przysz�ej elekcji, kt�re wa�panu w domu sposobnym czasem powt�rz�</p><p>Tu pocz�li rozmow� o polityce. Pan Zag�oba stara� si� z lekka wyrozumie� opinie stolnika, w ko�cu za� zwr�ci� si� do Wo�odyjowskiego i spyta� bez ogr�dki:</p><p>� A ty, Michale, komu dasz kresk�?</p><p>Lecz Wo�odyjowski zamiast odpowiedzi drgn�� jakby rozbudzony i rzek�:</p><p>� Ciekawym, czy te� �pi� i czy je dzisiaj jeszcze ujrzymy?</p><p>� Pewnie �pi� � odrzek�a s�odkim i jakby sennym g�osem Basia � ale si� rozbudz� i niechybnie przyjd� waszmo�ci�w powita�.</p><p>� Tak wa�panna my�lisz? � spyta� z rado�ci� ma�y rycerz.</p><p>I zn�w spojrza� na Basi�, i zn�w mimo woli pomy�la�: �Ale� to licho wdzi�czne w tym �wietle miesi�ca!�</p><p>Blisko ju� by�o do Ketlingowego dworu i po chwili zajechali.</p><p>Pani stolnikowa i Krzysia spa�y ju�, czuwa�a tylko s�u�ba, czekano bowiem na Basi� i na pana Zag�ob� z wieczerz�. Wnet uczyni� si� w domu ruch niema�y: Zag�oba rozkaza� zbudzi� wi�cej ludzi, by ciep�a strawa i dla go�ci by�a podana.</p><p>Pan stolnik chcia� zaraz i�� do �ony, ale ona dos�ysza�a ju� niezwyk�y skrz�t i domy�liwszy si�, kto przyjecha�, w chwil� p�niej zbieg�a na d� w zarzuconej napr�dce sukni, zdyszana, ze �zami rado�ci w oczach i pe�nymi u�miech�w ustami; pocz�y si� powitania, u�ciski i bez�adna rozmowa, przerywana okrzykami.</p><p>Pan Wo�odyjowski spogl�da� ustawicznie na drzwi, w kt�rych znik�a Basia, a w kt�rych lada chwila spodziewa� si� ujrze� ukochan� Krzysi�, promienn� od cichej rado�ci, jasn�, z b�yszcz�cymi oczyma i rozwi�zan� z po�piechu kos�; ale tymczasem gda�ski zegar stoj�cy w jadalnej izbie gdaka� i gdaka�, czas up�ywa�, podano wieczerz�, a ukochana i droga dla pana Micha�a dziewczyna nie ukazywa�a si� w komnacie.</p><p>Wesz�a wreszcie Basia, ale sama, powa�na jaka� i zas�piona, zbli�y�a si� do sto�u i ogarniaj�c r�czk� �wiec� zwr�ci�a si� do pana Makowieckiego.</p><p>� Wujku! � rzek�a � Krzysia troch� niezdrowa i nie przyjdzie, ale prosi, aby wujko cho� pode drzwi podszed�, �eby go mog�a powita�.</p><p>Pan Makowiecki wsta� zaraz i wyszed�, a Basia za nim.</p><p>Spos�pnia� ma�y rycerz okrutnie i rzek�:</p><p>� Tegom si� nie spodziewa�, �ebym panny Krzysi nie mia� dzi� ujrze�. Zali naprawd� chora?</p><p>� E! Zdrowa � odrzek�a pani Makowiecka � ale ona teraz nie do ludzi.</p><p>� Czemu to?</p><p>� To jegomo�� pan Zag�oba nie wspomina� ci o jej intencji?</p><p>� O jakiej intencji, na rany boskie?!</p><p>� Ona do zakonu idzie�</p><p>Pan Micha� pocz�� mruga� oczyma jak cz�owiek, kt�ry nie dos�ysza�, co do niego m�wi�, potem zmieni� si� na twarzy, wsta�, usiad� znowu; pot w jednej chwili okry� mu per�ami czo�o, wi�c pocz�� je d�o�mi obciera�. W izbie nasta�o g�uche milczenie.</p><p>� Michale � ozwa�a si� pani stolnikowa.</p><p>A on patrz�c b��dnie to na ni�, to na Zag�ob� rzek� wreszcie strasznym g�osem: � Czy kl�twa ci��y nade mn�?!</p><p>� Miej Boga w sercu! � zakrzykn�� Zag�oba.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVIII</p></title><p>Odgadli po owym wykrzyku Zag�oba z pani� Makowieck� tajemnic� serca ma�ego rycerza i gdy on, zerwawszy si� nagle, opu�ci� izb�, spogl�dali czas jaki� na si� w os�upieniu i niepokoju, a� na koniec pani Makowiecka rzek�a:</p><p>� Dla Boga! Id� wa�pan za nim, perswaduj, pociesz, a nie, to ja p�jd�.</p><p>� Nie czy� tego wa�pani � odrzek� Zag�oba. � Nie �adnego z nas, ale Krzysi tam by potrzeba, co gdy nie mo�e by�, lepiej go w samotno�ci ostawi�, bo pociecha nie w por� do wi�kszej jeszcze desperacji doprowadza.</p><p>� To ju� widz� jako na d�oni, �e on do Krzysi chcia�. Patrz�e wa�pan! Wiedzia�am, �e lubi� j� bardzo i kompanii jej rad szuka�, ale �eby si� tak w niej zapami�ta�, to mi nie przysz�o do g�owy.</p><p>� Musia� tu z gotowym przedsi�wzi�ciem przyjecha�, w kt�rym szcz�liwo�� swoj� upatrywa�, a tymczasem jakoby piorun w to strzeli�.</p><p>� To czemu� o tym nikomu nie wspomnia�, ni mnie, ni wa�panu, ani Krzysi samej? By�aby mo�e dziewczyna nie uczyni�a �lubu�</p><p>� Dziwna to jest rzecz � odrzek� Zag�oba � ze mn� on przecie konfident i ufa mojej g�owie wi�cej jak swojej, a nie tylko mi nic o owym afekcie nie wyzna�, ale rzek� mi nawet kiedy�, �e to jest amicycja, nic wi�cej.</p><p>� Zawsze on by� skryty!</p><p>� To wa�pani, chocia�e� siostra, chyba go nie znasz. Serce u niego, jak oczy u karasia, na samym wierzchu. Nie spotka�em cz�eka szczerszego. Ale przyznaj�, �e teraz post�pi� inaczej. Jeno czy wa�pani jeste� pewna, �e on i z Krzysia nic nie m�wi�?</p><p>� Mocny Bo�e! Krzysia pani� swej woli, bo m�j m��, jako opiekun, tak jej powiedzia�: �Byle cz�ek by� godny i krwi zacnej, mo�esz i na substancj�<a l:href="#fn269" type="note">[269]</a> nie zwa�a�. Gdyby Micha� by� z ni� przed wyjazdem m�wi�, to by mu odpowiedzia�a: tak! albo: nie! � i wiedzia�by, czego si� spodziewa�.</p><p>� Prawda, �e to niespodzianie w niego uderzy�o. Wa�pani dajesz swoje bia�og�owskie racje wcale do rzeczy.</p><p>� Co tam racje! Tu radzi� trzeba!</p><p>� Niech bierze Basi�!</p><p>� Kiedy tamt� wida� woli� Ha! �eby mi to cho� do g�owy przysz�o!</p><p>� Szkoda, �e wa�pani nie przysz�o.</p><p>� Jak�e mnie mia�o przyj��, gdy i takiemu Salomonowi jak wa�pan nie przysz�o?</p><p>� A sk�d wa�pani wiesz?</p><p>� Bo� Ketlinga rai�<a l:href="#fn270" type="note">[270]</a>.</p><p>� Ja? B�g mi �wiadek, nikogom nie rai�. M�wi�em, �e si� ma ku niej, bo by�a prawda; m�wi�em, �e Ketling godny kawaler, bo by�a i jest prawda; ale swaty bia�og�owom zostawuj�. Moja pani! To� na mojej g�owie p� Rzeczypospolitej spoczywa! Zali ja mam nawet czas my�le� o czym innym jak <emphasis>de publicis</emphasis><a l:href="#fn271" type="note">[271]</a>. �y�ki strawy nie mam oto cz�sto czasu do g�by wzi��</p><p>� Rad� wa�pan teraz, na mi�osierdzie bo�e! Wszak naoko�o s�ysz�, �e nie masz g�owy nad wa�panow�.</p><p>� Bez przestanku o tej mojej g�owie gadaj�. Mogliby da� spok�j. Co do rady, s� dwie: albo niech Micha� Basi� bierze, albo niech Krzysia intencj� odmieni. Intencja to nie �lub!</p><p>Tu nadszed� pan Makowiecki, kt�remu �ona powiedzia�a zaraz wszystko. Stropi� si� bardzo szlachcic, bo pana Micha�a nadzwyczaj lubi� i ceni�, ale na razie nic wymy�li� nie m�g�.</p><p>� Je�li Krzysia si� zatnie � m�wi� tr�c czo�o � to jak tu nawet tak� rzecz perswadowa�?�</p><p>� Krzysia si� zatnie! � odrzek�a pani stolnikowa. � Krzysia zawsze by�a taka!</p><p>Na to stolnik:</p><p>� Co Micha�owi by�o w g�owie, �e si� przed wyjazdem nie upewni�? To� mog�o si� jeszcze gorzej zdarzy�: m�g� kto inny przez ten czas serce dziewki pozyska�</p><p>� To by do klasztoru wtenczas nie sz�a � odrzek�a pani stolnikowa. � Przecie wolna jest.</p><p>� Prawda! � odrzek� stolnik.</p><p>Ale Zag�obie pocz�o ju� w g�owie �wita�. Gdyby sekret Krzysi i Wo�odyjowskiego by� mu znany, wszystko by�oby mu od razu jasne, ale bez tej znajomo�ci istotnie trudno by�o co�kolwiek zrozumie�.</p><p>Jednak�e bystry dowcip pana Zag�oby pocz�� przebija� mg�� i odgadywa� istotne powody i intencji Krzysi, i rozpaczy Wo�odyjowskiego.</p><p>Po chwili by� ju� pewien, �e Ketling tkwi w tym, co si� sta�o. Przypuszczeniom jego brak�o tylko pewno�ci, postanowi� wi�c p�j�� do Micha�a i zbada� go bli�ej.</p><p>Po drodze ogarn�� go niepok�j, bo tak sobie pomy�la�:</p><p>�Mojej w tym du�o roboty. Chcia�em zasyci� miodu na Basine i Micha�a wesele, ale nie wiem, je�lim � zamiast miodu � kwa�nego piwa nie nawarzy�, bo nu� Micha� do dawnego postanowienia wr�ci i id�c �ladem Krzysi, habit wdzieje��</p><p>Tu a� zimno uczyni�o si� panu Zag�obie, wi�c przyspieszy� kroku i po chwili by� w izbie pana Micha�a.</p><p>Ma�y rycerz chodzi� po komnacie jak zwierz dziki po klatce. Czo�o mia� gro�nie namarszczone, oczy szklane � cierpia� niezmiernie. Ujrzawszy pana Zag�ob� stan�� nagle przed nim i za�o�ywszy r�ce na piersiach, zakrzykn��:</p><p>� Powiedz mi wa�pan, co to wszystko znaczy?</p><p>� Michale! � odrzek� Zag�oba � pomy�l, ile to dziewek co rok do klasztor�w wchodzi. Zwyczajna rzecz. S� takie, kt�re wbrew woli rodzicielskiej id� dufaj�c<a l:href="#fn272" type="note">[272]</a>, �e Pan Jezus b�dzie po ich stronie, a c� dopiero taka, kt�ra jest wolna�</p><p>� Nie masz ju� d�u�ej tajemnicy! � zawo�a� pan Micha�. � Ona nie jest wolna, bo mi afekt i r�k� przed odjazdem przyrzek�a!</p><p>� Ha! � rzek� Zag�oba � tegom nie wiedzia�. � Tak jest! � powt�rzy� ma�y rycerz.</p><p>� Mo�e tedy perswazji us�ucha?</p><p>� Nie dba ju� o mnie! Nie chcia�a mnie widzie�! � zawo�a� z g��bokim �alem Wo�odyjowski. � Jam tu dzie� i noc d��y�, a ona ju� mnie i widzie� nie chce! Com ja takiego uczyni�! Jakie grzechy na mnie ci���, �e mnie gniew bo�y �ciga, �e mn� wiatr jakoby li�ciem zesch�ym �enie? Jedna umar�a, druga do klasztoru idzie, obie B�g mi sam odj��, bom wida� przekl�ty, bo dla ka�dego jest zmi�owanie, dla ka�dego �aska, jeno nie dla mnie!�</p><p>Pan Zag�oba zadr�a� w duszy, by ma�y rycerz, �alem uniesion, zn�w blu�ni� nie zacz�� jako niegdy� po �mierci Anusi Borzobohatej, wi�c by my�l jego w inn� stron� odwr�ci�, ozwa� si�:</p><p>� Michale, nie w�tp, �e i nad tob� jest mi�osierdzie, bo to grzech, a przecie nie mo�esz tego wiedzie�, co ci� jutro czeka? Mo�e ta sama Krzysia, wspomniawszy na twoje sieroctwo, jeszcze intencj� odmieni i s�owo ci zdzier�y? Po wt�re, s�uchaj mnie, Michale, zali i to nie pociecha, �e ci one go��bie sam B�g, nasz Ojciec mi�osierny, zabiera, nie za� m�� po ziemi chodz�cy? Sam powiedz, czyliby tak by�o lepiej?</p><p>Na to ma�y rycerz pocz�� straszliwie w�sikami rusza�, zgrzyt doby� si� z jego z�b�w i zakrzykn�� przyduszonym i urywanym g�osem:</p><p>� Gdyby to by� cz�ek �ywy? � ha!� Niechby si� taki znalaz�! Wola�bym!� Zosta�aby pomsta�</p><p>� A tak zostaje modlitwa! � rzek� Zag�oba. � S�uchaj mnie, stary przyjacielu, bo lepszej rady nikt ci nie da� Mo�e te� B�g zmieni jeszcze wszystko na dobre. Ja sam� wiesz� innej ci �yczy�em, ale widz�c twoj� bole��, bolej� razem z tob� i razem z tob� b�d� Boga prosi�, by ci� pocieszy� i serce tej nieu�ytej panny ku tobie znowu nak�oni�.</p><p>To rzek�szy pan Zag�oba pocz�� ociera� �zy; by�y to za� �zy szczerej przyja�ni i politowania. Gdyby to by�o w mocy pana Zag�oby, by�by w tej chwili odrobi� wszystko, co dla usuni�cia Krzysi uczyni�, i pierwszy rzuci� j� w ramiona Wo�odyjowskiemu.</p><p>� S�uchaj! � rzek� po chwili � rozm�w si� jeszcze z Krzysi�, przedstaw jej sw�j lament, swoj� bole�� niezno�n� i niech ci� B�g b�ogos�awi. Chybaby w niej by�o serce z kamienia, gdyby nie mia�a si� nad tob� ulitowa�. Ale dufam, �e tego nie uczyni. Chwalebna to rzecz habit, ale nie z krzywdy ludzkiej uszyty. Powiedz jej to. Obaczysz� Ej, Michale! Dzi� p�aczem, a jutro mo�e b�dziem na zr�kowinach<a l:href="#fn273" type="note">[273]</a> pili. Pewien jestem, �e tak b�dzie! Pannisko si� st�skni�o i dlatego jej habit do g�owy przyszed�. P�jdzie ona do klasztoru, ale do takiego, w kt�rym ty b�dziesz na chrzciny dzwoni�� Mo�e te� istotnie trocha<a l:href="#fn274" type="note">[274]</a> s�abuje<a l:href="#fn275" type="note">[275]</a>, a nam o habicie gada�a dlatego jeno, �eby nam oczy zamydli�. Przecie z jej g�by tego nie s�ysza�e�, a da B�g, i nie us�yszysz! Ha! Um�wili�cie tajemnic�, a ona nie chcia�a jej zdradzi� i klimkiem w oczy! Klimkiem w oczy! Jako �ywo, nic to innego, jeno niewie�cia chytro��!</p><p>S�owa pana Zag�oby podzia�a�y jak balsam na stroskane serce ma�ego rycerza; nadzieja wst�pi�a we� na nowo, oczy wezbra�y �zami, i d�ugi czas nic m�wi� nie m�g�; dopiero gdy �zy pohamowa�, rzuci� si� w ramiona pana Zag�oby i rzek�:</p><p>� Bodaj si� tacy przyjaciele na kamieniu rodzili! Czy aby tak b�dzie, jak wa�pan m�wisz?</p><p>� Nieba bym ci przychyli�! B�dzie tak! Zali pami�tasz, �ebym kiedy fa�szywie prorokowa�, zali nie ufasz mojej eksperiencji i dowcipowi?�</p><p>� Bo wa�pan nie imainujesz sobie nawet, jak ja t� pann� mi�uj�. Nie, �ebym o tamtej kochanej niebodze zapomnia�, co dzie� si� za ni� modl�! Ale i do tej tak serce przywar�o jako huba do drzewa. Moje� to kochanie! Co ja si� o tej niebodze tam w trawach namy�la�em, i rankiem, i wieczorem, i w po�udnie! W ko�cu tom ju� do siebie gada� pocz��, ile �e<a l:href="#fn276" type="note">[276]</a> konfidenta<a l:href="#fn277" type="note">[277]</a> �adnego nie mia�em. Jak mi B�g mi�y, �e gdy si� ordy�ca<a l:href="#fn278" type="note">[278]</a> goni� w burzanach<a l:href="#fn279" type="note">[279]</a> przygodzi�o, tom ju� w p�dzie jeszcze o niej my�la�.</p><p>� Wierz�. Mnie z p�aczu za jedn� dziewk� oko w m�odo�ci wyp�yn�o, a je�li nie wyp�yn�o ca�kiem, to bielmem zasz�o.</p><p>� Nie dziwuj si� wa�pan; przyje�d�am, ledwie tchu mi staje, a� tu pierwsze s�owo: klasztor. Ale przecie w perswazj� ufam i w jej serce, i s�owo. Jak to wa�pan powiedzia�e�? �Dobry habit�� ale z czego?</p><p>� Ale nie z krzywdy ludzkiej�</p><p>� Wybornie powiedziane! �e to ja nigdy �adnej maksymy nie mog�em u�o�y�. W stanicy by�aby rozrywka gotowa. Niepok�j siedzi wci�� we mnie, ale przecie otuch� mi wa�pan wla�e�. U�o�yli�my z ni� istotnie, �eby rzecz w tajemnicy zosta�a, wi�c to s�uszne, �e dziewka mog�a jeno dla pozoru o habicie m�wi� Jeszcze jakowe� walne argumentum<a l:href="#fn280" type="note">[280]</a> wa�pan przytoczy�e�, ale nie mog� sobie przypomnie� Znacznie mi ul�y�o.</p><p>� To chod� do mnie albo tu ka�� g�siorek przynie��. Po drodze si� przygodzi!�</p><p>Poszli i pili znacznie do p�na.</p><p>Nazajutrz przybra� pan Wo�odyjowski cia�o w pi�kne suknie, a twarz w powag�, uzbroi� si� we wszystkie argumenta, kt�re mu do g�owy samemu przysz�y, i w te, kt�re mu pan Zag�oba podda�, i tak uzbrojony zeszed� do jadalnej izby, gdzie wszyscy zwykle zgromadzali si� na �niadanie. Z ca�ej kompanii brak�o te� tylko Krzysi, lecz i ona nie da�a na si� d�ugo czeka�, zaledwie bowiem ma�y rycerz zdo�a� prze�kn�� dwie �y�ki polewki, gdy przez otwarte drzwi da� si� s�ysze� szelest sukni i dziewczyna wesz�a do pokoju.</p><p>Wesz�a bardzo pr�dko, raczej wpad�a. Policzki jej p�on�y, powieki mia�a spuszczone, w twarzy pomieszanie, przymus i boja��.</p><p>Zbli�ywszy si� do Wo�odyjowskiego, poda�a mu obie r�ce, ale nie podnios�a na� wcale oczu, i gdy on pocz�� ca�owa� z zapa�em te r�ce, zblad�a zaraz bardzo, przy tym nie zdoby�a si� ani na jedno s�owo powitania.</p><p>A jego serce przepe�ni�a wnet mi�o��, niepok�j i zachwycenie na widok tej twarzy delikatnej a mieni�cej si� jak cudowny obraz; na widok tej postaci wysmuk�ej a lubej, od kt�rej bi�o jeszcze ciep�o niedawnego snu; wzruszy�o go nawet jej pomieszanie i owa boja�� maluj�ca si� w obliczu. �Kwiatuszku najdro�szy! � pomy�la� sobie w duszy � Czego si� boisz? To� ja bym �ycie i krew odda� za ciebie��</p><p>Ale nie powiedzia� tego g�o�no, tylko swoje spiczaste w�siki przyciska� tak d�ugo i silnie do jej r�k at�asowych, �e a� �lady czerwone na nich zostawi�.</p><p>Basia, patrz�c na to wszystko, umy�lnie nagarn�a sobie p�ow� czupryn� na oczy, by nikt wzruszenia jej nie dostrzeg�, ale nikt na ni� nie zwraca� w tej chwili uwagi; wszyscy spogl�dali na tamt� par� i nasta�o k�opotliwe milczenie.</p><p>Przerwa� je pierwszy pan Micha�.</p><p>� Noc mi w smutku i niepokoju zesz�a � rzek� � bom wszystkich wczoraj widzia� pr�cz wa�panny i takie mi okrutne wie�ci o niej powiedziano, �e mi do p�akania wi�cej ni� do snu by�o.</p><p>Krzysia s�ysz�c tak otwart� mow� przyblad�a jeszcze mocniej, tak �e Wo�odyjowski przez chwil� pomy�la�, i� j� omdlenie chwyci, wi�c rzek� po�piesznie:</p><p>� Musimy si� w tej materii rozm�wi�, ale teraz o nic nie b�d� wi�cej pyta�, �eby� si� wa�panna uspokoi� i och�on�� mog�a. To� ja nie �aden barbarus<a l:href="#fn281" type="note">[281]</a> ani wilk jestem, a B�g widzi, ile mam �yczliwo�ci dla wa�panny.</p><p>� Dzi�kuj�! � szepn�a Krzysia.</p><p>Pan Zag�oba, stolnik i jego �ona pocz�li bezprzestannie<a l:href="#fn282" type="note">[282]</a> zamienia� ze sob� spojrzenia, jakby zach�caj�c si� wzajemnie do pocz�cia zwyk�ej rozmowy, ale d�ugo �adne nie mog�o si� jako� na to odwa�y�, dopiero pierwszy pan Zag�oba zacz��.</p><p>� Trzeba � rzek� zwracaj�c si� do przyby�ych � �eby�my pojechali dzi� do miasta. Wre ju� tam przed elekcj� jak w ukropie, bo ka�dy swego kandydata zaleca. Po drodze powiem waszmo�ciom, komu, moim zdaniem, powinni�my da� kresk�.</p><p>Nikt si� nie ozwa�, wi�c pan Zag�oba potoczy� osowia�ym okiem naoko�o, wreszcie zwr�ci� si� do Basi:</p><p>� A ty, chrz�szczu, pojedziesz z nami?</p><p>� Pojad� cho�by na Ru�! � odrzek�a szorstko Basia.</p><p>I zn�w nasta�o milczenie. Na takich pr�bach klejenia rozm�w, kt�re nie chcia�y si� klei�, przesz�o ca�e �niadanie.</p><p>Na koniec uczestnicy wstali.</p><p>W�wczas Wo�odyjowski zbli�y� si� natychmiast do Krzysi i rzek�:</p><p>� Musz� z wa�pann� sam na sam pom�wi�.</p><p>Po czym poda� jej rami� i wyprowadzi� j� do przyleg�ej izby, do tej samej, kt�ra by�a �wiadkiem pierwszego ich poca�unku.</p><p>Posadziwszy Krzysi� na sofie, sam siad� przy niej i pocz�� g�aska� j� d�oni� po w�osach, jakoby g�aska� ma�e dziecko.</p><p>� Krzysiu! � ozwa� si� wreszcie �agodnym g�osem. � Zali ci konfuzja<a l:href="#fn283" type="note">[283]</a> przesz�a? Mo�esz�e mi spokojnie i przytomnie odpowiada�?</p><p>Jej konfuzja przesz�a, a pr�cz tego wzruszy�a j� jego dobro�, wi�c po raz pierwszy podnios�a na niego na chwil� oczy:</p><p>� Mog� � odrzek�a cicho.</p><p>� Zali prawda, �e� ty si� ofiarowa�a do zakonu?</p><p>Na to Krzysia z�o�y�a r�ce i pocz�a szepta� b�agalnie:</p><p>� Nie bierz mi tego wa�pan za z�e, nie przeklinaj mnie, ale tak!</p><p>� Krzysiu! � rzek� Wo�odyjowski � Godzi� to si� depta� po szcz�liwo�ci ludzkiej, jako ty po mojej depcesz? Gdzie twoje s�owo, gdzie nasza umowa? Ja� z Bogiem wojny prowadzi� nie mog�, ale to ci naprz�d powiem, co pan Zag�oba wczoraj do mnie powiedzia�, �e habit nie powinien by� z krzywdy ludzkiej zszywany. Krzywd� moj� chwa�y bo�ej nie pomno�ysz, bo Pan B�g nad ca�ym �wiatem kr�luje; jego s� narody wszelkie, jego l�dy i morza, i rzeki, i ptactwo powietrzne, i zwierz le�ny, i s�o�ca, i gwiazdy; on ma wszystko, co ci tylko na my�l przyj�� mo�e, i jeszcze wi�cej, a ja jeno ciebie jedn�, kochan� i drog�; ty� moje szcz�cie, ty� moje mienie ca�e. I czyli ty mo�esz przypu�ci�, �e Pan B�g potrzebuje, on, taki bogacz, jedyny skarb ubogiemu �o�nierzowi wydziera�?� �e on w dobroci swojej si� na to zgodzi, �e si� uraduje, nie obrazi?� Patrz�e, co mu dajesz � siebie? Ale� ty moja, bo� mi sama przyrzek�a, wi�c cudze mu dajesz, nie w�asne; dajesz mu moje p�akanie, moj� bole��, mo�e �mier� moj�. Masz�e do tego prawo? Rozwa� to w sercu i w umy�le, w ko�cu spytaj sumienia w�asnego� Bo �ebym ci� by� obrazi�, �ebym si� w kochaniu sprzeniewierzy�, �ebym ci� zapomnia�, �ebym si� win jakowych� i zbrodni dopu�ci� � ha! Nie m�wi�, nie m�wi�! Alem ja pojecha� do ordy nas�uchiwa�, grasant�w podchodzi�, ojczy�nie krwi�, zdrowiem i wczasem s�u�y�, a ciebiem kocha�, o tobiem po dniach ca�ych i nocach przemy�liwa� i jako jele� do w�d, jako ptak do powietrza, jako dziecko do matki i jak rodzic do dziecka, takem do ciebie t�skni�!� I za to wszystko takie� mi powitanie, tak� mi nagrod� zgotowa�a�?� Krzysiu najmilsza, m�j przyjacielu, moje kochanie wybrane, powiedz mi, sk�d si� to wzi�o? Wymie� mi swoje racje r�wnie szczerze, r�wnie otwarcie, jak ja ci swoje racje i swoje prawa przytaczam; dochowaj mi wiary, nie ostawiaj mnie samego jeno z nieszcz�ciem. Sama� mi da�a prawo � nie czy� mnie banitem<a l:href="#fn284" type="note">[284]</a>!�</p><p>Nie wiedzia� nieszcz�sny pan Micha�, �e jest prawo wi�ksze i starsze od wszelkich ludzkich, na mocy kt�rego serce za mi�o�ci� tylko i�� musi i idzie, a kt�re kocha� przestaje, to ju� tym samym najg��bszego wiaro�omstwa si� dopuszcza, cho� cz�sto tak niewinnie, jak niewinnie ga�nie lampa, w kt�rej si� olej wypali�.</p><p>Wi�c nie wiedz�c o tym Wo�odyjowski za kolana Krzysi� obj�� i prosi�, i b�aga�, a ona odpowiada�a mu tylko potokami �ez, bo w�a�nie ju� sercem odpowiedzie� nie mog�a.</p><p>� Krzysiu � rzek� wreszcie, wstaj�c, rycerz � we �zach twoich szcz�liwo�� moja uton�� mo�e, a ja ci� nie o to, jeno o ratunek prosz�!</p><p>� Nie pytaj mnie wa�pan o racje! � odrzek�a �kaj�c Krzysia � nie pytaj o przyczyny, bo to ju� tak by� musi i inaczej by� nie mo�e. Nie wartam takiego, jak wa�pan, cz�owieka i nigdy nie by�am warta� Wiem, jak� wa�panu krzywd� czyni�, i to mnie boli tak okrutnie, �e ot! Rady da� sobie nie mog�!� Ja wiem, �e to krzywda� O Bo�e wielki, serce si� kraje! Wybacz wa�pan, nie opuszczaj mnie w gniewie, odpu��, nie przeklinaj!</p><p>To rzek�szy Krzysia rzuci�a si� przed Wo�odyjowskim na kolana.</p><p>� Wiem, �e ci� krzywdz�, ale �aski wa�panowej i zmi�owania prosz�!</p><p>Tu ciemna g��wka Krzysi schyli�a si� a� do pod�ogi. Wo�odyjowski podni�s� w jednej chwili przemoc� biedn� p�aczk� i posadzi� j� na powr�t na sofie, sam za� pocz�� chodzi� jak b��dny po komnacie. Czasami stawa� nagle i pi�ci do skroni przyk�ada�, to zn�w chodzi�, na koniec stan�� przed Krzysi�.</p><p>� Zostaw�e sobie czas, a mnie jakow�� nadziej� � rzek�. � Pomy�l, �e i ja nie z kamienia. Czemu mi rozpalone �elazo bez �adnej lito�ci przyk�adasz? To� cho�bym nie wiem jak by� cierpliwy, przecie gdy sk�ra zasyczy, to i mnie bole�� przejmie� Ja� nie umiem nawet powiedzie�, jak mi bole�no� Dalib�g, nie umiem!� Prostak, widzisz, jestem i lata w wojnie zesz�y� O dla Boga! O Jezu mi�y! W tej samej izbie my si� kochali! Krzychna! Krzychna! My�la�em, �e po wiek b�dziesz moja, a teraz nic, nic! Co si� z tob� sta�o? Kto ci serce odmieni�? Krzysiu, to�e ja ten sam!� I tego nie wiesz, �e dla mnie to gorszy cios ni� dla innego, bom ja ju� jedno kochanie straci�. Jezu, co ja jej powiem, �eby jej serce poruszy�?� Cz�ek si� tylko m�czy, i tyle. Ostaw�e mi cho� nadziej�! Nie odbieraj wszystkiego od razu!�</p><p>Krzysia nie odrzek�a nic, tylko �kanie wstrz�sa�o ni� coraz wi�ksze, ma�y rycerz za� sta� przed ni� hamuj�c z pocz�tku �al, a potem gniew straszny i dopiero gdy go w sobie z�ama�, powt�rzy�:</p><p>� Ostaw�e mi cho� nadziej�! S�yszysz?</p><p>� Nie mog�, nie mog�! � odpowiedzia�a Krzysia.</p><p>Na to pan Wo�odyjowski poszed� do okna i g�ow� do zimnej szyby przy�o�y�. D�ugi czas sta� tak bez ruchu, na koniec odwr�ci� si� i post�piwszy par� krok�w ku Krzysi rzek� bardzo cicho:</p><p>� B�d� wa�panna zdrowa! Nic tu po mnie. Oby ci by�o dobrze, jako mnie b�dzie �le! Wiedz o tym, �e ci usty zaraz odpuszczam, a jak B�g da, to ci i sercem odpuszcz� Miej jeno wi�cej mi�osierdzia nad m�k� ludzk� i drugi raz nie przyrzekaj. Nie ma co gada�, nie wynosz� szcz�cia z tych prog�w!� B�d� zdrowa!</p><p>To rzek�szy ruszy� w�sikami, sk�oni� si� i wyszed�. W przyleg�ej komnacie zasta� oboje stolnikostwo i Zag�ob�, kt�rzy porwali si� zaraz, jakby chc�c wypytywa�, ale on tylko r�k� machn��.</p><p>� Na nic wszystko! � rzek�. � Ostawcie mnie w spokoju!�</p><p>Z tej komnaty w�ski korytarzyk prowadzi� do jego izby; w korytarzyku owym, przy schodach do panie�skiej kwatery, Basia zast�pi�a ma�emu rycerzowi drog�.</p><p>� Niech wa�pana B�g pocieszy i odmieni Krzysine serce! � zawo�a�a drgaj�cym od �ez g�osem.</p><p>On przeszed� mimo, nawet nie spojrzawszy na ni�, nie powiedziawszy ni s�owa. Nagle porwa� go gniew szalony, gorycz wezbra�a w piersi, wi�c zawr�ci� si� i stan�� przed niewinn� Basi� ze zmienion� i pe�n� szyderstwa twarz�.</p><p>� Przyrzecz wa�panna Ketlingowi r�k� � rzek� chrapliwie � rozkochaj go, a potem podepcz, rozedrzyj mu serce i id� do klasztoru!</p><p>� Panie Michale! � zawo�a�a ze zdumieniem Basia.</p><p>� Wyg�d� sobie, zakosztuj poca�owa�, a potem id� pokutowa�!� Bodaj was zabito!�</p><p>Tego by�o ju� Basi zanadto. B�g jeden wiedzia�, ile by�o zaparcia si� siebie w tym �yczeniu, jakie Wo�odyjowskiemu wypowiedzia�a, by B�g odmieni� Krzysine serce � i za to spotyka�o j� nies�uszne pos�dzenie, szyderstwo, obelga w chwili w�a�nie, w kt�rej by�aby odda�a krew, by pocieszy� niewdzi�cznika.</p><p>Wi�c wzburzy�a si� w niej natychmiast pr�dka jak p�omie� duszka, policzki zapa�a�y, rozd�y si� r�owe nozdrza i bez chwili namys�u zawo�a�a potrz�saj�c p�ow� czupryn�:</p><p>� Wiedz wa�pan, �e dla Ketlinga nie ja id� do klasztoru!</p><p>To rzek�szy skoczy�a na schody i znik�a sprzed oczu rycerza.</p><p>A on stan�� jak s�up kamienny, potem zacz�� wodzi� r�koma po twarzy i przeciera� sobie oczy na kszta�t cz�owieka, kt�ry si� budzi ze snu.</p><p>Wtem zabieg� krwi�, chwyci� si� za szabl� i zakrzykn�� strasznym g�osem:</p><p>� Gorze zdrajcy!</p><p>I w kwadrans p�niej p�dzi� do Warszawy, a� wiatr wy� mu w uszach, a� grudki ziemi lecia�y stadem spod kopyt jego konia.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIX</p></title><p>Ujrzeli go odje�d�aj�cego stolnikostwo, a tak�e pan Zag�oba, i niepok�j ogarn�� wszystkie serca, wi�c pytali si� wzajemnie oczyma, co si� sta�o i dok�d jedzie?</p><p>� Bo�e wielki! � zawo�a�a pani stolnikowa � jeszcze gdzie na Dzikie Pola ruszy i nie ujrz� go wi�cej w �yciu!</p><p>� Albo w klasztorze za przyk�adem tamtej b�a�nicy si� zamknie! � rzek� zdesperowany pan Zag�oba.</p><p>� Tu trzeba radzi�! � doda� stolnik.</p><p>Wtem otworzy�y si� drzwi i do pokoju wpad�a jak wicher Basia, wzburzona, blada i zatkawszy oczy palcami, tupi�c zarazem na �rodku izby jak ma�e dziecko zacz�a piszcze�:</p><p>� Rety! Ratujcie! Pan Micha� pojecha� zabi� Ketlinga! Kto w Boga wierzy, niech leci za nim hamowa�! Rety! Rety!�</p><p>� Co ci jest, dziewczyno? � zawo�a� chwytaj�c jej r�ce Zag�oba.</p><p>� Rety! Pan Micha� zabije Ketlinga! Przeze mnie krew si� poleje, a Krzysia umrze, wszystko przeze mnie!</p><p>� Gadaj! � krzykn�� potrz�saj�c ni� Zag�oba. � Sk�d wiesz? Dlaczego przez ciebie?</p><p>� Bom mu w z�o�ci powiedzia�a, �e oni si� mi�uj�, �e Krzysia dla Ketlinga idzie za krat�. Kto w Boga wierzy, niech leci, hamuje! Jed� wa�pan co pr�dzej, jed�cie wszyscy, jed�my wszyscy!</p><p>Pan Zag�oba, nieprzywyk�y czasu w takich wypadkach traci�, wypad� na podw�rzec i natychmiast kaza� zaprz�ga� do karabona.</p><p>Pani stolnikowa chcia�a wypytywa� Basi� o zdumiewaj�c� nowin�, ani si� bowiem dotychczas domy�la�a jakichkolwiek mi�dzy Krzysi� i Ketlingiem afekt�w, lecz Basia wypad�a za panem Zag�ob�, aby nad zaprz�ganiem czuwa�, pomaga�a wyprowadza� konie, zak�ada� je do dyszla, na koniec zajecha�a na ko�le z go�� g�ow� przed ganek, na kt�rym dwaj m�owie, ju� przybrani, czekali.</p><p>� Wy�a� � rzek� do niej Zag�oba.</p><p>� Nie wylaz�!</p><p>� Wy�a�! M�wi� ci!</p><p>� Nie wylaz�! Siadajcie, macie siada�, a nie, to sama pojad�!</p><p>To m�wi�c zebra�a lejce, a oni widz�c, �e up�r dziewczyny znaczn� m�g�by spowodowa� mitr�g�<a l:href="#fn285" type="note">[285]</a>, przestali j� wzywa�, by zlaz�a.</p><p>Tymczasem nadbieg� z biczem czeladnik, a pani stolnikowa zdo�a�a jeszcze wynie�� Basi szubk� i ko�paczek, bo dzie� by� ch�odny.</p><p>Po czym ruszyli.</p><p>Basia pozosta�a na ko�le; pan Zag�oba pragn�c si� z ni� rozm�wi�, wzywa� j�, by si� przesiad�a na przednie siedzenie, ale i tego nie chcia�a uczyni�, mo�e ze strachu, by jej nie �ajano; wi�c musia� wypytywa� z daleka, a ona odpowiada�a mu nie odwracaj�c g�owy.</p><p>� Sk�d ty wiesz � rzek� � o tym, co� o tamtych dwojgu Micha�owi powiedzia�a?</p><p>� Ja wszystko wiem!</p><p>� Czy Krzysia powiedzia�a ci co�kolwiek?</p><p>� Krzysia nic mi nie m�wi�a.</p><p>� To mo�e Szkot?</p><p>� Nie, ale ja wiem, �e on dlatego do Anglii wyje�d�a. Wszystkich wywi�d� w pole pr�cz mnie.</p><p>� Zadziwiaj�ca rzecz! � rzek� Zag�oba.</p><p>A Basia:</p><p>� Wa�pana to robota; nie trzeba ich by�o ku sobie popycha�.</p><p>� Cicho tam sied� i nie wtr�caj si� w nie swoje rzeczy! � odpar� Zag�oba, kt�rego ubod�o to najwi�cej, �e przy stolniku latyczowskim spotka�a go ta wym�wka.</p><p>Wi�c po chwili jeszcze doda�:</p><p>� Ja popycha�em kogo! Ja rai�em? Ot, to! Lubi� takie supozycje!</p><p>� Aha? Mo�e nie? � odrzek�a dziewczyna.</p><p>I dalej jechali w milczeniu.</p><p>Pan Zag�oba nie m�g� jednak op�dzi� si� my�li, �e Basia ma s�uszno�� i �e wszystkiemu, co zasz�o, on winien jest w znacznej cz�ci. My�l ta gryz�a go niepoma�u, a �e i karabon trz�s� przy tym okrutnie, wi�c stary szlachcic wpad� w jak najgorszy humor i nie szcz�dzi� sam sobie wyrzut�w.</p><p>�S�uszna by by�a rzecz � my�la� � gdyby Wo�odyjowski z Ketlingiem uszy obci�li mi na wsp�k�. �eni� kogo� wbrew woli to to� samo, co by mu kaza� na koniu twarz� do ogona je�dzi�. Ma racj� ta mucha! Je�li si� tamci pobij�, krew Ketlingowa spadnie na mnie. O, tom si� na staro�� w praktyki wda�! Tfu, do licha! Jeszcze mnie w ostatku ma�o w pole nie wywiedli, bom si� ledwie domy�la�, czemu Ketling chce za morze, a tamta kawka do klasztoru, tymczasem hajduczek wszystko, jak si� pokazuje, od dawna spenetrowa���</p><p>Tu zamy�li� si� pan Zag�oba, po chwili za� mrukn��:</p><p>� Szelma, nie dziewczyna! Micha� od raka oczu po�yczy�, �eby tak� dla tamtej kuk�y spostponowa�<a l:href="#fn286" type="note">[286]</a>!</p><p>Tymczasem dojechali do miasta, ale tu dopiero zacz�y si� trudno�ci, bo �adne z nich nie wiedzia�o, ani gdzie mieszka obecnie Ketling, ani te� dok�d m�g� uda� si� Wo�odyjowski, szuka� za� w takim t�umie ludzi by�o to szuka� ziarna w korcu maku.</p><p>Naprz�d wi�c udali si� na dw�r hetmana wielkiego. Tam powiedziano im, �e Ketling w�a�nie tego ranka ma wyjecha� w zamorsk� podr�. Wo�odyjowski za� by� rozpytuj�c si� o niego, ale gdzie si� uda�, nikt nie wiedzia�. Przypuszczano, �e mo�e do chor�gwi stoj�cych w polu za miastem.</p><p>Pan Zag�oba kaza� nawr�ci� ku obozowi, ale i tam nie mo�na by�o z�apa� j�zyka. Objechali jeszcze wszystkie gospody przy ulicy D�ugiej, byli na Pradze, wszystko na pr�no.</p><p>Tymczasem zapad�a noc, a �e o gospodzie nie by�o co i my�le�, musieli wraca� do domu.</p><p>Wracali w strapieniu, Basia pop�akiwa�a troch�, pobo�ny stolnik odmawia� pacierze, Zag�oba naprawd� by� niespokojny. Pr�bowa� jednak pocieszy� siebie i kompani�.</p><p>� Ha! K�opoczemy si� � rzek� � a tam Micha� mo�e ju� w domu?</p><p>� Albo usieczon! � rzek�a Basia.</p><p>I pocz�a wi� si� na bryce powtarzaj�c ze �zami:</p><p>� Uci�� mi j�zyk! Moja wina! Moja wina! O Jezu! Ja chyba zwariuj�!</p><p>A Zag�oba:</p><p>� Cichaj, dziewczyno! Nie twoja wina! I to wiedz, �e je�li kto usieczon, to nie Micha�!</p><p>� Mnie i tamtego �al! Pi�knie�my mu zap�acili za go�cinno��, nie ma co m�wi�. Bo�e! Bo�e!</p><p>� Prawda by by�a! � dorzuci� pan Makowiecki.</p><p>� Dajcie, do licha, spok�j! Ketling pewnie ju� tam bli�ej Prus ni� Warszawy. Przecie�e�cie s�yszeli, �e wyjecha�. Mam te� w Bogu nadziej�, �e cho�by si� i spotkali z Wo�odyjowskim, wspomn� na star� przyja��, na odbywane razem s�u�by. To� oni strzemi� w strzemi� je�dzili, sypiali na jednej kulbace, razem chodzili na podjazdy, w jednej krwi maczali r�ce. W ca�ym wojsku amicycja ich tak by�a s�awna, �e Ketlinga z uwagi na jego g�adko�� nazywali �on� Wo�odyjowskiego. Niepodobie�stwo, �eby im to na my�l nie przysz�o, gdy si� ujrz�!</p><p>� Czasem to jednak i tak bywa � rzek� roztropny stolnik � �e w�a�nie najwi�ksza przyja�� w najwi�ksz� zawzi�to�� si� przeradza. Tak w moich stronach pan Deyma usiek� pana Ubysza, z kt�rym dwadzie�cia lat w najwi�kszej �y� konkordii<a l:href="#fn287" type="note">[287]</a>. Mog� waszmo�ci szczeg�owie ten nieszcz�liwy przypadek opowiedzie�.</p><p>� �eby my�l by�a swobodniejsza, ch�tnie bym pos�ucha�, tak samo jak rad s�ucham jejmo�ci dobrodziejki, waszmo�cinej ma��onki, kt�ra tak�e ma zwyczaj dokumentnie opowiada�, nie odk�adaj�c genealogii na stron�; ale mi to w g�owie utkwi�o, co wa�� o przyja�ni i zawzi�to�ci rzek�. Niech B�g broni, niech B�g broni, by i teraz tak by� mia�o!</p><p>Stolnik na to:</p><p>� Jeden zwa� si� pan Deyma, drugi pan Ubysz! Obaj godni ludzie i komilitoni<a l:href="#fn288" type="note">[288]</a>�</p><p>� Oj, oj, oj! � rzek� ponuro pan Zag�oba. � Ufajmy w mi�osierdziu bo�ym, �e teraz tak nie b�dzie, ale je�li si� zdarzy, to w takim razie Ketling trup!</p><p>� Nieszcz�cie! � rzek� po chwili milczenia stolnik. � Tak! Tak! Deyma i Ubysz! Jak dzi� pami�tam! A sz�o tak�e o bia�og�ow�.</p><p>� Wiecznie te bia�og�owy! Pierwsza lepsza kawka takiego ci piwa nawarzy, �e kto wypije, temu po nim b�dzie niestrawno � mrukn�� Zag�oba.</p><p>� Wa�pan na Krzysi� nie napadaj! � zawo�a�a nagle Basia.</p><p>Na to Zag�oba:</p><p>� Bogdaj si� by� Micha� w tobie zakocha�, nie by�oby tego wszystkiego�</p><p>Tak rozmawiaj�c dojechali do domu. Serca zabi�y im na widok �wiat�a w oknach, bo pomy�leli, �e mo�e Wo�odyjowski ju� wr�ci�.</p><p>Tymczasem przyj�a ich sama pani stolnikowa niespokojna bardzo i stroskana. Dowiedziawszy si�, �e wszelkie poszukiwania na nic si� nie przyda�y, zala�a si� rzewnymi �zami i pocz�a wyrzeka�, �e brata ju� wi�cej nie obaczy; Basia zawt�rowa�a jej zaraz w lamentach, r�wnie� Zag�oba nie m�g� sobie da� rady ze strapienia.</p><p>� Pojad� jeszcze jutro do dnia, ale sam � rzek� � mo�e si� czego� o nich dowiem.</p><p>� B�dziem szuka� lepiej we dw�ch � wtr�ci� stolnik.</p><p>� Nie! Waszmo�� zosta� przy niewiastach. Je�li Ketling �yw, dam wam zna�.</p><p>� Dla Boga! To� my w domu tego cz�owieka mieszkamy! � rzek� zn�w stolnik. � Jutro trzeba b�dzie jak�kolwiek gospod� znale��, a niechby i namioty w polu rozbi�, byle tu d�u�ej nie mieszka�!</p><p>� Czekajcie wie�ci ode mnie, bo si� zn�w pogubimy! � rzek� Zag�oba. � Je�li Ketling usieczon�</p><p>� Ciszej wa�� m�w, na rany boskie! � zawo�a�a stolnikowa � bo s�u�ba co us�yszy i jeszcze Krzysi doniesie, a ona i tak ledwie �ywa.</p><p>� P�jd� do niej � rzek�a Basia.</p><p>I skoczy�a na g�r�. Tamci zostali w trosce i boja�ni. Nikt nie spa� w ca�ym domu. My�l, �e Ketling mo�e ju� jest trupem, strachem nape�nia�a ich serca. W dodatku noc uczyni�a si� duszna, ciemna, grzmoty pocz�y hucze� i przewala� si� po niebie, a p�niej jaskrawe b�yskawice rozdziera�y co chwila ciemno��. O p�nocy pierwsza tej wiosny burza rozszala�a si� nad ziemi�. Pobudzi�a si� nawet s�u�ba.</p><p>Krzysia i Basia zesz�y z panie�skiej izby do jadalnej komnaty. Tam ca�e towarzystwo pocz�o odprawia� modlitwy i potem siedzia�o w milczeniu, powtarzaj�c ch�rem, wedle zwyczaju, za ka�dym uderzeniem pioruna: �A s�owo sta�o si� cia�em!�</p><p>W po�wistach wichru s�ycha� by�o czasami co� jakby t�tent, a w�wczas zgroza i przestrach podnosi�y w�osy na g�owie Basi, stolnikowej i obu starszych m��w, bo im si� zdawa�o, �e lada chwila drzwi si� otworz� i wejdzie Wo�odyjowski umazany w krwi Ketlingowej.</p><p>�agodny zwykle i zacny pan Micha� pierwszy raz w �yciu zaci�y� jak kamie� na sercach ludzkich tak, �e sama my�l o nim nape�nia�a je przera�eniem.</p><p>Noc jednak zesz�a bez wie�ci o ma�ym rycerzu. �witaniem, gdy burza uspokoi�a si� nieco, pan Zag�oba ruszy� po raz drugi do miasta.</p><p>Ca�y ten dzie� by� dniem ci�szego jeszcze niepokoju. Basia a� do wieczora przesiadywa�a w oknie lub przed bram�, spogl�daj�c na drog�, kt�r� pan Zag�oba m�g� nadjecha�.</p><p>Tymczasem czelad� z rozkazu pana stolnika pakowa�a z wolna �uby do drogi.</p><p>Krzysia zaj�ta by�a pilnowaniem owej roboty, gdy� tym sposobem mog�a si� trzyma� opodal obojga pa�stwa Makowieckich i pana Zag�oby.</p><p>Jakkolwiek bowiem pani stolnikowa nie wspomnia�a przy niej dot�d ani jednym s�owem o bracie, jednak�e samo to milczenie przekonywa�o Krzysi�, �e i mi�o�� pana Micha�a dla niej, i dawniejsze tajemne ich uk�ady, i �wie�a jej odmowa na jaw wysz�y. A wobec tego trudno by�o przypuszcza�, aby ci ludzie, Wo�odyjowskiemu najbli�si, nie mieli do niej �alu i urazy. Biedna Krzysia czu�a, �e tak by� musi, �e tak jest, �e odsun�y si� od niej te kochaj�ce dotychczas serca, wi�c i sama wola�a cierpie� na uboczu.</p><p>Pod wiecz�r �uby by�y gotowe, tak �e od biedy mo�na by�o tego� samego dnia wyruszy�. Ale pan Makowiecki czeka� jeszcze wie�ci od Zag�oby. Podano wreszcie wieczerz�, kt�rej nikt je�� nie chcia�, i wiecz�r pocz�� si� wlec ci�ko, niezno�nie, a tak g�ucho, jak gdyby wszyscy nas�uchiwali, co zegar szepce.</p><p>� Przejd�my do bawialni � rzek� wreszcie stolnik. � Niepodobna ju� tu wytrzyma�. Przeszli i siedli, ale nim zdo�a� ktokolwiek pierwsze s�owo przem�wi�, za oknem pocz�y si� odzywa� psy.</p><p>� Jedzie kto�! � zawo�a�a Basia.</p><p>� Psy naszczekuj� jak na swego! � zauwa�y�a pani stolnikowa.</p><p>� Cicho no! � rzek� stolnik. � S�ycha� turkot!�</p><p>� Cicho! � powt�rzy�a Basia. � Tak, s�ycha� coraz lepiej� to pan Zag�oba.</p><p>Basia i stolnik porwali si� na r�wne nogi i wybiegli; stolnikowej pocz�o bi� serce, ale zosta�a z Krzysi�, aby zbytnim po�piechem nie zdradzi�, �e pan Zag�oba jakie� zbyt wa�ne nowiny przywozi.</p><p>Tymczasem turkot rozleg� si� tu� pod oknami, a potem usta� nagle.</p><p>Jakie� g�osy da�y si� s�ysze� w sieni i po chwili do komnaty wpad�a jak huragan Basia z tak zmienion� twarz�, jak gdyby ujrza�a widmo.</p><p>� Basiu, co to? Kto to? � spyta�a z przera�eniem pani Makowiecka.</p><p>Lecz nim Basia zd��y�a z�apa� oddech i odpowiedzie�, drzwi otwar�y si� i weszli przez nie naprz�d stolnik, potem Wo�odyjowski, na koniec Ketling.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XX</p></title><p>Ketling by� tak zmieszany, �e ledwie zdo�a� sk�oni� si� nisko paniom, po czym stan�� nieruchomie, z kapeluszem przy piersiach, z przymkni�tymi oczyma, podobny do cudownego obrazu; Wo�odyjowski za� u�cisn�� po drodze siostr� i zbli�y� si� do Krzysi.</p><p>Twarz dziewczyny by�a bia�a jak p��tno, a� lekki meszek nad jej ustami wyda� si� ciemniejszy ni� zwykle; pier� jej wznosi�a si� i opada�a gwa�townie, lecz Wo�odyjowski wzi�� �agodnie jej r�k� i do ust przycisn��; po czym rusza� czas jaki� w�sikami, jakby zbieraj�c my�li, na koniec ozwa� si� z wielkim smutkiem, ale i z wielkim spokojem:</p><p>� Moja mo�cia panno albo lepiej: moja Krzysiu kochana! Wys�uchaj mnie bez trwogi, bom te� nie jakowy� Scyta ani Tatarzyn, ani dzik, jeno przyjaciel, kt�ry chocia� sam nie bardzo szcz�liwy, przecie twojego szcz�cia pragnie. Ju� si� wszystko wyda�o, �e wy si� z Ketlingiem mi�ujecie. Panna Basia mi to w gniewie s�usznym w oczy rzuci�a, ja si� za� nie wypieram, �em wypad� z tego domu w furii i lecia�em szuka� pomsty nad Ketlingiem� Kto wszystko utraci, tym �atwie zemsta targnie, a ja, jak mi B�g mi�y, tak ci� okrutnie kocha�em i nie tylko jako kawaler pann� Bo gdybym ju� by� �onaty i gdyby mnie Pan B�g ch�opyszka jedynego da� albo dziewczyn�, a potem zabra�, to bym te� ich tak mo�e nie �a�owa�, jakom ciebie �a�owa��</p><p>Tu zbrak�o na chwil� g�osu panu Micha�owi, ale wnet si� pohamowa� i ruszywszy kilkakro� w�sikami, tak dalej m�wi�:</p><p>� No, �al �alem, a rady nie ma. �e ci� Ketling pokocha�, nie dziwota! Kto by ci� nie pokocha�?! A �e� ty jego pokocha�a, to taki ju� m�j los, ale dziwi� si� tak�e nie ma czemu, bo gdzie mnie tam do Ketlinga! W polu, niech on sam powie, przeciem nie gorszy; wszelako to co innego, a to co innego!� Pan B�g jednego ozdobi�, drugiemu uj��, ale zastanowieniem nagrodzi�. Tak i mnie, jak tylko wiatr w drodze obwia�, a pierwsza furia min�a, zaraz sumienie rzek�o: za co ich b�dziesz kara�? Za co rozlejesz t� krew przyjacielsk�? Pokochali si�, to wola boska. Najstarsi ludzie m�wi�, �e przeciw sercu i hetma�ski rozkaz na nic. Wola boska, �e si� pokochali, ale �e nie zdradzili, to ich poczciwo�� �eby cho� Ketling by� wiedzia�, �e� mi przyrzek�a, mo�e bym mu zakrzykn��: �gas!� � ale on i tego nie wiedzia�. Co winien? � Nic! A ty co� winna? � Nic! On chcia� wyjecha�, ty� chcia�a do Boga� Dola moja winna, nikt wi�cej, bo to ju� wida� palec bo�y w tym, bym ja w sieroctwie pozosta�� No, zmog�em si�! Zmog�em!�</p><p>Pan Micha� zn�w urwa� i pocz�� oddycha� szybko jak cz�ek, co po d�ugim nurkowaniu z wody na powietrze wychyn��, po czym wzi�� Krzysi r�k�.</p><p>� Tak mi�owa� � rzek� � �eby dla siebie wszystkiego chcie�, nie sztuka. Trojgu nam si� serce rozdziera � pomy�la�em � niech�e lepiej jedno przycierpi, a tamtym pociech� sprawi. Daj ci Bo�e, Krzysiu, szcz�cie z Ketlingiem� Amen� daj ci Bo�e, Krzysiu, szcz�cie z Ketlingiem!� Mnie trocha boli, ale to nic� Daj ci Bo�e� Dalib�g, to nic!� Zmog�em si�!�</p><p>M�wi� �o�nierzysko: �nic!�, a przecie a� z�by �cisn�� i sycze� pocz��, a z drugiego ko�ca izby ozwa�o si� wycie Basi.</p><p>� Ketling, bywaj bracie! � krzykn�� Wo�odyjowski.</p><p>Ketling zbli�y� si�, kl�kn��, otworzy� r�ce i w milczeniu, w najwi�kszej czci i mi�o�ci obj�� kolana Krzysi.</p><p>A Wo�odyjowski pocz�� m�wi� przerywanym g�osem:</p><p>� �ci�nij mu g�ow�! Nacierpia�o si� ch�opisko te�� Bo�e wam b�ogos�aw!� Nie p�jdziesz do klasztoru� Wol�, �e mnie b�dziecie b�ogos�awi�, ni� �eby�cie mieli przeklina� Pan B�g nade mn�, cho� mi teraz ci�ko�</p><p>Basia, nie mog�c wytrzyma� d�u�ej, wypad�a z izby, co spostrzeg�szy pan Wo�odyjowski zwr�ci� si� do stolnika i siostry:</p><p>� Id�cie do drugiej izby � rzek� � a ich ostawcie� Ja sobie te� p�jd� gdzie indziej, bo trocha sobie przykl�kn� i panu Jezusowi si� polec�</p><p>I wyszed�.</p><p>W p� korytarzyka spotka� przy schodach Basi�, w tym samym miejscu, w kt�rym uniesiona gniewem, zdradzi�a tajemnic� Krzysi i Ketlinga. Ale teraz Basia sta�a oparta o mur zanosz�c si� od p�aczu.</p><p>Rozczuli� si� na ten widok pan Micha� nad w�asnym losem; wstrzymywa� si� dot�d, jak m�g�, ale w tej chwili p�k�y tamy �alu i �zy potokiem pop�yn�y mu z oczu.</p><p>� Czego wa�panna p�aczesz? � zawo�a� �a�o�nie.</p><p>Basia podnios�a g��wk� i wtykaj�c jak dziecko to jedn�, to drug� pi�stk� w oczy, zanosz�c si� i chwytaj�c w otwarte usta powietrze odpowiedzia�a mu ze �kaniem:</p><p>� Tak mi �al!� O, dla Boga! O Jezu!� Pan Micha� taki zacny, taki poczciwy!� O, dla Boga!�</p><p>W�wczas on schwyci� jej r�ce i pocz�� ca�owa� z wdzi�czno�ci i rozrzewnienia.</p><p>� B�g ci zap�a�! B�g ci zap�a� za serce! � rzek�. � Cicho, nie p�acz!</p><p>Lecz Basia tym bardziej pocz�a �ka� i zanosi� si�. Ka�da �y�ka trz�s�a si� w niej z �alu, ustami pocz�a chwyta� coraz spieszniej powietrze, na koniec, tupi�c n�kami z uniesienia, j�a wo�a� tak g�o�no, a� rozlega�o si� po ca�ym korytarzu:</p><p>� G�upia Krzysia! Ja bym wola�a jednego pana Micha�a ni� dziesi�ciu Ketling�w! Ja pana Micha�a kocham z ca�ej si�y� lepiej ni� ciotk�, lepiej� ni� wujka� lepiej ni� Krzysi�!�</p><p>� Dla Boga! Basiu! � zawo�a� ma�y rycerz.</p><p>I chc�c pohamowa� jej uniesienie chwyci� j� w obj�cia, a ona przytuli�a si� z ca�ej si�y do jego piersi, tak �e uczu� jej serce bij�ce jak w zm�czonym ptaku, wi�c obj�� j� jeszcze krzepciej<a l:href="#fn289" type="note">[289]</a> i tak trwali.</p><p>Nasta�o d�ugie milczenie.</p><p>� Basiu! Zechcesz�e ty mnie? � ozwa� si� ma�y rycerz.</p><p>� Tak! Tak! Tak! � odpowiedzia�a Basia.</p><p>Na t� odpowied� i jego z kolei chwyci�o uniesienie, przycisn�� usta do jej r�anych dziewiczych ustek i zn�w tak trwali.</p><p>Tymczasem zaturkota�a bryczka i pan Zag�oba wpad� do sieni, nast�pnie do jadalnej izby, w kt�rej siedzieli stolnik z �on�.</p><p>� Nie ma Micha�a! � krzykn�� jednym tchem. � Szuka�em wsz�dzie! Pan Krzycki m�wi�, �e widzia� ich z Ketlingiem! Pewno si� bili!</p><p>� Micha� jest � odpowiedzia�a pani stolnikowa � przywi�z� Ketlinga i odda� mu Krzysi�!</p><p>S�up soli, w kt�ry �ona Lota zosta�a zamieniona, pewnie mniej os�upia�� mia� min� ni� w tej chwili pan Zag�oba. Czas jaki� trwa�o zupe�ne milczenie, po czym stary szlachcic przetar� oczy i spyta�:</p><p>� H�?</p><p>� Krzysia z Ketlingiem tu obok siedz�, a Micha� poszed� si� modli� � odrzek� stolnik.</p><p>Pan Zag�oba wszed� bez chwili wahania si� do izby i cho� ju� wiedzia� o wszystkim, zdumia� si� powt�rnie, widz�c Ketlinga i Krzysi� siedz�cych czo�em w czo�o. Oni zerwali si�, zmieszani bardzo i nie umiej�cy s�owa przem�wi�, zw�aszcza �e za panem Zag�ob� weszli i stolnikostwo.</p><p>� �ycia nie starczy na wdzi�czno�� Micha�owi! � rzek� wreszcie Ketling. � Jego to dzie�o szcz�cie nasze!</p><p>� Szcz�� wam Bo�e! �� rzek� stolnik. � Micha�owi nie b�dziem si� przeciwi�!</p><p>Krzysia osun�a si� w obj�cia pani stolnikowej i pocz�y p�aka� obie. Pan Zag�oba by� jakby og�uszony. Ketling pochyli� si� do kolan stolnikowych jak syn do ojcowskich, �w za� podni�s� go i � wida� z nawa�u my�li albo z konfuzji � rzek�:</p><p>� A pana Ubysza pan Deyma usiek�! Micha�owi dzi�kuj, nie mnie!</p><p>Po chwili za� spyta�:</p><p>� �ono, jak to by�o owej bia�og�owie na przezwisko?</p><p>Lecz pani stolnikowa nie mia�a czasu na odpowied�, bo w tej chwili wbieg�a Basia, bardziej zadyszana ni� zwykle, bardziej r�owa ni� zwykle, z czupryn� opadni�t� na oczy bardziej ni� zwykle, przyskoczy�a do Ketlinga i Krzysi i podsuwaj�c palec to jednemu, to drugiemu do oczu, pocz�a wo�a�:</p><p>� Aha! Dobrze! Wzdychajcie, kochajcie si�! �e�cie! My�licie, �e pan Micha� sam zostanie na �wiecie?! Ot� nie, bo ja si� za niego machn�, bo go kocham i sama mu to powiedzia�am. Pierwsza mu to powiedzia�am, a on spyta�, czy go chc�, a ja mu powiedzia�am, �e go wol� od dziesi�ciu innych, bo go kocham i b�d� najlepsz� �on�, i nie odst�pi� go nigdy, i b�dziem razem wojowali. Ja go z dawna kocha�am, chocia�em nie m�wi�a nic, bo on najzacniejszy i najlepszy, i kochany� A teraz si� sobie �e�cie, a ja si� za pana Micha�a machn� cho�by jutro� bo�</p><p>Tu zbrak�o tchu Basi.</p><p>Spogl�dali na ni� wszyscy nie rozumiej�c, czy oszala�a, czy te� prawd� m�wi; nast�pnie zacz�li spogl�da� na siebie, a wtem we drzwiach ukaza� si� za Basi� Wo�odyjowski.</p><p>� Michale! � spyta� stolnik, gdy przytomno�� g�os mu wr�ci�a � Zali to prawda, co my s�yszym?</p><p>Na to ma�y rycerz z powag� wielk�:</p><p>� B�g cud uczyni� i to jest moja pociecha, moje kochanie, m�j skarb najwi�kszy!</p><p>Po tych s�owach skoczy�a zn�w Basia ku niemu jak sarna.</p><p>Tymczasem maska zdumienia opad�a z twarzy pana Zag�oby, a natomiast bia�a broda pocz�a mu si� trz���, otworzy� szeroko ramiona i rzek�:</p><p>� Dalib�g, rykn�!� Hajduczku, Michale, p�jd�cie tu!�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXI</p></title><p>On j� kocha� okrutnie, a ona jego, i dobrze im by�o razem, tylko chocia� czwarty rok ju� �yli ze sob� � dzieci nie mieli. Natomiast gospodarowali zawzi�cie. Wo�odyjowski zakupi� za swoje i Basine sumy kilka wiosek w pobli�u Kamie�ca, za kt�re tanio zap�aci�, bo ju� si� byli p�ochliwsi ludzie pod strachem nawa�y tureckiej radzi w tamtych stronach wyprzedawali. W tych maj�tno�ciach �ad i rygor �o�nierski wprowadza�, niespokojn� ludno�� w kluby<a l:href="#fn290" type="note">[290]</a> bra�, popalone chaty wznosi�, �fortalicje�, to jest dwory obronne, fundowa�, w kt�rych tymczasow� za�og� �o�nierstwo stawa�o, s�owem: jak dawniej dzielnie kraju broni�, tak teraz dzielnie gospodarzy� pocz��, szabli zreszt� z r�ki nie wypuszczaj�c.</p><p>S�awa jego imienia najlepsz� by�a jego maj�tno�ci ochron�. Z niekt�rymi murzami<a l:href="#fn291" type="note">[291]</a> wod� na szabl� la� i pobratymstwo zawar�. Innych bija�. Kupy swawolne kozackie, lu�ne watahy ordy�skie, rozb�jnicy ze step�w i opryszkowie z odaj�w besarabskich dr�eli na wspomnienie �Ma�ego Soko�a� � wi�c stada jego koni i owiec, jego bawo�y i wielb��dy chodzi�y bezpiecznie po stepie. Nawet s�siad�w jego szanowano. Mienie jego przy pomocy dzielnej niewiasty ros�o. Otoczy�a go cze�� i mi�o�� ludzka. Ziemia rodzinna przyozdobi�a go urz�dem, hetman go kocha�, basza chocimski ustami nad nim cmoka�, w dalekim Krymie, w Bachczysaraju, powtarzano ze czci� jego imi�.</p><p>Gospodarka, wojna i mi�o�� � oto by�y trzy prz�dki jego �ywota<a l:href="#fn292" type="note">[292]</a>.</p><p>Znojne lato roku 1671 zasta�o pa�stwa Wo�odyjowskich w dziedzicznej Basinej wsi Sokole. Sok� �w by� per�� mi�dzy ich maj�tno�ciami. Podejmowali tam oni huczno i dworno pana Zag�ob�, kt�ren na trudy podr�y ni na wiek sw�j niezwyk�y nie bacz�c, przyby� do nich w odwiedziny, spe�niaj�c solenne przyrzeczenie na �lubie pa�stwa Wo�odyjowskich dane.</p><p>Wszelako szumne gody i rado�� z drogiego go�cia gospodarzy wkr�tce zosta�y zerwane rozkazem hetma�skim nakazuj�cym Wo�odyjowskiemu obj�� komend� w Chreptiowie, tam�e nad granic� mo�dawsk� czuwa�, g�os�w od strony pustyni nas�uchiwa�, str�owa�, lu�nym czambu�om zabiega� i okolic� z hajdamak�w oczy�ci�.</p><p>Ma�y rycerz, jako �o�nierz do pos�ug Rzeczypospolitej zawsze ch�tny, wnet nakaza�, aby czelad� �ci�gn�a stada z �ug�w, wywiuczy�a<a l:href="#fn293" type="note">[293]</a> wielb��dy i sama w zbrojnym pogotowiu stan�a.</p><p>Rozdziera�o si� wszelako jego serce na my�l rozstania si� z �on�, bo j� tak kocha�, i mi�o�ci� m�a, i ojca, �e prawie dycha� bez niej nie m�g�, a bra� j� w dzikie i g�uche puszcze uszyckie i na niebezpiecze�stwa przer�ne nara�a� � nie chcia�.</p><p>Lecz ona upiera�a si� z nim jecha�.</p><p>� Pomy�l � m�wi�a � je�eli bezpieczniej b�dzie mi tu pozosta� ni�li tam, pod os�on� wojska, przy tobie zamieszka�? Nie chc� ja innego dachu, jako tw�j namiot, bom po to za ciebie posz�a, by si� z tob� i niewczasem, i trudem, i niebezpiecze�stwy podzieli�. Tu by mnie niepok�j zgryz�, a tam, przy takim �o�nierzu, b�d� si� czu�a bezpieczniejsza ni�eli kr�lowa w Warszawie; trzeba za� b�dzie z tob� w pole wyruszy�, to wyrusz�. Snu tu nie zaznam bez ciebie, jad�a do g�by nie wezm�, a w ko�cu nie wytrzymam, lecz i tak do Chreptiowa polec�, a nie ka�esz mnie puszcza�, to b�d� u bram nocowa� i p�ty ci� prosi�, p�ty p�aka�, a� si� zlitujesz.</p><p>Widz�c Wo�odyjowski taki afekt, chwyci� �on� w ramiona i chciwie poca�unkami r�ow� twarz jej ok�ada� pocz��, ona za� oddawa�a mu wet za wet.</p><p>� Ja� bym si� nie wzdraga� � rzek� wreszcie � gdyby o proste str�owanie i podchody przeciw ordy�com chodzi�o. Ludzi istotnie b�dzie do��, bo p�jdzie ze mn� chor�giew genera�a podolskiego, a druga pana podkomorzy�ska, pr�cz tego za� Motowid�o z semenami<a l:href="#fn294" type="note">[294]</a> i dragani<a l:href="#fn295" type="note">[295]</a> Linkhauzowi. B�dzie ze sze��set �o�nierzy, a z ciurami<a l:href="#fn296" type="note">[296]</a> do tysi�ca. Tego si� wszelako obawiam, czemu g�bacze sejmowi w Warszawie wierzy� nie chc�, a czego my, kresowi, lada godzina si� spodziewamy: oto wielkiej wojny z ca�� potencj�<a l:href="#fn297" type="note">[297]</a> tureck�. To i pan My�liszewski potwierdzi�, i basza chocimski co dzie� powtarza, i hetman w to wierzy, �e su�tan Dorosze�ki bez pomocy nie ostawi, jeno wielk� wojn� Rzeczypospolitej wypowie, a wtedy co ja z tob� zrobi�, m�j kwiatuszku najmilejszy, moje <emphasis>praemium</emphasis><a l:href="#fn298" type="note">[298]</a> z r�ki boskiej dane?</p><p>� Co si� stanie z tob�, to si� stanie i ze mn�. Nie chc� innego losu, jeno takiego, kt�ry tobie przypadnie�</p><p>Tu pan Zag�oba przerwa� milczenie i zwr�ciwszy si� do Basi rzek�:</p><p>� Je�li was Turczyni pojmaj�, to czy chcesz, czy nie chcesz, tw�j los b�dzie zgo�a inszy jak Micha�owy. Ha! Po Kozakach, Szwedach, septentrionach i brandeburskiej psiarni � Turczyn! M�wi�em ksi�dzu Olszowskiemu: �Dorosze�ki do desperacji nie przyw�d�cie, bo on jeno z musu do Turczyna si� nak�oni��. No, i co? � nie pos�uchali! Hane�k� przeciw Doroszowi wystawili, a teraz Dorosz, chce czy nie chce, musi w gard�o Turczynowi le�� i na nas w dodatku go prowadzi�. Pami�tasz, Michale, �e przy tobie ksi�dza Olszowskiego ostrzega�em?</p><p>� Musia�e� go wa�pan ostrzega� kiedy indziej, bo sobie nie przypominam, �eby to by�o przy mnie � odrzek� ma�y rycerz. � Ale co m�wisz o Dorosze�ce, to �wi�ta prawda, gdy� i pan hetman tego� samego jest mniemania, a nawet powiadaj�, �e ma listy od Dorosza w tym�e w�a�nie sensie pisane. Jak tam zreszt� jest, tak jest � do��, �e teraz ju� za p�no na uk�ady. Wszelako wa�pan masz tak bystry rozum, �e ch�tnie jego zdania zasi�gn�: mamli bra� Ba�k� do Chreptiowa czy te� lepiej j� tu zostawi�? Musz� jeno to doda�, �e pustynia to okrutna. Wioszczyna zawsze by�a licha, a od dwudziestu lat tyle razy przesz�y przez ni� watahy kozackie i czambu�y, �e nie wiem, czy dwie belki zbite do kupy znajd�. Si�a tam jar�w puszcz� poros�ych, schowek, pieczar g��bokich i r�nych ukrytych miejsc, w kt�rych zb�jcy setkami si� chowaj�, nie m�wi�c o tych, kt�rzy z Wo�oszy przychodz�.</p><p>� Zb�jcy przy takiej sile to furda � odrzek� Zag�oba � czambu�y tak�e furda, bo je�li nadci�gn� pot�ne, to b�dzie o nich g�o�no, a je�li mniejsze, to wygnieciesz.</p><p>� A co! � zawo�a�a Basia � a czy nie furda! Zb�jcy furda! Czambu�y furda! Z tak� si�� Micha� mnie przed ca�� pot�g� krymsk� obroni!</p><p>� Nie przeszkadzaj mi w deliberacji<a l:href="#fn299" type="note">[299]</a> � odrzek� pan Zag�oba � bo przeciw tobie rozs�dz�.</p><p>Basia po�o�y�a pr�dko obie d�onie na usta i g��wk� wtuli�a w ramionka udaj�c, �e si� okrutnie pana Zag�oby boi � a on, cho� widzia�, �e kobiecinka �artuje, przecie mu to pochlebi�o, wi�c po�o�y� zgrzybia�� r�k� na jasnej g�owie Basinej i rzek�:</p><p>� No, nie b�j si�, pociech� ci sprawi�!</p><p>Basia zaraz uca�owa�a go w r�k�, bo naprawd� du�o od jego rad zale�a�o, kt�re by�y tak niemylne, �e nikt si� na nich nigdy nie zawi�d�; on za� za�o�y� obie r�ce za pas i spogl�daj�c bystrze zdrowym okiem to na jedno, to na drugie, rzek� nagle:</p><p>� A potomstwa jak nie ma, tak nie ma! � Co?</p><p>Tu wysun�� naprz�d doln� warg�.</p><p>� Bo�a wola, nic wi�cej! � odrzek� wznosz�c oczy Wo�odyjowski.</p><p>� Bo�a wola, nic wi�cej! � odrzek�a spuszczaj�c oczy Basia.</p><p>� A chcieliby�cie mie�? � spyta� Zag�oba.</p><p>Na to ma�y rycerz:</p><p>� Powiem wa�ci szczerze: nie wiem, co bym za to da�, ale czasem my�l�, �e to pr�ne wzdychanie. I tak zes�a� mi Pan Jezus tak� szcz�liwo�� daj�c mi tego oto kociaka, czyli, jak j� wa�pan zwa�e�: hajduczka, �e gdy przy tym jeszcze i na s�awie, i na substancji pob�ogos�awi�, nie �miem go o nic wi�cej molestowa�.Bo widzisz wa��, nieraz przychodzi�o mi to do g�owy, �e gdyby wszystkie ludzkie �yczenia spe�nia� si� mia�y, nie by�oby �adnej r�nicy mi�dzy t� ziemsk� Rzecz�pospolit� a niebiesk�, kt�ra sama jedna zupe�n� szcz�liwo�� da� mo�e.Tak sobie tedy tusz�, �e je�li si� tu jednego albo dw�ch ch�opak�w nie doczekam, tedy mnie tam nie min� i po staremu pod niebieskim hetmanem, �wi�tym Micha�em archanio�em, b�d� s�u�yli, i s�aw� si� na wyprawach przeciw paskudztwu piekielnemu okryj�, i do szar�y zacnych dojd�.</p><p>Tu rozczuli� si� w�asnymi s�owy i t� my�l� pobo�ny chrze�cija�ski rycerz i znowu oczy wzni�s� do nieba, ale pan Zag�oba s�ucha� oboj�tnie i nie przesta� mruga� surowo, wreszcie odrzek�:</p><p>� Bacz, �eby� nie poblu�ni�. Bo �e ty sobie pochlebiasz, i� tak dobrze zamiary Opatrzno�ci odgadujesz, to mo�e by� grzech, za kt�ry popra�y� si� jakowy� czas musisz, jako groch na gor�cym trzonie. Pan B�g szersze ma r�kawy ni� ksi�dz biskup krakowski, ale nie lubi, �eby mu w nie zagl�dano, co tam dla ludzisk�w nagotowa�, i uczyni, co zechce, a ty patrz tego, co do ciebie nale�y; je�eli tedy chcecie mie� potomstwo, to zamiast si� roz��cza� powinni�cie si� kupy trzyma�.</p><p>Us�yszawszy to Basia wyskoczy�a z rado�ci na �rodek pokoju i skacz�c jak pauper<a l:href="#fn300" type="note">[300]</a>, a klaszcz�c w r�ce, pocz�a powtarza�:</p><p>� A co! Kupy si� trzymajmy! Wraz odgad�am, �e jegomo�� stanie po mojej stronie! wraz odgad�am! Jedziemy do Chreptiowa, Michale! Cho� raz mi� we�miesz na Tatary! Jedyny razik! M�j drogi! M�j z�oty!</p><p>� Masz�e j� wa�pan! Ju� jej si� na podchody zachciewa! � zawo�a� ma�y rycerz.</p><p>� Bo przy tobie nie ul�k�abym si� cho�by ca�ej ordy!�</p><p>� <emphasis>Silentium</emphasis>!<a l:href="#fn301" type="note">[301]</a> � rzek� Zag�oba wodz�c rozmi�owanymi oczyma, a raczej rozmi�owanym okiem za Basi�, kt�r� lubi� niezmiernie. </p><p>� Dufam<a l:href="#fn302" type="note">[302]</a>, �e przecie Chrepti�w, do kt�rego wreszcie nie tak daleko, nie b�dzie ostatni� stanic� od Dzikich P�l.</p><p>� Nie! Komendy b�d� dalej sta�y, w Mohilowie, Jampolu, a ostatnia ma by� w Raszkowie � odrzek� ma�y rycerz.</p><p>� W Raszkowie? To� my Raszk�w znamy. Stamt�d my Halszk� Skrzetusk� wywozili, z onego wa�adynieckiego jaru, pami�tasz, Michale? Pami�tasz, jakom owo <emphasis>monstrum</emphasis><a l:href="#fn303" type="note">[303]</a> zaciuka�, Czeremisa czy diab�a, kt�ry jej pilnowa�. Ale skoro ostatnie <emphasis>praesidium</emphasis><a l:href="#fn304" type="note">[304]</a> stanie a� w Raszkowie, tedy je�li si� Krym ruszy albo ca�a potencja turecka, to oni tam wpr�dce wiedzie� b�d� i wcze�nie do Chreptiowa zna� dadz�, zatem i nieprzezpiecze�stwa wielkiego nie ma, bo Chrepti�w nie mo�e by� nagle ubie�on. Dalib�g, nie wiem, dlaczego by Ba�ka nie mia�a tam z tob� zamieszka�? Szczerze to m�wi�, a przecie wiesz, �e wola�bym sam starym �bem na�o�y�, ni�li j� na jakowy� szwank wystawi�. Bierz j�! B�dzie wam obojgu na zdrowie. Ba�ka jeno musi przyrzec, �e w razie wielkiej wojny pozwoli si� bez oporu cho�by do Warszawy odes�a�, bo w�wczas nastan� pochody okrutne, bitwy zawzi�te, obl�enia tabor�w, mo�e i g�ody, jako pod Zbara�em, a w takich potrzebach m�owi trudno g�ow� ochroni�, a c� dopiero niewie�cie.</p><p>� Rada bym ja cho�by polec przy Micha�owym boku � odpar�a Basia � ale przecie rozum mam i wiem, �e jak nie mo�na, to nie mo�na. Zreszt� Micha�owa wola, nie moja. Przecie on w tym ju� roku pod panem Sobieskim na wypraw� chodzi�, a napiera�am si� z nim jecha�? Nie. Dobrze! Byle mi teraz nie by�o wzbronno do Chreptiowa z Micha�em i��, to w razie wielkiej wojny ode�lecie mnie wa�panowie, gdzie wam si� podoba.</p><p>� Jegomo�� pan Zag�oba ci� odprowadzi a� na Podlasie do Skrzetuskich � rzek� ma�y rycerz � tam przecie Turczyn nie dojdzie!</p><p>� Pan Zag�oba! Pan Zag�oba! � odpar� przedrze�niaj�c stary szlachcic. � Czy to ja wojski? Nie powierzajcie no tak �on panu Zag�obie, dufaj�c, �e stary, bo si� mo�e zgo�a co innego pokaza�. Po wt�re: czy to my�lisz, �e w razie wojny z Turczynem b�d� si� ju� za podlaski piec chowa� i na pieczywo spogl�da�, �eby si� za� nie przepali�o? Jeszczem nie kosztur<a l:href="#fn305" type="note">[305]</a> i mog� si� do czego innego przyda�. Po sto�ku na konia ju� siadam � <emphasis>assentior</emphasis><a l:href="#fn306" type="note">[306]</a>! Ale gdy raz si�d�, tak dobrze na nieprzyjaciela skocz� jak ka�dy m�odzik! Jeszcze� si� ni piasek, ni trociny, chwali� Boga, ze mnie nie sypi�. Na proceder z Tatary ju� nie wyjd�, w Dzikich Polach wietrzy� nie b�d�, bom te� i nie go�czy, natomiast w generalnym ataku trzymaj si� przy mnie, je�li potrafisz, a pi�knych rzeczy si� napatrzysz.</p><p>� Chcia��eby� wa�� jeszcze w pole wyruszy�?</p><p>� Zali my�lisz, �e nie zechc� s�awn� �mierci� s�awnego �ywota zapiecz�towa� po tylu latach s�u�by? A co mi si� godniejszego zdarzy� mo�e? Zna�e� pana Dziewi�tkiewicza? Ten, prawda, �e nie wygl�da� wi�cej jak na sto czterdzie�ci lat, ale mia� sto czterdzie�ci dwa i jeszcze s�u�y�.</p><p>� Tyle nie mia�.</p><p>� Mia�! �ebym si� z tego zydla nie ruszy�! Na wielk� wojn� id�, i kwita! A teraz do Chreptiowa z wami jad�, bo si� w Ba�ce kocham!</p><p>Ba�ka skoczy�a rozpromieniona i pocz�a �ciska� pana Zag�ob�, on za� coraz to podnosi� w g�r� g�ow� powtarzaj�c:</p><p>� Mocniej! Mocniej!</p><p>Wszelako Wo�odyjowski rozwa�a� jeszcze wszystko czas jaki� i wreszcie rzek�:</p><p>� Niepodobie�stwo to jest, aby�my mieli zaraz wszyscy jecha�, bo� tam szczera pustynia i dachu kawa�ka nad g�ow� nie znajdziem. Pojad� ja naprz�d, miejsce na majdan opatrz�, fortalicj�<a l:href="#fn307" type="note">[307]</a> grzeczn�<a l:href="#fn308" type="note">[308]</a> zbuduj� i domy dla �o�nierzy, a te� szopy dla koni towarzystwa, kt�re, jako zacniejsze, od zmienno�ci aury zmarnie� by mog�y; te� studnie pokopi�, drog� przetr�, jary z hultajstwa rozb�jniczego jako tako oczyszcz�; dopiero� wam tu eskort� przystojn� przy�l� i przyjedziecie. Cho� ze trzy niedziele musicie tu poczeka�.</p><p>Basia chcia�a protestowa�, ale pan Zag�oba uznawszy s�uszno�� s��w Wo�odyjowskiego rzek�:</p><p>� Co m�drze, to m�drze! Ba�ka, my sobie tu w kupie na gospodarstwie ostaniem i nie b�dzie si� nam �le dzia�o. Trzeba te� i zapasik jaki taki przygotowa�, bo i tego pewnie nie wiecie, �e miody a wina nigdzie si� tak dobrze jako w pieczarach nie konserwuj��</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXII</p></title><p>Wo�odyjowski s�owa dotrzyma�; we trzy tygodnie z budynkami si� u�adzi� i eskort� znamienit� przys�a�: stu Lipk�w z chor�gwi pana Lanckoro�skiego i stu Linkhauzowych dragan�w, kt�rych przyprowadzi� pan Snitko, herbu Miesi�c Zatajony. Lipkom przewodzi� setnik Azja Mellechowicz, kt�ry si� z Tatar�w litewskich wyprowadza�, cz�ek bardzo m�ody, bo ledwie dwadzie�cia kilka lat wieku licz�cy. Ten przywi�z� list od ma�ego rycerza, kt�ry pisa� do �ony, co nast�puje:</p><p>�Sercem ukochana Ba�ko! Ju��e przyje�d�aj, bo bez ciebie jako bez chleba i je�li do tego czasu nie uschn�, to ci on r�any pysio ze szcz�tem zaca�uj�. Ludzi przysy�am niesk�po i oficyjer�w do�wiadczonych, ale prym we wszystkim oddawajcie panu Snitce i do kompanii go przypuszczajcie, bo to jest <emphasis>bene natus</emphasis><a l:href="#fn309" type="note">[309]</a> i posesjonat<a l:href="#fn310" type="note">[310]</a>, i towarzysz; a Mellechowicz dobry �o�nierz, ale B�g wie kto. Kt�ry by te� w �adnej innej chor�gwi, jak u Lipk�w, oficyjerem nie m�g� zosta�, bo �atwie by ka�demu przysz�o <emphasis>imparitatem</emphasis><a l:href="#fn311" type="note">[311]</a> mu zada�. �ciskam ci� z ca�ej mocy, r�czuchny i no�yny ci ca�uj�. Fortalicj� wznios�em z okr�glak�w setn�; kominy okrutne. Dla nas kilka izb w osobnym domie. �ywic� wsz�dy pachnie i �wierszcz�w si�a nalaz�o, kt�re jak wieczorem poczn� gra�, to a� psi si� ze snu zrywaj�. �eby troch� grochowin, pr�dko by si� ich mo�na pozby�, ale chyba ty ka�esz nimi wozy wymo�ci�. Szyb znik�d; mecherami<a l:href="#fn312" type="note">[312]</a> okna zas�aniamy; natomiast pan Bia�og�owski ma w swojej komendzie, mi�dzy draganami, szklarza. Szk�a mo�esz w Kamie�cu u Ormian dosta�, jeno, na Boga, ostro�nie wie��, �eby si� nie pot�uk�o. Komnatk� twoj� kaza�em kilimkami obi� i zacnie si� prezentuje. Zb�j�w, co�my ich w jarach uszyckich przy�apili, kaza�em ju� dziewi�tnastu powiesi�, a nim przyjedziesz, do p� kopy<a l:href="#fn313" type="note">[313]</a> doci�gn�. Pan Snitko opowie ci, jak tu �yjemy. Bogu i Naj�wi�tszej Pannie ci� polecam, duszo ty moja my�e�kaja�.</p><p>Basia po przeczytaniu listu odda�a go panu Zag�obie, kt�ry przejrzawszy pismo, zaraz pocz�� panu Snitce wi�ksze honory czyni�, nie tak wielkie jednak, aby �w nie mia� si� spostrzec, i� ze znamienitszym wojownikiem i wi�kszym personatem<a l:href="#fn314" type="note">[314]</a> rozmawia, kt�ry przez �askawo�� tylko do poufa�o�ci go przypuszcza. Zreszt� pan Snitko by� to �o�nierz dobroduszny, wes�, a s�u�bista wielki, bo mu wiek �ycia w szeregach up�yn��. Dla Wo�odyjowskiego mia� cze�� wielk�, a wobec s�awy pana Zag�oby czu� si� ma�ym i nie my�la� si� nadstawia�.</p><p>Mellechowicza przy czytaniu listu nie by�o, gdy� oddawszy go wyszed� zaraz niby na ludzi spojrze�, a w gruncie rzeczy z obawy, by mu do czeladnej odej�� nie kazano.</p><p>Zag�oba mia� jednak czas przypatrzy� mu si� i maj�c �wie�o w g�owie s�owa Wo�odyjowskiego, rzek� do Snitki:</p><p>� Radzi�my wa�panu! Prosz�!� Pan Snitko� zna�em!� Zna�em!� Herbu Miesi�c Zatajony! Prosz�! Godny klejnot� Ale ten Tatar, jak�e mu tam na przezwisko?</p><p>� Mellechowicz.</p><p>� Ale ten Mellechowicz wilkiem jako� patrzy. Pisze Micha�, �e to cz�ek niepewnego pochodzenia, co i dziwna, bo wszyscy nasi Tatarzy szlachta, cho� bisurmanie. Na Litwie widzia�em ca�e wsie przez nich zamieszka�e. Tam ich zowi� Lipkami, a tutejsi Czeremis�w nosz� miano. D�ugi czas wiernie s�u�yli Rzeczypospolitej, za chleb si� jej wywdzi�czaj�c, ale ju� za czas�w inkursji ch�opskiej wielu ich do Chmielnickiego posz�o, a teraz, s�ysz�, poczynaj� si� z ord� obw�chiwa� Ten Mellechowicz wilkiem patrzy� Dawno� pan Wo�odyjowski jego zna?</p><p>� Z czas�w ostatniej wyprawy � odrzek� pan Snitko zasuwaj�c nogi pod sto�ek � gdy�my z panem Sobieskim, przeciw Dorosze�ce i ordzie czyni�c, Ukrain� przejechali.</p><p>� Z czas�w ostatniej wyprawy! Nie mog�em w niej udzia�u bra�, bo mi pan Sobieski inn� funkcj� powierzy�, cho� p�niej t�skno mu beze mnie by�o� A waszmo�ci klejnot Miesi�c Zatajony? Prosz�!� Sk�d�e on jest, ten Mellechowicz?</p><p>� Powiada si� Tatarem litewskim, ale to dziw, �e go �aden z Tatar�w litewskich poprzednio nie zna�, cho� w�a�nie w ich chor�gwi s�u�y. <emphasis>Ex quo</emphasis><a l:href="#fn315" type="note">[315]</a> wie�ci o jego niepewnym pochodzeniu, kt�rym jego do�� g�rne maniery przeszkodzi� nie zdo�a�y. �o�nierz zreszt� wielki, cho� ma�om�wny. Pod Brac�awiem i pod Kalnikiem si�a pos�ug odda�, dla kt�rych go pan hetman setnikiem mianowa�, mimo �e by� w ca�ej chor�gwi wiekiem najm�odszy. Lipkowie wielce go mi�uj�, ale mi�dzy nami miru<a l:href="#fn316" type="note">[316]</a> nie ma � a czemu? Bo cz�ek ponury, i jak s�usznie wasza mo�� zauwa�y�, wilkiem patrzy.</p><p>� Je�li to �o�nierz wielki i krew przelewa� � ozwa�a si� Basia � godzi si� go do kompanii przypu�ci�, czego te� mi pan m�j ma��onek w li�cie nie broni.</p><p>Tu zwr�ci�a si� do pana Snitki:</p><p>� Waszmo�� pozwolisz?</p><p>� S�uga pani pu�kownikowej dobrodziejki! � zawo�a� pan Snitko.</p><p>Basia znik�a za drzwiami, a pan Zag�oba odsapn�� i spyta� pana Snitk�:</p><p>� No, a jak�e si� wa�ci pani pu�kownikowa uda�a?</p><p>Stary �o�nierz, zamiast odpowiedzie�, wsadzi� pi�ci w oczy i przechyliwszy si� w krze�le, j�� powtarza�:</p><p>� Aj, aj, aj!</p><p>Po czym wytrzeszczy� oczy, zatkn�� szerok� d�oni� usta i zamilk�, jakby zawstydzon w�asnym zachwytem.</p><p>� Marcypan<a l:href="#fn317" type="note">[317]</a>, co? � rzek� Zag�oba.</p><p>Tymczasem �marcypan� ukaza� si� zn�w we drzwiach, wiod�c za sob� Mellechowicza, nastroszonego jak dziki ptak, i m�wi�c:</p><p>� I z listu m�a, i od pana Snitki tyle nas�uchali�my si� o wa�cinych m�nych uczynkach, �e radzi�my go bli�ej pozna�. Prosim do kompanii, a i do sto�u zaraz podadz�.</p><p>� Prosim, chod� acan bli�ej! � ozwa� si� pan Zag�oba.</p><p>Pos�pna, acz urodziwa twarz m�odego Tatara nie rozchmurzy�a si� zupe�nie, wida� jednak by�o, �e wdzi�czny jest za dobre przyj�cie i za to, �e mu nie kazano zosta� w czeladnej.</p><p>Basia za� umy�lnie stara�a si� by� dla niego dobr�, �acno bowiem sercem kobiecym odgad�a, �e jest podejrzliwy, dumny i �e upokorzenia, jakie zapewne cz�sto z racji swego niepewnego pochodzenia znosi� musia�, bol� go mocno. Nie czyni�c tedy mi�dzy nim a Snitk� innej r�nicy, jak tylko tak�, jak� dojrzalszy wiek Snitki czyni� nakazywa�, wypytywa�a m�odego setnika o owe us�ugi, gwoli kt�rym pod Kalnikiem wy�sz� szar�� otrzyma�.</p><p>Pan Zag�oba odgaduj�c �yczenia Basi odzywa� si� do niego r�wnie� do�� cz�sto, a on, chocia� zrazu nieco si� dziczy�, dawa� jednak�e odpowiedzi dorzeczne, a maniery jego nie tylko nie zdradza�y prostaka, ale dziwi�y nawet pewn� dworno�ci�.</p><p>�Nie mo�e to by� ch�opska krew, bo fantazja by�aby nie taka� � pomy�la� sobie Zag�oba.</p><p>Po czym spyta� g�o�no:</p><p>� Rodzic wa�pana w kt�rych stronach �ywie?</p><p>� Na Litwie � odpar� czerwieni�c si� Mellechowicz.</p><p>� Litwa szeroki kraj. To tak samo jak gdyby� mi acan odpowiedzia�, �w Rzeczypospolitej�.</p><p>� Teraz ju� nie w Rzeczypospolitej, bo tamte strony odpad�y. M�j rodzic wedle Smole�ska ma maj�tno��.</p><p>� Mia�em i ja tam znaczne posiad�o�ci, kt�re mi po bezdzietnym krewnym przypad�y, alem je wola� opu�ci� i przy Rzeczypospolitej si� oponowa�.</p><p>� Tak te� i ja czyni� � odrzek� Mellechowicz.</p><p>� Godnie wa�� czynisz! � wtr�ci�a Basia.</p><p>Lecz Snitko s�uchaj�c rozmowy wzrusza� nieznacznie ramionami, jakby chcia� m�wi�: �B�g tam raczy wiedzie�, co� ty za jeden i sk�d jeste�!�</p><p>Pan Zag�oba za� spostrzeg�szy to zwr�ci� si� zn�w do Mellechowicza:</p><p>� A wa�pan � spyta� � Chrystusa wyznajesz czyli te�, bez urazy m�wi�c, w spro�no�ci �yjesz?</p><p>� Przyj��em chrze�cija�sk� wiar�, dla kt�rego powodu musia�em ojca opu�ci�.</p><p>� Je�li� go dlatego opu�ci�, to za to ci� Pan B�g nie opu�ci, a pierwszy dow�d �aski jego, �e wino pi� mo�esz, kt�rego, w b��dach trwaj�c, by�by� nie zazna�.</p><p>Snitko roz�mia� si�, ale Mellechowiczowi nie w smak by�y widocznie pytania tycz�ce jego osoby i pochodzenia, bo si� nastroszy� znowu.</p><p>Pan Zag�oba ma�o jednak na to zwa�a�, tym bardziej �e m�ody Tatar nie bardzo mu si� podoba�, chwilami bowiem, nie twarz� wprawdzie, ale ruchami i spojrzeniem, przypomina� s�ynnego wodza Kozak�w, Bohuna.</p><p>Tymczasem podano obiad.</p><p>Reszt� dnia zaj�y ostatnie przygotowania do drogi, ruszono za� nazajutrz skoro �wit, a nawet w nocy jeszcze, aby jednym dniem stan�� w Chreptiowie.</p><p>Woz�w zebra�o si� kilkana�cie, postanowi�a bowiem Basia suto chreptiowskie komory zaopatrzy�; sz�y wi�c tak�e za wozami mocno wywiuczone i wielb��dy, i konie, uginaj�c si� pod ci�arem krup i w�dlin; sz�o na ko�cu karawany kilkadziesi�t wo��w stepowych i czambulik owiec. Poch�d otwiera� Mellechowicz ze swoimi Lipkami, dragoni za� jechali tu� przy krytym karabonie, w kt�rym siedzieli Basia z panem Zag�ob�. Jej chcia�o si� bardzo powodnego dzianecika dosi���, ale stary szlachcic prosi� jej, �eby tego przynajmniej z pocz�tku i na ko�cu podr�y nie czyni�a.</p><p>� �eby� to spokojnie usiedzia�a � m�wi� � nie przeciwi�bym si�, ale wnet poczniesz buszowa� i koniem czwani�<a l:href="#fn318" type="note">[318]</a>, a to powadze pani komendantowej nie przystoi.</p><p>Basia by�a szcz�liwa i jak ptak weso�a. Od czasu swego zam��p�j�cia mia�a ona w �yciu dwa najwi�ksze pragnienia: jedno, da� Micha�owi syna; drugie, zamieszka� z ma�ym rycerzem cho�by na rok w jakiej stanicy przyleg�ej do Dzikich P�l i tam na kra�cu pustyni �y� �yciem �o�nierskim, wojny i przyg�d za�y�, w podchodach udzia� bra�, w�asnymi oczyma ujrze� te stepy, do�wiadczy� tych niebezpiecze�stw, o kt�rych tyle si� nas�ucha�a od najm�odszych lat. Marzy�a o tym b�d�c jeszcze dziewczyn� i oto marzenia mia�y si� teraz urzeczywistni�, a w dodatku przy boku kochanego cz�owieka i najs�awniejszego w Rzeczypospolitej zago�czyka<a l:href="#fn319" type="note">[319]</a>, o kt�rym m�wiono, �e umie nieprzyjaciela cho�by spod ziemi wykopa�.</p><p>Czu�a te� m�oda pu�kownikowa skrzyd�a u ramion i tak wielk� rado�� w piersi, �e chwilami bra�a j� ochota krzycze� i skaka�, ale powstrzymywa�a j� my�l o powadze. Bo obiecywa�a sobie by� stateczn� i zyska� okrutn� mi�o�� �o�nierzy.</p><p>Zwierza�a si� z tych my�li panu Zag�obie, a on u�miecha� si� pob�a�liwie i m�wi�:</p><p>� Ju� �e tam b�dziesz oczkiem w g�owie i osobliwo�ci� wielk�, to pewna! Niewiasta w stanicy � to� to rarytet<a l:href="#fn320" type="note">[320]</a>!�</p><p>� A w potrzebie i przyk�ad im dam.</p><p>� Czego?</p><p>� A m�stwa! O jedno si� tylko boj�, �e za Chreptiowem stan� jeszcze komendy w Mohilowie i Raszkowie, a� hen, ku Jahorlikowi, i �e Tatar�w na lekarstwo nawet nie ujrzymy.</p><p>� A ja si� jeno tego boj�, oczywi�cie nie dla siebie, ale dla ci�, �e ich za cz�sto b�dziem widywa�. C� to, my�lisz, �e czambu�y maj� obowi�zek koniecznie na Raszk�w i Mohil�w i��? Mog� przyj�� wprost od wschodu, ze step�w, alboli te� mo�dawsk� stron� Dniestru ci�gn�� i wychyli� si� w granice Rzeczypospolitej, gdzie zechc�, cho�by i w g�rze za Chreptiowem. Chybaby si� bardzo rozg�osi�o, �e ja w Chreptiowie zamieszka�em, to go b�d� omijali, bo mi� z dawna znaj�.</p><p>� A Micha�a to niby nie znaj�? A Micha�a to niby nie b�d� omijali?</p><p>� I jego b�d� omijali, chyba �e w wielkiej pot�dze nadci�gn�, co si� mo�e przygodzi�. Wreszcie sam on ich poszuka.</p><p>� Ot� to, tego by�am pewna! Szczerali tam ju� w Chreptiowie pustynia? Bo to tak niedaleko!</p><p>� �e i szczersza by� nie mo�e. Niegdy�, za czas�w jeszcze mojej m�odo�ci, by�a to strona ludna. Jecha�o si� z chutoru do chutoru, z wsi do wsi, z miasteczka do miasteczka. Zna�em, bywa�em! Pami�tam, gdy Uszyca by�a walnym grodem co si� zowie! Pan Koniecpolski ojciec na starostwo mnie tu promowa�. Ale potem nasta�a inkursja<a l:href="#fn321" type="note">[321]</a> hultajska i wszystko posz�o w ruin�. Kiedy�my oto po Halszk� Skrzetusk� t�dy jechali, to ju� by�a pustynia, a potem jeszcze ze dwadzie�cia razy przesz�y t�dy czambu�y� Teraz pan Sobieski kozactwu i tatarstwu zn�w te strony wydar� jako psu z gard�a� Ale ludzi tu jeszcze ma�o, jeno zb�je w jarach siedz��</p><p>Tu pocz�� si� pan Zag�oba rozgl�da� po okolicy i kiwa� g�ow�, dawne czasy wspominaj�c.</p><p>� M�j Bo�e � m�wi� � w�wczas gdy�my po Halszk� jechali, widzia�o mi si�, �e staro�� za pasem, a teraz my�l�, �em by� m�ody, bo to przecie temu blisko dwadzie�cia cztery lat. Micha� by� jeszcze m�okos i niewiele wi�cej mia� w�os�w na g�bie ni� u mnie na pi�ci. A tak mi ta okolica w pami�ci stoi, jakby to by�o wczora! Chaszcze tylko i bory wi�ksze poros�y, odk�d <emphasis>agricolae</emphasis><a l:href="#fn322" type="note">[322]</a> si� wynie�li�</p><p>Jako� za Kitajgrodem wjechali zaraz w du�e bory, kt�rymi w�wczas tamta strona po wi�kszej cz�ci by�a pokryta. Gdzieniegdzie jednak, zw�aszcza w okolicach Studzienicy, zdarza�y si� i pola odkryte, a w�wczas widzieli brzeg Dniestrowy i kraj ci�gn�cy si� hen, z tamtej strony rzeki, a� do wy�yn zamykaj�cych po mo�dawskiej stronie widnokr�g.</p><p>G��bokie jary, siedziby dzikiego zwierza i dzikszych jeszcze ludzi, przecina�y im drog�, czasem w�skie i urwiste, czasem otwartsze, o bokach lekko pochy�ych i poro�ni�tych g�uch� puszcz�. Mellechowiczowi Lipkowie zag��biali si� w nie ostro�nie i gdy koniec konwoju by� jeszcze na wysokim skraju, pocz�tek jego zst�powa� jakby pod ziemi�. Cz�sto przychodzi�o Basi i panu Zag�obie wysiada� z karabonu, bo chocia� Wo�odyjowski przetar� jako tako drog�, przejazdy jednak bywa�y niebezpieczne. Na dnie jar�w bi�y krynice<a l:href="#fn323" type="note">[323]</a> lub p�yn�y szeleszcz�c po kamieniach bystre strumienie, wzbieraj�ce wiosn� wod� ze stepowych �nieg�w. Chocia� s�o�ce dogrzewa�o jeszcze borom i stepom mocno, surowy ch��d tai� si� w tych kamiennych gardzielach i chwyta� niespodzianie przeje�d�aj�cych. B�r wy�cie�a� skaliste boki i pi�trzy� si� jeszcze na brzegach, pos�pny i czarny, jakby chcia� owe zapad�e wn�trza przed z�otymi promie�mi s�o�ca zas�oni�. Miejscami jednak ca�e jego szmaty by�y po�amane, zwalone, pnie ponarzucane jedne na drugie w dzikim bez�adzie, ga��zie zwichrzone i zbite w kupy, zesch�e zupe�nie lub te� pokryte zrudzia�ym li�ciem i iglicami.</p><p>� Co si� z tym borem sta�o? � pyta�a pana Zag�oby Basia.</p><p>� Miejscami mog� to by� stare zasieki, czynione albo przez dawnych mieszka�c�w przeciw ordzie, albo te� przez hultajstwo przeciw naszym wojskom; miejscami zn�w to wichry mo�dawskie tratuj� tak po lesie, w kt�rych wichrach, jako starzy ludzie powiadaj�, upiory albo zgo�a diabli harce wyprawuj�.</p><p>� A waszmo�� widzia�e� kiedy diabelskie harce?</p><p>� Widzie� nie widzia�em, alem s�ysza�, jako diabli pokrzykiwali sobie z uciechy: �u-ha! u-ha!� Spytaj si� Micha�a, bo i on s�ysza�.</p><p>Basia, lubo odwa�na, ba�a si� jednak troch� z�ych duch�w, wi�c zaraz pocz�a si� �egna�.</p><p>� Straszne to strony! � rzek�a.</p><p>I rzeczywi�cie w niekt�rych jarach by�o straszno, bo nie tylko mroczno, ale i g�ucho. Wiatr nie wia�, li�cie i ga��zie drzew nie czyni�y szelestu: s�ycha� by�o jeno tupot i parskanie koni, skrzyp woz�w i okrzyki, kt�re wydawali wo�nice w niebezpieczniejszych miejscach. Czasem te� za�piewali Tatarzy lub dragoni, ale sama puszcza nie odzywa�a si� �adnym ludzkim ni zwierz�cym g�osem.</p><p>Je�li jednak jary pos�pne czyni�y wra�enie, natomiast g�rny kraj, nawet tam gdzie ci�gn�y si� bory, weso�o otwiera� si� przed oczyma karawany. Pogoda by�a jesienna, cicha. S�o�ce chodzi�o po niebieskim stepie nie splamionym �adn� chmurk�, lej�c blask obfity na ska�y, pola i lasy. W tym blasku sosny wydawa�y si� czerwone i z�ote, a nitki paj�cze, pouczepiane do ga��zek drzew, do burzan�w i traw, �wieci�y tak mocno, jak gdyby by�y same ze s�onecznych promieni utkane.Pa�dziernik dobiega� do po�owy dni swoich, wi�c wiele ptactwa, zw�aszcza co czulszego na ch�ody, pocz�o ju� z Rzeczypospolitej ku Czarnemu Morzu w�drowa�: na niebie wida� by�o i klucze �urawiane z dono�nym okrzykiem lec�ce, i g�si, i stada cyranek.</p><p>Tu i owdzie, wysoko, wysoko, tkwi�y w b��kicie na rozpostartych skrzyd�ach gro�ne dla powietrznych mieszka�c�w or�y; gdzieniegdzie chciwe po�owu jastrz�bie zatacza�y powolne ko�a. Atoli zw�aszcza w go�ych polach nie brak�o i tego ptactwa, kt�re ziemi si� trzyma i w trawach wynios�ych rade si� kryje. Co chwila spod kopyt lipkowskich bachmat�w zrywa�y si� z szumem stada rdzawych kuropatw;kilkakro� te� ujrza�a Basia, lubo z daleka, stoj�ce na stra�y dropie, na kt�rych widok p�on�y jej policzki, a oczy poczyna�y �wieci�.</p><p>� B�dziem je z Micha�em chartami szczwali! � wo�a�a klaszcz�c w d�onie.</p><p>� �eby to tw�j m�� by� jakowy� domator � m�wi� Zag�oba � pr�dko by mu z tak� �on� broda posiwia�a, ale ja wiedzia�em, komu mam ci� odda�. Inna by�aby cho� wdzi�czna, h�?</p><p>Basia uca�owa�a zaraz oba policzki pana Zag�oby, a� rozczuli� si� i rzek�:</p><p>� Na staro�� kochaj�ce serca tak cz�eku mi�e jako ciep�y przypiecek.</p><p>Po czym zamy�li� si� i doda�:</p><p>� To dziw, jakem ja ca�e �ycie t� bia�og�owsk� p�e� lubi�, a �eby tak powiedzie� za co, to sam nie wiem, bo� to licho bywa i zdradliwe, i p�oche� Jeno �e to md�e<a l:href="#fn324" type="note">[324]</a> jako dzieci, wi�c niech�e kt�r� krzywda jakowa� spotka, to a� ci serce z mizerykordii<a l:href="#fn325" type="note">[325]</a> piszczy. U�ciskaj�e mnie jeszcze czy co!</p><p>Basia rada by by�a ca�y �wiat u�ciska�, wi�c natychmiast uczyni�a zado�� �yczeniu pana Zag�oby i jechali dalej w wybornych humorach. Jechali bardzo wolno, bo wo�y id�ce z ty�u nie mog�y pr�dzej nad��y�, a niebezpiecznie je by�o z ma�� liczb� ludzi w�r�d tych las�w zostawia�.</p><p>W miar� jak zbli�ali si� do Uszycy, kraj stawa� si� nier�wniejszy, puszcza g�uchsza, a jary g��bsze. Coraz co� psu�o si� w wozach, to zn�w narowi�y si� konie, przez co znaczne zdarza�y si� mitr�gi. Stary go�ciniec, id�cy niegdy� do Mohilowa, od dwudziestu lat zar�s� lasem tak, �e ledwie gdzieniegdzie wida� by�o jego �lady, wi�c musieli si� trzyma� szlak�w, kt�re przetar�y dawniejsze i ostatnie przechody wojskowe, wi�c cz�sto b��dnych, a zawsze bardzo trudnych. Nie oby�o si� te� i bez wypadku.</p><p>Pod Mellechowiczem, jad�cym na czele Lipk�w, zwi�za� si� ko� na pochy�o�ci jaru i zwali� si� na dno kamieniste nie bez szwanku dla je�d�ca, kt�ry tak silnie rozci�� sobie sam wierzch g�owy, �e a� przytomno�� na czas pewien go odbieg�a. Basia z Zag�ob� przesiedli si� zaraz na podwodne dzianety, Tatara za� kaza�a m�oda pani komendantowa u�o�y� na karabonie i wie�� ostro�nie. Odt�d przy ka�dej krynicy zatrzymywa�a poch�d i w�asnymi r�koma obwi�zywa�a mu g�ow� szmatami zmaczanymi w zimnej, �r�dlanej wodzie. On le�a� czas jaki� z zamkni�tymi oczyma, w ko�cu jednak otworzy� je, a gdy pochylona nad nim Basia pocz�a wypytywa�, jak mu jest, zamiast odpowiedzi chwyci� jej r�k� i przycisn�� do swych zbiela�ych warg.</p><p>Po chwili dopiero, jakby zebrawszy my�li i przytomno��, odrzek� po ma�orusku:</p><p>� Oj, dobre, jako dawno nie buwa�o!</p><p>W takim pochodzie zeszed� im ca�y dzie�. S�o�ce poczerwienia�o wreszcie i przetoczy�o si� ogromne na multa�sk� stron�; Dniestr pocz�� �wieci� jak ognista wst�ga, a ze wschodu, od Dzikich P�l, nadci�ga�a z wolna pomroka.</p><p>Chrepti�w nie by� ju� zbyt daleko, ale trzeba by�o da� wypocznienie koniom, wi�c zatrzymali si� na d�u�szy post�j.</p><p>Ten i �w dragon pocz�� �piewa� godzinki. Lipkowie pozsiadali z koni i rozci�gn�wszy na ziemi runa owcze, j�li modli� si� na kl�czkach, z twarzami zwr�conymi ku wschodowi. G�osy ich to podnosi�y si�, to zni�a�y; chwilami: �A��a! A��a!� brzmia�o przez ca�e szeregi, to zn�w cichli, wstawali i trzymaj�c d�onie odwr�cone do g�ry tu� przy twarzach, trwali w skupionej modlitwie, powtarzaj�c tylko od czasu do czasu sennie i jakby z westchnieniem: ��ochiczmen, ach �ochiczmen!� Promienie s�o�ca pada�y na nich coraz czerwie�sze, wsta� powiew od zachodu, a z nim razem szum wielki w drzewach, jakby i one chcia�y uczci� przed noc� tego, kt�ry na ciemne niebo wytacza tysi�ce migotliwych gwiazd.</p><p>Basia przypatrywa�a si� z ciekawo�ci� wielk� modlitwie Lipk�w, ale serce �ciska�o si� jej na my�l, �e tylu oto dobrych pacho�k�w po �yciu pe�nym mozo��w dostanie si� wraz ze �mierci� w ogie� piekielny, a to tym bardziej, �e stykaj�c si� codziennie z lud�mi prawdziw� wiar� wyznaj�cymi trwaj� jednak dobrowolnie w zatwardzia�o�ci.</p><p>Pan Zag�oba, wi�cej z tymi rzeczami obyty, wzrusza� tylko ramionami na pobo�ne Basine uwagi, m�wi�c:</p><p>� I tak by tych kozich syn�w do nieba nie puszczono, aby insekt�w plugawych ze sob� nie naprowadzili.</p><p>Potem wdzia� na si� przy pomocy pacho�ka tuz�uczek wyporkami podbity<a l:href="#fn326" type="note">[326]</a>, na ch�ody wieczorne wyborny, i rusza� kaza�, lecz ledwie poch�d si� rozpocz��, na przeciwleg�ym wzg�rzu ukaza�o si� pi�ciu je�d�c�w.</p><p>Lipkowie rozst�pili si� im zaraz.</p><p>� Micha�! � krzykn�a Basia widz�c p�dz�cego na czele.</p><p>I rzeczywi�cie by� to Wo�odyjowski, kt�ry w kilka koni na spotkanie �ony wyjecha�.</p><p>Skoczywszy do siebie, pocz�li si� wita� z wielk� rado�ci�, a nast�pnie opowiada� sobie, co si� im wzajemnie przez czas roz��ki przygodzi�o.</p><p>Opowiada�a wi�c Basia, jak im droga posz�a i jako pan Mellechowicz �rozum sobie o kamienie nadwer�y�� � a ma�y rycerz zdawa� spraw� z czynno�ci swych w Chreptiowie, w kt�rym, jak zapewnia�, wszystko ju� stoi i na przyj�cie czeka, bo pi��set siekier przez trzy tygodnie nad budynkami pracowa�o.</p><p>Podczas tej rozmowy rozkochany pan Micha� przechyla� si� co chwila z kulbaki i bra� m�od� �on� w ramiona, kt�ra wida� nie bardzo gniewa�a si� o to, bo jecha�a tu� przy nim, tak �e ich konie niemal ociera�y si� bokami.</p><p>Koniec podr�y by� ju� niedaleki, ale tymczasem zapad�a noc pogodna, kt�rej przy�wieca� miesi�c wielki i z�oty. Blad� on jednak coraz bardziej, w miar� jak od stepu ku niebu si� podnosi�, a w ko�cu blask jego przy�mi�a �una, kt�ra jaskrawym �wiat�em zap�on�a przed karawan�.</p><p>� Co to jest? � pyta�a Basia.</p><p>� Obaczysz � rzek� poruszaj�c w�sikami Wo�odyjowski � jak �w tylko borek przejedziem, kt�ry od Chreptiowa nas dzieli.</p><p>� To ju� Chrepti�w?</p><p>� Widzia�aby� go jako na d�oni, jeno drzewa zas�aniaj�.</p><p>Wjechali w lasek, lecz nim dojechali do po�owy, na drugim jego ko�cu ukaza� si� r�j �wiate� niby r�j czerwi �wi�toja�skich albo gwiazd migotliwych! Gwiazdy owe pocz�y si� zbli�a� z wielk� szybko�ci� i nagle ca�y borek zatrz�s� si� od gromkich okrzyk�w:</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>, nasza pani! <emphasis>Vivat</emphasis>, wielmo�na komendantowa! <emphasis>Vivat</emphasis>, <emphasis>vivat</emphasis>!<a l:href="#fn327" type="note">[327]</a></p><p>Byli to �o�nierze, kt�rzy biegli Ba�k� powita�. Setki ich pomiesza�y si� w jednej chwili z Lipkami. Ka�dy trzyma� na d�ugim dr��ku p�on�ce �uczywo osadzone w rozszczypanym tego dr��ka ko�cu. Niekt�rzy nie�li na tykach �elazne kaga�ce, z kt�rych p�on�ca �ywica spada�a na ziemi� w postaci d�ugich �ez ognistych.</p><p>Wnet otoczy�y Basi� t�umy twarzy w�satych, gro�nych, nieco dzikich, ale rozpromienionych rado�ci�. Wi�ksza ich cz�� nie widzia�a Basi nigdy w �yciu, wielu wyobra�a�o sobie, i� stateczn� ujrz� ju� niewiast�, wi�c rado�� ich sta�a si� tym wi�ksza na widok tego prawie dziecka, kt�re jad�c na bia�ym dzianeciku schyla�o w podzi�ce na wszystkie strony swoj� cudn� twarz r�ow�, drobniuchn�, radosn�, a zarazem zmieszan� bardzo tak niespodzianym przyj�ciem.</p><p>� Dzi�kuj� waszmo�ciom � ozwa�a si� Basia � wiem, �e to nie dla mnie�</p><p>Ale srebrzysty jej g�osik zgin�� w wiwatach, a od okrzyk�w dr�a� b�r.</p><p>Towarzystwo spod chor�gwi pana genera�a podolskiego i pana podkomorzego przemyskiego, Kozacy Motowid�y, Lipkowie i Czeremisi pomieszali si� ze sob�. Ka�dy chcia� widzie� m�od� pu�kownikow�, zbli�y� si� do niej; niekt�rzy, co gor�tsi, ca�owali kraj jej jubki lub nog� w strzemieniu. Bo te� dla tych p�dzikich zago�czyk�w, przywyk�ych do podchod�w, �ow�w na ludzi, przelewu krwi i rzezi, by�o to zjawisko tak nadzwyczajne, tak nowe, �e na jego widok poruszy�y si� ich twarde serca, a jakie� nowe, nieznane uczucia zbudzi�y si� w ich piersiach. Wyszli j� wita� z mi�o�ci dla Wo�odyjowskiego, chc�c mu sprawi� rado��, a mo�e i pochlebi�, a owo� nagle rozrzewnienie chwyci�o ich samych. Ta u�miechni�ta, s�odka i niewinna twarz z b�yszcz�cymi oczyma i rozd�tymi chrapkami sta�a im si� drog� w jednej chwili. �Detyna to nasza!�. � wo�ali starzy Kozacy, prawdziwi wilcy stepowi. �Cheruwym ka�e, pane regimentar!� �Zorza poranna! kwiatuszek on kochany! � wrzeszczeli towarzysze � jeden na drugim za ni� polegniem!�� A Czeremisy cmokali ustami przyk�adaj�c d�onie do szerokich piersi: �A��a! A��a!��</p><p>Wo�odyjowski wzruszon by� bardzo, ale rad, wzi�� si� w boki i pyszni� si� ze swojej Ba�ki.</p><p>Okrzyki rozlega�y si� ci�gle. Karawana wytoczy�a si� wreszcie z lasku i wnet oczom nowo przyby�ych ukaza�y si� pot�ne drewniane budowle, kr�giem na wzg�rzu powznoszone. By�a to stannica chreptiowska, widna jak we dnie, bo na zewn�trz cz�stoko�u pali�y si� olbrzymie stosy, na kt�re powrzucano ca�e pnie. Lecz i majdan<a l:href="#fn328" type="note">[328]</a> pe�ny by� ognisk, tylko �e mniejszych, aby po�aru nie uczyni�.</p><p>�o�nierze pogasili teraz �uczywo, natomiast ka�dy �ci�gn�� z ramienia to muszkiet, to piszczel, to guldynk� i nu� grzmie� na powitanie pani.</p><p>Wysz�y przed cz�stok�<a l:href="#fn329" type="note">[329]</a> i kapele: wi�c towarzyska z krzywu�<a l:href="#fn330" type="note">[330]</a> z�o�ona, kozacka z litaur�w<a l:href="#fn331" type="note">[331]</a>, b�bn�w i r�nych wielostrunnych instrument�w, a wreszcie lipkowska, w kt�rej, mod� tatarsk�, przera�liwe piszcza�ki prym trzyma�y. Szczekanie ps�w �o�nierskich i ryk przestraszonego byd�a powi�ksza�y jeszcze harmider.</p><p>Konw�j pozosta� teraz w tyle, a na przodku jecha�a Basia maj�c z jednej strony m�a, a z drugiej pana Zag�ob�.</p><p>Nad bram�, pi�knie jedlinowymi ga��zkami przyozdobion�, czernia� na p�cherzowych, �ojem wysmarowanych i o�wieconych od wewn�trz, b�onach napis:</p><cite><poem><stanza><v>Niech Kupido chwil szcz�snych hojnie wam przyczyni,</v><v><emphasis>Crescite</emphasis>, mili go�cie �<emphasis>multiplicamini</emphasis>!<a l:href="#fn332" type="note">[332]</a></v></stanza></poem></cite><p>� <emphasis>Vivant</emphasis>! <emphasis>Floreant</emphasis>! � krzyczeli �o�nierze, gdy ma�y rycerz z Basi� zatrzymali si� dla odczytania napisu.</p><p>� Dla Boga! � rzek� pan Zag�oba � przecie ja tak�e go��, ale je�eli to �yczenie multyplikacji i do mnie si� stosuje, tedy niech mnie krucy zdziobi�, je�eli wiem, co mam z nim robi�.</p><p>Pan Zag�oba znalaz� jednak osobny transparent dla siebie przeznaczony i z niema�ym zadowoleniem przeczyta� na nim:</p><cite><poem><stanza><v>Niech nam �yje wielmo�ny Onufry Zag�oba,</v><v>Wszystkiego kawalerstwa najwi�ksza ozdoba!</v></stanza></poem></cite><p>Wo�odyjowski rozochoci� si� bardzo i oficer�w tudzie� towarzystwo zaprosi� na wieczerz� do siebie, a dla �o�nierzy rozkaza� wytoczy� jedn� i drug� beczu�k� palanki<a l:href="#fn333" type="note">[333]</a>. Pad�o te� kilka wo��w, kt�re wnet piec przy ogniskach pocz�to. Starczy�o dla wszystkich obficie; d�ugo w noc stanica brzmia�a okrzykami i wystrza�ami z muszkiet�w, a� strach zdj�� kupy opryszk�w ukryte w jarach uszyckich.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIII</p></title><p>Pan Wo�odyjowski nie pr�nowa� w swojej stanicy, a i ludzie jego �yli w ustawicznej pracy. Sto, czasem mniej ludzi zostawa�o na za�odze w Chreptiowie, reszta by�a w ustawicznych rozjazdach. Najznaczniejsze oddzia�y komenderowane by�y do przetrz�sania jar�w uszyckich i te �y�y jakoby w wojnie ustawicznej, kupy bowiem zb�jeckie, cz�stokro� liczne bardzo silny dawa�y op�r i nieraz trzeba by�o z nimi stacza� formalne bitwy. Wyprawy takie trwa�y po kilka i kilkana�cie dni; mniejsze poczty wyprawia� pan Micha� hen, a� ku Brac�awiu, po nowiny od ordy i Dorosze�ki. Poczt�w tych zadaniem by�o sprowadzanie j�zyk�w, a zatem �owienie ich w stepach; inne chodzi�y w d� Dniestru do Mohilowa i Jampola, aby utrzyma� zwi�zek z komendami w tych miejscach stoj�cymi; inne nas�uchiwa�y od wo�oskiej strony, inne wznosi�y mosty, naprawia�y dawny go�ciniec.</p><p>Kraj, w kt�rym panowa� ruch tak znaczny, uspokaja� si� z wolna; mieszka�cy, co spokojniejsi, mniej rozmi�owani w rozboju, wracali z wolna do opuszczonych siedzib, z pocz�tku chy�kiem, p�niej coraz �mielej. Do samego Chreptiowa przyci�gn�o troch� �ydk�w rzemie�lnik�w; czasem zajrza� i znaczniejszy kupiec Ormianin, coraz cz�ciej zagl�dali kramnicy; mia� wi�c pan Wo�odyjowski niep�onn� nadziej�, �e je�li mu B�g i hetman d�u�szy czas na komendzie zosta� pozwol�, owe zdzicza�e strony zgo�a inn� z czasem przybior� posta�. Obecnie by�y to dopiero pocz�tki, si�a jeszcze pozostawa�o do roboty; drogi nie by�y jeszcze bezpieczne; rozwydrzony lud ch�tniej ze zb�jcami ni� z wojskiem w komityw� wchodzi� i za lada przyczyn� zn�w kry� si� w gardziele skaliste; przez Dniestrowe brody cz�sto przekrada�y si� watahy z�o�one z Wo�och�w, Kozak�w, W�grzyn�w, Tatar�w i B�g wie nie kogo; te zapuszcza�y zagony po kraju, napadaj�c po tatarsku wsie, miasteczka i zgarniaj�c wszystko, co si� zgarn�� da�o; chwili jeszcze nie mo�na by�o w tych stronach szabli z r�ki popu�ci� ani muszkietu na gwo�dziu zawiesi�, jednak�e pocz�tek ju� by� uczyniony i przysz�o�� zapowiada�a si� pomy�lnie.</p><p>Najczujniej trzeba by�o nadstawia� ucha od wschodniej strony. Z Dorosze�kowej bowiem hassy i pomocniczych czambu��w odrywa�y si� co chwila wi�ksze lub mniejsze zagony i podchodz�c pod komendy polskie, roznosi�y razem spustoszenie i po�og� w okolicy. Ale poniewa� by�y to watahy, pozornie przynajmniej, na swoj� tylko r�k� dzia�aj�ce, wi�c ma�y komendant gromi� je bez obawy �ci�gni�cia na kraj wi�kszej burzy, a nie poprzestaj�c na oporze, sam szuka� ich w stepie tak skutecznie, �e z czasem zbrzydzi� najzuchwalszym wyprawy.</p><p>Tymczasem Basia rozgospodarowywa�a si� w Chreptiowie.</p><p>Cieszy�o j� niezmiernie owo �ycie �o�nierskie, kt�remu nigdy nie przypatrywa�a si� dot�d tak blisko: ruch, pochody, powroty z wypraw, widok je�c�w. Zapowiada�a te� Wo�odyjowskiemu, �e w jednej przynajmniej musi wzi��� udzia�; ale tymczasem musia�a poprzestawa� na tym, �e czasem siad�szy na bachmacika zwiedza�a w towarzystwie m�a i pana Zag�oby okolice Chreptiowa; szczwali na takich wycieczkach liszki i dropie; niekiedy basior wychyn�� z traw i mkn�� roz�ogami � to go goniono, a Basia, o ile mog�a, na przedzie, tu� za chartami, aby pierwsza dopa�� zm�czonego zwierza i z bandoleciku mu mi�dzy czerwone �lepie hukn��.</p><p>Pan Zag�oba najbardziej rad polowa� z soko�y, kt�rych kilka par, bardzo doskona�ych, mieli ze sob� oficerowie.</p><p>Basia towarzyszy�a mu tak�e, a za Basi� posy�a� pan Micha� ukradkiem kilkunastu ludzi, aby by�a pomoc w nag�ym razie, bo cho� w Chreptiowie wiadomo by�o zawsze, co si� na dwadzie�cia mil wko�o w pustyni dzieje, jednak wola� pan Micha� by� ostro�nym.</p><p>�o�nierze z ka�dym dniem kochali Basi� wi�cej, bo te� si� troszczy�a o ich jad�o i napitek, dogl�da�a chorych i rannych. Nawet ponury Mellechowicz, kt�ry na g�ow� ci�gle chorza�, a kt�ry serce twardsze i dziksze mia� od innych, rozja�nia� si� na jej widok. Starzy �o�nierze rozp�ywali si� nad jej kawalersk� fantazj� i wielk� znajomo�ci� rzeczy �o�nierskich.</p><p>� Gdyby Ma�ego Soko�a zbrak�o � m�wili � ona mog�aby komend� obj�� i nie �al by by�o pod takim regimentarzem zgin��.</p><p>Czasem te� bywa�o, �e gdy pod niebytno�� Wo�odyjowskiego jaki� nieporz�dek w s�u�bie si� zdarzy�, burcza�a Basia �o�nierzy i pos�uch przed ni� by� wielki, a przygan� z jej ust wi�cej starzy zago�czykowie do serca brali ni� kary, kt�rych s�u�bisty pan Micha� za uchybienia przeciw dyscyplinie nie szcz�dzi�.</p><p>Wielka karno�� panowa�a zawsze w komendzie, bo Wo�odyjowski, w szkole ksi�cia Jeremiego wychowan, umia� trzyma� �elazn� r�k� �o�nierzy, ale przecie obecno�� Basi z�agodzi�a jeszcze nieco dzikie obyczaje. Ka�dy stara� si� jej przypodoba�, ka�dy dba� o jej wczas i spok�j, wi�c wystrzegano si� wzajem wszystkiego, co by je mog�o zam�ci�.</p><p>W chor�gwi lekkiej pana Miko�aja Potockiego by�o wielu towarzysz�w, ludzi bywa�ych i dwornych, kt�rzy chocia� zdziczeli w�r�d ci�g�ych wojen i przyg�d, grzeczn� stanowili jednak kompani�. Ci wraz z oficerami spod innych chor�gwi cz�sto sp�dzali wieczory u pu�kownika, opowiadaj�c o dawnych dziejach i wojnach, w kt�rych sami brali udzia�. Prym mi�dzy nimi trzyma� pan Zag�oba. On by� najstarszy, najwi�cej widzia� i si�a dokaza�, lecz gdy po jednym i drugim kielichu zdrzemn�� si� w wygodnym, obitym safianem zydlu, kt�ry umy�lnie dla niego stawiano, w�wczas zabierali g�os i inni. A mieli co opowiada�, byli bowiem mi�dzy nimi tacy, kt�rzy odwiedzili Szwecj� i Moskw�; byli tacy, kt�rzy m�ode lata na Siczy jeszcze przed chmielnicczyzn� sp�dzili; byli, kt�rzy swego czasu w Krymie owiec jako niewolnicy strzegli; kt�rzy w Bachczysaraju studnie, w niewoli b�d�c, kopali; kt�rzy zwiedzili Azj� Mniejsz�; kt�rzy po Archipelagu na galerach tureckich wios�owali; kt�rzy w Jerozolimie czo�em o gr�b Chrystusa bili; kt�rzy do�wiadczyli wszelkich przyg�d i wszelkich niedoli, a przecie jeszcze pod chor�gwie wr�cili broni� do ko�ca �ycia, do ostatniego tchu tych krain pobrze�nych, krwi� zlanych.</p><p>Gdy w listopadzie wieczory uczyni�y si� d�u�sze, a od szerokiego stepu by� spok�j, bo trawy zwi�d�y, w domu pu�kownika zbierano si� codziennie. Przychodzi� pan Motowid�o, dow�dca semen�w, rodem Rusin, m�� chudy jak szczypka, a d�ugi jak kopia, niem�ody ju�, od dwudziestu przesz�o lat z pola nie schodz�cy; przychodzi� pan Deyma, brat owego, kt�ry pana Ubysza usiek�; z nimi pan Muszalski, cz�ek niegdy� mo�ny, ale kt�ren w rannych<a l:href="#fn334" type="note">[334]</a> latach w jasyr wzi�ty, na galerach tureckich wios�owa�, a wyrwawszy si� z niewoli, maj�tno�ci poniecha� i z szabl� w r�ku krzywd swych m�ci� si� na Mahometowym plemieniu. By� to �ucznik niezr�wnany, kt�ry czapl� w wysokim locie na ��danie strza�� przeszywa�. Przychodzili r�wnie� dwaj zago�czykowie, pan Wilga z panem Nienaszy�cem, �o�nierze wielcy, i pan Hromyka, i pan Bawdynowicz, i wielu innych. Ci gdy zaczynali opowiada�, a g�sto s�owami rzuca�, widzia�o si� w ich opowiadaniach ca�y �w �wiat wschodni: Bachczysaraj i Stambu�, i minarety<a l:href="#fn335" type="note">[335]</a>, i �wi�tynie fa�szywego proroka, i b��kitne wody Bosforu, i fontanny, i dw�r su�ta�ski, i mrowia ludzkie w kamiennym grodzie, i wojska, i janczar�w, i derwisz�w, i t� ca�� szara�cz� straszn�, a jak t�cza �wiec�c�, przed kt�r� ruskie krainy, a za nimi wszystkie krzy�e i ko�cio�y w ca�ej Europie os�ania�a skrwawionymi piersiami Rzeczpospolita.</p><p>Kr�giem zasiadali w obszernej izbie starzy �o�nierze, na kszta�t stada bocian�w, kt�re, zm�czone lotem, si�d� na jakiej stepowej mogile i wielkim odzywaj� si� klekotem.</p><p>Na kominie pali�y si� k�ody smolne rzucaj�c rz�siste blaski na ca�� izb�. Mo�dawskie wino grza�o si� z rozkazu Basi przy �arze, a pacho�kowie czerpali je cynowymi kusztyczkami i podawali rycerzom. Zza �cian dochodzi�o nawo�ywanie stra�y; �wierszcze, na kt�re skar�y� si� pan Wo�odyjowski, gra�y w izbie, a czasem po�wistywa� w szparach mchem tkanych wiatr listopadowy, kt�ry dmuchaj�c z p�nocy, stawa� si� coraz zimniejszy. W takie to zimna najmilej by�o siedzie� w zacisznej a widnej izbie i s�ucha� przyg�d rycerskich.</p><p>W taki te� wiecz�r opowiada� raz pan Muszalski, co nast�puje:</p><p>� Niech Najwy�szy ma w opiece swojej �wi�tej ca�� Rzeczpospolit�, nas wszystkich, a mi�dzy nami szczeg�lnie jejmo�� pani� tu obecn�, godn� naszego komendanta ma��onk�, na kt�rej splendory �lepia nasze spogl�da� niemal niegodne. Nie chc� ja w paragon<a l:href="#fn336" type="note">[336]</a> wchodzi� z panem Zag�ob�, kt�rego przygody Dydon� sam� i jej wdzi�czny fraucymer w najwi�kszy podziw wprawi� by mog�y, ale gdy sami wa�pa�stwo ��dacie <emphasis>casus cognoscere meos</emphasis><a l:href="#fn337" type="note">[337]</a>, nie b�d� si� oci�ga�, aby zacnej kompanii nie ubli�y�.</p><p>W m�odo�ci odziedziczy�em na Ukrainie, ko�o Taraszczy, substancj� znaczn�. Mia�em i dwie wioski po matce w spokojnym kraju, wedle Jas�a, alem w ojcowi�nie rezydowa� wola�, �e to od ordy bli�ej i o przygod� �atwiej. Fantazja kawalerska ci�gn�a mnie na Sicz, ale nic tam ju� by�o po nas; jednak�e w Dzikie Pola w kompanii niespokojnych duch�w chodzi�em i rozkoszy zazna�em. Dobrze mi by�o na maj�tno�ci, to tylko dolega�o mi srodze, i� mia�em lichego s�siada. By� to prosty ch�op spod Bia�ocerkwi, kt�ren z m�odu na Siczy by�, tam si� do szar�y atamana kurzeniowego dos�u�y� i do Warszawy od kosza pos�owa�, gdzie te� i uszlachcon zosta�. Zwa� on si� Dydiuk. A trzeba wa�pa�stwu wiedzie�, �e my si� od pewnego wodza Samnit�w wyprowadzamy, zwanego Musca, co po naszemu �mucha� znaczy, �w Musca po nieszcz�liwych przeciw Rzymianom imprezach na dw�r Ziemowita, syna Piastowego, przyby�, kt�ren przezwa� go dla wi�kszej wygody Muscalskim, co potem potomno�� na Muszalskiego przerobi�a. Poczuwaj�c ja si� tedy do krwi tak zacnej, z wielk� abominacj�<a l:href="#fn338" type="note">[338]</a> patrzy�em na owego Dydiuka. Bo �eby szelma umia� ten honor, kt�ren go spotka�, szanowa� i wi�ksz� doskona�o�� stanu szlacheckiego nad wszelkie inne uzna�, mo�e bym nic nie m�wi�. Ale on, ziemi� jako szlachcic trzymaj�c, z samej godno�ci jeszcze si� naigrawa� i cz�sto to m�wi�: �Zali m�j cie� teraz wi�kszy? Kozak ja by� i Kozakiem ostan�, a szlachectwo i wszystkie wra�e Lachy � ot mnie�� Nie mog� wa�pa�stwu tego powiedzie�, jakie w tym miejscu gesta plugawe czyni�, bo obecno�� jejmo�� pani zgo�a mi na to nie pozwala.Ale pasja trawi�a mi� dzika i pocz��em go gn�bi�. Nie zl�k� si�, cz�ek by� �mia�y, z nawi�zk� p�aci�. Na szable by�by wyszed�, alem ja tego nie chcia� maj�c nikczemno�� krwi jego na uwadze. Znienawidzi�em go jak zaraz� i on mnie nienawi�ci� �ciga�. Raz w Taraszczy na rynku strzeli� do mnie, o w�os nie zabi�, ja zasi� rozszczepi�em mu g�ow� obuszkiem. Dwakro� zaje�d�a�em go z dworskimi lud�mi, dwakro� on mnie z hultajstwem. Nie zm�g� mnie, ale i ja przecie nie mog�em mu da� rady. Chcia�em prawem przeciw niemu czyni� � ba! Co tam za prawa na Ukrainie, w kt�rej jeszcze gruzy z miast dymi�. Kto tam hultaj�w skrzyknie, mo�e o ca�� Rzeczpospolit� nie dba�. Tak on czyni� blu�ni�c w dodatku przeciw wsp�lnej matce i wcale na to niepami�tny, �e ona to do stanu szlacheckiego go podnosz�c, do piersi tym samym go przycisn�a, przywileje mu da�a, z mocy kt�rych dzier�y� ziemi� i t� wolno��, a� zbytni�, kt�rej by pod �adnym innym w�adaniem nie za�y�. Gdyby�my si� to mogli po s�siedzku spotyka�, pewnie by mi argument�w nie zbrak�o, ale my si� nie widywali inaczej, jak z rusznic� w jednym, a g�owni� w drugim r�ku. <emphasis>Odium</emphasis><a l:href="#fn339" type="note">[339]</a> ros�o we mnie z ka�dym dniem, a�em po��k�. Ci�gle o tym jeno my�la�em, jako by go schwyta�. Czu�em przecie, �e nienawi�� � to grzech, wi�c chcia�em mu tylko naprz�d za to wyrzekanie si� szlachectwa batogami sk�r� zora�, a potem odpu�ciwszy mu wszystkie grzechy, jak na prawego chrze�cijanina przysta�o, kaza� go po prostu zastrzeli�.</p><p>Ale pan B�g zrz�dzi� inaczej.</p><p>Mia�em za wsi� pasiek� zacn� i raz poszed�em j� ogl�da�. By�o to pod wiecz�r. Zabawi�em tam ledwie z dziesi�� pacierzy, a� tu <emphasis>clamor</emphasis><a l:href="#fn340" type="note">[340]</a> jakowy� o uszy moje uderza. Obejrz� si�: dym jako ob�ok nade wsi�. Po chwili lec� ludzie: �Orda! Orda!� A tu� za lud�mi � �ma, powiem aca�stwu! Strza�y lec�, jakoby deszcz zacina�, i gdzie nie spojrz�, baranie ko�uchy i diabelskie mordy ordy�skie. Ja do konia! Nimem nog� strzemienia dotkn��, ju� mnie z pi�� albo sze�� arkan�w chwyci�o. Rwa�em je przecie�, silny by�em� <emphasis>Nec Hercules</emphasis><a l:href="#fn341" type="note">[341]</a>!� W trzy miesi�ce potem znalaz�em si� z innym jasyrem za Bachczysarajem, we wiosce tatarskiej Suhajdzig zwanej.</p><p>Panu memu by�o na przezwisko Sa�ma-bej. Bogaty by� Tatarzyn, ale nieludzki i dla niewolnik�w ci�ki. Musieli�my pod batogami studnie kopa� i w polu pracowa�. Chcia�em si� wykupi�, mia�em za co. Przez pewnego Ormianina pisa�em listy do moich maj�tno�ci pod Jas�em. Nie wiem, czyli listy nie dosz�y, czy okup w drodze przej�to, do��, �e nic nie przysz�o� Powie�li mnie do Carogrodu i na galery sprzedali.</p><p>Si�a by o tym mie�cie opowiada�, od kt�rego nie wiem, je�eli jest wi�ksze i ozdobniejsze na �wiecie. Ludzi tam jako traw w stepie albo kamieni w Dniestrze� Mury na Jedykule srogie. Wie�a przy wie�y. W grodzie razem z lud�mi psi si� b��kaj�, kt�rym Turcy krzywdy nie czyni�, dlatego, wida�, �e si� do pokrewie�stwa poczuwaj�, sami psubratami b�d�c� Nie masz mi�dzy nimi innych stan�w, jeno panowie a niewolnicy, za� nad poga�sk� nie masz ci�szej niewoli. B�g wie, czy to prawda, ale tak na galerach s�ysza�em, �e wody tamtejsze, jako jest Bosfor i Z�oty R�g, kt�ren w g��b miasta zachodzi, z �ez niewolnik�w powsta�y. Niema�o tam i moich si� pola�o�</p><p>Straszna jest potencja<a l:href="#fn342" type="note">[342]</a> turecka i �adnemu z potentat�w tak wielu kr�l�w, jako su�tanowi, nie podlega. Sami za� Turcy powiadaj�, �e gdyby nie Lechistan (tak oni matk� nasz� nazywaj�), tedyby ju� <emphasis>orbis terrarum</emphasis><a l:href="#fn343" type="note">[343]</a> dawno panami byli. �Za plecami Lacha (powiadaj�) reszta �wiata w nieprawdzie �yje, bo �w (prawi�) jako pies przed krzy�em le�y, a nas po r�kach k�sa�� I maj� s�uszno��, bo przecie tak by�o i tak jest� A my tu w Chreptiowie i dalsze komendy w Mohilowie, w Jampolu, w Raszkowie, c� innego czynimy? Si�a jest z�ego w naszej Rzeczypospolitej, ale przecie tak my�l�, �e nam ow� funkcj� i B�g kiedy� policzy, i ludzie mo�e policz�.</p><p>Ale owo wracam do tego, co mi si� przygodzi�o. Ci niewolnicy, kt�rzy na l�dzie, w miastach i po wsiach �yj�, w mniejszej j�cz� opresji od tych, kt�rzy na galerach wios�owa� musz�. Bo onych galernik�w raz na brzegu nawy wedle wios�a przykuwszy, nie odkuwaj� ju� nigdy, ani na noc, ani na dzie�, ani na �wi�ta � i do �mierci w �a�cuchach �y� tam trzeba; a tonie li okr�t <emphasis>in pugna navali</emphasis><a l:href="#fn344" type="note">[344]</a>, to owi z nim razem ton�� musz�. Nadzy s� wszyscy, zimno ich mrozi, deszcz moczy, g��d gniecie, a na to nie masz innej rady, jeno �zy i praca okrutna, bo wios�a s� tak wielkie i ci�kie, �e dw�ch ludzi do jednego trzeba�</p><p>A mnie przywie�li w nocy i zakuli posadziwszy naprzeciw jakiego� towarzysza niedoli, kt�rego <emphasis>in tenebris</emphasis><a l:href="#fn345" type="note">[345]</a> pozna� nie mog�em. Kiedym to us�ysza� �w stukot m�ota i dzwonienie kajdank�w � mi�y Bo�e! zdawa�o mi si�, �e �wieki w moj� trumn� zabijaj�, chocia� i to bym wola�. Modli�em si�, ale nadzieja w sercu jakoby j� wiatr zwia�� J�ki moje kawad�i batogami pot�umi�, wi�c przesiedzia�em cicho ca�� noc, p�ki nie zacz�o �wita�Spojrz� ja wtedy na tego, kto ma ze mn� wios�em robi� � Jezu Chryste mi�y! � zgadnijcie aca�stwo, kto by� naprzeciw mnie? � Dydiuk!</p><p>Pozna�em go zaraz, chocia� by� go�y, wychud� i broda uros�a mu w pas, bo ju� dawniej by� na galery zaprzedan� Pocz��em si� na niego patrze�, on na mnie; pozna� mnie tak�e� Nie m�wili�my do siebie nic� Ot, na co nam obum przysz�o! Ale przecie taka jeszcze by�a w nas zawzi�to��, �e nie tylko nie powitali�my si� po bo�emu, ale uraza buchn�a w nas jak p�omie� i a� rado�� chwyci�a za serce ka�dego, �e i jego wr�g tak samo cierpie� musi� Tego� samego dnia nawa ruszy�a w drog�. Dziwno by�o z najwi�kszym nieprzyjacielem za jedno wios�o ima�, z jednej misy och�apy je��, kt�rych by psi u nas je�� nie chcieli, jedno tyra�stwo znosi�, jednym powietrzem dycha�, razem cierpie�, razem p�aka� P�yn�li�my po Hellesponcie, a potem po Archipelagu� Insula<a l:href="#fn346" type="note">[346]</a> tam przy insuli, a wszystko w mocy tureckiej� Oba brzegi tako�� �wiat ca�y!� Ci�ko by�o. W dzie� zn�j niewypowiedziany. S�o�ce tak pali, �e a� woda zda si� od niego p�on��, a kiedy owe blaski poczn� drga� i skaka� na fluktach, rzek�by�: deszcz ognisty pada. Pot si� z nas la�, a j�zyk przysycha� nam do podniebienia� W nocy zimno k�sa�o jak pies� Pociechy znik�d � nic, jeno strapienie, �al za utraconym szcz�ciem, strapienie i mord�ga. S�owa tego nie wypowiedz�� W jednej ostoi, ju� na ziemi greckiej, widzieli�my z pok�adu one s�awne <emphasis>ruinas</emphasis> �wi�ty�, kt�re jeszcze <emphasis>Graeci</emphasis> staro�ytni wznie�li� Kolumna stoi tam przy kolumnie, jakoby ze z�ota, a to marmur tak po��k� od staro�ci. Wida� za� dobrze, bo to na wzg�rzu nagim i niebo tam jako turkus� Potem po�eglowali�my naok� Peloponezu. Dzie� szed� za dniem, tydzie� za tygodniem, my�my z Dydiukiem s�owa do siebie nie rzekli, bo jeszcze hardo�� i zawzi�to�� mieszka�a w naszych sercach� Ale pocz�li�my z wolna krusze� pod r�k� bo��. Z trudu i zmienno�ci aury grzeszne cielsko j�o nam prawie odpada� od ko�ci; rany surowcem zadane gnoi�y si� na s�o�cu. W nocy modlili�my si� o �mier�. Co si� zdrzemn�, to s�ysz�, jako Dydiuk m�wi: �Chryste pomy�uj! Swiataja Preczystaja, pomy�uj! Daj umerty!� On te� s�ysza� i widzia�, jakom ja do Bogarodzicielki i jej Dzieci�tka r�ce wyci�ga�� A tu jakoby wiatr morski uraz� z serca zwiewa�� Coraz mniej, coraz mniej� W ko�cu, jakem nad sob� p�aka�, tom i nad nim p�aka�. Ju�e�my te� oba spogl�dali na siebie inaczej� Ba! pocz�li�my sobie �wiadczy�. Jak na mnie przysz�y poty i �miertelne znu�enie, to on sam wios�owa�; jak na niego, to ja� Przynios� mis�, ka�dy uwa�a, �eby i drugi mia�. Ale patrzcie aca�stwo, co to natura ludzka! Po prostu m�wi�c, mi�owali�my si� ju�, ale �aden nie chcia� tego pierwszy powiedzie� Szelma w nim by�a, ukrai�ska dusza!� Dopiero� kiedy� okrutnie nam by�o �le i ci�ko, a m�wili w dzie�, �e nazajutrz spotkamy si� z wenecja�sk� flot�. �ywno�ci te� by�o sk�po i wszystkiego nam �a�owali pr�cz bicza. Przysz�a noc: j�czymy z cicha i � on po swojemu, ja po swojemu � modlimy si� jeszcze �arliwiej; patrz� ja przy �wietle miesi�ca, a� jemu �zy ciurkiem na brod� lec�. Wezbra�o mi serce, wi�c m�wi�: �Dydiuk, to� my z jednych stron, odpu��my sobie winy�. Jak to us�ysza� � mi�y Bo�e! � kiedy ch�opisko nie ryknie, kiedy si� nie zerwie, a� �a�cuchy zabrz�k�y. Przez wios�o padli�my sobie w ramiona, ca�uj�c si� i p�acz�c� Nie umiem rzec, jako�my si� d�ugo trzymali, bo tam ju� i pami�� nas odesz�a, jeno�my si� trz�li ode �kania.</p><p>Tu przerwa� pan Muszalski i co� ko�o oczu palcami przebiera� pocz��. Nasta�a chwila ciszy, jeno zimny wiatr p�nocny po�wistywa� mi�dzy bierwionami, a w izbie ogie� sycza� i �wierszcze gra�y. Za czym pan Muszalski odsapn�� i tak dalej prawi�:</p><p>� Pan B�g, jako si� oka�e, pob�ogos�awi� nas i �ask� swoj� okaza�, ale na razie gorzko przyp�acili�my �w braterski sentyment. Oto trzymaj�c si� w obj�ciach popl�tali�my tak �a�cuchy, �e�my ich odczepi� nie mogli. Przyszli dozorcy i dopiero nas rozczepili, ale ka�czug wi�cej godziny �wista� nad nami. Bito nas nie patrz�c gdzie. Pop�yn�a krew ze mnie, pop�yn�a z Dydiuka, pomiesza�a si� i posz�a jednym strumieniem w morze. No! Nic to! Stare dzieje� na chwa�� Bo��!�</p><p>Od tej pory nie przysz�o mi do g�owy, �e ja od Samnit�w pochodz�, a on ch�op bia�ocerkiewski, niedawno uszlachcon. I brata rodzonego nie m�g�bym wi�cej mi�owa�, jakom jego mi�owa�. Cho�by te� i nie by� uszlachcon, jedno by mi by�o � cho� wola�em, �e by�. A on, po staremu, jako niegdy� nienawi��, tak teraz mi�o�� oddawa� z nawi�zk�. Tak� ju� mia� natur�.</p><p>Nazajutrz by�a bitwa. Wenecjanie rozegnali nasz� flot� na cztery wiatry. Nasza galera, potrzaskana srodze z kolubryn, zatai�a si� przy jakowej� pustej wysepce, po prostu skale z morza stercz�cej. Trzeba j� by�o reperowa�, a �e �o�nierze pogin�li i r�k brak�o, musieli nas rozku� i siekiery nam da�. Jako�my tylko na l�d wysiedli, spojrz� na Dydiuka, a u niego ju� to samo w g�owie, co u mnie. �Zaraz?� � pyta mnie. �Zaraz!� � m�wi� i nie my�l�c d�u�ej, w �eb Czubaczego; wtem on samego kapitana. Za nami inni jako p�omie�! W godzin� sko�czyli�my z Turkami, potem z�adzili�my jako tako galer� i siedli na ni� bez �a�cuch�w, a B�g mi�osierny kaza� wiatrom przywia� nas do Wenecji.</p><p>O �ebranym chlebie dostali�my si� do Rzeczypospolitej. Podzieli�em si� z Dydiukiem podjasielsk� substancj� i oba zaci�gn�li�my si� znowu, �eby za nasze �zy i nasz� krew zap�aci�. Podczas podhajeckiej Dydiuk poszed� na Sicz do Sirki, a z nim razem do Krymu. Co tam wyrabiali i jak znaczn� uczynili dywersj�<a l:href="#fn347" type="note">[347]</a>, o tym aca�stwo wiecie.</p><p>W czasie powrotu Dydiuk, syt zemsty, od strza�y poleg�. Ja osta�em i teraz oto, ilekro� �uk naci�gam, czyni� to na jego intencj�, a �em tym sposobem nieraz ju� dusz� jego uradowa�, na to �wiadk�w w tej zacnej kompanii nie braknie.</p><p>Tu znowu umilk� pan Muszalski i zn�w s�ycha� by�o tylko po�wist p�nocnego wiatru i trzaskanie ognia. Stary wojownik utkwi� wzrok w p�on�ce k�ody i po d�ugim milczeniu tak sko�czy�:</p><p>� By� Nalewajko i �oboda, by�a chmielnicczyzna, a teraz jest Dorosz; ziemia z krwi nie osycha, k��cim si� i bijem, a przecie B�g posia� w serca nasze jakowe� <emphasis>semina</emphasis><a l:href="#fn348" type="note">[348]</a> mi�o�ci, jeno �e one jakoby w p�onnej glebie le�� i dopiero gdy je �zy a krew podleje, dopiero pod uciskiem i pod ka�czugiem poga�skim, dopiero w tatarskiej niewoli niespodziane wydaj� frukta<a l:href="#fn349" type="note">[349]</a>.</p><p>� Cham chamem! � rzek� nagle budz�c si� pan Zag�oba.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIV</p></title><p>Mellechowicz z wolna przychodzi� do zdrowia, ale �e w podjazdach jeszcze udzia�u nie bra� i siedzia� zamkni�ty w izbie, przeto nikt sobie nim g�owy nie zaprz�ta�, gdy nagle zaszed� wypadek, kt�ry zwr�ci� na� powszechn� uwag�.</p><p>Oto Kozacy pana Motowid�y chwycili Tatara, dziwnie jako� ko�o stanicy myszkuj�cego, i przyprowadzili go do Chreptiowa.</p><p>Po dora�nym zbadaniu je�ca pokaza�o si�, i� by� to Lipek, ale z tych, kt�rzy niedawno s�u�by i siedziby w Rzeczypospolitej porzuciwszy, pod w�adz� su�ta�sk� si� udali. Przybywa� on z tamtej strony Dniestru i mia� ze sob� listy od Kryczy�skiego do Mellechowicza.</p><p>Pan Wo�odyjowski zaniepokoi� si� tym bardzo i zaraz zwo�a� starszyzn� na narad�.</p><p>� Mo�ci panowie � rzek� � wiecie dobrze, jako wielu Lipk�w, nawet z takich, kt�rzy od niepami�tnych lat na Litwie i tu na Rusi siedzieli, teraz do ordy przesz�o, zdrad� si� za dobrodziejstwa Rzeczypospolitej wywdzi�czaj�c. Ow� s�uszna jest: wszystkim nie nazbyt ufa� i bacznym okiem na uczynki ich pogl�da�. Mamy i tu chor�giewk� lipkowsk�, sto pi��dziesi�t koni dobrych licz�c�, kt�rej Mellechowicz przywodzi. Tego Mellechowicza ja nie od dawna znam; wiem jeno to, �e go hetman za znamienite us�ugi setnikiem uczyni� i tu mi go z lud�mi przys�a�. Dziwno mi te� by�o, �e go nikt z waszmo�ci�w dawniej, przed jego do s�u�by wst�pieniem, nie zna� i o nim nie s�ysza�� �e go Lipkowie nasi nad miar� mi�uj� i �lepo s�uchaj�, to sobie m�stwem jego i s�awnymi akcjami t�umaczy�em, ale i oni pono nie wiedz�, sk�d on jest i co za jeden. Nie podejrzewa�em go dot�d o nic anim te� wypytywa� na poleceniu hetma�skim poprzestaj�c, chocia� on jakow�� tajemnic� si� os�ania�. R�ne ludzie miewaj� humory, a mnie do niczyjego nic, byle ka�den s�u�b� pe�ni�. Oto jednak ludzie pana Motowid�y z�owili Tatarzyna, kt�ry list od Kryczy�skiego do Mellechowicza przywi�z�, a nie wiem, czy wa�ciom wiadomo, kto jest Kryczy�ski?</p><p>� Jak�e! � rzek� pan Nienaszyniec. � Kryczy�skiego zna�em osobi�cie, a teraz go wszyscy ze z�ej s�awy znaj�.</p><p>� Razeme�my do szk� � zacz�� pan Zag�oba, ale uci�� nagle, pomiarkowawszy, �e w takim razie Kryczy�ski musia�by mie� dziewi��dziesi�t lat, a w takim wieku ludzie zwykle ju� nie wojuj�.</p><p>� Kr�tko m�wi�c � rzek� ma�y rycerz � Kryczy�ski Tatar polski. By� on pu�kownikiem jednej z naszych lipkowskich chor�gwi, za czym ojczyzn� zdradzi� i do dobrudzkiej ordy przeszed�, gdzie, jako s�ysza�em, wielkie ma znaczenie, bo tam si� wida� spodziewaj�, �e on i reszt� Lipk�w na poga�sk� stron� przeci�gnie. Z takim to cz�owiekiem Mellechowicz w praktyki wchodzi, a najlepszym dowodem ten list, kt�rego tenor<a l:href="#fn350" type="note">[350]</a> jest nast�puj�cy.</p><p>Tu ma�y pu�kownik rozwin�� karty listu, uderzy� po nich wierzchem d�oni i czyta� pocz��:</p><p>�Wielce mi�y duszy mojej bracie! Pos�aniec tw�j dosta� si� do nas i pismo odda���</p><p>� Po polsku pisze? � przerwa� pan Zag�oba.</p><p>� Kryczy�ski, jako wszyscy nasi Tatarzy, jeno po rusi�sku i po polsku umia� � odrzek� ma�y rycerz � a Mellechowicz te� pewnie po tatarsku nie ugryzie. S�uchajcie waszmo�ciowie nie przerywaj�c:</p><p>��i pismo odda�, B�g sprawi, �e wszystko b�dzie dobrze i �e doka�esz, czego zechcesz. My si� tu z Morawskim, Aleksandrowiczem, Tarasowskim i Grocholskim cz�sto naradzamy, a do innych braci pisujemy, rady ich tak�e zasi�gaj�c nad sposobem, jakoby to, czego ty, mi�y, chcesz, jak najpr�dzej sta� si� mog�o. �e� za� na zdrowiu, jako nas wie�� dosz�a, szwank poni�s�, przeto cz�owieka posy�am, aby ci�, mi�y, oczyma ujrza� i pociech� nam przyni�s�. Tajemnicy pilno przestrzegaj, bo bro� B�g, aby za wcze�nie si� wyda�o. Niech B�g rozmno�y pokolenie twoje jako gwiazdy na niebie.</p><p>Kryczy�ski�</p><p>Pan Wo�odyjowski sko�czy� i pocz�� oczyma wodzi� po obecnych, a gdy milczeli ci�gle, pilnie wida� tre�� pisma rozwa�aj�c, rzek�:</p><p>� Tarasowski, Morawski, Grocholski i Aleksandrowicz, wszystko to dawni rotmistrze tatarscy i zdrajcy.</p><p>� To samo Poturzy�ski, Tworowski i Adurowicz � doda� pan Snitko.</p><p>� Co aca�stwo o tym li�cie m�wicie?</p><p>� Zdrada jawna; tu nie ma nad czym deliberowa� � rzek� pan Muszalski. � Po prostu w�chaj� si� z Mellechowiczem, aby i naszych Lipk�w na ich stron� przeprowadzi�, a on si� zgadza.</p><p>� Dla Boga! Co za <emphasis>periculum</emphasis> dla ca�ej komendy � zawo�a�o kilka g�os�w. � To� Lipkowie dusz� za Mellechowicza by oddali i jak on im rozka�e, to w nocy nas napadn�.</p><p>� Najczarniejsza zdrada pod s�o�cem! � wo�a� pan Deyma.</p><p>� I sam hetman tego Mellechowicza setnikiem uczyni�! � rzek� pan Muszalski.</p><p>� Panie Snitko � ozwa� si� Zag�oba � com m�wi�, kiedym Mellechowicza obaczy�? Czym wa�panu nie powiedzia�, �e renegat i zdrajca oczyma tego cz�owieka patrzy? Ha! Do�� mi na niego by�o spojrze�! Wszystkich m�g� oszuka�, ale nie mnie! Powt�rz wa�� moje s�owa, panie Snitko, nic nie zmieniaj. Nie powiedzia��em, i� to jest zdrajca?</p><p>Pan Snitko wsun�� nogi pod �aw� i sk�oni� g�ow�.</p><p>� Podziwia� istotnie nale�y przenikliwo�� waszmo�� pana, chocia�, co prawda, to nie pami�tam, �eby go waszmo�� pan zdrajc� nazwa�. Powiedzia�e� tylko waszmo�� pan, i� mu wilkiem z oczu patrzy.</p><p>� Ha! Wi�c acan utrzymujesz, �e pies zdrajca, a wilk nie zdrajca, �e wilk nie uk�si r�ki, kt�ra go g�adzi i je�� mu daje? Wi�c to pies zdrajca? Mo�e wa�pan jeszcze i Mellechowicza b�dziesz broni�, a nas wszystkich zdrajcami uczynisz?�</p><p>Skonfundowany w ten spos�b pan Snitko otworzy� szeroko oczy i usta i tak zdumia�, �e s�owa przez czas jaki� przem�wi� nie m�g�.</p><p>Tymczasem pan Muszalski, kt�ry pr�dkie mia� zdanie, zaraz rzek�:</p><p>� Naprz�d nale�y nam Panu Bogu podzi�kowa�, i� tak niecne praktyki si� odkry�y, a potem sze�ciu dragan�w wykomenderowa� z Mellechowiczem i kul� w �eb!</p><p>� Potem tylko innego setnika mianowa� � doda� pan Nienaszyniec.</p><p>� Zdrada tak jawna, �e i pomy�ki by� nie mo�e.</p><p>Na to Wo�odyjowski:</p><p>� Naprz�d nale�y Mellechowicza wybada�, a potem panu hetmanowi o tych praktykach dam zna�, bo jako mnie pan Bogusz z Zi�bic powiada�, wielce Lipkowie panu marsza�kowi koronnemu na sercu le��.</p><p>� Ale waszej mo�ci � rzek� zwracaj�c si� do ma�ego rycerza pan Motowid�o � ca�kowita wzgl�dem Mellechowicza przys�uguje inkwizycja<a l:href="#fn351" type="note">[351]</a>, gdy� on nigdy towarzyszem nie by�.</p><p>� Moje prawo znam � odpar� Wo�odyjowski � i nie potrzebujesz mi go wa�pan przypomina�.</p><p>Wtem inni pocz�li wo�a�:</p><p>� Niech�e nam stanie do oczu �w taki syn, �w przedawczyk i zdrajca!</p><p>Gromkie wo�ania zbudzi�y pana Zag�ob�, kt�ren by� si� nieco zdrzemn��, co mu si� ju� ustawicznie przytrafia�o; wi�c przypomnia� sobie pr�dko, o czym by�a mowa, i rzek�:</p><p>� Nie, panie Snitko, miesi�c si� w klejnociku zatai�, ale dowcip wa�panowy jeszcze si� lepiej zatai�, bo i ze �wiec� nikt go nie znajdzie. M�wi�, �e pies, <emphasis>canis fidelis</emphasis><a l:href="#fn352" type="note">[352]</a>, zdrajca, a wilk nie zdrajca! Pozw�l asindziej! wa�pan ju� zupe�nie w pi�tk� gonisz!</p><p>Pan Snitko podni�s� oczy do nieba na znak, jak niewinnie cierpi, ale nie chcia� sprzeczk� dra�ni� staruszka, a wtem te� Wo�odyjowski kaza� mu i�� po Mellechowicza, wi�c wyszed� spiesznie, kontent, �e tym sposobem wymkn�� si� mo�e.</p><p>Po chwili wr�ci� prowadz�c m�odego Tatara, kt�ren widocznie nic o z�owieniu Lipka jeszcze nie wiedzia�, bo wszed� �mia�o. Smag�a i pi�kna jego twarz wyblad�a wielce, ale zdr�w ju� by� i g�owy nawet nie obwi�zywa� chustami, tylko j� przykrywa� krymk�<a l:href="#fn353" type="note">[353]</a> z czerwonego aksamitu.</p><p>Oczy wszystkich wpatrzone by�y w niego jak w t�cz�, on za� sk�oni� si� ma�emu rycerzowi do�� nisko, reszcie kompanii do�� hardo.</p><p>� Mellechowicz! � rzek� Wo�odyjowski utkwiwszy w Tatara bystre swe �renice � czy znasz pu�kownika Kryczy�skiego?</p><p>Przez twarz Mellechowicza przelecia� cie� nag�y i gro�ny.</p><p>� Znam! � odrzek�.</p><p>� Czytaj! � rzek� ma�y rycerz podaj�c mu list znaleziony przy Lipku.</p><p>Mellechowicz pocz�� czyta� i nim sko�czy�, spok�j wr�ci� mu na lica.</p><p>� Czekam rozkazu � rzek� zwracaj�c list.</p><p>� Jak dawno zdrad� zamierzy�e� i jakich masz tu w Chreptiowie wsp�lnik�w?</p><p>� Tom o zdrad� oskar�on?</p><p>� Odpowiadaj, nie pytaj! � rzek� gro�nie ma�y rycerz.</p><p>� Za czym taki dam respons: zdrady nie zamierzy�em, wsp�lnik�w nie mia�em; a je�lim mia�, to takich, kt�rych wa�panowie s�dzi� nie b�dziecie.</p><p>Us�yszawszy to �o�nierze pocz�li zgrzyta� i zaraz kilka gro�nych g�os�w ozwa�o si�:</p><p>� Pokorniej, psi synu, pokorniej! Przed godniejszymi od siebie stoisz!</p><p>Na to Mellechowicz pocz�� spogl�da� na nich wzrokiem, w kt�rym b�yszcza�a ch�odna nienawi��.</p><p>� Wiem, com panu komendantowi powinien, jako zwierzchno�ci mojej � odrzek� k�aniaj�c si� powt�rnie Wo�odyjowskiemu � wiem i to, �em od wa�pan�w ta�szy, dlatego ich kompanii nie szukam; wasza mi�o�� � tu zwr�ci� si� zn�w do ma�ego rycerza � pyta�a mnie o wsp�lnik�w; mam ich w mojej robocie dw�ch: jeden jest pan podstoli nowogrodzki, Bogusz, a drugi pan hetman wielki koronny.</p><p>Us�yszawszy te s�owa zdumieli si� wszyscy bardzo i przez chwil� panowa�o milczenie, na koniec pan Wo�odyjowski w�sikami ruszy� i spyta�:</p><p>� Jak�e to?</p><p>� Takim sposobem � odrzek� Mellechowicz � �e wprawdzie Kryczy�ski, Morawski, Tworowski, Aleksandrowicz i wszyscy inni do ordy przeszli i si�a ju� z�ego ojczy�nie uczynili, ale szcz�cia w nowej s�u�bie nie znale�li. Mo�e te� i sumienie ich ruszy�o, do��, �e im si� i s�u�ba, i miano zdrajc�w przykrzy. Pan hetman dobrze o tym wie i panu Boguszowi, a tak�e i panu My�liszewskiemu poleci� na powr�t ich pod chor�gwie Rzeczypospolitej spraktykowa�, pan Bogusz za� mnie do tego u�y� i porozumiewa� mi si� z Kryczy�skim rozkaza�. Mam w kwaterze listy od pana Bogusza, kt�re okaza� mog�, a kt�rym lepiej od moich s��w wasza mi�o�� uwierzysz.</p><p>� Id� z panem Snitk� po owe listy i przynie� je natychmiast.</p><p>Mellechowicz wyszed�.</p><p>� Mo�ci panowie � rzek� pr�dko ma�y rycerz � wielce�my pono tego �o�nierza zbyt rych�ym pos�dzeniem pokrzywdzili, bo je�li on te listy ma i prawd� m�wi � a poczynam my�le�, �e tak jest � tedy to nie tylko kawaler akcjami wojennymi ws�awiony, ale cz�owiek na dobro ojczyzny czu�y, i nagroda, nie krzywe s�dy, powinna go za to spotka�. Dla Boga! Trzeba to b�dzie pr�dko naprawi�!</p><p>Inni pogr��eni byli w milczeniu, nie wiedz�c, co rzec, pan Zag�oba za� przymkn�� oczy i tym razem udawa�, �e drzemie.</p><p>Tymczasem wr�ci� Mellechowicz i poda� Wo�odyjowskiemu list Bogusza.</p><p>Ma�y rycerz pocz�� czyta�, co nast�puje:</p><p>�Ze wszystkich stron s�ysz�, �e nikogo nad ci� przydatniejszego do takiej pos�ugi nie ma, a to dla dziwnej mi�o�ci, kt�r� oni k�tobie p�on�. Pan hetman got�w im przebaczy� i przebaczenie Rzeczypospolitej na si� bierze. Z Kryczy�skim si� zno� jako najcz�ciej przez ludzi pewnych i <emphasis>praemium</emphasis><a l:href="#fn354" type="note">[354]</a> mu obiecuj. Tajemnic� pilnie obserwuj, bo dla Boga, zgubi�by� ich wszystkich. Panu Wo�odyjowskiemu jednemu �arcana� dywulgowa�<a l:href="#fn355" type="note">[355]</a> mo�esz, bo to tw�j zwierzchnik i si�a u�atwi� ci potrafi. Trudu i starania nie �a�uj bacz�c, �e <emphasis>finis coronat opus</emphasis><a l:href="#fn356" type="note">[356]</a>, i b�d� pewien, �e za ow� �yczliwo�� matka nasza r�wn� ci mi�o�ci� nagrodzi.�</p><p>� Ot mi nagroda! � mrukn�� ponuro m�ody Tatar.</p><p>� Na mi�y B�g! Czemu�e� nikomu s�owem nie wspomnia�? � zakrzykn�� Wo�odyjowski.</p><p>� Waszej mi�o�ci chcia�em wszystko powiedzie�, alem nie mia� jeszcze kiedy, bom po owym szwanku chorowa�; przed ichmo�ciami � tu Mellechowicz zwr�ci� si� ku oficerom � mia�em tajemnic� nakazan�, kt�ren nakaz milczenia zechcesz pewnikiem wasza mi�o�� teraz zn�w ichmo�ciom wyda�, aby tamtych nie zgubi�.</p><p>� Dowody twojej cnoty s� tak oczywiste, �e i �lepy by im zaprzeczy� nie m�g� � rzek� ma�y rycerz. � Prowad� dalej dzie�o z Kryczy�skim. �adnej przeszkody mie� w tym nie b�dziesz, chyba pomoc, na co ci moj� r�k�, jako zacnemu kawalerowi, daj�. Przyjd��e dzi� do mnie na wieczerz�.</p><p>Mellechowicz u�cisn�� podan� mu r�k� i sk�oni� si� po raz trzeci. Z k�t�w ruszyli si� ku niemu i inni oficerowie m�wi�c:</p><p>� To�my si� na tobie nie poznali, ale nie umknie ci dzi� r�ki, kto cnot� kocha.</p><p>Lecz m�ody Lipek wyprostowa� si� nagle i przechyli� w ty� g�ow� jak ptak drapie�ny dzioba� gotowy.</p><p>� Przed godniejszymi stoj� � rzek�.</p><p>Po czym wyszed� z izby.</p><p>Uczyni�o si� gwarno po jego wyj�ciu. �Nic dziwnego � m�wili mi�dzy sob� oficerowie � burzy mu si� jeszcze serce o to pos�dzenie, ale to minie. Trzeba nam inaczej go traktowa�. Fantazj� ma on prawdziwie kawalersk�! Wiedzia� hetman, co robi�! Dziwy si� dziej�, no, no!��</p><p>Pan Snitko triumfowa� po cichu i w ko�cu nie m�g� wytrzyma�, lecz zbli�ywszy si� do pana Zag�oby, sk�oni� mu si� i rzek�:</p><p>� Pozw�l waszmo�� pan, a tak i �w wilk nie zdrajca�</p><p>� Nie zdrajca? � odpar� Zag�oba � Zdrajca, jeno cnotliwy zdrajca, bo nie nas, ale ord� zdradza� Nie tra� wa�pan nadziei, panie Snitko, b�d� si� co dzie� modli� za wa�ci dowcip, mo�e si� Duch �wi�ty zlituje!</p><p>Basia cieszy�a si� wielce, gdy jej pan Zag�oba o ca�ej sprawie opowiedzia�, bo mia�a dla Mellechowicza �yczliwo�� i lito��.</p><p>Ale ma�y rycerz pocz�� g�adzi� po r�owej twarzy Ba�k� i odrzek�:</p><p>� O, mucho utrapiona, znaj� ci�! Nie o Mellechowicza ani o ufno�� ci chodzi, jeno by ci si� chcia�o w step lecie� i bitwy za�y�! Nic z tego�</p><p>To rzek�szy pocz�� j� raz po razu ca�owa� w usta.</p><p>� <emphasis>Mulier insidiosa est</emphasis>!<a l:href="#fn357" type="note">[357]</a> � rzek� z powag� Zag�oba.</p><p>Tymczasem Mellechowicz siedzia� z owym przys�anym Lipkiem w swojej kwaterze i rozmawiali po cichu. Siedzieli tak blisko siebie, �e prawie czo�em w czo�o. Kaganek z baraniego �oju p�on�� na stole, rzucaj�c ��te blaski na twarz Mellechowicza, kt�ra by�a mimo ca�ej swej pi�kno�ci po prostu straszna, taka malowa�a si� w niej zawzi�to��, okrucie�stwo i dzika rado��.</p><p>� Halim, s�uchaj! � szepta� Mellechowicz.</p><p>� Effendi<a l:href="#fn358" type="note">[358]</a> � odrzek� pos�aniec.</p><p>� Powiedz Kryczy�skiemu, �e m�dry, bo w pi�mie nie by�o nic, co by mnie mog�o zgubi�. Powiedz mu, �e m�dry. Niech nigdy wyra�niej nie pisuje� Oni mi teraz b�d� jeszcze bardziej ufali� wszyscy! Sam hetman, Bogusz, My�liszewski, tutejsza komenda � wszyscy! S�yszysz? Niech ich m�r wydusi!</p><p>� S�ysz�, effendi.</p><p>� Ale naprz�d w Raszkowie musz� by�, a potem tu wr�ci�.</p><p>� Effendi, m�ody Nowowiejski ci� pozna.</p><p>� Nie pozna. Widzia� mnie ju� pod Kalnikiem, pod Brac�awiem i nie pozna�. Patrzy we mnie, brwi marszczy, ale nie poznaje. On mia� pi�tna�cie lat, jak z domu uciek�. O�m razy zima od tego czasu stepy pokry�a. Zmieni�em si�. Stary by mnie pozna�, ale m�ody nie pozna� Z Raszkowa dam ci zna�. Niech Kryczy�ski b�dzie got�w i blisko si� trzyma. Z perku�abami<a l:href="#fn359" type="note">[359]</a> musicie porozumienie mie�. W Jampolu tak�e nasza chor�giew jest. Boguszowi wm�wi�, �eby u hetmana ordynans dla mnie do Raszkowa wyrobi�, �e stamt�d �atwiej mi b�dzie Kryczy�skiego praktykowa�. Ale tu musz� wr�ci� musz�!� Nie wiem, co si� zdarzy, jako si� u�o�y� Ogie� mi� pali, w nocy sen ode mnie ucieka� Gdyby nie ona, by�bym zmar��</p><p>� B�ogos�awione jej r�ce.</p><p>Wargi Mellechowicza pocz�y si� trz��� i pochyliwszy si� jeszcze bli�ej ku Lipkowi, j�� szepta� jakoby w gor�czce:</p><p>� Halim! B�ogos�awione jej r�ce, b�ogos�awiona g�owa, b�ogos�awiona ziemia, po kt�rej chodzi, s�yszysz, Halim! Powiedz tam im, �em ju� zdr�w � przez ni��</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXV</p></title><p>Ksi�dz Kami�ski, za m�odych lat �o�nierz i kawaler wielkiej fantazji, siedzia� pod staro�� w Uszycy i parafi� restaurowa�. Ale �e ko�ci� by� w zgliszczach, a parafian brak�o, zaje�d�a� �w proboszcz bez owieczek do Chreptiowa i po ca�ych tygodniach tam przesiaduj�c, rycerstwo pobo�nymi naukami budowa�.</p><p>Wys�uchawszy wi�c z uwag� opowie�ci pana Muszalskiego, w kilka wieczor�w p�niej tak ozwa� si� do zgromadzonych:</p><p>� Lubi�em ja zawsze s�ucha� takowych opowiada�, w kt�rych �a�osne przygody szcz�liwy sw�j koniec maj�, gdy� widoczna z nich, �e kogo bo�a r�ka piastuje, tego z �owczych obie�y wyzu� ka�dego czasu potrafi i cho�by z Krymu pod spokojny dach zaprowadzi.</p><p>Dlatego niech ka�dy z wa�ci�w raz na zawsze to sobie zakonotuje, i� dla Pana Boga nie masz nic niepodobnego, i niech�e w najci�szych nawet terminach ufno�ci w jego mi�osierdzie nie traci.</p><p>Ot, co jest!</p><p>Chwali si� to panu Muszalskiemu, �e prostego cz�eka bratersk� mi�o�ci� pokocha�. Przyk�ad tego da� nam sam Zbawiciel, kt�ry z kr�lewskiej krwi pochodz�c, przecie prostak�w kocha�, wielu z nich aposto�ami mianowa� i do promocji im dopom�g�, tak �e owi teraz w senacie niebieskim zasiadaj�.</p><p>Lecz co inszego jest mi�o�� prywatna, a co inszego generalna jednej nacji ku drugiej, kt�r� to generaln� pan nasz Zbawiciel nie mniej pilnie obserwowa� nakaza�. A gdzie ona? Kiedy, cz�eku, rozgl�dniesz si� po �wiecie, to taka wsz�dy zawzi�to�� w sercach, jakoby ludzie diabelskich, nie boskich przykaza� s�uchali.</p><p>� M�j jegomo�� � odrzek� pan Zag�oba � trudno nas przekonasz, aby�my Turczyna, Tatara lub innych barbar�w mi�owa� mieli, kt�rymi i sam Pan B�g zgo�a brzydzi� si� musi.</p><p>� Do tego ja wa�ci nie namawiam, jeno to utrzymuj�, �e dzieci <emphasis>eiusdem matris</emphasis><a l:href="#fn360" type="note">[360]</a> kocha� si� powinny, a ow� zamiast tego od chmielnicczyzny, czyli od trzydziestu lat, wszystkie te kraje z krwi nie osychaj�.</p><p>� A z czyjej winy?</p><p>� Kto si� pierwszy do niej przyzna, temu pierwszemu B�g j� odpu�ci.</p><p>� Jegomo�� dzi� szatki duchowne nosisz, a za m�odu bija�e� rebelizant�w<a l:href="#fn361" type="note">[361]</a>, jako�my s�yszeli, wcale nie zgorzej�</p><p>� Bija�em, bom by� powinien, jako �o�nierz, i nie to m�j grzech, ale to, �em ich przy tym jako zarazy nienawidzi�. Mia�em swoje prywatne racje, o kt�rych nie b�d� wspomina�, bo to dawne czasy i rany owe zasch�y. W tym si� kajam, �em nad powinno�� czyni�. Mia�em pod swoj� komend� sto ludzi z chor�gwi pana Niewodowskiego i cz�sto luzem chodz�c, z nimim pali�, �cina�, wiesza�� Waszmo�ciowie wiecie, jakie to by�y czasy. Palili i �cinali Tatarzy przez Chmiela na pomoc wezwani, palili�my i �cinali my. Kozactwo te� wod� a ziemi� tylko wsz�dy zostawia�o, gorszych jeszcze dopuszczaj�c si� od nas i od Tatar�w okrucie�stw. Nie masz nic straszniejszego nad wojn� domow�� Co to by�y za czasy, tego nikt nie wypowie, do��, �e my i oni byli�my do ps�w w�ciek�ych ni� do ludzi podobniejsi� Raz dano zna� do naszej komendy, �e hultajstwo pana Rusieckiego w jego fortalicji oblega. Pos�ano mnie z moimi lud�mi na ratunek. Przyszed�em za p�no. Fortalicja by�a ju� z ziemi� zr�wnana. Napad�em jednak na ch�opstwo pijane i znacznie wyci��em, cz�� si� tylko w zbo�u zatai�a; tych kaza�em �ywcem bra�, by ich dla przyk�adu obwiesi�. Ale gdzie? �atwiej by�o zamierzy� ni� dokona�: w ca�ej wsi nie zosta�o ani jednego budynku, ani jednego drzewa, nawet hry�kowe grusze na miedzach samotnie stoj�ce by�y po�cinane. Nie mia�em czasu szubienicy stawia�; lasu te�, jako to w kraju stepowym, nigdzie w pobli�u. Co robi�? Bior� ja moich je�c�w i id�. Ju� te� przecie znajd� gdzie jaki d�bczak rosochaty. Id� mil�, id� dwie � step i step, cho� kul� potoczy�. Trafiamy wreszcie na �lady jakiej� wioski, by�o to pod wiecz�r; patrz�, ogl�dam si�: tu i owdzie kupa w�gli, a zreszt� siwy popi�; znowu nic! Na wzg�rku maluchnym krzy� przecie zosta�, du�y, d�bowy, niedawno wida� uczyniony, bo drzewo nic jeszcze nie sczernia�o i �wieci�o si� przy zorzy, jakoby z ognia. Chrystus by� na nim z blachy wyci�ty i tak w�a�nie pomalowany, �e dopiero z boku zaszed�szy i cienko�� blachy widz�c pozna�e�, i� nieprawdziwe cia�o wisi; ale z przodu twarz mia� jakoby �yw�, od bole�ci jeno nieco przyblad��, i cierniow� koron�, i oczy do g�ry podniesione z okrutnym smutkiem i �a�o�ci�. Gdym tedy ujrza� �w krzy�, mign�a mi przez g�ow� my�l: �Ot drzewo, inszego nie masz� � alem si� zaraz zl�k�. W imi� Ojca i Syna! Na krzy�u ich nie b�d� wiesza�! Ale zrozumia�em, �e uciesz� oczy Chrystusowe, gdy w jego obliczno�ci ka�� tych, kt�rzy tyle krwi niewinnej przelali, po�cina�, i m�wi� tak: �Panie mi�y, niech�e ci si� zdaje, �e to owi �ydowinowie, kt�rzy ciebie na krzy� przybili, bo ci od nich nie lepsi�. Wtem kaza�em ich po jednemu porywa�, na mogi�k� pod krzy� podprowadza� i �cina�. Byli mi�dzy nimi starzy, siwi ch�opi i pachol�ta! Pierwszy tedy, kt�rego przyprowadzono, m�wi: �Przez m�k� Pa�sk�, przez tego� Chrysta, pomi�uj panie!� A ja na to: �Po szyi go!� Dragon ci�� i �ci��� Przyprowadzono drugiego, ten to samo: �Przez tego Chrystusa mi�osiernego pomi�uj!� A ja zn�w: �Po szyi go!� To samo z trzecim, czwartym, pi�tym; by�o ich czternastu, a ka�dy mi� przez Chrysta zaklina�� Ju� i zorze zgas�y, gdy�my sko�czyli. Kaza�em ich po�o�y� kr�giem ko�o st�p krzy�a� G�upi! My�la�em, �e tym widokiem Syna Jedynego udelektuj�, oni za� ruchali czas jaki� to r�kami, to nogami, czasem rzuci� si� kt�ry jako ryba z wody wyj�ta, ale kr�tko tego by�o; niebawem wigor opu�ci� ich cia�a i le�eli wianuszkiem cicho.</p><p>�e to ju� ciemno�� uczyni�a si� zupe�na, postanowi�em zosta� na nocleg, chocia� ognisk nie by�o z czego rozpali�. Noc B�g da� ciep��, wi�c moi ludzie radzi pok�adli si� na derach, ja za� poszed�em sobie jeszcze pod krzy�, u n�ek Chrystusowych zwyczajne pacierze odm�wi� i mi�osierdziu jego si� poleci�. A my�la�em, �e modlitwa moja tym wdzi�czniej zostanie przyj�ta, �e mi dzie� zeszed� w pracy i w takich uczynkach, kt�re za zas�ug� sobie poczytywa�em.</p><p>Cz�sto si� utrudzonemu �o�nierzowi przytrafia, �e pocz�wszy wieczorne pacierze, u�nie. Trafi�o si� to i mnie. Dragoni widz�c, jakom kl�cza� z g�ow� opart� o krzy�, rozumieli, �em si� w pobo�nych rozmy�laniach zatopi�, i �aden mi ich przerywa� nie chcia�; moje oczy za� zaraz si� przymkn�y i sen dziwny zeszed� na mnie od tego krzy�a. Nie powiem, �e mia�em widzenie, bom go i by�, i jestem niegodzien, ale �pi�c twardo, widzia�em jakoby na jawie ca�� m�k� Pa�sk�� Na widok tedy opresji Baranka niewinnego skrusza�o we mnie serce, �luzy pu�ci�y mi si� z oczu i �a�o�� zdj�a mnie niezmierna: �Panie � m�wi� � mam oto gar�� dobrych pacho�k�w: chceszli widzie�, co nasza jazda, ski� jeno g�ow�, a ja tych takich syn�w, twoich kat�w, w mig na szablach roznios�.� Ledwiem to rzek�, znik�o mi wszystko z oczu, zosta� tylko sam krzy�, a na nim Chrystus krwawymi �zami p�acz�cy� Obejmuj� ja wi�c podn�ek drzewa �wi�tego i te� �locham. Jak to d�ugo trwa�o, nie wiem, ale po owym czasie, uspokoiwszy si� nieco, zn�w rzekn�: �Panie, Panie! Przecz<a l:href="#fn362" type="note">[362]</a> �e� w�r�d zatwardzia�ych �ydowin�w nauk� twoj� �wi�t� opowiada�? �eby� by� z Palestyny do naszej Rzeczypospolitej przyszed�, pewnie nie byliby�my ci� na krzy� przybijali, ale wdzi�cznie przyj�li, wszelakim dobrem obdarzyli i indygenat<a l:href="#fn363" type="note">[363]</a> ci dali dla tym wi�kszego twojej boskiej chwa�y pomno�enia. Czemu� tak nie uczyni�, o Panie?�</p><p>Rzek�szy podnios�em oczy ku g�rze (we �nie to zawsze by�o, pami�tajcie aca�stwo) i c� widz�? Oto Pan nasz spogl�da na mnie surowie, brwi marszczy i nagle wielkim g�osem tak odrzecze: �Tanie teraz wasze szlachectwo, bo je czas�w wojny szwedzkiej ka�dy �yk m�g� kupi�; ale mniejsza z tym! Warci�cie siebie wzajem i wy, i hultajstwo, a jedni i drudzy gorsi�cie od �ydowin�w, bo wy mi� tu co dzie� na krzy� przybijacie� Zalim to nie nakaza� mi�o�ci nawet dla nieprzyjaci� i przebaczania win, a wy, jakoby w�ciek�e zwierza, wn�trzno�ci targacie sobie wzajem. Na co ja patrz�c m�k� niezno�n� cierpi�. Ty za� sam, kt�ry� mnie chcia� odbija�, a potem do Rzeczypospolitej zaprasza�, c�e� uczyni�? Oto trupy tu naok� krzy�a mego le�� i krew obryzga�a mu podn�e, a przecie byli mi�dzy nimi niewinni, pachol�ta m�ode, albo ludzie za�lepieni, kt�rzy rozgarni�cia nijakiego nie maj�c za innymi jako g�upie owce poszli. Mia��e� nad nimi mi�osierdzie, s�dzi��e� ich przed �mierci�? Nie! Kaza�e� ich wszystkich po�cina� i jeszcze� my�la�, �e mnie tym ucieszysz. Zaprawd�, co inszego jest karci� i kara�, tak jako ojciec syna karze, tak jako starszy brat m�odszego karci, a co inszego m�ci� si�, s�du nie dawa�, miary w karaniu i okrucie�stwie nie zna�.Do tego ju� dosz�o, �e na tej ziemi wilcy mi�osierniejsi od ludzi, �e tu trawy krwaw� ros� si� poc�, wichry nie wiej�, ale wyj�, rzeki �zami p�yn� i ludzie do �mierci r�ce wyci�gaj� m�wi�c: �Ucieczko nasza!��</p><p>� Panie! � zawo�a�em � Zali oni lepsi od nas? Kto najwi�ksze okrucie�stwa czyni�? Kto pogan sprowadza�?�</p><p>� Mi�ujcie ich nawet karz�c � odrzek� Pan � a w�wczas bielmo spadnie z ich oczu, zatwardzia�o�� ust�pi z serc i mi�osierdzie moje b�dzie nad wami. Inaczej przyjdzie nawa�a tatarska i �yka na�o�y wam i im � i nieprzyjacielowi b�dziecie musieli s�u�y� w umartwieniu, w pogardzie, we �zach, a� do dnia, w kt�rym pokochacie si� wsp�lnie. Je�li za� miar� w zawzi�to�ci przebierzecie, tedy nie b�dzie ani dla jednych, ani dla drugich zmi�owania i poganin posi�dzie t� ziemi� na wieki wiek�w!</p><p>Struchla�em s�uchaj�c takowych zapowiedzi i d�ugi czas s�owa nie mog�em przem�wi�, dopiero rzuciwszy si� na twarz pyta�em:</p><p>� Panie, co ja mam czyni�, aby grzechy moje zmaza�?</p><p>Na to Pan rzek�:</p><p>� Id�, powtarzaj s�owa moje, g�o� mi�o��!</p><p>Po tej odpowiedzi sny moje znik�y. �e to noc latem kr�tka, obudzi�em si� ju� o brzasku i ca�y ros� okryty. Spojrz�: g�owy wiankiem oko�o krzy�a le��, jeno ju� posinia�e. Dziwna rzecz, wczoraj radowa� mnie ten widok, dzi� zgroza mi� chwyci�a, zw�aszcza na widok g�owy jednego pachol�cia lat mo�e siedmnastu, kt�re nad miar� by�o pi�kne. Kaza�em �o�nierzom pogrze�� przystojnie cia�a pod tym samym krzy�em i odt�d � by�em ju� nie ten.</p><p>Z pocz�tku, bywa�o, my�la�em sobie: sen mara! Ale przecie tkwi� on mi w pami�ci i jakoby jestestwo ca�e coraz bardziej ogarnia�. Nie �mia�em suponowa�, �eby sam Pan ze mn� gada�, bo jakom ju� rzek�: nie czu�em si� godnym, ale mog�o by� to, �e sumienie, kt�re si� by�o czasu wojny przytai�o w duszy jako Tatar w trawach, teraz ozwa�o si� nagle wol� mi bosk� oznajmuj�c. Poszed�em do spowiedzi: ksi�dz potwierdzi� to mniemanie. �Jawna (powiada) wola i przestroga Bo�a, s�uchaj ich, bo b�dzie z tob� �le.�</p><p>Odt�d pocz��em g�osi� mi�o��.</p><p>Ale towarzystwo i oficyjerowie �mieli mi si� w oczy. �A co� to (prawi�) ksi�dz, �eby� nam nauki dawa�? Ma�o� to owi psubratowie dyzgust�w<a l:href="#fn364" type="note">[364]</a> Bogu naczynili, ma�o napalili ko�cio��w, ma�o naha�bili krzy��w? Mamy si� za to w nich kocha�?� S�owem, nikt mnie nie s�ucha�.</p><p>Wi�c po beresteckiej wdzia�em te oto szatki duchowne, aby z wi�ksz� powag� s�owo i wol� bo�� og�asza�.</p><p>Od dwudziestu przesz�o lat czyni� to bez spoczynku. Ju� mi i w�osy pobiela�y� B�g mi�o�ciw nie ukarze mnie za to, �e g�os m�j by� dotychczas g�osem wo�aj�cego na puszczy.</p><p>Mo�ci panowie, mi�ujcie nieprzyjaci� waszych, karzcie ich, jako ojciec karze, karzcie jako brat starszy karci, inaczej gorze im, ale gorze i wam, gorze ca�ej Rzeczypospolitej.</p><p>Patrzcie, co za skutek owej wojny i zawzi�to�ci brata przeciw bratu? Oto pustyni� sta�a si� ta ziemia, mogi�y mam w Uszycy za parafian; w zgliszczach ko�cio�y, miasta, wsie, a poga�ska pot�ga wzbiera i ro�nie nad nami na kszta�t morza, kt�re i ciebie, kamieniecka opoko, po�kn�� gotowe�</p><p>Pan Nienaszyniec s�ucha� z wielkim wzruszeniem mowy ksi�dza Kami�skiego, a� mu pot wyst�pi� na czo�o, potem tak ozwa� si� w�r�d powszechnego milczenia:</p><p>� �e s� mi�dzy kozactwem godni kawalerowie, przyk�adem tu obecny pan Motowid�o, kt�rego wszyscy kochamy i szanujem. Ale co do mi�o�ci generalnej, o kt�rej tak wymownie m�wi� ksi�dz Kami�ski, przyznaj�, �e w ci�kim grzechu dot�d �y�em, bo jej we mnie nie by�o i nie stara�em si�, �eby j� mie�. Teraz ksi�dz jegomo�� nieco mi oczy otworzy�. Bez szczeg�lnej jednak �aski boskiej ja tej mi�o�ci w sercu nie znajd�, bo pami�� okrutnej krzywdy w nim nosz�, kt�r� krzywd� pokr�tce tu opowiem.</p><p>� Napijmy si� czego ciep�ego � przerwa� Zag�oba.</p><p>� Dorzu�cie ognia do gruby � rzek�a do pacholik�w Basia.</p><p>I wkr�tce potem obszerna izba zaja�nia�a na nowo �wiat�em, a przed ka�dym z rycerzy postawi� pacho� kwart� z piwem grzanym. Wszyscy zaraz ch�tnie umoczyli w nim w�sy, a gdy poci�gn�li raz i drugi, pan Nienaszyniec zabra� zn�w g�os i tak m�wi�, jak gdyby w�z turkota�:</p><p>� Matka umieraj�c poleci�a mej opiece siostr�. Halszka jej by�o na imi�. Nie mia�em �ony, dzieci, wi�c mi�owa�em on� dziewczyn� jak �renic� oka. By�a dwadzie�cia lat m�odsza ode mnie i na r�kum j� nosi�. Po prostu: za dzieckom w�asne j� uwa�a�. Potem poszed�em na wypraw�, a j� ogarn�a orda. Gdym wr�ci�, t�uk�em �bem o �ciany. Maj�tno�� w czasie inkursji<a l:href="#fn365" type="note">[365]</a> przepad�a, alem sprzeda�, com mia�: ostatni rz�d na konia! I pojecha�em z Ormiany, by j� wykupi�. Znalaz�em j� w Bachczysaraju. By�a przy haremie, nie w haremie, bo mia�a dopiero dwana�cie lat. Nie zapomn� nigdy, Halszko, tej chwili, kiedym ci� odnalaz�, jako� mi� za szyj� obj�a, jako� mnie w oczy ca�owa�a! Ale c�! Pokaza�o si�, �e ma�o by�o tego, com przywi�z�. Dziewka by�a pi�kna. Jehu-aga, kt�ren j� porwa�, trzy razy tyle ��da�! Chcia�em siebie odda� w dodatku. Nie pomog�o i to. W moich oczach kupi� j� na targu wielki Tuhaj-bej, �w wr�g nasz przes�awny, kt�ren chcia� j� ze trzy lata przy haremie potrzyma�, a p�niej �on� sw� z niej uczyni�. Wraca�em do kraju w�osy rw�c. Po drodze dowiedzia�em si�, �e w jednym a�usie przymorskim przemieszkuje jedna z �on Tuhaj-beja z jego ulubionym synalkiem, Azj�� Tuhaj-bej po wszystkich miastach i wielu wsiach trzyma� �ony, aby wsz�dy mia� sw�j wczas pod w�asnym dachem.Dowiedziawszy si� ja o owym synaczku, pomy�la�em, �e B�g ukazuje mi ostatni spos�b ratunku dla Halszki, i zaraz postanowi�em ma�ego Azj� porwa�, a potem za moj� dziewczynin� go wymieni�. Ale sam tego uczyni� nie mog�em. Trzeba by�o na Ukrainie albo w Dzikich Polach watah� skrzykn��, co nie by�o �atwe, bo raz, �e imi� Tuhaj-beja straszne by�o na wszystkiej Rusi, a po wt�re, on�e kozactwu przeciw nam pomaga�. Jednak niema�o po stepach w��czy si� mo�ojc�w, kt�rzy tylko w�asnej korzy�ci patrz� i dla �upu wsz�dy i�� gotowi. Tych zebra�em kup� znaczn�. Co�my przeszli, p�ki czajki<a l:href="#fn366" type="note">[366]</a> nie wyp�yn�y na morze, tego j�zyk nie wys�owi, bo i przed starszyzn� kozack� kry� nam si� by�o trzeba. Ale B�g pob�ogos�awi�. Azj� porwa�em, z nim �upy znamienite. Po�cig nas nie dogna� i dostali�my si� szcz�liwie na Dzikie Pola, sk�d chcia�em do Kamie�ca zd��y�, by zaraz rozpocz�� przez kupc�w tamecznych uk�ady.</p><p>Rozdzieli�em wszystkie �upy mi�dzy mo�ojc�w, sobie tylko Tuhajowe szczeni� zostawuj�c. A �em tak szczerze i hojnie z tymi lud�mi post�pi�, �em poprzednio tylu przyg�d z nimi dozna�, �em razem z nimi przymiera� g�odem i �ba za nich nadstawia�, rozumia�em, �e ka�dy z nich w ogie� by za mn� skoczy�, �em sobie ich serca na wieki zjedna�.</p><p>Gorzkom wkr�tce mia� za to odpokutowa�!</p><p>Nie przysz�o mi do g�owy, �e oni w�asnych ataman�w w sztuki rozdzieraj�, by si� �upem po nich podzieli�; zapomnia�em, �e nie masz mi�dzy tymi lud�mi wiary, cnoty, wdzi�czno�ci ni sumienia� Blisko ju� Kamie�ca skusi�a ich nadzieja bogatego za Azj� okupu. W nocy napadli na mnie jak wilcy, sznurem dusili za szyj�, no�ami popruli cia�o, wreszcie, maj�c mnie za zdech�ego, porzucili w pustyni, a sami z dzieckiem uszli.</p><p>B�g mi zes�a� ratunek i wr�ci� zdrowie; ale moja Halszka przepad�a na wieki. Mo�e tam �yje gdzie jeszcze, mo�e po �mierci Tuhajowej inny j� poj�� pohaniec, mo�e Mahometa przyj�a, mo�e o bracie zgo�a zapomnia�a, mo�e jej syn krew moj� kiedy� wytoczy� Ot, moja historia!</p><p>Tu umilk� pan Nienaszyniec i pocz�� ponuro w ziemi� patrzy�.</p><p>� Ile naszej krwi i �ez za te krainy wyciek�o! � ozwa� si� pan Muszalski.</p><p>� B�dziesz mi�owa� nieprzyjacio�y twoje � wtr�ci� ksi�dz Kami�ski.</p><p>� A przyszed�szy do zdrowia nie szuka�e� wa�pan owego szczeniaka? � spyta� pan Zag�oba.</p><p>� Jakem si� p�niej dowiedzia� � odrzek� pan Nienaszyniec � na moich zb�j�w inna kupa zb�j�w napad�a, kt�ra ich w pie� wyci�a. Ci wraz z �upami i dziecko porwa� musieli. Szuka�em wsz�dzie, ale jakoby kamie� w wod� wpad�o.</p><p>� Mo�e� je wa�pan p�niej gdzie i spotka�, ale go pozna� nie mog�e�? � rzek�a pani Basia.</p><p>� Dzieciak, nie wiem, czy mia� trzy lata. Ledwie wiedzia�, �e Azja by�o mu imi�. Ale bym go by� pozna�, bo mia� nad ka�d� piersi� ryb� wyk�ut� i sin� barw� napuszczon�.</p><p>Nagle Mellechowicz, kt�ry dot�d siedzia� spokojnie, ozwa� si� dziwnym g�osem z k�ta izby:</p><p>� Po rybie by� go waszmo�� nie pozna�, bo wielu Tatar�w mo�e takowy znak nosi�, zw�aszcza z tych, kt�rzy przy brzegach mieszkaj�.</p><p>� Nieprawda � odpar� s�dziwy pan Hromyka � po beresteckiej ogl�dali�my �cierwo Tuhaj-bejowe, bo na placu zosta�o, i wiem, �e mia� ryby na piersiach, a wszyscy inni polegli insze nosili znaki.</p><p>� A ja wa�panu m�wi�, �e ryb� nosi wielu.</p><p>� Tak, ale z wra�ego Tuhaja pokolenia.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie pana Lelczyca, kt�ren rankiem na podjazd przez Wo�odyjowskiego wys�any, teraz w�a�nie z niego powraca�.</p><p>� Panie komendancie � rzek� zaraz we drzwiach � u Sierocego Brodu, po multa�skiej stronie, kupa jakowa� le�y i ku nam zamy�la.</p><p>� Co za ludzie? � spyta� pan Micha�.</p><p>� �otrzykowie. Jest troch� Wo�oszy, trocha W�grzyn�w, a najwi�cej lu�nej ordy, razem ze dwie�cie ludzi.</p><p>� To ci sami, o kt�rych mia�em wiadomo��, �e po wo�oskiej stronie pl�drowali � rzek� Wo�odyjowski. � Perku�ab musia� ich tam nacisn��, wi�c si� do nas wymykaj�; ale tam samej ordy b�dzie ze dwie�cie. W nocy si� przeprawi�, a �witaniem im zast�pim. Pan Motowid�o i Mellechowicz b�d� od p�nocka gotowi. Stadko wo��w na przyn�t� podegna�, a teraz do kwater.</p><p>�o�nierze pocz�li si� rozchodzi�, ale nie wszyscy jeszcze opu�cili izb�, gdy Basia podbieg�szy do m�a zarzuci�a mu r�ce na szyj� i pocz�a co� szepta� w ucho. On u�miecha� si� i trz�s� odmownie g�ow�, ona za� widocznie nalega�a, coraz mocniej zaciskaj�c r�ce ko�o jego szyi.</p><p>Widz�c to pan Zag�oba rzek�:</p><p>� Uczy�e jej raz t� satysfakcj�, to i ja stary z wami pocz�api�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVI</p></title><p>Lu�ne watahy, kt�re trudni�y si� rozbojem po obu stronach Dniestru, sk�ada�y si� z ludzi wszelkich narodowo�ci okoliczne kraje zamieszkuj�cych. Przewa�ali w nich zawsze tatarscy zbiegowie z ordy dobrudzkiej i bia�ogrodzkiej, dziksi jeszcze i m�niejsi od swych krymskich pobratymc�w, ale nie brak�o te� i Wo�och�w, i kozactwa, i W�grzyn�w, i czeladzi polskiej, zbieg�ej ze stanic nad brzegiem Dniestru le��cych. Buszowali oni to po polskiej, to po wo�oskiej stronie, przechodz�c raz w raz graniczn� rzek�, w miar� jak przyciskali ich perku�abowie lub komendanci Rzeczypospolitej. W jarach i lasach, w jaskiniach mieli oni swe kryj�wki niedost�pne.</p><p>G��wnym celem ich napad�w by�y stanicze stada wo��w i koni, kt�re nawet w zimie nie schodzi�y ze step�w, same sobie po�ywienia pod �niegami szukaj�c. Ale pr�cz tego napadali na wsie, miasteczka, osady, na pomniejsze komendy, na kupc�w polskich, a nawet tureckich, na po�rednik�w z okupem do Krymu jad�cych. Mia�y owe kupy sw�j �ad i swych wodz�w, ale ��czy�y si� rzadko. Cz�stokro� zdarza�o si� nawet, �e mniej liczne by�y wycinane przez liczniejsze. Namno�y�o si� ich wsz�dy w krajach ruskich bardzo wiele, zw�aszcza od czasu wojen kozacko-polskich, gdy wszelkie bezpiecze�stwo w owych stronach znik�o. Naddniestrza�skie watahy podsycane przez zbieg�w ordzi�skich szczeg�lniej by�y gro�ne. Widywano niekt�re do pi�ciuset g��w licz�ce. Przyw�dcy ich przybierali tytu� bej�w. Pustoszyli oni kraj sposobem zupe�nie tatarskim i nieraz istotnie sami komendanci nie wiedzieli, czy maj� robot� ze zb�jami, czy te� z przodowymi czambu�ami ca�ej ordy. Komputowym wojskom<a l:href="#fn367" type="note">[367]</a>, zw�aszcza je�dzie Rzeczypospolitej, kupy owe nie by�y zdolne w polu dosta�, ale zap�dzone w matni�, bi�y si� po desperacku, wiedz�c dobrze, �e wzi�tych w niewol� czeka powr�z. Bro� ich by�a rozmaita. �uk�w i strzelb im brak�o, kt�re zreszt� do nocnych napad�w ma�o by�yby im przydatne. Wi�ksza cz�� zbrojna by�a w hand�ary<a l:href="#fn368" type="note">[368]</a> i jatagany<a l:href="#fn369" type="note">[369]</a> tureckie, w ki�cienie<a l:href="#fn370" type="note">[370]</a>, w szable tatarskie i w p�szcz�ki ko�skie wpuszczane w m�ode d�bczaki i umocnione powr�zkiem. Owa ostatnia bro� w silnym r�ku straszliwe oddawa�a pos�ugi, bo kruszy�a ka�d� szabl�. Niekt�rzy mieli wid�y, bardzo d�ugie, ostro �elazem okute; niekt�rzy wreszcie rohatyny<a l:href="#fn371" type="note">[371]</a>. Te w nag�ych razach przeciw je�dzie nadstawiali.</p><p>Wataha, kt�ra zatrzyma�a si� u Sierocego Brodu, musia�a by� bardzo liczn� albo w ostatnich znale�� si� na multa�skiej stronie terminach, skoro odwa�y�a si� podej�� pod chreptiowsk� komend� mimo postrachu, jaki samo imi� pana Wo�odyjowskiego we wszystkich obubrze�nych rabusiach obudza�o. Jako� drugi podjazd przywi�z� wiadomo��, �e sk�ada�a si� ona z czterystu przesz�o g��w pod wodz� Azba-beja, s�ynnego grasanta, kt�ry od kilku lat nape�nia� postrachem i polsk�, i multa�sk� stron�.</p><p>Ucieszy� si� pan Wo�odyjowski, gdy dowiedzia� si�, z kim b�dzie mia� do czynienia, i zaraz stosowne wyda� rozkazy. Pr�cz Mellechowicza i pana Motowid�y posz�a chor�giew pana genera�a podolskiego i pana podstolego przemyskiego. Posz�y one jeszcze w nocy i rzekomo w r�ne strony, ale jako rybacy szeroko za�o�� niewodem, aby nast�pnie zej�� si� przy jednej przer�bli, tak i owe chor�gwie, rozleg�ym id�c koliskiem, mia�y si� zej�� o brzasku przy Sierocym Brodzie.</p><p>Basia asystowa�a z bij�cym sercem wyj�ciu wojsk, jako �e mia�a to by� jej pierwsza wi�ksza wyprawa, i ros�o jej owo serce na widok sprawno�ci tych starych wilk�w stepowych. Wychodzili tak cicho, �e w samej fortalicji mo�na ich by�o nie dos�ysze�. Nie zabrz�cza�y munsztuki, strzemi� nie szcz�kn�o o strzemi�, szabla o szabl�, ko� nie zar�a�. Noc by�a pogodna i nadzwyczaj widna, bo czas pe�ni. Ksi�yc o�wieca� dobrze wzg�rze stannicze i step lekko ze wszystkich stron pochy�y; a jednak ledwie co kt�ra chor�giew wysz�a za cz�stok�, ledwie zamigota�a srebrnymi iskrami, kt�re ksi�yc z szabel wykrzesywa�, ju� nik�a z oczu, jakby stado kuropatw w fali traw nurkuj�ce. By�o co� tajemniczego w tym pochodzie.</p><p>Basi zdawa�o si�, �e to my�liwi wyje�d�aj� na jakowe� �owy maj�ce si� o �witaniu rozpocz�� i dlatego tak id� cicho i ostro�nie, aby zwierza przedwcze�nie nie sp�oszy� Wi�c wielka ochota wst�pi�a w jej serce, aby w tych �owach wzi��� udzia�.</p><p>Pan Wo�odyjowski nie sprzeciwi� si� temu, bo go Zag�oba do zgody sk�oni�. Wiedzia� wreszcie, �e kiedy� i tak trzeba b�dzie ch�ci Basinej zado��uczyni�, wola� wi�c zaraz, zw�aszcza �e grasanci �uk�w i samopa��w<a l:href="#fn372" type="note">[372]</a> nie mieli zwyczaju u�ywa�.</p><p>Ruszyli jednak dopiero we trzy godziny po wyj�ciu pierwszych chor�gwi, bo tak by� ca�e dzie�o pan Micha� u�o�y�. Poszed� z nimi pan Zag�oba, pan Muszalski i dwudziestu Linkhauzowych dragon�w z wachmistrzem, samych Mazur�w, ludzi na schwa�, za kt�rych szabliskami by�a wdzi�czna komendantowa r�wnie jak w ma��e�skiej komnacie bezpieczna.</p><p>Sama ona, maj�c jecha� na m�skiej kulbace, przybrana by�a odpowiednio: mia�a wi�c szarawarki per�owego koloru, aksamitne, bardzo obszerne, podobie�stwo sp�dnicy czyni�ce, a wpuszczone w safianowe ��te buciki: to� kubraczek r�wnie szarej barwy, bia�ym krymskim barankiem podbity i na szwach ozdobnie bramowany; to� �adowniczk� srebrn� roboty wybornej; lekk� szabelk� tureck� na jedwabnych rapciach<a l:href="#fn373" type="note">[373]</a> i pistolety w olstrach<a l:href="#fn374" type="note">[374]</a>. G�ow� jej przybiera� ko�paczek z wierzchem z weneckiego aksamitu, pi�rkiem czaplim ozdobion, a �biczym futrem naok� obszyty; spod ko�paczka wygl�da�a jasna, r�owa twarz, prawie dziecinna, i dwoje oczu ciekawych, a �wiec�cych jak w�gielki.</p><p>Tak przybrana i siedz�c na cisawym<a l:href="#fn375" type="note">[375]</a> bachmaciku, chybkim jak sarna i jak sarna �agodnym, zdawa�a si� by� hetma�skim dzieckiem, kt�re pod opiek� starych wojennik�w na pierwsz� nauk� jedzie. Oni te� si� dziwili jej postaci; pan Zag�oba z panem Muszalskim szturchali si� �okciami, ca�uj�c od czasu do czasu ka�dy swoj� pi�� na znak nadzwyczajnego dla Basi uwielbienia, obaj za� wraz z Wo�odyjowskim uspokajali jej obawy co do sp�nionego wyjazdu.</p><p>� Na wojnie si� nie rozumiesz � m�wi� ma�y rycerz � i dlatego nas pos�dzasz, �e ci� dopiero po wszystkim chcemy na miejsce przyprowadzi�. Jedne chor�gwie id� jako sierpem rzuci�, inne za� musz� ok�ada�, aby szlaki poprzecina� � i dopiero� si� b�d� cichaczem do kupy �ci�ga�y, w matni� nieprzyjaciela bior�c. A my przyjedziemy na czas i bez nas nic si� nie rozpocznie, bo tam ka�da godzina obrachowana.</p><p>� A jak si� nieprzyjaciel spostrze�e i mi�dzy chor�gwiami si� przemknie?</p><p>� Chytry on jest i czujny, ale i nam taka wojna nie nowina.</p><p>� Micha�owi wierz � zawo�a� Zag�oba � bo nie masz nad niego wi�kszego praktyka. Z�y los przygna� tu tych skurczybyk�w.</p><p>� W Lubniach by�em m�odzik � odrzek� pan Micha� � a ju� mi podobne funkcje powierzano. Teraz za�, �em ci to widowisko chcia� wyprawi�, jeszczem staranniej wszystko rozdysponowa�. Chor�gwie razem si� nieprzyjacielowi uka��, razem si� okrzykn� i razem skocz�, jakoby kto z bicza trzasn��.</p><p>� I! I! � pisn�a z rado�ci Basia i stan�wszy w strzemionach, chwyci�a ma�ego rycerza za szyj�. � A mnie wolno b�dzie skoczy�, co? Micha�ku, co? � pyta�a z iskrz�cymi oczyma.</p><p>� W t�ok ci nie pozwol�, bo w t�oku o przygod� �atwo, nie m�wi�c, �e ko� mo�e szwankowa�, ale da�em instrukcj�, by po rozbiciu kup� jak� na nas nagnano, w�wczas rozpu�cim konie i mo�esz dwu albo trzech sobie �ci��, a zaje�d�aj zawsze z lewej, bo tym sposobem �ciganemu niezr�cznie ci� przez konia si�ga�, a ty go masz na odlew.</p><p>Basia na to:</p><p>� Ho, ho! Nie boj� si�! Sam m�wi�e�, �e ju� szabl� robi� daleko lepiej od wujcia Makowieckiego; nie da mi �aden rady!</p><p>� Uwa�aj, �eby cugle mocno trzyma� � wtr�ci� pan Zag�oba. � Oni maj� swoje sposoby i mo�e by� tak: ty go gonisz, a� on nagle konia zwr�ci i osadzi, wtedy go miniesz z rozp�du, ale nim miniesz, ju� on ci� si�gnie. Stary praktyk nigdy nadto konia nie rozpuszcza, jeno wedle potrzeby go miarkuje.</p><p>� I szabli nigdy bardzo nie podnosi�, aby do sztychu przej�� �atwo � rzek� pan Muszalski.</p><p>� B�d� ja przy niej od wypadku � odpowiedzia� ma�y rycerz. � Widzisz, w bitwie ca�a trudno�� w tym, �e trzeba o wszystkim pami�ta�: o koniu swoim i nieprzyjacielu, o cuglach, o szabli, o ci�ciu i sztychu � wszystko naraz! Kto si� wprawi, to mu to samo przez si� przychodzi, ale z pocz�tku znamienici nawet szermierze cz�sto bywaj� niezgrabni i lada chmyz<a l:href="#fn376" type="note">[376]</a>, byle by� praktyk, bieglejszego od si� nowicjusza z konia zsadzi� Dlatego to b�d� ci przy boku.</p><p>� Jeno mnie nie wyr�czaj i ludziom przyka�, aby mnie nikt nie wyr�cza� bez potrzeby.</p><p>� No, no! Obaczym jeszcze, czy ci animuszu stanie, jak przyjdzie co do czego! � odpar� u�miechaj�c si� ma�y rycerz.</p><p>� Albo je�eli si� kt�rego z nas za po�� nie u�apisz! � sko�czy� Zag�oba.</p><p>� Obaczym! � rzek�a z oburzeniem Basia.</p><p>Tak rozmawiaj�c wjechali w okolic� tu i �wdzie chaszczami pokryt�. Do brzasku by�o ju� niedaleko, ale tymczasem uczyni�o si� ciemniej, bo ksi�yc zaszed�. Od ziemi poczyna� te� wstawa� lekki opar i przes�ania� dalsze przedmioty. W owej leciuchnej mgle i mroku majacz�ce opodal zaro�la przybiera�y w podnieconej wyobra�ni Basi kszta�ty �ywych istot. Nieraz zdawa�o si� jej, �e widzi wyra�nie ludzi i konie.</p><p>� Michale, co to jest? � pyta�a szepc�c i ukazuj�c palcem na majak.</p><p>� Nic, krze.</p><p>� My�la�am, �e je�d�cy. Pr�dko zajedziem?</p><p>� Za jakie p�torej godziny to si� i rozpocznie.</p><p>� Ha!</p><p>� Boisz si�?</p><p>� Nie, jeno mi serce bije z wielkiej ochoty! Mia�abym si� ba�! Nic a nic! Patrz, jaki tu szron le�y� Wida�, cho� ciemno.</p><p>Rzeczywi�cie wjechali na szmat stepu, na kt�rym d�ugie i wysch�e �odygi burzan�w szronem siwym by�y pokryte. Pan Wo�odyjowski spojrza� i rzek�:</p><p>� T�dy Motowid�o przechodzi�. Nie dalej jak o p� mili musi le�e� przytajony. �wita ju�!</p><p>Jako� robi� si� pierwszy brzask. Pomroka rzed�a. Niebo i ziemia stawa�y si� szare, powietrze blad�o, czuby drzew i zaro�li pow��czy�y si� jakby srebrem. Dalsze k�py pocz�y si� ods�ania�, jakoby kto zas�on� kolejno podnosi�.</p><p>Wtem z bli�szej k�py wychyli� si� nagle je�dziec na koniu.</p><p>� Pana Motowid�y? � spyta� Wo�odyjowski, gdy semen osadzi� konia tu� przy nim.</p><p>� Tak jest, wasza mi�o��!</p><p>� Co s�ycha�?</p><p>� Przeszli Sierocy Br�d; potem kieruj�c si� na ryk wo��w poszli ku Ka�usikowi. Wo�y pobrali i stoj� na Jurkowym polu.</p><p>� A gdzie pan Motowid�o?</p><p>� Za�o�y� od wzg�rza, a pan Mellechowicz od Ka�usika. Inne chor�gwie nie wiem.</p><p>� Dobrze � rzek� Wo�odyjowski � ja wiem; ruszaj do pana Motowid�y i ka� zamyka�. A pojedynczych ludzi niech rozsypie na p� drogi od pana Mellechowicza. Ruszaj!</p><p>Semen po�o�y� si� na kulbace, ruszy�, a� �ledziona w koniu z miejsca zagra�a, i wkr�tce znikn��. Oni za� pojechali dalej, jeszcze ciszej, jeszcze ostro�niej� Rozwidni�o si� tymczasem zupe�nie. Mg�a, kt�ra o brzasku wsta�a by�a od ziemi, opad�a ca�kiem na d�, a na wschodniej stronie nieba ukaza�a si� d�uga wst�ga �wietlista i r�owa, kt�rej �wiat�o i r�owo�� pocz�y zabarwia� powietrze, wzg�rza, zr�by odleg�ych jar�w i szczyty.</p><p>Wtem do uszu je�d�c�w dosz�y od strony Dniestru liczne zmieszane krakania i wysoko przed nimi ukaza�o si� lec�ce ku zorzy ogromne stado kruk�w. Pojedyncze ptaki odrywa�y si� co chwila od stada i zamiast lecie� wprost przed si� poczyna�y zatacza� nad stepem ko�a, jak czyni� upatruj�c zdobyczy kanie i jastrz�bie.</p><p>Pan Zag�oba podni�s� szabl� do g�ry, ukaza� ostrzem na kruki i rzek� do Basi:</p><p>� Dziwuj si� zmy�lno�ci tych ptak�w. Niech jeno gdziekolwiek ma przyj�� do bitwy, zaraz ze wszystkich stron nadlatuj�, jakoby je kto z worka wysypa�. Gdy samo jedno wojsko ci�gnie albo przyjacielskie maj� si� spotka�, nie masz tego, tak to bestie umiej� odgadn�� intencje ludzkie, cho� si� im nikt nie oznajmia. Sama <emphasis>sagacitas narium</emphasis><a l:href="#fn377" type="note">[377]</a> tego nie wyt�umaczy, dlatego s�usznie dziwi� si� mo�esz.</p><p>Tymczasem ptaki, kracz�c coraz mocniej, zbli�y�y si� znacznie, wi�c pan Muszalski zwr�ci� si� do ma�ego rycerza i rzek� uderzaj�c d�oni� po �uku:</p><p>� Panie komendancie, a nie wzbronno b�dzie �ci�gn�� jednego na uciech� dla pani komendantowej? Ha�asu to przecie nie uczyni?</p><p>� �ci�gnij wa�� cho�by dwa � rzek� Wo�odyjowski wiedz�c, jak� stary �o�nierz ma s�abo�� popisywania si� celno�ci� swych grot�w.</p><p>Na to niezr�wnany �ucznik si�gn�� r�k� za plecy i wydoby� strza�� pierzast�, za czym na�o�y� j� na ci�ciw� i podni�s�szy w g�r� �uk i g�ow�, czeka�.</p><p>Stado by�o coraz bli�ej. Wszyscy wstrzymali konie i patrzyli ciekawie ku niebu. Nagle rozleg� si� �a�osny j�k ci�ciwy, niby �wiegot jask�ki, i strza�a wybieg�szy znik�a pod stadem.</p><p>Przez chwil� mo�na by�o pomy�le�, �e pan Muszalski chybi�, lecz oto jeden ptak zwin�� koz�a i zni�y� si� wprost nad g�owami ku ziemi, nast�pnie, kozio�kuj�c ci�gle, zni�a� si� coraz bardziej, wreszcie pocz�� spada� z rozpostartymi skrzyd�ami, zupe�nie jak li�� daj�cy op�r powietrzu.</p><p>Po chwili spad� na kilka krok�w przed koniem Basi. Strza�a przeszy�a go na wylot tak, �e grot �wieci� powy�ej grzbietu.</p><p>� Na szcz�liw� wr�b�! � rzek� k�aniaj�c si� Basi pan Muszalski. � B�d� ja mia� z daleka na pani� komendantow�, a wielk� moj� dobrodzik�, oko i w nag�ym razie znowu, daj Bo�e szcz�liwie, strza�eczk� wypuszcz�. Cho� tam i bzyknie blisko, upewniam, �e nie zrani.</p><p>� Nie chcia�abym ja by� tym Tatarem, kt�rego waszmo�� na cel we�miesz! � odrzek�a Basia.</p><p>Lecz dalsz� rozmow� przerwa� pan Wo�odyjowski, kt�ry ukazawszy na do�� znaczne wzniesienie odleg�e na kilka stai rzek�:</p><p>� Tam staniem�</p><p>Po tych s�owach ruszyli rysi�. W p� wzniesienia ma�y rycerz kaza� zwolni� kroku, a wreszcie niedaleko wierzcho�ka zatrzyma� konie.</p><p>� Nie b�dziem do samego szczytu doje�d�a� � rzek� � bo przy tak jasnym ranku z daleka mo�na by nas wzi�� na oko, ale zsiad�szy z koni przybli�ym si� tak do zr�bu, by g�owy niewiele wystawa�y.</p><p>To rzek�szy zeskoczy� z konia, a za nim Basia, pan Muszalski i kilku innych. Dragoni pozostali pod szczytem, trzymaj�c rumaki, oni za� posun�li si� a� do miejsca, w kt�rym wzniesienie zapada�o si� �cian� prawie prostopad�� ku do�owi.</p><p>U st�p tej �ciany, wysokiej na kilkadziesi�t �okci, ros�y do�� g�sto w�skim pasem chaszcze, dalej za� ci�gn�� si� step niski, r�wny, kt�rego z tej wysoko�ci ogromn� przestrze� mogli obj�� oczyma.</p><p>R�wnina owa, przeci�ta niewielkim strumieniem biegn�cym w stron� Ka�usiku, by�a r�wnie�, jak i sp�d ska�y, pokryta k�pami zaro�li. Z najwi�kszej k�py cienkie smugi dymu unosi�y si� ku niebu.</p><p>� Widzisz � rzek� do Basi Wo�odyjowski � to nieprzyjaciel si� tam przytai�.</p><p>� Widz� dymy, ale nie widz� ni ludzi, ni koni � odrzek�a z bij�cym sercem Basia.</p><p>� Bo ich zaro�la skrywaj�, chocia� wprawne oko ich dojrzy. Ot tam, patrz: dwa, trzy, cztery, ca�� kup� koni wida�; jeden srokaty, jeden ca�kiem bia�y, a st�d wydaje si� jak niebieski.</p><p>� Pr�dko do nich zjedziem?</p><p>� Nam ich tu przygnaj�, ale mamy czas, bo do owej k�py b�dzie z �wier� mili.</p><p>� A gdzie nasi?</p><p>� Widzisz, tam ot, hen, skrawek boru? Pana podkomorska chor�giew powinna teraz w�a�nie si�ga� ju� brzegu. Mellechowicz wynurzy si� z �wtej strony bodaj za chwil�. Druga towarzyska chor�giew we�mie ich od tego kamienia. Dostrzeg�szy ludzi oni sami rusz� ku nam, bo t�dy mo�na dobrze ku rzece pod wiszarem przejecha�, a za� z tamtego boku jest jar okrutnie przepa�cisty, przez kt�ry nikt nie przejedzie.</p><p>� To s� w matni?</p><p>� Jako widzisz.</p><p>� Dla Boga! Ledwo ju� stoj�! � zakrzykn�a Basia.</p><p>Lecz po chwili:</p><p>� Micha�ku, �eby byli m�drzy, to by co zrobili?</p><p>� To by poszli jak w dym na podkomorsk� i przejechali im po brzuchach. Wtedy byliby wolni, ale tego nie uczyni�, bo naprz�d nie lubi� oni je�dzie regularnej w oczy le��, po wt�re, b�d� si� bali, �e wi�cej wojska w lesie czyha, wi�c pomkn� ku nam.</p><p>� Ba! Ale my ich nie zatrzymamy: mamy jeno dwudziestu ludzi.</p><p>� A Motowid�o?</p><p>� Prawda! Ha! Gdzie on jest?</p><p>Wo�odyjowski zamiast odpowiedzie�, zakwili� nagle, jak kwili jastrz�b albo sok�.</p><p>Wnet liczne kwilenia odpowiedzia�y mu od st�p wzg�rza. Byli to semenowie Motowid�y, kt�rzy tak dobrze przyczaili si� w chaszczach, �e Basia, stoj�c tu� nad nimi, wcale ich nie ujrza�a.</p><p>Wi�c przez chwil� spogl�da�a ze zdumieniem to w d�, to na ma�ego rycerza, nagle policzki jej zapa�a�y ogni�cie i za szyj� chwyci�a m�a.</p><p>� Micha�ku! Ty� najwi�kszy w�dz w �wiecie.</p><p>� Jeno �e wprawy troch� mam � odrzek� u�miechaj�c si� Wo�odyjowski. � Ale ty nie trzepotaj mi si� tu z rado�ci i pomnij, �e grzeczny �o�nierz powinien by� spokojny.</p><p>Ale nic nie pomog�a przestroga. Basia by�a jakby w gor�czce. Chcia�o si� jej zaraz na ko� siada� i ze wzg�rza zje�d�a�, by si� z oddzia�em Motowid�y po��czy�. Ale Wo�odyjowski zatrzyma� j� jeszcze, bo chcia�, �eby pocz�tek dobrze widzia�a.</p><p>Tymczasem s�o�ce poranne wsta�o nad step i powlok�o ch�odnym, bladoz�otym �wiat�em ca�� r�wnin�. Pobliskie k�py rozja�ni�y si� weso�o, dalsze i mniej wyra�ne zarysowa�y si� wyra�niej; szron miejscami w do�ach le��cy pocz�� si� skrzy� migotliwie, powietrze sta�o si� bardzo przezrocze i wzrok m�g� lecie� w dal prawie bez granic.</p><p>� Podkomorska z borku wychodzi � ozwa� si� pan Wo�odyjowski � widz� ludzi i konie!</p><p>Rzeczywi�cie, je�d�cy pocz�li si� wynurza� ze skraju lasu i czernie� d�ug� lini� na pokrytej mocno szronem podle�nej ��ce. Bia�a przestrze� mi�dzy nimi a lasem pocz�a si� z wolna powi�ksza�. Wida� nie spieszyli si� zbytnio, chc�c da� czas innym chor�gwiom.</p><p>Wo�odyjowski zwr�ci� si� teraz w lew� stron�.</p><p>� Jest i Mellechowicz! � rzek�.</p><p>A po chwili znowu:</p><p>� I pana �owczego przemyskiego ludzie nadje�d�aj�. Nikt dw�ch pacierzy nie uchybi�.</p><p>Tu w�siki jego poruszy�y si� �ywo.</p><p>� Noga nie powinna uj��! Na ko� teraz!</p><p>Szybko zwr�cili si� ku dragonom i skoczywszy na kulbaki, zjechali bokiem wzniesienia mi�dzy rosn�ce w dole chaszcze, gdzie znale�li si� w�r�d semen�w pana Motowid�y.</p><p>Zatem ca�� mas� ju� zbli�yli si� do skraju zaro�li i stan�li w miejscu, pogl�daj�c przed siebie.</p><p>Nieprzyjaciel dojrza� widocznie zbli�aj�c� si� podkomorsk� chor�giew, bo w tej�e chwili sypn�y si� z g�stwiny rosn�cej w �rodku r�wniny kupy jezdnych, tak jakoby kto stado sarn ruszy�. Z ka�d� chwil� wysypywa�o si� ich coraz wi�cej. Zwar�szy si� w �a�cuch szli oni z pocz�tku st�pem brzegiem g�stwiny; je�d�cy pok�adli si� na karkach ko�skich, tak i� z daleka mo�na by�o mniema�, �e to sam tabun ci�gnie d�ug� lini� wzd�u� k�py. Widocznie nie mieli jeszcze pewno�ci, czy owa chor�giew na nich idzie i widzi ich ju�, czy te� to jest oddzia� przegl�daj�cy tylko okolic�. W tym ostatnim wypadku mogli spodziewa� si�, �e zaro�la skryj� ich jeszcze przed oczyma nadje�d�aj�cych.</p><p>Z miejsca, gdzie sta� Wo�odyjowski na czele ludzi Motowid�y, wida� by�o doskonale ruchy niepewne i wahaj�ce si� owego czambu�u, podobne zupe�nie do ruch�w dzikich zwierz�t, kt�re ju� zwietrzy�y niebezpiecze�stwo. Dojechawszy do p�k�py, pocz�li i�� pr�dzej lekkim cwa�em. Naraz, gdy pierwsze szeregi si�gn�y otwartego stepu, wstrzyma�y nagle konie, a z nimi zatrzyma�a si� ca�a wataha.</p><p>Oto dojrzeli ci�gn�cy z tej strony oddzia� Mellechowicza.</p><p>W�wczas zatoczyli p�kolem w bok od k�py i oczom ich przedstawi�a si� w ca�ej pe�ni przemyska chor�giew id�ca ju� rysi�.</p><p>Teraz sta�o si� dla nich jasnym, �e wszystkie chor�gwie wiedz� o nich i jad� na nich. Dzikie krzyki ozwa�y si� w�r�d kupy i wszcz�o si� zamieszanie. Chor�gwie, okrzykn�wszy si� tak�e, przesz�y w cwa�, a� r�wnina zagrzmia�a od t�tentu. Widz�c to czambu� wyci�gn�� si� w mgnieniu oka w �aw� i gna� ile tchu w piersiach ko�skich ku wzg�rzu, pod kt�rym sta� ma�y rycerz z panem Motowid�� i jego lud�mi.</p><p>Przestrze� dziel�ca jednych od drugich pocz�a si� zmniejsza� z przera�aj�c� szybko�ci�.</p><p>Basia przyblad�a nieco zrazu ze wzruszenia i serce t�uk�o si� w jej piersiach coraz silniej, widz�c jednak, �e patrz� na ni� i nie dojrzawszy na �adnej twarzy najmniejszego niepokoju, opanowa�a si� pr�dko. Za czym zbli�aj�ca si� jak wicher hurma zaj�a ca�� jej uwag�. Przykr�ci�a cugle, �cisn�a mocniej szabelk� i krew od serca nap�yn�a zn�w wielkim p�dem do jej twarzy.</p><p>� Dobrze! � rzek� ma�y rycerz.</p><p>Ona spojrza�a tylko na niego i poruszy�a chrapkami, szepn�wszy jednocze�nie:</p><p>� Pr�dko skoczym?</p><p>� Jeszcze czas! � odrzek� pan Micha�.</p><p>A tamci gnali, gnali, jak szarak, kt�ry czuje psy za sob�. Ju� nie wi�cej jak p� staja dzieli ich od chaszcz�w, ju� wida� wyci�gni�te �by ko�skie z potulonymi uszami, a nad nimi twarze tatarskie jakby przyros�e do grzywy. S� bli�ej i bli�ej� S�ycha� chrapanie bachmat�w, kt�rych wyszczerzone z�by i wytrzeszczone oczy �wiadcz�, �e id� takim p�dem, a� im dech zapiera� Wo�odyjowski daje znak i p�ot piszczeli seme�skich pochyla si� ku nadbiegaj�cym.</p><p>� Ognia!</p><p>Huk, dym i jakoby wicher uderzy� w kup� plewy.</p><p>W jednym mgnieniu oka wataha rozlatuje si� na wszystkie strony, wyj�c i wrzeszcz�c.</p><p>Wtem ma�y rycerz wysuwa si� z g�stwiny, a jednocze�nie podkomorska, przemyska i lipkowska, zamykaj�c kr�g ko�a, zganiaj� rozproszonych ku �rodkowi zn�w w jedn� kup�. Pr�no ordy�cy szukaj� na pojedynk� wyj�cia, pr�no si� kr�c�, zabiegaj� w prawo, lewo, naprz�d, w ty�, ko�o ju� zwarte, wi�c i wataha zbija si� mimo woli coraz cia�niej, a wtem nadbiegaj� chor�gwie i rozpoczyna si� straszliwe �omotanie.</p><p>Zrozumieli grasanci, �e ten tylko wyjdzie �yw z owego skrz�tu, kto si� przebije, wi�c cho� bez �adu i ka�dy na swoj� r�k�, j�li si� broni� z rozpacz� i w�ciek�o�ci�. Zaraz te� z pocz�tku g�sto us�ali pole, tak wielka by�a furia uderzenia.</p><p>�o�nierze, naciskaj�c ich i mimo ciasnoty pr�c konie naprz�d, siedli i bodli z t� nieub�agan� a straszliw� wpraw�, jak� tylko �o�nierz z rzemios�a mie� mo�e. Odg�os tuzania rozlega� si� nad tym ludzkim koliskiem, podobien do odg�osu cep�w bij�cych gromadnie a szybko w klepisko. Bito ordy�c�w i ci�to przez �by, przez karki, przez plecy, przez r�ce, kt�rymi okrywali g�owy, bito ze wszystkich stron, bez odpoczynku, bez pardonu, bez miary i zmi�owania. Oni te� pocz�li razi�, czym kto m�g�: hand�arami, szablami, �w ki�cieniem, �w szcz�k� ko�sk�. Konie ich, spychane do �rodka, osiada�y na zadach lub wali�y si� na wznak. Inne gryz�c si� i kwicz�c wierzga�y w t�oku, powoduj�c nieopisany zam�t. Po kr�tkiej walce w milczeniu wycie wyrwa�o si� ze wszystkich piersi tatarskich; gniot�a je wi�ksza liczba, lepsza bro�, wi�ksza bieg�o��. Zrozumieli, �e nie ma dla nich ratunku, �e nie ujdzie nikt nie tylko z �upami, lecz nawet z �yciem. �o�nierz, rozgrzewaj�c si� stopniowo, grzmoci� coraz pot�niej. Niekt�rzy z rabusi�w pozeskakiwali z kulbak pragn�c przemkn�� si� mi�dzy nogami rumak�w. Tych tratowa�y kopyta, a czasem �o�nierz odwr�ci� si� i sztychem z g�ry zbiega przeszywa�; niekt�rzy padali na ziemi� w tej nadziei, �e gdy chor�gwie posun� si� ku �rodkowi, w�wczas zostawszy na zewn�trz ko�a b�d� mogli ratowa� si� ucieczk�.</p><p>Jako� kupa zmniejsza�a si� coraz bardziej, bo z ka�d� chwil� ubywa�o ludzi i koni. Widz�c to Azba-bej zbi�, o ile m�g�, ludzi w klin i rzuci� si� ca�� si�� na semen�w Motowid�y pragn�c koniecznie rozerwa� pier�cie�.</p><p>Lecz ci osadzili go na miejscu i w�wczas rozpocz�a si� rze�ba straszliwa. W tym samym czasie Mellechowicz, szalej�c jak p�omie�, rozerwa� kup� i zostawiwszy jej po�ow� dwom towarzyskim chor�gwiom, sam siad� na karki tym, kt�rzy �cinali si� z semenami.</p><p>Cz�� wprawdzie rabusi�w wymkn�a si� przez �w ruch w pole i rozlecia�a si� po r�wninie jak stado li�ci, ale �o�nierze z tylnych szereg�w, kt�rzy przyst�pu do bitwy dla zbyt ma�ego miejsca znale�� nie mogli, pu�cili si� za nimi natychmiast, po dw�ch, po trzech lub pojedynczo. Natomiast ci, kt�rzy nie zdo�ali si� wymkn��, szli pod miecz mimo zapalczywej obrony i k�adli si� pokotem jak �an zbo�a, kt�ry �niwiarze z dw�ch stron ��� napoczn�.</p><p>Basia ruszy�a wraz z semenami, piszcz�c cienkim g�osem dla dodania sobie fantazji, bo w pierwszej chwili pociemnia�o jej nieco w oczach zar�wno od p�du, jak z wielkiego wzruszenia. Dopad�szy te� ju� nieprzyjaciela, widzia�a przed sob� z pocz�tku tylko ciemn� mas�, ruchliw�, rozko�ysan�. Porwa�a j� nieprzezwyci�ona ch��, by zupe�nie zamkn�� oczy. Opar�a si� wprawdzie tej ch�ci, lecz i tak macha�a szabelk� troch� na o�lep. Ale kr�tko to trwa�o. Odwaga jej wzi�a wreszcie g�r� nad konfuzj� i zaraz przejrza�a ja�niej. Naprz�d dostrzeg�a �by ko�skie, za nimi rozpalone a dzikie twarze; jedna z nich b�ysn�a przed ni� tu�, tu�; Basia ci�a zamaszy�cie i twarz znik�a nagle, jakby by�a widziad�em.</p><p>W�wczas do uszu Basinych doszed� spokojny g�os m�a:</p><p>� Dobrze!</p><p>G�os �w nadzwyczajnej doda� jej otuchy, pisn�a jeszcze cieniej i pocz�a kl�ski szerzy� z zupe�n� ju� umys�u przytomno�ci�. Oto znowu szczerzy przed ni� z�by jaka� straszliwa g�owa o p�askim nosie i wystaj�cych policzkach: Basia mach! Po niej!� Tam znowu r�ka ki�cie� podnosi: Basia mach! Po niej; widzi jakie� plecy w to�ubie: sztychem w nie; za czym tnie w prawo, w lewo, wprost, a co tnie, to cz�ek leci na ziemi� zdzieraj�c u�dzienic� konia. Basi a� dziw, �e to tak �atwo. Ale �atwo dlatego, �e z jednej strony jedzie strzemieniem w strzemi� ma�y rycerz, z drugiej � pan Motowid�o. Pierwszy pilnie baczy na swoje kochanie � i to zgasi tak cz�eka jak �wiec�, to p�ytkim sztychem odwali rami� wraz z broni�, to czasem wetknie ostrze mi�dzy Basi� a nieprzyjaciela i wra�a<a l:href="#fn378" type="note">[378]</a> szabla wyleci nagle tak w g�r�, jakby by�a ptakiem skrzydlatym.</p><p>Pan Motowid�o, �o�nierz flegmatyk<a l:href="#fn379" type="note">[379]</a>, pilnowa� drugiego boku m�nej pani. I jako pracowity sadownik id�c w�r�d drzew raz w raz odetnie lub pokruszy such� ga��, tak on raz w raz str�ca� ludzi na skrwawion� ziemi�, walcz�c z tak� flegm� i spokojem, jak gdyby o czym innym my�la�. Obaj wiedzieli, kiedy Basi samej pozwoli� na natarcie, a kiedy j� uprzedzi� lub zast�pi�.</p><p>Czuwa� nad ni� z daleka i kto� trzeci, �ucznik niezr�wnany, kt�ren stoj�c umy�lnie opodal, co chwila be�t strza�y do ci�ciwy przyk�ada� i puszcza� niechybnego pos�a�ca �mierci w t�ok najwi�kszy.</p><p>Lecz t�ok uczyni� si� tak srogi, �e Wo�odyjowski nakaza� Basi cofn�� si� wraz z kilkoma lud�mi z zam�tu, zw�aszcza �e p�dzikie konie ordy�c�w j�y gry�� i wierzga�. Basia za� us�ucha�a niezw�ocznie, bo jakkolwiek zapa� j� unosi� i m�ne serce do dalszej zach�ca�o walki, przecie jej niewie�cia natura pocz�a bra� g�r� nad uniesieniem i wzdraga� si� w�r�d tej rzezi, na widok krwi, w�r�d wycia, j�k�w, chrapania konaj�cych, w powietrzu przesi�k�ym zapachem surowicy i potu.</p><p>Cofaj�c wi�c z wolna konia, wkr�tce znalaz�a si� za ko�em walcz�cych, za� pan Micha� i pan Motowid�o, uwolnieni od pilnowania, mogli wreszcie da� zupe�n� swej ochocie �o�nierskiej folg�<a l:href="#fn380" type="note">[380]</a>.</p><p>Tymczasem pan Muszalski, stoj�cy dotychczas opodal, zbli�y� si� do Basi.</p><p>� Wa�pani dobrodzika prawdziwie po kawalersku stawa�a� � rzek� jej. � Kto� nie wiedz�cy my�la�by, �e archanio� Micha� zst�pi� z niebios mi�dzy semen�w i psubrat�w gromi� Co za honor dla nich gin�� z takiej oto r�czki, kt�r� przy okazji niech mi uca�owa� b�dzie niewzbronno.</p><p>To rzek�szy pan Muszalski chwyci� r�k� Basi i przycisn�� do niej w�siska.</p><p>� Wa�pan widzia�e�? Istotnie dobrze stawa�am? � spyta�a Basia chwytaj�c w otwarte nozdrza i usta powietrze.</p><p>� �e i kot lepiej przeciw szczurom nie staje. Serce mi tu ros�o, jak Pana Boga kocham! Ale� wa�pani s�usznie uczyni�a cofaj�c si� z bitwy, bo pod koniec zwykle o przygod� naj�atwiej.</p><p>� M�� mi kaza�, a ja na wyjezdnym przyrzek�am mu, �e go wraz us�ucham.</p><p>� Mo�e �uk sw�j zostawi�? Nie! Na nic mi on teraz, bo te� z szabl� skocz�. Widz� trzech ludzi nadje�d�aj�cych, kt�rych pewnie pan pu�kownik dla pilnowania jej dostojnej osoby przysy�a. Inaczej ja bym przys�a�; ale �ciel� si� do st�p, bo tam ju� koniec nied�ugo b�dzie, i trzeba mi si� spieszy�.</p><p>Trzech dragon�w istotnie nadjecha�o dla pilnowania Basi, co widz�c pan Muszalski rozpu�ci� konia i skoczy�. Basia waha�a si� przez chwil�, czy zosta� na miejscu, czy objechawszy urwist� �cian� wspi�� si� na wzg�rze, z kt�rego przed bitw� spogl�dali na r�wnin�. Lecz czuj�c zm�czenie wielkie postanowi�a zosta�.</p><p>Niewie�cia natura odzywa�a si� w niej coraz silniej. O jakie dwie�cie krok�w docinano bez lito�ci reszty grasant�w i czarna kupa walcz�cych wichrzy�a si� coraz gwa�towniej na krwawym pobojowisku. Krzyki rozpaczliwe wstrz�sa�y powietrzem, a Basi, niedawno jeszcze tak pe�nej zapa�u, uczyni�o si� jako� md�o i s�abo. Zdj�� j� strach wielki, by nie omdla�a ca�kiem, i tylko wstyd przed dragonami podtrzymywa� j� na kulbace; odwraca�a jednak starannie od nich twarz, by nie dojrzeli na niej blado�ci. �wie�e powietrze wraca�o jej z wolna si�y i animusz, nie do tego jednak stopnia, by mia�a ochot� skoczy� zn�w mi�dzy walcz�cych. By�aby to uczyni�a chyba dlatego, by prosi� o zmi�owanie nad ostatkami ordy�c�w. Wiedz�c zreszt�, �e na nic by si� to nie zda�o, wygl�da�a z upragnieniem ko�ca bitwy.</p><p>A tam bito i bito. Odg�os r�baniny i krzyki nie ustawa�y ani na chwil�. Up�yn�o mo�e p� godziny: chor�gwie st�acza�y si� coraz mocniej. Nagle kupka grasant�w licz�ca mo�e dwudziestu je�d�c�w wyrwa�a si� z morderczego koliska i pocz�a biec jak wicher ku wzg�rzu.</p><p>Pomykaj�c wzd�u� urwiska mogli istotnie dobra� si� do miejsca, gdzie wzg�rze �agodnie zlewa�o si� z r�wnin�, i znale�� na wysokim stepie ocalenie. Ale na ich drodze sta�a z trzema dragonami Basia. Widok niebezpiecze�stwa wla� w tej chwili moc do jej serca i przytomno�� do jej umys�u. Zrozumia�a, �e zosta� jest zgub�, bo kupa owa samym p�dem obali ich i roztratuje, nie m�wi�c o tym, �e na szablach zostan� rozniesieni.</p><p>Stary wachmistrz drago�ski widocznie tego samego by� zdania, bo chwyci� r�k� za cugiel Basinego dzianecika, zawr�ci� go ku ucieczce i krzykn�� desperackim niemal g�osem:</p><p>� W konie, jasna pani!</p><p>Basia pomkn�a jak wicher, ale sama; wierni trzej �o�nierze stan�li murem na miejscu, by cho� przez chwil� powstrzyma� nieprzyjaciela i da� ukochanej pani czas odsadzenia si� na wi�ksz� odleg�o��.</p><p>Tymczasem za ow� kup� skoczyli natychmiast w po�cigu �o�nierze, ale pier�cie� otaczaj�cy dot�d szczelnie grasant�w tym samym przerwa� si�, wi�c pocz�li si� wymyka� po dw�ch, po trzech, potem coraz liczniej. Ogromna wi�kszo�� ich le�a�a ju� pokotem, ale kilkudziesi�ciu, wraz z Azba-bejem, zdo�a�o zbiec. Wszystkie te kupy p�dzi�y co ko� wyskoczy ku wzg�rzu.</p><p>Trzej dragoni nie zdo�ali zatrzyma� wszystkich uciekaj�cych, zreszt� po kr�tkiej walce spadli z kulbak<a l:href="#fn381" type="note">[381]</a>, hurma<a l:href="#fn382" type="note">[382]</a> za� bieg�c �ladem Basi zawr�ci�a na sk�onie wzg�rza i wydosta�a si� na step wysoki. Polskie chor�gwie, a w przodzie najbli�sza lipkowska, p�dzi�y co ko� wyskoczy o kilkadziesi�t krok�w za nimi.</p><p>Na wysokim stepie poprzecinanym g�sto zdradliwymi rozpadlinami i jarami utworzy� si� z je�d�c�w jakoby w�� olbrzymi: g�ow� jego stanowi�a Basia, szyj� grasanci, a dalszy ci�g cielska Mellechowicz z Lipkami i dragoni, na kt�rych czele p�dzi� Wo�odyjowski z ostrogami wbitymi w boki konia i przera�eniem w duszy.</p><p>W chwili kiedy owa gar�� zb�j�w wyrwa�a si� z ko�a, by� on zaj�ty z drugiej jego strony, dlatego Mellechowicz uprzedzi� go w po�cigu. Teraz wi�c w�os stawa� d�bem na g�owie ma�ego rycerza na my�l, �e Basia mo�e by� przez zbieg�w ogarni�ta, �e mo�e utraci� przytomno�� i umyka� wprost w stron� Dniestru, �e kt�rykolwiek ze zb�j�w mo�e przy wymijaniu dosi�gn�� j� szabl�, hand�arem lub ki�cieniem. I serce zamiera�o w nim z obawy o �ycie ukochanego stworzenia. Le��c prawie na karku ko�skim, wyblad�y, ze �ci�ni�tymi z�bami, z wichrem okropnych my�li w g�owie, b�d� rumaka zbrojnymi pi�tami, ok�ada� go p�azem i lecia� jak drop, nim zerwie si� do lotu. Przed nim miga�y baranie kapuzy Lipk�w.</p><p>� Bo�e daj, by Mellechowicz nad��y�. On na dobrym koniu, Bo�e daj! � powtarza� z rozpacz� w duszy.</p><p>Lecz obawy jego by�y p�onne, a niebezpiecze�stwo nie tak wielkie, jak si� rozkochanemu rycerzowi zdawa�o. Tatarom nadto chodzi�o o w�asn� sk�r�; nadto blisko czuli za plecami Lipk�w, by mieli �ciga� pojedynczego je�d�ca, cho�by ten je�dziec by� najpi�kniejsz� hurys� z Mahometowego raju i umyka� w p�aszczu ca�kiem klejnotami wyszytym. Basia potrzebowa�a tylko zatoczy� ko�em w stron� Chreptiowa, by si� pozby� pogoni, tamci bowiem z pewno�ci� nie zawracaliby za ni� w paszcz� lwu, maj�c wprost przed sob� rzek� wraz z jej komyszami<a l:href="#fn383" type="note">[383]</a>, w kt�rych si� ukry� mogli. Lipkowie, maj�c konie lepsze, i tak zbli�ali si� do nich coraz wi�cej. Basia za� siedzia�a na dzianecie niepor�wnanie �ciglejszym od zwyk�ych, kud�atych bachmacik�w ordy�skich, bardzo wytrwa�ych w biegu, ale nie tak r�czych jak konie wysokiej krwi. Na koniec, nie tylko nie straci�a przytomno�ci, ale zuchowata natura ozwa�a si� w niej z ca�� si�� i krew rycerska zagra�a na nowo w jej �y�ach.</p><p>Dzianet jej wyci�gn�� si� jak sarna, wiatr �wiszcza� jej w uszach i zamiast strachu ogarn�o j� pewne uczucie upojenia.</p><p>�Rok ca�y mog� mnie goni� i nie zgoni� � pomy�la�a sobie. � Pop�dz� jeszcze, a potem zawr�c� i albo ich puszcz� przed siebie, albo � gdyby mnie �ciga� nie przestali � pod szable ich podprowadz�.</p><p>Przysz�o jej na my�l, i� je�li jad�cy za ni� grasanci rozproszyli si� zbyt po stepie, to mo�e przy zawrocie przyjdzie jej natkn�� si� na kt�rego i pojedyncz� walk� stoczy�.</p><p>� Ba! To i c�! � rzek�a na ow� my�l do swej walecznej duszy. � Micha� tak mnie ju� wyuczy�, �e �mia�o mog� si� wa�y�, a inaczej pomy�l� jeszcze, �e ze strachu uciekam, i na drug� ekspedycj� nie wezm�, a przy tym pan Zag�oba b�dzie ze mnie dworowa��</p><p>To sobie rzek�szy obejrza�a si� za �otrzykami, ale ci uciekali kup�. Do walki pojedynczej nie by�o �adnego podobie�stwa, lecz Basi zachcia�o si� koniecznie z�o�y� na oczach ca�ego wojska dow�d, �e nie ucieka na o�lep i w zapami�taniu.</p><p>W tym celu wspomniawszy, i� ma w olstrach dwa pistoleciki wyborne, a przed odjazdem przez samego Micha�a starannie nabite, pocz�a wstrzymywa� dzianeta, a raczej zawraca� go, hamuj�c, w stron� Chreptiowa.</p><p>Lecz o cudo, na ten widok ca�a kupa grasant�w zmieni�a nieco kierunek ucieczki, bior�c si� wi�cej w lewo, ku brzegowi wzg�rza. Basia, podpu�ciwszy ich na kilkadziesi�t krok�w, wypali�a po dwakro� do najbli�szych koni, nast�pnie zatoczywszy ko�o skoczy�a ca�ym p�dem w stron� Chreptiowa.</p><p>Lecz zaledwie dzianet przebieg� z szybko�ci� jask�ki kilkana�cie krok�w, gdy nagle zaczernia�a przed nim szeroka rozpadlina stepowa. Basia wspi�a go ostrogami bez namys�u i szlachetny zwierz nie odm�wi� skoku. Ale przednie tylko jego kopyta zachwyci�y nieco przeciwleg�ego brzegu, wi�c przez chwil� szuka� gwa�townie tylnymi podparcia na stromej �cianie, za czym nie do�� zmarzni�ta jeszcze ziemia obsun�a mu si� spod n�g i run�� w szczelin� wraz z Basi�.</p><p>Na szcz�cie nie przygni�t� jej, bo pierwej jeszcze zdo�a�a wyrzuci� nogi ze strzemion i przechyli� si� w bok z ca�ej mocy. Pad�a te� na gruby pok�ad mchu wy�cie�aj�cego niby futrem dno szczeliny, ale wstrz��nienie by�o tak silne, �e zemdla�a.</p><p>Wo�odyjowski nie dojrza� wypadku, bo mu horyzont przes�aniali Lipkowie, natomiast Mellechowicz wrzasn�� okropnym g�osem na ludzi, by nie zatrzymuj�c si� �cigali dalej grasant�w, sam za� dobieg�szy do jaru stoczy� si� na �eb w d�.</p><p>W mgnieniu oka zeskoczy� z kulbaki i porwa� Basi� w ramiona. Sokole oczy jego obj�y j� ca�� w jednej chwili, bacz�c, czy nie dojrz� gdzie krwi, potem b�yskawic� pad�y na mchy. Zrozumia�, �e one to uchroni�y od �mierci i j�, i dzianeta.</p><p>Przyg�uszony okrzyk rado�ci wyrwa� si� z ust m�odego Tatara.</p><p>Basia jednak ci��y�a mu na r�kach, wi�c przycisn�� j� z ca�ej mocy do piersi, potem zblad�ymi wargami pocz�� ca�owa� raz po raz jej oczy, potem przywar� ustami do jej ust, jakby dusz� z niej wypi� pragn��, wreszcie �wiat ca�y zakr�ci� si� z nim szalonym wirem, zatajona na dnie piersi, jak smok w jaskini, nami�tno�� porwa�a go jak burza.</p><p>W tej chwili jednak t�tent licznych koni rozleg� si� echem z wysokiego stepu i zbli�a� si� coraz bardziej. Liczne g�osy pocz�y wo�a�: �Tu! W tym jarze! Tu!�</p><p>Mellechowicz z�o�y� Basi� na mchach i ozwa� si� nadje�d�aj�cym:</p><p>� Bywaj! Tu! Bywaj!</p><p>W minut� p�niej Wo�odyjowski skoczy� na dno jaru, za nim pan Zag�oba, Muszalski, Nienaszyniec i kilku innych oficer�w.</p><p>� Nic jej! � zakrzykn�� Tatar. � Mchy j� ocali�y.</p><p>Wo�odyjowski porwa� omdla�� �on� na r�ce, inni skoczyli po wod�, kt�rej w pobli�u nie by�o. Zag�oba chwyciwszy skronie omdla�ej pocz�� wo�a�:</p><p>� Basiu! Ba�ka najmilsza! Ba�ka!</p><p>� Nic jej! � powt�rzy� blady jak trup Mellechowicz.</p><p>Tymczasem Zag�oba uderzy� si� po boku, chwyci� manierk�, nala� gorza�ki na d�o� i pocz�� Basine skronie ni� wyciera�, nast�pnie przechyli� manierk� do jej ust, co widocznie poskutkowa�o, bo nim inni nadbie�eli z wod�, ona otworzy�a oczy i pocz�a chwyta� powietrze ustami, pokas�uj�c przy tym, bo jej gorza�ka pali�a podniebienie i gard�o. W kilka minut przysz�a zupe�nie do siebie.</p><p>Wo�odyjowski, nie zwa�aj�c na obecno�� oficer�w i �o�nierzy, to przyciska� j� do piersi, to okrywa� poca�unkami jej r�ce m�wi�c:</p><p>� A moje� ty kochanie. Ma�o dusza ze mnie nie wysz�a. Nic�e ci? Nic ci� nie boli?</p><p>� Nic mi! � odrzek�a Basia. � Aha! Widz� teraz, �e mnie zamroczy�o, bo ko� si� ze mn� opsn��� Zali to ju� po bitwie?</p><p>� Ju�. Azba-bej usieczon. Wracajmy teraz pr�dko, bo si� boj�, aby� mi nie zachorza�a od fatygi.</p><p>� Wcale �adnej fatygi nie czuj�! � rzek�a Basia.</p><p>Po czym spojrzawszy bystro po obecnych rozd�a chrapki.</p><p>� Tylko nie my�lcie wa�panowie, �em ucieka�a ze strachu. Oho! Ani mi si� �ni�o. Jak Micha�a mi�uj�, tak sobie dla uciechy gna�am przed nimi, a potem z pistolet�w wypali�am.</p><p>� Ko� od owych wystrza��w jeden postrzelon i zb�ja wzi�li�my �ywcem � wtr�ci� Mellechowicz.</p><p>� A co? � odrzek�a Basia. � Taki szwank przy skoku ka�demu mo�e si� przytrafi�, prawda? �adna eksperiencja od tego nie obroni, �e si� ko� czasem opsnie. Ha! Dobrze, �e�cie mnie wa�panowie postrzegli, bo mog�abym tu d�ugo pole�e�.</p><p>� Pierwszy dostrzeg� ci� pan Mellechowicz i pierwszy ratowa�, bo my�my za nim p�dzili � odrzek� Wo�odyjowski.</p><p>Basia us�yszawszy to zwr�ci�a si� do m�odego Lipka i wyci�gn�a do niego r�k�.</p><p>� Dzi�kuj� wa�panu za �yczliwo��.</p><p>On nic nie odrzek�, tylko przycisn�� do ust jej r�k�, a potem pochyli� si� i obj�� z pokor� jej stopy, jak ch�op.</p><p>Tymczasem coraz wi�cej chor�gwi �ci�ga�o nad brzeg szczeliny; bitwa by�a sko�czona, wi�c pan Wo�odyjowski wyda� tylko rozkazy Mellechowiczowi, aby urz�dzi� ob�aw� na tych kilkunastu ordy�c�w, kt�rzy zdo�ali ukry� si� przed po�cigiem, i zaraz wszyscy ruszyli do Chreptiowa. Po drodze widzia�a Basia raz jeszcze ze wzniesienia pobojowisko.</p><p>Trupy ludzkie i ko�skie le�a�y miejscami w kupach, miejscami pojedynczo. Po b��kicie niebieskim p�yn�y ku nim coraz liczniej, z wielkim krakaniem stada kruk�w i siada�y opodal, czekaj�c, by pocztowi kr�c�cy si� jeszcze po r�wninie odjechali.</p><p>� Ot, �o�nierscy grabarzowie! � rzek� wskazuj�c ptactwo krzywcem szabli Zag�oba � a niech jeno odjedziem, przyjad� tu wilcy z kapel� i z�bami b�d� tym nieboszczykom dzwoni�. Znaczna to jest wiktoria, cho� nad tak nikczemnym nieprzyjacielem odniesiona, bo �w Azba od kilku lat to tu, to tam grasowa�. Polowali na niego komendanci jak na wilka, zawsze na pr�no, a� wreszcie na Micha�a trafi� i przysz�a na� czarna godzina.</p><p>� Azba-bej usieczon?</p><p>� Mellechowicz go pierwszy dojecha� i powiadam ci, kiedy go nie wyci�� nad uchem, to a� mu szabla do z�b�w dosz�a.</p><p>� Mellechowicz dobry �o�nierz! � rzek�a Basia.</p><p>Tu zwr�ci�a si� do pana Zag�oby:</p><p>� A wa�pan si�a dokazywa�e�?</p><p>� Nie piszcza�em jako �wierszcz, nie skaka�em jako pch�a ani jako cyga, bo takow� uciech� insektom zostawuj�, ale te� za to nie szukano mnie mi�dzy mchami jako grzyba, za nos mnie nikt nie ci�gn�� ani te� w g�b� mi nikt nie dmucha��</p><p>� Wa�pana nie kocham! � odrzek�a Basia wysuwaj�c naprz�d usta i si�gaj�c mimo woli do swego r�owego noska.</p><p>A on patrzy� na ni�, u�miecha� si� i mrucza� nie przestaj�c dworowa�:</p><p>� Bi�a� si� walecznie � rzek� � umyka�a� walecznie, przewr�ci�a� koz�a walecznie, a teraz b�dziesz si� od b�lu w ko�ciach kasz� ok�ada�a tak�e walecznie; my za� musimy ci� pilnowa�, aby ci� razem z twoj� waleczno�ci� wr�ble nie zdzioba�y, gdy� one na kasz� wielce �akome.</p><p>� Wa�pan ju� w to godzisz, �eby mnie Micha� na drug� ekspedycj� nie zabra�. Wiem doskonale!</p><p>� Owszem, owszem, b�d� go prosi�, �eby ci� zawsze na orzechy bra�, bo� misterna i ga�� si� pod tob� nie z�amie. M�j Bo�e, to mi wdzi�czno��! A kt� Micha�a namawia�, by� z nami jecha�a? Ja! Srodze sobie to teraz wyrzucam, zw�aszcza �e mi tak moj� �yczliwo�� p�acisz. Czekaj! B�dziesz teraz drewnian� szabelk� badyle na chreptiowskim majdanie �cina�! Ot, dla ciebie ekspedycja! Inna by starego u�ciska�a, a to licho k��liwe naprz�d mi strachu narobi�o, a ninie jeszcze na mnie nastaje!</p><p>Basia niewiele my�l�c u�ciska�a zaraz pana Zag�ob�, kt�ren uradowa� si� z tego wielce i rzek�:</p><p>� No, no! Przyzna� musz�, �e� si� cokolwiek do dzisiejszej wiktorii przyczyni�a, bo �o�nierze, �e to ka�den chcia� si� popisa�, z okrutn� furi� si� bili.</p><p>� Jako �ywo! � zawo�a� pan Muszalski. � Nie �al cz�eku i zgin��, gdy takie oczy na niego patrz�!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> nasza pani! � zakrzykn�� pan Nienaszyniec.</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>! � powt�rzy�o sto g�os�w</p><p>. </p><p>� Daj jej Bo�e zdrowie!</p><p>A pan Zag�oba pochyli� si� ku Basi i mrukn��:</p><p>� Po s�abo�ci!</p><p>I jechali weso�o dalej, pokrzykuj�c, pewni uczty wieczorem. Pogoda uczyni�a si� cudna. Tr�bacze zagrali po chor�gwiach, dobosze uderzyli w kot�y i z wielkim gwarem wjechali wszyscy do Chreptiowa.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVII</p></title><p>W Chreptiowie nad wszelkie spodziewanie zastali pa�stwo Wo�odyjowscy go�ci. Przyby� pan Bogusz, kt�ry na kilka miesi�cy tu sobie rezydencj� wybra� postanowi� dla traktowania przez Mellechowicza z rotmistrzami tatarskimi: Aleksandrowiczem, Morawskim, Tworowskim, Kryczy�skim i innymi, b�d� z Lipk�w, b�d� z Czeremis�w, kt�rzy w su�ta�sk� s�u�b� przeszli. Do pana Bogusza przy��czy� si� stary pan Nowowiejski z c�rk� Ew�, wreszcie pani Boska, osoba stateczna, r�wnie� z c�rk�, m�odziuchn� jeszcze i bardzo urodziw� pann� Zosi�.</p><p>Widok bia�og��w w pustynnym i dzikim Chreptiowie uradowa�, ale jeszcze wi�cej zdziwi� �o�nierzy.</p><p>One tak�e by�y zdziwione i widokiem pana komendanta, i pani komendantowej. Pierwszego bowiem, s�dz�c z rozg�o�nej a straszliwej s�awy, wyobra�a�y sobie jako jakiego� wielkoluda, kt�ry samym spojrzeniem ludzi przera�a, drug� � jako olbrzymk� o wiecznie zmarszczonej brwi i grubym g�osie. Tymczasem ujrza�y przed sob� drobnego �o�nierzyka z twarz� uprzejm�, pogodn� � i r�wnie� drobn� a r�ow� jak kuk�eczka kobiecink�, kt�ra w swych szerokich szarawarach i przy szabelce wygl�da�a raczej na urodziwe nad miar� pachol� ni� na doros�� osob�. Niemniej oboje gospodarstwo przyj�li go�ci z otwartymi ramionami; Basia uca�owa�a serdecznie jeszcze przed prezentacj� wszystkie trzy niewiasty, potem za� gdy powiedzia�y jej, kto s� i sk�d jad�, rzek�a:</p><p>� Rada bym nieba przychyli� wa�pani i wa�pannom! Okrutniem wam rada! Dobrze, �e jakowa przygoda nie spotka�a was w drodze, bo o to w naszej pustyni nietrudno, ale w�a�nie dzi� do szcz�tu�my grasant�w wygnietli.</p><p>Widz�c za�, �e pani Boska spogl�da na ni� ze wzrastaj�cym zdumieniem, uderzy�a si� po szabelce i doda�a z wielk� che�pliwo�ci�:</p><p>� I ja by�am w bitwie! A jak�e! Tak to u nas! Dla Boga, pozw�l�e mi wa�pani odej��, szatki przystojniejsze dla mojej p�ci wdzia� i troch� r�ce ze krwi obmy�, bo z okrutnej bitwy wracamy. Oho! �eby Azba nie by� zniesion, mo�e by� wa�pani nie dotar�a szcz�liwie do Chreptiowa. W mig wracam, a Micha� b�dzie przez ten czas s�u�y� wa�pani.</p><p>To rzek�szy znik�a za drzwiami, a ma�y rycerz, kt�ry ju� by� powita� pana Bogusza i pana Nowowiejskiego, przysun�� si� do pani Boskiej.</p><p>� B�g mi takow� niewiast� da� � rzek� jej � kt�ra nie tylko w domu s�odk� towarzyszk�, ale i w polu m�nym towarzyszem by� umie. Teraz za� z jej rozkazu s�u�by moje wa�pani dobrodziejce polecam.</p><p>Na to pani Boska:</p><p>� Niech�e jej B�g b�ogos�awi we wszystkim, jako na urodzie jej pob�ogos�awi�. Jestem Antoniowa Boska; nie po to ja tu przyjecha�am, �eby s�u�b od waszej mo�ci wymaga�, jeno �eby go o pomoc i ratunek w nieszcz�ciu moim na kolanach prosi�. Zo�ka! Kl�knij i ty przed tym rycerzem, bo je�li on nie poradzi, nikt nie poradzi!</p><p>To rzek�szy pani Boska rzuci�a si� istotnie na kolana, a urodziwa Zosia posz�a za jej przyk�adem i obie zalawszy si� rzewnymi �zami, pocz�y wo�a�:</p><p>� Ratuj, rycerzu! Miej lito�� nad sierotami!</p><p>Hurma oficer�w zbli�y�a si� zaciekawiona, widz�c kl�cz�ce niewiasty, a zw�aszcza �e ich widok urodziwej Zosi poci�gn��, ma�y rycerz za�, zmieszany wielce, pocz�� pani� Bosk� podnosi� i usadza� na �awie.</p><p>� Na Boga � m�wi� � co wa�pani czynisz? Jam to pr�dzej kl�kn�� powinien, jako przed bia�og�ow� stateczn�. M�w�e wa�pani, w czym mog� pomoc swoj� okaza�, a jako B�g na niebie, nie omieszkam!</p><p>� Uczyni on to; i ja si� z mojej strony do�o��! Zag�oba <emphasis>sum</emphasis>! Do�� wa�pani wiedzie�! � zawo�a�, wzruszony �zami niewiast, stary wojownik.</p><p>W�wczas pani Boska skin�a na Zosi�, ta za� wydoby�a pr�dko zza stanika list i poda�a go ma�emu rycerzowi.</p><p>�w spojrza� na pismo i rzek�:</p><p>� Od pana hetmana!</p><p>Po czym rozerwa� piecz�� i czyta� pocz��:</p><p>�Mnie wielcy mi�y i kochany Wo�odyjowski! Przez pana Bogusza z drogi posy�am ci m�j szczery afekt i instrukcje, kt�re pan Bogusz <emphasis>personaliter</emphasis><a l:href="#fn384" type="note">[384]</a> ci oznajmi. Teraz, ledwo po fatygach w Jaworowie stan��em, zaraz si� druga sprawa nadarza. Wielce mi za� ona na sercu le�y, a to z �yczliwo�ci, jak� mam dla �o�nierz�w, o kt�rych gdybym zapomina�, to by Pan B�g o mnie zapomnia�. Pana Boskiego, kawalera wielkiej zacno�ci i najmilszego towarzysza, orda ogarn�a temu kilka lat pod Kamie�cem. �on� jego i c�rk� w Jaworowie przytuli�em, ale im serca p�acz�, tej za m�em, a tej za ojcem. Pisa�em przez Piotrowicza do pana Z�otnickiego, naszego rezydenta w Krymie, aby tam Boskiego wsz�dy szukali. Podobno, �e i znale�li, ale go schowano, wi�c wydany z innymi je�cami by� nie m�g� i pewnie dotychczas na galerach wios�uje. Niewiasty w desperacji ca�kiem utraciwszy nadziej� ju� mnie i molestowa� przesta�y, ale ja, �wie�o wr�ciwszy i widz�c ten ich �al nieutulony, przenie�� tego na sobie nie mog�<a l:href="#fn385" type="note">[385]</a>, aby przecie jakowego� ratunku nie przedsi�wzi��. Ty tam blisko jeste� i z wieloma murzami, jako wiem, pobratymstwo zawar�e�. Posy�am ci tedy niewiasty, a ty pomoc im daj. Piotrowicz b�dzie wkr�tce jecha�. Daj�e mu listy do pobratymc�w. Ja� do wezyra ni do chana pisa� nie mog�, bo mi nie�yczliwi, a przy tym boj� si� o to, �eby z uwagi na moje listy za jak�� zbyt znamienit� osob� Boskiego nie poczytali i wykupu nad miar� nie podnie�li. Piotrowiczowi pilno t� spraw� pole� i przyka�, �eby bez Boskiego nie wraca�, a pobratymc�w wszystkich porusz. Zawsze oni, cho� poganie, wiary poprzysi�onej dotrzymuj�, a dla ciebie respekt wielki mie� musz�. Czy� wreszcie, co chcesz; jed� cho�by do Raszkowa, obiecnij<a l:href="#fn386" type="note">[386]</a> trzech znaczniejszych na wymian�, byle Boski koniecznie, je�li �yw, wr�ci�. Nikt lepiej nad ciebie wszystkich sposob�w nie zna, bo jako s�ysz�, krewnych ju�e� wykupywa�. B�g ci� pob�ogos�awi, a ja� jeszcze lepiej pokocham, bo mi si� serce kraja� przestanie. O twoim gospodarstwie chreptiowskim s�ysza�em, �e tam ju� spokojnie. Tegom si� spodziewa�. Na Azb� jeno baczenie dawaj. <emphasis>De publicis</emphasis> pan Bogusz wszystko ci opowie. Na Boga, od Wo�oszy pilno nas�uchujcie, bo pono�<a l:href="#fn387" type="note">[387]</a> wielka nawa�a nas nie minie. Polecaj�c twojemu sercu i usilno�ci pani� Bosk�, pisz� si� etc.<a l:href="#fn388" type="note">[388]</a>�</p><p>Pani Boska p�aka�a ci�gle w czasie czytania listu, a Zosia wt�rowa�a jej wznosz�c swoje modre oczka ku niebu.</p><p>Tymczasem, nim pan Micha� sko�czy�, wbieg�a Basia, ju� przybrana w szatki niewie�cie, i widz�c �zy w oczach kobiet, pocz�a troskliwie dopytywa�, o co chodzi. Wi�c pan Micha� przeczyta� jej raz jeszcze list hetma�ski, ona za�, wys�uchawszy go uwa�nie, z zapa�em natychmiast popar�a hetma�skie i pani Boskiej pro�by.</p><p>� Z�ote serce pana hetmana! � zawo�a�a �ciskaj�c m�a. � Ale i my nie oka�em gorszego, Micha�ku! Pani Boska zabawi tu u nas do czasu powrotu m�a, a ty onego we trzy miesi�ce z Krymu sprowadzisz. We trzy albo we dwa, co, prawda?</p><p>� Albo jutro, albo za godzin�! � odrzek� przekomarzaj�c si� pan Micha�.</p><p>Tu zwr�ci� si� do pani Boskiej:</p><p>� Pr�dka, jako wa�pani widzisz, u mojej �ony rezolucja.</p><p>� Niech�e j� za to B�g b�ogos�awi! � powt�rzy�a pani Boska. � Zosiu, uca�uj r�ce pani komendantowej.</p><p>Ale pani komendantowa ani my�la�a dawa� r�k do ca�owania, natomiast u�ciska�y si� z Zosi� raz jeszcze, bo jako� od razu przypad�y sobie do serca.</p><p>Po czym Basia zwr�ci�a si� do m�a, do pana Zag�oby i innych oficer�w.</p><p>� Do rady, mo�ci panowie! Do rady, do rady, a �ywo!</p><p>� �ywo, bo g�owa gore! � mrukn�� pan Zag�oba.</p><p>A Basia potrz�sn�a p�ow� czupryn�:</p><p>� Nie mnie g�owa, ale tym paniom serca z �alu gor�!</p><p>� Nikt si� twojej poczciwej intencji nie przeciwi � rzek� Wo�odyjowski � trzeba tylko naprz�d szczeg�owie<a l:href="#fn389" type="note">[389]</a> relacji pani Boskiej wys�ucha�.</p><p>� Zosiu, powiadaj wszystko, jak by�o, bo ja od �ez nie mog� � rzek�a matrona.</p><p>Zosia spu�ci�a oczy w ziemi�, zakrywszy je ca�kiem powiekami, po czym zarumieni�a si� jak wi�nia, nie wiedz�c, od czego pocz��, i zawstydzona bardzo, �e jej w tak licznym gronie przychodzi g�os zabra�.</p><p>Lecz pani Wo�odyjowska przysz�a jej z pomoc�.</p><p>� Zo�ka, a kiedy pana Boskiego w jasyr wzi�to?</p><p>� Pi�� lat temu, w sze��dziesi�tym si�dmym � odrzek�a cienkim g�osikiem Zosia nie podnosz�c swych d�ugich rz�s z oczu.</p><p>I nast�pnie zacz�a ju� jednym tchem recytowa�:</p><p>� Nie by�o wtedy s�ychu o zagonach, a chor�giew tatusiowa sta�a pod Paniowcami. Tatu� z panem Bu�ajowskim mieli nadz�r nad czeladzi�, co w ��kach stad pilnowa�a, a tymczasem przyszli Tatarzy z wo�oskiego szlaku i ogarn�li tatusia razem z panem Bu�ajowskim, ale pan Bu�ajowski ju� dwa lata temu powr�ci�, a tatu� nie powr�ci�.</p><p>Tu dwie drobniutkie �ezki pocz�y p�yn�� po Zosinych jagodach, a� rozczuli� si� tym widokiem pan Zag�oba i rzek�:</p><p>� Biedna trusia� Nie b�j si�, dziecko, wr�ci tatu� i jeszcze b�dzie na twoim weselu ta�cowa�.</p><p>� A hetman pisa� do pana Z�otnickiego przez Piotrowicza? � spyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Pan hetman pisa� o tatusia do pana miecznika pozna�skiego przez pana Piotrowicza � recytowa�a dalej Zosia � i pan miecznik z panem Piotrowiczem znale�li tatusia u agi Murzy-beja.</p><p>� Dla Boga! Ja tego Murz�-beja znam! Z bratem jego by�em pobratymcem � zawo�a� Wo�odyjowski. � Nie chcia��e on pana Boskiego wyda�?</p><p>� By�o rozkazanie chanowe, �eby tatusia wyda�, ale Murza-bej srogi, okrutny, tatusia ukry�, a panu Piotrowiczowi powiedzia�, �e go ju� dawno do Azji przeda�. Ale inni bra�cy m�wili panu Piotrowiczowi, �e to nieprawda i �e Murza umy�lnie jeno tak m�wi, �eby si� m�g� d�u�ej nad tatusiem zn�ca�, bo on ze wszystkich Tatar�w dla je�c�w najokrutniejszy. Mo�e by�, �e tatusia wtedy nie by�o w Krymie, bo Murza ma swoje galery i do wiose� ludzi potrzebuje, ale sprzedany tatu� nie by�; wszyscy to m�wili, �e Murza woli zabi� je�ca ni�eli go sprzedawa�.</p><p>� �wi�ta prawda � rzek� pan Muszalski. � Tego Murz� Ag�-beja w ca�ym Krymie znaj�. Wielce bogaty to Tatarzyn, ale dziwnie przeciw narodowi naszemu zawzi�ty, bo czterech jego braci na wyprawach przeciw nam poleg�o.</p><p>� A nie ma on czasem mi�dzy naszymi pobratymca? � spyta� Wo�odyjowski.</p><p>� W�tpliwa jest rzecz! � odpowiedziano ze wszystkich stron.</p><p>� Wyt�umaczcie mi raz, co to jest one pobratymstwo! � rzek�a Basia.</p><p>� To widzisz � odrzek� Zag�oba � kiedy po wojnie zaczynaj� si� jakowe� traktaty, tedy si� wojska wzajem nawiedzaj� i w komityw�<a l:href="#fn390" type="note">[390]</a> ze sob� wchodz�. Trafia si� w�wczas, �e towarzysz jaki upodoba sobie murz�, a murza jego, to sobie amicycj�<a l:href="#fn391" type="note">[391]</a> dozgonn� �lubuj�, kt�ra si� pobratymstwem zowie. Im za� kto s�awniejszy, jako na przyk�ad Micha�, ja albo pan Ruszczyc teraz w Raszkowie komend� maj�cy, tym bardziej jego pobratymstwo po��dane. Oczywista, �e taki nie b�dzie ci go zawiera� z lada chmyzem<a l:href="#fn392" type="note">[392]</a>, tylko te� mi�dzy najs�awniejszymi murzami poszuka. Obyczaj jest ten, �e wod� na szable lej� i wzajem sobie przyja�� zaprzysi�gaj�, rozumiesz?</p><p>� A jak do wojny potem przyjdzie?</p><p>� W generalnej wojnie mog� si� bi�, ale je�li si� sam na sam zjad� albo jako harcownicy na si� nast�pi�, tedy si� powitaj� i w zgodzie rozjad�. To� gdy jeden dostanie si� do niewoli, drugi powinien mu j� s�odzi�, a w najgorszym razie i okup za niego zap�aci�. Ha! Bywali tacy, kt�rzy si� i maj�tno�ci� dzielili. Gdy chodzi o przyjaci� albo znajomk�w, czy to kogo wyszuka�, czy komu� pom�c, to si� te� pobratymcy do pobratymc�w udaj� i justycja<a l:href="#fn393" type="note">[393]</a> nakazuje przyzna�, �e �aden nar�d lepiej od Tatar�w podobnych jurament�w<a l:href="#fn394" type="note">[394]</a> nie zachowuje. S�owo u nich grunt! I na takiego przyjaciela pewnikiem liczy� mo�esz.</p><p>� A Micha� si�a ma takich?</p><p>� Mam trzech murz�w mo�nych � odrzek� Wo�odyjowski � a jednego jeszcze z �ubnia�skich czas�w. Raz go u ksi�cia Jeremiego wyprosi�em. Aga-bej mu na przezwisko, kt�ry teraz, cho�by g�ow� za mnie na�o�y� przysz�o, na�o�y. Inni dwaj r�wnie� pewni.</p><p>� Ha! � rzek�a Basia. � Chcia�abym zawrze� pobratymstwo z samym chanem i wszystkich je�c�w uwolni�.</p><p>� On by te� by� nie od tego � rzek� pan Zag�oba. � Nie wiadomo tylko, jakiego by <emphasis>praemium</emphasis> wzajem od ciebie za��da�?</p><p>� Pozw�lcie wa�pa�stwo � rzek� Wo�odyjowski � rad�my, co nam czyni� przystoi. Ow� s�uchajcie: mam wiadomo�� z Kamie�ca, �e za dwie niedziele najdalej przyjedzie tu Piotrowicz z licznym pocztem. Jedzie on do Krymu za wykupnem kilku kupc�w ormia�skich z Kamie�ca, kt�rzy przy zmianie chana zostali z�upieni i w jasyr wzi�ci. Ot! Przygodzi�o si� to i Seferowiczowi, bratu Pretora. Wszystko to ludzie wielce mo�ni; pieni�dzy nie po�a�uj� i Piotrowicz pojedzie dobrze opatrzon. Przygoda nie grozi mu �adna, bo naprz�d, zima blisko i nie pora na czambu�y, a po wt�re, jedzie z nim Nawiragh, delegat patriarchy uzmiadzi�skiego, i dw�ch Anardrat�w z Kaffy, kt�rzy glejty<a l:href="#fn395" type="note">[395]</a> od m�odego chana maj�. Dam tedy Piotrowiczowi listy i do rezydent�w Rzeczypospolitej, i do moich pobratymc�w. Pr�cz tego wiadomo wa�pa�stwu, �e pan Ruszczyc, komendant raszkowski, ma rodzonych w ordzie, kt�rzy dzie�mi ogarni�ci, ca�kiem potatarzeli i do dostoje�stw doszli. Ci wszyscy ziemi� i niebo porusz�, uk�ad�w spr�buj�, w razie uporu Murzy samego chana przeciw niemu nastawi� albo mo�e i Murzie gdzie tam po cichu �eb ukr�c�. Mam przeto nadziej�, �e je�li, co daj Bo�e, pan Boski �yw, to za par� miesi�cy niechybnie go wydostan�, jako mi to pan hetman i moja tu obecna bli�sza komenda � tu Wo�odyjowski sk�oni� si� �onie � przykazuje�</p><p>�Bli�sza komenda� skoczy�a znowu �ciska� ma�ego rycerza. Pani i panna Boska r�ce tylko sk�ada�y dzi�kuj�c Bogu, �e im do takich serdecznych ludzi trafi� pozwoli�. Powesela�y te� obie znacznie.</p><p>� �eby to stary chan �y� � rzek� pan Nienaszyniec � �atwiej by jeszcze wszystko posz�o, gdy� pan to by� wielce nam �yczliwy, a o m�odym przeciwnie powiadaj�. Jako� i tych kupc�w ormia�skich, po kt�rych pan Zachariasz Piotrowicz ma jecha�, ju� za panowania m�odego w samym Bakczysaraju uwi�ziono, co podobno sta�o si� za jego mo�ci chanowym rozkazaniem.</p><p>� Zmieni si� m�ody, jako si� zmieni� i stary, kt�ry nim si� o naszej poczciwo�ci przekona�, najzawzi�tszym by� imienia polskiego wrogiem � rzek� Zag�oba � ja to najlepiej wiem, bom u niego siedm lat w niewoli siedzia�.</p><p>To rzek�szy przysiad� si� do pani Boskiej.</p><p>� Niech m�j widok doda wa�pani otuchy. Siedm lat! Nie �art, a dlategom wr�ci� i tylem si� tych psubrat�w nat�uk�, �e za ka�den dzie� mojej niewoli co najmniej dw�ch do piek�a pos�a�em, a na niedziele i �wi�ta, kto wie, czy trzech albo czterech nie wypadnie, ha!</p><p>� Siedm lat! � powt�rzy�a z westchnieniem pani Boska.</p><p>� Niech skonam, je�lim dzie� doda�. Siedm lat w samym pa�acu cha�skim � potwierdzi� pan Zag�oba mrugaj�c tajemniczo oczyma. � I trzeba wa�pani wiedzie�, �e ten m�ody chan to m�j�</p><p>Tu poszepn�� co� do ucha pani Boskiej, nagle wybuchn�� g�o�nym �cha, cha, cha!� i pocz�� d�o�mi po kolanach si� trzepa�, wreszcie w zapale poklepa� i kolana pani Boskiej m�wi�c:</p><p>� Dobre by�y czasy, co? W m�odo�ci, co na placu, to nieprzyjaciel, a co dzie�, to nowy figiel, ha!</p><p>Stateczna matrona zmiesza�a si� bardzo i odsun�a si� nieco od weso�ego rycerza; m�ode niewiasty pospuszcza�y oczy domy�liwszy si� �acno, �e figle, o kt�rych m�wi� pan Zag�oba, czym� przeciwnym przyrodzonej ich skromno�ci by� musz�, zw�aszcza �e �o�nierze wybuchn�li wielkim �miechem.</p><p>� Trzeba b�dzie pr�dko do pana Ruszczyca pos�a� � rzek�a Basia � �eby pan Piotrowicz zasta� ju� listy gotowe w Raszkowie.</p><p>Na to pan Bogusz:</p><p>� �pieszcie si� wa�pa�stwo z ca�� t� spraw�, p�ki zima, bo raz, �e wtedy �adne czambu�y nie wychodz� i drogi bezpieczne, a po wt�re, a po wt�re, wiosn� B�g wie co si� mo�e przygodzi�.</p><p>� Mia��eby pan hetman jakie wiadomo�ci z Carogrodu? � spyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Mia�, i o takowych z osobna musimy pogada�. To pewna, �e i z owymi rotmistrzami trzeba pilno ko�czy�. Kiedy Mellechowicz wr�ci, bo od niego si�a zale�y?</p><p>� Ma on tam tylko reszt� grasant�w wyci��, a p�niej cia�a pogrze��. Powinien wr�ci� jeszcze dzi� albo jutro rano. Kaza�em mu tylko naszych pogrze��, a Azbowych niekoniecznie, �e to zima idzie i przed zaraz� nie ma strachu. Wreszcie wilcy ich uprz�tn�.</p><p>� Prosi pan hetman � rzek� pan Bogusz � aby Mellechowicz �adnej tu przeszkody w swojej robocie nie mia�; ile razy zechce do Raszkowa pojecha�, tyle razy niech jedzie. Prosi te� pan hetman, �eby onemu we wszystkim ufa�, gdy� pewien jest jego dla nas mi�o�ci. Wielki to �o�nierz i wiele dobrego mo�e sprawi�.</p><p>� Niech sobie je�dzi do Raszkowa i dok�d chce � odrzek� ma�y rycerz. � Od chwili jake�my Azb� znie�li, niezbyt on mi nawet potrzebny. �adne ju� wi�ksze kupy teraz si� nie pojawi� a� do pierwszej trawy.</p><p>� Tak�e to Azba zniesion? � spyta� pan Nowowiejski.</p><p>� Tak zniesion, �e nie wiem, czy dwudziestu pi�ciu<a l:href="#fn396" type="note">[396]</a> ludzi usz�o, a i tych si� po jednemu wy�owi, je�li ju� ich Mellechowicz nie wy�owi�.</p><p>� Okrutnie si� z tego ciesz� � odrzek� pan Nowowiejski � bo teraz pewnie mo�na b�dzie bezpiecznie do Raszkowa jecha�.</p><p>Tu zwr�ci� si� do Basi:</p><p>� Mo�emy listy do pana Ruszczyca zabra�, o kt�rych jejmo�� pani dobrodziejka wspomina�a.</p><p>� Dzi�kujem � odrzek�a Basia � ci�gle s� tu okazje, bo umy�lnych si� posy�a.</p><p>� Wszystkie komendy ci�g�y zwi�zek mi�dzy sob� utrzymywa� musz� � obja�ni� pan Micha�. � Ale, prosz�, to waszmo�� do Raszkowa z t� oto pi�kn� pann� jedziesz?</p><p>� Muc<a l:href="#fn397" type="note">[397]</a> to sobie zwyczajny, nie �adna pi�kno��, mo�ci dobrodzieju � odrzek� pan Nowowiejski � a do Raszkowa jedziem, bo tam syn m�j niecnota pod chor�gwi� pana Ruszczycow� s�u�y. Lat blisko dziesi��, jak z domu uciek� i listami jeno do mojej ojcowskiej klemencji<a l:href="#fn398" type="note">[398]</a> puka�.</p><p>Wo�odyjowski a� w r�ce klasn��:</p><p>� Zarazem si� domy�li�, �e waszmo�� pana Nowowiejskiego m�odego rodzic, i w�a�nie pyta� mia�em, tylko �e�my to byli �a�o�ci� jejmo�ci pani Boskiej zaj�ci. Zarazem si� domy�li�, bo i rys�w jest podobie�stwo! Prosz�, to on waszmo�ci syn!�</p><p>� Tak mnie nieboszczka jego matka zapewnia�a, a �e niewiasta by�a cnotliwa, wi�c nie mam przyczyny w�tpi�.</p><p>� Podw�jniem z takiego go�cia rad! Dla Boga! Tylko nie nazywaj �e mi wa�� syna niecnot�, bo to znamienity �o�nierz i godny kawaler, kt�ren zaszczyt najwi�kszy waszmo�ci przynosi. Po panu Ruszczycu pierwszy to w ca�ej chor�gwi zago�czyk; chyba waszmo�� nie wiesz, �e to oczko w g�owie hetmana! Ca�e komendy ju� mu powierzano i z ka�dej funkcji z niepomiern� s�aw� si� wywi�zywa�.</p><p>Pan Nowowiejski pokra�nia� z zadowolenia.</p><p>� Mo�ci pu�kowniku � rzek� � nieraz po to jeno ojciec dziecko przygani, by kto� jego s�owom zaprzeczy�, i tak mniemam, �e nie mo�na rodzicielskiego serca bardziej udelektowa�, jak przyganie neguj�c. Ju� mnie te� s�uchy o chwalebnych Adaszkowych s�u�bach dochodzi�y, ale teraz dopiero prawdziwie mi pocieszno, gdy potwierdzenie tej famy z tak s�awnych ust s�ysz�. Powiadaj�, �e nie tylko ma by� m�ny �o�nierz, ale i stateczny, co mi nawet dziw, bo zawsze by� wicher. Ochot� do wojny od ma�ego, szelma, mia�, a najlepszy dow�d, �e pachol�ciem uciek� z domu. Przyznaj�, �e gdybym go by� w�wczas z�apa�, by�bym mu by� <emphasis>pro memoria</emphasis><a l:href="#fn399" type="note">[399]</a> nie �a�owa�, ale teraz trzeba b�dzie, widz�, zaniecha�, bo mi si� znowu na jakie dziesi�� lat pochowa, a staremu t�skno.</p><p>� �e to jednak przez tyle lat do domu nie zajrza�?�</p><p>� Bom mu wzbroni�. Atoli do�� mi tego i teraz pierwszy przyje�d�am, gdy� on, na s�u�bie b�d�c, nie mo�e. Chcia�em im� pa�stwa �askawc�w moich o go�cinno�� dla dziewki prosi�, a sam do Raszkowa jecha�, skoro jednak powiadacie, �e wsz�dy bezpieczno, to wezm� i j� ze sob�. Ciekawa �wiata sroka, niech mu si� napatrzy.</p><p>� I ludzie niech jej si� napatrz�! � wtr�ci� Zag�oba.</p><p>� Nie mieliby na co! � odrzek�a panna, kt�rej �mia�e czarne oczy i z�o�one jakby do ca�usa usta m�wi�y zreszt� co innego.</p><p>� Muc to zwyczajny, nic wi�cej jak muc! � rzek� pan Nowowiejski. � Ba, ale jak g�adkiego oficera zobaczy, to a� j� podrzuca. Z tej przyczyny wola�em j� ze sob� zabra� ni� zostawi�, zw�aszcza �e samej dziewce w domu niebezpieczno. Ale je�li mi przyjdzie bez niej do Raszkowa jecha�, niech�e j� jejmo�� pani na sznurku ka�e przywi�za�, inaczej brykn�� gotowa.</p><p>� Ja sama nie by�am lepsza � odrzek�a Basia.</p><p>� Dawali jej k�dziel prz��� � ozwa� si� Zag�oba � a ona z ni� ta�cowa�a, jak nie mia�a z kim lepszym! Ale wa�pan weso�y cz�owiek, panie Nowowiejski. Ba�ka! Chcia�bym si� z panem Nowowiejskim stukn��, bo i ja te� lubi� czasem krotochwile�</p><p>Tymczasem, nim podano wieczerz�, otworzy�y si� drzwi i wszed� Mellechowicz. Pan Nowowiejski nie spostrzeg� go od razu, bo zagada� si� z panem Zag�ob�, natomiast spostrzeg�a go Ewka i p�omienie uderzy�y jej na twarz, a potem zblad�a nagle.</p><p>� Panie komendancie! � rzek� do Wo�odyjowskiego Mellechowicz. � Wedle rozkazu, tamci wy�apani.</p><p>� Dobrze! Gdzie s�?</p><p>� Pod�ug rozkazu: kaza�em ich powiesi�.</p><p>� Dobrze! A twoi ludzie wr�cili?</p><p>� Cz�� osta�a dla grzebania cia�, reszta jest ze mn�.</p><p>W tej chwili pan Nowowiejski podni�s� g�ow� i nadzwyczajne zdumienie odbi�o si� na jego obliczu.</p><p>� Dla Boga! Co ja widz�! � rzek�.</p><p>Po czym wsta�, poszed� wprost przed Mellechowicza i zakrzykn��:</p><p>� Azja! A ty tu co robisz, hultaju?!</p><p>I podni�s� r�k� chc�c chwyci� za ko�nierz Lipka, lecz �w wzburzy� si� w jednej chwili, jak gdyby kto gar�ci� prochu w p�omie� cisn��, poblad� jak trup i chwyciwszy �elazn� d�oni� r�k� Nowowiejskiego, rzek�:</p><p>� Nie znam wa�ci! Co� za jeden?!</p><p>I odepchn�� go silnie, a� pan Nowowiejski potoczy� si� na �rodek izby.</p><p>Przez czas jaki� z w�ciek�o�ci s�owa nie m�g� przem�wi�, lecz chwyciwszy dech pocz�� krzycze�:</p><p>� Mo�ci komendancie! To m�j cz�owiek, i do tego zbieg! W moim domu od ma�ego!� Hultaj! Zapiera si�! To m�j cz�owiek! Ewa! Kto to jest? Gadaj!</p><p>� Azja! � rzek�a, dr��c ca�a, panna Ewa.</p><p>Mellechowicz ani na ni� spojrza�. Oczy wpi� w pana Nowowiejskiego i �opoc�c nozdrzami, patrzy� w starego szlachcica z nieopisan� nienawi�ci�, �ciskaj�c r�k� g�owni� no�a. Przy czym od ruchu nozdrzy w�sy jego pocz�y drga�, a spod tych w�s�w przeb�yskiwa�y bia�e k�y, zupe�nie jak u rozw�cieczonego zwierza.</p><p>Oficerowie stan�li ko�em. Basia wyskoczy�a na �rodek mi�dzy Mellechowicza a Nowowiejskiego.</p><p>� Co to znaczy? � spyta�a marszcz�c brwi.</p><p>Widok jej uspokoi� nieco przeciwnik�w.</p><p>�Panie komendancie � rzek� Nowowiejski � to znaczy, com rzek�: to jest m�j cz�owiek imieniem Azja � i zbieg. S�u��c z m�odych lat wojskowo na Ukrainie, znalaz�em go p�ywego w stepie i przygarn��em. To Tatarczuk. Chowa� si� przez dwadzie�cia lat w domu moim i uczy� si� razem z synem. Gdy syn uciek�, �w wyr�cza� mnie w gospodarstwie, p�ki mu si� amor�w z Ewuch� nie zachcia�o, co ja spostrzeg�szy kaza�em go wych�osta�; on zasi� potem zbieg�. Jak on si� tu zwie?</p><p>� Mellechowicz!</p><p>� To sobie przybra� przezwisko. On zwie si� Azja, nic wi�cej! Powiada, �e mnie nie zna, ale ja go znam i Ewucha tak�e.</p><p>� Dla Boga! � rzek�a Basia � to� syn waszmo�ci�w wielekro� go u nas widzia�. Jak�e go nie pozna�?</p><p>� Syn m�g� go nie pozna�, bo gdy uciek� z domu, obaj mieli po pi�tna�cie lat, a ten sze�� jeszcze u mnie siedzia�, przez kt�ry czas odmieni� si� znacznie i dor�s�, i w�sy mu wyros�y. Ale Ewucha wraz go pozna�a. Mo�ci pa�stwo, ju� te� pr�dzej obywatelowi dacie wiar� ni�li temu przyb��dzie z Krymu!</p><p>� Pan Mellechowicz jest hetma�skim oficerem � rzek�a Basia � nic nam do niego!</p><p>� Pozw�l wa��, �e go wypytam. <emphasis>Audiatur et altera pars</emphasis><a l:href="#fn400" type="note">[400]</a>! � ozwa� si� ma�y rycerz.</p><p>Lecz pan Nowowiejski wpad� w z�o��.</p><p>� Pan Mellechowicz! Jaki on pan! M�j pacho�, kt�ry si� pod cudze nazwisko podszy�. Jutro tego <strong>pana</strong> psiarkiem moim uczyni�, pojutrze baty temu <strong>panu</strong> ka�� da�, i w tym sam hetman mi nie przeszkodzi, bom szlachcic i swoje prawa znam!</p><p>Na to pan Micha� ruszy� w�sikami i rzek� ju� ostrzej:</p><p>� A jam nie tylko szlachcic, ale i pu�kownik, i moje prawa tak�e znam. Cz�eka swojego prawem mo�esz wa�� dochodzi� i do inkwizycji hetma�skiej si� uda�, ale rozkazuj� tutaj ja, nikt inny!</p><p>Pan Nowowiejski pomiarkowa� si� zaraz, wspomniawszy, �e m�wi nie tylko do komendanta, ale i do zwierzchnika w�asnego syna, a przy tym najs�awniejszego w Rzeczypospolitej rycerza.</p><p>� Panie pu�kowniku � rzek� �agodniejszym ju� tonem. � Ja� go wbrew woli waszmo�ciowej nie wezm�, jeno prawa swoje wywodz�, kt�rym prosz�, aby by�a wiara dana.</p><p>� Mellechowicz, co ty na to? � spyta� Wo�odyjowski.</p><p>Tatar wbi� oczy w ziemi� i milcza�.</p><p>� Bo imi� ci Azja, to wszyscy wiemy! � doda� Wo�odyjowski.</p><p>� Co tu innych dowod�w szuka�! � rzek� Nowowiejski. � Je�li to m�j cz�owiek, to ryby ma sin� farb� na piersiach wyk�ute!</p><p>Us�yszawszy to pan Nienaszyniec otworzy� szeroko oczy i usta, nast�pnie porwa� si� za g�ow� i zakrzykn��:</p><p>� Azja Tuhaj-bejowicz!</p><p>Wszystkie oczy zwr�ci�y si� na niego, ten za� a� trz�s� si� ca�y, jakby wszystkie rany otworzy�y mu si� na nowo, i powtarza�:</p><p>� To m�j jasyr! To Tuhaj-bejowicz! Na Boga! To on!</p><p>A m�ody Lipek podni�s� dumnie g�ow�, powi�d� swym �biczym wzrokiem po zgromadzeniu i nagle rozerwawszy �upan na swej szerokiej piersi rzek�:</p><p>� Ot, ryby sin� barw� wyk�ute!� Jam jest syn Tuhaj-beja!�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVIII</p></title><p>Umilkli wszyscy, tak wielkie imi� strasznego wojownika uczyni�o wra�enie. On�e to przecie wesp� z gro�nym Chmielnickim ca�� Rzecz�pospolit� potrz�sa�; on wyla� morze krwi polskiej; on Ukrain�, Wo�y�, Podole i ziemie halickie kopytami ko�skimi stratowa�, zamki i grody poburzy�, wsie ogniem nawiedzi�, dziesi�tki tysi�cy ludzi w jasyr wzi��. Syn takiego cz�owieka sta� oto teraz przed zgromadzeniem w chreptiowskiej stanicy i m�wi� ludziom do oczu: �Ja mam sine ryby na piersiach, jam jest Azja, ko�� z ko�ci Tuhaj-bejowej�. Lecz taka by�a w �wczesnych ludziach cze�� dla krwi znamienitej, i� mimo zgrozy, jak� imi� przes�awnego murzy musia�o w duszy ka�dego �o�nierza wywo�a�, Mellechowicz wyr�s� w ich oczach, jakby ca�� wielko�� ojcowsk� wzi�� w siebie.</p><p>Patrzyli wi�c na niego ze zdumieniem, a g��wnie niewiasty, dla kt�rych wszelka tajemnica najwi�ksz� stanowi pon�t�; �w za�, jakby i we w�asnych oczach przez wyznanie wyr�s�, sta� hardo, g�owy nie spuszcza�, i wreszcie rzek�:</p><p>� �w szlachcic � tu wskaza� na Nowowiejskiego � prawi, �em ja jego cz�ek, a ja mu na to rzekn�, i� rodzic m�j po lepszych grzbiecie na ko� siada�. Prawd� zreszt� m�wi, �em u niego by�, bom by�, i pod jego puh�<a l:href="#fn401" type="note">[401]</a> grzbiet mi krwi� sp�yn��, czego nie zapomn�, tak mi dopom� B�g!� Mellechowiczem nazwa�em si�, �eby jego po�cigu unikn��. Ale teraz, cho� mog�em do Krymu zbiec, tej ojczy�nie krwi� i zdrowiem s�u��, wi�c niczyj ja, jeno hetma�ski. M�j ojciec chanom pokrewny i w Krymie bogactwa a rozkosze mi� czeka�y; ja za� tu zosta�em we wzgardzie, bo t� ojczyzn� mi�uj� i pana hetmana mi�uj�, i tych mi�uj�, kt�rzy mi nigdy kontemptu<a l:href="#fn402" type="note">[402]</a> nie okazali.</p><p>To rzek�szy sk�oni� si� Wo�odyjowskiemu, schyli� si� przed Basi� tak nisko, i� g�ow� dotkn�� niemal jej kolan, zreszt� nie spojrzawszy na nikogo wi�cej wzi�� szabl� pod pach� i wyszed�.</p><p>Przez chwil� trwa�o jeszcze milczenie; pierwszy pan Zag�oba ozwa� si�:</p><p>� Ha! Gdzie to pan Snitko! M�wi�em, �e temu Azji wilkiem z oczu patrzy, a to i wilczy syn!</p><p>� Lwi syn! � odrzek� Wo�odyjowski � I kto wie, czy w ojca nie poszed�!</p><p>� Dla Boga! Uwa�ali�cie wa�pa�stwo, jak to mu z�by b�yska�y, zupe�nie jak staremu Tuhaj-bejowi, gdy by� w gniewie! � rzek� pan Muszalski. � Po tym jednym bym go pozna�, bom te� starego Tuhaj-beja cz�sto widywa�.</p><p>� Nie tak cz�sto jak ja! � odpowiedzia� pan Zag�oba.</p><p>� Teraz rozumiem � wtr�ci� pan Bogusz � dlaczego on ma taki mir mi�dzy Lipkami i Czeremisami. Oni to przecie Tuhaj-bejowe imi� jako �wi�te wspominaj�. Przez B�g �ywy! Gdyby ten cz�owiek chcia�, m�g�by ich co do jednego w su�ta�sk� s�u�b� zaprowadzi� i si�a kl�sk nam przyczyni�.</p><p>� Tego on nie uczyni � odpar� Wo�odyjowski � bo to, co rzek�, �e t� ojczyzn� i hetmana mi�uje, to prawda: inaczej by nie s�u�y� mi�dzy nami, mog�c do Krymu i�� i tam we wszystko op�ywa�. Ju� te� rozkoszy u nas nie zazna�!</p><p>� Nie uczyni � powt�rzy� pan Bogusz � bo gdyby chcia�, to by ju� uczyni�. �adnej do tego nie mia� przeszkody.</p><p>� Przeciwnie � doda� Nienaszyniec � wierz� teraz, �e on owych zdrajc�w rotmistrz�w na powr�t do Rzeczypospolitej skaptuje.</p><p>� Panie Nowowiejski � rzek� nagle Zag�oba � �eby� tak wa�pan by� wiedzia�, �e to Tuhaj-bejowicz, mo�e by� tego� mo�e by� tak� co?</p><p>� Kaza�bym mu zamiast trzysta � tysi�c trzysta puh da�. Niech mnie piorun trza�nie, je�libym tego nie zrobi�! Moi mo�ci panowie! Dziwno mi to, �e on, b�d�c Tuhaj-bejowym szczeni�ciem, do Krymu nie zbieg�. Chyba �e si� niedawno o tym dowiedzia�, bo u mnie nic nie wiedzia�. Dziwno mi to, powiadam, ale dla Boga, nie ufajcie�e mu! To� ja go dawniej od ichmo�ci�w znam i powiem tylko tyle: diabe� nie jest tak przewrotny, w�ciek�y pies nie tak zapalczywy, wilk mniej zawzi�ty i okrutny od tego cz�owieka. Jeszcze on nam tu wszystkim sad�a za sk�r� zaleje!</p><p>� Co wa�� m�wisz! � rzek� Muszalski. � My jego przy robocie pod Kalnikiem, Humaniem, Brac�awiem i w stu innych potrzebach widzieli.</p><p>� Nie daruje on swego! Zem�ci si�!</p><p>� A dzi� Azbowych grasant�w jak goli�! Co wa�� prawisz!</p><p>Tymczasem Basia ca�a by�a w ogniach, tak j� ta Mellechowiczowska historia zaj�a; ale chcia�o si� Basi, �eby i koniec by� godny pocz�tku, wi�c potrz�saj�c Ew� Nowowiejsk� szepta�a jej do ucha:</p><p>� Ewka, a ty jego mi�owa�a? Przyznaj si�, nie zapieraj! Mi�owa�a�, ha? Jeszcze mi�ujesz, co? Jestem pewna! B�d� ze mn� szczera. Komu si� zwierzysz, je�li nie mnie, niewie�cie? Widzisz! Prawie kr�lewska krew w nim! Pan hetman mu dziesi�� indygenat�w, nie jeden, wyrobi. Pan Nowowiejski si� nie sprzeciwi. Niechybnie i Azja ci� jeszcze mi�uje! Ju� ja wiem, ju� wiem. Nie b�j si�! On we mnie ufno�� ma. Zaraz go wezm� na pytki. Bez przypiekania powie. Mi�owa�a�e� go okrutnie? Mi�ujesz�e go jeszcze?</p><p>Ewka by�a jakby odurzona. Gdy Azja po raz pierwszy sk�onno�� ku niej okaza�, by�a jeszcze niemal dzieckiem, potem nie widzia�a go przez lat wiele i przesta�a o nim my�le�. Zosta�o jej po nim wspomnienie zapalczywego wyrostka, kt�ry by� na wp� towarzyszem jej brata, a na wp� cz�owiekiem s�u�ebnym. Ale teraz, gdy po d�ugiej roz��ce ujrza�a go znowu, stan�� przed ni� junak<a l:href="#fn403" type="note">[403]</a> pi�kny i gro�ny jak sok�, oficer i s�ynny zago�czyk, a do tego syn, wprawdzie obcego, lecz ksi���cego rodu. Wi�c i jej m�ody Azja przedstawi� si� zupe�nie inaczej, wi�c widok jego oszo�omi� j�, a zarazem ol�ni� i upoi�. Wspomnienia ockn�y si� ze snu. Serce jej nie mog�o pokocha� junaka w jednej chwili, ale w jednej chwili poczu�a w nim lub� do tego gotowo��.</p><p>Basia nie mog�c dopyta� si� zabra�a j� wraz z Zosi� Bosk� do alkierza i na nowo zacz�a nalega�:</p><p>� Ewka! Gadaj pr�dko, ogromnie pr�dko! Mi�ujesz go?</p><p>Pannie Ewie �una bi�a na twarz. By�a to czarnow�osa i czarnooka panna o krwi gor�cej, kt�ra krew na ka�d� wzmiank� o kochaniu fal� uderza�a jej na jagody<a l:href="#fn404" type="note">[404]</a>.</p><p>� Ewka! � powt�rzy�a po raz dziesi�ty Basia � mi�ujesz go?</p><p>� Nie wiem � odrzek�a po chwili wahania panna Nowowiejska.</p><p>� Ale nie przeczysz? Oho! To ju� wiem! Jeno si� nie wzdragaj! Jam pierwsza powiedzia�a Micha�owi, �e go kocham � i nic! I dobrze! Musieli�cie si� dawniej okrutnie kocha�! Ha! Teraz rozumiem! To on z t�skno�ci za tob� taki zawsze ponury jak wilk chodzi�. �o�nierzysko ma�o nie usch�o! Co mi�dzy wami by�o, powiadaj!</p><p>� W lamusie<a l:href="#fn405" type="note">[405]</a> mi powiedzia�, �e mnie mi�uje � szepn�a panna Nowowiejska.</p><p>� W lamusie!� to dopiero!� A potem co?</p><p>� Potem mnie u�api� i pocz�� ca�owa� � ci�gn�a jeszcze ciszej panna.</p><p>� Niech go nie znam, tego Mellechowicza! A ty co?</p><p>� A ja ba�am si� krzycze�.</p><p>� Ba�a si� krzycze�! Zo�ka, s�yszysz!� Kiedy si� wasze kochanie wykry�o?</p><p>� Ojciec nadszed� i zaraz go obuszkiem<a l:href="#fn406" type="note">[406]</a> uderzy�, potem mnie bi� i jego kaza� tak bi�, tak bi�, �e dwie niedziele le�a�!</p><p>Tu panna Nowowiejska rozp�aka�a si� po cz�ci z �alu, a po cz�ci z konfuzji. Na ten widok za�zawi�y si� zaraz i modre oczka czu�ej Zosi Boskiej, atoli Basia pocz�a Ew� pociesza�:</p><p>� Wszystko to si� sko�czy dobrze, moja w tym g�owa! I Micha�a do roboty zaprz�gn�, i pana Zag�ob�. Ju� ja ich nam�wi�, nie b�j si�! Przed pana Zag�oby dowcipem nic si� nie ostoi. Ty jego nie znasz! Nie p�acz, Ewka, bo czas na wieczerz�</p><p>Mellechowicza na wieczerzy nie by�o. Siedzia� w swojej izbie i grza� sobie na ogniu gorza�k� z miodem, kt�r� nast�pnie przelewa� do mniejszej blaszanki i popija� przegryzaj�c sucharem.</p><p>Pan Bogusz przyszed� do niego p�n� ju� noc�, aby si� z nim o nowinach rozm�wi�.</p><p>Tatar posadzi� go zaraz na zydlu obitym owcz� sk�r� i postawiwszy przed nim pe�ny kusztyczek<a l:href="#fn407" type="note">[407]</a> gor�cego napoju, spyta�:</p><p>� A pan Nowowiejski zawszeli chce ch�opa swego ze mnie uczyni�?</p><p>� Ju� o tym mowy nie ma � odpar� pan podstoli nowogrodzki. � Pr�dzej by pan Nienaszyniec m�g� si� do ciebie przyzna�, ale i jemu nic po tobie, bo tam ju� siostra jego albo zmar�a, albo zgo�a nie �yczy sobie w losie odmiany. Pan Nowowiejski nie wiedzia�, kto� by�, gdy ci� za konfidencj� z c�rk� kara�. A teraz i on jako og�uszony chodzi, bo cho� ojciec tw�j si�a z�ego ojczy�nie naszej wyrz�dzi�, przecie wojownik by� znakomity, i zawsze co krew, to krew. Dla Boga! Nikt tu palca na ci� nie zakrzywi, p�ki tej ojczy�nie wiernie s�u�ysz, zw�aszcza �e wsz�dy masz przyjaci�.</p><p>� Dlaczego bym jej nie mia� wiernie s�u�y�? � odpar� Azja. � M�j ojciec was bi�, ale on by� poganin, ja za� Chrystusa wyznaj�.</p><p>� Ot� to jest! Oto jest! Nie mo�esz ty ju� do Krymu wraca�, chyba z utrat� wiary, �e za� musia�aby i�� za tym i utrata zbawienia, wi�c �adne dobra ziemskie ani godno�ci wynagrodzi� by ci tego nie mog�y. Po prawdzie, to� ty wdzi�czno�� winien i panu Nienaszy�cowi, i panu Nowowiejskiemu, bo pierwszy z nich spomi�dzy pogan ci� wydoby�, a wt�ry w prawdziwej wierze wyhodowa�.</p><p>Na to Azja:</p><p>� Ja wiem, �e ja im wdzi�czno�� winien, i postaram si� wyp�aci�. S�usznie� waszmo�� zauwa�y�, �e si�a tu dobrodziej�w znalaz�em!</p><p>� Tak to m�wisz, jakby ci gorzko w g�bie by�o, a przecie policz sam �yczliwych.</p><p>� Jegomo�� pan hetman i waszmo�� w pierwszym rz�dzie: to do �mierci b�d� powtarza�. Kto wi�cej, to nie wiem�</p><p>� A komendant tutejszy? Czy ty my�lisz, �eby on ci� w czyjekolwiek r�ce wyda�, cho�by� nie by� Tuhaj-bejowym synem? A ona! A pani Wo�odyjowska! S�ysza�em przecie, co o tobie przy wieczerzy m�wi�a� Ba! A jeszcze przedtem, gdy Nowowiejski ci� pozna�, zaraz za tob� pocz�a si� oponowa�! Pan Wo�odyjowski wszystko by dla niej uczyni�, bo on �wiata za ni� nie widzi, siostra za� brata nie mo�e wi�cej mi�owa� jako ona ciebie. Przez ca�� wieczerz� z g�by jej nie schodzi�o twoje imi�</p><p>M�ody Tatar pochyli� nagle g�ow� i pocz�� dmucha� w p�kwaterek<a l:href="#fn408" type="note">[408]</a> gor�cego napoju; przy czym gdy do odmuchania wyd�� sinawe nieco wargi, twarz uczyni�a mu si� tak dzika i tak tatarska, �e a� pan Bogusz rzek�:</p><p>� Dalib�g, jaki� ty wszelako w tej chwili do starego Tuhaj-beja podobny, to przechodzi imaginacj�. Zna�em go przecie doskonale, widywa�em go i na cha�skim dworze, i w polu; je�dzi�em do jego siehenia ma�o dwadzie�cia razy.</p><p>� Niech B�g b�ogos�awi sprawiedliwym, a zaraza niech wydusi krzywdzicieli! � odrzek� Azja. � Zdrowie hetma�skie!</p><p>Pan Bogusz wypi� i rzek�:</p><p>� Zdrowie i d�ugie lata! Gar�� nas wprawdzie tych, kt�rzy przy nim stoimy, ale prawdziwych �o�nierzy. Da B�g, nie damy si� tym �uszczybochenkom, co sejmikowa� tylko umiej� i panu hetmanowi zdrad� przeciw kr�lowi zadawa�. Szelmy! To my w stepie dzie� i noc czo�em do nieprzyjaciela stoim, a oni dzie�ki pe�ne bigosu i jagie�<a l:href="#fn409" type="note">[409]</a> wo��, a �y�kami w nie b�bni�! Ot, ich robota! Pan hetman pos�a za pos�em �le, o pomoc dla Kamie�ca prosi, jako Kasandra<a l:href="#fn410" type="note">[410]</a> upadek Ilium i narodu Priama przepowiada, a ci o niczym nie my�l�, jeno ci�gle dochodz�, kto przeciw kr�lowi zawini�.</p><p>� O czym waszmo�� m�wisz?</p><p>� Et, nic! Uczyni�em <emphasis>comparationem</emphasis><a l:href="#fn411" type="note">[411]</a> naszego Kamie�ca z Troj�, ale� ty pewnie o Troi nie s�ysza�. Niech si� jeno uspokoi troch�, a pan hetman indygenat ci wyrobi, szyj� daj�! Czasy id� takie, �e okazji ci nie zbraknie, je�li szczerze chcesz si� s�aw� okry�.</p><p>� Albo ja si� s�aw� pokryj�, albo mnie ziemia pokryje. Us�yszysz wa�� o mnie, jako B�g na niebie!</p><p>� A c� tamci? Co Kryczy�ski? Wr�c�? Nie wr�c�? Co teraz czyni�?</p><p>� Po sieheniach stoj�: jedni w Udrzyjskim Stepie, inni dalej. Ci�ko im si� ze sob� porozumie�, bo daleko. Maj� rozkaz na wiosn� do Adrianopola wszyscy rusza� i �ywno�ci co najwi�cej ze sob� bra�.</p><p>� Na Boga! To jest wa�ne, bo je�li w Adrianopolu b�dzie wielki wojskowy <emphasis>congressus</emphasis><a l:href="#fn412" type="note">[412]</a>, to wojna z nami pewna. Trzeba pana hetmana zaraz o tym uwiadomi�. On te� my�li, �e wojna nast�pi, ale to by�by ju� niechybny znak.</p><p>� Halim m�wi� mi, i� tam mi�dzy nimi m�wi�, jakoby i sam su�tan do Adrianopola mia� zjecha�.</p><p>� Pochwalone imi� Pa�skie! A tu u nas wojska ledwie gar��. Ca�a nadzieja w opoce kamienieckiej. Zali Kryczy�ski stawia jakie nowe kondycje?</p><p>� Wi�cej oni wypisuj� skarg, ni�li stawiaj� kondycyj<a l:href="#fn413" type="note">[413]</a>: powszechna amnestia, przywr�cenie do praw i przywilej�w szlacheckich, jakie za dawnych czas�w mieli, zatrzymanie szar�y dla rotmistrz�w � oto, czego chc�. Ale �e su�tan wi�cej im ju� przyzna�, wi�c si� wahaj�.</p><p>� Co prawisz! Jak�e su�tan wi�cej im mo�e przyzna� ni�li Rzeczpospolita? W Turczech jest <emphasis>absolutum dominium</emphasis><a l:href="#fn414" type="note">[414]</a> i wszystkie prawa od jednej su�ta�skiej fantazji zale��. Cho�by i ten, kt�ry obecnie �ywie i panuje, wszystkich obietnic dotrzyma�, to nast�pca z�amie je albo podepce, kiedy zechce. Tymczasem u nas przywilej �wi�ta rzecz � i kto szlachcicem zostanie, temu sam kr�l nie mo�e nic odj��.</p><p>� Oni powiadaj�, �e szlacht� byli, a dlatego ich na r�wni z dragonami traktowano, a starostowie kazali im nieraz rozmaite powinno�ci odbywa�, od kt�rych nie tylko szlachta jest wolna, ale nawet i bojarzynkowie putni<a l:href="#fn415" type="note">[415]</a>.</p><p>� Skoro im hetman przyrzeka�</p><p>� �aden z nich o wspania�omy�lno�ci hetma�skiej nie w�tpi i wszyscy go po cichu w sercu kochaj�, ale my�l� sobie tak: hetmana samego zdrajc� hassa szlachecka okrzykuje; na dworze u kr�la go nienawidz�; s�dem mu konfederacja grozi � jak�e on potrafi co wsk�ra�?</p><p>Pan Bogusz pocz�� trze� czupryn�.</p><p>� Wi�c co?</p><p>� Wi�c sami nie wiedz�, co maj� czyni�.</p><p>� I u su�tana zostan�?</p><p>� Nie.</p><p>� Ba! Kto im rozka�e wr�ci� do Rzeczypospolitej?</p><p>� Ja!</p><p>� Jak�e to!</p><p>� Tuhaj-bejowym jestem synem!</p><p>� M�j Azja! � rzek� po chwili pan Bogusz � Nie neguj�, �e oni mog� si� w twojej krwi i s�awie Tuhaj-bejowej kocha�, chocia� oni s� nasi Tatarzy, a Tuhaj-bej by� naszym wrogiem. Takie rzeczy ja rozumiem, bo i u nas jest szlachta, kt�ra z pewn� chlub� opowiada, �e Chmielnicki by� szlachcicem i nie z kozackiego, ale z naszego narodu pochodzi�, z Mazur�w� No! Przecie taki szelma by�, �e w piekle gorszego nie znale��, ale �e znamienity wojennik, wi�c radzi si� do niego przyznaj�. Taka ju� natura ludzka! �eby jednak twoja Tuhaj-bejowa krew dawa�a ci prawo rozkazywa� wszystkim Tatarom, do tego s�usznych racji nie widz�.</p><p>Azja czas jaki� milcza�, potem wspar� d�onie na udach i rzek�:</p><p>� To ja wam powiem, panie podstoli, dlaczego Kryczy�ski mnie s�ucha i inni mnie s�uchaj�. Bo opr�cz tego, �e oni proste Tatarczuchy, a ja knia�, jest jeszcze we mnie rada i moc� No! Ani wy nie wiecie, ani sam pan hetman nie wie�</p><p>� Jaka rada, jaka moc?</p><p>� Ja toho skazaty ne umiju<a l:href="#fn416" type="note">[416]</a> � odrzek� po rusi�sku Azja. � A czemu ja na takie rzeczy got�w, na kt�re inny by si� nie wa�y�? Czemu ja to pomy�la�, czego by inny nie pomy�la�?</p><p>� Co gadasz? O czym�e� pomy�la�?</p><p>� Ja pomy�la� o tym, �e gdyby mi pan hetman wol� a prawo da�, tak ja by nie tylko tych rotmistrz�w wr�ci�, ale p� ordy na us�ugi hetma�skie postawi�. Ma�o to pustej ziemi na Ukrainie i w Dzikich Polach? Niech hetman jeno og�osi, �e kt�ry Tatar przyjdzie do Rzeczypospolitej, ten szlachcicem zostanie, w wierze ucisku nie b�dzie mia�, a we w�asnych chor�gwiach b�dzie s�u�y�, �e wszyscy w�asnego hetmana b�d� mie�, jako Kozacy maj�, a moja g�owa, �e wnet si� ca�a Ukraina zamrowi. Przyjd� Lipkowie i Czeremisy, przyjd� od Dobrud�y i Bia�ogrodu, przyjd� z Krymu � i stada przyp�dz�, i �ony z dzie�mi na arbach przywioz�. Waszmo�� nie trz� g�ow�: przyjd�, jako dawniejsi przyszli, kt�rzy przez wieki Rzeczypospolitej wiernie s�u�yli. W Krymie i wsz�dy chan i murzowie ich gn�bi�, a tu szlacht� zostan� i szable b�d� mie�, i pod w�asnym hetmanem w pole chodzi�. Przysi�gn� waszmo�ci, �e przyjd�, bo tam g�odem czasem przymieraj�. A gdy si� mi�dzy a�usami rozg�osi, �e ja z mocy pana hetmana wo�am, �e Tuhaj-beja syn wo�a, tedy tysi�ce tu stan�.</p><p>Pan Bogusz porwa� si� za g�ow�:</p><p>� Na rany boskie, Azja! Sk�d tobie takie my�li przychodz�? Co by to by�o?!</p><p>� By�by na Ukrainie nar�d tatarski, jako jest kozacki! Kozakom przyznali�cie i przywileje, i hetmana, czemu by�cie nam nie mieli przyzna�? Waszmos� pytasz, co by by�o? Chmielnickiego by drugiego nie by�o, bo by�my nog� Kozakom na gardziel zaraz nast�pili, bunt�w ch�opskich by nie by�o, rzezi ani spustoszenia, ani Dorosze�ki by nie by�o, bo niechby si� podni�s�, pierwszy bym go na smyczy hetmanowi pod nogi przywi�d�. A chcia�aby pot�ga turecka na was i��, to by�my su�tana bili; chcia�by chan zagony puszcza�, to chana. Nie tak�e dawniej Lipkowie i Czeremisi czynili, chocia� w Mahometowej wierze trwali? Czemu by�my mieli inaczej czyni�, my, Tatarowie Rzeczypospolitej! My, szlachta!� Teraz wa�pan licz: Ukraina spokojna, kozactwo w ryzie utrzymane, od Turka zas�ona, kilkadziesi�t tysi�cy wojska wi�cej � ot, com pomy�la� � ot, co mnie do g�owy przysz�o, ot, dlaczego mnie Kryczy�ski, Adurowicz, Morawski, Tworowski s�uchaj� � ot, dlaczego, gdy krzykn�, p� Krymu na one stepy si� zwali!</p><p>Pan Bogusz tak by� zdumiony i przygnieciony s�owami Azji, jak gdyby �ciany tej izby, w kt�rej siedzieli, rozst�pi�y si� nagle i nowe, nieznane ukaza�y si� oczom jego krainy.</p><p>Przez d�ugi czas s�owa nie m�g� przem�wi� i tylko patrzy� na m�odego Tatara, a �w pocz�� chodzi� wielkimi krokami po izbie, wreszcie rzek�:</p><p>� Beze mnie by si� ta rzecz sta� nie mog�a, bom ja syn Tuhaj-beja, a od Dniepru do Dunaju nie masz g�o�niejszego mi�dzy Tatary imienia.</p><p>Po chwili za� doda�:</p><p>� Co mi Kryczy�ski, Tworowski i inni! Nie o nich samych, nie o kilka tysi�cy Lipk�w i Czeremis�w, ale o ca�� Rzeczpospolit� chodzi. M�wi�, �e z wiosn� wielka wojna z su�ta�sk� potencj� nastanie, ale pozw�lcie mi jeno, a ja takiego waru mi�dzy tatarstwem nagotuj�, �e sam su�tan r�ce poparzy.</p><p>� Dla Boga! Kto� ty jest, Azja? � wykrzykn�� pan Bogusz.</p><p>A �w podni�s� g�ow�:</p><p>� Przysz�y hetman tatarski!</p><p>Blask p�omienia pada� w tej chwili na Azj� o�wiecaj�c jego twarz okrutn� i pi�kn� zarazem, a panu Boguszowi zdawa�o si�, �e jaki� inny cz�owiek przed nim stoi, taka wielko�� i pycha bi�y od postaci m�odego Tatara. Uczu� te� pan Bogusz, �e Azja prawd� m�wi. Gdyby podobne wezwanie hetma�skie zosta�o opublikowane, Lipkowie i Czeremisi wr�ciliby niechybnie wszyscy, a i dzikich Tatar�w poci�gn�oby za nimi bardzo wielu. Stary szlachcic zna� wybornie Krym, w kt�rym po dwakro� by� niewolnikiem, a potem, wykupiony od hetmana, pos�owa�; zna� dw�r bachczysarajski, zna� ordy siedz�ce od Donu do Dobrud�y; wiedzia�, �e zim� liczne a�usy z g�odu przymieraj�; wiedzia�, �e murzom przykrzy si� despotyzm i zdzierstwo cha�skich baskak�w<a l:href="#fn417" type="note">[417]</a>, �e w samym Krymie cz�sto przychodzi do bunt�w � wi�c zrozumia� od razu, �e �yzne ziemie i przywileje zn�ci�yby niechybnie tych wszystkich, kt�rym w starych siedzibach by�o �le, ciasno lub niebezpiecznie.</p><p>Zn�ci�yby tym bardziej, gdyby pocz�� ich wo�a� syn Tuhaj-beja. On jeden m�g� tego dokona�, nikt inny. On s�aw� swego ojca m�g� wzburzy� a�usy, uzbroi� jedn� po�ow� Krymu przeciw drugiej po�owie, poci�gn�� dzikie ordy bia�ogrodzkie i zatrz��� ca�� pot�g� chanow�, ba, nawet su�ta�sk�!</p><p>Gdyby hetman chcia� korzysta� z okazji, to Tuhaj-bejowego syna m�g� uwa�a� jako cz�owieka przez sam� Opatrzno�� zes�anego.</p><p>Wi�c pan Bogusz pocz�� innym na Azj� patrzy� okiem i zdumiewa� si� coraz bardziej, jak takie my�li mog�y si� w g�owie jego wyl�gn��? I a� pot uperli� rycerzowi czo�o, tak mu si� zda�y ogromne. Jednak�e du�o jeszcze w�tpliwo�ci zosta�o mu w duszy, wi�c tak ozwa� si� po chwili:</p><p>� A wiesz ty, �e o tak� rzecz musia�aby by� wojna z Turkiem?</p><p>� Wojna i tak b�dzie! Czemu by kazali ordom pod Adrianopol i��? Wtedy chyba wojny nie b�dzie, jak niesnaski w su�ta�skim pa�stwie powstan�; je�eli za� i przyjdzie ruszy� w pole, po�owa ordy b�dzie po naszej stronie.</p><p>�Na ka�d� rzecz ma szelma argument!� � pomy�la� pan Bogusz. � W g�owie si� kr�ci! � rzek� po chwili. � Widzisz, Azja, w ka�dym razie to nie�atwa rzecz. Co by to powiedzia� kr�l, co kanclerz, a stany? A wszystka szlachta, po wi�kszej cz�ci panu hetmanowi teraz nie�yczliwa.</p><p>� Mnie jeno pozwolenia hetma�skiego na pi�mie trzeba; a jak tu raz si�dziem, niech�e nas potem ruguj�<a l:href="#fn418" type="note">[418]</a>! Kto b�dzie rugowa� i czym? Radzi by�cie Zaporo�c�w z Siczy wy�en��, ale wam nijak.</p><p>� Pan hetman zl�knie si� odpowiedzialno�ci.</p><p>� Za panem hetmanem pi��dziesi�t tysi�cy szabel ordy�skich stanie pr�cz wojska, kt�re ma w r�ku.</p><p>� A Kozacy? O Kozakach zapominasz? Ci poczn� si� natychmiast oponowa�.</p><p>� Na to my tu i potrzebni, �eby by� miecz nad szyj� kozack� zawieszony. Czym Dorosz stoi? Tatarami! Niech Tatar�w ja wezm� w r�ce, w�wczas Dorosz musi hetmanowi czo�em uderzy�.</p><p>Tu Azja wyci�gn�� d�onie i palce w kszta�cie szpon�w orlich roz�o�y�, za czym chwyci� za r�koje�� szabli.</p><p>� Ot, my Kozakom prawo poka�em! W ch�opy oni p�jd�, a my b�dziem dzier�y� Ukrain�. S�ysz, panie Bogusz, wy my�leli, �e ja ma�y cz�ek, a ja nie taki ma�y, jako si� Nowowiejskiemu, tutejszemu komendantowi, oficyjerom i wam, panie Bogusz, wyda�o! Ot, ja nad tym dzie� i noc my�la�, a� wychud�, a� mi twarz wpad�a � patrz waszmo��! � i sczernia�a. Ale com wymy�li�, tom dobrze wymy�li�, i dlatego rzek�em wam, �e we mnie jest moc i rada. Wa�pan sam widzisz, �e to wielkie rzeczy; jed� do pana hetmana, a �ywo! Przedstaw mu, niech mi da na pi�mie, a ja o stany nie b�d� dba�. Hetman ma dusz� wielk�, hetman b�dzie wiedzia�, �e to i moc, i rada! Powiedz hetmanowi, �em Tuhaj-beja syn, �e ja jeden to uczyni� mog�; przedstaw, niech si� zgodzi; jeno, na Boga! Byle na czas, byle p�ki �niegi w stepie, byle przed wiosn�, bo na wiosn� wojna b�dzie! Jed� wraz i wraz wracaj, abym za� pr�dko wiedzia�, co mi wypadnie uczyni�.</p><p>Pan Bogusz nie spostrzeg� si� nawet, �e Azja m�wi� tonem rozkazuj�cym, jakby ju� by� hetmanem i swemu oficerowi wydawa� polecenia.</p><p>� Przez jutro wypoczn� � rzek� � a pojutrze rusz�. Daj B�g, abym hetmana w Jaworowie znalaz�! Pr�dka u niego decyzja i wnet b�dziesz mia� odpowied�.</p><p>� Jak waszmo�� my�lisz, czy pan hetman si� zgodzi?</p><p>� By� mo�e, �e ci ka�e do siebie przyjecha�, dlatego do Raszkowa teraz nie wyje�d�aj, bo st�d pr�dzej staniesz w Jaworowie. Czy si� zgodzi, nie wiem, ale we�mie on to pod piln� uwag�, bo pot�ne racje przytaczasz. Przez B�g �ywy, anim si� tego po tobie spodziewa�, ale teraz widz�, �e� niezwyczajny cz�ek i �e ci� Pan B�g do wielko�ci przeznaczy�. No, Azja, Azja! Namiestnik w chor�gwi lipkowskiej, nic wi�cej, a takie rzeczy w g�owie mu siedz�, od kt�rych strach cz�eka bierze. Ju� teraz nie b�d� si� dziwowa�, cho�bym czaple pi�ro na twoim ko�paku, a nad tob� bu�czuk<a l:href="#fn419" type="note">[419]</a> zobaczy�� Wierz� i w to, co powiadasz, �e ci� owe my�li po nocach �ar�y� Zaraz pojutrze rusz�, jeno wypoczn� nieco, a teraz id� ju�, bo p�no i w g�owie mi szumi jak we m�ynie. Ostawaj z Bogiem, Azja� W skroniach mnie �upie, jakobym si� upi�� Ostawaj z Bogiem, Azja, synu Tuhaj-bejowy!</p><p>Tu pan Bogusz u�cisn�� wychudzon� d�o� Tatara i zawr�ci� si� ku drzwiom, ale w progu jeszcze stan�� i rzek�:</p><p>� Jak�e to?� Nowe dla Rzeczypospolitej wojska� gotowy miecz nad szyj� kozack�� Dorosz upokorzon� niesnaski w Krymie� potencja turecka os�abiona� koniec zagonom na Ru�� Dla Boga! Dla Boga!</p><p>To rzek�szy wyszed�, a Azja popatrzy� jeszcze chwil� za nim i poszepn��:</p><p>� A dla mnie bu�czuk, bu�awa i� z wol� albo bez woli � ona! Inaczej gorze wam!</p><p>Po czym dopi� gorza�ki z blaszanki i rzuci� si� na pokryty sk�rami tapczan, stoj�cy w k�cie izby. Ogie� na kominie przygas�, a natomiast przez okno wesz�y jasne blaski ksi�yca, kt�ry wysoko ju� wybi� si� na ch�odne zimowe niebo.</p><p>Azja le�a� czas jaki� spokojnie, lecz widocznie nie m�g� zasn��. Wreszcie wsta�, zbli�y� si� ku oknu i wpatrzy� si� w miesi�c, p�yn�cy jak samotny korab<a l:href="#fn420" type="note">[420]</a> po niezmiernych niebieskich samotniach.</p><p>M�ody Tatar patrzy� we� d�ugo, na koniec z�o�y� pi�ci tu� przy piersiach, podni�s� oba wielkie palce ku g�rze i z ust jego, kt�re zaledwie przed godzin� Chrystusa wyznawa�y, wyszed� p�piew, p�przeci�g�a mowa o smutnej nucie:</p><p>� Lacha i Lallach, Lacha i Lallach � Mahomet Rossullach!�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIX</p></title><p>Atoli Basia od rana nazajutrz odbywa�a narad� z m�em i panem Zag�ob�, jak by dwa serca kochaj�ce si� i uci�nione po��czy�. Oni obaj �mieli si� z jej zapa�u i nie przestawali jej dra�ni�, jednak�e ust�puj�c jej ze zwyczaju we wszystkim jak rozpieszczonemu dziecku, obiecali jej w ko�cu pomaga�.</p><p>� Najlepiej � m�wi� Zag�oba � nam�wi� starego Nowowiejskiego, �eby dziewki ze sob� do Raszkowa nie bra�, �e to i ch�ody ju� id�, i droga nie ca�kiem bezpieczna; natenczas m�odzi cz�sto si� tu ze sob� b�d� widywa� i rozamoruj� si� w sobie do reszty.</p><p>� O, to jest wyborna my�l! � zawo�a�a Basia.</p><p>� Wyborna, niewyborna � odrzek� Zag�oba � ale ty ich swoj� drog� z oczu nie spuszczaj. Ty� jest baba � i tak my�l�, �e w ko�cu ich zlutujesz, bo baba zawsze zrobi swoje; pilnuj jeno, �eby i diabe� przy tym swego nie zrobi�. By�by ci wstyd, �e to z twojej por�ki.</p><p>Basia pocz�a naprz�d prycha� na pana Zag�ob� jak kotka, po czym rzek�a:</p><p>� Wa�pan si� chwalisz, �e� by� za m�odu Turek, i my�lisz, �e ka�dy Turek!� Azja nie taki!</p><p>� Nie Turek, tylko Tatar. �adna kuk�a! Ona b�dzie za tatarskie afekta r�czy�!</p><p>� Oni oboje o p�akaniu najwi�cej my�l�, a to ze srogiej �a�o�ci� Ewa przy tym najzacniejsza dziewka!</p><p>� Jeno tak� ma twarz, jakoby jej kto na czole napisa�: �na�ci g�by!� Hu! Kawka to jest! Wczorajem to sobie zakonotowa�, �e gdy przy stole naprzeciw g�adkiego ch�opa siedzi, to tak dycha, �e a� raz w raz talerz odrzuca i musi go sobie przysuwa�. Czysta kawka, m�wi� ci!</p><p>� Wa�pan chcesz, �ebym sobie posz�a?</p><p>� Nie p�jdziesz, jak o swaty chodzi. Znaj� ci�, nie p�jdziesz! A pono� ci jeszcze za wcze�nie ludzi swata�, bo to s�dziwych niewiast rzemios�o. Pani Boska m�wi�a mi wczoraj, �e gdy ci� powracaj�c� z wyprawy w hajdawerkach postrzeg�a, rozumia�a, �e synalka pani Wo�odyjowskiej widzi, kt�ren si� na podjezdku ko�o p�ot�w wprawia. Nie kochasz ty powagi, ale i powaga ciebie nie kocha, co si� zaraz z twojej misternej postaci okazuje. Czysty �ak, jak, mi B�g mi�y! Inne teraz niewiasty na �wiecie! Za moich czas�w, gdy podwika<a l:href="#fn421" type="note">[421]</a> na �awie siad�a, to a� �awa zaskrzypia�a, jakby kto� psu na ogon nast�pi�, a ty by� mog�a na kocie oklep je�dzi�, bez wielkiej dla onej bestii fatygi� M�wi� te�, �e niewiasty, kt�re zaczynaj� swata�, potomstwa mie� nie b�d�.</p><p>� Zali naprawd� tak m�wi�? � spyta� zaniepokojony ma�y rycerz.</p><p>Lecz pan Zag�oba pocz�� si� �mia�, a Basia przy�o�ywszy swoj� r�ow� twarz do twarzy m�a rzek�a p�g�osem:</p><p>� Et, Micha�ku! Sposobn� por� ofiarujemy si� do Cz�stochowy, to mo�e Naj�wi�tsza Panna odmieni!</p><p>� Najlepszy to istotnie spos�b � rzek� Zag�oba.</p><p>Na to tamci u�ciskali si� zaraz, po czym Basia rzek�a:</p><p>� A teraz m�wmy o Azji i o Ewuni, jak by im pom�c. Nam dobrze, niech i im b�dzie dobrze!</p><p>� Jak Nowowiejski wyjedzie, b�dzie im lepiej � rzek� ma�y rycerz � bo przy nim nijak by�oby si� im widywa�, zw�aszcza �e Azja starego nienawidzi. Ale gdyby mu stary Ewk� odda�, mo�e by przepomniawszy<a l:href="#fn422" type="note">[422]</a> dawnych uraz pocz�li si� wzajem mi�owa� jako te�� z zi�ciem. Wed�ug mojej g�owy tedy nie w tym rzecz, �eby m�odych zbli�a�, bo oni i tak si� kochaj�, ale w tym, by starego przejedna�.</p><p>� Nieu�yty to cz�owiek! � rzek�a pani Wo�odyjowska.</p><p>Na to Zag�oba:</p><p>� Ba�ka! Imainuj sobie, �e masz c�rk� i �e trzeba ci j� za jakowego� Tatarzyna wyda�?</p><p>� Azja knia� � odrzek�a Basia.</p><p>� Nie neguj�, �e Tuhaj-bej z wielkiej krwi pochodzi�, ale owo i Hassling by� szlachcic, a przecie by Krzysia Drohojowska nie posz�a za niego, gdyby by� naszego indygenatu nie mia�.</p><p>� To wystarajcie si� dla Azji o indygenat!</p><p>� �atwa to rzecz! Cho�by go kto i do herbu przypu�ci�, sejm takow� wol� musi potwierdzi�, a do tego trzeba i czasu, i protekcji.</p><p>� Tego nie lubi�, �e czasu trzeba, bo protekcja by si� znalaz�a. Pewnie by jej pan hetman Azji nie odm�wi�, bo on si� w ludziach wojennych kocha. Michale! Pisz do hetmana! Chcesz inkaustu, pi�r, papieru? Zaraz pisz! Ot, ja ci wszystko przynios�, i �wiec�, i piecz��, a ty si�dziesz i nie mieszkaj�c napiszesz!</p><p>Wo�odyjowski pocz�� si� �mia�.</p><p>� Bo�e Wszechmog�cy! � rzek� � Prosi�em ci� o stateczn� realistk� za �on�, a ty� mi wicher da�!</p><p>� M�w tak, m�w, to ci zamr�!</p><p>� A niedoczekanie twoje! � krzykn�� �ywo ma�y rycerz. � Niedoczekanie twoje! Tfu! Tfu, na psa urok.</p><p>Tu zwr�ci� si� do pana Zag�oby:</p><p>� Wa�pan nie wiesz jakich s��w od uroku?</p><p>� Wiem i ju�em je powiedzia�! � odrzek� Zag�oba.</p><p>� Pisz! � zawo�a�a Basia � Bo ze sk�ry wyskocz�!</p><p>� Ja bym i dwadzie�cia list�w napisa�, byle ci dogodzi�, chocia� nie wiem, na co si� to przyda, bo tu i sam hetman nie poradzi, a z protekcj� wtedy dopiero mo�e wyst�pi�, jak b�dzie pora. Moja Basiu, panna Nowowiejska spu�ci�a ci si� z tajemnicy, dobrze! Ale� z Azj� nic nie m�wi�a i tego nawet dotychczas nie wiesz, czy on wzajemnym afektem dla Nowowiejskiej p�onie.</p><p>� Ale! Nie p�onie! Jak�e nie ma p�on��, kiedy j� w lamusie poca�owa�! Aha!</p><p>� Dusza z�ota! � rzek� �miej�c si� Zag�oba. � Takie to jak nowo narodzone dziecko, jeno �e tym j�zykiem lepiej obraca. Moja kochana, �eby�my si� chcieli, ja i Micha�, ze wszystkimi �eni�, kt�re ca�owa� si� przygodzi�o, tedy trzeba by nam zaraz Mahometow� wiar� przyj�� i mnie by� padyszachem<a l:href="#fn423" type="note">[423]</a>, a jemu chanem krymskim, co, Michale, co?</p><p>� Na Micha�a mia�am raz podejrzenie, jeszcze wtedy, kiedy nie by�am jego! � rzek�a Basia.</p><p>I przysun�wszy mu paluszek do oczu pocz�a si� przekomarza�:</p><p>� Ruszaj w�sikami, ruszaj! Nie zaprzesz si�! Wiem, wiem! I ty wiesz!� U Ketlinga!�</p><p>Ma�y rycerz rzeczywi�cie rusza� w�sikami, a�eby sobie doda� fantazji, a zarazem zmieszanie pokry�, wreszcie chc�c zwr�ci� rozmow� na co innego rzek�:</p><p>� A tak i nie wiesz, czy Azja w Nowowiejskiej rozkochan?</p><p>� Czekajcie, wezm� ja go na cztery oczy i wypytam. Ale on rozkochany! Musi by� rozkochany! Inaczej nie chc� go zna�!</p><p>� Dalib�g, gotowa w niego wm�wi�! � rzek� Zag�oba.</p><p>� I wm�wi�, cho�bym si� mia�a co dzie� z nim zamyka�!</p><p>� Wpierw go wybadaj � rzek� ma�y rycerz. � By� mo�e, �e on si� od razu nie przyzna, bo to dzikus. Nic to! Powoli w konfidencj� z nim wejdziesz, poznasz go lepiej, wyrozumiesz i w�wczas dopiero b�dziesz wiedzia�a, co czyni�.</p><p>Tu ma�y rycerz zwr�ci� si� do pana Zag�oby:</p><p>� Ona zdaje si� p�ocha, a bystra jest!</p><p>� Kozy bywaj� bystre! � rzek� z powag� pan Zag�oba.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� pan Bogusz, kt�ry wpad� jak bomba i zaledwie zd��ywszy uca�owa� Basine r�ce pocz�� krzycze�:</p><p>� A niech tego Azj� kule bij�! Ca�� noc nie mog�em oka zmru�y�, niech jego las ogarnie!</p><p>� Co pan Azja waszmo�ci zawini�? � pyta�a Basia.</p><p>� Wiecie wa�pa�stwo, co�my wczoraj robili?</p><p>I pan Bogusz wytrzeszczywszy oczy j�� wodzi� nimi po obecnych.</p><p>� Co?</p><p>� Histori�! Jak mi B�g mi�y, nie ���, histori�!</p><p>� Jak� histori�?</p><p>� Histori� Rzeczypospolitej. To po prostu wielki cz�owiek. Sam pan Sobieski si� zdumieje, gdy mu Azjowe my�li przed�o��. Wielki cz�owiek, powtarzam aca�stwu i �a�uj�, �e wi�cej nie mog� powiedzie�, bo jestem pewien, �e zdumieliby�cie si�, jako ja si� zdumia�em. Tyle mog� powiedzie�, �e je�li to si� uda, co on zamierza, w�wczas B�g wie gdzie zajdzie!</p><p>� Na ten przyk�ad! � rzek� Zag�oba. � Hetmanem zostanie?</p><p>A pan Bogusz wzi�� si� w boki:</p><p>� Tak jest! Hetmanem zostanie! �a�uj�, �e nie mog� wi�cej powiedzie� hetmanem zostanie, i kwita!</p><p>� A to mo�e psim? Albo b�dzie za wo�ami chodzi�? Czabanowie<a l:href="#fn424" type="note">[424]</a> maj� te� swoich hetman�w! Tfu! Co te� waszmo�� prawisz, panie podstoli? Bo �e on Tuhaj-bejowicz, dobrze! Ale je�liby mia� hetmanem zosta�, to czym�e ja ostan�, czym ostanie Micha� i waszmo�� sam? Chyba Trzej Kr�lami po Bo�ym Narodzeniu zostaniemy, poczekawszy na Kacpra, Melchiora i Baltazara abdykacj�. Mnie tam przynajmniej szlachta regimentarzem kreowa�a, tylko �em po przyja�ni panu Paw�owi godno�ci ust�pi�, ale wa�pa�skich wr�b, dalib�g, zgo�a nie rozumiem!</p><p>� A ja wa�ci powiadam, �e Azja wielki cz�owiek!</p><p>� M�wi�am! � rzek�a Basia zwracaj�c si� ku drzwiom, przez kt�re pocz�li wchodzi� inni go�cie stanicowi.</p><p>Wesz�a wi�c naprz�d pani Boska z modrook� Zosi� i pan Nowowiejski z Ewk�, kt�ra po �le przespanej nocy wygl�da�a jeszcze bardziej �wie�o i pon�tnie ni� zwykle. �le spa�a, bo niepokoi�y j� sny dziwne: �ni� jej si� Azja, tylko pi�kniejszy i natarczywszy ni� dawniej. Ewie krew bi�a na twarz na wspomnienie tego snu, bo jej si� zda�o, �e ka�dy go z jej oczu odgadnie.</p><p>Lecz nikt na ni� nie zwa�a�, wszyscy bowiem pocz�li m�wi� pani komendantowej �dzie� dobry!�, po czym zaraz pan Bogusz zacz�� na nowo opowiadanie o wielko�ci i wielkich przeznaczeniach Azji, a Basia rada by�a, �e tego i Ewa, i pan Nowowiejski s�ucha� musz�.</p><p>Jako� stary szlachcic wyburzy� si� od chwili pierwszego spotkania z Tatarem i znacznie by� spokojniejszy. Ju� si� o niego nie upomina� jako o swego cz�owieka. Prawd� rzek�szy, odkrycie, �e Azja jest tatarskim kniaziem i synem Tuhaj-beja, zaimponowa�o i jemu niepomiernie. Z podziwem te� s�ucha� o jego nadzwyczajnym m�stwie i o tym, �e sam hetman tak znakomit� powierzy� mu funkcj�, jak �ci�gni�cie na powr�t do s�u�by Rzeczypospolitej wszystkich Lipk�w i Czeremis�w. Chwilami zdawa�o si� nawet panu Nowowiejskiemu, �e o kim innym mowa, tak wyrasta� w jego oczach �w Azja na niepospolitego cz�eka.</p><p>A pan Bohusz coraz to powtarza� z min� wielce tajemnicz�:</p><p>� Nic to jeszcze wobec tego, co go czeka, jeno �e mi m�wi� o tym nie wolno!</p><p>Gdy za� inni trz�li z pow�tpiewaniem g�owami, zakrzykn��:</p><p>� Dw�ch jest najwi�kszych ludzi w Rzeczypospolitej: pan Sobieski i �w Tuhaj-bejowicz!</p><p>� Na mi�y B�g! � rzek� wreszcie zniecierpliwiony pan Nowowiejski � Knia� on, nie knia�, ale czym�e mo�e by� w tej Rzeczypospolitej szlachcicem nie b�d�c; przecie dotychczas indygenatu nie ma?</p><p>� Pan hetman mu dziesi�� wyrobi! � zawo�a�a Basia.</p><p>Panna Ewa s�ucha�a tych pochwa� z przymkni�tymi oczyma i z bij�cym sercem. Trudno wiedzie�, czy bi�oby ono r�wnie gor�co dla biednego i nieznanego Azji, jak dla Azji rycerza i wielkiego w przysz�o�ci cz�owieka. Lecz �w blask podbi� je, a dawne wspomnienia poca�unk�w i �wie�e sny przejmowa�y teraz dreszczem rozkoszy panie�skie cia�o.</p><p>�Tak wielki, tak znamienity! � my�la�a Ewa. � C� dziwnego, �e porywczy jak ogie�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXX</p></title><p>Basia tego samego dnia wzi�a Tatara na pytki<a l:href="#fn425" type="note">[425]</a>, id�c jednak za rad� m�a i przestrze�ona o Azjowej dziko�ci, postanowi�a nie naciera� zbyt od razu.</p><p>Mimo tego, zaledwie przed ni� stan��, rzek�a zaraz prosto z mostu:</p><p>� Pan Bogusz powiada, �e wa�pan znamienity cz�owiek, ale ja tak my�l�, �e i najznamienitszy kochaniu si� nie wybiega.</p><p>Azja przymkn�� oczy i sk�oni� g�ow�.</p><p>� Wasza mi�o�� ma s�uszno��! � rzek�.</p><p>� Bo widzi wa�pan, z sercem to tak: p�c! I ju�!</p><p>To rzek�szy Basia pocz�a potrz�sa� swoj� p�ow� czupryn� i mruga� oczyma, chc�c przez to okaza�, �e i sama zna si� wybornie na tego rodzaju sprawach, i zarazem ma nadziej�, �e do nie�wiadomego nie m�wi. Azja za� podni�s� g�ow� i ogarn�� wzrokiem jej wdzi�czn� posta�. Nigdy nie wydawa�a mu si� tak cudn� jak teraz, gdy oto oczki b�yszcza�y jej ciekawo�ci� i o�ywieniem, a zarumieniona, dzieci�ca twarz podnosi�a si� ku niemu pe�na u�miech�w.</p><p>Ale w�a�nie im wi�cej by�o w niej niewinno�ci, tym wi�cej widzia� w niej Azja pon�ty, tym wi�cej ��dz wstawa�o w jego duszy, tym mi�o�� ogarnia�a go silniej, i upaja� si� ni� jak winem, i zby� wszystkich ch�ci pr�cz tej jednej: odebra� j� m�owi, porwa� dla siebie, trzyma� po wieki przy piersi, usta przycisn�� do jej ust, uczu� jej r�ce splecione na swojej szyi � i kocha�, i kocha�, cho�by zapami�ta� si�, cho�by zgin�� samemu, cho�by zgin�� obojgu.</p><p>Na my�l o tym �wiat ca�y kr�ci� si� z nim; coraz nowe ��dze wype�za�y z jaski� jego duszy jak w�e z rozpadlin skalnych; ale by� to cz�owiek posiadaj�cy zarazem straszn� si�� nad samym sob�, wi�c rzek� sobie w duszy: �Nie l�a jeszcze!�, i trzyma� swe dzikie serce na woli jak rozhukanego konia na arkanie.</p><p>Sta� przed ni� pozornie ch�odny, cho� p�omie� mia� w ustach i oczach, a przepa�ciste jego �renice m�wi�y jej wszystko, czego nie wypowiada�y zaci�ni�te usta.</p><p>Lecz Ba�ka maj�c dusz� po prostu tak czyst� jak woda w �r�dle, a przy tym i umys� zupe�nie czym innym zaj�ty, wcale nie rozumia�a tej mowy; my�la�a oto w tej chwili, co dalej Tatarowi powiedzie�, i wreszcie, podni�s�szy palec do g�ry, rzek�a:</p><p>� Niejeden nosi w sercu ukryty afekt i nie �mie z nikim o nim m�wi�, a gdyby szczerze wyzna�, mo�e by si� czego dobrego dowiedzia�.</p><p>Twarz Azji pociemnia�a; przez chwil� szalona nadzieja przelecia�a mu na kszta�t b�yskawicy przez g�ow�, ale si� opami�ta� i spyta�:</p><p>� O czym wasza mi�o�� chce m�wi�?</p><p>Basia za� na to:</p><p>� Inna by do wa�pana obcesem<a l:href="#fn426" type="note">[426]</a>, jako �e bia�og�owy bywaj� niecierpliwe i nierozwa�ne, ale ja nie taka. Pom�c to bym pomog�a ch�tnie, ale konfidencji od razu nie ��dam; powiadam tylko wa�panu tak: nie chowaj�e si� i przychod� do mnie cho�by co dzie�, bo ja ju� o tym z m�em m�wi�am; powoli to si� wa�pan i oswoisz, i moj� �yczliwo�� poznasz, i b�dziesz wiedzia�, �e ja nie przez p�och� ciekawo�� wypytuj�, jeno z komizeracji i dlatego, �e je�li mam pomaga�, to musz� i wa�panowych afekt�w by� pewn�. Przecie zreszt� wa�panu pierwszemu wypada je okaza�; jak mnie wa�pan wyznasz, to mo�e i ja wa�panu wtedy co� powiem.</p><p>Tuhaj-bejowicz zrozumia� teraz od razu, jak p�onn� by�a ta nadzieja, kt�ra przez chwil� b�ysn�a mu w g�owie, domy�li� si� nawet natychmiast, �e chodzi o Ew� Nowowiejsk�, i wszystkie przekle�stwa na ca�� rodzin�, jakie czas nagromadzi� w jego m�ciwej duszy, nap�yn�y mu do ust. Nienawi�� buchn�a w nim jak p�omie� tym wi�ksza, im bardziej odmienne przed chwil� ko�ysa�y go uczucia. Lecz opami�ta� si�. Posiada� on nie tylko w�adz� nad sob�, ale i przebieg�o�� ludzi wschodnich. W jednej chwili poj��, i� je�li bryzgnie jadem na Nowowiejskich, utraci �ask� Basi i mo�no�� widywania jej codziennie; lecz z drugiej strony uczu�, �e si� nie zmo�e, przynajmniej teraz, a� do tego stopnia, i�by tej umi�owanej sk�ama� wbrew duszy w�asnej, �e inn� kocha.</p><p>Wi�c z istnej rozterki wewn�trznej i niek�amanej m�ki rzuci� si� nagle do n�g Basinych i ca�uj�c jej stopy, tak m�wi� pocz��:</p><p>� W r�ce waszej mi�o�ci oddaj� dusz� moj�, w r�ce waszej mi�o�ci oddaj� los m�j; nie chc� nic innego czyni�, jeno to, co mi wasza mi�o�� naka�e, nie chc� zna� innej woli! Wasza mi�o�� czy� ze mn�, co chcesz! W m�ce �yj� i strapieniu, ja nieszcz�sny! Wasza mi�o��, zlituj si� nade mn�! Bodaj mi przepa�� i zgin��!</p><p>To rzek�szy pocz�� j�cze�, bo czu� b�l niezmierny i niewyznane ��dze pali�y go �ywym p�omieniem. A Basia poczyta�a te jego s�owa za wybuch d�ugo i bole�nie tajonej mi�o�ci dla Ewki, wi�c lito�� zdj�a j� nad junakiem i dwie �ezki zab�ys�y w jej oczach.</p><p>� Wsta�, Azja! � rzek�a do kl�cz�cego Tatara. � Jam dla wa�pana zawsze by�a �yczliwa i chc� szczerze wa�panu dopom�c; wa�pan z wielkiej krwi pochodzisz, a za twoje zas�ugi pewnie indygenatu ci nie odm�wi�, pan Nowowiejski da si� ub�aga�, bo on ju� innymi na wa�pana patrzy oczyma, a Ewka�</p><p>Tu Basia powsta�a z �awy, podnios�a sw� r�ow�, u�miechni�t� twarzyczk� i wspi�wszy si� na palce szepn�a do ucha Azji:</p><p>� Ewka wa�pana kocha!</p><p>Owemu za� pomarszczy�a si� twarz jak gdyby w�ciek�o�ci�; obu r�koma chwyci� si� za ose�edec<a l:href="#fn427" type="note">[427]</a> i zapomniawszy o zdumieniu, jakie okrzyk jego m�g� wywo�a�, powt�rzy� kilkakro� chrapliwym g�osem:</p><p>� A��a! A��a! A��a!</p><p>Po czym wypad� z izby.</p><p>Basia popatrzy�a za nim przez chwil�; okrzyk nie zdziwi� jej zbytnio, bo go cz�sto polscy nawet �o�nierze u�ywali, lecz widz�c tak� gwa�towno�� m�odego Lipka rzek�a sobie w duchu:</p><p>� Ogie� to prawdziwy! Szaleje za ni�!</p><p>Po czym pomkn�a jak wicher, aby co pr�dzej m�owi, panu Zag�obie i Ewce zda� spraw�. Wo�odyjowskiego zasta�a w kancelarii, zaj�tego regestrami chor�gwi stoj�cych w chreptiowskiej fortalicji. Siedzia� i pisa�, lecz ona przypad�szy do niego zawo�a�a:</p><p>� Wiesz! M�wi�am z nim! Do n�g mi upad�! Szaleje za ni�!</p><p>Ma�y rycerz po�o�y� pi�ro i pocz�� patrze� na �on�. Tak by�a o�ywiona i �adna, �e oczy pocz�y mu b�yszcze� i �mia� si� do niej, nast�pnie wyci�gn�y si� ku niej r�ce, ona za�, broni�c si� troch�, powt�rzy�a raz jeszcze:</p><p>� Azja szaleje za Ewk�!</p><p>� Jak ja za tob�! � odrzek� ma�y rycerz obejmuj�c j� mocniej.</p><p>Tego samego dnia i pan Zag�oba, i Ewka Nowowiejska wiedzieli jak najdok�adniej o ca�ej rozmowie z Azj�. Panie�skie serce odda�o si� teraz zupe�nie s�odkiemu uczuciu i bi�o jak m�otem na my�l o pierwszym spotkaniu, a jeszcze bardziej na my�l o tym, co b�dzie, gdy z czasem zdarzy si� jakowe� sam na sam? I widzia�a ju� smag�aw� twarz Azji u swoich kolan, i czu�a ju� jego poca�unki na swoich r�kach i ow� omdla�o��, w czasie kt�rej g�owa panie�ska pochyla si� na ukochane rami�, a usta szepc�:</p><p>� I ja kocham!</p><p>Tymczasem ze wzruszenia i niepokoju ca�owa�a sama gwa�townie r�ce Basine i co chwila spogl�da�a ku drzwiom, czy nie ujrzy w nich mrocznej, lecz pi�knej postaci Tuhaj-bejowicza.</p><p>Azja jednak nie pokazywa� si� w fortalicji, bo przyby� do niego Halim, dawny s�uga rodzicielski, a obecnie sam znaczny murza u Dobrud�an.</p><p>Halim przyby� teraz zupe�nie otwarcie, gdy� wiedziano ju� w Chreptiowie, �e jest po�rednikiem mi�dzy Azj� a owymi rotmistrzami Lipk�w i Czeremis�w, kt�rzy przyj�li su�ta�sk� s�u�b�. Obaj zamkn�li si� zaraz z Azj� w kwaterze, gdzie Halim, wybiwszy winne Tuhaj-bejowemu synowi pok�ony, skrzy�owa� r�ce na piersiach i z pochylon� g�ow� czeka� na zapytania.</p><p>� Listy jakowe masz? � pyta� go Azja.</p><p>� Nie mam �adnych, effendi. Kazali mi s�owami wszystko powiedzie�!</p><p>� Nu�e, m�w!</p><p>� Wojna pewna. Z wiosn� wszyscy mamy i�� pod Adrianopol. Siana i j�czmienie kazali ju� tam Bu�garom zwozi�.</p><p>� A chan gdzie b�dzie?</p><p>� Chan przez Dzikie Pola p�jdzie wprost na Ukrain� do Dorosza.</p><p>� Co� w koszach<a l:href="#fn428" type="note">[428]</a> s�ysza�?</p><p>� Ciesz� si� na wojn� i do wiosny wzdychaj�, bo teraz bieda w koszach, cho� zimy dopiero pocz�tek.</p><p>� Zali wielka bieda?</p><p>� Koni si�a pad�o. W Bia�ogrodzie ju� si� niekt�rzy w niewol� sami zaprzedaj�, aby jeno wy�y� do wiosny. Koni si�a pad�o, effendi, bo jesieni� by�o sk�po traw w stepach� S�o�ce wypali�o�</p><p>� A o Tuhaj-bejowym synu s�yszeli?</p><p>� Ile� pozwoli� m�wi�, tylem m�wi�. Rozesz�a si� wie�� od Lipk�w i Czeremis�w, ale nikt prawdy dobrze nie wie. M�wi� tak�e i o tym, �e im Rzeczpospolita wol� i ziemi� chce da� i na s�u�b� pod Tuhaj-bejowiczem wezwa�. Na sam� wie�� wszystkie co ubo�sze a�usy si� wzburzy�y. Chc�, effendi, chc�! Jeno im inni t�umacz�, �e to wszystko nieprawda, �e w Rzeczypospolitej wojska na nich wy�l�, a Tuhaj-bejowicza nie masz wcale. Byli od nas kupcy z Krymu, m�wili, �e tam tak�e jedni powiadaj�: �Jest Tuhaj-bejowicz�, i burz� si�; drudzy m�wi�: �Nie ma�, i onych wstrzymuj�. Ale gdyby si� roznios�o, �e wasza mi�o�� na wol�, ziemi� i s�u�b� wzywa, mrowie by si� ruszy�o� Niech mi jeno b�dzie wolno m�wi�</p><p>Twarz Azji poja�nia�a z zadowolenia i pocz�� chodzi� wielkimi krokami po izbie, po czym rzek�:</p><p>� B�d� pozdrowion, Halim, pod moim dachem! Siadaj i jedz!</p><p>� Psem i s�ug� twoim jestem, effendi � odrzek� stary Tatar.</p><p>Tuhaj-bejowicz zaklaska� w d�onie, na kt�ry znak wszed� Lipek-ordynans i wys�uchawszy rozkazu, przyni�s� po chwili posi�ek: wi�c gorza�k�, w�dzone mi�so, chleb, nieco bakalii i kilka przygar�ci suszonych ziarnek od kawon�w<a l:href="#fn429" type="note">[429]</a>, wielce � obok ziarnek s�onecznikowych � ulubionego przez wszystkich Tatar�w przysmaku.</p><p>� Przyjacielem, nie s�ug� jeste� � rzek� po wyj�ciu ordynansa Azja � b�d� pozdrowion, bo dobre nowiny przynosisz: siadaj i jedz!</p><p>Halim pocz�� je�� i p�ki nie sko�czy�, nie m�wili do siebie nic, ale posili� si� pr�dko i j�� wodzi� oczyma za Azj�, czekaj�c, a� ten przem�wi.</p><p>� Ju� tu wiedz�, ktom jest � rzek� wreszcie Tuhaj-bejowicz.</p><p>� I co, effendi?</p><p>� I nic. Jeszcze mnie lepiej szanuj�. Jak by do roboty przysz�o, i tak musia�bym powiedzie�. Zw��czy�em tylko, bom czeka� na wie�ci od ord i chcia�em, �eby hetman pierwszy wiedzia�, ale przyjecha� Nowowiejski i ten mnie pozna�.</p><p>� M�ody? � pyta� z przestrachem Halim.</p><p>� Stary, nie m�ody. A��a mi tu ich wszystkich zes�a�, bo i dziewka jest. Bogdaj w nich z�y duch wst�pi�. Niech jeno hetmanem zostan�, poigram z nimi. Dziewk� mi tu swataj�, dobrze! W haremie i niewolnice potrzebne!</p><p>� Stary swata?</p><p>� Nie!� Ona!.. Ona my�li, �e ja nie j�, ale tamt� mi�uj�!</p><p>� Effendi! � rzek� oddaj�c pok�on Halim � jam rab<a l:href="#fn430" type="note">[430]</a> twego domu i nie mam prawa m�wi� w obliczno�ci twojej; ale jam ci� mi�dzy Lipkami pozna�, jam pod Brac�awiem powiedzia� ci, kto� jest, i od tej pory s�u�� ci wiernie; jam innym powiedzia�, �e ci� za pana maj� uwa�a�, ale chocia� oni ci� mi�uj�, nikt ci� nie mi�uje tak jak ja; zali mi wolno m�wi�?</p><p>� M�w.</p><p>� Ty si� ma�ego rycerza strze�. Straszny on, s�awny w Krymie i na Dobrud�y.</p><p>� A ty, Halim, s�ysza� o Chmielnickim?</p><p>� S�ysza�em i s�u�y�em u Tuhaj-beja, kt�ry z Chmielnickim wojn� na Lach�w chodzi�, zamki burzy�, dobro bra��</p><p>� A wiesz ty, �e Chmielnicki Czapli�sk� Czapli�skiemu wzi�� i sam j� poj��, i dzieci z ni� mia�? C�? By�a wojna i wszystkie wojska hetma�skie a kr�lewskie, a Rzeczypospolitej nie wydar�y mu jej. On pobi� i hetman�w, i kr�la, i Rzeczpospolit�, bo mu ojciec m�j pom�g�, a opr�cz tego on by� hetman kozacki. A ja b�d� kto? � hetman tatarski. Ziemi musz� mi da� bogato i gr�d jakowy� na stolic�, wko�o za� grodu a�usy stan� na ziemi, na bogatej, a w a�usach dobrzy ordy�cy z szablami � mnogo �uk�w i mnogo szabel! A jak ja j� na�wczas porw� do grodu mego i za �on� j�, krasawic�, pojm�, i hetmanow� uczyni�, to przy kim b�dzie si�a? Przy mnie! Kto si� o ni� upomni? Ma�y rycerz!� Je�li b�dzie �yw� Cho�by zasi� by� �yw i jako wilk wy�, i samemu kr�lowi ze skarg� bi� czo�em, zali ty my�lisz, �e oni wojn� ze mn� o jedn� jasn� kos� rozpoczn�? Mieli ju� tak� wojn� i p� Rzeczypospolitej ogniem sp�on�o. Kto mi zdzier�y? Hetman? To ja si� z Kozaki po��cz�, z Doroszem pobratymstwo zawr�, a ziemi� su�tanowi oddam. Ja drugi Chmielnicki, ja lepszy ni� Chmielnicki, we mnie lew mieszka! Niech mi j� dadz� wzi��, to b�d� im s�u�y�, Kozak�w bi�, chana bi� i su�tana bi�, a nie, to ca�y Lechistan kopytami stratuj�, hetman�w w �yka wezm�, wojska roznios�, grody jak p�omie� popal�, ludzi wytrac�, ja Tuhaj-beja syn, ja, lew!�</p><p>Tu oczy Azji zap�on�y czerwonym �wiat�em, bia�e k�y pocz�y mu b�yska� jak ongi Tuhaj-bejowi, r�k� podni�s� w g�r� i potrz�sa� gro�nie d�oni� w stron� p�nocy, i wielki by�, i straszliwy, i pi�kny, tak �e Halim j�� co pr�dzej bi� mu pok�ony i powtarza� cichym g�osem:</p><p>� Allach kerim! Allach kerim!</p><p>Przez d�ugi czas trwa�o milczenie; Tuhaj-bejowicz uspokaja� si� z wolna, wreszcie rzek�:</p><p>� Bogusz tu przyje�d�a�. Temu odkry�em moj� moc i rad�, aby na Ukrainie obok kozackiego narodu by� nar�d tatarski, a obok kozackiego hetmana � hetman tatarski.</p><p>� �w za� zgodzi� si�?</p><p>� �w za� za g�ow� si� bra� i czo�em mi prawie bi�, a na drugi dzie� do hetmana ze szcz�sn� nowin� poskoczy�.</p><p>� Effendi! � rzek� nie�mia�o Halim � a je�li Wielki Lew si� nie zgodzi?</p><p>� Sobieski?</p><p>� Tak jest.</p><p>Czerwone �wiat�o pocz�o zn�w b�yska� w oczach Azji, ale trwa�o to tylko przez jedno mgnienie oka.</p><p>Twarz jego uspokoi�a si� natychmiast, za czym siad� na �awie i wspar�szy g�ow� na �okciach, zamy�li� si� g��boko.</p><p>� Rozwa�a�em w rozumie swoim � rzek� wreszcie � co wielki hetman mo�e powiedzie�, gdy mu Bogusz szcz�sn� nowin� oznajmi. Hetman m�dry i zgodzi si�. Hetman wie, �e z su�tanem b�dzie na wiosn� wojna, na kt�r� nie ma tu w Rzeczypospolitej ani pieni�dzy, ani ludzi, a gdy i Dorosze�ko z Kozaki po su�ta�skiej stronie stoi, ostatnia zag�ada mo�e przyj�� na ca�y Lechistan, tym bardziej �e ni kr�l, ni stany w wojn� nie wierz� i ku gotowo�ci si� nie kwapi�. Ja tu na wszystko mam pilne ucho, wiem wszystko i Bogusz tajemnicy przede mn� nie czyni, co si� na hetma�skim dworze gada. Pan Sobieski wielki m��, on si� zgodzi, bo wie, �e gdy Tatarzy tu na wol� i ziemi� przyjd�, to i na Krymie, i na Dobrudzkich Stepach wojna domowa mo�e si� rozpocz��, pot�ga ord zes�abnie i sam su�tan najpierwej o uciszeniu onej zawieruchy musi my�le� Tymczasem b�dzie mia� hetman czas przygotowa� si� lepiej; tymczasem Kozacy i Dorosz w wierno�ci dla su�tana si� zawahaj�. Jedyne to zbawienie dla Rzeczypospolitej, kt�ra jest tak s�aba, �e i powr�t kilku tysi�cy Lipk�w ju� dla niej si�a znaczy. Hetman wie o tym, hetman m�dry, hetman si� zgodzi�</p><p>� Korz� si� przed rozumem twoim, effendi � odrzek� Halim � lecz co b�dzie, je�li Allach odejmie Wielkiemu Lwu �wiat�o lub je�li szatan tak pych� go o�lepi, �e twoje zamys�y odrzuci?</p><p>Azja przysun�� swoj� dzik� twarz do ucha Halima i szepta� pocz��:</p><p>� Ty teraz zosta� tu, p�ki odpowied� od hetmana nie przyjdzie, a i ja si� wcze�niej do Raszkowa nie rusz�. Je�li tam on zamys�y moje odrzuci, tedy ci� do Kryczy�skiego i innych wy�l�. Ty im rozkaz dasz, by si� tu tamt� stron� rzeki a� pod Chrepti�w posun�li i w gotowo�ci byli, a ja tu z mymi Lipkami pierwszej lepszej nocy na komend� uderz� i sprawi� im, ot co!</p><p>Tu Azja przeci�gn�� palcem po szyi i po chwili doda�:</p><p>� K�sim<a l:href="#fn431" type="note">[431]</a>! K�sim! K�sim!</p><p>Halim wsun�� g�ow� w ramiona i na jego zwierz�cej twarzy zaja�nia� z�owrogi u�miech.</p><p>� A��a! I Ma�emu Soko�owi� tak?</p><p>� Tak! Jemu pierwszemu!</p><p>� A potem w su�ta�skie ziemie?</p><p>� Tak!� Z ni�!�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXI</p></title><p>Luta<a l:href="#fn432" type="note">[432]</a> zima pokry�a grub� oki�ci�<a l:href="#fn433" type="note">[433]</a> lasy i wype�ni�a jary po brzegi zwa�ami �niegu, tak i� kraj ca�y zdawa� si� by� jedn� bia�� r�wnin�. Przysz�y nagle zawieje mocne, w czasie kt�rych gin� ludzie i stada pod �nie�nym ca�unem, drogi sta�y si� b��dne i niebezpieczne, jednak�e pan Bogusz zd��a� wszystkimi si�ami do Jaworowa, aby si� co pr�dzej z hetmanem wielkimi zamys�ami Azjowymi podzieli�. Szlachcic z rubie�y<a l:href="#fn434" type="note">[434]</a>, wychowany w ci�g�ej grozie kozackiej i tatarskiej, przej�ty my�l� o niebezpiecze�stwach, jakie ojczy�nie od bunt�w, od zagon�w i od ca�ej pot�gi tureckiej grozi�y, widzia� w tych zamys�ach niemal zbawienie ojczyzny, wierzy� �wi�cie, �e uwielbiany przez niego, jak i przez wszystkich kresowc�w, hetman ani chwili si� nie zawaha, gdy o pomno�enie pot�gi Rzeczypospolitej chodzi, wi�c jecha� z rado�ci� w sercu mimo zawiei, b��dnych dr�g i nawa�no�ci.</p><p>Spad� wreszcie kt�rej� niedzieli razem ze �niegiem do Jaworowa i zastawszy szcz�liwie hetmana, kaza� mu si� zaraz oznajmi�, cho� go przestrzegano, �e hetman dzie� i noc zaj�ty ekspedycjami i pisaniem list�w, prawie �e na posi�ek nawet nie ma czasu. Lecz hetman kaza� go nadspodzianie wo�a� zaraz. Wi�c po ma�ej jeno chwili czekania mi�dzy dworskimi sk�oni� si� stary �o�nierz do kolan swemu wodzowi.</p><p>Znalaz� pana Sobieskiego zmienionego bardzo i z obliczem pe�nym troski, bo te� to by�y prawie najci�sze lata jego �ywota. Imi� jego nie rozegrzmia�o jeszcze po wszystkich kra�cach �wiata chrze�cija�skiego, ale w Rzeczypospolitej otacza�a go ju� s�awa wielkiego wodza i gro�nego bisurma�stwa pogromcy.</p><p>Gwoli tej s�awie powierzono mu w swoim czasie wielk� bu�aw� i obron� granicy wschodniej, ale do godno�ci hetma�skiej nie dodano ni wojsk, ni pieni�dzy. Zwyci�stwo jednak sz�o mimo tego a� dot�d tak wiernie w jego �lady, jak idzie cie� za cz�owiekiem. Z gar�ci� wojska zbi� pod Podhajcami, z gar�ci� wojska przeszed� jak p�omie� wzd�u� i wszerz Ukrain�, �cieraj�c w proch wielotysi�czne czambu�y, zdobywaj�c buntownicze grody, szerz�c postrach i groz� polskiego imienia. Ale teraz zawis�a nad nieszcz�sn� Rzecz�pospolit� wojna z najstraszliwsz� z �wczesnych pot�g, bo wojna z ca�ym �wiatem muzu�ma�skim. Nie by�o ju� dla Sobieskiego tajemnic�, �e gdy Dorosze�ko podda� Ukrain� i Kozak�w su�tanowi, ten obieca� poruszy� Turcj�, Azj� Mniejsz�, Arabi�, Egipt, a� do wn�trza Afryki, og�osi� wojn� �wi�t� i i�� w�asn� osob� upomnie� si� u Rzeczypospolitej o nowy �paszalik<a l:href="#fn435" type="note">[435]</a>�. Zag�ada unosi�a si� jak ptak drapie�ny nad ca�� Rusi�, a tymczasem w Rzeczypospolitej by� nie�ad, szlachta burzy�a si� w obronie swego niedo��nego elekta i zebrana w zbrojne obozy, je�li na jak�, to na domow� chyba wojn� by�a gotowa. Wyczerpany niedawnymi wojnami i konfederacjami wojskowymi kraj zubo�a�; wichrzy�a w nim zawi��, wzajemna nieufno�� j�trzy�a serca. W wojn� z pot�g� mahometa�sk� nikt nie chcia� wierzy� i pos�dzano wielkiego wodza, �e umy�lnie wie�ci o niej puszcza, by umys�y od spraw domowych odwr�ci�; pos�dzano go okrutniej jeszcze, �e sam Turk�w wezwa� got�w, byle zwyci�stwo swemu stronnictwu zapewni�; czyniono go zdrajc� po prostu i gdyby nie wojsko, nie wahano by si� go przed s�d poci�gn��.</p><p>On za� wobec przysz�ej wojny, na kt�r� od wschodu krocie tysi�cy dzikiego ludu mia�y poci�gn��, sta� bez wojska, z gar�ci� tylko tak ma��, �e dw�r su�ta�ski wi�cej s�ug liczy�; bez pieni�dzy, bez �rodk�w do opatrzenia zrujnowanych fortec, bez nadziei zwyci�stwa, bez mo�no�ci obrony, bez przekonania, �e �mier� jego, jak ongi �mier� ��kiewskiego, przebudzi zdr�twia�y kraj i zrodzi m�ciciela. Tote� troska osiad�a na jego czole, a wspania�a twarz, podobna do twarzy tryumfator�w rzymskich z czo�em w wawrzynach, nosi�a �lady tajonego b�lu i nieprzespanych nocy.</p><p>Na widok jednak pana Bogusza dobrotliwy u�miech rozja�ni� oblicze hetmana; k�aniaj�cemu si� do kolan po�o�y� r�ce na ramionach i rzek�:</p><p>� Witaj, �o�nierzu, witaj! Nie spodziewa�em si� ujrze� ci� tak pr�dko, ale tym milszy� mi w Jaworowie. Sk�d jedziesz? Z Kamie�ca?</p><p>� Nie, ja�nie wielmo�ny panie hetmanie. Nawet-em nie wst�powa�<a l:href="#fn436" type="note">[436]</a> do Kamie�ca, jad� prosto z Chreptiowa.</p><p>� Co tam m�j ma�y �o�nierzyk porabia? Zdr�wli i czy uszyckie puszcze cho� trocha oczy�ci�?</p><p>� Puszcze ju� tak spokojne, �e dziecko mo�e nimi i�� bezpiecznie. �otrzykowie wywieszani, a w ostatnich dniach Azba-bej z ca�� watah� tak zniesion, �e i �wiadek kl�ski nie pozosta�. Przyjecha�em w�a�nie tego dnia, kiedy go zniesiono.</p><p>� Poznaj� Wo�odyjowskiego. Jeden Ruszczyc w Raszkowie mo�e si� z nim por�wna�. A co tam stepy gadaj�? S� jakie �wie�e wie�ci od Dunaju?</p><p>� S�, ale z�e. W Adrianopolu ma by� na ostatnie dni zimy wielki wojska <emphasis>congressus</emphasis>.</p><p>� To ju� wiem. Nie ma teraz innych wie�ci, jeno z�e: z�e z kraju, z�e z Krymu i ze Stambu�u.</p><p>� Wszelako nie ze wszystkim, ja�nie wielmo�ny panie hetmanie, bo ja sam tak� szcz�sn� przywo��, �e gdybym by� Turkiem albo Tatarzynem, pewnie bym si� o munsztu�uk upomnia�.</p><p>� A to� mi z nieba spad�! Nu�e! M�w pr�dko, rozp�d� frasunki!</p><p>� Kiedym tak zmarz�, wasza wielmo�no��, �e a� mi rozum we �bie skostnia�.</p><p>Hetman zaklaska� w d�onie i kaza� pacholikowi przynie�� miodu. Po chwili przyniesiono omsza�y g�siorek, a z nim razem i �wieczniki z jarz�cymi �wiecami, bo chocia� by�o jeszcze wcze�nie, �nie�yste chmury uczyni�y dzie� tak pos�pny, �e i na dworze, i w komnatach panowa� jakoby zmierzch.</p><p>Hetman nala� i przepi� do go�cia, �w za�, sk�oniwszy si� nisko, wychyli� swoj� szklenic� i rzek�:</p><p>� Pierwsza nowina, �e ten Azja, kt�ren to mia� rotmistrz�w lipkowskich i czeremiskich nazad do s�u�by naszej przywie��, nie nazywa si� Mellechowicz, ale jest synem Tuhaj-beja!</p><p>� Tuhaj-beja?� � spyta� ze zdziwieniem pan Sobieski.</p><p>� Tak jest, wasza wielmo�no��. Wykry�o si�, �e jego pan Nienaszyniec dzieckiem jeszcze z Krymu porwa�, ale go w powrocie postrada�, a Azja dosta� si� do pan�w Nowowiejskich i u nich si� hodowa�, w nie�wiadomo�ci, �e od takiego ojca pochodzi.</p><p>� Dziwne mi to by�o, �e on, tak m�ody, ma taki mir u Tatar�w. Ale teraz rozumiem: przecie i Kozacy, ci nawet, kt�rzy wierni Matce zostali, Chmielnickiego za jakow�� �wi�to�� uwa�aj� i nim si� szczyc�.</p><p>� A owo w�a�nie, a owo w�a�nie! To samo m�wi�em Azji! � rzek� pan Bogusz.</p><p>� Dziwne s�dy bo�e � odpowiedzia� po chwili hetman � stary Tuhaj rzeki krwi z ojczyzny naszej wytoczy�, a m�ody jej s�u�y, a przynajmniej dot�d wiernie s�u�y�, bo nie wiem, je�eli teraz nie zechce mu si� krymskiej wielko�ci zakosztowa�.</p><p>� Teraz? Teraz on jeszcze wierniejszy � i tu si� druga moja nowina pocznie, w kt�rej by� mo�e, �e i moc, i rada, i ratunek dla utrapionej Rzeczypospolitej si� zawiera. Tak mi dopom� B�g, jakom dla tej w�a�nie nowiny na fatygi i nieprzezpiecze�stwa nie zwa�a�, by jako najpr�dzej z g�by j� wypu�ci� i stroskane serce waszej wielmo�no�ci pocieszy�.</p><p>� S�ucham pilnie � rzek� pan Sobieski.</p><p>Bogusz pocz�� przedstawia� zamys�y Tuhaj-bejowicza, a przedstawia� z takim zapa�em, �e istotnie sta� si� wymowny. Od czasu do czasu dr��c� ze wzruszenia r�k� nalewa� sobie szklanic� miodu, przelewaj�c szlachetny napitek przez brzegi, i m�wi�, m�wi��</p><p>Przed zdumionymi oczyma wielkiego hetmana przesuwa�y si� jakoby jasne obrazy przysz�o�ci: wi�c tysi�ce i dziesi�tki tysi�cy Tatar�w ci�gn�y wraz z �onami, z dzie�mi i ze stadami na ziemi� i wol�; wi�c przera�eni Kozacy, widz�c t� now� si�� Rzeczypospolitej, bili kornie czo�em przed ni�, przed kr�lem i przed hetmanem; wi�c nie by�o ju� wi�cej bunt�w na Ukrainie, wi�c starymi szlakami nie sz�y niszcz�ce jak p�omie� lub pow�d� zagony na Ru�, a natomiast obok wojsk polskich i kozackich buszowa�y po niezmiernych stepach, z graniem tr�b i hukiem kot��w, czambu�y ukrai�skiej szlachty-Tatar�w�</p><p>I przez lata ca�e ci�gn�y arby za arbami, a na nich, wbrew rozkazom chana i su�tana, mnogi lud, kt�ry prawo i wol� nad uciemi�enie, czarnoziem ukrainny i chleb nad g�odne dotychczasowe siedziby prze�o�y�� I dawna wroga si�a sz�a na us�ugi Rzeczypospolitej � Krym si� wyludnia�; chanowi i su�tanowi wymyka�a si� z r�k dawna pot�ga i strach ich zdejmowa�, bo od step�w, od Ukrainy, patrzy� im gro�nie w oczy nowy hetman nowej tatarskiej szlachty, Rzeczypospolitej str� i wierny obro�ca, straszliwego ojca s�awny syn � m�ody Tuhaj-bejowicz.</p><p>Rumie�ce wybi�y na twarz Boguszow�; zdawa�o si�, �e upaja�y go w�asne s�owa, wi�c w ko�cu obie r�ce podni�s� do g�ry i zakrzykn��:</p><p>� Oto, co przywo��! Oto, co owo smocze szczeni� wyl�g�o w puszczach chreptiowskich. A teraz trzeba mu jeno pisma i pozwolenia waszej wielmo�no�ci, by pu�ci� g�os do Krymu i nad Dunaj! Wasza wielmo�no�ci cho�by Tuhaj-bejowicz nic nie uczyni� nad to, �e war w Krymie i nad Dunajem uczyni, �e niesnaski sprowadzi, hydr� wojny domowej rozbudzi, jedne a�usy przeciw drugim uzbroi, to i tak, w przededniu wojny, w przededniu wojny, powtarzam � wielk� i nie�mierteln� Rzeczypospolitej odda przys�ug�!</p><p>Lecz pan Sobieski chodzi� wielkimi krokami po komnacie, milcz�c. Wspania�a twarz jego by�a mroczna, prawie gro�na; chodzi� i wida�, w duszy rozmawia� � nie wiadomo, z sob� czy z Bogiem.</p><p>Nareszcie rozdar�e� w swej duszy jakow�� kart�, wielki hetmanie, bo� si� do m�wcy w te oto ozwa� s�owa:</p><p>� Bogusz, ja takiego pisma i takiego pozwole�stwa, cho�bym je mia� prawo da�, p�kim �yw, nie dam!</p><p>S�owa pad�y tak ci�ko, jakby z roztopionego o�owiu albo �elaza by�y ulane, i przycisn�y tak Bogusza, �e a� na chwil� oniemia�, g�ow� pochyli� i po d�ugiej dopiero chwili wyj�ka�:</p><p>� Dlaczego to, wasza wielmo�no��, dlaczego?�</p><p>� Naprz�d odpowiem ci jako statysta: imi� Tuhaj-bejowicza mog�oby wprawdzie <emphasis>certum quantum</emphasis><a l:href="#fn437" type="note">[437]</a> Tatar�w poci�gn��, gdyby si� im przy tym ziemi�, wol� i przywileje szlacheckie obieca�o. Ale nie przysz�oby ich tylu, ilu�cie sobie uroili. A krom tego, szalony to by�by uczynek: Tatar�w na Ukrain� wo�a�, nowy nar�d tam osadza�, gdy i z samymi Kozakami rady sobie da� nie mo�emy. M�wisz, �e mi�dzy nimi zaraz by powsta�y zwady i wojny, �e by�by gotowy miecz na szyj� kozack�, a kto ci ur�czy, czy by si� �w miecz i w polskiej krwie nie ubroczy�? Ja tego Azj� dot�d nie zna�em, teraz za� widz�, �e w jego piersi mieszka smok pychy i ambicji, wi�c powt�rnie pytam: kto ci ur�czy, �e w nim drugi Chmielnicki nie siedzi? B�dzie on bi� Kozak�w, lecz gdy Rzeczpospolita w czymkolwiek go nie ukontentuje lub za jakowy� gwa�towny uczynek prawem i kar� mu zagrozi, to on si� w�a�nie w�wczas z Kozaki po��czy, nowe mrowia ze Wschodu tak powo�a, jak Chmielnicki Tuhaj-beja wo�a�; samemu su�tanowi si� podda, jako Dorosze�ko si� podda�, i zamiast pomno�enia naszej pot�gi nowy krwi przelew nast�pi, nowe kl�ski na nas spadn�.</p><p>� Wasza wielmo�no��! Tatarzy, szlacht� zostawszy, wiernie si� Rzeczypospolitej trzyma� b�d�.</p><p>� Lipk�w i Czeremis�w ma�o by�o? Od dawna szlacht� byli i dlatego na su�ta�sk� stron� przeszli.</p><p>� Lipkom nie dotrzymano przywilej�w.</p><p>� A co b�dzie, je�li szlachta, jak to jest rzecz pewna, z g�ry si� takowemu rozszerzeniu prerogatyw szlacheckich sprzeciwi? I jakim czo�em, jakim sumieniem chcesz dzikim i drapie�nym t�umom, kt�re dot�d ustawicznie t� ojczyzn� nasz� niszczy�y, dawa� moc i prawo, by o losie jej teraz stanowi�y, kr�l�w obiera�y, deputat�w s�a�y na sejmy? Za co im dawa� tak� nagrod�? Co za szale�stwo przysz�o temu Lipkowi do g�owy i jaki z�y duch ciebie, stary �o�nierzu, op�ta�, �e� si� da� tak poba�amuci� i uwie��, �e� w tak� niepoczciwo�� i w takie niepodobie�stwo uwierzy�.</p><p>Bogusz spu�ci� oczy i odrzek� niepewnym g�osem:</p><p>� Wasza wielmo�no��! Wiedzia�em ja o tym z g�ry, �e stany si� sprzeciwi�, ale ow� Azja powiada, �e gdy Tatarzy raz za pozwoleniem waszej wielmo�no�ci osi�d�, tedy si� rugowa� nie dadz�.</p><p>� Cz�owieku! Wi�c on ju� grozi�, ju� mieczem nad Rzecz�pospolit� potrz�sa�, a ty� si� na tym nie pozna�?</p><p>� Wasza wielmo�no��! � odrzek� z desperacj� Bogusz � mo�na by wreszcie wszystkich Tatar�w szlacht� nie czyni�, chyba znaczniejszych, a reszt� wolnymi lud�mi og�osi�. I tak oni na wezwanie Tuhaj-bejowicza przyci�gn�.</p><p>� To czemu lepiej Kozak�w wszystkich wolnymi lud�mi nie og�osi�? Prze�egnaj si�, stary �o�nierzu, bo m�wi� ci, i� ci� z�y duch op�ta�.</p><p>� Wasza wielmo�no��</p><p>� I to ci jeszcze dodam � tu pan Sobieski zmarszczy� swoje lwie czo�o i oczy mu zab�ys�y � �e cho�by wszystko mia�o by� tak, jak m�wisz, cho�by pot�ga nasza mia�a przez to urosn��, cho�by wojna z Turczynem zosta�a przez to odwr�cona, cho�by szlachta sama o to wo�a�a, jeszcze, p�ki ta oto r�ka szabl� w�adnie i znak krzy�a uczyni� mo�e, przenigdy! Tak mi dopom� B�g! Tego nie dopuszcz�!</p><p>� Dlaczego, wasza wielmo�no��? � powt�rzy� �ami�c r�ce pan Bogusz.</p><p>� Bom ja jest hetman nie tylko polski, ale chrze�cija�ski; bo na stra�y krzy�a stoj�! A cho�by te� Kozacy okrutniej jeszcze wn�trzno�ci Rzeczypospolitej szarpali, ja kark�w za�lepionego, ale chrze�cija�skiego ludu poga�skim mieczem nie b�d� �cina�. Bo czyni�c to, ojcom i dziadom naszym, dziadom moim w�asnym, popio�om ich, krwi, �zom, ca�ej dawnej Rzeczypospolitej powiedzia�bym: �rakka!� Na Boga! je�li nas zguba czeka, je�li imi� nasze ma by� imieniem zmar�ych, nie �yj�cych, to niech�e s�awa po nas ostanie i wspominek onej s�u�by, kt�r� nam B�g wyznaczy�; niech�e potomni patrz�c na one krzy�e i mogi�y powiedz�: �Tu chrze�cija�stwa, tu krzy�a przeciw mahometa�skiej sprosno�ci, p�ki tchu w piersi, p�ki krwie w �y�ach bronili i za inne narody polegli�. To s�u�ba nasza, Bogusz! Oto�my forteca, w kt�rej Chrystus m�k� swoj� zatkn�� na murze, a ty mnie prawisz, abym ja, �o�nierz bo�y, ba, komendant, pierwszy bram� otwiera� i pogan jako wilk�w do owczarni puszcza�, i Jezusowe owieczki na rze� wydawa�?! Wolej nam od czambu��w cierpie�, wolej nam bunty znosi�, wolej na ow� straszn� wojn� poci�gn��, wolej polec mnie i tobie, wolej ca�ej Rzeczypospolitej zgin�� ni�li imi� poha�bi�, s�awy zby� i owo str�owanie, ow� s�u�b� bo�� zdradzi�!</p><p>To rzek�szy wyprostowa� si� pan Sobieski w ca�ej swej wielko�ci i na twarzy mia� zorze tak�, jak� musia� mie� Godfryd de Bouillon<a l:href="#fn438" type="note">[438]</a>, gdy na mury Jerozolimy z okrzykiem: �B�g tak chce!�, wpada�; a pan Bogusz wyda� si� sam sobie wobec tych s��w prochem i Azja wyda� mu si� wobec pana Sobieskiego prochem, a p�omienne m�odego Tatara zamys�y sczernia�y i sta�y si� nagle w Boguszowych oczach czym� nieuczciwym i zgo�a bezecnym.</p><p>C� bo m�g� rzec po o�wiadczeniu hetma�skim, �e lepiej polec ni�li s�u�b� bo�� zdradzi�? Jaki jeszcze przytoczy� argument? Wi�c sam nie wiedzia� biedny szlachcic, czy do kolan hetma�skich przypa��, czy w piersi si� bi� powtarzaj�c: <emphasis>�Mea culpa, mea maxima culpa!�<a l:href="#fn439" type="note">[439]</a></emphasis></p><p>A wtem w pobliskiej dominika�skiej kolegiacie rozleg� si� odg�os dzwon�w.</p><p>Dos�yszawszy go pan Sobieski rzek�:</p><p>� Dzwoni� na nieszp�r! Bogusz, p�jd�my si� Bogu poleci�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXII</p></title><p>O ile pan Bogusz spieszy� si� jad�c z Chreptiowa do hetmana, o tyle jecha� z wolna z powrotem. W ka�dym wi�kszym mie�cie popasa� tydzie� lub dwa, �wi�ta sp�dzi� we Lwowie i tam�e go zasta� Nowy Rok.</p><p>Wi�z� on wprawdzie instrukcje hetma�skie dla Tuhaj-bejowicza, ale �e zawiera�y one tylko polecenie pr�dkiego ko�czenia sprawy z lipkowskimi rotmistrzami i suchy, a nawet gro�ny rozkaz poniechania wielkich zamys��w, nie mia� wi�c powodu z nimi si� kwapi�, bo i tak Azja nie m�g� nic poczyna� mi�dzy Tatarami nie posiadaj�c w r�ku hetma�skiego dokumentu.</p><p>Wl�k� si� wi�c pan Bogusz nawiedzaj�c cz�sto po drodze ko�cio�y i pokut� czyni�c za swoje do Azjowych zamys��w przyst�pienie. A tymczasem Chrepti�w zaraz po Nowym Roku zaroi� si� od go�ci. Przyjecha� z Kamie�ca Nawiragh, delegat patriarchy uzmiadzi�skiego, z nim dw�ch Anardrat�w, bieg�ych teolog�w z Kaffy, i s�u�ba liczna. Dziwili si� wielce �o�nierze ich strojom cudacznym, fioletowym i czerwonym krymkom, d�ugim szalom z aksamitu i at�asu, czarniawym obliczom i powadze wielkiej, z kt�r� chodzilii jakoby dropie albo �urawie po chreptiowskiej stanicy. Przyby� pan Zachariasz Piotrowicz, s�ynny ze swoich ustawicznych do Krymu, ba, do samego Carogrodu, podr�y, a s�ynniejszy jeszcze z gorliwo�ci, z jak� odszukiwa� i wykupywa� je�c�w na rynkach wschodnich; ten towarzyszy� jako przewodnik Nawiraghowi i Anardratom. Pan Wo�odyjowski wyliczy� mu zaraz kwot� potrzebn� na pana Boskiego wykupienie; �e za� wdowa nie mia�a do�� pieni�dzy, wi�c ze swego do�o�y�, a Basia po cichu swoje zauszniczki z per�ami przyda�a, aby strapionej wdowie i mi�ej Zosi tym skuteczniej dopom�c. Przyjecha� tak�e pan Seferowicz, pretor<a l:href="#fn440" type="note">[440]</a> kamieniecki, bogaty Ormianin, kt�rego brat j�cza� w tatarskich �ykach, i dwie niewiasty, m�ode jeszcze i urody do�� niepo�ledniej, cho� czarniawe: Neresewiczowa i Kieremowiczowa. Obydwom o zabranych ma��onk�w chodzi�o.</p><p>Byli to wszystko go�cie po wi�kszej cz�ci strapieni, ale i weso�ych nie brak�o, bo ksi�dz Kami�ski przys�a� na zapusty do Chreptiowa � pod Basin� opiek� � swoj� synowic�, pann� Kami�sk�, �owczego zwinigrodzkiego c�rk�, a opr�cz tego pewnego dnia spad� jak piorun m�ody pan Nowowiejski, kt�ry, dowiedziawszy si� o pobycie ojca w Chreptiowie, natychmiast wzi�� od pana Ruszczyca permisj�<a l:href="#fn441" type="note">[441]</a> i na spotkanie pospieszy�.</p><p>M�ody pan Nowowiejski zmieni� si� wielce przez ostatnich lat kilka, bo naprz�d, wierzchnia jego warga ju� zacieni�a si� mocno w�sem, kr�tkim, bia�ych, wilczych z�b�w nie przys�aniaj�cym, ale pi�knym i kr�conym. Po wt�re, zawsze ch�op by� du�y, ale teraz rozr�s� si� prawie w olbrzyma. Zdawa�o si�, �e tak g�sta i zwichrzona czupryna tylko na tak ogromnej g�owie rosn�� mo�e, a tak ogromna g�owa tylko w tak bajecznych barach nale�yt� znajduje podpor�. Twarz mia� zawsze czarn�, wichrami spalon�, oczy jarz�ce jak w�gle; zawadiactwo jakby wypisane na twarzy. Gdy chwyci� spore jab�ko, ukrywa� je tak �atwo w swojej pot�nej d�oni, �e m�g� si� w �zgaduj zgadula� bawi�, a gdy gar�� orzech�w po�o�y� sobie na udzie i r�k� przycisn��, to potem tabak� wydobywa�.</p><p>Wszystko posz�o w nim w si��, bo zreszt� chudy by� i brzuch mia� wpadni�ty, jedno piersi nad nim jak kaplic�. Podkowy �ama� z �atwo�ci�, nie bardzo si� nat�aj�c; to� pr�ty �elazne �o�nierzom na szyi zawi�zywa�, a wydawa� si� jeszcze wi�kszy, ni� by� w istocie; gdy st�pi�, trzeszcza�y pod nim deski, a gdy przypadkiem o �aw� zawadzi�, to szczap� z �awy od�upywa�.</p><p>S�owem, by� to ch�op setny, w kt�rym �ycie, zdrowie, odwaga i si�a kipia�y, jak kipi war w saganie, nie mog�c si� w tak nawet ogromnym ciele pomie�ci�. Zdawa�o si�, �e p�omie� ma w piersi i w g�owie, i mimo woli patrzy�e�, czy mu si� ju� z czupryny nie dymi. Jako� dymi�o si� cz�sto, bo i do wypitki by� dobry. Do bitwy szed� ze �miechem przypominaj�cym r�enie ko�skie i wali� tak, �e �o�nierze po ka�dym spotkaniu umy�lnie trupy jego ogl�dali, aby nadzwyczajne ci�cia podziwia�.</p><p>Zreszt�, od dziecka do stepu, str�owania i wojny nawyk�y, mimo ca�ej zapalczywo�ci czujny by� i przezorny: zna� wszystkie tatarskie fortele, a po panu Wo�odyjowskim i Ruszczycu uchodzi� za najlepszego zago�czyka.</p><p>Stary Nowowiejski, wbrew pogr�kom i zapowiedziom, nie przyj�� syna zbyt surowo, bo ba� si�, �e �w, zra�ony, zn�w sobie p�jdzie i nie poka�e si� przez drugich lat jedena�cie.</p><p>A w gruncie rzeczy szlachcic-samolub kontent<a l:href="#fn442" type="note">[442]</a> by� z tego syna, kt�ry pieni�dzy z domu nie bra�, sam dawa� sobie doskonale rady na �wiecie, pozyska� s�aw� mi�dzy towarzyszami, �ask� hetma�sk� i szar�� oficersk�, kt�rej niejeden mimo protekcji nie m�g� si� dochrapa�. Wyrachowa� te� sobie ojciec, �e zdzicza�y w stepach i w wojnie m�odzian mo�e nie ugi�� si� przed powag� ojcowsk�, a w takim razie lepiej jej na pr�b� nie wystawia�.</p><p>Syn, lubo pad� mu do n�g jak przysta�o, przecie w oczy �miele patrzy� i bez ogr�dki na pierwsze przygany odrzek�:</p><p>� Ojciec przygan� masz w g�bie, w sercu rado�� ze minie, i s�usznie, bom zaka�y nie przyni�s�, a �em do chor�gwi uciek�, po tom szlachcic.</p><p>� Ale mo�e bisurmanin � odrzek� stary � skoro� przez jedena�cie lat w domu si� nie pokaza�?</p><p>� Nie pokaza�em si� z boja�ni kary, kt�ra by mojej oficerskiej szar�y i powadze by�a przeciwn�. Czeka�em listu z darowaniem win. Nie by�o listu, nie by�o i mnie.</p><p>� A teraz to si� nie boisz?</p><p>M�ody pokaza� swe bia�e z�by w u�miechu:</p><p>� Tu wojskowa w�adza rz�dzi, przed kt�r� cho�by i rodzicielska ust�pi� musi. Wiecie co, dobrodzieju, ot, lepiej u�ciskajcie mnie, bo duszn� do tego macie ochot�!</p><p>To rzek�szy ramiona otworzy�, a pan Nowowiejski ojciec sam nie wiedzia�, co ma czyni�. Jako� nie m�g� si� po�apa� z tym synem, kt�ry pachol�ciem z domu wyszed�, a teraz wraca� dojrza�ym m�em i oficerem otoczonym s�aw� bojow�. I to, i owo pochlebia�o wielce ojcowskiej dumie pana Nowowiejskiego, wi�c istotnie rad by by� syna przycisn�� do piersi, tylko si� jeszcze ze wzgl�du na powag� waha�.</p><p>Lecz �w go porwa�. Zatrzeszcza�y w tym nied�wiedzim u�cisku ko�ci szlachcica, i to rozczuli�o go do reszty.</p><p>� Co robi� � zawo�a� sapi�c � czuje szelma, �e na swoim w�asnym koniu siedzi, i ani dba! Prosz�! �eby to by�o w domu u mnie, pewnie bym tak nie zmi�k�, ale tu, co robi�? A p�jd� no jeszcze!</p><p>I u�ciskali si� po raz drugi, za czym m�ody j�� spiesznie wypytywa� o siostr�.</p><p>� Przykaza�em jej na uboczu si� trzyma�, p�ki nie zawo�am � odrzek� ojciec � dziewka tam ledwie ze sk�ry nie wyskoczy.</p><p>� Dla Boga! Gdzie ona jest? � zakrzykn�� syn.</p><p>I otworzywszy drzwi pocz�� wo�a� tak gromko, a� echo odpowiada�o mu ze �cian:</p><p>� Ewka! Ewka!</p><p>Ewka, kt�ra czeka�a z bij�cym sercem w przyleg�ej izbie, wpad�a natychmiast, lecz zaledwie zdo�a�a zakrzykn��: �Adam!� � ju� pot�ne ramiona porwa�y j� i podnios�y od ziemi. Brat kocha� j� zawsze bardzo; cz�stokro�, za dawnych jeszcze czas�w, chroni�c j� od tyranii ojca, nieraz bra� na si� jej winy i nale�n� jej ch�ost�.</p><p>W og�le pan Nowowiejski by� w domu despot�, prawie okrutnym, wi�c teraz dziewka wita�a w tym pot�nym bracie nie tylko brata, ale przysz�� swoj� ucieczk� i ochron�. On za� ca�owa� j� po g�owie, po oczach i po r�kach, chwilami za� odsuwa� j� od siebie, patrzy� w twarz i wykrzykiwa� ochoczo:</p><p>� Harna dziewka, jak mi B�g mi�y!</p><p>Po czym zn�w:</p><p>� Oto wyros�a! Piec, nie dziewka!</p><p>Jej za� oczy �mia�y si� do niego. Pocz�li nast�pnie rozmawia� bardzo pr�dko o d�ugiej roz��ce, o domu i o wojnach. Stary pan Nowowiejski chodzi� ko�o nich i pomrukiwa�. Syn imponowa� mu wielce, ale chwilami chwyta� go jakby niepok�j o przysz�e panowanie. By�y to ju� czasy wielkiej w�adzy rodzicielskiej, kt�ra w przysz�o�ci uros�a a� do bezgranicznej przewagi, lecz ten syn by� to zago�czyk, �o�nierz z dzikich stanic, kt�ry, jak to pan Nowowiejski od razu zrozumia�, na swoim w�asnym koniu je�dzi�. Pan Nowowiejski zazdrosny by� o swe panowanie. Mia� przecie pewno��, �e syn uszanuje go zawsze, odda mu, co powinien, ale czy si� b�dzie gi�� jak wosk, czy zniesie wszystko, jak znosi�, gdy by� wyrostkiem?</p><p>�Ba � my�la� stary szlachcic � czy ja sam odwa�� si� traktowa� go jak wyrostka? Jucha<a l:href="#fn443" type="note">[443]</a>, porucznik imponuje mi, jak Pana Boga kocham!�</p><p>Na dobitk� czu� przy tym pan Nowowiejski, �e mu afekt ojcowski z ka�d� minut� w sercu ro�nie i �e b�dzie mia� s�abo�� do tego olbrzymiego synala.</p><p>Tymczasem Ewka szczebiota�a jak ptak, zarzucaj�c brata pytaniami: a kiedy wr�ci, a czy si� nie osiedli, a czy si� nie o�eni? Ona bo wprawdzie nie wie dobrze i nie jest pewna, ale jak tatk� kocha, tak s�ysza�a, �e �o�nierze bywaj� kochliwi. Ba, nawet przypomina sobie, �e to jej pani Wo�odyjowska m�wi�a. Jaka ona �liczna i dobra ta pani Wo�odyjowska! G�adszej i lepszej ze �wiec� w ca�ej Polsce nie znale��! Chyba jedna Zosia Boska mo�e si� z ni� por�wna�.</p><p>� Co za Zosia Boska? � pyta� Adam.</p><p>� Ta, kt�ra tu z matk� bawi, co to jej ojca orda ogarn�a. Obaczysz j� sam i polubisz!</p><p>� Dawajcie t� Zosi� Bosk�! � pocz�� wo�a� m�ody oficer.</p><p>Ojciec i Ewka �mieli si� z takiej gotowo�ci, syn za� rzek� im:</p><p>� Jak�e! Kochanie jak i �mier� nikogo nie minie. Go�ow�sem jeszcze by�em, a pani Wo�odyjowska pann�, gdym si� w niej okrutnie rozkocha�! Ej, mi�y Bo�e! Jak�em ja t� Ba�k� kocha�! Ale c�! Powiadam jej to kiedy�, a tu jakby mi kto w pysk da�: Zasi� kocie od mleka! Pokaza�o si�, �e ona ju� pana Wo�odyjowskiego mi�owa�a � i � co tu gada�, mia�a s�uszno��!</p><p>� Czemu to? � spyta� stary pan Nowowiejski.</p><p>� Czemu? Oto dlatego, �e ja bym � nie chwal�c si� � ka�demu na szable wytrzyma�, a on jeden i dw�ch pacierzy by si� ze mn� nie zabawi�. A przy tym zago�czyk to jest <emphasis>incomparabilis</emphasis><a l:href="#fn444" type="note">[444]</a>, przed kt�rym sam pan Ruszczyc czapk� zdejmuje. Co pan Ruszczyc! Tatarowie nawet si� w nim kochaj�. Najwi�kszy to �o�nierz w Rzeczypospolitej!</p><p>� A jak oni si� z �on� kochaj�! Aj, aj! A� oczy bol� patrzy�! � wtr�ci�a Ewka.</p><p>� Oskoma<a l:href="#fn445" type="note">[445]</a> ci� bierze! Ha! Oskoma ci� bierze! Bo ci te� ju� i czas! � zawo�a� Adam.</p><p>I wzi�wszy si� w boki, pocz�� nad siostr� rzuca� g�ow� jak ko� i �mia� si�, ona za� odrzek�a skromnie:</p><p>� Mnie tam to nie w my�li.</p><p>� A tu przecie oficer�w i towarzystwa grzecznego nie brak!</p><p>� Ale! � rzek�a Ewka. � Nie wiem, czy ci ojciec wspomina�, �e Azja tu jest.</p><p>� Azja Mellechowicz, Lipek? Znam go, to dobry �o�nierz!</p><p>� Nie wiesz jeno � rzek� stary pan Nowowiejski � �e on nie Mellechowicz, tylko �w nasz Azja, kt�ry si� z tob� chowa�.</p><p>� Dla Boga! Co s�ysz�! Patrzcie si�! Mnie to czasem po g�owie chodzi�o, ale powiedzieli mi, �e ten si� zwie Mellechowicz, wi�c my�l� sobie: no, to nie tamten, a �e Azja, to u nich imi� powszechne. Tyle lat go nie widzia�em, nie dziw, �em nie by� pewien! Nasz by� do�� szpetny i przysadzisty, a �w jest ch�op g�adysz<a l:href="#fn446" type="note">[446]</a>!</p><p>� Nasz to, nasz! � rzek� stary Nowowiejski � a raczej nie nasz ju�, bo wiesz, co si� pokaza�o? Czyj to syn?</p><p>� Sk�d mam wiedzie�?</p><p>� Wielkiego Tuhaj-beja!</p><p>M�ody uderzy� si� pot�nymi d�o�mi po kolanach, a� si� rozleg�o.</p><p>� Uszom nie wierz�! Wielkiego Tuhaj-beja? A to on knia� i chanom pokrewny! Nie masz przedniejszej krwi w Krymie nad Tuhaj-bejow�!</p><p>� Wra�a to krew!</p><p>� Wra�a by�a w ojcu, ale syn nam s�u�y! Sam go ma�o dwadzie�cia razy w potrzebach widzia�em! Ha! Teraz rozumiem, sk�d w nim ta diabelska odwaga si� bierze! Pan Sobieski � �e jego wobec ca�ego wojska wys�awia� i setnikiem go mianowa�. Rad z duszy go powitam! T�gi �o�nierz! Z ca�ego serca go powitam!</p><p>� Jeno si� z nim nie spoufalaj zbytecznie!</p><p>� A to czemu? Czy on m�j s�uga albo nasz? Ja �o�nierz, on �o�nierz, ja oficer, on oficer. Ba, �eby to jaki �yk od piechoty, co trzcin� regiment sprawuje, nie m�wi�; ale je�li on Tuhaj-bejowicz, to przecie nie lada jaka krew w nim p�ynie. Knia�, i kwita, a o szlachectwie sam hetman dla niego pomy�li. Jak�e mnie nosa nad nim zadziera�, gdy ja z Ku�ak-murz� pobratym, z Bakczy-ag� pobratym, z Sukymanem pobratym, a ci wszyscy nie wstydziliby si� owiec u Tuhaj-bejowicza pasa�!</p><p>Ewka uczu�a nagle ochot� uca�owania na nowo brata, po czym siad�szy tu� blisko, pocz�a go g�adzi� pi�kn� r�k� po wichrowatej czuprynie.</p><p>Wej�cie pana Wo�odyjowskiego przerwa�o te pieszczoty.</p><p>M�ody Nowowiejski zerwa� si� na r�wne nogi wita� starszego oficera i zaraz t�umaczy� si� pocz��, dlaczego najpierw komendantowi powinnych s�u�b nie z�o�y�; mianowicie, �e w�a�nie nie po s�u�bie, ale jako prywatny przyjecha�.</p><p>Wo�odyjowski za� u�ciska� go �askawie i odrzek�:</p><p>� A kto by ci mia� za z�e, mi�y towarzyszu, �e� po tylu leciech roz��ki najpierw do kolan rodzicielskich przypad�! Co innego, gdyby o s�u�b� chodzi�o, ale pewnie polecenia �adnego od Ruszczyca nie masz?</p><p>� Jeno uk�ony. Pan Ruszczyc te� hen, ku Jahorlikowi ruszy�, bo mu dali zna�, �e na �niegu si�a �lad�w ko�skich. Pisanie waszej mo�ci m�j komendant odebra� i zaraz do ordy pos�a�, do swoich rodzonych i pobratymc�w, �eby tam szukali i pytali, ale sam nie odpisuje, bo powiada, �e ma r�k� za ci�k� i eksperiencji w tej sztuce �adnej.</p><p>� Nie lubi on tego, wiem � rzek� u�miechaj�c si� pan Wo�odyjowski. � Szabla dla niego zawsze grunt!</p><p>Tu ruszy� w�sikami i po chwili doda� nie bez pewnej che�pliwo�ci:</p><p>� A przecie za Azb�-bejem ganiali�cie si� ze dwa miesi�ce na pr�no.</p><p>� Ale wasza mo�� go po�kn�� jak szczuka<a l:href="#fn447" type="note">[447]</a> klenia<a l:href="#fn448" type="note">[448]</a> � zawo�a� z zapa�em pan Nowowiejski. � No! B�g mu chyba rozum pomiesza�, �e on, panu Ruszczycowi si� wymkn�wszy, pod wasz� mo�� poszed�. To trafi�, ha!</p><p>Mile po�echta�y ma�ego rycerza te s�owa i chc�c polityk� za polityk� odp�aci�, zwr�ci� si� do pana Nowowiejskiego i rzek�:</p><p>� Mnie Pan Jezus nie da� dot�d syna, ale gdyby kiedykolwiek u�yczy�, to bym chcia�, �eby by� do tego oto kawalera podobny!</p><p>� Nic tam takiego! Nic tam takiego! � odpar� stary szlachcic � <emphasis>Nequam</emphasis><a l:href="#fn449" type="note">[449]</a>, i kwita.</p><p>I pomimo tych s��w, a� sapa� pocz�� z zadowolenia.</p><p>� Wielki mi zn�w rarytet!�</p><p>Tymczasem ma�y rycerz j�� g�adzi� po twarzy Ewk� i rzek� do niej:</p><p>� Widzi wa�panna, ja nie jestem �aden m�odzik, ale Ba�ka moja nieledwie w wa�panny leciech<a l:href="#fn450" type="note">[450]</a>, dlatego poczuwam si� w tym, aby za� mia�a czasem jakow�� uciech� grzeczn�, a m�odemu wiekowi przystojn�� Prawda, �e j� tu wszyscy nad podziw mi�uj�, ale spodziewam si�, i� wa�panna przyznasz, �e jest za co?</p><p>� Bo�e kochany! � zawo�a�a Ewka. � Nie ma na �wiecie takiej drugiej! Dopiero co tom powiedzia�a!</p><p>Ma�y rycerz uradowa� si� niezmiernie, a� mu twarz poja�nia�a, i odrzek�:</p><p>� Powiedzia�a�e� to istotnie wa�panna? Aha! Co?</p><p>� Jako �ywo powiedzia�a! � zawo�ali razem ojciec i syn.</p><p>� No, to przystr�j�e si� wa�panna jako najozdobniej, bom w tajemnicy przed Ba�k� kapel� dzi� z Kamie�ca sprowadzi�. Kaza�em im instrumenta w s�om� pochowa�, a jej powiedzia�em, �e to Cygany do koni kucia przyjechali. Dzi� wiecz�r ta�ce okrutne wyprawuj�. Lubi to ona, lubi, chocia� powa�n� matron� rada udaje.</p><p>To rzek�szy pan Micha� pocz�� zaciera� r�ce i bardzo by� z siebie zadowolony.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXIII</p></title><p>�nieg sypa� tak g�sty, �e wype�ni� ca�kiem r�w staniczny i wa�em osiad� na cz�stokole. Na dworze by�a noc i zawieja, a g��wna izba chreptiowskiej fortalicji gorza�a<a l:href="#fn451" type="note">[451]</a> od �wiate�. By�o dw�ch skrzypk�w, trzeci basetlista, dw�ch czekanist�w i jeden z waltorni�. Skrzypkowie ci�li od ucha, a� chwilami ich zawraca�o, owym za� graj�cym na czekanach i waltorni nabrzmiewa�y policzki i oczy krwi� zachodzi�y. Najstarsi z oficer�w i towarzystwa poobsiadali �awy pod �cianami jeden przy drugim, jako siwe go��bie obsiadaj� zr�by dachu, i popijaj�c mi�d a wino spogl�dali na ta�cuj�cych.</p><p>W pierwsz� par� szed� pan Muszalski, mimo podesz�ych lat tancerz tak zawo�any, jak i �ucznik, z Basi�. Ona, przybrana w sukni� ze srebrnej lamy obszyt� gronostajowym szlakiem, wygl�da�a tak, jakoby kto �wie�� r�� w �wie�y �nieg zatkn��. Dziwili si� jej urodzie starzy i m�odzi, a okrzyk � �rety!�, wyrywa� si� mimo woli z wielu piersi, bo chocia� Nowowiejska i Boska by�y od niej nieco m�odsze i nad zwyk�� miar� urodziwe, przecie ona by�a mi�dzy nimi najpi�kniejsz�. W oczkach pali�a jej si� rado�� i ochota; przesuwaj�c si� obok ma�ego rycerza, dzi�kowa�a mu za uciech� u�miechem, a przez rozchylone r�owe usta b�yska�y bia�e jej jak per�y z�bki i l�ni�c si� ca�a w swej srebrnej lamie, migoc�c jak promie� lub gwiazdka, ol�niewa�a zarazem oczy i serca urod� dziecka, niewiasty i kwiatu.</p><p>Goni�y za ni� rozci�te r�kawy kontusika, podobne do skrzyde� du�ego motyla, a gdy podnosz�c r�koma po�y jubki czyni�a dyg<a l:href="#fn452" type="note">[452]</a> przed tancerzem, to my�la�e�, �e w ziemi� sp�ywa jako zjawisko jakie� lub jak owe poniki, co w letnie jasne noce nad brzegami jar�w skacz�.</p><p>Zewn�trz pocztowi przyciskali do szyb o�wieconych srogie, w�sate twarze i p�aszcz�c sobie o nie nosy, zagl�dali do �rodka. Wielce to pochlebia�o im, �e uwielbiana pani gasi wszystkie inne urod�, bo wszyscy trzymali zapami�tale za Basi�, wi�c nie szcz�dz�c przytyk�w ni Nowowiejskiej, ni Boskiej gromkim krzykiem witali ka�de jej zbli�enie si� do okna.</p><p>Wo�odyjowski r�s� jak na dro�d�ach i g�ow� w takt Basinym ruchom kiwa�; pan Zag�oba, stoj�c z kuflem obok niego, przytupywa� i roni� p�yn na pod�og�, a chwilami zwracali si� z ma�ym rycerzem ku sobie i patrzyli na si� milcz�c z nadzwyczajnego zachwytu i sapi�c.</p><p>A Ba�ka miga�a i miga�a po ca�ej izbie, coraz weselsza, coraz wdzi�czniejsza. To jej dopiero by�a pustynia! Raz bitwa, to zn�w �owy, to uciecha i ta�ce, i kapela, i �o�nierzy moc � i m�� najwi�kszy mi�dzy nimi, a kochaj�cy i kochany; czu�a Basia, �e j� lubi� wszyscy, �e j� podziwiaj�, wielbi�, �e ma�y rycerz coraz przez to szcz�liwszy, wi�c i sama czu�a si� tak szcz�liwa jak ptaki, gdy za nadej�ciem wiosny bujaj� w majowym powietrzu krzycz�c mocno a rado�nie.</p><p>W drug� par� za Basi� ta�czy�a przybrana w karmazymowy kubraczek Nowowiejska z Azj�. M�ody Tatar nic do niej nie m�wi�, upojony zupe�nie bia�ym zjawiskiem b�yszcz�cym w pierwszej parze, lecz ona my�la�a, �e to wzruszenie tak tamuje mu g�os w piersiach, i lekkimi z pocz�tku, a potem coraz mocniejszymi u�ci�nieniami d�oni stara�a si� doda� mu odwagi.</p><p>Azja te� czasem oddawa� jej owe u�ciski tak silnie, �e ledwie okrzyk b�lu mog�a st�umi�, lecz czyni� to mimo woli, bo o niczym nie my�la�, tylko o Basi, niczego nie widzia� poza Basi�, a w duszy powtarza� sobie straszn� obietnic�, �e cho�by mu przysz�o p� Rusi spali�, to ona musi by� jego.</p><p>Chwilami za�, gdy wraca�o mu nieco przytomno�ci, mia� ochot� porwa� Ewk� za gard�o i dusi�, i pastwi� si� nad ni� za jej u�ci�nienia d�oni i za to, �e stawa�a mi�dzy jego mi�o�ci� i Basi�. W�wczas przeszywa� biedn� pann� swym sokolim, okrutnym wzrokiem, a jej serce poczyna�o bi� mocniej, bo my�la�a, �e on z mi�o�ci patrzy na ni� tak drapie�nie.</p><p>W trzeci� za� par� ta�cowa� m�ody pan Nowowiejski z Zosi� Bosk�. Ta, podobna do niezapominajki, drepta�a ze spuszczonymi oczyma obok niego, a on wygl�da� jak rozhukany tabu�czyk i skaka� jak rozhukany tabu�czyk. Spod okutych pi�t jego lecia�y drzazgi, czupryna wichrem podnios�a si� do g�ry, lice ubarwi�o si� rumie�cami, rozd�� szerokie chrapy jak turecki bachmat i zakr�ca� Zosi�, jak wieja kr�ci li�ciem, i unosi� j� w powietrzu. Rozochoci�a si� w nim dusza bez miary, a �e siedz�c na kra�cu Dzikich P�l, po ca�ych miesi�cach niewiast nie widywa�, wi�c mu Zo�ka tak od razu przypad�a do serca, �e w jednej chwili na um�r si� w niej rozkocha�.</p><p>Od czasu do czasu spogl�da� na jej spuszczone oczka, to na rumiane policzki, to na kr�g�y gorsik, i a� parska� na �w luby widok, i tym mocniej skry podk�wkami krzesa�, i tym mocniej na zwrotach przygarnia� j� do swej szerokiej piersi, i �miechem ogromnym z nadmiaru ochoty wybucha�, i kipia�, i coraz mocniej kocha�.</p><p>A Zosia a� zal�k�a si� w lubym serduszku, jeno �e nie by� to przykry strach, bo spodoba� si� jej tak�e ten wicher, kt�ry j� oto porwa� i nosi�. Czysty smok! Widywa�a ona r�nych kawaler�w w Jaworowie, ale tak ognistego nie widzia�a dotychczas, i �aden tak nie ta�cowa�, i �aden tak nie przygarnia�. Naprawd�, czysty smok!� Co z takim robi�, kiedy niepodobna mu si� oprze�</p><p>W nast�pnej parze ta�cowa�a z grzecznym towarzyszem panna Kami�ska, a dalej panie Kieremowiczowa i Neresewiczowa, kt�re, cho� mieszczki, zaproszono jednak do kompanii, bo obie by�y niewiasty do�� dwornych manier i wielce zamo�ne.</p><p>Powa�ny Nawiragh i dwaj Anardraci patrzyli ze wzrastaj�cym zdziwieniem na polskie pl�sy; starzy przy miodzie czynili gwar coraz mocniejszy, podobny do gwaru, jaki czyni� koniki polne na �ciernisku. Kapela jednak g�uszy�a wszystkie g�osy � w �rodku za� izby ochota w sercach ros�a i ros�a.</p><p>Wtem Ba�ka opu�ci�a swego tancerza i przybieg�szy zdyszana do m�a z�o�y�a przed nim r�ce.</p><p>� Micha�ku! � rzek�a � �o�nierzom tam zimno za oknami, ka� im da� beczk�!</p><p>�w za�, rozweselony nadzwyczajnie, pocz�� j� ca�owa� po pi�stkach i zakrzykn��:</p><p>� Ja bym i krwi nie �a�owa�, byle ci� ucieszy�!</p><p>Po czym sam skoczy� na dw�r, by powiedzie� �o�nierzom, za czyj� instancj� b�d� mie� beczk�, bo chcia�, �eby Basi byli wdzi�czni i tym bardziej j� kochali.</p><p>Wi�c gdy w odpowiedzi uczynili krzyk tak okrutny, �e a� �nieg pocz�� si� sypa� z dachu, ma�y rycerz zawo�a� jeszcze:</p><p>� A hukn�� tam z muszkiet�w! Pani na wiwat!</p><p>Wr�ciwszy do izby zasta� Basi� ta�cz�c� z Azj�. Lipkowi, gdy obj�� ramionami t� s�odk� posta�, gdy uczu� bij�ce ciep�o od niej i tchnienie jej na swojej twarzy, �renice uciek�y prawie ca�kiem pod czaszk� i �wiat ca�y zakr�ci� mu si� w oczach; w duszy wyrzeka� si� raju, wieczno�ci i za wszystkie rozkosze, za wszystkie hurysy<a l:href="#fn453" type="note">[453]</a> chcia� tej jednej.</p><p>Wtem Basia ujrzawszy w przelocie karmazynowy kubrak Nowowiejskiej i zaciekawiona, czy Azja nie wyzna� ju� mi�o�ci dziewczynie, spyta�a:</p><p>� Nie deklarowa�e� wa�pan?</p><p>� Nie!</p><p>� Czemu?</p><p>� Jeszcze nie czas! � odrzek� z dziwnym wyrazem twarzy Tatar.</p><p>� A bardzo si� wa�� kochasz?</p><p>� Na �mier�, na �mier�! � zawo�a� Tuhaj-bejowicz cichym, ale chrapliwym, podobnym do krakania kruka g�osem.</p><p>I ta�czyli dalej, zaraz za Nowowiejskim, kt�ren wysun�� si� w pierwsz� par�. Inni pozmieniali ju� tanecznice, lecz on dot�d Zosi nie pu�ci�, chwilami tylko sadza� j� na �awie, by wypocz�� i oddech z�apa� mog�a, a potem zn�w hula�.</p><p>Na koniec stan�� przed kapel� i obj�wszy jedn� r�k� Zosi�, drug� wspar�szy si� w bok, krzykn�� na muzykant�w:</p><p>� Krakowskiego, grajki! Nu�e!</p><p>Ci za�, baczni na komend�, od razu uci�li krakowskiego. W�wczas pan Nowowiejski przytupywa� pocz�� i za�piewa� ogromnym g�osem:</p><cite><poem><stanza><v>P�yn� jasne zdroje,</v><v>Potem w Dniestrze gin�.</v><v>Tak w tobie, dziewczyno,</v><v>Ginie serce moje!</v><v/><v>U-ha!</v></stanza></poem></cite><p>I owo: �U-ha!�, wrzasn�� tak po kozacku, �e a� Zosie�ka, nieboga, przysiad�a ze strachu. Ul�k� si� tak�e stoj�cy w pobli�u powa�ny Nawiragh, zl�kli si� dwaj uczeni Anardraci, a pan Nowowiejski powi�d� taniec dalej, dwakro� zatoczy� wok� izby i stan�wszy przed muzyk�, zn�w tak o sercu za�piewa�:</p><cite><poem><stanza><v>Ginie, lecz nie zginie</v><v>Na przek�r Dniestrowi,</v><v>I jeszcze w g��binie</v><v>Pier�cionek wy�owi!</v><v/><v>U-ha!</v></stanza></poem></cite><p>� Bardzo grzeczne rytmy! � zawo�a� pan Zag�oba. � Ja� si� najlepiej znam na tym, bom te� ich niema�o u�o�y�! Do�awiaj, kawalerze, do�awiaj! A jak si� pier�cienia do�owisz, to ja ci w�wczas za�piewam w takim sensie:</p><cite><poem><stanza><v>Ka�da dziewka hubka,</v><v>Ka�dy ch�op krzesiwo,</v><v>B�dzie iskier kupka,</v><v>Jeno krze�cie �ywo!</v><v/><v>U-ha!</v></stanza></poem></cite><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>! <emphasis>Vivat</emphasis> pan Zag�oba! � krzykn�li tak ogromnym g�osem oficerowie i towarzysze, �e a� zl�k� si� powa�ny Nawiragh, zl�kli si� dwaj uczeni Anardraci i z nadzwyczajnym zdumieniem pocz�li na si� spogl�da�.</p><p>A pan Nowowiejski zatoczy� jeszcze dwa ko�a i posadzi� wreszcie na �awie zar�wno zdyszan�, jak i przestraszon� �mia�o�ci� kawalera Zosi�. Mi�y on jej by� bardzo, taki dzielny i szczery, istny p�omie�, ale w�a�nie dlatego, �e takich nie spotyka�a dot�d, ogarn�o j� wielkie zmieszanie, wi�c spu�ciwszy jeszcze ni�ej oczki, siedzia�a cichutko jak trusia.</p><p>� Czego wa�panna milczysz? Czego� smutna, co? � spyta� pan Nowowiejski.</p><p>� Bo tatu� w niewoli! � odpowiedzia�a cienkim g�osikiem Zosia.</p><p>� Nic to! � odrzek� junak. � Godzi si� pota�cowa�! Sp�jrz wa�panna po tej izbie: jest nas tu kilkadziesi�t kawalerstwa i bodaj �aden swoj� �mierci� nie umrze, jeno od strza� poga�skich albo w �ykach. Temu dzi�, temu jutro! Ka�den te� tu na tych kresach kogo� ze swoich utraci�, a dlatego si� weselim, �eby Pan B�g nie mniema�, �e si� na s�u�b� skar�ym! Ot, co! Godzi si� pota�cowa�! U�miechnij si� wa�panna, poka� oczka, bo pomy�l�, �e mnie nienawidzisz!</p><p>Zosia nie podnios�a wprawdzie oczek, ale za to pocz�y si� podnosi� k�ciki jej ust i dwa do�eczki ukaza�y si� na jej rumianych policzkach.</p><p>� Lubisz�e mnie wa�panna cho� trocha? � spyta� zn�w kawaler.</p><p>A Zosia na to jeszcze cie�szym g�osikiem:</p><p>� I� owszem.</p><p>Us�yszawszy to pan Nowowiejski podskoczy� na �awie, a porwawszy r�ce Zosi, pocz�� okrywa� je poca�unkami i m�wi�:</p><p>� Przepad�o! Nie ma co! Rozkocha�em si� w wa�pannie na �mier�! Nie chc� nikogo, jeno wa�panny! Moje �liczno�ci najmilejsze! Rety! Jak ja wa�pann� kocham! Jutro matce padn� do n�g! Co to jutro! Dzi� padn�, by�em mia� pewno��, �e� mi przyjacielem!</p><p>Huk straszliwy wystrza��w za oknem zg�uszy� odpowied� Zosi. To uradowani �o�nierze palili tak Ba�ce na wiwat; zadr�a�y szyby, zatrz�s�y si� �ciany. Zl�k� si� po raz trzeci powa�ny Nawiragh, zl�kli si� dwaj uczeni Anardraci, lecz stoj�cy obok Zag�oba pocz�� ich po �acinie uspokaja�.</p><p>� <emphasis>Apud Polonos</emphasis> � rzek� im � <emphasis>nunquam sine clamore et strepitu gaudia fiunt</emphasis><a l:href="#fn454" type="note">[454]</a>.</p><p>Jako� zdawa�o si�, �e wszyscy czekali tylko na �w huk rusznic, aby rozweseli� si� do najwy�szego stopnia. Zwyk�a szlachecka dworno�� pocz�a teraz ust�powa� stepowej dziko�ci. Kapela zagrzmia�a; ta�ce zerwa�y si� zn�w jak burza, oczy sta�y si� rozpalone i ogniste, opar unosi� si� z czupryn. Najstarsi nawet pu�cili si� w taniec, gromkie okrzyki rozlega�y si� co chwila i pito, hulano, spe�niano zdrowie z trzewika Basi, palono z pistolet�w do kork�w Ewki i hucza� tak, i brzmia�, i �piewa� Chrepti�w do samego rana, a� zwierz w przyleg�ych puszczach ukry� si� ze strachu w najg��bsze g�szcze.</p><p>A �e by�o to niemal w wigili� straszliwej wojny z pot�g� tureck�, �e nad tymi wszystkimi lud�mi wisia�a groza i zag�ada, wi�c dziwi� si� niezmiernie tym polskim �o�nierzom powa�ny Nawiragh, a nie mniej dziwili si� dwaj uczeni Anardraci.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXIV</p></title><p>Spali wszyscy nazajutrz do p�na pr�cz �o�nierzy stra�owych i ma�ego rycerza, kt�ry nigdy dla �adnej uciechy s�u�by nie zaniedba�.</p><p>M�ody pan Nowowiejski zerwa� si� tak�e do�� wcze�nie, bo mu Zosia Boska od wywczasu<a l:href="#fn455" type="note">[455]</a> milsz� by�a. Przybrawszy si� wi�c od rana pi�knie, poszed� do owej izby, w kt�rej wczoraj ta�czono, nas�uchiwa�, czy w przyleg�ych niewie�cich komorach nie ma jeszcze ruchu i krz�taniny.</p><p>W izbie zaj�tej przez pani� Bosk� s�ycha� ju� by�o ruch, ale niecierpliwemu m�odzianowi tak pilno by�o Zosi� zobaczy�, �e chwyciwszy za kind�a�, pocz�� nim mech i glin� mi�dzy belkami wy�upywa�, aby bodaj przez szparutk� jednym okiem na Zosi� spojrze�.</p><p>Zasta� go przy tej robocie pan Zag�oba, kt�ry w�a�nie z r�a�cem nadszed�, i poznawszy zaraz, co si� �wi�ci, zbli�y� si� na palcach i pocz�� ok�ada� sanda�owymi paciorkami plecy rycerza.</p><p>�w ucieka�, wykr�ca� si�, niby si� �miej�c, ale zmieszany bardzo, stary za� goni� i bi� powtarzaj�c:</p><p>� A Turku jaki�, a Tatarzynie, a na�ci! A na�ci! <emphasis>Exorciso te</emphasis><a l:href="#fn456" type="note">[456]</a>! A gdzie <emphasis>mores</emphasis><a l:href="#fn457" type="note">[457]</a>? To niewiasty b�dziesz podgl�da�? A na�ci, a na�ci!</p><p>� Dobrodzieju! � wo�a� pan Nowowiejski � Nie godzi si� ze �wi�tych paciork�w ka�czuga czyni�! Zaniechajcie mnie, bom grzesznej intencji nie mia�!</p><p>� Nie godzi si�, m�wisz, �wi�tymi paciorkami bi�? Nieprawda! Palma w kwietnia niedziel� te� �wi�ta, a przecie ni� bij�! Ha! To by� dawniej poga�ski r�aniec i do Supankazego nale�a�, alem mu go pod Zbara�em wydar�, a potem nuncjusz apostolski go po�wi�ci�. Patrz, sanda�<a l:href="#fn458" type="note">[458]</a> prawdziwy!</p><p>� Je�li prawdziwy sanda�, to pachnie.</p><p>� Mnie pachnie r�aniec, a tobie dziewczyna. Musz� ci jeszcze dobrze plecy przetrzepa�, bo w�a�nie do wyp�dzenia diab�a z cia�a nie masz nad �wi�te paciorki!</p><p>� Nie mia�em grzesznej intencji, �ebym tak zdr�w by�!�</p><p>� Jeno przez pobo�no�� dziurk� d�uba�e�, co?</p><p>� Nie przez pobo�no��, ale przez mi�o�� tak ekstraordynaryjn�<a l:href="#fn459" type="note">[459]</a>, �e nie wiem, je�eli mnie nie rozsadzi jako granat! Co tu klimkiem rzuca�, kiedy prawda! B�ki tak konia latem nie �wicz�, jako mnie afekty �wicz�!</p><p>� Patrz, �eby to nie by�y grzeszne ��dze, bo kiedym tu wszed�, to� usta� nie m�g�, jeno tak pi�t� o pi�t� t�uk�e�, jakoby� na g�owniach sta�.</p><p>� Nie widzia�em nic, jak Boga najszczerzej kocham, bom przecie dopiero szparutk� d�uba�!</p><p>� Ha! M�odo��!� Krew nie woda!� Ja si� te� czasem dot�d hamowa� musz�, bo jeszcze we mnie <emphasis>leo</emphasis> mieszka, <emphasis>qui querit quem devoret</emphasis><a l:href="#fn460" type="note">[460]</a>! Je�li masz czyste intencje, to o o�enku my�lisz?</p><p>� Czy o o�enku my�l�? Mocny Bo�e! A o czym�e bym my�la�? Nie tylko my�l�, ale tak mi jest, jakby mnie kto szyd�em ekscytowa�! To wasza mo�� chyba nie wiesz, �e ja ju� wczoraj pani Boskiej deklarowa�em i od ojca konsens<a l:href="#fn461" type="note">[461]</a> mam?</p><p>� Z siarki i prochu ch�op! Daj ci� katu! Kiedy tak, to co innego, ale powiadaj, jak to by�o?</p><p>� Pani Boska posz�a wczoraj do komory chust� dla Zosie�ki przynie��, ja za ni�! Obr�ci si�: �Kto tam?� � A ja buch do n�g! �Bijcie, matko, ale Zo�k� dajcie, moj� szcz�liwo��, moje kochanie!� Pani Boska za� och�on�wszy tak rzecze: �Wszyscy wa�ci chwal� i za godnego kawalera go maj�: m�j m�� w niewoli, a Zo�ka bez opieki na tym �wiecie; wszelako ja dzi� responsu nie dam ani te� jutro, jeno p�niej � waszmo�� za� te� pozwole�stwa rodzicielskiego potrzebujesz�. To powiedziawszy posz�a my�l�c, �e mo�e po pijanemu to czyni�. Jako� mia�em w g�owie�</p><p>� Nic to! Wszyscy mieli w g�owie! Uwa�a�e�, jako owemu Nawiraghowi i Anardratom spiczaste czapki w ko�cu na bakier zjecha�y?</p><p>� Nie uwa�a�em, bom sobie ju� w duszy uk�ada�, jak by naj�atwiej od ojca konsens uzyska�.</p><p>� A ci�ko przysz�o?</p><p>� Nad ranem poszli�my oba do kwatery, a �e to �elazo p�ty dobrze ku�, p�ki gor�ce, pomy�la�em sobie wraz, �e trzeba cho� z daleka wymaca�, jak te� ojciec imprez� przyjmie. Wi�c m�wi� mu: �S�uchaj, ojciec, chc� Zo�ki na gwa�t i konsensu mi trzeba, a nie da ojciec, to bogdaj do Wenecjan�w p�jd� s�u�y� i tyle mnie b�dziecie widzieli�. Kiedy to nie wpadnie na mnie z wielk� furi�: �O taki synu! � powiada � umiesz ty si� bez pozwole�stwa obchodzi�! Id� do Wenecjan�w albo bierz dziewk�, to jeno ci zapowiadam, �e grosza nie dam nie tylko z mego, ale i z macierzystego, bo to wszystko moje!�</p><p>Pan Zag�oba wysun�� naprz�d doln� warg�:</p><p>� O, �le!</p><p>� Czekaj wa��. Jakem to us�ysza�, tak zaraz m�wi�: �A czy to ja prosz� albo potrzebuj�? B�ogos�awie�stwa mi trzeba, niczego wi�cej, bo tego dobra poga�skiego, co na moj� szabl� wypad�o, na dobr� dzier�aw�, ba, na chudopacholsk� wie� wstrzyma! Co jest macierzystego, to niech b�dzie dla Ewki na wiano, jeszcze przygarstk�<a l:href="#fn462" type="note">[462]</a> jedn� i drug� turkus�w do�o�� i hat�as�w, i lamy sztuczyn�, a przyjdzie z�y rok, to i ojca got�wk� poratuj�.</p><p>Dopiero� ojciec rozciekawi� si� okrutnie:</p><p>� Taki�e� bogaty? � pyta. � Dla Boga! Sk�d? Z �up�w? Bo� wyjecha� jak �wi�ty turecki!</p><p>� B�j si� ojciec Boga! � odpowiem � to� jedena�cie lat t� pi�ci� macham i jako powiadaj�, niezgorzej � i nie mia�o si� zebra�? By�em przy szturmie zrebelizowanych grod�w, w kt�rych hultajstwo i tatarstwo kupy �up�w co najprzedniejszych nagromadzi�o; bi�o si� murz�w i watahy zb�jeckie, a zdobycz sz�a i sz�a. Bra�em jeno to, co mi przyznano � bez niczyjej krzywdy � ale ros�o, i gdyby cz�ek nie hula�, by�oby na dwie takie substancje, jako jest wasza rodzicielska.</p><p>� C� stary na to? � pyta� rozweselony Zag�oba.</p><p>� Ojciec zdumia�, bo si� tego nie spodziewa�, i zaraz na moje marnotrawstwo narzeka� pocz��: �By�aby (prawi) krescytywa, ale taki p�dziwiatr, taki odmig�ba, co tylko puszy� lubi a za magnata si� wydawa�, wszystko zmarnuje, niczego nie utrzyma.� Potem ciekawo�� go przemog�a i pocz�� wypytywa� szczeg�owie, co mam, a ja widz�c, �e t� smo�� smaruj�c pr�dko zajad�, nie tylkom nic nie utai�, alem jeszcze do�ga� troch�, cho� zwykle nierad koloryzuj�, bo tak sobie my�l�, �e prawda to owies, a �garstwo sieczka. Ojciec za g�ow� si� bra� i nu� w zamys�y: �To a to by si� dokupi�o (prawi), ten a ten procesik popar�o; mieszkaliby�my o miedz�, a pod niebytno�� twoj� ja bym wszystkiego dogl�da��. I zap�aka�o poczciwe ojczysko: �Adam! � powiada � Ta dziewka okrutnie mi si� dla ciebie spodoba�a, ile �e ona pod pana hetmanow� opiek�, z czego tak�e mo�e by� korzy��; Adam! � powiada � Jeno ty mi t� moj� drug� c�rk� szanuj i nie zmarnuj mi jej, bobym ci w godzin� �mierci nie przebaczy��. A ja, mo�ci dobrodzieju, na sam� supozycj� Zosinej krzywdy, jak rykn�! Padli�my sobie z ojczyskiem w ramiona i p�akali�my <emphasis>acurate</emphasis> do pierwszych kur�w!</p><p>� Szelma stary! � mrukn�� Zag�oba.</p><p>Po czym g�o�no doda�:</p><p>� Ha! Wpr�dce mo�e by� weselisko i nowa w Chreptiowie uciecha, zw�aszcza �e to mi�sopust<a l:href="#fn463" type="note">[463]</a>!</p><p>� Jutro by by�o, �eby ode mnie zale�a�o � zawo�a� porywczo Nowowiejski � ale ot co, dobrodzieju! Mnie si� permisja nied�ugo ko�czy, a s�u�ba s�u�b� i wraca� do Raszkowa musz�. No! Pan Ruszczyc da mi drug� permisj�, wiem! Alem niepewien, czy ze strony niewiast zw�oki nie b�dzie. Bo co do matki sun�, ta m�wi: �M�� w niewoli� � co do c�rki, ta prawi: �Tatu� w niewoli�. A c� to? Ja tego tatusia w �ykach trzymam czy co? Okrutnie si� takich impedyment�w boj�, bo �eby nie to, to bym ksi�dza Kami�skiego za sutann� z�apa� i p�ty nie puszcza�, p�ki by nas z Zo�k� nie zwi�za�. Ale jak sobie co baby wbij� w g�ow�, obc�gami nie wyci�gniesz. Ostatni grosz bym odda�, poszed�bym sam po tatusia, ale nie ma jak! Nikt przecie nie wie, gdzie on jest, mo�e zmar�, i masz robot�! Jak mi ka�� na niego czeka�, to do ostatniego s�du b�d� czeka�!</p><p>� Piotrowicze z Nawiraghem i Anardratami jutro w drog� ruszaj�; pr�dka b�dzie wiadomo��.</p><p>� Jezu, ratuj! Ja mam dopiero na wiadomo�ci czeka�! Przed wiosn� nie mo�e nic by�, a tymczasem uschn�, jak mi B�g mi�y! Dobrodzieju! Wszyscy w wasz rozum i eksperiencj� wierz�, wybijcie wy babom z g�owy to czekanie! Dobrodzieju, na wiosn� wojna! B�g wie, co si� stanie; przecie ja si� z Zo�k� chc� �eni�, nie z tatusiem, za c� mam do niego wzdycha�?</p><p>� Nam�w niewiasty, by do Raszkowa pojecha�y i tam osiad�y. Tam i o wiadomo�� �atwiej, a je�li Piotrowicz znajdzie Boskiego, to mu b�dzie do was blisko. Po wt�re: ja uczyni�, co zdo�am, ale ty pro� i pani Ba�ki, �eby si� za tob� wstawi�a.</p><p>� Nie zaniecham, nie zaniecham, bo mnie diabl�</p><p>Wtem drzwi skrzypn�y i wesz�a pani Boska. Lecz zanim pan Zag�oba zdo�a� si� obejrze�, m�ody Nowowiejski ju� grzmotn�� si� do jej n�g jak d�ugi i zaj�wszy ogromn� przestrze� pod�ogi swym olbrzymim cia�em, pocz�� wo�a�:</p><p>� Jest konsens rodzicielski! Dawajcie, matko, Zo�k�! Dawajcie, matko, Zo�k�! Dawajcie, matko, Zo�k�!</p><p>� Dawajcie, matko, Zo�k�! � zawt�rowa� basem Zag�oba.</p><p>Ha�asy owe wywabi�y ludzi z przyleg�ych kom�r; wesz�a Ba�ka, wyszed� z kancelarii pan Micha�, a wkr�tce po nich ukaza�a si� i Zosia. Dziewczynie nie wypada�o si� niby domy�la�, o co chodzi, ale obla�a si� natychmiast p�sem i z�o�ywszy co pr�dzej r�ce w ma�drzyk, a buzi� w d�ugi ciup, stan�a ze spuszczonymi oczyma pod �cian�. Za� Basia popar�a z miejsca pro�b� junaka, pan Micha� skoczy� po starszego pana Nowowiejskiego. Ten przybywszy zgorszy� si� bardzo, �e syn nie powierzy� mu funkcji i nie zostawi� sprawy jego wymowie, jednak�e przy��czy� si� do pro�by.</p><p>Pani Boska, kt�rej istotnie brak�o jakiejkolwiek bli�szej na �wiecie opieki, rozp�aka�a si� wreszcie i zgodzi�a zar�wno na pro�b� pana Adama, jak i na to, �e do Raszkowa z Piotrowiczami wyjedzie i tam na m�a czeka� b�dzie. Dopiero�, zalana �zami, zwr�ci�a si� do c�rki.</p><p>� Zo�ka � rzek�a � a tobie po sercu li pan�w Nowowiejskich zamys�y?</p><p>Wszystkie oczy zwr�ci�y si� na Zosi�, a ona, stoj�c przy �cianie, oczy trzyma�a, wedle zwyczaju, wbite w pod�og� i dopiero po chwili milczenia ca�a sp�oniona do szcz�tu, wyrzek�a ledwie dos�yszalnym g�osikiem:</p><p>� Chc� do Raszkowa!�</p><p>� Moje �liczno�ci! � hukn�� pan Adam i skoczywszy do niej porwa� dziewczyn� w ramiona.</p><p>Potem za� krzycze� pocz��, a� �ciany drga�y:</p><p>� Moja ju� Zo�ka, moja! Moja!�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXV</p></title><p>M�ody pan Nowowiejski wyjecha� zaraz po o�wiadczynach do Raszkowa, aby tam kwater� jakow�� dla pani i panny Boskiej wynale�� i opatrzy�; w dwa tygodnie za� po jego wyje�dzie ruszy�a ca�a karawana dotychczasowych go�ci chreptiowskich. Sk�adali j� Nawiragh, dwaj Anardraci, Kieremowiczowa, Neresewiczowa, Seferowicz, panie Boskie, dw�ch pan�w Piotrowicz�w i stary pan Nowowiejski, nie licz�c kilku Ormian kamienieckich i licznych s�ug oraz zbrojnych pacho�k�w do pilnowania woz�w i poci�gowego, a tak�e jucznego byd�a. Piotrowicze i duchowni delegaci patriarchy uzmiadzi�skiego mieli tylko wypocz�� w Raszkowie, zasi�gn�� tam wie�ci o drodze i dalej do Krymu rusza�. Reszta kompanii postanowi�a osi��� na czas w Raszkowie i czeka� przynajmniej do pierwszych roztop�w na powr�t je�c�w, mianowicie Boskiego, m�odszego Seferowicza i dw�ch kupc�w, kt�rych stroskane ma��onki w t�sknocie od dawna oczekiwa�y.</p><p>Droga to by�a trudna, bo sz�a przez g�uche puszcze i przepa�ciste jary. Szcz�ciem, obfite a suche �niegi us�a�y sann� wyborn�, obecno�� za� komend wojskowych w Mohilowie, Jampolu i Raszkowie zapewnia�a bezpiecze�stwo. Azba-bej by� zniesion, zb�jcy wywieszani lub rozproszeni, a Tatarzy zimow� por� dla braku traw nie zapuszczali si� na zwyk�e szlaki.</p><p>Wreszcie pan Nowowiejski obieca�, je�li tylko pozwolenie od pana Ruszczyca otrzyma, wyskoczy� w kilkadziesi�t koni na spotkanie. Jechano zatem ra�no i ochotnie. Zosia gotowa by�a za panem Adamem na koniec �wiata jecha�. Pani Boska i dwie niewiasty ormia�skie spodziewa�y si� wkr�tce m��w odzyska�. W strasznych puszczach na kra�cu chrze�cija�stwa le�a� wprawdzie �w Raszk�w, ale przecie nie jechano tam na ca�e �ycie ani nie na d�ugi pobyt. Z wiosn� mia�a by� wojna; m�wiono o niej na rubie�ach powszechnie, wi�c trzeba by�o, odzyskawszy kochanych, z pierwszym cieplejszym powiewem wraca�, by g�owy od zag�ady uchroni�.</p><p>Ewka zosta�a w Chreptiowie zatrzymana przez pani� Wo�odyjowsk�.</p><p>Ojciec nie napiera� te� bardzo, by j� wzi�� ze sob�, zw�aszcza zostawiaj�c j� w domu ludzi tak zacnych.</p><p>� Ju� ja j� przezpiecznie ode�l� albo i sama odwioz� � m�wi�a mu Ba�ka � pr�dzej za� sama odwioz�, bo raz w �yciu chcia�abym widzie� ca�e owo straszne pogranicze, o kt�rym si� tyle od ma�o�ci nas�ucha�am. Na wiosn�, gdy si� szlaki zaczerni� od czambu��w, m�� mi nie pozwoli, ale teraz, je�li Ewka tu zostanie, b�d� mia�a dobry poz�r. Za jakie dwie niedziele zaczn� si� napiera�, a za trzy pewnikiem pozwole�stwo otrzymam.</p><p>� M�� te�, <emphasis>spero</emphasis><a l:href="#fn464" type="note">[464]</a>, bez zacnej eskorty wa�pani i w zimie nie pu�ci.</p><p>� Je�li b�dzie m�g�, to sam ze mn� pojedzie, a je�li nie, to nas odprowadzi Azja w jakie dwie�cie albo wi�cej koni, bo s�ysza�am i tak, �e on ma by� do Raszkowa komenderowany.</p><p>Na tym sko�czy�a si� rozmowa i Ewka zosta�a. Basia jednak pr�cz istotnych powod�w, kt�re panu Nowowiejskiemu wy�uszczy�a, mia�a i inne wyrachowanie.</p><p>Oto chcia�a u�atwi� Azji zbli�enie si� do Ewy, bo m�ody Tatar poczyna� j� niepokoi�. Ilekro� by� z ni�, na jej pytania odpowiada� wprawdzie, �e Ewk� kocha, �e dawny afekt w nim nie wygas�, ale ilekro� znalaz� si� z Ewk� � milcza�. Tymczasem dziewczyna rozkocha�a si� w nim na tym chreptiowskim odludziu bez pami�ci. Jego dzika, ale przepyszna uroda, jego dzieci�stwo pod tward� r�k� pana Nowowiejskiego sp�dzone, jego ksi���ce pochodzenie, ta d�uga tajemnica, kt�ra nad nim ci��y�a, a wreszcie s�awa wojenna oczarowa�y j� zupe�nie. I czeka�a tylko chwili, by mu otworzy� serce gor�ce jak p�omie�, by mu powiedzie�: �Azja! jam ci� od dziecka kocha�a!� � by pa�� w jego ramiona i przysi�c mu mi�o�� do zgonu. Tymczasem on zaciska� z�by i milcza�.</p><p>Ewka my�la�a z pocz�tku, �e obecno�� jej ojca i brata wstrzymuje Azj� od wyznania. P�niej jednak ogarn�� i j� niepok�j, bo je�li ze strony ojca i brata trafi�yby si� niezawodnie przeszkody, zw�aszcza dop�ki Azja indygenatu nie posiada�, to przecie m�g� chocia� przed ni� sam� serce otworzy� i powinien by� otworzy� tym spieszniej, tym szczerzej, im wi�cej przeszk�d je�y�o si� na ich drodze.</p><p>A on milcza�.</p><p>W�tpliwo�ci wkrad�y si� wreszcie w dusz� dziewczyny i pocz�a skar�y� si� na swoj� niedol� przed Basi�, ta za� uspokaja�a j� m�wi�c:</p><p>� Nie neguj� ci, �e to jest cz�owiek dziwny i okrutnie skryty, ale jestem pewna, �e ci� mi�uje, bo naprz�d, mnie to wielekro� razy powt�rzy�, a po wt�re, inaczej na ci� patrzy ni� na innych.</p><p>A na to Ewka potrz�saj�c smutnie g�ow�:</p><p>� Inaczej, to pewno, ale nie wiem, czy to jest kochanie, czy te� nienawi�� w tym patrzeniu.</p><p>� Mi�a Ewko, oto nie ple�, za c� by ci� mia� nienawidzi�?</p><p>� A za co ma mnie kocha�?</p><p>Tu Basia pocz�a j� g�aska� drobn� r�czk� po twarzy.</p><p>� A za co mnie Micha� kocha? A za co tw�j brat, ledwie obaczy� Zo�k�, ju� j� pokocha�?</p><p>� Adam zawsze by� pr�dki.</p><p>� Azja zasi� jest pyszny i odmowy si� boi, zw�aszcza ze strony twojego ojca, bo brat, sam pokochawszy, snadniej by m�k� afekt�w wyrozumia�. Oto co jest! Nie b�d� g�upia, Ewka, i nie b�j si�. Zburcz� ja dobrze Azj� i obaczysz, jaki b�dzie rezolut.</p><p>Jako� tego samego dnia Ba�ka widzia�a si� z Azj�, po kt�rym widzeniu wbieg�a wielkim p�dem do Ewki.</p><p>� Ju�! � zawo�a�a w progu.</p><p>� Co? � pyta�a p�on�c Ewka.</p><p>� Powiedzia�am mu tak: �Co to wa�pan sobie my�lisz? Niewdzi�czno�ci� mnie nakarmi� czy co? Umy�lnie zatrzyma�am Ewk�, aby� m�g� korzysta� z okazji, ale je�li nie skorzystasz, to wiedz, �e za dwie, najdalej trzy niedziele ode�l� j� do Raszkowa i mo�e sama z ni� pojad�, a wa�pan na koszu zostaniesz�. Jemu twarz si� zmieni�a, gdy us�ysza� o tym wyje�dzie do Raszkowa, i a� mi czo�em zacz�� bi� do n�g. Pytam go tedy, co my�li, a on na to: �W drodze (powiada) wyznam, co mam w piersi. W drodze (powiada) b�dzie najlepsza okazja, w drodze si� stanie, co si� ma sta�, co przeznaczono. Wszystko (powiada) wyznam, wszystko odkryj�, bo mi nie �y� d�u�ej z t� m�k�!� I a� mu si� wargi pocz�y trz���, ile �e poprzednio by� strapiony, bo jakowe� listy niepomy�lne dzi� rano z Kamie�ca odebra�. M�wi� mi, �e do Raszkowa i tak by musia� i��, �e jest na to dawny u mego m�a hetma�ski rozkaz, jeno pory w rozkazie nie ma wskazanej, bo to zale�y od uk�ad�w, kt�re on tam z rotmistrzami lipkowskimi prowadzi. �A w�a�nie (powiada) pora si� zbli�a i ja musz� a� za Raszk�w ku nim podej��, wi�c za jedn� drog� i wasz� mi�o��, i pann� Ew� odprowadz�. Powiedzia�am mu na to, �e nie wiadomo, czyli i ja pojad�, bo to b�dzie zale�a�o od Micha�owego pozwole�stwa. Us�yszawszy to zl�k� si� bardzo. Ha! Oj, g�upia ty, Ewka! M�wisz, �e on ci� nie kocha, a on mi do n�g pad� i jak mnie zacz�� prosi�, �ebym tak�e jecha�a, to powiadam ci, skomla� po prostu, a� mi si� p�aka� nad nim chcia�o. A wiesz, dlaczego to uczyni�? Zaraz mi powiedzia�: �Ja (m�wi) wyznam, co w sercu, ale bez instancji waszej mi�o�ci nic u pan�w Nowowiejskich nie wsk�ram, jeno gniew i nienawi�� i w nich, i w sobie rozbudz�. W r�ku waszej mi�o�ci m�j los, moja m�ka, moje zbawienie, bo je�li wasza mi�o�� nie pojedzie, to wolej<a l:href="#fn465" type="note">[465]</a> by mnie ziemia po�ar�a albo �ywy ogie� spali�!� Tak to on ciebie mi�uje. Strach po prostu my�le�! A �eby� go widzia�a, jak wtedy wygl�da�, zl�k�aby� si�!</p><p>� Nie, ja si� go nie boj�! � odrzek�a Ewka.</p><p>I pocz�a ca�owa� po r�ku Basi�.</p><p>� Jed� z nami, jed� z nami! � powtarza�a w uniesieniu. � Jed� z nami! Ty jedna mo�esz nas poratowa�, ty jedna nie b�dziesz si� ba�a powiedzie� ojcu, ty jedna co� wsk�ra� mo�esz! Jed� z nami! Do n�g panu Wo�odyjowskiemu upadn�, �eby ci da� pozwole�stwo. Bez ciebie ojciec z Azj� z no�ami do siebie skocz�! Jed� z nami, jed� z nami!</p><p>I to m�wi�c obsun�a si� do kolan Basinych i pocz�a je z p�aczem obejmowa�.</p><p>� Da B�g, pojad�! � odrzek�a Basia. � Micha�owi wszystko przedstawi� i molestowa� go nie przestan�. Bezpiecznie teraz cho� samej jecha�, a c� dopiero z tak� stra�� liczn�. Mo�e i Micha� pojedzie, a nie, to on ma serce, zgodzi si�. Zrazu zakrzyknie, ale niech si� jeno zasmuc�, zaraz zacznie ko�o mnie chodzi�, a w oczy mi zagl�da� i zgodzi si�. Wola�abym, �eby i sam m�g� jecha�, bo mi okrutnie b�dzie bez niego t�skno, ale c� robi� i tak pojad�, by wam jakow�� ulg� przynie�� To� tu ju� nie o zachcenie moje chodzi, ale o dol� was obojga. Micha� ciebie lubi i Azj� lubi � zgodzi si�.</p><p>Azja za� po owym widzeniu si� z Basi� polecia� do swojej izby tak pe�en rado�ci i otuchy, jakoby po ci�kiej chorobie nagle do zdrowia przyszed� i od�y�. Przed chwil� bowiem w�ciek�a rozpacz targa�a jego dusz�. Oto w�a�nie tego ranka odebra� suchy i kr�tki list od pana Bogusza nast�puj�cej tre�ci:</p><p>�M�j kochany Azja! Zatrzyma�em si� w Kamie�cu i do Chreptiowa teraz nie przyje�d�am, raz dlatego, �e mnie fatygi zmog�y, a po wt�re, �e nie mam po co. W Jaworowie by�em. Pan hetman nie tylko �e ci pozwolenia na pi�mie nie daje i swoj� powag� os�ania� twoich szalonych zamys��w nie my�li, ale surowie i pod utrat� �aski przykazuje ci, aby� ich natychmiast poniecha�. Ja si� te� zreflektowa�em, �e to wszystko, co� mi m�wi�, nic po tym, bo chrze�cija�skiemu, politycznemu narodowi wdawa� si� w takie praktyki z poga�stwem grzech, a by�oby i wstydliwie wobec ca�ego �wiata szlacheckie przywileje z�odziejom, drapie�nikom i przelewcom niewinnej krwie nadawa�. W czym si� sam zmiarkuj i o hetma�stwie nie my�l, bo ci nie do tego, chocia�e� Tuhaj-beja syn. A chceszli rych�o �ask� hetma�sk� restaurowa�, to si� swoj� szar�� kontentuj, a szczeg�lniej tamt� robot� z Kryczy�skim, Tworowskim, Adurowiczem i innymi przyspiesz, bo tym si� najlepiej zas�u�ysz.</p><p>Konotatk� hetma�sk�, co masz czyni�, posy�am ci z tym pismem, a panu Wo�odyjowskiemu rozkazanie od bu�awy, aby ci wyje�d�a� i przyje�d�a� wraz z twoimi lud�mi nie by�o nigdy wzbronno. Na spotkanie owych rotmistrz�w pewnie wyskoczy� musisz � a spiesz si� � i dono� mi do Kamie�ca pilnie, co tam na drugiej stronie s�ycha�. Przy czym polecaj�c ci� opiece boskiej, pozostaj� z nieodmienn� �yczliwo�ci� Marcin Bogusz z Zi�blic, podstoli nowogrodzki�.</p><p>M�ody Tatar, gdy odebra� ten list, wpad� w furi� straszliw�: naprz�d pismo star� w r�ku na proch, potem kind�a�em st� raz przy razie dzioba�, wreszcie grozi� w�asnemu �yciu i wiernemu Halimowi, kt�ry go na kl�czkach b�aga�, aby nie przedsi�bra� nic, zanim nie och�onie z gniewu i desperacji. Bo te� �w list by� dla niego istotnie ciosem okrutnym. Gmachy, jakie wznosi�a jego pycha i ambicja, zosta�y jakoby prochem wysadzone, zamys�y zniszczone. Oto m�g� zosta� trzecim w Rzeczypospolitej hetmanem i poniek�d dzier�y� jej losy w r�ku, a teraz ujrza�, �e musi pozosta� nieznanym oficerem, dla kt�rego szczytem ambicji b�dzie indygenat. Oto w ognistej swej wyobra�ni widywa� co dzie� t�umy bij�ce mu czo�em, a teraz jemu wypadnie czo�em bi� przed innymi.</p><p>I na nic mu si� to nie zda�o, �e by� Tuhaj-bejowiczem, �e krew w�adnych wojownik�w p�yn�a w jego �y�ach, �e wielkie my�li zrodzi� w duszy � na nic! � wszystko na nic! B�dzie �y� zapoznany<a l:href="#fn466" type="note">[466]</a> i umrze w jakiej� odleg�ej fortalicji zapomniany. Jedno s�owo pokruszy�o mu skrzyd�a, jedno �nie!� sprawi�o, �e odt�d nie b�dzie mu wolno szybowa� jako or�om pod niebem, jeno musi pe�za� jako robak po ziemi.</p><p>Lecz to wszystko jeszcze jest niczym w por�wnaniu do szcz�cia, jakie utraci�. Ta, za kt�rej posiadanie odda�by krew i wieczno��, ta, dla kt�rej p�on�� jak ogie�, kt�r� umi�owa� oczyma, sercem, dusz�, krwi� � nie b�dzie ju� nigdy jego. Ten list odbiera� mu j� tak samo jak i hetma�sk� bu�aw�. Bo m�g� Chmielnicki porwa� Czapli�sk�, m�g� r�wnie pot�ny Azja, Azja-hetman, porwa� cudz� �on� i obroni�, cho�by nawet przeciw ca�ej Rzeczypospolitej, ale jakim sposobem wydrze j� Azja, porucznik lipkowski pod komend� jej m�a s�u��cy?�</p><p>Gdy o tym my�la�, �wiat czernia� mu w oczach, stawa� si� pusty, pos�pny. I nie wiedzia� Tuhaj-bejowicz, zali nie lepiej b�dzie mu umrze� ni� �y� bez racji do �ycia, bez szcz�cia, bez nadziei, bez ukochanej niewiasty? Przygniot�o go to tym straszniej, �e si� takiego ciosu nie spodziewa�, owszem, bior�c poprzednio pod uwag� stan Rzeczypospolitej, gro�b� przysz�ej wojny, s�abo�� wojsk hetma�skich i korzy�ci, jakie by z jego zamys��w mog�a odnie�� Rzeczpospolita, z ka�dym dniem utwierdza� si� w przekonaniu, �e hetman na te zamys�y si� zgodzi. Tymczasem rozwia�y si� nadzieje jak mg�a pod wichrem. Co mu zostawa�o? Wyrzec si� s�awy, wielko�ci, szcz�cia. Ale on nie by� do tego zdolny. W pierwszej chwili porwa� go sza� gniewu i rozpaczy. Ogie� pocz�� mu chodzi� po ko�ciach i pali� go bole�nie, wi�c wy� i zgrzyta�, a r�wnie ogniste i m�ciwe my�li przelatywa�y mu przez g�ow�. Chcia� zemsty nad Rzecz�pospolit�, hetmanem, Wo�odyjowskim, nad Basi� nawet. Chcia� podnie�� swych Lipk�w, wyci�� w pie� za�og�, wszystkich oficer�w, ca�y Chrepti�w, zabi� Wo�odyjowskiego, a Ba�k� porwa� i uj�� z ni� za multa�ski brzeg, a potem hen, na Dobrudz� i dalej, cho�by do samego Carogrodu, cho�by w azjatyckie pustynie.</p><p>Lecz wierny Halim czuwa� nad nim, a i on sam och�on�wszy z pierwszej furii i rozpaczy uzna� ca�e niepodobie�stwo tych zamys��w.</p><p>Azja i w tym jeszcze podobny by� do Chmielnickiego, �e jak w Chmielnickim tak i w nim mieszka� zarazem lew i w��. Uderzy z wiernymi Lipkami na Chrepti�w � i c� st�d? Zali czujny jak �uraw Wo�odyjowski da si� zej�� niespodzianie, a cho�by i tak, zali da si� pokona� ten przes�awny zago�czyk, maj�c zw�aszcza wi�ksz� liczb� i lepszych �o�nierzy pod r�k�? Wreszcie, gdyby go Azja nawet pokona�, co potem uczyni? P�jdzie w d� rzeki, hen ku Jahorlikowi, to po drodze musi zetrze� komendy w Mohilowie, Jampolu i Raszkowie. Przejdzie na multa�ski brzeg, tam perku�aby, przyjaciele Wo�odyjowskiego i sam Habareskul, pasza chocimski, jego druh zakl�ty. P�jdzie ku Doroszowi, tam pod Brac�awiem komendy polskie, a w stepie zim� nawet pe�no podjazd�w. Wobec tego wszystkiego uczu� Tuhaj-bejowicz swoj� bezsilno�� i z�owroga dusza jego, wyrzuciwszy naprz�d p�omienie, pogr��y�a si� w g�uchej rozpaczy, jak ranny dziki zwierz pogr��a si� w ciemnej pieczarze skalnej � i pozosta�a cich�.</p><p>I jako b�l nadmierny sam siebie zabija i w odr�twieniu znika, tak i on zdr�twia� wreszcie. Wtedy to w�a�nie dano mu zna�, �e pani komendantowa �yczy sobie z nim m�wi�.</p><p>Halim nie pozna� Azji, gdy �w wr�ci� z tej rozmowy. Odr�twia�o�� znik�a z twarzy Tatara, oczy gra�y mu jak u dzikiego zdebia<a l:href="#fn467" type="note">[467]</a>, twarz by�a blask�w pe�na, a bia�e k�y po�yskiwa�y mu spod w�sa � i w dzikiej swej urodzie zupe�nie by� podobny do strasznego Tuhaj-beja.</p><p>� Panie m�j � spyta� Halim � jakim sposobem B�g pocieszy� dusz� twoj�?</p><p>A Azja na to:</p><p>� Halim! Po ciemnej nocy B�g dzie� na ziemi czyni i s�o�cu z morza wstawa� ka�e. Halim! � tu chwyci� starego Tatara za ramiona � za miesi�c ona b�dzie moja na wieki!</p><p>I taki blask szed� od jego czarniawej twarzy, �e sta� si� pi�kny, a Halim pocz�� mu pok�ony wybija�.</p><p>� Synu Tuhaj-beja, ty� wielki, pot�ny i z�o�� niewiernych nie zmo�e ci�!</p><p>� S�uchaj! � rzek� Azja.</p><p>� S�ucham, synu Tuhaj-beja!</p><p>� Pojedziem nad morze sine, gdzie �niegi jeno na g�rach le��, a je�li wr�cim kiedy w te strony, to na czele czambu��w, jako piasek nadmorski, jako li�cie w tych puszczach nieprzeliczonych � miecz a ogie� nios�c. Ty, Halim, synu Kurd�ukowy, dzi� jeszcze ruszysz w drog�. Znajdziesz Kryczy�skiego i powiesz mu, aby pod Raszk�w z tamtej strony ze swoim �ciahem<a l:href="#fn468" type="note">[468]</a> podemkn��. A Adurowicz, Morawski, Aleksandrowicz, Grocholski, Tworowski i kt�ry �yw z Lipk�w i Czeremis�w niech mi tak�e ze �cianami pod wojska podejd�. A czambu�om, co przy Doroszu na zimownikach s�, niech dadz� zna�, aby od strony Humania wielki niepok�j nagle uczyni�y, by wysz�y lackie komendy z Mohilowa, Jampola i Raszkowa i posz�y w step daleki. Niech na tej drodze, kt�r� ja rusz�, wojsk nie b�dzie, to w�wczas, gdy z Raszkowa wyjad�, jeno popio�y i zgliszcza po mnie zostan�!</p><p>� Bo�e ci dopom�, panie! � odrzek� Halim.</p><p>I pocz�� bi� pok�ony, a Tuhaj-bejowicz pochyli� si� nad nim i powt�rzy� jeszcze kilkakro�:</p><p>� Go�c�w rozsy�aj, go�c�w rozsy�aj, bo miesi�c czasu<a l:href="#fn469" type="note">[469]</a> tylko zostaje.</p><p>Po czym odprawi� Halima i pozostawszy sam, modli� si� pocz��, bo mia� piersi przepe�nione szcz�ciem i wdzi�czno�ci� dla Boga.</p><p>A modl�c si� spogl�da� mimo woli przez okno na swych Lipk�w, kt�rzy w�a�nie wyprowadzali konie, by je napoi� przy studniach. Majdan zaczerni� si� od tego t�umu. Lipkowie, �piewaj�c z cicha monotonne swe pie�ni, pocz�li ci�gn�� skrzypi�ce �urawie i wychlustywa� wod� w koryta. Para wychodzi�a dwoma s�upami z nozdrzy ka�dego konia i przes�ania�a nieco obraz.</p><p>Nagle z g��wnego budynku wyszed� pan Wo�odyjowski przybrany w ko�uch i ja�owicze buty, a zbli�ywszy si� do Lipk�w pocz�� co� m�wi�. Oni za� s�uchali go prostuj�c si� i zdejmuj�c, przeciw wschodniemu obyczajowi, z g��w kapuzy. Na jego widok Azja przesta� si� modli� i pomrukn��:</p><p>� Sok� ty jeste�, ale nie dolecisz tam, gdzie ja dolec�, i pozostaniesz sam w Chreptiowie, w �a�o�ci i zgryzocie!</p><p>Pan Wo�odyjowski, rozm�wiwszy si� z �o�nierzami, zawr�ci� do izby i na majdanie na nowo rozleg�y si� �piewy Lipk�w, parskanie koni i skrzyp �a�osny a przera�liwy studziennych �urawi.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXVI</p></title><p>Ma�y rycerz, zgodnie z przewidywaniem Basi, zakrzykn�� zrazu, gdy si� o jej zamiarach dowiedzia�, �e nigdy si� na nie nie zgodzi, bo sam jecha� nie mo�e, a bez siebie jej nie pu�ci, lecz w�wczas zacz�y si� ze wszystkich stron pro�by i nalegania, kt�re wkr�tce zachwia� mia�y jego postanowieniem.</p><p>Basia nalega�a wprawdzie mniej, ni� si� spodziewa�, bo jej si� bardzo chcia�o z m�em jecha�, a bez niego wyprawa straci�a dla niej cz�� powabu, lecz Ewka kl�ka�a przed nim i ca�uj�c go po r�kach, zaklina�a na jego afekt dla Basi, by pozwoli�.</p><p>� Nikt inny do mego ojca nie odwa�y si� przyst�pi� � m�wi�a mu � i takow� rzecz oznajmi�: ni ja, ni Azja, ni nawet m�j brat; jedna pani Basia mo�e to uczyni�, bo on jej niczego nie odm�wi!</p><p>Na to Wo�odyjowski:</p><p>� Ba�ce si� w swaty nie bawi�! A opr�cz tego, przecie wraca� musicie t�dy, niech�e to za waszym powrotem uczyni.</p><p>Ewka odpowiedzia�a p�aczem. B�g wie, co si� do powrotu stanie, i jest nawet pewna, �e zamrze ze strapienia; ale dla takiej sieroty, nad kt�r� nikt nie ma mi�osierdzia, tak b�dzie najlepiej.</p><p>Ma�y rycerz posiada� niezmiernie czu�e serce, wi�c poczyna� w�sikami rusza� i po izbie chodzi�. �ywnie nie chcia�o mu si� ze swoj� Ba�k� roz��cza� cho�by na jeden dzie�, a c� dopiero na par� tygodni.</p><p>Jednak�e widocznie bardzo go owe pro�by porusza�y, bo w par� dni po tych szturmach ozwa� si� kt�rego� wieczora:</p><p>� �ebym m�g� razem jecha�, nie m�wi�! Ale nie mo�e to by�, bo mnie tu s�u�ba trzyma!</p><p>Basia skoczy�a do niego i przy�o�ywszy r�ane swe usta do jego policzka, pocz�a powtarza�:</p><p>� Jed�, Micha�ku, jed�, jed�!</p><p>� �adn� miar� nie mo�e by�! � odrzek� stanowczo Wo�odyjowski.</p><p>I zn�w up�yn�o dni par�. Przez ten czas radzi� si� ma�y rycerz pana Zag�oby, co mu czyni� przystoi? Lecz �w rady odm�wi�.</p><p>� Je�li nie ma innych przeszk�d, jeno tw�j sentyment � rzek� � to co ja mam gada�? Sam postan�w. Ju�ci pustka tu b�dzie po hajduczku. �eby nie m�j wiek i trudna droga, to i ja bym pojecha�, bo bez niej nijak.</p><p>� A widzisz, wasze! Przeszk�d istotnie nie ma: pora troch� mro�na, ot i wszystko; zreszt� spokojnie i komendy wsz�dzie po drodze, tylko bez niej nijak.</p><p>� Tedy ci w�a�nie m�wi�: sam postan�w!</p><p>Po tej rozmowie na nowo pocz�� si� pan Micha� waha� i na dwoje rzecz rozwa�a�. Ewki by�o mu �al. Zastanawia� si� tak�e nad tym, czy wypada sam� dziewczyn� wysy�a� z Azj� w tak d�ug� drog�, a jeszcze wi�cej nad tym, czy godzi si� �yczliwym ludziom nie dopom�c, skoro zdarza si� sposobno�� tak �atwa? O c� bowiem chodzi�o? O wyjazd Basi na dwa lub trzy tygodnie. A cho�by sz�o tylko o dogodzenie Basi, by mog�a widzie� Mohil�w, Jampol i Raszk�w, to i czemu by jej nie dogodzi�? Azja czy tak, czy owak musi i�� ze swoj� chor�gwi� do Raszkowa, b�dzie wi�c ochrona wszelka, a nawet zbyteczna wobec zupe�nego wyniszczenia zb�j�w i zimowego spokoju od ordy.</p><p>Chwia� si� wi�c coraz bardziej ma�y rycerz, co spostrzeg�szy niewiasty ponowi�y nalegania: jedna przedstawiaj�c t� wypraw� jako dobry uczynek i sw�j obowi�zek, druga p�acz�c i lamentuj�c. Pok�oni� si� wreszcie komendantowi i Tuhaj-bejowicz. M�wi�, i� wie, �e niegodzien takiej �aski, ale tyle przecie okaza� i wierno�ci, i przywi�zania do obojga pa�stwa Wo�odyjowskich, �e �mie o ni� prosi�. Wielkie on ma d�ugi wdzi�czno�ci dla obojga, bo nie pozwolili nim poniewiera� i w�wczas, gdy jeszcze nie wiadomo by�o, �e jest Tuhaj-bejowym synem. Nie zapomni nigdy, �e pani komendantowa opatrywa�a jego rany i by�a mu nie tylko pani� �askaw�, ale i jakoby matk�. Dowody swej wdzi�czno�ci z�o�y� on ju� w bitwie z Azb�-bejem, wi�c i w przysz�o�ci, nie daj B�g okazji, w potrzebie z rado�ci� na�o�y za sw� pani� g�ow� i ostatni� kropl� krwi wyleje.</p><p>Potem j�� opowiada� o swej dawnej, nieszcz�snej, dla Ewki mi�o�ci. Nie �y� mu bez tej dziewki! Mi�owa� j� przez ca�e lata roz��ki, chocia� bez jakiejkolwiek nadziei, i mi�owa� jej nigdy nie przestanie. Ale mi�dzy nim a starym panem Nowowiejskim jest dawna nienawi�� i dawny stosunek s�ugi i pana rozdziela ich jakoby jarem szerokim. �Pani� jedna mog�aby ich z�adzi�, a je�li i tego uczyni� nie zdo�a, zas�oni przynajmniej drog� dziewk� przed ojcowskim tyra�stwem, przed zamkni�ciem i ka�czugiem<a l:href="#fn470" type="note">[470]</a>.</p><p>Wo�odyjowski wola�by by� mo�e, �eby Ba�ka nie wdawa�a si� w t� spraw�, ale �e sam lubi� ludziom dobrze czyni�, wi�c si� i sercu �ony nie dziwi�. Wszelako nie odpowiedzia� jeszcze Azji zgod�, opar� si� nawet nowym �zom Ewki, tylko w kancelarii si� zamyka� i rozmy�la�.</p><p>A� wreszcie pewnego dnia wyszed� na wieczerz� z pogodn� twarz� i po wieczerzy spyta� nagle Tuhaj-bejowicza:</p><p>� Azja, a kiedy ci termin rusza�?�</p><p>� Za tydzie�, wasza wielmo�no��! � odrzek� niespokojnie Tatar. � Halim musia� ju� tam poko�czy� uk�ady z Kryczy�skim.</p><p>� Ka��e i wielkie sanie wymo�ci�, bo dwie bia�og�owy powieziesz do Raszkowa.</p><p>Us�yszawszy to Basia pocz�a w r�ce klaska� i obces do m�a. Za ni� skoczy�a Ewka; za ni� schyli� si� do jego kolan z szalonym wybuchem rado�ci i Azja, a� ma�y rycerz musia� im si� op�dza�.</p><p>� Dajcie spok�j! � m�wi�. � C� znowu! Jak mo�na ludziom pom�c, to i ci�ko nie pom�c, chyba by kto ca�kiem by� zatwardzia�y; ja za� przecie nie �aden <emphasis>tirannus</emphasis><a l:href="#fn471" type="note">[471]</a>. Ty oto, Ba�ka, wracaj, kochanie, pr�dko, a ty, Azja, opiekuj si� ni� szczerze, tym mi najlepiej podzi�kujecie. No, no! Dajcie spok�j!</p><p>Tu pocz�� w�sikami mocno rusza�, po czym rzek� ju� weselej dla dodania sobie fantazji:</p><p>� Najgorsze te babskie �luzy<a l:href="#fn472" type="note">[472]</a>. Jak jeno �luzy obacz�, zaraz nic po mnie! A ty, Azja, masz dzi�kowa� nie tylko mnie i mojej �onie, ale i tej oto panience, kt�ra tu za mn� jako cie� chodzi�a, �a�o�� swoj� ci�gle przed moje oczy wystawuj�c. Musisz jej za takowy afekt zap�aci�!</p><p>� Zap�ac�, zap�ac�! � odrzek� dziwnym g�osem Tuhaj-bejowicz i porwawszy r�ce Ewki, pocz�� je ca�owa� tak gwa�townie, i� mo�na by my�le�, �e je chcia� raczej pok�sa�.</p><p>� Michale! � zawo�a� nagle Zag�oba ukazuj�c na Basi�. � Co my tu b�dziem robi� bez tego kociaka?</p><p>� Ano, ci�ko b�dzie! � odrzek� ma�y rycerz. � Dalib�g, ci�ko!</p><p>Po czym doda� ciszej:</p><p>� Ale mo�e Pan B�g dobry uczynek p�niej pob�ogos�awi� rozumiesz wa��?�</p><p>Tymczasem �kociak� wsun�� mi�dzy nich sw� ciekaw�, jasn� g��wk�.</p><p>� Co powiadacie?�</p><p>� I� nic! � odrzek� Zag�oba. � M�wimy, �e na wiosn� bociany pewnie przylec��</p><p>Ba�ka pocz�a si� ociera� twarzyczk� o twarz m�a, jak kot prawdziwy.</p><p>� Micha�ku! Ja tam nie b�d� d�ugo siedzia�a � rzek�a z cicha.</p><p>I po tej rozmowie zacz�y si� zn�w narady kilka dni trwaj�ce, ale ju� nad podr�.</p><p>Pan Micha� sam wszystkiego dogl�da�, sanie kaza� �adzi� przy sobie i wymo�ci� je sk�rami uszczwanych jesieni� liszek. Pan Zag�oba tuz�uczki w�asne znosi�, by by�o czym w drodze nogi przykry�. Mia�y p�j�� wozy z po�ciel� i �ywno�ci�; mia� p�j�� i dzianecik Basi, aby w miejscach zatoczystych i niebezpiecznych mog�a si� na niego z sani przesi���, bo szczeg�lniej ba� si� pan Micha� zjazdu do Mohilowa, do kt�rego si� istotnie na z�amanie karku zje�d�a�o.</p><p>Jakkolwiek nie by�o najmniejszego prawdopodobie�stwa jakiego� napadu, przykaza� ma�y rycerz Azji wszelkie ostro�no�ci zachowa�, kilkunastu ludzi na par� stai naprz�d zawsze wysy�a� i na noclegi nie stawa� nigdzie po drodze, jeno tam, gdzie s� komendy; wyje�d�a� skoro �wit, stawa� przed noc�, a w drodze nie marudzi�. Tak dalece o wszystkim my�la� ma�y rycerz, �e w�asn� r�k� nabi� kr�ciczki do olster przy Basinej kulbace.</p><p>Nadesz�a na koniec chwila wyjazdu. Jeszcze ciemno by�o, gdy dwie�cie koni Lipk�w stan�o w pogotowiu na majdanie. W g��wnej izbie komendanckiego domu panowa� ju� tak�e ruch. Na kominach buzowa�y si� jasnym p�omieniem smolne szczapy. Wszyscy oficerowie: wi�c ma�y rycerz i pan Zag�oba, i pan Muszalski, i pan Nienaszyniec, i pan Hromyka, i pan Motowid�o, a z nimi towarzysze spod g�rnych chor�gwi zebrali si� na po�egnanie. Ba�ka i Ewka, ciep�e jeszcze i zarumienione od snu, pi�y winn� polewk� na drog�.</p><p>Wo�odyjowski siedzia� obok �ony obejmuj�c j� wp�; Zag�oba sam nalewa� polewk� powtarzaj�c za ka�dym dolaniem: �Jeszcze, bo mrozik!�, i Basia, i Ewka ubrane by�y po m�sku, bo tak zwykle podr�owa�y na kresach niewiasty; Basia by�a przy szabelce; szubk� na sobie mia�a �bicz�, �asicami bramowan�; gronostajowy z uszami ko�paczek; hajdawerki bardzo obszerne, kszta�t sp�dnicy czyni�ce, i buty do kolan, mi�kkie, podszyte wyporkami. Na to wszystko mia�y p�j�� jeszcze ciep�e delijki<a l:href="#fn473" type="note">[473]</a> i szuby z kapturami do os�oni�cia twarzy. Tymczasem jednak twarz ta by�a jeszcze ods�oni�ta i dziwili si�, jako zwykle, jej urodzie �o�nierze; inni za� spogl�dali �akomie na Ewk�, kt�ra mia�a usta wilgotne, jakby do poca�unku z�o�one; inni wreszcie nie wiedzieli, na kt�r� patrze�, i tych a� ci�goty bra�y po ko�cach izby, tak im obie by�y pon�tne, a szeptali za� jeden drugiemu w ucho:</p><p>� Ci�ko cz�eku �y� na takim odludziu. Szcz�sny komendant! szcz�sny Azja� Uch!�</p><p>Ogie� na kominach trzaska� weso�o, a po zap�ociach pocz�o si� pianie kur�w. Z wolna wstawa� dzie�, do�� mro�ny i pogodny. Pokryte grubym �niegiem dachy szop i kwater �o�nierskich sta�y si� jasnor�owe.</p><p>Z majdanu dochodzi�o parskanie koni i skrzyp chodz�cych pieszo �o�nierzy z chor�gwi towarzyskich, a r�wnie� drago�skich, kt�rzy zebrali si� z szop i karczem, by po�egna� Basi� i Lipk�w.</p><p>Na koniec Wo�odyjowski rzek�:</p><p>� Czas!</p><p>Us�yszawszy to Ba�ka porwa�a si� z miejsca i pad�a w ramiona m�owskie. On przycisn�� usta swoje do jej ust, potem tul�c j� ze wszystkich si� do piersi, ca�owa� jej oczy i czo�o, i zn�w usta. D�uga by�a ta chwila, bo kochali si� oboje niezmiernie.</p><p>Po ma�ym rycerzu przysz�a kolej na pana Zag�ob�, nast�pnie inni oficerowie przyst�powali do ca�owania Basinej r�ki, a ona powtarza�a co chwila swoim d�wi�cznym jak srebro, dziecinnym g�osikiem:</p><p>� Ostawajcie, wa�panowie, w zdrowiu! Ostawajcie w zdrowiu!�</p><p>I obie z Ewk� posz�y przywdzia� delijki z otworami na r�ce zamiast r�kaw�w, na to kapturzaste szuby, a� ca�kiem znik�y w tych ubiorach. Otworzono im szeroko drzwi, przez kt�re wpad�a zaraz para mro�na � i ca�e zgromadzenie znalaz�o si� na majdanie.</p><p>Na �wiecie czyni�o si� coraz widniej od �niegu i zorzy. Szad� obfita osiad�a na szer�ci lipkowskich bachmat�w i na ko�uchach �o�nierzy, tak i� zda�o si�, �e ca�a chor�giew bia�o jest przybrana i na bia�ych koniach siedzi.</p><p>Ba�ka z Ewk� wsiad�y do wymoszczonych sk�rami sani. Dragoni i pocztowi z towarzyskich chor�gwi zakrzykn�li na szcz�sn� drog� odje�d�aj�cym.</p><p>Na �w odg�os liczne stada wron i kruk�w, kt�re sroga zima przygna�a w pobli�e zabudowa� ludzkich, zerwa�y si� z dach�w i z wielkim krakaniem pocz�y kr��y� w r�anym powietrzu.</p><p>Ma�y rycerz pochyli� si� nad saniami i pogr��y� twarz w kapturek okrywaj�cy g�ow� �ony.</p><p>D�uga by�a ta chwila � wreszcie oderwa� si� od Basi i czyni�c znak krzy�a r�k�, zawo�a�:</p><p>� W imi� bo�e!</p><p>W�wczas Azja podni�s� si� w strzemionach. Dzika twarz jego promienia�a od rado�ci i zorzy. Machn�� buzdyganem, a� burka podnios�a mu si� w kszta�cie skrzyde� drapie�nego ptaka, i krzykn�� przera�liwym g�osem:</p><p>� Rusza-a-a-aj!</p><p>Zaskrzypia�y w �niegu kopyta. Par<a l:href="#fn474" type="note">[474]</a> obficiej wyszed� z nozdrzy ko�skich. Pierwsze szeregi Lipk�w ruszy�y z wolna; za nimi drugie, trzecie, czwarte � za nimi sanie, za nimi nast�pne szeregi � i ca�y oddzia� pocz�� oddala� si� po pochy�ym majdanie ku wrotom.</p><p>Ma�y rycerz �egna� ich krzy�em �wi�tym, wreszcie, gdy sanie min�y ju� bram�, z�o�y� r�ce przy ustach i zawo�a�:</p><p>� Bywaj zdrowa, Ba�ka!</p><p>Ale odpowiedzia�y mu tylko g�osy piszcza�ek i wielkie krakanie czarnego ptactwa.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXVII</p></title><p>Oddzia� Czeremis�w kilkana�cie koni licz�cy szed� w mili naprz�d, by drog� opatrywa� i komendant�w o przeje�dzie pani Wo�odyjowskiej uprzedza�, aby kwatery wsz�dy mieli gotowe. Za owym oddzia�em post�powa�a g��wna si�a Lipk�w, za ni� sanie z Basi� i Ewk�, drugie z us�ug� niewie�ci� i zn�w pomniejszy oddzia� zamykaj�cy poch�d. Droga by�a do�� ci�ka z powodu zasp �nie�nych. Bory sosnowe, nie trac�c na zim� swego iglastego poszycia, mniej przepuszczaj� �nieg�w na pod�o�e, lecz puszcza ci�gn�ca si� wzd�u� Dniestrowego brzegu, z�o�ona po najwi�kszej cz�ci z d�b�w i innych drzew li�ciastych, obna�ona teraz ze swego przyrodzonego sklepienia, zasypana by�a do p� pni. �nieg zape�ni� r�wnie� co w�sze jary; miejscami wznosi� si� na kszta�t fal morskich, kt�rych spi�trzone czuby zwiesza�y si� tak, jakby mia�y run�� za chwil� i sp�yn�� si� z og�ln� bia�� powierzchni�. W czasie przejazdu trudnych jar�w i na pochy�o�ciach Lipkowie podtrzymywali sanie powrozami; tylko na wysokich r�wninach, na kt�rych wiatry wyg�adzi�y skorup� �nie�n�, jechali szybko �ladem tej karawany, kt�ra wraz z Nawiraghem i dwoma uczonymi Anardratami wyruszy�a przedtem z Chreptiowa.</p><p>Droga by�a ci�ka, nie tak jednak�e, jak czasem bywa�a w tych puszcza�skich, pe�nych rozpadlin, rzek, strumieni i jar�w krainach, wi�c si� cieszyli, �e nim zapadnie noc g��boka, potrafi� zd��y� do przepa�cistego jaru, na dnie kt�rego le�a� Mohil�w. Przy tym zanosi�o si� na d�ug� pogod�. Po rumianej zorzy wsta�o s�o�ce i wnet w jego promieniach rozb�ys�y jary, r�wnie i puszcza. Ga��zie drzew zdawa�y si� skrami oblepione; skry l�ni�y na �niegu, a� oczy bola�y od blask�w. Z wysokich miejsc przez polany, jakby przez okna puszczy, wzrok lecia� a� hen! ku Multanom, i gubi� si� na bia�ym i sinawym a zalanym s�o�cem widnokr�gu.</p><p>Powietrze by�o suche, ra�ne. W tak� pogod� ludzie, zar�wno jak i zwierz�ta, czuj� krzepko�� i zdrowie; tote� konie parska�y okrutnie po szeregach, wyrzucaj�c z nozdrzy k��by pary, a Lipkowie, cho� mr�z szczypa� ich po nogach tak, �e podkurczali je ustawicznie pod cha�aty, �piewali weso�o pie�ni.</p><p>S�o�ce wesz�o wreszcie na sam szczyt niebieskiego namiotu i j�o nieco przygrzewa�. Basi i Ewce a� zbyt ciep�o by�o pod sk�rami w saniach, wi�c rozlu�niwszy wi�zania na g�owach i odsun�wszy kaptury, ukaza�y na �wiat swoje r�owe twarze i pocz�y si� rozgl�da�: Ba�ka po okolicy, a Ewka za Azj�, kt�rego przy saniach nie by�o. Jecha� on w przodzie z tym oddzia�kiem Czeremis�w, kt�ren rozpatrywa� drog�, a w potrzebie rozgarnia� �niegi. Ewka zacz�a si� nawet chmurzy� z tego powodu, lecz pani Wo�odyjowska, znaj�ca na wylot s�u�b� wojskow�, rzek�a jej na pociech�:</p><p>� Tacy oni wszyscy. Kiedy s�u�ba, to s�u�ba! Michalisko moje te� ani na mnie spojrzy, kiedy funkcja wojskowa przyjdzie. I �le, �eby by�o inaczej, bo je�li �o�nierza kocha�, to dobrego.</p><p>� Ale na popasie on b�dzie z nami? � pyta�a Ewka.</p><p>� Patrz, �eby� go nie mia�a nadto. Zakonotowa�a�, jaki by� radosny, gdy wyje�d�a�. A� od niego �una bi�a.</p><p>� Widzia�am! Bardzo by� radosny!</p><p>� A co dopiero b�dzie, kiedy pozwole�stwo od pana Nowowiejskiego otrzyma!</p><p>� Oj! Co mnie jeszcze czeka! Dziej si� wola bo�a! Chocia� serce zamiera we mnie, gdy o ojcu pomy�l�. Nu� zakrzyknie, nu� si� zatnie i pozwole�stwa odm�wi? B�d� si� mia�a potem z pyszna, gdy do domu wr�cim.</p><p>� Wiesz, Ewka, co ja my�l�?</p><p>� A co?</p><p>� Bo to z Azj� nie ma �art�w! Brat tw�j m�g�by si� si�� sprzeciwi�, ale ojciec tw�j komendy nie ma. Ot� ja my�l�, �e je�li od razu si� zatnie, to ci� Azja i tak we�mie.</p><p>� Jak�e to?</p><p>� Ot, po prostu, porwie ci�. M�wi�, �e z nim nie ma �art�w� Tuhaj-bejowa krew� We�miecie �lub u pierwszego ksi�dza po drodze� Gdzie indziej to trzeba zapowiedzi, metryk, pozwole�stwa, ale tu dzikie strony, tu wszystko trocha po tatarsku�</p><p>Rozja�ni�a si� twarz Ewki.</p><p>� Tego si� boj�! Azja got�w na wszystko, tego si� boj�! � rzek�a.</p><p>A Ba�ka, zwr�ciwszy g�ow�, popatrzy�a na ni� bystrzej i nagle wybuch�a swym d�wi�cznym, dziecinnym �miechem.</p><p>� Tak ty si� tego boisz jako w�a�nie mysz s�oninki! O! Znaj� ci�!</p><p>Ewka, zarumieniona od ch�odnego powietrza, zarumieni�a si� jeszcze bardziej i odrzek�a:</p><p>� Przekle�stwa ojcowskiego bym si� ba�a, a wiem, �e Azja got�w na nic nie zwa�a�.</p><p>� B�d� dobrej my�li � rzek�a jej na to Basia. � Pr�cz mnie masz brata do pomocy. Prawdziwe amory zawsze postawi� na swoim. Powiedzia� mi to pan Zag�oba wtedy jeszcze, kiedy Micha�owi ani si� �ni�o o mnie.</p><p>I rozgadawszy si� pocz�y na wy�cigi m�wi�, jedna o Azji, druga o swoim Michale. Tak up�yn�o par� godzin, p�ki karawana nie zatrzyma�a si� na pierwszy kr�tki popas w Jaryszowie. Z miasteczka, zawsze do�� n�dznego, zosta�a po inkursji ch�opskiej jedna tylko karczma, kt�r� odrestaurowano od czasu, jak cz�ste przechody �o�nierskie zysk pocz�y obiecywa� pewny.</p><p>Basia i Ewka znalaz�y w niej przejezdnego kupca ormia�skiego, rodem z Mohilowa, kt�ren wi�z� safiany do Kamie�ca.</p><p>Azja chcia� go wyrzuci� na dw�r wraz z Wo�ochami i Tatarami, kt�rzy mu towarzyszli, lecz niewiasty pozwoli�y mu pozosta� i tylko sama stra� musia�a si� usun��. Kupiec dowiedziawszy si�, �e podr�na pani jest pani� Wo�odyjowsk�, pocz�� bi� jej czo�em i pod niebiosa m�a jej wys�awia�, czego s�ucha�a z rado�ci� wielk�.</p><p>Na koniec poszed� do wiuk�w i wr�ciwszy ofiarowa� jej czuhub osobliwszych bakalii i ma�e puzderko pe�ne wonnej driakwi<a l:href="#fn475" type="note">[475]</a> tureckiej, wielce przeciw r�nym chorobom pomocnej.</p><p>� To ja przez wdzi�czno�� sk�adam � m�wi�. � Ju� my tu wcale przedtem z Mohilowa nie �mieli g�owy wychyli�, tak Azba-bej grasowa� i tylu zb�j�w we wszystkich jarach i po tamtej stronie w odojach siedzia�o, a teraz droga bezpieczna i targ bezpieczny. Teraz my znowu je�dzim. Niech B�g pomno�y dni chreptiowskiego komendanta, a ka�dy dzie� uczyni tak d�ugim, aby wystarczy� na drog� z Mohilowa do Kamie�ca, a ka�d� godzin� dnia niech tak�e tak przyd�u�y, by si� dniem wydawa�a. Nasz komendant, pan pisarz polny, woli w Warszawie siedzie�, a pan komendant chreptiowski sam czuwa� i zb�j�w wymi�t� tak, i� teraz milsza im �mier� od Dniestru.</p><p>� To pana Rzewuskiego nie ma w Mohilowie? � pyta�a Basia.</p><p>� On tylko wojsko przyprowadzi� i nie wiem, czyli trzy dni sam bawi�. Niech wasza wielmo�no�� pozwoli, tu jest suchy winograd w tym czuhubie, a z tego brzegu takowy owoc, kt�rego i w Turcji nie ma, jeno z Azji z daleka przychodzi, a tam na palmach ro�nie� Pana pisarza nie ma, a teraz i jazdy wcale nie ma, bo ku Brac�awiu wczoraj nagle posz�a� I tu s� daktyle, aby obum waszym wielmo�no�ciom by�y na zdrowie� Zosta� tylko pan Gorze�ski z piechot�, a jazda wszystka wysz�a�</p><p>� Dziwno mi to, �e jazda wszystka wysz�a � rzek�a Basia spogl�daj�c pytaj�cym wzrokiem na Azj�.</p><p>� Posz�a, by si� konie nie odsta�y � odpowiedzia� Tuhaj-bejowicz. � Teraz spokojnie!</p><p>� W mie�cie m�wili, �e Dorosz si� ruszy� niespodzianie � rzek� kupiec.</p><p>Azja roze�mia� si�.</p><p>� A czym b�dzie konie pas�, �niegiem? � rzek� do Basi.</p><p>� Pan Gorze�ski najlepiej wasze wielmo�no�ci obja�ni � doda� kupiec.</p><p>� Ja te� my�l�, �e to nic � odrzek�a po chwili namys�u Basia. � Bo �eby co by�o, to by m�j m�� najpierwszy wiedzia�.</p><p>� Nieodmiennie w Chreptiowie najpierw by�aby wiadomo�� � rzek� Azja. � Niech si� wasza mi�o�� nie boi.</p><p>Basia podnios�a sw� jasn� twarz ku Tatarowi i poruszy�a nozdrzami.</p><p>� Ja si� boj�! To wyborne! Co wa�panu w g�owie? S�yszysz, Ewka, ja mam si� ba�!</p><p>Ewka nie od razu mog�a odpowiedzie�, bo b�d�c z natury do�� �akom� i lubi�c nad miar� s�odycze usta mia�a pe�ne daktyl�w, co zreszt� nie przeszkadza�o jej wpatrywa� si� chciwie w Azj�, wi�c dopiero prze�kn�wszy je odrzek�a:</p><p>� Przy takim oficyjerze i ja si� nic nie boj�!</p><p>Po czym spojrza�a czule i znacz�co w oczy Tuhaj-bejowicza, lecz od czasu, jak mu zacz�a by� przeszkod�, mia� tylko dla niej tajony wstr�t i gniew, wi�c zachowuj�c nieruchom� postaw� odrzek� ze spuszczonymi oczyma:</p><p>� W Raszkowie si� poka�e, czylim na ufno�� zas�u�y�!</p><p>I by�o w jego g�osie co� niemal gro�nego. Ale obie niewiasty tak ju� by�y przyzwyczajone do tego, �e m�ody Lipek we wszystkim, co m�wi i czyni, zupe�nie odr�nia si� od innych, �e nie zwr�ci�o to ich uwagi. Zreszt� Azja pocz�� zaraz nalega�, by jechano dalej, bo przed Mohilowem by�y g�ry wielce strome i do przebycia trudne, kt�re nale�a�o przeby� za dnia.</p><p>Niebawem ruszono dalej.</p><p>Jechali bardzo szybko a� do owych g�r. Tam Basia chcia�a przesiada� si� na ko�, lecz z namowy Tuhaj-bejowicza zosta�a dla towarzystwa Ewki w saniach, kt�re wzi�to na arkany i z najwi�kszymi ostro�no�ciami spuszczano z pochy�o�ci.</p><p>Azja przez ca�y ten czas szed� pieszo przy saniach, lecz nie rozmawia� prawie wcale ni z Basi�, ni z Ewk�, ca�y zaj�ty ich bezpiecze�stwem i w og�le komend�. S�o�ce zasz�o jednak�e, nim zdo�ali przeby� g�ry, ale w�wczas oddzia� Czeremis�w, id�cy w przodku, pocz�� roznieca� ognie wzd�u� przetartej drogi. Przy ka�dym ognisku zostawa� jeden Czeremis, kt�ry ustawicznie dorzuca� w p�omie� suchych ga��zi. Posuwali si� tedy w�r�d czerwonych ogni i stoj�cych przy nich dzikich postaci. Za tymi postaciami wida� by�o w mroku nocnym i w p�wietle p�omienia gro�ne urwiska o niepewnych, strasznych zarysach.</p><p>Wszystko to by�o nowe, ciekawe, wszystko mia�o poz�r jakowej� niebezpiecznej i tajemniczej ekspedycji, dlatego dusza Basina by�a w si�dmym niebie, a serce wzbiera�o wdzi�czno�ci� i dla m�a, �e na wypraw� do nieznanych krain pozwoli�, i dla Azji, �e t� wypraw� tak wie�� umia�. Teraz dopiero zrozumia�a Basia, co to s� pochody �o�nierskie, o trudno�ciach kt�rych tyle si� nas�ucha�a od wojskowych, co drogi przepa�ciste a zawrotne. Ogarn�a j� te� szalona weso�o��. By�aby z pewno�ci� przesiad�a si� na dzianeta, gdyby nie to, �e siedz�c ko�o Ewki, mog�a z ni� rozmawia� i straszy� j�. Wi�c gdy w zawrocistych w�wozach id�ce w przodzie oddzia�y nik�y z oczu i poczyna�y si� obwo�ywa� dzikimi g�osami, kt�rych przyt�umione echo rozbrzmiewa�o w�r�d wiszar�w, Ba�ka zwraca�a si� do Ewki i chwytaj�c jej r�ce m�wi�a:</p><p>� Oho! Lewensy z odoj�w albo orda!</p><p>Lecz Ewka, co wspomnia�a na Azj�, syna Tuhaj-bejowego, to uspokaja�a si� natychmiast.</p><p>� Jego i lewensy, i ordy szanuj� i boj� si� go! � odpowiada�a.</p><p>A p�niej pochylaj�c si� do ucha Ba�ki:</p><p>� Cho�by do Bia�ogrodu, cho�by do Krymu, byle z nim!�</p><p>Ksi�yc wyp�yn�� ju� wysoko na niebo, gdy wyje�d�ali z g�r. W�wczas ujrzeli hen, w dole, jakoby na dnie niezg��bionej przepa�ci, kup� �wiate�ek.</p><p>� Mohil�w pod nogami � ozwa� si� jaki� g�os za Basi� i Ewk�.</p><p>Obejrza�y si�: by� to Azja stoj�cy z ty�u sani.</p><p>� To tak na dnie jaru �w gr�d le�y? � pyta�a Basia.</p><p>� Tak jest. G�ry ca�kiem go od zimnych podmuch�w zas�aniaj� � m�wi� wsun�wszy g�ow� mi�dzy ich g�owy � niech wasza mi�o�� zauwa�y, �e tu i aura inna: zaraz cieplej i zaciszniej. Wiosna te� tu o dziesi�� dni wcze�niej przychodzi ni� z tamtej strony g�r i drzewa pr�dzej li�ci dostaj�. To szare, co na pochy�o�ciach wida�, to winograd, jeno teraz jeszcze pod �niegiem.</p><p>�nieg le�a� wsz�dy, ale istotnie by�o tu i cieplej, i zaciszniej.</p><p>W miar� jak spuszczali si� z wolna ku do�owi, jedne �wiat�a pokazywa�y si� za drugimi i by�o ich coraz wi�cej.</p><p>� Zacne jakie� miasto i dosy� ogromne � rzek�a Ewka.</p><p>� Bo go Tatarzy czasu inkursji ch�opskiej nie spalili, gdy� tu wojska kozackie zimowa�y, a Lach�w tu prawie nigdy nie by�o.</p><p>� Kt� tu �ywie?</p><p>� �ywi� Tatarzy, kt�rzy sw�j minarecik drewniany maj�, bo w Rzeczypospolitej wolno ka�demu swoj� wiar� wyznawa�. �ywi� Wo�osi, Ormianie i Grecy.</p><p>� Grek�w raz w Kamie�cu widzia�am � rzek�a Basia � bo chocia� daleko oni mieszkaj�, ale za handlem wsz�dy trafi�.</p><p>� Miasto te� inaczej ni� wszystkie inne stawiane � rzek� Azja. � Si�a tu ludu r�nego za handlem przychodzi. Ta osada, co�my j� z dala na uboczu po drodze widzieli, zowie si� Serby.</p><p>� Ju� wje�d�amy � rzek�a Basia.</p><p>Jako� wje�d�ali. Dziwny zapach sk�r i kwasu uderzy� zaraz na wst�pie ich nozdrza. By� to zapach safianu, kt�rego wyrobem trudnili si� po trochu wszyscy mieszka�cy Mohilowa, a w szczeg�lno�ci Ormianie. Jak zapowiada� Azja, by�o to miasto zupe�nie od innych r�ne. Domy, budowane mod� azjatyck�, mia�y okna przys�oni�te g�st� drewnian� krat�; w wielu brak�o zupe�nie okien wychodz�cych na ulic� i tylko z podw�rc�w wzbija� si� blask ognisk. Ulice nie by�y brukowane, cho� przecie kamienia w okolicy nie brak�o. Gdzieniegdzie wznosi�y si� budowle dziwnego kszta�tu, o �cianach kratowych, przezroczystych. By�y to suszarnie, w kt�rych �wie�y winograd zmienia� si� na rodzynki. Zapach safianu nape�nia� ca�e miasto.</p><p>Pan Gorze�ski, dow�dca piechoty, uprzedzony przez Czeremis�w o przybyciu pani komendantowej chreptiowskiej, wyjecha� konno na jej spotkanie. By� to cz�owiek niem�ody i zaj�kliwy a szepleni�cy, bo twarz mia� z janczarki przestrzelon�, dlatego te�, gdy pocz��, zacinaj�c si� co chwila, prawi� o gwie�dzie: �kt�ra wesz�a na mohilowskie niebiosy� � Basia omal nie parskn�a �miechem. Ale on podejmowa� j�, jak umia� najgo�cinniej. W fortalicji czeka�a wieczerza i nocleg arcywygodny, w puchach �wie�ych i czystych, u najbogatszych Ormian w sekwestr<a l:href="#fn476" type="note">[476]</a> wzi�tych. Przy tym pan Gorze�ski j�ka� si� wprawdzie, ale przed noc� opowiada� przy wieczerzy rzeczy tak ciekawe, �e warto ich by�o pos�ucha�.</p><p>Wed�ug niego, jaki� niespokojny wiatr powia� naraz nagle a niespodziewanie od step�w. Przysz�y pos�uchy, �e pot�ny czambu� ordy krymskiej stoj�cy przy Doroszu ruszy� nagle ku Hajsyniowi i w g�r� od tego miasta, z czambu�em za� posz�o na kilka tysi�cy kozackiej hassy. Pr�cz tego nades�ano ni st�d, ni zow�d wiele innych niepokoj�cych wiadomo�ci, pan Gorze�ski nie przywi�zywa� jednak do nich wielkiej wiary.</p><p>� Bo zima jest � m�wi� � a od czasu jak Pan B�g ten oto okr�g ziemski ufundowa�, Tatarzy ruszali si� zawsze jeno na wiosn�, gdy� oni tabor�w nie maj� i komunikiem<a l:href="#fn477" type="note">[477]</a> chodz�, przeto spy�y<a l:href="#fn478" type="note">[478]</a> dla koni nigdy nie bior� i bra� nie mog�. Wiemy to ju� wszyscy, �e wojn� z potencj� tureck� mr�z jeno na smyczy trzyma i �e po pierwszych trawach b�dziem mieli go�ci, ale �eby teraz mia�o co by�, nigdy temu nie uwierz�.</p><p>Basia czeka�a cierpliwie i d�ugo, nim pan Gorze�ski swoje wypowie, on za� zacina� si� poruszaj�c co chwila ustami, jak gdyby co� jad�.</p><p>� Co wasza mo�� tedy o owym poruszeniu si� ordy ku Hajsyniowi rozumiesz? � spyta�a wreszcie.</p><p>� Rozumiem, �e tam, gdzie stali, musia�y konie wszystk� traw� spod �niegu wygrzeba�, wi�c chc� w innym miejscu kosz za�o�y�. Przy tym by� mo�e, �e orda, stoj�c w pobli�u Doroszowych, wadzi si� z nimi: zawsze tak bywa�o. Niby to oni sprzymierze�cy i wsp�lnie wojuj�, a niech tylko siehenie obok zatocz�, to si� na pastwiskach i na bazarku zaraz bij�.</p><p>� Pewnie tak jest � rzek� Azja.</p><p>� Bo i co jeszcze � m�wi� dalej pan Gorze�ski � te wie�ci nie sz�y <emphasis>directe</emphasis><a l:href="#fn479" type="note">[479]</a> przez zago�czyk�w, ale to ch�opi je przywozili, to Tatarzy tutejsi poczynali gada� ni st�d, ni zow�d. Dopiero� trzy dni temu przywi�z� pan Jakubowicz ze stepu j�zyk�w, kt�rzy je potwierdzili, i dlatego ca�a jazda zaraz wysz�a.</p><p>� To wasza mo�� tylko z piechot� zosta�e�? � pyta� Azja.</p><p>� Po�al si� Bo�e! Czterdziestu ludzi! Ledwie jest komu fortalicji ustrzec, i gdyby si� ci tylko Tatarzy ruszyli, kt�rzy tu w Mohilowie mieszkaj�, nie wiem, jako bym si� obroni�.</p><p>� Ale ci si� przecie nie rusz�? � spyta�a Basia.</p><p>� Nie rusz� si�, bo im nijak. Wielu z nich stale w Rzeczypospolitej zamieszkuje z �onami i dzie�mi, i ci s� nasi, a co jest obcych, to dla handlu tu siedz�, nie dla wojny. To dobry lud.</p><p>� Ja waszej mo�ci pi��dziesi�t koni moich Lipk�w zostawi� � rzek� Azja.</p><p>� B�g zap�a�! Wielce mi tym waszmo�� wygodzisz, bo b�d� mia� kogo pod nasz� jazd� po wiadomo�ci wysy�a�, ale mo�esz�e zostawi�?</p><p>� Mog�. Przyjd� do Raszkowa �ciahy tych rotmistrz�w, kt�rzy swego czasu do su�tana przeszli, a teraz do pos�usze�stwa Rzeczypospolitej chc� wr�ci�. Przyjdzie Kryczy�ski na pewno w trzysta koni, a mo�e i Adurowicz, inni za� p�niej nadejd�. Nad wszystkimi ja mam z polecenia hetma�skiego obj�� komend� i do wiosny ca�a dywizja si� zbierze.</p><p>Pan Gorze�ski sk�oni� si� Azji. Zna� on go z dawna, ale mniej ceni�, jako cz�owieka niepewnego pochodzenia. Teraz jednak wiedzia� ju�, �e to jest Tuhaj-bejowicz, bo wie�� o tym pierwsza karawana przynios�a, ta, w kt�rej jecha� Nawiragh; wi�c pan Gorze�ski uczci� teraz w m�odym Lipku krew wielkiego, cho� nieprzyjaznego wojownika, a opr�cz tego uczci� w nim i oficera, kt�remu hetman tak znaczne funkcje powierza�.</p><p>Azja za� wyszed�, aby wyda� rozkazy, i zawo�awszy setnika Dawida rzek� mu:</p><p>� Dawidzie, synu Skanderowy, zostaniesz z pi��dziesi�ci� koni w Mohilowie i b�dziesz oczyma patrzy�, a uszami s�ucha�, co si� wedle ciebie dzieje. A jakby Ma�y Sok� jakowe� pisma z Chreptiowa za mn� wysy�a�, to pos�a�ca zatrzymasz, pisma mu odejmiesz i przez swojego cz�owieka mi je przeszlesz. Zostaniesz za� tu, p�ki ja rozkazu nie przyszl�, by� wraca�; w�wczas, je�li pos�aniec powie, �e jest noc, to cicho wyjdziesz, a je�li� powie, �e dzie� blisko, to miasto podpalisz, a sam na multa�ski brzeg przejdziesz i p�jdziesz, gdzie ci naka���</p><p>� Rzek�e�, panie! � odpowiedzia� Dawid � oczyma b�d� patrzy�, a uszami s�ucha�: pos�a�c�w od Ma�ego Soko�a zatrzymam i pisma im odj�wszy, tobie je przez naszego cz�owieka przeszl�. Zostan� tu, p�ki rozkazu nie odbior�, a w�wczas, je�li pos�aniec tw�j powie mi, �e noc � spokojnie wyjd�, powieli za�, �e dzie� blisko � to miasto podpal�, sam na multa�ski brzeg przejd� i p�jd�, gdzie mi naka��.</p><p>Nazajutrz �witaniem karawana, zmniejszona o pi��dziesi�t koni, ruszy�a w dalsz� drog�. Pan Gorze�ski przeprowadza� Basi� a� za mohilowski w�d�. Tam wyj�kawszy po�egnaln� oracj�, wr�ci� do Mohilowa, oni za� jechali ku Jampolowi bardzo spiesznie.</p><p>Azja wes� by� nadzwyczajnie i tak gna� ludzi, �e a� to zdziwi�o Basi�.</p><p>� Czemu to wa�panu tak pilno? � spyta�a. </p><p>On za� odrzek�:</p><p>� Ka�demu do szcz�liwo�ci pilno, moja za� rozpocznie si� w Raszkowie.</p><p>Ewka, bior�c te s�owa do siebie, u�miechn�a si� czule i zebrawszy odwag� odrzek�a:</p><p>� Jeno m�j ojciec�</p><p>� Pan Nowowiejski w niczym mi nie przeszkodzi � odrzek� Tatar.</p><p>I ponura b�yskawica przelecia�a mu przez twarz.</p><p>W Jampolu nie zastano prawie wcale wojska � piechoty tam nie by�o nigdy, a jazda wysz�a wszystka, ledwie kilkunastu ludzi zosta�o w zameczku, raczej w jego ruinach� Nocleg by� przygotowany, ale Basia �le spa�a, bo j� te wie�ci pocz�y niepokoi�. Zw�aszcza rozmy�la�a o tym, jak niespokojny b�dzie ma�y rycerz, je�eli si� oka�e, �e czambu� Dorosze�kowy ruszy� istotnie; krzepi�a si� tylko my�l�, �e to mo�e nieprawda.</p><p>Przychodzi�o jej do g�owy, czy by wzi�wszy dla bezpiecze�stwa cz�� Azjowych �o�nierzy, lepiej nie wr�ci� � r�ne jednak nastr�cza�y si� przeszkody. Naprz�d Azja, maj�c rozkaz wzmocni� za�og� raszkowsk�, m�g�by niewielk� tylko przyda� jej stra�, wi�c w razie rzeczywistego niebezpiecze�stwa stra� ta mog�a si� okaza� niedostateczn�; po wt�re, dwie trzecie drogi by�y ju� uczynione, w Raszkowie za� by� znajomy oficer i silna za�oga, kt�ra wzmocniona oddzia�em Tuhaj-bejowicza i �ciahami owych rotmistrz�w, do wcale powa�nej mog�a urosn�� si�y. Bior�c to wszystko na uwag� postanowi�a Basia jecha� dalej.</p><p>Lecz spa� nie mog�a. Pierwszy raz w czasie tej drogi chwyci� j� taki niepok�j, jakby zawis�o nad ni� nieznane niebezpiecze�stwo. By� mo�e, �e przyczynia� si� tak�e do owych niepokoj�w nocleg w Jampolu, by�o to bowiem miejsce straszne i krwawe. Basia zna�a je z opowiada� m�a i pana Zag�oby. Tu czas�w chmielnicczyzny sta�a g��wna si�a podolskich rezun�w pod Bur�ajem; tu sprowadzano je�c�w i sprzedawano ich na targi wschodnie lub morzono okrutn� �mierci�; tu wreszcie wiosn� 1651 roku podczas t�umnego jarmarku wpad� pan Stanis�aw Lanckoro�ski, wojewoda brac�awski, i uczyni� rze� straszn�, kt�rej pami�� �wie�a by�a na ca�ym Podniestrzu.</p><p>Wi�c wsz�dy, nad ca�� osad�, unosi�y si� krwawe wspominki, wi�c tu i owdzie czernia�y jeszcze zgliszcza, wi�c ze �cian p�zrujnowanego zameczku zdawa�y si� spogl�da� bia�e twarze porzni�tych Kozak�w i Polak�w. Basia by�a odwa�na, ale ba�a si� duch�w, m�wiono za�, �e w Jampolu samym, przy uj�ciu Szumi��wki i na pobliskich Dniestrowych porohach, co p�noc s�ycha� p�acz wielki i j�ki, woda za� przy ksi�ycu mieni si� na czerwono, jakoby krwi� zabarwiona. My�l o tym przepe�nia�a przykr� trwog� Basine serce. Mimo woli nas�uchiwa�a, czy w ciszy nocnej nie us�yszy w�r�d poro�anego szumu p�aczu i j�k�w. S�ycha� by�o tylko przeci�g�e �czuwaj-aj� �o�nierzy. Wi�c przysz�a na my�l Basi cicha �wietlica chreptiowska, m��, pan Zag�oba, przyjacielskie twarze pana Nienaszy�ca, Muszalskiego, Motowid�y, Snitki i innych � i pierwszy raz poczu�a, �e jest od nich daleko, bardzo daleko, w obcej stronie, i wzi�a j� taka t�sknica za Chreptiowem, �e jej si� p�aka� chcia�o.</p><p>Zasn�a nad ranem dopiero, ale mia�a dziwne sny. Bur�aj, rezuny, Tatary, krwawe obrazy rzezi przesuwa�y si� przez jej senn� g�ow�, a w tych obrazach widzia�a ci�gle twarz Azji, lecz nie by� to ten sam Azja, tylko niby Kozak, niby dziki Tatar, niby sam Tuhaj-bej.</p><p>Wsta�a rano, rada, �e si� sko�czy�a noc i przykre widziad�a. Pozosta�� drog� postanowi�a odbywa� na dzianecie, raz dlatego, �eby ruchu za�y�, po wt�re, �eby da� sposobno�� do swobodnej rozmowy Azji i Ewce, kt�rzy ze wzgl�du na blisko�� Raszkowa potrzebowali zapewne si� naradzi�, jakim sposobem oznajmi� wszystko staremu panu Nowowiejskiemu i pozwolenie onego uzyska�. Azja, podawszy jej w�asn� r�k� strzemi�, sam nie siad� jednak do sanek z Ewk�, ale zrazu wyjecha� na czo�o oddzia�u, potem trzyma� si� w pobli�u Basi.</p><p>Ona za� spostrzeg�szy natychmiast, �e jad� zn�w w szczuplejszej liczbie, ni�li przyjechali do Jampola, zwr�ci�a si� do m�odego Tatara i rzek�a:</p><p>� Widz�, �e� wa�pan i w Jampolu cz�� swoich ludzi ostawi�.</p><p>� Pi��dziesi�t koni, tak samo jak i w Mohilowie � odrzek� Azja.</p><p>� Na c� to?</p><p>On u�miechn�� si� osobliwie; wargi jego podnios�y si� tak jak u z�ego psa, kt�ry pokazuje z�by � i po chwili dopiero odpowiedzia�:</p><p>� Bo chc� te komendy mie� w mojej mocy i drog� powrotn� waszej mi�o�ci zabezpieczy�.</p><p>� Je�li wojska wr�c� ze step�w, to i tak tam si�a b�dzie.</p><p>� Wojska tak pr�dko nie wr�c�.</p><p>� Sk�d wa�pan wiesz?</p><p>� Bo si� pierwej musz� dobrze upewni�, co si� u Dorosza dzieje, a to im ze trzy albo cztery niedziele zabierze.</p><p>� Je�li tak, to� dobrze wa�pan uczyni�, ludzi owych zostawiaj�c.</p><p>Jechali czas jaki� w milczeniu. Azja spogl�da� co chwila na r�ow� twarz Basi, na wp� zakryt� przez podniesiony ko�nierz delijki i ko�paczek, a za ka�dym spojrzeniem przymyka� oczy, jakby chcia� lepiej sobie wrazi� w pami�� wdzi�czny jej wizerunek.</p><p>� Wa�pan powiniene� si� rozm�wi� z Ewk� � rzek�a wszczynaj�c na nowo rozmow� Basia. � Wa�pan zgo�a za ma�o z ni� rozmawiasz, a� jej dziwno to bywa. Nied�ugo przed obliczem pana Nowowiejskiego staniecie� Mnie sam� niepok�j chwyta� Powinni�cie si� naradzi�, jak sobie pocz��?</p><p>� Ja najpierw z wasz� mi�o�ci� chcia�bym si� rozm�wi� � odrzek� dziwnym g�osem Azja.</p><p>� To czemu� wa�� nie zaczynasz?</p><p>� Bo czekam na pos�a�ca z Raszkowa� My�la�em, �e go ju� w Jampolu znajd�. Co chwila go wygl�dam.</p><p>� A co si� ma pos�aniec do rozmowy?</p><p>� My�l�, �e owo on jedzie! � odrzek� unikaj�c odpowiedzi m�ody Tatar.</p><p>I skoczy� naprz�d, lecz po chwili wr�ci�.</p><p>� Nie! To nie on! � rzek�.</p><p>W ca�ej jego postaci, w mowie, w spojrzeniu, w g�osie by�o co� tak niespokojnego i gor�czkowego, �e �w niepok�j udzieli� si� i Basi. Najmniejsze jednak podejrzenie nie posta�o dot�d w jej g�owie. Niepok�j Azji da� si� doskonale wyt�umaczy� blisko�ci� Raszkowa i gro�nego ojca Ewki, jednak�e Basi by�o czego� tak ci�ko, jakby o jej w�asne losy chodzi�o.</p><p>Zbli�ywszy si� do sani przez kilka godzin jecha�a w pobli�u Ewki rozmawiaj�c z ni� o Raszkowie, o starym i m�odym panu Nowowiejskim, o Zosi Boskiej, wreszcie o okolicy, kt�ra stawa�a si� coraz dziksz� i straszniejsz� pustyni�. By�a ona po prawdzie pustyni� zaraz za Chreptiowem, ale tam przynajmniej od czasu do czasu podnosi� si� na widnokr�gu s�up dymu oznajmuj�cy jaki� chutor, jak�� osad� ludzk�. Tu nie by�o nigdzie �lad�w cz�owieka i gdyby Ba�ka nie wiedzia�a, �e jedzie do Raszkowa, gdzie �yj� ludzie i stoi za�oga polska, mog�aby mniema�, �e wiod� j� gdzie� w nieznane pustynie, do cudzych ziem, na kraniec �wiata.</p><p>Rozgl�daj�c si� po okolicy wstrzymywa�a mimowolnie konia i wkr�tce zosta�a w tyle za saniami i oddzia�em. Azja przy��czy� si� do niej po chwili, a �e okolic� zna� dobrze, wi�c j�� jej wskazywa� rozmaite miejsca, wymieniaj�c ich nazwy.</p><p>Nie trwa�o to jednak d�ugo, bo ziemia pocz�a dymi�. Zima nie mia�a widocznie w tej po�udniowej stronie tej samej, co w lesistym Chreptiowie, mocy.</p><p>Le�a�o wprawdzie nieco �niegu w w�do�ach, rozpadlinach, na kraw�dziach ska�, a tak�e i na obr�conych ku p�nocy up�azach wzg�rz, ale w og�le ziemia nie by�a nim pokryta i czernia�a chaszczami lub po�yskiwa�a wilgotn�, zwi�d�� traw�.</p><p>Z tych to traw podnosi� si� teraz lekki, bia�awy opar i rozci�ga� si� tu� przy ziemi, czyni�c w daleko�ciach podobie�stwo wielkich w�d wype�niaj�cych doliny i szeroko rozlanych po r�wninach; nast�pnie opar �w podnosi� si� coraz wy�ej ku g�rze, zakrywaj�c blask s�oneczny i zmieniaj�c pogodny dzie� na mglisty i pos�pny.</p><p>� Jutro deszcz b�dzie � rzek� Azja.</p><p>� Byle nie dzi�. Jak daleko jeszcze do Raszkowa?</p><p>Tuhaj-bejowicz popatrzy� na najbli�sz�, zaledwie widn� ju� w�r�d mg�y okolic� i odrzek�:</p><p>� St�d ju� bli�ej do Raszkowa ni� z powrotem do Jampola.</p><p>I odetchn�� g��boko, jak gdyby wielki ci�ar spad� mu z piersi.</p><p>W tej chwili t�tent konia rozleg� si� od strony oddzia�u i jaki� je�dziec zamajaczy� w tumanie</p><p>� Halim! Poznaj� go! � zawo�a� Azja.</p><p>Rzeczywi�cie by� to Halim, kt�ry dopad�szy Azji i Basi zeskoczy� z bachmata i pocz�� bi� czo�em w strzemi� m�odego Tatara.</p><p>� Z Raszkowa? � spyta� Azja.</p><p>� Z Raszkowa, panie m�j! � odpowiedzia� Halim.</p><p>� Co tam s�ycha�?</p><p>Stary podni�s� szpetn�, wychudzon� od nies�ychanych trud�w g�ow� ku Basi, jakby chcia� spyta�, czy mo�e przy niej m�wi�, lecz Tuhaj-bejowicz rzeki zaraz:</p><p>� M�w �miele! Wojska wysz�y?</p><p>� Tak jest, panie. Gar�� zosta�a.</p><p>� Kto powi�d�?</p><p>� Pan Nowowiejski.</p><p>� Piotrowicze za� wyjechali do Krymu?</p><p>� Ju� dawno. Osta�y tylko dwie niewiasty i stary pan Nowowiejski z nimi.</p><p>� Gdzie Kryczy�ski?</p><p>� Na drugiej stronie rzeki. Czeka!</p><p>� Kto z nim jest?</p><p>� Jest Adurowicz ze swoim �ciahem. Obaj ci g�ow� do strzemienia bij�, synu Tuhaj-bejowy, i pod r�k� twoj� si� oddaj� � oni � i wszyscy, kt�rzy jeszcze nie nad��yli.</p><p>� Dobrze! � rzek� z ogniem w oczach Azja. � Le� do Kryczy�skiego natychmiast i ka� im, by zajmowali Raszk�w.</p><p>� Wola twoja, panie!</p><p>Po chwili Halim skoczy� na konia i znikn�� jak widmo w tumanie�</p><p>Straszny i z�owrogi blask bi� od twarzy Azji. Chwila stanowcza, chwila oczekiwana, chwila najwi�kszego dla niego szcz�cia � nadesz�a� Serce bi�o mu jednak tak, �e tchu mu brak�o� Czas jaki� jecha� w milczeniu ko�o Basi i dopiero gdy poczu�, �e g�os go nie zawiedzie, zwr�ci� ku niej oczy niezg��bione a �wietliste i rzek�:</p><p>� Teraz mi rozm�wi� si� szczerze z wasz� mi�o�ci��</p><p>� S�ucham � odrzek�a Basia patrz�c na niego pilnie, jak gdyby chcia�a czyta� w jego zmienionej twarzy.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXVIII</p></title><p>Azja przysun�� swego konia do dzianeta Basi tak blisko, �e niemal strzemieniem dotkn�� jej strzemienia, i jeszcze kilkana�cie krok�w jecha� w milczeniu. Przez ten czas stara� si� uspokoi� do reszty i dziwi� si�, dlaczego ten spok�j z takim wysi�kiem mu przychodzi, skoro Basi� mia� w r�ku, skoro nie by�o ju� �adnej si�y ludzkiej, kt�ra zdo�a�aby by�a mu j� odj��. Ale on sam nie wiedzia�, �e w duszy jego, wbrew wszelkiemu prawdopodobie�stwu i mimo przeciwnej oczywisto�ci, tli�a jaka� skra nadziei, �e po��dana niewiasta odpowie mu wzajemno�ci�. Je�li za� ta nadzieja by�a s�aba, to natomiast pragnienie, aby to si� sta�o, by�o tak silne, �e potrz�sa�o nim jak febra. Nie otworzy ta po��dana r�k, nie rzuci mu si� w ramiona, nie powie tych s��w, o kt�rych �ni� po nocach ca�ych: �Azja, jam twoja!� � nie zawi�nie ustami na jego ustach � o tym wiedzia�� Ale jak przyjmie jego s�owa? Co powie? Czy straci czucie wszelkie, jak go��b w pazurach drapie�nika, i pozwoli mu si� tak chwyci�, jak w�a�nie go��b bezradny oddaje si� jastrz�biowi? Czy b�dzie �ebra� o mi�osierdzie �zami, czy krzykiem przestrachu nape�ni t� pustyni�? Czy stanie si� od tego wszystkiego co� wi�cej, czy co� mniej?� Takie pytania wichrzy�y si� w g�owie Tatara. A przecie przyszed� czas, w kt�rym trzeba odrzuci� udawanie, pozory i pokaza� jej prawdziw�, straszn� twarz� Ot, strach! Ot, niepok�j! Ot, chwila jeszcze � i spe�ni si� wszystko!</p><p>Wreszcie jednak ta duszna trwoga pocz�a zmienia� si� w Tatarze w to, w co zmienia si� najcz�ciej trwoga dzikiego zwierz�cia, to jest we w�ciek�o�� I pocz�� si� sam podnieca� t� w�ciek�o�ci�.</p><p>�Cokolwiek si� stanie � pomy�la� � ona moja, moja ca�a jest i moja b�dzie dzi� jeszcze, i moja b�dzie jutro, a potem ju� nie wr�ci� jej do m�a, jeno i�� za mn���</p><p>Na t� my�l dzika rado�� porwa�a go za w�osy i nagle ozwa� si� g�osem, kt�ry jemu samemu wyda� si� obcy:</p><p>� Wasza mi�o�� nie zna�a mnie dot�d!�</p><p>� W tej mgle tak si� wa�ci g�os zmieni� � odrzek�a nieco niespokojnie Basia � i� istotnie zdaje mi si�, �e kto inny m�wi.</p><p>� W Mohilowie wojsk nie ma, w Jampolu nie ma, w Raszkowie nie ma! Ja tu jeden pan!� Kryczy�ski, Adurowicz i owi inni � raby moje, bo ja kniazia, ja w�adyki syn � ja im wezyr, ja im murza najwy�szy, ja im w�dz, jako Tuhaj-bej by� w�dz � ja im chan, ja jeden mam si��, wszystko tu w mocy mojej�</p><p>� Czemu za� wa�pan to m�wisz?</p><p>� Wasza mi�o�� nie zna�a mnie dot�d� Raszk�w ju� niedaleko� Ja chcia� hetmanem tatarskim by� i Rzeczypospolitej s�u�y�, ale pan Sobieski nie dozwoli�� Nie by� mi d�u�ej Lipkiem, nie s�u�y� pod niczyj� komend�, jeno samemu wielkie czambu�y wodzi�, na Dorosza albo na Rzeczpospolit�, jak wasza mi�o�� chcesz, jak wasza mi�o�� rozka�esz!�</p><p>� Jak ja rozka��?� Azja, co z tob�?</p><p>� To ze mn�, �e tu wszyscy moje raby, a jam tw�j rab! Co mnie hetman! Pozwoli� czy nie pozwoli�! S�owo, wasza mi�o��, rzeknij, a ja waszej mi�o�ci Akerman<a l:href="#fn480" type="note">[480]</a> pod nogi po�o�� i Dobrud��<a l:href="#fn481" type="note">[481]</a> po�o�� � i te ordy, kt�re tu a�usy maj� � i te, kt�re w Dzikich Polach koczuj� � i te, co wsz�dy tu w zimownikach le��, b�d� raby twoje, jako ja tw�j rab!� Ka�esz � chana krymskiego nie us�ucham i su�tana nie us�ucham, i mieczem ich b�d� wojowa�, i pomoc Rzeczypospolitej dam, i now� ord� w tych stronach za�o��, a nad ni� ja b�d� chanem, a nade mn� ty b�dziesz jedna, tobie jednej b�d� pok�ony bi�, twojej �aski i zmi�owania prosi�!</p><p>To rzek�szy przechyli� si� na kulbace i porwawszy wp� przera�on� i jakoby og�uszon� s�owami jego niewiast�, tak dalej m�wi� pr�dkim, chrapliwym g�osem:</p><p>� Zali� nie widzia�a, �em ja ci� jedn� mi�owa�!� A nacierpia� si�!� Ja ci� i tak wezm�!� Ty moja ju� i b�dziesz moja!� Nikt ci� tu nie wyrwie z moich r�k! Ty moja! ty moja! ty moja!</p><p>� Jezus, Maria! � zawo�a�a Basia.</p><p>Lecz on j� cisn�� tak w ramionach, jakby chcia� zad�awi� Kr�tki oddech wydobywa� si� z jego warg, oczy zachodzi�y mu mg��, wreszcie wywl�k� j� ze strzemion, z kulbaki i wzi�� przed siebie cisn�c jej piersi do swoich, i sinawe wargi jego, otwieraj�c si� �akomie jak usta ryby, pocz�y szuka� jej ust.</p><p>Ona nie wyda�a ani okrzyku, lecz pocz�a si� opiera� z niespodziewan� si��. Zacz�a si� mi�dzy nimi walka, w kt�rej s�ycha� by�o tylko zdyszane ich oddechy. Gwa�towne ruchy i blisko�� jego twarzy wr�ci�y jej przytomno��. Przysz�a na ni� chwila takiego jasnowidzenia, jaka przychodzi na ton�cych. Od razu z najwi�ksz� jasno�ci� odczu�a wszystko. Wi�c naprz�d, �e ziemia zarwa�a si� pod jej nogami i otworzy�a si� w jar bezdenny, do kt�rego on j� ci�gn�� koniecznie; ujrza�a jego mi�o��, jego zdrad�, sw�j straszny los, swoj� niemoc i bezradno��, odczu�a trwog�, odczu�a okropn� bole�� i �al � i jednocze�nie buchn�� w niej p�omie� niezmierzonego oburzenia i w�ciek�o�ci, i zemsty.</p><p>Taka by�a dzielno�� tej duszy rycerskiego dziecka, tej wybranej �ony najdzielniejszego w Rzeczypospolitej rycerza, �e w tej oto straszliwej chwili pomy�la�a naprz�d. �Pom�ci� si�!�, potem dopiero: �Ratowa� si�!� Wszystkie w�adze jej umys�u napr�y�y si� tak, jak w�os napr�a si� z przera�enia na g�owie, i ta jasno�� widzenia ton�cych sta�a si� w niej niemal cudown�. R�ce jej w�r�d szarpaniny pocz�y szuka� przy nim broni i trafi�y wreszcie na ko�ciany �eb wschodniego pistoletu; ale jednocze�nie mia�a przytomno�� pomy�le� i o tym, �e cho�by pistolet by� nabity, cho�by zdo�a�a odwie�� ska�k�, nim przegnie d�o�, nim skieruje luf� ku jego g�owie, on chwyci niechybnie jej r�k� i odbierze jej ostatni spos�b ratunku � wi�c postanowi�a uderzy� inaczej.</p><p>Trwa�o to wszystko jedno mgnienie oka. On istotnie przewidzia� zamach i wyci�gn�� d�o� tak szybko, jak szybko migoce b�yskawica, ale nie zdo�a� obrachowa� jej ruchu, tote� r�ce ich min�y si� i Basia z ca�� rozpaczliw� si�� swej m�odej i dzielnej pi�ci uderzy�a go, jak gromem, ko�cian� g�owni� pistoletu mi�dzy oczy.</p><p>Cios by� tak straszny, �e Azja nie zdo�a� nawet krzykn�� i pad� na wznak, poci�gaj�c j� za sob� w upadku.</p><p>Basia podnios�a si� w jednej chwili i skoczywszy na swego dzianeta pomkn�a jak wicher w przeciwn� stron� od Dniestru, ku szerokim stepom.</p><p>Zas�ona mg�y zamkn�a si� za ni�. Dzianet stuliwszy uszy bieg� na o�lep w�r�d ska�, rozpadlin, jar�w, wyrw. Lada chwila m�g� run�� w jak� szczelin�, lada chwila m�g� rozbi� siebie i je�d�ca o skaliste rogi, lecz Basia nie zwa�a�a ju� na nic; najstraszliwszym niebezpiecze�stwem byli dla niej Lipkowie i Azja� Dziwna rzecz! Teraz, gdy uwolni�a si� z r�k drapie�nika i gdy �w le�a� prawdopodobnie martwy w�r�d ska�, nad wszystkimi jej uczuciami zapanowa�a trwoga. Le��c twarz� na grzywie dzianeta, mkn�c w tumanie jak sarna �cigana przez wilki, teraz pocz�a si� ba� Azji wi�cej ni� w tej chwili, gdy by�a w jego obj�ciach � i czu�a strach, i czu�a niemoc, i czu�a to, co czuje dziecko s�abe, zab��kane, na woli bo�ej, samotne i opuszczone. Jakie� g�osy p�acz�ce wsta�y w jej sercu i pocz�y z j�kiem, z boja�ni�, ze skarg� i �a�o�ci� wzywa� opieki:</p><p>� Michale, ratuj!� Michale, ratuj!�</p><p>A dzianet mkn�� i mkn��; cudownym wiedzion instynktem, przeskakiwa� wyrwy, omija� gibkim ruchem wyskakuj�ce kanty ska�, a� wreszcie kamienny pok�ad przesta� dzwoni� pod jego kopytami: widocznie wpad� na jeden z tych otwartych ��ug�w�, kt�re tu i owdzie ci�gn�y si� mi�dzy jarami.</p><p>Pot go okrywa�, nozdrza pocz�y oddycha� g�o�no, lecz bieg� i bieg�.</p><p>�Dok�d ucieka�?� � pomy�la�a Basia.</p><p>I w tej chwili odpowiedzia�a sobie:</p><p>�Do Chreptiowa!�</p><p>Lecz nowa trwoga �cisn�a jej serce na my�l o tej dalekiej przez straszne pustynie wiod�cej drodze. Natychmiast te� przypomnia�o si� jej, �e Azja pozostawia� oddzia�y Lipk�w w Mohilowie i Jampolu. Niezawodnie, wszyscy Lipkowie byli zm�wieni; wszyscy s�u�yli Azji, a zatem schwytaliby j� niechybnie i odwiedli do Raszkowa, nale�a�o zatem zapu�ci� si� g��boko w step i dopiero obr�ci� na p�noc, omijaj�c naddniestrza�skie osady.</p><p>Nale�a�o post�pi� tak tym bardziej, �e je�li b�dzie po�cig, to p�jdzie niezawodnie brzegiem, a tymczasem na szerokich stepach mo�na b�dzie spotka� kt�r� z polskich komend wracaj�c� do fortalicji.</p><p>Bieg dzianeta wolnia� stopniowo. Basia b�d�c do�wiadczonym je�d�cem zrozumia�a natychmiast, �e trzeba da� mu czas wytchnienia, inaczej padnie. A czu�a i to, �e je�li zostanie w�r�d tych pusty� bez konia, to jest zgubiona.</p><p>Wstrzyma�a wi�c bieg i czas jaki� jecha�a st�p�. Mg�a rzed�a, ale z biednego dzianeta podnosi�a si� chmur� gor�ca para.</p><p>Basia pocz�a si� modli�.</p><p>Nagle r�enie ko�skie ozwa�o si� w�r�d mg�y o kilkaset krok�w za ni�. W�wczas w�osy zje�y�y si� jej na g�owie.</p><p>� M�j padnie, ale i tamte padn�! � rzek�a g�o�no.</p><p>I zn�w pomkn�a.</p><p>Czas jaki� dzianet bieg� lotem go��bia �ciganego przez raroga<a l:href="#fn482" type="note">[482]</a> i bieg� zn�w d�ugo, prawie do ostatka si�, lecz r�enie odzywa�o si� ci�gle za nim w oddali. By�o w tym r�eniu dochodz�cym z tumanu co� zarazem niezmiernie t�sknego i gro�nego. Jednak�e po pierwszej chwili trwogi przysz�o Basi na my�l, �e gdyby na tym �cigaj�cym j� koniu siedzia� ktokolwiek, to by �w ko� nie r�a�, bo je�dziec nie chc�c zdradza� po�cigu zahamowa�by r�enie.</p><p>�Nie mo�e by�, tylko to bachmat Azji bie�y za moim� � pomy�la�a Basia.</p><p>Dla ostro�no�ci wyci�gn�a obie kr�cice z olster, lecz by�a to zbytnia ostro�no��. Po chwili zaczernia�o co� w rzedn�cej mgle i bachmat Azj�w<a l:href="#fn483" type="note">[483]</a> nadbieg� z rozwian� grzyw� i rozd�tymi chrapami. Ujrzawszy dzianeta pocz�� zbli�a� si� ku niemu w podskokach, wydaj�c kr�tkie i urywane r�enie, a dzianet odpowiedzia� mu natychmiast.</p><p>� �osz! �osz! � zawo�a�a Basia.</p><p>Zwierz, przyuczony do r�ki ludzkiej, zbli�y� si� i pozwoli� schwyta� si� za uzd�. Basia podnios�a oczy ku niebu i rzek�a:</p><p>� Opieka boska!</p><p>Rzeczywi�cie schwytanie Azjowego rumaka by�o dla niej okoliczno�ci� ze wszech miar pomy�ln�.</p><p>Naprz�d, dwa najlepsze z ca�ego oddzia�u rumaki by�y w jej r�ku; po wt�re, mia�a konia do zmiany, po trzecie na koniec, obecno�� jego upewnia�a j�, �e po�cig niepr�dko wyjdzie. Gdyby bachmat pobie�a� by� za ca�ym oddzia�em, Lipkowie, zaniepokojeni jego widokiem, niechybnie wr�ciliby natychmiast szuka� swego wodza; obecnie za� by�o do przewidzenia, �e do g�owy im nie przyjdzie, by co�kolwiek mog�o si� przygodzi� Azji, i �e wyrusz� na poszukiwanie dopiero wtedy, gdy zaniepokoj� si� zbyt d�ug� jego nieobecno�ci�.</p><p>�A w�wczas ja b�d� ju� daleko!� � doko�czy�a w my�li Basia.</p><p>Tu przypomnia�o si� jej po raz wt�ry, �e oddzia�y Azjowe stoj� w Jampolu i Mohilowie.</p><p>�Trzeba mija� szerokim stepem i nie zbli�a� si� do rzeki pierw, a� si� w okolicy Chreptiowa znajd�. Chytrze ten straszny cz�ek pozastawia� obie�e<a l:href="#fn484" type="note">[484]</a>, ale mnie B�g z nich wyratuje!�</p><p>Tak pomy�lawszy nabra�a ducha i pocz�a czyni� przygotowania do dalszej drogi.</p><p>Przy terlicy<a l:href="#fn485" type="note">[485]</a> Azjowej znalaz�a muszkiet, r�g z prochem, worek z kulami i worek z siemieniem konopnym, kt�re Tatar mia� zwyczaj gry�� ustawicznie. Basia, przykr�caj�c strzemiona bachmata na miar� swej nogi, pomy�la�a sobie, �e przez ca�� drog� b�dzie si� �ywi� jako ptak tym siemieniem, i zachowa�a je starannie przy sobie.</p><p>Postanowi�a omija� ludzi, chutory<a l:href="#fn486" type="note">[486]</a>, bo na tych pustyniach od ka�dego cz�eka z�ego raczej ni� dobrego mo�na si� by�o spodziewa�. Serce jej �ciska�a obawa, czym b�dzie konie karmi�. Same one b�d� wygrzebywa� traw� spod �niegu i wyskubywa� mchy ze szczelin skalistych, ale nu� padn� od z�ej strawy i uci��liwych pochod�w? Przecie nie mog�a ich oszcz�dza�</p><p>Druga obawa by�a, czy si� nie zab��ka w pustyni. �atwo by�o nie zb��dzi� jad�c brzegiem Dniestrowym, ale tej drogi nie mog�a obra�. Co b�dzie, gdy wjedzie w puszcze mroczne, ogromne a bezdro�ne? Jak pozna, czy si� kieruje na p�noc czy w inn� stron�, je�li przyjd� dnie mgliste, bezs�oneczne i noce bez gwiazd? �e puszcze roi�y si� od dzikiego zwierza, mniej o to dba�a maj�c odwag� w dzielnym sercu � i bro�. Wilki, chodz�ce gromadnie, mog�y by� wprawdzie niebezpieczne, ale w og�le wi�cej si� obawia�a ludzi ni� zwierz�t, a najbardziej zb��kania.</p><p>� Ha! B�g mi drog� wska�e i do Micha�a wr�ci� pozwoli � rzek�a g�o�no.</p><p>I prze�egnawszy si� otar�a r�kawem twarz z wilgoci, kt�ra zi�bi�a jej poblad�e policzki, bystrymi oczyma rozejrza�a si� po okolicy i wypu�ci�a konie w skok.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXIX</p></title><p>Tuhaj-bejowicza nikt nie my�la� szuka�, wi�c le�a� w pustkowiu, p�ki sam nie oprzytomnia�.</p><p>Oprzytomniawszy siad� i pragn�c zrozumie�, co si� z nim dzieje, pocz�� ogl�da� si� po okolicy.</p><p>Ale widzia� j� jakoby w mroku; nast�pnie pozna�, �e widzi tylko jednym okiem, i to �le. Drugie by�o wybite albo zalane krwi�.</p><p>Azja podni�s� r�ce do twarzy. Palce jego trafi�y na sople krwi okrzep�ej na w�sach; usta mia� tak�e pe�ne krwi, kt�ra go d�awi�a tak, �e musia� charka� i odpluwa� j� kilkakrotnie; straszliwy b�l przeszy� mu przy owym spluwaniu twarz; posun�� palce ku g�rze od w�s�w, ale odj�� je natychmiast z j�kiem bole�ci.</p><p>Uderzenie Basi zmia�d�y�o mu g�rn� cz�� nosa i nadwer�y�o ko�� w policzku.</p><p>Chwil� przesiedzia� bez ruchu; nast�pnie tym okiem, w kt�rym pozosta�o mu nieco �wiat�a, pocz�� rozgl�da� si� doko�a, a ujrzawszy w szczelinie pasmo �niegu, przyczo�ga� si� do niego i chwyciwszy go pe�n� gar��, przy�o�y� do swej rozbitej twarzy.</p><p>Przynios�o mu to natychmiast wielk� ulg�, wi�c gdy �nieg topniej�c sp�ywa� r�owymi strumieniami na jego w�sy, zn�w go nabiera� w gar�� i zn�w przyk�ada�. Pr�cz tego pocz�� go je�� chciwie, i to r�wnie� przynosi�o mu ulg�. Po pewnym czasie �w ci�ar niezmierny, kt�ry czu� na swej g�owie, sta� si� o tyle l�ejszy, �e Azja przypomnia� sobie wszystko, co si� sta�o. Ale w pierwszej chwili nie odczu� ni w�ciek�o�ci, ni gniewu, ni rozpaczy. B�l cielesny zg�uszy� wszystkie inne uczucia i pozostawi� tylko jedn� ch�� � ch�� pr�dkiego ratunku.</p><p>Azja zjad�szy jeszcze kilka przygar�ci �niegu pocz�� ogl�da� si� za koniem: konia nie by�o; w�wczas zrozumia�, �e je�li nie zechce czeka�, a� Lipkowie po niego przyjad�, to musi i�� piechot�.</p><p>Wi�c opar�szy si� r�koma o ziemi�, pr�bowa� wsta�, ale tylko zawy� z b�lu i zn�w usiad�.</p><p>Przesiedzia� mo�e z godzin� i zn�w j�� czyni� usi�owania. Tym razem uda�o mu si� o tyle, �e wsta� i oparty plecami o ska��, zdo�a� utrzyma� si� na nogach; ale gdy pomy�la�, �e trzeba opu�ci� podpor� i da� krok, potem drugi i trzeci w pust� przestrze�, poczucie niemocy i strachu ow�ad�o nim tak silnie, �e omal nie siad� znowu.</p><p>Jednak�e si� przem�g� i wydobywszy szabl� wspar� si� na niej i posun�� si� naprz�d. Sz�o. Po kilku krokach uczu�, �e nogi jego i ca�e cia�o s� silne, �e w�ada nimi doskonale, tylko g�owa jest jakoby nie jego i na kszta�t olbrzymiej wagi chwieje mu si� to w prawo, to w lewo � to w ty�, to naprz�d. Mia� takie poczucie, jakby t� g�ow�, zbyt ci�k� i chwiejn�, ni�s� z nadzwyczajn� ostro�no�ci� i nadzwyczajn� obaw�, aby jej nie uroni� na kamienie i nie rozbi�.</p><p>Czasem te� ta g�owa zawraca�a nim ca�ym, jakby jej na tym zale�a�o, by chodzi� w k�ko. Chwilami czyni�o mu si� ciemno w jedynym w�adnym oku; w�wczas podpiera� si� obu r�koma na szabli.</p><p>Lecz zawr�t g�owy przechodzi� z wolna � natomiast b�l wzrasta� ci�gle � i wierci� tak w czole, w oczach, w ca�ej g�owie, a� skowytanie wydobywa�o si� z piersi Azji.</p><p>Echa ska� powtarza�y jego j�ki i szed� w�r�d tej pustyni krwawy, straszny, do upiora ni� do cz�owieka podobniejszy.</p><p>Mroczy�o si� ju�, gdy us�ysza� przed sob� t�tent konia.</p><p>By� to dziesi�tnik lipkowski, kt�ry przyje�d�a� po rozkazy.</p><p>Tego wieczora Azja znalaz� jeszcze tyle si�y, �e po�cig zarz�dzi�, ale zaraz potem leg� na sk�ry i przez trzy dni nast�pne nikogo widzie� nie m�g� pr�cz Greka cyrulika, kt�ry mu rany opatrywa�, i Halima, kt�ren cyrulikowi pomaga�. Dopiero czwartego dnia odzyska� mow�, a z ni� i �wiadomo�� tego, co zasz�o.</p><p>I zaraz gor�czkowa my�l jego pobieg�a za Basi�. Widzia� j� biegn�c� przez ska�y i pustynie; wydawa�a mu si� ptakiem, kt�ry odlatywa� raz na zawsze; widzia� j� przybywaj�c� do Chreptiowa; widzia� j� w obj�ciach m�a, i na �w widok porywa� go b�l sro�szy ni� od rany, a razem z b�lem �al, a z �alem srom poniesionej kl�ski.</p><p>� Uciek�a, uciek�a! � powtarza� ustawicznie i w�ciek�o�� d�awi�a go tak, �e chwilami przytomno�� zdawa�a si� go zn�w opuszcza�.</p><p>� Gorze! � odpowiada� Halimowi, gdy ten stara� si� go uspokaja� i zapewnia�, �e Basia przed po�cigiem uj�� nie mo�e � i kopa� nogami sk�ry, kt�rymi stary Tatar go okrywa�, i no�em grozi� jemu i Grekowi, i wy� jak dziki zwierz, i zrywa� si� chc�c sam lecie�, dogna� j�, schwyta�, a potem z gniewu i dzikiej mi�o�ci zadusi� w�asnymi r�koma.</p><p>Chwilami bredzi� w gor�czce: wi�c wo�a� na Halima, by mu przynosi� co pr�dzej g�ow� ma�ego rycerza, a �on� jego, zwi�zan�, zamkn�� obok w komorze. Czasem rozmawia� z ni�, prosi�, grozi�; czasem wyci�ga� ramiona, by j� przygarn��; wreszcie zapad� w g��boki sen i spa� dob� ca��. Natomiast gdy si� rozbudzi�, gor�czka opu�ci�a go zupe�nie i m�g� widzie� si� z Kryczy�skim i Adurowiczem.</p><p>Im za� by�o pilno do tego, bo nie wiedzieli, co pocz��. Wojska, kt�re wysz�y pod m�odym Nowowiejskim, nie mia�y wprawdzie wr�ci� przed dwoma tygodniami, ale jaki� niespodziewany wypadek m�g� przyspieszy� ich powr�t, a w�wczas nale�a�o wiedzie�, jak si� zachowa�. Wprawdzie Kryczy�ski i Adurowicz pozornie tylko chcieli wr�ci� w s�u�b� Rzeczypospolitej, ale Azja prowadzi� ca�� spraw�; on jeden m�g� im da� wskaz�wki, co maj� na razie czyni�; on jeden m�g� obja�ni�, po kt�rej stronie by�a wi�ksza korzy��: czy zaraz wr�ci� na su�ta�sk� ziemi�, czy te� udawa�, i jak d�ugo jeszcze udawa�, �e s�u�� Rzeczypospolitej? Obaj oni wiedzieli dobrze, �e koniec ko�cem i Azja chce zdradzi� Rzeczpospolit�, ale przypuszczali, �e z ujawnieniem zdrady ka�e mo�e im czeka� a� do wojny, by zdradzi� jak najskuteczniej. Wskaz�wki jego mia�y by� przy tym dla nich rozkazem, bo im si� narzuci� na wodza, jako g�owa ca�ej sprawy, cz�owiek najchytrzejszy, najbardziej wp�ywowy, wreszcie jako Tuhaj-bejowicz, s�awnego mi�dzy wszystkimi ordami witezia syn.</p><p>Skwapliwie te� stan�li przy jego �o�u i bili mu pok�ony, on za� wita� ich os�abiony jeszcze, z przewi�zan� twarz� i jednym okiem, ale ju� zdr�w zupe�nie. I zaraz na wst�pie rzek� im:</p><p>� Chory jestem. Niewiasta, kt�r� chcia�em porwa� i sobie zachowa�, wyrwa�a si� z r�k moich, g�owni� od pistoletu mnie zraniwszy. Komendanta Wo�odyjowskiego to by�a �ona� oby zaraza spad�a na niego i ca�y jego r�d!�</p><p>� Niech tak b�dzie, jak rzek�e�! � odpowiedzieli dwaj rotmistrze.</p><p>� Niech B�g da wam, wiernym, szcz�cie i pomy�lno��!�</p><p>� I tobie, panie!</p><p>Po czym j�li zaraz rozmawia� o tym, co im czyni� nale�y.</p><p>� Nie mo�na zw��czy� ani su�ta�skiej s�u�by a� do wojny odk�ada� � rzek� Azja � bo ju� po tym, co si� z niewiast� ow� zdarzy�o, oni nam ufa� nie b�d� i szablami na nas uderz�. Ale nim oni uderz�, my na miasto uderzmy i spalmy je na chwa�� Bogu! A ow� gar�� �o�nierzy, kt�ra tu zosta�a, w jasyr we�miem, a mieszka�c�w, kt�rzy s� Rzeczypospolitej poddani, tak�e w jasyr we�miem, a dobrem Wo�och�w, Ormian i Grek�w si� podzielim i za Dniestr p�jdziem, w su�ta�skie ziemie.</p><p>Kryczy�skiemu i Adurowiczowi, kt�rzy koczuj�c ju� od d�u�szego czasu w�r�d najdzikszej ordy i grabi�c razem z ni�, zdziczeli zupe�nie, oczy si� za�wieci�y.</p><p>� Dzi�ki tobie, panie � rzek� Kryczy�ski � puszczono nas do tego miasta, kt�re B�g nam teraz wydaje!�</p><p>� Nowowiejski nie czyni� wam wstr�tu? � pyta� Azja.</p><p>� Nowowiejski wiedzia�, �e do Rzeczypospolitej przechodzimy, i wiedzia�, �e ty nadchodzisz, aby si� z nami po��czy�, wi�c nas uwa�a� za swoich, jako ciebie za swego uwa�a.</p><p>� My�my stali po multa�skiej stronie � wtr�ci� Adurowicz � ale obaj z Kryczy�skim je�dzili�my do niego w go�ci, a on nas jako szlacht� podejmowa�, bo m�wi� tak: tera�niejszym uczynkiem dawny grzech zag�adzacie, a �e hetman wam za Azjowym por�czeniem przebacza, przeto i mnie si� na was boczy� nie godzi. Chcia� nawet, aby�my w mie�cie stan�li, ale�my rzekli: �Nie uczynim tego, nim Azja Tuhaj-bejowicz pozwole�stwo hetma�skie nam przyniesie�� Wszelako, gdy odchodzi�, jeszcze nam uczt� wyprawi� i prosi�, by�my nad miastem czuwali�</p><p>� Na owej uczcie � doda� Kryczy�ski � widzieli�my ojca jego i staruch�, kt�ra m�a z jasyru wygl�da, i t� pann�, z kt�r� si� Nowowiejski �eni� zamy�la.</p><p>� A! � rzek� Azja. � Jeszczem nie pomy�la�, �e oni tu s� wszyscy� A pann� Nowowiejsk� ja przywioz�em!�</p><p>I zaklaska� w r�ce, gdy za� Halim ukaza� si� natychmiast, rzek� mu:</p><p>� Niech moi Lipkowie, skoro p�omie� w mie�cie zobacz�, zaraz na tych �o�nierzy, kt�rzy s� tu w fortalicji, uderz� i gard�a im popodrzynaj�; niewiasty za� i starego szlachcica niech zwi��� i strzeg�, p�ki rozkazu nie wydam.</p><p>To rzek�szy zwr�ci� si� do Kryczy�skiego i Adurowicza:</p><p>� Sam nie pomog�, bom s�aby, ale si�d� na ko� i cho� popatrz�, a wy, towarzysze mili, poczynajcie, poczynajcie!</p><p>Kryczy�ski i Adurowicz rzucili si� natychmiast we drzwi, on za� wyszed� za nimi i kazawszy sobie konia poda�, pojecha� do cz�stoko��w spogl�da� z bramy wysokiej fortalicji na to, co si� w mie�cie dzia� b�dzie.</p><p>Wielu Lipk�w pocz�o si� tak�e wdziera� na wa� przez cz�stoko�y, aby oczy swe widokiem rzezi nasyci�. Ci �o�nierze Nowowiejskiego, kt�rzy w step nie wyszli, widz�c gromadz�cych si� Lipk�w i s�dz�c, �e jest co� do widzenia w mie�cie, pomieszali si� zaraz z nimi bez cienia trwogi lub podejrzenia. Zreszt� by�o tych piechur�w zaledwie dwudziestu, reszta by�a w mie�cie, w szynkach.</p><p>Tymczasem �ciahy Adurowicza i Kryczy�skiego rozsypa�y si� w mgnieniu oka po miasteczku. Byli w tych �ciahach niemal wy��cznie Lipkowie i Czeremisy, zatem dawniejsi mieszka�cy Rzeczypospolitej, po wi�kszej cz�ci szlachta, ale �e dawno ju� granice jej opu�cili, wi�c przez ten czas tu�aczki stali si� wielce do dzikich Tatar�w podobni. Dawniejsze �upany ich zdar�y si�, powszechnie wi�c byli przybrani w to�uby baranie we�n� do g�ry na�o�one na nagie, zawi�d�e od wichr�w stepowych i dymu ognisk cia�a; bro� ich by�a jednak lepsza od broni dzikich Tatar�w; wszyscy mieli szable, wszyscy �uki w ogniu pra�one, a wielu samopa�y. Twarze ich natomiast wyra�a�y to� samo okrucie�stwo i ��dz� krwi co twarze ich dobrudzkich, bia�ogrodzkich lub krymskich wsp�braci.</p><p>Teraz rozsypawszy si� po miasteczku pocz�li je przebiega� w r�nych kierunkach, krzycz�c przera�liwie i jak gdyby pragn�c si� tymi okrzykami wzajemnie zach�ci� i podnieci� do mord�w i grabie�y. Ale mimo i� wielu powk�ada�o ju� obyczajem tatarskim no�e w usta, ludno�� miejscowa, z�o�ona, jak i w Jampolu, z Wo�och�w, Ormian, Grek�w i cz�ci� z Tatar�w-kupc�w, patrzy�a na nich bez �adnej nieufno�ci. Sklepy by�y pootwierane; kupcy siedzieli przed sklepami po turecku na �awach, przesuwaj�c paciorki r�a�c�w. Krzyki Lipk�w sprawi�y tylko to, �e patrzono na nich ciekawiej, w przypuszczeniu, i� igrzysko jakowe� sobie wyprawiaj�.</p><p>Nagle jednak na rogach rynku podnios�y si� dymy i z ust wszystkich Lipk�w zabrzmia�o wycie tak okropne, �e blady przestrach ogarn�� Wo�och�w, Ormian i Grek�w, wszystkie ich niewiasty i dzieci.</p><p>Naraz zab�ys�y szable i ulewa strza� lun�a na spokojnych mieszka�c�w. Krzyki ich, huk zamykanych napr�dce drzwi i okiennic pomiesza�y si� z t�tentem koni i wyciem grabie�nik�w.</p><p>Wtem rynek zawl�k� si� dymami. Podnios�y si� g�osy: �Gore! gore!� Jednocze�nie pocz�to odbija� sklepy, domy, wyw��czy� za w�osy przera�one niewiasty, wyrzuca� na ulic� statki, safiany, towary sklepowe, po�ciel, z kt�rej pi�ra podnios�y si� zaraz ob�okiem ku g�rze � rozleg�y si� j�ki wyrzynanych m��w, lament, wycia ps�w, ryk byd�a, kt�re po�ar ogarnia� w tylnych zabudowaniach; czerwone j�zyki ognia, widne nawet w dzie� na tle czarnych k��b�w dymu, strzela�y coraz wy�ej ku niebu.</p><p>W fortalicji za� Azjowi je�d�cy rzucili si� zaraz z pocz�tku rzezi na bezbronnych po wi�kszej cz�ci piechur�w. Nie by�o tam prawie walki; kilkana�cie no��w pogr��y�o si� niespodzianie w ka�dej polskiej piersi; potem poobcinano g�owy nieszcz�snym i zniesiono je do kopyt Azjowego konia.</p><p>Tuhaj-bejowicz pozwoli� wi�kszej cz�ci Lipk�w i�� po��czy� si� w krwawej robocie ze wsp�bra�mi; sam za� sta� i patrzy�.</p><p>Dym przes�ania� robot� Kryczy�skiego i Adurowicza; sw�d spalenizny dolecia� a� do fortalicji; miasto zap�on�o jak stos olbrzymi i dymy przes�ania�y widok; czasem tylko w tych dymach rozlega� si� wystrza� samopa�u, jakoby piorun w chmurze, czasem mign�� uciekaj�cy cz�owiek lub oddzia� Lipk�w w po�cigu.</p><p>Azja sta� ci�gle i patrzy� maj�c w sercu rado��; srogi u�miech rozszerza� mu wargi, spod kt�rych b�yska�y bia�e z�by � u�miech tym sro�szy, �e pomieszany z b�lem przysch�ej rany. Pr�cz rado�ci i pycha wzbiera�a w sercu m�odego Lipka. Zrzuci� oto z piersi �w ci�ar udawania i pierwszy raz da� folg� nienawi�ci ukrywanej przez d�ugie lata; teraz czu� si� sob�, czu� si� prawdziwym Azj�, synem Tuhaj-bejowym.</p><p>Lecz jednocze�nie wsta� w nim dziki �al, �e Basia nie ogl�da tego po�aru, tej rzezi, �e go nie mo�e widzie� w nowym jego zawodzie. Kocha� j�, a jednocze�nie rozpiera�o go dzikie pragnienie zemsty nad ni�.</p><p>�Sta�aby oto tu, przy koniu! � my�la� sobie � i za w�osy bym j� trzyma�, i n�g by mi si� czepia�a, a potem bym j� wzi�� i usta bym jej wyca�owa�, i by�aby moja, moja, moja� niewolnica!��</p><p>Od desperacji wstrzymywa�a go tylko nadzieja, �e mo�e oddzia�y pos�ane w po�cig albo te, kt�re zostawi� po drodze, sprowadz� j� na powr�t. Nadziei tej uczepi� si� jak ton�cy deski, i to dodawa�o mu si�y. Nie m�g� my�le� wy��cznie o stracie jej, bo zbyt wiele my�la� o chwili, w kt�rej j� odzyska i we�mie.</p><p>Sta� wedle bramy, p�ki wyrzynane miasto nie ucich�o, co wpr�dce si� sta�o, bo �ciahy Adurowicza i Kryczy�skiego tyle prawie liczy�y g��w, ile ca�e miasteczko � wi�c po�ar tylko przetrwa� j�ki ludzkie i hucza� jeszcze do wieczora. Azja zlaz� z konia i poszed� wolnym krokiem do obszernej izby; tam na �rodku nas�ano mu sk�r baranich, na kt�rych zasiad� i czeka� przybycia dw�ch rotmistrz�w.</p><p>Ci nadeszli niebawem, a z nimi setnicy. Wszystkich twarze by�y uradowane, bo �up przeszed� oczekiwania. Miasteczko podnios�o si� ju� wielce od czas�w inkursji ch�opskiej i by�o zamo�ne. Wzi�to te� oko�o stu m�odych niewiast i gromad� dzieci od lat dziesi�ciu, kt�re mo�na by�o pomy�lnie sprzeda� we wschodnich bazarach. M�czyzn, stare niewiasty i zbyt ma�e, niezdolne do drogi dzieci wyci�to. R�ce Lipk�w dymi�y od krwi ludzkiej, a w swych to�ubach wnie�li zapach spalenizny. Wszyscy zasiedli naok� Azji i Kryczy�ski przem�wi�:</p><p>� Kupa popio��w jeno po nas zostanie� Nim komendy wr�c�, mogliby�my jeszcze na Jampol ruszy�. Dobra tam wszelkiego tyle albo wi�cej ni�li w Raszkowie.</p><p>� Nie! � odrzek� Tuhaj-beja syn � w Jampolu s� moi ludzie, kt�rzy miasto za�gn�, a nam czas w chanowe i su�ta�skie ziemie.</p><p>� Jak przyka�esz! Wr�cimy ze s�aw� i �upem! � ozwali si� rotmistrze i dziesi�tnicy.</p><p>� Tu, w fortalicji, s� jeszcze niewiasty i �w szlachcic, kt�ry mnie hodowa� � rzek� Azja � s�uszna nale�y mu si� nagroda.</p><p>To rzek�szy zaklaska� w r�ce i kaza� sprowadzi� je�c�w.</p><p>Sprowadzono ich niebawem: pani� Bosk�, zalan� �zami Zosi�, blad� jak chusta Ewk� i starego pana Nowowiejskiego. Ten mia� r�ce i nogi �ykami skr�powane. Wszyscy byli przera�eni, ale jeszcze wi�cej zdumieni tym, co si� sta�o, a co by�o zupe�nie dla nich niezrozumia�e. Ewka jedna, lubo gubi�c si� w domys�ach, co przygodzi�o si� z pani� Wo�odyjowsk�, dlaczego Azja nie pokazywa� si� dot�d, dlaczego uczyniono rze� w mie�cie, a ich jako niewolnik�w wi�zano, domy�la�a si� jednak, �e idzie o jej porwanie, �e Azja w�ciek� si� po prostu z mi�o�ci dla niej i nie chc�c w pysze swej prosi� o jej r�k� ojca, postanowi� si�� j� porwa�. By�o to wszystko samo przez si� straszne, ale Ewka przynajmniej nie dr�a�a o �ycie w�asne.</p><p>Je�cy wprowadzeni nie poznali Azji, bo twarz jego by�a niemal zupe�nie zawi�zana. Lecz przestrach tym bardziej schwyta� za kolana niewiasty, w pierwszej chwili bowiem s�dzi�y, �e to dzicy Tatarzy jakim� niepoj�tym sposobem starli Lipk�w i zaw�adn�li Raszkowem. Dopiero widok Kryczy�skiego i Adurowicza przekona� je, �e w�a�nie znajduj� si� w r�ku Lipk�w.</p><p>Czas jaki� patrzyli w milczeniu jedni na drugich, wreszcie stary pan Nowowiejski ozwa� si� niepewnym, ale silnym g�osem:</p><p>� W jakich�e jeste�my r�kach?</p><p>Azja pocz�� odkr�ca� z g�owy nawi�zki i wkr�tce ukaza�a si� spod nich twarz jego, niegdy� pi�kna, cho� dzika, teraz oszpecona raz na zawsze, ze z�amanym nosem i czarnosin� plam� zamiast jednego oka; twarz straszna, skupiona zimn� zemst� i u�miechem do konwulsyjnego wykrzywienia podobnym.</p><p>Przez chwil� jeszcze milcza�, po czym utkwi� swe jarz�ce oko w starym szlachcicu i odrzek�:</p><p>� W moim: w Tuhaj-bejowego syna!</p><p>Ale stary Nowowiejski pozna� go, nim si� wymieni�, pozna�a i Ewka, cho� serce �cisn�o si� jej przera�eniem i wstr�tem na widok tej potwornej g�owy.</p><p>Dziewka zakry�a oczy niezwi�zanymi r�koma, a szlachcic otworzy� usta, pocz�� mruga� ze zdumienia oczyma i powtarza�:</p><p>� Azja! Azja!</p><p>� Kt�rego� wa�pan hodowa�, kt�remu� by� ojcem i kt�remu pod tw� rodzicielsk� r�k� grzbiet krwi� op�yn���</p><p>Szlachcicowi krew nap�yn�a do g�owy.</p><p>� Zdrajco! � rzek� � przed s�dem odpowiesz za swe uczynki!� �mijo!� Mam jeszcze syna�</p><p>� I masz c�rk� � odpowiedzia� Azja � za kt�r�� mnie puh� na �mier� kaza� �wiczy�, a t� c�rk� ja teraz ostatniemu ordy�cowi daruj�, aby za� mia� w niej s�ug� i rozkosz!</p><p>� Wodzu! Daruj j� mnie � ozwa� si� nagle Adurowicz.</p><p>� Azja! Azja! Jam ciebie zawsze� � krzykn�a Ewka rzucaj�c si� do jego n�g.</p><p>Lecz on j� kopn�� nog�, a Adurowicz chwyci� j� za ramiona i pocz�� ci�gn�� ku sobie po pod�odze.Pan Nowowiejski sta� si� z czerwonego siny. �yka skrzypia�y na jego r�kach, tak je napr�a�, a z ust wydobywa�y si� niezrozumia�e s�owa.</p><p>Azja podni�s� si� ze sk�r i szed� ku niemu, z pocz�tku wolno, potem coraz pr�dzej, jak dzikie zwierz� pragn�ce rzuci� si� na zdobycz. Na koniec przyszed�szy blisko, schwyta� go zakrzywionymi palcami swej chudej d�oni za w�sy, drug� za� pocz�� go bi� bez mi�osierdzia po twarzy i g�owie.</p><p>Chrapliwy ryk wyrywa� si� z jego gardzieli, na koniec, gdy szlachcic pad� na ziemi�, Tuhaj-bejowicz kl�kn�� mu na piersi i nagle jasny blask no�a roz�wieci� mrok izby.</p><p>� Mi�osierdzia! Ratunku! � wy�a Ewka.</p><p>Lecz Adurowicz uderzy� j� w g�ow�, a potem sw� szerok� d�o� po�o�y� na jej usta; Azja tymczasem zarzyna� pana Nowowiejskiego.</p><p>Widok by� tak straszny, �e nawet dziesi�tnikom lipkowskim uczyni�o si� zimno w piersiach, Azja bowiem z wyrachowanym okrucie�stwem z wolna wodzi� no�em po gardle nieszcz�snego szlachcica, a �w rz�zi� i chrapa� okropnie. Z otwartych �y� krew bluzga�a coraz silniej na r�ce rezuna<a l:href="#fn487" type="note">[487]</a> i strumieniem ciek�a na pod�og�. Wreszcie rz�enie i chrapanie cich�o stopniowo, tylko powietrze pocz�o �wista� w przeci�tej gardzieli, a nogi umieraj�cego, drgaj�c konwulsyjnie, kopa�y ziemi�.</p><p>Azja wsta�.</p><p>Oko jego pad�o teraz na blad� i s�odk� twarzyczk� Zosi Boskiej, kt�ra zdawa�a si� zmar��, bo zemdlona, zwiesza�a si� przez rami� podtrzymuj�cego j� Lipka � i rzek�:</p><p>� T� dziewk� zachowuj� sobie, p�ki jej nie daruj� lub nie przedam.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do Tatar�w:</p><p>� A teraz, jeno po�cig wr�ci, p�jdziem na su�ta�sk� ziemi�.</p><p>Po�cig wr�ci� w dwa dni p�niej, ale z pr�nymi r�koma.</p><p>Wi�c poszed� Tuhaj-bejowicz na su�ta�sk� ziemi� z rozpacz� i w�ciek�o�ci� w sercu, zostawuj�c po sobie szar� i niebieskaw� kup� popio��w.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XL</p></title><p>Dziesi�� do dwunastu mil ukrai�skich oddziela�o owe miasta, przez kt�re przeje�d�a�a Basia z Chreptiowa do Raszkowa, czyli ca�a owa droga dniestrza�skim szlakiem wynosi�a oko�o trzydziestu. Prawda, �e z nocleg�w wyruszano jeszcze po ciemku i nie zatrzymywano si� a� p�n� noc� � jednak�e ca�y poch�d wraz z popasami, mimo trudnych przepraw i przejazd�w, odby� si� w trzy dni. �wcze�ni ludzie �wczesne wojska nie czyni�y zwykle pochod�w tak i szybkich, ale kto chcia� lub musia� � m�g� je czyni�. Bior�c to na uwag� Basia wyrachowywa�a sobie, �e odwrotna droga, droga do Chreptiowa, powinna jej zabra� jeszcze mniej czasu, zw�aszcza �e odbywa�a j� konno i �e droga ta by�a ucieczk�, w kt�rej ratunek od szybko�ci zale�a�.</p><p>Pierwszego jednak dnia pomiarkowa�a zaraz, �e si� �udzi, bo nie mog�c ucieka� dniestrza�skim szlakiem, jeno ko�uj�c stepami, musia�a nadk�ada� ogromnie drogi. W dodatku mog�a zb��dzi� i by�o prawdopodobnym, �e zb��dzi; mog�a trafi� na odtaja�e rzeki, na nieprzebyte g�szcze le�ne, na b�ota zim� nawet niezamarzaj�ce, na przeszkody od ludzi lub zwierza, wi�c chocia� i nocami zamierzy�a wci�� p�dzi�, mimo ch�ci utwierdza�a si� w przekonaniu, �e nawet gdyby jej sz�o pomy�lnie, B�g wie kiedy stanie w Chreptiowie.</p><p>Uda�o jej si� wyrwa� z ramion Azji, lecz co dalej b�dzie? Niew�tpliwie wszystko by�o lepsze od tych ohydnych ramion, jednak�e na my�l, co j� czeka, krew �cina�a jej si� lodem w �y�ach.</p><p>Oto przysz�o jej zaraz do g�owy, �e je�li b�dzie szcz�dzi� konie, mo�e zosta� do�cigni�t�. Lipkowie znali te stepy na wylot, i skry� si� w nich przed ich okiem, przed pogoni�, by�o prawie niepodobie�stwem. Oni to przecie� po ca�ych dniach �cigali nawet wiosn� i latem Tatar�w, gdy kopyta ko�skie nie zostawia�y �lad�w w �niegu, w rozmi�k�ej ziemi; oni czytali w stepie jak w otwartej ksi�dze; oni przezierali te r�wnie jak or�y, umieli w nich wietrzy� jak psy go�cze; im �ycie ca�e schodzi�o na po�cigach. Pr�no Tatarzy szli nieraz strumieniami, by nie zostawi� �lad�w � Kozacy, Lipkowie i Czeremisy, zar�wno jak i polscy stepowi zago�czycy, umieli ich odnale��, �sposobami� na ich �sposoby� odpowiedzie� i wpa�� tak nagle, jakby spod ziemi wyro�li. Jak�e tu ucieka� przed takim ludem? Chyba zostawi� ich tak daleko za sob�, by sama odleg�o�� uczyni�a po�cig niemo�liwym. Ale w takim razie popadaj� konie.</p><p>�Popadaj� niechybnie, je�li ci�gle b�d� tak i�� jak dot�d� � my�la�a z przera�eniem Basia spogl�daj�c na mokre, dymi�ce ich boki i na pian�, kt�ra p�atami spada�a na ziemi�.</p><p>Wi�c chwilami zatrzymywa�a bieg i poczyna�a s�ucha�, ale w�wczas w ka�dym powiewie wiatru, w szmerze li�ci obrastaj�cych jary, w suchym szele�cie, z jakim uderza�y o si� wysch�e �odygi stepowych badyl�w, w szumie skrzyde� przelatuj�cego ptaka, nawet w ciszy pustynnej dzwoni�cej w uszach, s�ysza�a odg�osy pogoni.</p><p>I przera�ona, zn�w wypuszcza�a konie i bieg�a szalonym p�dem, p�ki chrapanie ich nie oznajmi�o, �e nie mog� tak biec dalej.</p><p>Ci�ar samotno�ci i niemocy przygniata� j� coraz silniej. Ach! Jak�� czu�a si� sierot�, jaki� �al, r�wnie ogromny jak nies�uszny, wzbiera� w jej sercu do wszystkich ludzi, do najbli�szych i najdro�szych, �e j� tak opu�cili!</p><p>Potem pomy�la�a jeszcze, �e to pewnie B�g j� karze za jej ��dz� przyg�d, za jej wyrywanie si� na wszystkie �owy, na wyprawy wbrew nieraz ch�ciom m�a, za p�ocho�� i brak statku. Pomy�lawszy to rozp�aka�a si� serdecznie i podni�s�szy g��wk� do g�ry, j�a powtarza� chlipi�c:</p><p>� Ukarz, ale nie opu��! Micha�a nie karz, Micha� niewinny!</p><p>Tymczasem zbli�a�a si� noc, a z ni� ch��d, pomroka, niepewno�� drogi i niepok�j. Przedmioty pocz�y si� zaciera�, m�ci�, traci� okre�lone kszta�ty, a zarazem jakby si� o�ywia� tajemniczo i czai�. Nier�wno�ci na zr�bach wysokich ska� wygl�da�y jakby g�owy poprzybierane w czapki spiczaste i okr�g�e, kt�re wychylaj� si� zza jakich� olbrzymich mur�w i spogl�daj� cicho a z�o�yczliwie, kto tam przeje�d�a do�em. Ga��zie drzew, poruszane powiewem, mia�y jakie� ruchy ludzkie: jedne kiwa�y na Basi�, niby chc�c j� przywo�a� i tajemnic� jak�� straszn� jej powierzy�; drugie zdawa�y si� m�wi� i ostrzega�: �Nie zbli�aj si�!� Skarpy przewr�conych drzew podobne by�y do jakich� potwornych istot skurczonych do skoku. Basia by�a odwa�na, bardzo odwa�na, ale jak wszyscy �wcze�ni ludzie � przes�dna. Tote� gdy pomroka zapad�a zupe�nie, w�os wypr�a� si� jej na g�owie, a dreszcz przechodzi� przez cia�o na my�l o nieczystych si�ach, kt�re mog� zamieszkiwa� te strony. Ba�a si� szczeg�lniej upior�w. Wiara w nie by�a szczeg�lniej rozpowszechniona po ca�ym Naddniestrzu z powodu s�siedztwa Multan i w�a�nie te strony, ko�o Jampola i Raszkowa, mia�y pod tym wzgl�dem z�� s�aw�. Tylu tu ludzi schodzi�o ustawicznie ze �wiata nag�� �mierci�, bez spowiedzi, rozgrzeszenia. Basia przypomnia�a sobie wszystkie opowie�ci, kt�re wieczorami w Chreptiowie prawili przy ogniu rycerze: wi�c o dolinach przepa�cistych, w kt�rych gdy wiatr powia�, zrywa�y si� nagle j�ki: �Jezu, Jezu!� � o p�omieniach b��dnych, w kt�rych co� chrapa�o � o �miej�cych si� ska�ach � o bladych dzieciach �sysunach� z zielonymi oczyma i potwornej g�owie, kt�re prosi�y, by je zabra� na ko�, a zabrane poczyna�y wysysa� krew � wreszcie o g�owach bez kad�ub�w chodz�cych na paj�czych nogach i o najstraszniejszych z tych wszystkich okropno�ci, doros�ych upiorach, czyli tak zwanych z wo�oska �bruko�akach�, kt�re wprost rzuca�y si� na ludzi.</p><p>Basia pocz�a si� �egna� znakiem krzy�a i nie ustawa�a dop�ty, dop�ki nie zemdla�a jej r�ka, ale i w�wczas odmawia�a litani�, bo �adn� inn� broni� przeciw nieczystym si�om nie mo�na by�o nic poradzi�. Otuchy dodawa�y jej konie, kt�re nie okazuj�c �adnej trwogi, parska�y ra�no. Chwilami d�oni� klepa�a kark swego dzianeta, jakby chc�c si� tym sposobem przekona�, �e si� na rzeczywistym znajduje �wiecie.</p><p>Noc, z pocz�tku bardzo ciemna, stawa�a si� z wolna ja�niejsz� i wreszcie przez rzadk� mg�� zamigota�y gwiazdy. Dla Basi by�a to okoliczno�� nadzwyczaj pomy�lna, bo naprz�d, strach jej zmniejszy� si�, a po wt�re, patrz�c na Wielki W�z mog�a si� kierowa� ku p�nocy, czyli w stron� Chreptiowa. Rozgl�daj�c si� po okolicy, wyrachowa�a sobie, �e oddali�a si� ju� znacznie od Dniestru, bo mniej tu by�o ska�, kraj roz�o�ysty, wi�cej ob�ych wzg�rz poro�ni�tych d�bin� i cz�ste obszerne r�wnie<a l:href="#fn488" type="note">[488]</a>.</p><p>Raz po raz jednak musia�a przebywa� jary i spuszcza�a si� w nie zawsze z obaw� w sercu, w g��biach ich bowiem by�o ciemno i ch��d tam le�a� surowy, przenikliwy. Niekt�re tak by�y strome, i� nale�a�o je obje�d�a�, z czego wynika�a wielka strata czasu i nadk�adanie drogi.</p><p>Gorzej jednak by�o ze strumieniami i rzeczkami, kt�rych sie� ca�a p�yn�a od wschodu ku Dniestrowi. Wszystkie by�y ju� rozmarzni�te i konie chrapa�y boja�liwie wchodz�c noc� w nieznane, o niewiadomej g��binie wody. Basia przeprawia�a si� tylko w tych miejscach, gdzie roz�o�ysty brzeg pozwala� przypuszcza�, �e rozlana szeroko woda jest p�ytka. Jako� po wi�kszej cz�ci tak bywa�o; na niekt�rych jednak przeprawach woda dochodzi�a do po�owy brzuch�w ko�skich; Basia w�wczas kl�ka�a obyczajem �o�nierskim na kulbace i trzymaj�c si� r�koma za przedni� kul�, stara�a si� nie zamoczy� n�g. Jednak�e nie ze wszystkim jej si� to uda�o i wkr�tce zimno dotkliwe chwyci�o j� od st�p do kolan.</p><p>� Daj Bo�e dzie�, pojad� ra�niej! � powtarza�a sobie co chwila.</p><p>Na koniec wyjecha�a na obszern� r�wni� poros�� rzadkim lasem i widz�c, �e konie ledwie ju� nogi wlok�, zatrzyma�a si� na wypoczynek. Oba rumaki powyci�ga�y w tej chwili szyje ku ziemi i wysuwaj�c jedn� z n�g przednich, pocz�y skuba� chciwie mchy i zwi�d�� traw�. W lesie by�a zupe�na cisza, kt�r� przerywa� tylko dono�ny oddech koni i chrupotanie traw w ich pot�nych szcz�kach.</p><p>Zaspokoiwszy, a raczej oszukawszy pierwszy g��d, oba rumaki mia�y widocznie ochot� si� wytarza�, ale Basia nie mog�a dogodzi� tej ich ch�ci. Nie �mia�a nawet popu�ci� popr�g�w i sama zle�� na ziemi�, bo chcia�a by� w ka�dej chwili do dalszej ucieczki gotow�.</p><p>Przesiad�a si� jednak na Azjowego bachmata, bo dzianet ni�s� j� ju� od ostatniego po�udniowego popasu, a lubo dzielny i szlachetn� krew w �y�ach maj�cy, by� jednak od bachmata delikatniejszy.</p><p>Urz�dziwszy to, po pragnieniu, kt�re gasi�a kilkakrotnie w czasie przepraw, poczu�a g��d, wi�c zacz�a je�� owo siemi�, kt�rego woreczek znalaz�a przy kulbace Tuhaj-bejowicza. Wyda�o si� jej bardzo dobre, cho� nieco zgorzknia�e, wi�c jad�a dzi�kuj�c Bogu za ten niespodziany posi�ek.</p><p>Lecz jad�a oszcz�dnie, by starczy�o a� do Chreptiowa. Potem zaraz sen j�� klei� z nieprzepart� si�� jej powieki, ale jednocze�nie, gdy ruch ko�ski przesta� j� rozgrzewa�, przej�o j� dotkliwe zimno. Nogi mia�a zupe�nie skostnia�e; czu�a te� niezmierne znu�enie w ca�ym ciele, szczeg�lniej w krzy�u i w ramionach wysilonych pasowaniem si� z Azj�. Ogarn�a j� wielka s�abo�� i oczy jej przymkn�y si�.</p><p>Lecz po chwili otworzy�a je przemoc�.</p><p>�Nie! W dzie�, w czasie jazdy, spa� b�d� � pomy�la�a � bo je�li teraz zasn�, to zmarznꅔ</p><p>Jednak�e my�li jej m�ci�y si� coraz bardziej lub zachodzi�y jedne na drugie, przedstawiaj�c bez�adne obrazy, w kt�rych puszcza, ucieczka, pogo�, Azja, ma�y rycerz, Ewka i ostatnie zdarzenia miesza�y si� ze sob� w p�sen, w p�jaw�. Wszystko to gdzie� bieg�o naprz�d, jak biegnie fala gnana wiatrem, a ona, Basia, bieg�a razem, bez strachu, bez rado�ci, jakoby z umowy. Azja niby j� goni�, ale jednocze�nie rozmawia� z ni� i frasowa� si� o konie; pan Zag�oba gniewa� si�, �e wieczerza wystygnie, Micha� pokazywa� drog�, a Ewka jecha�a za nimi w saniach, jedz�c daktyle.</p><p>Potem te osoby zaciera�y si� coraz bardziej, jak gdyby je pocz�a przes�ania� mglista zas�ona lub pomroka � i stopniowo nik�y; zosta�a tylko ciemno�� jaka� dziwna, bo lubo wzrok nie przebija� jej wcale, wydawa�a si� jednak pust� i id�c� niezmiernie daleko� Przenika�a ona wsz�dy, przenika�a nast�pnie do g�owy Basi i pogasi�a w niej wszystkie widzenia, wszystkie my�li, jak powiew wiatru gasi pal�ce si� noc� na otwartym powietrzu pochodnie.</p><p>Basia usn�a, ale mo�e na szcz�cie dla niej, zanim ch��d zdo�a� zwarzy� krew w jej �y�ach, obudzi� j� niezwyk�y ha�as. Konie szarpn�y si� nagle: widocznie dzia�o si� w puszczy co� nadzwyczajnego.</p><p>Basia odzyskawszy w jednej chwili przytomno��, chwyci�a Azjowy muszkiet i pochylona na koniu, ze skupion� uwag� i rozd�tymi nozdrzami pocz�a nas�uchiwa�. By�a to tego rodzaju natura, �e ka�de niebezpiecze�stwo w pierwszym mgnieniu oka budzi�o w niej czujno��, odwag� i gotowo�� do obrony.</p><p>Lecz tym razem, przys�uchawszy si� pilniej, uspokoi�a si� zaraz. Odg�osy, kt�re j� zbudzi�y, by�y rechtaniem<a l:href="#fn489" type="note">[489]</a> dzikich �wi�. Czy basiory podbiera�y si� ku warchlakom, czy te� ody�ce pocz�y si� ci�� o samury, do��, �e naraz rozebrzmia�a ca�a puszcza. �w warcho� odbywa� si� niezawodnie do�� daleko, ale w�r�d ciszy nocnej i powszechnego u�pienia wydawa� si� tak bliskim, i� Basia s�ysza�a nie tylko rechtanie i kwiki, ale �wist g�o�ny oddychaj�cych gwa�townie nozdrzy. Nagle rozleg� si� �omot, t�tent, trzask �amanych chrust�w i ca�e stado, lubo niewidzialne dla Basi, przeleciawszy w pobli�u, pogr��y�o si� w g��biach puszczy.</p><p>A w onej niepoprawnej Basi, mimo jej strasznego po�o�enia, zbudzi�a si� na mgnienie powieki �y�ka my�liwska i zrobi�o si� jej �al, �e nie widzia�a przelatuj�cego stada.</p><p>�Cz�owiek by si� trocha przypatrzy� � rzek�a sobie w duszy � ale nic to! Jad�c tak lasami, pewnie jeszcze co zobaczꅔ</p><p>I dopiero po tej uwadze przypomniawszy sobie, �e lepiej nic nie widzie�, a jak najpr�dzej ucieka�, pu�ci�a si� w dalsz� drog�.</p><p>Nie mo�na by�o sta� d�u�ej jeszcze i dlatego, �e ch��d ogarnia� j� coraz dotkliwszy, a ruch koni rozgrzewa� j� znacznie, ma�o stosunkowo nu��c. Konie za to, kt�re nieco tylko mchu i zmarz�ych traw zdo�a�y uszczkn��, ruszy�y wielce niech�tnie i z pospuszczanymi g�owami. Szron w czasie postoju okry� im boki i zdawa�o si�, �e ledwie nogi wlok�. Sz�y przecie od po�udniowego popasu niemal bez wytchnienia.</p><p>Przejechawszy polan�, z oczyma utkwionymi w Wielki W�z na niebie, Basia pogr��y�a si� w puszcz�, niezbyt g�st�, ale pag�rkowat�, poprzecinan� w�skimi jarami. Sta�o si� te� i ciemniej, nie tylko z powodu cienia, jakie rzuca�y roz�o�yste drzewa, ale tak�e i dlatego, �e opary podnios�y si� z ziemi i skry�y gwiazdy. Trzeba by�o jecha� na o�lep. Jedne tylko jary dawa�y Basi jak�kolwiek wskaz�wk�, �e posuwa si� w s�usznym kierunku, bo to wiedzia�a, �e wszystkie one ci�gn� si� od wschodu ku Dniestrowi, �e wi�c przebywaj�c coraz nowe, zd��a wci�� ku p�nocy. Pomy�la�a jednak, �e mimo tej wskaz�wki grozi jej zawsze: albo zbytnie oddalenie si� od Dniestru, albo zbytnie zbli�enie si� ku niemu. I jedno, i drugie mog�o by� niebezpieczne, bo w pierwszym razie wypad�oby na�o�y� ogromnie drogi, w przeciwnym � mog�a wyjecha� na Jampol i tam wpa�� we wra�e r�ce.</p><p>Czy za� by�a jeszcze przed Jampolem czy w�a�nie na jego wysoko�ci, czy te� zostawi�a go ju� za sob�, o tym nie mia�a najmniejszego poj�cia.</p><p>�Pr�dzej b�d� wiedzia�a, kiedy omin� Mohil�w � m�wi�a sobie � bo ten le�y w jarze wielkim i ci�gn�cym si� daleko, kt�ren mo�e poznam�.</p><p>Po czym spojrzawszy w niebo my�la�a dalej:</p><p>�Daj mi Bo�e przebra� si� jeno za Mohil�w, bo tam zaczyna si� ju� Micha�owe panowanie, tam mnie ju� nic nie ustraszy��</p><p>Tymczasem noc sta�a si� jeszcze ciemniejsz�. Szcz�ciem, na pod�o�u le�nym le�a� tu ju� �nieg, na kt�rego bia�ym tle mo�na by�o odr�nia� ciemne pnie drzew, ni�sze konary i omija� je. Natomiast musia�a Basia jecha� wolniej i skutkiem tego na dusz� jej pad�y zn�w te strachy przed si�� nieczyst�, kt�re na pocz�tku nocy �cina�y jej krew lodem.</p><p>�Je�li zobacz� �wiec�ce �lepie nisko � rzek�a do swej strwo�onej duszy � nic to! To b�dzie wilk; ale je�li na wysoko�ci cz�owieka��</p><p>I w tej samej chwili krzykn�a g�o�no:</p><p>� W imi� Ojca i Syna!�</p><p>Bo czy to by�o z�udzenie, czy mo�e dziki zdeb<a l:href="#fn490" type="note">[490]</a> siedzia� na ga��zi, do��, �e Basia wyra�nie ujrza�a par� b�yszcz�cych �lepi�w na wysoko�ci cz�owieka.</p><p>Z trwogi jej samej zasz�y oczy pomrok�, ale gdy przejrza�a znowu, nie by�o ju� nic wida�, tylko jaki� szelest da� si� s�ysze� mi�dzy konarami, tylko jej serce t�uk�o si� w piersiach tak g�o�no, jak gdyby chcia�o pier� rozsadzi�.</p><p>I jecha�a dalej, d�ugo, d�ugo wzdychaj�c do �wiat�a dziennego. Noc d�u�y�a si� jednak niezmiernie. Wkr�tce potem zn�w rzeka przegrodzi�a jej drog�. Basia by�a ju� do�� daleko za Jampolem, nad brzegiem Rosawy, ale nic nie wiedzia�a, gdzie jest, odgadywa�a tylko, �e jednak posuwa si� wci�� na p�noc, skoro napotka�a now� rzek�. Odgadywa�a tak�e, �e noc musi ju� by� na schy�ku, bo ch��d powi�kszy� si� znacznie; widocznie bra� mr�z, tuman opad� i gwiazdy ukaza�y si� znowu, jeno bledsze, niepewnym �wiat�em �wiec�ce.</p><p>Na koniec ciemno�� pocz�a bledn�� stopniowo. Pnie, ga��zie i ga��zki stawa�y si� widoczniejsze. W lesie zapanowa�a zupe�na cisza � dnia�o.</p><p>Po pewnym czasie Basia mog�a ju� odr�ni� ma�� koni. Na koniec na wschodzie mi�dzy ga��ziami drzew ukaza�a si� ta�ma �wietlista � czyni� si� dzie�, i to dzie� pogodny.</p><p>W�wczas Basia poczu�a niezmierne znu�enie. Usta jej otwiera�y si� przeci�g�ym poziewaniem, a oczy klei�y si�; niebawem zasn�a mocno, ale na kr�tko, bo zbudzi�a j� ga���, o kt�r� zawadzi�a g�ow�. Szcz�ciem, konie sz�y niezmiernie wolno, poskubuj�c po drodze mchy, wi�c uderzenie by�o tak lekkie, i� nie przyczyni�o jej �adnej szkody. S�o�ce wsta�o ju� i blade, �liczne jego promienie przedziera�y si� przez bezlistne ga��zie. Na �w widok otucha wst�pi�a w serce Basi; mi�dzy sob� a pogoni� zostawi�a ju� przecie tyle stepu, tyle g�r, jar�w i ca�� noc.</p><p>�Byle mnie nie schwycili ci z Jampola lub z Mohilowa, to tamci ju� chyba nie zgoni�� � rzek�a sobie.</p><p>Liczy�a i na to, �e w pocz�tku ucieczki jecha�a skalistym pod�o�em, za czym kopyta nie mog�y zostawia� �lad�w.</p><p>Lecz wkr�tce zn�w ogarn�o j� zw�tpienie.</p><p>�Lipkowie i na ska�ach, i na kamieniach �lad�w dopatrz�, a b�d� �ciga� zawzi�cie, chyba �e im konie popadaj��.</p><p>To ostatnie przypuszczenie by�o najprawdopodobniejsze. Do�� Basi by�o spojrze� na swoje konie. I dzianet, i bachmat mia�y boki wpad�e, g�owy pospuszczane, wzrok zgas�y. Id�c, raz w raz schyla�y �by ku ziemi, by zachwyci� nieco mchu, lub skuba�y mimochodem rude li�cie wi�dn�ce tu i owdzie na niskich krzach d�bowych. Musia�a te� trawi� je gor�czka, bo u wszystkich przepraw pi�y chciwie.</p><p>Mimo tego Basia, wydostawszy si� na nieporo�ni�te pole mi�dzy dwoma borami, pu�ci�a znowu w skok utrudzone rumaki i p�dzi�a tak a� do drugiego boru.</p><p>Po przejechaniu onego trafi�a na drug� polan�, jeszcze obszerniejsz� i wzg�rzyst�. Za wzg�rzami, w odleg�o�ci mniej wi�cej �wierci mili, wida� by�o dym podnosz�cy si� strzeli�cie jak sosna ku niebu. By�o to pierwsze zamieszka�e miejsce, na jakie trafi�a Basia, bo zreszt� kraj ten z wyj�tkiem samego pobrze�a by�, a raczej zmieniony zosta� na pustyni�, nie tylko wskutek napad�w tatarskich, ale wskutek ci�g�ych wojen polsko-kozackich. Po ostatniej wyprawie pana Czarnieckiego, kt�rej ofiar� pad�a Busza, miasteczka zesz�y na liche osady, wsie pozarasta�y m�odym lasem. A przecie po panu Czarnieckim tyle jeszcze by�o wypraw, tyle bitew, tyle rzezi, a� do ostatnich czas�w, w kt�rych wielki Sobieski wydar� te kraje nieprzyjacielowi. �ycie poczyna�o si� w nich zn�w z wolna pieni�, ten jednak szlak, kt�rym jecha�a Basia, szczeg�lniej by� pusty; kryli si� w nim tylko zb�je, lecz i tych wygniot�y ju� prawie zupe�nie komendy stoj�ce w Raszkowie, Jampolu, Mohilowie i Chreptiowie.</p><p>Pierwsz� my�l� Basi na widok owego dymu by�o jecha� ku niemu, odnale�� chutor czy te� sza�as, czy wreszcie proste ognisko, ogrza� si� przy nim i po�ywi�! Lecz wkr�tce przysz�o jej do g�owy, �e w tych stronach lepiej spotka� si� ze stadem wilk�w ni� z lud�mi; ludzie byli tu dziksi i okrutniejsi od zwierz�t. Owszem, nale�a�o pogna� konie i mija� czym pr�dzej to le�ne ludzkie schronisko, bo tylko �mier� mog�a w nim czeka�.</p><p>Na samym skraju przeciwleg�ego boru spostrzeg�a Basia ma�y st�g siana, wi�c nie zwa�aj�c ju� na nic zatrzyma�a si� przy nim, by konie pokarmi�. Te jad�y chciwie, zanurzaj�c g�owy razem z uszami w st�g i wyci�gaj�c spore wiechetki siana. Na nieszcz�cie przeszkadza�y im wielce munsztuki; ale Basia nie chcia�a ich rozkie�zna�, tak sobie s�usznie rozumuj�c:</p><p>�Tam, gdzie by�o dym wida�, musi by� jaki� chutor, �e za� tu st�g stoi, wi�c w chutorze maj� konie, na kt�rych mogliby mnie �ciga�, za czym trzeba by� gotow��.</p><p>Sp�dzi�a jednak przy stogu z godzin� czasu, tak �e konie podjad�y nie�le, a i ona sama po�ywi�a si� siemieniem. Ruszywszy dalej i przejechawszy kilka staja� spostrzeg�a nagle przed sob� dw�ch ludzi nios�cych p�ki chrustu na plecach.</p><p>Jeden by� cz�owiek niestary, ale nie pierwszej ju� m�odo�ci, z twarz� poznaczon� osp� i z kosymi oczyma, szpetny, straszny, o okrutnym, zwierz�cym wyrazie oblicza; drugi, m�ody wyrostek, by� ob��kany.</p><p>Mo�na to by�o pozna� na pierwszy rzut oka po jego g�upkowatym u�miechu i nieprzytomnym wzroku.</p><p>Obaj na widok je�d�ca i koni porzucili p�ki chrustu na ziemi� i widocznie zl�kli si� bardzo. Ale spotkanie by�o tak niespodziane i stali tak blisko, �e nie mogli ucieka�.</p><p>� S�awa Bohu! � ozwa�a si� Basia.</p><p>� Na wiki wik�w.</p><p>� A jako si� zwie �w chutor?</p><p>� A po co on si� ma nazywa�. Ot, chata!</p><p>� Daleko za� do Mohilowa?</p><p>� My ne znajem�</p><p>Tu starszy pocz�� si� pilnie przypatrywa� twarzy Basi. Poniewa� mia�a na sobie m�ski ubi�r, wzi�� j� za wyrostka, i zaraz na twarzy jego na miejscu dawnego strachu pojawi�a si� zuchwa�o�� i okrucie�stwo.</p><p>� A szczo wy takij mo�odenkij, pane �ycar?</p><p>� A tobi szczo?</p><p>� I sami jedziecie? � m�wi� ch�op post�puj�c krok naprz�d.</p><p>� Wojsko za mn� idzie.</p><p>�w zatrzyma� si�, popatrzy� na ogromn� polan� i odpar�:</p><p>� Nieprawda. Nikogo nie ma.</p><p>To rzek�szy post�pi� jeszcze par� krok�w; kose oczy za�wieci�y mu ponuro, a jednocze�nie, z�o�ywszy usta, pocz�� na�ladowa� g�os przepi�rki, widocznie chc�c kogo� w ten spos�b przywabi�.</p><p>Wszystko to wyda�o si� Basi nader z�owrogim, wi�c bez wahania wymierzy�a mu kr�cic� w piersi.</p><p>� Milcz, bo zginiesz!</p><p>Ch�op zamilk�, a co wi�cej, rzuci� si� natychmiast plackiem na ziemi�. To samo uczyni� ob��kany wyrostek, ale �w pocz�� przy tym wy� ze strachu jak wilk. By� mo�e, �e w swoim czasie umys� jego ob��ka� si� z jakiego� postrachu, bo teraz wycie jego brzmia�o okropnym przera�eniem.</p><p>Basia wypu�ci�a konie i pomkn�a jak strza�a. Szcz�ciem las by� niepodszyty, a drzewa sta�y rzadko. Wkr�tce te� za�wieci�a nowa polana, w�ska, ale bardzo d�uga. Konie, podjad�szy przy stogu, nabra�y nowych si� i gna�y wichrem.</p><p>�Dop�dz� do domu, si�d� na konie i b�d� mnie �cigali� � my�la�a Basia.</p><p>Pociesza�o j� tylko to, �e konie dobrze id� i �e od miejsca, w kt�rym spotka�a owych ludzi, do chutoru by�o do�� daleko.</p><p>�Nim dojd� do chaty, nim konie wyprowadz�, ja tak jad�c b�d� od nich w mili albo we dw�ch�.</p><p>Istotnie tak by�o. Ale gdy up�yn�o kilka godzin i Basia przekonawszy si�, �e nie jest �cigan�, zwolni�a biegu, wielki przestrach, wielkie pogn�bienie opanowa�o jej serce, a do oczu cisn�y si� przemoc� �zy.</p><p>Spotkanie owo nauczy�o j�, czym s� ludzie w tych stronach i czego mo�na si� by�o od nich spodziewa�. Wprawdzie nie by�o to dla niej niespodziane. I z w�asnego do�wiadczenia, i z opowiada� chreptiowskich wiedzia�a, �e dawni spokojni osadnicy albo wynie�li si� z tych pusty�, albo ich wojna po�ar�a, ci za�, co pozostali, �yj�c w ustawicznych trwogach wojennych, w�r�d okropnej zawieruchy domowej i tatarskich napad�w, w stosunkach, w kt�rych cz�owiek cz�owiekowi by� wilkiem, bez ko�cio��w, wiary, bez innych przyk�ad�w, jak przyk�ady mordu i po�ogi, nie znaj�c innego prawa nad pi��, wyzbyli si� wszelkich uczu� ludzkich i zdziczeli na podobie�stwo zwierza le�nego. Basia wiedzia�a o tym dobrze; jednak�e cz�owiek samotny, w pustyniach zab��kany, w ucisku od g�odu i ch�odu zostaj�cy, mimowiednie przede wszystkim od pokrewnych sobie istot pomocy wygl�da. Tak i ona ujrzawszy �w dym, siedlisko ludzkie oznaczaj�cy, mimowiednie, id�c za pierwszym porywem serca, chcia�a tam biec, imieniem boskim mieszka�c�w przywita� i pod ich dachem zm�czon� g�ow� przytuli�. Tymczasem okrutna rzeczywisto�� wyszczerzy�a zaraz na ni� z�by jak z�y pies; dlatego serce jej wezbra�o gorycz� i �zy �alu a zawodu nap�yn�y do oczu.</p><p>�Znik�d pomocy, jedno od Boga � pomy�la�a � bogdaj mi ju� ludzi nie napotka�.</p><p>Po czym j�a rozwa�a�, czemu �w ch�op pocz�� udawa� przepi�rk�; niechybnie w pobli�u byli jeszcze jacy� ludzie i �w przywo�a� ich pragn��. Przysz�o jej do g�owy, �e jest na szlaku zb�j�w, kt�rzy wyparci z jar�w nadrzecznych, widocznie schronili si� do puszcz, g��biej w kraju le��cych, w kt�rych s�siedztwo szerokich step�w zapewnia�o im wi�ksze bezpiecze�stwo i �atwiejsz� w potrzebie ucieczk�.</p><p>�Ale co b�dzie � pyta�a Basia � gdy ich spotkam kilku lub kilkunastu? Muszkiet � to jeden, dwie kr�cice � to dw�ch, szabla � niechby dw�ch jeszcze, je�li jednak b�dzie ich wi�cej, zgin� straszn� �mierci��.</p><p>I o ile poprzednio, w�r�d nocy i jej trw�g, �yczy�a sobie, by dzie� uczyni� si� jak najpr�dzej, tak teraz z t�sknot� wygl�da�a pomroki, kt�ra mog�a skry� j� �atwiej przed z�ymi oczyma.</p><p>Dwakro� jeszcze w czasie wytrwa�ej jazdy zdarzy�o jej si� przeje�d�a� w pobli�u ludzi. Raz ujrza�a na skraju wysokiej r�wni kilkana�cie chat. Mo�e nawet nie mieszkali w nich zb�je z rzemios�a, ale wola�a je min�� skokiem, wiedz�c, �e i wie�niacy niewiele s� lepsi od zb�j�w; drugi raz do uszu jej doszed� odg�os siekier r�bi�cych drzewo.</p><p>Upragniona noc okry�a wreszcie ziemi�. Basia tak ju� by�a znu�ona, �e gdy dosta�a si� na go�y, nie obro�ni�ty lasem step, rzek�a sobie:</p><p>�Tu nie rozbij� si� o drzewa, za czym usn� teraz, cho�bym mia�a i zmarzn��.</p><p>Gdy przymyka�a ju� oczy, zda�o jej si�, �e hen, w oddali, na bia�ym �niegu widzi kilka czarnych punkt�w, kt�re poruszaj� si� w r�nych kierunkach. Przez chwil� jeszcze przezwyci�y�a sen. � To pewnie wilki! � mrukn�a z cicha.</p><p>Nim jednak przejecha�a kilkadziesi�t krok�w, owe punkta znik�y, wi�c usn�a zaraz tak mocno, �e zbudzi�a si� dopiero, gdy bachmat Azj�w, na kt�rym siedzia�a, zar�a� pod ni�.</p><p>Basia obejrza�a si� wko�o: by�a na skraju lasu i zbudzi�a si� w por�, inaczej bowiem mog�aby si� rozbi� o drzewo.</p><p>Nagle spostrzeg�a, �e drugiego konia nie masz przy niej.</p><p>� Co si� sta�o? � zawo�a�a z trwog� wielk�.</p><p>Sta�a si� jednak rzecz bardzo prosta: oto Basia uwi�za�a wprawdzie lejce od uzdy dzianeta do kuli kulbaki, na kt�rej siedzia�a sama, ale skostnia�e r�ce �le jej pos�u�y�y i nie zdo�a�y zadzierzgn�� silnie w�z�a; nast�pnie lejce rozwi�za�y si� i znu�ony ko� zosta�, by szuka� karmu pod �niegiem lub po�o�y� si�.</p><p>Na szcz�cie Basia mia�a kr�cic� nie w olstrach, ale za pasem; r�g z prochem i woreczek z resztk� siemienia tak�e by�y przy niej. Ostatecznie nieszcz�cie nie by�o zbyt straszne, bo bachmat Azj�w, je�li nawet ust�powa� w szybko�ci dzianetowi, to natomiast niezawodnie przewy�sza� go wytrwa�o�ci� na trud i zimno. Jednak�e Ba�ce �al si� zrobi�o ulubionego rumaka i w pierwszej chwili postanowi�a go odszuka�.</p><p>Zdziwi�o j� to jednak, gdy obejrzawszy si� na step, nie ujrza�a go wcale, cho� noc by�a nadzwyczaj widna.</p><p>�Pozosta� pozosta� � pomy�la�a � nie pop�dzi� z pewno�ci� naprz�d, ale musia� si� po�o�y� w jakim� wg��bieniu i dlatego go nie widz�.</p><p>Bachmat zar�a� drugi raz, przy czym zatrz�s� si� jako� i uszy po�o�y� na karku, lecz od strony stepu odpowiedzia�o mu milczenie.</p><p>�Pojad�, poszukam!� � rzek�a Basia. I ju� zwr�ci�a konia, gdy naraz niespodziewana trwoga schwyci�a j�, zupe�nie jakby g�os ludzki zawo�a� :</p><p>�Basiu, nie wracaj!�</p><p>Jako� w tej chwili cisz� zm�ci�y inne z�owr�bne g�osy, bliskie a wychodz�ce niby spod ziemi: by�y to wycia, charkotania, skomlenia, j�ki, wreszcie kwik okropny, kr�tki, urwany� By�o to wszystko tym straszniejsze, �e na stepie nic nie by�o wida�. Basi� zimny pot obla� od st�p do g�owy, a z jej zsinia�ych warg wyrwa� si� okrzyk:</p><p>� Co to jest? Co si� dzieje?</p><p>Odgad�a wprawdzie od razu, �e wilki zarzynaj� jej konia, lecz nie mog�a zrozumie�, dlaczego tego nie widzi, kiedy � s�dz�c po odg�osach � dzia�o si� to nie dalej jak o jakie pi��set krok�w od niej.</p><p>Nie czas jednak by�o lecie� na ratunek, bo ko� musia� by� ju� rozszarpany, a zreszt� trzeba by�o my�le� o w�asnym ocaleniu; wi�c Basia, wypaliwszy na postrach z kr�cicy, ruszy�a w dalsz� drog�. Jad�c rozmy�la�a o tym, co si� sta�o, i przez chwil� przemkn�o jej przez g�ow�, �e to mo�e nie wilki porwa�y jej konia, skoro owe g�osy s�ycha� by�o spod ziemi. Na t� my�l mr�wki pocz�y zaraz chodzi� jej po krzy�ach, lecz zastanowiwszy si� lepiej, przypomnia�a sobie, i� we �nie majaczy�o si� jej, �e zje�d�a z g�ry, a potem zn�w wdziera si� na g�r�.</p><p>Tak musia�o by� � rzek�a sobie � musia�am �pi�c przejecha� jaki� jar ma�o stromy, tam zosta� m�j dzianet i tam napadli go wilcy.</p><p>Reszta nocy zesz�a bez przygody. Bachmat, podjad�szy nieco sianem zesz�ego ranka, szed� bardzo wytrwale, tak i� sama Basia podziwia�a jego si��. By� to tatarski ko� �wilczar�, wielkiej urody i wytrwa�o�ci prawie bez granic. W czasie kr�tkich postoj�w, kt�re czyni�a Basia, �ar� wszystko nie przebieraj�c: mchy, li�cie, obgryza� nawet kor� drzewn� i szed� a szed�. Na polanach puszcza�a go w skok. W�wczas st�ka� nieco i oddycha� rozg�o�nie; powstrzymywany � sapa�, trz�s� si� i spuszcza� nisko g�ow� ze znu�enia, ale nie pada�.</p><p>Dzianet, cho�by nie zgin�� pod wilczymi z�bami, i tak by nie wytrzyma� takiej drogi.</p><p>Nazajutrz Basia, odm�wiwszy ranne pacierze, pocz�a czyni� rachunek czasu:</p><p>�Azji wyrwa�am si� w czwartek z po�udnia � m�wi�a sobie � i jecha�am w skok do nocy; potem przesz�a w drodze jedna noc, potem ca�y dzie�, potem zn�w ca�a noc i teraz zacz�� si� trzeci dzie�. Chyba pogo�, cho�by i by�a, musia�a ju� wr�ci� i Chrepti�w powinien by� niedaleko, bo przecie nie �a�owa�am koni�.</p><p>Po chwili za� doda�a:</p><p>�Oj, czas, czas ju�! Bo�e, zmi�uj si� nade mn�!�</p><p>Chwilami bra�a j� ch�� zbli�y� si� ku rzece, bo przy brzegu pr�dzej by pomiarkowa�a, gdzie jest, ale ba�a si� pomn�c, �e pi��dziesi�ciu Azjowych Lipk�w zosta�o u pana Gorze�skiego w Mohilowie. Przychodzi�o jej na my�l, �e ko�uj�c tak bardzo, mog�a jeszcze nie przejecha� Mohilowa. W drodze, o ile sen nie zamyka� jej oczu, stara�a si� wprawdzie uwa�a� pilnie, czy nie trafi na jar bardzo obszerny, podobny do tego, w kt�rym le�a� Mohil�w, ale nie zauwa�y�a nic takiego; jar zreszt� m�g� si� zw�a� i wygl�da� zupe�nie inaczej przy Mohilowie ni� w g��bi, m�g� si� i ko�czy� albo skr�ca� o kilkana�cie staja� za miastem, s�owem, Basia nie mia�a najmniejszego poj�cia, gdzie si� znajduje.</p><p>Prosi�a tylko nieustannie Boga, �eby to by�o ju� blisko, bo czu�a, �e nied�ugo ju� wytrzyma trudy, zimno, bezsenno�� i wreszcie g��d; od trzech dni �ywi�a si� tylko siemieniem, a chocia� oszcz�dza�a go bardzo, jednak ostatnie ziarnko zjad�a tego ranka i nic nie by�o ju� w woreczku.</p><p>Teraz mog�a si� tylko �ywi� i rozgrzewa� nadziej�, �e Chrepti�w blisko. Pr�cz nadziei rozgrzewa�a j� zapewne i gor�czka. Basia czu�a doskonale, �e j� ma, bo jakkolwiek na �wiecie by�o coraz zimniej, a nawet po prostu mro�no, r�ce jej i nogi, o ile by�y na pocz�tku podr�y skostnia�e, o tyle teraz rozpalone, i pragnienie dokucza�o jej wielkie.</p><p>�Byle przytomno�ci nie utraci� � m�wi�a sobie � byle cho� na ostatnie tchnienie zd��y� do Chreptiowa, zobaczy� Micha�a, potem dziej si� wola bo�a��</p><p>Przysz�o jej znowu przeprawia� si� przez liczne strumienie i rzeki, ale albo by�y p�ytkie, albo zamarzni�te; na niekt�rych wierzchem p�yn�a woda, a spodem by� l�d twardy i mocny. Jednak�e najbardziej ze wszystkiego ba�a si� tych przepraw dlatego, �e i bachmat, jakkolwiek nieustraszony, ba� si� ich widocznie. Wchodz�c w wod� lub na l�d, chrapa�, tuli� uszy, cz�stokro� opiera� si�, a zmuszony, wchodzi� ostro�nie, stawiaj�c z wolna nog� przed nog� i wietrz�c rozd�tymi nozdrzami.</p><p>By�o ju� dobrze z po�udnia, gdy Basia, jad�c g�stym borem, stan�a przed jak�� rzek�, wi�ksz� od innych, a zw�aszcza znacznie szersz�. Wedle jej przypuszczenia mog�a by� to Ladawa albo Ka�usik. Na ten widok zabi�o jej serce rado�ci�. W ka�dym razie Chrepti�w musia� by� niedaleko; cho�by go za� Basia i min�a, zawsze mog�a si� uwa�a� za ocalon�, bo tam i kraj by� wi�cej osiad�y, i ludzi mniej si� nale�a�o obawia�. Rzeka, jak Basia mog�a si�gn�� okiem, mia�a brzegi strome, w jednym tylko miejscu widocznie by� szczerk i sp�tana lodem woda zachodzi�a �agodnie na brzeg, jak gdyby rozlana w p�ytkim a roz�o�ystym naczyniu. Brzegi by�y zupe�nie zmarzni�te, �rodkiem tylko p�yn�a szeroka wst�ga wody; lecz Basia spodziewa�a si�, �e znajdzie pod ni� l�d, jak zwykle.</p><p>Bachmat wszed� opieraj�c si� nieco, jak przy ka�dej przeprawie, ze zgi�tym karkiem i obw�chuj�c nozdrzami �nieg przed sob�. Przybywszy do bie��cej wierzchem wody Basia ukl�k�a, wedle zwyczaju, na kulbace, dzier��c si� obu r�koma za przedni� kul�.</p><p>Woda zachlupota�a pod kopytami. L�d by� istotnie pod ni� twardy, obmoczony; kopyta uderza�y we� jakby w kamie�, lecz widocznie hacele podk�w st�pi�y si� przez d�ug� a miejscami skalist� drog�, bo wnet bachmat pocz�� si� �lizga�; nogi rozchodzi�y mu si�, jak gdyby ucieka�y spod niego; nagle pad� na prz�d, a� nozdrza zamoczy�y mu si� w wodzie, wi�c zerwa� si�, pad� zn�w na zad, zn�w si� zerwa�, lecz przera�any, pocz�� rzuca� si� i bi� kopytami rozpaczliwie. Basia szarpn�a za uzd�, a wtem da� si� s�ysze� g�uchy trzask i zadnie nogi konia a� do k��b�w zapad�y w g��bin�.</p><p>� Jezus, Jezus! � krzykn�a Basia.</p><p>Rumak, stoj�c jeszcze przednimi nogami na twardym gruncie, uczyni� straszne wysilenie, lecz widocznie kawa�y lodu, na kt�rych si� wspiera�, j�y si� teraz wysuwa� spod jego n�g, bo zapad� g��biej i pocz�� j�cze� chrapliwie.</p><p>Basia mia�a jeszcze tyle czasu i tyle przytomno�ci, �e chwyciwszy za grzyw� rumaka, po jego karku wydosta�a si� na l�d niepo�amany, le��cy przed koniem. Tam upad�a i zamoczy�a si� w wodzie. Lecz podni�s�szy si� i uczuwszy twardy grunt pod nogami, wiedzia�a, �e jest ocalon�. Chcia�a nawet jeszcze ratowa� konia, wi�c przechyliwszy si� chwyci�a za lejce i cofaj�c si� ku drugiemu brzegowi pocz�a je ci�gn�� z ca�ej mocy.</p><p>Ale bachmat zasuwa� si� w g��bin� i nie m�g� ju� wydosta� z niej nawet przednich n�g, by je zaczepi� o nie pokruszony dot�d zr�b lodu. I lejce wypr�a�y si� coraz silniej, a on pogr��a� si� coraz bardziej. Wreszcie zanurzy� si� zupe�nie, tylko szyja i �eb wystawa�y mu nad lodem. Pocz�� na koniec st�ka� prawie ludzkim g�osem, wyszczerzaj�c przy tym z�by; oczy jego patrzy�y w Basi� z nieopisanym smutkiem, jakby jej chcia� m�wi�: �Nie ma ju� dla mnie ratunku; pu�� lejce, bo i ciebie jeszcze wci�gnꅔ</p><p>Jako� nie by�o dla niego ratunku, i Basia musia�a pu�ci� lejce.</p><p>Po czym gdy zupe�nie skry� si� pod lodem, posz�a na drugi brzeg, tam siad�a pod ogo�oconym z li�ci krzem i pocz�a szlocha� jak dziecko.</p><p>Energia jej by�a chwilowo zupe�nie z�amana. A pr�cz tego ta gorycz i to roz�alenie, kt�re po spotkaniu si� z lud�mi nape�ni�y jej serce, zala�y je teraz jeszcze silniej. Oto wszystko by�o przeciw niej: b��dno�� dr�g, ciemno��, �ywio�y, cz�owiek, zwierz, jedna tylko r�ka bo�a zdawa�a si� nad ni� czuwa�. W tej dobrej, s�odkiej, ojcowskiej opiece z�o�y�a ca�� sw� ufno�� dziecinn�, a obecnie i to j� zawiod�o. By�o to uczucie, kt�rego Basia nie wypowiedzia�a sobie tak wyra�nie, ale natomiast tym silniej odczuwa�a sercem.</p><p>C� jej pozostawa�o? Skarga i �zy! A przecie zdoby�a si� na tyle dzielno�ci, na tyle odwagi, na tyle wytrwania, na ile takie biedne, s�abe stworzenie zdoby� si� mog�o. I oto ko� jej si� utopi�, ostatnia nadzieja ratunku, ostatnia deska ocalenia � jedyne �ywe stworzenie, kt�re by�o przy niej. Bez tego konia nie tylko czu�a si� bezsiln� wobec tej nieznanej przestrzeni, kt�ra j� oddziela�a od Chreptiowa, wobec bor�w, jar�w i step�w, nie tylko bezbronn� wobec po�cigu ludzi i zwierza, ale daleko wi�cej samotn�, daleko bardziej opuszczon�.</p><p>P�aka�a, p�ki jej nie zbrak�o �ez. Potem przysz�o wyczerpanie, zm�czenie i poczucie bezradno�ci tak silne, �e niemal podobne do spokoju. Wi�c westchn�wszy g��boko raz i drugi, rzek�a sobie:</p><p>�Przeciw woli boskiej nie poradz� tu ju� zamrꅔ</p><p>I zmru�y�a oczy, tak dawniej jasne i weso�e, a dzi� zgo�a zapadni�te, podkrojone.</p><p>Swoj� drog�, lubo cia�o jej stawa�o si� z ka�d� chwil� coraz bardziej oci�a�e, my�l bi�a si� jednak w jej g�owie jak trwo�ny ptak � i tak samo serce. �eby to jej nikt nie kocha� na �wiecie, mniejszy by�by �al umiera�, ale przecie j� tak bardzo wszyscy kochali!</p><p>I wyobrazi�a sobie, co b�dzie, jak ju� zdrada Azji i jej ucieczka stan� si� g�o�ne; jak b�d� jej szukali, jak znajd� wreszcie siniuchn�, zmarzni�t�, �pi�c� snem wiecznym pod owym krzem nad rzek�. I nagle ozwa�a si� g�o�no:</p><p>� O! To b�dzie Michalisko desperowa�<a l:href="#fn491" type="note">[491]</a>! Aj! Aj!</p><p>Potem zacz�a go przeprasza�, �e to nie jej wina.</p><p>�Ja, Micha�ku � m�wi�a obejmuj�c go w my�li r�koma za szyj� � uczyni�am wszystko, co w mocy mojej, ale trudno, m�j drogi, Pan B�g nie chcia���</p><p>I naraz ow�adn�a ni� taka serdeczna mi�o�� do ukochanego cz�owieka, taka ch��, by chocia� umrze� w pobli�u tej drogiej g�owy, �e zebrawszy si�y podnios�a si� znad brzegu i posz�a.</p><p>Z pocz�tku sz�o jej niezmiernie trudno. Nogi jej odwyk�y podczas d�ugiej jazdy od chodzenia, doznawa�a takiego uczucia, jakby sz�a na cudzych. Szcz�ciem, nie by�o jej zimno, by�o jej nawet do�� ciep�o, bo gor�czka nie opuszcza�a jej ani na chwil�.</p><p>Pogr��ywszy si� w las, sz�a wytrwale naprz�d, uwa�aj�c, aby s�o�ce mie� po lewej r�ce. Przesz�o ono ju� istotnie na multa�sk� stron�, bo by�a to druga po�owa dnia, godzina mo�e czwarta. Basia mniej teraz zwraca�a uwagi na to, by nie zbli�y� si� do Dniestru, bo ci�gle zdawa�o jej si�, �e jest ju� za Mohilowem.</p><p>�Gdyby tak wiedzie� na pewno, gdyby tak wiedzie�! � powtarza�a podnosz�c sw� zsinia��, a jednocze�nie rozpalon� twarzyczk� ku niebu. � Gdyby zwierz jaki lub jakie drzewo przem�wi�o i rzek�o: do Chreptiowa mila, dwie � jeszcze bym mo�e dosz�a��</p><p>Ale drzewa milcza�y, owszem, zdawa�y si� jej by� nieprzyjazne i zagradza�y korzeniami drog�. Basia potyka�a si� co chwila o przypr�szone �niegiem w�z�y i odskoki tych korzeni. Po pewnym czasie sta�o jej si� niezno�nie ci�ko, wi�c zrzuci�a z ramion ciep�� delijk� i pozosta�a w samym kubraczku. Ul�ywszy sobie w ten spos�b, sz�a i sz�a jeszcze spieszniej, to potykaj�c si�, to chwilami upadaj�c na g��bszym �niegu. Buciki z cienkiego safianu podszytego futrem, bez osobnych podeszew, wyborne do sani lub konnej jazdy, nie chroni�y dostatecznie jej st�p przed uderzeniami o kamienie i odziomki, a przy tym zmoczone wielokrotnie na przeprawach i utrzymywane w stanie wilgoci przez ciep�o rozpalonych teraz gor�czk� n�g, pr�dko mog�y si� zedrze� w lesie.</p><p>�Dojd� bosa albo do Chreptiowa, albo do �mierci� � my�la�a Basia.</p><p>I u�miech �a�osny roz�wieca� jej twarzyczk�, bo cieszy�o j� jednak, �e idzie tak wytrwale i �e je�li zamrze w drodze, to Micha� nie b�dzie m�g� jej pami�ci nic a nic zarzuci�.</p><p>I poniewa� teraz rozmawia�a ju� ci�gle z m�em, wi�c zaraz rzek�a:</p><p>�Oj, Micha�ku, inna by i tyle nie dokaza�a, na przyk�ad Ewka��</p><p>O Ewce przychodzi�o jej nieraz my�le� w czasie tej ucieczki, nieraz te� modli�a si� za ni�, bo to by�o dla niej jasne, �e je�li Azja nie kocha� tej dziewczyny, tedy los jej i wszystkich innych je�c�w w Raszkowie pozosta�ych b�dzie straszny.</p><p>�Gorzej im ni� mnie� � powtarza�a sobie co chwila i na my�l o tym nabiera�a nowych si�.</p><p>Ale teraz, gdy up�yn�a jedna godzina, druga i trzecia, si� tych ubywa�o za ka�dym krokiem. Powoli s�o�ce zatoczy�o si� za Dniestr i oblawszy niebo zorz� czerwon� zgas�o. �nieg nabra� fioletowego odblasku. Potem owa z�ocista i purpurowa topiel z�rz pocz�a ciemnie� i zw�a� si� coraz bardziej; z morza rozlanego do wp� nieba zmieni�a si� w jezioro, z jeziora w rzek�, z rzeki w strumie�, na koniec zab�yszcza�a jak �wietlista ni� rozci�gni�ta na zachodzie � i ust�pi�a ciemno�ci.</p><p>Nasta�a noc.</p><p>Up�yn�a jeszcze godzina. B�r sta� si� czarny i tajemniczy, a nie poruszony �adnym powiewem, milcza�, jakby si� skupia� i rozwa�a�, co ma uczyni� z tym oto biednym, zab��kanym stworzeniem. Nie by�o jednak nic dobrego w tej jego martwocie i ciszy, owszem, by�a nieczu�o�� i zdr�twia�o��.</p><p>Basia sz�a ci�gle, chwytaj�c coraz szybciej spieczonymi ustami powietrze, pada�a te� coraz cz�ciej i z powodu ciemno�ci, i braku si�.</p><p>G��wk� mia�a zadart� do g�ry, ale nie patrzy�a ju� na przewodni Wielki W�z, bo straci�a zupe�nie poczucie kierunku. Sz�a, �eby i��. Sz�a dlatego, �e pocz�y na ni� nadlatywa� przed�miertne widzenia, bardzo jasne i s�odkie.</p><p>Oto na przyk�ad cztery strony boru poczynaj� si� zbiega� szybko, ��cz� si� w cztery �ciany i tworz� �wietlic� chreptiowsk�. Basia jest w niej i widzi wszystko wyra�nie. Na kominie pali si� wielki ogie�, a na �awach siedz�, jako zwykle, oficerowie; pan Zag�oba przekomarza si� z panem Snitk�; pan Motowid�o siedzi milcz�cy i patrzy w p�omie�, a gdy w p�omieniu co� zapiszczy, to m�wi swym przeci�g�ym g�osem: �Duszo czy��cowa, czego potrzebujesz?� Pan Muszalski i pan Hromyka graj� w ko�ci z Micha�em. Basia przychodzi ku nim i m�wi: �Micha�ku, si�d� na �awie i trocha si� przytul�, bo mi nieswojo�. Micha� wnet j� obejmuje: �Co ci, kocie? A mo�e?�� I pochyla si� do jej ucha, i co� szepce, a ona odpowiada: �Oj, jak mi nieswojo!� Co to za jasna i spokojna �wietlica, jaki kochany ten Micha� � jeno Basi co� tak nieswojo, �e a� j� trwoga bierze�</p><p>Basi jest tak dalece nieswojo, �e gor�czka opuszcza j� nagle, bo ju� zmog�o j� przed�miertne os�abienie. Widzenia znikaj�. Przytomno��, a z ni� pami�� wraca.</p><p>�Uciekam przed Azj� � m�wi sobie Basia � jestem w lesie, w nocy, nie mog� doj�� do Chreptiowa i umieram�.</p><p>Po gor�cu ch��d obejmuje j� teraz szybko i przedostaje si� przez cia�o a� do ko�ci. Nogi uginaj� si� pod ni� i kl�ka wreszcie w �niegu, przed drzewem.</p><p>Najmniejsza chmurka nie zaciemnia teraz jej umys�u. �al jej �ycia okrutnie, ale wie doskonale, �e umiera, i pragn�c poleci� dusz� Bogu, poczyna m�wi� przerywanym g�osem:</p><p>� W imi� Ojca i Syna�</p><p>Dalsz� modlitw� przerywaj� jej naraz jakie� g�osy dziwaczne, ostre, przera�liwe i skrzypi�ce; rozlegaj� si� one przykro i dono�nie w ciszy nocnej.</p><p>Basia otwiera usta. Pytanie: �Co to jest?�, zamiera jej na wargach. Na chwil� przyk�ada dr��ce palce do twarzy, jakby si� chcia�a rozbudzi�, jakby uszom w�asnym nie chcia�a da� wiary, i z ust jej wyrywa si� nagle krzyk:</p><p>� O Jezu, o Jezu! To �urawie studzienne, to Chrepti�w! O Jezu!</p><p>Po czym ta konaj�ca przed chwil� istota zrywa si� i dysz�c, dr��c, z oczyma wezbranymi �zami, z faluj�c� piersi� p�dzi przez las, upada i podnosi si� znowu, powtarzaj�c:</p><p>� Tam konie poj�! To Chrepti�w! To nasze �urawie! Chocia� do bramy! Cho� do bramy� O Jezu!� Chrepti�w, Chrepti�w!�</p><p>A tu las rzednie, odkrywa si� �nie�ne pole i wzg�rze, z kt�rego kilkana�cie par b�yszcz�cych oczu spogl�da na biegn�c� Basi�.</p><p>Lecz to nie oczy wilcze� Ach, to okna chreptiowskie migoc� s�odkim, jasnym i zbawczym �wiat�em � to fortalicja, tam na wzg�rzu, w�a�nie t� wschodni� stron� zwr�cona do lasu.</p><p>By�o jeszcze drogi na stajanie, ale Basia nie wiedzia�a ju�, kiedy j� przebieg�a. �o�nierze stoj�cy od strony wsi przy bramie nie poznali jej po ciemku, ale pu�cili s�dz�c, �e to pacho�ek za czym� wys�any wraca do komendanta; wi�c ostatnim tchem wpad�a do �rodka, przebieg�a przez majdan obok �urawianych studni, przy kt�rych dragoni, wr�ciwszy przed chwil� z objazdu, poili na noc konie � i stan�a we drzwiach g��wnego domu.</p><p>Ma�y rycerz z panem Zag�ob� siedzieli w�a�nie konno na �awie przed ogniem i popijaj�c krupnik rozmawiali o Basi, mniemaj�c, �e ona tam hen, gdzie�, zagospodarowywa si� w Raszkowie. Obaj byli markotni, bo im t�skno by�o za ni� okrutnie, i obaj co dzie� spierali si� o termin jej powrotu.</p><p>� Bro� Bo�e nag�ych odwil�y, d�d��w i roztop�w, to B�g wie, kiedy wr�ci � m�wi� pos�pnie pan Zag�oba.</p><p>� Zima jeszcze zdzier�y � odrzek� ma�y rycerz � a za jakie o�m albo dziesi�� dni b�d� ju� coraz to spogl�da� ku Mohilowu.</p><p>� Wola�bym, �eby nie by�a wyje�d�a�a. Nic tu po mnie bez niej w Chreptiowie.</p><p>� A czemu� wa�pan radzi�?</p><p>� Nie zmy�laj, Michale! Twoj� si� to g�ow� sta�o�</p><p>� Byle tylko zdrowo wr�ci�a!</p><p>Tu westchn�� ma�y rycerz i doda�:</p><p>� Zdrowo i jako najpr�dzej!�</p><p>Wtem skrzypn�y drzwi i jakie� ma�e, n�dzne, obdarte, pokryte �niegiem stworzenie pocz�o piszcze� �a�o�nie u proga:</p><p>� Michale, Michale!�</p><p>Ma�y rycerz zerwa� si�, ale w pierwszej chwili tak zdumia�, �e stan�� jak skamienia�y na miejscu, r�ce otworzy�, oczyma j�� mruga� � i sta�.</p><p>Lecz ona zbli�y�a si� m�wi�c z wysileniem, a raczej j�cz�c:</p><p>� Michale!� Azja zdradzi�� mnie chcia� porwa� alem uciek�a i� ratuj!</p><p>To rzek�szy pocz�a chwia� si� i pad�a jak martwa na ziemi�; wtedy on skoczy�, porwa� j� jak pi�rko na r�ce, krzykn�wszy przera�liwie:</p><p>� Chryste mi�osierny!</p><p>Lecz jej biedna zsinia�a g��wka zwis�a bez �ycia na jego ramieniu, wi�c s�dz�c, �e trupa ju� tylko trzyma w obj�ciu, pocz�� rycze� okropnym g�osem:</p><p>� Ba�ka umar�a!� Umar�a!� Rety!�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XLI</p></title><p>Wie�ci o przybyciu Basi piorunem rozlecia�y si� po Chreptiowie, ale nikt pr�cz ma�ego rycerza, pana Zag�oby i niewiast s�u�ebnych nie widzia� jej ni tego wieczora, ni nast�pnych.</p><p>Po owym omdleniu przy progu izby odzyska�a jeszcze do tyla przytomno��, �e mog�a przynajmniej w kilku s�owach powiedzie�, jak i co si� zdarzy�o, lecz wnet pocz�y si� nowe omdlenia, a w godzin� p�niej, lubo j� cucono wszelkimi sposobami, ogrzewano, pojono winem, pr�bowano karmi�, nie poznawa�a ju� nawet m�a i nie by�o w�tpliwo�ci, �e poczyna si� dla niej d�uga i ci�ka choroba.</p><p>Tymczasem jednak ruch uczyni� si� w ca�ym Chreptiowie. �o�nierze dowiedziawszy si�, �e �pani� wr�ci�a p�ywa, wysypali si� na majdan jak r�j pszcz�; oficerowie zebrali si� wszyscy w �wietlicy i szepcz�c z cicha, wygl�dali niecierpliwie nowin z alkierza, w kt�rym z�o�ono Basi�. Przez d�ugi czas jednak nie mo�na si� by�o niczego dowiedzie�. Wprawdzie chwilami przemyka�y p�dem przez �wietlic� s�u�ebne niewiasty, to do kuchni po grzan� wod�, to do apteczki po plastry, ma�cie i driakwie, ale te nie pozwala�y si� zatrzymywa�. Niepewno�� zaci�y�a o�owiem na wszystkich sercach. Coraz wi�ksze t�umy, nawet ze wsi, zbiera�y si� na majdanie; pytania kr��y�y z ust do ust; rozesz�a si� wie�� o zdradzie Azji i o tym, �e �pani� ocali�a si� ucieczk�, ale �e ucieka�a ca�y tydzie� bez jad�a i spania. Na ow� wie�� podnosi�y si� piersi w�ciek�o�ci�. Wreszcie ogarn�o gromady �o�nierzy dziwne a straszne wrzenie, bo t�umione obaw�, by g�o�nym wybuchem nie narazi� zdrowia chorej.</p><p>Na koniec po d�ugim oczekiwaniu wyszed� do oficer�w pan Zag�oba z czerwonymi oczyma i zje�onymi resztkami w�os�w na g�owie, a oni skoczyli ku niemu hurmem i sypn�y si� wnet ciche, gor�czkowe pytania:</p><p>� �yje? �yje?</p><p>� �yje � odpar� staruszek � ale B�g raczy wiedzie�, czy za godzin�</p><p>Tu g�os mu uwi�z� w gardzieli, dolna warga pocz�a mu si� trz��� i chwyciwszy si� nagle r�koma za g�ow�, usiad� ci�ko na �awie.</p><p>Po czym t�umione �kania pocz�y porusza� jego pier�.</p><p>Na �w widok pan Muszalski chwyci� w obj�cia pana Nienaszy�ca, cho� go zwyczajnie mniej lubi�, i zawy� z cicha, a pan Nienaszyniec zawt�rowa� mu zaraz. Pan Motowid�o oczy wyba�uszy�, jakby chcia� co� po�kn�� i nie m�g�, pan Snitko pocz�� dr��cymi r�koma �upan rozpina�, a pan Hromyka r�ce podni�s� do g�ry i tak chodzi� po izbie.</p><p>Dojrzeli �o�nierze przez okna te oznaki desperacji, wi�c s�dz�c, �e pani ju� umar�a, wszcz�li gwar i lament. Pan Zag�oba, pos�yszawszy ten ha�as, wpad� nagle w furi� i wyskoczy� jak z procy na majdan.</p><p>� Cicho, szelmy! �eby was pioruny potrzaska�y! � zawo�a� przyduszonym g�osem.</p><p>Oni za� umilkli wraz, zrozumiawszy, �e jeszcze nie czas na lament, ale nie schodzili z majdanu. Pan Zag�oba za� wr�ci� do �wietlicy uspokojony nieco i zn�w siad� na �awie.</p><p>W tej chwili niewiasta s�u�ebna pokaza�a si� znowu we drzwiach alkierza.</p><p>Pan Zag�oba zerwa� si� ku niej.</p><p>� Co tam?</p><p>� �pi.</p><p>� �pi? Chwa�a Bogu!</p><p>� Mo�e B�g da�</p><p>� Co pan komendant robi?</p><p>� Pan komendant przy �o�u.</p><p>� To dobrze! Ruszaj, po co� pos�ano!</p><p>Tu pan Zag�oba zwr�ci� si� ku oficerom i rzek� powtarzaj�c s�owa niewiasty:</p><p>� Mo�e B�g Najwy�szy si� zmi�uje. �pi! Jakowa� nadzieja we mnie wst�puje� Uf!�</p><p>I oni odetchn�li r�wnie g��boko. Potem zbili si� naok� pana Zag�oby w ciasne k�ko i pocz�li dopytywa�:</p><p>� Dla Boga! Jak�e si� to sta�o? Co to by�o? Jakim�e sposobem piechot� uciek�a?</p><p>� Z pocz�tku nie piechot� ucieka�a � odszepn�� pan Zag�oba � jeno na dw�ch koniach, bo i tego psa, �eby go m�r pobi�, zrzuci�a z kulbaki.</p><p>� Uszom nie wierzym!</p><p>� G�owni� od pistoletu da�a mu mi�dzy oczy, a �e si� wonczas przyzostali, nikt nie widzia� i nikt nie goni�. Jednego konia wilcy jej zar�n�li, drugi si� utopi� pod lodem. O Chryste mi�osierny! Sz�o niebo��tko samo przez bory, nic nie jedz�c, nic nie pij�c!�</p><p>Tu rykn�� znowu pan Zag�oba i przerwa� na czas jaki� opowiadanie, a oficerowie tak�e, a� si� pok�adali na �awy i z podziwu, i ze zgrozy, i z �alu nad ukochan� przez wszystkich niewiast�.</p><p>� Przyszed�szy pod Chrepti�w � ci�gn�� po chwili pan Zag�oba � nie pozna�a ju� miejsca i gotowa�a si� zamrze�, dopiero� us�yszawszy skrzypienie studni pomiarkowa�a, �e blisko ju�, i dowlok�a si� ostatnim tchem�</p><p>� B�g j� strzeg� w takich terminach � rzek� pan Motowid�o, obcieraj�c mokre w�sy � ustrze�e jej i dalej.</p><p>� Tak b�dzie! W sedno� wa�pan ugodzi�! � poszepn�o kilka g�os�w.</p><p>Wtem z majdanu doszed� znowu gwar g�o�niejszy, pan Zag�oba zn�w si� zerwa� ze w�ciek�o�ci� i wypad� przed drzwi.</p><p>G�owa tam sta�a przy g�owie; �o�nierze na widok pana Zag�oby i dw�ch innych oficer�w cofn�li si� p�kolem.</p><p>� Cicho mi, sobacze dusze! � zacz�� pan Zag�oba. � Bo ka��</p><p>Lecz z p�kola wyst�pi� Zydor Lu�nia, wachmistrz drago�ski, szczery Mazur, ulubiony �o�nierz Wo�odyjowskiego, i post�piwszy par� krok�w wyprostowa� si� jak struna i rzek� stanowczym g�osem:</p><p>� A to, prosz� waszej mi�o�ci, inaczej nie ma by�, jeno skoro ten taki syn pani� nasz� chcia� ukrzywdzi�, to my na niego chcemy ruszy�, by te� mie� pomst�. Co ja gadam, tego wszyscy prosz�. A jak pan pu�kownik sam nie mo�e, to my i pod inn� komend� p�jdziem, cho�by do samego Krymu, byle onego dosta� i za nasz� pani� nie darowa�!�</p><p>Zawzi�ta, zimna, ch�opska gro�ba brzmia�a w g�osie wachmistrza; inni za� dragoni i pocztowi z towarzyskich chor�gwi pocz�li zgrzyta� z�bami, i z cicha w szable trzaska�, i sapa�, i mrucze�. G�uchy ten pomruk, jak pomruk nied�wiedzia w mroku nocnym, mia� w sobie co� po prostu strasznego.</p><p>Wachmistrz sta� wyprostowany i czeka� odpowiedzi, za nim czeka�y ca�e szeregi i zna� w nich by�o up�r i zaciek�o�� tak wielk�, �e wobec niej nie osta�a si� nawet zwyk�a karno�� �o�nierska.</p><p>Przez chwil� trwa�o milczenie. Nagle g�os jaki� w dalszych szeregach ozwa� si�:</p><p>� Krew onego najlepsze dla �pani� lekarstwo!</p><p>Gniew pana Zag�oby opad�, bo rozczuli�o go to przywi�zanie �o�nierstwa do Basi, a przy tym na wzmiank� o lekarstwie za�wita� mu w g�owie inny zamiar, mianowicie sprowadzenia medyka do Basi. W pierwszej chwili w pustynnym Chreptiowie nikt o tym nie pomy�la�, ale przecie w Kamie�cu mieszka�o kilku medyk�w, mi�dzy nimi za� jeden Grek, cz�ek s�awny, bogaty, kamienic kilka maj�cy, a tak uczony, �e niemal za czarnoksi�nika powszechnie go uwa�ano. By�a tylko w�tpliwo��, czy � b�d�c bogatym � chcia�by jecha� za jak� b�d� cen� w dalek� pustyni�, on, kt�rego nawet magnaci �acanem� tytu�owali.</p><p>Pan Zag�oba zaduma� si� przez ma�� chwil�, po czym rzek�:</p><p>� S�uszna pomsta tego arcypsa nie minie; ja wam to przyrzekam, a wola�by on pewnie, �eby mu kr�l jegomo�� pomst� poprzysi�g� ni�li Zag�oba. Jeno nie wiadomo, czy �yw jeszcze, bo go pani, wyrywaj�c mu si� z r�k, g�owni� od pistoletu w sam rozum ugodzi�a. Teraz wszelako nie czas o tym my�le�, bo naprz�d trzeba pani� ratowa�.</p><p>� My by cho�by w�asnym zdrowiem radzi! � odpar� Lu�nia.</p><p>A t�umy zn�w zamrucza�y na potwierdzenie s��w wachmistrza.</p><p>� S�uchaj, Lu�nia � rzek� Zag�oba. � W Kamie�cu mieszka medyk Rodopu�. Pojedziesz do niego; powiesz mu, �e pan genera� podolski zaraz pod miastem nog� wykr�ci� i ratunku czeka. A gdy �w jeno za murem b�dzie, chwycisz go za �eb, wsadzisz na ko� albo do worka i przywieziesz jednym p�dem do Chreptiowa. Konie ka�� co par� staja� porozstawia� i b�dziecie w skok jecha�. Bacz tylko, by� go �ywego dowi�z�, bo nic nam po umar�ym.</p><p>Pomruk zadowolenia da� si� s�ysze� ze wszystkich stron, Lu�nia za� ruszy� srogimi w�sami i rzek�:</p><p>� Ju� ja jego dostan� i nie uroni�, a� w Chreptiowie!</p><p>� Ruszaj!</p><p>� Prosz� waszej mi�o�ci?</p><p>� Czego jeszcze?</p><p>� A jakby potem skapia�?</p><p>� Niech skapieje, byle dojecha� �yw! Bierz sze�ciu ludzi i ruszaj!</p><p>Lu�nia skoczy�. Inni radzi, �e mog� co� dla pani uczyni�, rzucili si� konie kulbaczy� i w kilka pacierzy sze�ciu ludzi ruszy�o do Kamie�ca, za nimi za� inni prowadzili lu�ne konie, by je porozstawia� po drodze.</p><p>Pan Zag�oba, zadowolony ze siebie, wr�ci� do �wietlicy.</p><p>Po chwili wyszed� z alkierza Wo�odyjowski, zmieniony, p�przytomny, oboj�tny na s�owa wsp�czucia i pociechy. O�wiadczywszy panu Zag�obie, �e Basia �pi ci�gle, siad� na �awie i patrzy� jak b��dny we drzwi, za kt�rymi le�a�a. Zdawa�o si� oficerom, �e nas�uchuje, wi�c wszyscy dech wstrzymywali, i w izbie zapanowa�a cisza zupe�na.</p><p>Po up�ywie pewnego czasu Zag�oba zbli�y� si� na palcach do ma�ego rycerza.</p><p>� Michale � rzek� � pos�a�em po medyka do Kamie�ca, ale� ale mo�e by jeszcze po kogo pos�a�?�</p><p>Wo�odyjowski patrzy�, zbiera� my�li i widocznie nie rozumia�.</p><p>� Po ksi�dza � rzek� Zag�oba. � Ksi�dz Kami�ski na rano m�g�by zd��y�?</p><p>W�wczas ma�y rycerz zamkn�� oczy, odwr�ci� poblad�� jak chusta twarz do komina i pocz�� powtarza� pr�dkim szeptem:</p><p>� O Jezu, Jezu, Jezu!</p><p>Wi�c pan Zag�oba, nie pytaj�c wi�cej, wyszed� i wyda� rozporz�dzenia.</p><p>Gdy wr�ci�, Wo�odyjowskiego nie by�o ju� w �wietlicy. Oficerowie powiedzieli panu Zag�obie, �e chora pocz�a wo�a� m�a, nie wiadomo: czy w gor�czce, czy przytomnie.</p><p>Stary szlachcic przekona� si� niebawem naocznie, �e by�o to w gor�czce.</p><p>Policzki Basi kwit�y jasnymi rumie�cami; pozornie wydawa�a si� zdrow�, ale oczy jej, jakkolwiek b�yszcz�ce, by�y m�tne, jak gdyby �renice rozpu�ci�y si� w bia�ku; biedne jej r�ce szuka�y czego� przed sob� jednostajnym ruchem na ko�drze. Wo�odyjowski le�a� u jej n�g p�ywy.</p><p>Od czasu do czasu chora mrucza�a co� z cicha lub wymawia�a g�o�niej niekt�re wyrazy, mi�dzy innymi za� �Chrepti�w� powtarza� si� najcz�ciej. Widocznie chwilami zdawa�o si� jej, �e jest jeszcze w podr�y. Pana Zag�ob� szczeg�lniej zaniepokoi� �w ruch r�k na ko�drze, bo w jego bez�wiadomej jednostajno�ci widzia� oznak� zbli�aj�cej si� �mierci. Cz�ek by� do�wiadczony i wielu ludzi umiera�o w jego oczach, lecz nigdy serce nie kraja�o mu si� takim �alem, jak na widok tego kwiatka wi�dn�cego tak wcze�nie.</p><p>Wi�c zrozumiawszy, �e B�g jeden mo�e uratowa� to gasn�ce �ycie, kl�kn�� przy �o�u i pocz�� modli� si� �arliwie.</p><p>Tymczasem oddech Basi stawa� si� coraz ci�szy, a stopniowo zmienia� si� w rz�enie. Wo�odyjowski zerwa� si� od jej n�g. Zag�oba wsta� z kl�czek; obaj nie rzekli do si� ani s�owa, tylko spojrzeli sobie w oczy, a w spojrzeniu tym by�o przera�enie. Zdawa�o si� im, �e ju� kona. Ale trwa�o to tylko chwil�. Wkr�tce oddech jej uspokoi� si� i nawet zwolnia�.</p><p>Odt�d byli ci�gle mi�dzy obaw� a nadziej�. Noc wlok�a si� leniwie. Oficerowie nie poszli tak�e na spoczynek, ale siedzieli w �wietlicy, to spogl�daj�c na drzwi alkierza, to szepc�c mi�dzy sob�, to drzemi�c. Pacho� wchodzi� co pewien czas dorzuca� drzewa na komin, a za ka�dym poruszeniem klamk� oni zrywali si� z �aw s�dz�c, �e to wchodzi Wo�odyjowski lub Zag�oba i �e us�ysz� straszne s�owa:</p><p>� Ju� nie �yje!</p><p>Tymczasem kury pocz�y pia�, a ona tam jeszcze zmaga�a si� z gor�czk�. Nad ranem zerwa� si� wicher okrutny z deszczem i hucza� w belkach, wy� w dachu, chwilami chwia� p�omieniem w kominie, wyrzucaj�c na izb� k��by dymu i skry. O pierwszym brzasku pan Motowid�o wyszed� po cichu, bo mia� jecha� na objazd. Na koniec wsta� dzie� blady, chmurny i o�wieci� twarze zm�czone.</p><p>Na majdanie pocz�� si� zwyk�y ruch, s�ycha� by�o w�r�d po�wist�w wichru tupot ko�ski po stajennych dylach i ci�gnienie �urawi, i g�osy �o�nierskie, lecz wkr�tce ozwa� si� dzwonek: przyjecha� ksi�dz Kami�ski.</p><p>Gdy wszed�, przybrany w bia�� kom��, oficerowie pokl�kali. Zda�o si� wszystkim, �e nasta�a uroczysta chwila, po kt�rej niew�tpliwie �mier� musi nadej��. Chora nie odzyska�a przytomno�ci, wi�c ksi�dz nie m�g� jej spowiada�. Da� jej tylko ostatnie namaszczenie, po czym zacz�� ma�ego rycerza pociesza� i namawia�, by podda� si� woli bo�ej. Atoli temu nic by�o po tej pociesze, bo �adne s�owa nie mog�y przez jego bole�� przenikn��.</p><p>Przez ca�y dzie� �mier� kr��y�a nad Basi�. Jak paj�k, ukryty gdzie� w mrocznym k�cie pu�apu, wype�znie czasem na �wiat�o i na niewidzialnej nici spuszcza si� ku do�owi, tak ona zdawa�a si� chwilami zst�powa� tu� nad g�ow� Basi. I nieraz widzia�o si� obecnym, �e ju� cie� jej pada na Basine czo�o, �e ta duszka jasna ju�, ju� roztwiera skrzyd�a, aby ulecie� z Chreptiowa gdzie� w niesko�czone przestrzenie, na drug� stron� �ycia; po czym zn�w �mier�, jak paj�k, kry�a si� pod pu�apem i nadzieja nape�nia�a serca.</p><p>By�a to jednak niezupe�na i czasowa tylko nadzieja, bo tego, �eby Basia mia�a prze�y� t� chorob�, nikt nie �mia� si� spodziewa�. Nie spodziewa� si� i Wo�odyjowski, tote� bole�� jego sta�a si� tak wielka, �e pan Zag�oba, acz sam srodze strapiony, pocz�� si� l�ka� i poleca� go opiece oficer�w.</p><p>� Dla Boga! Pilnujcie go � m�wi� � bo si� no�em pchnie!</p><p>Wo�odyjowskiemu wprawdzie nie przychodzi�o to do g�owy, ale w tej targaninie �alu i b�lu pyta� si� jednak�e siebie ustawicznie:</p><p>�Jak�e to ja mam zostawa�, kiedy ona odchodzi? Jak�e mi puszcza� samo to kochanie najdro�sze? Co ona powie, gdy obejrzawszy si� tam za mn�, nie znajdzie mnie ko�o siebie�.</p><p>I tak rozmy�laj�c pragn�� umrze� z ni� razem ze wszystkich si� duszy, bo r�wnie, jak sobie nie wyobra�a� �ycia na ziemi bez niej, tak samo nie rozumia�, aby ona w tamtym �yciu mog�a by� szcz�liw� bez niego i za nim nie t�skni�.</p><p>Po po�udniu z�owrogi paj�k skry� si� znowu pod pu�apem, rumie�ce Basi przygas�y i gor�czka zmniejszy�a si� do tyla, �e chorej wr�ci�o nieco przytomno�ci.</p><p>Czas jaki� le�a�a z zamkni�tymi oczyma, po czym otworzywszy je, popatrzy�a uwa�nie w twarz ma�ego rycerza i spyta�a:</p><p>� Micha�ku, czy ja w Chreptiowie?</p><p>� Tak jest, kochanie! � odrzek� zaciskaj�c z�by Wo�odyjowski.</p><p>� I ty naprawd� stoisz przy mnie?</p><p>� Tak jest! Jak si� czujesz?</p><p>� Oj, dobrze!�</p><p>Wida� sama nie by�a pewna, czy to nie gor�czka stawia jej przed oczy z�udne widzenia. Ale od tej chwili odzyskiwa�a coraz wi�cej przytomno�ci.</p><p>Wieczorem nadjecha� wraz z lud�mi wachmistrz Lu�nia i wytrz�sn�� z worka przed fortalicj� kamienieckiego medyka wraz z lekarstwami. �w ledwie �y�. Ale poznawszy, i� nie jest w zb�jeckim, jak mniema�, r�ku, ale �e do chorej zosta� w ten spos�b zaproszony, wkr�tce, po przemijaj�cych md�o�ciach, zabra� si� �ywo do ratunku, zw�aszcza �e mu pan Zag�oba pokaza� w jednej r�ce mieszek pe�en cz�tych, w drugiej nabity pistolet, m�wi�c:</p><p>� To nagroda za �ycie, a to za �mier�!</p><p>I tej samej nocy jeszcze, prawie o samym �witaniu, z�owrogi paj�k skry� si� gdzie� raz na zawsze; natomiast wyrok medyka: �B�dzie d�ugo chorowa�, ale ozdrowieje� � rozebrzmia� radosnym echem po ca�ym Chreptiowie. Gdy go pierwszy raz Wo�odyjowski us�ysza�, pad� na ziemi� i rozszlocha� si� tak, i� zdawa�o si�, �e �kania piersi mu rozerw�; pan Zag�oba zes�ab� ca�kiem z rado�ci, a� twarz pokry�a mu si� potem i ledwie zdo�a� zawo�a�: �pi�!� Oficerowie brali si� wzajem w ramiona.</p><p>A na majdanie zebrali si� zn�w dragoni, pocztowi i Kozacy pana Motowid�y. Ledwie ich mo�na by�o wstrzyma� od okrzyk�w. Chcieli koniecznie czymkolwiek okaza� sw� rado�� i pocz�li prosi� o kilku uwi�zionych w chreptiowskich piwnicach lewens�w, aby ich na intencj� �pani� powiesi�.</p><p>Ale ma�y rycerz odm�wi�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XLII</p></title><p>Przez tydzie� jeszcze Basia chorza�a tak ci�ko, �e � gdyby nie zapewnienie medyka � i ma�y rycerz, i pan Zag�oba byliby przypuszczali, �e p�omyk jej �ycia zga�nie lada chwila. Dopiero po up�ywie tego czasu uczyni�o si� jej znacznie lepiej; przytomno�� wr�ci�a jej zupe�nie i chocia� medyk przewidywa�, �e przyjdzie jej z miesi�c albo p�tora le�e�, przecie by�o ju� rzecz� pewn�, �e do zupe�nego zdrowia powr�ci i dawne si�y odzyska.</p><p>Wo�odyjowski, kt�ry w czasie choroby krokiem niemal nie odchodzi� od jej wezg�owia, pokocha� j� po tych terminach � o ile to by�o mo�liwe � jeszcze ogni�ciej i �wiata za ni� nie widzia�. Chwilami, gdy siedzia� przy niej, gdy patrzy� w t� twarzyczk�, wychud�� jeszcze i mizern�, ale weso��, w te oczy, kt�rym z ka�dym dniem powraca� dawny ogie�, bra�a go ochota i �mia� si�, i p�aka�, i krzycze� z rado�ci:</p><p>� Zdrowieje moja Ba�ka jedyna, zdrowieje!</p><p>I rzuca� si� do jej r�k, a czasem ca�owa� te biedne, ma�e stopki, kt�re tak walecznie brn�y przez �niegi g��bokie do Chreptiowa, s�owem, kocha� j� i czci� nadzwyczajnie. Czu� si� te� okrutnie d�u�nym Opatrzno�ci i pewnego razu rzek� wobec pana Zag�oby i oficer�w:</p><p>� Chudym pacho�ek, ale cho�bym mia� r�ce do �okci urobi�, ju��e si� przecie na ko�ci�ek, bogdaj drewniany, zdob�d�. Bo ile razy w nim dzwony zadzwoni�, tyle razy wspomn� mi�osierdzie boskie i dusza zgo�a rozp�ynie si� we mnie z wdzi�czno�ci!</p><p>� Daj Bo�e wpierw szcz�liwie tureck� wojn� przeby� � odrzek� mu na to pan Zag�oba.</p><p>Na to ma�y rycerz ruszy� w�sikami i odpowiedzia�:</p><p>� Pan B�g najlepiej wie, co go wi�cej udelektowa� mo�e: zechceli ko�ci�ka, to mi� uchroni, a je�li b�dzie wola� krew moj�, to mu jej te� nie posk�pi�, jak mi B�g mi�y!</p><p>Basia wraz ze zdrowiem odzyskiwa�a i humor. W dwa tygodnie p�niej kaza�a odchyli� nieco wieczorem drzwi do alkierza i gdy oficerowie zebrali si� w �wietlicy, ozwa�a si� do nich swym srebrzystym g�osem:</p><p>� Dobry wiecz�r wa�panom! Ju� nie zamr�, aha!</p><p>� Bogu Najwy�szemu dzi�ki! � odpowiedzieli ch�rem �o�nierze.</p><p>� S�awa Bohu, detyno my�enkaja! � zawo�a� osobno pan Motowid�o, kt�ry szczeg�lniej ojcowskim afektem Basi� kocha�, a kt�ry w chwilach wielkiego wzruszenia zawsze m�wi� po rusi�sku.</p><p>� Patrzcie, wa�panowie � m�wi�a dalej Basia � co to si� sta�o! Kto by si� by� tego spodziewa�? Szcz�cie, �e si� jeszcze tak sko�czy�o!</p><p>� B�g czuwa� nad niewinno�ci� � ozwa� si� zn�w ch�r przeze drzwi.</p><p>� A pan Zag�oba nieraz mnie wy�miewa�, �e to do szabli mam wi�cej ochoty ni� do k�dzieli. Dobrze! Si�a by mi pomog�a k�dziel albo ig�a! A przecie�em si� wcale po kawalersku spisa�a, nieprawda�?</p><p>� �e i anio� by si� lepiej nie spisa�!</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� pan Zag�oba zamkni�ciem drzwi od alkierza, bo si� obawia� zbytniego zm�czenia dla Basi. Lecz ona pocz�a na niego prycha� jak kotka, bo mia�a ochot� do dalszej gaw�dki, a zw�aszcza do s�uchania dalszych pochwa� swego m�stwa i dzielno�ci. Teraz, gdy niebezpiecze�stwo przesz�o i sta�o si� tylko wspomnieniem, by�a bardzo dumna ze swego post�pku z Azj� i wymaga�a koniecznie pochwa�. Niejednokrotnie te� zwraca�a si� do ma�ego rycerza i dotykaj�c palcem jego piersi m�wi�a z min� rozpieszczonego dziecka:</p><p>� Chwali� za m�stwo!</p><p>A on, pos�uszny, chwali�, a on pie�ci�, ca�owa� po oczach i po r�kach, a� pan Zag�oba, lubo sam rozczula� si� nad ni� w duszy niepomiernie, udaj�c zgorszenie poczyna� mrucze�:</p><p>� Ha! Rozpu�ci si� to do reszty jak dziadowski bicz!�</p><p>Rado�� og�ln� w Chreptiowie z powodu ocalenia Basi m�ci�a tylko my�l o szkodzie, jak� zdrada Azji Tuhaj-bejowicza wyrz�dzi�a Rzeczypospolitej, i o strasznym losie starego pana Nowowiejskiego, obydw�ch pa� Boskich i Ewki. Basia trapi�a si� tym niepoma�u, a z ni� i wszyscy, bo ju� zdarzenia raszkowskie wiadome by�y dok�adnie nie tylko w Chreptiowie, ale nawet w Kamie�cu i dalej. Przed kilku dniami zatrzyma� si� w�a�nie w Chreptiowie pan My�liszewski, kt�ry pomimo zdrady Azji, Kryczy�skiego i Adurowicza, nie traci� nadziei, �e mu si� jeszcze uda przeci�gn�� na polsk� stron� innych lipkowskich rotmistrz�w. W te� �lady za panem My�liszewskim przyjecha� pan Bogusz, a po nich przysz�y wiadomo�ci wprost z Mohilowa, z Jampola i z samego Raszkowa.</p><p>W Mohilowie pan Gorze�ski, widocznie lepszy �o�nierz ni� m�wca, nie da� si� podej��. Przej�wszy rozkaz Azji do pozosta�ych za�og� Lipk�w, sam napad� na nich z gar�ci� mazurskiej piechoty i wyci�� lub w niewol� zabra�; opr�cz tego wys�a� ostrze�enie do Jampola, przez co i to drugie miasto ocala�o. Potem wkr�tce wr�ci�y wojska. Tak wi�c jeden tylko Raszk�w pad� ofiar�. Wo�odyjowski odebra� stamt�d w�a�nie list od pana Bia�og�owskiego donosz�cy o tamtejszych zdarzeniach i innych sprawach dotycz�cych ca�ej Rzeczypospolitej.</p><p>�Dobrze, �em przyjecha� (pisa� mi�dzy innymi pan Bia�og�owski), gdy� Nowowiejski, kt�ry mnie zast�powa�, teraz nie by�by w stanie tej funkcji pe�ni�. Ju� on do ko�cieja<a l:href="#fn492" type="note">[492]</a> podobniejszy ni� do cz�owieka i pewnikiem wielkiego kawalera stracimy, bo go bole�� nad miar� si� przycisn�a. Ojca mu zar�ni�to, siostra w ostatnim poha�bieniu, przez Azj� Adurowiczowi darowana, a pann� Bosk� Azja wzi�� sobie. Nic ju� po nich, cho�by si� i uda�o je z jasyru wydoby�. Wiemy o tym od jednego Lipka, kt�ry przy przeprawie przez rzek� karku sobie nadkr�ci� i uchwycon przez naszych, na w�glach wszystko dywulgowa�. Azja Tuhaj-bejowicz, Kryczy�ski i Adurowicz poszli a� hen, pod Adrianopol. Nowowiejski wydziera mi si� za nimi koniecznie, m�wi�c, �e Azj� musi cho�by ze �rodka su�ta�skiego obozu wzi�� i za swoje mu zap�aci�. Zawsze on by� zawzi�ty i rezolut, a teraz mu si� nie dziwi�, ile �e o pann� Bosk� chodzi, kt�rej z�y termin �zami rzewnymi wszyscy oblewamy, bo dziewka by�a s�odka i nie wiem, kt�rego by serca tu sobie nie zjedna�a. Ja przecie Nowowiejskiego hamuj� i powiadam, �e Azja sam do niego przyjdzie, bo wojna pewna, a r�wnie i to pewne, �e ordy przodem rusz�. Mam wiadomo�ci z Multan od perku�ab�w, ba, i od kupc�w tureckich, �e pod Adrianopolem wojska ju� poczynaj� si� zbiera�. Ordy moc. �ci�ga te� jazda turecka, jako to oni nazywaj�: �spahisy�, a sam su�tan ma nadci�gn�� z janczarami. Dobrodzieju! mrowie b�dzie nieprzebrane, bo ca�y Wsch�d wyruszy, a u nas wojska gar��. Ca�a nadzieja w opoce kamienieckiej, kt�r�, daj B�g, aby przystojnie opatrzono. W Adrianopolu ju� wiosna, a u nas omal, bo d�d�e id� okrutne i trawa si� pokazuje. Ja id� do Jampola, bo Raszk�w jeno kupa popio�u, i nie masz gdzie g�owy sk�oni� ani co w g�b� w�o�y�. Przy tym tak my�l�, �e wkr�tce nas ze wszystkich tych komend po�ci�gaj��.</p><p>Ma�y rycerz mia� swoje wiadomo�ci, r�wnie� pewne, a nawet jeszcze pewniejsze, bo z Chocimia pochodz�ce, �e wojna nieunikniona. Niedawno nawet pos�a� je hetmanowi. Jednak�e list Bia�og�owskiego, jako z ostatniej rubie�y pochodz�cy, w�a�nie dlatego �e te wiadomo�ci potwierdza�, silne na nim uczyni� wra�enie. Nie wojny jednak obawia� si� ma�y rycerz, ale chodzi�o mu o Basi�.</p><p>� Rozkaz hetma�ski, aby komendy �ci�ga� � m�wi� do pana Zag�oby � mo�e przyj�� lada dzie� i � s�u�ba s�u�b� � trzeba b�dzie rusza� nie mieszkaj�c, a tu Ba�ka le�y i czas z�y.</p><p>� �eby i dziesi�� rozkaz�w przysz�o � odrzek� pan Zag�oba � Ba�ka grunt. B�dziem siedzie�, p�ki ca�kiem nie ozdrowieje. Wojna przecie si� nie zacznie nie tylko przed ko�cem zimy, ale i przed ko�cem roztop�w, tym bardziej �e armat� ci�k� b�d� przeciw Kamie�cowi prowadzi�.</p><p>� Kiedy w wa�panu to zawsze stary wolentariusz<a l:href="#fn493" type="note">[493]</a> siedzi � odpar� niecierpliwie ma�y rycerz � wa�pan my�lisz, �e rozkaz mo�na dla prywaty spostponowa�.</p><p>� Ha! Je�li� milszy rozkaz od Ba�ki, to j� pakuj na w�z i jed�. Wiem, wiem, ty� j� dla rozkazu got�w cho�by wid�ami podsadza�, je�li si� poka�e, �e o w�asnej mocy do bryki si��� nie zdo�a. Niech�e was kaduk porwie z tak� dyscyplin�! Po staremu cz�owiek robi�, co m�g�, a czego nie m�g�, tego i nie uczyni�. W g�bie masz mi�osierdzie, ale niech jeno krzykn�: �Hajda na Turka!� � to je wypluniesz jak pestk�, a t� niebog� przy koniu na arkanie poprowadzisz!</p><p>� Ja nie mam mi�osierdzia dla Basi?! B�j�e si� wa�pan ran Ukrzy�owanego! � zakrzykn�� ma�y rycerz.</p><p>Pan Zag�oba sapa� czas jaki� gniewnie, dopiero� spojrzawszy na strapion� twarz Wo�odyjowskiego tak przem�wi�:</p><p>� Michale, wiesz, �e co m�wi�, to m�wi� z afektu i�cie rodzicielskiego dla Ba�ki. Inaczej, czybym ja tu jeszcze siedzia� pod obuchem tureckim, zamiast wczasu w bezpiecznej stronie za�ywa�, czego by mi w moich leciech i nikt za z�e mie� nie m�g�? A kto ci Ba�k� zaswata�? Je�li si� poka�e, �e nie ja, to mi rozka� wypi� kad� wody, niczego dla smaku do niej nie przylawszy.</p><p>� �yciem si� wa�panu za to nie wyp�ac�! � odrzek� ma�y rycerz.</p><p>I wzi�li si� w ramiona, po czym zapanowa�a zaraz mi�dzy nimi najlepsza zgoda.</p><p>� Ju� ja sobie tak u�o�y�em � rzek� ma�y rycerz � �e gdy przyjdzie wojna, wa�pan zabierzesz Ba�k� i pojedziesz z ni� do Skrzetuskich, do ziemi �ukowskiej. Tam przecie czambu�y nie dojd�.</p><p>� Uczyni� to dla ciebie, chocia� na Turka znalaz�aby si� ochotka, bo nie masz dla mnie nic bezecniejszego nad ten �wi�ski nar�d wina nie pij�cy!</p><p>� Jednego si� tylko boj�, oto, �e Ba�ka naprze si� do Kamie�ca, �eby by� przy mnie. Sk�ra mi cierpnie, gdy o tym pomy�l�, a jak B�g Bogiem, b�dzie si� napiera�a.</p><p>� To nie pozwolisz. Ma�o to ju� z�ego z tego wynik�o, �e jej we wszystkim folgujesz i �e� na ow� ekspedycj� raszkowsk� pozwoli�, chocia�em od razu przeciw niej zakrzykn��!</p><p>� A nieprawda! Powiedzia�e� wa�pan, �e nie chcesz radzi�.</p><p>� Skoro ja m�wi�, �e nie chc� radzi�, to gorzej, ni�bym odradza�.</p><p>� Powinna mie� Ba�ka nauk�, ale co to z ni�! Jak b�dzie widzia�a miecz nad moj� g�ow�, uprze si�!</p><p>� To nie pozwolisz, powtarzam! Dla Boga! Co za s�omiany m��!</p><p>� Kiedy, <emphasis>confiteor</emphasis><a l:href="#fn494" type="note">[494]</a>, �e jak ona pi�stki w oczy wsadzi a pocznie p�aka� albo niechli tylko zacznie p�acz symulowa�, oho, ju� we mnie serce jako mas�o na patelni. Nie mo�e by� inaczej, tylko musia�a mi co� zada�. Odes�a� j�, ode�l�, bo mi jej przezpiecze�stwo od w�asnego zdrowia milsze, ale gdy pomy�l�, �e przyjdzie j� tak zmartwi� � dalib�g � dech mi z �a�o�ci zapiera.</p><p>� Michale, miej �e Boga w sercu, nie daj si� za nos wodzi�!</p><p>� Ba, nie daj si�! Kt� i tak m�wi�, je�li nie wa�pan, �e mi�osierdzia �adnego nad ni� nie mam?</p><p>� H�? � rzek� Zag�oba.</p><p>� Wa�panu niby na przemy�lno�ci nie zbywa, a sam si� teraz za ucho skrobiesz!</p><p>� Bo si� namy�lam, jakiej najlepiej perswazji za�y�.</p><p>� A jak od razu pi�stki w oczy wsadzi?</p><p>� Wsadzi, jak mi B�g mi�y! � rzek� z widoczn� obaw� pan Zag�oba.</p><p>I tak si� k�opotali obaj, bo prawd� rzek�szy, Basia pozbad�a zupe�nie ich obydw�ch. Rozpie�cili j� do ostatka w chorobie i tak kochali, �e konieczno�� post�pienia wbrew jej sercu i ch�ci nape�nia�a ich przestrachem. �e Basia oporu nie stawi i podda si� z pokor� wyrokowi, o tym wiedzia� dobrze jeden i drugi, ale nie m�wi�c ju� o Wo�odyjowskim, nawet pan Zag�oba wola�by uderzy� samotrze� na ca�y pu�k janczar�w ni� widzie� j� wsadzaj�c� pi�stki do oczu.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XLIII</p></title><p>Tymczasem tego samego dnia nadesz�a im niezawodna, jak s�dzili, pomoc w osobach niespodzianych a mi�ych nad wszystko go�ci. Oto pod wiecz�r przyjechali bez �adnego poprzednio oznajmienia oboje Ketlingowie. Rado�� i zdumienie na ich widok by�y w Chreptiowie nieopisane; oni za� dowiedziawszy si� od pierwszego pytania, �e Basia przychodzi ju� do zdrowia, ucieszyli si� r�wnie� bardzo. Krzysia skoczy�a zaraz do alkierza i w tej�e chwili wychodz�cy stamt�d pisk i okrzyki oznajmi�y rycerzom o uszcz�liwieniu Basi.</p><p>Ketling z Wo�odyjowskim trzymali si� d�ugi czas w obj�ciach, to odsuwaj�c si� wzajem od siebie na d�ugo�� ramienia, to zn�w ��cz�c si� w u�cisku.</p><p>� Dla Boga! � rzek� wreszcie ma�y rycerz � Ketling! Do bu�awy mniej bym si� ucieszy� ni� do ciebie, ale co porabiasz w tych stronach?</p><p>� Pan hetman mnie prze�o�onym nad artyleri� kamienieck� uczyni� � odrzek� Ketling � wi�c przyjechali�my z �on� do Kamie�ca. Tam dowiedziawszy si� o terminach, kt�re was spotka�y, wybrali�my si� bez zw�oki do Chreptiowa. Chwa�a Bogu, m�j Michale, �e si� wszystko szcz�liwie zako�czy�o. Jechali�my w strapieniu wielkim i w niepewno�ci, bo�my jeszcze nic nie wiedzieli, czy tu na rado��, czy na smutki przyje�d�amy.</p><p>� Na uciech�, na uciech�! � wtr�ci� pan Zag�oba.</p><p>� Jak�e to si� sta�o? � pyta� Ketling.</p><p>Ma�y rycerz i pan Zag�oba pocz�li na wyprzodki opowiada�, a Ketling s�ucha�, oczy i r�ce do g�ry wznosi� i Basine m�stwo podziwia�.</p><p>Nagadawszy si� do syta, j�� ma�y rycerz wypytywa� Ketlinga, co si� z nim dzia�o, a �w szczeg�owie zdawa� spraw�. Po �lubie mieszkali na pograniczu Kurlandii. By�o im ze sob� tak dobrze, �e i w niebie nie mog�o by� lepiej. Ketling bior�c Krzysi� wiedzia� doskonale, �e �nadziemsk� istot� bierze, i tego zdania dotychczas nie zmieni�.</p><p>Panu Zag�obie i Wo�odyjowskiemu przypomnia� si� po tym wyra�eniu dawny Ketling, zawsze wyra�aj�cy si� dwornie a g�rno � i pocz�li go na nowo �ciska�, a gdy ju� tymi u�ciskami nasycili sw� przyja�� dostatecznie, stary szlachcic spyta�:</p><p>� Zali tej nadziemskiej istocie nie przytrafi� si� jakowy� ziemski casus<a l:href="#fn495" type="note">[495]</a>, kt�ry nogami wierzga i palcem w g�bie z�b�w szuka?</p><p>� B�g nam da� syna! � odrzek� Ketling � A teraz znowu�</p><p>� Zauwa�y�em � przerwa� Zag�oba. � A tu u nas wszystko po staremu!</p><p>To rzek�szy utkwi� swoje zdrowe oko w ma�ym rycerzu, �w za� pocz�� raz po razu w�sikami rusza�.</p><p>Dalsz� rozmow� przeci�o wej�cie Krzysi, kt�ra ukazawszy si� we drzwiach, rzek�a:</p><p>� Ba�ka prosi.</p><p>Ruszyli zaraz wszyscy do alkierza i tam zacz�y si� nowe powitania. Ca�owa� Ketling r�ce Basi, a Wo�odyjowski zn�w Krzysine, zarazem za� przypatrywali si� sobie wszyscy ciekawie, jak ludzie, kt�rzy nie widzieli si� dawno.</p><p>Ketling nie zmieni� si� prawie nic: w�osy mia� tylko kr�tko obci�te i to czyni�o go m�odszym; natomiast Krzysia by�a zmieniona, przynajmniej w owym czasie, niepomiernie. Nie by�a tak wiotka i wysmuk�a jak dawniej i na twarzy by�a bledsza, przez co meszek nad jej ustami wydawa� si� ciemniejszy. Zosta�y jej tylko dawne prze�liczne oczy z niezmiernie d�ugimi rz�sami i dawna w obliczu pogoda. Ale rysy jej, niegdy� tak cudne, straci�y dawn� subtelno��. Mog�o to by� wprawdzie chwilowe tylko, jednak�e Wo�odyjowski, spogl�daj�c na ni� i por�wnuj�c j� ze sw� Ba�k�, mimo woli m�wi� sobie:</p><p>� Dla Boga! Jak ja mog�em w tej si� kocha� tam, gdzie obie by�y razem? Gdzie ja mia�em oczy?</p><p>Przeciwnie za� Ba�ka wydawa�a si� Ketlingowi prze�liczn�. Bo te� by�a �liczna ze swoj� p�ow�, wichrowat� czupryn� nasuni�t� na brwi, ze swoj� cer�, kt�ra straciwszy nieco rumie�c�w, sta�a si� po chorobie do listka bia�ej r�y podobna. Teraz jednak twarzyczka jej by�a zarumieniona cokolwiek z rado�ci i delikatne jej chrapki porusza�y si� szybko. Wydawa�a si� tak m�oda, �e prawie niedoros�a, i na pierwszy rzut oka mo�na by�o s�dzi�, �e jest o jakie dziesi�� lat od Ketlingowej m�odsza.</p><p>Ale jej pi�kno�� podzia�a�a tylko w ten spos�b na czu�ego Ketlinga, �e z jeszcze wi�ksz� tkliwo�ci� pocz�� my�le� o �onie, bo czu� si� wzgl�dem niej winnym.</p><p>Obie niewiasty wypowiedzia�y sobie ju� wszystko, co w tak kr�tkim przeci�gu czasu mo�na by�o wypowiedzie�, wi�c teraz ca�a kompania zasiad�szy przy ��ku Basi pocz�a wspomina� dawne czasy. Ale ta rozmowa nie sz�a jako�, by�y bowiem w tych dawniejszych czasach r�ne dra�liwe materie: by�y konfidencje pana Micha�owe z Krzysi� i oboj�tno�� ma�ego rycerza wzgl�dem ukochanej teraz Ba�ki, i r�ne przyrzeczenia, i r�ne desperacje. Pobyt w Ketlingowym dworku mia� dla wszystkich urok i wdzi�czn� pozostawi� po sobie pami��, ale m�wi� o tym by�o niezr�cznie.</p><p>Wkr�tce te� Ketling rozpocz�� z innej beczki.</p><p>� Nie wspomina�em jeszcze � rzek� � i�e�my po drodze wst�powali do pa�stwa Skrzetuskich, kt�rzy nas przez dwie niedziele pu�ci� nie chcieli i tak podejmowali, �e i w niebie nie mog�oby nam by� lepiej.</p><p>� Na mi�y B�g! Jak si� maj� Skrzetuscy? � zawo�a� pan Zag�oba. � To i jego�cie w domu zastali?</p><p>� Zastali�my, bo na czas od pana hetmana z trzema starszymi synami przyjecha�, kt�rzy w kompucie s�u��.</p><p>� Skrzetuskich nie widzia�em od czasu naszego wesela � rzek� ma�y rycerz. � By� on tu z chor�gwi� w Dzikich Polach i synowie byli z nim razem, ale nie przygodzi�o si� spotka�.</p><p>� Okrutnie tam wszyscy t�skni� za jegomo�ci�! � rzek� Ketling zwracaj�c si� do pana Zag�oby.</p><p>� Ba! A ja za nimi! � odpar� stary szlachcic. � Ale to tak: siedz� tu, kuczy mi si� bez nich; pojad� tam, b�dzie mi si� kuczy� bez tej �asicy� Takie to �ycie ludzkie, �e nie w jedno, to w drugie ucho wiatr wieje� A najgorzej sierocie, bo �ebym ja mia� co swego, to bym cudzego nie kocha�.</p><p>� Wa�pana by i rodzone dzieci wi�cej od nas nie mi�owa�y � odrzek�a Basia.</p><p>Us�yszawszy to pan Zag�oba uradowa� si� bardzo i porzuciwszy t�skne my�li, wpad� zaraz w jowialny humor, wi�c posapawszy nieco, odrzek�:</p><p>� Ha! G�upi by�em wtedy u Ketlinga, �em oto i Krzy�k�, i Ba�k� wam swata�, a o sobie nie pomy�la�! Jeszcze by� czas�</p><p>Tu zwr�ci� si� do niewiast:</p><p>� Przyznajcie si�, �e obie kocha�y�cie si� we mnie i �e ka�da wola�aby za mnie i�� ni� za Micha�a albo Ketlinga.</p><p>� Ma si� rozumie�! � zawo�a�a Basia.</p><p>� Halszka Skrzetuska te� by mnie by�a w swoim czasie wola�a. Ha! Sta�o si�! To mi dopiero niewiasta stateczna, nie �adna powsinoga, co Tatarom z�by wybija! A zdrowa tam ona?</p><p>� Zdrowa, jeno nieco strapiona, bo im dw�ch �rednich z �ukowa ze szk� do wojska uciek�o � odrzek� Ketling � sam Skrzetuski jeszcze rad, �e to w wyrostkach taka fantazja, ale matka, zwyczajnie matka!</p><p>� Si�a tam wszystkich dzieci? � spyta�a z westchnieniem Ba�ka.</p><p>� Ch�opc�w jest dwunastu, a teraz pocz�a si� p�e� nadobna � odrzek� Ketling.</p><p>Na to pan Zag�oba:</p><p>� Ha! Szczeg�lne b�ogos�awie�stwo bo�e nad tym domem! Wszystkom to pohodowa� na w�asnym �onie jako pelikan� Musz� �redniakom uszu nakr�ci�, bo je�li mieli ucieka�, niechby byli tu do Micha�a uciekli� Czekajcie no, to musia� drapn�� Micha�ko z Ja�kiem? Takie tam tego mrowie, �e samemu ojcu imiona si� miesza�y. A wrony to na p� mili naok� nie ujrzysz, bo wszystko, szelmy, z guldynek wystrzela�y. Ba, ba! Drugiej takiej niewiasty ze �wiec� szuka�! Co jej, bywa�o, powiem: �Halszka! Basa�yki<a l:href="#fn496" type="note">[496]</a> mi dorastaj�, trzeba mi nowej uciechy!� � to niby na mnie fuknie, a na termin jest! Jakoby kto zapisa�! Imainujecie sobie: do tego dosz�o, �e jak kt�ra podwika<a l:href="#fn497" type="note">[497]</a> w okolicy nie mog�a si� konsolacji<a l:href="#fn498" type="note">[498]</a> doczeka�, to szat od Halszki po�ycza�a � i pomaga�o, jak mi B�g mi�y!�</p><p>Wszyscy zdziwili si� bardzo, tak �e nasta�a chwila milczenia � po czym ozwa� si� nagle g�os ma�ego rycerza:</p><p>� Ba�ka! S�yszysz?</p><p>� Micha�, b�dziesz cicho? � odpowiedzia�a Basia.</p><p>Lecz Micha� nie chcia� by� cicho, bo mu r�ne chytre my�li przysz�y do g�owy, zw�aszcza za� wyda�o mu si�, �e przy tej sprawie mo�na b�dzie i drug�, r�wnie wa�n� za�atwi�, wi�c pocz�� m�wi�, niby tak sobie, od niechcenia, jako o rzeczy w �wiecie najzwyczajniejszej:</p><p>� Dalib�g, warto by te� Skrzetuskich odwiedzi�! No, jego nie b�dzie, bo on do hetmana ruszy, ale ona przecie ma rozum i Pana Boga kusi� nie zwyk�a, wi�c ostanie w domu.</p><p>Tu zwr�ci� si� do Krzysi:</p><p>� Idzie wiosna i aura b�dzie pi�kna. Teraz dla Ba�ki jeszcze za wcze�nie, ale p�niej nieco, dalib�g, mo�e bym si� nie przeciwi�, bo to przyjacielski obowi�zek. Pan Zag�oba by was tam obie odwi�z�, a na jesie�, jak si� tu uspokoi, to i ja bym za wami �ci�gn���</p><p>� A to jest arcyprzednia my�l! � zawo�a� pan Zag�oba. � Ja i tak musz� jecha�, bom ju� ich niewdzi�czno�ci� nakarmi�. Ha! Zapomnia�em, �e �yj� na �wiecie! A� mi i wstyd!</p><p>� Co wa�pani na to? � pyta� Wo�odyjowski patrz�c pilnie w Krzysine oczy.</p><p>Lecz ta najniespodzianiej odrzek�a ze zwyk�ym sobie spokojem:</p><p>� Rada bym, ale nie mo�e to by�, bo ja w Kamie�cu przy m�u zostan� i �adn� miar� go nie odst�pi�.</p><p>� Dla Boga, co s�ysz�! � zawo�a� Wo�odyjowski. � Wa�pani w fortecy zostaniesz, kt�ra na pewno oblegana b�dzie i to przez nieprzyjaciela, �adnej dyskrecji nie znaj�cego. Nie m�wi� jeszcze, �eby z jakim politycznym nieprzyjacielem mia�a by� wojna, ale tu przecie z barbarzy�stwem sprawa. Aza wa�pani wiesz, co to zdobyte miasto? Co to turecki albo tatarski jasyr? Uszom swoim nie wierz�!</p><p>� A wszelako nie mo�e inaczej by�! � odrzek�a Krzysia.</p><p>� Ketling! � zawo�a� w rozpaczy ma�y rycerz � tak�e to da�e� si� ju� opanowa�? � Cz�owieku, miej Boga w sercu!</p><p>� Deliberowali�my d�ugo � odrzek� Ketling � i na tym stan�o.</p><p>� I syn nasz ju� w Kamie�cu jest, pod opiek� jednej mojej powinowatej. Zali to Kamieniec koniecznie ma by� zdobyty?</p><p>Tu Krzysia podnios�a swe pogodne �renice do g�ry.</p><p>� B�g i od Turka mocniejszy, ufno�ci naszej nie zawiedzie! A �em przysi�g�a m�owi, i� go do �mierci nie opuszcz�, przeto moje miejsce przy nim.</p><p>Ma�y rycerz zmiesza� si� okropnie, bo w�a�nie zgo�a czego innego od Krzysi oczekiwa�.</p><p>Basia za�, kt�ra od samego pocz�tku rozmowy spostrzeg�szy zaraz, dok�d Wo�odyjowski zd��a, u�miecha�a si� chytrze, teraz utkwi�a w niego bystre swe oczka i rzek�a:</p><p>� Michale, s�yszysz?</p><p>� Ba�ka! B�dziesz cicho! � zawo�a� w najwy�szej konfuzji ma�y rycerz.</p><p>To rzek�szy pocz�� rzuca� desperackie spojrzenia na pana Zag�ob�, jakby oczekuj�c od niego ratunku, lecz �w zdrajca powsta� nagle i rzek�:</p><p>� Trzeba te� o jakowym� posi�ku pomy�le�, bo nie samym s�owem cz�owiek �yje.</p><p>I wyszed� z alkierza.</p><p>Pan Micha� pogna� wkr�tce za nim i zast�pi� mu drog�.</p><p>� No i co teraz? � spyta� Zag�oba.</p><p>� No i co?</p><p>� A niech t� Ketlingow� kule bij�. Dla Boga! Jak nie ma gin�� ta Rzeczpospolita, kiedy bia�og�owy w niej rz�dz�?�</p><p>� Nic�e wa�pan nie wymy�lisz?</p><p>� Jak ty si� �ony boisz, co ja ci na to wymy�l�? Ka� si� kowalowi podku� � ot, co!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XLIV</p></title><p>Ketlingowie zabawili oko�o trzech tygodni. Po up�ywie tego czasu Basia pr�bowa�a powsta� z ��ka, ale pokaza�o si�, i� jeszcze nie mo�e utrzyma� si� na nogach. Zdrowie wraca�o jej wcze�niej od si� � i medyk rozkaza� jej le�e�, p�ki ca�kiem czerstwo�� nie wr�ci.</p><p>A tymczasem uczyni�a si� wiosna. Naprz�d wsta� od strony Dzikich P�l i Czarnego Morza du�y a ciep�y wiatr, porozrywa� i poszarpa� opon� chmur jakby zetla�� ze staro�ci szat�, a potem pocz�� owe chmury zgania� i rozgania� po niebie, r�wnie jak pies owczarski zgania i rozgania stada owiec. Chmury, uciekaj�c przed nim, zlewa�y cz�sto ziemi� d�d�em obfitym o grubych jak jagody kroplach. Roztopione resztki �niegu i lodu utworzy�y na r�wnym stepie jeziora; z wiszar�w pocz�y sp�ywa� wst��eczki wody, w jarach na dnie wezbra�y strumienie, a wszystko to lecia�o z szumem, gwarem i ha�asem do Dniestru, tak w�a�nie, jak dzieci lec� rado�nie do matki.</p><p>W przerwach mi�dzy chmurami prze�wieca�o co chwila s�o�ce, jasne i odm�odzone, a jakie� mokre, jak gdyby w tej powszechnej topieli wyk�pane.</p><p>Potem jasnozielone �d�b�a trawy pocz�y si� wychyla� z rozmi�k�ej ziemi; cienkie ga��zki drzew i krz�w nabrzmia�y obfitym p�kowiem. S�o�ce dogrzewa�o coraz mocniej; na niebie pojawi�y si� stada ptactwa; wi�c klucze �urawi, dzikich g�si, bocian�w, za czym wiatr pocz�� przywiewa� chmury jask�ek; zarzechota�y �aby wielkim ch�rem w ugrzanej wodzie; roz�piewa�o si� a� do zapami�tania drobne, szare ptastwo<a l:href="#fn499" type="note">[499]</a> � i przez bory, przez lasy, przez stepy i jary poszed� jeden wielki rozg�os, jakoby ca�e przyrodzenie<a l:href="#fn500" type="note">[500]</a> krzycza�o w rado�ci i uniesieniu:</p><p>� Wiosna! U-ha! Wiosna!</p><p>Lecz dla tych nieszcz�snych krain wiosna przynosi�a �a�ob�, nie rado�� � i �mier�, nie �ycie. W kilka dni po wyje�dzie Ketling�w ma�y rycerz odebra� nast�puj�c� wiadomo�� od pana My�liszewskiego:</p><p>�Na b�oniu kuczunkauryjskim coraz wi�kszy wojska <emphasis>congressus</emphasis>. Su�tan pos�a� znaczne sumy do Krymu. Chan w pi��dziesi�t tysi�cy ordy idzie w pomoc Dorosze�ce. Nawa�a, jak tylko wody obeschn�, ruszy szlakiem Czarnym i Kuczme�skim. Niech B�g zmi�uje si� nad Rzecz�pospolit�!�</p><p>Wo�odyjowski pos�a� natychmiast pacho�ka swego Pi�tk� z t� wiadomo�ci� do hetmana.</p><p>Sam jednak nie spieszy� si� z Chreptiowa. Naprz�d, jako �o�nierz, nie m�g� owej stanicy bez rozkazu hetma�skiego opuszcza�, po wt�re, zbyt wiele lat sp�dzi� na �procederze� z Tatary, aby nie mia� wiedzie�, �e czambu�y tak pr�dko nie rusz�. Jeszcze� wody nie opad�y, jeszcze trawy nie wyros�y dostatecznie, jeszcze i Kozacy na zimownikach stali. Turk�w spodziewa� si� ma�y rycerz chyba dopiero latem, bo chocia� zbierali si� ju� pod Adrianopolem, ale tak olbrzymi tabor, takie t�umy wojsk, s�ug obozowych, ci�ar�w, koni, wielb��d�w i bawo��w mog�y si� posuwa� bardzo wolno. Komunika tatarskiego nale�a�o wygl�da� wcze�niej, bo w ko�cu kwietnia lub na pocz�tku maja. Wprawdzie przed g��wnym sieheniem, licz�cym dziesi�tki tysi�cy wojownik�w, spada�y zawsze na kraj lu�ne czambuliki i mniej, wi�cej liczne watahy, jak pojedyncze krople d�d�u spadaj� przed waln� ulew�. Ale tych nie ba� si� ma�y rycerz, nawet wyborowy komunik tatarski nie by� i w stanie dotrzyma� w otwartym polu je�dzie Rzeczypospolitej, a c� dopiero takie kupy, kt�re na sam� wie�� o zbli�aniu si� wojsk rozprasza�y si� jak kurzawa przed wichrem.</p><p>W ka�dym razie by�o czasu do��, a gdyby go nawet nieco zbrak�o, nie by�by pan Wo�odyjowski bardzo od tego, aby otrze� si� o jakowe czambu�y w spos�b r�wnie dla nich dotkliwy, jak pami�tny.</p><p>By� to �o�nierz z krwi i ko�ci, �o�nierz z zawodu, wi�c blisko�� wojny budzi�a w nim g��d na krew nieprzyjacielsk�, a jednocze�nie wraca�a mu spok�j.</p><p>Pan Zag�oba, jakkolwiek z wielkimi niebezpiecze�stwy przez d�ugie �ycie niezmiernie ju� otrzaskany, mniej jednak by� spokojny. W nag�ych razach umia� on znale�� odwag�; wyrobi� j� wreszcie w sobie przez d�ug�, cho� cz�sto mimowoln� praktyk�; znacznych w �yciu przewag dokona�, zawsze jednak pierwsza wie�� o wojennej grozie czyni�a na nim wielkie wra�enie. Lecz gdy ma�y rycerz wy�o�y� mu sw�j spos�b widzenia, nabra� i on lepszej otuchy, a nawet pocz�� wyzywa� ca�y Wsch�d i odgra�a� si� na niego.</p><p>� Gdy chrze�cija�skie nacje ze sob� wojuj� � m�wi� � i Pan Jezus smutny, i wszyscy �wi�ci si� w g�ow� skrobi�, bo tak zwykle bywa, �e gdy frasobliwy pan, frasobliwa i czelad�; ale kto Turka bije, nie mo�e milszej rzeczy niebu uczyni�. S�ysza�em to od pewnej duchownej persony, �e �wi�ci to po prostu md�o�ci na widok onych psubrat�w dostaj�, przez co niebieskie jad�o i napitki nie id� im na po�ytek i nawet wiekuista szcz�liwo�� si� psowa.</p><p>� Pewnie tak musi by� � odrzek� ma�y rycerz. � Tylko �e pot�ga turecka niezmierna, a nasze wojsko w przygar�� mo�na by zmie�ci�.</p><p>� Przecie ca�ej Rzeczypospolitej nie zwojuj�. Ma�o to mia� pot�gi Carolus Gustavus: pod te czasy by�y wojny i z Septentrionami, i z Kozaki, i z Rakoczym, i z elektorem, a dzi� gdzie oni? Jeszcze�my do ich domowych pieleszy ogie� a miecz ponie�li�</p><p>� Prawda jest. <emphasis>Personaliter</emphasis> nie ba�bym ja si� tej wojny, zw�aszcza �e, jako m�wi�em, musz� czego� znacznego dokaza�, aby si� Panu Jezusowi i Naj�wi�tszej Pannie za mi�osierdzie nad Ba�k� wyp�aci�. Daj B�g jeno sposobno��!� Ale o te ziemie mi chodzi, kt�re wraz z Kamie�cem snadnie w r�ce poga�skie przej��, cho�by na czas, mog�. Wyimaginuj sobie wa�pan, co to b�dzie za poha�bienie ko�cio��w Pa�skich i ucisk ludu chrze�cija�skiego!</p><p>� Jeno mi o kozactwie nie gadaj! Szelmy! To przeciw matce r�ce podnosili, niech�e ich spotka to, czego sami chcieli. Najwa�niejsza rzecz, �eby Kamieniec si� opar�! Co my�lisz, Michale, oprze si�?</p><p>� My�l�, �e pan genera� podolski nie opatrzy� go nale�ycie, a mieszczanie, ubezpieczeni po�o�eniem, nie uczynili te� tego, co powinni. Ketling m�wi�, �e przysz�y tam regimenty ksi�dza biskupa Trzebickiego, bardzo moderowne. Dla Boga! Oparli�my si� pod Zbara�em tylko za lichym wa�em r�wnie wielkiej przemocy, powinni�my si� oprze� i teraz, bo� to or�owe gniazdo ten Kamieniec�</p><p>� Ha! Or�owe gniazdo, ale nie wiadomo, czy si� orze� w nim znajdzie, jako by� Wi�niowiecki, czy jeno wrona? Znaszli pana genera�a podolskiego?</p><p>� Mo�ny pan i dobry �o�nierz, ale trocha niedba�y.</p><p>� Wiem, znam. Nierazem mu to wyrzuca�. Panowie Potoccy chcieli swego czasu, �ebym z nim za granic� dla jego edukacji jecha�, �eby to pi�knych manier przy mnie nabra�. Ale ja powiedzia�em: �Nie pojad� w�a�nie dla jego niedba�o�ci, bo on u �adnego buta dw�ch uszu nie ma i w moich by si� po dworach prezentowa�, a safian drogi.� Potem przy Marii Ludowice po francusku chodzi�, ale ci�gle go po�czochy opada�y i go�ymi �ydkami �wieci�. Nie doro�nie on i do pasa Wi�niowieckiemu!</p><p>� �yczkowie kamienieccy tak�e wielce si� obl�enia boj�, bo w czasie obl�enia handel stoi. Woleliby oni i do Turk�w nale�e�, byle sklep�w nie zamyka�.</p><p>� Szelmy! � rzek� Zag�oba.</p><p>I obaj z ma�ym rycerzem zak�opotali si� srodze przysz�ym losem Kamie�ca; chodzi�o im prywatnie i o Basi�, kt�ra w razie poddania twierdzy musia�aby los wszystkich mieszka�c�w podzieli�.</p><p>Lecz po chwili pan Zag�oba uderzy� si� w czo�o.</p><p>� Dla Boga! � rzek� � Czego my si� frasujem? A po co nam do tego parszywego Kamie�ca chodzi� i w nim si� zamyka�? Nie lepiej ci to przy hetmanie zosta� i w polu przeciw nieprzyjacielowi czyni�? A w takim razie Ba�ka przecie si� do chor�gwi nie zaci�gnie i musi gdzie� odjecha�, ale nie do Kamie�ca, jeno gdzie daleko, chocia�by do Skrzetuskich. Michale! B�g patrzy w moje serce i widzi, jak� mam przeciw poganom ��dz�, ale ju� dla ciebie i dla Ba�ki to uczyni�, �e j� odwioz�.</p><p>� Dzi�kuj� wa�panu � odrzek� ma�y rycerz. � Ju�ci, �ebym ja nie mia� by� w Kamie�cu, nie napiera�aby si� tam i Ba�ka, ale co zrobi�, jak rozkaz od hetmana przyjdzie?</p><p>� Co zrobi�, jak rozkaz przyjdzie?� Bodaj kaduk porwa� wszystkie rozkazy!� Co zrobi� Czekaj! Poczynam my�le� bystrze. Oto trzeba rozkaz uprzedzi�!</p><p>� Jak�e to?</p><p>� Napisz zaraz do pana Sobieskiego, niby o nowinach mu donosz�c, a w ko�cu powiedz, �e <emphasis>coram</emphasis> bliskiej wojny chcia�by� z mi�o�ci, jak� dla niego masz, przy jego osobie zostawa� i w polu czyni�. Na rany boskie! To jest arcyprzednia my�l! Bo naprz�d i to jest niepodobne, �eby takiego zago�czyka, jak ty jeste�, za murem zamykano, zamiast go w polu za�ywa�, a po wt�re, za list takowy hetman jeszcze bardziej ci� pokocha i zechce przy sobie mie�. B�dzie on tak�e potrzebowa� wiernych �o�nierzy� S�uchaj tylko: je�li si� Kamieniec obroni, to s�awa na pana genera�a podolskiego spadnie, a czego w polu doka�esz, to na chwa�� hetma�sk� p�jdzie. Nie b�j si�! Hetman ci� genera�owi nie odda!� Pr�dzej by ka�dego innego odda�, ale ciebie ni mnie nie odda!� Pisz list! Przypomnij si� mu! Ha! Wart m�j dowcip jeszcze czego� lepszego, ni� �eby go kury na �mieciach dzioba�y! Michale, napijmy si� przy tej okazji � albo co! Pisz list!</p><p>Wo�odyjowski uradowa� si� istotnie bardzo; u�ciska� pana Zag�ob� i pomy�lawszy chwil� rzek�:</p><p>� I ani Pana Boga, ani ojczyzny, ani hetmana przy tym nie oszukam, bo pewnie �e w polu si�a b�d� m�g� dokaza�. Dzi�kuj� wa�ci z serca! Tak i ja my�l�, �e hetman zechce mnie mie� pod r�k�, zw�aszcza po li�cie. Ale �eby i Kamie�ca nie zaniecha�, wiesz wa�pan, co uczyni�? Oto przygar�� piechoty swoim sumptem<a l:href="#fn501" type="note">[501]</a> wymoderuj� i Kamie�cowi po�l�. Zaraz do hetmana i o tym napisz�.</p><p>� Jeszcze lepiej! Ale, Micha�, sk�d�e ludzi we�miesz?</p><p>� Mam w piwnicach ze czterdzie�ci zb�j�w i lewens�w, tych wezm�. Ba�ka (�e to, ile razy kaza�em kogo powiesi�, zawsze mnie molestowa�a, bym go darowa� zdrowiem) nieraz mi ju� radzi�a, �ebym ze zb�j�w �o�nierzy uczyni�. Nie chcia�em, bo trzeba by�o przyk�adu. Ale teraz wojna na karku i wszystko mo�na. Ch�opy to okrutne, kt�rzy ju� proch w�chali. Rozg�osz� przy tym, �e kto dobrowolnie do regimentu z jar�w albo z odoj�w si� stawi, temu b�d� dawne zb�jeckie uczynki darowane. Zbierze si� ze sto ludzi. Ba�ka te� b�dzie kontenta. Wielki ci�ar wa�pan zdj��e� mi z serca!�</p><p>I tego samego dnia ma�y rycerz wyprawi� nowego pos�a�ca do hetmana, zb�jom za� og�osi� �ask� i darowanie �ycia, je�li do piechoty si� zaci�gn�. Ci przystali rado�nie i obiecali innych poci�gn��. Basia uradowa�a si� niezmiernie. Sprowadzono krawc�w z Uszycy, z Kamie�ca, i sk�d by�o mo�na, dla szycia barwy. Dawni zb�je musztrowali si� co dzie� na chreptiowskim majdanie, pan Wo�odyjowski za� radowa� si� w sercu na my�l, �e sam w polu przeciw nieprzyjacielowi b�dzie czyni�, �ony na niebezpiecze�stwa obl�enia nie narazi, a przecie Kamie�cowi i ojczy�nie znaczn� przys�ug� odda.</p><p>I owe roboty trwa�y ju� przez kilka tygodni, gdy pewnego wieczora wr�ci� pos�aniec z listem od pana hetmana Sobieskiego. Hetman pisa�, co nast�puje:</p><p>�M�j kochany i wielce mi mi�y Wo�odyjowski! �e mi tak pilno wszystkie nowiny przysy�asz, za to i ja� wdzi�czno�ci dochowam, i ojczyzna wdzi�czna ci by� powinna. Wojna pewna. Mam i sk�din�d wie�ci, �e na Kuczunkaurach stoi ju� pot�ga okrutna; z ord� b�dzie na trzysta tysi�cy. Ordy rusz� lada chwila. O nic tak su�tanowi nie chodzi jako o Kamieniec. Zdrajcy Lipkowie wszystkie drogi Turkom poka�� i o Kamie�cu ich naucz�. Mam nadziej�, �e owego �mij� Tuhaj-bejowicza B�g wyda w twoje r�ce albo Nowowiejskiego, nad kt�rego krzywd� szczerze bolej�. <emphasis>Quod attinet</emphasis><a l:href="#fn502" type="note">[502]</a> tego, aby� ty przy mnie by�. B�g widzi, jakobym rad, ale nie mo�e to by�. Pan jenera� podolski r�n� mi wprawdzie po elekcji �yczliwo�� okazywa� ja za� najlepszego �o�nierza chc� mu pos�a�, bo mi o ow� opok� kamienieck� jako o �renic� oka chodzi. B�dzie tam si�a ludzi, kt�rzy raz albo dwa razy w �yciu wojny zaznali, ale tak, jakoby kto� osobliwsz� potraw� niegdy jad�, kt�r� potem ca�e �ycie wspomina; cz�owieka za�, kt�ry by jej jako chleba powszedniego za�ywa� i do�wiadczon� rad� m�g� pos�u�y� � zbraknie albo je�li tacy b�d�, to bez nale�ytej powagi. Przeto ja ciebie tam posy�am, bo Ketling dobry �o�nierz, ale mniej znany, na ciebie za� tamtejsze obywatelstwo b�dzie mia�o oczy obr�cone i tak my�l�, �e chocia� komenda ostanie przy kim innym, jednako co powiesz, tego ch�tnie pos�uchaj�. Niebezpieczna to mo�e by� ta s�u�ba w Kamie�cu, wszelako my ju� do tego przywykli, �e na owym deszczu mokniem, przed kt�rym si� inni chowaj�. Nam do�� nagrody w s�awie i wdzi�cznej pami�ci, ale g��wna rzecz ojczyzna, do kt�rej ratowania ekscytowa� ci� nie potrzebuj�.�</p><p>List ten, czytany w gronie oficer�w, wielkie uczyni� wra�enie, bo wszyscy oni woleliby s�u�y� w polu ni�li w twierdzy. Wo�odyjowski schyli� g�ow�.</p><p>� Co my�lisz, Michale? � spyta� Zag�oba.</p><p>�w za� podni�s� twarz, ju� uspokojon�, i odrzek� r�wnie spokojnym g�osem, jakby �adnego zawodu w nadziejach nie dozna�:</p><p>� P�jdziem do Kamie�ca� Co mam my�le�?</p><p>I mog�o si� zdawa�, �e nic innego nigdy nie posta�o mu w g�owie.</p><p>Po chwili jednak ruszy� w�sikami i rzek�:</p><p>� Hej! Towarzysze mili, p�jdziem do Kamie�ca, ale go nie damy, chyba �e sami polegniem!</p><p>� Chyba �e polegniem! � powt�rzyli oficerowie. � Raz cz�eku �mier�.</p><p>Pan Zag�oba milcza� czas jaki�, wodz�c oczyma po obecnych i widz�c, �e wszyscy czekaj� na to, co chce powiedzie�, nagle odsapn�� i rzek�:</p><p>� Id� z wami. Niech diabe� porwie!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XLV</p></title><p>Za� gdy ziemia obesch�a i pobujnia�y trawy, ruszy� chan w�asn� osob� w pi��dziesi�t tysi�cy ordy krymskiej i astracha�skiej na pomoc Doroszowi i zbuntowanym Kozakom. I sam chan, i jego krewni su�tankowie, i wszyscy znaczniejsi murzowie, i bejowie mieli na sobie kaftany w podarunku od padyszacha przys�ane i szli na Rzeczpospolit� nie tak ju�, jako chodzili zwykle po �up i jasyr, ale na wojn� �wi�t�, na k�sim i pohybel Lechistanowi i chrze�cija�stwu.</p><p>Druga, jeszcze wi�ksza burza zbiera�a si� pod Adrianopolem, a przeciw tej powodzi stercza�a jedna kamieniecka opoka, zreszt�, Rzeczpospolita le�a�a jak step otwarty albo jak cz�owiek chory, niemocen nie tylko si� broni�, ale i powsta� na nogi. Wyczerpa�y j� poprzednie, chocia� przy ko�cu zwyci�skie, wojny szwedzkie, pruskie, moskiewskie, kozackie, w�gierskie; wyczerpa�y konfederacje wojskowe i bunty przekl�tej pami�ci Lubomirskiego, a teraz do reszty os�abi�y j� domowe rozterki, niedo��stwo kr�lewskie, niezgody mo�nych, za�lepienie bezmy�lnej szlachty i groza domowej wojny. Pr�no wielki Sobieski ostrzega� przed zatraceniem, nikt w wojn� wierzy� nie chcia�; zaniechano �rodk�w obrony, wi�c skarb nie mia� pieni�dzy, hetman wojsk. Pot�dze, kt�rej by przymierze wszystkich chrze�cija�skich lud�w zaledwie sprosta� mog�o, zdolen by� hetman przeciwstawi� ledwie kilka tysi�cy ludzi.</p><p>Tymczasem na Wschodzie, gdzie wszystko stawa�o si� wol� padyszacha, a ludy by�y jako miecz w r�ku jednego cz�owieka, dzia�o si� zgo�a inaczej. Z chwil� gdy tylko rozwini�to wielk� chor�giew proroka i rozwieszono bu�czuki na serajowej<a l:href="#fn503" type="note">[503]</a> bramie i wie�y seras-kieratu, a ulemowie<a l:href="#fn504" type="note">[504]</a> pocz�li g�osi� wojn� �wi�t�, poruszy�o si� p� Azji i ca�a p�noc Afryki. Sam padyszach stan�� o wio�nie na kuczunkauryjskim b�oniu i j�� zgromadza� niewidzialn� od dawna w �wiecie pot�g�. Sto tysi�cy spah�w i janczar�w, wyboru tureckiego wojska, stan�o przy jego �wi�tej osobie, a potem zacz�y �ci�ga� wojska ze wszystkich najdalszych kraj�w i posiad�o�ci. Kt�rzy zamieszkiwali Europ�, ci stan�li najwcze�niej. Przysz�y zast�py konnych beg�w bo�niackich, barw� do zorzy, furi� do b�yskawicy podobnych; przyszli dzicy wojownicy alba�scy, hand�arami piechot� walcz�cy; przysz�y watahy poturcze�c�w serbskich; nadci�gn�� lud, kt�ry nad brzegami Dunaju zamieszkiwa� i ni�ej, z tej i tamtej strony Ba�kan�w, i jeszcze ni�ej, a� do g�r greckich. Ka�dy basza wi�d� armi� ca��, kt�ra sama jedna zdolna by by�a zala� bezbronn� Rzeczpospolit�. Przyszli Wo�ochowie i Multa�czycy, stan�li w sile Tatarzy dobrudzcy i bia�ogrodzcy; stan�o kilka tysi�cy Lipk�w i Czeremis�w, kt�rym straszny Azja Tuhaj-bejowicz przewodzi�, a kt�rzy przewodnikami po nieszcz�snej dobrze sobie znanej krainie by� mieli.</p><p>Potem za� j�o p�yn�� pospolite ruszenie z Azji. Baszowie Siwasu, Brussy, Alepu, Damaszku, Bagdadu pr�cz regularnych wojsk przyprowadzili ze sob� t�umy or�ne pocz�wszy od dzikich g�rali z cedrem okrytych g�r Azji Mniejszej, sko�czywszy na smag�ych mieszka�cach pobrze�y Eufratu i Tygru. Stan�li na wezwanie kalifa i Arabowie, kt�rych burnusy<a l:href="#fn505" type="note">[505]</a> pokry�y jakoby �niegiem kuczunkauryjskie b�onie; byli mi�dzy nimi i koczownicy z pusty� piaszczystych, i mieszka�cy miast od Medyny do Mekki. Nie zosta�a w domowych pieleszach i ho�downicza egipska pot�ga. Kt�rzy w rojnym Kairze siedzieli, kt�rzy co wieczora patrzyli w p�on�ce zorz� piramidy, kt�rzy b��dzili po teba�skich ruinach, kt�rzy mieszkali w owych mrocznych krajach, sk�d �wi�ty Nil wyp�ywa, kt�rym s�o�ce spali�o na kolor sadzy sk�r� � ci wszyscy tkwili teraz or�nie na adrianopolskiej grudzi, modl�c si� co wieczora o zwyci�stwo dla Islamu, o zag�ad� dla krainy, co sama jedna zas�ania�a od wiek�w przed wyznawcami proroka reszt� �wiata.</p><p>By�y krocie zbrojnego ludu, setki tysi�cy koni r�a�y na b�oniu, setki tysi�cy bawo��w, owiec i wielb��d�w pas�y si� obok stad ko�skich. Mo�na by�o mniema�, �e z rozkazu bo�ego anio� wyp�dzi� ludy z Azji jak niegdy� Adama z raju, i kaza� im i�� w strony, w kt�rych s�o�ce bledsze i step �niegiem si� zim� pokrywa. Wi�c szli, wraz ze stadami, mrowiem nieprzebranym, biali, ciemni i czarni wojownicy. Ile� tam by�o s�ycha� j�zyk�w, ile stroj�w odmiennych b�yszcza�o w wiosennym s�o�cu! Narody dziwi�y si� narodom; obce by�y jednym drugich obyczaje, nieznana bro�, odmienne wojowania sposoby i tylko wiara ��czy�a te w�drowne pokolenia, tylko gdy muezini pocz�li wzywa� na modlitw�, w�wczas te r�noj�zyczne zast�py zwraca�y si� twarz� ku wschodowi, jednym g�osem wzywaj�c Allacha.</p><p>Samej s�u�by przy su�ta�skim dworze by�o wi�cej ni� wszystkich wojsk w Rzeczypospolitej. Za wojskiem i zbrojn� ochotnicz� hass� ci�gn�y t�umy bazarnik�w przedaj�cych towar wszelaki; wozy ich wraz z wojskowymi p�yn�y rzek�.</p><p>Dw�ch tr�jbu�czucznych basz�w na czele dw�ch wojsk nie mia�o innej roboty, jeno dostarcza� spy�y<a l:href="#fn506" type="note">[506]</a> tej �mie ludzkiej � i by�a wszystkiego obfito��. Sangryta�ski sand�ak czuwa� nad ca�ym olbrzymim taborem proch�w. Z wojskiem sz�o dwie�cie dzia�, z tych dziesi�� �burz�cych�, tak wielkich, jakich �aden kr�l chrze�cija�ski nie posiada�. Beglerbejowie azjatyccy stali na prawym skrzydle, europejscy za� na lewym. Namioty zajmowa�y tak wielk� przestrze�, �e wobec nich Adrianopol wydawa� si� niezbyt wielkim grodem. Same su�ta�skie, l�ni�ce od purpury, jedwabnych sznur�w, at�as�w i z�otych haft�w, stanowi�y jakby osobne miasto. W�r�d nich mrowi�y si� zbrojne stra�e, czarni rzeza�cy z Abisynii, w kaftanach ��tych i niebieskich; olbrzymi hamalowie z kurdyjskich plemion, przeznaczeni do noszenia ci�ar�w; m�ode pachol�ta z pokole� Uzbek�w, o twarzach nad miar� pi�knych, poprzys�anianych jedwabnymi fr�dzlami i mn�stwo innej s�u�by, pstrej i barwnej jako kwiaty stepowe, to masztalerskiej<a l:href="#fn507" type="note">[507]</a>, to sto�owej, to do noszenia lamp, to wreszcie do pos�ugi wa�niejszym dworzanom oddanej.</p><p>Na obszernym majdanie naok� su�ta�skiego dworu, kt�ry przepychem i rozkosz� raj obiecany wiernym przypomina�, sta�y nie tak okaza�e, ale kr�lewskim r�wne dwory wezyra, ulem�w i anatolskiego baszy, m�odego kajmakana<a l:href="#fn508" type="note">[508]</a> Kara Mustafy, na kt�rego i su�ta�skie, i wszystkie w ca�ym obozie oczy zwr�cone by�y, jako na przysz�e �s�o�ce wojny�.</p><p>Przed namiotami padyszacha wida� by�o �wietne stra�e �polachskiej� piechoty przybranej w zawoje tak wysokie, �e ludzie nosz�cy je wydawali si� olbrzymami. Zbrojna ona by�a w dziryty<a l:href="#fn509" type="note">[509]</a> osadzone na d�ugich ratyszczach i kr�tkie, krzywe miecze. P��cienne jej schroniska dotyka�y do schronisk su�ta�skich rzemie�lnik�w. Dalej szed� ob�z straszliwych janczar�w zbrojnych w muszkiety i w��cznie, j�dro pot�gi tureckiej stanowi�cych. Ni cesarz niemiecki, ni kr�l francuski nie m�g� si� pochlubi� piechot� r�wn� tej w liczbie i bojowej sprawno�ci. W wojnach z Rzecz�pospolit� mi�kszy w og�le lud su�ta�ski nie m�g� si� mierzy� w r�wnej sile z komputowymi wojskami � i czasem tylko niezmiern� przewag� liczebn� przygniata� je i zwyci�a�. Lecz janczarowie nawet regularnym chor�gwiom jazdy o�mielali si� stawia� czo�o. Budzili oni postrach w ca�ym chrze�cija�skim �wiecie, a nawet w samym Carogrodzie. Cz�stokro� i sam su�tan dr�a� przed tymi pretorianami, a g��wny aga tych �barank�w� bywa� jednym z najwy�szych dygnitarzy w dywanie.</p><p>Za janczarami stali spahowie, za nimi regularne wojska basz�w, a dalej pospolitacka hassa. Ca�y ten ob�z od kilku miesi�cy sta� ju� pod Konstantynopolem, czekaj�c, a� si� pot�ga uzupe�ni przybywaj�cymi z najdalszych stron tureckiego w�adztwa zast�pami i a� s�o�ce wiosenne, wyssawszy wilgo� z ziemi, u�atwi poch�d do �Lechistanu�.</p><p>S�o�ce za�, jakoby tak�e woli su�tana podleg�e, �wieci�o pogodnie. Od pocz�tku kwietnia do maja zaledwie kilka razy d�d�e ciep�e zrosi�y kuczunkauryjskie b�onie, zreszt� nad namiotami su�tana zwiesza� si� b��kitny bo�y namiot bez chmurki. Blaski dzienne gra�y na bia�ych p��tnach, na bombiastych zawojach, na r�nobarwnych kefijach<a l:href="#fn510" type="note">[510]</a>, na ostrzach he�m�w, chor�gwi i dziryt�w, zatapiaj�c wszystko � i ob�z, i namioty, i ludzi, i stada � w morzu jasnego �wiat�a. Wieczorem na pogodnym niebie po�yskiwa� nieprzes�oni�ty tumanem sierp ksi�yca i patronowa� cicho tym tysi�com, kt�re pod jego znakiem ci�gn�y na zdobywanie ziem coraz nowych; potem wybija� si� coraz wy�ej na niebo i blad� przy �unie ognisk. Lecz gdy one rozb�ys�y na ca�ej tej niezmiernej przestrzeni, gdy piesi Arabowie z Damaszku i Alepu, zwani mianem massa�a-dzi�ar�w, pozapalali zielone, czerwone, ��te i b��kitne lampy wedle su�ta�skich i wezyrskich namiot�w, zdawa� si� mog�o, �e to szmat nieba upad� na ziemi� i �e to gwiazdy tak si� mieni� i migoc� na b�oniu.</p><p>Wzorowy �ad i pos�uch panowa�y w�r�d tych zast�p�w. Baszowie gi�li si�, jak trzcina pod wichrem, przed wol� su�ta�sk�, przed nimi gi�o si� wojsko. Nie zbrak�o spy�y dla ludzi i stad. Wszystkiego dostarczano nad miar�, wszystkiego w por�. We wzorowym r�wnie� porz�dku przechodzi�y godziny �wicze� wojennych, godziny posi�ku i modlitwy. W chwilach gdy muezini pocz�li wzywa� z pobudowanych napr�dce drewnianych wie�yczek na modlitw�, ca�e wojsko obraca�o si� twarz� ku wschodowi, ka�dy roz�ciela� przed sob� sk�r� lub dywanik i ca�e wojsko pada�o jak jeden cz�owiek na kolana. Na widok za� owego �adu i owych karb�w ros�y serca w t�umach i dusze nape�nia�y si� pewn� nadziej� zwyci�stwa.</p><p>Su�tan, przybywszy do obozu pod koniec kwietnia, nie od razu w poch�d wyruszy�. Czeka� przesz�o miesi�c, �eby wody obesch�y; tymczasem wojsko �wiczy�, do obozowego �ycia je wezwyczaja�, rz�dzi�, pos��w przyjmowa� i roki<a l:href="#fn511" type="note">[511]</a> pod purpurowym baldachimem odprawia�. Cudna jak sen pierwsza ma��onka, Kasseka, towarzyszy�a mu na wypraw�, a z ni� szed� r�wnie� do rajskiego snu podobny dw�r.</p><p>Z�ocony w�z wi�z� pani� pod namiotem z purpurowego tyftyku<a l:href="#fn512" type="note">[512]</a>, za nim sz�y inne wozy i bia�e syryjskie wielb��dy, tak�e purpur� kryte, juki nios�ce. Hurysy i bajadery �piewa�y jej pie�ni przez drog�. S�odkie tony cichych instrument�w odzywa�y si� natychmiast, gdy zm�czona drog�, przymyka�a jedwabiste zas�ony swych oczu � i ko�ysa�y j� do snu. W czasie znoju dziennego powiewa�y nad ni� wachlarze z pi�r strusich i pawich; wschodnie bezcenne wonie p�on�y w indyjskich czarach przed jej namiotami. Towarzyszy�y jej wszystkie skarby, cuda i bogactwa, na jakie tylko Wsch�d i pot�ga su�ta�ska zdoby� si� mog�y. Hurysy, bajadery, czarni rzeza�ce, s�u�ebne, do anio��w podobne pachol�ta, syryjskie wielb��dy, konie z pusty� Arabii, s�owem, ca�y orszak po�yskiwa� od bisior�w, lam, z�otog�owi�w, l�ni� si� jak t�cza od diament�w, rubin�w, szmaragd�w i szafir�w. Pada�y przed nim na twarz narody nie �mi�c spojrze� w to oblicze, do kt�rego jeden tylko padyszach mia� prawo � i zdawa� si� �w orszak albo nadziemskim widzeniem, albo rzeczywisto�ci� przez samego Allacha ze �wiata tych widze� i sennej u�udy na ziemi� przeniesion�.</p><p>Lecz s�o�ce grza�o coraz silniej i nadesz�y nareszcie dni znojne. Wi�c pewnego wieczora zaci�gni�to chor�giew na wysoki maszt przed su�ta�skim namiotem i wystrza� z dzia�a zwiastowa� wojskom i ludom, i� poch�d do Lechistanu si� rozpoczyna. Zahucza� wielki �wi�ty b�ben, hukn�y wszystkie inne, ozwa�y si� przera�liwymi g�osami piszcza�ki, zawyli pobo�ni p�nadzy derwisze i rzeka ludzka ruszy�a pod noc, dla unikni�cia s�onecznego skwaru. Ale samo wojsko mia�o dopiero w kilka godzin od og�oszenia pierwszego has�a wyruszy�. Najpierw poszed� tabor, poszli ci baszowie, kt�rzy spy�� dla wojska obmy�lali, posz�y legie ca�e rzemie�lnik�w, kt�rzy mieli rozpina� namioty, posz�y stada ju� to juczne, ju� na rze� przeznaczone. Poch�d mia� trwa� sze�� godzin i tej nocy, i nast�pnych, a za� odbywa� si� w takim porz�dku, aby �o�nierz przyszed�szy na post�j zastawa� zawsze posi�ek i spoczynek zapewniony.</p><p>Gdy wreszcie nadszed� czas ruszy� i na wojsko, su�tan wyjecha� na wzg�rze, aby ca�� sw� pot�g� okiem obj�� i widokiem jej si� nacieszy�. By� z nim wezyr i ulemowie, i m�ody kajmakan, Kara Mustafa, �wschodz�ce s�o�ce wojny�, i stra� z kompanii �polachskiej� piechoty z�o�ona. Noc by�a pogodna i widna; ksi�yc �wieci� bardzo jasno � i m�g�by su�tan obj�� okiem wszystkie swoje zast�py, gdyby nie to, �e �adne oko ludzkie nie zdo�a�oby ich naraz ogarn��, bo rozci�gn�wszy si� w pochodzie, cho� id�c do�� ciasno, kilka mil zajmowa�y.</p><p>Jednak�e radowa� si� w sercu i przesuwaj�c wonne, z sanda�owego drzewa paciorki r�a�ca, wznosi� oczy ku niebu w podzi�ce Allachowi, i� go panem tylu wojsk i tylu lud�w uczyni�.</p><p>Nagle, gdy ju� czo�o taboru zasun�o si� w dal prawie zupe�nie, przerwa� modlitw� i zwr�ciwszy si� do m�odego kajmakana Czarnego Mustafy, rzek�:</p><p>� Przepomnia�em, kto idzie w przedniej stra�y?</p><p>� �wiat�o�ci rajska! � odrzek� Kara Mustafa � w przedniej stra�y id� Lipkowie i Czeremisy, a wiedzie ich tw�j pies, Azja syn Tuhaj-beja�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XLVI</p></title><p>Azja Tuhaj-bejowicz po d�ugim postoju na kuczunkauryjskim b�oniu rzeczywi�cie ruszy� z Lipkami na czele pochodu wszystkich wojsk tureckich ku granicom Rzeczypospolitej.</p><p>Po ci�kiej pora�ce, jak� z dzielnej r�ki Basi ponios�y jego zamiary i jego osoba, pomy�lna gwiazda zdawa�a si� mu zn�w �wieci�. Naprz�d wyzdrowia�. Uroda jego by�a wprawdzie raz na zawsze zniszczona: jedno oko wyp�yn�o mu zupe�nie, nos by� zmia�d�ony, a twarz jego, niegdy� do sokolej g�owy podobna, sta�a si� potworna i straszna. Ale w�a�nie �w postrach, jakim przejmowa�a ludzi, czyni� mu jeszcze wi�kszy mir mi�dzy dzikimi dobrudzkimi Tatary. Przybycie jego mia�o wielki rozg�os w ca�ym obozie, a czyny jego w opowiadaniu ludzkim ros�y i olbrzymia�y. M�wiono, �e przywi�d� wszystkich Lipk�w i Czeremis�w w su�ta�sk� s�u�b�; �e podszed� Lach�w, jak nikt nigdy nie podszed�; �e popali� wszystkie miasta na dniestrza�skim szlaku, wyci�� ich za�ogi i wzi�� �upy znamienite. Ci, kt�rzy mieli dopiero i�� do Lechistanu; ci, kt�rzy nadci�gn�wszy z dalekich k�t�w Wschodu nie zaznali dot�d �lackiego� or�a; ci, kt�rym serca bi�y niespokojnie na my�l, �e wkr�tce przyjdzie im stan�� oko w oko strasznej je�dzie niewiernych � widzieli w m�odym Azji wojownika, kt�ry ju� �Lachom� stawi� czo�o, kt�ry si� ich nie ul�k�, owszem, zwyci�y� ich i uczyni� szcz�liwy wojny pocz�tek. Widok �bagadyra� nape�nia� po prostu serca otuch�; �e za� Azja by� synem strasznego Tuhaj-beja, kt�rego imi� grzmia�o na ca�ym Wschodzie, wi�c tym bardziej zwraca�y si� na� wszystkie oczy.</p><p>� Lachy go chowali � m�wiono � ale on syn lwa: pok�sa� ich i wr�ci� na s�u�b� padyszacha.</p><p>Sam wezyr zapragn�� go widzie�, a �wschodz�ce s�o�ce wojny�, m�ody kajmakan Kara Mustafa, rozkochany w s�awie wojennej i dzikich wojownikach, pokocha� go. Obaj pilnie wypytywali go o Rzeczpospolit�, hetmana, wojska, Kamieniec i radowali si� z jego odpowiedzi, widz�c z nich, �e wojna b�dzie �atw�, �e su�tanowi zwyci�stwo, Lachom kl�sk�, im za� obum miano ghazich, to jest zdobywc�w, przynie�� musi. Wi�c p�niej cz�sto miewa� Azja sposobno�� pada� na twarz przed wezyrem, siadywa� u proga kajmakanowego namiotu i liczne od obydw�ch odebra� dary w wielb��dach, koniach i broni.</p><p>Wielki wezyr darowa� mu kaftan ze srebrnej lamy, kt�rego posiadanie wywy�szy�o go w oczach wszystkich Lipk�w i Czeremis�w. Kryczy�ski, Adurowicz, Morawski, Grocholski, Tworowski, Aleksandrowicz, s�owem, wszyscy ci rotmistrze, kt�rzy niegdy� w Rzeczypospolitej mieszkali i jej s�u�yli, a teraz do su�tana wr�cili, poddali si� bezspornie pod komend� Tuhaj-bejowicza, czcz�c w nim zar�wno knia�e pochodzenie, jak i wojownika, kt�ry kaftan otrzyma�. Zosta� wi�c murz� znacznym i przesz�o dwa tysi�ce wojownik�w, niepor�wnanie dzielniejszych od zwyk�ych Tatar�w, s�ucha�o jego skinienia. Nadchodz�ca wojna, w kt�rej m�odemu murzy �atwiej ni� komu innemu by�o si� odznaczy�, mog�a go wynie�� wysoko; m�g� w niej znale�� dostoje�stwa, s�aw�, w�adz�.</p><p>A jednak Azja nosi� trucizn� w duszy. Naprz�d pych� jego bod�o to, �e Tatarzy wobec Turk�w samych, zw�aszcza wobec janczar�w i spah�w, niewiele wi�cej znacz� ni� go�cze psy wobec my�liwych.</p><p>Sam on znaczy�; ale Tatar�w w og�le za nikczemny uwa�ano komunik. Turczyn potrzebowa� ich, czasem si� obawia�, ale w obozie nimi pogardza�. Azja spostrzeg�szy to wy��czy� swoich Lipk�w z og�lnej tatarskiej hassy, jakby osobny a lepszy rodzaj wojska, lecz zaraz oburzy� tym na si� innych dobrudzkich i bia�ogrodzkich murz�w, nie zdo�a� za� wpoi� przekonania w rozmaitych tureckich oficer�w, aby Lipkowie mieli by� czym� istotnie od czambu�owych ordy�c�w lepszym. Z drugiej strony, wychowany w kraju chrze�cija�skim, w�r�d szlachty i rycerstwa, nie m�g� przywykn�� do obyczaj�w Wschodu. W Rzeczypospolitej by� tylko zwyk�ym oficerem, i to po�ledniejszego znaku, a przecie stykaj�c si� ze starszyzn� i z samym hetmanem nie potrzebowa� si� tak uni�a� jak tu, b�d�c murz� i wodzem wszystkich lipkowskich �ciah�w. Tu przed wezyrem trzeba by�o na twarz pada�, w kajmakana przyjacielskim namiocie czo�em do ziemi bi�, p�aszczy� si� przed baszami, przed ulemami, przed g��wnym ag� janczarskim. Azja do tego nie przywyk�; pami�ta� o tym, �e by� witeziowym synem, dusz� mia� dzik� i pe�n� pychy, tak wysoko mierz�c�, jak or�y mierz�, wi�c bola� srodze.</p><p>Lecz najbardziej pali�o go ogniem wspomnienie Basi. Mniejsza ju� o to, �e jedna s�aba r�ka zwali�a z konia jego, kt�ry pod Brac�awiem, pod Karnikiem, i w stu innych miejscach wyzywa� na harc i rozci�ga� trupem najgro�niejszych harcownik�w zaporoskich; mniejsza o wstyd, mniejsza o ha�b�! Ale on t� niewiast� mi�owa� bez miary, bez pami�ci, chcia�by j� posiada� w swoim namiocie, patrzy� na ni�, bi�, ca�owa�. Gdyby mu dano do wyboru padyszachem zosta� i rz�dzi� po�ow� �wiata albo j� wzi��� w ramiona, czu� sercem ciep�o jej krwi, twarz� jej oddech, wargami jej wargi � to by j� wola� ni� Carogr�d, Bosfor i miano kalifa. Pragn�� jej, bo j� kocha�; pragn�� jej, bo j� nienawidzi�; im bardziej by�a cudz�, tym pragn�� jej wi�cej; im czystsz�, wierniejsz�, bardziej niepokalan�, tym pragn�� jej wi�cej. Nieraz gdy w namiocie wspomina�, �e raz ju� w �yciu ca�owa� w parowie, po bitwie z Azb�-bejem, jej oczy, �e pod Raszkowem ju� czu� pier� jej na swojej, to porywa�o go szale�stwo ��dz. Nie wiedzia� nic, co si� z ni� sta�o, czy wr�ci�a do Chreptiowa, czy zgin�a w drodze. Czasem doznawa� ulgi na my�l, �e zmar�a; czasem chwyta� go �al niezg��biony. By�y chwile, �e my�la�, i� lepiej by�o nie porywa� jej, nie pali� Raszkowa, lepiej by�o nie przychodzi� tu, zosta� Lipkiem w Chreptiowie � byle na ni� cho� patrze�.</p><p>Natomiast nieszcz�sna Zosia Boska by�a u niego w namiocie. �ycie jej p�yn�o w niewolniczych pos�ugach, w ha�bie i ci�g�ym przera�eniu, bo w sercu Azji nie by�o dla niej kropli lito�ci. Po prostu zn�ca� si� nad ni� za to tylko, �e nie by�a Basi�. Mia�a ona wszak�e s�odycz i urok polnego kwiatu, mia�a m�odo�� i pi�kno��, wi�c on nasyca� si� jej pi�kno�ci�, lecz z lada powodu kopa� j� nogami lub smaga� puh� bia�e jej cia�o. �y� w gorszym piekle nie mog�a, bo �y�a bez nadziei. �ycie jej w�a�nie zakwit�o w Raszkowie, jak wiosna, kwieciem mi�o�ci dla m�odego Nowowiejskiego. Kocha�a go z ca�ej duszy, kocha�a ze wszystkich si� t� rycersk�, szlachetn� i poczciw� zarazem natur�, a oto by�a igraszk� i niewolnic� tego potwornego �lepca; dr��ca jak bity pies, musia�a si� czo�ga� u jego st�p i patrzy� mu w twarz, i patrzy� na r�ce, czy nie chwytaj� za batog z surowca � i tamowa� dech � i tamowa� �zy.</p><p>Wiedzia�a o tym dobrze, �e nie ma i nie mo�e by� nad ni� mi�osierdzia, bo cho�by jaki cud wyrwa� j� z tych strasznych r�k, ju� ona nie by�a dawn� Zosi�, bia�� jak pierwsze �niegi, zdoln� zap�aci� czystym sercem za kochanie. Wszystko to min�o bezpowrotnie. A �e w tym ogromnym poha�bieniu, w kt�rym �y�a teraz, nie by�o jej najmniejszej winy, �e, przeciwnie, by�a przedtem zawsze dziewczyn� bez zmazy jak baranek, dobr� jak go��b, ufn� jak dziecko, prost�, kochaj�c� � wi�c nie rozumia�a, dlaczego dzieje si� jej taka straszna krzywda, kt�ra ju� nie mo�e by� nagrodzon�, dlaczego ci�y nad ni� taki nieub�agany gniew bo�y � i ta rozterka duszna zwi�ksza�a jej b�l, jej rozpacz.</p><p>Tak jej pocz�y p�yn�� dni, tygodnie i miesi�ce. Azja w zimie jeszcze przyby� na kuczunkauryjskie b�onie, a poch�d do granic Rzeczypospolitej rozpocz�� si� dopiero w czerwcu. Ca�y ten czas up�yn�� Zosi w ha�bie, w m�ce i pracy. Poniewa� Azja mimo jej pi�kno�ci i s�odyczy, mimo i� trzyma� j� w namiocie, nie tylko nie kocha� jej, ale raczej nienawidzi� za to, �e nie by�a Basi�, i uwa�a� za prost� niewolnic�, zatem musia�a i pracowa� jak niewolnica. Ona poi�a jego konie i wielb��dy w rzece; ona nosi�a wod� na ablucje, drwa na ogie�; ona roz�ciela�a sk�ry na noc; ona warzy�a straw�. W innych oddzia�ach wojsk tureckich niewiasty nie wychodzi�y z namiot�w ze strachu przed janczarami lub ze zwyczaju, ale lipkowski ob�z sta� opodal, obyczaj za� ukrywania niewiast nie by� mi�dzy Lipkami rozpowszechniony, bo mieszkaj�c niegdy� w Rzeczypospolitej, do czego innego przywykli. Niewolnice prostych �o�nierzy, o ile kt�ry z nich brank� posiada�, nie zakrywa�y nawet twarzy jaszmakami. Niewiastom nie wolno by�o wprawdzie wydala� si� z granic lipkowskiego majdanu, gdy� poza tymi granicami porwano by je niezawodnie, ale w samym majdanie mog�y wsz�dy chodzi� bezpiecznie i zajmowa� si� obozow� gospodark�.</p><p>Mimo ci�kiej pracy by�o to dla Zosi nawet pewn� pociech� wyj�� po drwa lub ku rzece, do �poiska� z ko�mi, z wielb��dami, bo w namiocie ba�a si� p�aka�, a przez drog� mog�a da� folg� �zom bezkarnie. Raz, id�c z nar�czem drzew, spotka�a matk�, kt�r� by� Azja Halimowi darowa�. Pad�y sobie w obj�cia i si�� je trzeba by�o rozrywa�, a cho� Azja wysmaga� potem Zosi� nie szcz�dz�c uderze� puhy nawet po g�owie, jednak by�o to s�odkie spotkanie. Drugi raz, pior�c chusty i onuce Azjowe u brodu, ujrza�a Zosia z daleka Ewk� id�c� z wiadrami wody. Ewka st�ka�a pod ci�arem wiader; posta� jej by�a ju� mocno zmieniona i oci�a�a, ale rysy, lubo przys�oni�te jaszmakiem, przypomnia�y Zosi Adama � i taki b�l chwyci� jej serce, �e przytomno�� opu�ci�a j� na chwil�. Wszelako nie m�wi�y do siebie nic ze strachu.</p><p>Strach �w przyt�umia� i opanowywa� stopniowo wszystkie uczucia Zosi, a� wreszcie zosta� sam jeden na miejsce pragnie�, nadziei, pami�ci. Nie by� bit� � to sta�o si� jej celem. Basia na jej miejscu by�aby zabi�a Azj� jego w�asnym no�em pierwszego dnia, bez wzgl�du na to, co by j� potem spotka� mog�o; lecz boja�liwa Zosia, p�dziecko jeszcze, nie mia�a Basinej dzielno�ci.</p><p>I oto przysz�o w ko�cu do tego, �e uwa�a�a za �ask�, gdy straszny Azja pod wp�ywem chwilowej ��dzy zbli�a� czasem swoj� zeszpecon� twarz do jej ust. Siedz�c w namiocie, nie spuszcza�a oczu ze swego pana, pragn�c pozna�, czy gniewny, czy niegniewny, �ledz�c jego ruchy, staraj�c si� odgadn�� ch�ci.</p><p>A gdy, bywa�o, odgad�a �le i gdy mu spod w�s�w, jak ongi staremu Tuhaj-bejowi, poczyna�y b�yska� k�y, w�wczas bezprzytomna prawie z przera�enia czo�ga�a mu si� u n�g przyciskaj�c zblad�e wargi do jego but�w, obejmuj�c konwulsyjnie kolana i krzycz�c jak gn�bione dziecko:</p><p>� Nie bij mnie, Azja! Nigdy nie b�d�! Daruj, nie bij!</p><p>On nie przebacza� prawie nigdy, pastwi� si� za� nad ni� nie tylko z tego powodu, �e nie by�a Basi�. Oto by�a niegdy� narzeczon� Nowowiejskiego. Azja mia� dusz� nieul�knion� � jednak tak straszne by�y mi�dzy nim a Nowowiejskim rachunki, �e na my�l o tym olbrzymie z zapiek�� w sercu zemst� ogarnia� m�odego Lipka pewien niepok�j. Mia�a by� wojna, mogli si� spotka� i by�o prawdopodobnym, �e si� spotkaj�. Azja nie m�g� tego dokaza�, �eby o tym nie my�le�, �e za� my�li owe przychodzi�y mu do g�owy na widok Zosi, wi�c si� m�ci� na niej za to, jakby w�asny niepok�j chcia� razami puhy rozp�dzi�.</p><p>Nadesz�a wreszcie chwila, �e su�tan wyda� rozkaz pochodu. Oczywi�cie Lipkowie, a za nimi ca�a �ma Tatar�w dobrudzkich i bialogrodzkich mia�a i�� w przedniej stra�y. By�o to u�o�one mi�dzy su�tanem, wezyrem i kajmakanem. Lecz z pocz�tku, zw�aszcza do Ba�kan�w, szli wszyscy razem. Poch�d by� wygodny, bo dla rozpoczynaj�cych si� upa��w szli tylko w nocy, po sze�� godzin od postoju do postoju. Beczki smolne p�on�y po ich drodze, a massa�-dzi�arowie przy�wiecali barwnymi kagankami su�tanowi. Mrowie ludzkie p�yn�o na kszta�t fali przez nieprzejrzane r�wniny, nape�nia�o jak szara�cza wg��bienia dolin, pokrywa�o ca�e g�ry. Za zbrojnym ludem sz�y tabory, w nich haremy, za taborem nieprzeliczone stada.</p><p>Tymczasem w przedba�ka�skich mokrad�ach z�ocisty i purpurowy w�z Kasseki ugrz�z� tak, �e dwadzie�cia bawo��w nie mog�o go z b�ota wyci�gn��. �Z�a to wr�ba, panie, i dla ciebie, i dla ca�ego wojska!� � rzek� su�tanowi najwy�szy mufty. �Z�a wr�ba!� � j�li powtarza� w obozie p�ob��kani derwisze. Wi�c su�tan zl�k� si� i postanowi� wszystkie niewiasty wraz z cudn� Kassek� wyprawi� z obozu.</p><p>Rozkaz zosta� og�oszony wojskom. Ci z �o�nierzy, kt�rzy nie mieli gdzie wyprawi� niewolnic, a z mi�o�ci nie chcieli ich na rozkosz obcym przedawa�, woleli je wy�cina�. Inne kupowali na tysi�ce bazarnicy z Karawanseraju, by potem przedawa� na rynkach Stambu�u i wszystkich miast pobliskiej Azji. Trzy dni z rz�du trwa� jak gdyby wielki jarmark. Azja wystawi� bez wahania na sprzeda� Zosi�, kt�r� wnet i za dobre pieni�dze kupi� bogaty a stary stambulski kupiec bakalij dla swego syna.</p><p>By� to cz�owiek dobry, bo na �zy i zakl�cia Zosi kupi� tak�e od Halima � prawda, �e za bezcen � jej matk�. Na drugi dzie� pow�drowa�y obie w stron� Stambu�u wraz z czered� innych niewiast. W Stambule los Zosi nie przestaj�c by� haniebnym poprawi� si�. Nowy w�a�ciciel pokocha� j� i po up�ywie kilku miesi�cy do godno�ci ma��onki podni�s�. Matka nie roz��cza�a si� z ni� wi�cej.</p><p>Wiele ludzi, mi�dzy nimi wiele niewiast, po d�ugiej nawet czasem niewoli wraca�o do kraju. By� podobno kto�, co wszelkimi sposoby, przez Ormian, przez kupc�w Grek�w, przez s�ugi pos��w Rzeczypospolitej, szuka� i Zosi, ale bezskutecznie. Potem szukania te urwa�y si� nagle i Zosia nie obaczy�a nigdy ni rodzinnego kraju, ni twarzy drogich.</p><p>�y�a do �mierci w haremie.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XLVII</p></title><p>Jeszcze przed wyruszeniem Turk�w spod Adrianopola ruch wielki uczyni� si� we wszystkich naddniestrza�skich stanicach. Szczeg�lniej do najbli�szego od Kamie�ca Chreptiowa przybiegali raz w raz hetma�scy go�cy przywo��c rozmaite rozkazy, kt�re ma�y rycerz albo sam wykonywa�, albo, o ile go nie dotyczy�y, dalej przez pewnych ludzi rozsy�a�. Wskutek tych rozkaz�w zmniejszy�a si� znacznie za�oga chreptiowskiej fortalicji. Pan Motowid�o poszed� ze swymi semenami a� pod Huma� w pomoc Hane�ce, kt�ren z gar�ci� wiernych Rzeczypospolitej Kozak�w du�a� si� jak m�g� z Doroszem i po��czon� z nim ord� krymsk�. Pan Muszalski, �ucznik niezr�wnany, pan Snitko, herbu Miesi�c Zatajony, pan Nienaszyniec i pan Hromyka powiedli towarzysk� chor�giew i Linkhauzowskich dragon�w do nieszcz�snej pami�ci Batoha, gdzie sta� pan �u�ecki maj�cy wraz z Hane�k� dawa� baczenie na Dorosze�kowe obroty. Pan Bogusz dosta� rozkaz, aby dotrzymywa� w Mohilowie dop�ty, dop�ki go�ym okiem nie b�dzie m�g� dojrze� czambu��w. Szuka�y pilnie polecenia hetma�skie i przes�awnego pana Ruszczyca, nad kt�rym jeden tylko Wo�odyjowski jako zago�czyk g�rowa�, ale pan Ruszczyc poszed� na czele kilkudziesi�ciu ludzi w stepy i jak w wod� wpad�. Zas�yszano o nim dopiero p�niej, gdy si� rozesz�y dziwne wie�ci, �e naoko�o Doroszowego taboru i ordy�skich sieheni�w kr��y jakoby z�y duch, kt�ry codziennie pojedynczych wojownik�w i pomniejsze watahy porywa. Domy�lano si�, �e to pan Ruszczyc musi nieprzyjaciela podchodzi�, bo nikt inny za wyj�tkiem ma�ego rycerza nie potrafi�by tak podchodzi�. Jako� by� to pan Ruszczyc.</p><p>Wo�odyjowski mia� po staremu i�� do Kamie�ca, bo go tam potrzebowa� hetman wiedz�c, �e to jest �o�nierz, kt�rego widok wleje otuch� w serca i podniesie ducha tak mieszka�c�w, jak i za�ogi. Hetman by� przekonany, i� si� Kamieniec nie utrzyma, chodzi�o mu o to tylko, by si� trzyma� jak najd�u�ej, mianowicie dop�ty, dop�ki by Rzeczpospolita nie zgromadzi�a jakichkolwiek si� na obron�. W tym przekonaniu posy�a� jakoby na oczywist� �mier� najs�awniejszego Rzeczypospolitej kawalera i ulubionego �o�nierza.</p><p>Na �mier� posy�a� najs�awniejszego �o�nierza i nie �al mu go by�o. Hetman my�la� to zawsze, co p�niej pod Wiedniem powiedzia�, �e pani Wojnina mo�e rodzi� ludzi, ale wojna ich tylko gubi. Sam by� got�w polec i mniema�, �e polec to najprostszy obowi�zek �o�nierza, a gdy �w �mierci� swoj� mo�e znamienit� przys�ug� odda�, to mu �mier� jest �ask� i wielk� nagrod�. Wiedzia� te� pan hetman, �e ma�y rycerz jednakiego z nim jest mniemania.</p><p>Wreszcie, nie czas mu by�o o oszcz�dzaniu pojedynczych �o�nierzy my�le�, gdy zatracenie sz�o na ko�cio�y, miasta, kraje, na ca�� Rzeczpospolit�, gdy Wsch�d podnosi� si� z niepami�tn� pot�g� przeciw Europie na podbicie ca�ego chrze�cija�stwa, kt�re zas�oni�te piersi� Rzeczypospolitej, nie my�la�o jej i�� w pomoc. Chodzi� hetmanowi mog�o tylko o to, aby naprz�d Kamieniec zas�oni� Rzeczpospolit�, p�niej Rzeczpospolita reszt� chrze�cija�stwa.</p><p>Co by i mog�o si� sta�, gdyby mia�a si�y, gdyby nie trawi� jej nierz�d. Ale hetman nie posiada� do�� wojsk nawet na podjazdy, nie dopiero na wojn�. Je�li w jedno miejsce pchn�� kilkudziesi�ciu �o�nierzy, zaraz w drugim czyni�a si� wyrwa, przez kt�r� fala najezdnicza mog�a si� wla� bez przeszkody. Stra�e, kt�re su�tan rozstawia� noc� w swoim obozie, by�y liczniejsze od hetma�skich chor�gwi. Nawa�a sz�a z dw�ch stron, od Dniepru i od Dunaju. Poniewa� Dorosz z ca�� ord� krymsk� byli bli�ej i ju� zalewali kraj pal�c i �cinaj�c, wi�c przeciw nim posz�y g��wnie chor�gwie, a w drug� stron� brak�o po prostu ludzi nawet na zwiady.</p><p>W tych ci�kich terminach napisa� hetman do Wo�odyjowskiego nast�pnych kilka s��w:</p><p>�Ju�em na dwoje wa�y�, czy ci� a� hen, do Raszkowa, pod nieprzyjaciela nie wys�a�, alem si� zl�k�, �e gdy orda siedmiu brodami z multa�skiego brzegu si� wleje i kraj zajmie, nie zdo�asz potem do Kamie�ca si� przedosta�, a tam ci� koniecznie trzeba. Dopierom sobie wczora Nowowiejskiego przypomnia�, kt�ry jest �o�nierz do�wiadczony i rezolut, a �e cz�ek w desperacji na wszystko si� wa�y, przeto tak my�l�, �e mi dobrze pos�u�y. Co mo�esz lekkiej jazdy mu pos�a�, to pode�lij, on za� niechaj idzie jako najdalej i wsz�dy si� pokazuje, o wielkich wojskach naszych g�osi, a gdy ju� nieprzyjaciel b�dzie w oczach, niech mu si� te� tu i owdzie miga, ogarn�� si� nie daj�c. Wiadomo, jako b�d� szli, ale je�liby co nowego postrzeg�, zaraz ma ci dawa� zna�, a ty, nie mieszkaj�c, j�zyka pchniesz do mnie i do Kamie�ca. Nowowiejski pr�dko niech rusza, a i ty b�d� do Kamie�ca w gotowo�ci, ale czekaj, p�ki wie�ci z Multan i od Nowowiejskiego nie przyjd�.�</p><p>Poniewa� Nowowiejski bawi� chwilowo w Mohilowie i m�wiono, �e mia� i tak przyby� do Chreptiowa, przeto ma�y rycerz da� mu tylko zna�, �eby si� z przyjazdem pokwapi�, bo czeka na niego z ramienia hetmana funkcja w Chreptiowie.</p><p>Nowowiejski przyjecha� trzeciego dnia. Znajomi ledwie go poznali i pomy�leli, �e pan Bia�og�owski s�usznie nazwa� go ko�ciejem. Nie by� to ju� �w ch�op na schwa�, bujny, weso�y, kt�ry niegdy� rzuca� si� na nieprzyjaciela z wybuchami �miechu podobnymi do r�enia ko�skiego i tuza� z takim w�a�nie rozmachem, z jakim obracaj� si� skrzyd�a wiatraka. Wychud�, z��k�, sczernia�, a w tej chudo�ci wydawa� si� jeszcze bardziej olbrzymi. Na ludzi spogl�da� mrugaj�c oczyma, jakby najlepszych znajomych nie poznawa�; trzeba mu te� by�o powtarza� dwa razy jedn� i t� sam� rzecz, bo zdawa� si� od razu nie rozumie�. Widocznie w �y�ach zamiast krwi p�yn�a mu zgryzota; widocznie o niekt�rych rzeczach stara� si� nie my�le� i wola� si� zapami�tywa�, �eby nie oszale�. Wprawdzie w tych stronach nie by�o cz�owieka, nie by�o rodziny, w wojsku nie by�o jednego oficera, kt�rego by nie dotkn�o nieszcz�cie z poga�skich r�k, kt�ry by nie op�akiwa� kogo� ze znajomych, przyjaci�, bliskich, drogich; ale nad Nowowiejskim oberwa�a si� po prostu ca�a chmura nieszcz��. Jednego dnia straci� ojca, siostr� i narzeczon�, kt�r� kocha� ze wszystkich si� swej bujnej duszy. Wolej by ta siostra i tamta s�odka, kochana dziewczyna zmar�y; wolej by zgin�y od no�a i p�omienia. Lecz los ich by� taki, �e w por�wnaniu z my�l� o nim najwi�ksza m�ka by�a dla Nowowiejskiego niczym. Stara� si� nie my�le� o nim, bo czu�, �e to rozmy�lanie graniczy z szale�stwem, jednak nie m�g� tego dokaza�.</p><p>Jako� spok�j jego by� pozorny. W duszy jego nie by�o wcale rezygnacji i na pierwszy rzut oka ka�dy m�g� odgadn��, �e pod t� martwot� tai si� co� z�owrogiego i straszliwego, co je�li wybuchnie, to �w olbrzym spe�ni jakie� okropne czyny, jak rozszala�y �ywio�. By�o to tak wyra�nie wypisane na jego czole, �e nawet przyjaciele zbli�ali si� do niego z pewn� obaw�, w rozmowie za� z nim unikali wzmianki o tym, co si� sta�o.</p><p>Widok Basi w Chreptiowie poruszy� widocznie w nim zapiek�e b�le, bo ca�uj�c na powitanie jej r�ce pocz�� nagle st�ka� jak dobijany �ubr, przy czym oczy zasz�y mu krwi� i �y�y na szyi nabrzmia�y jak powrozy. A gdy Basia zala�a si� �zami i z uczuciem matki �cisn�a mu r�czkami g�ow�, pad� jej do n�g i d�ugo nie mo�na go by�o oderwa�. Natomiast dowiedziawszy si�, jak� funkcj� hetman mu przeznacza, o�ywi� si� wielce; p�omie� z�owrogiej rado�ci zab�ysn�� mu w twarzy i rzek�:</p><p>� Uczyni� to, uczyni� i wi�cej!</p><p>� A je�li spotkasz tamtego w�ciek�ego psa, daj�e mu �upnia! � wtr�ci� pan Zag�oba.</p><p>Nowowiejski zrazu nic nie odrzek�, patrzy� tylko na pana Zag�ob�; nagle ob��kanie za�wita�o mu w oczach, podni�s� si� i pocz�� i�� ku staremu szlachcicowi, jakby si� chcia� na niego rzuci�.</p><p>� Czy wa�pan wierzysz � rzek� � �e ja temu cz�eku nie uczyni�em nigdy z�a i �em mu by� zawsze �yczliwy?</p><p>� Wierz�, wierz�! � odrzek� pospiesznie pan Zag�oba cofaj�c si� roztropnie za ma�ego rycerza. � Sam bym poszed� z tob�, ale mnie pedogra<a l:href="#fn513" type="note">[513]</a> po nogach k�sa.</p><p>� Nowowiejski! � rzek� ma�y rycerz � kiedy chcesz ruszy�?</p><p>� Dzi� na noc.</p><p>� Dam ci stu ludzi dragon�w. Sam tu z drugim stem pr�cz piechoty ostan�. Chod� na majdan!</p><p>I wyszli, �eby wyda� rozkazy.</p><p>Przy progu czeka� wyprostowany jak struna Zydor Lu�nia. Ju� wie�� o ekspedycji rozesz�a si� po majdanie, wi�c wachmistrz w swoim i swojej kompanii imieniu zacz�� prosi� ma�ego pu�kownika, by mu z Nowowiejskim i�� pozwoli�:</p><p>� Tak�e to? Chcesz ode mnie odej��? � pyta� zdziwiony Wo�odyjowski.</p><p>� Panie komendancie, my temu takiemu synowi �lubowali. A mo�e przyjdzie na nasze r�ce!</p><p>� Prawda jest! M�wi� mi o tym pan Zag�oba � odrzek� ma�y rycerz.</p><p>Lu�nia zwr�ci� si� do Nowowiejskiego:</p><p>� Panie komendancie!</p><p>� Czego chcesz?</p><p>� Je�li my jego dostaniem, �eby ja go m�g� opatrzy�</p><p>I taka sroga, zwierz�ca zawzi�to�� odmalowa�a si� w twarzy Mazura, �e Nowowiejski sk�oni� si� zaraz Wo�odyjowskiemu i rzek� prosz�c:</p><p>� Wasza mi�o��, pozw�l mi tego cz�eka!</p><p>Wo�odyjowski nie my�la� si� sprzeciwia� i tego samego wieczora pod noc sto koni z Nowowiejskim na czele ruszy�o w drog�.</p><p>Szli znanym szlakiem na Mohil�w, Jampol. W Jampolu zetkn�li si� z dawn� raszkowsk� za�og�, z kt�rej dwustu ludzi na mocy rozkazania hetma�skiego po��czy�o si� z Nowowiejskim, reszta za� pod wodz� pana Bia�og�owskiego mia�a i�� do Mohilowa, w kt�rym sta� pan Bogusz.</p><p>Nowowiejski za� poci�gn�� w d�, a� do Raszkowa.</p><p>Okolice Raszkowa by�y ju� zupe�n� pustyni�; samo miasteczko zmieni�o si� w kup� popio��w, kt�re wiatry zdo�a�y ju� rozwia� na cztery strony �wiata, nieliczni za� mieszka�cy pouciekali przed spodziewan� burz�. By� to ju� bowiem pocz�tek maja i orda dobrudzka mog�a ka�dej chwili ukaza� si� w tych stronach, wi�c niebezpiecznie by�o w nich dosiadywa�.</p><p>W rzeczywisto�ci ordy sta�y jeszcze wraz z Turkami na kuczunkauryjskim b�oniu, ale nie wiedziano o tym w raszkowskich odojach, wi�c ka�dy z dawnych mieszka�c�w Raszkowa, ocala�ych po ostatniej rzezi, unosi� wcze�nie g�ow�, dok�d mu si� widzia�o.</p><p>Lu�nia przez drog� uk�ada� sobie sposoby i fortele, jakich, wedle jego zdania, powinien si� by� chwyci� pan Nowowiejski, je�li chcia� szcz�liwie i skutecznie nieprzyjaciela podchodzi�. My�lami tymi dzieli� si� �askawie z szeregowcami.</p><p>� Wy ko�skie �by � m�wi� im � wy si� na tym nie znacie, ale ja stary, ja si� znam. P�jdziem do Raszkowa, tam zataimy si� w odojach i b�dziemy czeka�. Przyjdzie orda do brodu, to naprz�d przeprawi� si� ma�e zagony, jako to u nich zwyczaj, �e czambu� stoi i czeka, a� mu owi dadz� zna�, czy przezpiecznie<a l:href="#fn514" type="note">[514]</a>. Dopiero� my chy�kiem ruszymy za nimi i pognamy przed sob� a� hen, chocia�by do Kamie�ca.</p><p>� A tak i tamtego psubrata mo�em nie dosta�! � zauwa�y� jeden z szeregowych.</p><p>� Stul g�b�! � odpar� Lu�nia. � Kt� p�jdzie przodem, je�li nie Lipki?</p><p>Jako� przewidywania wachmistrza zdawa�y si� sprawdza�. Nowowiejski dotar�szy do Raszkowa da� wypoczynek �o�nierzom. Byli ju� wszyscy pewni, �e nast�pnie p�jd� ku pieczarom, kt�rych pe�no by�o w ca�ej okolicy, i tam zataj� si� a� do przybycia pierwszych nieprzyjacielskich zagon�w.</p><p>Lecz drugiego dnia postoju komendant podni�s� chor�giew na nogi i powi�d� j� za Raszk�w.</p><p>�A� do Jahorlika p�jdziemy czy co?� � m�wi� sobie wachmistrz.</p><p>Tymczasem zaraz za Raszkowem zbli�yli si� tu� do rzeki, a w kilka pacierzy p�niej stan�li nad tak zwanym �krwawym brodem�. W�wczas Nowowiejski nie rzek�szy ni s�owa wpar� konia w wod� i j�� si� przeprawia� na drug� stron�.</p><p>�o�nierze pocz�li spogl�da� na siebie ze zdumieniem.</p><p>� Jak�e to? Do Turczech idziem? � pyta� jeden drugiego.</p><p>Ale nie byli to �mo�cipanowie� z pospolitego ruszenia, gotowi do narad i protest�w, jeno �o�nierze prostacy, wzwyczajeni do �elaznej, stanicznej karno�ci; wi�c za komendantem wpar� konie w wod� pierwszy szereg, za nim drugi, trzeci. Nie by�o najmniejszego wahania. Dziwili si�, �e w trzysta koni id� do pa�stwa tureckiego, kt�remu ca�y �wiat nie mo�e podo�a�, ale szli.</p><p>Wkr�tce rozko�ysana woda zacz�a chlupa� ko�o ko�skich bok�w, wi�c i przestali si� dziwi�, a my�leli jeno o tym, �eby sakw ze spy�� dla siebie i koni nie zamoczy�.</p><p>Dopiero na drugim brzegu pocz�li zn�w spogl�da� po sobie.</p><p>� Dla Boga! To my ju� w Multanach! � zabrzmia�y ciche szepty.</p><p>I jaki taki obejrza� si� za siebie, na Dniestr, kt�ry w zachodz�cym s�o�cu b�yszcza� jak z�ota i czerwona wst�ga. Ska�y nadbrze�ne, pe�ne pieczar, tak�e sk�pane by�y w jaskrawych blaskach. Wznosi�y si� one jak mur, kt�ry oto w tej chwili przedzieli� t� gar�� ludzi od ojczyzny. Dla wielu z nich by�o to zapewne ostatnie po�egnanie.</p><p>Przez g�ow� Lu�ni przesz�a my�l, �e mo�e komendant oszala�, ale komendanta rzecz� by�o rozkazywa�, jego s�ucha�.</p><p>Tymczasem konie wyszed�szy z wody pocz�y w szeregach parska� okrutnie.</p><p>� Zdr�w! Zdr�w! � rozleg�y si� g�osy �o�nierskie.</p><p>Poczytano to za dobr� wr�b� i jakowa� otucha wst�pi�a w serca.</p><p>� Ruszaj! � zakomenderowa� Nowowiejski.</p><p>Szeregi ruszy�y i posz�y ku zachodz�cemu s�o�cu i ku owym tysi�com, ku owemu rojowisku ludzkiemu, ku owym narodom stoj�cym na Kuczunkaurach.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XLVIII</p></title><p>Przej�cie Nowowiejskiego przez Dniestr i poch�d jego w trzysta szabel przeciw pot�dze su�ta�skiej, setki tysi�cy wojownik�w licz�cej, by�y to czyny, kt�re cz�owiek wojny nie�wiadom za proste szale�stwo m�g�by poczyta�. Tymczasem by�y one tylko zuchwa�� wypraw� wojskow� maj�c� widoki powodzenia.</p><p>Naprz�d nieraz zdarza�o si� �wczesnym zago�czykom i�� przeciw stokrotnie liczniejszym czambu�om, stan�� im na oczach, a potem pomyka� przed nimi odcinaj�c si� krwawo po�cigowi. W�a�nie jak wilk wywabia czasem psy za sob�, aby w sposobnej chwili odwr�ci� si� i zar�n�� najzuchwalej docieraj�cego pokurcza, tak czynili i oni. Zwierz w okamgnieniu stawa� si� my�liwcem: pomyka�, kry� si�, przytaja�, ale goniony, sam goni�, napada� znienacka i k�sa� na �mier�. By� to tak zwany �proceder z Tatary�, w kt�rym prze�cigano si� w fortelach, podej�ciach, zasadzkach. S�yn�� z owego procederu najbardziej pan Wo�odyjowski, po nim pan Ruszczyc, po nim pan Piwo i pan Motowid�o, lecz i Nowowiejski, praktykuj�c od dzieci�stwa w stepach, nale�a� do tych, kt�rych mi�dzy najs�awniejszymi wymieniano, dlatego te� by�o wielce prawdopodobnym, �e stan�wszy na oczach ordy, ogarn�� si� jej nie pozwoli.</p><p>Wyprawa jego mia�a tak�e widoki powodzenia i z tego powodu, �e za Dniestrem ci�gn�y si� kraje pustynne, w kt�rych zatai� si� by�o �atwo. Gdzieniegdzie tylko na porzeczach wznosi�y si� osady ludzkie, ale w og�le kraj by� ma�o zamieszka�y, bli�ej brzegu skalisty i wzg�rzysty, dalej stepowy lub lasami pokryty, w kt�rych b��ka�y si� liczne stada zwierza, pocz�wszy od zdzicza�ych bawo��w do jeleni, sarn i dzikich �wi�. Poniewa� su�tan pragn�� przed wypraw� �poczu� si� w pot�dze� i porachowa� swe si�y, wi�c mieszkaj�ce wedle Dniestrowego Ni�u ordy bia�ogrodzkie i dalsze jeszcze, dobrudzkie, poci�gn�y z rozkazania padyszacha hen, za Ba�kany, za nimi poszli i kara�aszowie multa�scy, tak �e kraj opustosza� jeszcze bardziej i mo�na nim by�o ci�gn�� tygodnie ca�e nie b�d�c przez nikogo widzianym.</p><p>Natomiast zbyt dobrze zna� pan Nowowiejski obyczaje tatarskie, aby nie mia� wiedzie�, �e gdy czambu�y przekrocz� raz granic� Rzeczypospolitej, b�d� ju� i�� ostro�nie, pilne daj�c baczenie na wszystkie strony; tu za�, w swoim jeszcze kraju, p�jd� szerok� �aw�, �adnych ostro�no�ci nie zachowuj�c. I istotnie tak by�o; spotkanie �mierci wyda�oby si� Tatarom prawdopodobniejsze ni� spotkanie w g��bi Besarabii, na samych tatarskich rubie�ach, wojsk tej Rzeczypospolitej, kt�ra ich nie mia�a dosy� na obron� w�asnych granic.</p><p>Ufa� wi�c pan Nowowiejski, �e wyprawa jego naprz�d zdumieje nieprzyjaciela, a zatem wi�ksze jeszcze po�ytki przyniesie, ni� si� pan hetman spodziewa�; po wt�re, �e dla Azji i Lipk�w zgubn� sta� si� mo�e. �atwo by�o m�odemu porucznikowi odgadn��, i� Lipkowie i Czeremisy, jako znaj�cy wybornie Rzeczpospolit�, p�jd� w przedniej stra�y, i na tej pewno�ci g��wn� nadziej� zak�ada�. Wpa�� niespodzianie i schwyta� wra�ego Azj�, odbi� mo�e siostr� i Zosi� � wyrwa� je z niewoli, zemsty dokona�, potem samemu na wojnie zgin�� � oto by�o wszystko, czego jeszcze pragn�a rozdarta dusza Nowowiejskiego.</p><p>Pod wp�ywem tych my�li i nadziei Nowowiejski otrz�sn�� si� z martwoty i o�y�. Poch�d przez nieznane drogi, ci�kie trudy, szeroki powiew stepowy i niebezpiecze�stwa zuchwa�ej wyprawy wzmocni�y mu zdrowie i powr�ci�y dawn� si��. Zago�czyk pocz�� bra� w nim g�r� nad nieszcz�nikiem. Przedtem nie by�o w nim miejsca na nic innego, jak na wspominki i m�k�, teraz musia� rozmy�la� po ca�ych dniach, jak nieprzyjaciela podej�� i poszarpa�.</p><p>Przeszed�szy Dniestr, szli na ukos i w d� ku Prutowi, zapadaj�c cz�sto dniem w lasach i oczeretach, noc� za� czyni�c spieszne a tajemnicze pochody. Kraj, dzi� jeszcze niezbyt osiad�y, a w�wczas zamieszka�y przewa�nie przez koczownik�w, po wi�kszej cz�ci by� pusty. Bardzo rzadko napotykali pola kukurydzane, a przy nich osady.</p><p>Id�c tajemnie, starali si� unika� wi�kszych osad, ale zaje�d�ali cz�stokro� �mia�o do mniejszych, z�o�onych z jednej, dwu, trzech lub nawet kilkunastu chat, wiedz�c, �e nikomu z mieszka�c�w nie przyjdzie na my�l biec przed nimi ku Budziakowi i ostrzega� tamtejszych Tatar�w. Lu�nia pilnowa� zreszt�, aby to si� nie sta�o, lecz wkr�tce i tej ostro�no�ci zaniecha�, przekona� si� bowiem, �e ci nieliczni osadnicy, chocia� niby su�ta�scy poddani, sami z trwog� oczekuj� nadej�cia wojsk su�ta�skich, a po wt�re, �e nie maj� �adnego poj�cia, co to za ludzie do nich przychodz�, i ca�y oddzia� bior� za jakowych� kara�asz�w, kt�rzy za innymi na rozkaz su�tana ci�gn�. Dostarczano te� im bez oporu kukurydzowych plack�w, suszonego dereniu i suszonego bawolego mi�sa. Ka�dy chutornik mia� swe gromady owiec, bawo��w i koni, poukrywane przy rzekach. Od czasu do czasu napotykali te� bardzo liczne stada p�zdzicza�ych bawo��w, kt�rych pilnowa�o po kilkunastu pastuch�w. Ci koczowali na stepie, w namiotach, pozostawali za� na miejscu dop�ty tylko, dop�ki pasza znajdowa�a si� w obfito�ci. Cz�stokro� byli nimi starzy Tatarowie. Nowowiejski otacza� owych �czaba�czyk�w� z takimi ostro�no�ciami, jakby o czambu� chodzi�o; otoczonych nie �ywi�, aby nie pu�cili rozg�osu hen, ku Budziakowi, o jego pochodzie. Szczeg�lniej Tatar�w, wypytawszy ich wprz�d o drogi, a raczej bezdro�a, �cina� kaza� bez mi�osierdzia, tak aby noga nie usz�a. Nast�pnie bra� ze stada tyle sztuk, ile mu by�o potrzeba, i szed� dalej.</p><p>W miar� jak szli na po�udnie, stada przytrafia�y si� cz�ciej, a pilnowali ich sami niemal Tatarowie, w kupach do�� znacznych. W ci�gu dwutygodniowego pochodu otoczy� Nowowiejski i wygni�t� trzy watahy pastusze od stad owczych, po kilkudziesi�ciu ludzi licz�ce. Dragoni zabierali im wszawe ko�uchy i oczy�ciwszy je nad ogniem, sami przystrajali si� w nie, aby si� sta� podobnymi do dzikich czaba�czyk�w i owczar�w. W drugim tygodniu wszyscy ju� byli z tatarska przybrani i wygl�dali zupe�nie na czambu�. Zosta�a im tylko jednostajna bro� regularnej jazdy, kolety<a l:href="#fn515" type="note">[515]</a> za� zachowali w trakach, aby si� w nie przebra� za powrotem. Z bliska, po p�owych mazurskich w�siskach i b��kitnych oczach, mo�na by ich pozna�, co zacz s�, lecz z daleka najwprawniejsze oko mog�o si� na ich widok omyli�, zw�aszcza �e p�dzili jeszcze przed sob� i stada, i kt�re im by�y na spy�� potrzebne.</p><p>Zbli�ywszy si� do Prutu, szli w d� lewym brzegiem. Poniewa� szlak kuczma�ski zbyt by� og�odzony, �atwo by�o przewidzie�, �e zast�py su�ta�skie, a przed nimi ordy p�jd� na Falezi, Husz, Kotimore i potem dopiero szlakiem wo�oskim � i albo skr�c� ku Dniestrowi, albo jeszcze poci�gn� wprost, jak sierpem rzuci�, przez ca�� Besarabi�, by dopiero ko�o Uszycy wynurzy� si� w granice Rzeczypospolitej. Nowowiejski tak by� tego pewien, �e szed� coraz wolniej, nic na czas nie zwa�aj�c, i coraz ostro�niej, aby si� zbyt nagle na czambu�y nie natkn��. Wszed�szy wreszcie mi�dzy wid�y rzeczne utworzone przez Sarat� i Tekicz zapad� tam na d�ugo, raz dlatego, �eby da� wypoczynek koniom i ludziom, a po wt�re, aby w dobrze os�oni�tym miejscu oczekiwa� na przedni� stra� ordzi�sk�.</p><p>Miejsce za� by�o dobrze os�oni�te i dobrze wybrane, ca�e bowiem wid�y rzeczne i zewn�trzne brzegi by�y poro�ni�te cz�ci�<a l:href="#fn516" type="note">[516]</a> zwyczajnym dereniem<a l:href="#fn517" type="note">[517]</a>, cz�ci� �widw�<a l:href="#fn518" type="note">[518]</a>. Gaj �w rozci�ga� si� jak okiem si�gn�� pokrywaj�c grunt miejscami zbitym g�szczem, miejscami za� tworz�c k�py, mi�dzy kt�rymi szarza�y puste przestrzenie przydatne do za�o�enia majdanu. O tej porze drzewa i krze ju� okwit�y, wczesn� wiosn� jednak musia�o tu by� ca�e morze ��tych i bia�ych kwiat�w. Gaj by� zupe�nie bezludny, natomiast roi� si� od wszelkiego rodzaju zwierza, jako to: jeleni, sarn, zaj�cy i wszelkiego rodzaju ptastwa. Tu i owdzie nad brzegami �r�de� �o�nierze odkryli tak�e �lady nied�wiedzi. Jeden z nich w dwa dni po przybyciu podjazdu zabi� par� owiec, wskutek czego Lu�nia obiecywa� sobie urz�dzi� na niego �owy, �e jednak Nowowiejski, chc�c le�e� skrycie, nie pozwoli� u�ywa� muszkiet�w, �o�nierze wybierali si� na rabusia z oszczepami i siekierami.</p><p>P�niej znaleziono przy �r�d�ach tak�e i �lady ognisk, ale stare, prawdopodobnie zesz�oroczne. Widocznie czasem zagl�dali tu koczownicy ze stadami lub mo�e Tatarzy przychodzili wycina� dereniowe p�dy na ki�cienie. Jednako� najstaranniejsze poszukiwania nie zdo�a�y wykry� �yj�cej ludzkiej istoty.</p><p>Nowowiejski postanowi� nie i�� dalej i tu czeka� na przybycie wojsk tureckich.</p><p>Za�o�ono wi�c majdan. Pobudowano sza�asy i pocz�o si� oczekiwanie. Na kra�cach gaju stan�y stra�e, z kt�rych jedne spogl�da�y dzie� i noc ku Budziakowi, drugie na Prut, w stron� Falezi. Nowowiejski wiedzia�, �e po pewnych oznakach odgadnie zbli�anie si� wojsk su�ta�skich, zreszt� wysy�a� i ma�e podjazdy, na kt�rych czele sam stawa� najcz�ciej. Pogoda sprzyja�a wybornie postojowi w tym suchym kraju. Dnie by�y znojne, ale w cieniu g�stwy �atwo si� by�o przed upa�em uchroni�, noce � jasne, ciche, ksi�ycowe, w czasie kt�rych chaszcze trz�s�y si� od �piewania s�owik�w. W czasie takich to nocy najwi�cej cierpia� Nowowiejski, bo spa� nie mog�c rozmy�la� � i o dawnym szcz�ciu, i o tera�niejszych czasach kl�ski wspomina�.</p><p>�y� tylko my�l�, �e gdy serce zemst� nasyci, b�dzie szcz�liwszy i spokojniejszy. Tymczasem zbli�a� si� termin, w kt�rym mia� albo tej zemsty dokona�, albo zgin��.</p><p>Tydzie� p�yn�� im za tygodniem na gospodarstwie w pustyni i na czuwaniu. Przez ten czas przeznali wszystkie szlaki, jary, b�onia, rzeki i strumienie, zagarn�li zn�w kilka stad, wyci�li kilka nielicznych kup koczownik�w i czyhali wci�� w tej g�stwie, jak dziki zwierz czyha na �up. Na koniec chwila oczekiwana nadesz�a.</p><p>Pewnego poranku ujrzeli stada ptastwa ci�gn�cego niebem i ziemi�. Dropie, pardwy, b��kitnonogie przepi�rki sun�y trawami ku g�szczom, w g�rze za� lecia�y kruki, wrony, a nawet b�otne ptastwo, widocznie p�oszone nad brzegami Dunaju lub na b�otach dobrudzkich. Na �w widok spojrzeli po sobie dragoni i wyraz: �Id�! id�!� � przelecia� z ust do ust. Twarze o�ywi�y si� zaraz, w�sy pocz�y si� porusza�, oczy b�yszcze�, ale w tym o�ywieniu nie by�o najmniejszego niepokoju, byli to wszystko ludzie, kt�rym wiek �ycia zbieg� na �procederze�, czuli wi�c tylko tyle, co czuj� psy my�liwskie, gdy ju� zwierza zawietrz�. Ogniska zosta�y w tej chwili zalane, aby dym nie zdradzi� obecno�ci ludzkiej w g�szczach, konie posiod�ane � i ca�y oddzia� stan�� w gotowo�ci do pochodu.</p><p>Nale�a�o teraz wymiarkowa� tak czas, aby wpa�� na nieprzyjaciela w chwili, gdy b�dzie czyni� post�j. Nowowiejski rozumia� dobrze, �e wojska su�ta�skie nie id� z pewno�ci� zbit� mas�, tym bardziej �e s� w kraju swoim, w kt�rym jakiekolwiek niebezpiecze�stwo by�o zupe�nie nieprawdopodobnym. Wiedzia� przy tym, �e przednie stra�e zawsze chodz� w mili albo we dw�ch przed ca�� pot�g�, spodziewa� si� za� s�usznie, �e w pierwszej stra�y p�jd� Lipkowie.</p><p>Przez pewien czas waha� si�, czy i�� im na spotkanie tajemnymi a dobrze ju� znanymi mu drogami, czy czeka� na ich przybycie w dereniowej puszczy. Wybra� to ostatnie, poniewa� z puszczy �atwiej by�o wypa�� w ka�dej chwili niespodzianie. Up�yn�� jeszcze ca�y dzie�, potem noc, w czasie kt�rej nie tylko ptactwo, ale i zwierz ziemny ci�gn�� stadami ku g�stwie. Nast�pnego poranku nieprzyjaciel ju� by� widoczny.</p><p>Na po�udnie od kra�ca dereniowego gaju ci�gn�o si� obszerne, lubo pag�rzyste b�onie gubi�ce si� hen, na widnokr�gu. Na tym to b�oniu ukaza� si� nieprzyjaciel i zbli�a� si� ku Tekiczowi do�� szybko. Dragoni patrzyli z chaszcz�w na ow� czarniaw� mas�, kt�ra ju� to nik�a chwilami z oczu, zakrywana przez garby gruntu, ju� ukazywa�a si� znowu w ca�ej swej rozci�g�o�ci.</p><p>Lu�nia, kt�ry mia� wzrok nadzwyczajny, wpatrywa� si� czas jaki� z nat�eniem w owe zbli�aj�ce si� kupy, po czym zbli�y� si� do Nowowiejskiego.</p><p>� Panie komendancie! � rzek� � Ludzi tam nie masz wiele: to jeno stada wyganiaj� na pasz�.</p><p>Nowowiejski po ma�ej chwili przekona� si�, �e Lu�nia ma s�uszno��, i twarz rozja�ni�a mu si� rado�ci�.</p><p>� To znaczy, �e post�j wypad� im na mil� albo p�tory od tych chaszcz�w? � rzek�.</p><p>� Tak jest � odpar� Lu�nia. � Id� wida� nocami, by si� upa��w uchroni�, a w dzie� spoczywaj�; konie za� wysy�aj� a� do wieczora na pastwiska.</p><p>� Si�a widzisz stra�y przy koniach?</p><p>Lu�nia wysun�� si� zn�w na brzeg zaro�li i nie powraca� przez czas d�u�szy. Na koniec jednak pokaza� si� znowu i rzek�:</p><p>� B�dzie koni z p�tora tysi�ca, a ludzi przy nich ze dwudziestu pi�ciu. W swoim s� kraju i nie boj� si� niczego, wi�c i stra�y wi�kszych nie stawiaj�.</p><p>� A ludzi mog�e� rozezna�?</p><p>� Jeszcze s� opodal, ale to Lipki, panie! Ju� oni nasi!�</p><p>� Tak jest! � rzek� Nowowiejski.</p><p>Jako� by� ju� pewien, �e mu �ywa noga z tych ludzi nie ujdzie. Dla takiego zago�czyka, jakim by�, i dla takich �o�nierzy, jakim przywodzi�, by�o to zadanie zbyt �atwe.</p><p>Tymczasem koniuchowie p�dzili stado bli�ej i bli�ej pod dereniowe chaszcze. Lu�nia jeszcze raz wysun�� si� na brzeg i jeszcze raz wr�ci�. Twarz jego ja�nia�a rado�ci� i okrucie�stwem.</p><p>� Lipki, panie, na pewno! � szepn��.</p><p>Us�yszawszy to Nowowiejski zakwili� jak jastrz�b i wnet oddzia� dragon�w cofn�� si� w g��bokie g�szcze. Tam rozpad� si� na dwa oddzia�y, z kt�rych jeden zapad� zaraz w w�w�z, by wynurzy� si� z niego dopiero z ty�u stada i Lipk�w, drugi uformowa� p�kole i czeka�.</p><p>Wszystko to odby�o si� tak cicho, �e najwprawniejsze ucho nie mog�oby �adnego szmeru u�owi�; nie zabrz�cza�a szabla ni ostroga, ko� nie zar�a�; g�ste trawy, kt�rymi gaj by� podszyty, t�umi�y tupot kopyt. Wreszcie i konie zdawa�y si� rozumie�, �e powodzenie napadu od ciszy zale�y, bo i one nie pierwszy raz pe�ni�y podobn� s�u�b�. Z w�wozu i z g�szcz�w odzywa�y si� tylko kwilenia jastrz�bia, coraz cichsze i coraz rzadziej.</p><p>Stado lipkowskie zatrzyma�o si� przed gajem i rozrzuci�o wi�kszymi lub mniejszymi kupami po b�oniu. Sam Nowowiejski by� teraz na skraju i �ledzi� wszystkie ruchy koniuch�w. Dzie� by� pogodny, godzina przedpo�udniowa, ale ju� s�o�ce sta�o wysoko i sypa�o �arem na grud�. Konie pocz�y si� tarza�, nast�pnie zbli�y�y si� do chaszcz�w. Koniuchowie przyjechali na skraj gaju, tam pozsiadawszy z koni pu�cili je na arkanach, sami za�, szukaj�c cienia i ch�odu, weszli w zaro�la i roz�o�yli si� pod wi�kszym krzem na spoczynek.</p><p>Wkr�tce buchn�o p�omieniem ognisko, gdy za� suche patyki zw�gli�y si� ju� i obsypa�y popio�em, koniuchowie po�o�yli na w�glach p� �rebi�cia, sami za� usiedli opodal dla ochrony od �aru.</p><p>Niekt�rzy powyci�gali si� na murawie, niekt�rzy rozmawiali siedz�c w kuczki, po turecku; jeden pocz�� gra� na piszcza�ce. W g�stwie panowa�a cisza zupe�na, czasem tylko jastrz�b zakwili�.</p><p>Zapach przypalonego mi�sa oznajmi� wreszcie, i� piecze� gotowa, wi�c dw�ch wyci�gn�o j� z popio�u i zawlok�o pod kierz<a l:href="#fn519" type="note">[519]</a> cienisty. Tam obsiedli j� wszyscy wko�o i rozdar�szy no�ami, �arli ze zwierz�c� �ar�oczno�ci� wp�surowe och�apy, z kt�rych krew osiada�a im na palcach i �cieka�a po brodach.</p><p>Nast�pnie, opiwszy si� kwa�nego kobylego mleka z buk�ak�w, poczuli syto�� w brzuchach. Chwil� rozmawiali jeszcze, po czym g�owy ich i cz�onki sta�y si� oci�a�e.</p><p>Przysz�o po�udnie. �ar lecia� z nieba na ziemi� coraz wi�kszy. Grunt le�ny upstrzy� si� �wietlistymi, drgaj�cymi plamami utworzonymi przez promienie s�o�ca przenikaj�ce w g�stw�. Umilk�o wszystko, nawet jastrz�bie przesta�y kwili�.</p><p>Kilku Lipk�w wsta�o i powlok�o si� ku skrajowi, by popatrzy� na konie, inni powyci�gali si� na kszta�t trup�w na pobojowisku i wkr�tce zmorzy� ich sen.</p><p>Lecz sen po ob�arciu i opiciu si� musia� by� jaki� ci�ki, a z�owrogi, bo czasem kt�ry j�kn�� g��boko, czasem inny otworzy� na chwil� powieki i powt�rzy�:</p><p>� A��a, Bismi��a!�</p><p>Nagle ze skraju lasu da� si� s�ysze� jaki� odg�os cichy, ale straszny, jakby kr�tkie rz�enie duszonego cz�owieka, kt�ry nie mia� czasu zawy�. Czy uszy koniuch�w by�y tak czujne, czy jaki� instynkt zwierz�cy ostrzeg� ich przed niebezpiecze�stwem, czy wreszcie �mier� tchn�a na nich lodowatym tchnieniem, do��, �e w jednej chwili porwali si� wszyscy ze snu.</p><p>� Co to jest? Gdzie tamci od koni? � pocz�li pyta� jedni drugich.</p><p>Wtem z dereniowego krza ozwa� si� jaki� g�os po polsku:</p><p>� Tamci nie wr�c�!</p><p>I w tej chwili sto pi��dziesi�t ludzi run�o ko�em na koniuch�w przera�onych tak strasznie, �e krzyk zamar� im w piersi. Ledwie kt�ry zdo�a� chwyci� za hand�ar. Ko�o napastnik�w zala�o ich i pokry�o zupe�nie. Kierz trz�s� si� pod parciem cia� ludzkich, kt�re kot�owa�y si� w bez�adnej kupie. S�ycha� by�o �wist ostrzy, sapanie, czasem j�k lub chrapni�cie, ale trwa�o to wszystko jedno mgnienie oka. Po czym ucich�o wszystko.</p><p>� Ilu �ywych? � spyta� jaki� g�os w�r�d napastnik�w.</p><p>� Pi�ciu, panie komendancie.</p><p>� Obejrzy� cia�a, by si� kt�ren nie zatai�, i ka�demu no�em dla pewno�ci da� po gardle, a je�c�w do ogniska!</p><p>Rozkaz zosta� w jednej chwili spe�niony. Trupy poprzygwa�d�ano do murawy ich w�asnymi no�ami; je�c�w, przywi�zawszy im nogi do kij�w, pok�adziono wok� ogniska, kt�re Lu�nia rozgarn�� tak, aby w�gle ukryte pod popio�em znajdowa�y si� na wierzchu.</p><p>Je�cy patrzyli na te przygotowania i na Lu�ni� b��dnymi oczyma. By�o mi�dzy nimi trzech chreptiowskich Lipk�w i ci znali wachmistrza doskonale. �w pozna� ich tak�e i rzek�:</p><p>� No, kamraty! Trzeba teraz b�dzie �piewa�, a nie, to na pra�onych podeszwach p�jdziecie na tamten �wiat. Po starej znajomo�ci w�gli nie po�a�uj�!</p><p>To rzek�szy dorzuci� na w�gle suchych ga��zi, kt�re buchn�y zaraz wysokim p�omieniem. Lecz nadszed� Nowowiejski i bada� pocz��. Z zezna� je�c�w okaza�o si� to, co po cz�ci odgad� ju� m�ody porucznik.</p><p>Lipkowie i Czeremisi szli w przedniej stra�y, przed ord� i przed wszystkimi su�ta�skimi wojskami. Wi�d� ich Azja Tuhaj-bejowicz, kt�remu wszystkie �ciahy oddano pod komend�. Szli, z powodu upa��w, tak jak i ca�e wojsko, nocami, na dzie� za� wysy�ali stada na pasz�. Nie strzegli si�, bo nikt nie przypuszcza�, �eby jakiekolwiek wojsko mog�o na nich wpa�� nawet w pobli�u Dniestru, a c� dopiero nad Prutem, tu� obok ordzi�skich siedzib; szli tedy wygodnie, ze stadami i wielb��dami, kt�re nios�y namioty dla starszyzny. Murzy Azji namiot �atwo pozna�, bo na wierzchu ma bu�czuk zatkni�ty i �ciahy chor�gwie w czasie postoju przy nim zatykaj�. Siehe� lipkowski zosta� o ma�� mil�; jest w nim oko�o dw�ch tysi�cy g��w, ale cz�� ludzi zosta�a przy bia�ogrodzkiej ordzie, kt�ra ci�gnie zn�w o mil� od lipkowskiego czambu�u.</p><p>Nowowiejski wypytywa� jeszcze o drogi, kt�rymi do siehenia naj�atwiej si� dosta�, nast�pnie, jak stoj� namioty, wreszcie pocz�� bada� o to, o co mu chodzi�o najwi�cej.</p><p>� Niewiasty jakowe s� w namiocie? � spyta�.</p><p>Lipkowie zadr�eli o w�asn� sk�r�. Ci z nich, kt�rzy dawniej s�u�yli w Chreptiowie, wiedzieli doskonale, �e Nowowiejski by� bratem jednej z tych niewiast, a narzeczonym drugiej, rozumieli wi�c, co za w�ciek�o�� musi go ogarn��, gdy dowie si� ca�ej prawdy.</p><p>W�ciek�o�� ta mog�a spa�� naprz�d na nich, wi�c pocz�li si� waha�, ale Lu�nia rzek� zaraz:</p><p>� Panie komendancie, ogrzejem psubratom podeszwy, to b�d� m�wi�!</p><p>� Wsu� im nogi w w�gle! � rzek� Nowowiejski.</p><p>� Pomi�ujcie! � zawo�a� Eliaszewicz, stary chreptiowski Lipek � powiem wszystko, na co patrzy�y oczy moje�</p><p>Lu�nia spojrza� na komendanta, czy mimo tej zapowiedzi nie ka�e spe�ni� gro�by, lecz �w skin�� r�k� i rzek� do Eliaszewicza:</p><p>� M�w, co� widzia�?</p><p>� My niewinni, panie � odpowiedzia� Eliaszewicz � my za komend� szli. Murza nasz darowa� siostr� waszej mi�o�ci panu Adurowiczowi, kt�ren j� w namiocie mia�. Ja j� na Kuczunkaurach widzia�, jak po wod� z wiadrami chodzi�a, i pomaga� jej d�wiga�, bo ci�arna chodzi�a�</p><p>� Gorze! � szepn�� Nowowiejski.</p><p>� A drug� pann� murza nasz sam w namiocie mia�. My jej tak cz�sto nie widywali, ale nieraz s�yszeli, jak krzycza�a, bo murza, cho� j� dla rozkoszy trzyma�, przecie j� co dzie� puh� bija� i nogami kopa��</p><p>Wargi Nowowiejskiego pobiela�y i pocz�y si� trz���. Eliaszewicz zaledwie dos�ysza� pytanie:</p><p>� Gdzie one teraz?</p><p>� Sprzedane do Stambu�u.</p><p>� Komu?</p><p>� Murza sam pewnie nie wie. Wysz�o rozkazanie od padyszacha, by w obozie nie by�o niewiast. Sprzedawali wszyscy na bazarze, to i murza przeda�.</p><p>Badanie si� sko�czy�o i przy ognisku zapanowa�a cisza. Tylko od niejakiego czasu wsta� gor�cy po�udniowy wiatr i trz�s� ga��ziami dereniu, kt�re szumia�y coraz mocniej. Powietrze uczyni�o si� duszne; na kra�cu widnokr�gu ukaza�o si� kilka chmur, ciemnych w �rodku, a po�yskuj�cych miedziano na brzegach.</p><p>Nowowiejski odszed� od ogniska i szed� jak b��dny, nie zdaj�c sobie sprawy, dok�d zd��a. Na koniec rzuci� si� twarz� na ziemi� i pocz�� drze� paznokciami ziemi�, p�niej k�sa� w�asne r�ce i chrapa�, jak gdyby kona�. Kurcz wstrz�sa� jego olbrzymim cia�em, i le�a� tak przez ca�e godziny. Dragoni patrzyli na niego z dala, ale nawet Lu�nia nie �mia� si� zbli�y�.</p><p>Natomiast wymiarkowawszy, �e komendant nie b�dzie si� gniewa� za nieoszcz�dzanie Lipk�w, straszliwy wachmistrz wprost z wrodzonego okrucie�stwa ponatyka� im murawy do ust, �eby wrzaskom zapobiec, i pozarzyna� ich jak wo�y.</p><p>Oszcz�dzi� tylko jednego Eliaszewicza przypuszczaj�c, �e �w b�dzie jako przewodnik potrzebny. Sko�czywszy robot� poodci�ga� drgaj�ce jeszcze trupy od ogniska i u�o�y� je szeregiem, sam za� poszed� spogl�da� na komendanta.</p><p>� Cho�by oszala� � mrukn�� sobie � i tak tamtego musim dosta�!</p><p>Po�udnie przesz�o, popo�udniowe godziny r�wnie� � i dzie� pocz�� si� chyli� ku zachodowi. Lecz owe ma�e z pocz�tku chmury zaj�y ju� prawie ca�e niebiosa i stawa�y si� coraz g�stsze i ciemniejsze nie trac�c owego miedzianego blasku po brzegach. Olbrzymie ich k��by obraca�y si� oci�ale, na kszta�t kamieni m�y�skich, naok� w�asnych osi, nast�pnie zachodzi�y na siebie, par�y jedne na drugie i spychaj�c si� wzajem z wysoko�ci, stacza�y si� zbitym t�umem ni�ej i ni�ej ku ziemi.</p><p>Wiatr uderza� czasem jak drapie�ny ptak skrzyd�em, przygina� derenie i �widwy do ziemi, porywa� tuman li�ci i roznosi� go z w�ciek�o�ci�; chwilami ustawa�, jakby w ziemi� zapad�. A w tych chwilach ciszy s�ycha� by�o w k��bi�cych si� chmurach jakie� z�owrogie charczenie, syk, szum, rzek�by�: zbieraj� si� w nich zast�py grom�w, szykuj� si� do bitwy � i warcz�c g�ucho, podniecaj� w sobie zaciek�o�� i gniew, nim wybuchn� i uderz� zapami�tale na struchla�� ziemi�.</p><p>� Burza! Burza idzie! � szeptali do siebie dragoni.</p><p>Burza sz�a. Czyni�o si� coraz ciemniej.</p><p>Wtem na wschodzie, od strony Dniestru, wsta� grzmot i pocz�� toczy� si� ze straszliwym �oskotem po niebie, a� hen, ku Prutowi; tam umilk� na chwil�, lecz zerwa� si� znowu, run�� na budziackie stepy i wreszcie j�� przewala� si� naok� ca�ego widnokr�gu.</p><p>Pierwsze wielkie krople d�d�u upad�y na spieczon� muraw�.</p><p>W tej chwili przed dragonami pojawi� si� Nowowiejski.</p><p>� Na ko�! � krzykn�� grzmi�cym g�osem.</p><p>I po up�ywie takiego czasu, jakiego potrzeba na odm�wienie kr�tkiego pacierza, ruszy� na czele stu pi��dziesi�ciu je�d�c�w.</p><p>Wyjechawszy z gaju, po��czy� si� przy stadzie z drug� po�ow� swych ludzi, pilnuj�c� od pola, by �aden z koniuch�w nie wymkn�� si� ukradkiem do obozu. Dragoni obegnali w mgnieniu oka stado i wydawszy dziki, w�a�ciwy tatarskim koniuchom okrzyk, ruszyli naprz�d, p�dz�c przed sob� zhukany tabun.</p><p>Wachmistrz trzyma� na arkanie Eliaszewicza i krzycza� mu do ucha chc�c przekrzycze� �oskot grzmot�w:</p><p>� Prowad�, psiakrew, a prosto, bo no�em w gard�o!</p><p>Tymczasem chmury stoczy�y si� tak nisko, �e prawie dotyka�y ziemi. Nagle buchn�o jakby �arem z pieca i zerwa� si� w�ciek�y huragan; wkr�tce ra��ca �wiat�o�� rozdar�a ciemno��: run�� grom, za nim drugi, trzeci, w powietrzu rozszed� si� zapach siarki i zn�w uczyni�a si� ciemno��. Przera�enie ogarn�o tabun. Konie, gnane z ty�u przez dzikie okrzyki dragon�w, p�dzi�y z otwartymi nozdrzami i rozwian� grzyw�, nie tykaj�c ziemi w p�dzie, grzmot nie ustawa� ani na chwil�, wiatr wy�, a oni gnali bez pami�ci w tym wichrze, w tej pomroce, w�r�d �oskotu, od kt�rego ziemia zdawa�a si� p�ka�, gnani sami przez burz� i przez zemst�, podobni na tym pustym stepie do strasznego korowodu upior�w lub z�ych duch�w.</p><p>Przestrze� ucieka�a za nimi. Nie potrzebowali i przewodnika, bo stado bieg�o wprost do obozowiska Lipk�w, kt�re by�o bli�ej i bli�ej. Lecz nim dobiegli, burza rozp�ta�a si� tak, jakby niebo i ziemia oszala�y. Ca�y widnokr�g zap�on�� �ywym ogniem, przy kt�rego blasku dojrzeli ju� z dala stoj�ce na stepie namioty; �wiat trz�s� si� od huku grom�w; zdawa�o si�, �e k��by chmur zarw� si� lada chwila i zwal� si� na ziemi�. Jako� otworzy�y si� ich upusty i potoki d�d�u zacz�y zalewa� step. Fala przes�oni�a �wiat tak, i� na kilka krok�w nie by�o nic wida�, a z rozpalonej od �aru s�onecznego ziemi wsta� wnet g�sty opar.</p><p>Chwila jeszcze i stado, a z nim dragoni, b�d� ju� w obozowisku.</p><p>Lecz tabun przed samymi namiotami rozbieg� si� w dzikim pop�ochu na obie strony; w�wczas trzysta piersi wyda�o straszliwy krzyk, trzysta szabel zamigota�o od ognia b�yskawic i dragoni wpadli w namioty.</p><p>Lipkowie przed wybuchem ulewy widzieli w �wietle b�yskawic nadbiegaj�ce stado, lecz �aden z nich nie domy�li� si�, jak straszni p�dz� je koniuchowie. Chwyci�o ich tylko zdziwienie i niepok�j, dlaczego tabun p�dz� tak wprost na namioty, wi�c pocz�li krzyka�, aby zestraszy� konie. Sam Azja Tuhaj-bejowicz uchyli� skrzyd�o p��cienne i mimo d�d�u wyszed� na zewn�trz z gniewem w swej gro�nej twarzy.</p><p>Lecz w�a�nie w tej chwili tabun rozbieg� si�, a w�r�d strug deszczu i w oparach zaczernia�y jakie� straszne postacie, wielekro� razy od koniuch�w liczniejsze, i zagrzmia� straszliwy krzyk:</p><p>� Bij, morduj!�</p><p>Nie by�o ju� czasu na nic, nawet na to, by pomy�le�, co si� sta�o; nawet na to, by si� przerazi�. Orkan ludzki, straszniejszy i bardziej w�ciek�y od burzy, zwali� si� na obozowisko.</p><p>Zanim Tuhaj-bejowicz zdo�a� jednym krokiem cofn�� si� ku namiotowi, rzek�by�: nadludzka si�a porwa�a go i podnios�a od ziemi; nagle uczu�, �e cisn� go jakie� straszne obj�cia, �e od tego u�cisku gn� si� jego ko�ci, p�kaj� �ebra, przez chwil� dojrza� jakby we mgle twarz, od kt�rej wola�by widzie� szata�sk�, i omdla�.</p><p>A tymczasem rozpocz�a si� bitwa, a raczej rze� okropna. Burza, ciemno��, nieznana liczba napastnik�w, nag�o�� napadu i rozegnanie koni sprawi�y, �e Lipkowie nie bronili si� niemal wcale. Ogarn�o ich po prostu szale�stwo strachu. Nikt nie wiedzia�, dok�d ucieka�, gdzie si� chroni�; wielu nie mia�o przy sobie broni, wielu napad pochwyci� we �nie � wi�c odurzeni, ob��kani z przera�enia, zbijali si� w g�ste kupy t�ocz�c si�, przewracaj�c, depc�c. Par�y ich i obala�y piersi ko�skie, ci�y szable, mia�d�y�y kopyta. Nie tak wicher �amie, niszczy i pustoszy m�ody b�r, nie tak wilcy w�eraj� si� w stado o�lep�ych owiec, jak tratowali i ci�li ich dragoni.</p><p>Z jednej strony ob��d, z drugiej w�ciek�o�� i zemsta dope�nia�y rozmiaru kl�ski. Potoki krwi pomiesza�y si� z deszczem. Lipkom zdawa�o si�, �e niebo si� na nich wali, �e ziemia rozst�puje si� pod ich nogami. �oskot grzmot�w, huk piorun�w, szum d�d�u, ciemno��, groza burzy wt�rowa�y strasznymi odg�osami rzezi. Konie drago�skie, ogarni�te r�wnie� przera�eniem, rzuca�y si� jak szalone w g�stw� ludzk�, rozrywaj�c j�, �ami�c i �ciel�c pokotem na ziemi.</p><p>Wreszcie mniejsze kupy pocz�y pierzcha�, ale do tego stopnia straci�y �wiadomo�� miejsca, �e ucieka�y ko�em po pobojowisku, zamiast ucieka� przed siebie � i uderzaj�c cz�sto o siebie, jak dwie przeciwleg�e fale, bi�y si� ze sob�, przewraca�y si� wzajem i sz�y pod miecz.</p><p>Wreszcie rozproszono resztki zupe�nie, rozegnano i ci�to w ucieczce i w pogoni bez mi�osierdzia, nie bior�c nikogo �ywcem, dop�ki tr�bki w obozowisku nie odwo�a�y po�cigu.</p><p>Nigdy napad nie by� bardziej niespodziany, ale te� nigdy kl�ska straszniejsz�. Trzystu ludzi rozp�dzi�o w cztery strony �wiata blisko dwa tysi�ce wybornej jazdy przewy�szaj�cej niesko�czenie sprawno�ci� zwyk�e czambu�y. Wi�ksza cz�� jej le�a�a mostem w�r�d czerwonych ka�u� utworzonych przez deszcz i krew. Reszta w rozproszeniu uchroni�a g�owy dzi�ki ciemno�ci i umyka�a pieszo, na o�lep, nie wiedz�c, czy nie biegnie zn�w pod n�. Zwyci�zcom pomog�a burza i pomroka, jakby gniew bo�y walczy� po ich stronie przeciw zdrajcom.</p><p>Noc ju� zapad�a zupe�na, gdy Nowowiejski wyruszy� na czele dragon�w na powr�t ku granicom Rzeczypospolitej. Mi�dzy m�odym porucznikiem a wachmistrzem Lu�ni� szed� ko� tabunny, na kt�rego grzbiecie le�a� skr�powany powrozami w�dz wszystkich Lipk�w, Azja Tuhaj-bejowicz, omdla�y i z po�amanymi �ebrami, ale �yw.</p><p>Oni za� obaj spogl�dali na niego co chwila tak uwa�nie i troskliwie, jakby skarb wie�li i bali si� go uroni�.</p><p>Burza pocz�a przechodzi�; po niebie cwa�owa�y jeszcze gromady chmur, ale w przerwach mi�dzy nimi pocz�y �wieci� gwiazdy, odbijaj�c si� w jeziorkach wody utworzonych na stepie przez ulew�.</p><p>W oddali, w stronie granic Rzeczypospolitej, hucza� jeszcze od czasu do czasu grzmot.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XLIX</p></title><p>Zbiegowie lipkowscy dali zna� o kl�sce ordzie bia�ogrodzkiej, go�ce za� od niej ponie�li wie�� do Orduihamajunu, to jest do cesarskiego obozu, w kt�rym nadzwyczajne uczyni�a wra�enie. Pan Nowowiejski nie potrzebowa�, prawd� m�wi�c, umyka� zbyt spiesznie ze swoim �upem do Rzeczypospolitej, bo nie tylko w pierwszej chwili, ale i przez dwa nast�pne dni nikt go nie goni�. Su�tan zdumia� si� tak, �e nie wiedzia�, co pocz��. Na razie wys�a� czambu�y bia�ogrodzkie i dobrudzkie, by sprawdzi�y, jakie wojska s� w okolicy. Te posz�y niech�tnie, bo im o w�asn� sk�r� chodzi�o. Tymczasem wie��, podawana z ust do ust, uros�a do rozmiar�w znacznej kl�ski. Tych z mieszka�c�w g��bokiej Azji lub Afryki, kt�rzy nigdy dot�d nie chodzili na wojn� do Lechistanu, a s�yszeli z opowiada� o strasznej je�dzie niewiernych, zdj�� strach na my�l, �e ju� znajduj� si� wobec tego nieprzyjaciela, kt�ry nie czeka na nich w swych granicach, ale szuka ich w samym pa�stwie padyszacha. Sam wielki wezyr i �przysz�e s�o�ce wojny�, kajmakan Czarny Mustafa, nie wiedzieli r�wnie�, co o tym napadzie my�le�. Jakim sposobem ta Rzeczpospolita, o kt�rej bezsilno�ci mieli jak najdok�adniejsze relacje, wyst�powa�a nagle zaczepnie, tego nie umia�a odgadn�� �adna turecka g�owa, do��, �e poch�d okaza� si� by� odt�d mniej pewnym i mniej do �atwego triumfu podobnym. Su�tan na radzie wojennej przyj�� i wezyra, i kajmakana z gro�nym obliczem.</p><p>� Zwiedli�cie mnie � m�wi� � nie musz� Lachowie by� tak s�abi, skoro sami nas a� tu szukaj�. M�wili�cie, �e Sobieski nie b�dzie Kamie�ca broni�, a ow� pewnie to on z ca�ym wojskiem przed nami�</p><p>Wezyr i kajmakan pr�bowali t�umaczy� panu, �e mog�a to by� jaka� lu�na wataha zb�jecka, ale wobec znalezionych muszkiet�w i trok�w, w kt�rych by�y kolety drago�skie, sami w to nie wierzyli. Niedawna, nad wszelk� miar� zuchwa�a, a jednak zwyci�ska wyprawa Sobieskiego na Ukrain� pozwala�a przypuszcza�, �e gro�ny w�dz i teraz wola� zaskoczy� nieprzyjaciela.</p><p>� Nie ma on wojsk � m�wi� po wyj�ciu z rady wielki wezyr do kajmakana � ale lew w nim mieszka trwogi nie znaj�cy; je�li cho� kilkana�cie tysi�cy zebra� i jest tu, tedy w krwi p�jdziemy do Chocimia.</p><p>� Chcia�bym si� z nim zmierzy� � rzek� m�ody Kara Mustafa.</p><p>� Oby B�g odwr�ci� w�wczas od ciebie nieszcz�cie! � odpowiedzia� wielki wezyr.</p><p>Powoli jednak czambu�y bia�ogrodzkie i dobrudzkie przekona�y si�, �e nie tylko wi�kszych, ale i �adnych wojsk w pobli�u nie masz. Odkryto natomiast �lady oddzia�u licz�cego oko�o trzechset koni, kt�ry spiesznie d��y� ku Dniestrowi. Ordy�cy maj�c w pami�ci los Lipk�w nie �cigali go z obawy zasadzki. Napad na Lipk�w pozosta� czym� zdumiewaj�cym i niewyt�umaczonym, ale spok�j wraca� powoli w Orduihamajunie � i wojska padyszacha rozpocz�y zn�w poch�d, podobny do powodzi.</p><p>Tymczasem Nowowiejski wraca� bezpiecznie ze swoim �ywym �upem do Raszkowa. Wraca� spiesznie, ale do�wiadczeni zago�czycy ju� drugiego dnia poznali, �e nie s� �cigani, szli wi�c mimo po�piechu tak, aby nie zdro�y� zanadto koni. Azja jecha� ci�gle mi�dzy Nowowiejskim a Lu�ni�, przykr�powany sznurami do grzbietu bachmata. Poniewa� dwa �ebra mia� z�amane i os�ab� srodze, bo i rany zadane przez Basi� w twarz otworzy�y mu si� wskutek szamotania si� z Nowowiejskim, a nast�pnie wskutek jazdy ze zwieszon� g�ow�, wi�c straszny wachmistrz mia� o nim staranie, aby nie umar� przed przybyciem do Raszkowa i nie udaremni� zemsty. M�ody Tatar chcia� za� umrze� wiedz�c, co go czeka. Naprz�d postanowi� si� zamorzy� g�odem i nie chcia� przyjmowa� pokarm�w, lecz Lu�nia podwa�a� mu zaci�ni�te z�by no�em i wlewa� przemoc� do ust gorza�k� i mo�dawskie wino zasypane startym na proch sucharem. Na popasach oblewa� mu te� cz�sto twarz wod�, aby rany w oku i w nosie, na kt�rych podczas jazdy siada�y g�sto muchy i b�ki, nie pocz�y gni� i nie przyprawi�y o zbyt wczesn� �mier� nieszcz�snego junaka.</p><p>Nowowiejski nie m�wi� do niego przez drog�; raz tylko, na pocz�tku podr�y, gdy Azja za cen� swej wolno�ci i �ycia obiecywa� zwr�ci� Zosi� i Ewk�, porucznik odrzek� mu:</p><p>� ��esz, psie! Sprzeda�e� obie do Stambu�u kupcowi, kt�ry je odprzeda tam na bazarze.</p><p>I wnet postawiono mu do oczu Eliaszewicza, kt�ry powt�rzy� mu wobec wszystkich:</p><p>� Tak jest, effendi! Sprzeda�e� j�, sam nie wiesz komu, a Adurowicz sprzeda� siostr� bagadyra<a l:href="#fn520" type="note">[520]</a>, chocia� by�a ju� z nim ci�arna�</p><p>Po tych s�owach zdawa�o si� przez chwil� Azji, i� Nowowiejski pokruszy go natychmiast w swoich strasznych r�kach; wi�c potem, gdy ju� utraci� wszelk� nadziej�, postanowi� doprowadzi� do tego m�odego olbrzyma, aby go zabi� w uniesieniu i oszcz�dzi� mu tym sposobem przysz�ych m�k; �e za� Nowowiejski, nie chc�c go spuszcza� z oczu, jecha� ci�gle tu� przy nim, �w przeto pocz�� si� che�pi� okropnie i bezwstydnie wszystkim, czego dokona�. M�wi�, jak zarzeza� starego Nowowiejskiego, jak Zosi� Bosk� mia� w namiocie, jak nasyca� si� jej niewinno�ci�, jak wreszcie dar� jej bia�e cia�o puh� i kopa� j� nogami. Nowowiejskiemu pot w g�stych kroplach sp�ywa� po bladej twarzy; s�ucha�, nie mia� si�y, nie mia� ch�ci odjecha�; s�ucha� chciwie, r�ce mu drga�y, cia�o wstrz�sa�y konwulsje, lecz panowa� nad sob� i nie zabija�.</p><p>Zreszt� Azja dr�cz�c nieprzyjaciela dr�czy� i sam siebie, bo w�asne jego opowiadania przywodzi�y mu na my�l dzisiejsz� niedol�. Oto niedawno jeszcze rozkazywa�, �y� w rozkoszy, by� murz�, ulubie�cem w�adnego kajmakana, a teraz jecha�, do ko�skiego grzbietu przywi�zany i jedzon �ywcem przez muchy, na straszn� �mier�! Najl�ej mu teraz by�o, gdy z b�lu, ran i zm�czenia omdlewa�. Przytrafia�o si� to coraz cz�ciej, tak �e Lu�nia pocz�� si� obawia�, czy go �ywego dowiezie. Lecz jechali dniem i noc�, tyle tylko koniom wypoczywaj�c, ile by�o koniecznie potrzeba � i Raszk�w coraz by� bli�ej. Rogata dusza tatarska nie chcia�a jednak opu�ci� sturbowanego<a l:href="#fn521" type="note">[521]</a> cia�a. Natomiast przez ostatnie dni by� w ci�g�ej gor�czce, a chwilami zapada� w ci�ki sen. Nieraz w tej gor�czce lub �nie marzy�o mu si�, �e jest jeszcze w Chreptiowie i �e razem z Wo�odyjowskim ma ruszy� na wielk� wojn�; to zn�w, �e odprowadza Basi� do Raszkowa; to zn�w, �e j� ju� porwa� i ma j� w swoim namiocie; czasem widywa� w malignie bitwy i rzezie, w kt�rych, jako hetman polskich Tatar�w, wydawa� spod bu�czuka rozkazy. Lecz przychodzi�o przebudzenie, a z nim przytomno��; w�wczas otworzywszy oczy spostrzega� twarz Nowowiejskiego, Lu�ni, he�my dragan�w, kt�rzy ju� pozrzucali baranie czapki koniuch�w � i t� ca�� rzeczywisto�� tak straszn�, �e w�a�nie wydawa�a mu si� zmor� senn�. Ka�dy ruch konia przeszywa� go b�lem, rany piek�y go coraz bardziej i zn�w mdla�, a trze�wiony, cuci� si�, by zapa�� w gor�czk�, z niej w sen � i zn�w si� obudzi�.</p><p>By�y chwile, w kt�rych wydawa�o mu si� niepodobie�stwem, by on, taki n�dzarz, mia� by� Azj�, synem Tuhaj-beja, i by jego �ycie nadzwyczajnych zdarze� pe�ne, kt�re jakie� wielkie przeznaczenia zdawa�o si� zapowiada�, mia�o si� sko�czy� tak pr�dko i tak strasznie.</p><p>Czasem przychodzi�o mu tak�e do g�owy, �e zaraz po m�ce i �mierci p�jdzie do raju, ale �e sam niegdy� wiar� chrze�cija�sk� wyznawa� i �y� d�ugo mi�dzy chrze�cijany, wi�c bra� go strach na my�l o Chrystusie. Ten nie b�dzie mia� dla niego mi�osierdzia; gdyby zasi� prorok by� od Chrystusa mocniejszy, to by go w r�ce Nowowiejskiego nie wyda�. By� mo�e jednak, �e prorok oka�e nad nim jeszcze mi�osierdzie i wyjmie z niego dusz�, nim go m�k� zmorz�.</p><p>Ale tymczasem Raszk�w by� tu�. Wjechali w kraj skalisty, blisko�� Dniestru oznajmuj�cy. Azja pod wiecz�r wpad� w stan p�gor�czkowy, p�przytomny, w kt�rym mary miesza�y si� z rzeczywisto�ci�. Wi�c owo zdawa�o mu si�, �e przyjechali, �e staj�, �e s�yszy ko�o siebie powtarzany wyraz: �Raszk�w, Raszk�w!� Nast�pnie zda�o mu si�, �e s�yszy odg�os siekier r�bi�cych drzewo.</p><p>Wtem poczu�, �e mu g�ow� ochlustywaj� zimn� wod�, a potem d�ugo i d�ugo lej� w usta gorza�k�. Wtedy ockn�� si� zupe�nie. Noc by�a nad nim gwia�dzista, a tu� ko�o niego migota�o kilkana�cie pochodni. Do uszu jego dosz�y s�owa:</p><p>� Przytomny?</p><p>� Przytomny. Patrzy rozumnie�</p><p>I w tej chwili ujrza� nad sob� twarz Lu�ni.</p><p>� No, bratku � m�wi� wachmistrz spokojnym g�osem � czas na ci�!</p><p>Azja le�a� na wznak i oddycha� dobrze, albowiem ramiona mia� wyci�gni�te po obu stronach g�owy, przez co rozszerzona pier� jego porusza�a si� swobodniej i nabiera�a wi�cej powietrza ni� w�wczas, kiedy le�a� przykr�powany do grzbietu bachmata. R�koma nie m�g� jednak poruszy�, bo by�y przywi�zane nad g�ow� do d�bczaka id�cego wzd�u� jego plec�w i okr�cone umaczan� w smole s�om�.</p><p>Tuhaj-bejowicz domy�li� si� zaraz, dlaczego to uczyniono, lecz w tej chwili spostrzeg� i inne przygotowania, kt�re zwiastowa�y, �e m�ka jego b�dzie d�ug� i okropn�. Oto od po�owy cia�a a� do st�p by� rozebrany i uni�s�szy nieco g�owy, ujrza� mi�dzy swymi nagimi kolanami �wie�o obrobione siekier� ostrze pala. Grubszy koniec tego pala oparty by� o pie� drzewa. Od ka�dej nogi Azji szed� powr�z ko�cz�cy si� orczykiem, do kt�rego przyprz�ony by� ko�. Azja przy blasku pochodni dojrza� tylko zady ko�skie i stoj�cych nieco dalej dw�ch ludzi, kt�rzy widocznie trzymali konie przy pysku.</p><p>Nieszcz�sny junak obj�� wszystkie te przygotowania jednym rzutem oka, potem spojrzawszy nie wiadomo dlaczego ku g�rze, dostrzeg� nad sob� gwiazdy i b�yszcz�cy sierp ksi�yca.</p><p>�B�d� mnie nawleka� � pomy�la�. I zacisn�� z�by zaraz tak silnie, �e a� kurcz chwyci� go za szcz�ki. Pot wyst�pi� mu na czo�o, a jednocze�nie uczyni�o mu si� zimno w twarz, bo krew z niej uciek�a. Potem zda�o mu si�, �e ziemia ucieka spod jego plec�w i �e cia�o jego leci i leci w jak�� niezg��bion� przepa��. Na chwil� straci� �wiadomo�� czasu, miejsca i tego, co si� z nim dzieje. Wachmistrz podwa�y� mu z�by no�em i zn�w pocz�� la� gorza�k� w jego usta.</p><p>Azja krztusi� si� i wypluwa� pal�cy p�yn, lecz musia� go tak�e i po�yka�. W�wczas wpad� w dziwny stan: nie by� pijany, przeciwnie, nigdy rozeznanie jego nie by�o ja�niejsze, umys� bystrzejszy. Widzia�, co si� dzieje, rozumia� wszystko, tylko ogarn�o go jakby nadzwyczajne podniecenie i jakby niecierpliwo��, �e to wszystko trwa tak d�ugo i �e nic si� jeszcze nie rozpoczyna.</p><p>Wtem obok da�y si� s�ysze� ci�kie kroki i stan�� nad nim Nowowiejski. Na ten widok zadygota�y w Tatarze wszystkie �y�y. Lu�ni nie ba� si�, zbyt nim pogardza�, ale Nowowiejskim nie pogardza�, bo nie mia� za co; natomiast ka�de spojrzenie na jego twarz nape�nia�o dusz� Azji jakim� zabobonnym strachem, wstr�tem, ohyd�. Pomy�la� sobie w tej chwili: �Jestem w jego mocy i boj� si� go!� � a by�o to tak straszne uczucie, �e pod jego wp�ywem w�osy wypr�a�y si� na g�owie Tuhaj-bejowicza.</p><p>A Nowowiejski rzek�:</p><p>� Za to, co� uczyni�, w m�ce zginiesz!</p><p>Lipek nie odrzek� nic, tylko pocz�� sapa� g�o�no. Nowowiejski usun�� si� na bok, nasta�a cisza, kt�r� przerwa� Lu�nia:</p><p>� I na pani� podnios�e� r�k� � rzek� ochryp�ym g�osem � ale pani teraz ju� u pana w komorze, a ty w naszych r�kach! Przyszed� tw�j czas!</p><p>Od tych s��w akt m�ki dla Azji ju� si� rozpocz��. Oto straszny ten cz�owiek w godzin� �mierci dowiadywa� si�, �e zdrada jego i wszystkie okrucie�stwa na nic si� nie przyda�y. Gdyby cho� Basia zmar�a w drodze, mia�by t� pociech�, �e nie b�d�c jego, nie b�dzie niczyj�. I t� to pociech� odj�to mu teraz w�a�nie, gdy ostrze pala by�o o �okie� odleg�e od jego cia�a. Wszystko na pr�no! Tyle zdrad, tyle krwi i tyle bliskiej kary � za nic! Za nic zupe�nie!� Lu�nia ani wiedzia�, o ile ci�sz� uczyni�y �mier� Azji te s�owa: gdyby by� wiedzia�, by�by je powtarza� przez ca�� drog�.</p><p>Lecz teraz nie by�o ju� czasu na duszn� zgryzot�, bo wszystko musia�o ust�pi� wobec egzekucji. Lu�nia pochyli� si� i wzi�wszy w obie r�ce biodra Azji, tak aby m�g� nimi kierowa�, zawo�a� na ludzi trzymaj�cych konie:</p><p>� Ruszaj! A powoli, razem!</p><p>Konie ruszy�y: wypr�one sznury poci�gn�y za nogi Azji. Cia�o jego sun�o si� przez mgnienie oka po ziemi i trafi�o na zadzier�yste ostrze. W�wczas ostrze pocz�o si� w nim pogr��a� i j�o si� dzia� co� strasznego, co� przeciwnego naturze i cz�owieczym uczuciom! Ko�ci nieszcz�nika rozst�powa�y si�, cia�o dar�o si� na dwie strony; b�l niewypowiedziany, tak straszny, �e granicz�cy niemal z potworn� rozkosz�, przenikn�� jego jestestwo. Pal pogr��a� si� g��biej i g��biej.</p><p>Tuhaj-bejowicz zwar� szcz�ki, wreszcie jednak nie wytrzyma� � z�by jego wyszczerzy�y si� okropnie, a z gardzieli wydoby� si� krzyk: A! A! A! � do krakania kruka podobny.</p><p>� Wolno! � skomenderowa� wachmistrz.</p><p>Azja powtarza� sw�j straszny krzyk coraz szybciej.</p><p>� Kraczesz? � spyta� wachmistrz.</p><p>Po czym krzykn�� na ludzi:</p><p>� R�wno! St�j! Ot, i ju�! � doda� zwracaj�c si� do Azji, kt�ry umilk� nagle i tylko rz�zi� g�ucho.</p><p>Szybko wyprz�ono konie, za czym podniesiono pal, grubszy jego koniec spuszczono w umy�lnie przygotowany d� i pocz�to obsypywa� go ziemi�. Tuhaj-bejowicz patrzy� ju� z wysoka na t� czynno��. By� przytomny. Straszliwy ten rodzaj kary by� tym straszniejszy, �e ofiary nawleczone na pal �y�y czasem przez trzy dni. Azji g�owa zwis�a na piersi, wargi jego porusza�y si� mlaszcz�c, jakby co� �u� i smakowa�; czu� teraz wielk� omdla�o�� i widzia� przed sob� jakby niezmiern�, bia�aw� mg��, kt�ra nie wiadomo dlaczego wydawa�a mu si� okropn�, ale w tej mgle rozeznawa� twarze wachmistrza i dragon�w, wiedzia�, �e jest na palu, �e ci�arem cia�a obsuwa si� coraz g��biej na ostrze; zreszt� pocz�� dr�twie� od n�g i stawa� si� coraz nieczulszy na b�l.</p><p>Chwilami ciemno�� przes�ania�a mu t� okropn� bia�aw� mg��; w�wczas mruga� swoim jedynym okiem, chc�c patrzy� i widzie� wszystko a� do �mierci. Wzrok jego przechodzi� ze szczeg�ln� uporczywo�ci� z pochodni na pochodni�, bo wydawa�o mu si�, �e ko�o ka�dego p�omienia tworzy si� jakby t�czowe kolisko.</p><p>Lecz m�ka jego nie by�a sko�czona; po chwili wachmistrz zbli�y� si� do pala ze �widrem w r�ku i zawo�a� na stoj�cych obok dragon�w:</p><p>� Podsad�cie mnie!</p><p>Dw�ch silnych ch�op�w podnios�o go ku g�rze. Azja pocz�� teraz patrze� na niego z bliska, mrugaj�c ci�gle, jakby chcia� pozna�, co to za cz�owiek wspina si� a� do jego wysoko�ci. Tymczasem wachmistrz rzek�:</p><p>� Pani wybi�a ci jedno oko, a ja sobie �lubowa�em, �e ci wywierc� drugie.</p><p>I to rzek�szy zapu�ci� ostrze w �renic�, zakr�ci� raz i drugi, a gdy powieka i delikatna sk�ra otaczaj�ca oko owin�y si� ju� naok� skr�t�w �widra � szarpn��.</p><p>W�wczas z obu jam ocznych Azji wyp�yn�y dwa strumienie krwi i p�yn�y jakby dwa strumienie �ez po jego twarzy.</p><p>Twarz sama zbiela�a i stawa�a si� coraz bielsza. Dragoni pocz�li gasi� w milczeniu pochodnie, jakby wstydz�c si�, �e �wiat�o o�wieca dzie�o tak okropne � i tylko od ksi�ycowego sierpa sz�y srebrne, lecz niezbyt jasne blaski na cia�o Azji.</p><p>G�owa jego pochyli�a si� zupe�nie na piersi, tylko przywi�zane do d�bczaka i owini�te smoln� s�om� r�ce stercza�y ku g�rze, jakby ten syn Wschodu wzywa� zemsty tureckiego p�ksi�yca na swych oprawc�w.</p><p>� Na ko�! � rozleg� si� g�os Nowowiejskiego. Przed samym wsiadaniem wachmistrz zapali� jeszcze ostatni� pochodni� owe wzniesione r�ce Tatara, po czym oddzia� ruszy� ku Jampolowi, a w�r�d gruz�w Raszkowa, w�r�d nocy i pustki zosta� tylko na wysokim palu sam Azja, syn Tuhaj-beja � i �wieci� d�ugo�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� L</p></title><p>W trzy tygodnie p�niej o po�udniu stan�� pan Nowowiejski w Chreptiowie. Drog� z Raszkowa odbywa� dlatego tak d�ugo, �e cz�stokro� jeszcze przeprawia� si� na drug� stron� Dniestru, podchodz�c czambu�y i perku�abskich ludzi wzd�u� rzeki po r�nych stanicach stoj�cych. Ci opowiadali potem nadci�gaj�cym su�ta�skim wojskom, �e wsz�dzie widzieli polskie oddzia�y, a s�yszeli o wielkich wojskach, kt�re pewnie nie czekaj�c na przybycie Turk�w pod Kamieniec, same drog� im zaskocz� i w walnej bitwie si� z nimi zmierz�.</p><p>Su�tan, kt�rego zapewniano o bezsilno�ci Rzeczypospolitej, bardzo si� zdumiewa� i wysy�aj�c naprz�d Lipk�w, Wo�osz� i naddunajskie ordy, sam posuwa� si� powoli naprz�d, bo pomimo swej niezmiernej pot�gi, bitwy z regularnymi wojskami Rzeczypospolitej wielce si� obawia�.</p><p>W Chreptiowie nie zasta� pan Nowowiejski Wo�odyjowskiego, gdy� ma�y rycerz poci�gn�� za panem Motowid�� do pana podlaskiego przeciw krymskiej ordzie i Dorosze�ce. Tam now� s�aw� do dawnej dodaj�c, wielkich przewag dokona�: srogiego Korpana rozgromi� i cia�o jego na pastw� zwierza w dzikim polu zostawi�; to� gro�nego Drozda rozgromi�, to� m�nego Ma�yszk�, to� dw�ch braci Sinych, s�ynnych kozackich zago�czyk�w, to� wiele pomniejszych watah i czambu��w.</p><p>Pani Wo�odyjowska za� w chwili przybycia Nowowiejskiego zbiera�a si� w�a�nie z reszt� ludzi i taboru do Kamie�ca, bo Chrepti�w trzeba ju� by�o wobec zbli�aj�cej si� nawa�no�ci zostawi�. Z �alem wyje�d�a�a pani Wo�odyjowska z tej drewnianej fortalicji, w kt�rej licznych wprawdzie przyg�d dozna�a, ale w kt�rej najszcz�liwsza pora jej �ycia sp�yn�a � przy m�u, w�r�d s�awnych �o�nierzy i w�r�d serc kochaj�cych. Teraz na w�asn� pro�b� mia�a wyjecha� do Kamie�ca na nieznane losy i niebezpiecze�stwa, jakimi obl�enie grozi�o.</p><p>Lecz serce m�ne maj�c nie poddawa�a si� �alowi, natomiast pilnie dogl�da�a przygotowa� czuwaj�c nad �o�nierzami i taborem. Pomagali jej w tym pan Zag�oba, kt�ry w ka�dej przygodzie rozumem wszystkich przenosi�, oraz pan Muszalski, �ucznik niezr�wnany, a przy tym �o�nierz dzielnej r�ki i niepomiernego do�wiadczenia. Wielce si� oni wszyscy przybyciem pana Nowowiejskiego ucieszyli, cho� zaraz z twarzy m�odego rycerza poznali, �e ni Ewki, ni s�odkiej Zosi z niewoli poga�skiej wydoby� nie zdo�a�. �zami te� rzewnymi Basia losy obydw�ch panien obla�a, bo ju� je za stracone nale�a�o uwa�a�. Sprzedane nie wiadomo komu, mog�y ze stambulskiego rynku by� uwiezione do Azji Mniejszej, na wyspy pod rz�dem tureckim b�d�ce albo do Egiptu, i tam w haremach zamkni�tych trzymane. A wobec tego nie tylko ich wykupi�, ale dopyta� si� o nie by�o niepodobie�stwem.</p><p>P�aka�a Basia, p�aka� roztropny pan Zag�oba, p�aka� i pan Muszalski, �ucznik niezr�wnany � jeden tylko pan Nowowiejski oczy mia� suche, bo ju� mu brak�o �ez. Lecz gdy zacz�� opowiada�, jako hen, ku Dunajowi, a� pod Tekicz poszed� i tam Lipk�w pod bokiem ordy i su�tana rozgromi�, a z�owrogiego Azj� Tuhaj-bejowicza schwyta�, obadwaj starzy rycerze pocz�li w szable trzaska� i wo�a�:</p><p>� Dawajcie go sam! Tu, w Chreptiowie, zgin�� powinien!</p><p>Na to odrzek� pan Nowowiejski:</p><p>� Nie w Chreptiowie, ale w Raszkowie zgin��, bo tam by� powinien, a m�k� mu wachmistrz tutejszy obmy�la�, kt�ra nie by�a lekka.</p><p>Tu opowiedzia�, jak� �mierci� umar� Azja Tuhaj-bejowicz, a oni s�uchali w zgrozie, lubo bez lito�ci.</p><p>� �e Pan B�g zbrodnie �ciga, wiadomo � rzek� wreszcie pan Zag�oba � ale to dziw, �e diabe� tak licho swoich s�ug broni!</p><p>Basia westchn�a pobo�nie, podnios�a oczy w g�r� i po ma�ej chwili rozwagi odrzek�a:</p><p>� Bo mu pot�gi brak, kt�ra by mocy bo�ej zdzier�y� mog�a!</p><p>� O, tu� wa�pani utrafi�a! � zawo�a� pan Muszalski � Bo gdyby, czego Bo�e bro�, diabe� by� od Pana Boga mocniejszy, tedy by wszelka justycja, a z ni� i Rzeczpospolita sczezn�� musia�a!</p><p>� Przeto ja si� i Turk�w nie boj�, gdy� to <emphasis>primo</emphasis><a l:href="#fn522" type="note">[522]</a>: tacy synowie, a <emphasis>secundo</emphasis><a l:href="#fn523" type="note">[523]</a>: synowie Beliala<a l:href="#fn524" type="note">[524]</a>! � odpar� Zag�oba.</p><p>I przez chwil� milczeli wszyscy. Nowowiejski siedzia� na �awie z d�o�mi na kolanach, patrz�c szklanymi oczyma w ziemi�, wi�c pan Muszalski zwr�ci� si� do niego:</p><p>� Musia�o ci jednako ul�y� � rzek� � bo niepomierna to jest konsolacja<a l:href="#fn525" type="note">[525]</a> grzecznej zemsty dokona�.</p><p>� M�w wa�pan, zali ci istotnie ul�y�o? Zali lepiej ci teraz? � pyta�a Basia pe�nym lito�ci g�osem.</p><p>Olbrzym milcza� jeszcze czas jaki�, jakby si� z w�asnymi my�lami pasowa�, nareszcie odrzek� jakby ze zdziwieniem wielkim i tak cicho, �e prawie szepc�c:</p><p>� Imainujcie sobie wa�pa�stwo, jak mi B�g mi�y, takem sam my�la�, �e mi b�dzie lepiej, gdy go zg�adz� I widzia�em go na palu, widzia�em, gdy mu oko �widrem wykr�cano, wmawia�em sam w siebie, �e mi lepiej, tymczasem nieprawda! Nieprawda!�</p><p>Tu pan Nowowiejski obj�� nieszcz�sn� g�ow� r�koma i m�wi� przez zaci�ni�te z�by:</p><p>� Lepiej by�o jemu na palu, lepiej ze �widrem w oczach, lepiej z ogniem na d�oniach ni�li mnie z tym, co we mnie siedzi, co we mnie rozmy�la i pami�ta. Jedna �mier� mi konsolacja, �mier�, �mier� � ot, co!�</p><p>Us�yszawszy to Basia, serce dzielne i �o�nierskie, wsta�a nagle i po�o�ywszy nieszcz�nikowi r�k� na g�ow�, rzek�a:</p><p>� Daj�e ci j� B�g pod Kamie�cem, bo� prawd� m�wisz, �e to jedyna konsolacja!</p><p>On za� oczy przymkn�� i j�� powtarza�:</p><p>� O tak! O tak! B�g zap�a�!�</p><p>I tego samego wieczora ruszyli wszyscy do Kamie�ca.</p><p>Basia, wyjechawszy za ko�owr�t, d�ugo, d�ugo jeszcze ogl�da�a si� na fortalicj� b�yszcz�c� w �wietle zorzy wieczornej, wreszcie prze�egnawszy j� krzy�em �wi�tym, rzek�a:</p><p>� Bodaj nam przysz�o jeszcze wr�ci� z Micha�em do ci�, mi�y Chreptiowie!� Bodaj nas nic gorszego nie czeka�o!�</p><p>I dwie �zy stoczy�y si� po jej r�anej twarzy. Smutek jaki� dziwny �cisn�� wszystkie serca � i jechali dalej w milczeniu. Tymczasem zapad� zmrok.</p><p>Do Kamie�ca jechali wolno, bo tabor posuwa� si� bardzo powoli. Sz�y w nim wozy, stada koni, wo�y, bawo�y, wielb��dy; czelad� wojskowa czuwa�a nad stadami. Niekt�rzy z czeladzi i z �o�nierzy po�enili si� w Chreptiowie, wi�c i niewiast nie brak�o w taborze. Wojska by�o tyle, co pod Nowowiejskim, a opr�cz tego dwie�cie piechoty w�gierskiej, kt�ry to oddzia� ma�y rycerz w�asnym kosztem wystawi� i wy�wiczy�. Patronowa�a im Basia, a dowodzi� nimi oficer dobry, Ka�uszewski. W�grzyn�w prawdziwych nie by�o wcale w tej piechocie, kt�ra tylko dlatego zwa�a si� w�giersk�, i� moderunek mia�a madziarski. Podoficerami byli �s�u�ali� �o�nierze z dragon�w, szeregowcy za� sk�adali si� z dawnych �zb�j�w� i grasant�w, pochwytanych z �upie�nych watah i skazanych na postronek. Tym darowano �ycie pod warunkiem, �e b�d� w piechocie s�u�yli i wierno�ci� a m�stwem dawne grzechy zg�adz�. Nie brak�o te� mi�dzy nimi i ochotnik�w, kt�rzy porzuciwszy jary, odoje i tym podobne zb�jeckie komysze, woleli na s�u�b� do chreptiowskiego �Ma�ego Soko�a� przysta� ni� czu� miecz jego zawieszony nad g�owami. By� to lud niezbyt sforny<a l:href="#fn526" type="note">[526]</a> i nie do�� jeszcze wy�wiczon, ale m�ny, przywyk�y do niewyg�d, niebezpiecze�stw i krwi przelewu. Basia nadzwyczaj kocha�a t� piechot�, jako dzie�o Micha�owe, a i w ich dzikich sercach pr�dko zrodzi�o si� przywi�zanie do cudnej i dobrej pani. Teraz wi�c szli naok� jej kolaski<a l:href="#fn527" type="note">[527]</a>, z samopa�ami na ramionach i szablami przy bokach, dumni z tego, �e pani strzeg�, i gotowi broni� jej zaciekle na wypadek, gdyby jaki czambu� zabieg� im drog�.</p><p>Lecz droga by�a jeszcze wolna, bo pan Wo�odyjowski przezorniejszy by� od innych, a przy tym zbyt �on� mi�owa�, aby przez zw�ok� mia� j� narazi� na niebezpiecze�stwo. Podr� odby�a si� wi�c spokojnie. Wyjechawszy po po�udniu z Chreptiowa, jechali do wieczora, nast�pnie ca�� noc � i drugiego dnia, r�wnie� po po�udniu, ujrzeli ju� wynios�e ska�y kamienieckie.</p><p>Na ich widok, a tak�e na widok baszt i rondeli fortecznych zdobi�cych szczyty ska� wielka otucha wst�pi�a im zaraz w serca. Albowiem wydawa�o si� niepodobnym, aby jaka inna r�ka pr�cz boskiej mog�a zburzy� to orle gniazdo na szczycie otoczonych p�tlic� rzeki wiszar�w uwite. Dzie� by� letni i cudny; wie�e ko�cio��w i cerkwi wygl�daj�ce spoza wiszar�w �wieci�y jak olbrzymie �wiece; spok�j, pogoda i weso�o�� unosi�y si� nad jasn� krain�.</p><p>� Ba�ka � rzek� Zag�oba � nieraz ju� poganie gry�li te mury i zawsze po�amali sobie na nich z�by! Ha! Ile razy sam widzia�em, jak umykali st�d trzymaj�c si� za pyski, bo ich bola�y. Da Pan B�g, �e i teraz tak b�dzie!</p><p>� Pewnie, �e tak! � odpowiedzia�a rozpromieniona Ba�ka.</p><p>� A to przecie by� tu ju� jeden ich cesarz, Osman. By�o to, pami�tam jak dzi�, w roku 1621. Przyje�d�a, jucha, owo w�a�nie z tamtej strony Smotrycza, od Chocimia; wyba�uszy� �lepie, otworzy� g�b�, patrzy, patrzy � i wreszcie pyta: �A t� twierdz� (powiada) kto tak obwarowa�?� �Pan B�g!� � odpowie wezyr. �To niech�e j� Pan B�g zdobywa, bo ja nie g�upi!� I zaraz si� wr�ci�.</p><p>� Ba, pr�dko nawet wracali! � wtr�ci� pan Muszalski.</p><p>� Wracali pr�dko � odrzek� pan Zag�oba � bo�my ich kopiami w s�abizn� ekscytowali, a mnie potem rycerstwo na r�kach przed pana Lubomirskiego przynios�o.</p><p>� To� wa�pan by� pod Chocimiem? � spyta� �ucznik niezr�wnany. � Wierzy� mi si� nie chce, jak pomy�l�, gdzie� wa�pan nie by� i czego� nie dokaza�!</p><p>Pan Zag�oba urazi� si� nieco i odrzek�:</p><p>� Nie tylkom by�, ale i ran�m otrzyma�, kt�r� wa�panu <emphasis>ad oculos</emphasis><a l:href="#fn528" type="note">[528]</a>, je�li� tak ciekaw, zaraz sprezentowa� mog�, ale na stronie, bo wobec pani Wo�odyjowskiej chlubi� mi si� ni� nie wypada.</p><p>S�ynny �ucznik wnet pozna�, i� z niego zadrwiono, �e jednak nie czu� si� na si�ach i�� o lepsz� z dowcipem pana Zag�oby, wi�c nie dopytywa� wi�cej i zwr�ci� rozmow�.</p><p>� To, co wa�pa�stwo m�wicie, to prawda � rzek� � jak cz�ek z daleka i s�yszy ludzkie gadania: �Kamieniec nie opatrzon, Kamieniec upadnie� � to i strach bierze, a jak Kamieniec zobaczy, dalib�g, otucha wst�puje.</p><p>� I jeszcze Micha� b�dzie w Kamie�cu! � zawo�a�a Basia.</p><p>� I pan Sobieski mo�e sukurs<a l:href="#fn529" type="note">[529]</a> przys�a�!</p><p>� Chwa�a Bogu! Nie tak �le z nami! Nie tak �le! Ha! Gorzej bywa�o, a nie dali�my si�!</p><p>� Cho�by te� i najgorzej by�o, rzecz w tym, �eby fantazji nie traci�! Nie zjedli nas i nie zjedz�, p�ki duch �ywie! � zako�czy� pan Zag�oba.</p><p>Pod wp�ywem tych radosnych my�li zamilkli, lecz to milczenie w bolesny zosta�o przerwane spos�b. Oto nagle do kolaski Basinej przysun�� si� z koniem pan Nowowiejski. Twarz jego, tak zwykle straszna i pos�pna, by�a teraz u�miechni�ta i pogodna. Zapatrzone oczy utkwi� w sk�panym w blaskach s�onecznych Kamie�cu i u�miecha� si� ci�gle.</p><p>Dwaj rycerze i Basia patrzyli na niego ze zdziwieniem, bo nie mogli zrozumie�, jakim sposobem widok twierdzy zdj�� tak nagle wszelki ci�ar z jego duszy, �w za� rzek�:</p><p>� Pochwalone imi� Pa�skie! Si�a by�o zmartwienia, ale ot, i rado�� gotowa!</p><p>Tu zwr�ci� si� do Basi:</p><p>� One obie s� u w�jta lackiego Tomaszewicza, i dobrze, �e si� tam schroni�y, bo w takiej fortecy nic im ten zb�j nie uczyni!</p><p>� O kim wa�pan m�wisz? � pyta�a z przestrachem Basia.</p><p>� O Zosi i Ewce.</p><p>� Bo�e ci dopom�! � zawo�a� Zag�oba. � Nie daj si� diab�u!</p><p>Nowowiejski za� m�wi� dalej:</p><p>� Bo to, co o ojcu moim powiadaj�, �e go Azja zarzeza�, to te� nieprawda!</p><p>� Rozum mu si� pomiesza�! � szepn�� pan Muszalski.</p><p>� Wa�pani pozwolisz � rzek� zn�w Nowowiejski � �e pojad� przodem. Tyle czasu cz�ek ich nie widzia�, to mu i t�skno! Oj, kuczy si�<a l:href="#fn530" type="note">[530]</a> z dala od kochania, kuczy!</p><p>To rzek�szy pocz�� kiwa� na obie strony swoj� olbrzymi� g�ow�, nast�pnie za� �cisn�� konia pi�tami i ruszy�.</p><p>Pan Muszalski, kiwn�wszy na kilku dragon�w, ruszy� za nim, aby mie� oko na szale�ca.</p><p>Basia skry�a w d�oniach swoj� r�an� twarz i wkr�tce �zy gor�ce pocz�y jej przecieka� przez palce, pan Zag�oba za� rzek�:</p><p>� Ch�op by� jak z�oto, ale nie w miar� cz�eku takowe nieszcz�cia. Przy tym sam� zemst� dusza nie wy�yje�</p><p>W Kamie�cu wrza�y przygotowania do obrony. Na murach w starym zamku i przy bramach, szczeg�lniej przy bramie Ruskiej, pracowa�y �nacje� miasto zamieszkuj�ce, pod swymi w�jtami, mi�dzy kt�rymi w�jt lacki Tomaszewicz pierwsze bra� miejsce, a to dla swej znanej odwagi i wielkiej bieg�o�ci w strzelaniu z dzia�. Tymczasem pracowano �opatami i taczkami, a Lachowie, Rusini, Ormianie, �ydzi i Cygany szli ze sob� w zawody. Oficerowie rozmaitych regiment�w mieli doz�r nad robot�, wachmistrze i �o�nierze pomagali mieszcza�stwu, pracowa�a nawet szlachta przepomniawszy, �e B�g jej r�ce tylko do szabli stworzy�, wszelk� za� inn� prac� zda� na ludzi �nikczemnego� stanu. Przyk�ad dawa� sam pan Wojciech Humiecki, chor��y podolski, kt�rego widok a� �zy wyciska�, bo w�asnymi r�koma kamienie taczk� wozi�. Robota wrza�a i w mie�cie, i w zamku. Mi�dzy t�umami kr�cili si� dominikanie, jezuici, braciszkowie �w. Franciszka i karmelici, b�ogos�awi�c wysi�ki ludzkie. Niewiasty donosi�y �ywno�� i trunki pracuj�cym: pi�kne Ormianki, �ony i c�ry bogatych kupc�w, i jeszcze pi�kniejsze �yd�wki z Karwaser�w, �wa�ca, Zinkowiec, Dunajgrodu zwraca�y na si� oczy �o�nierskie.</p><p>Lecz uwaga t�um�w najbardziej zwr�ci�a si� na wjazd Basi. By�o zapewne wiele dostojniejszych niewiast w Kamie�cu, lecz nie by�o �adnej, kt�rej by m�a okrywa�a wi�ksza chwa�a wojenna. S�yszano r�wnie� w Kamie�cu i o samej pani Wo�odyjowskiej jako o niewie�cie chrobrej, kt�ra nie stracha�a si� mieszka� w pustynnej stra�nicy w�r�d dzikiego ludu, kt�ra z m�em chodzi�a na wyprawy, a porwana przez Tatara, zdo�a�a go pogromi� i wyj�� ca�o z jego r�k drapie�nych. S�awa jej by�a tak�e niepomierna. Ale ci, kt�rzy jej nie znali i nie widzieli dot�d, wyobra�ali sobie, �e musi to by� jaka� olbrzymka, �ami�ca podkowy i rozdzieraj�ca pancerze. Jakie� wi�c by�o ich zdziwienie, gdy ujrzeli wychylaj�c� si� male�k� i r�ow�, na po�y dziecinn� twarzyczk�.</p><p>� Sama�e to jest pani Wo�odyjowska alboli tylko jej c�rka? � pytano w t�umach.</p><p>� Sama� jest � odpowiadali znajomkowie.</p><p>Za czym podziw ogarnia� mieszczan, niewiasty, ksi�y, wojsko. Pogl�dano z nie mniejszym podziwem na �niezwyci�on�� chreptiowsk� komend�, na dragon�w, mi�dzy kt�rymi jecha� spokojnie, u�miechni�ty, z b��dnymi oczyma, Nowowiejski, i na gro�ne twarze opryszk�w przerobionych w w�giersk� piechot�. Sz�o jednak z Basi� kilkuset ludzi na schwa�, wojennik�w z rzemios�a, wi�c zaraz serca przyby�o mieszczanom.</p><p>� To� si�a niepowszednia, ci Turkom �miele zajrz� w oczy! � wo�ano w t�umach.</p><p>Niekt�rzy z mieszczan, a nawet i z �o�nierzy, szczeg�lniej z regimentu ksi�dza biskupa Trzebickiego, kt�ry to regiment �wie�o przyby� do Kamie�ca, my�leli, �e i sam pan Wo�odyjowski znajduje si� w orszaku, wnet te� podnios�y si� krzyki:</p><p>� Niech �yje pan Wo�odyjowski!</p><p>� Niech �yje obro�ca nasz! Najs�awniejszy kawaler!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis><a l:href="#fn531" type="note">[531]</a> Wo�odyjowski! <emphasis>Vivat!</emphasis></p><p>Basia s�ucha�a i serce jej ros�o, bo nic nie mo�e by� milszego niewie�cie nad s�aw� m�a, zw�aszcza gdy brzmi� ni� usta ludzkie w wielkim grodzie.</p><p>�Tylu tu rycerzy � my�la�a Basia � a przecie �adnemu nie krzycz�, jeno mojemu, jeno Micha�owi!�</p><p>I sama mia�a ochot� zakrzykn�� z ch�rem: �<emphasis>Vivat</emphasis> Wo�odyjowski!� � lecz pan Zag�oba reflektowa� j�, i� powinna zachowa� si�, jak na dostojn� person�<a l:href="#fn532" type="note">[532]</a> przystoi, i k�ania� si� na obie strony, w�a�nie jak czyni� kr�lowe wje�d�aj�c do stolicy.</p><p>Sam si� te� k�ania� to czapk�, to r�k�, a gdy znajomkowie i na jego cze�� pocz�li wiwatowa�, w�wczas ozwa� si� do t�um�w:</p><p>� Mo�ci panowie! Kto Zbara� wytrzyma�, wytrzyma i w Kamie�cu.</p><p>Wedle instrukcji Wo�odyjowskiego orszak zajecha� przed nowo zbudowany klasztor panien dominikanek. Mia� ci ma�y rycerz sw�j w�asny dworek w Kamie�cu, ale �e klasztor le�a� w miejscu zacisznym, do kt�rego kule dzia�owe z trudno�ci� mog�y dochodzi�, wola� wi�c w nim Ba�k� swoj� mi�� umie�ci�, tym bardziej �e jako dobrodziej klasztoru, spodziewa� si� dobrego przyj�cia. Jako� ksieni, matka Wiktoria, c�rka Stefana Potockiego, wojewody brac�awskiego, przyj�a Basi� z otwartymi r�koma. Z tych obj�� posz�a zaraz w drugie i kochane bardzo ciotuli Makowieckiej, z kt�r� nie widzia�a si� od lat dawnych. P�aka�y te� obie, p�aka� i pan stolnik latyczowski, kt�rego Basia by�a zawsze ulubienic�. Ledwie �zy rozczulenia wszyscy obtarli, nadbieg�a Krzysia Ketlingowa i nowe pocz�y si� powitania, po czym otoczy�y Basi� siostry zakonne i szlachcianki tak znajome, jak i nieznajome; wi�c pani Marcinowa Boguszowa, pani Stanis�awska, pani Kalinowska, pani Chocimierska, pani Wojciechowa Humiecka, �ona pana chor��ego podolskiego, kawalera wielkiego. Jedne, jak pani Boguszowa, dopytywa�y o m��w, inne: co Basia my�li o nawa�no�ci tureckiej i czy, wedle jej opinii, Kamieniec utrzyma� si� zdo�a.</p><p>Basia z rado�ci� wielk� spostrzeg�a, �e poczytuj� j� za jakow�� powag� wojenn� i wygl�daj� z jej ust pociechy. Wi�c te� jej nie sk�pi�a.</p><p>� Ani mowy o tym nie masz � rzek�a � by�my si� Turczynowi obroni� nie zdo�ali. Micha� tu przyjedzie dzi�, jutro, najdalej za par� dni, a jak on si� zajmie obron�, mo�ecie wa�panie spa� spokojnie, ile �e i forteca, jako wiadomo, okrutna, na czym si�, dzi�kowa� Bogu, znam trocha!</p><p>Pewno�� Basi wla�a pociech� w niewie�cie serca, a zw�aszcza uspokoi�a je obietnica przyjazdu pana Wo�odyjowskiego. Imi� jego by�o istotnie tak szanowane, �e wnet, chocia� ju� wiecz�r zapad�, pocz�li przychodzi� z powinnym czo�em do Basi oficerowie miejscowi, ka�den za� z nich zaraz po pierwszych powitaniach wypytywa�, kiedy ma�y rycerz wraca i czy istotnie zamkn�� si� w Kamie�cu zamierza? Basia przyj�a tylko majora Kwasibrockiego, kt�ren piechot� ksi�dza biskupa krakowskiego dowodzi�, pana pisarza Rzewuskiego, jen po panu ��czy�skim, a raczej w jego zast�pstwie, by� na czele regimentu � i Ketlinga. Przed innymi nie otworzono ju� drzwi tego dnia, bo pani by�a zdro�ona, a przy tym musia�a si� zaj�� panem Nowowiejskim. Nieszcz�sny �w m�odzian przed samym klasztorem spad� z konia i ju� bez przytomno�ci by� do celi odniesiony.</p><p>Pos�ano zaraz po medyka, tego samego, kt�ren Basi� w Chreptiowie leczy�, a kt�ren ci�k� chorob� m�zgu zapowiedzia� i o �yciu s�ab� nadziej� dawa�. Do p�nego wieczora Basia, pan Muszalski i pan Zag�oba rozmawiali o tym zdarzeniu, rozmy�laj�c nad nieszcz�snym losem rycerza.</p><p>� Medyk powiada mi � rzek� Zag�oba � �e je�li wy�yje, to po skutecznych krwie upustach rozum mu si� nie pomiesza i potem l�ejszym sercem b�dzie nieszcz�cie znosi�.</p><p>� Nie masz ju� dla niego pociechy! � odrzek�a Basia.</p><p>� Cz�stokro� lepiej by dla cz�owieka by�o, �eby pami�ci nie posiada� � zauwa�y� pan Muszalski � ale <emphasis>animalia</emphasis><a l:href="#fn533" type="note">[533]</a> nawet od tego nie s� wolne.</p><p>Lecz staruszek zgromi� za t� uwag� s�awnego �ucznika.</p><p>� Gdyby� wa�pan pami�ci nie posiada�, tedy by� do spowiedzi chodzi� nie m�g� � rzek� � a w�wczas by�by� lutrom<a l:href="#fn534" type="note">[534]</a> r�wny i godzien ognia piekielnego. Wa�pana ju� i ksi�dz Kami�ski przestrzega� w blu�nieniu, ale: m�w wilkowi pacierz, a wilk woli kozi� macierz!</p><p>� Co ja za wilk! � rzek� s�awny �ucznik � Ot, Azja to by� wilk!</p><p>� A czy ja tego nie m�wi�em? � spyta� Zag�oba. � Kto pierwszy powiedzia�: to wilk?</p><p>� Nowowiejski mnie m�wi� � rzek�a Basia � �e po dniach i po nocach s�yszy, jako Ewka i Zosia wo�aj� na niego: �ratuj� � a tu jak ratowa�? Musia�o si� na chorobie sko�czy�, bo nikt � by takiej bole�ci nie wytrzyma�. �mier� by ich prze�y� � ha�by nie m�g�.</p><p>� Le�y teraz jak kawa� drewna, o bo�ym �wiecie nic nie wie � rzek� Muszalski � a szkoda, bo harcownik z niego przedni!</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� pacho�ek, kt�ry przyszed� z doniesieniem, �e w mie�cie zn�w gwar okrutny, bo si� ludzie zbiegaj� patrzy� na pana jenera�a podolskiego, kt�ry dopiero co wjecha� z dworem do�� zacnym i kilkudziesi�ciu piechoty.</p><p>� Komenda do niego nale�y � rzek� Zag�oba. � Cnotliwie to ze strony pana Miko�aja Potockiego, �e woli tu by� ni� gdzie indziej, ale po staremu, wola�bym, �eby go tu nie by�o. Ha! Przeciwny by� hetmanowi i on! W wojn� nie wierzy�, a teraz kto wie, czy nie przyjdzie mu g�ow� na�o�y�!</p><p>� Mo�e i inni panowie Potoccy za nim �ci�gn� � rzek� pan Muszalski.</p><p>� To ju� wida� Turcy niedaleko! � odpowiedzia� pan Zag�oba. � W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego! Bogdaj pan jenera� by� drugim Jeremim, a Kamieniec drugim Zbara�em.</p><p>� Musi tak by� albo pierwej zginiem! � rzek� jaki� g�os od proga.</p><p>Basia skoczy�a na d�wi�k tego g�osu i krzykn�wszy: �Micha�� � rzuci�a si� ma�emu rycerzowi w ramiona.</p><p>Pan Wo�odyjowski przywi�z� z pola wiele wa�nych nowin, kt�re zanim na radzie wojennej oznajmi�, wpierw �onie w zacisznej celi opowiada�. Sam on zni�s� doszcz�tnie kilka pomniejszych czambulik�w i z wielk� s�aw� tu� pod koszem krymskim i Dorosze�kowym si� uwija�. Je�c�w te� przyprowadzi� kilkudziesi�ciu, od kt�rych mo�na by�o zasi�gn�� j�zyka co do si� cha�skich i Doroszowych.</p><p>Innym zago�czykom mniej si� natomiast uda�o. Pan podlaski, stoj�cy na czele znaczniejszych si�, zniesion zosta� w morderczej bitwie; pana Motowid�o, kt�ry poci�gn�� ku wo�oskiemu szlakowi, rozbi� Kryczy�ski z pomoc� ordy bia�ogrodzkiej i resztek Lipk�w pozosta�ych po tekickim pogromie. Wo�odyjowski, zanim do Kamie�ca przyby�, wyboczy� do Chreptiowa, bo � jak m�wi� � chcia� jeszcze raz na to miejsce szcz�liwo�ci swojej spojrze�.</p><p>� By�em tam � rzek� � tu� po waszym odje�dzie, jeszcze i miejsce po was nie ostyg�o i mog�em was �acno dogoni�, alem si� w Uszycy na multa�ski brzeg przeprawi�, by tam ucha od step�w nadstawi�. Niekt�re czambu�y ju� przesz�y i boj� si�, �e na Pokucie wychyn�wszy, na �niespodzianych� ludzi uderz�. Inne zasi� id� przed tureckim wojskiem i nied�ugo tu b�d�. B�dzie obl�enie, go��biu m�j najmilszy, nie ma na to rady, ale si� nie damy, bo tu ka�den nie tylko ojczyzny, ale i swego prywatnego dobra broni.</p><p>To rzek�szy, ruszy� kilkakro� w�sikami, a potem �on� za ramiona wzi�� i pocz�� ca�owa� po policzkach. Tego dnia nie m�wili ze sob� wi�cej. Nazajutrz pan Wo�odyjowski powt�rzy� swe nowiny u ksi�dza biskupa Lanckoro�skiego przed rad� wojenn�, do kt�rej pr�cz biskupa nale�eli: pan genera� podolski, pan podkomorzy podolski Lanckoro�ski, pan pisarz podolski Rzewuski, pan chor��y Humiecki, Ketling, pan Makowiecki, major Kwasibrocki i kilku innych wojskowych. Nie podoba�o si� to naprz�d panu Wo�odyjowskiemu, �e pan genera� podolski o�wiadczy�, i� komendy nie chce na si� bra�, ale j� radzie powierza.</p><p>� W nag�ych razach musi by� jedna g�owa i jedna wola! � odrzek� ma�y rycerz. � Pod Zbara�em by�o trzech regimentarzy, kt�rym z urz�du nale�a�a si� w�adza, a przecie� oddali j� ksi�ciu Jeremiemu Wi�niowieckiemu, s�usznie s�dz�c, i� w niebezpiecze�stwie lepiej jednego s�ucha�.</p><p>S�owa te nie przyda�y si� na nic. Pr�no uczony Ketling Rzymian jako przyk�ad cytowa�, kt�rzy najwi�kszymi wojennikami w �wiecie b�d�c, dyktatur� wymy�lili. Ksi�dz biskup Lanckoro�ski, kt�ry Ketlinga nie lubi�, bo nie wiadomo dlaczego u�o�y� sobie, i� �w, jako Szkot z pochodzenia, na dnie duszy heretykiem by� musi, odpar�, i� Polacy nie potrzebuj� od przybysz�w historii si� uczy�, ale te�, maj�c w�asny rozum, nie potrzebuj� i Rzymian na�ladowa�, kt�rym zreszt� w m�stwie i wymowie nic zgo�a albo bardzo ma�o ust�puj�. �Jako z ca�ego nar�cza drzewa (m�wi�) wi�ksze jest p�omi�<a l:href="#fn535" type="note">[535]</a> ni�li z jednej szczapy, tak z wielu g��w baczniejsza ni�li z jednej rada�. Przy czym chwali� modesti�<a l:href="#fn536" type="note">[536]</a> pana genera�a podolskiego, chocia� inni rozumieli, �e to jest raczej strach przed odpowiedzialno�ci� � i od siebie uk�ady radzi�. Gdy wyraz ten zosta� wym�wiony, porwali si� �o�nierze z siedze�, jakby ogniem sparzeni, pan Wo�odyjowski, Ketling, Makowiecki, Kwasibrocki, Humiecki, Rzewuski, i pocz�li zgrzyta� a szablami trzaska�. �A Wier�!� � ozwa�y si� g�osy. �Nie na uk�ady my tu przyszli!� �Mediatora suknia duchowna broni!� Kwasibrocki zawo�a� nawet: �Do kruchty, nie do rady!� I sta� si� huczek. Na to biskup wsta� i rzek� wielkim g�osem:</p><p>� Pierwszym got�w da� gard�o za ko�cio�y i za moje owieczki, a je�li o uk�adach wspominam i temporyzowa� bym pragn��, to niech mnie B�g s�dzi � nie dlatego, by twierdz� podda�, jeno �eby hetmanowi da� czas do zebrania posi�k�w. Straszne jest poganom imi� pana Sobieskiego i cho�by s�usznych si� nie mia�, niech jeno rozg�os si� rozlegnie, �e idzie � wnet bisurman Kamie�ca poniecha.</p><p>A gdy tak pot�nie przem�wi�, umilkli wszyscy, niekt�rzy za� ucieszyli si� nawet widz�c, �e poddania nie mia� ksi�dz biskup na my�li.</p><p>Wtem Wo�odyjowski rzek�:</p><p>� Nieprzyjaciel, nim Kamieniec obiegnie, musi wprz�d �waniec pokruszy�, bo mu nijak obronny zamek za plecami sobie zostawia�. Ow� za pozwole�stwem pana podkomorzego podolskiego ja si� podejmuj� w �wa�cu zamkn�� i trzyma� si� w�a�nie przez taki czas, jaki ksi�dz biskup za pomoc� uk�ad�w zyska� zamierza. Ludzi wiernych wezm� i p�ki b�dzie mego �ycia, p�ty b�dzie i �wa�ca!</p><p>Na to zakrzykn�li wszyscy:</p><p>� Nie mo�e by�! Ty� tu potrzebny! Bez ciebie i mieszcza�stwo ducha utraci, i �o�nierze z tak� ochot� stawa� nie b�d�. �adn� miar� nie mo�e by�! Kto tu ma wi�cej eksperiencji? Kto Zbara� odby�? A jak do wycieczki przyjdzie, kto poprowadzi? Ty zgorzejesz w �wa�cu, a my tu zgorzejem bez ciebie!</p><p>� Komenda mn� rz�dzi � odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>� Do �wa�ca m�odego by jakiego rezoluta pos�a�, kt�ry by mi by� pomocnikiem � ozwa� si� podkomorzy podolski.</p><p>� Niech Nowowiejski idzie! � ozwa�o si� kilka g�os�w.</p><p>� Nowowiejski i�� nie mo�e, bo mu g�owa gorzeje � odpar� Wo�odyjowski � le�y on na �o�u i o bo�ym �wiecie nie wie!</p><p>� Tymczasem rad�my: gdzie kto ma stan�� i kt�rej bramy broni�? � ozwa� si� ksi�dz biskup.</p><p>Wszystkie oczy zwr�ci�y si� na genera�a podolskiego, �w za� rzek�:</p><p>� Zanim rozkazy wydam, rad zdania do�wiadczonych �o�nierzy pos�ucham, �e za� eksperiencj� wojenn� pan Wo�odyjowski tu g�ruje, jego pierwszego do g�osu wzywam.</p><p>Wo�odyjowski radzi� przede wszystkim zamki przed miastem le��ce dobrze osadzi�, bo mniema�, i� w�a�nie na owe zamki zwr�ci si� g��wnie impet nieprzyjacielski. Inni poszli za jego mniemaniem. By�o tysi�c sze��dziesi�t piechoty, kt�r� rozdzielono w taki spos�b, i� praw� stron� zamku obsadzi� pan My�liszewski, lew� pan Humiecki, s�awny ze swoich przewag pod Cudnowem. Od Chocimia, w miejscu najniebezpieczniejszym, stan�� sam pan Wo�odyjowski, ni�ej umieszczono oddzia� Serdiuk�w, stron� od Zinkowic os�ania� major Kwasibrocki, po�udnie pan W�sowicz, a bok od dworca kapitan Bukar z lud�mi pana Krasi�skiego. Byli to wszystko nie wolentarze jakowi�, ale �o�nierze z zawodu, wyborni i w boju tak wytrzymali, �e nie �atwiej inni znosili upa� s�oneczny ni� oni ogie� z dzia�. Pr�cz tego w wojskach Rzeczypospolitej, zawsze nielicznych, s�u��c, przywykli od m�odych lat dawa� odp�r dziesi��kro� pot�niejszemu nieprzyjacielowi i za rzecz naturaln� to uwa�ali. Og�lny nadz�r nad zamkow� artyleri� mia� urodziwy Ketling, kt�ry bieg�o�ci� w kierowaniu armat wszystkich przewy�sza�. Komenda g��wna w zamku mia�a by� przy ma�ym rycerzu, kt�remu zarazem pan genera� podolski pozostawi� wolno�� czynienia wycieczek, ilekro� zdarzy si� potrzeba i sposobno��.</p><p>Owi zasi�, dowiedziawszy si�, gdzie kt�ry b�dzie sta�, uradowali si� w sercach i krzyk znaczny podj�wszy oraz trzaskanie rapierami uczyniwszy, tym sposobem swoj� ochot� okazali. S�ysz�c to pan genera� podolski rzek� do w�asnej duszy:</p><p>�Nie wierzy�em, by�my si� obroni� zdo�ali, i bez wiary tu przyby�em, sumienia jeno s�uchaj�c, ale przecie kto wie, czy z takimi �o�nierzami nie zdo�amy odbi� nieprzyjaciela? S�awa na mnie spadnie i za drugiego Jeremiego mnie og�osz�, a w takim razie bogdaj je�eli nie szcz�liwa przywiod�a mnie tu gwiazda!�</p><p>I jak dawniej w�tpi� o obronie, tak teraz pocz�� w�tpi� o zdobyciu Kamie�ca, za czym fantazja jego wzros�a i ra�niej ju� o obsadzeniu samego miasta naradza� si� pocz��.</p><p>Uradzili wi�c, aby w samym mie�cie, przy bramie Ruskiej stan�� pan Makowiecki z gar�ci� szlachty, polskich mieszczan, w bitwie od innych wytrzymalszych, tudzie� z kilkudziesi�ci� Ormian i �yd�w. Za� bram� �uck� oddano panu Gr�deckiemu, przy kt�rej rz�d nad armat� pan �uk i pan Matczy�ski obj�li. Za� stra� placow� przed ratuszem obj�� pan �ukasz Dziewanowski; za� pan Chocimirski za Rusk� bram� nad ha�a�liwym ludem Cygan�w wzi�� dow�dztwo. Za� od mostu, a� po dw�r pana Sinickiego, zawiadowa� stra�ami pan Kazimierz Humiecki, brat m�nego Wojciecha. A dalej mieli mie� kwatery pan Staniszewski i nad Lack� bram� pan Marcin Bogusz, a przy baszcie Spi�owej mia� stan�� pan Jerzy Skar�y�ski z panem Jackowskim, tu� wedle bia�ob�ockiej dziury. Pan Dubrawski z Pietraszewskim obj�li baszt� Rze�nika. Wielki szaniec miejski oddano Tomaszewiczowi, w�jtowi jurysdykcji polskiej, mniejszy panu Jackowskiemu; za� by� rozkaz, by usypa� i trzeci, z kt�rego p�niej �yd pewien, bieg�y puszkarz, wielce Turkom dokucza�.</p><p>Tak si� rozporz�dziwszy, na wieczerz� wszyscy radni do pana genera�a podolskiego poszli, kt�ry szczeg�lniej podczas tej ochoty uczci� pana Wo�odyjowskiego, i miejscem, i winem, i potrawami, i mow�, przewiduj�c, i� po obl�eniu do przezwiska �ma�ego rycerza� miano �Hektora kamienieckiego� przez potomno�� dodane b�dzie. �w za� o�wiadczy�, �e szczerze s�u�y� zamy�la i w tym celu pewnym �lubem w katedrze zwi�za� si� zamierza, za czym prosi ksi�dza biskupa, aby mu to jutro uczyni� by�o nie wzbronno. Ksi�dz biskup widz�c, i� z tego �lubu po�ytek publiczny wyrosn�� mo�e, przyrzek� ch�tnie.</p><p>Nazajutrz wielkie by�o w katedrze nabo�e�stwo. S�uchali go w skupieniu i podnios�o�ci ducha rycerze, szlachta, �o�nierstwo i lud pospolity. Pan Wo�odyjowski z Ketlingiem le�eli krzy�em przed o�tarzem; Krzysia i Basia kl�cza�y tu� za stallami, p�acz�c, bo wiedzia�y, i� �lub �w na niebezpiecze�stwo �ycie ich m��w poda� mo�e. Po uko�czeniu mszy ksi�dz biskup obr�ci� si� do ludu z monstrancj�; w�wczas ma�y rycerz wsta� i kl�kn�wszy na stopniach o�tarza, tak rzek� wzruszonym, cho� spokojnym g�osem:</p><p>� Za osobliwe dobrodziejstwa i szczeg�lniejsz� protekcj�, jak�m ja od Pana Boga Najwy�szego i Syna Jego Jedynego otrzyma�, do r�wnie� szczeg�lniejszej poczuwaj�c si� wdzi�czno�ci, �lubuj� i poprzysi�gam, i� jako On i Syn Jego mnie wspomogli, tako i ja do ostatniego tchu Krzy�a �wi�tego b�d� broni�. A maj�c komend� starego zamku sobie powierzon�, p�kim �yw i r�koma a kolanami rucha�<a l:href="#fn537" type="note">[537]</a> mog�c, poga�skiego nieprzyjaciela w sprosno�ci �yj�cego do zamku nie puszcz� ni z mur�w nie ust�pi�, ni szmaty bia�ej nie zatkn�, cho�by mi te� pod gruzami pogrze��<a l:href="#fn538" type="note">[538]</a> si� przysz�o� Tak mi dopom� B�g i �wi�ty Krzy� � Amen!</p><p>Cisza uroczysta nasta�a w ko�ciele, po czym da� si� s�ysze� g�os Ketlinga:</p><p>� �lubuj� � rzek� �w � za szczeg�lne dobrodziejstwa, kt�rych w tej ojczy�nie dozna�em, do ostatniej kropli krwie zamku broni� i pierwej si� pod gruzami jego pogrze��, zanim by noga nieprzyjacielska mia�a w jego mury wst�pi�. A jako ze szczerego serca i szczerej wdzi�czno�ci przysi�g� ow� sk�adam, tako mi dopom� B�g i �wi�ty Krzy� � Amen!</p><p>Tu ksi�dz biskup pochyli� monstrancj� i da� j� do uca�owania naprz�d panu Wo�odyjowskiemu, potem Ketlingowi. Na �w widok liczni rycerze uczynili gwar w ko�ciele. Rozleg�y si� g�osy:</p><p>� Wszyscy przysi�gamy! Jeden na drugim polegniem! Nie upadnie ta twierdza! Przysi�gamy! Przysi�gamy! Amen! Amen! Amen!</p><p>Szable i rapiery wysz�y ze zgrzytem z pochew i w ko�ciele uczyni�o si� jasno od stali. Blask �w roz�wieci� gro�ne twarze, rozpalone oczy i zapa� wielki, niewypowiedziany ogarn�� szlacht�, �o�nierzy, lud.</p><p>Wtem uderzono we wszystkie dzwony, hukn�� organ, ksi�dz biskup zaintonowa�: <emphasis>Sub Tuum praesidium</emphasis><a l:href="#fn539" type="note">[539]</a> � sto g�os�w zabrzmia�o mu w odpowiedzi � i tak modlono si� za twierdz�, kt�ra by�a stra�nic� chrze�cija�stwa i kluczem Rzeczypospolitej.</p><p>Po uko�czonym nabo�e�stwie Ketling z Wo�odyjowskim wyszli z ko�cio�a trzymaj�c si� pod r�ce. �egnano i b�ogos�awiono ich po drodze, bo nikt nie w�tpi�, �e pierwej polegn�, nim zamek oddadz�. Ale nie �mier�, jeno zwyci�stwo i s�awa zdawa�y si� nad nimi unosi� � i prawdopodobnie w�r�d tych wszystkich t�um�w oni jedni tylko wiedzieli, jak straszn� zwi�zali si� przysi�g�. Mo�e tak�e przeczuwa�y zag�ad�, jaka zawis�a nad ich g�owami, dwa kochaj�ce niewie�cie serca, bo ni Basia, ni Krzysia nie mog�y si� uspokoi�, a gdy wreszcie Wo�odyjowski znalaz� si� w klasztorze przy �onie, ta, zanosz�c si� i �kaj�c jak ma�e dziecko, przytuli�a si� do jego piersi i tak rzek�a przerywanym g�osem:</p><p>� Pami�taj� Micha�ku, �e� bro� Bo�e na ciebie nieszcz�cia� ja� ja� nie wiem� co� si� ze mn�� stanie!�</p><p>I pocz�a, si� trz��� z uniesienia; ma�y rycerz wzruszon by� tak�e bardzo. ��te jego w�siki wysuwa�y si� i cofa�y przez chwil�, wreszcie rzek�:</p><p>� Ano, Ba�ka� trzeba by�o, no!�</p><p>� Wola�abym umrze�! � rzek�a Basia.</p><p>Us�yszawszy to ma�y rycerz pocz�� jeszcze pr�dzej w�sikami rusza� i powt�rzywszy kilkakrotnie: �Cicho, Ba�ka!� cicho!� � tak wreszcie ozwa� si� dla uspokojenia kochanej nad wszystko niewiasty:</p><p>� A pami�tasz, jak mi ci� Pan B�g wr�ci�, com powiedzia�? Powiedzia�em tak: �Na jak� mnie, Panie Bo�e, kontentacj�<a l:href="#fn540" type="note">[540]</a> sta�, tak� ci obiecuj�. Po wojnie, je�li ostan� �yw, kaplic� b�d� erygowa�<a l:href="#fn541" type="note">[541]</a>, ale czasu wojny musz� czego� znacznego dokaza�, aby ci� niewdzi�czno�ci� nie nakarmi�!� Co tam zamek! Ma�o i tego za takowe dobrodziejstwo! Przysz�a pora! Zali godzi si�, aby Zbawiciel powiedzia� sobie: �Obiecanka cacanka�? Niechby mnie wprz�d kamienie zamkowe pot�uk�y, nim bym mia� kawalerski parol<a l:href="#fn542" type="note">[542]</a> Bogu dany z�ama�! Trzeba, Ba�ka! � i ca�a rzecz!� Bogu, Ba�ka, ufajmy!�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� LI</p></title><p>Tego� dnia jeszcze pan Wo�odyjowski wyjecha� z chor�gwiami na pomoc m�odemu panu Wasilkowskiemu, kt�ry ku Hry�czukowi skoczy�, bo przysz�a wie��, i� tam Tatarowie wpadli torhakiem, ludzi kr�puj�c, byd�o bior�c, ale wsi dla niepoznaki nie pal�c. Pan Wasilkowski wnet ich rozgromi�, jasyr odebra� i je�c�w wzi��. Tych pan Wo�odyjowski do �wa�ca powi�d� poleciwszy panu Makowieckiemu na pytki ich wzi�� i zeznania ich rz�dnie spisa�, tak aby hetmanowi i kr�lowi mog�y by� odes�ane. Tatarzy zeznali, i� z rozkazania perku�abskiego granic� przeszli maj�c sobie dodanego w pomoc rotmistrza Styngana z Wo�osz�. Natomiast, lubo przypiekani, nie umieli powiedzie�, jak daleko m�g� znajdowa� si� w tej chwili cesarz turecki z ca�� pot�g�, gdy� id�c niesfornymi kupami przodkiem, nie utrzymywali z ca�ym obozem zwi�zku.</p><p>Wszyscy jednak zgodnie zeznali, �e cesarz pot�g� poruszy�, �e do Rzeczypospolitej ci�gnie i prawdopodobnie wkr�tce stanie ju� pod Chocimiem. Nie by�o w tych zeznaniach nic nowego dla przysz�ych obro�c�w Kamie�ca, poniewa� jednak w Warszawie, na dworze kr�lewskim, jeszcze nie wierzono w wojn�, przeto postanowi� pan podkomorzy podolski wyprawi� je�c�w wraz z ich nowinami do Warszawy.</p><p>Podjazdy wr�ci�y zadowolone z pierwszej ekspedycji. Tymczasem wieczorem przyby� do Wo�odyjowskiego sekretarz jego pobratymca, Habareskula, starszego perku�aba chocimskiego. Nie przywi�z� on �adnego listu, bo perku�ab ba� si� pisa�, natomiast poleci� powiedzie� ustnie swemu pobratymcowi Wo�odyjowskiemu, ��renicy oka� i �kochaniu serca�, aby si� na baczno�ci mia� i je�li Kamieniec nie ma do�� wojsk do obrony, by pod jakimkolwiek pozorem miasto opu�ci�, bo cesarz ju� drugiego dnia w Chocimiu z ca�� pot�g� spodziewan.</p><p>Wo�odyjowski kaza� podzi�kowa� perku�abowi i nagrodziwszy sekretarza wys�a� go z powrotem, sam za� zawiadomi� natychmiast komendant�w o zbli�aj�cym si� niebezpiecze�stwie.</p><p>Wie��, lubo spodziewano si� jej ka�dej godziny, wielkie uczyni�a wra�enie. Zdwojono gorliwo�� przy robotach miejskich, pan Hieronim Lanckoro�ski za� ruszy� bez chwili zw�oki do swojego �wa�ca, by stamt�d na Chocim mie� oko.</p><p>Czas jaki� up�yn�� na oczekiwaniu, na koniec w Porcjunku�� 2 sierpnia su�tan stan�� pod Chocimiem. Rozla�y si� pu�ki jako morze bezbrze�ne � i na widok ostatniego grodu le��cego w granicach w�adzy padyszacha okrzyk: �Allach! Allach!�, wyrwa� si� z setek tysi�cy gardzieli. Po drugiej stronie Dniestru le�a�a bezbronna Rzeczpospolita, kt�r� te niezmierne wojska mia�y zala� jak pow�d� lub po�re� jak p�omie�.T�umy wojownik�w, nie mog�c si� pomie�ci� w grodzie, roz�o�y�y si� na polach, na tych samych, gdzie kilkadziesi�t lat temu r�wnie liczn� armi� proroka rozgromi�y polskie szable.</p><p>Teraz zdawa�o si�, �e nadszed� czas zemsty, i nikt w tych dzikich zast�pach, pocz�wszy od su�tana, sko�czywszy na ciurze obozowym, nie przeczuwa�, �e te pola po dwakro� b�d� dla p�ksi�yca z�owrogie. Nadzieja, ba, nawet pewno�� zwyci�stwa o�ywia�a wszystkie serca. Janczarowie i spahisowie, t�umy pospolitego ruszenia z Ba�kan�w, z g�r Rodopu, z Rumelii, z Pelionu i Ossy, z Karmelu i Libanu, z pusty� arabskich, znad brzeg�w Tygru, z nizin nilowych i spiek�ych piask�w afryka�skich, wydaj�c dzikie okrzyki domaga�y si�, by ich natychmiast na �niewierny brzeg� prowadzi�. Lecz tymczasem muezinowie z chocimskich minaret�w pocz�li wo�a� na modlitw�, wi�c uciszy�o si� wszystko. Morze g��w w zawojach, kapuzach, fezach, burnusach, kefiach i stalowych he�mach pochyli�o si� ku ziemi i przez pola poszed� g�uchy pomruk modlitwy, na kszta�t brz�czenia niezmiernego roju pszcz� � i porwany przez powiew, lecia� za Dniestr ku Rzeczypospolitej.</p><p>Za czym ozwa�y si� b�bny, krzywu�y i piszcza�ki, daj�c znak wytchnienia. Lubo wojska sz�y z wolna i wygodnie, chcia� przecie padyszach da� im po d�ugiej drodze a� z Adrianopola dorzeczny wypoczynek. Sam on odby� ablucje w jasnym �r�dle niedaleko miasta p�yn�cym i do chocimskiego konaku<a l:href="#fn543" type="note">[543]</a> odjecha�, na polach za� pocz�to rozpina� dla pu�k�w namioty, kt�re wkr�tce okry�y jakoby �niegiem nieprzejrzan� przestrze� okolicy.</p><p>Dzie� by� pi�kny i ko�czy� si� pogodnie. Po ostatnich wieczornych modlitwach ob�z pocz�� odpoczywa�. Zab�ys�o tysi�ce i setki tysi�c�w ognisk, na kt�rych migotanie spogl�dano trwo�nie z przeciwleg�ego �wanieckiego zameczku, bo tak by�y rozleg�e, �e �o�nierze, kt�rzy chodzili na podjazd, zdaj�c spraw� z tego, co widzieli, m�wili, i� zdawa�o im si�, ��e ca�e Multany w ogniskach�. Lecz w miar� jak jasny miesi�c wytacza� si� coraz wy�ej na gwia�dziste niebo, ogniska, pr�cz stra�owych, gas�y, ob�z ucisza� si� i tylko w�r�d milczenia nocy rozlega�o si� r�enie koni i ryk bawo��w pas�cych si� na taraba�skich b�oniach.</p><p>Lecz nazajutrz skoro �wit su�tan ordynowa� janczar�w, Tatar�w i Lipk�w, by przeszli Dniestr i zaj�li �waniec, tak miasteczko, jak i zamek. Nie czeka� ich m�ny pan Hieronim Lanckoro�ski za murami, lecz maj�c przy boku czterdziestu swoich Tatar�w, o�mdziesi�ciu Kijan�w i jedn� w�asn� chor�giew towarzysk�, uderzy� na janczar�w u przeprawy i pomimo g�stego ognia z rusznic zmiesza� t� najprzedniejsz� piechot� tak, i� si� w rozsypce pocz�a cofa� w wod�. Lecz tymczasem czambu� wspomagany przez Lipk�w, przeprawiwszy si� bokiem, wdar� si� do miasta. Dymy i krzyki ostrzeg�y m�nego pana podkomorzego, i� miasto jest ju� w r�kach nieprzyjaciela, wi�c kaza� si� cofa� od przeprawy, aby nieszcz�snym mieszka�com przyj�� w pomoc. Janczarzy, jako piechota, nie mogli go �ciga�, on za� bieg� ca�ym p�dem na ratunek. I ju� dobiega�, gdy nagle nadworni jego Tatarowie cisn�wszy swe chor�gwie przeszli na stron� nieprzyjaciela. Nasta�a chwila wielce niebezpieczna: czambu� wspomagany przez Lipk�w, w przypuszczeniu, �e zdrada wywo�a zamieszanie, uderzy� wr�cz i z wielkim impetem na pana podkomorzego. Na szcz�cie Kijanie, zach�ceni przyk�adem wodza, dali dzielny op�r, chor�giew za� towarzyska z�ama�a wkr�tce nieprzyjaciela, kt�ry zreszt� nie by� w stanie da� regularnej polskiej je�dzie odporu. Grud� przed miastem wnet pokry�a si� trupami, szczeg�lniej Lipk�w, ci bowiem wytrwalej od zwyk�ych ordy�c�w dotrzymywali pola. Naci�to ich sporo jeszcze i w ulicach, po czym pan Lanckoro�ski widz�c, �e od wody zbli�aj� si� janczarowie, schroni� si� za mury, wys�awszy wprz�d do Kamie�ca o posi�ki.</p><p>Padyszach nie my�la� zrazu tego dnia zdobywa� �wanieckiego zamku, mniemaj�c s�usznie, �e go w mgnieniu oka przy og�lnej wojsk przeprawie pokruszy. Chcia� tylko zaj�� miasto i w przypuszczeniu, �e oddzia�y, jakie wys�a�, s� na to zupe�nie wystarczaj�ce, nie wysy�a� wi�cej ni janczar�w, ni ordy. Ci za�, kt�rzy ju� na tej stronie rzeki byli, po cofni�ciu si� pana podkomorzego w mury zaj�li ponownie miasto i nie pal�c onego, aby w przysz�o�ci za schronisko im samym i innym oddzia�om s�u�y� mog�o, pocz�li w nim gospodarzy� szabl� i kind�a�em. Janczarowie chwytali m�ode niewiasty na �o�niersk� swawol�, m��w za� i dzieci r�bali siekierami; Tatarzy braniem �upu byli zaj�ci.</p><p>Wtem z baszty zameczku ujrzano, i� od strony Kamie�ca zbli�a si� jakowa� jazda. Zas�yszawszy o tym pan Lanckoro�ski wyszed� sam na baszt� maj�c przy sobie kilku towarzysz�w i wysadziwszy perspektyw� przez strzelnic�, patrzy� d�ugo i uwa�nie w pole, wreszcie rzek�:</p><p>� To lekka jazda z chreptiowskiego prezydium, ta sama jazda, na kt�rej czele Wasilkowski do Hry�czuka chodzi�. Pewnie i teraz jego samego wys�ano.</p><p>Po czym zn�w j�� patrze�:</p><p>� Widz� wolentarzy; pewnie Humiecki Wojciech!</p><p>A po chwili:</p><p>� Chwa�a Bogu! Jest i sam Wo�odyjowski, bo wida� dragon�w. Mo�ci panowie, wyskoczym i my zza mur�w i z bo�� pomoc� wy�eniem nieprzyjaciela nie tylko z miasta, ale ca�kiem za wod�.</p><p>To rzek�szy, zbieg� co duchu na d�, by swych Kijan�w i towarzystwo sprawi�. Tymczasem w mie�cie pierwsi Tatarowie dojrzeli nadci�gaj�ce chor�gwie i a��akuj�c przera�liwie, pocz�li si� zbiera� w czambu�. Po wszystkich ulicach rozleg� si� odg�os b�bn�w i szypusz�w; janczarowie stan�li wnet sfornie z ca�� t� szybko�ci�, w jakiej ma�o kt�ra w �wiecie piechota mog�a im dor�wna�.</p><p>Czambu� wylecia�, jakby wichrem wywiany, za miasto i skoczy� na lekk� chor�giew. Sam czambu� pr�cz Lipk�w, kt�rych pan Lanckoro�ski napsu� wiele, by� przecie trzykro� liczniejszy od za�ogi �wanieckiej i nadci�gaj�cych posi�kowych chor�gwi, dla kt�rej to przyczyny nie zawaha� si� skoczy� na pana Wasilkowskiego. Lecz pan Wasilkowski, niepohamowany m�odzik, kt�ry r�wnie chciwie, jak �lepo rzuca� si� na wszelkie niebezpiecze�stwa, kaza� natychmiast ludziom wzi��� impet najwi�kszy i lecia� jako tr�ba powietrzna, ani dbaj�c na liczb� nieprzyjaci�.</p><p>Stropi�a taka odwaga Tatar�w, nie lubi�cych w og�le spotkania wr�cz. Wnet te� mimo krzyku jad�cych z ty�u murz�w, mimo przera�liwego �wistu piszcza�ek i g�osu b�bna hucz�cego na k�sim � to jest na �cinanie g��w niewiernych � pocz�li konie zdziera�, hamowa�; widocznie mdla�y w nich serca i ochota coraz bardziej, wreszcie na odleg�o�� strzelenia z �uku przed chor�gwi� rozbiegli si� na dwie strony, wypu�ciwszy �m� strza� na p�dz�cych je�d�c�w.</p><p>Pan Wasilkowski, nie wiedz�c nic o janczarach, kt�rzy sforowali si� z drugiej strony dom�w ku rzece, pogna� z lud�mi tym�e impetem za Tatarami, a raczej za po�ow� czambu�u, zgoni� j� wkr�tce i pocz�� siec tych, kt�rzy konie gorsze maj�c niesporo<a l:href="#fn544" type="note">[544]</a> uciekali. W�wczas druga po�owa czambu�u zwr�ci�a si� chc�c go otoczy�, ale w tej chwili naskoczyli wolentarze, jednocze�nie za� wypad� pan podkomorzy z Kijanami. Tatarzy, naci�ni�ci z kilku stron, rozproszyli si� jak piasek, w mgnieniu oka � i rozpocz�o si� przebieganie, to jest gonitwa kupy za kup�, m�a za m�em, przy czym orda pada�a g�stym trupem, szczeg�lniej z r�ki pana Wasilkowskiego, kt�ry w za�lepieniu sam jeden na ca�e gromady uderza�, tak w�a�nie jako kobuz uderza na stado wr�bli lub trznadli.</p><p>Lecz pan Wo�odyjowski, �o�nierz przezorny i zimny, dragon�w z r�ki nie pu�ci�. R�wnie jak ten, kt�ry sfor� oci�tnych<a l:href="#fn545" type="note">[545]</a> kondli<a l:href="#fn546" type="note">[546]</a> na t�gich rzemieniach trzymaj�c, nie puszcza ich na lada zwierza, lecz w�wczas dopiero, gdy iskrz�ce �lepie i bia�e k�y srogiego ody�ca zobaczy, tak i ma�y rycerz, gardz�c pierzchliw� ord�, wygl�da�, czyli za ni� nie masz spahis�w, janczar�w lub innego jakiego wyborowego komunika.</p><p>Wtem przypad� do niego pan Hieronim Lanckoro�ski ze swoimi Kijany.</p><p>� Dobrodzieju! � zawo�a� � Janczary maj� si� ku rzece, przyci�niem ich!</p><p>Wo�odyjowski wydoby� rapier z pochwy i skomenderowa�:</p><p>� Naprz�d!</p><p>Ka�dy z dragon�w �ci�gn�� lejce, by konia pewniej mie� w r�ku, po czym szereg pochyli� si� nieco i ruszy� przed si� tak sprawnie jak gdyby na mustrze. Szli z pocz�tku rysi�, potem w skok, ale nie wypuszczali jeszcze koni do najwi�kszego biegu. Dopiero min�wszy domostwa po�o�one ku wodzie, na wsch�d od zamku, ujrzeli bia�e pil�niowe czapki janczar�w i poznali, i� to nie z d�amakami, ale z regularnymi janczarami b�dzie sprawa.</p><p>� Bij! � krzykn�� Wo�odyjowski.</p><p>I konie wyci�gn�y si�, brzuchami szoruj�c niemal po ziemi i wyrzucaj�c kopytami grudy stwardnia�ego gruntu.</p><p>Janczarowie nie wiedz�c, jaka si�a nadchodzi w pomoc �wa�cowi, mieli si� istotnie ku rzece. Jeden ich oddzia�, dwie�cie kilkadziesi�t ludzi licz�cy, by� ju� u brzegu i pierwsze jego szeregi pocz�y w�a�nie wst�powa� na promy; drugi oddzia�, r�wnie silny, nad��a� chy�o, lecz w doskona�ym ordynku, gdy ujrza� p�dz�c� jazd�. W�wczas zatrzyma� si� i w jednym mgnieniu oka obr�ci� czo�o ku nieprzyjacielowi. Rusznice pochyli�y si� p�otem i hukn�a salwa jakby na mustrze. Co wi�cej, zaciekli wojownicy licz�c, i� towarzysze znad brzegu popr� ich ogniem, nie tylko nie pierzchli po wystrzale, ale okrzykn�wszy si� ruszyli za dymem i uderzyli z furi� szablami na jazd�. By�o to zuchwalstwo, do kt�rego jedni janczarowie byli zdolni, ale za kt�re te� przyp�acili ci�ko, bo jazda nie mog�c, cho�by chcia�a, powstrzyma� koni, uderzy�a w nich jak m�otem i z�amawszy w mig, roznios�a postrach i zgub�.</p><p>Pod si�� natarcia po�o�y� si� pierwszy szereg jak �an pod wichrem. Prawda, �e wielu pad�o tylko od impetu i ci zerwawszy si� biegli w rozproszeniu ku rzece, od kt�rej drugi oddzia� dawa� ognia raz po razu, mierz�c wysoko, by ponad g�owami swoich razi� dragoni�. Przez chwil� mi�dzy janczarami stoj�cymi przy promach wida� by�o wahanie si� i niepewno��, czy wsiada� na promy, czy te�, id�c za przyk�adem drugiego oddzia�u, uderzy� wr�cz na jazd�. Lecz od tego ostatniego kroku powstrzymywa� ich widok uciekaj�cych kup, kt�re jazda par�a ko�skimi piersiami i ci�a tak okrutnie, �e zapami�ta�o�� jej chyba z jej bieg�o�ci� mog�a by� por�wnana. Czasem kupa taka, gdy j� zbyt naci�ni�to, odwraca�a si� z desperacji i poczyna�a k�sa�, jak k�sa przyparty zwierz, skoro widzi, �e nie masz ju� dla niego ucieczki. Ale w�a�nie w�wczas stoj�cy u brzegu mogli pozna� jasno jak na d�oni, �e tej je�dzie na bia�� bro� niepodobna dotrzyma�, tak dalece w u�yciu jej g�ruje. Ci�to broni�cych si� przez �by, pyski i karki z tak� wpraw� i szybko�ci�, �e ruchu szabel oko niemal nie mog�o pochwyci�. Jak gdy czelad� w zamo�nym gospodarstwie, m��c�c groch dobrze wyschni�ty, bije gorliwie a pr�dko w klepisko, tak i� ca�a stodo�a brzmi odg�osami raz�w, a wy�uszczone ziarno pryska na wszystkie strony � tak i od odg�osu szabel brzmia�o ca�e nadrzecze, a kupy janczar�w, �uszczone bez mi�osierdzia, rozpryskiwa�y si� na wszystkie strony.</p><p>Pan Wasilkowski rzuca� si� na czele swej lekkiej jazdy, nic o w�asne �ycie nie dbaj�c. Lecz o ile bieg�y kosiarz przewy�szy silniejszego od si�, lecz mniej wprawnego do ko�by<a l:href="#fn547" type="note">[547]</a> parobka, bo gdy �w zmacha si� ju� i obfitym potem pokryje, tamten idzie wci�� naprz�d, r�wno przed sob� �ciel�c pok�osy � o tyle w�a�nie pan Wo�odyjowski przewy�szy� zapami�ta�ego m�odzie�ca. Przed samym zderzeniem si� z janczarami pu�ci� on dragon�w naprz�d, sam za� nieco z ty�u pozosta�, aby na ca�� bitw� mie� oko. Tak z dala stoj�c, pilnie patrzy�, co chwila za� rzuca� si� w war, uderza�, naprawia�, to zn�w pozwala�, by bitwa odsun�a si� od niego, i zn�w patrzy�, zn�w uderza�. Jak zwykle w bitwie z piechot� tak i w�wczas trafi�o si�, �e jazda w zap�dzie pomin�a uciekaj�cych. Kilkunastu z nich, nie maj�c przed sob� drogi do rzeki, zwr�ci�o si� w ucieczce do miasta, aby ukry� si� w s�onecznikach tu� przed domostwami rosn�cych. Lecz zauwa�y� ich pan Wo�odyjowski, dogna� dw�ch pierwszych i rozda� mi�dzy nich dwa lekkie ci�cia, a oni padli zaraz i kopi�c ziemi� nogami, dusze wraz z krwi� przez otwarte rany wyzion�li. Widz�c to trzeci strzeli� do ma�ego rycerza z janczarki i chybi�, a ma�y rycerz trzasn�� go ostrzem mi�dzy nos a usta, i w ten spos�b lubego �ycia pozbawi�. Po czym nie zw��cz�c skoczy� za innymi i nie tak pr�dko wyrostek wiejski pozbiera grzyby w kupie rosn�ce, jako on pozbiera� ich, nim do s�onecznik�w dopadli. Dw�ch tylko ostatnich pochwycili �wanieccy ludzie, kt�rym ma�y rycerz �ywcem ich zachowa� rozkaza�.</p><p>Sam za� rozgrzawszy si� nieco, gdy ujrza�, �e janczar�w znacznie ju� do rzeki przyparto, skoczy� w war bitwy i zr�wnawszy si� z dragonami, pracowa� pocz��.</p><p>Chwilami przed si� uderza�, chwilami zwraca� si� w prawo lub w lewo, dawa� szacht p�ytki i nie patrzy� wi�cej, a za ka�dym razem bia�a kapuza obsuwa�a si� na ziemi�. Janczary z wrzaskiem t�oczy� si� w trwodze przed nim pocz�li, on za� szybko�� ci�� zdwoi� i cho� sam spokojny pozosta�, jednak �adne oko nie mog�o ju� za ruchami jego rapiera nad��y� i rozezna�, kiedy ci�ciem, a kiedy sztychem uderza, bo szabla jedno �wietliste kolisko naok� jego osoby czyni�a.</p><p>Pan Lanckoro�ski, kt�ry z dawna o nim jako o mistrzu nad mistrzami s�ysza�, ale go przy robocie dot�d nie widzia�, a� walczy� poprzesta� i patrzy� zdumiony, nie mog�c oczom uwierzy�, aby jeden cz�owiek, cho�by mistrz, cho�by za najpierwszego kawalera og�oszon, tyle m�g� sprawi� i dokona�. Wi�c si� za g�ow� wzi�� i naok� s�yszeli tylko towarzysze, jak ustawicznie powtarza�: �Ma�o jeszcze m�wiono, dla Boga!� Inni za� krzyczeli: �Patrzcie, bo tego w �wiecie nie ujrzycie!� Wo�odyjowski za� pracowa� dalej. Zepchni�to wreszcie janczar�w ku rzece, kt�rzy teraz bez�adnie na promy pcha� si� pocz�li. Lecz �e prom�w by�o do��, a ludzi mniej wraca�o, ni� przysz�o, pomie�cili si� szybko a snadnie. Wnet poruszy�y si� ci�kie wios�a i mi�dzy jazd� a janczarami utworzy�a si� wodna przerwa, kt�ra rozszerza�a si� z ka�d� chwil�� Lecz z prom�w pocz�y grzmie� janczarki, kt�rym dragonia hukn�a w odpowied� z bandolet�w; dymy wznios�y si� chmur� nad wod�, potem rozci�gn�y si� w d�ugie szlaki. Promy, a z nimi janczarowie oddalali si� coraz bardziej. Dragoni, otrzymawszy pole, podnie�li srogi krzyk i wygra�aj�c pi�ciami odje�d�aj�cym, wo�ali za nimi:</p><p>� A p�jdziesz, sobaka! A p�jdziesz!�</p><p>Pan Lanckoro�ski, lubo kule pluska�y jeszcze tu� przy brzegu, wzi�� w ramiona Wo�odyjowskiego.</p><p>� Oczom nie wierzy�em! � rzek� � <emphasis>mirabilia</emphasis><a l:href="#fn548" type="note">[548]</a> to s�, dobrodzieju, z�otego pi�ra warte!</p><p>Wo�odyjowski za�:</p><p>� Przyrodzona sposobno�� i wprawa, ot ca�a rzecz! Ile to si� ju� wojen odby�o!</p><p>Tu oddawszy u�cisk panu Lanckoro�skiemu uwolni� si� z jego obj�� i spojrzawszy na brzeg, wykrzykn��:</p><p>� Patrz, wasza mi�o��, bo inn� osobliwo�� zobaczysz!�</p><p>Podkomorzy, zwr�ciwszy si�, spostrzeg� oficera naci�gaj�cego �uk nad brzegiem.</p><p>By� to pan Muszalski.</p><p>Przes�awny �ucznik walczy� dot�d z innymi, wr�cz �cinaj�c si� z nieprzyjacielem, lecz teraz, gdy janczarowie oddalili si� ju� tak, �e kule z janczarek i bandolet�w nie donosi�y, wyci�gn�� �uk spod uda i stan�wszy w miejscu, gdzie brzeg by� wynios�ejszy, naprz�d spr�bowa� palcem ci�ciwy, po czym, gdy ozwa�a mu si� dono�nie, przytkn�� do niej pierzast� strza�� i wymierzy�.</p><p>W tej chwili obejrzeli si� na niego Wo�odyjowski z Lanckoro�skim.</p><p>Pi�kny by� to obraz! �ucznik siedzia� na koniu, lew� r�k� trzyma� prosto, w niej �uk jakby w kleszczach, praw� za� d�o� przyci�ga� coraz silniej do brodawki piersi, a� �y�y wyst�pi�y mu na czo�o � i mierzy� spokojnie.</p><p>W oddali wida� by�o pod chmur� dym�w kilkana�cie prom�w sun�cych po rzece, bardzo z powodu topnienia �nieg�w w g�rach wezbranej, a tak tego dnia prze�roczej, �e odbija�y si� w niej promy i siedz�cy na nich janczary. Bandolety z brzegu umilk�y; oczy zwr�ci�y si� na pana Muszalskiego lub sz�y w kierunku, w jakim zab�jcza strza�a mia�a pod��y�.</p><p>Wtem zad�wi�cza�a rozg�o�nie ci�ciwa i pierzasty pos�aniec �mierci wypad� z �uku. �adne oko nie mog�o jego lotu pochwyci�, lecz wszyscy ujrzeli doskonale, jak stoj�cy przy wio�le t�gi janczar roz�o�y� nagle r�ce i okr�ciwszy si� na miejscu, chlupn�� w wod�. Prysn�a pod jego ci�arem to� prze�rocza, za� pan Muszalski rzek�:</p><p>� Dla ciebie, Dydiuk!�</p><p>Po czym si�gn�� po drug� strza��.</p><p>� Na cze�� pana hetmana! � ozwa� si� do towarzysz�w.</p><p>Owi dech zaparli; po chwili zn�w za�wiszcza�o powietrze i drugi janczar obsun�� si� na dno promu.</p><p>Na wszystkich promach wios�a pocz�y porusza� si� �ywiej i t�uk�y gwa�townie jasn� fal�, lecz �ucznik niezr�wnany zwr�ci� si� teraz z u�miechem do ma�ego rycerza:</p><p>� Na cze�� godnej ma��onki waszej mo�ci!</p><p>I po raz trzeci �uk naci�gn��, po raz trzeci wypu�ci� gorzk� strza��, a ta po raz trzeci pogr��y�a si� do p� brzechwy w ciele ludzkim. Okrzyk tryumfu zagrzmia� na brzegu, okrzyk w�ciek�o�ci z prom�w, po czym cofn�� si� pan Muszalski, a jego �ladem cofn�li si� inni dnia dzisiejszego zwyci�zcy � i pod��yli do miasta.</p><p>Wracaj�c, spogl�dali z zadowoleniem na �niwo dnia dzisiejszego. Ordy�c�w ma�o zgin�o, bo ani razu dobrze si� nie zwarli � i przep�oszeni, wnet przeprawili si� przez rzek�; ale natomiast janczarowie le�eli w liczbie kilkudziesi�ciu na kszta�t snop�w pi�knie powr�s�ami zwi�zanych. Niekt�rzy rzucali si� jeszcze, ale wszyscy byli ju� obdarci przez czelad� pana podkomorsk�.</p><p>Spogl�daj�c na nich pan Wo�odyjowski rzek�:</p><p>� M�na to piechota i idzie na dym jako odyniec, ale przez p� tyle nie umie, ile szwedzka.</p><p>� Jednak dali salw�, jakoby kto orzech zgryz� � zauwa�y� pan podkomorzy.</p><p>� Ale sta�o si� to samo przez si�, nie za� przez ich sprawno��, bo pospolicie musztry oni nijakiej nie robi�. To by�a gwardia su�ta�ska i ci si� jeszcze jako tako �wicz�, pr�cz nich za� s� i janczarowie nieregularni, znacznie gorsi.</p><p>� Dali�my im <emphasis>pro memoria</emphasis><a l:href="#fn549" type="note">[549]</a>! B�g �askaw, �e od tak znacznej wiktorii wojn� t� rozpoczynamy!</p><p>Lecz do�wiadczony Wo�odyjowski innego by� zdania.</p><p>� Ma�a to jest wiktoria, nie znaczna � odrzek�. � Dobre i to dla podniesienia ducha w ludziach nieobytych i w mieszcza�stwie, ale innego skutku mie� nie b�dzie.</p><p>� Zali waszmo�� my�lisz, �e w poganach fantazja nie skruszeje?</p><p>� W poganach fantazja nie skruszeje � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>Tak rozmawiaj�c dojechali do miasta, gdzie �yczkowie oddali im owych dw�ch �ywcem pochwyconych janczar�w, kt�rzy przed szabl� pana Wo�odyjowskiego chcieli si� w s�oneczniki schroni�.</p><p>Jeden by� postrzelon nieco, drugi zdr�w zupe�nie i pe�en okrutnej fantazji. Stan�wszy na zamku kaza� go ma�y rycerz panu Makowieckiemu bada�, sam bowiem, chocia� rozumia� dobrze j�zyk turecki, jednak nim biegle nie m�wi�. Wypytywa� wi�c pan Makowiecki, czy su�tan jest ju� w�asn� osob� w Chocimiu oraz jak pr�dko do Kamie�ca zamy�la?</p><p>Turczyn zeznawa� jasno, lecz hardo.</p><p>� Padyszach jest w�asn� osob� � m�wi�. � W obozie gadali, �e jutro Halil i Murad baszowie maj� si� przeprawi� na drug� stron�, mehentys�w<a l:href="#fn550" type="note">[550]</a> ze sob� wzi�wszy, kt�rzy wnet rowy r�n�� poczn�. Jutro lub pojutrze przyjdzie na was czas zatracenia.</p><p>Tu jeniec wzi�� si� w boki i dufny w groz� su�ta�skiego imienia, tak dalej m�wi�:</p><p>� Szaleni Lachowie! Jak�e to o�mielili�cie si� pod bokiem pana napada� ludzi jego i szarpa�? Zali my�licie, i� sroga kara was minie? Zali ten zameczek was obroni� zdo�a? Czym�e za kilka dni b�dziecie, je�li nie niewolnikami? Czym�e jeste�cie dzi�, je�li nie psami miotaj�cymi si� na pa�sk� obliczno��?</p><p>Pan Makowiecki pilnie wszystko spisywa�, lecz pan Wo�odyjowski, chc�c zuchwalstwo je�ca poskromi�, w pysk go po ostatnich s�owach uderzy�. Stropi� si� Turczyn i zaraz nabra� dla ma�ego rycerza szacunku, a i w og�le przystojniej wyra�a� si� pocz��. Po sko�czonym badaniu, gdy wyprowadzono go z sali, pan Wo�odyjowski rzek�:</p><p>� Trzeba tych je�c�w i ich zeznania w skok do Warszawy wys�a�, bo tam na dworze kr�lewskim jeszcze nie wierz� w wojn�.</p><p>� Co to s� <emphasis>mehentysy</emphasis>, z kt�rymi Halil i Murad maj� si� przeprawia�? � spyta� Lanckoro�ski.</p><p>� <emphasis>Mehentysy</emphasis> s� to in�ynierowie, kt�rzy zas�ony i nasypy pod armaty b�d� przygotowywali � odpar� Makowiecki.</p><p>� A jak waszmo�ciowie my�licie, prawd�li ten jeniec powiada� czy te� zgo�a �ga�?</p><p>� Je�li si� waszmo�ciom podoba � odrzek� Wo�odyjowski � mo�na mu b�dzie pi�ty przypali�. Mam ja wachmistrza, kt�ry Azj� Tuhaj-bejowicza oprawia� i kt�ry w tych rzeczach jest <emphasis>exquisilissimus</emphasis>, ale, moim zdaniem, janczar prawd� we wszystkim m�wi; przeprawa wnet si� rozpocznie, kt�rej przeszkodzi� nie zdo�amy, ba, cho�by nas by�o sto razy wi�cej! Przeto nie pozostaje nam nic innego, jak si� zabiera� i do Kamie�ca z gotow� wie�ci� jecha�.</p><p>� Tak mi dobrze pod �wa�cem posz�o, �e rad bym si� w zameczku zawrze� � rzek� pan podkomorzy � bylem mia� pewno��, �e mi waszmo�� od czasu do czasu na pomoc z Kamie�ca wyskoczysz. Niechby potem by�o, co ma by�!</p><p>� Maj� dwie�cie dzia� � odrzek� Wo�odyjowski � a gdy dwie ci�kie armaty przeprawi�, zamek �w dnia jednego nie wytrzyma. Sam chcia�em si� w nim zawrze�, ale teraz, gdym go opatrzy�, widz�, �e to na nic.</p><p>Inni przy��czyli si� do zdania ma�ego rycerza. Pan Lanckoro�ski upiera� si� jeszcze czas jaki� dla fantazji, �e w �wa�cu zostanie, ale zbyt by� do�wiadczonym �o�nierzem, aby nie przyzna� s�uszno�ci Wo�odyjowskiemu. Wreszcie rozmys�y jego przeci�� pan Wasilkowski, kt�ry przybywszy z pola, wpad� spiesznie do zamku.</p><p>� Mo�ci panowie � rzek� � rzeki nie wida�, bo ca�y Dniestr pod tratwami.</p><p>� Przeprawiaj� si�? � spytali wszyscy razem.</p><p>� Jako �ywo! Turcy na tratwach, a czambu�y w br�d za ogonami.</p><p>Pan Lanckoro�ski nie waha� si� ju� d�u�ej, jeno natychmiast kaza� topi� stare haubice zamkowe; rzeczy za�, co si� da�o, kry� lub wywozi� do Kamie�ca. Wo�odyjowski za� skoczy� na ko� i ruszy� na czele swych ludzi patrzy� z dalekiej wynios�o�ci na przepraw�.</p><p>Halil i Murad baszowie przeprawiali si� rzeczywi�cie. Jak okiem si�gn��, wida� by�o promy i tratwy, kt�rych wios�a t�uk�y miarowym ruchem jasn� wod�. Jechali janczarowie i spahisy od razu w wielkiej liczbie, bo statki przewozowe przygotowywano od dawna ju� w Chocimiu. Pr�cz tego sta�y nad brzegiem opodal wielkie masy wojsk. Wo�odyjowski przypuszcza�, i� rozpoczynaj� budow� mostu. Jednak�e su�tan nie ruszy� jeszcze g��wnej pot�gi. Tymczasem nadjecha� pan Lanckoro�ski ze swymi lud�mi i obaj z ma�ym rycerzem ruszyli do Kamie�ca. W mie�cie oczekiwa� ich pan Potocki. W kwaterze jego pe�no by�o wy�szych oficer�w, a przed kwater� sta�y t�umy obojej p�ci, niespokojne, stroskane, ciekawe.</p><p>� Nieprzyjaciel przeprawia si� i �waniec zaj�ty! � rzek� ma�y rycerz.</p><p>� Roboty uko�czone i czekamy! � odrzek� pan Potocki.</p><p>Wie�� dosta�a si� do t�um�w, kt�re pocz�y szumie� jak fala.</p><p>� Do bram! Do bram! � wo�ano po mie�cie � nieprzyjaciel w �wa�cu!</p><p>Mieszczanie i mieszczanki biegli na rondele forteczne w mniemaniu, �e z nich dojrz� nieprzyjaciela, ale �o�nierze nie chcieli ich puszcza� na miejsca pod s�u�b� przeznaczone.</p><p>� Id�cie do dom�w! � wo�ali do t�um�w � b�dziecieli przeszkadza� obronie, to �ony wasze wpr�dce Turk�w z bliska obacz�!</p><p>Zreszt� nie by�o trwogi w grodzie, bo go ju� obieg�a wie�� o dzisiejszym zwyci�stwie, i naturalnie wie�� przesadzana. Do przesady przyczyniali si� i �o�nierze opowiadaj�c dziwy o spotkaniu.</p><p>� Pan Wo�odyjowski rozbi� janczar�w, sam� gwardi� su�ta�sk� � powtarza�y wszystkie usta. � Nie poganom mierzy� si� z panem Wo�odyjowskim! Samego basz� usiek�. Nie tak diabe� straszny, jak go maluj�! A przecie naszemu wojsku nie dotrzymali! Dobrze wam, psubraty! Na pohybel<a l:href="#fn551" type="note">[551]</a> wam i waszemu su�tanowi!</p><p>Mieszczanki raz jeszcze ukaza�y si� przy sza�cach, przy basztach i rondelach, ale ob�adowane flaszkami gorza�ki, wina i miodu.</p><p>Tym razem przyj�to je ch�tnie i ochota rozpocz�a si� mi�dzy �o�nierstwem. Pan Potocki nie przeciwi� si� jej, chc�c utrzyma� w �o�nierzach ducha i weso�o��, poniewa� za� amunicji by�a w mie�cie i zamku obfito�� nieprzebrana, pozwoli� i salwy dawa�, w nadziei, �e owe odg�osy rado�ci niema�o skonfunduj� nieprzyjaciela, je�eli je us�yszy.</p><p>Tymczasem pan Wo�odyjowski, doczekawszy zmierzchu w kwaterze genera�a podolskiego, siad� na ko� i chy�kiem przemyka� si� w towarzystwie czeladnika ku klasztorowi, chc�c jako najpr�dzej znale�� si� przy �onie. Ale na nic przyda�y si� przebiegi. Poznano go i wnet liczne t�umy otoczy�y jego konia. Rozpocz�y si� okrzyki i wiwaty. Matki podnosi�y ku niemu dzieci.</p><p>� �w to jest! Patrzcie i pami�tajcie! � powtarza�y liczne g�osy.</p><p>Podziwiano go wi�c niezmiernie, ale najbardziej zdumiewa�a ludzi nie�wiadomych wojny jego drobna postawa. W g�owie si� to nie mog�o pomie�ci� �yczkom, jakim sposobem cz�owiek tak ma�y, z tak weso�� i �agodn� twarz�, m�g� by� najstraszniejszym �o�nierzem Rzeczypospolitej, z kt�rym nikt nie m�g� si� mierzy�. On za� jecha� w�r�d t�um�w, od czasu do czasu porusza� ��tymi w�sikami i u�miecha� si�, bo jednak by� kontent. Przyjechawszy wreszcie do klasztoru wpad� w otwarte ramiona Ba�ki.</p><p>Wiedzia�a ona ju� o jego czynach dzisiejszych i o wszystkich mistrzowskich ci�ciach, bo przed chwil� by� u niej pan podkomorzy podolski i jako naoczny �wiadek, zda� jej obszern� relacj�.</p><p>Ba�ka zaraz z pocz�tku opowiadania zwo�a�a obecne w klasztorze niewiasty, wi�c pann� ksieni� Potock�, pani� Makowieck�, Humieck�, Ketlingow�, Chocimirsk�, Boguszow�, i w miar� jak pan podkomorzy opowiada�, pocz�a wobec nich puszy� si� niezmiernie. Wo�odyjowski nadszed� w�a�nie w chwil� po rozej�ciu si� niewiast.</p><p>Za czym, kiedy si� nasycili powitaniem, siad� strudzony ma�y rycerz do wieczerzy. Ba�ka za�, siad�szy ko�o niego, sama nak�ada�a mu jad�o na talerze i dolewa�a miodu do kubka. �w jad� i pi� ch�tnie, bo przez ca�y dzie� nic prawie nie mia� w ustach. W przerwach opowiada� te� nieco, a Ba�ka, s�uchaj�c z roziskrzonymi oczyma, potrz�sa�a wedle zwyczaju g�ow�, dopytuj�c:</p><p>� Acha! No i co? No i co?</p><p>� Silne bywaj� mi�dzy nimi ch�opy i srogie okrutnie, ale na Turka fechmistrza trudno trafi� � m�wi� ma�y rycerz.</p><p>� To i ja mog�abym si� z ka�dym zmierzy�?</p><p>� Jako �ywo! Jeno si� nie zmierzysz, bo ci� nie wezm�!�</p><p>� �eby cho� jednego w �yciu! Wiesz, Micha�ku, jak ty idziesz za mury, to ja nawet nie jestem niespokojna. Ja wiem, �e ciebie nikt nie dosi�e�</p><p>� Albo to nie mog� mi� ustrzeli�?</p><p>� Cicho b�d�, albo to nie ma Pana Boga? Usiec si� nie dasz, to grunt!</p><p>� Jednemu ni dwom si� nie dam.</p><p>� Ni trzem, Micha�ku, ni czterem!</p><p>� Ni czterem tysi�com! � rzek� przedrze�niaj�c Zag�oba. � �eby� wiedzia�, Michale, co ona wyrabia�a w czasie opowiadania pana podkomorzego! My�la�em, �e ze �miechu si� rozpukn�. Jak mi B�g mi�y! Nosem to tak ci fyrka�a jak koza, a patrzy�a w twarz ka�dej babie po kolei, czy nale�ycie si� delektuje. W ko�cu ju�em si� zl�k�, �e koz�y zacznie macha�, kt�ren widok nie by�by zbyt polityczny.</p><p>Ma�y rycerz przeci�gn�� si� troch� po jedzeniu, bo by� znacznie utrudzon, nagle przygarn�� �on� do si� i rzek�:</p><p>� Moja kwatera na zamku ju� gotowa, ale tak si� nie chce wraca�!� Ba�ka, chyba �e ju� tu ostan�?�</p><p>� Jak wolisz, Micha�ku! � odpowiedzia�a spuszczaj�c oczy Basia.</p><p>� Ha! � zawo�a� Zag�oba � Ju� mi� za grzyba, nie za m�a tu uwa�aj�, bo mi ksieni pozwala mieszka� w klasztorze. No, ale zap�acze ona na to, moja w tym g�owa! Uwa�ali�cie, jak pani Chocimirska na mnie mruga?� Wd�wka jest� dobrze!� Nic wi�cej nie powiem!</p><p>� Dalib�g, �e chyba ostan�! � rzek� ma�y rycerz.</p><p>Na to Basia:</p><p>� Byle� si� wywczasowa� dobrze!</p><p>� Czemu si� nie ma wywczasowa�? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Bo b�dziem gadali, gadali, gadali!</p><p>A pan Zag�oba pocz�� szuka� czapki, aby te� p�j�� na spoczynek, wreszcie znalaz�szy j�, na�o�y� na g�ow� i odrzek�:</p><p>� Nie b�dziecie gadali, gadali, gadali!</p><p>I wyszed�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� LII</p></title><p>Nazajutrz skoro �wit pojecha� ma�y rycerz pod Kniachin, gdzie ze spahisami si� potyka� i Bu�uk-basz�, znacznego mi�dzy Turkami wojownika, pochwyci�. Dzie� ca�y zeszed� mu w pracy, w polu, cz�� nocy na naradzie u pana Potockiego i dopiero o pierwszych kurach strudzon� g�ow� nieco do snu przy�o�y�. Ledwie jednak usn�� smacznie a g��boko, gdy zbudzi� go huk dzia�. Jednocze�nie czeladnik Pi�tka, �mudzin, wierny Wo�odyjowskiego s�uga i prawie przyjaciel, wszed� do izby.</p><p>� Jegomo��! � zawo�a� � Nieprzyjaciel pod miastem!�</p><p>Zerwa� si� na r�wne nogi ma�y rycerz.</p><p>� A jakie dzia�a s�ycha�?</p><p>� Nasi pogan�w p�osz�. Jest znaczny podjazd, kt�ry byd�o z pola zabiera.</p><p>� Janczaryli czy jazda?</p><p>� Jazda, panie. Sami czarni. Krzy�em �wi�tym ich p�osz�, bo kto wie, czy nie diabli?</p><p>� Diabli czy nie diabli, a trzeba nam ku nim � odrzek� ma�y rycerz. � Ty p�jdziesz do pani i oznajmisz, �em w polu. Je�liby chcia�a do zamku przyj�� patrzy�, to mo�e, byle z panem Zag�ob�, gdy� na jego przezorno�� najbardziej licz�.</p><p>I w p� godziny potem wypad� pan Wo�odyjowski w pole na czele dragon�w i ochotnik�w szlachty, kt�rzy liczyli, i� na harcach mo�na si� b�dzie popisa�. Ze starego zamku wida� by�o doskonale kawaleri� nieprzyjacielsk� w liczbie oko�o dw�ch tysi�cy, z�o�on� w cz�ci ze spahis�w, przewa�nie za� z egipskiej gwardii su�ta�skiej. W tej ostatniej s�u�yli mo�ni i wielkoduszni mamelukowie znad Nilu. B�yszcz�ce ich karaceny, jaskrawe, z�otem tkane kefie na g�owach, bia�e burnusy i bro� sadzona klejnotami czyni�y z nich naj�wietniejsz� jazd� w �wiecie. Zbrojni byli w dziryty osadzone na kolankowych trzcinach, w bardzo krzywe bu�aty i no�e. Siedz�c na koniach jak wiatr �cig�ych przelatywali na kszta�t t�czowego ob�oku pole, wyj�c i kr�c�c mi�dzy palcami zab�jcze w��cznie. Widokiem ich nie mogli si� z zamku nasyci�.</p><p>Lecz pan Wo�odyjowski sun�� ku nim z jazd�. Trudno jednak by�o jednym i drugim zewrze� si� ze sob� w bitwie na bia�� bro�, albowiem armaty zamkowe powstrzymywa�y Turk�w; ci za� zbyt byli liczni, aby ma�y rycerz m�g� skoczy� ku nim i rozprawi� si� z nimi poza donios�o�ci� swoich dzia�. Czas wi�c jaki� jedni i drudzy kr�cili si� z daleka, wytrz�saj�c na si� broni� i krzycz�c gromko. Wreszcie jednak ognistym synom pusty� sprzykrzy�y si� widocznie pr�ne przegra�ania, bo nagle pojedynczy je�d�cy zacz�li si� odrywa� od masy i przybli�a� wyzywaj�c g�osem przeciwnik�w. Wnet rozproszyli si� po polu i migotali na nim na kszta�t kwiat�w, kt�re wiatr �enie w r�ne strony. Wo�odyjowski spojrza� po swoich:</p><p>� Mo�ci panowie! Zapraszaj� nas! A kto na harcownika?</p><p>Skoczy� pierwszy ognisty kawaler pan Wasilkowski, za nim pan Muszalski, �ucznik niechybny, ale i w r�cznym spotkaniu harcownik wyborny, za nimi sun�� pan Miazga herbu Prus, kt�ry w ca�ym p�dzie konia umia� w��czni� pier�cie� przeniza�; za panem Miazg� skoczy� pan Top�r-Paderewski i pan Oziewicz, i pan Szm�ud-P�ocki, i knia� Owsiany, i pan Markos-Szeluta, i kilkunastu innych dobrych kawaler�w, a za� dragon�w posz�a r�wnie� kupka, bo ich nadzieja bogatego �upu n�ci�a, g��wnie za� bezcenne konie Arab�w. Na czele dragon�w jecha� srogi Lu�nia i przygryzaj�c p�owy w�s, z dala ju� sobie najbogatszego wypatrywa�.</p><p>Dzie� by� pi�kny, wida� ich by�o doskonale. Dzia�a na wa�ach milk�y kolejno, a nareszcie wszystkie umilk�y, gdy� puszkarze bali si� kogo� ze swoich obrazi�, przy tym woleli tak�e patrzy� na bitw� ni� strzela� do rozproszonych harcownik�w. Owi za� jechali ku sobie krokiem, nie spiesz�c si�, potem rysi�, i nie w linii, ale w rozproszeniu, jak kt�remu by�o dogodniej. Na koniec przyjechawszy blisko jedni ku drugim, zatrzymali konie i pocz�li si� l�y� wzajem dla rozbudzenia w sercach gniewu i m�stwa.</p><p>� Nie utyjecie nami, psy poga�skie! � wo�ali polscy harcownicy. � Sam tu! Nie ochroni was wasz prorok bezecny!</p><p>Tamci za� krzyczeli po turecku i po arabsku. Wielu mi�dzy polskimi harcownikami rozumia�o oba j�zyki, bo wielu, za przyk�adem przes�awnego �ucznika, ci�k� odby�o niewol�, wi�c �e poganie szczeg�lniej hardo Naj�wi�tszej Pannie blu�nili, wnet gniew pocz�� podnosi� w�osy na g�owach s�ug Marii i ruszyli ko�mi, chc�c pom�ci� zniewag� jej imienia.</p><p>Kt� tam kogo naprz�d dosi�gn�� i mi�ego �ycia pozbawi�? Oto pan Muszalski porazi� naprz�d strza�� m�odego beja w purpurowej kefii na g�owie i w srebrnej jak �wiat�o miesi�ca karacenie. Bolesny grot pod lewym mu okiem utkwi� i do p� brzechwy wbi� si� w g�ow�, a on przegi�wszy w ty� urodziw� twarz i roz�o�ywszy r�ce lecia� z konia. Lecz �ucznik, �uk pod udo schroniwszy skoczy� ku niemu i szabl� go jeszcze przeszy�, po czym bro� mu wyborn� zabrawszy, konia jego pogna� p�azem ku swoim, sam za� pocz�� wo�a� po arabsku:</p><p>� Bogdaj to by� su�tana syn! Zgni�by tutaj, nim kindi� ostatni� zagracie!</p><p>Us�yszawszy to Turcy i Egipcjanie zmartwili si� okropnie i zaraz dw�ch bej�w skoczy�o ku panu Muszalskiemu, lecz z ukosa zabieg� im drog� Lu�nia, do wilka srogo�ci� podobny, i w mgnieniu oka uk�si� jednego na �mier�. Naprz�d zaci�� go w r�k�, a gdy �w si� pochyli� za wy�uskwion� szabl�, strasznym ci�ciem w kark prawie zupe�nie odczepi� mu g�ow�. Drugi to widz�c zwr�ci� szybkiego jak wicher konia do ucieczki, ale tymczasem pan Muszalski zn�w �uk spod uda wydoby� zdo�a� i pos�a� za uciekaj�cym strza��, ta za� do�cign�a go w biegu i wbi�a mu si� prawie po be�t mi�dzy �opatki.</p><p>Trzeci za� pokona� swego przeciwnika pan Szm�ud-P�ocki nadziakiem ostrym go po misiurce uderzywszy. Pu�ci�o od ciosu srebro i aksamit, kt�rym blacha by�a podszyta, a zakrzywiony koniec nadziaka utkwi� w ko�ci tak silnie, �e pan Szm�ud-P�ocki czas jaki� wydoby� go wcale nie m�g�. Inni walczyli z rozmaitym szcz�ciem, jednak zwyci�stwo by�o po wi�kszej cz�ci po stronie bieg�ej w szermierce szlachty. Leg�o natomiast dw�ch dragon�w z r�ki pot�nego Hamdi-beja, kt�ren nast�pnie kniazia Owsianego krzywym bu�atem przez pysk chlastn�� i rozci�gn�� na ziemi. Knia� ziemi� rodzinn� krwi� swoj� kniaziowsk� polewa�. Hamdi za� zwr�ci� si� ku panu Szelucie, kt�remu ko� nog� w dziur� skrzeczkow� zapad�. Pan Szeluta, widz�c �mier� nieuchronn�, zeskoczy� z konia pragn�c si� na piechot� ze strasznym je�d�cem spotka�. Lecz Hamdi przewr�ci� go piersiami ko�skimi i upadaj�cego � samym ko�cem bu�ata w rami� dosi�gn��. Owemu r�ka natychmiast zwis�a, bej za� skoczy� dalej w pole szukaj�c przeciwnik�w.</p><p>Lecz wielu nie starczy�o serca, by si� z nim zmierzy�, tak bardzo i widocznie pot�g� nad wszystkimi g�rowa�. Wiatr podnosi� mu bia�y burnus na plecach i rozwija� go na kszta�t skrzyde� drapie�nego ptaka, poz�ocista karacena rzuca�a z�owrogi blask na jego twarz, ca�kiem niemal czarn�, o oczach dzikich i �wiec�cych, a krzywa szabla b�yszcza�a nad jego g�ow�, w�a�nie jak b�yszczy sierp ksi�yca w noc pogodn�.</p><p>Przes�awny �ucznik dwie ju� na� strza�y wypu�ci�, lecz obie zad�wi�cza�y tylko j�kliwie na karacenie i zesun�y si� bezsilnie na traw�; wi�c na dwoje pocz�� wa�y� my�li pan Muszalski: czy trzeci� jeszcze strza�� w szyj� dzianeta wypu�ci, czy z szabl� na beja natrze? Lecz gdy tak rozwa�a�, �w dostrzeg� go i pierwszy wypu�ci� na� swego czarnego �rebca.</p><p>Obaj natarli na si� w �rodku pola. Chcia� pan Muszalski si�� sw� wielk� si� popisa� i �ywcem Hamdiego pochwyci�, wi�c podbiwszy mu silnym ci�ciem od do�u bu�at w g�r�, sczepi� si� z nim, jedn� r�k� pochwyci� go za gard�o, drug� za ostrze misiurki i ci�gn�� pot�nie ku sobie. Wtem p�k� mu popr�g u terlicy, wi�c niezr�wnany �ucznik przekr�ci� si� z ni� razem i zwali� si� na ziemi�. Upadaj�cego za� Hamdi uderzy� r�koje�ci� bu�ata w g�ow� i og�uszy� na miejscu. Zakrzykn�li z rado�ci� spahisy i mamelukowie<a l:href="#fn552" type="note">[552]</a>, kt�rzy ju� byli o Hamdiego si� zl�kli: bardzo si� zmartwili Polacy, po czym zapa�nicy skoczyli ku sobie g�stymi kupami, jedni, aby �ucznika porwa�, drudzy, aby cho� cia�o jego obroni�.</p><p>Ma�y rycerz nie bra� dot�d w harcach udzia�u, bo mu na to nie pozwala�a jego pu�kownikowska powaga, lecz widz�c upadek pana Muszalskiego i przewagi gro�nego Hamdi-beja, postanowi� pom�ci� �ucznika, a zarazem swoim serca doda�. O�ywion t� my�l�, wspi�� ostrogami konia i sun�� ukosem w pole tak szybko, jak sunie krogulec ku stadu siewek kr�c�cych si� nad r�yskiem. Dostrzeg�a go przez perspektyw� Ba�ka, stoj�ca na blankach starego zamku, i krzykn�a zaraz do stoj�cego obok pana Zag�oby:</p><p>� Micha� leci! Micha� leci!</p><p>� Tu go poznasz! � zawo�a� stary wojownik � patrz pilnie, patrz, gdzie naprz�d uderzy! Nie b�j si�!</p><p>Perspektywa trz�s�a si� w r�ku Basi. Poniewa� nie strzelano ju� w polu ni z �uk�w, ni z janczarek, wi�c niezbyt trwo�y�a si� o �ycie m�a, ale ogarn�� j� zapa�, ciekawo�� i niepok�j. Dusza i serce wysz�y z niej w tej chwili i lecia�y za m�em. Pier� jej pocz�a oddycha� szybko, jasne rumie�ce obla�y twarz. W jednej chwili przechyli�a si� przez blanki tak, i� Zag�oba musia� j� chwyci� w p� w obawie, by nie spad�a w fos� � i krzykn�a:</p><p>� Dw�ch leci na Micha�a!</p><p>� Dw�ch b�dzie mniej! � odpowiedzia� pan Zag�oba.</p><p>Istotnie dw�ch ros�ych spah�w wysforowa�o si� przeciw ma�emu rycerzowi. S�dz�c ze stroju, poznali, �e to kto� znaczniejszy, a widz�c drobn� posta� je�d�ca, s�dzili, �e tanio s�aw� uzyszcz�. G�upi! Lecieli na oczywist� �mier�, gdy bowiem zwarli si� opodal innych je�d�c�w, ma�y rycerz nawet konia nie powstrzyma�, ale mimochodem rozda� mi�dzy nich dwa uderzenia na poz�r tak lekkie, jak gdyby matka rozda�a mimochodem dzieciom po szturcha�cu, a owi padli na ziemi� i wpiwszy si� w ni� palcami, pocz�li drga� jak para rysi�w, kt�rych �miertelne strza�y jednocze�nie dosi�gn�.</p><p>Ma�y rycerz za� polecia� dalej, ku je�d�com wichrz�cym si� po polu, i pocz�� szerzy� kl�ski okropne. Jak gdy po uko�czonej mszy wejdzie ch�opiec i blaszan� pokrywk�, osadzon� na kiju, gasi jedn� po drugiej pal�ce si� przed o�tarzem �wiece, a o�tarz w cie� si� pogr��a � tak i on gasi� na prawo i lewo �wietnych tureckich i egipskich je�d�c�w, ci za� pogr��ali si� w mrok �mierci. Poznali poganie mistrza nad mistrzami i omdla�y w nich serca. Ten i �w zdar� konia, by ze strasznym m�em si� nie spotka�; ma�y rycerz za� rzuca� si� za uciekaj�cymi na kszta�t zjadliwego szerszenia i coraz to innego je�d�ca ��d�em przeszywa�.</p><p>�o�nierze od armaty zamkowej pocz�li krzycze� rado�nie na �w widok. Niekt�rzy biegli do Basi i uniesieni zapa�em, ca�owali kraj jej sukni, inni ur�gali Turkom.</p><p>� Ba�ka, hamuj si�! � wo�a� co chwila pan Zag�oba trzymaj�c ci�gle wp� pani� Wo�odyjowsk�, pani Wo�odyjowska za� mia�a ochot� i �mia� si�, i p�aka�, i w r�ce klaska�, i krzycze�, i patrzy�, i lecie� za m�em w pole.</p><p>�w dalej porywa� spah�w i egipskich bej�w, a� wreszcie wo�ania: �Hamdi! Hamdi!� � rozleg�y si� po ca�ym polu. To wyznawcy proroka przywo�ywali wielkimi g�osami najt�szego ze swych wojownik�w, aby nareszcie zmierzy� si� z tym straszliwym ma�ym je�d�cem, kt�ry zdawa� si� by� �mierci� wcielon�.</p><p>Hamdi dostrzeg� ju� ma�ego rycerza od dawna, ale widz�c jego czyny, zl�k� si� po prostu w pierwszej chwili. Strach mu by�o postawi� na raz s�aw� wielk� i m�ode �ycie przeciw tak z�owrogiemu przeciwnikowi, wi�c umy�lnie uda�, �e go nie widzi, i na drugim kra�cu pola kr��y� pocz��. Tam porwa� w�a�nie pana Ja�brzyka i pana Kosa, gdy desperackie wo�ania: �Hamdi! Hamdi!� � obi�y si� o jego uszy. Pozna� w�wczas, �e d�u�ej kry� si� niepodobna i �e trzeba albo s�aw� niezmiern� uzyska�, albo g�ow� na�o�y�. W tej chwili wyda� krzyk tak przera�liwy, �e wszystkie wiszary ozwa�y mu si� echem, i wypu�ci� ku ma�emu rycerzowi podobnego do wichru konia.</p><p>Wo�odyjowski dojrza� go z dala i �cisn�� r�wnie� pi�tami swego gniadego Wo�oszyna. Inni zawiesili or�n� rozpraw�. Na zamku Basia, kt�ra poprzednio widzia�a wszystkie przewagi gro�nego Hamdi-beja, mimo ca�ej �lepej wiary w niezwyci�on� szermierk� ma�ego rycerza, przyblad�a nieco, lecz pan Zag�oba by� zupe�nie spokojny.</p><p>� Wola�bym by� spadkobierc� tego poganina ni�li nim samym � rzek� sentencjonalnie do Basi.</p><p>Pi�tka za�, powolny �mudzin, tak by� pewien swego pana, �e najmniejsza troska nie zas�pi�a jego oblicza, owszem, ujrzawszy p�dz�cego Hamdiego pocz�� sobie �piewa� narodow� piosenk�:</p><p>Oj ty durna, durna piesa,</p><p>Szak to idzie wi�ka z lesa,</p><p>Czemu jemu zagibujesz,</p><p>Kiedy jemu nie zdo�ujesz?</p><p>Tamci za� zwarli si� w �rodku pola, w�r�d dw�ch z dala patrz�cych szereg�w. Serca wszystkim zamar�y na chwil�. Wtem b�yskawica w�owa mign�a w jasnym s�o�cu nad g�owami walcz�cych: to krzywy bu�at wylecia�, jakby podbita ci�ciw� strza�a, z r�k Hamdiego, ten za� pochyli� si� w kulbace, jakby ju� ostrzem przeszyty, i zamkn�� oczy, lecz pan Wo�odyjowski ucapi� go lew� r�k� za kark i przy�o�ywszy mu sztych rapiera do pachy, pogna� ku swoim. Hamdi oporu nie stawia�, owszem, sam pi�tami konia pogania�, bo czu� ostrze mi�dzy pach� a karacen� � i jecha� jak og�uszony, r�ce tylko zwis�y mu bezw�adnie, a z oczu pocz�y p�yn�� �zy. Wo�odyjowski odda� go srogiemu Lu�ni, sam za� nawr�ci� ku polu.</p><p>Lecz w dru�ynach tureckich ozwa�y si� tr�by i piszcza�ki; by� to znak dla harcownik�w, �e czas �ci�ga� si� z pola do kupy, wi�c pocz�li pomyka� ku swoim, unosz�c w sercach wstyd, frasunek i wspomnienie straszliwego je�d�ca.</p><p>� Szejtan to by�! � m�wili mi�dzy sob� spahisy i mamelukowie. � Kto si� z nim zetrze, temu �mier� przeznaczona! Szejtan, nikt inny!</p><p>Harcownicy polscy postali jeszcze chwil�, aby okaza�, i� odzier�yli pole, za czym wydawszy po trzykro� okrzyk zwyci�stwa, cofn�li si� pod zas�on� dzia�, z kt�rych pan Potocki na nowo bi� kaza�. Lecz i Turcy pocz�li ca�kiem ust�powa�. Czas jaki� miga�y jeszcze w s�o�cu ich burnusy, barwne kefie i b�yszcz�ce misiurki, po czym przes�oni� ich b��kit. Na pobojowisku zostali tylko poci�ci mieczami Turcy i Polacy. Wysz�a z zamku czelad�, by zebra� i pogrze�� swoich. Potem przylecia�y kruki, by si� pogrzebem pogan zaj��, ale nied�uga by�a ich stypa, bo jeszcze tego wieczora sp�oszy�y ich nowe zast�py proroka.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� LIII</p></title><p>Nast�pnego dnia przyjecha� pod Kamieniec sam wezyr na czele licznego wojska spahis�w, janczar�w i pospolitego ruszenia z Azji. Zrazu, s�dz�c po wielkiej liczbie si�, mniemano, �e szturm przypu�ci, lecz jemu chodzi�o tylko o zlustrowanie mur�w. Przybyli z nim in�ynierowie ogl�dali fortec� i nasypy ziemne. Naprzeciw wezyrowi wyszed� tym razem pan My�liszewski z piechot� i oddzia�em konnych ochotnik�w. Zwodzono zn�w harce � i dla obl�onych pomy�lnie, lecz nie tako �wietnie jak dnia zesz�ego. Wreszcie wezyr rozkaza� janczarom ruszy� na pr�b� pod mury. Huk dzia� wstrz�sn�� zaraz miastem i zamkami. Janczarowie, podszed�szy pod kwater� pana Podczaskiego, naraz z wielkim wrzaskiem wszyscy dali ognia, ale �e i pan Podczaski odpowiedzia� natychmiast z g�ry bardzo celnymi strza�ami i by�a obawa, �e jazda mo�e zajecha� w bok janczarom, przeto ci nie zw��cz�c ruszyli drog� �wanieck� i wr�cili do g��wnego wojska.</p><p>Wieczorem przekrad� si� do miasta Czech pewien, kt�ry u janczar-agi by� pajukiem i zbieg� po otrzymanych kijach w pi�ty. Dowiedziano si� od niego, i� nieprzyjaciel obwarowa� si� ju� w �wa�cu i zaj�� rozleg�e pola od wsi D�u�ka. Wypytywano troskliwie zbiega, jakie te� jest powszechne mniemanie mi�dzy Turkami: czy Kamieniec zdob�d�, czy nie? �w odpowiedzia�, �e duch w wojsku panuje dobry, a wr�by by�y pomy�lne. Przed paru dniami przed su�ta�skim namiotem podni�s� si� nagle z ziemi jakoby s�up dymu, cienki u do�u, a rozszerzaj�cy si� na kszta�t olbrzymiej ki�ci ku g�rze. Muftowie wyt�umaczyli, �e zjawisko owo oznacza, i� s�awa padyszacha niebios dosi�gnie i �e on w�a�nie b�dzie tym w�adc�, kt�ry skruszy nie zdobyt� dot�d kamienieck� zapor�. Podnios�o to wielce serca w wojsku. Turcy (m�wi� dalej zbieg) obawiaj� si� pana hetmana Sobieskiego i odsieczy, z dawna bowiem zosta�a u nich pami�� o niebezpiecze�stwie mierzenia si� w otwartym polu z wojskami Rzeczypospolitej � i ch�tniej gotowi si� potyka� z Wenecjanami, z W�grami lub jakimkolwiek innym narodem. Lecz �e maj� wiadomo�ci, i� wojsk w Rzeczypospolitej nie masz, przeto tusz� powszechnie, �e Kamieniec, cho� nie bez trudu, zdob�d�. Czarny Mustafa, kajmakan, radzi� wprost szturmem na mury uderzy�, lecz roztropniejszy wezyr woli regularnymi robotami miasto otoczy� i zasypa� pociskami z dzia�. Su�tan, po pierwszych utarczkach, przechyli� si� do zdania wezyra, dlatego nale�y si� spodziewa� regularnego obl�enia.</p><p>Tak m�wi� zbieg. S�uchaj�c tych wiadomo�ci zmartwi� si� wielce pan Potocki i ksi�dz biskup, i pan podkomorzy podolski, i pan Wo�odyjowski, i wszyscy inni starsi oficerowie. Liczyli oni bowiem na szturmy i spodziewali si�, �e przy obronno�ci miejsca zdo�aj� je z wielkimi stratami dla nieprzyjaciela odeprze�. Ot� wiadomo im by�o z do�wiadczenia, �e przy szturmach oblegaj�cy ponosz� straty niezmierne, �e ka�dy odbity atak w�tli w nich ducha i dodaje odwagi obl�onym. R�wnie jak zbarascy rycerze zakochali si� wreszcie w oporze, w bitwach, wycieczkach, tak mogli nabra� zami�owania do boju i mieszczanie kamienieccy, zw�aszcza gdyby ka�dy zamach turecki ko�czy� si� kl�sk� Turk�w, zwyci�stwem kamie�czan. Natomiast regularne obl�enie, w kt�rym kopanie aprosz�w, min i zaci�ganie dzia� na pozycje wszystko znaczy, mog�o tylko znu�y� obl�onych, zw�tli� ich ducha i sk�onnymi do uk�ad�w ich uczyni�. Trudno za� by�o liczy� na wycieczki, bo nie godzi�o si� oga�aca� mur�w z �o�nierzy, czelad� za� lub �yczkowie, wyprowadzeni za mury, z trudem zdo�aliby zdzier�y� janczarom.</p><p>Rozwa�aj�c to wszystko starsi oficerowie bardzo si� pomartwili i szcz�liwy rezultat obrony mniej prawdopodobnym im si� wyda�. Jako� i by� ma�o prawdopodobny nie tylko ze wzgl�du na si�y tureckie, ale i ze wzgl�du na nich samych. Pan Wo�odyjowski by� to �o�nierz niezr�wnany i przes�awny, ale nie mia� w sobie majestatu wielko�ci. Kto w sobie s�o�ce nosi, ten zdo�a od razu wszystkich rozgrza�, kto za� jest p�omieniem, cho�by najgor�tszym, ten rozgrzewa tylko najbli�szych. Tak by�o z ma�ym rycerzem. Nie umia� on i nie m�g� przela� w innych swego ducha, tak samo jak swej bieg�o�ci w szermierce. Pan Potocki, w�dz naczelny, nie by� wojownikiem, a przy tym brak�o mu wiary w siebie, w drugich i Rzeczpospolit�. Ksi�dz biskup liczy� g��wnie na uk�ady; brat jego mia� ci�k� r�k�, ale i umys� nie l�ejszy. Odsiecz by�a niepodobn�, bo hetman, pan Sobieski, cho� by� wielkim, by� na�wczas bezsilnym. Bezsilnym by� r�wnie� kr�l, bezsiln� ca�a Rzeczpospolita.</p><p>Dnia 16 sierpnia nadci�gn�� chan z ord� i Dorosze�ko ze swymi Kozaki. Obaj zalegli ogromn� przestrze� na polach od Orynina. Sufankaz-aga wezwa� tego� dnia pana My�liszewskiego na rozmow� i radzi�, by si� miasto podda�o, bo je�li to bez zw�oki uczyni, mo�e uzyska� kondycje tak �askawe, o jakich w dziejach obl�e� nie s�yszano. Ksi�dz biskup ciekawy by� dowiedzie� si� o tych �askach, lecz zakrzykni�to na niego w radzie i pos�ano odpowied� odmown�.</p><p>Dnia 18 sierpnia pocz�li nadci�ga� Turcy, a z nimi sam cesarz. Szli jako morze niezmierzone. Piechota polachska, janczary, spahy. Ka�dy pasza prowadzi� wojska swego paszaliku: wi�c szli mieszkance Europy, Azji, Afryki. Za nimi ci�gn�� tabor olbrzymi z �adownymi wozami zaprz�onymi w mu�y i bawo�y. Mrowie to stubarwne w rozlicznych zbrojach i ubiorach ci�gn�o si� bez ko�ca. Od �witu do nocy, bez przestanku, wchodzili, przenosili si� z miejsca na miejsce, rozstawiali wojska, kr�cili si� po polach, ustawiali namioty, kt�re tak� przestrze� zaleg�y, �e z wie� i najwy�szych miejsc Kamie�ca wcale nie by�o mo�na dojrze� wolnego od p��cien pola. Ludziom zda�o si�, �e �niegi spad�y i ca�� okolic� pokry�y. Rozstawianie taboru odbywa�o si� przy huku strzelb, albowiem zas�aniaj�cy t� robot� oddzia� janczar�w nie przestawa� ku murom strzela�; z mur�w za� odpowiadano nieustaj�cym ogniem dzia�owym. Grzmia�o echo po ska�ach, dymy unosi�y si� ku g�rze i zakry�y b��kit niebieski. Do wieczora Kamieniec by� tak zamkni�ty, �e chyba jedne go��bie mog�y si� ze� wydosta�. Ogie� ucich� dopiero, gdy pierwsze gwiazdy b�ysn�y na niebie.</p><p>Przez kilka nast�pnych dni ogie� z mur�w i do mur�w trwa� ci�gle z wielk� dla oblegaj�cych szkod�; skoro tylko wi�ksza kupa janczar�w zebra�a si� na donios�o�� strza�u, wnet bia�y dym wykwita� na murze, kule pada�y mi�dzy janczar�w, oni za� rozpraszali si� jako stado wr�bli, gdy kto� z guldynki przygar�� drobnego �rutu mi�dzy nie wypu�ci. Turcy przy tym nie wiedz�c widocznie, i� na obu zamkach i w samym mie�cie s� dalekono�ne dzia�a, porozbijali zbyt blisko namioty. Za rad� ma�ego rycerza pozwolono im to uczyni� � i dopiero gdy z nadej�ciem chwili spoczynku �o�nierze chroni�c si� przed upa�em nape�nili ich wn�trza, mury ozwa�y si� nieustaj�cym grzmotem. Powsta� pop�och: kule rozrywa�y p��tna i dr�gi, razi�y �o�nierzy, rozrzuca�y ostre okruchy ska�. Janczarowie cofali si� w zamieszaniu i nie�adzie, krzycz�c wielkimi g�osami, i w ucieczce przewracali dalsze namioty, roznosz�c wsz�dy trwog�. Na tak pomieszanych wypad� pan Wo�odyjowski z jazd� i siek�, p�ki pot�ne hufy jazdy nie przysz�y im w pomoc. Ketling kierowa� g��wnie tym ogniem, a obok niego lacki w�jt Cyprian najwi�kszych naczyni� mi�dzy pogany spustosze�. Sam on pochyla� si� nad ka�dym dzia�em, sam lont przyk�ada�; nast�pnie przykrywszy oczy r�k�, patrzy� na skutek strza�u i radowa� si� w sercu, �e tak po�ytecznie pracuje.</p><p>Lecz i Turcy kopali aprosze<a l:href="#fn553" type="note">[553]</a>, sypali sza�ce i zaci�gali na nie ci�kie dzia�a. Zanim jednak bi� z nich pocz�li, podjecha� pod wa�y pose� turecki i zatkn�wszy na trzcinow� dzid� pismo cesarskie, ukaza� je obl�onym. Wys�ani dragoni porwali natychmiast czausza i przywiedli go na zamek. Cesarz wzywa� miasto do poddania, wynosz�c pod niebiosa swoj� pot�g� i �askawo��.</p><p>�Wojsko moje (pisa�) mo�e by� z li��mi na drzewie i z piaskiem nadmorskim por�wnane. Spojrzyjcie noc� w niebo i gdy ujrzycie gwiazdy nieprzeliczone, tedy wzbud�cie strach w sercach i powiedzcie jeden drugiemu: Oto jest pot�ga wiernych! Ale i�em jest nad inne kr�le kr�l �askawy i wnuk prawdziwego Boga, przeto od Boga swoje sprawy poczynam. Wiedzcie, i� cz�eka hardego nienawidz�, wy tedy, nie sprzeciwiaj�c si� woli mojej, miasto wasze poddajcie. Chcecieli ze mn� uporem i��, wszyscy pod mieczem zginiecie, a przeciw mnie �aden g�os ludzki wznie�� si� nie o�mieli�.</p><p>Namy�lano si� d�ugo, jaki da� na owo pismo respons<a l:href="#fn554" type="note">[554]</a> i odrzucono niepolityczn� rad� pana Zag�oby, aby psu ogon uci�� i takowy w odpowiedzi odes�a�. Wys�ano wreszcie sprawnego cz�eka Juryc�, umiej�cego dobrze j�zyk turecki, z listem, kt�ry brzmia�, jak nast�puje:</p><p>�Cesarza gniewa� nie chcemy, ale i s�ucha� go nie mamy obowi�zku, bo�my nie jemu, jeno naszemu panu przysi�gali. Kamie�ca nie damy, gdy� nas przysi�ga wi��e twierdzy i ko�cio��w do �mierci broni�.</p><p>Po tej odpowiedzi rozeszli si� oficerowie na mury, z czego skorzysta� ksi�dz biskup Lanckoro�ski i pan genera� podolski i nowy list do su�tana wys�ali prosz�c go o armistycjum<a l:href="#fn555" type="note">[555]</a> na cztery tygodnie. Gdy wie�� o tym rozesz�a si� po bramach, pocz�� si� huk i trzaskanie szablami.</p><p>� A wier� � powtarza� ten i �w � to my tu przy dzia�ach gorzejem, a tam, za naszymi plecami, listy �l� bez naszej wiedzy, chocia� do rady nale�ym!</p><p>I po wieczornej �kindii� oficerowie gromadnie udali si� do pana jenera�a maj�c na swym czele ma�ego rycerza i pana Makowieckiego, obydw�ch wielce tym, co si� sta�o, strapionych.</p><p>� Jak�e to? � zawo�a� stolnik latyczowski � zali ju� o poddaniu my�licie, �e�cie nowego pos�a wys�ali? Czemu to sta�o si� bez naszej wiedzy?</p><p>� Zaiste � doda� ma�y rycerz � skoro�my na rad� zostali wezwani, bez nas list�w s�a� si� nie godzi. O poddaniu te� m�wi� nie pozwolim; kto by za� sobie tego �yczy�, ten niech si� z rz�du usunie!</p><p>To m�wi�c, gro�nie w�sikami rusza�, bo to by� �o�nierz niezmiernie karny i z wielk� bole�ci� przychodzi�o mu odzywa� si� przeciw starszy�nie. Lecz �e zaprzysi�g� broni� zamku do �mierci, s�dzi�, �e tak mu m�wi� nale�y.</p><p>Zmiesza� si� pan genera� podolski i odrzek�:</p><p>� Mniema�em, i� to by�o za og�lnym konsensem.</p><p>� Nie masz konsensu! Tu zgorze� chcemy! � zawo�a�o kilkana�cie g�os�w.</p><p>Na to genera�:</p><p>� Rad to s�ysz�, bo i mnie wiara od �ycia milsza, a tch�rz mnie nie oblatywa� nigdy i nie b�dzie. Osta�cie, waszmo�ciowie, na wieczerz�, to �atwie do zgody przyjdziem�</p><p>Lecz oni pozosta� nie chcieli.</p><p>� Przy bramach nasze miejsce, nie za sto�em! � odpar� ma�y rycerz.</p><p>Tymczasem nadjecha� ksi�dz biskup i dowiedziawszy si�, o co rzecz idzie, zwr�ci� si� zaraz do pana Makowieckiego i do ma�ego rycerza.</p><p>� Zacni ludzie! � rzek� � ka�den ma w sercu to, co i wy, i o poddaniu nikt nie wspomina�. Pos�a�em prosi� o armistycjum na cztery niedziele. Napisa�em tak: przez ten czas o odsiecz do naszego kr�la wy�lemy i instrukcji si� od niego doczekamy, a dalej b�dzie, co B�g da.</p><p>Us�yszawszy to ma�y rycerz pocz�� znowu w�sikami rusza�, ale tym razem dlatego, �e porwa�a go jednocze�nie z�o�� i pusty �miech nad takim pojmowaniem spraw wojennych. On, �o�nierz od lat dziecinnych, uszom swoim nie wierzy�, �eby kto� proponowa� nieprzyjacielowi zawieszenie broni dlatego, by by� czas po odsiecz pos�a�.</p><p>Pocz�� wi�c ma�y rycerz spogl�da� na pana Makowieckiego i innych oficer�w, oni za� spogl�dali na niego.</p><p>� �arty, nie �arty? � spyta�o kilka g�os�w.</p><p>Po czym umilkli wszyscy.</p><p>� Wasza wielebno��! � rzek� wreszcie Wo�odyjowski. � Odby�em wojny tatarskie, kozackie, moskiewskie, szwedzkie, a o takich racjach nie s�ysza�em. Bo nie po to tu su�tan przyby�, aby nam, jeno po to, aby sobie wygodzi�. Jak�e to on ma da� konsens na armistycjum, je�li mu si� pisze, �e przez ten czas na odsiecz sobie wygodnie poczekamy?</p><p>� Je�li si� nie zgodzi, to nie b�dzie nic innego, jak jest! � odrzek� ksi�dz biskup.</p><p>Na to Wo�odyjowski:</p><p>� Kto o armistycjum b�aga, ten sw�j strach i swoj� niemoc jawnie pokazuje, a kto na odsiecz liczy, ten wida� w�asnym si�om nie dufa. Dowiedzia� si� teraz o tym z owego listu pies poga�ski i przez to szkoda sta�a si� nieobliczona.</p><p>Zasmuci� si� us�yszawszy to ksi�dz biskup.</p><p>� Mog�em by� gdzie indziej � rzek� � a i�em nie opu�ci� w potrzebie mojej owczarni, przeto wym�wki znosz�.</p><p>Ma�emu rycerzowi zaraz uczyni�o si� �al godnego pra�ata, wi�c pod nogi go podj��, potem za� uca�owa� w r�k� i odpowiedzia�:</p><p>� Bro� mnie B�g, abym ja tu wym�wki jakowe dawa�, jeno �e jest <emphasis>consilium</emphasis><a l:href="#fn556" type="note">[556]</a>, wi�c m�wi�, co mi eksperiencja dyktuje.</p><p>� Co tedy czyni�? Niech b�dzie <emphasis>mea culpa</emphasis>, ale co czyni�? Jak z�e naprawi�? � pyta� biskup.</p><p>� Jak z�e naprawi�? � powt�rzy� pan Wo�odyjowski.</p><p>I zamy�li� si� trocha, po czym podni�s� weso�o g�ow�.</p><p>� Ano, mo�na! Mo�ci panowie, prosz� za sob�!</p><p>I wyszed�, za nim oficerowie. W kwadrans potem ca�y Kamieniec zatrz�s� si� od huku dzia�. Pan Wo�odyjowski za� wypad� z ochotnikami za mury i napad�szy na u�pionych w aproszach janczar�w siek� ich, p�ki nie rozp�dzi� i do taboru nie odegna�.</p><p>Po czym wr�ci� do pana genera�a, u kt�rego zasta� jeszcze ksi�dza Lanckoro�skiego.</p><p>� Wasza wielebno��! � rzek� weso�o � A ot, rada!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� LIV</p></title><p>Po owej wycieczce noc przesz�a na strzelaninie, ale dorywczej; �witaniem dano zna�, �e kilku Turk�w stoi podle zamku czekaj�c, by przeciw nim do traktowania<a l:href="#fn557" type="note">[557]</a> wys�ano. B�d� co b�d�, trzeba by�o wiedzie�, czego chc�, wi�c starszyzna na radzie wyznaczy�a pana Makowieckiego i pana My�liszewskiego, by si� z pogany porozumieli.</p><p>W chwil� p�niej po��czy� si� z nimi pan Kazimierz Humiecki i poszli. Turk�w by�o trzech: Muchtar-bej, Salomi pasza ruszczucki i trzeci Kozra, t�umacz. Spotkanie nast�pi�o pod go�ym niebem, za bram� zamkow�. Turcy na widok pos��w pocz�li k�ania� si� przyk�adaj�c zarazem ko�ce palc�w do serca, ust i czo�a, Polacy za� witali ich uprzejmie, pytaj�c, z czym by przyszli.</p><p>Na to Salomi rzek�:</p><p>� Mili! Wielka sta�a si� krzywda panu naszemu, nad kt�r� wszyscy sprawiedliwo�� mi�uj�cy p�aka� musz�, a za kt�r� i sam Przedwieczny was ukarze, je�li pr�dko jej nie naprawicie. Oto sami przys�ali�cie Juryc�, kt�ry czo�em naszemu wezyrowi bi� i o zawieszenie broni go prosi�, potem za�, gdy�my ufaj�c waszej cnocie, wychylili si� zza ska� i sza�c�w, pocz�li�cie z dzia� do nas bi�, a wypad�szy za mury trupami wiernych us�ali�cie drog� a� po namioty padyszacha. Kt�ren post�pek bez kary zosta� nie mo�e, chyba �e zaraz zamki i miasto poddaj�c, �al wielki i zmartwienie, mili, oka�ecie.</p><p>Na to pan Makowiecki odpowiedzia�:</p><p>� Juryca jest pies, kt�ry instrukcje przekroczy�, bo i bia�� chor�giew pacho�kowi swemu wywiesi� kaza�, za co s�dzony b�dzie. Ksi�dz biskup pyta� prywatnie od siebie, czyli by armistycjum stan�� mog�o, ale �e i wy nie przestali�cie w czasie wysy�ki onych list�w do sza�c�w strzela� (a ja sam �wiadek, bo mnie kamienie rozpry�ni�te w g�b� obrazi�y), przeto i od nas przerwy w strzelaniu nie mieli�cie prawa wymaga�. Je�li teraz przychodzicie z gotowym armistycjum, to dobrze, a je�li nie, to powiedzcie, mili, panu swemu, �e po staremu b�dziem zamk�w i miasta broni�, p�ki nie zgorzejem, albo co pewniejsza, p�ki wy w tych ska�ach nie zgorzejecie. Nic wi�cej nie mamy wam, mili, do powiedzenia pr�cz �ycze�, aby B�g pomno�y� wasze dni i p�nej staro�ci do�y� wam pozwoli�.</p><p>Po tej rozmowie wys�a�cy rozjechali si� zaraz. Turcy wr�cili do wezyra, za� panowie Makowiecki, Humiecki i My�liszewski do zamku, gdzie obrzucono ich pytaniami, jako tych pos��w odprawili. Owi opowiedzieli deklaracj� tureck�.</p><p>� Nie przyjmiecie jej, bracia kochani � rzek� pan Kazimierz Humiecki. � Kr�tko m�wi�c: ci psi chc�, by�my do wieczora klucze miasta oddali.</p><p>Na to ozwa�y si� liczne g�osy powtarzaj�c ulubione wyra�enie:</p><p>� Nie utyje nami ten pies poga�ski. Nie damy si�, z konfuzj� go odgonim! Nie chcemy!</p><p>Po takim postanowieniu rozeszli si� wszyscy i zaraz strzelanina si� rozpocz�a. Ju� Turcy zdo�ali pozaci�ga� wiele ci�kich dzia� na pozycje i kule ich mijaj�c �brustwery� j�y wpada� w miasto. Puszkarze w mie�cie i na zamkach pracowali w pocie czo�a przez reszt� dnia i ca�� noc. Kt�ren poleg�, nie by�o go kim zast�pi�, brak�o r�wnie� i szafarz�w od kul i prochu. Dopiero przed �witaniem ha�asy nieco usta�y.</p><p>Lecz ledwie dzie� zacz�� szarze�, a na wschodzie pokaza� si� r�owy, bramowany z�otem pas jutrzenki, gdy w obu zamkach uderzono na alarm. W mie�cie, kto spa�, ten si� rozbudzi�, rozespane t�umy pocz�y pojawia� si� na ulicach, nas�uchuj�c pilnie.</p><p>� Szturm si� gotuje! � m�wili jedni drugim, ukazuj�c w stron� zamk�w.</p><p>� A pan Wo�odyjowski tam jest? � pyta�y niespokojne g�osy.</p><p>� Jest! Jest! � odpowiadali inni.</p><p>W zamkach za� bito w kaplicach we dzwony, pr�cz tego warczenie b�bn�w odzywa�o si� ze wszystkich stron. W p�wicie, p�mroku porannym, gdy miasto by�o stosunkowo ciche, brzmia�y te g�osy tajemniczo i uroczy�cie. W tej�e chwili Turcy �kindi� zagrali; jedna kapela podawa�a d�wi�ki drugiej, one za� tak bieg�y, jak echo, przez ca�y tabor niezmierny. Mrowie poga�skie pocz�o si� porusza� ko�o namiot�w. Przy wstaj�cym dniu wychyla�y si� z pomroki spi�trzone sza�ce, sza�czyki i aprosze, ci�gn�ce si� d�ug� lini� podle zamku. Naraz na ca�ej tej d�ugo�ci rykn�y ci�kie dzia�a tureckie, odhukn�y im gromkim echem ska�y Smotrycza i sta� si� grzmot tak okropny i straszliwy, jakby w lamusie niebieskim zapali�y si� wszystkie pioruny na sk�adzie le��ce i zlatywa�y razem ze sklepieniem ob�ok�w na ziemi�.</p><p>By�a to wielka artyleria. Miasto i zamki odpowiedzia�y pot�nie. Wkr�tce dymy przes�oni�y s�o�ce, �wiat i nie by�o wida� fortyfikacji tureckich, nie by�o wida� Kamie�ca, tylko jedn� szar�, olbrzymi� chmur�, pe�n� w �rodku grom�w i �oskotu.</p><p>Lecz dzia�a tureckie dono�niejsze by�y od miejskich. Wkr�tce �mier� w mie�cie pocz�a kosi�. Kilka kartaun�w rozbito. Z obs�ugi przy hakownicach po dw�ch i trzech naraz gin�o. Ojcu franciszkanowi, kt�ry po sza�cu chodz�c, dzia�a b�ogos�awi�, klin spod armaty oberwa� nos i cz�� g�by; przy nim dw�ch �yd�w, wielkich rezolut�w, do rychtowania pomagaj�cych, upad�o.</p><p>Lecz g��wnie bi�y dzia�a w szaniec miejski. Pan Kazimierz Humiecki siedzia� tam, jako salamandra, w najwi�kszym ogniu i dymie; po�owa z sotni jego poleg�a, pozostali wszyscy niemal byli ranni. On sam zaniem�wi� i og�uch�, lecz przy pomocy lackiego w�jta zmusi� do milczenia baterie nieprzyjacielskie, dop�ty przynajmniej, dop�ki na miejsce dawnych rozbitych dzia� nie pozaci�gano nowych.</p><p>Up�yn�� dzie�, drugi, trzeci, a owo straszliwe <emphasis>colloquium</emphasis><a l:href="#fn558" type="note">[558]</a> armat nie ustawa�o ani na chwil�. U Turk�w zmieniali si� puszkarze cztery razy na dob�, lecz w mie�cie jedni i ci sami musieli wytrwa� bez snu, prawie bez jedzenia, na wp� uduszeni od dymu, wielu rannych od rozpry�ni�tych kamieni i z�omk�w lawet. �o�nierze wytrwali, ale w mieszczanach pocz�o s�abn�� serce. Trzeba ich by�o w ko�cu nagania� kijami do armat, przy kt�rych zreszt� g�stym padali trupem. Na szcz�cie wieczorem i przez noc trzeciego dnia, z czwartku na pi�tek, g��wny impet zwr�ci� si� na zamki.</p><p>Zasypywano oba, a szczeg�lniej stary, granatami z wielkich mo�dzierz�w, kt�re jednak �ma�o co psowa�y, gdy� w ciemno�ci ka�dy granat jest znaczny i cz�owiek przed nim �atwo umkn�� potrafi�. Dopiero nad ranem, gdy ludzi ogarn�o tak wielkie znu�enie, i� ze snu walili si� z n�g, pocz�li gin�� do�� g�sto.</p><p>Ma�y rycerz, Ketling, My�liszewski i Kwasibrocki odpowiadali z zamk�w na ogie� turecki. Pan genera� podolski raz w raz do nich zagl�da� i chodzi� w�r�d gradu kul frasobliwy, ale na niebezpiecze�stwo niebacz�cy.</p><p>Wszelako ku wieczorowi, gdy ogie� jeszcze si� powi�kszy�, pan Potocki zbli�y� si� do Wo�odyjowskiego.</p><p>� Mo�ci pu�kowniku � rzek� � nie utrzymamy si� tu.</p><p>. </p><p>� P�ki poprzestaj� na strzelaniu � odrzek� ma�y rycerz � p�ty si� utrzymamy, ale oni minami nas st�d wysadz�, bo kuj�.</p><p>� Zali kuj� istotnie? � spyta� niespokojnie pan genera�.</p><p>Na to Wo�odyjowski:</p><p>� Siedmdziesi�t armat gra i grzmot jest prawie nieustaj�cy, ale przecie zdarzaj� si� chwile cicho�ci. Jak taka nadejdzie, niech jeno wasza dostojno�� dobrze nadstawi ucha, a us�yszy.</p><p>Na ow� chwil� nie potrzebowali istotnie d�ugo czeka�, tym bardziej �e wypadek przyszed� im w pomoc. Oto jedno z dzia� burz�cych tureckich p�k�o. Sprowadzi�o to pewne zamieszanie; z innych sza�c�w pos�ano pyta�, co si� dzieje, i nasta�a przerwa w strzelaniu.</p><p>W�wczas pan Potocki z Wo�odyjowskim zbli�yli si� do samego ko�ca jednego z zamkowych wycz�k�w i pocz�li s�ucha�. Po pewnym czasie uszy ich u�owi�y dosy� wyra�nie d�wi�kliwe odg�osy kilof�w bij�cych w skaln� �cian�.</p><p>� Kuj� � rzek� pan Potocki.</p><p>� Kuj� � powt�rzy� ma�y rycerz.</p><p>Po czym zamilkli. Wielki niepok�j pojawi� si� w twarzy genera�a; podni�s� r�ce i skronie d�o�mi przycisn��. Widz�c to Wo�odyjowski rzek�:</p><p>� Zwyczajna to rzecz w ka�dym obl�eniu. Pod Zbara�em ryli pod nami dzie� i noc.</p><p>Pan jenera� podni�s� g�ow�.</p><p>� Co Wi�niowiecki na to robi�?</p><p>� Przenosili�my si� z obszerniejszych wa��w w coraz cia�niejsze.</p><p>� A nam co czyni� przystoi?</p><p>� Nam nale�y dzia�a, a z nimi co mo�na zabra� i do starego zamku si� przenie��, bo stary na takich ska�ach fundowan, �e i minami ich nie rozsadz�. Zawszem tak mniema�, �e nowy pos�u�y tylko na to, �eby da� pierwszy wstr�t nieprzyjacielowi, potem trzeba nam go b�dzie samym od czo�a prochami wysadzi� i prawdziwa obrona pocznie si� dopiero w starym.</p><p>Nasta�a chwila milczenia i genera� pochyli� zn�w stroskan� g�ow�.</p><p>� A je�li nam i ze starego zamku przyjdzie ust�pi�? Gdzie ust�pimy? � pyta� z�amanym g�osem.</p><p>Na to wyprostowa� si� ma�y rycerz, ruszy� w�sikami i ukaza� palcem na ziemi�.</p><p>� Ja jeno tam! � rzek�.</p><p>W tej chwili dzia�a zarycza�y na nowo i ca�e stada granat�w pocz�y lecie� na zamek, ale �e ju� mrok by� na �wiecie, wi�c by�o je wida� doskonale. Pan Wo�odyjowski, po�egnawszy si� z genera�em, poszed� wzd�u� mur�w i przechodz�c od jednej baterii do drugiej, wsz�dy zach�ca�, rady dawa�, wreszcie spotkawszy si� z Ketlingiem rzek�:</p><p>� A co?</p><p>�w u�miechn�� si� s�odko.</p><p>� Widno od granat�w jak w dzie� � rzek� �ciskaj�c r�k� ma�ego rycerza � nie �a�uj� nam ognia!</p><p>� Dzia�o im znaczne p�k�o. Ty� wysadzi�?</p><p>� Ja.</p><p>� Spa� mi si� chce okrutnie.</p><p>� I mnie, ale nie czas.</p><p>� Ba � rzek� Wo�odyjowski � i �oniska musz� by� niespokojne; na t� my�l sen odbiega.</p><p>� Modl� si� za nas � rzek� Ketling wznosz�c oczy ku lec�cym granatom.</p><p>� Daj�e B�g zdrowie mojej i twojej!</p><p>� Mi�dzy ziemiankami � pocz�� Ketling � nie ma�</p><p>Lecz nie doko�czy�, bo ma�y rycerz, zwr�ciwszy si� w tej chwili ku wn�trzu zamku, krzykn�� nagle wielkim g�osem:</p><p>� Dla Boga! Rety! Co ja widz�!</p><p>I skoczy� przed siebie. Ketling obejrza� si� ze zdziwieniem: o kilkana�cie krok�w na podw�rcu zamkowym ujrza� Ba�k� w kompanii pana Zag�oby i �mudzina Pi�tki.</p><p>� Pod mur! Pod mur! � krzycza� ma�y rycerz ci�gn�c ich co pr�dzej pod przykrycie blankowe. � Dla Boga!�</p><p>� Ha! � m�wi� przerywanym g�osem, sapi�c, pan Zag�oba � Daj tu sobie z tak� rady! Prosz�, perswaduj�: �Zgubisz siebie i mnie!� � kl�kam, nic! Mia�em j� sam� pu�ci�, co?� Uf! Nic nie pomaga! Nic nie pomaga! �P�jd� i p�jd�!� Masz j�!</p><p>Basia mia�a przestrach w twarzy i brwi jej drga�y jak do p�aczu. Ale nie granat�w si� ba�a, nie grzmotu kul, nie rozpry�ni�tych kamieni, tylko gniewu m�a.</p><p>Wi�c r�ce z�o�y�a jak dziecko obawiaj�ce si� kary i pocz�a wo�a� �kaj�cym g�osem:</p><p>� Nie mog�am, Micha�ku! Jak ciebie kocham, nie mog�am! M�j Micha�ku, nie gniewaj si�! Ja nie mog� tam siedzie�, kiedy ty tu gorzejesz, nie mog�, nie mog�!�</p><p>On zacz�� si� w istocie gniewa�, ju� zakrzykn��: �Ba�ka, Boga si� nie boisz!� � lecz nagle porwa�o go rozczulenie, g�os mu uwi�z� w gardle i dopiero gdy ta najdro�sza jasna g�owa spocz�a na jego piersiach, ozwa� si�:</p><p>� M�j ty przyjacielu wierny do �mierci, m�j ty!�</p><p>I obj�� j� r�koma.</p><p>A tymczasem Zag�oba, wcisn�wszy si� w za�amanie muru, m�wi� pospiesznie do Ketlinga:</p><p>� I twoja chcia�a i��, jeno�my j� zwiedli, �e nie idziemy. Jak�e! W takowym stanie� jenera� artylerii ci si� urodzi, szelm� jestem, je�li nie jenera�� Ha! Na most od miasta do zamku padaj� granaty jak gruszki� My�la�em, �e si� rozpukn� ze z�o�ci, nie ze strachu� Przewr�ci�em si� na ostre czerepy i podar�em sobie tak sk�r�, �e przez tydzie� bez b�lu nie usi�d�. Zakonnice musz� mnie smarowa�, na modesti� nie uwa�aj�c� Uf! A te szelmy strzelaj� i strzelaj�, �eby ich pioruny wystrzela�y!� Pan Potocki mnie komend� chce odda� Dajcie pi� �o�nierzom, bo nie wytrzymaj�� Patrzcie na ten granat! Dalib�g! Blisko tu gdzie� padnie� Os�o�cie Ba�k�! Dalib�g, blisko!�</p><p>Lecz granat upad� daleko, nie blisko, bo a� na dach kaplicy luterskiej w starym zamku. Tam, �e sklepienie by�o bardzo mocne, zniesiono amunicj�, lecz pocisk przebi� sklepienie i zapali� prochy. Huk pot�ny, silniejszy od grzmotu dzia�, wstrz�sn�� posadami obu zamk�w. Z blank�w ozwa�y si� g�osy przera�enia � armaty i polskie, i tureckie umilk�y.</p><p>Ketling porzuci� Zag�ob�, pan Wo�odyjowski Basi� i co si�y w nogach skoczyli obaj na mury. Przez chwil� s�ycha� by�o, jak obaj wydawali zdyszanymi piersiami rozporz�dzenia, lecz komend� ich zg�uszy�o warczenie b�bn�w w sza�cach tureckich.</p><p>� Do ataku p�jd�! � szepn�� Zag�oba Basi.</p><p>Jako� Turcy us�yszawszy wybuch wyobrazili sobie widocznie, �e oba zamki musz� by� zrujnowane, a obro�cy cz�ci� zagrzebani w gruzach, cz�ci� przej�ci strachem. W tej my�li gotowali si� do szturmu. G�upi! Nie wiedzieli, i� sama tylko kaplica luterska wylecia�a w powietrze, wybuch za� pr�cz wstrz��nienia nie przyczyni� innych szk�d i nawet �adne dzia�o nie wypad�o z �o�a na nowym zamku. Atoli w sza�cach warczenie b�bn�w sta�o si� coraz gor�tsze. T�umy janczar�w zsun�y si� z sza�c�w i bieg�y k�usem ku zamkowi. Ognie na zamku i w przykopach tureckich pogas�y wprawdzie, ale noc uczyni�a si� pogodna i przy �wietle ksi�yca wida� by�o zbit� mas� bia�ych czapek janczarskich ko�ysz�c� si� od biegu na kszta�t fali poruszanej wiatrem. Sz�o kilka tysi�cy janczar�w i kilkaset d�amaku. Wielu z nich nie mia�o nigdy ju� ujrze� stambulskich minaret�w, jasnych w�d Bosforu i ciemnych cyprys�w cmentarnych, ale teraz biegli z zaciek�o�ci� i nadziej� pewnego zwyci�stwa w sercach.</p><p>Wo�odyjowski bieg�, jak duch, wzd�u� mur�w.</p><p>� Nie strzela�! Czeka� komendy! � wo�a� przy ka�dym dziale.</p><p>Dragoni z muszkietami po�o�yli si� wiankiem na blankach dysz�c zawzi�to�ci�. Nasta�a cisza, s�ycha� by�o tylko odg�os szybkiego st�pania janczar�w, jak przyg�uszony grzmot. Im byli bli�ej, tym byli pewniejsi, �e jednym zamachem ogarn� oba zamki. Wielu mniema�o, �e resztki obro�c�w cofn�y si� ju� do miasta i �e na blankach pustka. Dobieg�szy do fosy pocz�li j� zarzuca� faszyn�<a l:href="#fn559" type="note">[559]</a>, worami bawe�ny, p�kami s�omy i zarzucili w mgnieniu oka.</p><p>Na murach by�a ci�gle cisza.</p><p>Lecz gdy pierwsze szeregi wst�pi�y ju� na pod�ciel, kt�r� zarzucona by�a fosa, w jednym wr�bie blankowym hukn�� wystrza� z pistoletu, a jednocze�nie prawie przera�liwy g�os zawo�a�:</p><p>� Ognia!</p><p>I zaraz oba wycz�ki i ��cz�ce je wyd�u�enie czo�owe za�wieci�y d�ug� b�yskawic� p�omienia; rozleg� si� grzmot dzia�, grzechotanie samopa��w i muszkiet�w, wrzask obro�c�w, wrzask napastnik�w. Jak kiedy dziryt, rzucony r�k� t�giego osacznika, uwi�nie do po�owy w brzuchu nied�wiedzia, �w zwija si� w k��b, ryczy, rzuca si�, miota, wypr�a i zn�w si� zwija � tak w�a�nie sk��bi�y si� t�umy janczar�w i d�amaku. Ni jeden strza� przeciwnik�w nie by� daremny. Dzia�a nabite kartaczami po prostu k�ad�y ludzi mostem, jak wiatr gwa�towny k�adzie za jednym podmuchem �an zbo�owy. Ci, kt�rzy uderzyli na wyd�u�enie ��cz�ce wycz�ki, znale�li si� w trzech ogniach � i ogarni�ci przera�eniem, pocz�li zbija� si� w bez�adn� kup� do �rodka, �ciel�c si� tak g�stym trupem, i� tworzy�y si� z nich drgaj�ce wzg�rza. Ketling miesza� kartaczami z dw�ch dzia� w tej kupie, wreszcie gdy pocz�li ucieka�, zamkn�� deszczem �elaza i o�owiu w�skie uj�cie mi�dzy wycz�kami.</p><p>Atak zosta� na ca�ej linii odparty, wi�c gdy janczarowie i d�amak, odbie�awszy fosy, uciekali jak ob��kani z rykiem przestrachu � w sza�cach tureckich pocz�to ciska� zapalone ma�nice, pochodnie oraz pali� sztuczne ognie prochowe, dzie� z nocy czyni�ce, aby uciekaj�cym drog� o�wieci� i spodziewanej wycieczce po�cig utrudni�.</p><p>Tymczasem pan Wo�odyjowski, widz�c ow� kup� zamkni�t� mi�dzy wycz�kami, skrzykn�� dragon�w i spu�ci� si� wraz z nimi ku niej. Owi nieszcz�ni raz jeszcze pr�bowali wydosta� si� przez uj�cie, lecz Ketling zasypywa� je tak okropnie, �e wnet zatka�o si� stosem trup�w jak wa� wysokim. �ywym pozostawa�o tylko zgin��, bo obro�cy nie chcieli bra� je�c�w, wi�c pocz�li si� broni� okropnie. T�gie ch�opy zbijaj�c si� w ma�e gromadki, po dw�ch, trzech, po pi�ciu � i podpieraj�c jeden drugiego plecami, zbrojni w dzidy, berdysze, jatagany i szable, siekli zapami�tale. Strach, przera�enie, pewno�� �mierci, rozpacz zmieni�y si� w nich w jedno uczucie w�ciek�o�ci. Ogarn�o ich uniesienie bojowe. Niekt�rzy rzucali si� w zapami�taniu pojedynczo na dragon�w. Tych roznoszono w mgnieniu oka na szablach. By�a to walka dw�ch furii, bo i dragon�w z trudu, bezsenno�ci, g�odu ogarn�a zwierz�ca zawzi�to�� na tego nieprzyjaciela, �e za� przewy�szali go bieg�o�ci� w walce na bia�� bro�, wi�c szerzyli kl�ski okropne. Ketling, ze swej strony, chc�c rozwidni� pole walki rozkaza� tak�e pozapala� ma�nice ze smo�� i przy ich blasku wida� by�o niepohamowanych Mazur�w �cinaj�cych si� z janczarami na szable, wodz�cych si� za �by i za brody. Szczeg�lniej srogi Lu�nia szala� na kszta�t rozhukanego byka. Na ko�cu drugiego skrzyd�a walczy� sam pan Wo�odyjowski, wiedz�c za�, �e Ba�ka spogl�da�a na niego z mur�w, przeszed� sam siebie. Jak gdy zjadliwa �asica wdar�szy si� w stert� zbo�a, przez rojowisko myszy zamieszka��, czyni w nich rze� straszliw�, tak i ma�y rycerz rzuca� si� na podobie�stwo ducha zniszczenia mi�dzy janczarami. Ju� imi� jego znane by�o mi�dzy Turkami i z poprzednich walk, i z opowiada� Turk�w chocimskich; ju� by�o powszechne mniemanie, �e �aden cz�owiek, kt�ry si� z nim spotka, nie odejmie si� �mierci; wi�c niejeden z tych janczar�w zamkni�tych teraz w wycz�kach, ujrzawszy go nagle przed sob�, nie broni� si� nawet, ale przymkn�wszy oczy kona� pod ciosem rapiera, ze s�owem �kiszmet�<a l:href="#fn560" type="note">[560]</a> na ustach. Wreszcie op�r ich os�ab�; reszta rzuci�a si� pod �w wa� trup�w zagradzaj�cy uj�cie i tam ich doci�to.</p><p>Dragoni wr�cili teraz przez wymoszczon� fos� ze �piewem i krzykiem, zziajani, pachn�cy krwi�; nast�pnie dano jeszcze kilka strza��w dzia�owych z sza�c�w tureckich i z zamku, po czym nasta�a cisza. Tak sko�czy�a si� owa walka armat od kilku dni trwaj�ca, a ukoronowana przez szturm janczar�w.</p><p>� Chwa�a Bogu � rzek� ma�y rycerz � b�dzie spoczynek przynajmniej do jutrzejszej �kindii�, a nale�y si� nam sprawiedliwie.</p><p>Lecz by� to wzgl�dny spoczynek, bo gdy noc sta�a si� jeszcze g��bsza, w ciszy rozleg� si� znowu d�wi�k kilof�w bij�cych w skaln� �cian�.</p><p>� Gorsze to od dzia�! � rzek� nas�uchuj�c Ketling.</p><p>� Ot, wycieczk� by wyprowadzi� � zauwa�y� ma�y rycerz � ale niepodobna, ludzie zbyt <emphasis>fatigati</emphasis><a l:href="#fn561" type="note">[561]</a>. Nie spali i nie jedli, cho� by�o co, bo czasu nie starczy�o. Zreszt� przy g�rnikach stoi zawsze na stra�y kilka tysi�cy d�amaku i spah�w, aby za� nie mieli jakowej� z naszej strony przeszkody. Nie ma innej rady, jeno sami musimy nowy zamek wysadzi�, a do starego si� schroni�.</p><p>� Nie dzi� to ju� � odpowiedzia� Ketling. � Patrz, ludzie popadali jak snopy i �pi� kamiennym snem. Dragoni nawet szabel nie obtarli.</p><p>� Ba�ka, do miasta i spa�! � rzek� nagle ma�y rycerz.</p><p>� Dobrze, Micha�ku � odpowiedzia�a pokornie Basia � p�jd�, jak ka�esz. Ale tam klasztor ju� zamkni�ty, wi�c wola�abym tu osta� i nad twoim snem czuwa�.</p><p>� Dziw to jest � rzek� ma�y rycerz � po takim trudzie sen mnie odbie�a� i wcale si� nie chce g�owy przytuli�</p><p>� Bo� w sobie krew rozbuja�, z janczary si� zabawiaj�c � rzek� Zag�oba. � Tak i ze mn� zawsze bywa�o. Po bitwie nijak spa� nie mog�em. Ale co si� tycze Ba�ki, co si� ma po nocy wlec do zamkni�tej furty; niech ju� tu lepiej do porannej �kindii� zostanie.</p><p>Basia u�ciska�a z rado�ci pana Zag�ob�, ma�y za� rycerz widz�c, jak bardzo jej o to chodzi, rzek�:</p><p>� To p�jd�my do komnat.</p><p>I poszli. Lecz pokaza�o si�, i� w komnatach pe�no by�o kurzawy wapiennej, kt�rej naczyni�y kule wstrz�saj�c �cianami. Niepodobna w nich by�o wytrzyma�, wi�c po niejakim czasie Basia z m�em wyszli na powr�t ku murom i umie�cili si� w niszy po zamurowaniu starej bramy pozosta�ej.</p><p>Tam on siad� i wspar� si� o mur, a ona przytuli�a si� do niego jak dziecko do matki. Noc by�a sierpniowa, ciep�a i s�odka. Ksi�yc o�wieca� srebrnym �wiat�em wg��bienie, tak �e twarze ma�ego rycerza i Basi by�y sk�pane w blasku. Poni�ej, na podw�rzu zamkowym, wida� by�o u�pione kupy �o�nierzy, a tak�e i cia�a zabitych podczas dziennej strzelaniny, bo nie znaleziono dot�d czasu na ich pogrzebanie. Ciche �wiat�o miesi�ca pe�za�o po tych kupach, jakby �w samotnik niebieski chcia� wiedzie�, kto �pi tylko ze znu�enia, a kto ju� usn�� snem wiecznym. Dalej rysowa�a si� �ciana g��wnej budowy zamkowej, od kt�rej pada� czarny cie� na po�ow� podw�rza. Z zewn�trz mur�w, gdzie mi�dzy wycz�kami le�eli poci�ci mieczami janczarowie, dochodzi�y g�osy m�skie. To ciurowie i ci z dragon�w, kt�rym �up milszy by� od snu, obdzierali cia�a poleg�ych. Latarki ich migota�y po pobojowisku na kszta�t czerwi �wi�toja�skich. Niekt�rzy nawo�ywali si� z cicha, a jeden �piewa� p�g�osem pie�� s�odk� i nie licuj�c� z zaj�ciem, kt�remu si� w tej chwili oddawa�:</p><cite><poem><stanza><v>Nic mi po srebrze, nic mi po z�ocie,</v><v/><v>Nic po chudobie �</v><v>Niech z g�odu zamr� przy krzywym p�ocie,</v><v/><v>Byle przy tobie!</v></stanza></poem></cite><p>Lecz po niejakim czasie ruch �w pocz�� ustawa� i nareszcie usta� zupe�nie.</p><p>Uczyni�a si� cisza, kt�r� przerywa�y tylko dalekie odg�osy kilof�w �ami�cych wci�� ska�� i nawo�ywania stra�y na murach. Ta cisza, �wiat�o i noc przepyszna upoi�y ma�ego rycerza i Basi�. Sta�o im si� nie wiadomo dlaczego t�skno i troch� smutno, chocia� b�ogo. Ba�ka pierwsza podnios�a oczy na m�a i widz�c, �e ma �renice otwarte, spyta�a:</p><p>� Micha�ku, nie �pisz?</p><p>� A� dziwno, ale nic si� nie chce.</p><p>� A dobrze ci tu jest?</p><p>� Dobrze. A tobie?</p><p>Ba�ka pocz�a kr�ci� jasn� g��wk�.</p><p>� Oj, Micha�ku, tak dobrze, oj! Oj! S�ysza�e�, co �w tam �piewa�?</p><p>Tu powt�rzy�a ostatnie s�owa piosenki:</p><cite><poem><stanza><v>Niech z g�odu zamr� przy krzywym p�ocie,</v><v/><v>Byle przy tobie!</v></stanza></poem></cite><p>Nasta�a chwila milczenia, kt�r� przerwa� ma�y rycerz:</p><p>� Ba�ka! � rzek� � s�uchaj no, Ba�ka!</p><p>� Co, Micha�ku?</p><p>� Bo prawd� rzek�szy, okrutnie nam dobrze ze sob� i tak my�l�, �e gdyby jedno z nas poleg�o, to by drugie bez miary t�skni�o.</p><p>Basia doskonale zrozumia�a, �e ma�y rycerz m�wi�c: �gdyby jedno z nas poleg�o� zamiast: �umar�o� � siebie mia� na my�li. Przysz�o jej do g�owy, �e on mo�e nie spodziewa si� wyj�� �ywym z tego obl�enia, �e chce j� oswoi� z tym terminem, wi�c straszne przeczucie �cisn�o jej serce i z�o�ywszy r�ce rzek�a:</p><p>� Michale, miej mi�osierdzie nad sob� i nade mn�!</p><p>G�os ma�ego rycerza by� nieco wzruszony, cho� spokojny.</p><p>� A widzisz, Ba�ka, �e nie masz s�uszno�ci � rzek� � bo tak wzi�wszy tylko na rozum, c� to jest to �ycie doczesne? Przez co tu kark kr�ci�? Komu tu b�dzie dostatkiem<a l:href="#fn562" type="note">[562]</a> smakowa� szcz�liwo�� i kochanie, kiedy wszystko kruche jako zesch�a ga��, co?</p><p>Lecz Basia pocz�a si� trz��� z p�aczu i powtarza�:</p><p>� Nie chc�, nie chc�, nie chc�!</p><p>� Jak mi B�g mi�y, tak nie masz s�uszno�ci � powt�rzy� ma�y rycerz. � Ot, uwa�asz, tam w g�rze, za onym cichym miesi�cem, jest kraina wiekuistej szcz�liwo�ci. O takiej to mi gadaj! Kto si� na tamt� lewad� dostanie, ten dopiero sobie odsapnie, jakby po d�ugiej drodze � i pasie si� spokojnie. Jak na mnie termin przyjdzie (a to przecie �o�nierska rzecz), zaraz sobie powinna� powiedzie�: �Nic to!� Po prostu powinna� sobie powiedzie�: �Micha� odjecha�, prawda, �e daleko, dalej jak st�d na Litw�, ale nic to! Bo i ja za nim pod���. Ba�ka, no, cicho, nie p�acz! Kt�re pierwsze odjedzie, to drugiemu kwater� przygotuje � i ca�a sprawa.</p><p>Tu przysz�o na niego jakby widzenie rzeczy przysz�ych, bo oczy podni�s� ku miesi�cznemu blaskowi i tak dalej m�wi�:</p><p>� Co to doczesno��! Dajmy, �e ja ju� tam b�d�, a� tu kto� puka do niebieskich podwoi. �wi�ty Piotr otwiera; patrz� ja: kto? Moja Ba�ka! Rety! O! To dopiero skocz�! O! To dopiero zakrzykn�! Mi�y Bo�e! S��w w g�bie brak! I nie b�dzie p�akania, jeno wieczne wesele, i nie b�dzie pogan ni armat, ni min pod murami, jeno spok�j i szcz�liwo��! Ej, Ba�ka, pami�taj: nic to!</p><p>� Michale, Michale! � powtarza�a Basia.</p><p>I znowu nasta�a cisza, przerywana tylko odleg�ym monotonnym d�wi�czeniem kilof�w.</p><p>Wreszcie Wo�odyjowski ozwa� si�:</p><p>� Ba�ka, zm�wimy sobie teraz pacierz.</p><p>I te dwie dusze, czyste jak �zy, pocz�y si� modli�. W miar� jak odmawiali pacierze, sp�ywa� na oboje spok�j, a potem zmorzy� ich sen i usn�li a� do pierwszego brzasku.</p><p>Pan Wo�odyjowski odprowadzi� nast�pnie Basi�, jeszcze przed �kindi�� porann�, a� do mostu ��cz�cego stary zamek z miastem, na odchodnym za� rzek� jej:</p><p>� Pami�taj, Ba�ka: nic to!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� LV</p></title><p>Grzmot dzia� wstrz�sn�� zaraz po �kindii� zamkami i miastem. Ju� Turcy wyryli fos� wzd�u� zamku na pi��set �okci d�ug�, w jednym miejscu za� ju� si� przy samym murze w g��b dobywali. Z fosy owej szed� na mury nieustanny ogie� janczarek. Obl�eni czynili zas�ony ze sk�rzanych wor�w wypchanych we�n�, lecz �e z sza�c�w miotano bezustannie faskule<a l:href="#fn563" type="note">[563]</a> i granaty, przeto ko�o armat pada� trup bardzo g�sto. Przy jednym dziale granat zabi� od razu sze�ciu ludzi z piechoty Wo�odyjowskiego, przy innych raz w raz padali puszkarze. Do wieczora spostrzegli przyw�dcy, �e trzyma� si� d�u�ej niepodobna, zw�aszcza �e i miny mog�y ju� lada chwila wybuchn��. W nocy wi�c zeszli si� rotmistrzowie ze swymi sotniami i do rana przenoszono w�r�d ci�g�ej strzelaniny wszystkie armaty, prochy i zapasy �ywno�ci na stary zamek. Ten, i� na opoce by� fundowany, d�u�ej m�g� wytrzyma�, a zw�aszcza trudniej by�o pod niego si� podkopa�. Pan Wo�odyjowski, zapytywany o to na radzie, rzek�, i� byle nikt uk�ad�w nie poczyna�, got�w i rok si� broni�. S�owa jego dosz�y do miasta i wla�y niezmiern� otuch� w serca, wiedziano bowiem, �e ma�y rycerz s�owo zdzier�y, cho�by �yciem mia� za to przyp�aci�.</p><p>Opuszczaj�c jednak nowy zamek, pod�o�ono silne miny pod oba wycz�ki i front. Miny wybuch�y z wielkim hukiem oko�o po�udnia, lecz nie przyczyni�y wielkiej szkody Turkom, bo ci, pami�taj�c wczorajsz� nauk�, jeszcze si� nie byli o�mielili zaj�� opuszczonego miejsca. Natomiast oba wycz�ki, front i g��wna cz�� nowego zamku utworzy�y jeden olbrzymi wa� gruz�w. Gruzy owe utrudnia�y wprawdzie przyst�p do starego, ale dawa�y doskona�� zas�on� strzelcom, a co gorzej g�rnikom, kt�rzy nie zra�eni widokiem pot�nej opoki, wnet now� min� wierci� pocz�li. Czuwali nad t� prac� biegli in�ynierowie w�oscy i w�gierscy, na s�u�bie su�ta�skiej b�d�cy, i praca sz�a sporo. Obl�eni nie mogli �zra�a� nieprzyjaciela ni z dzia�, ni z muszkiet�w, bo go wida� nie by�o. Zamy�la� pan Wo�odyjowski o wycieczce, lecz zaraz nie mo�na by�o jej przedsi�bra�. �o�nierze zbyt byli strudzeni. Dragonom porobi�y si� na prawych ramionach od ustawicznego przyk�adania kolb sine narywy, tak wielkie, jak bochny chleba. Niekt�rzy prawie zupe�nie nie mogli r�k� poruszy�; tymczasem sta�o si� widoczne, i� je�li kowanie<a l:href="#fn564" type="note">[564]</a> miny potrwa jeszcze jaki� czas bez przerwy, to g��wna brama zamkowa niechybnie w powietrze zostanie wysadzona. Przewiduj�c to pan Wo�odyjowski kaza� za t� bram� sypa� wysoki wa� i nie trac�c otuchy m�wi�:</p><p>� A co mi tam! Wyleci brama, to si� zza wa�u b�dziem broni�; wyleci wa�, to przedtem usypiem drugi � i tak dalej, p�ki �okie� gruntu b�dziem czu� pod nogami.</p><p>Lecz pan jenera� podolski utraciwszy wszelk� nadziej� pyta�:</p><p>� A gdy i �okcia zbraknie?</p><p>� To i nas zbraknie! � odpowiedzia� ma�y rycerz.</p><p>Tymczasem kaza� miota� na nieprzyjaciela r�czne granaty, kt�re wiele szk�d czyni�y. Najsprawniejszym w tej robocie okaza� si� pan porucznik D�bi�ski, kt�ry bez liku Turk�w nabi�, p�ki mu zbyt wcze�nie zapalony granat nie p�k� w r�ku i ca�kiem onej nie urwa�. W ten spos�b poleg� i kapitan Szmit. Wielu gin�o od dzia�owego ognia, wielu od r�cznej broni, z kt�rej strzelali janczarowie w�r�d gruz�w nowego zamku ukryci. Przez ten czas z dzia� zamkowych ma�o strzelano, czym niepoma�u stropili si� panowie rada w mie�cie. � Nie strzelaj�, to ju� wida� i sam Wo�odyjowski zw�tpi� o obronie � takie by�o powszechne mniemanie. Z wojskowych �aden nie �mia� pierwszy wypowiedzie�, �e pozostaje ju� tylko najlepsze kondycje uzyska�; ale ksi�dz biskup, pr�en rycerskich ambicji, g�o�no to wypowiedzia�. Przedtem jednak pos�ano jeszcze pana Wasilkowskiego do genera�a po wiadomo�ci z zamku. �w odpisa�: �Zdaniem moim zamek i do wieczora si� nie utrzyma, ale tu my�l� inaczej�.</p><p>Po przeczytaniu tej odpowiedzi nawet i wojskowi pocz�li m�wi�:</p><p>� Czynili�my, co�my mogli, nikt tu siebie nie oszcz�dza�, ale jak nie mo�na, to nie mo�na � i trzeba si� o kondycj� u�o�y�.</p><p>S�owa te wydosta�y si� na miasto i spowodowa�y wielkie zbiegowisko. T�um sta� przed ratuszem niespokojny, milcz�cy, raczej nieprzychylny ni� przychylny uk�adom. Kilku bogatych kupc�w ormia�skich cieszy�o si� po cichu w sercach, �e obl�enie si� sko�czy, a targi si� rozpoczn�; lecz inni Ormianie, z dawien dawna w Rzeczypospolitej osiedli i wielce jej przychylni, a dalej Lachowie i Rusini chcieli si� broni�.</p><p>� Mieli�my si� poddawa�, to lepiej by�o od razu � szemrano tu i owdzie � bo wtedy si�a da�oby si� by�o uzyska�, a teraz kondycje nie b�d� �askawe, wi�c lepiej si� pod gruzem pogrzeba�.</p><p>I pomruk niezadowolenia stawa� si� coraz g�o�niejszy, a� nagle i niespodzianie zmieni� si� w okrzyki uniesienia i wiwaty.</p><p>Co si� sta�o? Oto na rynku pojawi� si� pan Wo�odyjowski w towarzystwie pana Humieckiego, bo ich jenera� umy�lnie wys�a�, aby sami zdali spraw� z tego, co si� w zamku dzieje. T�umy ogarn�� zapa�. Niekt�rzy krzyczeli tak, jakby ju� Turcy wdarli si� do miasta; innym �zy nap�ywa�y do oczu na widok uwielbionego rycerza, na kt�rym zna� by�o trudy nadzwyczajne. Twarz mia� sczernia�� od dymu prochowego i wychud��, oczy czerwone i wpadni�te, lecz spogl�da� weso�o. Gdy obaj z Humieckim przedarli si� wreszcie przez zbiegowisko i weszli na rad�, i tam powitano ich rado�nie, ksi�dz biskup za� rzek� zaraz:</p><p>� Bracia kochani! <emphasis>Nec Hercules contra plures</emphasis>! Pisa� nam ju� pan jenera�, �e musicie si� podda�.</p><p>Na to Humiecki, kt�ry by� cz�owiek bardzo �ywy, a do tego mo�ny familiant, nie ogl�daj�cy si� na ludzi, odrzek� ostro:</p><p>� Pan jenera� g�ow� straci�; ma jeno t� cnot�, �e jej nadstawia. Co do obrony, odst�puj� g�osu panu Wo�odyjowskiemu, bo lepiej ode mnie potrafi o tym powiedzie�.</p><p>Wszystkie oczy zwr�ci�y si� na ma�ego rycerza, on za� ruszy� ��tymi w�sikami i odrzek�:</p><p>� Dla Boga! Kto tu o poddaniu wspomina? Albo�e�my to nie przysi�gli Bogu �ywemu, �e jeden na drugim padniem?</p><p>� Przysi�gali�my, �e uczynim, co w mocy naszej, i uczynili�my wszystko! � odrzek� ksi�dz biskup.</p><p>� Kto co obiecywa�, niech za to odpowiada! Jam z Ketlingiem przysi�ga�, �e do �mierci zamku nie damy � i nie damy, bo je�lim ja obowi�zany ka�demu cz�owiekowi s�owa kawalerskiego dotrzyma�, to c� dopiero Bogu, kt�ren majestatem wszystkich przenosi<a l:href="#fn565" type="note">[565]</a>?</p><p>� No, a jak z zamkiem? S�yszeli�my, �e mina pod bram�? D�ugo� wytrzymacie? � pyta�y liczne g�osy.</p><p>� Mina pod bram� jest albo b�dzie, ale te� ju� i wa� przed bram� grzeczny si� wznosi, i hakownice kaza�em na niego pozaci�ga�. Bracia kochani, b�jcie si� ran boskich; pomy�lcie, �e poddaj�c si� trzeba b�dzie ko�cio�y w r�ce pogan odda�, kt�rzy je na meczety pozamieniaj�, aby w nich spro�no�ci odprawowa�! Jak�e to z tak lekkim sercem o poddaniu m�wicie? Jakim sumieniem chcecie otworzy� furt� srogiemu nieprzyjacielowi do serca ojczyzny? Ja� w zamku siedz� i min si� nie boj�, a wy si� ich w mie�cie, opodal, boicie? Na mi�y B�g! Nie dajmy si�, p�ki�my �ywi! Niech pami�� tej obrony mi�dzy potomnymi zostanie, jako zbaraska zosta�a!</p><p>� Zamek w kup� gruz�w Turcy obr�c�! � odrzek� jaki� g�os.</p><p>� To niech obr�c�! Z kupy gruz�w te� si� broni� mo�na!</p><p>Tu zbrak�o nieco cierpliwo�ci ma�emu rycerzowi:</p><p>� I b�d� si� z kupy gruz�w broni�, tak mi dopom� B�g! Wreszcie powiadam tak: zamku nie poddam! S�yszycie?</p><p>� I miasto zgubisz? � pyta� ksi�dz biskup.</p><p>� Mali<a l:href="#fn566" type="note">[566]</a> na Turka p�j��, to wol� je zgubi�! Przysi�g�em! Wi�cej s��w nie b�d� traci� i id� sobie z powrotem mi�dzy armaty, bo te Rzeczypospolitej broni�, zamiast j� przedawa�!</p><p>To rzek�szy wyszed�, a za nim Humiecki trzasn�� drzwiami na odchodnym i obaj bardzo spieszyli, by�o im bowiem istotnie lepiej w�r�d gruz�w, trup�w, kul ni� w�r�d ludzi ma�ej wiary. Po drodze dogna� ich pan Makowiecki.</p><p>� Micha� � rzek� � powiadaj prawd�, zali� dla dodania serca tylko o oporze m�wi�, czyli te� naprawd� potrafisz w zamku wytrzyma�?</p><p>Ma�y rycerz ramionami ruszy�.</p><p>� Jak mi B�g mi�y! Niech miasta nie poddaj�, a b�d� si� rok broni�!</p><p>� Czemu nie strzelacie? Ludzie si� tym strasz� i dlatego o poddaniu gadaj�.</p><p>� Nie strzelamy, bo�my rzucaniem r�cznych granat�w byli zabawni, kt�re te� znaczne szkody w g�rnikach uczyni�y.</p><p>� S�uchaj, Micha�, macieli w zamku takowe obrony, by�cie i w ty� od Ruskiej bramy bili? Gdyby bowiem (uchowaj Bo�e!) Turcy tam� przerwali, to si� do bramy dostan�. Ja ze wszystkich si� pilnuj�, ale z samymi mieszczany, bez �o�nierzy, rady nie dam.</p><p>Na to ma�y rycerz:</p><p>� Nie frasuj�e si�, mi�y bracie! Ju� ja pi�tna�cie dzia� od tej strony wyrychtowa�. O zamek tak�e b�d�cie spokojni. Nie tylko sami si� obronim, ale jak b�dzie trzeba, to i wam do bram posi�ek damy.</p><p>Us�yszawszy to pan Makowiecki uradowa� si� bardzo i ju� chcia� odchodzi�, gdy ma�y rycerz zatrzyma� go jeszcze i spyta�:</p><p>� Powiedz, ty cz�ciej tam na tych radach bywasz, chc�li oni tylko nas do�wiadczy� czyli te� naprawd� Kamieniec wyda� w r�ce su�ta�skie zamierzaj�?</p><p>Makowiecki spu�ci� g�ow�.</p><p>� Micha� � rzek� � powiedz ty teraz szczerze, zali si� na tym nie musi sko�czy�? Czas jaki� b�dziem si� opiera�, tydzie�, dwa, miesi�c, dwa miesi�ce, ale koniec b�dzie jednaki.</p><p>Spojrza� na niego ponuro Wo�odyjowski, po czym podni�s�szy r�ce zakrzykn��:</p><p>� I ty, Brutusie, przeciw mnie?<a l:href="#fn567" type="note">[567]</a> Ha! Sami w�wczas swoj� ha�b� spo�ywa� b�dziecie, bom ja do takiej strawy nie przywyk�!</p><p>I rozstali si� z gorycz� w sercach.</p><p>Mina pod g��wn� bram� starego zamku wybuch�a wkr�tce po przybyciu Wo�odyjowskiego. Lecia�y ceg�y, kamienie, wsta�a kurzawa i dym. Przestrach na chwil� opanowa� serca kanonier�w. Turcy te� sypn�li si� zaraz do wy�omu, jak wsypuje si� stado owiec przez otwarte drzwi do owczarni, gdy pastuch i potrz�dkowie nap�dzaj� je z ty�u biczami. Lecz Ketling dmuchn�� w ow� kup� kartaczami z sze�ciu dzia� przygotowanych poprzednio na wale; dmuchn�� raz, drugi, trzeci i wymi�t� j� z podw�rca. Wo�odyjowski, Humiecki, My�liszewski nadbiegli z piechot� i dragonami, kt�rzy pokryli wa� tak g�sto, jak muchy pokrywaj� w upalny dzie� letni �cierwo wo�u lub konia. Rozpocz�a si� teraz walka muszkiet�w i janczarek. Kule pada�y na wa� na kszta�t deszczu lub ziarn zbo�a, kt�re t�gi ch�op szufl� w g�r� wyrzuca. Turcy roili si� w gruzach nowego zamku: w ka�dym do�ku, za ka�dym z�amem, za ka�dym kamieniem, w ka�dej rozpadlinie ruin siedzia�o ich po dw�ch, trzech, pi�ciu, dziesi�ciu i strzelali bez chwili spoczynku. Od strony Chocimia nap�ywa�y im coraz nowe posi�ki. Pu�ki sz�y za pu�kami i przypad�szy mi�dzy gruzy rozpoczyna�y natychmiast ogie�. Ca�y nowy zamek by� jak wybrukowany zawojami. Chwilami owe masy zawoj�w zrywa�y si� nagle z okropnym wrzaskiem i bieg�y do wy�omu, lecz w�wczas Ketling zabiera� g�os; bas dzia� g�uszy� grzechotanie samopa��w, a stada kartaczy z �wistem i straszliwym furkotaniem miesi�y �w t�um, k�ad�y go mostem na ziemi� i zamyka�y wy�om drgaj�cymi kupami ludzkiego mi�sa. Czterykro� razy zrywali si� janczarowie i czterykro� Ketling odrzuca� ich i rozprasza�, jak burza rozprasza chmar� li�ci. Sam on w�r�d ognia, dymu, rozpry�ni�tych grud ziemi i p�kaj�cych granat�w sta�, do anio�a wojny podobny. Oczy jego utkwione by�y w wy�om, a na jasnym czole nie by�o zna� najmniejszej troski. Czasem sam porywa� lont od puszkarza i do dzia�a przyk�ada�, czasem os�ania� oczy r�k� i na skutek strza�u spogl�da�, chwilami zwraca� si� z u�miechem do pobliskich oficer�w i m�wi�:</p><p>� Nie wejd�!</p><p>Nigdy zaciek�o�� ataku nie rozbi�a si� o tak� furi� obrony. Oficerowie i �o�nierze szli ze sob� w zawody. Zdawa�o si�, �e uwaga tych ludzi zwr�cona jest na wszystko z wyj�tkiem na �mier�. Ona za� kosi�a g�sto. Leg� pan Humiecki, pan Mokoszycki, komendant Kijan�w. Wreszcie schwyta� si� z j�kiem za piersi bia�ow�osy pan Ka�uszowski, stary Wo�odyjowskiego przyjaciel, �o�nierz jak baranek �agodny, jak lew straszliwy. Wo�odyjowski podtrzyma� upadaj�cego, �w za� rzek�:</p><p>� Daj r�k�, daj pr�dko r�k�!</p><p>Po czym doda�:</p><p>� Chwa�a Bogu! � i twarz sta�a mu si� tak bia�a jak broda i w�sy.</p><p>By�o to przed czwartym atakiem. Wataha janczar�w dosta�a si� w�wczas za wy�om, a raczej nie mog�a si� z przyczyny zbyt g�sto lec�cych pocisk�w na powr�t wydosta�. Skoczy� na nich na czele piechur�w pan Wo�odyjowski i wybito ich w mgnieniu oka kolbami i o�nikami.</p><p>P�yn�a godzina za godzin�, ogie� nie s�ab�. Lecz tymczasem roznios�a si� po mie�cie wie�� o bohaterskiej obronie i wznieci�a zapa� i bojow� ochot�. Lackie mieszcza�stwo, szczeg�lniej m�odzi, pocz�li skrzykiwa� si� po mie�cie, spogl�da� po sobie i podnieca� si� wzajemnie.</p><p>� P�jdziem z pomoc� na zamek! P�jdziem, p�jdziem! Nie damy braciom gin��! Dalej, ch�opcy!</p><p>Takie g�osy rozlega�y si� na rynku, przy bramach i wkr�tce kilkuset ludzi, zbrojnych lada jako, ale z odwag� w sercu, ruszy�o ku mostowi. Turcy skierowali na� natychmiast straszliwy ogie�, tak �e wnet us�a� si� trupami, lecz cz�� przesz�a i zaraz pocz�a z wa�u przeciw Turkom z wielk� ochot� pracowa�.</p><p>Odbito wreszcie �w czwarty atak z tak straszn� dla Turk�w szkod�, i� zdawa�o si�, �e musi nadej�� chwila wytchnienia. Pr�na nadzieja! Grzechot janczarek nie usta� do wieczora. Dopiero gdy wieczorn� �kindi� zagrano, armaty umilk�y i Turcy opu�cili gruzy nowego zamku. Pozostali oficerowie zeszli w�wczas z wa�u na drug� stron�. Ma�y rycerz, nie trac�c chwili czasu, rozkaza� za�o�y� wy�om, czym by�o mo�na, wi�c k�odami drzewa, faszyn�, gruzem, ziemi�. Piechota, towarzystwo, dragoni, szeregowcy i oficerowie pracowali na wy�cigi, bez r�nicy szar�y. Spodziewano si�, �e lada chwila ozw� si� zn�w dzia�a tureckie, ale ostatecznie dzie� �w by� dniem wielkiego zwyci�stwa obl�onych nad oblegaj�cymi, wi�c wszystkie twarze by�y jasne, a dusze p�on�y nadziej� i ch�ci� dalszych zwyci�stw.</p><p>Ketling z Wo�odyjowskim, wzi�wszy si� po uko�czeniu roboty przy wy�omie pod r�ce, obchodzili majdan i mury, wychylali si� przez blanki, by spogl�da� na dziedzi�ce nowego zamku, i radowali si� �niwem obfitym.</p><p>� Trup tam le�y przy trupie! � rzek� ukazuj�c na gruzy ma�y rycerz � a przy wy�omie stosy takie, �e cho� drabin� przystawiaj. Ketling! Twoich to armat robota!�</p><p>� Najlepsze to � odrzek� rycerz � i�e�my tak �w wy�om za�o�yli, �e Turcy zn�w maj� dost�p zamkni�ty i musz� now� min� podk�ada�. Pot�ga ich jako morze nieprzebrana, ale takie obl�enie za jaki miesi�c, dwa, musi si� im uprzykrzy�.</p><p>� Przez ten czas pan hetman nad��y. Wreszcie, co b�d� si� stanie, my�my przysi�g� zwi�zani � rzek� ma�y rycerz.</p><p>W tej chwili spojrzeli sobie w oczy, po czym Wo�odyjowski pyta� ciszej:</p><p>� A uczyni�e�, com ci powiedzia�?</p><p>� Wszystko przygotowane � odszepn�� Ketling � ale my�l�, �e do tego nie przyjdzie, bo naprawd� mo�emy si� tu jeszcze trzyma� bardzo d�ugo i mie� wiele dni takich jak dzisiejszy.</p><p>� Daj, Bo�e, takie jutro!</p><p>� Amen! � odrzek� Ketling wznosz�c ku niebu oczy.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� im huk dzia�. Granaty pocz�y zn�w i�� na zamek. Kilka ich p�k�o jednak w g�rze i zgas�o natychmiast na kszta�t letnich b�yskawic.</p><p>Ketling popatrzy� okiem znawcy.</p><p>� Na tym owo sza�cu, z kt�rego w�a�nie strzelaj� � rzek� � knoty maj� przy granatach zbytnio wysiarkowane.</p><p>� Zaczyna dymi� i na innych! � odrzek� Wo�odyjowski.</p><p>I rzeczywi�cie tak by�o. Jak gdy jeden pies ozwie si� w�r�d cichej nocy, inne poczynaj� mu wnet wt�rowa�, i w ko�cu ca�a wie� brzmi szczekaniem � tak jedno dzia�o w sza�cach tureckich zbudzi�o wszystkie s�siednie i obl�one miasto otoczy� wieniec grzmot�w. Tym razem strzelano jednak g��wnie na miasto, nie na zamek. Natomiast z trzech stron ozwa�o si� kowanie min. Widocznie, mimo i� pot�na opoka udaremnia�a niemal prac� g�rnik�w, Turcy postanowili koniecznie wysadzi� to skalne gniazdo w powietrze.</p><p>Z rozkazu Ketlinga i Wo�odyjowskiego pocz�to zn�w ciska� r�czne granaty kieruj�c si� odg�osem kilof�w. Lecz po nocy nie mo�na by�o pozna�, czy ten spos�b obrony przynosi jakow�� szkod� oblegaj�cym.</p><p>Przy tym wszyscy zwr�cili oczy i uwag� na miasto, na kt�re lecia�y ca�e stada p�omienistego ptactwa. Niekt�re pociski p�ka�y w g�rze, lecz inne, zakre�liwszy ognist� krzywizn� na niebie, wpada�y mi�dzy dachy domostw. Naraz krwawa �una rozdar�a w kilku miejscach ciemno�ci. P�on�� ko�ci� �w. Katarzyny, cerkiew �w. Jura w dzielnicy ruskiej, a wkr�tce zap�on�a i katedra ormia�ska, kt�ra zreszt� zapalona zosta�a jeszcze w dzie�, obecnie za� rozgorza�a tylko pod granatami na nowo. Po�ar pot�nia� z ka�d� chwil� i rozwidnia� ca�� okolic�. Krzyk z miasta dochodzi� a� do starego zamku. Mo�na by�o mniema�, �e ca�e miasto si� pali.</p><p>� �le to jest � m�wi� Ketling � bo w mieszczanach serce upadnie.</p><p>� Niech wszystko sp�onie � odrzek� ma�y rycerz � byle opoka nie skrusza�a, z kt�rej si� mo�na broni�!</p><p>Tymczasem krzyk wzmaga� si� coraz bardziej. Od katedry zaj�y si� ormia�skie sk�ady kosztownych towar�w, zbudowane na rynku do tej narodowo�ci nale��cym. P�on�y tam bogactwa wielkie w z�ocie, srebrze, dywanach, sk�rach i drogich materiach. Po chwili tu i owdzie j�zyki ognia pocz�y si� ukazywa� nad domami.</p><p>Wo�odyjowski zatrwo�y� si� wielce.</p><p>� Ketling! � rzek� � Pilnuj rzucania granat�w i psowaj, co mo�esz, w robocie min, ja zasi� poskocz� do miasta, bo mi o panny dominikanki serce cierpnie. Bogu chwa�a, �e zamek ostawili w spokoju i �e si� oddali� mog�</p><p>W zamku nie by�o istotnie w tej chwili wiele do roboty, wi�c ma�y rycerz siad� na ko� i odjecha�. Wr�ci� dopiero po dw�ch godzinach w towarzystwie pana Muszalskiego, kt�ry ju� po owym szwanku, poniesionym z r�ki Hamdiego, wydobrza�, a teraz na zamek przybywa� mniemaj�c, �e przy szturmach b�dzie m�g� �ukiem znaczn� kl�sk� poganom zada� i s�aw� niepomiern� uzyska�.</p><p>� Witajcie! � rzek� Ketling � Ju�em by� niespokojny. Co tam u dominikanek?</p><p>� Wszystko dobrze � odrzek� ma�y rycerz. � Ni jeden granat tam nie p�k�. Miejsce jest zaciszne i przezpieczne.</p><p>� To chwa�a Bogu! A Krzysia si� tam nie trwo�y?</p><p>� Spokojna, jakoby u siebie w domu. Obie z Ba�k� siedz� w jednej celi, a pan Zag�oba z nimi. Jest tam i Nowowiejski, kt�remu przytomno�� wr�ci�a. Prosi� si� ze mn� na zamek, ale na nogach jeszcze nie mo�e d�ugo usta�. Ketling, jed� tam teraz, a ja ci� tu zast�pi�.</p><p>Ketling u�ciska� Wo�odyjowskiego, bo go bardzo serce do kochanej Krzysi ci�gn�o, i zaraz sobie kaza� konia podawa�. Lecz nim go przyprowadzono, wypytvwa� jeszcze ma�ego rycerza, co w mie�cie s�ycha�?</p><p>� Mieszczanie gasz� ogie� bardzo odwa�nie � odrzek� ma�y rycerz � ale bogatsi kupcy ormia�scy widz�c, �e im si� sk�ady pal�, wys�ali do ksi�dza biskupa deputacj� z naleganiem, �eby miasto podda�. Dowiedziawszy si� o tym, chocia�em sobie obiecywa�, �e na te narady ich wi�cej nie p�jd�, poszed�em. Tam da�em w pysk jednemu, kt�ren najbardziej o poddanie nalega�, za co ksi�dz biskup by� na mnie krzyw. �le, bracia! Ju� tam tch�rz coraz bardziej ludzi oblatuje i coraz ta�sza im nasza do obrony gotowo��. Gani� nas tam, nie chwal�, bo powiadaj�, �e na pr�no miasto nara�amy. S�ysza�em tak�e, �e na Makowieckiego napadano za to, i� si� uk�adom przeciwi�. Sam ksi�dz biskup powiedzia� mu: �Wiary ni kr�la nie odst�pujemy, a na c� dalszy op�r przyda� si� mo�e? Widzisz (powiada), st�d zha�bione �wi�tynie, panny poczciwe zniewa�one i dziatw� niewinn� w jasyr wleczon�? Z traktatem za� (powiada) mo�em jeszcze los ich zapewni�, a dla siebie wolny przech�d warowa�!� Tak m�wi� ksi�dz biskup, a pan jenera� g�ow� kiwa� i powtarza�: �Wolej bym zgin��, ale to prawda!�</p><p>� Dziej si� wola bo�a! � odpowiedzia� Ketling.</p><p>A Wo�odyjowski r�ce za�ama�.</p><p>� I �eby to cho� by�a prawda! � zakrzykn�� � ale B�g �wiadek, �e mo�emy si� jeszcze broni�!</p><p>Tymczasem przyprowadzono konia. Ketling pocz�� siada� pospiesznie. Wo�odyjowski za� rzek� mu na drog�:</p><p>� Ostro�nie przez most, bo tam g�sto granaty padaj�!</p><p>� Za godzin� wr�c� � rzek� Ketling.</p><p>I odjecha�.</p><p>Wo�odyjowski wraz z Muszalskim pocz�li obchodzi� mury.</p><p>W trzech miejscach ciskano r�czne granaty, bo w trzech miejscach odzywa�o si� kowanie. Po lewej stronie zamku kierowa� t� robot� Lu�nia.</p><p>� A jak tam idzie? � spyta� Wo�odyjowski.</p><p>� �le, panie komendancie! � odrzek� wachmistrz � Juchy ju� w skale siedz� i ledwie przy wej�ciu czasem kt�rego skorupa zawadzi. Niewiele�my wsk�rali�</p><p>W innych miejscach sz�o jeszcze gorzej, tym bardziej �e niebo zas�pi�o si� i pocz�� pada� deszcz, od kt�rego zamaka�y knoty w granatach. Ciemno�� zawadza�a tak�e robocie.</p><p>Wo�odyjowski odprowadzi� pana Muszalskiego nieco na stron� i zatrzymawszy si� rzek� nagle:</p><p>� S�uchaj wa�pan! A �eby�my tak popr�bowali onych kret�w w norach wydusi�?</p><p>� Widzi mi si�: �mier� to pewna, bo przecie ca�e pu�ki janczarskie ich strzeg�! Ha! Popr�bujmy!</p><p>� Pu�ki ich strzeg�, prawda, ale noc bardzo ciemna i �atwo ich konfuzja ogarnie. A pomy�l no wa�pan: w mie�cie o poddaniu my�l�; dlaczego? Bo m�wi�: �Miny pod wami, nie obronicie si�!� � To� by im si� g�by zamkn�y, gdyby tak jeszcze dzi� w nocy pos�a� z wie�ci�: �Nie masz ju� min!� Dla takiej sprawy wartoli g�ow� na�o�y� czyli nie warto?</p><p>Pan Muszalski pomy�la� chwil�, wreszcie zawo�a�:</p><p>� Warto! Dalib�g, warto!</p><p>� W jednym miejscu niedawno zacz�li kowa� � rzek� Wo�odyjowski � i tych ostawim w spokoju, ale ot, z tej i z tamtej strony bardzo ju� si� wryli. We�miesz wa�� pi��dziesi�ciu dragon�w, wezm� ja tylu� i popr�bujem ich przydusi�. Masz wa�� ochot�?</p><p>� Ano, jest! Ro�nie, ro�nie! Wezm� za pas kilka gwo�dzi zadzier�ystych do gwo�d�enia armat, mo�e si� w drodze na jak� hakownic� natkniem.</p><p>� Czy si� natkniem, w�tpi�, cho� kilka hakownic blisko stoi, ale we� wa��. Poczekamy tylko na Ketlinga, bo on lepiej od innych b�dzie wiedzia�, jak nam w nag�ym razie przyj�� w pomoc.</p><p>Ketling przyjecha�, jak obieca�, jednej minuty nie uchybi�, a w p� godziny potem dwa oddzia�y dragon�w, po pi��dziesi�t ludzi ka�dy, zbli�y�y si� do wy�omu i pocz�y si� prze�lizgiwa� cicho na drug� stron�. Po czym znikli w ciemno�ci. Ketling kaza� rzuca� jeszcze czas jaki� granaty, ale kr�tko, wreszcie zawiesi� robot� i czeka�. Serce bi�o mu niespokojnie, bo rozumia� dobrze, jak zuchwa�e jest to przedsi�wzi�cie. Up�yn�� kwadrans, p� godziny, godzina; zdawa�o si�, �e ju� powinni byli doj�� i poczyna�, tymczasem przy�o�ywszy ucho do ziemi mo�na by�o doskonale us�ysze� spokojne kowanie.</p><p>Nagle u st�p zamku ozwa� si� z lewej strony wystrza� pistoletowy, kt�ry zreszt� w wilgotnym powietrzu i wobec strzelaniny z sza�c�w nie rozleg� si� zbyt g�o�no i by�by mo�e przebrzmia� bez zwr�cenia na si� uwagi za�ogi, gdyby nie wrzawa straszliwa, jaka nasta�a zaraz potem. �Doszli! � pomy�la� Ketling. � Ale czy wr�c�?� A tam zagrzmia�y krzyki ludzkie, warczenie b�bn�w, �wist piszcza�ek, wreszcie grzmot janczarek, pospieszny a bardzo bez�adny. Strzelano ze wszystkich stron i t�umnie; widocznie ca�e oddzia�y nadbieg�y w pomoc g�rnikom, lecz jak przewidywa� pan Wo�odyjowski, powsta� zam�t i konfuzja ogarn�a janczar�w, kt�rzy w obawie, aby wzajem si� nie razi�, obwo�ywali si� wielkimi g�osami, pal�c na o�lep i po cz�ci w g�r�. Wrzaski i strzelanina wzmaga�y si� z ka�d� chwil�. Jak gdy �akome krwi kuny wedr� si� w�r�d g�uchej nocy do u�pionego kurnika, w cichym budynku powstaje nagle niezmierny harmider i wrzawa, i gdakanie � taki warcho� uczyni� si� nagle wok� zamku. Z sza�c�w pocz�to ciska� na mury granaty, aby rozwidni� ciemno��. Ketling, wyrychtowawszy<a l:href="#fn568" type="note">[568]</a> kilkana�cie dzia� w kierunku stra�owych wojsk tureckich, odpowiedzia� kartaczami. Rozgorza�y aprosze tureckie, rozgorza�y mury. W mie�cie pocz�to bi� w dzwony na trwog�, powszechne bowiem by�o mniemanie, �e Turcy wdarli si� ju� do fortecy. W sza�cach s�dzono przeciwnie, i� pot�na wycieczka obl�onych atakuje wszystkie naraz roboty � i rozleg� si� alarm powszechny. Noc sprzyja�a zuchwa�emu przedsi�wzi�ciu pana Wo�odyjowskiego i Muszalskiego, bo uczyni�a si� bardzo ciemna. Wystrza�y armatnie i granaty rozdziera�y tylko na chwil� pomrok�, kt�ra potem stawa�a si� jeszcze czarniejsz�. Na koniec upusty niebieskie otworzy�y si� nagle i pocz�y la� potoki d�d�u. Grzmoty zg�uszy�y strzelanin� i zataczaj�c si� ko�em, dudni�c, hucz�c, budzi�y straszne echo w ska�ach. Ketling zeskoczy� z wa��w, pobieg� na czele kilkunastu ludzi do wy�omu i czeka�.</p><p>Lecz nie czeka� ju� d�ugo. Wkr�tce ciemne postacie zaroi�y si� mi�dzy belkami, kt�rymi zas�oni�ty by� otw�r.</p><p>� Kto idzie? � krzykn�� Ketling.</p><p>� Wo�odyjowski! � brzmia�a odpowied�.</p><p>I dwaj rycerze padli sobie po chwili w obj�cia.</p><p>� C�, jak tam? � pytali oficerowie, kt�rych coraz wi�cej zbiega�o si� do wy�omu.</p><p>� Chwa�a Bogu! G�rnicy wybici do nogi, narz�dzia po�amane i rozrzucone, na nic ich robota!</p><p>� Chwa�a Bogu! Chwa�a Bogu!</p><p>� A Muszalski ze swoimi jest ju�?</p><p>� Nie masz go jeszcze.</p><p>� Mo�e by skoczy� im w pomoc? Mo�ci panowie! Komu wola?</p><p>Ale w tej chwili wy�om zaroi� si� na nowo. To ludzie Muszalskiego wracali z po�piechem i w znacznie pomniejszonej liczbie, bo ich si�a od kul poleg�o. Wracali jednak rado�nie, bo z r�wnie pomy�lnym skutkiem. Niekt�rzy �o�nierze poprzynosili kilofy, �widry, oskardy do �amania ska�y, na dow�d, �e byli w samej minie.</p><p>� A gdzie pan Muszalski? � spyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Prawda! Gdzie pan Muszalski? � powt�rzy�o kilka g�os�w.</p><p>Ludzie spod komendy przes�awnego �ucznika pocz�li na si� spogl�da�, wtem jeden dragon, mocno ranny, ozwa� si� s�abym g�osem:</p><p>� Pan Muszalski poleg�. Widzia�em, jak pad�, ja te� pad�em ko�o niego, alem si� podni�s�, on za� osta��</p><p>Rycerze bardzo si� zmartwili us�yszawszy o �mierci �ucznika, by� to bowiem jeden z pierwszych kawaler�w w wojskach Rzeczypospolitej. Wypytywano jeszcze dragona, jak si� to sta�o, lecz �w odpowiada� nie m�g�, gdy� krew ciurkiem z niego uchodzi�a, a wreszcie zwali� si� jak snop na ziemi�.</p><p>Rycerze za� biada� pocz�li z �alu po panu Muszalskim.</p><p>� Zostanie pami�� jego w wojsku � m�wi� pan Kwasibrocki � a kto to obl�enie prze�yje, ten imi� jego b�dzie wys�awia�.</p><p>� Nie narodzi si� ju� taki drugi �ucznik! � rzek� jaki� g�os.</p><p>� By� to m�� najsilniejszy w r�ku w ca�ym Chreptiowie � ozwa� si� ma�y rycerz. � Talara on palcem przycisn�wszy, w �wie�� desk� ca�kiem wpycha�. Jeden tylko pan Podbipi�ta, Litwin, si�� go przenosi�, ale �w pod Zbara�em zabit, a z �ywych chyba by pan Nowowiejski na r�k� mu wytrzyma�.</p><p>� Wielka, wielka strata � m�wili inni. � Tylko dawniej rodzili si� tacy kawalerowie.</p><p>Tak uczciwszy pami�� �ucznika poszli na wa�. Wo�odyjowski wnet pchn�� go�ca z wiadomo�ci� do pana genera�a i ksi�dza biskupa, �e miny popsowane, a g�rnicy przez wycieczk� pobici.</p><p>Z wielkim zdumieniem przyj�to t� nowin� w mie�cie, ale � kt� by si� spodziewa�! � z tajon� niech�ci�. I pan genera�, i ksi�dz biskup byli zdania, �e te chwilowe tryumfy miasta nie uratuj�, a rozdra�ni� tylko tym wi�cej srogiego lwa. Mog�y by� one po�yteczne tylko w takim razie, gdyby mimo nich zgodzono si� na poddanie, tote� obaj g��wni przyw�dcy postanowili dalej traktaty prowadzi�.</p><p>Lecz ani pan Wo�odyjowski, ani Ketling nie przypuszczali nawet na chwil�, by taki tylko skutek mia�y wywrze� przys�ane przez nich szcz�sne wie�ci. Byli, owszem, pewni, �e teraz otucha wst�pi w najs�absze serca i �e wszyscy now� ochot� do zaciek�ego oporu rozgorzej�. Bo miasta niepodobna by�o wzi�� nie zdobywszy pierwej zamku, wi�c je�li zamek nie tylko si� opiera�, ale w dodatku gromi�, obl�eni nie mieli najmniejszej potrzeby ucieka� si� do uk�ad�w. Zapas�w by� dostatek, proch�w tak�e; wobec tego nale�a�o tylko pilnowa� bram i gasi� po�ary w mie�cie.</p><p>Podczas ca�ego obl�enia by�a to najrado�niejsza noc dla ma�ego rycerza i dla Ketlinga. Nigdy nie mieli tak wielkiej nadziei, �e i sami wyjd� zdrowo z tych tureckich obie�y, i r�wnie zdrowo najdro�sze g�owy wyprowadz�.</p><p>� Jeszcze par� szturm�w � m�wi� ma�y rycerz � a jak B�g na niebie, Turcy si� zniech�c� i g�odem b�d� nas chcieli zniewoli�. A ow� zapas�w jest do��. <emphasis>September</emphasis><a l:href="#fn569" type="note">[569]</a> ci to przy tym za pasem: za dwa miesi�ce poczn� si� s�oty i zimna, niezbyt to wytrzyma�e wojska; niech raz dobrze przemarzn�, to i odejd�.</p><p>� Wielu z nich z krain etiopskich pochodzi � odrzek� Ketling � albo z r�nych takich, w kt�rych pieprz ro�nie, i tych lada zamr�z zwarzy. Dwa miesi�ce w najgorszym razie, nawet przy szturmach wytrzymamy. Niepodobna te� przypu�ci�, aby �adna odsiecz nie przyby�a. Ocknie si� wreszcie Rzeczpospolita, cho�by za� nawet pan hetman wielkiej pot�gi nie zebra�, podjazdami b�dzie Turk�w n�ka�.</p><p>� Ketling! Tak mi si� widzi, �e nie wybi�a jeszcze nasza godzina.</p><p>� W mocy to bo�ej, ale i mnie si� tak widzi, �e do tego nie przyjdzie.</p><p>� Chyba by kt�ren poleg�, jak pan Muszalski! Ano, trudna rada! Szkoda mi okrutna pana Muszalskiego, cho� kawalersk� poleg� �mierci�!</p><p>� Nie daj nam Bo�e gorszej, byle nie zaraz, bo powiem ci, Micha�, i� �al by mi by�o� Krzysi.</p><p>� Ba, a mnie Basi� No! Pracujem szczerze, ale te� mi�osierdzie jest nad nami. Okrutnie mi jako� weso�o w duszy! Trzeba te� b�dzie i jutro czego� znacznego dokaza�!</p><p>� Turcy porobili drewniane zas�ony z belek na sza�cach. Obmy�li�em taki spos�b, jaki bywa do zapalania okr�t�w u�ywany: szmaty mocz� si� ju� w smole i mam nadziej�, �e jutro do po�udnia spal� te wszystkie roboty.</p><p>� Ha! � rzek� ma�y rycerz. � To ja wycieczk� poprowadz�. Przy po�arze i tak si� uczyni konfuzja, a przy tym w dzie� do g�owy im nie przyjdzie, by wycieczka mog�a nast�pi�. Jutro mo�e by� lepsze ni� dzi�, Ketling�</p><p>Tak to oni rozmawiali maj�c serca wezbrane, po czym udali si� na spoczynek, bo wielce byli znu�eni. Lecz ma�y rycerz nie spa� trzech godzin, gdy rozbudzi� go wachmistrz Lu�nia.</p><p>� Panie komendancie, nowiny s�! � rzek�.</p><p>� Co tam? � zawo�a� czujny �o�nierz zrywaj�c si� w jednej chwili na r�wne nogi.</p><p>� Pan Muszalski jest!</p><p>� Dla Boga! Co powiadasz?</p><p>� Jest! Sta�em przy wy�omie, wtem s�ysz�, wo�a kto� z drugiej strony po naszemu: �Nie strzela�, to ja!� Patrz�, a� tu pan Muszalski, za janczara przebrany, wraca!</p><p>� Bogu chwa�a! � rzek� ma�y rycerz.</p><p>I skoczy� wita� �ucznika. Dnia�o ju�. Pan Muszalski sta� z tej strony wa�u w bia�ej kapuzie i karacenie, tak do prawdziwego janczara podobny, �e oczom nie chcia�o si� wierzy�. Ujrzawszy ma�ego rycerza skoczy� ku niemu i pocz�li si� wita� rado�nie.</p><p>� Ju�e�my wa�ci op�akali! � zawo�a� Wo�odyjowski.</p><p>Wtem nadbieg�o kilku innych oficer�w, mi�dzy nimi Ketling. Wszyscy zdumiewali si� nadzwyczajnie, za czym j�li wypytywa� na wy�cigi �ucznika, jakim sposobem w tureckim przebraniu si� znalaz�, �w za� zabra� g�os i tak m�wi�:</p><p>� Przewr�ci�em si�, wracaj�c, przez janczarskiego trupa i g�ow� o kul� le��c� wyci��em, a cho� czapk� mia�em drutem przeszywan�, zamroczy�o mnie zaraz, ile �e od owego uderzenia, kt�rem od Hamdiego otrzyma�, rozum mia�em jeszcze zbyt na wszelaki szwank czu�y. Budz� si� tedy potem: le�� ja ci na janczarze zabitym, jak na ��ku. Macam g�ow�, boli nieco, ale nawet i guza nie ma. Zdj��em czapk�, deszcz mi wych�odzi� czupryn� i my�l� sobie: dobra nasza! Wtem przysz�o mi do g�owy: nu�bym z owego janczara moderunek ca�y zdj�� i mi�dzy Turk�w poszed�? Przecie ja po turecku tak jak po polsku gadam i nikt mnie po mowie nie pozna, z g�by te� janczara nie odr�ni�. P�jd�, pos�ucham, co gadaj�. Strach chwilami bra�, bo mi si� dawna niewola przypomnia�a, alem poszed�. Noc ciemna, ledwie si� tam gdzie niegdzie u nich �wieci�o, to, powiadam wa�ciom, �em tak sobie mi�dzy nimi chodzi� jak mi�dzy swymi. Wielu z nich w rowach pod przykrywkami le�a�o; poszed�em i tam. Ten i �w mnie pyta: �Czego si� w��czysz?� � a ja na to: �Bo mi si� nie chce spa�!� Inni te� gwarzyli kupami o obl�eniu. Konsternacja mi�dzy nimi wielka. Na w�asne uszy s�ysza�em, jak na obecnego tu naszego chreptiowskiego komendanta wyrzekali. � Tu pan Muszalski sk�oni� si� Wo�odyjowskiemu. � Powt�rz� ich <emphasis>ipsissima verba</emphasis><a l:href="#fn570" type="note">[570]</a>, bo to przecie wra�a przygana na najwi�ksz� pochwa�� wychodzi. �Dop�ki (m�wili) ten ma�y pies (tak psubraci wasz� mo�� nazywali), dop�ki ten ma�y pies zamku broni, nie zdob�dziem go nigdy�. Inny m�wi: �Jego si� kula i �elazo nie ima, a �mier� od niego na ludzi wieje jak zaraza�. Tu pocz�li wszyscy w kupie narzeka�: �My jedni si� bijem (prawi�), a inne wojska nic nie robi�; d�amak le�y brzuchami do g�ry, Tatarowie rabuj�, spahia po bazarze si� w��czy. Nam padyszach m�wi: �Moi mili barankowie�, ale wida� niezbyt jeste�my mili, skoro nas tu na jatki przyprowadzono. Wytrzymamy (prawi�), ale nied�ugo, potem za� do Chocimia si� wr�cim, a je�li pozwole�stwa nie dostaniem, to mog� i jakie znaczne g�owy spa�� w ostatku�.</p><p>� S�yszycie, waszmo�ciowie! � krzykn�� Wo�odyjowski. � Gdy si� janczary zbuntuj�, wraz si� su�tan przel�knie i obl�enia zaniecha!</p><p>� Jak mi B�g mi�y, tak szczer� prawd� powiadam! � m�wi� pan Muszalski. � Mi�dzy janczarami nietrudno o rebeli�, a ju� im bardzo mruczno. Tak my�l�, �e jeszcze jednego albo dw�ch szturm�w spr�buj�, a potem z�by na janczar-ag�, na kajmakana, ba, na samego su�tana wyszczerz�.</p><p>� Tak b�dzie! � zawo�ali oficerowie.</p><p>� Niech spr�buj� jeszcze i dwudziestu szturm�w, gotowi�my! � m�wili inni.</p><p>I pocz�li w szable trzaska�, rozpalonymi oczyma ku sza�com spogl�da� i sapa�, co s�ysz�c ma�y rycerz szepn�� w uniesieniu do Ketlinga:</p><p>� Nowy Zbara�! Nowy Zbara�!..</p><p>Lecz pan Muszalski zabra� na nowo g�os:</p><p>� Oto, com s�ysza�. �al mi by�o odchodzi�, bo mog�em i wi�cej us�ysze�, alem si� ba�, �e mnie dzie� zaskoczy. Poszed�em tedy ku tym sza�com, z kt�rych nie strzelano, �eby si� w pomroce przemkn��. Patrz�, a� tam nie ma porz�dnych stra�y, jeno kupami si� janczarowie w��cz�, jako i wsz�dzie. Podchodz� do srogiej armaty, nikt nie wo�a. A to pan komendant wie, �em zabra� ze sob� na wycieczk� zadziory do gwo�d�enia armat. Wsun� pr�dko jeden w zapa� � nie lezie, bo chc�c, �eby wlaz�, trzeba m�otkiem uderzy�. Ale �e to Pan B�g niejak� si�� w r�ku da� (bo�cie i wa�panowie moje eksperymenta nieraz widzieli), kiedy nie przycisn� d�oni�, zazgrzyta�o troch�, ale gw�d� wlaz� po g�owic�!� Uradowa�em si� okrutnie!�</p><p>� Dla Boga! Wa�pan to uczyni�? Wa�pan wielk� armat� zagwo�dzi�? � pytano ze wszystkich stron.</p><p>� Uczyni�em i to, i drugie, bo jak tak g�adko posz�o, znowu �al by�o odchodzi� i poszed�em do drugiego dzia�a. Boli troch� r�ka, ale gwo�dzie wlaz�y!</p><p>� Mo�ci panowie! � zawo�a� Wo�odyjowski � Nikt tu wi�kszej rzeczy nie dokaza�, nikt si� tak� s�aw� nie okry�! Vivat pan Muszalski!</p><p>� Vivat! Vivat! � powt�rzyli oficerowie.</p><p>Za oficerami pocz�li krzycze� �o�nierze. Us�yszeli w sza�cach te okrzyki Turcy i zl�kli si� � i tym bardziej im serca uby�o; �ucznik za� k�ania� si�, pe�en rado�ci, oficerom i pokazuj�c sw� pot�n� do �opaty podobn� d�o�, na kt�rej wida� by�o dwie sine plamy, m�wi�:</p><p>� Dalib�g, prawda! Macie, wa�panowie, �wiadectwo!</p><p>� Wierzym! � wo�ali wszyscy. � Chwali� Boga, �e� nam szcz�liwie wr�ci�!</p><p>� Przemkn��em si� przez belkowanie � odpar� �ucznik. � Chcia�o si� owe roboty podpali�, ale nie by�o czym.</p><p>� Wiesz co, Micha� � zawo�a� Ketling � moje szmaty gotowe. Zaczn� ja o tym belkowaniu my�le�. Niech wiedz�, �e pierwsi zaczepiamy.</p><p>� Poczynaj! Poczynaj! � krzykn�� Wo�odyjowski.</p><p>Sam za� skoczy� do cekhauzu<a l:href="#fn571" type="note">[571]</a> i wys�a� now� wiadomo�� do miasta:</p><p>�Pan Muszalski na wycieczce nie zabit, bo wr�ci�, dwa wielkie dzia�a zagwo�dziwszy. By� mi�dzy janczarami, kt�rzy o buncie zamy�laj�. Za godzin� spalimy belkowania, a je�li b�dzie mo�na przy tym wyskoczy�, to wyskocz�.</p><p>Jako� goniec nie przebieg� jeszcze przez most, gdy mury zadr�a�y od huku dzia�. Zamek pierwszy tym razem rozpoczyna� grzmi�c� rozmow�. W bladym �wietle poranku lecia�y p�omienne p�achty na kszta�t p�on�cych chor�gwi � i pada�y na belkowania. Nie pomog�a nic wilgo�, kt�r� nocny deszcz nasyci� drzewo. Belki zaj�y si� wkr�tce i pocz�y si� pali�. Za p�achtami j�� Ketling sypa� granaty. Znu�one t�umy janczar�w opu�ci�y w pierwszej chwili sza�ce. Nie grano �kindii�. Nadjecha� sam wezyr na czele nowych zast�p�w wojsk, lecz zw�tpienie wkrad�o si� widocznie i do jego serca, bo paszowie s�yszeli, jak mrucza�:</p><p>� Milsza im bitwa ni� spoczynek! Co to za ludzie w tym zamku mieszkaj�?</p><p>W wojsku za� s�ycha� by�o na wszystkie strony trwo�ne g�osy powtarzaj�ce:</p><p>� Ma�y pies k�sa� poczyna! Ma�y pies k�sa� poczyna!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� LVI</p></title><p>A gdy przesz�a owa szcz�liwa noc pe�na wr�b zwyci�stwa, nasta� po niej dzie� 26 sierpnia, kt�ry mia� si� sta� przewa�nym w dziejach onej wojny. W zamku oczekiwano jakiego� wielkiego wysi�ku ze strony tureckiej. Jako� o wschodzie s�o�ca rozleg�o si� zn�w kowanie po lewej stronie zamku, tak g�o�ne i silne jak nigdy dot�d. Widocznie Turcy wiercili z po�piechem now� min�, najpot�niejsz� ze wszystkich. Wielkie oddzia�y wojsk strzeg�y opodal tej roboty.</p><p>Na sza�cach mrowie pocz�o si� rusza�. Z mn�stwa barwistych sand�ak�w, kt�rymi jakby kwieciem zakwit�o pole od strony D�u�ka, poznano, i� sam wezyr podje�d�a, aby kierowa� szturmem. Na sza�ce janczarowie pozaci�gali nowe dzia�a; pr�cz tego nieprzeliczone ich t�umy pokry�y nowy zamek chroni�c si� w jego fosach i gruzach, aby by� w gotowo�ci do r�cznego ataku.</p><p>Jako si� rzek�o, zamek pierwszy rozpocz�� armatni� rozmow�, i tak skutecznie, �e chwilowy pop�och powsta� w sza�cach. Lecz bimbaszowie sprawili na powr�t w mgnieniu oka janczar�w, jednocze�nie za� ozwa�y si� wszystkie tureckie dzia�a. Lecia�y kule, granaty, kartacze; lecia� na g�owy broni�cych si� gruz, ceg�y, tynk; dym pomiesza� si� z kurzaw�, �ar ognia z �arem s�onecznym. Piersiom brak�o powietrza, oczom widoku; huk armat, p�kanie granat�w, zgrzyt kul po kamieniach, wrzaski tureckie, okrzyki obro�c�w utworzy�y jedn� straszliw� kapel�, kt�rej do wt�ru brzmia�y echa ska�. Zasypywano pociskami zamek, zasypywano miasto, wszystkie bramy, wszystkie baszty. Lecz zamek broni� si� zaciekle, piorunami na pioruny odpowiada�, trz�s� si�, �wieci�, dymi�, hucza�, zia� ogniem i �mierci�, i zniszczeniem, jakby go Jowiszowy gniew uni�s�, jakby si� zapami�ta� w�r�d p�omieni, jakby chcia� zg�uszy� tureckie gromy i w ziemi� si� zapa�� lub zwyci�y�.</p><p>W�r�d zam�tu, w�r�d lec�cych kul, ognia i kurzawy, i dymu ma�y rycerz rzuca� si� od dzia�a do dzia�a, od jednych mur�w do drugich, od rogu do rogu, sam do niszcz�cego p�omienia podobny. Zdawa� si� dwoi� i troi�; by� wsz�dzie, zach�ca�, krzycza�, gdzie pad� kanonier, tam on go zast�powa� � i wlawszy otuch� w piersi, zn�w bieg� gdzie indziej. Zapa� jego udzieli� si� �o�nierzom. Uwierzyli, i� to ostatni szturm, po kt�rym spok�j i s�awa nast�pi � wiara w zwyci�stwo przepe�nia�a ich piersi, serca sta�y si� harde i zaciek�e, sza� bojowy ogarn�� umys�y. Okrzyki i wyzywania wyrywa�y si� co chwila z ich gardzieli. Niekt�rych chwyta�a taka w�ciek�o��, i� darli si� za mur, by z bliska sczepi� si� z janczarami.</p><p>Owi dwakro�, pod zas�on� dym�w, poszli zbit� mas� do wy�omu i dwakro�, wymo�ciwszy cia�ami ziemi�, cofn�li si� w pop�ochu. O po�udniu pchni�to im w pomoc masy pospolitego ruszenia i d�amaku, lecz mniej �wiczone t�umy, lubo pobudzane z ty�u w��czniami, wy�y tylko okropnymi g�osami i nie chcia�y i�� przeciw zamkowi. Nadjecha� kajmakan � nic nie pomog�o. Lada chwila grozi� powszechny, granicz�cy z ob��dem pop�och, wi�c w ko�cu ludzi cofni�to i tylko dzia�a po staremu pracowa�y bez wytchnienia, miotaj�c grom za gromem, b�yskawic� za b�yskawic�.</p><p>Tak up�ywa�y ca�e godziny. S�o�ce ju� zesz�o z zenitu i spogl�da�o na ow� walk� bezpromienne, czerwone, zadymione, jakby srze�og� przes�oni�te.</p><p>Oko�o trzeciej z po�udnia huk dzia� doszed� do takiej pot�gi, i� najg�o�niej krzyczanych w ucho s��w nie mo�na by�o w murach dos�ysze�. Powietrze sta�o si� w zamku gor�ce jak w piecu. Woda, kt�r� polewano rozpalone dzia�a, bucha�a w nich par�, mieszaj�c si� z dymem i przes�aniaj�c �wiat, lecz dzia�a grzmia�y ci�gle.</p><p>Zaraz po trzeciej rozbito dwie najwi�ksze kolubryny tureckie. Mo�dzierz stoj�cy obok nich p�k�, uderzony faskul�, w kilka pacierzy p�niej. Kanonierowie gin�li jak muchy. Z ka�d� chwil� stawa�o si� widoczniejszym, �e �w niepokonany piekielny zamek bierze g�r� w walce, �e przekrzyczy tureckie grzmoty i �e on wypowie ostatnie s�owo� zwyci�stwa.</p><p>Ogie� turecki pocz�� z wolna s�abn��.</p><p>� Koniec b�dzie! � krzykn�� z ca�ych si� Wo�odyjowski w ucho Ketlinga, chc�c, a�eby go ten w�r�d huku dos�ysza�.</p><p>� I ja tak my�l�! � odrzek� Ketling. � Do jutra czy na d�u�ej?</p><p>� Mo�e na d�u�ej. Dzi� przy nas wiktoria!</p><p>� I przez nas!</p><p>� O tej nowej minie musim pomy�le�.</p><p>Ogie� turecki os�ab� jeszcze bardziej.</p><p>� Bijmy dalej z dzia�! � zawo�a� Wo�odyjowski.</p><p>I skoczy� mi�dzy kanonier�w.</p><p>� Ognia, ch�opcy! � krzykn�� � P�ki ostatnie dzia�o tureckie gra� nie ustanie! Na chwa�� Bogu i Przenaj�wi�tszej Pannie! Na chwa�� Rzeczypospolitej! Ognia!</p><p>�o�nierze za� widz�c, �e i ten szturm ma si� ju� ku ko�cowi, ozwali si� gromkim, radosnym okrzykiem i z tym wi�kszym zapa�em pocz�li wali� ku sza�com tureckim.</p><p>� �Kindi� wam wieczorn�, psubraty, zagramy, �kindi� � wo�a�y liczne g�osy.</p><p>Nagle sta�o si� co� dziwnego. Oto wszystkie dzia�a tureckie zamilk�y od razu, jakby kto no�em uci��. Zamilk� r�wnie� grzechot janczarek w nowym zamku. Stary zamek grzmia� jeszcze czas jaki�, lecz w ko�cu pocz�li oficerowie spogl�da� po sobie i pyta� si� wzajemnie:</p><p>� Co to jest? Co si� sta�o?</p><p>Ketling, zaniepokojony nieco, powstrzyma� r�wnie� strzelanin�.</p><p>Jeden z oficer�w ozwa� si� w�wczas g�o�no:</p><p>� Chyba mina jest pod nami, kt�r� zaraz podpal�!�</p><p>Wo�odyjowski przeszy� m�wi�cego gro�nym wzrokiem.</p><p>� Mina niegotowa, a cho�by by�a gotowa, wyleci od niej tylko lewa �ciana zamku � i z gruz�w b�dziem si� bronili, p�ki tchu w nozdrzach � rozumiesz wa��?</p><p>Po czym nasta�a cisza. Nie zm�ci� jej ani jeden wystrza� ni z miasta, ni z sza�c�w. Po huku i grzmotach, od kt�rych trz�s�y si� mury i ziemia, by�o w tej ciszy co� uroczystego, ale zarazem i z�owrogiego. Oczy wszystkich wyt�a�y si� ku sza�com, lecz zza chmury dymu nie by�o nic wida�.</p><p>Nagle rozleg�y si� od lewej strony miarowe uderzenia kilof�w.</p><p>� M�wi�em, �e min� kuj� dopiero! � ozwa� si� Wo�odyjowski.</p><p>Tu zwr�ci� si� do Lu�ni:</p><p>� Wachmistrz! We�miesz dwudziestu ludzi i wyjrzysz mi na nowy zamek.</p><p>Lu�nia pr�dko spe�ni� rozkaz, wzi�� dwudziestu ludzi, a po chwili znikn�� z nimi za wy�omem.</p><p>Nasta�o zn�w milczenie, przerywane tylko odzywaj�cym si� tu i owdzie chrapaniem lub czkawk� konaj�cych, a tak�e odg�osem kilof�w.</p><p>Czekano do�� d�ugo, wreszcie wachmistrz zjawi� si� z powrotem.</p><p>� Panie komendancie � rzek� � w nowym zamku nie ma �ywej duszy.</p><p>Wo�odyjowski spojrza� ze zdziwieniem na Ketlinga:</p><p>� Czyby od obl�enia ju� odst�pili czy co? Przez dymy nic nie mo�na dojrze�!</p><p>Lecz dymy, zwiewane powiewem, rzed�y i wreszcie opona ich przerwa�a si� nad miastem.</p><p>W tej samej chwili jaki� g�os okropny i przera�ony pocz�� krzycze� z baszty:</p><p>� Nad bramami bia�e chor�gwie! Poddajem si�!</p><p>Us�yszawszy to �o�nierze, oficerowie zwr�cili si� ku miastu. Straszliwe zdumienie odbi�o si� na twarzach, s�owa zamar�y wszystkim na ustach i przez smugi dymu patrzyli ku miastu.</p><p>A w mie�cie, na bramie Ruskiej i Lackiej, powiewa�y istotnie bia�e chor�gwie, dalej wida� by�o jeszcze jedn� na baszcie Batorego.</p><p>W�wczas twarz ma�ego rycerza sta�a si� tak bia�� jak te chor�gwie kolebi�ce si� na wietrze.</p><p>� Ketling, widzisz? � szepn�� zwracaj�c si� do przyjaciela.</p><p>Ketlingowi tak�e twarz poblad�a.</p><p>� Widz� � rzek�.</p><p>I czas jaki� patrzyli sobie w oczy m�wi�c nimi wszystko, co mogli powiedzie� tacy dwaj �o�nierze bez plamy i boja�ni, kt�rzy nigdy w �yciu nie z�amali s�owa, a kt�rzy przed o�tarzem przysi�gli wpierw zgin�� ni�by mieli zamek podda�. I oto teraz, po takiej obronie, po takiej walce, kt�ra zbaraskie dzieje przypomina�a, po odbitym szturmie i po zwyci�stwie, kazano im z�ama� przysi�g�, wyda� zamek i �y�!</p><p>Jak niedawno z�owrogie kule przelatywa�y nad zamkiem, tak teraz z�owrogie my�li przelatywa�y im t�umem przez g�ow�. I �al �ciska� im serca po prostu bezdenny, �al dw�ch ukochanych istot i �al �ycia i szcz�cia, wi�c spogl�dali na si� jak b��dni, jak martwi, a czasem zwracali wzrok pe�en rozpaczy ku miastu, jakby si� chc�c przekona�, czy ich oczy nie zwodz� i czy istotnie godzina wybi�a.</p><p>A tymczasem od strony miasta zat�tnia�y kopyta ko�skie i po chwili wpad� Horaim, r�kodajny m�odzian pana genera�a podolskiego.</p><p>� Rozkaz do komendanta! � krzykn�� osadzaj�c bachmata.</p><p>Wo�odyjowski wzi�� rozkaz, przeczyta� go w milczeniu i po chwili w�r�d grobowej ciszy ozwa� si� do oficer�w:</p><p>� Mo�ci panowie! Komisarze przejechali cz�nem rzek� i ju� udali si� do D�u�ka dla podpisania ugody. Za chwil� b�d� tedy wraca�. Do wieczora mamy wyprowadzi� wojsko z zamku, a bia�� chor�giew zatkn�� nie mieszkaj�c�</p><p>Nikt nie ozwa� si� s�owem. S�ycha� by�o tylko szybkie oddechy i sapanie.</p><p>Wreszcie Kwasibrocki przem�wi�:</p><p>� Trzeba chor�giew zatkn��. Ludzi zaraz zgromadz�!�</p><p>Wnet tu i owdzie rozleg�y si� s�owa komendy. �o�nierze pocz�li si� zwiera� w szeregi i bra� na rami� bro�. D�wi�k muszkiet�w i miarowe ich st�pania budzi�y echa w milcz�cym zamku.</p><p>Ketling przysun�� si� do Wo�odyjowskiego.</p><p>� Czas? � spyta�.</p><p>� Czekaj na komisarzy, dowiemy si� kondycyj� Wreszcie ja sam tam zejd�.</p><p>� Nie! Ja zejd�, ja lepiej lochy znam i wiem, gdzie co jest.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�y im g�osy wo�aj�ce:</p><p>� Komisarze wracaj�! Komisarze wracaj�!</p><p>Jako� po niejakim czasie trzej nieszcz�ni wys�annicy ukazali si� na zamku. Byli to: s�dzia podolski Gruszecki, stolnik Rzewuski i chor��y czernihowski pan My�liszewski. Szli ponuro, z pospuszczanymi g�owami. Na grzbietach ich mieni�y si� kaftany ze z�otog�owiu, kt�re w darze od wezyra dostali.</p><p>Wo�odyjowski czeka� ich oparty o ciep�e jeszcze i dymi�ce dzia�o skierowane ku D�u�kowi. Wszyscy trzej powitali go w milczeniu, a on spyta�:</p><p>� Jakie kondycje?</p><p>� Miasto nie b�dzie rabowane, mieszka�com �ycie i mienie zapewnione. Ka�den, kto nie zechce zosta�, ma prawo wyj�� i uda� si�, gdzie mu si� b�dzie podoba�o.</p><p>� A Kamieniec i Podole?</p><p>Komisarze pospuszczali g�owy:</p><p>� Na su�tana� po wieki wiek�w!�</p><p>Po czym komisarze odeszli nie ku mostowi, bo tam ju� t�umy ludu zawali�y drog�, ale w bok, przez po�udniow� bram�. Zeszed�szy na d�, siedli w cz�no, kt�rym a� do Lackiej bramy mieli dojecha�. W nizinie le��cej mi�dzy opokami wzd�u� rzeki zacz�li si� ju� pokazywa� janczarowie. Z miasta nap�ywa�y coraz wi�ksze fale ludu i zaj�y plac naprzeciw starego mostu. Wielu chcia�o biec na zamek, lecz wychodz�ce regimenta powstrzyma�y ich z rozkazu ma�ego rycerza.</p><p>�w sprawiwszy wojsko przywo�a� pana Muszalskiego i rzek� mu:</p><p>� Stary przyjacielu, oddaj�e mi jedn� przys�ug�: id� zaraz do �ony mojej i powiedz jej ode mnie�</p><p>Tu g�os uwi�z� na chwil� w gardle ma�emu rycerzowi.</p><p>� I powiedz jej ode mnie: Nic to! � doda� pr�dko.</p><p>�ucznik odszed�. Za nim wychodzi�o powoli wojsko.</p><p>Wo�odyjowski siad� na konia i czuwa� nad wymarszem. Zamek opr�nia� si�, ale marudnie, z przyczyny zawadzaj�cego gruzu i z�am�w.</p><p>Ketling zbli�y� si� do ma�ego rycerza.</p><p>� Schodz�! � rzek� zaciskaj�c z�by.</p><p>� Id�, jeno zwlecz, p�ki wojsko nie wyjdzie� Id�!� </p><p>Tu wzi�li si� w ramiona i przez pewien czas tak trwali. Oczy obydwom b�yszcza�y nadzwyczajnym �wiat�em� Ketling skoczy� wreszcie w kierunku loch�w�</p><p>Wo�odyjowski za� zdj�� he�m z g�owy; chwil� spogl�da� jeszcze na t� ruin�, na to pole chwa�y swojej, na gruzy, trupy, od�amy mur�w, na wa� i na dzia�a, nast�pnie podni�s�szy oczy w g�r�, pocz�� si� modli�</p><p>Ostatnie jego s�owa by�y:</p><p>� Daj jej, Panie, moc, by za� cierpliwie to znios�a, daj jej spok�j!�</p><p>Ach!� Ketling pospieszy� si�, nie czekaj�c nawet na wyj�cie regiment�w, bo w tej chwili zako�ysa�y si� bastiony, huk straszliwy targn�� powietrzem: blanki, wie�e, �ciany, ludzie, konie, dzia�a, �ywi i umarli, masy ziemi � wszystko to porwane w g�r� p�omieniem, pomieszane, zbite jakby w jeden straszliwy �adunek, wylecia�o w powietrze�</p><p>Tak zgin�� Wo�odyjowski, Hektor Kamieniecki, pierwszy �o�nierz Rzeczypospolitej.</p><p>W kolegiacie stanis�awowskiej sta� na �rodku ko�cio�a wysoki katafalk rz�si�cie obstawiony �wiecami, a na nim le�a� w dw�ch trumnach, o�owianej i drewnianej, pan Wo�odyjowski. Wieka by�y ju� zabite i w�a�nie odprawiano pogrzeb. �yczeniem serdecznym wdowy by�o, by cia�o spocz�o w Chreptiowie, lecz �e ca�e Podole by�o w r�kach nieprzyjacielskich, wi�c tymczasowo miano je pochowa� w Stanis�awowie, do tego bowiem miasta odes�ani zostali pod konwojem tureckim kamienieccy exules<a l:href="#fn572" type="note">[572]</a> i tu wydani w r�ce wojsk hetma�skich.</p><p>Wszystkie dzwony bi�y w kolegiacie. Ko�ci� zape�niony by� t�umem szlachty i �o�nierzy, kt�rzy ostatni raz chcieli rzuci� okiem na trumn� Hektora Kamienieckiego i pierwszego Rzeczypospolitej kawalera. Szeptano, �e sam hetman ma na pogrzeb przyjecha�, �e jednak nie by�o go dot�d wida�, a lada chwila mogli nadej�� czambu�em Tatarzy, przeto postanowiono nie odk�ada� ceremonii.</p><p>Starzy �o�nierze, przyjaciele lub podkomendni nieboszczyka, stan�li wie�cem ko�o katafalku. Byli mi�dzy innymi obecni: pan Muszalski, �ucznik, i pan Motowid�o, i pan Snitko, i pan Hromyka, i pan Nienaszyniec, i pan Nowowiejski, i wielu innych, dawnych oficer�w ze stanicy. Dziwnym trafem nie brak�o prawie nikogo z tych, kt�rzy niegdy� zasiadali wieczorami �awy przy ognisku chreptiowskim; wszyscy wynie�li ca�o g�owy z tej wojny, tylko �w, kt�ry im by� wodzem i wzorem, �w rycerz dobry i sprawiedliwy, straszny dla nieprzyjaci�, s�odki dla swoich, tylko �w, szermierz nad szermierze z sercem go��bia � le�a� oto wysoko, w�r�d �wiat�a, w chwale niezmiernej, ale w ciszy �mierci.</p><p>Zatwardzia�e przez wojn� serca kruszy�y si� z �alu na �w widok; ��te b�yski od �wiec o�wieca�y srogie, strapione twarze wojownik�w i odbija�y si� b�yszcz�cymi skrami we �zach p�yn�cych z oczu. W �rodku �o�nierskiego ko�a le�a�a krzy�em na pod�odze Basia, a obok niej stary, zniedo��nia�y, z�amany i trz�s�cy si� pan Zag�oba. Ona przysz�a tu piechot� z Kamie�ca za wozem wioz�cym najdro�sz� trumn�, a teraz w�a�nie przysz�a chwila, �e trzeba by�o t� trumn� odda� ziemi. Przez ca�� drog� id�c nieprzytomna, jakby nie do tego �wiata nale��ca � i teraz, przy tym katafalku, powtarza�a bez�wiadomymi usty: �Nic to!� � powtarza�a, bo tak jej kaza� ten ukochany, bo to by�y ostatnie wyrazy, kt�re jej przes�a�; ale w tym powtarzaniu i w tych wyrazach by�y tylko d�wi�ki bez tre�ci, bez prawdy, bez znaczenia i otuchy. Nie �nic to� by�o � jeno �al, ciemno��, rozpacz, martwota, jeno nieszcz�cie niepowrotne, jeno �ycie zabite i z�amane, jeno b��dna �wiadomo��, �e ju� nie ma nad ni� ni mi�osierdzia, ni nadziei, a jest tylko pustka i b�dzie pustka, kt�r� wype�ni� mo�e jeden B�g, kiedy �mier� ze�le.</p><p>Dzwony bi�y; u wielkiego o�tarza ko�czy�a si� msza. Na koniec zabrzmia� wysoki, jakby z otch�ani wo�aj�cy g�os ksi�dza: �<emphasis>Requiescat in pace</emphasis>!�<a l:href="#fn573" type="note">[573]</a> Drgania febryczne wstrz�sn�y Basi�, a w nieprzytomnej g�owie zerwa�a si� tylko jedna my�l: �Ju�, ju� mi go zabior�!�� Lecz nie by� to jeszcze koniec ceremonii. Rycerstwo przygotowa�o liczne mowy, kt�re mia�y by� wypowiedziane przy spuszczaniu trumny w d�, tymczasem za� wyszed� na ambon� ksi�dz Kami�ski, ten sam, kt�ry dawniej w Chreptiowie cz�sto przesiadywa� i kt�ry w czasie choroby Basi na �mier� j� dysponowa�.</p><p>W ko�ciele pocz�li ludzie chrz�ka� i kas�a�, jako zwykle przed kazaniem, po czym ucichli i wszystkie oczy zwr�ci�y si� na ambon�.</p><p>Wtem z ambony ozwa�o si� warczenie b�bna.</p><p>Zdumieli si� s�uchacze. Ksi�dz Kami�ski za� bi� w b�ben, jakby na trwog�; nagle urwa� i nasta�a cisza �miertelna. Po czym warczenie ozwa�o si� po raz drugi, trzeci; nagle ksi�dz Kami�ski cisn�� pa�eczki na pod�og� ko�cieln�, podni�s� obie r�ce w g�r� i zawo�a�:</p><p>� Panie pu�kowniku Wo�odyjowski!</p><p>Odpowiedzia� mu krzyk spazmatyczny Basi. W ko�ciele uczyni�o si� po prostu straszno. Pan Zag�oba podni�s� si� i na wsp�k� z panem Muszalskim wynie�li omdla�� niewiast� z ko�cio�a.</p><p>Tymczasem ksi�dz wo�a� dalej:</p><p>� Dla Boga, panie Wo�odyjowski! <emphasis>Larum</emphasis><a l:href="#fn574" type="note">[574]</a> graj�! Wojna! Nieprzyjaciel w granicach! A ty si� nie zrywasz! Szabli nie chwytasz? Na ko� nie siadasz? Co si� sta�o z tob�, �o�nierzu? Zali� swej dawnej przepomnia� cnoty, �e nas samych w �alu jeno i trwodze zostawiasz?</p><p>Wezbra�y rycerskie piersi i p�acz powszechny zerwa� si� w ko�ciele, i zrywa� si� jeszcze kilkakrotnie, gdy ksi�dz cnot�, mi�o�� ojczyzny i m�stwo zmar�ego wys�awia�, a i kaznodziej� porwa�y w�asne s�owa. Twarz mu poblad�a, czo�o okry�o si� potem, g�os dr�a�. Uni�s� go �al nad zmar�ym rycerzem, �al nad Kamie�cem, �al nad zgn�bion� r�koma wyznawc�w ksi�yca Rzecz�pospolit�, i tak� wreszcie ko�czy� swoj� mow� modlitw�:</p><p>� Ko�cio�y, o Panie, zmieni� na meczety i Koran �piewa� b�d� tam, gdzie�my dotychczas Ewangeli� �piewali. Pogr��y�e� nas, Panie, odwr�ci�e� od nas oblicze Twoje i w moc spro�nemu Turczynowi nas poda�e�. Niezbadane Twoje wyroki, lecz kto, o Panie, teraz op�r mu stawi? Jakie wojska na kresach wojowa� go b�d�? Ty, dla kt�rego nic nie jest w �wiecie zakryte. Ty wiesz najlepiej, �e nie masz nad nasz� jazd�! Kt�ra ci, Panie, tak skoczy, jako nasza skoczy� potrafi? Takich�e obro�c�w si� pozbywasz, za kt�rych plecami ca�e chrze�cija�stwo mog�o wys�awia� imi� Twoje? Ojcze dobrotliwy! Nie opuszczaj nas! Oka� mi�osierdzie Twoje! Ze�lij nam obro�c�, ze�lij spro�nego Mahometa pogromc�, niech tu przyjdzie, niech stanie mi�dzy nami, niech podniesie upad�e serca nasze, ze�lij go, Panie!�</p><p>W tej chwili rum uczyni� si� przy drzwiach i do ko�cio�a wszed� pan hetman Sobieski. Oczy wszystkich zwr�ci�y si� na niego, dreszcz jaki� wstrz�sn�� lud�mi, a on szed� z brz�kiem ostr�g ku katafalkowi, wspania�y, z twarz� rzymskiego cezara, ogromny�</p><p>Zast�p �elaznego rycerstwa szed� za nim.</p><p>� <emphasis>Salvator</emphasis>!<a l:href="#fn575" type="note">[575]</a> � krzykn�� w proroczym uniesieniu ksi�dz.</p><p>A on kl�kn�� przy katafalku i pocz�� si� modli� za dusz� Wo�odyjowskiego.</p></section></section><section><section><title><p>EPILOG</p></title><p>W rok przesz�o po upadku Kamie�ca, gdy uciszy�y si� jako tako niezgody stronnictw, wyst�pi�a nareszcie Rzeczpospolita w obronie swych granic wschodnich.</p><p>I wyst�pi�a zaczepnie. Wielki hetman Sobieski poszed� w trzydzie�ci jeden tysi�cy jazdy i piechoty w su�ta�skie ziemie, pod Chocim, by uderzy� na pot�niejsze nier�wnie zast�py Husseina-baszy stoj�cego pod tym�e zamkiem.</p><p>Imi� pana Sobieskiego by�o ju� straszne nieprzyjacielowi. Przez �w rok po upadku Kamie�ca, maj�c zaledwie kilka tysi�cy wojska, tyle dokaza�, tak poszarpa� niezliczon� armi� padyszacha, tyle wygni�t� czambu��w, tak wielkie odbi� t�umy jasyru, �e stary Hussein, lubo liczb� wojsk pot�niejszy, lubo na czele wyborowego komuniku stoj�cy, lubo przez Kap�ana-basz� wspomagany, nie �mia� hetmanowi stawi� czo�a w otwartym polu i w warownym postanowi� si� broni� obozie.</p><p>Hetman otoczy� wojskami �w ob�z i wiadomo by�o powszechnie, i� chce wst�pnym bojem go zdoby�. Mniemali wprawdzie niekt�rzy, i� nies�ychane to jest w dziejach wojen przedsi�wzi�cie, by z mniejsz� si�� porywa� si� na wi�ksz�, kt�rej w dodatku wa�y i rowy broni�. Hussein mia� sto dwadzie�cia dzia�, w ca�ym za� polskim obozie by�o ich tylko pi��dziesi�t. Piechoty tureckie trzykro� przenosi�y pot�g� hetma�skie; samych janczar�w, tak strasznych w r�cznym boju, sta�o w tureckich wa�ach przesz�o o�mna�cie tysi�cy. Lecz hetman wierzy� w swoj� gwiazd�, urok swego imienia � i na koniec w wojska, kt�re prowadzi�.</p><p>Sz�y bowiem pod nim pu�ki do�wiadczone i hartowane w ogniu, ludzie, kt�rzy od dziecinnych lat we wrzawie wojennej wzro�li, odbyli niezliczon� ilo�� pochod�w, wypraw, obl�e�, bitew. Wielu pami�ta�o jeszcze straszne Chmielnickiego czasy, Zbara� i Beresteczko; wielu przetrwa�o wszystkie wojny: szwedzkie, pruskie, moskiewskie, domowe, du�skie i w�gierskie. By�y tam poczty pa�skie z samych weteran�w z�o�one, byli �o�nierze ze stanic, dla kt�rych wojna sta�a si� tym, czym dla innych pok�j: zwyk�ym stanem i trybem �ycia. Pod wojewod� ruskim sta�o pi�tna�cie chor�gwi husarii, jazdy nawet przez cudzoziemc�w za niepor�wnan� uwa�anej; by�y chor�gwie lekkie, te same w�a�nie, na kt�rych czele takie kl�ski zada� hetman ju� po upadku Kamie�ca rozproszonym czambu�om tatarskim; by�y na koniec piechoty �anowe, kt�re z kolbami, bez wystrza�u, umia�y si� rzuca� na janczar�w.</p><p>Hodowa�a tych ludzi wojna, bo hodowa�a ona w Rzeczypospolitej ca�e pokolenia; lecz byli dotychczas rozproszeni albo w us�ugach wrogich stronnictw. Teraz, gdy zgoda wewn�trzna powo�a�a ich do jednego obozu i pod jedn� komend�, spodziewa� si� hetman zgnie�� nimi pot�niejszego Husseina i r�wnie pot�nego Kap�ana. Prowadzili tych ludzi do�wiadczeni przyw�dcy, kt�rych imiona zapisane by�y r�wnie� niejednokrotnie w dziejach ostatnich wojen, w zmiennej kolei kl�sk i zwyci�stw.</p><p>Sam hetman jako s�o�ce sta� na czele wszystkich i wol� swoj� tysi�cami kierowa�, lecz jacy� byli inni przyw�dcy, kt�rzy przy tym chocimskim obozie nie�mierteln� mieli si� okry� s�aw�?</p><p>Oto by�o tam dw�ch hetman�w litewskich: wielki � Pac i polny � Micha� Kazimierz Radziwi��. Ci na kilka dni przed bitw� po��czyli si� z wojskami koronnymi, a teraz z rozkazu pana Sobieskiego stan�li na wy�niach ��cz�cych Chocim ze �wa�cem. Dwana�cie tysi�cy wojownik�w s�ucha�o ich rozkaz�w, mi�dzy nimi za� by�o dwa tysi�ce wybornej piechoty. Od Dniestru ku po�udniowi sta�y sprzymierzone pu�ki wo�oskie, kt�re w przededniu bitwy opu�ci�y ob�z turecki, aby si� z chrze�cijany po��czy�. Obok Wo�och�w sta� z artyleri� pan K�tski, w zdobywaniu obronnych miejsc, sypaniu wa��w i kierowaniu armat� niepor�wnany. W cudzoziemskich krajach on si� w tej sztuce �wiczy�, lecz wkr�tce i cudzoziemc�w ni� przewy�szy�. Za panem K�tskim sta�y piechoty ruskie i mazurskie Koryckiego; dalej pan hetman polny Dymitr Wi�niowiecki, chorego kr�la brat stryjeczny. Ten jazd� lekk� mia� pod sob�. Obok niego osadzi� si� z w�asnymi chor�gwiami piechoty i jazdy pan J�drzej Potocki, nigdy hetmana przeciwnik, dzi� wielko�ci jego wyznawca. Za nim i za Koryckim stan�o pod panem Jab�onowskim, wojewod� ruskim, pi�tna�cie chor�gwi husarskich, w b�yszcz�cych pancerzach, w he�mach rzucaj�cych gro�ne cienie na twarze, ze skrzyd�ami u ramion. Las w��czni stercza� nad nimi, lecz oni stali w spokoju, ufni w si�� nieprze�aman� i pewni, �e im przyjdzie zwyci�stwo rozstrzygn��.</p><p>Z mniejszych za� � nie m�stwem, ale znaczeniem � wojownik�w by� pan kasztelan podlaski �u�ecki, kt�remu brata w Bodzanowie Turcy �ci�li, za co im wieczn� zemst� poprzysi�g�; by� pan Stefan Czarniecki, wielkiego Stefana synowiec, pisarz polny koronny. On w czasie obl�enia Kamie�ca, pod Go��biem na czele hassy szlacheckiej po stronie kr�la stoj�c, ledwie �e wojny domowej nie wznieci�, teraz za� m�stwem pragn�� na lepszym polu zab�ysn��. By� pan Gabriel Silnicki, kt�remu wiek �ycia zszed� na wojnach, a staro�� ubieli�a ju� g�ow�; byli r�ni inni wojewodowie i kasztelanowie, mniej z poprzednich wojen znani, mniej s�awni, lecz tym bardziej s�awy chciwi.</p><p>A mi�dzy rycerstwem w senatorskie godno�ci nieprzystrojonym b�yszcza� nad innych pan pu�kownik Skrzetuski, s�ynny zbara�czyk, �o�nierz na wz�r rycerstwu podawany, wszystkich wojen, jakie od trzydziestu lat prowadzi�a Rzeczpospolita, uczestnik. S�dzielizna pokrywa�a mu ju� g�ow�, lecz za to otacza�o go sze�ciu syn�w si�� do sze�ciu dzik�w podobnych. Z tych starsi poznali ju� wojn�, dwaj najm�odsi za� prymicje dopiero odby� mieli i dlatego tak wielk� do bitwy p�on�li ��dz�, i� ojciec roztropnymi s�owy niecierpliwo�� ich hamowa� musia�.</p><p>Z wielkim szacunkiem patrzyli towarzysze na ojca i syn�w, lecz wi�kszy jeszcze podziw wzbudza� pan Jarocki, kt�ry na oba oczy �lepym b�d�c, wzorem owego kr�la czeskiego, Jana, na wypraw� jednak poci�gn��. Dzieci ni krewnych on nie mia�, pacho�kowie prowadzali go pod ramiona, mia� tylko nadziej�, �e w bitwie g�ow� z�o�y, ojczy�nie si� przys�u�y i s�aw� pozyska. Tam�e by� pan Rzeczycki, kt�remu ojciec i brat w ci�gu tego roku polegli. Tam�e by� pan Motowid�o, kt�ry �wie�o z niewoli tatarskiej si� wyrwawszy, w pole zaraz wyci�gn�� na wsp�k� z panem My�liszewskim. Pierwszy bowiem za niewol� chcia� si� pom�ci�, drugi za krzywd�, jakiej w Kamie�cu dozna�, gdy wbrew uk�adom i godno�ci szlacheckiej kijami przez janczar�w by� zbity. Byli i rycerze dawni ze stanic naddniestrza�skich, wi�c zdzicza�y pan Ruszczyc i niezr�wnany �ucznik, pan Muszalski. �w z Kamie�ca zdrow� g�ow� wyni�s� dlatego, i� go ma�y rycerz do �ony z wie�ci� wys�a�; by� pan Snitko i pan Nienaszyniec, i pan Hromyka, i najnieszcz�liwszy ze wszystkich m�ody pan Nowowiejski.</p><p>Temu przyjaciele nawet i krewni �mierci �yczyli, albowiem nie by�o ju� dla niego pociechy. Po przyj�ciu do zdrowia przez ca�y rok czambu�y znosi�, szczeg�lniej za� Lipk�w �ciga� zawzi�cie. Po rozbiciu pana Motowid�y przez Kryczy�skiego � za Kryczy�skim Podole ca�e zje�dzi� odetchn�� mu nie daj�c i ci�ki mu by� niezmiernie. W tych wyprawach Adurowicza schwyta� i ze sk�ry obedrze� go kaza�, je�c�w nie �ywi�, lecz ulgi w bole�ci nie znalaz�. Na miesi�c przed t� bitw� do husarii pana wojewody ruskiego si� zaci�gn��.</p><p>Z takim to rycerstwem stan�� pod Chocimiem pan Sobieski. Za krzywdy Rzeczypospolitej w pierwszym rz�dzie, lecz i za swoje prywatne pragn�li si� m�ci� ci �o�nierze, albowiem w ci�g�ych z poga�stwem walkach na tej krwi� przesi�kni�tej ziemi niemal ka�dy jakie� kochane g�owy utraci�, jakich� stasznych nieszcz�� nosi� w sobie wspomnienie. Kwapi� si� wi�c do bitwy hetman wielki widz�c, i� zaciek�o�� w sercach jego �o�nierzy do zaciek�o�ci lwicy mo�e by� por�wnan�, kt�rej niebaczni my�liwi ma�e wybrali z komyszy<a l:href="#fn576" type="note">[576]</a>.</p><p>Dnia 9 listopada 1673 roku od harc�w pocz�a si� wyprawa. Gromady Turk�w wychyli�y si� od rana zza wa��w, gromady polskiego rycerstwa pospieszy�y ku nim chciwie. Padali ludzie z obu stron, z wi�ksz� jednak tureck� szkod�. Znacznych wszelako kilku tylko i Turk�w, i Polak�w poleg�o. Pana Maja zaraz z pocz�tku potyczki olbrzymi spahia sztychem krzywej szabli przeszy�, lecz za to najm�odszy Skrzetuski jednym ci�ciem ca�kiem prawie owemu g�ow� odci��, czym na pochwa�y roztropnego ojca i na s�aw� znaczn� zarobi�.</p><p>Tak to oni potykali si� kupami lub pojedynczo, w innych za� patrz�cych na walk� ros�o serce i ochota coraz wi�ksza wzbiera�a. Tymczasem oddzia�y wojska rozstawia�y si� naok� obozu tureckiego, gdzie kt�remu hetman naznaczy�. Sam on stoj�c za piechot� Koryckiego, na starej drodze jasskiej, obejmowa� oczyma ca�y ogromny ob�z Husseina i na twarzy mia� ten pogodny spok�j, jaki ma mistrz pewny swej sztuki, zanim do dzie�a przyst�pi. Od czasu do czasu ordynans�w z rozkazami wysy�a�, to zamy�lonym wzrokiem spogl�da� na walk� harcownik�w. Pod wiecz�r przyjecha� do niego wojewoda ruski.</p><p>� Wa�y tak obszerne � rzek� � i� niepodobna naraz ze wszystkich stron nast�pi�.</p><p>� Jutro b�dziem na wa�ach, a pojutrze we trzy kwatery wytniem tych ludzi � odrzek� spokojnie pan Sobieski.</p><p>Tymczasem zasz�a noc. Harcownicy �ci�gn�li z pola. Hetman rozkaza� przybli�y� si� w ciemno�ciach wszystkim oddzia�om do wa��w, czemu Hussein przeszkadza�, ile m�g�, z dzia� wielkiego kalibru, ale bez skutku. Nad ranem zn�w poruszy�y si� nieco naprz�d polskie oddzia�y. Piechoty pocz�y sypa� przed sob� sza�czyki. Niekt�re regimenta �przytar�y na dobre strzelenie z muszkietu�. Jako� janczarowie j�li g�sto dawa� ognia ze strzelb. Z rozkazu hetmana nie odpowiadano jednak na �w ogie� prawie wcale, natomiast piechota przygotowywa�a si� do ataku wr�cz. �o�nierze czekali tylko rozkazu, by rzuci� si� zapalczywie naprz�d. Nad wyd�u�on� ich lini� przelatywa�y r�wnie� ze �wistem i szumem kartacze, jakoby stada ptastwa. Artyleria pana K�tskiego, rozpocz�wszy walk� o �wicie, nie zmilk�a dot�d ani na jedn� chwil�. Po bitwie dopiero okaza�o si�, jak wielkie spustoszenia uczyni�y jej pociski padaj�c na miejsca najg�ciej obstawione namiotami spahii i janczar�w.</p><p>Tak zesz�o do po�udnia, ale �e dzie�, jako w listopadzie, by� kr�tki, wi�c nale�a�o si� spieszy�. Naraz hukn�y wszystkie b�bny, kot�y, krzywu�y. Kilkana�cie tysi�cy gardzieli zawrzas�o jednym g�osem i piechoty, wspomagane przez nast�puj�c� tu� lekk� jazd�, ruszy�y g�stym t�umem do ataku.</p><p>�Naraz z pi�ci stron zaatakowa� Turk�w Jegomo��. � Jan Dennemark i Krzysztofor de Bohan, wojownicy do�wiadczeni, wiedli cudzoziemskie pu�ki. Pierwszy, zapalczywy z natury b�d�c, gna� tak zaciekle, i� przed innymi dotar� do wa��w i o ma�o regimentu nie zgubi�, gdy� salw� kilkunastu tysi�cy samopa��w wytrzyma� musia�. Sam leg�; �o�nierze chwia� si� pocz�li, lecz w�a�nie w tej chwili przyszed� im w pomoc de Bohan i pop�och powstrzyma�. �w spokojnym, jakoby na mustrze i do taktu kapeli zastosowanym krokiem przeby� ca�� przestrze� a� do tureckich wa��w, na salw� salw� odpowiedzia�, a gdy zarzucono faszynami fos�, pierwszy j� pod gradem kul przeby�, sk�oni� si� janczarom kapeluszem i pierwszy szpad� chor��ego na wylot przeszy�. Skoczyli, uniesieni przyk�adem takiego pu�kownika, �o�nierze i rozpocz�y si� straszliwe zapasy, w kt�rych sforno�� i �wiczenie sz�y z dzikim m�stwem janczar�w o lepsz�.</p><p>A spieszonych dragon�w prowadzili od strony wioski Taraban�w Tetwin i Doenhoff, drugi za� regiment Aswer Greben i Hajdepol, wszyscy �o�nierze wyborni, kt�rzy pr�cz Hajdepola jeszcze pod panem Czarnieckim w Danii s�aw� niepomiern� si� okryli. Lud pod nimi szed� ros�y i ci�ty, wybrany z poddanych po kr�lewszczyznach, wielce do pieszej i jezdnej walki sprawny. Bramy przeciw nim broni� d�amak, to jest nieregularni janczarowie, dlatego te�, cho� t�umy ich by�y ogromne, wnet pocz�li si� miesza� i ust�powa�, gdy za� do r�cznej pracy przysz�o, bronili si� o tyle tylko, o ile nie mogli do odwrotu znale�� miejsca. Brama ta najpierw te� zosta�a zdobyta i najpierw mog�a przez ni� jazda do �rodka obozu przenikn��.</p><p>A na czele piechoty �anowej polskiej uderzyli na okopy w trzech innych miejscach panowie Koby�ecki, Micha� �ebrowski, Piotrkowczyk i Ga�ecki. Najstraszliwsza walka zawrza�a przy g��wnej bramie, na drog� jassk� wychodz�cej, gdzie Mazurowie zwarli si� z gwardi� Husseina-baszy. G��wnie jemu o t� bram� chodzi�o, albowiem przez ni� mog�a si� wla� do obozu jazda polska, dlatego postanowi� broni� jej najuporczywiej i ustawicznie pcha� ku niej oddzia�y janczar�w. �anowe piechoty, opanowawszy zrazu bram�, wyt�a�y nast�pnie wszystkie si�y, by si� przy niej utrzyma�. Sp�dza�y ich dzia�a i grad kul ze strzelby r�cznej, a do tego z k��b�w dymu wychyla�y si� coraz to nowe watahy wojownik�w biegn�cych do ataku. W�wczas pan Koby�ecki nie czekaj�c, a� dojd�, rzuca� si� ku nim na kszta�t rozjuszonego nied�wiedzia i dwie �ciany ludzkie par�y si� i przepycha�y w �cisku, zam�cie, zwichrzeniu, w potokach krwi i na stosach trup�w ludzkich. Bito si� tam na wszelk� bro�: na szable, no�e, kolby od muszkiet�w, na �opaty, dr�gi, o�niki; godzono w siebie kamieniami; wreszcie t�ok czyni� si� chwilami tak straszliwy, �e ludzie chwytali si� wp� i walczyli na pi�ci i z�by. Hussein pr�bowa� dwakro� z�ama� za pomoc� impetu jazdy piechot�, lecz piechurowie za ka�dym razem wpadli na ni� z tak �ekstraordynaryjn� rezolucj��, i� musia�a si� cofa� w nie�adzie. U�ali� si� wreszcie ich pracy pan Sobieski i pos�a� im wszystk� czelad� obozow� na pomoc.</p><p>Na czele stan�� pan Motowid�o. Ha�astra ta, zwykle nieu�ywana do boju i zbrojna w bro� lada jak�, skoczy�a jednak z tak� ochot�, i� obudzi�a podziw w samym hetmanie. By� mo�e, i� zagrzewa�a ich chciwo�� �up�w, by� mo�e, i� ogarn�� ich zapa�, jaki o�ywia� dnia tego ca�e wojsko, do��, �e uderzyli jak w dym na janczar�w i pocz�li si� z nimi zmaga� tak zaciekle, i� w pierwszym impecie zepchn�li ich na odleg�o�� strza�u muszkietowego od bramy. Hussein rzuci� w zam�t bojowy nowe pu�ki i walka, odnowiwszy si� w mgnieniu oka, trwa�a ca�e godziny. Lecz przez ten czas Korycki na czele wybranych pu�k�w osadzi� silnie bram�, z dala poruszy�a si� husaria, na kszta�t olbrzymiego ptaka zrywaj�cego si� leniwie do lotu, i pocz�a sun�� ku bramie.</p><p>Jednocze�nie te� przybieg� ordynans do hetmana od wschodniej strony obozu.</p><p>� Pan wojewoda be�ski w wa�ach! � krzykn�� zdyszan� piersi�.</p><p>Po nim drugi:</p><p>� Panowie hetmani litewscy w wa�ach.</p><p>Po nich nadbiegli inni, ci�gle z t� sam� wie�ci�. Mrok ju� czyni� si� na �wiecie, ale od twarzy hetmana bi�o �wiat�o. Zwr�ci� si� do pana Bidzi�skiego, kt�ry w tej chwili by� przy nim, i rzek�:</p><p>� Teraz na jazd� kolej, ale to si� dopiero jutro stanie.</p><p>Nikt jednak i w polskim wojsku, i w tureckim nie wiedzia� i nie przypuszcza�, �e hetman og�lny atak wszystkich si� zamierza do nast�pnego rana od�o�y�. Owszem, oficerowie ordynansowi skoczyli do rotmistrz�w z poleceniem, by ka�dej chwili byli gotowi. Piechota sta�a w zwartych szeregach, je�dzie pali�y si� r�ce, szable i kopie. Wszyscy oczekiwali rozkazu z niecierpliwo�ci�, bo ludzie byli wyg�odniali i zzi�bni�ci.</p><p>Lecz rozkaz nie przychodzi�, a tymczasem up�ywa�y godziny. Noc sta�a si� czarna jak kir. Ju� w czasie dnia rozpocz�a si� s�ota, o p�nocku za� zerwa� si� wicher z lodowatym deszczem i �niegiem. Uderzenia jego mrozi�y szpik w ko�ciach; konie ledwie mog�y usta� na miejscu, ludzie dr�twieli. Najwi�kszy mr�z, byle suchy, nie m�g�by by� tyle dokuczliwym, ile ten wicher, �nieg i deszcz, zacinaj�cy jak biczem. W oczekiwaniu ustawicznym has�a ani by�o mo�na my�le� o jedzeniu, piciu lub rozpaleniu ogniska. Z ka�d� godzin� czas stawa� si� straszniejszy. By�a to pami�tna noc, �noc m�ki i szcz�kania z�bami�. G�osy rotmistrz�w: �Sta�! Sta�!�, � odzywa�y si� co chwila i przyuczony do karno�ci �o�nierz sta� w najwi�kszej gotowo�ci, bez ruchu, ale cierpliwie.</p><p>Naprzeciw za�, w d�d�u, wichrze i pomroce, sta�y w tej samej gotowo�ci skostnia�e pu�ki tureckie.</p><p>I mi�dzy nimi nikt nie pali� ognia, nikt nie jad�, nie pi�. Atak wszystkich si� polskich lada chwila by� spodziewany, wi�c spahia nie mog�a popu�ci� szabel z r�ki, janczarowie za� stali murem z samopa�ami gotowymi do strza�u. Wytrzyma�y �o�nierz polski, przywyk�y do srogo�ci zimy, m�g� tak� noc przetrzyma�, ale ci ludzie wyhodowani w s�odkim klimacie Rumelii lub w�r�d palm Azji Mniejszej cierpieli wi�cej, ni� si�y ich znie�� mog�y. Husseinowi sta�o si� na koniec jasnym, dlaczego Sobieski nie poczyna ataku: oto ten zlodowacia�y deszcz z wichrem by� najlepszym lackim sprzymierze�cem. Rzecz by�a widoczna, i� je�li spahia i janczarowie postoj� tak dwana�cie godzin, to nazajutrz b�d� si� k�adli jak snopy, nie pr�buj�c si� nawet broni�, p�ty przynajmniej, p�ki ich �ar samej bitwy nie rozgrzeje.</p><p>Zrozumieli to i Polacy, i Turcy. Ko�o godziny czwartej w nocy przybyli do Husseina dwaj baszowie: Janisz-basza i Kiaja, dow�dca janczar�w, wojownik stary, do�wiadczony i znakomity. Twarze obydw�ch pe�ne by�y smutku i troski.</p><p>� Panie! � rzek� pierwszy Kiaja � Je�li �barankowie� moi do �witu tak postoj�, nie trzeba b�dzie na nich ni kul, ni miecz�w!</p><p>� Panie! � rzek� Janisz-basza � Spahia mi wymarznie i jutro bi� si� nie b�dzie!</p><p>Hussein targa� si� za brod�, przewiduj�c kl�sk� i w�asn� zgub�. Co jednak mia� robi�? Gdyby cho� na minut� pozwoli� rozlu�ni� szyk bojowy i ludziom rozpali� ognie, ogrza� si� ciep�� straw�, atak nast�pi�by w tej samej chwili. I tak od czasu do czasu od strony wa��w odzywa�y si� tr�bki, jakby jazda ju� rusza� mia�a.</p><p>Kiaja i Janisz-basza widzieli tylko jedn� rad�: oto nie czeka� na atak i samym natychmiast uderzy� z ca�� si�� na nieprzyjaciela. Nic to, �e stoi w gotowo�ci, bo jednak sam chc�c atakowa�, nie spodziewa si� ataku. Mo�e si� go uda wyprze� z wa��w; w ostatnim razie, w nocnej bitwie kl�ska jest prawdopodobn�, w jutrzejszej dziennej pewn�.</p><p>Lecz Hussein nie �mia� i�� za rad� starych wojownik�w.</p><p>� Jak to? � m�wi� � Porzn�li�my majdan rowami, w nich widz�c jedyny przed t� piekieln� jazd� ratunek, teraz za� mamy sami przechodzi� rowy, by si� na zgub� oczywist� nara�a�? Wasza to by�a rada i wasze przestrogi, teraz za� co innego m�wicie!</p><p>I rozkazu nie wyda�. Kaza� tylko z dzia� ku wa�om bi�, na co pan K�tski odpowiedzia� w tej chwili z wielkim skutkiem. Deszcz czyni� si� coraz bardziej lodowaty i zacina� coraz okrutniej, wiatr szumia�, wy�, przejmowa� ubranie, sk�r� i mrozi� krew w �y�ach. Tak przesz�a ta d�uga listopadowa noc, w czasie kt�rej zw�tla�y si�y wojownik�w islamu i rozpacz wraz z przeczuciem kl�ski ow�adn�a ich sercami.</p><p>Na samym �witaniu Janisz-basza raz jeszcze uda� si� do Husseina z rad�, by cofn�� si� w bojowym porz�dku a� do mostu na Dniestrze i tam ostro�nie poczyna� gr� wojenn�. �Bo je�li (m�wi�) wojska nie opr� si� zap�dowi jazdy, wtedy przez most na drug� stron� si� schroni� i rzeka da im zas�on�. Kiaja, dow�dca janczar�w, by� jednak innego zdania. S�dzi� on, �e ju� na Janiszow� rad� za p�no, a przy tym obawia� si�, i� gdy rozkaz cofania si� zostanie og�oszony, wnet pop�och ogarnie ca�e wojsko. �Spahia przy pomocy d�amaku powinna wytrzyma� na sobie pierwszy impet jazdy niewiernych, cho�by te� wszystka przy tym wygin�� mia�a. Przez ten czas janczarowie przyb�d� jej w pomoc, a gdy pierwszy impet niewiernych zostanie powstrzymany, by� mo�e, i� B�g ze�le zwyci�stwo�.</p><p>Tak radzi� Kiaja i Hussein poszed� za jego rad�. Konne t�umy komunika tureckiego wysun�y si� naprz�d, janczarowie za� i d�amak stan�li w sprawie za nimi, ko�o namiot�w Husseina. G��bokie ich zast�py wspania�y i gro�ny przedstawia�y widok. Bia�obrody Kiaja, �lew bo�y�, kt�ry a� dot�d do zwyci�stw tylko prowadzi� �o�nierzy, przelatywa� zwarte ich szeregi, krzepi�c, ducha podnosz�c, dawne boje i dawne przewagi wspominaj�c. Im za� tak�e milsz� by�a bitwa ni� owo bezczynne stanie w s�ocie, d�d�u, w oczekiwaniu i na wichrze przejmuj�cym cia�o do ko�ci; wi�c cho� zgrabia�e ich r�ce zaledwie utrzyma� mog�y janczarki i dzidy, cieszyli si� jednak, i� si� w walce rozgrzej�. Z daleko mniejszym sercem czeka�a na atak spahia, raz dlatego, �e na ni� mia� przyj�� pierwszy zap�d, a po wt�re, �e s�u�y�o w niej wielu mieszka�c�w Azji Mniejszej oraz Egipcjan, kt�rzy nadzwyczaj na ch�ody czuli, zostali p�ywi po owej nocy. Konie ucierpia�y tak�e niema�o i lubo w �wietne przyodziane rz�dy, sta�y z pozwieszanymi ku ziemi nozdrzami, z kt�rych bucha�y k��by pary. Ludzie z twarzami sinymi, o zgas�ym spojrzeniu ani my�leli o zwyci�stwie. My�leli tylko, �e �mier� lepsza od takiej m�ki, w jakiej zesz�a noc ostatnia, a najlepsza � ucieczka do domowych pieleszy, pod gor�ce promienie s�o�ca.</p><p>W polskich wojskach kilkunastu ludzi niemaj�cych dostatecznej odzie�y marz�o nade dniem przy wa�ach, w og�lno�ci jednak piechoty i jazda przetrzymywa�y zimno daleko lepiej od Turk�w, bo ich krzepi�a nadzieja zwyci�stwa i wiara �lepa niemal, �e skoro hetman postanowi�, by kostnieli na s�ocie, to niechybnie ta m�ka im na dobro, Turkom na z�o i zgub� wyj�� musi. Powitali wszelako i oni pierwsze blaski poranku z rado�ci�.</p><p>O tej samej porze pan Sobieski pojawi� si� w wa�ach. Zorzy nie by�o tego dnia na niebie, ale zorza by�a w jego twarzy, bo gdy zmiarkowa�, i� nieprzyjaciel chce mu wyda� bitw� w obozie, ju� by� pewien, �e dzie� ten straszliw� kl�sk� Mahometowi przyniesie. Wi�c je�dzi� od pu�ku do pu�ku powtarzaj�c: �Za ko�cio�y poha�bione! Za blu�nierstwa Naj�wi�tszej Pannie w Kamie�cu! Za krzywdy chrze�cija�stwa i Rzeczypospolitej! Za Kamieniec!� �o�nierze za� spogl�dali gro�nie, jakby chc�c m�wi�: �Ledwie ju� stoim! Pu��, wielki hetmanie, a obaczysz!� Blade i szarawe �wiat�o poranku stawa�o si� z ka�d� chwil� ja�niejsze; z tumanu wychyla�y si� coraz wyra�niej szeregi �b�w ko�skich, postacie ludzkie, kopie, proporce, wreszcie regimenta piechoty. Naprz�d te� one pocz�y porusza� si� i p�yn�y we mgle ku nieprzyjacielowi jakby dwiema rzekami po bokach jazdy; potem ruszy�a lekka jazda zostawuj�c tylko �rodkiem szeroki szlak, kt�rym w chwili stosownej mia�a skoczy� husaria.</p><p>Ka�dy dow�dca regimentu w piechocie, ka�dy rotmistrz mia� ju� instrukcje i wiedzia�, co mu czyni� nale�y. Artyleria pana K�tskiego pocz�a odzywa� si� coraz pot�niej, wywo�uj�c ze strony tureckiej r�wnie� pot�ne odpowiedzi. Wtem zagrzmia�a muszkietowa palba, okrzyk ogromny rozleg� si� po ca�ym obozie � atak by� rozpocz�ty.</p><p>Przes�ania�o widok mgliste powietrze, ale odg�osy walki dochodzi�y do miejsca, w kt�rym sta�a husaria. S�ycha� by�o strza�y, szcz�k broni, krzyki ludzkie. Pan hetman, kt�ry a� dot�d przy husarii pozosta� i z panem wojewod� ruskim rozmawia�, umilk� nagle i pocz�� nas�uchiwa�, po czym rzek� do wojewody:</p><p>� Piechoty z d�amakiem si� bij�, kt�ren w sza�czykach, w przedzie, rozrzucon.</p><p>Po chwili odg�os strza��w pocz�� stopniowo s�abn��, gdy wtem niespodzianie hukn�a jedna ogromna salwa, za ni� bardzo pr�dko druga. Widocznym sta�o si�, �e lekkie chor�gwie przepar�y spahi� i znalaz�y si� wobec janczar�w.</p><p>Hetman wielki, wspi�wszy konia, ruszy� jak b�yskawica na czele kilkudziesi�ciu przybocznych ludzi ku bitwie; pan wojewoda ruski zosta� sam z pi�tnastoma chor�gwiami husarzy, kt�re stoj�c w sprawie, czeka�y tylko na znak, by skoczy� i losy walki rozstrzygn��.</p><p>Czekali jeszcze do�� d�ugo, a tymczasem w g��bi obozu wrza�o i hucza�o coraz straszliwiej. Bitwa chwilami zdawa�a si� przewala� to w prawo, to w lewo, to ku stronie wojsk litewskich, to ku stronie pana wojewody be�skiego, tak w�a�nie, jak w czasie burzy przewalaj� si� grzmoty po niebie. Armatni ogie� turecki stawa� si� nieregularny, natomiast artyleria pana K�tskiego bi�a ze zdwojon� si��. Po up�ywie godziny zda�o si� panu wojewodzie ruskiemu, i� ci�ar bitwy przeni�s� si� zn�w do �rodka, w�a�nie na wprost jego husarii.</p><p>W tej samej chwili przybieg� na czele swoich ludzi pan hetman wielki. Z �cz strzela� mu p�omie�. Osadzi� konia przy wojewodzie ruskim i krzykn��:</p><p>� W nich teraz z pomoc� bo��!</p><p>� W nich! � zawrzasn�� wojewoda ruski.</p><p>A za nim powt�rzyli komend� rotmistrze. Ze straszliwym szumem pochyli� si� od jednego zamachu las w��czni ku �bom ko�skim i pi�tna�cie chor�gwi tej jazdy, kt�ra nawyk�a �ama� wszystko po drodze, ruszy�o na kszta�t olbrzymiej chmury naprz�d.</p><p>Od czasu gdy w trzydniowej bitwie pod Warszaw� husaria litewska pod wodz� Po�ubi�skiego rozszczepi�a jakby klinem ca�� armi� szwedzk� i przesz�a na wylot, nie pami�tano ataku prowadzonego z tak� pot�g�. Rysi� z miejsca ruszy�y chor�gwie, lecz na przestrzeni dwustu krok�w rotmistrze zakomenderowali: �W skok!� � ludzie za�, obezwawszy si� okrzykiem: �bij, zabij!� � pochylili si� w kulbakach i konie wzi�y impet najwi�kszy. W�wczas ta �awa gnaj�cych wichrem rumak�w, �elaznych m��w, pochylonych kopii mia�a w sobie co� z si�y rozhukanego �ywio�u. I sz�a jak burza lub jak rozhukana fala, z �oskotem, z szumem. Ziemia j�cza�a pod jej ci�arem i by�o widocznym, �e cho�by nikt z nich kopi� si� nie z�o�y�, cho�by nikt szabli nie wydoby�, samym swym rozp�dem i wag� po�o��, zgniot� i stratuj� wszystko przed sob�, tak jak tr�ba powietrzna �amie i k�adzie b�r. Tak dobiegli a� do krwawego, us�anego trupami pola, na kt�rym wrza�a bitwa. Lekkie chor�gwie �ama�y si� jeszcze na skrzyd�ach z jazd� tureck�, kt�r� ju� zdo�a�y znacznie w ty� odepchn��; lecz w �rodku sta�y jeszcze na kszta�t niepo�ytego muru g��bokie szeregi janczar�w. Kilkakro� ju� rozbi�y si� o nie pojedyncze lekkie chor�gwie, jak fala przychodz�ca z roztoczy rozbija si� o brzeg skalisty. Ich z�ama�, ich po�o�y� by�o teraz zadaniem husarii.</p><p>Kilkana�cie tysi�cy janczarek gruchn�o naraz, �jakoby jeden cz�ek strzeli��. Chwila jeszcze: janczary ustawiaj� si� silniej na nogach; niekt�rzy mru�� oczy na widok straszliwej nawa�y, niekt�rym dr�� r�ce trzymaj�ce dzidy, serca wszystkie wal� jak m�otem, zaciskaj� si� z�by, piersi dysz� gwa�townie. Tamci ju�, ju� dobiegaj�, ju� s�ycha� grzmi�cy oddech koni � zniszczenie leci, zguba leci, �mier� leci!</p><p>�Allach!� Jezus Maria!� � dwa te okrzyki tak okropne, jakby nie z ludzkich piersi wysz�e, mieszaj� si� ze sob�. �ywy mur kolebie si�, ugina, p�ka; suchy trzask �amanych kopii g�uszy na chwil� wszystkie inne odg�osy, po nim rozlega si� zgrzyt �elaza, d�wi�k jakby tysi�ca m�ot�w z ca�� si�� w kowad�a bij�cych, uderzenia jakby tysi�ca cep�w w klepisko, pojedyncze i gromadne krzyki, j�ki, oderwane strza�y rusznic i pistolet�w, wycie przera�enia. Napastnicy i napastowani, zmieszani ze sob�, k��bi� si� w niepoj�tym zwichrzeniu; nast�puje rze�, spod wiru krew wyp�ywa ciep�a, dymi�ca, nape�niaj�c surow� woni� powietrze.</p><p>Pierwsze, drugie, trzecie i dziesi�te szeregi janczar�w le�� mostem obalone, stratowane kopytami, pobodzone w��czniami, poci�te mieczem. Lecz bia�obrody Kiaja, �lew bo�y�, rzuca wszystkie nast�pne w war bitwy. Nic to, �e k�ad� si� pokotem jak �an pod burz� � walcz�. W�ciek�o�� ich ogarnia, �mierci� dysz� i �mierci pragn�. �awa ko�skich piersi prze ich, przechyla, obala, wi�c bod� no�ami brzuchy ko�skie; tysi�ce szabel tnie ich bez wytchnienia; ostrza wznosz� si� jak b�yskawice i spadaj� na g�owy, karki, r�ce � i oni tn� jezdnych po nogach, po kolanach, wij� si� i k�saj� na kszta�t jadowitego robactwa � gin� i mszcz� si�.</p><p>Kiaja, �lew bo�y�, coraz nowe szeregi rzuca w paszcz� �mierci; krzykiem zach�ca do boju i sam ze wzniesion� krzyw� szabl� rzuca si� w odm�t. Wtem olbrzymi husarz, niszcz�c wszystko przed sob� jak burza, dopada do bia�obrodego starca, staje w strzemionach, by ci�� tym okropniej, i ze strasznym zamachem spuszcza ostrze koncerza na s�dziw� g�ow�. Nie wytrzyma�a ci�cia ni szabla, ni kuta w Damaszku misiurka � i Kiaja, rozci�ty niemal do ramion, pada, jakby str�cony gromem, na ziemi�.</p><p>Pan Nowowiejski, on to by� bowiem, straszne ju� szerzy� poprzednio zniszczenie, bo nikt si� jego sile i ponurej w�ciek�o�ci oprze� nie m�g�, lecz teraz najwi�ksz� odda� w bitwie przys�ug� zwaliwszy starca, kt�ry sam jeden podtrzymywa� dotychczas walk� zaci�t�. Krzykn�li strasznym g�osem na widok �mierci wodza janczarowie i kilkunastu z nich wymierzy�o janczarki w pier� m�odego rycerza, on za� zwr�ci� si� ku nim � do nocy pos�pnej podobny. I zanim inni rycerze zdo�ali na nich uderzy�, hukn�y strza�y, po kt�rych pan Nowowiejski zdar� konia i przechyli� si� na kulbace. Dw�ch towarzysz�w pochwyci�o go w ramiona, lecz owemu u�miech, go�� dawno niebywa�y, rozja�ni� twarz ponur� i zaraz �renice przekr�ci�y mu si� w ty� g�owy, a zbiela�e usta pocz�y szepta� jakie� s�owa, kt�rych w zgie�ku bitwy nie mo�na by�o dos�ysze�. Tymczasem zachwia�y si� ostatnie szeregi janczarskie.</p><p>Waleczny Janisz-basza chcia� jeszcze bitw� odnowi�, lecz ju� sza� strachu ogarn�� ludzi, ju� nie pomog�y wysilenia; zmiesza�y i zwichrzy�y si� szeregi, a parte, bite, tratowane, ci�te, nie mog�y przyj�� do sprawy. Wreszcie p�k�y, jak p�ka zbyt napr�ony �a�cuch i ludzie, jak pojedyncze ogniwa, rozlecieli si� na wszystkie strony, wyj�c, krzycz�c, rzucaj�c bro� i os�aniaj�c g�owy r�koma. Jazda bieg�a za nimi, a oni nie znajduj�c do�� przestrzeni do lu�nej ucieczki st�aczali si� chwilami w jedn� zbit� mas�, na kt�rej karkach jechali je�d�cy p�awi�c si� we krwi. Walecznego Janisza-basz� gro�ny �ucznik pan Muszalski ci�� szabl� po karku, a� szpik pacierzowy wytrysn�� owemu z przeci�tych kr�g�w i poplami� jedwabie oraz srebrn� �usk� karaceny.</p><p>Janczarowie, pobity przez piechot� polsk� d�amak i cz�� rozproszonej ju� z samego pocz�tku bitwy jazdy, s�owem: ca�a t�uszcza turecka ucieka�a teraz w przeciwn� stron� obozu, gdzie nad g��bok� przepa�ci� stercza� stromy, na kilkadziesi�t st�p wysoki wiszar. �Tam strach p�dzi� szalonych�. Wielu rzuca�o si� w przepa�� �nie dlatego, by uj�� �mierci, lecz by nie polec od r�ki Polak�w�. Tej rozpaczliwej rzeszy zabieg� drog� pan Bidzi�ski, stra�nik koronny, lecz nawa�nica ludzka porwa�a go wraz z lud�mi i str�ci�a na dno przepa�ci, kt�ra po kr�tkim czasie wype�ni�a si� prawie po brzegi stosami zabitych, rannych i zduszonych.</p><p>Z dna podnosi�y si� j�ki okropne, cia�a drga�y w konwulsjach, kopi�c si� wzajem nogami lub dr�c pazurami w skurczach konania. Do wieczora brzmia�y te j�ki i do wieczora porusza�a si� masa cia�, lecz coraz wolniej, coraz nieznaczniej, a� o pierwszym zmroku ucich�a.</p><p>Straszne by�y skutki uderzenia husarii. O�m tysi�cy janczar�w poci�tych mieczami le�a�o przy rowie otaczaj�cym namioty Husseina-baszy nie licz�c tych, kt�rzy zgin�li w ucieczce lub na dnie przepa�ci. Jazda polska by�a w namiotach, pan Sobieski tryumfowa�. Tr�by i krzywu�y g�osi�y ju� chrapliwymi d�wi�kami zwyci�stwo, gdy wtem najniespodzianiej bitwa zawrza�a na nowo.</p><p>Oto wielki hetman turecki Hussein-basza na czele swych konnych gwardii i reszty wszystkiej jazdy pierzchn�� po z�amaniu janczar�w przez bram� do Jass wiod�c�, lecz gdy tam pochwyci�y go chor�gwie Dymitra Wi�niowieckiego, hetmana polnego, i pocz�y siec bez lito�ci, wr�ci� nazad do obozu, by szuka� innego wyj�cia, zupe�nie jak zwierz, otoczony w kniei, szuka, kt�rym by si� m�g� wymkn�� przesmykiem. Wr�ci� za� z takim impetem, �e rozbi� w mgnieniu oka lekk� chor�giew seme�sk�, zamiesza� piechot� po cz�ci ju� rabunkiem obozu zaj�t� � i dotar� �na p� strzelenia z pistoletu� do samego pana hetmana.</p><p>�Ju� w samym obozie byli�my bliscy przegranej � pisa� p�niej pan Sobieski � co, �e si� nie sta�o, przypisa� to nale�y ekstraordynaryjnej rezolucji husarzy�. Rzeczywi�cie natarcie Turk�w by�o straszne, bo dokonane pod wp�ywem najwy�szej rozpaczy � i tym straszniejsze, �e zupe�nie niespodziewane. Lecz husaria, nie ostyg�szy jeszcze z bojowego �aru, ruszy�a ku nim z miejsca w najwi�kszym p�dzie. Pierwsza uderzy�a chor�giew Prusinowskiego, i ta osadzi�a atakuj�cych; za ni� run�� ze swoimi Skrzetuski, po czym w ca�ym wojsku jazda, piechota, ciury obozowe, jak kto sta�, gdzie kto by�, wszyscy rzucili si� z najwi�ksz� zaciek�o�ci� na nieprzyjaciela i wywi�za�a si� bitwa nieco bez�adna, lecz furi� nie ust�puj�ca atakowi husarzy na janczar�w.</p><p>Z podziwieniem wspominali po uko�czonej walce rycerze m�stwo Turk�w, kt�rzy gdy Wi�niowiecki i hetmani litewscy nadbiegli, otoczeni ze wszystkich stron, bronili si� tak zapami�tale, i� lubo hetman pozwoli� ju� �ywcem bra�, zdo�ano zaledwie gar�� je�c�w pochwyci�. Gdy ci�kie chor�gwie rozbi�y ich na koniec po p�godzinnej walce, pojedyncze kupy, a nast�pnie pojedynczy je�d�cy wzywaj�c Allacha walczyli jeszcze do ostatniego tchu. Tam�e dokonano wielu czyn�w �wietnych, kt�rych pami�� mi�dzy lud�mi nie zagin�a. Tam hetman polny litewski w�asn� r�k� �ci�� pot�nego basz�; �w przedtem pochwyci� pana Rudomin�, pana Kimbara i pana Rdu�towskiego, lecz hetman, zajechawszy mu od oczu, jednym zamachem odci�� mu g�ow�. Tam�e pan Sobieski spahisa, kt�ren z pistoletu do niego strzeli�, w oczach ca�ego wojska �ci�� raczy�; tam pan Bidzi�ski, stra�nik koronny, wydobywszy si� cudem z przepa�ci, lubo pot�uczon i ranny, natychmiast w wir walki si� rzuci� i walczy�, p�ki z wyczerpania nie zemdla�. D�ugo on potem chorowa�, lecz po kilku miesi�cach odzyskawszy zdrowie, dalej na wojn� z wielk� sw� chwa�� chadza�.</p><p>Z pomniejszych za� szala� najbardziej pan Ruszczyc porywaj�c tak je�d�c�w, jak wilk porywa we�niste barany stadem chodz�ce. Si�a dokaza� tak�e pan Skrzetuski, ko�o kt�rego synowie na kszta�t lwi�t roz�artych walczyli. Ze smutkiem i �a�o�ci� rozmy�lali potem ci rycerze, czego by w takim dniu nie dokaza� szermierz nad szermierze, pan Wo�odyjowski, gdyby nie to �e od roku ju� w Bogu, w s�awie i w ziemi spoczywa�. Inni wszak�e, kt�rzy w jego szkole uczyli si� walczy�, zebrali do�� chwa�y dla niego i dla siebie na owym krwawym polu.</p><p>W tej wznowionej bitwie z dawnych chreptiowskich rycerzy, pr�cz pana Nowowiejskiego, dw�ch poleg�o: pan Motowid�o i gro�ny �ucznik, pan Muszalski. Panu Motowidle kilka naraz kul pier� przeszy�o, a on zwali� si� jak d�b, kt�ry kresu dobieg�. Naoczni �wiadkowie m�wili, i� poleg� z r�k tych braci Kozak�w, kt�rzy pod wodz� Hohola przy Husseinie do ostatka przeciw matce i chrze�cija�stwu walczyli. Pan Muszalski za� � rzecz dziwna! � od strza�y zgin��, kt�r� jakowy� Turczyn w ucieczce na� wypu�ci�. Gard�o mu ona na wskro� przebi�a w chwili w�a�nie, gdy po zupe�nym ju� pogromie pogan si�ga� r�k� do sahajdaka chc�c jeszcze kilku niechybnych go�c�w �mierci za pierzchaj�cymi wypu�ci�. Jego si� dusza musia�a z dusz� Dydiuka po��czy�, aby zawart� na galerze tureckiej przyja�� w�z�ami wieczno�ci utrwali�. Dawni kompanowie chreptiowscy odnale�li po bitwie trzy cia�a i rzewnymi je �egnali �zami, chocia� zazdro�cili im tak s�awnej �mierci. Pan Nowowiejski mia� u�miech na ustach i cich� pogod� w twarzy; pan Motowid�o zdawa� si� spa� spokojnie, a pan Muszalski oczy mia� wzniesione w g�r�, jakby si� modli�. Pochowano ich razem na tym s�awnym chocimskim polu, pod ska��, na kt�rej na wieczn� rzeczy pami�� kazano wyry� trzy ich nazwiska pod krzy�em.</p><p>W�dz ca�ej armii tureckiej, Hussem-basza, ocali� si� na szybkim natolskim koniu ucieczk�, lecz po to tylko, by w Stambule sznurek jedwabny z r�k su�tana otrzyma�. Ze �wietnej armii tureckiej ma�e tylko watahy zdo�a�y wynie�� zdrowe g�owy z pogromu. Ostatnie zast�py Husseinowej jazdy wojska Rzeczypospolitej podawa�y sobie w r�ce w ten spos�b, �e hetman polny nagania� je wielkiemu, ten hetmanom litewskim, tamci zn�w polnemu, i tak sz�o kolej�, p�ki nie wygin�li prawie wszyscy. Z janczar�w nie ocali� si� niemal nikt.Ca�y ogromny ob�z sp�yn�� krwi� pomieszan� z deszczem i �niegiem, trupa za� tyle le�a�o, �e tylko mrozy, krucy i wilcy zapobiegli zarazie, jaka z cia� gnij�cych wstawa� zwyk�a.Polskie wojska wpad�y w tak wielki zapa� bojowy, �e jeszcze nie odsapn�wszy dobrze po bitwie, Chocim zdoby�y. W samym obozie �upy wzi�to niezmierne. Sto dwadzie�cia dzia�, a z nimi trzysta chor�gwi i znak�w przes�a� hetman wielki z owego pola, na kt�rym po raz ju� drugi w ci�gu wieku szabla polska �wi�ci�a tryumf znamienity.</p><p>Sam pan Sobieski stan�� w kapi�cym od z�ota i bisior�w namiocie Husseina-baszy i z niego wie�ci o szcz�liwym zwyci�stwie na wszystkie strony przez lotnych go�c�w rozsy�a�. Za czym zebra�y si� jazda i piechota, wszystkie chor�gwie polskie, litewskie i kozackie, ca�e wojsko stan�o w bojowej sprawie. Odprawiano dzi�kczynne nabo�e�stwo � i na tym samym majdanie, na kt�rym jeszcze dnia wczorajszego muezinowie wykrzykiwali: �Lacha il Allach!� � brzmia�a pie��: <emphasis>Te Deum laudamus</emphasis><a l:href="#fn577" type="note">[577]</a>.</p><p>Hetman s�ucha� mszy i pie�ni krzy�em le��c, a gdy powsta�, �zy rado�ci ciek�y mu po dostojnym obliczu. Na �w widok zast�py rycerstwa, nie otarte jeszcze z krwi, dr��ce jeszcze z wysilenia po bitwie, wyda�y po trzykro� gromki okrzyk:</p><p>� <emphasis>Vivat Joannes victor</emphasis>!!!<a l:href="#fn578" type="note">[578]</a></p><p>A w dziesi�� lat p�niej, gdy majestat kr�la Jana III obali� w proch pot�g� tureck� pod Wiedniem, okrzyk �w powtarzano od m�rz do m�rz, od g�r do g�r, wsz�dy po �wiecie, gdzie tylko dzwony wo�a�y wiernych na modlitw�</p><cite><p>Na tym ko�czy si� ten szereg ksi��ek pisanych w ci�gu kilku lat i w niema�ym trudzie � dla pokrzepienia serc.</p></cite></section></section></body><body name="footnotes"><section id="fn1"><p><emphasis>mitr�ga</emphasis> � strata, marnowanie czasu, utrudnienie.</p></section><section id="fn2"><p>ksi�na Jeremiowa Wi�niowiecka � posta� hist., Gryzelda Konstancja, zd. Zamoyska, w 1639 r. po�lubi�a Jeremiego Wi�niowieckiego.</p></section><section id="fn3"><p><emphasis>si�a</emphasis> (przestarz.) � du�o.</p></section><section id="fn4"><p><emphasis>s�awa jego imieniowi</emphasis> � dzi� popr.: s�awa jego imienia.</p></section><section id="fn5"><p><emphasis>gumno</emphasis> (przestarz.) � stodo�a; klepisko, czyli plac w stodole z twardo ubitej ziemi; a. podw�rze w gospodarstwie wraz z budynkami gospodarskimi.</p></section><section id="fn6"><p><emphasis>letnik</emphasis> � tu: altana.</p></section><section id="fn7"><p><emphasis>krotofilny</emphasis> a. <emphasis>krotochwilny</emphasis> (starop.) � �artobliwy, dowcipny.</p></section><section id="fn8"><p><emphasis>umkn��</emphasis> � tu: odebra�.</p></section><section id="fn9"><p><emphasis>zostawuj�</emphasis> � dzi� popr.: zostawiam.</p></section><section id="fn10"><p><emphasis>�luzy</emphasis> a. <emphasis>�lozy</emphasis> (daw.) � �zy.</p></section><section id="fn11"><p><emphasis>dolor</emphasis> (�ac.) � smutek, nieszcz�cie.</p></section><section id="fn12"><p><emphasis>g�siorek</emphasis> (daw.) � dzban.</p></section><section id="fn13"><p><emphasis>szwank</emphasis> (z niem.) � szkoda.</p></section><section id="fn14"><p><emphasis>wyrostek</emphasis> (daw.) � kilkunastoletni ch�opiec.</p></section><section id="fn15"><p><emphasis>wiechy</emphasis> (daw.) � w�osy.</p></section><section id="fn16"><p><emphasis>erygowa�</emphasis> (z �ac.) � ufundowa�.</p></section><section id="fn17"><p>Bellona (mit. rzym.) � bogini wojny.</p></section><section id="fn18"><p><emphasis>wzi���</emphasis> � dzi� popr.: wzi��.</p></section><section id="fn19"><p><emphasis>konfuzja</emphasis> (z �ac.) � zmieszanie, zak�opotanie.</p></section><section id="fn20"><p><emphasis>zgliszcz�w</emphasis> � dzi� popr.: zgliszczy.</p></section><section id="fn21"><p><emphasis>zakarbowa�</emphasis> � tu: zapisa�.</p></section><section id="fn22"><p><emphasis>moj�</emphasis> (forma B. lp) � dzi� popr.: moj�.</p></section><section id="fn23"><p><emphasis>tentowa�</emphasis> � stara� si�, pr�bowa�.</p></section><section id="fn24"><p><emphasis>pofortuni�</emphasis> � poszcz�ci�; por. fortuna: los, szcz�cie.</p></section><section id="fn25"><p><emphasis>udelektowa�</emphasis> (starop.) � ucieszy�.</p></section><section id="fn26"><p><emphasis>�uby</emphasis> � kosze; tu: baga� podr�ny.</p></section><section id="fn27"><p><emphasis>patientia</emphasis> (�ac.) � cierpliwo��.</p></section><section id="fn28"><p><emphasis>non sufficit</emphasis> (�ac.) � nie wystarczy.</p></section><section id="fn29"><p><emphasis>perswadowa�</emphasis> � t�umaczy�, przekonywa�.</p></section><section id="fn30"><p><emphasis>do nozdrzech</emphasis> (forma D. lm)� dzi� popr. do nozdrzy.</p></section><section id="fn31"><p><emphasis>fatyga</emphasis> � trud, niewygoda.</p></section><section id="fn32"><p><emphasis>siedmdziesi�ty</emphasis> (przestarz. forma liczebnika) � dzi� popr.: siedemdziesi�ty.</p></section><section id="fn33"><p><emphasis>o�mdziesi�ty</emphasis> (przestarz. forma liczebnika) � dzi� popr.: osiemdziesi�ty.</p></section><section id="fn34"><p><emphasis>machn�� koz�a</emphasis> � fikn�� kozio�ka, zrobi� przewr�t do przodu.</p></section><section id="fn35"><p><emphasis>eksperiencja</emphasis> � do�wiadczenie.</p></section><section id="fn36"><p><emphasis>eo modo</emphasis> (�ac.) � na sw�j spos�b.</p></section><section id="fn37"><p><emphasis>odbie�a�</emphasis> (przestarz.) � odej��, opu�ci�.</p></section><section id="fn38"><p><emphasis>duszny</emphasis> (przestarz.) � duchowy, dotycz�cy duszy.</p></section><section id="fn39"><p><emphasis>periculum</emphasis> (�ac.) � niebezpiecze�stwo.</p></section><section id="fn40"><p><emphasis>sub onere</emphasis> (�ac.) � pod ci�arem.</p></section><section id="fn41"><p><emphasis>desperacja</emphasis> (z �ac.) � rozpacz.</p></section><section id="fn42"><p><emphasis>pogasiwszy po�ary</emphasis> � za panowania Jana Kazimierza II (1648�1668) na terenie Rzeczypospolitej wybuch�o powstanie Chmielnickiego (1648�1649, 1651�1654), wojna polsko-rosyjska (1654�1667, przerwana w latach 1656�1660) oraz wojna polsko-szwedzka (1655�1660).</p></section><section id="fn43"><p><emphasis>elekcja</emphasis> � sejm elekcyjny odby� si� 19 czerwca 1669 r.</p></section><section id="fn44"><p><emphasis>jechali (�) kole�no</emphasis> � jechali kolasami, czyli karetami.</p></section><section id="fn45"><p><emphasis>personat</emphasis> (daw.) � osobisto��.</p></section><section id="fn46"><p><emphasis>sum</emphasis> (�ac.) � jestem.</p></section><section id="fn47"><p><emphasis>gloria et decus</emphasis> (�ac.) � chwa�a i ozdoba; <emphasis>gloria</emphasis>: s�awa, chwa�a; <emphasis>decus</emphasis>: zaszczyt, ozdoba.</p></section><section id="fn48"><p><emphasis>po�y</emphasis> � po�owy dolnej cz�ci ubrania rozpinaj�cego si� z przodu.</p></section><section id="fn49"><p><emphasis>�upan</emphasis> � noszony przez szlacht� staropolski ozdobny str�j m�ski, zapinany z ty�u na haftki lub guziki, ze stoj�cym ko�nierzykiem i w�skimi r�kawami.</p></section><section id="fn50"><p><emphasis>gaudium</emphasis> (�ac.) � rado��, przyjemno��; tu: ucztowanie.</p></section><section id="fn51"><p><emphasis>baczy�</emphasis> � uwa�a�.</p></section><section id="fn52"><p><emphasis>was�g</emphasis> � czteroko�owy odkryty pow�z z bokami z plecionki wiklinowej.</p></section><section id="fn53"><p><emphasis>sepet</emphasis> (starop.) � kufer a. skrzynia z szufladami; ozdobny mebel do przechowywania kosztowno�ci.</p></section><section id="fn54"><p><emphasis>przezpiecze�stwo</emphasis> � bezpiecze�stwo. W tek�cie zastosowano liczne archaizmy, u�ywaj�c jednak niekonsekwentnie r�nych form, np. obok formy �przezpiecze�stwo�, pojawia si� �bezpieczno��, a tak�e wsp�cze�nie obowi�zuj�ca forma.</p></section><section id="fn55"><p><emphasis>rugi</emphasis> (daw.; z niem. <emphasis>R�ge</emphasis>: nagana, staroniem. <emphasis>rouge</emphasis>: oskar�enie) � procedura s�u��ca kontrolowaniu wa�no�ci mandat�w poselskich w sejmie.</p></section><section id="fn56"><p><emphasis>skop</emphasis> (daw.) � kastrowany baran.</p></section><section id="fn57"><p><emphasis>lubo</emphasis> (starop.) � chocia�.</p></section><section id="fn58"><p><emphasis>indygenat</emphasis> (daw.) � przyznanie obcokrajowcowi obywatelstwa kraju, w kt�rym przebywa.</p></section><section id="fn59"><p><emphasis>ku Mokotowu</emphasis> � w stron� Mokotowa.</p></section><section id="fn60"><p><emphasis>chwila separationis</emphasis> � chwila rozdzielenia, rozstania.</p></section><section id="fn61"><p><emphasis>tumult</emphasis> (daw.; z �ac. <emphasis>tumultus</emphasis>: zgie�k, rozruch) � zamieszki (cz�sto na tle wyznaniowym); zamieszanie, zam�t; tu forma zdr.: tumulcik.</p></section><section id="fn62"><p><emphasis>sejm konwokacyjny</emphasis> � zwo�ywany w okresie bezkr�lewia sejm poprzedzaj�cy woln� elekcj�; ustalano na nim termin i miejsce elekcji, a tak�e kandydat�w, spo�r�d kt�rych miano wybiera� nowego w�adc� i pacta conventa maj�ce obowi�zywa� kr�la. Pierwszy sejm konwokacyjny odby� si� w 1573 r. po �mierci Zygmunta Augusta.</p></section><section id="fn63"><p><emphasis>powo�a� do laski</emphasis> � w domy�le: marsza�kowskiej; wybra� na urz�d marsza�ka sejmu, przewodnicz�cego obradom.</p></section><section id="fn64"><p><emphasis>jeniusz</emphasis> (przestarz.) � geniusz; wybitny umys�.</p></section><section id="fn65"><p><emphasis>niew�d</emphasis> � sie� s�u��ca do po�owu ryb, z�o�ona z dw�ch skrzyde� oraz sto�kowatego worka po �rodku, zw. matni�; ryby nap�dza si� do matni, przeci�gaj�c niew�d za skrzyd�a wzd�u� akwenu.</p></section><section id="fn66"><p><emphasis>stawa� na wstr�cie</emphasis> � stawa� na drodze, przeszkadza�.</p></section><section id="fn67"><p><emphasis>contra me</emphasis> (�ac.) � przeciwko mnie.</p></section><section id="fn68"><p><emphasis>vanitas</emphasis> (�ac.) � marno��; tu forma B lm: <emphasis>vanitates</emphasis>.</p></section><section id="fn69"><p><emphasis>oponowa� si�</emphasis> � przeciwstawia� si�.</p></section><section id="fn70"><p><emphasis>permisja</emphasis> (z �ac.) � zgoda.</p></section><section id="fn71"><p><emphasis>carissime frater</emphasis> (�ac.) � najdro�szy bracie.</p></section><section id="fn72"><p><emphasis>furtian</emphasis> � od�wierny w klasztorze; zakonnik, kt�rego zadaniem jest obs�ugiwanie furty klasztornej: pilnowanie kluczy do drzwi prowadz�cych do klasztoru, otwieranie i zamykanie ich, przyjmowanie go�ci itp.</p></section><section id="fn73"><p><emphasis>podwikarz</emphasis> � kobieciarz; od starop. podwika: noszona przez kobiety bia�a p��cienna chusta os�aniaj�ca g�ow� i szyj� a. m�oda dziewczyna.</p></section><section id="fn74"><p><emphasis>laudetur</emphasis> (�ac.) � niech b�dzie pochwalony; formu�a powitalna przyj�ta w katolicyzmie.</p></section><section id="fn75"><p><emphasis>memento mori</emphasis> (�ac.) � pami�taj o �mierci.</p></section><section id="fn76"><p><emphasis>rezolucja</emphasis> (daw.) � postanowienie.</p></section><section id="fn77"><p><emphasis>wokacja</emphasis> (z �ac. <emphasis>vox</emphasis>, <emphasis>vocis</emphasis>: g�os) � powo�anie.</p></section><section id="fn78"><p><emphasis>impedimenta</emphasis> (lm; �ac. <emphasis>impedire</emphasis>: hamowa�) � przeszkody.</p></section><section id="fn79"><p><emphasis>gallus</emphasis> (�ac.) � kogut.</p></section><section id="fn80"><p><emphasis>per amicitiam nostram</emphasis> (�ac.) � ze wzgl�du na nasz� przyja��.</p></section><section id="fn81"><p><emphasis>repeto</emphasis> (�ac.) � powtarzam.</p></section><section id="fn82"><p><emphasis>vitare</emphasis> (�ac.) � omija�, unika�.</p></section><section id="fn83"><p><emphasis>prowiantowa�</emphasis> � karmi�.</p></section><section id="fn84"><p><emphasis>parol</emphasis> � s�owo, s�owo honoru.</p></section><section id="fn85"><p><emphasis>vicit</emphasis> (�ac.; 3 os. lp) � zwyci�y�.</p></section><section id="fn86"><p><emphasis>vivat</emphasis> (�ac.) � niech �yje.</p></section><section id="fn87"><p><emphasis>rar�g</emphasis> � ptak drapie�ny z rodziny soko�owatych o charakterystycznym upierzeniu, bia�ym z czarnymi plamkami.</p></section><section id="fn88"><p><emphasis>kobuz</emphasis> � ptak drapie�ny z rodziny soko�owatych; tzw. sok� le�ny a. sokolik drzewiec.</p></section><section id="fn89"><p><emphasis>vivat Joannes dux</emphasis> (�ac.) � niech �yje w�dz Jan.</p></section><section id="fn90"><p><emphasis>bu�any</emphasis> � okre�lenie ma�ci konia: p�owy, jasnobr�zowy z czarn� grzyw� i ogonem.</p></section><section id="fn91"><p><emphasis>dzianet</emphasis> (daw.; z w�. <emphasis>giannetto</emphasis>: ko� wy�cigowy)� pi�kny rasowy ko� paradny.</p></section><section id="fn92"><p><emphasis>ptastwo</emphasis> � dzi� popr.: ptactwo.</p></section><section id="fn93"><p><emphasis>bandolet</emphasis> � rodzaj kr�tkiej strzelby u�ywanej przez jazd�; pierwotnie: pas noszony przez prawe rami�, na kt�rym je�d�cy zawieszali strzelb�, �adunki do niej lub bro� bia��.</p></section><section id="fn94"><p><emphasis>kr�cica</emphasis> � kr�tka bro� palna, nabijana �adunkami od przodu, z zamkiem ska�kowym lub kapiszonowym. Kr�cica mog�a mie� dwie, trzy lub cztery lufy. Stosowana g��wnie do samoobrony, kr�cica zwana by�a niekiedy pistoletem podr�nym, jednak od pistoletu r�ni�a si� budow� zamka. </p></section><section id="fn95"><p><emphasis>karabon</emphasis> a. <emphasis>karaban</emphasis> � wieloosobowy pojazd konny stosowany do dalekich podr�y.</p></section><section id="fn96"><p><emphasis>podjezdek</emphasis> � m�ody, dopiero uje�d�any ko�.</p></section><section id="fn97"><p><emphasis>prawi�</emphasis> (daw.) � m�wi�.</p></section><section id="fn98"><p><emphasis>samoczwart</emphasis> (starop.) � we cztery osoby (wraz z osob� m�wi�c�).</p></section><section id="fn99"><p><emphasis>prosi� jej</emphasis> (daw. sk�adnia) � dzi� popr.: prosi� j�.</p></section><section id="fn100"><p><emphasis>wra�y</emphasis> (daw.) � obcy.</p></section><section id="fn101"><p><emphasis>hajduczek</emphasis> � zdr. od hajduk: cz�onek piechoty polsko-w�gierskiej, formacji wojsk Rzeczypospolitej, zorganizowanej jeszcze w w XVI w. przez Stefana Batorego; hajducy stanowili gwardi� przyboczn� w�adc�w Polski i hetman�w Rzeczypospolitej, p�niej potocznie nazywano tak piechur�w r�wnie� w nadwornych wojskach polskich magnat�w.</p></section><section id="fn102"><p><emphasis>Joannes Casimirus</emphasis> (�ac.) � Jan Kazimierz.</p></section><section id="fn103"><p><emphasis>comparationes</emphasis> (�ac.) � por�wnania.</p></section><section id="fn104"><p><emphasis>paw�</emphasis> a. <emphasis>paw�a</emphasis> � tarcza drewniana, czworok�tna, wysoka, si�gaj�ca niekiedy od ziemi do ramion �o�nierza; u�ywana przez jazd�, a nast�pnie r�wnie� piechot�.</p></section><section id="fn105"><p><emphasis>parantela</emphasis> (z �ac. <emphasis>parens</emphasis>, <emphasis>parentis</emphasis>: rodzic p�ci m�skiej lub �e�skiej, przodek) � pokrewie�stwo, powinowactwo, zw�. ze znanym rodem; wyraz najcz�ciej u�ywany w lm: parantele.</p></section><section id="fn106"><p><emphasis>szturmak</emphasis> � tu: bro� palna z rozszerzon� u wylotu luf� u�ywana w XVII i XVIII w. w Europie.</p></section><section id="fn107"><p><emphasis>hajdamak</emphasis> a. <emphasis>hajdamaka</emphasis> (daw.; z tur. <emphasis>hajdamak</emphasis>: napada�, grabi�) � zawadiaka, hultaj, �obuz; Kozak; powstaniec kozacki, czyli uczestnik hajdamaczyzny, ruchu ch�opskiego przeciw uciskowi szlachty polskiej na Ukrainie w XVIII w.</p></section><section id="fn108"><p><emphasis>guldynka</emphasis> � rodzaj broni my�liwskiej, strzelba kulowa, gwintowana u�ywana w XVII i XVIII w.</p></section><section id="fn109"><p><emphasis>imainowa�</emphasis> a. <emphasis>imaginowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>imaginare</emphasis>) � wyobra�a� sobie.</p></section><section id="fn110"><p><emphasis>ku�ak</emphasis> � pi��; tu: cios pi�ci�.</p></section><section id="fn111"><p><emphasis>ile �e</emphasis> � jako �e, poniewa�.</p></section><section id="fn112"><p><emphasis>szermierz�w</emphasis> � dzi� popr.: szermierzy.</p></section><section id="fn113"><p><emphasis>w�adnie</emphasis> � dzi� popr.: w�ada.</p></section><section id="fn114"><p><emphasis>eksperiencja</emphasis> (z �ac.) � do�wiadczenie.</p></section><section id="fn115"><p><emphasis>chyci�</emphasis> (gw.) � chwyci�.</p></section><section id="fn116"><p><emphasis>jubka</emphasis> a. <emphasis>jupka</emphasis> � ubi�r charakterystyczny zw�. dla XVII�XVIII w.; kobiece okrycie wierzchnie; kaftanik na ciep�ej podszewce, cz�sto podszyty futrem, rozkloszowany na plecach, z r�kawami do �okcia.</p></section><section id="fn117"><p><emphasis>nie zlaz�</emphasis> (reg.) � dzi� popr.: nie zlez�.</p></section><section id="fn118"><p><emphasis>prospekt</emphasis> � tu: widok.</p></section><section id="fn119"><p><emphasis>z�o�y� r�ce w ma�drzyk</emphasis> � z�o�y� d�onie na krzy�, wn�trzem do siebie.</p></section><section id="fn120"><p><emphasis>ul na wyroju</emphasis> � ul podczas rozdzielenia roju na dwie cz�ci, z kt�rych jedna ma opu�ci� ul wraz z m�od� kr�low� i za�o�y� ul nowy; rozdzielaniu si� roju pszcz� towarzyszy wzmo�one brz�czenie pszcz� i szum.</p></section><section id="fn121"><p><emphasis>konfidowa�</emphasis> � zwierza� si�.</p></section><section id="fn122"><p><emphasis>mars</emphasis> � surowy wyraz twarzy; od imienia boga wojny w mit. rzym., Marsa.</p></section><section id="fn123"><p><emphasis>infima</emphasis> (daw.) � najni�sza klasa w szko�ach polskich.</p></section><section id="fn124"><p><emphasis>kania</emphasis> � du�y ptak drapie�ny z rodziny jastrz�biowatych.</p></section><section id="fn125"><p><emphasis>pardwa</emphasis> � �redni ptak �owny z rodziny kurowatych.</p></section><section id="fn126"><p><emphasis>ordy�cy</emphasis> � cz�onkowie Ordy tatarskiej.</p></section><section id="fn127"><p><emphasis>ro�cie</emphasis> (starop. forma 3 os. lp) � ro�nie.</p></section><section id="fn128"><p><emphasis>barbarus</emphasis> (�ac.) � barbarzy�ca; przen.: cz�owiek nieokrzesany, niecywilizowany.</p></section><section id="fn129"><p><emphasis>panis bene merentium</emphasis> (�ac.) � dos�. chleb dobrze zas�u�onych, przen. nagroda za dotychczasowe zas�ugi, owoce pracy.</p></section><section id="fn130"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � rodzaj siod�a o wysokich ��kach (elementach z przodu i ty�u siod�a), co u�atwia�o je�d�cowi walk� szabl�, chroni�c go przed utrat� r�wnowagi i upadkiem.</p></section><section id="fn131"><p><emphasis>posz�stna kareta</emphasis> � kareta zaprz�ona w sze�� koni.</p></section><section id="fn132"><p><emphasis>zdu�a�</emphasis> (starop.) � da� rad�, potrafi�.</p></section><section id="fn133"><p><emphasis>konsyderacja</emphasis> (z �ac.) � rozwa�anie, rozmy�lanie, refleksja.</p></section><section id="fn134"><p><emphasis>�em o wiktorii w polu zdesperowa�</emphasis> � �e zw�tpi�em o zwyci�stwie w bitwie.</p></section><section id="fn135"><p><emphasis>pr�en</emphasis> � pr�ny, pozbawiony.</p></section><section id="fn136"><p><emphasis>�o�nierz�w</emphasis> � dzi� popr.: �o�nierzy.</p></section><section id="fn137"><p><emphasis>Mane, tekel, fares!</emphasis> � s�owa, kt�re wed�ug opowie�ci biblijnej z Ks. Daniela (5,25) wypisa�a tajemnicza r�ka na �cianie pa�acu w Babilonie podczas uczty kr�la Baltazara. Znaczenie napisu: �policzono, zwa�ono, rozproszono� (w j�z. hebr., aramejskim a. chaldejskim) zosta�o odczytane jako przepowiednia upadku pa�stwa, kt�ry mia� stanowi� kar� za grzechy Babilonu.</p></section><section id="fn138"><p><emphasis>bachmat</emphasis> � ko� nale��cy do rasy koni tatarskich, niewielkich, ale silnych i wytrzyma�ych, odpornych na trudne warunki klimatyczne, a przy tym szybkich i zwinnych.</p></section><section id="fn139"><p><emphasis>oznajmuj�c</emphasis> � dzi� popr.: oznajmiaj�c.</p></section><section id="fn140"><p><emphasis>b�awatnik</emphasis> � kupiec handluj�cy materia�ami.</p></section><section id="fn141"><p><emphasis>absolutum dominium</emphasis> (�ac.) � w�adza absolutna; absolutyzm.</p></section><section id="fn142"><p><emphasis>pacta</emphasis> w�a�c. <emphasis>pacta conventa</emphasis> (�ac.: uzgodnione warunki) � umowa podpisywana podczas sejmu koronacyjnego przez ka�dego kr�la wybranego poprzez woln� elekcj�, pocz�wszy od 1573 r. <emphasis>Pacta conventa</emphasis> wraz z tzw. artyku�ami henrykowskimi uzale�nia�y �ci�le w�adz� kr�lewsk� od woli szlachty, zapewniaj�c jej wszystkie dotychczasowe przywileje; zobowi�zuj�c monarch� do regularnego zwo�ywania sejm�w, ustanawiaj�c u boku kr�la rad� szesnastu senator�w-rezydent�w, z kt�rymi kr�l mia� uzgadnia� wszelkie decyzje polityczne; uniemo�liwiaj�c przekszta�cenie monarchii elekcyjnej w dziedziczn�, a wreszcie zezwalaj�c na wypowiedzenie kr�lowi pos�usze�stwa poprzez wywo�anie rokoszu, gdyby kr�l narusza� przywileje szlacheckie. Przy okazji dokument zapewnia� r�wnie� wolno�� wyznania.</p></section><section id="fn143"><p><emphasis>unanimitate</emphasis> � jednog�o�nie.</p></section><section id="fn144"><p><emphasis>krwie</emphasis> (starop. forma D. i Msc. lp) � krwi.</p></section><section id="fn145"><p><emphasis>basa�yk</emphasis> (daw.) � �art. ma�e, niesforne dziecko; urwis.</p></section><section id="fn146"><p><emphasis>kopa</emphasis> � sze��dziesi�t; pi�� tuzin�w.</p></section><section id="fn147"><p><emphasis>amicycja</emphasis> (z �ac.) � przyja��.</p></section><section id="fn148"><p><emphasis>signum</emphasis> (�ac.; tu forma M. lm: <emphasis>signa</emphasis>) � znak.</p></section><section id="fn149"><p><emphasis>dowcip</emphasis> � tu: inteligencja.</p></section><section id="fn150"><p><emphasis>zalterowa� si�</emphasis> � zmiesza� si�, zmartwi�, zdenerwowa�.</p></section><section id="fn151"><p><emphasis>directe</emphasis> (�ac.) � wprost.</p></section><section id="fn152"><p><emphasis>postponowa�</emphasis> � okazywa� brak szacunku, lekcewa�y�.</p></section><section id="fn153"><p><emphasis>vulnerum</emphasis> (�ac.; tu forma B. lm: <emphasis>vulnera</emphasis>) � rana.</p></section><section id="fn154"><p><emphasis>barbarus</emphasis> (�ac.) � barbarzy�ca, cz�owiek nieokrzesany, niecywilizowany.</p></section><section id="fn155"><p><emphasis>dokonywa</emphasis> � dzi� popr.: dokonuje.</p></section><section id="fn156"><p><emphasis>stancja</emphasis> (daw.) � sypialnia, pok�j go�cia.</p></section><section id="fn157"><p><emphasis>je�li m�j siostrzy�ski afekt nicpotem</emphasis> � je�li moje siostrzane uczucia na nic si� nie przydadz�.</p></section><section id="fn158"><p><emphasis>jagody</emphasis> (przestarz.) � policzki, twarz.</p></section><section id="fn159"><p><emphasis>po razu</emphasis> � dzi�: po razie.</p></section><section id="fn160"><p><emphasis>konfidencja</emphasis> � tu: zwierzenie.</p></section><section id="fn161"><p><emphasis>kontentacja</emphasis> (z �ac.) � zadowolenie.</p></section><section id="fn162"><p><emphasis>deklaracja</emphasis> � tu: o�wiadczyny</p></section><section id="fn163"><p><emphasis>czambu�</emphasis> (z tur.) � oddzia� wojsk tatarskich.</p></section><section id="fn164"><p><emphasis>ursus</emphasis> (�ac.) � nied�wied�.</p></section><section id="fn165"><p><emphasis>ekstraordynaryjny</emphasis> (z �ac.) � nadzwyczajny.</p></section><section id="fn166"><p><emphasis>oracja</emphasis> � przemowa.</p></section><section id="fn167"><p><emphasis>konfidencja</emphasis> � tu: poufa�o��.</p></section><section id="fn168"><p><emphasis>abominacja</emphasis> (z �ac.) � wstr�t.</p></section><section id="fn169"><p><emphasis>nowember</emphasis> (z �ac.) � listopad.</p></section><section id="fn170"><p><emphasis>december</emphasis> (z �ac.)� grudzie�.</p></section><section id="fn171"><p><emphasis>rezolut</emphasis> � cz�owiek rezolutny, tj. pewny siebie, bystry, zaradny, maj�cy �atwo�� wypowiedzi, b�yskotliwy intelektualnie; por. �ac. <emphasis>resolutio</emphasis> rozwi�zanie.</p></section><section id="fn172"><p><emphasis>g�adysz</emphasis> � cz�owiek uk�adny i urodziwy (g�adki).</p></section><section id="fn173"><p><emphasis>rozamorowany</emphasis> � rozkochany; por.: amor.</p></section><section id="fn174"><p><emphasis>desiderat</emphasis> (�ac. forma 3. os. lp. cz. ter.) � po��da, pragnie, oczekuje.</p></section><section id="fn175"><p><emphasis>ziarnko owe</emphasis> � dzis popr.: ziarnko owo.</p></section><section id="fn176"><p><emphasis>cekhauz</emphasis> (przestarz., z niem. <emphasis>das Zeughaus</emphasis>: zbrojownia) � arsena�.</p></section><section id="fn177"><p><emphasis>instancja</emphasis> (daw.) � wstawienie si� za kim�.</p></section><section id="fn178"><p><emphasis>odliga</emphasis> � odwil�.</p></section><section id="fn179"><p><emphasis>substancja</emphasis> (z �ac.) � rzecz, przedmiot, obiekt materialny; tu: spadek.</p></section><section id="fn180"><p><emphasis>periculosus</emphasis> (�ac.) � niebezpieczny.</p></section><section id="fn181"><p><emphasis>vacat</emphasis> (�ac.; 3 os. lp. cz. ter.) � wolny.</p></section><section id="fn182"><p><emphasis>praeparationes</emphasis> (�ac.) � przygotowania.</p></section><section id="fn183"><p><emphasis>suponowa�</emphasis> (z �ac.) � przypuszcza�, podsuwa� komu� jak�� my�l, sugerowa�.</p></section><section id="fn184"><p><emphasis>arcana</emphasis> � tajniki, sekretne sposoby, zasady.</p></section><section id="fn185"><p><emphasis>Ja w tym, �e te dwa wesela (�) b�d�</emphasis> � Ja tego dopilnuj�, �eby te dwa wesela si� odby�y.</p></section><section id="fn186"><p><emphasis>pludry</emphasis> (przestarz.) � kr�tkie, szerokie spodnie.</p></section><section id="fn187"><p><emphasis>veni, vidi, vici</emphasis> (�ac.) � przyby�em, zobaczy�em, zwyci�y�em.</p></section><section id="fn188"><p><emphasis>auxilium</emphasis> (�ac.) � pomoc.</p></section><section id="fn189"><p><emphasis>atencja</emphasis> (z �ac. <emphasis>attentio</emphasis>: uwaga; przestarz.) � powa�anie, szacunek, wzgl�dy.</p></section><section id="fn190"><p><emphasis>stad�o</emphasis> � ma��e�stwo.</p></section><section id="fn191"><p><emphasis>snadnie</emphasis> (przestarz.) � �atwo.</p></section><section id="fn192"><p><emphasis>niesnaski</emphasis> � sprzeczki, k��tnie.</p></section><section id="fn193"><p><emphasis>trzos</emphasis> � woreczek na pieni�dze.</p></section><section id="fn194"><p><emphasis>pedogra</emphasis> � w�a��. podagra, choroba, zwana te� dn� moczanow�.</p></section><section id="fn195"><p><emphasis>samotrze�</emphasis> (przestarz.) � w trzy osoby.</p></section><section id="fn196"><p><emphasis>teatrum</emphasis> (�ac.) � teatr.</p></section><section id="fn197"><p><emphasis>kr�lestwo</emphasis> � para kr�lewska; </p></section><section id="fn198"><p><emphasis>konfident</emphasis> (z �ac.) � powiernik.</p></section><section id="fn199"><p><emphasis>kompania</emphasis> � towarzystwo.</p></section><section id="fn200"><p><emphasis>stalla</emphasis> (z �ac.) � ozdobna �awa w ko�ciele.</p></section><section id="fn201"><p><emphasis>mamli</emphasis> � forma z partyku�� li; czy� mam.</p></section><section id="fn202"><p><emphasis>podskryptum</emphasis> � w�a��. <emphasis>postscriptum</emphasis> (�ac.), dopisek do listu.</p></section><section id="fn203"><p><emphasis>dyferencja</emphasis> (z �ac.) � r�nica.</p></section><section id="fn204"><p><emphasis>dworzec</emphasis> � tu: dw�r, posiad�o��.</p></section><section id="fn205"><p><emphasis>personaliter</emphasis> (�ac.) � osobi�cie.</p></section><section id="fn206"><p><emphasis>solitudo</emphasis> (�ac.) � samotno��.</p></section><section id="fn207"><p><emphasis>orda</emphasis> (hist., z tur.) � pa�stwo, ob�z lub wojsko tatarskie.</p></section><section id="fn208"><p><emphasis>fortunnie</emphasis> � szcz�liwie; por. fortuna: los, szcz�cie.</p></section><section id="fn209"><p><emphasis>czambu�</emphasis> (z ukr.) � tatarski oddzia� zbrojny.</p></section><section id="fn210"><p><emphasis>signum</emphasis> (�ac.) � znak.</p></section><section id="fn211"><p><emphasis>permisja</emphasis> (z �ac.) � pozwolenie.</p></section><section id="fn212"><p><emphasis>szczwa�</emphasis> (przestarz.) � szczu�.</p></section><section id="fn213"><p><emphasis>nicpotem</emphasis> � tu: do niczego.</p></section><section id="fn214"><p><emphasis>drop</emphasis> � ptak z rz�du �urawi.</p></section><section id="fn215"><p><emphasis>fortissime</emphasis> (w�.) � coraz g�o�niej.</p></section><section id="fn216"><p><emphasis>rekuza</emphasis> (przestarz., z �ac.) � odmowa r�ki staraj�cemu si�.</p></section><section id="fn217"><p><emphasis>zapami�tywa</emphasis> (daw.) � dzi�: zapami�tuje.</p></section><section id="fn218"><p><emphasis>b�am</emphasis> � zszyte sk�ry do podszycia p�aszcza.</p></section><section id="fn219"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> (daw.) � dzi�: kt�ry.</p></section><section id="fn220"><p><emphasis>siostrze�ski</emphasis> � dzi� popr. siostrzany.</p></section><section id="fn221"><p><emphasis>afekt</emphasis> (z �ac.) � emocja, przest. sympatia, mi�o��.</p></section><section id="fn222"><p><emphasis>wstawa� do dnia</emphasis> (daw.) � wstawa� przed �witem.</p></section><section id="fn223"><p><emphasis>pasowa� si�</emphasis> (przestarz.) � walczy�.</p></section><section id="fn224"><p><emphasis>spu�ci�</emphasis> � tu: zwierzy�.</p></section><section id="fn225"><p><emphasis>kontent</emphasis> (przestarz., z �ac.) � zadowolony.</p></section><section id="fn226"><p><emphasis>eksperiencja</emphasis> (z �ac.) � do�wiedczenie.</p></section><section id="fn227"><p><emphasis>sedes</emphasis> (z �ac. <emphasis>sedeo</emphasis>, <emphasis>sedere</emphasis>: siedzie�) � tu w znaczeniu og�lnym, bliskim �aci�skiemu �r�d�u s�owa: miejsce, na kt�rym si� siedzi.</p></section><section id="fn228"><p><emphasis>gdzie (�) obra�y</emphasis> � gdzie maj� miejsce.</p></section><section id="fn229"><p><emphasis>modestia</emphasis> (przestarz., z �ac.) � skromno��.</p></section><section id="fn230"><p><emphasis>censura candidatorum</emphasis> (�ac.) � kontrola, ocena kandydat�w.</p></section><section id="fn231"><p><emphasis>absolutum dominium</emphasis> (�ac.) � w�adza absolutna.</p></section><section id="fn232"><p><emphasis>opinio publica</emphasis> (�ac.) � opinia publiczna.</p></section><section id="fn233"><p><emphasis>sentencja</emphasis> (z �ac.) � maksyma, s�d.</p></section><section id="fn234"><p><emphasis>quod attinet</emphasis> (�ac.) � co dotyczy.</p></section><section id="fn235"><p><emphasis>in principio</emphasis> (�ac.) � w zasadzie.</p></section><section id="fn236"><p><emphasis>nozdrzech</emphasis> � dzi� popr. nozdrzach.</p></section><section id="fn237"><p><emphasis>nawa</emphasis> � tu: okr�t.</p></section><section id="fn238"><p><emphasis>�ywie</emphasis> (daw.) � dzi�: �yje.</p></section><section id="fn239"><p><emphasis>impedimenta</emphasis> (z �ac.) � przeszkody.</p></section><section id="fn240"><p><emphasis>familiant</emphasis> (z �ac.) � tu: przyjaciel.</p></section><section id="fn241"><p><emphasis>mir</emphasis> � tu: szacunek, pos�uch.</p></section><section id="fn242"><p><emphasis>desiderata</emphasis> (�ac.) � ��dania.</p></section><section id="fn243"><p><emphasis>invenit</emphasis> (�ac.) � stworzy�, wykona�.</p></section><section id="fn244"><p><emphasis>kiep</emphasis> (przestarz.) � g�upiec, dure�.</p></section><section id="fn245"><p><emphasis>colloquium</emphasis> (�ac.) � rozmowa.</p></section><section id="fn246"><p><emphasis>na wyprzodki</emphasis> (daw.) � na wy�cigi, jeden przez drugiego.</p></section><section id="fn247"><p><emphasis>rezolut</emphasis> (daw.) � cz�owiek bystry, �mia�y.</p></section><section id="fn248"><p><emphasis>pasierzb</emphasis> � w�a��. pasierb, tu: obcy, nietutejszy.</p></section><section id="fn249"><p><emphasis>przygodzi� si� komu�</emphasis> (przestarz.) � spotka� kogo�.</p></section><section id="fn250"><p><emphasis>flukta</emphasis> (z �ac.) � tu: wody.</p></section><section id="fn251"><p><emphasis>luna</emphasis> � tu: ksi�yc.</p></section><section id="fn252"><p><emphasis>ciemi�ga</emphasis> (przestarz.) � cz�owiek niezdarny, niedo��ga.</p></section><section id="fn253"><p><emphasis>m�wny</emphasis> (daw.) � wygadany.</p></section><section id="fn254"><p><emphasis>respons</emphasis> (�ac.) � odpowied�.</p></section><section id="fn255"><p><emphasis>discordia</emphasis> (z �ac.) � niezgoda.</p></section><section id="fn256"><p><emphasis>abominacja</emphasis> (z �ac.) � obrzydzenie, wstr�t.</p></section><section id="fn257"><p><emphasis>bekn��</emphasis> � tu: zap�aka�; por: becze�.</p></section><section id="fn258"><p><emphasis>skaptowa�</emphasis> (z �ac.) � pozyska�, zjedna�.</p></section><section id="fn259"><p><emphasis>od trafunku</emphasis> (przestarz.) � na wszelki wypadek, gdyby co� si� przytrafi�o.</p></section><section id="fn260"><p><emphasis>werdo</emphasis> (z niem.) � kto tam.</p></section><section id="fn261"><p><emphasis>paliwoda</emphasis> (przestarz.) � cz�owiek lekkomy�lny, nieodpowiedzialny.</p></section><section id="fn262"><p><emphasis>o�wieconym</emphasis> � tu: o�wietlonym.</p></section><section id="fn263"><p><emphasis>grasant</emphasis> (z �ac., przestarz.) � rabu�, �upie�ca.</p></section><section id="fn264"><p><emphasis>melankolia</emphasis> (daw.) � dzi� popr.: melancholia, g��boki smutek.</p></section><section id="fn265"><p><emphasis>driakiew</emphasis> � ro�lina lecznicza, tu przen lekarstwo.</p></section><section id="fn266"><p><emphasis>imainowa�</emphasis> (z �ac.) � popr. imaginowa�, wyobra�a�.</p></section><section id="fn267"><p><emphasis>proverbium</emphasis> (�ac.) � przys�owie.</p></section><section id="fn268"><p><emphasis>samoczwart</emphasis> (przestarz.) � w towarzystwie z�o�onym z czterech os�b.</p></section><section id="fn269"><p><emphasis>substancja</emphasis> (z �ac., daw.) � mienie, maj�tek.</p></section><section id="fn270"><p><emphasis>rai�</emphasis> (przestarz.) � poleca�, swata�.</p></section><section id="fn271"><p><emphasis>de publicis</emphasis> (�ac.) � o sprawach publicznych.</p></section><section id="fn272"><p><emphasis>dufa�</emphasis> (daw.) � ufa�.</p></section><section id="fn273"><p><emphasis>zr�kowiny</emphasis> (daw.) � zar�czyny.</p></section><section id="fn274"><p><emphasis>trocha</emphasis> (daw.) � troch�.</p></section><section id="fn275"><p><emphasis>s�abowa�</emphasis> (daw.) � chorowa�.</p></section><section id="fn276"><p><emphasis>ile �e</emphasis> (przetarz.) � jako �e, poniewa�.</p></section><section id="fn277"><p><emphasis>konfident</emphasis> � tu: cz�owiek zaufany, osoba, kt�rej mo�na si� zwierzy�.</p></section><section id="fn278"><p><emphasis>ordyniec</emphasis> � Tatar nale��cy do ordy.</p></section><section id="fn279"><p><emphasis>burzan</emphasis> (z ukr.) � chwast stepowy tworz�cy g�ste zaro�la.</p></section><section id="fn280"><p><emphasis>argumentum</emphasis> (�ac.) � argument, dow�d.</p></section><section id="fn281"><p><emphasis>barbarus</emphasis> (�ac.) � cz�owiek prymitywny, niecywilizowany.</p></section><section id="fn282"><p><emphasis>bezprzestannie</emphasis> (daw.) � nieustannie.</p></section><section id="fn283"><p><emphasis>konfuzja</emphasis> (z �ac.) � zmieszanie, zak�opotanie.</p></section><section id="fn284"><p><emphasis>banit</emphasis> (z �ac.) � dzi� popr. banita, wygnaniec.</p></section><section id="fn285"><p><emphasis>mitr�ga</emphasis> � zw�oka.</p></section><section id="fn286"><p><emphasis>spostponowa�</emphasis> (z �ac.) � zlekcewa�y�.</p></section><section id="fn287"><p><emphasis>konkordia</emphasis> (z �ac.) � zgoda.</p></section><section id="fn288"><p><emphasis>komiliton</emphasis> (z �ac., przestarz.) � towarzysz broni.</p></section><section id="fn289"><p><emphasis>krzepciej</emphasis> (st. najwy�szy od przys��wka: krzepko) � silniej.</p></section><section id="fn290"><p><emphasis>kluba</emphasis> � dawne narz�dzie tortur; bra� kogo w kluby: dyscyplinowa�.</p></section><section id="fn291"><p><emphasis>murza</emphasis> (z pers.) � w�dz, ksi��� tatarski.</p></section><section id="fn292"><p><emphasis>trzy prz�dki (�) �ywota</emphasis> � nawi�zanie do mit. gr., wed�ug kt�rej trzy Parki prz�d�y ni� ludzkiego �ycia.</p></section><section id="fn293"><p><emphasis>wywiuczy�</emphasis> (z tur., przestarz.) � roz�adowa�, zdj�� baga� z grzbietu zwierz�cia.</p></section><section id="fn294"><p><emphasis>semen</emphasis> (z ukr.) � nadworny kozak z Rusi.</p></section><section id="fn295"><p><emphasis>dragan</emphasis> (z fr.) � �o�nierz lekkiej jazdy.</p></section><section id="fn296"><p><emphasis>ciura</emphasis> (daw.) � pacho�ek.</p></section><section id="fn297"><p><emphasis>potencja</emphasis> (z �ac.) � si�a, pot�ga.</p></section><section id="fn298"><p><emphasis>praemium</emphasis> (�ac.) � nagroda, zap�ata.</p></section><section id="fn299"><p><emphasis>deliberacja</emphasis> (z �ac.) � rozmy�lanie, rozwa�anie.</p></section><section id="fn300"><p><emphasis>pauper</emphasis> (z �ac.) � biedak, ubogi ch�opiec utrzymuj�cy si� z ja�mu�ny, ulicznik.</p></section><section id="fn301"><p><emphasis>silentium</emphasis> (�ac.) � cisza.</p></section><section id="fn302"><p><emphasis>dufa�</emphasis> (daw.) � dzi�: ufa�.</p></section><section id="fn303"><p><emphasis>monstrum</emphasis> (�ac.) � potw�r.</p></section><section id="fn304"><p><emphasis>praesidium</emphasis> (�ac.) � obrona.</p></section><section id="fn305"><p><emphasis>kosztur</emphasis> (daw.) � narz�dzie do sadzenia drzewek, por. kostur.</p></section><section id="fn306"><p><emphasis>assentior</emphasis> (�ac.) � zgadzam si�.</p></section><section id="fn307"><p><emphasis>fortalicja</emphasis> (z �ac.) � budowla obronna lub umocniony dw�r szlachecki.</p></section><section id="fn308"><p><emphasis>grzeczny</emphasis> (daw.) � do rzeczy (od: k� rzeczy), porz�dny.</p></section><section id="fn309"><p><emphasis>bene natus</emphasis> (�ac.) � dobrze urodzony, szlachcic.</p></section><section id="fn310"><p><emphasis>posesjonat</emphasis> (z �ac.) � posiadacz ziemski.</p></section><section id="fn311"><p><emphasis>imparitatem</emphasis> (�ac.) � nier�wno��; tu: o zarzucie ni�szo�ci stanu.</p></section><section id="fn312"><p><emphasis>mechera</emphasis> (gw., przestarz.) � p�cherz wieprzowy.</p></section><section id="fn313"><p><emphasis>kopa</emphasis> (daw.) � sze��dziesi�t sztuk.</p></section><section id="fn314"><p><emphasis>personat</emphasis> (z �ac.) � osobisto��.</p></section><section id="fn315"><p><emphasis>ex quo</emphasis> (�ac.) � z kt�rych, od kt�rych.</p></section><section id="fn316"><p><emphasis>mir</emphasis> (daw.) � pos�uch, szacunek.</p></section><section id="fn317"><p><emphasis>marcypan</emphasis> � dzi� popr. marcepan.</p></section><section id="fn318"><p><emphasis>czwani�</emphasis> � popisywa� si�.</p></section><section id="fn319"><p><emphasis>zago�czyk</emphasis> (hist.) � �o�nierz do�wiadczony w walce na ty�ach wroga, zw�. oddzia��w tatarskich.</p></section><section id="fn320"><p><emphasis>rarytet</emphasis> � rzadko��, osobliwo��; dzi� popr. rarytas.</p></section><section id="fn321"><p><emphasis>inkursja</emphasis> (daw.) � napad.</p></section><section id="fn322"><p><emphasis>agricola</emphasis> (�ac.) � rolnik; tu w M lm.</p></section><section id="fn323"><p><emphasis>krynica</emphasis> � �r�d�o.</p></section><section id="fn324"><p><emphasis>md�y</emphasis> (daw.) � s�aby.</p></section><section id="fn325"><p><emphasis>mizerykordia</emphasis> (z �ac.) � tu: lito��.</p></section><section id="fn326"><p><emphasis>tuz�uczek wyporkami podbity</emphasis> � okrycie podszyte futrem karaku�owym.</p></section><section id="fn327"><p><emphasis>vivat</emphasis> (�ac.) � niech �yje.</p></section><section id="fn328"><p><emphasis>majdan</emphasis> (ukr.) � plac, rynek.</p></section><section id="fn329"><p><emphasis>cz�stok�</emphasis> � ogrodzenie z bali.</p></section><section id="fn330"><p><emphasis>krzywu�a</emphasis> � drewniany instrument d�ty o zakrzywionej rurze.</p></section><section id="fn331"><p><emphasis>litaur</emphasis> � rodzaj b�bna.</p></section><section id="fn332"><p><emphasis>crescite (�) multiplicamini</emphasis> (�ac.) � ro�nijcie (i) rozmna�ajcie si�; cytat z �ac. t�umaczenia <emphasis>Biblii</emphasis>.</p></section><section id="fn333"><p><emphasis>palanka</emphasis> � gatunek w�dki.</p></section><section id="fn334"><p><emphasis>ranny</emphasis> � tu: wczesny.</p></section><section id="fn335"><p><emphasis>minaret</emphasis> (z tur.) � wie�a przy meczecie.</p></section><section id="fn336"><p><emphasis>paragon</emphasis> (przestarz.) � wsp�zawodnictwo, rywalizacja.</p></section><section id="fn337"><p><emphasis>casus cognoscere meos</emphasis> (�ac.) � pozna� m�j przypadek, moj� histori�.</p></section><section id="fn338"><p><emphasis>abominacja</emphasis> (z �ac. <emphasis>abominatio</emphasis>) � wstr�t, odraza, obrzydzenie.</p></section><section id="fn339"><p><emphasis>odium</emphasis> (�ac.) � nienawi��.</p></section><section id="fn340"><p><emphasis>clamor</emphasis> (�ac.) � krzyk.</p></section><section id="fn341"><p><emphasis>Nec Hercules contra plures </emphasis>(�ac.) � dos�. I Herkules nie poradzi przeciw wielu.</p></section><section id="fn342"><p><emphasis>potencja</emphasis> � tu: si�a.</p></section><section id="fn343"><p><emphasis>orbis terrarum</emphasis> (�ac. tu w D. lp) � kr�g ziemski.</p></section><section id="fn344"><p><emphasis>in pugna navali</emphasis> (�ac.) � w bitwie morskiej.</p></section><section id="fn345"><p><emphasis>in tenebris</emphasis> (�ac.) � w strachu.</p></section><section id="fn346"><p><emphasis>insula</emphasis> (�ac.) � wyspa.</p></section><section id="fn347"><p><emphasis>dywersja</emphasis> � niszcz�ce dzia�anie na ty�ach wroga.</p></section><section id="fn348"><p><emphasis>semina</emphasis> (�ac.) � ziarna.</p></section><section id="fn349"><p><emphasis>frukta</emphasis> (z �ac.) � owoce.</p></section><section id="fn350"><p><emphasis>tenor</emphasis> � tu: g�os.</p></section><section id="fn351"><p><emphasis>inkwizycja</emphasis> (z �ac.) � badanie, dochodzenie.</p></section><section id="fn352"><p><emphasis>canis fidelis</emphasis> (�ac.) � wierny pies.</p></section><section id="fn353"><p><emphasis>krymka</emphasis> � tatarska czapeczka bez daszka.</p></section><section id="fn354"><p><emphasis>praemium</emphasis> (�ac.) � nagroda.</p></section><section id="fn355"><p><emphasis>dywulgowa�</emphasis> (z �ac.) � ujawnia�.</p></section><section id="fn356"><p><emphasis>finis coronat opus</emphasis> (�ac.) � koniec wie�czy dzie�o.</p></section><section id="fn357"><p><emphasis>Mulier insidiosa est</emphasis>! (�ac.) � kobieta jest przebieg�a!</p></section><section id="fn358"><p><emphasis>effendi</emphasis> (z tur.) � pan, w�adca; tu w formie W. lp</p></section><section id="fn359"><p><emphasis>perku�ab</emphasis> � urz�dnik.</p></section><section id="fn360"><p><emphasis>eiusdem matris</emphasis> (�ac.) � tej samej matki.</p></section><section id="fn361"><p><emphasis>rebelizant</emphasis> (przestarz.) � buntownik. </p></section><section id="fn362"><p><emphasis>przecz</emphasis> (przestarz.) � dlaczego.</p></section><section id="fn363"><p><emphasis>indygenat</emphasis> (z �ac.) � nadanie cudzoziemcowi polskiego szlachectwa.</p></section><section id="fn364"><p><emphasis>dyzgust</emphasis> (przestarz.) � niech��, niezadowolenie.</p></section><section id="fn365"><p><emphasis>inkursja</emphasis> (z �ac.) � najazd.</p></section><section id="fn366"><p><emphasis>czajka</emphasis> � szybka i zwrotna ��d� kozacka.</p></section><section id="fn367"><p><emphasis>komputowe wojsko</emphasis> � sta�e wojsko zaci�ne w XVIIw.</p></section><section id="fn368"><p><emphasis>hand�ar</emphasis> (z arab.) � rodzaj sztyletu.</p></section><section id="fn369"><p><emphasis>jatagan</emphasis> (z tur.) � bro� sieczna o wygi�tej g�owni.</p></section><section id="fn370"><p><emphasis>ki�cie�</emphasis> � bro� w postaci drewnianego trzonka z przyczepionym na rzemieniu o�owiem.</p></section><section id="fn371"><p><emphasis>rohatyna</emphasis> (z ukr.) � w��cznia zako�czona hakiem.</p></section><section id="fn372"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � r�czna bro� palna, rodzaj rusznicy.</p></section><section id="fn373"><p><emphasis>rape�</emphasis> � rzemie� lub ta�ma podtrzymuj�ca szabl�.</p></section><section id="fn374"><p><emphasis>olstro</emphasis> (z niem.) � sk�rzany futera� na pistolety przy siodle.</p></section><section id="fn375"><p><emphasis>cisawy</emphasis> � czerwonobrunatna ma�� konia.</p></section><section id="fn376"><p><emphasis>chmyz</emphasis> (przestarz., pot.) � smarkacz.</p></section><section id="fn377"><p><emphasis>sagacitas narium</emphasis> (�ac.) � wyczuwanie w�chem.</p></section><section id="fn378"><p><emphasis>wra�y</emphasis> � dzi�: wrogi.</p></section><section id="fn379"><p><emphasis>flegmatyk</emphasis> (z gr.) � cz�owiek powolny, spokojny.</p></section><section id="fn380"><p><emphasis>da� (�) folg�</emphasis> � pozwoli� sobie.</p></section><section id="fn381"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> (z w�.) � siod�o, dawniej drewniane, u�ywane przez Tatar�w.</p></section><section id="fn382"><p><emphasis>hurma</emphasis> (przestarz.) � t�um, gromada.</p></section><section id="fn383"><p><emphasis>komysz</emphasis> (przestarz.) � podmok�e zaro�la.</p></section><section id="fn384"><p><emphasis>personaliter</emphasis> (�ac.) � osobi�cie.</p></section><section id="fn385"><p><emphasis>nie m�c przenie�� czego na sobie</emphasis> (przestarz.) � nie m�c czego znie��.</p></section><section id="fn386"><p><emphasis>obiecnij</emphasis> � obiecaj.</p></section><section id="fn387"><p><emphasis>pono�</emphasis> � pono�, podobno.</p></section><section id="fn388"><p><emphasis>etc.</emphasis> (�ac.) � i tak dalej (skr�t od <emphasis>et cetera</emphasis>).</p></section><section id="fn389"><p><emphasis>szczeg�owie</emphasis> � szczeg�owo</p></section><section id="fn390"><p><emphasis>komitywa</emphasis> (z �ac.) � za�y�o��, poufa�o��.</p></section><section id="fn391"><p><emphasis>amicyja</emphasis> (z �ac.) � przyja��.</p></section><section id="fn392"><p><emphasis>chmyz</emphasis> (z ukr.) � ma�y, niepozorny okaz zwierz�cia, zw�.: ma�y, niepozorny ko�; przen. lekcewa��co o ma�ym, niepozornym cz�owieku; malec, smarkacz.</p></section><section id="fn393"><p><emphasis>justycja</emphasis> (z �ac.) � sprawiedliwo��.</p></section><section id="fn394"><p><emphasis>juramenty</emphasis> (z �ac.) � prawa, zasady.</p></section><section id="fn395"><p><emphasis>glejt</emphasis> � zezwolenie na przejazd.</p></section><section id="fn396"><p><emphasis>dwudziestu pi�ciu</emphasis> � dwudziestu pi�ciu.</p></section><section id="fn397"><p><emphasis>muc</emphasis> � lichy ko�.</p></section><section id="fn398"><p><emphasis>klemencja</emphasis> (z �ac.) � lament.</p></section><section id="fn399"><p><emphasis>pro memoria</emphasis> (�ac.) � dos�. ku pami�ci; tu przen. kara.</p></section><section id="fn400"><p><emphasis>audiatur et altera pars</emphasis>! (�ac.) � wys�uchaj te� drugiej strony; zasada z prawa rzymskiego.</p></section><section id="fn401"><p><emphasis>puha</emphasis> � rodzaj bicza.</p></section><section id="fn402"><p><emphasis>kontempt</emphasis> (z �ac.) � pogarda.</p></section><section id="fn403"><p><emphasis>junak</emphasis> � zuch, �mia�ek.</p></section><section id="fn404"><p><emphasis>jagody</emphasis> (daw.) � policzki.</p></section><section id="fn405"><p><emphasis>lamus</emphasis> (z niem.) � budynek, potem pomieszczenie, do przechowywania cennych przedmiot�w.</p></section><section id="fn406"><p><emphasis>obuch</emphasis> � rodzaj broni, tu zdrob.: obuszek.</p></section><section id="fn407"><p><emphasis>kusztyk</emphasis> � rodzaj kielicha; tu zdrob.: kusztyczek.</p></section><section id="fn408"><p><emphasis>p�kwaterek</emphasis> (daw.) � naczynie o pojemno�ci 1/8l.</p></section><section id="fn409"><p><emphasis>jag�y</emphasis> � kasza jaglana.</p></section><section id="fn410"><p>Kasandra (mit. gr.) � c�rka Priama, kr�la Troi, przepowiedzia�a kl�sk� Troi; przen. zwiastunka nieszcz�cia.</p></section><section id="fn411"><p><emphasis>comparatio</emphasis> (�ac.) � por�wnanie.</p></section><section id="fn412"><p><emphasis>congressus</emphasis> (�ac.) � spotkanie.</p></section><section id="fn413"><p><emphasis>kondycja</emphasis> (z �ac.) � tu: warunek.</p></section><section id="fn414"><p><emphasis>absolutum dominium</emphasis> (�ac.) � w�adza absolutna.</p></section><section id="fn415"><p><emphasis>bojarzyn putny</emphasis> � ch�op zatrudniony przez mo�nego pana jako goniec lub poborca podatkowy.</p></section><section id="fn416"><p><emphasis>Ja toho skazaty ne umiju</emphasis> (rus.) � ja tego powiedzie� nie umiem.</p></section><section id="fn417"><p><emphasis>baskak</emphasis> � urz�dnik podatkowy.</p></section><section id="fn418"><p><emphasis>rugowa�</emphasis> (z niem.) � wysiedla�.</p></section><section id="fn419"><p><emphasis>bu�czuk</emphasis> � azjatycki znak wojskowy; ogon konia owini�ty plecionk� na drzewcu.</p></section><section id="fn420"><p><emphasis>korab</emphasis> � rodzaj okr�tu.</p></section><section id="fn421"><p><emphasis>podwika</emphasis> � kobieta; od chusty, potem pasa pod brod�, noszonego przez kobiety.</p></section><section id="fn422"><p><emphasis>przepomnie�</emphasis> (daw.) � zapomnie�.</p></section><section id="fn423"><p><emphasis>padyszach</emphasis> � tytu� w�adc�w tureckich.</p></section><section id="fn424"><p><emphasis>czaban</emphasis> (z tur.) � pasterz owiec.</p></section><section id="fn425"><p><emphasis>pytki</emphasis> (daw.) � �ledztwo, przes�uchanie.</p></section><section id="fn426"><p><emphasis>obces</emphasis> (daw.) � natarczywo��, gwa�towno��.</p></section><section id="fn427"><p><emphasis>ose�edec</emphasis> (ukr.) � fryzura kozacka, warkoczyk na czubku ogolonej g�owy.</p></section><section id="fn428"><p><emphasis>kosz</emphasis> (hist.) � tatarski lub kozacki ob�z; oddzia� wojska.</p></section><section id="fn429"><p><emphasis>kawon</emphasis> � arbuz.</p></section><section id="fn430"><p><emphasis>rab</emphasis> (przestarz.) � s�uga, niewolnik.</p></section><section id="fn431"><p><emphasis>k�sim</emphasis> (z tur.) � uci�cie g�owy.</p></section><section id="fn432"><p><emphasis>luty</emphasis> (daw.) � srogi.</p></section><section id="fn433"><p><emphasis>oki��</emphasis> � ci�ki �nieg na ga��ziach drzew.</p></section><section id="fn434"><p><emphasis>rubie�e</emphasis> � granice, kresy.</p></section><section id="fn435"><p><emphasis>paszalik</emphasis> � jednostka administracyjna w Turcji.</p></section><section id="fn436"><p><emphasis>nawet-em nie wst�powa�</emphasis> (przestarz.) � nawet �em nie wst�powa�; nawet nie wst�powa�em.</p></section><section id="fn437"><p><emphasis>certum quantum</emphasis> (�ac.) � pewna liczba.</p></section><section id="fn438"><p>Godfryd de Bouillon � jeden z przyw�dc�w I wyprawy krzy�owej, w 1099 r. zdoby� Jerozolim�.</p></section><section id="fn439"><p><emphasis>mea culpa, mea maxima culpa</emphasis> (�ac.) � moja wina, moja bardzo wielka wina.</p></section><section id="fn440"><p><emphasis>pretor</emphasis> (z �ac.) � wy�szy urz�dnik.</p></section><section id="fn441"><p><emphasis>permisja</emphasis> (z �ac.) � pozwolenie.</p></section><section id="fn442"><p><emphasis>kontent</emphasis> (z �ac.) � zadowolony.</p></section><section id="fn443"><p><emphasis>jucha</emphasis> � tu: dra�, szelma.</p></section><section id="fn444"><p><emphasis>incomparabilis</emphasis> (�ac.) � niezr�wnany.</p></section><section id="fn445"><p><emphasis>oskoma</emphasis> (przestarz.) � apetyt, ch��.</p></section><section id="fn446"><p><emphasis>g�adysz</emphasis> (przestarz.) � cz�owiek urodziwy, uk�adny.</p></section><section id="fn447"><p><emphasis>szczuka</emphasis> (daw.) � szczupak.</p></section><section id="fn448"><p><emphasis>kle�</emphasis> � ryba z rodziny karpiowatych.</p></section><section id="fn449"><p><emphasis>nequam</emphasis> (�ac.) � nicpo�, ladaco.</p></section><section id="fn450"><p><emphasis>leciech</emphasis> � dzi�: latach.</p></section><section id="fn451"><p><emphasis>gorze�</emphasis> (daw.) � p�on��, tu: ja�nie�.</p></section><section id="fn452"><p><emphasis>dyg</emphasis> � uk�on.</p></section><section id="fn453"><p><emphasis>hurysa</emphasis> (z arab.) � wiecznie m�oda dziewica, jedna z wielu, czekaj�cych wiernych w raju muzu�ma�skim.</p></section><section id="fn454"><p><emphasis>Apud Polonos nunquam sine clamore et strepitu gaudia fiunt</emphasis> (�ac.) � u Polak�w rado�� nie mo�e oby� si� bez krzyku i wrzawy.</p></section><section id="fn455"><p><emphasis>wywczas</emphasis> (daw.) � odpoczynek.</p></section><section id="fn456"><p><emphasis>Exorciso te</emphasis>! (�ac.) � zaklinam ci�!; por. egzorcyzm.</p></section><section id="fn457"><p><emphasis>mores</emphasis> (przestarz.) � pos�usze�stwo, rygor.</p></section><section id="fn458"><p><emphasis>sanda�</emphasis> � tu: drewno sanda�owe.</p></section><section id="fn459"><p><emphasis>ekstraordynaryjny</emphasis> (z �ac., daw.) � nadzwyczajny.</p></section><section id="fn460"><p><emphasis>leo, qui querit quem devoret</emphasis> (�ac.) � lew szukaj�cy kogo by po�ar�; parafraza biblijnych s��w o diable (1P 5:8).</p></section><section id="fn461"><p><emphasis>konsens</emphasis> (z �ac.) � zgoda.</p></section><section id="fn462"><p><emphasis>przygarstka</emphasis> (daw.) � dzi�: garstka.</p></section><section id="fn463"><p><emphasis>mi�sopust</emphasis> � ostatki, trzy ostatnie dni karnawa�u przed Wielkim Postem.</p></section><section id="fn464"><p><emphasis>spero</emphasis> (�ac. forma 1. os. lp) � mam nadziej�.</p></section><section id="fn465"><p><emphasis>wolej</emphasis> (daw.) � lepiej, trzeba.</p></section><section id="fn466"><p><emphasis>zapoznany</emphasis> � nieznany, zapomniany.</p></section><section id="fn467"><p><emphasis>zdeb</emphasis> � ostronos; ssak z rodziny szop�w.</p></section><section id="fn468"><p><emphasis>�ciah</emphasis> (rus.) � flaga, sztandar.</p></section><section id="fn469"><p><emphasis>miesi�c czasu</emphasis> � b��d logiczny: na miesi�ce nie liczy si� niczego innego poza czasem.</p></section><section id="fn470"><p><emphasis>ka�czug</emphasis> � bicz, bat.</p></section><section id="fn471"><p><emphasis>tirannus</emphasis> (�ac.) � tyran.</p></section><section id="fn472"><p><emphasis>�luzy</emphasis> (przestarz.) � �lozy; �zy.</p></section><section id="fn473"><p><emphasis>delja</emphasis> � suknia �o�nierska wk�adana na zbroj�.</p></section><section id="fn474"><p><emphasis>par</emphasis> � opar, para.</p></section><section id="fn475"><p><emphasis>driakiew</emphasis> � ma��.</p></section><section id="fn476"><p><emphasis>sekwestr</emphasis> � konfiskata maj�tku.</p></section><section id="fn477"><p><emphasis>komunik</emphasis> � szybki oddzia� jazdy.</p></section><section id="fn478"><p><emphasis>spy�a</emphasis> (przestarz.) � �ywno��, prowiant.</p></section><section id="fn479"><p><emphasis>directe</emphasis> (fr.) � bezpo�rednio.</p></section><section id="fn480"><p>Akerman � miasto na Ukrainie; dos�. z tur. bia�a twierdza.</p></section><section id="fn481"><p>Dobrud�a � kraina mi�dzy M. Czarnym a Dunajem.</p></section><section id="fn482"><p><emphasis>rar�g</emphasis> � ptak z rodziny soko�owatych.</p></section><section id="fn483"><p>Azj�w (daw.) � forma archaiczna: Azjowy, nale��cy do Azji.</p></section><section id="fn484"><p><emphasis>obie�</emphasis> � zasadzka.</p></section><section id="fn485"><p><emphasis>terlica</emphasis> � drewniana podstawa siod�a.</p></section><section id="fn486"><p><emphasis>chutor</emphasis> � gospodarstwo, folwark.</p></section><section id="fn487"><p><emphasis>rezun</emphasis> (z ukr.) � rze�nik, przen. morderca.</p></section><section id="fn488"><p><emphasis>r�wnia</emphasis> � tu: r�wnina.</p></section><section id="fn489"><p><emphasis>rechtanie</emphasis> � odg�os wydawany przez �winie.</p></section><section id="fn490"><p><emphasis>zdeb</emphasis> (przestarz.) � �bik.</p></section><section id="fn491"><p><emphasis>desperowa�</emphasis> (z �ac., przestarz.) � rozpacza�.</p></section><section id="fn492"><p><emphasis>ko�ciej</emphasis> (z ros.) � czarownik z folkloru ros., tu: ko�ciotrup.</p></section><section id="fn493"><p><emphasis>wolentariusz</emphasis> � wolontariusz.</p></section><section id="fn494"><p><emphasis>confiteor</emphasis> (�ac.) � wyznaj�.</p></section><section id="fn495"><p><emphasis>casus</emphasis> (�ac.) � przypadek.</p></section><section id="fn496"><p><emphasis>basa�yk</emphasis> (z tur.) � gagatek.</p></section><section id="fn497"><p><emphasis>podwika</emphasis> � tu: kobieta.</p></section><section id="fn498"><p><emphasis>konsolacja</emphasis> (z �ac.) � ulga, pociecha.</p></section><section id="fn499"><p><emphasis>ptastwo</emphasis> (daw.) � dzi� popr.: ptactwo.</p></section><section id="fn500"><p><emphasis>przyrodzenie</emphasis> � natura.</p></section><section id="fn501"><p><emphasis>sumpt</emphasis> (z �ac.) � koszt.</p></section><section id="fn502"><p><emphasis>quod attinet</emphasis> (�ac.) � co dotyczy.</p></section><section id="fn503"><p><emphasis>serajowy</emphasis> (z pers.) � pa�acowy.</p></section><section id="fn504"><p><emphasis>ulem</emphasis> (z arab.) � uczony, duchowny.</p></section><section id="fn505"><p><emphasis>burnus</emphasis> (z arab.) � we�niane okrycie, najcz�ciej bia�e, noszone przez Arab�w.</p></section><section id="fn506"><p><emphasis>spy�a</emphasis> (przestarz.) � �ywno��.</p></section><section id="fn507"><p><emphasis>masztalerski</emphasis> (z czes.) � zajmuj�cy si� ko�mi.</p></section><section id="fn508"><p><emphasis>kajmakan</emphasis> (z tur.) � podpu�kownik w wojsku tureckim.</p></section><section id="fn509"><p><emphasis>dziryt</emphasis> (z tur.) � odmiana w��czni.</p></section><section id="fn510"><p><emphasis>kefija</emphasis> (z arab.) � husta arabska.</p></section><section id="fn511"><p><emphasis>roki</emphasis> � tu: s�dy.</p></section><section id="fn512"><p><emphasis>tyftyk</emphasis> (z tur.) � cenna tkanina.</p></section><section id="fn513"><p><emphasis>pedogra</emphasis> � w�a��. podagra, choroba staw�w.</p></section><section id="fn514"><p><emphasis>przezpiecznie</emphasis> (daw.) � dzi�: bezpiecznie.</p></section><section id="fn515"><p><emphasis>kolet</emphasis> � sk�rzany p�aszcz wojskowy.</p></section><section id="fn516"><p><emphasis>cz�ci�</emphasis> � tu: cz�ciowo.</p></section><section id="fn517"><p><emphasis>dere�</emphasis> � gatunek krzewu.</p></section><section id="fn518"><p><emphasis>�widwa</emphasis> � odmiana derenia.</p></section><section id="fn519"><p><emphasis>kierz</emphasis> � krzak.</p></section><section id="fn520"><p><emphasis>bagadyr</emphasis> (z tur.) � bohater, w odniesieniu do S�owian.</p></section><section id="fn521"><p><emphasis>sturbowany</emphasis> (daw.) � zm�czony.</p></section><section id="fn522"><p><emphasis>primo</emphasis> (�ac.) � po pierwsze.</p></section><section id="fn523"><p><emphasis>secundo</emphasis> (�ac.) � po drugie.</p></section><section id="fn524"><p>Belial (z hebr.) � jedno z imion diab�a.</p></section><section id="fn525"><p><emphasis>konsolacja</emphasis> (z �ac.) � pocieszenie.</p></section><section id="fn526"><p><emphasis>sforny</emphasis> (przestarz.) � zgodny, pos�uszny.</p></section><section id="fn527"><p><emphasis>kolaska</emphasis> � rodzaj powozu.</p></section><section id="fn528"><p><emphasis>ad oculos</emphasis> (�ac.) � naocznie.</p></section><section id="fn529"><p><emphasis>sukurs</emphasis> (z �ac.) � wsparcie, odsiecz.</p></section><section id="fn530"><p><emphasis>kuczy� si�</emphasis> (przestarz.) � t�skni�.</p></section><section id="fn531"><p><emphasis>vivat</emphasis> (�ac.) � niech �yje.</p></section><section id="fn532"><p><emphasis>persona</emphasis> (z �ac.) � osoba.</p></section><section id="fn533"><p><emphasis>animalia</emphasis> (�ac.) � zwierz�ta.</p></section><section id="fn534"><p><emphasis>luter</emphasis> � pot. wyznawca luteranizmu, heretyk.</p></section><section id="fn535"><p><emphasis>p�omi�</emphasis> (daw.) � p�omie�.</p></section><section id="fn536"><p><emphasis>modestia</emphasis> (z �ac.) � umiarkowanie.</p></section><section id="fn537"><p><emphasis>rucha�</emphasis> (daw.) � rusza�.</p></section><section id="fn538"><p><emphasis>pogrze��</emphasis> (daw.) � pogrzeba�.</p></section><section id="fn539"><p><emphasis>Sub Tuum praesidium</emphasis> (�ac.) � Pod Twoj� obron�; daw. pie�� ko�cielna.</p></section><section id="fn540"><p><emphasis>kontentacja</emphasis> (z �ac.) � zado�ciuczynienie.</p></section><section id="fn541"><p><emphasis>erygowa�</emphasis> (z �ac.) � wznosi�.</p></section><section id="fn542"><p><emphasis>parol</emphasis> (z fr.) � s�owo honoru.</p></section><section id="fn543"><p><emphasis>konak</emphasis> (z tur.) � gmach rz�dowy.</p></section><section id="fn544"><p><emphasis>niesporo</emphasis> (przestarz.) � wolno, nieszybko.</p></section><section id="fn545"><p><emphasis>oci�tny</emphasis> (przestarz.) � uparty.</p></section><section id="fn546"><p><emphasis>kondel</emphasis> (daw.) � kundel.</p></section><section id="fn547"><p><emphasis>ko�ba</emphasis> (daw.) � koszenie.</p></section><section id="fn548"><p><emphasis>mirabilia</emphasis> (�ac.) � cuda, osobliwo�ci.</p></section><section id="fn549"><p><emphasis>pro memoria</emphasis> (�ac.) � ku pami�ci.</p></section><section id="fn550"><p><emphasis>mehentys</emphasis> (z tur.) � in�ynier.</p></section><section id="fn551"><p><emphasis>pohybel</emphasis> (z ukr.) � szubienica, przen. zguba.</p></section><section id="fn552"><p><emphasis>mameluk</emphasis> (z arab.) � niewolnik.</p></section><section id="fn553"><p><emphasis>aprosz</emphasis> � rodzaj rowu obronnego.</p></section><section id="fn554"><p><emphasis>respons</emphasis> (z �ac.) � odpowied�.</p></section><section id="fn555"><p><emphasis>armistycjum</emphasis> (�ac.) � rozejm.</p></section><section id="fn556"><p><emphasis>consilium</emphasis> (�ac.) � rada.</p></section><section id="fn557"><p><emphasis>traktowanie</emphasis> � tu: pertraktowanie.</p></section><section id="fn558"><p><emphasis>colloquium</emphasis> (�ac.) � rozmowa.</p></section><section id="fn559"><p><emphasis>faszyna</emphasis> � wi�zki ga��zi.</p></section><section id="fn560"><p><emphasis>kiszmet</emphasis> (arab.) � niech tak b�dzie.</p></section><section id="fn561"><p><emphasis>fatigati</emphasis> (�ac.) � zm�czeni.</p></section><section id="fn562"><p><emphasis>dostatkiem</emphasis> (daw.) � wystarczaj�co.</p></section><section id="fn563"><p><emphasis>faskula</emphasis> � rodzaj pocisku.</p></section><section id="fn564"><p><emphasis>kowanie</emphasis> (daw.) � kucie.</p></section><section id="fn565"><p><emphasis>przenosi</emphasis> (daw.) � tu: przewy�sza.</p></section><section id="fn566"><p><emphasis>mali</emphasis> (przestarz.) � je�li ma; forma 3 os. lp cz. przysz. z partyku�� -li.</p></section><section id="fn567"><p><emphasis>I ty, Brutusie, przeciw mnie?</emphasis> � s�owa przypisywane Juliuszowi Cezarowi, ugodzonemu sztyletem przez przyjaciela, Brutusa.</p></section><section id="fn568"><p><emphasis>wyrychtowa�</emphasis> (daw.) � przygotowa�.</p></section><section id="fn569"><p><emphasis>september</emphasis> (�ac.) � wrzesie�.</p></section><section id="fn570"><p><emphasis>ipsissima verba</emphasis> (�ac.) � te same s�owa.</p></section><section id="fn571"><p><emphasis>cekhauz</emphasis> (przestarz., z niem.) � zbrojownia.</p></section><section id="fn572"><p><emphasis>exules</emphasis> (�ac.) � wygna�cy.</p></section><section id="fn573"><p><emphasis>Requiescat in pace</emphasis>! (�ac.) � Spoczywaj w pokoju!</p></section><section id="fn574"><p><emphasis>larum</emphasis> (�ac.) � alarm.</p></section><section id="fn575"><p><emphasis>Salvator</emphasis>! (�ac.) � zbawca!</p></section><section id="fn576"><p><emphasis>komysz</emphasis> � zwierz�ce legowisko w zaro�lach.</p></section><section id="fn577"><p><emphasis>Te Deum laudamus</emphasis> (�ac.) � Ciebie, Boga, wys�awiamy, wczesnochrze�cija�ski hymn modlitewny.</p></section><section id="fn578"><p><emphasis>Vivat Joannes victor</emphasis>!!! (�ac.) � niech �yje Jan zwyci�zca!!!</p></section></body></FictionBook>