<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?><FictionBook xmlns="http://www.gribuser.ru/xml/fictionbook/2.0" xmlns:l="http://www.w3.org/1999/xlink"><description><title-info><genre>prose_history</genre><author><first-name>Henryk</first-name><last-name>Sienkiewicz</last-name></author><book-title>Potop, tom trzeci</book-title><date>1987</date><lang>pl</lang><src-lang>pl</src-lang></title-info><document-info><author><nickname>junkers88</nickname></author><author><nickname>Volnyj</nickname></author><program-used>book2fb2, FictionBook Editor Release 2.6, fb2cut 2.5.4, fb2cut 2.6.2</program-used><date value="2013-02-12">2010-03-03</date><id>817119D0-D7C0-4902-A0C2-187D21CA26E3</id><version>0</version></document-info><publish-info><publisher>Fundacja Nowoczesna Polska</publisher></publish-info></description><body><title><p>Henryk Sienkiewicz</p><p>Potop</p></title><epigraph><p>Tom trzeci</p></epigraph><section><section><section><title><p>Rozdzia� I</p></title><p>W czasie gdy w Rzeczypospolitej wszystko, co �y�o, siada�o na ko�, Karol Gustaw bawi� ci�gle w Prusach, zaj�ty dobywaniem tamtejszych miast i uk�adami z elektorem.</p><p>Po �atwym i nadspodziewanym podboju bystry wojownik wpr�dce si� opatrzy�, i� szwedzki lew po�ar� wi�cej, ni� trzewia jego znie�� zdo�aj�. Po powrocie Jana Kazimierza straci� nadziej� utrzymania Rzeczypospolitej, lecz wyrzekaj�c si� w duszy ca�o�ci, chcia� przynajmniej jak najwi�ksz� cz�� zdobyczy zatrzyma�, a przede wszystkim Prusy Kr�lewskie, prowincj� do jego Pomorza przyleg��, �yzn�, wielkimi miastami usian�, bogat�.</p><p>Lecz ta prowincja, jak pierwsza zacz�a si� broni�, tak dotychczas sta�a wytrwale przy dawnym panu i Rzeczypospolitej. Powr�t Jana Kazimierza i rozpocz�ta przez konfederacj� tyszowieck� wojna mog�y pruskiego ducha o�ywi�, w wierno�ci go utwierdzi�, do wytrwania zach�ci�, postanowi� wi�c Karol Gustaw skruszy� powstanie, zetrze� Kazimierzowe si�y, by Prusakom nadziej� pomocy odj��.</p><p>Musia� to uczyni� i ze wzgl�du na elektora, kt�ren<a l:href="#fn1" type="note">[1]</a> z mocniejszym zawsze trzyma� by� got�w. Kr�l szwedzki pozna� go ju� do gruntu, bo ani chwili nie w�tpi�, �e je�li Kazimierzowa fortuna przewa�y, elektor po jego stronie znowu stanie.</p><p>Gdy wi�c obl�enie Malborga sz�o t�po, bo im go pot�niej dobywano, tym go pot�niej pan Wejher broni�, ruszy� Karol Gustaw do Rzeczypospolitej, aby Jana Kazimierza na nowo, cho�by w ostatnim jej kra�cu, dosi�gn��.</p><p>A �e czyn po postanowieniu nast�powa� u niego tak pr�dko, jak w�a�nie grzmot po b�yskawicy, podni�s� wi�c wojska le��ce przy miastach i nim si� kto w Rzeczypospolitej opatrzy�, nim wie�� si� o jego pochodzie rozesz�a, on ju� min�� Warszaw� i w najwi�ksze p�omienie po�aru si� rzuci�.</p><p>Szed� wi�c do burzy podobny, gniewem, zemst� i zawzi�to�ci� trawiony. Dziesi�� tysi�cy koni tratowa�o za nim pola jeszcze �niegiem pokryte, a piechoty z prezydi�w<a l:href="#fn2" type="note">[2]</a> podnosi� i szed� razem z wichrem, a� hen! ku po�udniowi Rzeczypospolitej.</p><p>Po drodze pali� i �cina�. Nie by� to ju� �w dawny <emphasis>Carolus Gustavus</emphasis>, pan dobry, ludzki i weso�y, klaszcz�cy w d�onie je�dzie polskiej, mrugaj�cy oczyma przy ucztach i schlebiaj�cy �o�nierzom. Teraz, gdzie si� ukaza�, p�yn�a potokiem krew szlachecka i ch�opska. Po drodze �ciera� partie<a l:href="#fn3" type="note">[3]</a>, je�c�w wiesza�, nikogo nie �ywi�<a l:href="#fn4" type="note">[4]</a>.</p><p>Ale jak gdy w�r�d g�szczy bor�w pot�ny nied�wied� niesie swe ci�kie cielsko, krusz�c po drodze krze i ga��zie, wilcy za� id� w trop za nim i nie �mi�c mu drogi zast�pi�, coraz bli�ej nast�puj� na� z ty�u, tak i owe partie ci�gn�y za armi� Karola, w coraz cia�niejsze ��cz�c si� gromady, i sz�y za Szwedem, jako cie� idzie za cz�owiekiem, i wytrwa�ej jak cie�, bo we dnie i w nocy, w pogod� i w niepogod�; przed nim za� psuto mosty, niszczono zapasy, �e musia� i�� jak w pustyni�, nie maj�c g�owy gdzie schroni� lub si� w g�odzie czym pokrzepi�.</p><p>Sam Karol Gustaw wpr�dce pomiarkowa�, jak straszne jest jego przedsi�wzi�cie. Wojna rozlewa�a si� naok� niego tak szeroko, jak morze rozlewa si� naok� zab��kanego w�r�d roztoczy okr�tu. Gorza�y Prusy, gorza�a Wielkopolska, kt�ra pierwsza podda�stwo przyj�wszy, pierwsza chcia�a szwedzkie jarzmo zrzuci�, gorza�a Ma�opolska i Ru�, i Litwa, i �mud�<a l:href="#fn5" type="note">[5]</a>. W zamkach i w wielkich miastach, niby na wyspach, trzymali si� jeszcze Szwedzi, zreszt� wsie, bory, pola, rzeki by�y ju� w polskim r�ku. Nie tylko cz�owiek, nie tylko mniejszy podjazd, ale i pu�k ca�y nie m�g� si� od g��wnej szwedzkiej si�y ani na dwie godzin od��czy�, bo zaraz przepada� bez wie�ci, a je�cy, kt�rzy wpadli w ch�opskie r�ce, umierali w m�kach straszliwych.</p><p>Pr�no Karol Gustaw po wsiach i miastach og�asza� kaza�, i� kt�ry ch�op zbrojnego szlachcica �ywcem lub umar�ego dostawi, wolno�� na wieczne czasy i ziemi� w nagrod� otrzyma, ch�opi bowiem po r�wni ze szlacht� i mieszczany<a l:href="#fn6" type="note">[6]</a> wyci�gn�li do las�w. Lud z g�r, lud z puszcz g��bokich, lud z �ug�w i p�l tkwi� w lasach, czyni� zasieki Szwedom po drodze, napada� na mniejsze prezydia, wycina� w pie� podjazdy. Cepy, wid�y i kosy nie gorzej od szlacheckich szabel op�yn�y krwi� szwedzk�.</p><p>Tym bardziej za� gniew wzbiera� w sercu Karola, �e przed kilkunastu miesi�cami tak �atwo ten kraj ogarn��, wi�c prawie nie m�g� poj��, co si� sta�o, sk�d te si�y, sk�d ten op�r, sk�d ta wojna straszna na �mier� i �ycie, kt�rej ko�ca przed sob� nie widzia� i odgadn�� go nie umia�.</p><p>Cz�ste te� bywa�y narady w obozie szwedzkim. Szli z kr�lem: brat jego Adolf, ksi��� biponcki, komend� nad wojskiem maj�cy, Robert Duglas<a l:href="#fn7" type="note">[7]</a>, Henryk Horn, krewny tego, kt�ry pod Cz�stochow� by� kos� ch�opsk� usieczon, Waldemar, graf du�ski � i �w Miller<a l:href="#fn8" type="note">[8]</a>, kt�ry u st�p Jasnej G�ry s�aw� sw� bojow� zostawi�, i Aszemberg w prowadzeniu jazdy mi�dzy Szwedami najbieglejszy, i Hammerszyld, kt�ry armatami zawiadowa�, i stary zb�j, marsza�ek Arfuid Wittenberg<a l:href="#fn9" type="note">[9]</a>, ze zdzierstw swych s�awny, a ostatkiem zdrowia goni�cy, bo przez galick� chorob� toczon<a l:href="#fn10" type="note">[10]</a> � i Forgell, i wielu innych � a wszystko wodzowie biegli w zdobywaniu miast i w polu kr�lowi tylko samemu jeniuszem ust�puj�cy.</p><p>Ci tedy l�kali si� w sercach, aby ca�e wojsko z kr�lem nie przepad�o, przez trudy, brak �ywno�ci i zaciek�o�� polsk� zmorzone. Stary Wittenberg wprost odradza� kr�lowi poch�d. �Jak�e to, kr�lu � m�wi� � b�dziesz zapuszcza� si� a� w ruskie kraje za nieprzyjacielem, kt�ry niszczy wszystko po drodze, sam niewidzialnym pozostaj�c? Co uczynisz, je�li koniom nie tylko siana i owsa, ale nawet strzech z cha�up zbraknie, a ludzie z niewywczas�w popadaj�? Gdzie s� owe wojska, kt�re w pomoc nam przyjad�, gdzie zamki, w kt�rych mogliby�my od�ywi� si� i strudzonym cz�onkom da� folg�? Nie r�wnam si� z twoj�, panie, s�aw�, ale gdybym by� Karolem Gustawem, w�a�nie bym tej s�awy, tak wielkimi zwyci�stwami nabytej, na zmienne koleje wojny nie wystawia�.�</p><p>Na to odpowiada� Karol Gustaw:</p><p>� I ja, gdybym by� Wittenbergiem.</p><p>Po czym Aleksandra Macedo�skiego wspomina�, z kt�rym lubi� by� por�wnywany, i szed� naprz�d, goni�c pana Czarnieckiego; ten za�, nie maj�c si� tak wielkich ani �wiczonych, umyka� si� przed nim, ale umyka� jak wilk, got�w zawsze si� zwr�ci�. Czasem te� szed� przed Szwedami, czasem po bokach, a czasem, zapad�szy w g�uchych lasach, puszcza� ich naprz�d, tak i� oni my�leli, �e jego goni�, a on w�a�nie szed� za nimi, wycina� opiesza�ych, tu i �wdzie uszczkn�� ca�y podjazd, znosi� id�ce wolniej pu�ki piesze, napada� na wozy z �ywno�ci�. I nigdy Szwedzi nie wiedzieli, gdzie jest, z kt�rej strony uderzy. Nieraz w zmrokach nocnych rozpoczynali ogie� z armat i muszkiet�w do zaro�li, s�dz�c, �e nieprzyjaciela maj� przed sob�. Nu�yli si� �miertelnie, szli w ch�odzie, g�odzie i zmartwieniu, a �w � <emphasis>vir molestissimus<a l:href="#fn11" type="note">[11]</a></emphasis> � wisia� ci�gle nad nimi, jako chmura gradowa wisi nad �anem zbo�a.</p><p>Na koniec dopadli go pod Go��biem, niedaleko uj�cia Wieprza do Wis�y. Niekt�re chor�gwie polskie, stoj�ce w gotowo�ci, rzuciwszy si� z impetem na nieprzyjaciela, roznios�y postrach i zamieszanie. Wi�c naprz�d skoczy� pan Wo�odyjowski ze swoj� lauda�sk� chor�gwi� i wspar�<a l:href="#fn12" type="note">[12]</a> kr�lewicza du�skiego Waldemara; za� pan Kawecki Samuel i m�odszy Jan stoczyli z pag�rka pancern� chor�giew na najemnych Angielczyk�w Wikilsona � i w mgnieniu oka po�arli ich, jako szczupak poch�ania klenia, za� pan Malawski zwar� si� z ksi�ciem biponckim tak szczelnie, i� ludzie i konie pomieszali si� ze sob� jako kurzawa, kt�r� dwa wichry z przeciwnych stron przynios� i jeden wir z niej uczyni�. W mgnieniu oka zepchni�to Szwed�w ku Wi�le, co widz�c, Duglas pospieszy� swoim z wyborow� rajtari� na ratunek. Lecz rozp�du i te nowe posi�ki wstrzyma� nie mog�y; pocz�li wi�c Szwedzi skaka� z wysokiego brzegu na l�d, padaj�c trupem tak g�sto, �e czernili si� na �nie�nym polu jako litery na bia�ej karcie. Leg� kr�lewicz Waldemar; leg� Wikilson, a ksi��� biponcki, obalon z koniem, nog� z�ama� � legli wszelako i obaj panowie Kaweccy, i pan Malawski, i Rudawski, i Rogowski, i pan Tymi�ski, i Choi�ski, i Porwaniecki, jeden tylko pan Wo�odyjowski, chocia� si� w szwedzkie szeregi jako nurek w wod� z g�ow� zanurza�, najmniejszej rany nie poni�s�.</p><p>Tymczasem przyci�gn�� sam Karol Gustaw z g��wn� si�� i armatami i na�wczas zmieni�a si� posta� boju. Inne Czarnieckiego pu�ki, niekarne i nie wy�wiczone, nie umia�y stan�� na czas w ordynku<a l:href="#fn13" type="note">[13]</a>; niekt�re koni nie mia�y pod r�k�, inne, po dalszych wsiach le��ce, wbrew rozkazom, aby ci�gle by�y w pogotowiu, za�ywa�y wczasu po chatach. Na owe gdy nieprzyjaciel natar� niespodzianie, wnet posz�y w rozsypk� i ku Wieprzowi umyka� pocz�y. Wi�c pan Czarniecki kaza� tr�bi� na odwr�t, aby tamtych pu�k�w, kt�re pierwsze uderzy�y, nie wygubi�. Jedni poszli tedy za Wieprz, inni do Ko�skowoli, zostawuj�c pole i s�aw� zwyci�stwa Karolowi, gdy� tych zw�aszcza, kt�rzy za Wieprz uchodzili, d�ugo �ciga�y chor�gwie Zbro�ka i Kali�skiego, przy Szwedach jeszcze zostaj�ce.</p><p>Rado�� by�a w obozie szwedzkim niezmierna. Niewielkie wprawdzie dosta�y si� Szwedom owego zwyci�stwa trofea: sakiewki z owsem i troch� pustych woz�w, lecz Karolowi nie o �up tym razem chodzi�o. Cieszy� si�, �e zwyci�stwo sz�o jak i dawniej, w jego �lady, �e ledwo si� pokaza�, ju� pogromi� � i to samego pana Czarnieckiego, na kt�rym najwi�ksze nadzieje Jana Kazimierza i Rzeczypospolitej spoczywa�y. M�g� si� spodziewa�, �e wie�� rozbiegnie si� po ca�ym kraju, �e ka�de usta b�d� powtarza�y: �Czarniecki zniesion�, i� boja�liwi rozmiary kl�ski przesadz�, a przez to zw�tl� serca i odbior� ducha wszystkim, kt�rzy na g�os konfederacji tyszowieckiej za bro� chwycili.</p><p>Wi�c gdy mu przyniesiono i rzucono pod nogi owe sakiewki owsa, a z nimi razem cia�a Wikilsona i Waldemara, on zwr�ci� si� do swych frasobliwych jenera��w i rzek�:</p><p>� Rozmarszczcie ichmo�ciowie czo�a, bo to jest najwi�ksze zwyci�stwo, jakiem od roku odni�s�, i ca�� wojn� sko�czy� ono mo�e.</p><p>� Wasza kr�lewska mo�� � odrzek� Wittenberg, kt�ry s�abszym jak zwykle b�d�c, czarniej rzeczy widzia� � dzi�kujmy Bogu i za to, �e poch�d dalszy b�dziem mie� spokojny; chocia� takie wojska jak Czarnieckiego pr�dko si� rozpraszaj�, ale i pr�dko zbieraj� na powr�t.</p><p>Na to kr�l:</p><p>� Panie marsza�ku! nie mam ci� za gorszego wodza od Czarnieckiego, ale gdybym ci� tak rozbi�, tusz�, �e i przez dwa miesi�ce nie zdo�a�by� wojsk zebra�.</p><p>Wittenberg sk�oni� si� tylko w milczeniu, a Karol m�wi� dalej:</p><p>� Tak jest, poch�d b�dziem mieli spokojny, bo tylko jeden Czarniecki m�g� go naprawd� tamowa�. Nie masz wojsk Czarnieckiego, nie masz przeszk�d!</p><p>Jenera�owie uradowali si� tymi s�owy. Upojone zwyci�stwem wojska przechodzi�y przed oczyma kr�la z krzykiem i �piewami. Czarniecki przesta� wisie� na kszta�t chmury nad nimi. Czarniecki, rozproszony, przesta� istnie�! Wobec tej my�li zapomnieli o przebytej mord�dze � wobec tej my�li mi�e by�y im przysz�e trudy. S�owa kr�lewskie, kt�re wielu oficer�w s�ysza�o, roznios�y si� po obozie i wszyscy byli tego mniemania, �e zwyci�stwo istotnie mia�o nadzwyczajne znaczenie, �e smok wojny na nowo zabity, a jeno czasy pomsty i panowania nastan�.</p><p>Kr�l da� wojsku kilkana�cie godzin spoczynku; tymczasem od Kozienic przysz�y wozy z �ywno�ci�. Wojska roztasowa�y si� w Go��biu, w Krowienikach i w �yczynie. Rajtarowie<a l:href="#fn14" type="note">[14]</a> pozapalali opuszczone domostwa, powieszono kilkunastu ch�op�w wzi�tych z broni� w r�ku i kilku pacholik�w wojskowych, kt�rych za ch�op�w poczytano; nast�pnie odby�a si� uczta, po niej za� �o�nierstwo zasn�o snem twardym, bo od dawna po raz pierwszy spokojnym.</p><p>Nazajutrz dzie� zbudzili si� rze�ko i pierwsze s�owa, jakie nap�yn�y wszystkim do ust, by�y:</p><p>� Nie masz Czarnieckiego!</p><p>Powtarza� to jeden drugiemu, jakby si� wzajem chcieli o dobrej nowinie upewni�. Poch�d rozpocz�� si� weso�o. Dzie� by� suchy, zimny, pogodny. Szer�� ko�ska i nozdrza pokrywa�y si� szronem. Zimny wiatr pozmra�a� ka�u�e na trakcie lubelskim i drog� uczyni� dobr�. Wojska wyci�gn�y si� niemal milowym w�em, czego przedtem nie czyni�y nigdy. Dwa pu�ki drago�skie pod wodz� Francuza Dubois posz�y na Ko�skowol�, Markuszew i Garb�w w mili od g��wnej si�y. Gdyby tak sz�y przed trzema jeszcze dniami, sz�yby na pewn� �mier�, lecz teraz poprzedza� je postrach i s�awa zwyci�stwa.</p><p>� Nie masz Czarnieckiego! � powtarzali sobie oficerowie i �o�nierze.</p><p>Jako� poch�d odbywa� si� spokojnie. Z g��bin le�nych nie dochodzi�y okrzyki, z zaro�li nie wypada�y groty puszczane niewidzialnymi r�kami.</p><p>Pod wiecz�r Karol Gustaw przyby� do Garbowa, wes� i w dobrym humorze. Ju� w�a�nie zabiera� si� do spoczynku, gdy Aszemberg daj zna� przez s�u�bowego oficera, �e chce si� pilno widzie� z kr�lem.</p><p>Po chwili wszed� do kwatery, i nie sam, ale z kapitanem drago�skim. Kr�l, kt�ry mia� oko bystre i pami�� tak niezmiern�, �e wszystkich niemal �o�nierzy imiona pami�ta�, pozna� zaraz kapitana.</p><p>� A co nowego, Freed? � spyta�. � Dubois wr�ci�?</p><p>� Dubois zabity � odpowiedzia� Freed.</p><p>Kr�l zmiesza� si�; teraz dopiero zauwa�y�, �e kapitan wygl�da�, jak gdyby go z grobu wyj�to, i odzie� mia� poszarpan�.</p><p>� A dragoni? � spyta� � one dwa pu�ki?</p><p>� Wszystko w pie� wyci�te. Mnie jednego �ywcem puszczono!</p><p>Smag�e oblicze kr�la sta�o si� jeszcze ciemniejszym; r�koma za�o�y� sobie pukle w�os�w za uszy.</p><p>� Kto to uczyni�?</p><p>� Czarniecki!</p><p>Karol Gustaw umilk� i pocz�� patrze� ze zdumieniem na Aszemberga, a ten g�ow� tylko kiwa�, jakby chcia� powtarza�:</p><p>� Czarniecki! Czarniecki! Czarniecki!</p><p>� Wszystko to niepodobne do wiary � rzek� po chwili kr�l. � Widzia�e� go na w�asne oczy?</p><p>� Jako tw�j majestat, panie, widz�. Przykaza� mi pok�oni� si� waszej kr�lewskiej mo�ci i o�wiadczy�, �e teraz za Wis�� si� zn�w przeprawia, ale wnet tropem naszym p�jdzie. Nie wiem, czyli prawd� powiada��</p><p>� Dobrze! � rzek� kr�l. � Si�a<a l:href="#fn15" type="note">[15]</a> przy nim ludzi?</p><p>� Nie mog�em dok�adnie zmiarkowa�, ale ze cztery tysi�ce ludzi sam widzia�em, a za lasem sta�a tak�e jakowa� jazda. Otoczono nas wedle Krasiczyna, do kt�rego pu�kownik Dubois umy�lnie z traktu zboczy�, bo mu doniesiono, �e si� tam ludzie jakowi� znajduj�. Teraz mniemam, �e Czarniecki umy�lnie podes�a� j�zyka<a l:href="#fn16" type="note">[16]</a>, aby nas w zasadzk� wprowadzi�. Jako� nikt pr�cz mnie �ywy nie wyszed�. Ch�opstwo dobija�o rannych, jam cudem ocala�!</p><p>� Z diab�em chyba ten cz�owiek wszed� w przymierze � rzek�, przyk�adaj�c d�o� do czo�a, kr�l. � Bo �eby po takiej kl�sce zn�w wojsko zebra� i nad karkiem nam stan��, nie ludzka moc!</p><p>� Sta�o si� wedle tego, co marsza�ek Wittenberg przewidywa� � wtr�ci� Aszemberg.</p><p>Na to kr�l wybuchn��:</p><p>� Wy wszyscy umiecie przewidywa�, jeno radzi� nie umiecie!</p><p>Aszemberg poblad� i umilk�. Karol Gustaw, gdy by� wes�, zdawa� si� by� z samej dobroci ulepiony, ale gdy raz brew zmarszczy�, wzbudza� strach nieopisany w najbli�szych � i nie tak ptaki kryj� si� przed or�em, jako kryli si� przed nim najstarsi i najzas�u�e�si jenera�owie.</p><p>Lecz teraz wpr�dce si� pomiarkowa� i pyta� znowu kapitana Freeda:</p><p>� Zacne� to wojska przy Czarnieckim?</p><p>� Widzia�em kilka chor�gwi niepor�wnanych, jako to u nich bywa jazda.</p><p>� To te same pod Go��biem z tak� furi� naciera�y. Stare musz� by� pu�ki. A on sam, Czarniecki, wes�, dufny?</p><p>� Tak dufny, jakoby to on pod Go��biem rozgromi�. Teraz tym bardziej musia�y si� serca w nich podnie��, bo o go��bskiej ju� zapomnieli, a krasiczy�sk� wiktori� si� chwal�. Wasza kr�lewska mo��! co mi kaza� Czarniecki powt�rzy�, tom powt�rzy�, ale gdym ju� wyje�d�a�, zbli�y� si� do mnie kto� ze starszyzny, cz�ek pot�ny, stary, i rzek� mi, i� jest ten, kt�ry wiekopomnego Gustawa Adolfa w r�cznym boju rozci�gn��. Si�a<a l:href="#fn17" type="note">[17]</a> i przeciwko waszej kr�lewskiej mo�ci blu�ni�, inni za� mu wt�rowali. Tak oni si� che�pi�! Odjecha�em w�r�d ur�ga� i wymy�la�</p><p>� Mniejsza z tym! � odpar� Karol Gustaw. � Czarniecki nie rozbity i wojska ju� zebra�, to grunt. Tym spieszniej musimy i�� naprz�d, aby polskiego Dariusza jak najpr�dzej dosi�gn��. Waszmo�ciom wolno ju� odej��. Wojsku rozg�osi�, �e owe pu�ki od kup ch�opskich na oparzeliskach zgin�y. Idziemy naprz�d!</p><p>Oficerowie wyszli, Karol Gustaw zosta� sam. Przez czas jaki� duma� pos�pnie. Mia�o�by zwyci�stwo pod Go��biem �adnych owoc�w nie przynie��, po�o�enia nie zmieni�, owszem, wi�ksz� tylko zaciek�o�� w ca�ym tym kraju rozbudzi�?</p><p>Karol Gustaw wobec wojska i jenera��w okazywa� zawsze pewno�� siebie i wiar�, ale gdy zosta� sam i poczyna� rozmy�la� o tej wojnie, jaka si� od pocz�tku �atwo zacz�a, a coraz trudniejsz� stawa�a � nieraz ogarnia�o go zw�tpienie. Wszystkie wypadki przedstawia�y mu si� jako� dziwnie. Cz�sto wyj�cia nie widzia�, ko�ca nie m�g� odgadn��. Czasem zdawa�o mu si�, �e jest jako cz�owiek, kt�ry wszed�szy z brzegu morskiego w wod�, czuje, �e za ka�dym krokiem g��biej schodzi i wkr�tce straci grunt pod nogami.</p><p>Lecz wierzy� w gwiazdy. I teraz wi�c podszed� do okna, aby na swoj� wybran� popatrzy�, na t� w�a�ciwie, kt�ra w Wielkim Wozie, czyli w Nied�wiedzicy, najwy�sze miejsce zajmuje i �wieci najmocniej. Niebo by�o pogodne, wi�c i w tej chwili p�on�a jaskrawo, migota�a si� na b��kitno i czerwono � z dala tylko, poni�ej, na ciemnym granacie nieba, czerni�a si� jako w�� samotna chmura, od kt�rej sz�y jakby ramiona, jakby ga��zie, jakby macki morskiego potworu i zdawa�y si� coraz zbli�a� ku kr�lewskiej gwie�dzie.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� II</p></title><p>Nazajutrz dzie� ruszy� kr�l w dalszy poch�d i przyci�gn�� do Lublina. Tam otrzymawszy wiadomo��, i� pan Sapieha po odparciu Bogus�awowego najazdu ze znacznym wojskiem ci�gnie, takowego zaniecha�, Lublin tylko za�og� umocni� i szed� dalej.</p><p>Najbli�szym celem wyprawy by� teraz dla niego Zamo��, gdyby bowiem ow� pot�n� twierdz� zdo�a� zaj��, zyska�by niewzruszon� podstaw� do dalszej wojny i tak znamienit� przewag�, i� szcz�liwego ko�ca m�g�by z ca�� otuch� wygl�da�. O Zamo�ciu r�ne kr��y�y mniemania. Polacy, dotychczas jeszcze przy Karolu stoj�cy, utrzymywali, i� to jest twierdza w Rzeczypospolitej najpot�niejsza, i przytaczali na dow�d, i� wszystkie si�y Chmielnickiego wstrzyma�a.</p><p>Lecz poniewa� Karol spostrzeg�, i� Polacy zgo�a nie byli w fortyfikowaniu twierdz biegli, i takie za silne uwa�ali, kt�re po innych krajach zaledwie do trzeciorz�dnych liczono, �e wiedzia� i o tym, i� w �adnej z twierdz nie by�o dostatecznego opatrunku, to jest ani mur�w jak nale�y utrzymanych, ani budowli ziemnych, ani broni nale�ytej, przeto i co do Zamo�cia dobrej by� my�li. Liczy� te� na urok swego imienia, na s�aw� niezwyci�onego wodza, a wreszcie i na uk�ady. Uk�adami, kt�re ka�den<a l:href="#fn18" type="note">[18]</a> magnat mocen by� w tej Rzeczypospolitej zawiera� albo przynajmniej pozwala� sobie zawiera�, wi�cej dotychczas Karol wsk�ra� ni� broni�. Jako wi�c cz�ek przebieg�y i lubi�cy wiedzie�, z kim ma do czynienia, starannie wszystkie wiadomo�ci o w�adcy Zamo�cia zbiera�. Wypytywa� o jego obyczaje, sk�onno�ci, dowcip<a l:href="#fn19" type="note">[19]</a> i fantazj�.</p><p>Jan Sapieha, kt�ry naonczas zdrad� jeszcze, ku wielkiemu umartwieniu wojewody witebskiego, nazwisko kala�, najwi�cej kr�lowi dawa� obja�nie� co do pana starosty ka�uskiego. Trawili te� na naradach ca�e godziny. Sapieha zreszt� nie s�dzi�, aby �atwo przysz�o kr�lowi pana na Zamo�ciu skaptowa�.</p><p>� Pieni�dzmi go nie skusi� � m�wi� pan Jan � bo cz�ek okrutnie mo�ny. O godno�ci nie dba i nigdy o nie nie zabiega�, nie chcia� ich wonczas nawet, gdy same go szuka�y� Co do tytu��w, sam s�ysza�em, jak na dworze zgromi� pana des Noyersa, sekretarza kr�lowej, za to, �e m�wi�c do niego, powiedzia�: <emphasis>mon prince<a l:href="#fn20" type="note">[20]</a>!</emphasis> � �Jam nie <emphasis>prince</emphasis> (rzecze mu), alem archiduk�w<a l:href="#fn21" type="note">[21]</a> wi�niami w moim Zamo�ciu miewa�.� Co prawda zreszt�, to nie on miewa�, jeno jego dziad, kt�rego Wielkim w narodzie naszym nazywaj�.</p><p>� Byle mi bramy Zamo�cia otworzy�, zaofiaruj� mu co� takiego, czego �aden kr�l polski zaofiarowa� by nie m�g�.</p><p>Sapie�e nie wypada�o pyta�, co by takiego by�o, spojrza� tylko z ciekawo�ci� na Karola Gustawa, ten za� zrozumia� spojrzenie i odrzek� odgarniaj�c, wedle zwyczaju, w�osy za uszy:</p><p>� Zaofiaruj� mu wojew�dztwo lubelskie jako niezawis�e ksi�stwo � korona skusi go. �aden by z was si� takiej pokusie nie opar�, nawet dzisiejszy wojewoda wile�ski.</p><p>� Nieograniczona jest hojno�� waszej kr�lewskiej mo�ci � odpar�, nie bez pewnej ironii w g�osie, Sapieha.</p><p>A Karol odpowiedzia� z w�a�ciwym sobie cynizmem:</p><p>� Daj�, bo nie moje.</p><p>Sapieha pokr�ci� g�ow�.</p><p>� Nie�onaty cz�owiek jest i syn�w nie ma. Temu korona mi�a, kto potomstwu przekaza� j� mo�e.</p><p>� Jakich�e tedy sposob�w radzisz mi wasza mo�� si� chwyci�?</p><p>� Mniema�bym, �e pochlebstwem najwi�cej da si� wsk�ra�. Pan to jest niezbyt bystrego dowcipu i snadnie go mo�na objecha�. Trzeba mu przedstawi�, jako od niego tylko zale�y uspokojenie Rzeczypospolitej, trzeba mu wm�wi�, i� on jeden mo�e j� os�oni� od wojny, nieszcz�cia, kl�sk wszelkich i przysz�ych nieszcz��, a to w�a�nie przez otwarcie bram. Je�li ryba ten haczyk po�knie, to b�dziemy w Zamo�ciu, inaczej � nie!</p><p>� Zostan� dzia�a jako ostatnia racja!</p><p>� Hm! Na t� racj� znajdzie si� z czego w Zamo�ciu odpowiedzie�. Armat ci�kich tam nie brak, a my musieliby�my je dopiero sprowadza�, co gdy roztopy nast�pi�, stanie si� niepodobnym.</p><p>� S�ysza�em, �e piechoty w twierdzy s� grzeczne, ale jazdy im brak.</p><p>� Jazda tylko w go�ym polu potrzebna, a zreszt�, skoro Czarniecki, jako si� pokaza�o, nie rozbit, to m�g� jedn� i drug� chor�giew do pos�ug wrzuci�.</p><p>� Wasza mo�� same tylko trudno�ci widzisz.</p><p>� Ale wci�� ufam w szcz�liw� gwiazd� waszej kr�lewskiej mo�ci � odpar� Sapieha.</p><p>Mia� jednak s�uszno�� pan Jan przewiduj�c, �e Czarniecki opatrzy� Zamo�� w jazd�, konieczn� do podjazd�w i chwytania j�zyk�w<a l:href="#fn22" type="note">[22]</a>. Wprawdzie pan Zamoyski mia� swojej dosy� i wcale pomocy nie potrzebowa�, lecz kasztelan kijowski dwie chor�gwie, kt�re najbardziej ucierpia�y pod Go��biem, to jest Szemberkow� i lauda�sk�, umy�lnie do fortecy pos�a�, �eby mog�y odpocz��, od�ywi� si� i konie srodze zmarnowane zmieni�. W Zamo�ciu przyj�� je pan Sobiepan go�cinnie, a gdy si� dowiedzia�, jacy s�awni �o�nierze w nich si� znajduj�, tedy pod niebo ich wynosi�, darami obsypa� i co dzie� u sto�u swego sadza�.</p><p>Lecz kt� opisze rado�� i rozrzewnienie ksi�nej Gryzeldy na widok pana Skrzetuskiego i pana Wo�odyjowskiego, dawnych najdzielniejszych wielkiego m�a pu�kownik�w. Padli jej do n�g obaj, rzewne �zy na widok ukochanej pani wylewaj�c, a i ona nie mog�a p�aczu pohamowa�. Ile� bo wspomnie� ��czy�o si� z nimi z owych dawnych czas�w �ubnia�skich, gdy m�� jej, s�awa i ukochanie narodu, pe�en si� �ycia, w�ada� pot�nie dzik� krain�, jak Jowisz jednym zmarszczeniem brwi wzniecaj�c postrach w�r�d barbarzy�stwa. Takie to niedawne czasy, a gdzie one? Dzi� w�adyka<a l:href="#fn23" type="note">[23]</a> w grobie, krain� barbarzy�cy posiedli, a ona, wdowa, siedzi oto na popio�ach szcz�cia, wielko�ci, smutkiem jeno �yj�c i modlitw�.</p><p>Wszelako w owych wspomnieniach tak s�odycz z gorycz� si� pomiesza�a, �e my�li tych trojga rade lecia�y w przesz�o��. Wi�c rozmawiali o dawnym �yciu, o miejscach, kt�rych nie mia�y ju� ujrze� ich oczy, o dawnych wojnach, wreszcie o dzisiejszych czasach kl�ski i gniewu bo�ego.</p><p>� Gdyby nasz ksi��� �y�! � m�wi� Skrzetuski � inne by by�y Rzeczypospolitej koleje. Kozactwo by�oby starte, Zadnieprze przy Rzeczypospolitej, a Szwed teraz znalaz�by swego pogromiciela. B�g zarz�dzi�, jak chcia�, aby za grzechy nas ukara�.</p><p>� Oby B�g w panu Czarnieckim obro�c� wskrzesi�! � rzek�a ksi�na Gryzelda.</p><p>� Tak i b�dzie! � zawo�a� pan Wo�odyjowski. � Jako nasz ksi��� innych pan�w g�ow� przenosi�, tak i on wcale do innych wodz�w niepodobny. Znam ja przecie obu pan�w hetman�w koronnych i pana Sapieh� litewskiego. Wielcy to �o�nierze, ale przecie jest co� w panu Czarnieckim ekstraordynaryjnego<a l:href="#fn24" type="note">[24]</a>, rzek�by�: orze�, nie cz�owiek. Niby �askaw, a wszyscy go si� boj�, ba! nawet pan Zag�oba cz�sto o krotochwilach<a l:href="#fn25" type="note">[25]</a> swych przy nim zapomina. A jak wojsko prowadzi! jak szykuje! � imaginacj�<a l:href="#fn26" type="note">[26]</a> przechodzi! Nie mo�e inaczej by�, tylko wielki wojennik powstaje w Rzeczypospolitej.</p><p>� M�� m�j, kt�ry go pu�kownikiem zna�, jeszcze w�wczas wielko�� mu przepowiada� � rzek�a ksi�na.</p><p>� M�wiono nawet, �e �ony na naszym dworze mia� szuka� � wtr�ci� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Nie pami�tam, aby o tym by�a mowa � odpar�a ksi�na.</p><p>Jako� nie mog�a pami�ta�, bo nigdy nic podobnego nie by�o, ale pan Wo�odyjowski chytrze na razie to wymy�li�, chc�c zwr�ci� rozmow� na fraucymer<a l:href="#fn27" type="note">[27]</a> ksi�nej i o pannie Anusi Borzobohatej czego� si� dowiedzie�, albowiem wprost pyta� os�dzi� za rzecz nieprzyzwoit� i zbyt wzgl�dem majestatu ksi�nej poufa��. Lecz wybieg si� nie uda�. Ksi�na wr�ci�a zn�w my�l� do m�a i wojen kozackich, za czym i ma�y rycerz pomy�la�: �Nie ma Anusi, mo�e od B�g wie wielu lat!� I wi�cej o ni� nie pyta�.</p><p>M�g� pyta� oficer�w, ale i jego umys�, i wszystkie zaj�te by�y czym innym. Co dzie� podjazdy dawa�y zna�, �e Szwedzi coraz to bli�ej, gotowano si� wi�c do obrony. Skrzetuski i Wo�odyjowski dostali funkcje na murach, jako oficerowie i Szwed�w, i wojny z nimi �wiadomi. Pan Zag�oba ducha dodawa� i opowiada� o nieprzyjacielu tym, kt�rzy go dotychczas nie znali, a by�o takich mi�dzy zamojskimi �o�nierzami dosy�, gdy� Szwedzi nie zapuszczali si� dotychczas pod Zamo��.</p><p>Zag�oba w lot pana starost� ka�uskiego przezna�, a ten niezmiernie go polubi� i we wszystkim si� do niego zwraca�, zw�aszcza �e i od ksi�nej Gryzeldy s�ysza�, jako w swoim czasie sam ksi��� Jeremi pana Zag�ob� wenerowa�<a l:href="#fn28" type="note">[28]</a> i <emphasis>vir incomparabilis</emphasis><a l:href="#fn29" type="note">[29]</a>nazywa�. Co dzie� tedy przy stole wszyscy s�uchali, a pan Zag�oba prawi� o dawniejszych i nowszych czasach, o wojnach z Kozaki<a l:href="#fn30" type="note">[30]</a>, o zdradzie Radziwi��a, o tym, jako pana Sapieh� na ludzi wyprowadzi�.</p><p>� Radzi�em mu � m�wi� � i�by siemi� konopne w kieszeni nosi� i po trochu spo�ywa�. To tak ci si� do tego przyzwyczai�, �e teraz coraz to ziarno wyjmie, wrzuci do g�by, rozgryzie, miazg� zje, a �uskwin� wyplunie. W nocy, jak si� obudzi, tak�e to czyni. Od tej pory tak mu si� dowcip<a l:href="#fn31" type="note">[31]</a> zaostrzy�, �e i najbli�si go nie poznaj�.</p><p>� Jak�e to? � pyta� starosta ka�uski.</p><p>� Bo w konopiach <emphasis>oleum</emphasis><a l:href="#fn32" type="note">[32]</a> si� znajduje, przez co i w g�owie jedz�cemu go przybywa.</p><p>� Bodaj�e wasz� mo��! � rzek� jeden z pu�kownik�w. � To� w brzuchu oleju przybywa, nie w g�owie.</p><p>� <emphasis>Est modus in rebus<a l:href="#fn33" type="note">[33]</a>!</emphasis> � rzecze na to Zag�oba � trzeba co najwi�cej wina pi�: <emphasis>oleum</emphasis>, jako l�ejsze, zawsze b�dzie na wierzchu, wino za�, kt�re i bez tego idzie do g�owy, poniesie ze sob� ka�d� cnotliw� substancj�. Ten sekret mam od Lupu�a, hospodara<a l:href="#fn34" type="note">[34]</a>, po kt�rym jak wa�ciom wiadomo, chcieli mnie Wo�osi na hospodarstwo posadzi�, ale su�tan, kt�ry woli, by hospodarowie nie mieli potomstwa, postawi� mi kondycj�<a l:href="#fn35" type="note">[35]</a>, na kt�r� zgodzi� si� nie mog�em.</p><p>� Musia�e� wa�� si�a<a l:href="#fn36" type="note">[36]</a> konopnego siemienia i sam za�ywa�? � rzek� na to pan Sobiepan.</p><p>� Ja nie potrzebowa�em, ale waszej dostojno�ci z ca�ego serca radz�! � odpar� Zag�oba.</p><p>S�ysz�c te �mia�e s�owa, zl�kli si� niekt�rzy, �eby ich pan starosta ka�uski do serca nie wzi��, lecz on, czy nie zmiarkowa�, czy nie chcia� zmiarkowa�, do��, �e u�miechn�� si� tylko i spyta�:</p><p>� A s�onecznikowe ziarna nie mog� konopnych zast�pi�?</p><p>� Mog� � odrzek� Zag�oba � jeno poniewa� olej ze s�onecznik�w jest ci�szy, przeto trzeba wino mocniejsze pi� od tego, kt�re teraz oto pijemy.</p><p>Pan starosta zrozumia�, o co chodzi, rozochoci� si� i zaraz kaza� co najlepszych win przynie��. Za czym uradowali si� w sercach wszyscy i ochota sta�a si� powszechn�. Pito i wiwatowano na zdrowie kr�lewskie, gospodarskie i pana Czarnieckiego. Pan Zag�oba wpad� w humor przedni, nikogo do g�osu nie dopu�ci�. Opowiada� wi�c o go��bskiej potrzebie<a l:href="#fn37" type="note">[37]</a> bardzo szeroko, w kt�rej istotnie dobrze stawa�, bo zreszt�, s�u��c w chor�gwi lauda�skiej, nie m�g� inaczej uczyni�. Ale �e od je�c�w szwedzkich, wzi�tych z pu�k�w Dubois, wiedziano o �mierci grafa Waldemara, wi�c oczywi�cie wzi�� pan Zag�oba na si� za t� �mier� odpowiedzialno��.</p><p>� Ca�kiem inaczej by ta bitwa posz�a � m�wi� � �eby nie to, �em w�a�nie poprzedzaj�cego dnia do Baranowa, do tamtejszego kanonika, odjecha�, i Czarniecki nie wiedz�c, gdzie jestem, poradzi� si� mnie nie m�g�. Mo�e te� i Szwedzi o owym kanoniku zas�yszeli, bo u niego miody przednie, i niebawem pod Go��b podeszli. Gdym wr�ci�, by�o ju� za p�no, kr�l nast�pi� i zaraz trzeba by�o uderza�. Poszli�my jako w dym, ale c�, kiedy pospolitacy wol� w ten spos�b kontempt<a l:href="#fn38" type="note">[38]</a> nieprzyjacielowi okazywa�, �e si� ty�em do niego odwracaj�. Nie wiem, jako sobie teraz Czarniecki da rady beze mnie!</p><p>� Da sobie rady! nie obawiaj si� wa�pan! � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� I wiem dlaczego. Bo kr�l szwedzki woli za mn� pod Zamo�� wali� ni� jego po Powi�lu szuka�. Nie neguj� ja Czarnieckiemu, �e dobry �o�nierz, ale kiedy pocznie brod� kr�ci�, a swym �biczym wzrokiem patrzy�, tedy towarzyszowi spod najg�rniejszej chor�gwi wydaje si�, �e jest dragonem� Nic on na godno�� nie uwa�a, czego i sami�cie byli �wiadkami, gdy pana �yrskiego, cz�eka znacznego, kaza� po majdanie ko�mi w��czy� za to tylko, �e z podjazdem nie dotar� tam, gdzie mia� rozkaz. Ze szlacht�, mo�ci panowie, trzeba po ojcowsku, nie po drago�sku� Powiesz mu: �Panie bracie, a b�d� �askaw, a id��, rozczulisz go, na ojczyzn� i s�aw� wspomniawszy, to ci dalej p�jdzie ni� dragon, kt�ry dla lafy<a l:href="#fn39" type="note">[39]</a> s�u�y.</p><p>� Szlachcic szlachcicem, a wojna wojn� � ozwa� si� starosta.</p><p>� Bardzo to misternie wasza dostojno�� wywiod�a � odpar� Zag�oba.</p><p>� A taki pan Czarniecki koncept Carolusowi w ko�cu powariuje! � zauwa�y� Wo�odyjowski. � By�em te� na niejednej wojnie i m�wi� o tym mog�.</p><p>� Pierwej my mu powariujemy pod Zamo�ciem � odpar� pan starosta ka�uski, wydymaj�c usta, sapi�c z okrutn� fantazj�, wytrzeszczaj�c oczy i bior�c si� w boki. � Ba! fiu! Co mnie tam! H�? Kogo w go�ci prosz�, temu drzwi otwieram! Co? ha!</p><p>Tu pan starosta zacz�� jeszcze mocniej sapa�, kolanami o st� uderza�, przechyla� si�, kr�ci� g�ow�, a sro�y� si�, a oczami b�yska� i m�wi�, jako mia� zwyczaj, z pewn� rubaszn� niedba�o�ci�:</p><p>� Co mi tam! On pan w Szwecji, a Zamoyski Sobiepan w Zamo�ciu. <emphasis>Eques polonus sum<a l:href="#fn40" type="note">[40]</a></emphasis>, nic wi�cej, co? Alem u siebie. Ja Zamoyski, a on kr�l szwedzki� a Maksymilian by� austriacki, co? Idzie, a niech idzie� Obaczym! Jemu Szwecji ma�o, mnie Zamo�cia do��, ale go nie dam, co?</p><p>� Mi�o, mo�ci panowie, s�ucha� nie tylko takiej elokwencji, ale tak zacnych sentyment�w! � zakrzykn�� pan Zag�oba.</p><p>� Zamoyski Zamoyskim! � odpar� uradowany z pochwa�y starosta ka�uski. � Nie k�aniali�my si� i nie b�dziem� <emphasis>ma foi<a l:href="#fn41" type="note">[41]</a>!</emphasis> Zamo�cia nie dam, i basta.</p><p>� Zdrowie gospodarskie! � hukn�li oficerowie.</p><p>� <emphasis>Vivat! vivat!</emphasis></p><p>� Panie Zag�oba! � zawo�a� starosta � kr�la szwedzkiego nie puszcz� do Zamo�cia, a waszmo�ci z Zamo�cia!</p><p>� Panie starosto, dzi�kuj� za �ask�, ale tego wasza dostojno�� nie uczynisz, bo ile by� Carolusa pierwszym postanowieniem zmartwi�, tyle by� go drugim ucieszy�.</p><p>� Daj�e parol<a l:href="#fn42" type="note">[42]</a>, �e do mnie po wojnie przyjedziesz, co?</p><p>� Daj�</p><p>D�ugo jeszcze ucztowano, po czym sen pocz�� morzy� rycerzy, wi�c poszli na spoczynek, zw�aszcza �e wkr�tce mia�y si� dla nich zacz�� bezsenne noce, bo Szwedzi byli ju� blisko i przednich stra�y spodziewano si� lada godzina.</p><p>� Taki<a l:href="#fn43" type="note">[43]</a> on Zamo�cia naprawd� nie da � m�wi� Zag�oba, wracaj�c do swej kwatery ze Skrzetuskimi i Wo�odyjowskim. � Zauwa�yli�cie waszmo�ciowie, jake�my si� pokochali� Dobrze nam si� b�dzie w Zamo�ciu dzia�o, i mnie, i wam. Przystali�my do siebie z panem starost� tak, �e �aden stolarz futrowania<a l:href="#fn44" type="note">[44]</a> lepiej nie po��czy. Dobre panisko� Hm!� Gdyby by� moim kozikiem i gdybym go u pasa nosi�, cz�sto bym go o ose�k� wecowa�, bo troch� t�py� Ale dobry cz�ek, i ten nie zdradzi, jako oni skurczybykowie bir�a�scy� Uwa�ali�cie, jako magnatowie lgn� do starego Zag�oby� Nic, tylko si� op�dza� Ledwiem si� od Sapiehy wykaraska�, ju� jest drugi� Ale tego nastroj� jako basetl� i tak� na nim ari� Szwedom zagram, �e si� na �mier� pod Zamo�ciem zata�cuj�� Nakr�c� go jako gda�ski zegar do kuranta�</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� gwar dolatuj�cy z miasta. Po chwili znajomy oficer przesun�� si� szybko ko�o rozmawiaj�cych.</p><p>� St�j! � zawo�a� Wo�odyjowski. � Co tam?</p><p>� �un� z wa��w wida�. Szczebrzeszyn si� pali! Szwedzi tu�!</p><p>� Chod�my na wa�y, mo�ci panowie! � rzek� Skrzetuski.</p><p>� Id�cie, a ja zdrzemn�, bo mi na jutro si� potrzeba � odpowiedzia� Zag�oba.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� III</p></title><p>Tej�e jeszcze nocy pan Wo�odyjowski poszed� na podjazd i nad ranem sprowadzi� kilkunastu j�zyk�w<a l:href="#fn45" type="note">[45]</a>. Ci potwierdzili, �e kr�l szwedzki osob� w�asn� w Szczebrzeszynie si� znajduje i niebawem stanie pod Zamo�ciem.</p><p>Uradowa� si� pan starosta ka�uski t� wie�ci�, bo si� wielce rozrusza� i niek�aman� mia� ch�� wypr�bowania swych dzia� i mur�w na Szwedach. Mniema� przy tym, i bardzo s�usznie, �e cho�by ulec w ko�cu przysz�o, zawsze zatrzyma na sobie pot�g� szwedzk� przez ca�e miesi�ce, a przez ten czas Jan Kazimierz zbierze wojska, sprowadzi ca�� ord� w pomoc i w ca�ym kraju pot�ny a zwyci�ski op�r przygotuje.</p><p>� Raz mi si� zdarza sposobno�� � m�wi� z wielk� fantazj� na radzie wojennej � ojczy�nie i kr�lowi znamienit� przys�ug� odda�, zapowiadam te� waszmo�ciom, �e pierwej w powietrze si� wysadz�, nim tu szwedzka noga postoi. Chc� Zamoyskiego si�� bra�, dobrze! Niech bior�! Obaczym, kto lepszy! Wa�panowie, tusz�, z serca pomaga� mi b�dziecie!</p><p>� Gotowi�my pogin�� przy waszej dostojno�ci! � ozwali si� ch�rem oficerowie.</p><p>� Byle nas tylko oblegali � rzek� Zag�oba � bo gotowi zaniecha� Mo�ci panowie! jakem Zag�oba, pierwszy wycieczk� poprowadz�!</p><p>� Ja z wujem! � rzek� Roch Kowalski. � Na kr�la samego skocz�!</p><p>� Teraz na mury! � zakomenderowa� starosta ka�uski.</p><p>Ruszyli wszyscy. Mury by�y jako kwieciem �o�nierzami ubrane. Pu�ki piechoty tak �wietnej, jakiej nie by�o w ca�ej Rzeczypospolitej, sta�y w gotowo�ci jeden obok drugiego, z muszkietami w r�ku i oczyma zwr�conymi ku polom. Ma�o s�u�y�o w nich cudzoziemc�w, ledwie troch� Prusak�w i Francuz�w, g��wnie za� ch�opi ordynaccy. Lud ros�y, dorodny, kt�ren<a l:href="#fn46" type="note">[46]</a> gdy go w barwiste kolety przybrano i na mod�� cudzoziemsk� wy�wiczono, bi� si� tak dobrze jak najlepsi kromwelowscy Anglicy<a l:href="#fn47" type="note">[47]</a>. Szczeg�lnie t�dzy byli, gdy po strza�ach przysz�o rzuci� si� wr�cz na nieprzyjaciela. I teraz wygl�dali Szwed�w niecierpliwie, pomni dawniejszych swych nad Chmielnickim tryumf�w. Przy dzia�ach, kt�rych d�ugie szyje wyci�ga�y si� jakoby z ciekawo�ci� przez blanki ku polom, s�u�yli przewa�nie Flamandowie, do ognistej s�u�by najprzedniejsi. Za fortec� ju�, z tamtej strony fosy, kr�ci�y si� chor�gwie lekkiej jazdy, same bezpieczne, bo pod os�on� dzia� i schroniska pewne, a mog�ce w ka�dej chwili skoczy�, gdzie trzeba.</p><p>Starosta ka�uski obje�d�a� mury w szmelcowanej zbroi, z poz�ocistym buzdyganem<a l:href="#fn48" type="note">[48]</a> w r�ku, i co chwila pyta�:</p><p>� A co, nie wida� jeszcze?</p><p>I kl�� pod nosem, gdy mu zewsz�d odpowiadano, �e nie wida�. Po chwili jecha� w inn� stron� i znowu pyta�:</p><p>� A co? Nie wida�?</p><p>Tymczasem trudno by�o co� widzie�, bo troch� mg�y wisia�o w powietrzu. Dopiero ko�o dziesi�tej rano zacz�a opada�. Niebo b��kitne za�wieci�o nad g�owami, widnokr�g wyja�ni� si�, i zaraz te� na zachodniej stronie mur�w pocz�to wo�a�:</p><p>� Jad�! jad�! jad�!</p><p>Pan starosta, a z nim pan Zag�oba i trzej przyboczni oficerowie starosty wst�pili �ywo na angu�<a l:href="#fn49" type="note">[49]</a> mur�w, z kt�rego widok by� daleki, i pocz�li patrzy� przez perspektywy<a l:href="#fn50" type="note">[50]</a>. Nieco mg�y le�a�o jeszcze przy ziemi, ale wojska szwedzkie, id�ce od Wiel�czy, zdawa�y si� brodzi� do kolan w owym tumanie, jak gdyby wynurza�y si� z w�d rozleg�ych. Bli�sze pu�ki bardzo ju� by�y wyra�ne, tak �e go�ym okiem mo�na by�o rozr�ni� piechot�, id�c� g��bokimi szeregami, i zast�py rajtarskie; dalsze natomiast przedstawia�y si� jakoby k��by kurzawy ciemnej, tocz�cej si� ku miastu. Z wolna przybywa�o coraz wi�cej pu�k�w, armat, jazdy.</p><p>Widok by� pi�kny. Ze �rodka ka�dego czworoboku piechur�w stercza� w g�r� niezmiernie regularny czworobok w��czni; mi�dzy nimi wiewa�y chor�gwie r�nych barw, a najwi�cej b��kitnych z bia�ymi krzy�ami i b��kitnych ze z�otymi lwami. Zbli�yli si� jeszcze bardziej. Na murach by�o cicho, wi�c powiew wiatru ni�s� od nich skrzyp k�, chrz�st zbroi, t�tent koni i przyt�umiony gwar g�os�w ludzkich. Doszed�szy na dwa strza�y ze �migownicy<a l:href="#fn51" type="note">[51]</a>, pocz�li si� rozci�ga� przed fortec�. Niekt�re czworoboki piechoty rozsypa�y si� w bez�adne roje. Widocznie zabierali si� do roztasowywania namiot�w i do sypania sza�czyk�w.</p><p>� Ot i s�! � rzek� pan starosta.</p><p>� S�, psubraty! � odrzek� Zag�oba.</p><p>� Mo�na by ich, cz�eka po cz�eku, palcem rachowa�.</p><p>� Tacy starzy praktycy jak ja nie potrzebuj� rachowa�, jeno okiem rzuc�. Jest ich dziesi�� tysi�cy jazdy i o�m piechoty z artyleri�. Je�lim si� o jednego gemajna<a l:href="#fn52" type="note">[52]</a> albo o jednego konia omyli�, got�wem ca�� fortun� za omy�k� zap�aci�.</p><p>� Zali<a l:href="#fn53" type="note">[53]</a> tak mo�na wymiarkowa�?</p><p>� Dziesi�� tysi�cy jazdy i o�m piechoty, �ebym tak zdr�w by�! W Bogu nadzieja, �e w znacznie szczuplejszej liczbie odejd�, niech tylko jedn� wycieczk� poprowadz�.</p><p>� S�yszysz waszmo��, ari� graj�!</p><p>Rzeczywi�cie, tr�bacze z doboszami wyst�pili przed pu�ki i zagrzmia�a bojowa muzyka. Przy jej odg�osie nadchodzi�y bli�ej dalsze pu�ki i otacza�y z dala miasto. Na koniec od zbitych t�um�w oderwa�o si� kilkunastu je�d�c�w. Wp� drogi pozasadzali bia�e chusty na miecze i pocz�li nimi powiewa�.</p><p>� Poselstwo � rzek� Zag�oba. � Widzia�em, jak do Bir��w, z�odzieje, przyjechali z tak� sam� fantazj�, i wiadomo, co z tego wypad�o.</p><p>� Zamo�� nie Bir�e, a ja nie wojewoda wile�ski! � odpar� pan starosta.</p><p>Tymczasem tamci zbli�yli si� do bramy. Po kr�tkiej chwili przyskoczy� do pana starosty oficer s�u�bowy z oznajmieniem, i� pan Jan Sapieha pragnie w imieniu kr�la szwedzkiego widzie� si� z nim i rozm�wi�.</p><p>A pan starosta pocz�� si� zaraz w boki bra�, z nogi na nog� przest�pywa� a sapa�, a wargi odyma�, wreszcie odrzek� z okrutn� fantazj�:</p><p>� Powiedz panu Sapie�e, �e Zamoyski ze zdrajcami nie gada. Chce kr�l szwedzki ze mn� gada�, niech mi Szweda rodowitego przy�le, nie Polaka, bo Polacy, kt�rzy Szwedowi s�u��, niech do ps�w moich poselstwa odprawuj�, gdy� po r�wni nimi gardz�!</p><p>� Jak mi B�g mi�y, to <emphasis>respons</emphasis><a l:href="#fn54" type="note">[54]</a>! � zawo�a� z niek�amanym zapa�em Zag�oba.</p><p>� A niech ich tam diabli wezm�! � zawo�a� podniesiony w�asnymi s�owy<a l:href="#fn55" type="note">[55]</a> i pochwa�� starosta. � Co? B�d� z nimi robi� ceremonie czy co?</p><p>� Pozw�l, wasza dostojno��, niech mu sam ten <emphasis>respons</emphasis> odnios�! � rzek� Zag�oba.</p><p>I nie czekaj�c d�u�ej, skoczy� z oficerem s�u�bowym, wyszed� naprzeciw pana Jana i widocznie, �e nie tylko s�owa staro�ci�skie powt�rzy�, ale musia� od siebie co� wielce szpetnego doda�, bo pan Sapieha zawr�ci� tak z miejsca, jakby mu przed koniem piorun trzas�, i nacisn�wszy czapk� na uszy, odjecha�.</p><p>Z mur�w za� i z chor�gwi tej jazdy, kt�ra przed bram� sta�a, pocz�to hucze� za odje�d�aj�cymi:</p><p>� A do budy, zdrajcy, przedawczykowie! �ydowscy s�udzy! Hu�! hu�!�</p><p>Sapieha stan�� przed kr�lem blady, z zaci�ni�tymi wargami. A i kr�l te� by� zmieszany, bo Zamo�� omyli� jego nadziej� Co najwi�cej, mimo tego, co mu poprzednio m�wiono, spodziewa� si� znale�� gr�d takiej odpornej si�y, jak Krak�w, Pozna� i inne miasta, kt�rych tyle ju� zdoby�. Tymczasem znalaz� twierdz� pot�n�, przypominaj�c� du�skie i niderlandzkie, o kt�rej bez dzia� ci�kiego kalibru nie m�g� nawet pomy�le�.</p><p>� Co tam? � spyta�, ujrzawszy Sapieh�.</p><p>� Nic! Pan starosta nie chce gada� z Polakami, kt�rzy waszej kr�lewskiej mo�ci s�u��. Wys�a� do mnie swego trefnisia<a l:href="#fn56" type="note">[56]</a>, kt�ry mnie i wasz� kr�lewsk� mo�� zel�y� tak sromotnie, �e i powt�rzy� si� nie godzi.</p><p>� Wszystko mi jedno, z kim chce gada�, byle gada�. W braku innych mam �elazne argumenta, a tymczasem Forgella mu po�l�.</p><p>Jako� w p� godziny p�niej Forgell z czysto szwedzk� asystencj� oznajmi� si� przy bramie. Most �a�cuchowy opu�ci� si� z wolna na fos� i jenera� wjecha� do twierdzy w�r�d spokoju i powagi. Oczu nie wi�zano ani jemu, ani nikomu ze �wity; widocznie chcia�, owszem, pan starosta, i�by wszystko widzia� i o wszystkim kr�lowi m�g� donie��. Przyj�� go za� z takim przepychem jak ksi��� udzielny i istotnie w podziw wprawi�, panowie bowiem szwedzcy i dwudziestej cz�ci tych bogactw nie mieli co Polacy, a pan starosta mi�dzy polskimi by� niemal najpot�niejszym. Przebieg�y Szwed pocz�� te� od razu tak go traktowa�, jak gdyby go kr�l Karol do r�wnego sobie monarchy w poselstwie wys�a�, z g�ry nazwa� go <emphasis>princeps</emphasis><a l:href="#fn57" type="note">[57]</a> i ci�gle tak nazywa�, chocia� pan Sobiepan za pierwszym zaraz razem mu przerwa�:</p><p>� Nie <emphasis>princeps</emphasis>, <emphasis>eques polonus sum</emphasis>, ale w�a�nie dlatego ksi���tom r�wny!</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � m�wi�, nie daj�c si� zbi� z tropu, Forgell. � Najja�niejszy kr�l szwedzki i pan (tu d�ugo wylicza� tytu�y) zgo�a nie jako nieprzyjaciel tu przyby�, ale wprost m�wi�c, w go�cin� tu przyjecha� i przeze mnie si� zapowiada, maj�c niep�onn�, jak tusz�, nadziej�, �e wasza ksi���ca mo�� dla osoby jego i jego wojsk bramy swe otworzy� zechcesz.</p><p>� Nie masz u nas tego zwyczaju � odpowiedzia� pan Zamoyski � aby komu go�cinno�ci odmawia�, cho�by te� i nieproszony przyjecha�. Znajdzie si� zawsze u mnie miejsce przy stole, a nawet, dla tak dostojnej osoby, pierwsze. Powiedz tedy, wasza dostojno��, najja�niejszemu kr�lowi, �e bardzo prosz�, i tym szczerzej, �e jako najja�niejszy <emphasis>Carolus Gustavus</emphasis> jest panem w Szwecji, tak ja w Zamo�ciu. Ale �e jako wasza dostojno�� widzia�e�, s�u�by mi nie brak, przeto nie potrzebuje jego szwedzka jasno�� swojej ze sob� bra�. Inaczej, pomy�la�bym, �e mnie ma za chudopacho�ka i kontempt<a l:href="#fn58" type="note">[58]</a> chce mi okaza�.</p><p>� Dobrze! � szepn�� stoj�cy tu� za plecami pana starosty Zag�oba.</p><p>A pan starosta, wypowiedziawszy swoj� oracj�, pocz�� usta wydyma�, sapa� i powtarza� jeszcze:</p><p>� A! ot, co jest! a!</p><p>Forgell przygryz� w�s�w, pomilcza� troch� i wreszcie tak m�wi� pocz��:</p><p>� Najwi�kszy to by�by dow�d nieufno�ci dla kr�la, gdyby� wasza ksi���ca mo�� za�ogi jego do fortecy wpu�ci� nie raczy�. Powiernikiem kr�lewskim jestem, wiem jego najtajniejsze my�li, a opr�cz tego mam rozkaz o�wiadczy� waszej dostojno�ci i s�owem w imieniu kr�la zar�czy�, �e on ni pa�stwa zamojskiego, ni tej twierdzy zajmowa� na sta�e nie my�li. Ale gdy wojna w ca�ym tym nieszcz�snym kraju rozgorza�a na nowo, gdy bunt g�ow� podni�s�, a Jan Kazimierz, niepomny na kl�ski, kt�re na Rzeczpospolit� spa�� mog�, swojej tylko dochodz�c fortuny, znowu w granice powr�ci� i ��cznie z pogany przeciw chrze�cija�skim wojskom naszym wyst�puje, postanowi� niezwyci�ony kr�l i pan m�j cho�by do dzikich step�w tatarskich i tureckich go �ciga�, w tym jedynie celu, aby spok�j krajowi, panowanie sprawiedliwo�ci i szcz�cie a wolno�� obywatelom tej prze�wietnej Rzeczypospolitej przywr�ci�.</p><p>Starosta ka�uski uderzy� si� r�k� po kolanie, ale nie odrzek� ni s�owa, jeno Zag�oba szepn��:</p><p>� Diabe� si� w ornat ubra� i ogonem na msz� dzwoni.</p><p>� Liczne ju� sp�yn�y na ten kraj z protekcji kr�lewskiej dobrodziejstwa � m�wi� dalej Forgell � lecz najja�niejszy kr�l, mniemaj�c w ojcowskim swym sercu, �e nie do�� jeszcze uczyni�, znowu prowincji swej pruskiej odbie�a�, aby mu jeszcze raz i�� na ratunek, kt�ren<a l:href="#fn59" type="note">[59]</a> na pokonaniu Jana Kazimierza polega. Aby jednak nowa ta wojna pr�dki a szcz�liwy koniec wzi�� mog�a, potrzebne jest jego kr�lewskiej mo�ci nieodbicie<a l:href="#fn60" type="note">[60]</a> czasowe zaj�cie tej twierdzy, ona bowiem ma sta� si� dla wojsk jego kr�lewskiej mo�ci ostoj�, z kt�rej po�cig za buntownikami b�dzie czyniony. Lecz s�ysz�c, �e ten, kt�ry Zamo�cia jest panem, nie tylko bogactwy<a l:href="#fn61" type="note">[61]</a>, nie tylko staro�ytno�ci� rodu, dowcipem<a l:href="#fn62" type="note">[62]</a>, wspania�ym umys�em, ale i mi�o�ci� do ojczyzny wszystkich przewy�sza, zaraz kr�l i pan m�j rzek�: �Ten mnie zrozumie, ten intencje moje dla tej krainy oceni� potrafi, ufno�ci mojej nie zawiedzie, nadzieje przewy�szy, do szcz�cia i spokoju tego kraju pierwszy r�k� przy�o�y� Jako� tak jest! Jako� od ciebie, panie, zale�� przysz�e losy tej ojczyzny. Ty j� ratowa� i ojcem jej sta� si� mo�esz� Przeto nie w�tpi�, i� to uczynisz. Kto s�aw� tak� po przodkach dziedziczy, ten nie powinien omija� sposobno�ci, aby j� powi�kszy� i nie�mierteln� uczyni�. Zaiste, wi�cej dobrego sprawisz otworzeniem bram tej twierdzy, ni� gdyby� ca�� prowincj� do Rzeczypospolitej przy��czy�. Kr�l ufa, panie, �e niepowszednia m�dro�� twa na r�wni z sercem do tego si� sk�oni�, dlatego rozkazywa� nie chce � prosi� woli; gro�by odrzuca, przyja�� ofiaruje; nie jako w�adca z podleg�ym, lecz jako pot�ny z pot�nym traktowa� pragnie.</p><p>Tu jenera� Forgell sk�oni� si� panu staro�cie z takim uszanowaniem jakby udzielnemu monarsze i umilk�. W sali uczyni�a si� te� cisza. Wszystkie oczy utkwione by�y w starost�.</p><p>On za� kr�ci� si� pocz��, wedle zwyczaju, na swoim poz�ocistym krze�le, usta nadyma� i srog� fantazj� okazywa�, wreszcie �okcie rozszerzy�, d�onie wspar� na kolanach i rzucaj�c g�ow� jak narowisty ko�, tak pocz��:</p><p>� Ot, co jest! Wielcem ja wdzi�czny jego szwedzkiej jasno�ci za g�rne mniemanie, jakie ma o moim dowcipie i o afektach dla ojczyzny. Nic mi te� milszego jak przyja�� takowego potentata. Ale my�l�, �e tak samo mogliby�my si� mi�owa�, gdyby jego szwedzka jasno�� sobie w Sztokholmie zostawa�a, a ja w Zamo�ciu � co? Bo Sztokholm jego szwedzkiej jasno�ci, a Zamo�� m�j! Co si� afekt�w dla Rzeczypospolitej tyczy � i owszem! � jeno, wedle mego konceptu, nie wtedy b�dzie Rzeczypospolitej lepiej, kiedy Szwedzi b�d� do niej szli, ale wtedy, kiedy sobie z niej p�jd�. Ot, racja! Bardzo w to wierz�, i� Zamo�� m�g�by jego szwedzkiej jasno�ci do wiktorii nad Janem Kazimierzem dopom�c, wszelako trzeba, �eby� i wasza dostojno�� wiedzia�, �e ja nie jego szwedzkiej mo�ci, jeno w�a�nie Janowi Kazimierzowi przysi�ga�em, dlatego jemu wiktorii �ycz�, a Zamo�cia nie dam! Ot co!</p><p>� To mi polityka! � hukn�� Zag�oba.</p><p>W sali uczyni� si� szmer radosny, lecz pan starosta trzepn�� si� r�koma po kolanach i owe gwary uciszy�.</p><p>Forgell zmiesza� si� i milcza� przez chwil�, po czym znowu argumentowa� pocz��: wi�c nalega�, troch� grozi�, prosi�, pochlebia�. Jako patoka<a l:href="#fn63" type="note">[63]</a> p�yn�a z ust jego �acina, a� krople potu uperli�y mu czo�o, lecz wszystko na pr�no, bo po swych najlepszych argumentach, tak silnych, �e mury poruszy� by mog�y, s�ysza� zawsze jedn� odpowied�:</p><p>� A ja tak i Zamo�cia nie dam, ot co!</p><p>Audiencja przeci�gn�a si� nad miar�, na koniec sta�a si� dla Forgella k�opotliw� i trudn�, bo weso�o�� poczyna�a ogarnia� obecnych. Coraz to cz�ciej pada�o jakie� s�owo, jakie� szyderstwo to z ust Zag�oby, to z innych, po kt�rym przyt�umione �miechy odzywa�y si� w sali. Spostrzeg� wreszcie Forgell, �e trzeba ostatecznych chwyci� si� sposob�w, wi�c rozwin�� pergamin z piecz�ciami, kt�ry trzyma� w r�ku, a na kt�ry nikt dot�d nie zwraca� uwagi, i powstawszy rzek� uroczystym, dobitnym g�osem:</p><p>� Za otwarcie bram twierdzy jego kr�lewska mo�� (tu zn�w d�ugo wymienia� tytu�y) ofiaruje waszej ksi���cej mo�ci wojew�dztwo lubelskie w dziedziczne w�adanie!</p><p>Zdumieli si�, s�ysz�c to, wszyscy, zdumia� si� na chwil� i pan starosta. Ju� Forgell pocz�� toczy� tryumfuj�cym wzrokiem doko�a, gdy nagle w�r�d ciszy g�uchej ozwa� si� po polsku do starosty stoj�cy tu� za nim pan Zag�oba:</p><p>� Ofiaruj, wasza dostojno��, kr�lowi szwedzkiemu w zamian Niderlandy.</p><p>Pan starosta nie namy�la� si� d�ugo, uderzy� si� r�koma w boki i paln�� na ca�� sal� po �acinie:</p><p>� A ja ofiaruj� jego szwedzkiej jasno�ci Niderlandy!</p><p>W tej samej chwili sala zabrzmia�a jednym ogromnym �miechem. Trz��� si� pocz�y brzuchy i pasy na brzuchach; jedni klaskali w r�ce, drudzy zataczali si� jak pijani, inni opierali si� o s�siad�w, i �miech brzmia� ci�gle. Forgell blady by�; brwi zmarszczy� gro�nie, lecz czeka�, z ogniem w �renicach i g�ow� dumnie wzniesion�. Na koniec, gdy paroksyzm �miechu przeszed�, spyta� kr�tkim, urywanym g�osem:</p><p>� Czy to ostatnia waszej dostojno�ci odpowied�?</p><p>Na to pan starosta pokr�ci� w�sa.</p><p>� Nie! � odrzek�, podnosz�c jeszcze dumniej g�ow� � bo mam armaty na murach!</p><p>Poselstwo by�o sko�czone.</p><p>W godzin dwie p�niej zagrzmia�y dzia�a z sza�c�w szwedzkich, a zamojskie odpowiedzia�y im z r�wn� si��. Ca�y Zamo�� okry� si� dymem, jakby chmur� niezmiern�, tylko raz po razu �yska�o w owej chmurze i grzmot hucza� nieustanny. Lecz wnet ogie� z ci�kich fortecznych �migownic przem�g�. Szwedzkie kule pada�y w fos� lub odbija�y si� bez skutku o pot�ne angu�y; pod wiecz�r nieprzyjaciel musia� si� cofa� z bli�szych sza�c�w, twierdza bowiem zasypywa�a je takim gradem pocisk�w, �e �ywy duch wytrzyma� nie m�g�. Uniesiony gniewem kr�l szwedzki kaza� zapali� wszystkie okoliczne wsie i miasteczka, tak �e okolica wygl�da�a w nocy jak jedno morze ognia, lecz pan starosta ani o to dba�.</p><p>� Dobrze � m�wi� � niech�e pal�! My mamy dach nad g�ow�, ale im rych�o za ko�nierz naleci.</p><p>I tak by� kontent ze siebie samego a wes�, �e tego jeszcze dnia wspania�� uczt� wyprawiwszy, do p�na kielichami si� bawi�. Huczna kapela gra�a do uczty tak gromko, �e mimo huku dzia� s�ycha� j� by�o a� w najdalszych sza�cach szwedzkich.</p><p>Lecz i Szwedzi strzelali wytrwale, a nawet tak wytrwale, �e ogie� trwa� przez ca�� noc. Drugiego dnia przysz�o kr�lowi kilkana�cie dzia�, kt�re ledwie �e wci�gni�to na sza�ce, wnet pocz�y przeciw twierdzy pracowa�. Nie spodziewa� si� kr�l wprawdzie zgruchota� mur�w, chcia� tylko wpoi� w starost� przekonanie, �e postanowi� szturmowa� zaciekle i nieub�aganie. Pragn�� przerazi�; ale by�y to strachy na Lachy. Pan starosta ani przez chwil� w nie nie uwierzy� i cz�sto pokazuj�c si� na murach, m�wi� w czasie najwi�kszej strzelaniny:</p><p>� Po co oni prochy psuj�?!</p><p>Pan Wo�odyjowski i inni oficerowie prosili si� na wycieczk�, lecz pan starosta nie pozwoli�; nie chcia� po prostu darmo krwi marnowa�. Wiedzia� zreszt�, �e trzeba by by�o chyba stoczy� b�j otwarty, bo tak przezorny wojownik, jak kr�l szwedzki, i taka wy�wiczona armia nie dadz� si� zej�� niespodzianie. Zag�oba, widz�c sta�e postanowienie staro�ci�skie w tym wzgl�dzie, tym bardziej nalega� i zar�cza�, �e sam wycieczk� poprowadzi.</p><p>� Zbyt waszmo�� jeste� krwi chciwy! � odpowiedzia� pan Sobiepan. � Nam dobrze, Szwedom �le, przecz<a l:href="#fn64" type="note">[64]</a> marny do nich chodzi�? Waszmo�� polec mo�esz, a ty� mi jako konsyliarz<a l:href="#fn65" type="note">[65]</a> potrzebny, bo wa�cinym to dowcipem takem Forgella skonfundowa�<a l:href="#fn66" type="note">[66]</a>, o Niderlandach wspomniawszy.</p><p>Pan Zag�oba odpowiedzia�, �e nie mo�e wytrzyma� w murach, tak mu do Szwed�w pilno, lecz s�ucha� musia�.</p><p>Wi�c w braku innego zaj�cia czas sp�dza� na murach mi�dzy �o�nierstwem, przestr�g i rad z powag� udzielaj�c, kt�rych wszyscy z niema�ym szacunkiem s�uchali, maj�c go za wojownika wielce do�wiadczonego i jednego w Rzeczypospolitej z najprzedniejszych. A on radowa� si� w duszy, patrz�c na obron� i na fantazj� rycersk�.</p><p>� Panie Michale! � m�wi� do Wo�odyjowskiego � inny ju� duch w Rzeczypospolitej i w szlachcie, inne czasy. Nikt ju� o zdradzie i o poddaniu si� nie my�li, a ka�den<a l:href="#fn67" type="note">[67]</a> z �yczliwo�ci dla Rzeczypospolitej i majestatu got�w wprz�d gard�o da�, nim krokiem nieprzyjacielowi ust�pi. Pami�tasz, jako to rok temu ze wszystkich stron si� s�ysza�o: ten zdradzi�! �w zdradzi�, �w protekcj� przyj��, a ninie Szwedzi ju� wi�cej od nas protekcji potrzebuj�, kt�rych je�li diabe� nie poproteguje, to ich wkr�tce we�mie. Bo my tu mamy brzuchy tak pe�ne, �e dobosze mogliby na nich b�bni�, im za� g��d kiszki szlamuje i na bicze skr�ca.</p><p>Pan Zag�oba mia� s�uszno��. Armia szwedzka nie mia�a ze sob� zapas�w �ywno�ci i dla o�mnastu tysi�cy ludzi, nie licz�c koni, nie by�o sk�d ich dosta�, pan starosta bowiem, jeszcze przed przyj�ciem nieprzyjaciela, po�ci�ga� na kilkana�cie mil wko�o ludzk� i ko�sk� spy��<a l:href="#fn68" type="note">[68]</a> ze wszystkich swych maj�tno�ci. W dalszych za� okolicach kraju roi�y si� oddzia�y konfederackie, kupy zbrojnego ch�opstwa, tak �e podjazdy z obozu po �ywno�� wychodzi� nie mog�y, bo tu� za obozem pewna �mier� czeka�a.</p><p>Do tego pan Czarniecki nie poszed� na Zawi�le, ale zn�w kr��y� ko�o szwedzkiej armii jak dziki zwierz ko�o owczarni. Rozpocz�y si� zn�w nocne alarmy, przepadanie bez wie�ci mniejszych oddzia��w. Wedle Kra�nika pojawi�y si� jakie� wojska polskie, kt�re komunikacj� z Wis�� przeci�y. Na koniec przysz�a wie��, �e pan Pawe� Sapieha z pot�n� armi� litewsk� idzie z p�nocy, �e po drodze mimochodem star� za�og� w Lublinie, Lublin wzi�� i komunikiem<a l:href="#fn69" type="note">[69]</a> d��y ku Zamo�ciowi.</p><p>Widzia� ca�� okropno�� po�o�enia najdo�wiadcze�szy z wodz�w szwedzkich, stary Wittenberg<a l:href="#fn70" type="note">[70]</a>, i otwarcie przedstawi� j� kr�lowi.</p><p>� Wiem � m�wi� � �e geniusz waszej kr�lewskiej mo�ci cuda potrafi, ale po ludzku rzeczy bior�c, g��d nas we�mie, a gdy nieprzyjaciel na wycie�czonych nast�pi, �ywa noga z nas nie ujdzie.</p><p>� Gdybym t� twierdz� posiad� � odpar� kr�l � we dwa miesi�ce wojn� sko�cz�.</p><p>� Na tak� twierdz� rok obl�enia ma�o.</p><p>Kr�l w duszy przyznawa� s�uszno�� staremu wojownikowi, nie przyzna� si� tylko przed nim do tego, �e i sam �rodk�w nie widzi, �e jego geniusz wyczerpany.</p><p>Lecz liczy� jeszcze na jaki� niespodziany wypadek � wi�c kaza� strzela� dzie� i noc.</p><p>� Ducha w nich pogn�bi�, do uk�ad�w b�d� �atwiejsi � m�wi�.</p><p>Po kilku dniach strzelaniny tak zaciek�ej, �e �wiata spoza dymu nie by�o wida�, pos�a� zn�w Forgella do twierdzy.</p><p>� Kr�l i pan m�j � rzek�, stan�wszy przed starost�, jenera� � liczy na to, �e szkody, jakie Zamo�� ponie�� od naszych dzia� musia�, zmi�kcz� wynios�y waszej ksi���cej mo�ci umys� i do uk�ad�w go sk�oni�.</p><p>A na to pan Zamoyski:</p><p>� Owszem! tak!� szkody s�� Czemu nie ma by�! Zabili�cie �wini� w rynku, kt�r� z�am granatu w �ywot<a l:href="#fn71" type="note">[71]</a> ugodzi�. Strzelajcie jeszcze tydzie�, a mo�e zabijecie drug��</p><p>Forgell poni�s� t� odpowied� kr�lowi. Wieczorem odby�a si� zn�w narada w kwaterze kr�lewskiej i nazajutrz pocz�li Szwedzi pakowa� namioty na wozy i �ci�ga� dzia�a z sza�c�w� a w nocy ruszy�o ca�e wojsko.</p><p>Zamo�� grzmia� za nimi ze wszystkich dzia�, a gdy ju� znikli z oczu, wysz�y przez po�udniow� bram� dwie chor�gwie, Szemberkowa z lauda�sk� � i posz�y w trop.</p><p>Szwedzi ci�gn�li ku po�udniowi. Wittenberg radzi� wprawdzie, by wraca� ku Warszawie, i ze wszystkich si� przekonywa�, �e to jedyna droga zbawienia, lecz szwedzki Aleksander postanowi� koniecznie �ciga� do ostatnich kra�c�w pa�stwa polskiego Dariusza<a l:href="#fn72" type="note">[72]</a>.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� IV</p></title><p>Wiosna roku tego dziwnymi chodzi�a drogami, bo gdy na p�nocy Rzeczypospolitej potaja�y ju� �niegi i pu�ci�y zdr�twia�e rzeki, a ca�a kraina sp�yn�a marcow� wod�, na po�udniu od g�r sz�o jeszcze na pola, na wody i bory lodowate tchnienie zimy. W lasach le�a�y zaspy, zmarzni�te drogi t�tni�y pod kopytami koni, dnie by�y suche, zachody s�o�ca czerwone, a noce gwia�dziste i mro�ne. Lud siedz�cy na �yznych glinach, na czarnoziemiu i na borowinie Ma�opolski, cieszy� si� z owej stateczno�ci ch�od�w, twierdz�c, �e wygin� od nich myszy polne i Szwedzi. Lecz wiosna, o ile nie przychodzi�a d�ugo, o tyle potem nast�pi�a tak nagle, jak pancerna chor�giew id�ca do ataku na nieprzyjaciela. S�o�ce sypn�o z nieba �ywym ogniem i wraz p�k�a zimowa skorupa; od w�gierskich step�w przylecia� wiatr du�y a ciep�y i j�� chucha� na ��ki, pola i puszcze. Wnet te� w�r�d ka�u� �wiec�cych zaczernia�a orna ziemia, ru�<a l:href="#fn73" type="note">[73]</a> zielona strzeli�a na niskich porzeczach<a l:href="#fn74" type="note">[74]</a>, a lasy pocz�y p�aka� �zami z roztopionej oki�ci<a l:href="#fn75" type="note">[75]</a>.</p><p>Na pogodnym wci�� niebie codziennie wida� by�o sznury �urawi, dzikich kaczek, cyranek i g�si. Przylecia�y bociany na zesz�oroczne ko�a, a podstrzesza<a l:href="#fn76" type="note">[76]</a> zaroi�y si� jask�kami, rozleg� si� �wiegot ptactwa przy wsiach, wrzaski po lasach i stawach, a wieczorami ca�a kraina brzmia�a rzechotem i kumkaniem �ab p�awi�cych si� z rozkosz� w wodzie.</p><p>Za czym przysz�y d�d�e wielkie, a jakoby ugrzane, i pada�y dniem, pada�y noc�, bez przerwy.</p><p>Pola zmieni�y si� w jeziora, rzeki wezbra�y, brody sta�y si� nieprzebyte, nast�pi�a �klejowato�� i niesposobno�� dr�g b�otnistych�.</p><p>W�r�d tych w�d, b�ot i topieli wlok�y si� wci�� ku po�udniowi zast�py szwedzkie.</p><p>Lecz jak�e ma�o �w t�um, id�cy jakby na zatracenie, podobny by� do owej �wietnej armii, kt�ra swego czasu wkroczy�a pod Wittenbergiem<a l:href="#fn77" type="note">[77]</a> do Wielkopolski. G��d powyciska� sine piecz�cie na twarzach starych wojownik�w; wi�c szli, do mar ni� do ludzi podobniejsi, w zmartwieniu, trudzie, bezsenno�ci, wiedz�c, �e na ko�cu drogi nie jad�o ich czeka, ale g��d, nie sen, lecz bitwa, a je�li odpoczynek, to chyba odpoczynek �mierci.</p><p>Przybrane w �elazo ko�ciotrupy je�d�c�w siedzia�y na ko�ciotrupach koni. Piechurowie zaledwie nogi wlekli, zaledwie dr��cymi r�koma mogli utrzyma� dzidy i muszkiety. Dzie� uchodzi� za dniem, oni ci�gle szli naprz�d. Wozy �ama�y si�, armaty grz�z�y w topieli; szli tak wolno, �e czasem ledwie przez ca�y dzie� mil� uj�� zdo�ali. Choroby rzuci�y si� na �o�nierzy jak kruki na trupa; jedni szcz�kali z�bami z febry, drudzy k�adli si� po prostu z os�abienia na ziemi, wol�c umiera� ni� i�� dalej.</p><p>Lecz szwedzki Aleksander �ciga� wci�� polskiego Dariusza.</p><p>Jednocze�nie za� sam by� �cigany. Jak za chorym bawo�em id� noc� szakale, czekaj�c, rych�o z n�g si� zwali, a on wie, �e padnie, i s�yszy ju� wycia g�odnego stada, tak za Szwedami sz�y �partie� szlacheckie i ch�opskie, coraz bli�ej nast�puj�c, coraz zuchwa�ej napadaj�c i szarpi�c.</p><p>Wreszcie nadci�gn�� najstraszniejszy ze wszystkich Czarniecki i szed� tu�. Tylne stra�e szwedzkie, ile razy obejrza�y si� za siebie, widzia�y zawsze je�d�c�w, czasem daleko na kra�cu widnokr�gu, czasem o staje<a l:href="#fn78" type="note">[78]</a>, czasem o dwa strza�y z muszkietu, czasem, gdy atakowa�, nad samym karkiem.</p><p>Nieprzyjaciel chcia� bitwy. Z rozpacz� modlili si� o ni� Szwedzi do Pana Zast�p�w, lecz Czarniecki bitwy nie przyjmowa�: czeka� pory � tymczasem wola� szarpa� lub puszcza� z r�ki pojedyncze partie, jakby soko�y na ptastwo wodne.</p><p>I tak szli jedni za drugimi. Bywa�y wszelako chwile, w kt�rych pan kasztelan kijowski mija� Szwed�w, wysuwa� si� naprz�d i przecina� im drog�, symuluj�c, �e staje do walnej rozprawy. W�wczas tr�by gra�y rado�nie z jednego ko�ca szwedzkiego obozu w drugi i, o cudzie! � nowe si�y, nowy duch zdawa� si� nagle o�ywia� strudzone szeregi Skandynaw�w. Chorzy, zmokni�ci, bezsilni, do �azarz�w<a l:href="#fn79" type="note">[79]</a> podobni, stawali nagle do bitwy z p�on�cym licem, z ogniem w �renicach. Dzidy i muszkiety porusza�y si� z tak� dok�adno�ci�, jakby �elazne w�ada�y nimi r�ce, krzyki wojenne rozlega�y si� tak gromko, jakby z najzdrowszych wychodzi�y piersi � i szli naprz�d, by piersi� o pier� uderzy�.</p><p>Wi�c pan Czarniecki uderza� raz i drugi, lecz gdy zagrzmia�y armaty, cofa� wojska na boki, zostawuj�c Szwedom w zysku tylko trud pr�ny, tylko wi�kszy zaw�d i zniech�cenie.</p><p>Natomiast, gdzie armaty nad��y� nie mog�y, a dzida i szabla mia�y w otwartym polu rozstrzyga�, tam uderza� jak piorun, wiedz�c, �e w r�cznej walce jazda szwedzka nawet wolentarzom<a l:href="#fn80" type="note">[80]</a> nie wytrzyma.</p><p>I zn�w Wittenberg pocz�� wnosi� instancj� do kr�la, by si� cofa�, aby siebie i wojska nie gubi�, lecz on w odpowiedzi zacina� usta, ogniem sypa� z oczu i ukazywa� r�k� na po�udnie, gdzie w ruskich krainach spodziewa� si� znale�� Jana Kazimierza, otwarte do zwyci�stw pole, spoczynek, �ywno��, pasz� dla koni i �up bogaty.</p><p>Tymczasem, na dobitk� nieszcz�cia, te polskie pu�ki, kt�re s�u�y�y mu dot�d, a teraz jedynie mog�y jako tako stawia� czo�o krokom Czarnieckiego, pocz�y opuszcza� Szwed�w. Wi�c podzi�kowa� pierwszy za s�u�b� pan Zbro�ek, kt�rego nie ch�� zysku, ale �lepe przywi�zanie do chor�gwi i wierno�� �o�nierska trzyma�y dot�d przy Karolu. Podzi�kowa� w ten spos�b, �e poszarpa� pu�k dragon�w Millera<a l:href="#fn81" type="note">[81]</a>, po�ow� ludzi w pie� wyci�� i poszed�. Po nim podzi�kowa� pan Kali�ski, po piechocie szwedzkiej przejechawszy. Sapieha stawa� si� co dzie� pos�pniejszy, co� w duszy prze�uwa�, co� knowa�. Sam dot�d nie odszed�, ale ludzie co dzie� mu uciekali spod chor�gwi.</p><p>Szed� wi�c Karol Gustaw na Narol, Cieszan�w i Oleszyce, aby si� do Sanu dosta�. Podtrzymywa�a go nadzieja, �e Jan Kazimierz zabie�y mu drog� i bitw� stoczy. Jeszcze zwyci�stwo mog�o losy szwedzkie poprawi� i odmian� fortuny sprowadzi�. Jako� rozesz�y si� pog�oski, �e Jan Kazimierz ruszy� ze Lwowa z kwarcianym wojskiem i Tatarami. Lecz rachuby Karolowe zawiod�y, Jan Kazimierz wola� bowiem czeka� na skupienie si� wojsk i nadej�cie Litwy pod Sapieh�. Zw�oka by�a mu najlepszym sprzymierze�cem, bo on r�s� z ka�dym dniem w si�y, Karol za� z ka�dym dniem stawa� si� s�abszy.</p><p>� Nie wojsko to idzie ani armia, ale kondukt pogrzebowy! � m�wili starzy wojownicy w Kazimierzowym otoczeniu.</p><p>Zdanie to dzieli�o wielu oficer�w szwedzkich.</p><p>Sam kr�l powtarza� jeszcze, �e do Lwowa idzie, lecz oszukiwa� siebie i swoich. Nie do Lwowa mu by�o i��, lecz o w�asnym ratunku my�le�. Zreszt� i to by�o niepewnym, czy Jan Kazimierz we Lwowie si� znajduje, a w ka�dym razie m�g� si� cofn�� a� hen, na Podole, i wyprowadzi� za sob� nieprzyjaciela w dalekie stepy, na kt�rych przysz�oby Szwedom zgin�� bez ratunku.</p><p>Poszed� Duglas<a l:href="#fn82" type="note">[82]</a> pod Przemy�l spr�bowa�, czyliby ta przynajmniej twierdza nie da�a si� zaj��, i wr�ci� nie tylko z niczym, ale i poszarpany. Katastrofa zbli�a�a si� z wolna, ale nieub�aganie. Wszystkie wie�ci, jakie przychodzi�y do szwedzkiego obozu, by�y tylko jej zapowiedzi�. Co dzie� za� nadchodzi�y nowe, coraz gro�niejsze.</p><p>� Sapieha idzie, ju� jest w Tomaszowie! � powtarzano jednego dnia.</p><p>� Pan Lubomirski<a l:href="#fn83" type="note">[83]</a> wali z Podg�rza z wojskiem i g�ralami! � m�wiono nazajutrz.</p><p>I zn�w potem:</p><p>� Kr�l wiedzie kwart� i sto tysi�cy ordy! Z Sapieh� si� po��czy�!</p><p>By�y mi�dzy tymi �awizami kl�ski i �mierci� nieprawdziwe i przesadzone, ale wszystkie szerzy�y przera�enie. Duch w armii upad�. Dawniej, ilekro� Karol w�asn� osob� pojawia� si� przed pu�kami, tylekro� wita�y go okrzyki, w kt�rych brzmia�a nadzieja zwyci�stwa, teraz pu�ki sta�y przed nim g�uche i nieme. Za to u ognisk zg�odnia�y i strudzony na �mier� �o�nierz wi�cej szepta� o Czarnieckim ni� o w�asnym kr�lu. Widziano go wsz�dzie. I rzecz szczeg�lna! Gdy przez par� dni nie zgin�� �aden podjazd, gdy kilka nocy up�yn�o bez alarm�w, bez okrzyk�w: �A��a!� i �Bij, zabij!� � niepok�j powstawa� jeszcze wi�kszy.</p><p>� Czarniecki ucich�. B�g wie, co gotuje! � powtarzali �o�nierze.</p><p>Karol zatrzyma� si� przez kilka dni w Jaros�awiu, namy�laj�c si�, co ma pocz��. Przez ten czas �adowano na szkuty chorych �o�nierzy, kt�rych w obozie by�o mn�stwo, i wysy�ano rzek� do Sandomierza, jako do najbli�szego warownego grodu zostaj�cego jeszcze w szwedzkim r�ku. Po uko�czeniu nowej roboty, gdy w�a�nie nadbieg�y wie�ci o ruszeniu si� Jana Kazimierza ze Lwowa, postanowi� kr�l szwedzki sprawdzi�, gdzie istotnie Jan Kazimierz si� znajduje.</p><p>W tym celu pu�kownik Kanneberg z tysi�cem jazdy przeszed� San i ruszy� ku wschodowi.</p><p>� By� mo�e, i� losy wojny i nas wszystkich masz w r�ku � rzek� mu na odjezdnym kr�l.</p><p>A i naprawd� si�a<a l:href="#fn84" type="note">[84]</a> od tego podjazdu zale�a�o, albowiem w najgorszym razie powinien by� Kanneberg zaopatrzy� ob�z w prowiant: w razie za� gdyby si� na pewno wywiedzia�, gdzie Jan Kazimierz si� znajduje, mia� kr�l szwedzki natychmiast ruszy� z ca�� si�� przeciw �Dariuszowi polskiemu�, rozbi� jego wojska, a zdarzy si�, to i samego w r�ce dosta�.</p><p>Dano wi�c Kannebergowi najprzedniejszych �o�nierzy i najlepsze konie. Czyniono wyb�r tym staranniej, �e pu�kownik nie m�g� ze sob� bra� ni piechoty, ni armat, musia� wi�c mie� takich ludzi, kt�rzy by mogli w otwartym polu z szabl� w r�ku stawi� czo�o polskiej je�dzie.</p><p>Dnia 20 marca podjazd wyszed�. Gdy przechodzili przez most, mn�stwo oficer�w i �o�nierzy �egna�o ich przy nacz�ku: �B�g prowad�! B�g daj wiktori�! B�g daj szcz�liwy powr�t!� Oni za� szli d�ugim sznurem, bo przecie by�o ich tysi�c, a szli dw�jkami, po �wie�o wyko�czonym mo�cie, kt�rego jedno prz�s�o, jeszcze nie uko�czone, by�o jako tako dla nich pokryte deskami, a�eby tylko przej�� mogli.</p><p>Dobra nadzieja �wieci�a im w twarzach, bo byli wyj�tkowo syci. Innym odj�to, a ich nakarmiono, i gorza�ki nalano im do manierek. Wi�c te�, jad�c, pokrzykiwali weso�o i m�wili do zgromadzonych przy nacz�ku �o�nierzy:</p><p>� Czarnieckiego samego na powrozie wam sprowadzim!</p><p>G�upi! nie wiedzieli, �e szli, jak id� wo�y na rze� do byd�ob�jni!</p><p>Wszystko sk�ada�o si� na ich zgub�. Zaledwie przeszli, zaraz saperowie szwedzcy rozebrali po nich czasowy pomost, by silniejsze dawa� belkowanie, po kt�rym by i armaty mog�y przechodzi�. Oni za� skr�cili, �piewaj�c sobie z cicha, ku Wielkim Oczom, he�my ich zab�ys�y jeszcze w s�o�cu na skr�tach raz i drugi, nast�pnie pocz�li si� zanurza� w b�r g�sty.</p><p>Ujechali p� mili � nic! Cisza wko�o, g��biny le�ne zdawa�y si� by� zupe�nie puste. Wi�c stan�li, by da� oddech koniom, po czym ruszyli z wolna dalej. Na koniec dotarli do Wielkich Oczu, w kt�rych nie znale�li �ywego ducha.</p><p>Pustka ta zdziwi�a Kanneberga.</p><p>� Widocznie spodziewano nas si� tu � rzek� do majora Swena � ale Czarniecki musi by� gdzie indziej, skoro nie urz�dzi� nam zasadzki.</p><p>� Czy wasza dostojno�� naka�e odwr�t? � zapyta� Sweno.</p><p>� P�jdziem naprz�d, cho�by pod sam Lw�w, do kt�rego niezbyt daleko. Musim j�zyka<a l:href="#fn85" type="note">[85]</a> dosta� i kr�lowi o Janie Kazimierzu pewn� wiadomo�� przywie��.</p><p>� A je�li na si�y przewa�ne trafim?</p><p>� Cho�by�my te� spotkali i kilka tysi�cy tej ha�astry, kt�r� oni pospolitym ruszeniem zowi�, przecie z takimi �o�nierzami nie damy si� rozerwa�.</p><p>� Ale mo�em trafi� i na regularne wojska. Nie mamy armat, a armaty przeciw nim grunt.</p><p>� Tedy w por� si� cofniem i kr�lowi o nieprzyjacielu doniesiem. Tych za�, kt�rzy by nam chcieli odwr�t przeci��, rozbijem.</p><p>� Nocy si� boj�! � odpowiedzia� Sweno.</p><p>� Zachowamy wszelkie ostro�no�ci. Spy�y<a l:href="#fn86" type="note">[86]</a> dla ludzi i koni mamy na dwa dni, nie potrzebujem si� spieszy�.</p><p>Jako� gdy znowu zag��bili si� w b�r za Wielkimi Oczami, jechali nier�wnie ostro�niej. Pi��dziesi�t koni posz�o naprz�d. Ci jechali z gotowymi muszkietami w r�ku, maj�c wsparte kolby na udach, i ogl�dali si� bacznie na wszystkie strony. Badali zaro�la, chaszcze, cz�stokro� przystawali, s�uchaj�c, czasem zje�d�ali z drogi w bok, by zbada� przybrze�ne g��bie borowe, ni na drodze jednak, ni po bokach nie by�o nikogo.</p><p>Dopiero w godzin� p�niej, min�wszy skr�t do�� nag�y, dw�ch rajtar�w<a l:href="#fn87" type="note">[87]</a> jad�cych w przodku ujrza�o na czterysta krok�w przed sob� je�d�ca na koniu.</p><p>Dzie� by� pogodny i s�o�ce �wieci�o jasno, wi�c owego je�d�ca wida� by�o jak na d�oni. Sam by� �o�nierzyk niewielki, przybrany bardzo przystojnie i z cudzoziemska. Wydawa� si� dlatego zw�aszcza tak ma�y, �e siedzia� na ros�ym bu�anym bachmacie, widocznie wielkiej krwi.</p><p>Je�dziec jecha� sobie z wolna, jakby nie widz�c, �e wojsko za nim wali. Powodzie wiosenne powyrywa�y w drodze g��bokie rowy, w kt�rych szumia�a m�tna woda. Ow� je�dziec zdziera� przed rowami rumaka, a ten przesadza� je ze spr�ysto�ci� jelenia i zn�w szed� truchtem, rzucaj�c �bem i parskaj�c od czasu do czasu rze�wo.</p><p>Dwaj rajtarzy wstrzymali konie i pocz�li si� ogl�da� za wachmistrzem. Ten przyc�apa� w tej chwili, popatrzy� i rzek�:</p><p>� To jaki� ogar z polskiej psiarni.</p><p>� Krzykn� na niego! � rzek� rajtar.</p><p>� Nie krzykniesz. Mo�e ich tu by� wi�cej. Ruszaj do pu�kownika!</p><p>Tymczasem nadjecha�a reszta przedniej stra�y i stan�li wszyscy, ma�y rycerz tak�e zatrzyma� konia i zwr�ci� go frontem do Szwed�w, jakby im chcia� drog� zagrodzi�.</p><p>Przez jaki� czas oni patrzyli na niego, on na nich.</p><p>� Jest i drugi! Drugi! trzeci! czwarty, ca�a kupa! � pocz�to nagle wo�a� w szwedzkich szeregach.</p><p>Jako� z obu stron drogi pocz�li si� sypa� je�d�cy, zrazu pojedynczo, potem po dw�ch, po trzech. Wszyscy stawali obok owego, kt�ry pojawi� si� najpierwszy.</p><p>Lecz i druga stra� szwedzka ze Swenonem, a potem ca�y oddzia� z Kannebergiem nadci�gn�y do forpoczty. Kanneberg i Sweno wyjechali zaraz na czo�o.</p><p>� Poznaj� tych ludzi! � zawo�a�, ledwie spojrzawszy, Sweno � ta chor�giew pierwsza uderzy�a na grafa Waldemara pod Go��biem, to Czarnieckiego ludzie. On sam musi tu by�!</p><p>S�owa te wywar�y wra�enie, w szeregach nasta�a cisza g��boka, jeno konie dzwoni�y munsztukami<a l:href="#fn88" type="note">[88]</a>.</p><p>� Wietrz� tu jak�� zasadzk� � m�wi� dalej Sweno. � Za ma�o ich, by nam stawiali czo�o, ale po lasach musz� by� ukryci drudzy.</p><p>Tu zwr�ci� si� do Kanneberga:</p><p>� Wasza dostojno��, wracajmy!</p><p>� Dobrze wa�� radzisz � odpar�, marszcz�c brwi, pu�kownik.� Warto by�o wyje�d�a�, je�eli na widok kilkudziesi�ciu obszarpa�c�w wraca� mamy! � A czemu�my na widok jednego nie wr�cili?� Naprz�d!</p><p>Szwedzki szereg poruszy� si� w tej chwili z najwi�ksz� dok�adno�ci�, za nim drugi, trzeci, czwarty. Przestrze� mi�dzy dwoma oddzia�ami zacz�a si� zmniejsza�.</p><p>� <emphasis>Tuj!</emphasis> � skomenderowa� Kanneberg.</p><p>Muszkiety szwedzkie poruszy�y si� jak jeden, �elazne szyje wyci�gn�y si� ku polskim je�d�com.</p><p>Lecz pierwej, nim zagrzmia�y muszkiety, je�d�cy polscy zawr�cili konie i pocz�li umyka� bez�adn� kup�.</p><p>� Naprz�d! � krzykn�� Kanneberg.</p><p>Oddzia� ruszy� z miejsca skokiem, a� ziemia zadr�a�a pod ci�kimi kopytami rajtarskich koni.</p><p>Las nape�ni� si� krzykiem goni�cych i uciekaj�cych. Po kwadransie gonitwy, b�d� �e konie szwedzkie by�y lepsze, b�d� �e polskie jakow�� drog� pom�czone, do��, �e przestrze� dziel�ca dwa wojska zacz�a si� zmniejsza�.</p><p>Lecz zarazem sta�o si� co� dziwnego. Oto bez�adna z pocz�tku kupa polska, w miar� trwania ucieczki, nie tylko nie rozprasza�a si� coraz bardziej, ale przeciwnie, ucieka�a w coraz lepszym ordynku<a l:href="#fn89" type="note">[89]</a>, coraz r�wniejszymi szeregami, jak gdyby sama szybko�� koni r�wna�a je�d�c�w w szeregi.</p><p>Spostrzeg� to Sweno, rozpu�ci� konia, dopad� do Kanneberga i pocz�� wo�a�:</p><p>� Wasza dostojno��! to nie zwyk�a partia, to regularny �o�nierz, kt�ren<a l:href="#fn90" type="note">[90]</a> umy�lnie umyka i do zasadzki nas prowadzi.</p><p>� Zali<a l:href="#fn91" type="note">[91]</a> diabli b�d� w tej zasadzce czy ludzie? � odrzek� Kanneberg.</p><p>Droga sz�a nieco w g�r� i stawa�a si� coraz szersza, las rzednia� i na jego kra�cu wida� ju� by�o niezaros�e pole, a raczej ogromn� polan� otoczon� ze wszystkich stron g�stym i szarym borem.</p><p>Chor�giew polska przyspieszy�a z kolei biegu i okaza�o si�, �e poprzednio umy�lnie sz�a t�po, teraz bowiem w kr�tkiej chwili odsadzi�a si� tak daleko, �e w�dz szwedzki pozna�, i� nigdy jej nie do�cignie.</p><p>Dopad�szy zatem do po�owy polany i spostrzeg�szy, �e nieprzyjaciel ju� niemal do drugiego jej ko�ca dociera, pocz�� hamowa� swoich ludzi i zwalnia� biegu.</p><p>Lecz, o dziwo, polski oddzia�, zamiast uton�� w przeciwleg�ym lesie, zatoczy� na samym kra�cu ogromne p�kole i zwr�ci� si� cwa�em ku Szwedom, stan�wszy od razu w tak wspania�ym bojowym ordynku, �e wzbudzi� podziw w samym nieprzyjacielu.</p><p>� Tak jest! � zawo�a� Kanneberg � to regularny �o�nierz! Zawr�cili jakoby na mustrze. Czego oni chc�?� do kro�set!</p><p>� Id� na nas! � krzykn�� Sweno.</p><p>Jako� chor�giew ruszy�a naprz�d rysi�. Ma�y rycerz na bu�anym bachmacie krzycza� co� na swoich, wysuwa� si� naprz�d i zn�w wstrzymywa� konia, szabl� znaki dawa�, widocznie on by� dow�dc�.</p><p>� Atakuj� naprawd�! � rzek� ze zdumieniem Kanneberg.</p><p>A pod tamtymi ju� konie wzi�y p�d najwi�kszy i potuliwszy uszy, wyci�gn�y si� tak, i� ledwie brzuchami nie dotyka�y ziemi. Je�d�cy pochylili si� na karki i skryli si� za grzyw�. Szwedzi, stoj�cy w pierwszym szeregu, dostrzegli tylko setki rozwartych chrap�w ko�skich i gorej�cych oczu. I wicher tak nie idzie, jako rwa�a ta chor�giew.</p><p>� B�g z nami! Szwecja! Ognia! � skomenderowa� Kanneberg, podnosz�c w g�r� szpad�.</p><p>Gruchn�y wszystkie muszkiety, lecz w tej samej chwili chor�giew polska wpad�a w dym z tak� si��, �e odrzuci�a na prawo i lewo pierwsze szwedzkie szeregi i wbi�a si� w g�stw� ludzi i koni, jak klin wbija si� w rozszczepione drzewo. Uczyni� si� wir straszliwy, pancerz uderza� o pancerz, szabla o szabl�, a �w szcz�k, kwik ko�ski, lament konaj�cych m��w rozbudzi� wszystkie echa, tak �e ca�y b�r pocz�� odzywa� si� bitwie, jako strome ska�y g�rskie odzywaj� si� grzmotom.</p><p>Szwedzi zmieszali si� przez chwil�, zw�aszcza �e znaczna ich ilo�� pad�a od pierwszego uderzenia, lecz wnet och�on�wszy, wsiedli pot�nie na nieprzyjaci�. Skrzyd�a ich zbieg�y si� ze sob�, a �e chor�giew polska i bez tego par�a naprz�d, chcia�a bowiem przej�� �sztychem�, wnet otoczona zosta�a. �rodek Szwed�w ust�powa� przed ni�, natomiast boki naciera�y j� coraz silniej, nie mog�c jej wprawdzie rozerwa�, bo broni�a ci� zaciekle i z ca�� ow� niezr�wnan� bieg�o�ci�, kt�ra czyni�a jazd� polsk� tak straszn� w r�cznej bitwie. Pracowa�y wi�c szable przeciw rapierom, trup pada� g�sto, lecz zwyci�stwo ju�, ju� chyli�o si� na szwedzk� stron�, gdy nagle spod ciemnej �ciany boru wytoczy�a si� druga chor�giew i od razu ruszy�a z krzykiem.</p><p>Ca�e prawe skrzyd�o szwedzkie zwr�ci�o si� natychmiast, pod wodz� Swena, czo�em ku nowemu nieprzyjacielowi, w kt�rym wprawni �o�nierze szwedzcy poznali husari�.</p><p>Wi�d� j� m�� siedz�cy na dzielnym tarantowym<a l:href="#fn92" type="note">[92]</a> koniu, przybrany w burk� i rysi ko�pak<a l:href="#fn93" type="note">[93]</a> z czaplim pi�rem. Wida� go by�o doskonale, bo jecha� z boku, o kilkana�cie krok�w od �o�nierzy.</p><p>� Czarniecki! Czarniecki! � rozleg�y si� wo�ania w szwedzkich szeregach.</p><p>Sweno spojrza� z rozpacz� w niebo, nast�pnie �cisn�� kolanami konia i ruszy� �aw�.</p><p>Pan Czarniecki za� podprowadzi� husarzy na kilkana�cie krok�w i gdy szli ju� w najwi�kszym p�dzie, sam zawr�ci�.</p><p>Wtem od boru ruszy�a trzecia chor�giew, on zaraz doskoczy� do niej i podprowadzi�; ruszy�a czwarta, podprowadzi�; bu�aw� ka�dej pokaza�, gdzie ma uderzy�, rzek�by�: gospodarz prowadz�cy �niwiarzy i rozdzielaj�cy mi�dzy nich robot�.</p><p>Na koniec, gdy wysun�a si� pi�ta, sam stan�� na czele i ruszy� wraz z ni� do bitwy.</p><p>Lecz ju� husaria odrzuci�a w ty� prawe skrzyd�o i po chwili rozerwa�a je zupe�nie, trzy za� nast�pne chor�gwie obskoczy�y tatarsk� mod� Szwed�w i czyni�c krzyk, pocz�y siec zmieszanych �elazem, b�� w��czniami, rozbija�, tratowa�, a wreszcie gna� w�r�d wrzask�w i rzezi.</p><p>Kanneberg pozna�, �e wpad� w zasadzk� i jakoby pod n� wyprowadzi� sw�j oddzia�; nie chodzi�o mu ju� o zwyci�stwo, ale chcia� przynajmniej jak najwi�ksz� liczb� ludzi ocali�, wi�c kaza� tr�bi� na odwr�t. Ruszyli zatem Szwedzi ca�ym p�dem ku tej samej drodze, kt�r� od Wielkich Oczu przyjechali, czarniecczykowie za� jechali na nich tak, �e dech polskich koni ogrzewa� szwedzkie plecy.</p><p>W tych warunkach i wobec przera�enia, jakie ogarn�o rajtar�w, odwr�t �w nie m�g� odbywa� si� w porz�dku, lepsze konie wysforowa�y si� naprz�d i wkr�tce �wietny Kannebergowski oddzia� zmieni� si� w kup� uciekaj�c� bez�adnie i wycinan� niemal bez oporu.</p><p>Im pogo� d�u�ej trwa�a, tym stawa�a si� bez�adniejsz�, bo i Polacy nie gonili w ordynku, ale ka�dy wypuszcza� konia, ile pary w nozdrzach, dopada�, kogo chcia�, bi�, kogo chcia�.</p><p>Pomieszali si� wi�c jedni z drugimi. Niekt�rzy polscy �o�nierze prze�cign�li ostatnie szwedzkie szeregi i zdarza�o si�, �e gdy towarzysz stawa� na strzemionach, by tym pot�niej ci�� uciekaj�cego przed sob� rajtara, sam gin�� pchni�ty rapierem z ty�u. Us�a�a si� g�stym szwedzkim trupem droga do Wielkich Oczu, lecz nie tu by� termin gonitwy. I jedni, i drudzy wpadli tym samym impetem do nast�pnego lasu, tam jednak zdro�one poprzednio konie szwedzkie pocz�y ustawa� i rze� sta�a si� jeszcze krwawsza.</p><p>Niekt�rzy rajtarowie pocz�li zeskakiwa� z koni i zmyka� w las, lecz kilkunastu zaledwie to uczyni�o, wiedzieli bowiem z do�wiadczenia Szwedzi, �e w lasach czyhaj� ch�opi, woleli wi�c gin�� od szabel ni� w straszliwych m�kach, kt�rych rozw�cieczony lud im nie szcz�dzi�.</p><p>Inni prosili pardonu, po wi�kszej cz�ci na pr�no, bo ka�dy wola� �ci�� nieprzyjaciela i gna� dalej, ni� wzi�wszy go je�cem, pilnowa� i dalszej gonitwy zaniecha�.</p><p>Wi�c ci�to bez mi�osierdzia, aby nikt z wie�ci� o kl�sce nie wr�ci�. Pan Wo�odyjowski goni� w przodku z lauda�sk� chor�gwi�. On to by� owym je�d�cem, kt�ry pierwszy ukaza� si� Szwedom na wabia, on pierwszy uderzy�, a teraz siedz�c na koniu jako wicher �cig�ym, u�ywa� z ca�ej duszy, pragn�c si� krwi� nasyci� i go��bsk� kl�sk� pom�ci�. Coraz to dogania� rajtara, a dognawszy, gasi� go tak pr�dko jako �wiec�; czasem za� jecha� na karku dw�ch, trzech lub czterech, lecz kr�tko, bo po chwili ju� tylko konie bez je�d�c�w bieg�y przed nim. Pr�no niejeden Szwedzisko chwyci� w�asny rapier za ostrze i zwracaj�c go na znak pardonu r�koje�ci� ku rycerzowi, g�osem i oczyma �ebra� lito�ci; pan Wo�odyjowski nawet nie zatrzymywa� si� nad nim, jeno wsun�wszy mu sztych szabli tam, gdzie szyja piersi dotyka, zadawa� cios lekki, nieznaczny, a �w r�ce rozk�ada�, zblad�ymi usty jedno i drugie s�owo rzuci�, po czym pogr��a� si� w mroku �mierci.</p><p>Pan Wo�odyjowski za�, nie ogl�daj�c si� wi�cej, bieg� dalej i nowe ofiary na ziemi� str�ca�.</p><p>Zauwa�y� strasznego �niwiarza dzielny Sweno i skrzykn�wszy kilkunastu co najdzielniejszych rajtar�w, postanowi� ofiar� w�asnego �ycia wstrzyma� cho� na chwil� pogo�, aby innych ocali�.</p><p>Zwr�cili tedy konie i nastawiwszy rapiery, czekali z ostrzami na goni�cych. Pan Wo�odyjowski, widz�c to, ani chwili si� nie zawaha�, wspi�� konia i wpad� mi�dzy nich w �rodek.</p><p>I nimby kto� okiem zdo�a� mrugn��, ju� dwa he�my zapad�y w d� konia. Przesz�o dziesi�� rapier�w zmierzy�o si� teraz w jedn� pier� Wo�odyjowskiego, lecz w tej chwili wpadli za nim Skrzetuscy, J�zwa Butrym Beznogi, pan Zag�oba i Roch Kowalski, o kt�rym Zag�oba powiada�, �e nawet id�c do ataku jeszcze, oczy ma zamkni�te i drzemie, a budzi si� dopiero, gdy piersi� o pier� nieprzyjaciela uderzy.</p><p>Pan Wo�odyjowski zwin�� si� pod kulbak�<a l:href="#fn94" type="note">[94]</a> tak szybko, �e rapiery puste powietrze przeszy�y. Mia� on ten spos�b od bia�ogrodzkich Tatar�w<a l:href="#fn95" type="note">[95]</a>, lecz ma�ym, a zarazem nad ludzk� wiar� zr�cznym b�d�c, do takiej doskona�o�ci go doprowadzi�, �e nikn��, kiedy chcia�, z oczu, b�d� za karkiem, b�d� pod brzuchem ko�skim. Tak znikn�� i teraz, a nim zdumieni rajtarzy zdo�ali zrozumie�, co si� z nim sta�o, zn�w niespodzianie na kulbak� wychyn��, straszny jak �bik, gdy mi�dzy trwo�ne ogary z wysokich ga��zi skoczy.</p><p>Tymczasem i towarzysze mu pomogli, roznosz�c �mier� i zamieszanie. Jeden z rajtar�w przy�o�y� panu Zag�obie do samych piersi pistolet, lecz Roch Kowalski, maj�c go po lewej stronie, zatem nie mog�c ci�� szabl�, z�o�y� pi�� i w g�ow� go mimochodem dojecha�, a ten nurkn�� w tej chwili pod konia, tak w�a�nie, jakby we� piorun uderzy�. Pan Zag�oba za� wydawszy okrzyk radosny, ci�� w skro� samego Swena, kt�ren r�ce opu�ci� i czo�em wspar� si� na karku ko�skim. Na ten widok pierzchn�li inni rajtarzy. Wo�odyjowski, J�zwa Beznogi i dwaj Skrzetuscy pu�cili si� za nimi i wyci�li, zanim ubiegli sto krok�w.</p><p>I pogo� dalej trwa�a. Szwedzkie konie coraz mniej mia�y tchu w piersiach i rozpiera�y si� coraz cz�ciej. Na koniec z tysi�ca naj�wietniejszych rajtar�w, kt�rzy pod Kannebergiem wyszli, zosta�o zaledwie stu kilkudziesi�ciu je�d�c�w, reszta le�a�a d�ugim pasem na le�nej drodze. Lecz i ta ostatnia kupa zmniejsza�a si� z ka�d� chwil�, gdy� r�ce polskie nie przesta�y nad ni� pracowa�.</p><p>Na koniec wypadli z lasu. Wie�e Jaros�awia zarysowa�y si� wyra�nie na b��kicie. Ju�, ju� nadzieja wst�pi�a w serca uciekaj�cych, wiedzieli bowiem, �e w Jaros�awiu stoi sam kr�l i ca�a pot�ga i �e w ka�dej chwili mo�e im przyj�� w pomoc.</p><p>Zapomnieli o tym, i� zaraz po ich przej�ciu uprz�tni�to pomost na ostatnim prz�le mostu, aby silniejsze pod�o�y� dla armat belkowanie.</p><p>Pan Czarniecki za�, czy wiedzia� o tym przez swoich szpieg�w, czy te� umy�lnie chcia� si� kr�lowi szwedzkiemu pokaza� i na jego oczach doci�� reszty tych nieszcz�liwych, do��, i� nie tylko nie wstrzyma� pogoni, ale sam z Szemberkow� chor�gwi� naprz�d skoczy�, sam siek�, sam w�asn� r�k� �cina� � p�dz�c za kup� tak, jak gdyby tym samym p�dem chcia� na Jaros�aw uderzy�.</p><p>Na koniec dobiegli o staj�<a l:href="#fn96" type="note">[96]</a> do mostu. Krzyki z pola dolecia�y do obozu szwedzkiego. Mn�stwo �o�nierzy i oficer�w wybieg�o z miasta patrze�, co si� za rzek� dzieje. Ledwie spojrzeli � dostrzegli i poznali rajtar�w, kt�rzy rano wyszli z obozu.</p><p>� Oddzia� Kanneberga! oddzia� Kanneberga!� pocz�o krzycze� tysi�ce g�os�w.</p><p>� W pie� niemal wyci�ci! Ledwie sto ludzi bie�y!</p><p>W tej chwili przygalopowa� sam kr�l, a z nim Wittenberg, Forgell, Miller i inni jenera�owie.</p><p>Kr�l poblad�.</p><p>� Kanneberg! � rzek�.</p><p>� Na Chrystusa i jego rany! Most nie wyko�czony! � zawo�a� Wittenberg � wytn� ich do nogi!</p><p>Kr�l spojrza� na rzek� wezbran� wiosennymi wody; szumia�a ��t� fal�, o przeprawieniu pomocy wp�aw nie by�o co i my�le�.</p><p>Tamci zbli�ali si� coraz wi�cej.</p><p>Wtem zn�w pocz�to krzycze�:</p><p>� Wozy kr�lewskie i gwardia nadci�ga! Zgin� i ci!</p><p>Jako� zdarzy�o si�, �e cz�� kr�lewskiego kredensu, ze stoma lud�mi pieszej gwardii, wynurzy�a si� w tej chwili inn� drog� z przyleg�ych las�w. Spostrzeg�szy, co si� dzieje, ludzie z eskorty w przekonaniu, �e most gotowy, pocz�li zd��a� co si� ku miastu.</p><p>Lecz dostrze�ono ich z pola � za czym natychmiast ze trzysta koni ruszy�o ku nim ca�ym p�dem, a na czele wszystkich lecia� z szabl� wzniesion� nad g�ow� i ogniem w �renicach pan dzier�awca z W�soszy, Rz�dzian. Niewielkie da� on dot�d m�stwa dowody, lecz na widok woz�w, w kt�rych m�g� znajdowa� si� �up obfity, odwaga tak wezbra�a w jego sercu, �e wysforowa� si� na kilkadziesi�t krok�w przed innymi. Piechurowie przy wozach, widz�c, �e nie ujd�, zwarli si� w czworobok i sto muszkiet�w naraz skierowa�o si� w piersi Rz�dziana. Huk wstrz�sn�� powietrzem, wst�ga dymu przelecia�a wzd�u� �ciany czworoboku, lecz nim dym si� rozproszy�, ju� pan dzier�awca przed �cian� wspi�� konia tak, �e kopyta przednie zawis�y przez chwil� nad g�owami rajtar�w � i wpad� na kszta�t gromu w �rodek.</p><p>Lawina je�d�c�w run�a za nim.</p><p>I jako gdy wilcy<a l:href="#fn97" type="note">[97]</a> zmog� konia, on �yje jeszcze i le��c na grzbiecie, broni si� rozpaczliwie kopytami, a one pokryj� go ca�kiem i dr� ze� �ywe kawa�y mi�sa � tak owe wozy i piechurowie pokryci zostali zupe�nie k��bi�c� si� mas� koni i je�d�c�w. Jeno krzyki straszne podnosi�y si� z tego wiru i dolatywa�y uszu Szwed�w stoj�cych na drugim brzegu.</p><p>A tymczasem jeszcze bli�ej brzegu docinano reszty Kannebergowych rajtar�w. Ca�a armia szwedzka wyleg�a jak jeden m�� na wysoki brzeg Sanu. Piechota, jazda, artyleria pomiesza�y si� ze sob� � i patrzyli wszyscy, jakoby w dawnym cyrku rzymskim na widowisko, jeno patrzyli ze �ci�ni�tymi ustami, z rozpacz� w piersi, w przera�eniu, w poczuciu bezsilno�ci. Chwilami z piersi tych mimowolnych widz�w wyrywa� si� krzyk straszny. Chwilami rozlega� si� p�acz powszechny, to zn�w zapada�a cisza i s�ycha� by�o tylko sapanie rozw�cieczonych �o�nierzy. Bo przecie ten tysi�c ludzi, kt�ry wyprowadzi� Kanneberg, stanowi� czo�o i dum� ca�ej armii szwedzkiej; sami to byli weterani okryci s�aw� w B�g wie ilu ziemiach i w B�g wie ilu bitwach! A teraz oto biegali jak b��dne stado owiec po obszernym przeciwleg�ym b�oniu, gin�c jak owce pod no�em rze�niczym. Wi�c nie by�a to ju� bitwa, ale �owy. Straszni je�d�cy polscy kr�cili si� jak zawierucha po bojowisku, krzycz�c r�nymi g�osami i przebiegaj�c rajtarom. Czasem za jednym p�dzi�o kilku lub kilkunastu, czasem pojedynczy za pojedynczym. Niekiedy dognany Szwed pochyla� si� jeno na kulbace, by cios nieprzyjacielowi u�atwi�, niekiedy przyjmowa� bitw�, lecz gin�� najcz�ciej, bo na bia�� bro� szwedzcy �o�nierze nie mogli si� mierzy� z wy�wiczon� we wszelakich fechtach szlacht� polsk�.</p><p>Lecz najokropniej sro�y� si� mi�dzy Polakami ma�y rycerzyk, siedz�cy na bu�anym a �cig�ym i zwrotnym jak sok� koniu. Zauwa�y�o go wreszcie ca�e wojsko, bo kogo on pogoni�, kto si� z nim spotka�, gin�� nie wiadomo jak i kiedy, tak ma�ymi, tak nieznacznymi ruchami miecza str�ca� najt�szych rajtar�w na ziemi�. Na koniec dostrzeg� samego Kanneberga, kt�rego kilkunastu towarzystwa goni�o, wi�c krzykn�� na nich, rozkazem pogo� powstrzyma� i sam na niego uderzy�.</p><p>Szwedzi z drugiego brzegu wstrzymali dech w piersiach. Sam kr�l si� tu� do brzegu przysun�� i patrzy� z bij�cym sercem, miotany jednocze�nie trwog� i nadziej�, bo Kanneberg, jako pan wielki i kr�lewski krewny, od dzieci�stwa �wiczony we wszelkiego rodzaju fechtach przez mistrz�w w�oskich, w walce na bia�y or� nie mia� r�wnego sobie w armii szwedzkiej. Wszystkie wi�c oczy by�y teraz w niego utkwione i zaledwie �mia�y oddycha� otwarte usta, on za� widz�c, �e pogo� gromadna usta�a, i chc�c po straceniu wojska s�aw� sw� w oczach kr�lewskich ratowa�, rzek� do swej duszy ponurej:</p><p>�Biada mi, je�li wojsko wprz�d wytraciwszy, krwi� w�asn� teraz ha�by nie przypiecz�tuj� lub je�li �ycia nie okupi�, tego strasznego m�a obaliwszy. Inaczej, cho�by mnie d�o� Boga na tamt� stron� przenios�a, �adnemu Szwedowi w oczy spojrze� bym nie �mia�!�</p><p>To rzek�szy, zwr�ci� konia i skoczy� ku ��temu rycerzowi.</p><p>�e za� ci je�d�cy, kt�rzy mu przebiegali od rzeki, usun�li si� teraz, mia� wi�c Kanneberg i t� nadziej�, �e gdy pokona przeciwnika, dopadnie brzegu i w wod� skoczy, a potem � co b�dzie, to b�dzie; je�li nie zdo�a wzburzonych fal przep�yn��, to przynajmniej pr�d go wraz z koniem daleko uniesie, a tam ju� jaki� ratunek bracia dla niego obmy�l�.</p><p>Skoczy� wi�c jak piorun ku ma�emu rycerzowi, a ma�y rycerz ku niemu. Chcia� Szwed w przelocie wbi� sw�j rapier a� po gard� pod pach� przeciwnika, lecz zaraz pozna�, �e sam mistrzem b�d�c, na mistrza r�wnie� trafi� musia�, bo szpada tylko ze�lizn�a si� wzd�u� ostrza polskiej szabli, tylko zachwia�a mu si� jako� dziwnie w r�ku, jak gdyby mu nagle rami� zdr�twia�o; ledwie si� zdo�a� zastawi� od ciosu, kt�ry mu rycerz nast�pnie zada�; na szcz�cie, w tej chwili roznios�y ich konie we dwie przeciwne strony.</p><p>Zatoczyli tedy obaj ko�em i zwr�cili si� jednocze�nie, lecz wolniej jechali ju� na siebie, pragn�c wi�cej na spotkanie mie� czasu i cho� kilkakro� �elazo skrzy�owa�. Kanneberg zebra� si� teraz w sobie, tak i� uczyni� si� podobny do ptaka, kt�remu dzi�b tylko pot�ny z nastroszonych pi�r wystaje. Zna� on jedno niezawodne pchni�cie, w kt�rym pewien Florentczyk go wy�wiczy�, straszne, bo zwodnicze i niemal nieodbite, polegaj�ce na tym, �e ostrze, skierowane niby w piersi, mijaj�c bokiem zastaw�, przeszywa�o gard�o i wychodzi�o a� ty�em karku. Tego pchni�cia postanowi� teraz u�y�.</p><p>I pewien swego, zbli�a� si�, hamuj�c coraz bardziej konia, a pan Wo�odyjowski (on to by� bowiem) nadje�d�a� ku niemu w drobnych skokach. Przez chwil� my�la�, �eby bia�ogrodzkim sposobem znikn�� nagle pod koniem, lecz �e z jednym tylko m�em, i to na oczach obu wojsk mia� si� spotka�, wi�c cho� zrozumia�, i� czeka go jaki� cios niespodziewany, wstyd mu by�o po tatarsku, nie po rycersku si� broni�.</p><p>�Chcesz mnie, jako czapla soko�a, sztychem nadzia� � pomy�la� sobie � ale ja ci� owym wiatraczkiem za�yj�, kt�ry w �ubniach<a l:href="#fn98" type="note">[98]</a> jeszcze wykoncypowa�em.�</p><p>I ta my�l wyda�a mu si� na razie najlepsz�, wi�c wyprostowa� si� w kulbace, podni�s� szabelk� i pu�ci� j� w ruch podobny do ruchu �mig wiatraka, lecz tak szybki, i� powietrze pocz�o �wista� przera�liwie.</p><p>A �e zachodz�ce s�o�ce gra�o mu na szabli, wi�c otoczy�a go jakoby tarcza �wietlana, migotliwa, on za� uderzy� ostrogami bachmata i run�� na Kanneberga.</p><p>Kanneberg skurczy� si� jeszcze bardziej i prawie przywar� do konia, w mgnieniu oka zwi�za� rapier z szabl�, nagle wysun�� g�ow� jak w�� i pchn�� okropnie.</p><p>Lecz w tej chwili zaszumia� straszliwy m�yniec, rapier targn�� si� Szwedowi w r�ku, ostrze uderzy�o w pust� przestrze�, natomiast wygi�ty koniec szabli ma�ego rycerza spad� z piorunow� szybko�ci� na twarz Kanneberga, przeci�� mu cz�� nosa, usta, brod�, spad� na obojczyk, strzaska� go i zatrzyma� si� dopiero na id�cym przez rami� pendencie<a l:href="#fn99" type="note">[99]</a>.</p><p>Rapier wysun�� si� z r�k nieszcz�snego i noc obj�a mu g�ow�, lecz nim spad� z konia, pan Wo�odyjowski pu�ci� szabl� na sznurek i chwyci� go za ramiona.</p><p>Zawrza�li jednym wrzaskiem z drugiego brzegu Szwedzi, pan Zag�oba za� przyskoczy� do ma�ego rycerza i rzek�:</p><p>� Panie Michale, wiedzia�em, �e tak b�dzie, alem by� got�w ci� pom�ci�!</p><p>� Mistrz to by� � odpowiedzia� Wo�odyjowski. � Bierz wa�� konia za uzd�, bo zacny!</p><p>� Ha! �eby nie rzeka, skoczy�oby si� z tamtymi poha�asowa�! Pierwszy bym�</p><p>Dalsze s�owa przerwa� panu Zag�obie �wist kul, wi�c nie doko�czy� my�li, natomiast krzykn��:</p><p>� Uchod�my, panie Michale, ci zdrajcy postrzeli� gotowi!</p><p>� Nie maj� ju� te kule impetu � odrzek� Wo�odyjowski � bo za daleko.</p><p>Tymczasem otoczyli ich inni je�d�cy polscy, winszuj�c Wo�odyjowskiemu i patrz�c na� z podziwem, a on tylko w�sikami raz po raz rusza�, bo tak�e rad by� z siebie.</p><p>Za� na drugim brzegu, mi�dzy Szwedami, wrza�o jakby w ulu. Artylerzy�ci zataczali na gwa�t armaty, wi�c i w pobliskich szeregach polskich ozwa�y si� tr�bki do odwrotu. Na g�os ich skoczy� ka�dy do swojej chor�gwi, i w mig stan�y wszystkie w sprawie. Cofn�y si� pod las i zatrzyma�y znowu, jakby miejsce nieprzyjacielowi zostawuj�c i zapraszaj�c go za rzek�. Wreszcie przed �aw� ludzi i koni wyjecha� na tarantowatym dzianecie m�� przybrany w burk� i czapk� z czaplim pi�rem, z poz�ocistym buzdyganem<a l:href="#fn100" type="note">[100]</a> w r�ku.</p><p>Wida� go by�o doskonale, bo pada�y na� czerwone promienie zachodz�cego s�o�ca, i zreszt� je�dzi� przed pu�kami, jakby przegl�d sprawuj�c. Poznali go od razu wszyscy Szwedzi i pocz�li krzycze�:</p><p>� Czarniecki! Czarniecki!</p><p>On za� gada� co� z pu�kownikami. Widziano, jak d�u�ej zatrzyma� si� przy rycerzu, kt�ry Kanneberga usiek�, i r�k� po�o�y� na jego ramieniu, po czym podni�s� buzdygan i chor�gwie zacz�y z wolna, jedna za drug�, zawraca� ku borom.</p><p>W�a�nie i s�o�ce zasz�o. W Jaros�awiu dzwony ozwa�y si� po ko�cio�ach, wi�c wszystkie pu�ki za�piewa�y jednym g�osem, odje�d�aj�c: �Anio� Pa�ski zwiastowa� Naj�wi�tszej Pannie Marii�, i z t� pie�ni� znik�y Szwedom z oczu<a l:href="#fn101" type="note">[101]</a>.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� V</p></title><p>Dnia tego po�o�yli si� Szwedzi spa�, nic w usta nie bior�c i bez nadziei, aby mieli czym nazajutrz si� posili�. Tote� od m�ki g�odowej spa� nie mogli. Nim drugi kur zapia�, zn�kane �o�nierstwo pocz�o wymyka� si� z obozu pojedynczo i kupami na grasunek po wsiach przyleg�ych do Jaros�awia. Szli wi�c, do nocnych rabusi�w podobni, ku Radymnu, Ka�czudze, Tyczynowi � gdzie mogli i gdzie spodziewali si� zasta� co� do jedzenia. Otuchy dodawa�o im to, �e Czarniecki by� na drugiej stronie rzeki, ale cho�by i przeprawi� si� ju� zd��y�, woleli �mier� ni� g��d. Widocznie wielkie ju� by�o rozprz�enie w obozie, bo oko�o p�tora tysi�ca ludzi wysun�o si� w ten spos�b, wbrew najsurowszym rozkazom kr�lewskim.</p><p>Pocz�li wi�c grasowa� po okolicy, pal�c, rabuj�c, �cinaj�c, lecz prawie nikt z nich nie mia� powr�ci� do obozu. Czarniecki by� wprawdzie z drugiej strony Sanu, lecz i z tej kr�ci�y si� r�ne partie szlacheckie i ch�opskie; najpot�niejsza za� pana Strza�kowskiego, z�o�ona z bitnej szlachty g�rskiej, tej w�a�nie nocy przymkn�a, jak na nieszcz�cie, do Pr�chnika. Ujrzawszy tedy �un� i us�yszawszy strza�y, poszed� pan Strza�kowski, jakoby kto sierpem rzuci�, prosto na gwar i napad� na zaj�tych rabunkiem. Bronili si� silnie w op�otkach, lecz pan Strza�kowski rozerwa� ich, wysiek�, nikogo nie �ywi�<a l:href="#fn102" type="note">[102]</a>. W innych wioskach inne partie uczyni�y to� samo, po czym w gonitwie za uciekaj�cymi podsun�y si� pod sam ob�z szwedzki, roznosz�c trwog� i zamieszanie, krzycz�c po tatarsku, po wo�osku, po w�giersku i po polsku, tak i� Szwedzi s�dzili, �e jakie� pot�ne wojska posi�kowe na nich nast�puj�, mo�e chan z ca�� ord�.</p><p>Wszcz�o si� zamieszanie i � rzecz niebywa�a dot�d � pop�och, kt�ry z najwi�kszym trudem uda�o si� oficerom pot�umi�. Lecz kr�l, kt�ry do rana przesiedzia� na koniu, widzia�, co si� dzieje, zrozumia�, co z tego mo�e wynikn��, i zaraz rankiem zwo�a� rad� wojenn�.</p><p>Pos�pna owa narada nied�ugo trwa�a, bo nie by�o dw�ch dr�g do wyboru. Duch w wojsku upad�, �o�nierz nie mia� co je��, nieprzyjaciel r�s� w pot�g�.</p><p>Szwedzki Aleksander, kt�ry obiecywa� �wiatu ca�emu goni�, cho�by do tatarskich step�w, polskiego Dariusza, nie o gonitwie dalszej, ale o w�asnym ocaleniu musia� teraz my�le�.</p><p>� Sanem mo�em si� wraca� do Sandomierza, stamt�d Wis�� do Warszawy i do Prus � m�wi� Wittenberg. � W ten spos�b zguby unikniem.</p><p>Duglas<a l:href="#fn103" type="note">[103]</a> za g�ow� si� chwyci�:</p><p>� Tyle zwyci�stw, tyle trud�w, tak olbrzymi kraj podbity, i wraca� nam przychodzi!</p><p>A Wittenberg na to:</p><p>� Maszli, wasza dostojno��, jak� rad�?</p><p>� Nie mam! � odrzek� Duglas.</p><p>Kr�l, kt�ry dot�d nic nie m�wi�, wsta� na znak, �e posiedzenie sko�czone, i rzek�:</p><p>� Nakazuj� odwr�t!</p><p>Wi�cej tego dnia nie s�yszano z jego ust ani s�owa.</p><p>B�bny pocz�y warcze� i tr�by gra� w szwedzkim obozie. Wie��, �e odwr�t nakazany, rozbieg�a si� w jednej chwili z ko�ca w koniec. Przyj�to j� okrzykami rado�ci. Przecie zamki i fortece by�y jeszcze w r�ku Szwed�w, w nich czeka� wypoczynek, jad�o, bezpiecze�stwo.</p><p>Jenera�owie i �o�nierze wzi�li si� tak gorliwie do przygotowa� odwrotu, �e a� gorliwo�� owa, jak zauwa�y� Duglas, z ha�b� graniczy�a.</p><p>Samego Duglasa wys�a� kr�l w przedniej stra�y, aby trudne przeprawy naprawia�, lasy trzebi�. Wkr�tce za nim ruszy�o ca�e wojsko szykiem jak do boju; front armaty zas�ania�y, ty� wozy utaborowane, po bokach sz�a piechota. Potrzeby wojenne i namioty p�yn�y rzek� na statkach.</p><p>Wszystkie te ostro�no�ci nie by�y zbyteczne, ledwie bowiem tabor ruszy�, ju� tylne stra�e szwedzkie dojrza�y id�cych �ladem je�d�c�w polskich i odt�d niemal nigdy nie traci�y ich z oczu. Czarniecki po�ci�ga� w�asne chor�gwie, wszystkie partie okoliczne, pos�a� po nowe posi�ki do kr�la i szed� w trop. Pierwszy nocleg w Przeworsku by� zarazem pierwszym alarmem. Oddzia�y polskie natar�y tak blisko, i� kilka tysi�cy piechoty wraz z dzia�ami musiano przeciw nim zwr�ci�. Przez chwil� sam kr�l my�la�, �e Czarniecki naprawd� nast�puje, lecz on, swoim zwyczajem, wysy�a� tylko oddzia�y za oddzia�ami. Te, podpadaj�c, czyni�y okrzyk i cofa�y si� natychmiast. Noc do rana zesz�a na podobnych harcach, noc swarliwa, dla Szwed�w bezsenna.</p><p>I ca�y poch�d, wszystkie nast�pne noce i dnie mia�y by� do niej podobne.</p><p>Tymczasem znowu� Czarnieckiemu przys�a� kr�l dwie chor�gwie jazdy, bardzo moderowanej<a l:href="#fn104" type="note">[104]</a>, za tym i list, �e wkr�tce hetmani z komputowym wojskiem<a l:href="#fn105" type="note">[105]</a> rusz�, on za� sam z reszt� piechot i ord� rych�o za nimi pospieszy. Jako� zatrzymywa�y go ju� tylko rokowania z chanem, z Rakoczym i z cesarzem. Czarniecki uradowa� si� niepomiernie t� wie�ci�, i gdy nazajutrz rano Szwedzi ruszyli dalej, w klin mi�dzy Wis�� i San, rzek� pan kasztelan do pu�kownika Polanowskiego:</p><p>� Sie� nastawiona, ryby w matni� id�.</p><p>� A my uczynim jak �w rybak � rzek� Zag�oba � kt�ry im na fletni gra�, �eby ta�cowa�y, czego gdy nie chc� czyni�, wyci�gn�� je na brzeg; tedy dopiero skaka�y, a on wzi�� je kijem razi� m�wi�c: �O, takie c�rki! trzeba by�o ta�cowa�, p�kim prosi�.�</p><p>Na to pan Czarniecki:</p><p>� B�d� oni ta�cowali, niech jeno pan marsza�ek Lubomirski<a l:href="#fn106" type="note">[106]</a> nadci�gnie ze swoim wojskiem, kt�re na pi�� tysi�cy licz�.</p><p>� Lada chwila go nie wida� � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Przyjecha�o dzi� kilku szlachty podg�rskiej � ozwa� si� Zag�oba � ci zapewniaj�, �e wielkimi i pilnymi drogami idzie, ale czy si� zechce z nami po��czy�, miast na swoj� r�k� wojowa�, to inna rzecz!</p><p>� Czemu to? � spyta� pan Czarniecki, bystro patrz�c na Zag�ob�.</p><p>� Bo to cz�ek nadzwyczajnej ambicji i o s�aw� zazdrosny. Znam go si�a<a l:href="#fn107" type="note">[107]</a> lat i by�em mu konfidentem<a l:href="#fn108" type="note">[108]</a>. Pozna�em go, gdy by� m�odym jeszcze pani�ciem, na dworze pana krakowskiego, Stanis�awa<a l:href="#fn109" type="note">[109]</a>. Fecht�w si� wonczas od Francuz�w i W�och�w uczy� i okrutnie si� na mnie rozgniewa�, gdym mu powiedzia�, �e to kpy, z kt�rych �aden mi nie zdzier�y. Uczynili�my parol<a l:href="#fn110" type="note">[110]</a> i samem ich siedmiu jednego po drugim rozci�gn��. On za� ode mnie si� dalej uczy� nie tylko fecht�w, ale i sztuki wojennej. Dowcip<a l:href="#fn111" type="note">[111]</a> mia� z przyrodzenia troch� t�py, ale co umie, to ode mnie.</p><p>� Taki� to z wa�ci mistrz? � spyta� Polanowski.</p><p>� <emphasis>Exemplum</emphasis><a l:href="#fn112" type="note">[112]</a>: pan Wo�odyjowski, drugi m�j ucze�. Z tego mam prawdziw� pociech�.</p><p>� Prawda, �e� to waszmo�� Swena usiek�?</p><p>� Swena? Gdyby si� to kt�remu z waszmo�ci�w zdarzy�o, mia�by przez ca�e �ycie co opowiada�, jeszcze by s�siad�w sprasza�, by im przy winie jedno w k�ko powtarza�, ale ja o to nie dbam, bo gdybym chcia� wylicza�, m�g�bym takimi Swenami drog� do samego Sandomierza wymo�ci�. Mo�e bym nie m�g�? Powiedzcie, kt�rzy mnie znacie.</p><p>� M�g�by wuj! � ozwa� si� Roch Kowalski.</p><p>Pan Czarniecki nie s�ysza� dalszego ci�gu rozmowy, bo si� g��boko nad s�owami Zag�oby zamy�li�. Zna� i on ambicj� pana Lubomirskiego i nie w�tpi�, �e albo zechce mu swoj� wol� narzuca�, albo na w�asn� r�k� b�dzie dzia�a�, chocia�by to szkod� Rzeczypospolitej przynie�� mia�o.</p><p>Wi�c surowe jego oblicze spos�pnia�o i pocz�� brod� kr�ci�.</p><p>� Oho! � szepn�� do Skrzetuskiego Jana Zag�oba � ju� tam Czarniecki co� gorzkiego �uje, bo mu si� twarz do or�owej podobna uczyni�a, rych�o tu kogo podziobie.</p><p>Wtem pan Czarniecki ozwa� si�:</p><p>� Trzeba, by kt�ry z waszmo�ci�w z listem ode mnie do pana Lubomirskiego pojecha�.</p><p>� Jam mu znajomy i podejmuj� si� � rzek� pan Jan Skrzetuski.</p><p>� Dobrze � odpar� w�dz � im kto znamienitszy, tym lepiej�</p><p>Zag�oba zwr�ci� si� do Wo�odyjowskiego i zn�w szepn��:</p><p>� Ju� i przez nos m�wi, znak to wielkiej alteracji<a l:href="#fn113" type="note">[113]</a>.</p><p>Rzeczywi�cie za� pan Czarniecki mia� srebrne podniebienie, bo mu je kula przed laty pod Busz� wyrwa�a. Ow� ilekro� by� wzruszony, gniewny i niespokojny, zaczyna� zawsze m�wi� ostrym i brz�kliwym g�osem.</p><p>Nagle zwr�ci� si� teraz do Zag�oby:</p><p>� A mo�e by� i wa�pan z panem Skrzetuskim pojecha�?</p><p>� Ch�tnie � odpowiedzia� Zag�oba. � Je�li ja czego nie wsk�ram, nikt nie wsk�ra. Wreszcie do cz�eka tak wielkiego rodu we dw�ch b�dzie przystojniej.</p><p>Czarniecki zacisn�� wargi, szarpn�� brod� i rzek� jakby sam do siebie:</p><p>� Wielkie rody� wielkie rody�</p><p>� Tego nikt panu Lubomirskiemu nie ujmie � zauwa�y� Zag�oba.</p><p>A Czarniecki brwi zmarszczy�:</p><p>� Rzeczpospolita sama jest wielka, a rod�w w proporcji do niej nie masz wielkich, jeno ma�e, i bodaj ziemia po�ar�a takie, kt�re o tym zapominaj�!</p><p>Umilkli wszyscy, bo bardzo pot�nie przem�wi�, i dopiero po niejakiej chwili Zag�oba rzek�:</p><p>� W proporcji do ca�ej Rzeczypospolitej s�usznie!</p><p>� Jam te� nie z soli wyr�s� ani z roli<a l:href="#fn114" type="note">[114]</a>, jeno z tego, co mnie boli � ozwa� si� Czarniecki � a boleli mnie Kozacy, kt�rzy mi t� oto g�b� przestrzelili, a teraz boli mnie Szwed, i albo t� bol�czk� przetn�, albo sam od niej sczezn�, tak mi dopom� B�g!</p><p>� I my dopomo�em krwi� nasz�! � rzek� Polanowski.</p><p>Czarniecki za� prze�uwa� jeszcze czas jaki� gorycz, kt�ra wezbra�a mu w sercu na my�l, �e ambicja pana marsza�ka mo�e mu w ratowaniu ojczyzny przeszkodzi�, wreszcie uspokoi� si� i rzek�:</p><p>� Za czym i list trzeba pisa�. Prosz� waszmo�ci�w ze sob�.</p><p>Jan Skrzetuski i Zag�oba poszli za nim, a w p� godziny p�niej siedli na ko� i pojechali odwrotn� drog� ku Radymnu, by�y bowiem wie�ci, �e tam w�a�nie zatrzyma� si� pan marsza�ek z wojskiem.</p><p>� Janie � rzek� Zag�oba, macaj�c si� po kalecie<a l:href="#fn115" type="note">[115]</a>, w kt�rej wi�z� list pana Czarnieckiego � uczy� mi �ask� i pozw�l mnie samemu gada� do marsza�ka.</p><p>� A ojciec naprawd� go zna�e� i fecht�w go uczy�e�?</p><p>� I!� tak si� jeno sobie m�wi�o dlatego, �eby si� para w g�bie nie zagrza�a i �eby j�zyk nie rozmi�k�, co si� od przyd�u�szego milczenia snadnie przytrafi� mo�e. Ni go zna�em, ni go uczy�em. Albo to nie mia�em czego lepszego do roboty ni� by� nied�wiednikiem i uczy� pana marsza�ka, jako si� na zadnich nogach chodzi? Ale to wszystko jedno. Przezna�em go na wylot z tego, co ludzie o nim powiadaj�, i potrafi� go zagnie�� jako kucharka kluski. Jeno o to jedno ci� jeszcze prosz�: nie powiadaj, �e mam list od pana Czarnieckiego, i nie wspominaj nawet o nim, p�ki go sam nie oddam.</p><p>� Jak�e to? Mia��ebym funkcji, z kt�r� mnie pos�ano, nie spe�ni�?! W �yciu mi si� to nie przygodzi�o i nie przygodzi. Nie mo�e by�! Chocia�by i pan Czarniecki przebaczy�, nie uczyni� tego za skarb gotowy!</p><p>� To wyci�gn� szabl� i p�cin� twemu koniowi podetn�, �eby� za mn� nie nad��y�. Zali<a l:href="#fn116" type="note">[116]</a> widzia�e� kiedy, �eby chybi�o to, com w�asn� g�ow� zamy�li�? Gadaj! �le� to wyszed� ty sam na Zag�obowych fortelach? �le wyszed� pan Micha� albo i twoja Halszka? albo i wy wszyscy, kiedym to was z r�k Radziwi��a wy�uskn��? Powiadam ci, �e z tego listu mo�e by� wi�cej z�ego ni� dobrego, bo pan kasztelan pisa� go w takiej alteracji, �e ze trzy pi�ra z�ama�. Wreszcie, b�dziesz o nim gada�, gdy moje zamys�y chybi�; parol, �e go sam w�wczas oddam, ale nie pr�dzej.</p><p>� Bylem go m�g� odda�, wszystko jedno kiedy.</p><p>� Wi�cej te� nie potrzebuj�! Hajda teraz, bo droga przed nami okrutna!</p><p>Pop�dzili tedy konie i pu�cili si� w skok. Ale nie potrzebowali jecha� d�ugo, bo przednie stra�e marsza�kowskie min�y ju� nie tylko Radymno, ale i Jaros�aw, on sam za� znajdowa� si� w Jaros�awiu i sta� w dawnej kwaterze kr�la szwedzkiego.</p><p>Znale�li go przy obiedzie ze znaczniejszymi oficerami. Lecz gdy si� opowiedzieli, Lubomirski kaza� ich przyj�� natychmiast, bo ich nazwiska zna�, gdy� g�o�ne by�y owego czasu w ca�ej Rzeczypospolitej.</p><p>Wszystkich oczy zwr�ci�y si� na nich, gdy weszli; patrzono zw�aszcza z podziwem i ciekawo�ci� na Skrzetuskiego, marsza�ek za�, powitawszy ich wdzi�cznie, spyta� zaraz:</p><p>� Czy to s�awnego rycerza mam przed sob�, kt�ry listy z obl�onego Zbara�a<a l:href="#fn117" type="note">[117]</a> kr�lowi przeni�s�?</p><p>� Ja to si� przekrad�em � odrzek� pan Jan.</p><p>� Daj�e mi Bo�e takich oficer�w jak najwi�cej! Niczego tak panu Czarnieckiemu nie zazdroszcz�, bo zreszt� wiem, �e i moje ma�e zas�ugi w pami�ci ludzkiej nie przepadn�.</p><p>� A jam jest Zag�oba! � rzek� stary rycerz, wysuwaj�c si� naprz�d.</p><p>Tu powi�d� okiem po zgromadzeniu; marsza�ek za�, jako to ka�dego chcia� sobie uj��, zaraz zakrzykn��:</p><p>� Kto by nie wiedzia� o m�u, kt�ren<a l:href="#fn118" type="note">[118]</a> Bur�aja, wodza <emphasis>barbarorum</emphasis><a l:href="#fn119" type="note">[119]</a>, usiek�, kt�ren Radziwi��owi wojsko pobuntowa��</p><p>� I panu Sapie�e wojsko przywiod�em, kt�re, prawd� rzek�szy, mnie, nie jego, wodzem sobie obra�o � doda� Zag�oba.</p><p>� A �e� to wasza mo�� chcia�, mog�c tak g�rn� mie� szar��, wyrzec si� jej i u pana Czarnieckiego s�u�b� przyj��?</p><p>Na to Zag�oba �ysn�� okiem ku Skrzetuskiemu i odrzek�:</p><p>� Ja�nie wielmo�ny panie marsza�ku, od waszej to dostojno�ci tak ja, jak i ca�y kraj przyk�ad bierze, jak dla dobra publicznego wyrzeka� si� ambicji i prywaty.</p><p>Lubomirski pokra�nia� z zadowolenia, a Zag�oba wzi�� si� w boki i m�wi� dalej:</p><p>� Pan Czarniecki umy�lnie nas przys�a�, aby�my si� waszej dostojno�ci w jego i ca�ego wojska imieniu pok�onili, a zarazem donie�li o znacznej wiktorii, jak� nam B�g nad Kannebergiem odnie�� pozwoli�.</p><p>� S�yszeli�my ju� tu o tym � odrzek� do�� sucho marsza�ek, w kt�rym ju� poruszy�a si� zazdro�� � ale ch�tnie z ust naocznego �wiadka jeszcze raz pos�yszymy.</p><p>Us�yszawszy to, pan Zag�oba rozpocz�� zaraz opowiada�, jeno z niekt�rymi zmianami, bo si�y Kanneberga spot�nia�y w jego ustach do dw�ch tysi�cy ludzi. Nie zapomnia� te� wspomnie� o Swenonie, o sobie, o tym, jak na oczach kr�lewskich reszt� rajtar�w<a l:href="#fn120" type="note">[120]</a> tu� nad rzek� wyci�to, jak wozy i trzystu ludzi gwardii wpad�o w r�ce szcz�liwych zwyci�zc�w, s�owem, wiktoria uros�a w opowiadaniu do rozmiar�w niepowetowanej dla Szwed�w kl�ski.</p><p>S�uchali wszyscy pilnie, s�ucha� i pan marsza�ek, ale pos�pnia� coraz bardziej i oblicze �cina�o mu si� jakoby lodem, wreszcie rzek�:</p><p>� Nie neguj�, �e pan Czarniecki znamienity wojennik, ale przecie sam wszystkich Szwed�w nie zje i dla innych cho� na �yk zostanie.</p><p>A na to Zag�oba:</p><p>� Ja�nie wielmo�ny panie, to nie pan Czarniecki t� wiktori� odni�s�.</p><p>� Jeno kto?</p><p>� Jeno Lubomirski!</p><p>Nasta�a chwila powszechnego zdumienia. Pan marsza�ek usta otworzy�, powiekami pocz�� mruga� i patrzy� na Zag�ob� tak zdziwionym wzrokiem, jak gdyby chcia� go spyta�:</p><p>� Zali wa�panu pi�tej klepki nie staje?</p><p>Lecz pan Zag�oba nie da� si� zbi� z tropu, owszem, wargi z wielk� fantazj� wyd�� (kt�ren gest przej�� od pana Zamoyskiego) i rzek�:</p><p>� S�ysza�em, jak sam Czarniecki przed ca�ym wojskiem m�wi�: �Nie nasze to szable bij�, ale (powiada) imi� Lubomirskiego bije, bo gdy si� (powiada) zwiedzieli, �e tu�, tu� nadci�ga, duch w nich tak zdech�, �e w ka�dym �o�nierzu wojsko marsza�kowskie widz� i jako owce pod n� �by oddaj�.�</p><p>Gdyby wszystkie promienie s�oneczne upad�y od razu na twarz pana marsza�ka, twarz ta nie rozja�ni�aby si� wi�cej.</p><p>� Jak�e? � zakrzykn�� � sam Czarniecki to powiada�?</p><p>� Tak jest, i wiele innych rzeczy, ale nie wiem, czy mi si� godzi powtarza�, bo do konfident�w<a l:href="#fn121" type="note">[121]</a> jeno m�wi�.</p><p>� M�w wa��! Ka�de s�owo pana Czarnieckiego warte, �eby je sto razy powt�rzy�. Niepowszedni to cz�ek i z dawna to m�wi�em!</p><p>Zag�oba spojrza� na marsza�ka, przymru�aj�c jedno oko, i mrucza� pod w�sami:</p><p>� Po�kn��e� hak, zaraz ci� tu wyci�gn�.</p><p>� Co waszmo�� m�wisz? � pyta� marsza�ek.</p><p>� M�wi�, �e wojsko tak na cze�� waszej dostojno�ci wiwatowa�o, jakby i kr�lowi jegomo�ci lepiej nie wiwatowa�o, a w Przeworsku, gdy�my to ca�� noc szarpali Szweda, co kt�ra chor�giew skoczy�a, to krzyczeli: �Lubomirski! Lubomirski!�, i lepszy to skutek mia�o ni� wszystkie �a��a!� i �bij, zabij!� Jest tu �wiadek, pan Skrzetuski, �o�nierz te� nie lada, kt�ren nigdy w �yciu nie ze�ga�.</p><p>Marsza�ek spojrza� mimo woli na Skrzetuskiego, a ten zaczerwieni� si� po uszy i pocz�� co� mamrota� pod nosem.</p><p>Tymczasem oficerowie marsza�kowscy pocz�li wychwala� w g�os pos��w.</p><p>� Ot, politycznie post�pi� sobie pan Czarniecki, tak grzecznych kawaler�w wysy�aj�c! Obaj najs�awniejsi rycerze, a jednemu mi�d po prostu z g�by p�ynie!</p><p>� Zawszem to rozumia� o panu Czarnieckim, �e mi �yczliwy, ale teraz nie masz takiej rzeczy, kt�rej bym dla niego nie uczyni�! � zakrzykn�� marsza�ek, kt�rego oczy mg�� si� pokrywa�y z rozkoszy.</p><p>Na to Zag�oba wpad� w zapa�:</p><p>� Ja�nie wielmo�ny panie! Kto by ci� nie uwielbia�, kto by ci� nie czci�, wzorze wszystkich cn�t obywatelskich, kt�ry Arystydesa sprawiedliwo�ci�, m�stwem Scypion�w przypominasz! Si�am<a l:href="#fn122" type="note">[122]</a> ksi�g w �yciu przeczyta�, si�am widzia�, si�am rozwa�a�, i rozdar�a mi si� dusza od bole�ci, bo c�em w tej Rzeczypospolitej ujrza�! Oto Opali�skich, Radziejowskich, Radziwi���w, kt�rzy w�asn� pych�, w�asn� ambicj� nad wszystko ceni�c, ojczyzny dla prywaty gotowi byli ka�dego momentu odst�pi�. Wiecem pomy�la�: zgin�a ta Rzeczpospolita niecnot� w�asnych syn�w! Lecz kt� mnie pocieszy�, kto mi otuchy w strapieniu doda�? � pan Czarniecki! �Zaiste � m�wi� � nie zgin�a, skoro powsta� w niej Lubomirski. Tamci o sobie (powiada) my�l�, ten tylko patrzy, tylko szuka, gdzie by ofiar� z prywaty na o�tarzu powszechnym m�g� z�o�y�; tamci si� wysuwaj�, ten si� usuwa, bo przyk�adem chce �wieci�. Ot i teraz (powiada) nadci�ga z wojskiem pot�nym i zwyci�skim, a ju� (powiada) s�ysz�, �e chce mnie komend� nad nim zdawa�, aby nauczy� innych, jako ambicj�, cho�by s�uszn�, maj� dla ojczyzny po�wi�ca�. Jed�cie tedy (powiada) do niego, oznajmijcie mu, �e ja tej ofiary nie chc�, nie przyjm�, gdy� on lepszym ode mnie wodzem, gdy�, zreszt�, jego nie tylko wodzem, ale � daj B�g naszemu Kazimierzowi d�ugie �ycie � kr�lem gotowi�my obra�!� i� obierzemy!!�</p><p>Tu pan Zag�oba sam si� nieco przel�k�, czyli miary nie przebra�, i istotnie, po okrzyku: �obierzemy!�, nasta�a cisza; lecz przed magnatem tylko si� niebo otworzy�o, zrazu przyblad� nieco, nast�pnie pokra�nia�, nast�pnie zn�w przyblad� i robi�c silnie piersiami, odrzek� po chwili milczenia:</p><p>� Rzeczpospolita jest i zostanie zawsze pani� swej woli, bo na tym starodawne fundamenta naszych wolno�ci spoczywaj�� Lecz jam jeno s�uga jej s�ug i B�g mi �wiadkiem, �e nie podnosz� oczu na one wysoko�ci, na kt�re obywatel spogl�da� nie powinien� Co do komendy nad wojskiem� pan Czarniecki przyj�� j� musi. Oto w�a�nie pragn� da� przyk�ad tym, kt�rzy wielko�� swego rodu ustawnie na my�li maj�c, nie chc� �adnej zwierzchno�ci uznawa�, jak <emphasis>pro publico bono<a l:href="#fn123" type="note">[123]</a></emphasis> nale�y o wielko�ci swego rodu zapomnie�. Wi�c cho� i tak z�ym wodzem mo�e nie jestem, jednako� ja, Lubomirski, id� dobrowolnie pod komend� Czarnieckiego, o to tylko Boga prosz�c, aby nam wiktori� nad nieprzyjacielem spu�ci� raczy�!</p><p>� Rzymianinie! ojcze ojczyzny! � krzykn�� Zag�oba, chwytaj�c r�k� marsza�ka i przyciskaj�c do niej wargi.</p><p>Lecz tu jednocze�nie stary wyga nastawi� na Skrzetuskiego oko i pocz�� nim mruga� raz po razu.</p><p>Rozleg�y si� grzmi�ce okrzyki oficer�w i towarzystwa. T�um w kwaterze powi�ksza� si� z ka�d� chwil�.</p><p>� Wina! � zawo�a� pan marsza�ek.</p><p>A gdy wniesiono kielichy, zaraz wzni�s� zdrowie kr�lewskie, potem pana Czarnieckiego, kt�rego naszym wodzem nazwa�, i wreszcie pos��w. Zag�oba nie pozosta� w tyle z toastami i tak wszystkich za serce chwyci�, �e sam marsza�ek za pr�g ich przeprowadzi�, za� rycerstwo a� do rogatek Jaros�awia.</p><p>Na koniec zostali sami; w�wczas Zag�oba zajecha� drog� Skrzetuskiemu, wstrzyma� konia i chwyciwszy si� w boki, rzek�:</p><p>� A co, Janie?</p><p>� Dalib�g! � odpowiedzia� Skrzetuski � �ebym na w�asne oczy nie widzia� i na w�asne uszy nie s�ysza�, wierzy� bym nie chcia�, cho�by mi te� i anio� powiada�.</p><p>Za� pan Zag�oba:</p><p>� Ha? co? Przysi�gn�, �e sam Czarniecki co najwi�cej to wzywa� i prosi� Lubomirskiego, by szed� z nim w parze. I wiesz, co by�by wsk�ra�? Oto, �e Lubomirski poszed�by osobno, bo je�li w li�cie by�y zakl�cia na mi�o�� do ojczyzny i jakowe� o prywacie wzmianki (a jestem pewien, �e by�y), to zaraz by pan marsza�ek nad�� si� a rzek�: �Zali on chce moim <emphasis>praeceptorem</emphasis><a l:href="#fn124" type="note">[124]</a> zosta� i uczy�, jak si� ojczy�nie s�u�y?�� Znam ja ich!!� Na szcz�cie, stary Zag�oba wzi�� spraw� w r�ce, pojecha� i ledwie g�b� otworzy�, ju� Lubomirski nie tylko chce i�� razem, ale pod komend� si� poddaje. Morzy si� tam frasunkiem pan Czarniecki, ale ja go pociesz� A co, Janie, umie sobie Zag�oba z magnatami rady dawa�?</p><p>� Tedy powiadam, �e z podziwienia pary z g�by pu�ci� nie mog�em.</p><p>� Znam ja ich! Poka� kt�remu koron� i r�g gronostajowego p�aszcza, to mo�esz go pod w�os g�aska� jak charcie szczeni�, jeszcze ci si� ugnie i sam krzy�a nadstawi.. �aden kot nie b�dzie si� tak oblizywa�, cho�by� mu <emphasis>prospectus</emphasis><a l:href="#fn125" type="note">[125]</a> z samych sperek<a l:href="#fn126" type="note">[126]</a> pokaza�. Najpoczciwszemu oczy z po��dliwo�ci na wierzch wyli��, a trafi si� szelma, jako by� ksi��� wojewoda wile�ski, to i ojczyzn� zdradzi� got�w. Co to ta ludzka pr�no��! Panie Jezu! �eby� mi da� tyle tysi�cy, ilu� kandydat�w do tej korony stworzy�, to bym i sam kandydowa�� Bo je�li kt�ry z nich my�li, �e mam si� za gorszego od niego, to niech mu od w�asnej pychy �ywot<a l:href="#fn127" type="note">[127]</a> p�knie� Taki dobry Zag�oba jak i Lubomirski, tylko w fortunie r�nica� Tak, tak, Janie� Czy my�lisz, �em go naprawd� w r�k� poca�owa�? Siebiem w wielki palec poca�owa�, a jego jenom nosem szturgn��� Pewno go tak, odk�d �ywie<a l:href="#fn128" type="note">[128]</a>, nikt w pole nie wywi�d�. Rozsmarowa�em go jako mas�o na grzance dla pana Czarnieckiego� Daj Bo�e naszemu kr�lowi jak najd�u�sze �ycie, ale na wypadek elekcji sobie wola�bym da� kresk� jak jemu� Roch Kowalski da�by mi drug�, a pan Micha� oponent�w by wysiek�� Boga mi, zaraz bym ci� hetmanem wielkim koronnym uczyni�, pana Micha�a po Sapie�e litewskim� a Rz�dziana podskarbim� Ten by dopiero �ydowin�w podatkami cisn��!� Mniejsza wreszcie z tym; grunt, �em Lubomirskiego na hak u�owi�, a sznurek wsadz� Czarnieckiemu w r�k�. Na kim si� skrupi, na Szwedach si� zmiele, a zas�uga czyja? co? O kim innym kroniki by pisa�y, ale ja nie mam szcz�cia� Dobrze jeszcze, je�li Czarniecki na starego nie parsknie, �e listu nie odda�� Taka to wdzi�czno�� ludzka� Ha! nie pierwszyzna mi, nie pierwszyzna� Inni na starostwach siedz� i s�onin� jako parsiuki<a l:href="#fn129" type="note">[129]</a> obro�li, a ty, stary, po dawnemu trz� brzuszysko na szkapie�</p><p>Tu machn�� r�k� pan Zag�oba.</p><p>� Jecha� ludzk� wdzi�czno�� s�k! I tak, i tak trzeba umiera�, a przecie ojczy�nie mi�o pos�u�y�. Najlepsza nagroda dobra kompania. Jak cz�ek raz na ko� si�dzie, to z takimi kompanami, jak ty i Micha�, na kraj �wiata jecha� got�w� Taka ju� nasza polska natura. Byle raz na ko� si���. Niemiec, Francuz, Angielczyk albo smag�y Hiszpan od razu do oczu skoczy, a Polak pacjencj�<a l:href="#fn130" type="note">[130]</a> wrodzon� maj�c, si�a<a l:href="#fn131" type="note">[131]</a> zniesie, d�ugo si� cho�by takiemu Szwedzinie szarpa� pozwoli, ale gdy si� miara przebierze, jak huknie w pysk, to ci si� taki Szwedzina trzy razy nogami nakryje� Bo fantazja jeszcze jest, a p�ki fantazja nie zginie, poty i Rzeczpospolita trwa� b�dzie. Zakonotuj to sobie, Janie�</p><p>I tak d�ugo jeszcze rozprawia� pan Zag�oba, bo bardzo by� rad z siebie, a ilekro� si� to zdarzy�o, tylekro� bywa� i mowny nad zwyk�� miar�, i m�drych sentencyj pe�en.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VI</p></title><p>Czarniecki istotnie nie �mia� nawet my�le� o tym, by pan marsza�ek koronny podda� si� pod jego komend�. Chcia� tylko, by dzia�ali razem, a obawia� si�, �e i to z powodu wielkiej ambicji marsza�ka nie przyjdzie do skutku, dumny pan bowiem odzywa� si� ju� nieraz poprzednio do swych oficer�w, �e woli na w�asn� r�k� Szwed�w podchodzi�, bo i tak co� wsk�ra� mo�e, a gdyby razem z Czarnieckim odnie�li zwyci�stwo, tedyby ca�a s�awa sp�yn�a na Czarnieckiego.</p><p>Jako�by tak i by�o. Czarniecki rozumia� marsza�kowe powody i martwi� si�. Wys�awszy z Przeworska list, odczytywa� teraz po raz dziesi�ty jego kopi�, chc�c si� przekona�, czyli nie napisa� czego� takiego, co by tak dra�liwego cz�eka ubo�� mog�o.</p><p>I �a�owa� niekt�rych wyra�e�, wreszcie pocz�� w og�le �a�owa�, �e list wys�a�. Siedzia� zatem pos�pny w swej kwaterze, a coraz to do okna podchodzi� i spogl�da� na drog�, czyli pos�owie nie wracaj�. Widzieli go przez okna oficerowie i odgadywali, co si� z nim dzieje, bo troska widoczna by�a na jego czole.</p><p>� Patrz no wa�� � rzek� Polanowski do Wo�odyjowskiego. � Nic dobrego nie b�dzie, bo u kasztelana oblicze sta�o si� pstre, a to z�y znak.</p><p>Jako� twarz Czarnieckiego nosi�a liczne �lady ospy i w chwilach wielkiego wzruszenia albo niepokoju pokrywa�a si� bia�awymi i ciemnymi c�tkami. �e za� rysy mia� ostre, bardzo wysokie czo�o, na nim chmurne jowiszowe brwi, nos zagi�ty i wzrok po prostu przeszywaj�cy, wi�c gdy jeszcze przysz�y na� owe pi�tna, stawa� si� straszny. Kozacy przezwali go swego czasu rabym<a l:href="#fn132" type="note">[132]</a> psem, ale wedle s�uszno�ci wi�cej by� do rabego or�a podobny, a gdy, bywa�o, prowadzi� lud do ataku z rozwian� na kszta�t olbrzymich skrzyde� burk�, wtedy to podobie�stwo uderza�o swoich i nieprzyjaci�.</p><p>Wzbudza� te� strach w jednych i drugich. Za czas�w kozackich wojen dow�dcy pot�nych watah tracili g�owy, gdy przysz�o im przeciw Czarnieckiemu dzia�a�. Sam Chmielnicki ba� si� go, a zw�aszcza jego rad, kt�rych kr�lowi udziela�. One to sprowadzi�y na kozactwo straszliw� kl�sk� pod Beresteczkiem. Lecz s�awa jego wyros�a g��wnie po beresteckiej, gdy na wsp�k� z Tatary<a l:href="#fn133" type="note">[133]</a> przebiega� na kszta�t p�omienia stepy, wygniata� do cna zbuntowane roje, bra� szturmem miasta, okopy, rzucaj�c si� z szybko�ci� wichru z jednego ko�ca Ukrainy w drugi.</p><p>Z t� sam� zaciek�� wytrwa�o�ci� szarpa� teraz Szwed�w. �Czarniecki nie wybije, ale wykradnie mi wojsko� � m�wi� Karol Gustaw. Lecz w�a�nie Czarnieckiemu uprzykrzy�o si� ju� wykrada�; mniema�, �e przyszed� czas bi�, za� brak�o mu zupe�nie armat, piechoty, bez kt�rych stanowczo nie mo�na by�o nic wa�niejszego wsk�ra�; dlatego tak pragn�� po��czy� si� z Lubomirskim, kt�ry wprawdzie tak�e ma�� mia� ilo�� armat, ale wi�d� ze sob� piechoty, z�o�one z g�rali. Te, jakkolwiek niezbyt jeszcze wy�wiczone, by�y ju� przecie nieraz w ogniu i mog�y od biedy by� u�yte przeciw niezr�wnanym pieszym zast�pom Karola Gustawa.</p><p>Wi�c pan Czarniecki by� jakby w gor�czce. Nie mog�c wreszcie wytrzyma� w kwaterze, wyszed� przed sie� i spostrzeg�szy Wo�odyjowskiego z Polanowskim, spyta�:</p><p>� A nie wida� pos��w?</p><p>� Zna�, �e im radzi � odrzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Im radzi, ale mnie nieradzi, bo inaczej by�by pan marsza�ek swoich z odpowiedzi� przys�a�.</p><p>� Panie kasztelanie � rzek� Polanowski, kt�ry cieszy� si� wielkim zaufaniem wodza � po co si� troska�; przyjdzie pan marsza�ek, dobrze! nie, to b�dziem po staremu podchodzi�. Ciecze i tak krew ze szwedzkiego garnka, a to wiadomo, �e gdy raz garnek zacznie ciec, to i wszystko z niego ucieknie.</p><p>Na to Czarniecki:</p><p>� I z Rzeczypospolitej ciecze. Je�li teraz ujd�, wzmocni� si�, przyjd� im posi�ki z Prus � sposobno�� minie!</p><p>To rzek�szy, uderzy� si� r�k� po pole na znak niecierpliwo�ci; wtem da�y si� s�ysze� st�pania ko�skie i basowy g�os Zag�oby �piewaj�cy:</p><cite><poem><stanza><v>Posz�a Ka�ka do piekarni,</v><v/><v>A Stach do niej: Pu��, przygarnij,</v><v/><v>Kochana!</v></stanza><stanza><v>Bo �nieg pada i wiatr wieje,</v><v/><v>Gdzie� ja si�, biedny, podziej�</v><v/><v>Do rana!�</v></stanza></poem></cite><p>� Dobry znak! Weso�o wracaj�! � zawo�a� Polanowski.</p><p>Tymczasem tamci, ujrzawszy kasztelana, zeskoczyli z kulbak<a l:href="#fn134" type="note">[134]</a>, oddali konie pacholikowi i szli �ywo do ganku; nagle Zag�oba rzuci� czapk� w g�r� i udaj�c g�os marsza�ka tak wybornie, �e kto by go nie widzia�, m�g�by si� omyli�, zakrzykn��:</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> pan Czarniecki, nasz w�dz!</p><p>Kasztelan zmarszczy� si� i rzek� pr�dko:</p><p>� Jest pismo dla mnie?</p><p>� Nie ma � odrzek� Zag�oba � jest co� lepszego. Marsza�ek z ca�ym wojskiem przechodzi dobrowolnie pod komend� waszej dostojno�ci!</p><p>Czarniecki przewierci� go wzrokiem, za czym zwr�ci� si� do Skrzetuskiego, jakby mu chcia� rzec: �Gadaj ty, bo tamten podpi�!�</p><p>Pan Zag�oba rzeczywi�cie by� nieco podpi�y; lecz Skrzetuski potwierdzi� jego s�owa, wi�c zdumienie odbi�o si� na obliczu kasztelana.</p><p>� Bywajcie za mn�! � rzek� do przyby�ych. � Mo�ci Polanowski, mo�ci Wo�odyjowski, prosz� tak�e!</p><p>I wszyscy weszli do izby. Nie siedli jeszcze, gdy Czarniecki spyta�:</p><p>� Co rzek� na m�j list?</p><p>� Nic nie rzek� � odpowiedzia� Zag�oba � a dlaczego, to si� w ko�cu mojej relacji oka�e, teraz za� <emphasis>incipiam</emphasis><a l:href="#fn135" type="note">[135]</a>�.</p><p>Tu zacz�� wszystko opowiada�, jak si� odby�o, jako marsza�ka do decyzji tak pomy�lnej doprowadzi�. Czarniecki patrzy� na niego z coraz wi�kszym zdziwieniem, Polanowski za g�ow� si� chwyta�, pan Micha� w�sikami rusza�.</p><p>� To�em ja wa�ci nie zna� dot�d, jak mnie B�g mi�y! � zawo�a� wreszcie kasztelan. � Uszom w�asnym nie wierz�!</p><p>� Ulissesem<a l:href="#fn136" type="note">[136]</a> z dawna mnie nazywano! � odrzek� skromnie Zag�oba.</p><p>� Gdzie m�j list?</p><p>� Ot, jest!</p><p>� Ju� ci musz� darowa�, �e� go nie odda�. To �wik<a l:href="#fn137" type="note">[137]</a> kuty na cztery nogi! Podkanclerzemu uczy� si� u niego, jak uk�ady prowadzi�! Na Boga, gdybym by� kr�lem, do Carogrodu<a l:href="#fn138" type="note">[138]</a> bym wa�ci wys�a��</p><p>� Ju� by tu sto tysi�cy Turka sta�o! � zakrzykn�� pan Micha�.</p><p>A Zag�oba na to:</p><p>� Dwie�cie, nie sto, �ebym tak zdr�w by�!</p><p>� W niczym�e si� pan marsza�ek nie spostrzeg�? � pyta� zn�w Czarniecki.</p><p>� On? �yka� tak wszystko, com mu do g�by wk�ada�, jak karmny g�sior ga�ki, jeno mu grzdyka gra�a i oczy mg�� zachodzi�y. My�la�em, �e p�knie od rado�ci, jako szwedzki granat. Tego cz�owieka do piek�a pochlebstwem mo�na by zaprowadzi�.</p><p>� Byle si� to na Szwedach skrupi�o, byle si� skrupi�o, a mam nadziej�, �e tak b�dzie! � odrzek� uradowany Czarniecki. � Wa�� jeste� cz�ek zr�czny jako liszka<a l:href="#fn139" type="note">[139]</a>, ale sobie zbytnio z pana marsza�ka nie dworuj, bo inny i tego by nie uczyni�. Si�a<a l:href="#fn140" type="note">[140]</a> od niego zale�y� A� do samego Sandomierza p�jdziemy maj�tno�ciami Lubomirskich i marsza�ek jednym s�owem mo�e ca�� okolic� podnie��, ch�opstwu kaza� przeprawy zatrudnia�, mosty pali�, wiwend�<a l:href="#fn141" type="note">[141]</a> po lasach kry� Wa�� b�dziesz mia� zas�ug�, kt�rej ci do �mierci nie zapomn�, ale i panu marsza�kowi musz� dzi�kowa�, bo tak mniemam, �e nie z samej pr�no�ci to uczyni�. </p><p>Tu w r�ce zaklaska� i krzykn�� do pacholika:</p><p>� Konia mi natychmiast!� Kujmy �elazo, p�ki gor�ce.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do pu�kownik�w:</p><p>� Wa�ciowie wszyscy ze mn�, �eby asysta by�a jako najokazalsza.</p><p>� Czy i ja mam jecha�? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Waszmo�� zbudowa�e� ten most mi�dzy mn� a panem marsza�kiem, s�uszna, aby� pierwszy po nim przejecha�. Zreszt� tak my�l�, �e ci� tam bardzo nawidz�� Jed�, jed�, panie bracie, bo inaczej powiem, �e chcesz wp� pocz�te dzie�o porzuci�.</p><p>� Trudna rada! � Musz� jeno pasa mocniej zacisn��, bo si� na nic utrz�s� Ju� mi i si� nie bardzo staje, chybabym si� czym pokrzepi�.</p><p>� A czym by?</p><p>� Si�a mi powiadano o kasztela�skim miodzie, kt�regom dot�d nie kosztowa�, a chcia�bym wreszcie wiedzie�, czyli od marsza�kowego lepszy?</p><p>� To si� strzemiennego po kusztyczku<a l:href="#fn142" type="note">[142]</a> napijmy, za to z powrotem nie b�dziem sobie z g�ry odmierzali. Par� g�siork�w znajdziesz te� wa�� u siebie w kwaterze�</p><p>To rzek�szy, kaza� pan kasztelan poda� kielichy i wypili w miar�, na fantazj� i dobry humor, po czym na konie siedli i pojechali.</p><p>Marsza�ek przyj�� pana Czarnieckiego z otwartymi r�koma, go�ci�, poi�, do rana nie pu�ci�, za to rano po��czy�y si� oba wojska i sz�y dalej w komendzie pana Czarnieckiego. Ko�o Sieniawy napadli zn�w na Szwed�w tak skutecznie, i� tyln� stra� w pie� wyci�li i wprowadzili zamieszanie w szeregi g��wnej armii. Dopiero o �witaniu sp�dzi�y ich armaty. Pod Le�ajskiem jeszcze silniej nast�pi� pan Czarniecki. Znaczne oddzia�y szwedzkie pogrz�z�y w b�otach, powsta�ych z deszcz�w i powodzi, i te wpad�y w r�ce polskie. Droga stawa�a si� dla Szwed�w coraz op�aka�sz�. Wycie�czone, zg�odnia�e i zmorzone snem pu�ki ledwie maszerowa�y. Coraz wi�cej �o�nierzy zostawa�o na drodze. Znajdowano niekt�rych tak straszliwie zbiedzonych, �e nie chcieli ju� je�� i pi�, prosili tylko o �mier�. Inni k�adli si� i umierali po k�pach, inni tracili przytomno�� i spogl�dali z najwi�ksz� oboj�tno�ci� na zbli�aj�cych si� je�d�c�w polskich. Cudzoziemcy, kt�rych sporo liczy�o si� w szwedzkich szeregach, pocz�li wymyka� si� z obozu i przechodzi� do pana Czarnieckiego. Tylko niez�omny duch Karola Gustawa utrzymywa� reszt� gasn�cych si� w ca�ej armii.</p><p>Bo nie tylko za armi� szed� nieprzyjaciel; rozmaite partie pod nieznanymi wodzami i kupy ch�opskie zabiega�y jej ustawicznie drog�. Oddzia�y te, niesforne i niezbyt liczne, nie mog�y wprawdzie uderzy� na ni� wst�pnym bojem, ale nu�y�y �miertelnie. �e za� chc�c wpoi� w Szwed�w przekonanie, i� Tatarzy przybyli ju� z pomoc�, wszystkie polskie wojska wydawa�y tatarski okrzyk, wi�c �a��a! a��a!� rozlega�o si� dniem i noc�, bez chwili przerwy. Nie m�g� �o�nierz szwedzki odetchn��, broni na moment w koz�y z�o�y�. Nieraz kilkunastu ludzi alarmowa�o ca�� armi�. Konie pada�y dziesi�tkami i zjadano je natychmiast, bo sprowadzanie prowiant�w sta�o si� niepodobie�stwem. Od czasu do czasu polscy je�d�cy znajdowali straszliwie poszarpane trupy szwedzkie, po kt�rych poznawali natychmiast ch�opsk� r�k�. Wi�ksza cz�� wsi w klinie mi�dzy Sanem i Wis�� nale�a�a do pana marsza�ka i do jego krewnych. Ow� wszyscy ch�opi jak jeden m�� w nich powstali, pan marsza�ek bowiem, nie �a�uj�c w�asnej fortuny, og�osi�, i� ten, kt�ry za or� chwyci, z podda�stwa zostanie uwolniony. Ledwo wie�� o tym rozbieg�a si� po ziemiach, wszystkie kosy osadzono sztorcem i pocz�to co dzie� znosi� g�owy szwedzkie do obozu, a� pan marsza�ek musia� tego zwyczaju, jako niechrze�cija�skiego, zakaza�.</p><p>W�wczas pocz�to znosi� r�kawice i rajtarskie ostrogi. Szwedzi, przywiedzeni do desperacji, �upili ze sk�ry tych, kt�rzy im w r�k� wpadli, i wojna stawa�a si� co dzie� straszliwsz�. Nieco wojska polskiego jeszcze trzyma�o si� Szwed�w, ale trzymano ich tylko postrachem. W drodze do Le�ajska zbieg�o ich wielu, pozostali wszczynali co dzie� takie tumulty w obozie, i� Karol Gustaw rozkaza� w samym Le�ajsku rozstrzela� kilku towarzystwa. By�o to has�em og�lnej ucieczki, kt�rej dokonano z szabl� w r�ku. Nikt prawie nie pozosta�, jeno Czarniecki, wzmocniony, pocz�� nast�powa� coraz pot�niej.</p><p>Pan marsza�ek pomaga� mu bardzo szczerze. By� mo�e, i� szlachetniejsze strony jego natury wzi�y na �w czas, zreszt� kr�tki, g�r� nad pych� i mi�o�ci� w�asn�, wi�c nie szcz�dzi� ni trud�w, ni nawet �ycia, i w�asn� osob� prowadzi� nieraz chor�gwie, nie da� odetchn�� nieprzyjacielowi, a �e by� �o�nierz dobry, wi�c znaczne po�o�y� zas�ugi. Te, przy�o�one do p�niejszych, chwalebn� by mu zapewni�y pami�� w narodzie, gdyby nie �w bunt bezecny, kt�ry pod koniec swego zawodu podni�s�, aby naprawie Rzeczypospolitej przeszkodzi�<a l:href="#fn143" type="note">[143]</a>.</p><p>Lecz czasu tego wszystko czyni�, by chwa�� zyska�, i okry� si� ni� jak p�aszczem. Chodzi� z nim o lepsz� pan Witowski, kasztelan sandomierski, stary i do�wiadczony �o�nierz; ten Czarnieckiemu samemu chcia� dor�wna�, lecz nie zdo�a�, bo mu B�g wielko�ci odm�wi�.</p><p>Wszyscy trzej gn�bili coraz pot�niej Szwed�w. A� przysz�o do tego, �e te pu�ki piechotne i rajtarskie, kt�rym wypad�o i�� tyln� stra�� w odwodzie, w takim sz�y przera�eniu, i� pop�och wszczyna� si� mi�dzy nimi z lada powodu. W�wczas sam Karol Gustaw postanowi� zawsze i�� z tyln� stra��, by ducha obecno�ci� sw� dodawa�.</p><p>Lecz zaraz w pocz�tkach o ma�o �yciem tego nie przyp�aci�. Zdarzy�o si�, �e maj�c przy sobie pu�k lejbgwardii<a l:href="#fn144" type="note">[144]</a>, najt�szy ze wszystkich pu�k�w, bo �o�nierzy do niego z ca�ego narodu skandynawskiego wybierano, zatrzyma� si� kr�l dla odpoczynku we wsi Rudniku. Tam zjad�szy u plebana obiad, postanowi� za�y� nieco spoczynku, albowiem poprzedniej nocy oka nie zmru�y�. Lejbgwardzi�ci otoczyli dom, by nad bezpiecze�stwem kr�lewskim czuwa�. Tymczasem ksi�y pacholik od koni wymkn�� si� chy�kiem ze wsi i dopad�szy stadninki chodz�cej po grodzi, skoczy� na �rebaka i pop�dzi� do pana Czarnieckiego.</p><p>Lecz pan Czarniecki znajdowa� si� tym razem o dwie mile drogi, za� przednia stra�, z�o�ona z pu�ku ksi�cia Dymitra Wi�niowieckiego, sz�a pod panem porucznikiem Szandarowskim nie dalej jak p� mili za Szwedami. Pan Szandarowski rozmawia� w�a�nie z Rochem Kowalskim, kt�ry z rozkazami od kasztelana przyjecha�, gdy nagle obaj ujrzeli nadlatuj�cego co ko� wyskoczy pacholika.</p><p>� Co to za diabe� tak p�dzi? � rzek� Szandarowski � i jeszcze na �rebaku?</p><p>� Ch�opak wiejski � odrzek� Kowalski.</p><p>Tymczasem pachol� przylecia�o przed sam szereg i zatrzyma�o si� dopiero w�wczas, gdy �rebak, przestraszony widokiem koni i ludzi, stan�� d�ba i zary� kopytami w ziemi�. Pacholik zeskoczy� i trzymaj�c go za grzyw�, sk�oni� si� panom rycerzom.</p><p>� A co powiesz? � spyta�, zbli�ywszy si�, Szandarowski.</p><p>� Szwedy u nas w plebanii! Gadaj�, �e sam kr�l mi�dzy nimi! � rzek� pacho�ek z iskrz�cym wzrokiem.</p><p>� A si�a<a l:href="#fn145" type="note">[145]</a> ich?</p><p>� Nie b�dzie nad dwie�cie koni.</p><p>Szandarowskiemu z kolei za�wieci�y si� oczy; lecz ba� si� zasadzki, wi�c spojrza� gro�nie na ch�opaka i rzek�:</p><p>� Kto ci� przys�a�?</p><p>� Co mnie kto mia� przysy�a�! Samem na �rebaka na grodzi skoczy�, ledwom si� nie zatkn�� i czapk� zgubi�. Dobrze, �e mnie, �cierwa, nie obaczyli!</p><p>Prawda bi�a z opalonej twarzy pacholika i ochot� mia� widocznie wielk� na Szwed�w, bo mu policzki pa�a�y i sta� przed oficerami, trzymaj�c jedn� r�k� za grzyw� �rebca, z rozwianym w�osem, rozche�stan� koszul� na piersiach, oddychaj�c szybko.</p><p>� A gdzie reszta szwedzkiego wojska? � spyta� chor��y.</p><p>� Jeszcze o �witaniu przewali�o si� ich tyla, �e�my zrachowa� nie mogli, ale tamci poszli dalej, a osta�a jeno jazda, a jeden �pi u dobrodzieja, powiadaj�, �e kr�l.</p><p>Na to Szandarowski:</p><p>� Ch�opie, je�li ��esz, szyja ci spadnie, ale je�li prawd� m�wisz, pro�, o co chcesz.</p><p>A pacholik sk�oni� mu si� do strzemienia.</p><p>� �ebym tak zdr�w by�! Nie chc� nijakiej nagrody, jeno �eby mi wielmo�ny pan oficer �siabl� da� kaza�.</p><p>� A da� mu tam jak� szerpentyn�<a l:href="#fn146" type="note">[146]</a>! � krzykn�� na swoj� czelad� zupe�nie ju� przekonany Szandarowski.</p><p>Inni oficerowie pocz�li wypytywa� jeszcze pacho�ka, gdzie dw�r, gdzie wie�, co robi� Szwedzi, ten za� odrzek�:</p><p>� Pilnuj�, psiajuchy! Kiedy by�cie prosto poszli, to was obacz�, ale ja was za olszyn� poprowadz�.</p><p>Wydano wnet rozkazy i chor�giew ruszy�a zrazu rysi�, potem w skok. Pacho�ek jecha� oklep na swoim �rebaku bez uzdy, przed pierwszym szeregiem. �rebaka pi�tami go�ymi pogania�, a coraz to spogl�da� promienistymi oczyma na obna�on� szerpentyn�.</p><p>Gdy ju� wie� by�o wida�, wykr�ci� w �ozy i wi�d� drog�, troch� grz�sk�, ku olszynom, w kt�rych by�o jeszcze b�otni�ciej; za czym zwolnili koniom.</p><p>� Cichajcie! � rzek� ch�opak � jako si� olszyna sko�czy, oni b�d� na prawo o �wier� stajania<a l:href="#fn147" type="note">[147]</a>.</p><p>Wi�c pocz�li si� posuwa� bardzo z wolna, bo i droga by�a trudna, a ci�kie konie jazdy zapada�y nieraz do kolan. Wreszcie olszyna pocz�a rzedn�� i wyjechali na brzeg.</p><p>W�wczas, nie dalej jak o trzysta krok�w, ujrzeli id�cy nieco w g�r� obszerny majdan, za nim dom ksi�y, otoczony lipami, mi�dzy kt�rymi wida� by�o s�omiane wiechetki ul�w, na majdanie za� dwustu je�d�c�w w cz�enkowych he�mach i pancerzach.</p><p>Olbrzymi je�d�cy siedzieli na olbrzymich, lubo<a l:href="#fn148" type="note">[148]</a> wychudzonych, koniach i stali w gotowo�ci, jedni z rapierami przy ramionach, drudzy z muszkietami opartymi o uda, ale patrzyli wszyscy w inn� stron�, ku g��wnej drodze, sk�d jedynie mogli si� spodziewa� nieprzyjaciela. Wspania�y b��kitny sztandar ze z�otym lwem powiewa� nad ich g�owami.</p><p>Dalej, naok� domu, sta�y stra�e, po dw�ch ludzi; jedna z nich zwr�cona by�a ku olszynie, ale �e s�o�ce okrutnie gra�o i razi�o oczy, a w olszynie, kt�ra ju� si� pokry�a bujnym li�ciem, by�o prawie ciemno, wi�c je�d�c�w polskich nie mog�a owa stra� dostrzec.</p><p>W Szandarowskim, kawalerze ognistym, krew pocz�a kipie� jak ukrop, lecz si� pohamowa� i czeka�, p�ki szereg si� nie u�adzi; tymczasem Roch Kowalski po�o�y� sw� ci�k� r�k� na ramieniu pacho�ka.</p><p>� S�uchaj, b�ku! � rzek�. � A widzia�e� kr�la?</p><p>� Widzia�em, wielmo�ny panie � szepn�o ch�opi�.</p><p>� Jak�e wygl�da? Po czym go pozna�?</p><p>� Czarny okrutnie na g�bie i czerwone wst�gi przy boku nosi.</p><p>� Konia za� jego pozna�by�?</p><p>� Ko� te� kary, z �ysin�.</p><p>Na to Roch:</p><p>� Stajenny! pilnuj si� mnie i poka� mi go!</p><p>� Dobrze, panie! A pr�dko skoczym?�</p><p>� Zamknij g�b�!</p><p>Tu umilkli i pan Roch modli� si� pocz�� do Naj�wi�tszej Panny, aby mu z Karolem spotka� si� dozwoli�a i prowadzi�a r�k� w spotkaniu.</p><p>Chwil� jeszcze trwa�a cisza, wtem ko� pod samym Szandarowskim parskn�� okrutnie. Na to rajtar<a l:href="#fn149" type="note">[149]</a> ze stra�y spojrza�, drgn��, jakby go co� podrzuci�o w kulbace, i wypali� z pistoletu.</p><p>� A��a! a��a!.. Bij, morduj!� zabij!� Uha-u-bij! � rozleg�o si� w olszynie.</p><p>I chor�giew, wypad�szy jak grom z cienia, run�a ku Szwedom.</p><p>Uderzy�a w dym, nim zdo�ali si� wszyscy do niej czo�em zwr�ci�, i wnet pocz�a si� straszna r�banina na szable tylko i rapiery, bo strzela� nikt nie mia� czasu. W mgnieniu oka zepchni�to rajtar�w na p�ot, kt�ry zwali� si� z trzaskiem pod parciem zad�w ko�skich, i pocz�to ich siec tak zapami�tale, i� st�oczyli si� i zmieszali. Dwakro� pr�bowali si� zewrze� i dwakro� rozerwani utworzyli dwie osobne kupy, kt�re w mgnieniu oka rozdzieli�y si� znowu na mniejsze, wreszcie rozsypa�y si� jak ziarnka grochu, kt�re ch�op szufl� rzuci w powietrze. Nagle rozleg�y si� rozpaczliwe g�osy:</p><p>� Kr�l! kr�l! Ratujcie kr�la!</p><p>Karol Gustaw za� zaraz w pierwszej chwili spotkania wypad� z pistoletami w r�ku i szpad� w z�bach przeze drzwi. Rajtar, kt�ry trzyma� konia tu� przy drzwiach, poda� mu go natychmiast, kr�l wskoczy� na� i skr�ciwszy ko�o samego w�g�a rzuci� si� mi�dzy lipy i ule, by ty�em wymkn�� si� z ko�a bitwy.</p><p>Dobieg�szy do p�otu wspi�� konia, przesadzi� p�ot i wpad� w kup� rajtar�w, broni�c� si� prawemu skrzyd�u polskiemu, kt�re przed chwil� w�a�nie okr��ywszy dom, zderzy�o si� za ogrodem ze Szwedami.</p><p>� W konie! � krzykn�� Karol Gustaw.</p><p>I obaliwszy pchni�ciem szpady je�d�ca polskiego, kt�ry ju� wznosi� na� szabl�, jednym susem wydosta� si� z wiru bitwy; za nim rajtarowie rozerwali szereg polski i ruszyli ca�ym p�dem, jak stado jeleni, gnane przez psy, p�dzi tam, gdzie je prowadzi rogacz przewodnik.</p><p>Je�d�cy polscy zwr�cili za nimi konie i rozpocz�a si� gonitwa. Jedni i drudzy wypadli na g��wn� drog� prowadz�c� z Rudnika do Bojan�wka. Spostrze�ono ich z przedniego dziedzi�ca, na kt�rym wrza�a g��wn� bitwa, i w�wczas to w�a�nie rozleg�y si� g�osy:</p><p>� Kr�l! kr�l! Ratujcie kr�la!</p><p>Lecz rajtarowie na przednim dziedzi�cu byli ju� tak przyci�ni�ci przez samego Szandarowskiego, �e i o w�asnym nawet ratunku my�le� nie mogli, pogna� wi�c kr�l w kupie nie wi�kszej nad dwunastu rajtar�w, za nimi za� pogna�o blisko trzydziestu towarzystwa, na czele za� wszystkich Roch Kowalski.</p><p>Pacho�ek, kt�ry mia� mu kr�la pokaza�, zamiesza� si� gdzie� w g��wnej bitwie, lecz Roch i sam pozna� Karola Gustawa po bukiecie z czerwonych wst�g. Za czym pomy�la�, �e jego chwila nadesz�a, pochyli� si� w kulbace<a l:href="#fn150" type="note">[150]</a>, �cisn�� konia ostrogami i pop�dzi� jak wicher naprz�d.</p><p>Uciekaj�cy, dobywaj�c ostatnich si� z koni, rozci�gn�li si� po szerokiej drodze. Szybsze i l�ejsze rumaki polskie pocz�y ich jednak wkr�tce dochodzi�. Pierwszego rajtara dojecha� Roch bardzo pr�dko, wi�c wsta� w strzemionach dla lepszego rozmachu i ci�� strasznie; r�k� wraz z �opatk� jednym okropnym zamachem odwali� i bieg� wichrem, oczy na nowo w kr�la utkwiwszy.</p><p>Nast�pnie drugi rajtar zaczerni� mu przed oczyma, zwali� drugiego, trzeciemu prze�upa� he�m i g�ow� na dwie po�owy i rwa� dalej, kr�la jedynie na oku maj�c. Wtem konie pocz�y rajtarom rozpiera� si� i pada�; chmura je�d�c�w polskich dogna�a ich i wysiek�a w mgnieniu oka.</p><p>Pan Roch pomija� ju� ludzi i konie, by czasu nie traci�, przestrze� mi�dzy nim a Karolem Gustawem pocz�a si� zmniejsza�. Dw�ch ju� tylko je�d�c�w przedziela�o ich na przestrzeni kilkudziesi�ciu krok�w.</p><p>Wtem strza�a, puszczona z �uku przez kt�rego� z towarzysz�w, za�piewa�a ko�o ucha panu Rochowi i utkwi�a w krzy�ach p�dz�cego przed nim rajtara, a �w zako�ysa� si� w prawo, w lewo, wreszcie wygi�� si� w ty�, zarycza� nieludzkim g�osem i spad� z kulbaki.</p><p>Mi�dzy Rochem a kr�lem zosta� ju� tylko jeden.</p><p>Lecz ten jeden, pragn�c widocznie ratowa� kr�la, zamiast ucieka� zawr�ci� konia. Pan Roch dobieg� i nie tak kula armatnia znosi cz�owieka z kulbaki, jako on zwali� go na ziemi�, po czym, wydawszy krzyk okropny, rzuci� si� na kszta�t rozjuszonego ody�ca przed siebie.</p><p>Kr�l by�by mu mo�e stawi� tak�e czo�o i zgin��by niechybnie, ale za Rochem nadlatywali inni i strza�y pocz�y �wista�, lada chwila kt�ra z nich mog�a zrani� konia, wi�c kr�l �cisn�� go jeszcze mocniej pi�tami, twarz pochyli� na grzyw� i rwa� przed sob� przestrze�, na kszta�t jask�ki �ciganej przez jastrz�bia.</p><p>Za� pan Roch pocz�� swego nie tylko ostrogami b��, ale p�azem szabli ok�ada�, i tak p�dzili jeden za drugim. Drzewa, kamienie, �ozy miga�y im w oczach, wiatr �wista� w uszach. Kapelusz kr�lowi spad� z g�owy, rzuci� wreszcie i kiesk� s�dz�c, �e nieub�agany je�dziec u�akomi si� na ni� i pogoni zaniecha; lecz Kowalski ani na ni� spojrza� i wali� coraz silniej konia, kt�ry pocz�� wreszcie st�ka� z wysilenia.</p><p>Pan Roch za� widocznie zapami�ta� si� ze wszystkim, bo biegn�c j�� krzycze� g�osem, w kt�rym obok gro�by drga�a i pro�ba:</p><p>� St�j! na mi�osierdzie boskie!</p><p>Wtem ko� kr�lewski potkn�� si� tak silnie, �e gdyby kr�l ca�� si�� nie podtrzyma� go cuglami, by�by upad�. Roch rykn�� jak �ubr, przestrze� dziel�ca go od kr�la zmniejszy�a si� znacznie.</p><p>Po chwili rumak zapl�ta� si� drugi raz i zn�w, nim kr�l ustawi� go na nogach, Roch zbli�y� si� o kilkana�cie s��ni. W�wczas wyprostowa� si� ju� w kulbace jak do ci�cia. Straszny by�� Oczy wysz�y mu na wierzch, a z�by b�ysn�y spod rudawych w�s�w� Jeszcze jedno potkni�cie konia, jeszcze chwila, a losy ca�ej Rzeczypospolitej, losy Szwecji i ca�ej wojny by�yby rozstrzygni�te. Lecz rumak kr�lewski zn�w biec pocz��, kr�l za� odwr�ciwszy si�, b�ysn�� lufami dw�ch pistolet�w i po dwakro� da� ognia.</p><p>Jedna z kul strzaska�a kolano Rochowego bachmata<a l:href="#fn151" type="note">[151]</a>. Ten wspi�� si�, a nast�pnie pad� na przednie nogi i zary� nozdrzami w ziemi�.</p><p>Kr�l m�g�by by� w tej chwili rzuci� si� na swego prze�ladowc� i przeszy� go szpad� na wylot, lecz w odleg�o�ci dwustu krok�w nadlatywali inni je�d�cy polscy, wi�c pochyli� si� na nowo w kulbace i pomkn�� jak strza�a z tatarskiego �uku puszczona.</p><p>Roch wydoby� si� spod konia. Chwil� popatrzy� bezprzytomnie za uciekaj�cym, nast�pnie zatoczy� si� jak pijany, siad� na drodze i pocz�� rycze� jak nied�wied�.</p><p>Kr�l za� coraz by� dalej, dalej, dalej!� Wreszcie pocz�� zmniejsza� si�, topnie� i znik� w czarnej opasce chojar�w.</p><p>Wtem z krzykiem i hukaniem nadbiegli towarzysze Rocha. By�o ich z pi�tnastu, kt�rym dopisa�y konie. Jeden z nich ni�s� kiesk� kr�lewsk�, drugi kapelusz, na kt�rym czarne strusie pi�ra by�y diamentami upi�te. Ci obaj pocz�li wo�a�:</p><p>� Twoje to, twoje, towarzyszu! S�usznie ci si� to nale�y!</p><p>A inni:</p><p>� Wiesz, kogo� goni�? Wiesz, kogo� doje�d�a�? To by� sam <emphasis>Carolus</emphasis>!</p><p>� Na Boga! P�ki �yw, tak nie ucieka� przed nikim, jak przed tob�. Chwa�� niezmiern� si� okry�e�, kawalerze!�</p><p>� A co rajtar�w przedtem na�uszczy�, nim si� za samym kr�lem wysforowa�!</p><p>� Ma�o� t� szabl� Rzeczypospolitej w mig nie zbawi�!</p><p>� Bierz kies�!</p><p>� Bierz kapelusz!</p><p>� Zacny by� ko�, ale dziesi�� takich za te skarby kupisz!</p><p>Roch spogl�da� na nich os�upia�ymi oczyma, na koniec zerwa� si� i zakrzykn��:</p><p>� Jam Kowalski, a to pani Kowalska� Id�cie do wszystkich diab��w!!</p><p>� Rozum mu si� pomiesza�! � pocz�to wo�a�.</p><p>� Konia mi dawajcie! Jeszcze do�cign�! � wo�a� Roch.</p><p>Lecz oni wzi�li go pod r�ce i cho� si� rzuca�, poprowadzili nazad ku Rudnikowi, uspokajaj�c i pocieszaj�c po drodze.</p><p>� Da�e� mu pietra! � wo�ali. � Na co mu to przysz�o temu Wiktorowi<a l:href="#fn152" type="note">[152]</a>, temu pogromicielowi tylu pa�stw, miast, wojsk!�</p><p>� Cha! cha! Pozna� polskich kawaler�w!</p><p>� Sprzykrzy mu si� w Rzeczypospolitej. Ciasne na� termina przysz�y!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Roch Kowalski!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>! <emphasis>vivat</emphasis> najm�niejszy kawaler! chluba ca�ego wojska!</p><p>I pocz�to pi� z manierek. Dano i Rochowi, a on do dna jeden buk�aczek wychyli� i pocieszy� si� zaraz znacznie.</p><p>W czasie owego po�cigu za kr�lem na bojanowskiej drodze rajtarzy przed plebani� bronili si� jednak z godn� tego s�awnego pu�ku odwag�. Lubo napadni�ci niespodzianie i zrazu bardzo pr�dko rozproszeni, r�wnie pr�dko zebrali si� przez to samo, �e ich otoczono g�st� kup�, ko�o b��kitnego sztandaru. Ani jeden nie poprosi� o pardon, ale stan�wszy ko� przy koniu, rami� przy ramieniu, bodli rapierami tak zaciekle, i� przez chwil� zwyci�stwo zdawa�o si� chyli� na ich stron�. Trzeba ich by�o albo na nowo rozrywa�, co sta�o si� niepodobnym, gdy� naok� otacza�a ich wst�ga polskich je�d�c�w, albo wyci�� do nogi. Uzna� t� drug� my�l za lepsz� Szandarowski, wi�c opasawszy kup� jeszcze cia�niejszym pier�cieniem, sam rzuca� si� na nieprzyjaci�, jak ranny krzeczot<a l:href="#fn153" type="note">[153]</a> na stado d�ugodziobych �urawi. Uczyni�a si� rze� sroga i t�ok. Szable brz�cza�y o rapiery, rapiery �ama�y si� o furdymenta<a l:href="#fn154" type="note">[154]</a> szabel. Czasem ko� wspina� si� jak delfin nad morsk� fal� i po chwili wpada� w wir m��w i koni. Krzyki usta�y, rozlega� si� tylko kwik ko�ski, przera�liwy brz�k �elaza i sapanie zdyszanych piersi rycerskich; niezwyk�a zaciek�o�� opanowa�a serca Polak�w i Szwed�w. Walczono z�amkami szabel i rapier�w; jedni sczepiali si� z drugimi na kszta�t jastrz�bi; chwytano si� za w�osy, w�sy, gryziono z�bami; ci, kt�rzy spadli z koni, a jeszcze na nogach utrzyma� si� mogli, �gali no�ami w brzuchy ko�skie, w �ydy je�d�c�w. W dymie, w wyziewach koni, w straszliwym uniesieniu bojowym ludzie zmieniali si� w olbrzym�w i zadawali ciosy olbrzymie; ramiona zmienia�y si� w maczugi, szable w b�yskawice. Jednym zamachem rozbijano he�my stalowe jak garnki, ra�ono si� przez �by, odwalano r�ce z mieczami, ci�to si� bez wytchnienia, ci�to bez pardonu, bez mi�osierdzia. Spod wiru ludzi i koni krew strumieniami pocz�a sp�ywa� po majdanie.</p><p>Olbrzymi b��kitny sztandar p�ywa� jeszcze nad ko�em szwedzkim, lecz kolisko zmniejsza�o si� z ka�d� chwil�.</p><p>Jak gdy �niwiarze stan� z dw�ch stron �anu i poczn� migota� sierpami, �an niknie, a oni widz� si� coraz bli�ej, tak pier�cie� polski zaciska� si� coraz bardziej, tak i� walcz�cy z jednej strony mogli ju� dojrze� krzywe szable walcz�cych po przeciwnej.</p><p>Pan Szandarowski szala� jak huragan i w�era� si� w Szwed�w, jako zg�odnia�y wilk w�era si� paszcz� w mi�so �wie�o zduszonego konia, lecz jeden je�dziec go furi� przewy�szy�, a by�o nim owo pachol�, kt�re pierwsze zna� da�o o Szwedach w Rudniku, a teraz skoczy�o wraz z ca�� chor�gwi� na nieprzyjaciela. Ksi�y �rebiec trzylatek, kt�ry dot�d chadza� spokojnie po grodzi, naciskany przez konie, nie mog�c si� wyrwa� ze skrz�tu, rzek�by�: w�ciek� si� jak i pan jego; wi�c ze stulonymi uszyma, z oczami wysz�ymi na wierzch g�owy, z naje�on� grzyw� par� naprz�d, k�sa�, wierzga�, ch�opak za� szabl�, jak cepem, macha� na o�lep, w prawo, w lewo, od ucha; p�owa czupryna sp�yn�a mu krwi�, ostrza rapier�w podziurawi�y mu ramiona i uda; twarz mia� poci�t�, lecz owe rany podnieca�y go tylko. Bi� si� w zapami�taniu, jak cz�owiek, kt�ry o w�asnym �yciu zdesperowa�<a l:href="#fn155" type="note">[155]</a> i pragnie tylko pom�ci� �mier� swoj�.</p><p>Tymczasem jednak zast�p szwedzki zmniejsza� si� jak kupa �niegu, kt�r� polewaj� ze wszystkich stron ukropem. Wreszcie ko�o kr�lewskiego sztandaru zosta�o si� tylko kilkunastu. Mrowie polskie pokry�o ich zupe�nie, a oni umierali ponuro, z zaci�ni�tymi z�bami; �aden r�k nie wyci�gn��, �aden nie zawo�a� o lito��.</p><p>Wtem w zam�cie rozleg�y si� g�osy:</p><p>� Chor�giew bra�! chor�giew!</p><p>Us�yszawszy to, pacho� �gn�� sztychem �rebca i rzuci� si� jak p�omie� naprz�d, gdy za� ka�dy z rajtar�w stoj�cych przy sztandarze mia� na sobie dw�ch lub trzech je�d�c�w polskich, ch�opak chlasn�� chor��ego szabl� przez g�b�, a ten r�ce rozkrzy�owa� i pochyli� si� twarz� na grzyw� ko�sk�.</p><p>B��kitny sztandar upad� z nim razem.</p><p>Najbli�szy rajtar, krzykn�wszy okropnie, chwyci� natychmiast za drzewce, za� ch�opak uj�� za p�acht�, szarpn��, oddar� w mgnieniu oka, zwin�� j� w k��b i przyciskaj�c obu r�koma do piersi, pocz�� wrzeszcze� wniebog�osy:</p><p>� Mam, nie dam! Mam, nie dam!</p><p>Ostatni pozostali rajtarowie rzucili si� na niego z w�ciek�o�ci�, jeden pchn�� go jeszcze przez chor�giew i przeszy� mu rami�, lecz w tej chwili rozniesiono wszystkich na szablach w puch.</p><p>Za czym kilkana�cie krwawych r�k wyci�gn�o si� ku ch�opakowi.</p><p>� Chor�giew, dawaj chor�giew! � pocz�to wo�a�.</p><p>Szandarowski poskoczy� mu z pomoc�.</p><p>� Zaniecha� go! On wzi�� w moich oczach, niech j� samemu kasztelanowi odda.</p><p>� Jedzie kasztelan! jedzie! � ozwa�y si� liczne g�osy.</p><p>Jako� z dala ozwa�y si� wojenne krzywu�y<a l:href="#fn156" type="note">[156]</a> i na drodze od strony grodzi ukaza�a si� ca�a chor�giew p�dz�ca w skok ku plebanii. By�a to chor�giew lauda�ska; na jej czele jecha� sam pan Czarniecki. Dobieg�szy, widz�c, i� wszystko ju� sko�czone, wstrzymali konie; �o�nierze Szandarowskiego pocz�li si� sypa� ku nim.</p><p>Poskoczy� i Szandarowski z relacj� do kasztelana, tak za� by� spracowany, �e z pocz�tku tchu z�apa� nie m�g�, bo i dygota� jak w febrze, i g�os urywa� mu si� co chwila w gardzieli.</p><p>� Sam kr�l by�� nie wiem� je�eli uszed��</p><p>� Uszed�! uszed�! � ozwali si� ci, kt�rzy patrzyli na gonitw�.</p><p>� Chor�giew wzi�ta!� Trupa moc!</p><p>Czarniecki, nie rzek�szy ni s�owa, posun�� si� z koniem ku pobojowisku, kt�re okrutny i �a�osny przedstawia�o widok. Przesz�o dwie�cie trup�w szwedzkich i polskich le�a�o mostem, jeden tu� ko�o drugiego; cz�sto jeden na drugim� Niekt�rzy trzymali si� za w�osy, niekt�rzy poumierali, gryz�c si� wzajemnie z�bami lub szarpi�c si� pazurami. A zn�w inni dzier�yli si� jakoby w braterskim obj�ciu lub le�eli wsparci g�owami na piersiach nieprzyjaci�. Wiele twarzy by�o tak stratowanych, �e nie pozosta�o w nich nic cz�owieczego; te za�, kt�rych nie zdruzgota�y kopyta, oczy mia�y otwarte, pe�ne przera�enia, grozy bojowej, w�ciek�o�ci� Krew chlupota�a w rozmi�k�ej ziemi pod nogami kasztela�skiego konia, kt�re wnet poczerwienia�y wy�ej p�cin; zapach krwi i potu ko�skiego dra�ni� nozdrza i tamowa� dech w piersiach.</p><p>Kasztelan patrzy�, takim okiem na owe cia�a ludzkie, jakim dziedzic patrzy na powi�zane snopy pszeniczne maj�ce br�g nape�ni�. Zadowolenie odbi�o si� na jego twarzy. W milczeniu objecha� doko�a plebanii, popatrzy� na trupy le��ce z drugiej strony za sadem, za czym powr�ci� z wolna na g��wne bojowisko.</p><p>� Rzeteln� tu widz� robot� � rzek� � i kontent jestem z waszmo�ci�w!</p><p>Oni za� wyrzucili krwawymi r�koma czapki w g�r�:</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Czarniecki!</p><p>� Daj B�g drugie pr�dkie spotkanie!� <emphasis>Vivat!</emphasis>� <emphasis>vivat!</emphasis>�</p><p>A kasztelan na to:</p><p>� P�jdziecie do tylnej stra�y dla wypoczynku. Mo�ci Szandarowski, a kto wzi�� chor�giew?</p><p>� Dawajcie pacho�ka! � zakrzykn�� Szandarowski � gdzie on?</p><p>�o�nierze skoczyli szuka� i znale�li pacholika siedz�cego pod �cian� stajenn� przy �rebcu, kt�ry pad� z ran i ostatnie w�a�nie tchnienie wydawa�. Na pierwszy rzut oka zdawa�o si�, �e i ch�opakowi niewiele si� nale�y, trzyma� jednak chor�giew obu r�koma i przy piersiach.</p><p>Porwano go natychmiast i przyprowadzono przed kasztelana. Stan�� tedy bosy, rozczochrany, z nag� piersi�, z koszul� i sukmanin� w strz�pach, zamazany krwi� szwedzk� i w�asn� jak nieboskie stworzenie, chwiej�cy si� na nogach, ale z ogniem niezgas�ym jeszcze w �renicach. Zdumia� si� pan Czarniecki na jego widok.</p><p>� Jak�e to? � spyta� � ten zdoby� kr�lewsk� chor�giew?</p><p>� W�asn� r�k� i w�asn� krwi� � odpar� Szandarowski. � On tak�e pierwszy da� zna� o Szwedach, a potem w najwi�kszym ukropie tyle dokazywa�, �e mnie samego i wszystkich <emphasis>superavit</emphasis><a l:href="#fn157" type="note">[157]</a>!</p><p>� Prawda jest! Rzetelna prawda, jakoby kto spisa� � zakrzykn�li towarzysze.</p><p>� Jak ci na imi�? � spyta� ch�opaka pan Czarniecki.</p><p>� Micha�ko.</p><p>� Czyj jeste�?</p><p>� Ksi�y.</p><p>� By�e� ksi�y, ale b�dziesz sw�j w�asny! � odrzek� kasztelan.</p><p>Lecz Micha�ko nie s�ysza� ju� ostatnich s��w, bo z ran, z up�ywu krwi zachwia� si� i pad� g�ow� na kasztela�skie strzemi�.</p><p>� Wzi�� go, da� mu wszelki starunek<a l:href="#fn158" type="note">[158]</a>. Ja w tym, �e na pierwszym sejmie r�wny on wszystkim waszmo�ciom b�dzie stanem, jako dusz� ju� dzi� r�wny!</p><p>� Godzien tego! godzien! � zakrzykn�a szlachta.</p><p>Po czym wzi�to Micha�ka na nosze i wniesiono do plebanii.</p><p>Za� pan Czarniecki s�ucha� dalszej relacji, kt�r� nie Szandarowski ju� sk�ada�, ale ci, kt�rzy po�cig pana Rocha za Karolem Gustawem widzieli. Okrutnie uradowa� si� tym opowiadaniem pan Czarniecki, a� si� za g�ow� chwyta�, to zn�w d�o�mi po kolanach uderza�, bo rozumia�, �e po takim terminie znacznie musi upa�� duch w Karolu.</p><p>Pan Zag�oba nie mniej si� radowa� i bior�c si� w boki, z dum� powtarza� do rycerstwa:</p><p>� Ha, zb�j! co? Gdyby by� <emphasis>Carolusa</emphasis> do�cign��, sam diabe� nie potrafi�by mu go odj��! Moja krew, jak mi B�g mi�y, moja krew!</p><p>Pan Zag�oba z biegiem czasu i sam uwierzy� w to �wi�cie, �e jest wujem Rocha Kowalskiego.</p><p>Tymczasem pan Czarniecki kaza� szuka� m�odego rycerza, ale nie mogli go znale��, bo pan Roch ze wstydu i zmartwienia wlaz� do stodo�y, zakopa� si� w s�om� i usn�� tak mocno, �e dopiero nazajutrz dzie� dogoni� chor�giew. Ale jeszcze by� bardzo strapiony i nie �mia� pokaza� si� wujowi na oczy. Ten wszelako sam go poszuka� i pociesza� zacz��.</p><p>� Nie frasuj si�, Rochu! � m�wi�. � Wielk� i tak chwa�� si� okry�e�; sam s�ysza�em, jak ci� pan kasztelan wys�awia�: �Kiep (powiada) na oko, �e i trzech, zda si�, nie zliczy, a to, widz�, ognisty kawaler, kt�ry reputacj� ca�ego wojska podni�s�!�</p><p>� Pan Jezus mi nie pob�ogos�awi� � rzek� Roch � bom si� poprzedniego dnia upi� i pacierzam wieczorem zaniecha�!</p><p>� Jeno nie pr�buj wyrok�w boskich dochodzi�, �eby� za� jeszcze nie poblu�ni�. Co mo�esz na plecy bra�, to bierz, ale na rozum nie bierz, gdy� zaraz b�dziesz szwankowa�.</p><p>� Bom ju� by� tak blisko, �e mnie pot od jego konia zalatywa�. By�bym go do kulbaki przeci��! Wuj to my�li, �e ja zgo�a nie mam rozumu!</p><p>Na to Zag�oba:</p><p>� Ka�de bydl� ma sw�j rozum. Setny ch�op z ciebie, Rochu, pociechy mi jeszcze nieraz przysporzysz. Daj Bo�e, �eby twoi synowie mieli ten sam w pi�ci rozum!</p><p>� A nie potrzebuj�! � rzek� Roch. � Ja jestem Kowalski, a to pani Kowalska�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VII</p></title><p>Po rudnickich terminach poszed� kr�l dalej w klin, mi�dzy San a Wis��, i nie przesta� po staremu z tyln� stra�� i��, bo by� nie tylko znamienitym wodzem, ale i rycerzem odwagi niezr�wnanej. Szli za nim pan Czarniecki, pan Witowski, pan Lubomirski<a l:href="#fn159" type="note">[159]</a> i nap�dzali go jako zwierza do sieci. Lu�ne partie ha�asowa�y dniem i noc� nad Szwedami. �ywno�ci by�o coraz mniej, wojsko coraz bardziej znu�one i na duchu upad�e, zguby pewnej oczekuj�ce.</p><p>Zaszyli si� na koniec Szwedzi w sam k�t, gdzie si� dwie rzeki schodz�, i odetchn�li. Tu ju� z jednej strony broni�a ich Wis�a, z drugiej San, szeroko, jako zwykle wiosn� rozlany, za� trzeci bok tr�jk�ta umocni� kr�l pot�nymi sza�cami, na kt�re pozaci�gano dzia�a.</p><p>Nie do zdobycia to by�a pozycja, jeno mo�na w niej by�o z g�odu umrze�. Ale i pod tym wzgl�dem lepszej nabrali Szwedzi otuchy, gdy� spodziewali si�, �e im z Krakowa i innych fortec nadbrze�nych wod� komendanci spy��<a l:href="#fn160" type="note">[160]</a> przy�l�. Ot, zaraz pod bokiem by� Sandomierz, w kt�rym pu�kownik Szynkler znaczne nagromadzi� zapasy. To� i wnet je nades�a�, wi�c jedli, pili, spali, a zbudziwszy si�, �piewali luterskie psalmy na chwa�� Bogu, �e ich z tak ci�kiej toni wyratowa�.</p><p>Lecz pan Czarniecki nowe gotowa� im ciosy.</p><p>Sandomierz w szwedzkim r�ku m�g� ci�gle przychodzi� w pomoc g��wnej armii, umy�li� wi�c pan Czarniecki jednym zamachem odebra� miasto, zamek, a Szwed�w wyci��.</p><p>� Okrutne im sprawimy widowisko � m�wi� na radzie wojennej � b�d� patrze� z tamtego brzegu, jako na miasto uderzym, a z pomoc� przez Wis�� przyj�� nie potrafi�; my za�, maj�c Sandomierz, �ywno�ci z Krakowa od Wirtza nie pu�cimy.</p><p>Pan Lubomirski, pan Witowski i inni starzy wojownicy odradzali panu Czarnieckiemu ten post�pek.</p><p>� Dobrze by by�o � m�wili � opanowa� tak znaczne miasto i si�a mogliby�my Szwedom tym zaszkodzi�, ale jak go wzi��? Piechoty nie mamy, armat wielkich nie mamy; trudno, by jazda na mury si� dar�a.</p><p>Na to pan Czarniecki:</p><p>� Albo to nasi ch�opi �le si� na piechot� bij�? Bylem takich Micha�k�w par� tysi�cy znalaz�, wezm� nie tylko Sandomierz, ale i Warszaw�!</p><p>I nie s�uchaj�c d�u�ej niczyich rad, przeprawi� si� przez Wis��. Ledwie po okolicy g�os poszed�, sypn�o si� do niego par� tysi�cy luda, kto z kos�, kto z rusznic�, kto z muszkietem, i ruszyli pod Sandomierz.</p><p>Wpadli do miasta do�� niespodzianie i po ulicach wszcz�a si� rze�ba okrutna. Szwedzi bronili si� zaciekle z okien, z dach�w, lecz wytrzyma� nawa�no�ci nie mogli. Wygnieciono ich jak robactwo po domach i wyparto ca�kiem z miasta. Szynkler schroni� si� z reszt� do zamku, lecz Polacy tym�e impetem ruszyli za nimi. Rozpocz�� si� szturm do bram i mur�w. Pozna� Szynkler, �e i w zamku si� nie utrzyma.</p><p>Wi�c zgarn��, co m�g�, ludzi, rzeczy, zapas�w �ywno�ci i wsadziwszy na szkuty, przeprawia� si� do kr�la, kt�ry patrzy� z drugiego brzegu na kl�sk� swoich, nie mog�c im i�� w pomoc.</p><p>Zamek wpad� w r�ce polskie.</p><p>Lecz chytry Szwed, uchodz�c, podsadzi� pod mury, po piwnicach, beczki z prochem i z zapalonymi lontami.</p><p>Zaraz, stan�wszy przed obliczem kr�la, powiedzia� mu t� wiadomo��, aby mu serce rozweseli�.</p><p>� Zamek w powietrze wyleci ze wszystkimi lud�mi � rzek�. � Mo�e i sam Czarniecki zginie.</p><p>� Je�li tak, to i ja chc� widzie�, jako pobo�ni Polacy do nieba lecie� b�d� � odrzek� kr�l.</p><p>I pozosta� ze wszystkimi jenera�ami na miejscu.</p><p>Tymczasem, mimo zakaz�w Czarnieckiego, kt�ry zdrad� przewidywa�, wolentarze<a l:href="#fn161" type="note">[161]</a> i ch�opi rozbiegli si� po ca�ym zamku dla szukania ukrytych Szwed�w i dla rabunku. Tr�by gra�y larum, by kto �yw, chroni� si� do miasta, lecz oni nie s�yszeli tych g�os�w lub nie chcieli na nie zwa�a�.</p><p>Nagle zatrz�s�a si� im ziemia pod nogami, grzmot straszny i huk targn�y powietrzem, olbrzymi s�up ognia strzeli� do g�ry, wyrzucaj�c w powietrze ziemi�, mury, dachy, ca�y zamek i przesz�o pi��set cia� tych, kt�rzy si� cofn�� nie zdo�ali.</p><p>Karol Gustaw w boki si� wzi�� z rado�ci, a us�u�ni dworacy wnet zacz�li powtarza� jego s�owa.</p><p>� Do nieba id� Polacy! do nieba! do nieba!</p><p>Lecz przedwczesna to by�a rado��, bo niemniej Sandomierz zosta� w r�ku polskim i nie m�g� ju� zaopatrywa� w �ywno�� g��wnej armii, zamkni�tej w k�cie rzecznym.</p><p>Pan Czarniecki rozbi� ob�z naprzeciw Szwed�w, po drugiej stronie Wis�y, i pilnowa� przeprawy.</p><p>Za� pan Sapieha, hetman wielki litewski i wojewoda wile�ski, nadci�gn�� z Litwinami z drugiej strony i po�o�y� si� za Sanem.</p><p>Obsaczono tedy Szwed�w zupe�nie; chwycono ich jakoby w kleszcze.</p><p>� Potrzask zapad�! � m�wili mi�dzy sob� �o�nierze w polskich obozach.</p><p>Ka�dy bowiem, najmniej nawet ze sztuk� wojenn� obznajmiony, rozumia�, �e zguba wisi nad najezdnikami nieuchronna, chybaby nadesz�y na czas posi�ki i wyrwa�y ich toni.</p><p>Rozumieli to i Szwedzi; co rano oficerowie i �o�nierze przychodz�c nad brzeg Wis�y, spogl�dali z rozpacz� w oczach i w sercu na czerniej�ce po drugiej stronie zast�py gro�nej jazdy Czarnieckiego.</p><p>Nast�pnie szli nad San, tam zn�w wojska pana Sapie�y�skie czuwa�y dzie� i noc, gotowe przyj�� ich szabl� i muszkietem.</p><p>O przeprawie b�d� przez San, b�d� przez Wis��, p�ki oba wojska sta�y w pobli�u, nie by�o co i my�le�. Mogliby chyba Szwedzi wraca� do Jaros�awia t�� sam� drog�, kt�r� przyszli, ale to wiedzieli, �e w takim razie ani jeden z nich nie zobaczy�by ju� Szwecji.</p><p>Pocz�y wi�c im p�yn�� ci�kie dni, ci�sze jeszcze, bo swarliwe i pe�ne ha�as�w, noce� �ywno�� znowu si� ko�czy�a.</p><p>Tymczasem pan Czarniecki, zostawiwszy komend� nad wojskiem panu Lubomirskiemu i wzi�wszy lauda�sk� chor�giew dla asysty, przeprawi� si� przez Wis�� powy�ej uj�cia Sanu, aby si� z panem Sapieh� zobaczy� i o dalszej wojnie z nim naradzi�.</p><p>Tym razem nie potrzeba by�o po�rednictwa Zag�oby, aby dw�ch wodz�w do siebie dopasowa�, obaj bowiem mi�owali ojczyzn� wi�cej ni� ka�den<a l:href="#fn162" type="note">[162]</a> siebie samego, obaj byli gotowi dla niej po�wi�ci� prywat�, mi�o�� w�asn� i ambicj�.</p><p>Hetman litewski nie zazdro�ci� Czarnieckiemu, Czarniecki r�wnie� hetmanowi, owszem, obaj si� wielbili wzajemnie, tote� spotkanie mi�dzy nimi by�o takie, �e a� najstarszym �o�nierzom �zy stan�y w oczach.</p><p>� Ro�nie Rzeczpospolita, raduje si� mi�a ojczyzna, gdy tacy jej synowie w ramiona si� bior� � m�wi� do Wo�odyjowskiego i do Skrzetuskich Zag�oba. � Czarniecki straszny wojennik i szczera dusza, ale i Sapia do rany przy��, to si� zgoi. Bodaj si� tacy na kamieniu rodzili. Oto sk�ra by na Szwedach spierzch�a, �eby owe afekta najwi�kszych ludzi widzie� mogli. Czym�e to oni nas bowiem zawojowali, je�eli nie niezgod� a zawi�ci� pan�w. Zali<a l:href="#fn163" type="note">[163]</a> si�� nas zmogli, co? Ot, takich rozumiem! Dusza w cz�eku skacze na widok takiego spotkania. R�cz� te� wam i za to, �e nie b�dzie suche, bo Sapio okrutnie uczty lubi, a ju� z takim konfidentem<a l:href="#fn164" type="note">[164]</a> ch�tnie sobie cugl�w popu�ci.</p><p>� B�g �askaw! z�o mija! B�g �askaw! � m�wi� Jan Skrzetuski.</p><p>� Obacz, aby� nie blu�ni�! � odrzek� mu na to Zag�oba � ka�de z�o musi min��, bo gdyby wiecznie trwa�o, to by�by dow�d, �e diabe� rz�dzi �wiatem, nie za� Pan Jezus, kt�ren mi�osierdzie ma nieprzebrane.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� im widok Babinicza, kt�rego wynios�� posta� ujrzeli z dala ponad fal� g��w innych. Pan Wo�odyjowski i Zag�oba pocz�li zaraz kiwa� na niego, lecz on tak zapatrzony by� w pana Czarnieckiego, �e ich zrazu nie zauwa�y�.</p><p>� Patrzcie � rzek� Zag�oba � jako si� ch�op zmizerowa�!</p><p>� Nie musia� wiele wsk�ra� przeciw ksi�ciu Bogus�awowi � odpowiedzia� Wo�odyjowski � inaczej by�by weselszy.</p><p>� I pewno, �e nie wsk�ra�. Wiadomo, �e Bogus�aw pod Malborgiem, razem ze Szteinbokiem, przeciw fortecy czyni<a l:href="#fn165" type="note">[165]</a>.</p><p>� W Bogu nadzieja, �e nic nie sprawi�!</p><p>Na to pan Zag�oba:</p><p>� Cho�by te� i Malborg wzi�li, my tymczasem <emphasis>Carolum Gustavum captivabimus</emphasis><a l:href="#fn166" type="note">[166]</a>; obaczym, czy fortecy za kr�la nie oddadz�.</p><p>� Patrzcie! Babinicz idzie ju� do nas! � przerwa� Skrzetuski.</p><p>On za� istotnie, dostrzeg�szy ich, pocz�� odsuwa� t�um na obie strony i d��y� ku nim, kiwaj�c im czapk� i u�miechaj�c si� z daleka. Przywitali si� jak dobrzy znajomi i przyjaciele.</p><p>� Co s�ycha�? C�e�, panie kawalerze, uczyni� z ksi�ciem? � pyta� Zag�oba.</p><p>� �le s�ycha�, �le! Ale nie pora o tym powiada�. Teraz do sto��w zasi�dziemy. Waszmo�ciowie zostaniecie tu na noc; chod�cie� do mnie po uczcie na nocleg, mi�dzy moich Tatar�w. Sza�as mam wygodny, to sobie przy kielichach pogaw�dzim do rana.</p><p>� Jak tylko kto� m�drze m�wi, nie ja si� przeciwi�! � odpar� Zag�oba. � Powiedz nam jeno, od czego� tak wymizernia�?</p><p>� Bo mnie w bitwie razem z koniem obali� i rozbi� ten piekielnik, jako gliniany garnek, �e jeno od tej pory �yw� krwi� pluwam i przyj�� do siebie nie mog�. W mi�osierdziu Pana naszego Chrystusa nadzieja, �e jeszcze krew z niego wytocz�. Ale teraz chod�my, bo ju� pan Sapieha z panem Czarnieckim poczynaj� sobie �wiadczy� i o pierwszy krok si� ceremoniowa�. Znak to, �e sto�y gotowe. Z wielkim sercem tu na was czekamy, bo�cie te� juchy szwedzkiej do�� rozlali.</p><p>� Niech inni m�wi�, jakem dokazywa�! � rzek� Zag�oba � mnie nie wypada!</p><p>Wtem ca�e t�umy ruszy�y si� i poszli wszyscy na majdan mi�dzy namioty, na kt�rym zastawione by�y sto�y. Pan Sapieha wyst�pi� na cze�� pana Czarnieckiego jak kr�l. St�, przy kt�rym posadzono kasztelana, by� szwedzkimi chor�gwiami nakryty. Miody i wina la�y si� ze st�giew, a� obaj wodzowie podchmielili sobie nieco pod koniec. Nie brak�o weso�o�ci, �art�w, wiwat�w, gwaru, a� lubo<a l:href="#fn167" type="note">[167]</a> pogoda by�a cudna i s�o�ce nad podziw dogrzewa�o, ch��d wieczorny sp�dzi� wreszcie ucztuj�cych.</p><p>W�wczas Kmicic zabra� swoich go�ci mi�dzy Tatar�w. Siedli tedy w jego namiocie na �ubach<a l:href="#fn168" type="note">[168]</a>, obficie wszelkiego rodzaju zdobycz� wypchanych, i gwarzy� pocz�li o Kmicicowej wyprawie.</p><p>� Bogus�aw teraz jest pod Malborgiem � m�wi� pan Andrzej � a inni powiadaj�, �e u elektora, z kt�rym razem na odsiecz kr�lowi ma ci�gn��.</p><p>� To lepiej! to si� spotkamy! Wy, m�odzi, nie umiecie sobie z nim poradzi�, obaczym, jak sobie stary da rady! Z r�nymi si� spotyka�, ale z Zag�ob� jeszcze nie. Powiadam, �e si� spotkamy, chyba mu ksi��� Janusz w testamencie zaleci�, �eby Zag�ob� z dala omija�. Mo�e to by�!</p><p>� Elektor chytry cz�ek � rzek� Jan Skrzetuski � i niech tylko ujrzy, �e z Carolusem �le, wnet b�dzie wszystkie obietnice i przysi�gi relaksowa�.</p><p>� A ja wam m�wi�, �e nie � rzek� Zag�oba. � Nikt nie jest na nas bardziej zawzi�ty jako Prusak. Gdy tw�j s�uga, kt�ry ci� pod nogi musia� podejmowa� i szaty twoje czy�ci�, panem twoim przy odmianie fortuny zostanie, to w�a�nie tym b�dzie sro�szy, im by�e� mu panem �askawszym.</p><p>� To za� czemu? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Bo mu jego s�u�ebna kondycja w pami�ci zostanie, i m�ci� si� b�dzie za ni� na tobie, cho�by� mu same dobrodziejstwa �wiadczy�.</p><p>� Mniejsza z tym! � rzek� Wo�odyjowski. � Nieraz te� si� zdarza, �e i pies pana w r�k� uk�si. Niech nam Babinicz lepiej o swojej wyprawie powiada.</p><p>� S�uchamy! � rzek� Skrzetuski.</p><p>Kmicic, pomilczawszy chwil�, nabra� tchu i pocz�� rozpowiada� o ostatniej wojnie Sapie�y�skiej z Bogus�awem, o kl�sce tego ostatniego pod Janowem, na koniec o tym, jak ksi��� Bogus�aw, rozbiwszy w puch Tatar�w, jego samego wraz z koniem na ziemi� obali� i z �yciem uszed�.</p><p>� A powiada�e� waszmo�� przerwa� Wo�odyjowski � �e go b�dziesz ze swymi Tatary<a l:href="#fn169" type="note">[169]</a> cho�by do Ba�tyku �ciga��</p><p>Na to Kmicic:</p><p>� A waszmo�� mnie powiada�e� tak�e w swoim czasie, jako tu obecny pan Skrzetuski, gdy mu Bohun umi�owan� dziewk� porwa�, przecie i jej, i zemsty zaniecha� dlatego, �e ojczyzna by�a w potrzebie; z kim kto przestaje, takim si� staje, jam za� z waszmo�ciami si� zada� i �ladem ich i�� pragn�.</p><p>� Bogdaj ci tak Matka Boska nagrodzi�a jak Skrzetuskiemu! � odrzek� Zag�oba. � Wszelako wola�bym, �eby twoja dziewka by�a teraz w puszczy ni� w Bogus�awowym r�ku.</p><p>� Nic to! � zakrzykn�� Wo�odyjowski � odzyszczesz<a l:href="#fn170" type="note">[170]</a> j�!</p><p>� Mam ja do odzyskania nie tylko jej person�<a l:href="#fn171" type="note">[171]</a>, ale jej estym�<a l:href="#fn172" type="note">[172]</a> i afekt<a l:href="#fn173" type="note">[173]</a>.</p><p>� Jedno przyjdzie za drugim � rzek� pan Micha� � cho�by� osob� mia� i gwa�tem bra�, jako to w�wczas� pami�tasz?</p><p>� Tego nie uczyni� wi�cej!</p><p>Tu pocz�� pan Andrzej wzdycha� ci�ko, a po chwili rzek�:</p><p>� Nie tylkom tamtej nie odzyska�, ale jeszcze i drug� Bogus�aw mi porwa�.</p><p>� Czysty Turek! jak mi B�g mi�y! � zakrzykn�� Zag�oba. A pan Micha� pocz�� wypytywa�:</p><p>� Jak� drug�?</p><p>� At, si�a<a l:href="#fn174" type="note">[174]</a> powiada� � odrzek� Kmicic. � By�a jedna dziewka, okrutnie g�adka, w Zamo�ciu, kt�ra si� panu staro�cie ka�uskiemu haniebnie podoba�a. �w, �e siostry, ksi�nej Wi�niowieckiej, si� boi, nie �mia� przy niej zbyt naciera�, umy�li� tedy dziewk� wys�a� ze mn�, niby do pana Sapiehy, po spadek na Litwie, w rzeczy za� dlatego, by mi j� o p� mili za Zamo�ciem odj�� i w jakiej pustce osadzi�, w kt�rej by nikt zapa�om jego nie m�g� przeszkadza�. Alem ja zwietrzy� t� intencj�. �Chcesz ty ze mnie (pomy�la�em) rajfura swego uczyni�? � czekaj!� I ludzi mu wybato�y�em, a pann� w ca�ej panie�skiej cnocie do pana Sapiehy odwioz�em. M�wi� wa�pa�stwu, dziewka krasna jako szczygie�, ale zacna� Ja te� ju� inny cz�ek, a moi kompanionowie! Panie, �wie� nad ich dusz�! dawno ju� popr�chnieli w ziemi!</p><p>� C� to by�a za dziewka? � spyta� Zag�oba.</p><p>� Z zacnego domu, respektowa<a l:href="#fn175" type="note">[175]</a> ksi�nej pani Wi�niowieckiej. Niegdy� by�a zm�wiona<a l:href="#fn176" type="note">[176]</a> z Litwinem Podbipi�t�, kt�rego�cie wa�panowie znali�</p><p>� Anusia Borzobohata!!! � wrzasn��, zrywaj�c si� z miejsca, Wo�odyjowski.</p><p>Zag�oba zerwa� si� tak�e z kupy woj�ok�w.</p><p>� Panie Michale, pohamuj si�!</p><p>Lecz pan Wo�odyjowski skoczy� jak kot ku Kmicicowi.</p><p>� Ty�e�, zdrajco, da� j� porwa� Bogus�awowi?!</p><p>� Nie krzywd� mnie! � rzek� Kmicic. � Odwioz�em j� szcz�liwie do hetmana, staranie o niej takowe jak o siostrze maj�c, a Bogus�aw porwa� j� nie mnie, ale innemu oficerowi, z kt�rym pan Sapieha do swojej rodziny j� odes�a�, a kt�ry zwa� si� G�owbicz czy jak, dobrze nie pami�tam.</p><p>� Gdzie on jest?!</p><p>� Nie masz go tu, bo poleg�. Tak przynajmniej oficerowie Sapie�y�scy powiadali. Ja osobno z Tatary Bogus�awa podchodzi�em, wi�c dobrze nic nie wiem. Ale miarkuj�c z twojej alteracji<a l:href="#fn177" type="note">[177]</a>, widz�, �e jednaki nas termin spotka�, jeden cz�ek nas pokrzywdzi�, a skoro tak jest, to si� przeciw niemu po��czmy, by wsp�lnie krzywdy i zemsty dochodzi�. Wielki on pan i wielki rycerz, a przecie my�l�, �e ciasno mu b�dzie w ca�ej Rzeczypospolitej, gdy takich dw�ch b�dzie mia� wrog�w.</p><p>� Masz moj� r�k�! � odrzek� Wo�odyjowski. � Ju� my odt�d druhy na �mier� i �ycie! Kt�ren<a l:href="#fn178" type="note">[178]</a> go pierwszy znajdzie, ten mu za dw�ch zap�aci. Da�by B�g mnie pierwszemu, bo �e jego krew wytocz�, to jako amen w pacierzu!</p><p>Tu pan Micha� pocz�� tak okrutnie w�sikami rusza� i po szabli si� maca�, �e pana Zag�ob� a� strach wzi��, wiedzia� bowiem, �e z panem Micha�em nie ma �art�w.</p><p>� Nie chcia�bym ja by� teraz ksi�ciem Bogus�awem � rzek� po chwili � cho�by mi kto ca�e Inflanty do tytu�u doda�. Do�� jednego takiego �bika, jak Kmicic, mie� na sobie, a c� dopiero pana Micha�a! Ba! ma�o tego, bo i ja z wami <emphasis>foedus</emphasis><a l:href="#fn179" type="note">[179]</a> zawieram. Moja g�owa, wasze szable! Nie wiem, czyli jest potentat w chrze�cija�stwie, kt�ry by przed tak� pot�g� nie zadr�a�. Do tego i Pan B�g pr�dzej, p�niej umknie mu fortuny, bo nie mo�e by�, aby na zdrajc� i heretyka kary nie by�o� Kmicic ju� mu i tak nie�le sad�a za sk�r� zala�.</p><p>� Nie neguj�, �e spotka�a go ode mnie niejedna konfuzja<a l:href="#fn180" type="note">[180]</a> � odrzek� pan Andrzej.</p><p>I kazawszy nala� kielichy, opowiedzia�, jako Sorok� z wi�z�w uwolni�. Zamilcza� tylko o tym, �e pierwej si� do n�g Radziwi��owi rzuci�, bo na samo wspomnienie tej chwili krew go zalewa�a.</p><p>Pan Micha� rozweseli� si�, s�uchaj�c opowiadania, a w ko�cu rzek�:</p><p>� Niech ci B�g sekunduje<a l:href="#fn181" type="note">[181]</a>, J�drek! Z takim rezolutem mo�na by i do piek�a i��! To tylko bieda, �e nie zawsze b�dziem mogli razem chodzi�, bo s�u�ba s�u�b�. Mnie mog� wys�a� w jedn� stron� Rzeczypospolitej, ciebie w drug�. Nie wiadomo, kt�ry na niego pierwszy trafi.</p><p>Kmicic pomilcza� chwil�.</p><p>� Po sprawiedliwo�ci, ja powinien bym go dosta�. Je�li zn�w tylko z konfuzj� nie wyjd�, bo� wstyd przyzna� si�, ale ja na r�k� temu piekielnikowi zdzier�y� nie mog�</p><p>� To ja ci� wszystkich moich arkan�w<a l:href="#fn182" type="note">[182]</a> wyucz�! � zawo�a� Wo�odyjowski.</p><p>� Albo ja! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Nie! Wybaczaj waszmo��, wol� u Micha�a si� uczy�! � odpar� Kmicic.</p><p>� Cho� on taki rycerz, a przecie� si� go z pani� Kowalsk� nie boj�, by�em by� wyspan! � wtr�ci� Roch.</p><p>� Cicho, Rochu! � odpowiedzia� Zag�oba � �eby ci� B�g przez jego r�ce za che�pliwo�� nie pokara�.</p><p>� O wa! Nie b�dzie mi nic!</p><p>Biedny pan Roch nie by� szcz�liwym prorokiem, lecz mu si� okrutnie w tej chwili z czupryny kurzy�o i got�w by� ca�y �wiat wyzwa� na r�k�. Inni te� pili mocno, sobie na zdrowie, Bogus�awowi i Szwedom na pohybel<a l:href="#fn183" type="note">[183]</a>.</p><p>� S�ysza�em � rzek� Kmicic � i� gdy tylko tych Szwed�w tu zetrzem i kr�la dostaniem, zaraz pod Warszaw� poci�gniemy. Potem pewnie b�dzie i wojnie koniec. Potem zasi� przyjdzie na elektora kolej.</p><p>� O to! to! to! � rzek� Zag�oba.</p><p>� S�ysza�em, jak sam pan Sapieha to kiedy� powiada�, a on, jako cz�ek wielki, lepiej kalkuluje. Powiada tedy do nas: �Ze Szwedem b�dzie fryszt<a l:href="#fn184" type="note">[184]</a>! z Septentrionami<a l:href="#fn185" type="note">[185]</a> ju� jest, ale z elektorem nie powinni�my si� w �adne uk�ady bawi�. Pan Czarniecki (powiada) z Lubomirskim p�jd� do Brandenburgii, a ja z panem podskarbim litewskim do Prus elektorskich, a je�eli potem (m�wi) nie przy��czymy Prus na wieki do Rzeczypospolitej, to chyba w kancelarii nie ma ani jednej takiej g�owy, jak pan Zag�oba, kt�ry na w�asn� r�k� listami elektorowi grozi�.�</p><p>� Tak�e Sapio powiada�? � spyta� Zag�oba, czerwieniej�c z zadowolenia.</p><p>� Wszyscy to s�yszeli. A jam by� okrutnie rad, bo ta sama r�zga Bogus�awa wysiecze, i je�li nie pr�dzej, to w�wczas na pewno go dosi�gniem.</p><p>� Byle z tymi Szwedami pr�dzej sko�czy�, byle sko�czy�! � rzek� Zag�oba. � Jecha� ich s�k! Niech ust�pi� Inflanty i miliony pozwol�, darujem ich zdrowiem.</p><p>� Z�apa� Kozak Tatarzyna, a Tatarzyn za �eb trzyma! � odpar�, �miej�c si�, Jan Skrzetuski. � Jeszcze <emphasis>Carolus</emphasis> w Polsce, jeszcze Krak�w, Warszawa, Pozna� i wszystkie znamienitsze miasta w jego r�ku, a ojciec ju� chcesz, �eby si� okupowa�. Ej, si�a<a l:href="#fn186" type="note">[186]</a> si� jeszcze przyjdzie napracowa�, nim o elektorze pomy�limy!</p><p>� A jest armia Szteinboka, a prezydia<a l:href="#fn187" type="note">[187]</a>, a Wirtz! � wtr�ci� Stanis�aw.</p><p>� To czemu tu siedzim z za�o�onymi r�kami? � spyta� nagle Roch, wytrzeszczaj�c oczy � nie mo�em to Szwed�w bi�?</p><p>� G�upi�, Rochu! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Wuj zawsze jedno, a ja, jakom �yw, widzia�em cz�na nad brzegiem. Mo�na by pojecha� i cho� stra� porwa�. Ciemno, cho� w pysk bij; nim si� opatrz�, to i wr�cim, a fantazj� kawalersk� obu wodzom poka�em. Jak waszmo�ciowie nie chcecie, to sam p�jd�!</p><p>� Ruszy�o martwe ciel� ogonem, dziw nad dziwy! � rzek� z gniewem Zag�oba.</p><p>Lecz Kmicicowi pocz�y zaraz nozdrza lata�.</p><p>� Niez�a my�l! niez�a my�l! � rzek�.</p><p>� Niez�a dla czeladzi, ale nie dla tego, kto powag� kocha. Ludzie, miejcie respekt dla siebie samych! To� pu�kownikami jeste�cie, a chcecie w drapichrust�w si� bawi�.</p><p>� Pewnie, �e nie bardzo wypada! � rzek� Wo�odyjowski. � Lepiej spa� p�jd�my, bo p�no.</p><p>Wszyscy zgodzili si� na t� my�l, wi�c zaraz kl�kli do pacierzy i pocz�li je w g�os odmawia�; po czym pok�adli si� na woj�okach i wnet usn�li snem sprawiedliwych.</p><p>Lecz w godzin� p�niej zerwali si� wszyscy na r�wne nogi, gdy� huk wystrza��w rozleg� si� za rzek�, za czym gwar, krzyki powsta�y w ca�ym Sapie�y�skim obozie.</p><p>� Jezus Maria! � krzykn�� Zag�oba � Szwedzi nast�puj�!</p><p>� Co wa�� gadasz?! � odpowiedzia�, chwytaj�c szabl�, Wo�odyjowski.</p><p>� Rochu, bywaj! � wo�a� Zag�oba, kt�ren w nag�ych razach lubi� mie� siostrzana<a l:href="#fn188" type="note">[188]</a> przy sobie.</p><p>Lecz Rocha nie by�o w namiocie.</p><p>Wybiegli wi�c na majdan. T�umy ju� by�y przed namiotami i wszyscy d��yli nad rzek�; po drugiej bowiem stronie wida� by�o b�yskawice ognia i huk rozlega� si� coraz wi�kszy.</p><p>� Co si� sta�o? co si� dzieje? � pytano stra�y porozstawianych licznie nad brzegiem.</p><p>Lecz stra�e nic nie widzia�y. Jeden z �o�nierzy opowiada�, i� s�ysza� co�, jakby plusk fali, lecz �e mg�a wisia�a nad wod�, wi�c nie m�g� nic dostrzec, nie chcia� za� za byle odg�osem alarmowa� obozu.</p><p>Zag�oba, wys�uchawszy relacji, chwyci� si� za g�ow� z desperacji.</p><p>� Roch pojecha� do Szwed�w! M�wi�, �e stra� chce porwa�!</p><p>� Dla Boga! Mo�e to by�! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� Ustrzel� mi ch�opa, jak B�g na niebie! � desperowa� dalej Zag�oba. � Mo�ci panowie, czy nie ma �adnego ratunku? Panie Jezu! ch�op jak z�oto najszczersze! Nie masz takiego drugiego w obu wojskach. Co mu do g�upiego �ba strzeli�o?!� Matko Bo�a, ratuj�e go w tej toni!�</p><p>� Mo�e przyp�ynie, mg�a sroga! Nie obacz� go!</p><p>� B�d� tu czeka� cho�by do rana. Matko Bo�a! Matko Bo�a!</p><p>Tymczasem strza�y po przeciwnym brzegu pocz�y si� uspokaja�, �wiat�a gas�y stopniowo i po godzinie zapanowa�o g�uche milczenie. Zag�oba chodzi� nad brzegiem rzeki jako kura, kt�ra kacz�ta wodzi, i wyrywa� sobie resztki w�os�w z czupryny, lecz pr�no czeka�, pr�no desperowa�. Ranek ubieli� rzek�, wreszcie s�o�ce zesz�o, a Roch nie wraca�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VIII</p></title><p>Nazajutrz dzie� pan Zag�oba, ci�gle w desperacji trwaj�c, uda� si� do pana Czarnieckiego z pro�b�, aby pos�a� do Szwed�w obaczy�, co si� z Rochem przygodzi�o; �ywli<a l:href="#fn189" type="note">[189]</a> czy w niewoli j�czy, czy te� gard�em za sw� �mia�o�� zap�aci�?</p><p>Czarniecki zgodzi� si� na to bez �adnej trudno�ci, gdy� pana Zag�ob� mi�owa�. Pocieszaj�c go tedy w utrapieniu, tak m�wi�:</p><p>� My�l�, �e siostrzan<a l:href="#fn190" type="note">[190]</a> wa�ci �yw by� musi, bo inaczej woda by go wynios�a.</p><p>� Da�by B�g! � odrzek� z �alem Zag�oba � wszelako takiego nie�acno woda wyniesie, bo nie tylko r�k� mia� ci�k�, ale dowcip<a l:href="#fn191" type="note">[191]</a> jakoby z o�owiu, co si� i z jego uczynku pokazuje.</p><p>Na to Czarniecki:</p><p>� S�usznie wa�� m�wisz! Je�li �yw, powinien bym go kaza� koniem po majdanie w��czy� za pomini�cie dyscypliny. Wolno alarmowa� szwedzkie wojska, ale on oba zaalarmowa�, a i Szwed�w bez komendy i mojego rozkazania nie wolno. C� to! pospolite ruszenie czy ki diabe�, �eby ka�den<a l:href="#fn192" type="note">[192]</a> na w�asn� r�k� mia� si� rz�dzi�!</p><p>� Zawini�, <emphasis>assentior</emphasis><a l:href="#fn193" type="note">[193]</a>. Sam go ukarz�, niechby go jeno Pan B�g powr�ci�!</p><p>� Ja za� mu przebacz� przez pami�� na rudnickie terminy. Si�a<a l:href="#fn194" type="note">[194]</a> mamy je�c�w do wymiany i znaczniejszych oficyjer�w od Kowalskiego. Jed��e wa�� do Szwed�w i pogadaj o wymianie. Dam dw�ch i trzech w razie potrzeby, bo nie chc� wa�ci serca krwawi�. Przyjd� do mnie po pismo do kr�la jegomo�ci i jed� �ywo!</p><p>Zag�oba skoczy� uradowany do namiotu Kmicica i opowiedzia� towarzyszom, co zasz�o. Pan Andrzej i Wo�odyjowski zakrzykn�li zaraz, �e chc� z nim jecha�, bo obaj ciekawi byli Szwed�w, Kmicic za� m�g� by� pr�cz tego wielce po�yteczny dlatego, i� po niemiecku tak prawie p�ynnie jak po polsku m�g� m�wi�.</p><p>Przygotowania nie zabra�y im wiele czasu. Pan Czarniecki, nie czekaj�c na powr�t Zag�oby, przys�a� sam przez pacholika pismo, za czym wzi�li tr�bacza, siedli w ��d� z bia�� p�acht� osadzon� na dr�gu i ruszyli.</p><p>Z pocz�tku jechali w milczeniu, s�ycha� by�o tylko chrobotanie wiose� o boki �odzi, wreszcie Zag�oba pocz�� si� nieco niepokoi� i rzek�:</p><p>� Niech jeno tr�bacz pr�dko nas oznajmuje, bo szelmy, mimo bia�ej p�achty, gotowi strzela�!</p><p>� Co wa�pan prawisz! � odpowiedzia� Wo�odyjowski � nawet barbarzy�cy pos��w szanuj�, a to polityczny<a l:href="#fn195" type="note">[195]</a> nar�d!</p><p>� Niech tr�bacz tr�bi, m�wi�! Pierwszy lepszy �o�dak da ognia, przedziurawi ��d�, i p�jdziem w wod�, a woda zimna! Nie chc� przez ich polityk� namokn��!</p><p>� Ot, wida� stra�e! � rzek� Kmicic.</p><p>Tr�bacz pocz�� oznajmia�. ��d� pomkn�a szybko, na drugim brzegu uczyni� si� zaraz ruch wi�kszy i wkr�tce nadjecha� konno oficer przybrany w ��ty sk�rzany kapelusz. Ten, zbli�ywszy si� do samej wody, przys�oni� oczy r�k� i pocz�� patrze� pod blask.</p><p>O kilkana�cie krok�w od brzegu Kmicic zdj�� czapk� na powitanie, oficer sk�oni� im si� z r�wn� grzeczno�ci�.</p><p>� Pismo od pana Czarnieckiego do najja�niejszego kr�la szwedzkiego! � zawo�a� pan Andrzej, ukazuj�c list.</p><p>Tymczasem ��d� przybi�a.</p><p>Warta stoj�ca na brzegu sprezentowa�a bro�. Pan Zag�oba uspokoi� si� zupe�nie, wnet przybra� oblicze w powag� odpowiedni� godno�ci pos�a i rzek� po �acinie:</p><p>� Zesz�ej nocy kawaler pewien zosta� pochwycon na tym brzegu, przyjecha�em upomnie� si� o niego.</p><p>� Nie umiem po �acinie � odrzek� oficer.</p><p>� Grubian! � mrukn�� Zag�oba.</p><p>Oficer zwr�ci� si� do pana Andrzeja.</p><p>� Kr�l jest w drugim ko�cu obozu � rzek�. � Zechciejcie ich mo�� panowie zatrzyma� si� tu, a ja pojad� oznajmi�.</p><p>I zawr�ci� konia.</p><p>Oni za� pocz�li si� rozgl�da�. Ob�z by� bardzo obszerny, obejmowa� bowiem ca�y tr�jk�t, utworzony przez San i Wis��. U wierzcho�ka tr�jk�ta le�a� Pniew; u podstawy Tarnobrzeg z jednej strony, Rozwad�w z drugiej. Oczywi�cie, ca�ej rozleg�o�ci niepodobna by�o wzrokiem ogarn��; jednak, jak okiem si�gn��, wida� by�o sza�ce, okopy, roboty ziemne i faszynowe<a l:href="#fn196" type="note">[196]</a>, na nich dzia�a i ludzi. W samym �rodku okolicy, w Gorzycach, by�a kwatera kr�lewska, tam te� sta�y g��wne si�y armii.</p><p>� Je�li g��d ich st�d nie wyp�dzi, nie damy im rady � rzek� Kmicic. � Ca�a ta okolica ufortyfikowana. Jest gdzie i konie popa��.</p><p>� Ale ryb dla tylu g�b nie starczy � odrzek� Zag�oba � zreszt� lutrzy nie lubi� postnego jad�a. Niedawno mieli ca�� Polsk�, teraz maj� ten klin; niech�e siedz� zdrowi albo zn�w do Jaros�awia wracaj�.</p><p>� Okrutnie biegli ludzie sypali te sza�czyki � rzek� Wo�odyjowski, spogl�daj�c okiem znawcy na roboty. � R�baczow u nas jest wi�cej, ale uczonych oficyjer�w mniej, i w sztuce wojennej zostali�my w tyle za innymi.</p><p>� A to czemu? � spyta� Zag�oba.</p><p>� Czemu? Jako �o�nierzowi, kt�ry w je�dzie ca�e �ycie s�u�y�, m�wi� mi tego nie wypada, ale ow� temu, �e wsz�dy piechota a armaty grunt, dopiero� one pochody a obroty wojenne, a marsze, a kontrmarsze. Si�a<a l:href="#fn197" type="note">[197]</a> ksi��ek w cudzoziemskim wojsku cz�ek musi zje��, si�a rzymskich autor�w przewertowa�, nim oficerem znaczniejszym zostanie, u nas za� nic to. Po staremu jazda w dym kup� chodzi i szablami goli, a jak zrazu nie wygoli, to j� wygol��</p><p>� Gadaj zdr�w, panie Michale! a kt�ra� nacja tyle znamienitych wiktoryj odnios�a?</p><p>� Bo i inni dawniej tak samo wojowali, nie maj�c za� tego impetu, musieli przegrywa�; ale teraz zm�drzeli i patrz wa�pan, co si� dzieje.</p><p>� Poczekamy ko�ca. Postaw mi tymczasem najm�drzejrzego in�yniera Szweda czy Niemca, a ja przeciw niemu Rocha postawi�, kt�ry ksi�g nie wertowa�, i obaczym.</p><p>� Byle� go wa�pan m�g� postawi� � wtr�ci� pan Kmicic.</p><p>� Prawda, prawda! Okrutnie mi ch�opa �al. Panie Andrzeju, a poszwargocz no onym psim j�zykiem do tych pludrak�w i rozpytaj, co si� z nim sta�o?</p><p>� To wa�� nie znasz regularnych �o�nierzy. Tu ci nikt bez rozkazu g�by nie otworzy. Szkoda gada�!</p><p>� Wiem, �e szelmy nieu�yte. Jak tak do naszej szlachty, a zw�aszcza do pospolitak�w<a l:href="#fn198" type="note">[198]</a>, pose� przyjedzie, to zaraz gadu, gadu, o zdrowie jejmo�ci i dziatek si� spytaj� i gorza�ki si� z nim napij� � i w konsyderacje<a l:href="#fn199" type="note">[199]</a> polityczne poczn� si� wdawa�, a ci oto stoj� jak s�upy i tylko �lepia na nas wyba�uszaj�. �eby ich spar�o w ostatku!</p><p>Jako� coraz wi�cej pieszych �o�nierzy gromadzi�o si� wok� pos�annik�w, przypatruj�c im si� ciekawie. Oni te�, ile �e przybrani starannie w przystojne, a nawet bogate szaty, wspania�� czynili posta�. Najwi�cej zwraca� oczu pan Zag�oba, gdy� prawie senatorsk� nosi� w sobie powag�, najmniej pan Micha�, z przyczyny swego wzrostu.</p><p>Tymczasem oficer, kt�ry pierwszy przyjmowa� ich na brzegu, wr�ci� wraz z drugim, znaczniejszym, i z �o�nierzami prowadz�cymi lu�ne konie. �w znaczniejszy sk�oni� si� wys�annikom i rzek� po polsku:</p><p>� Jego kr�lewska mo�� prosi waszmo�� pan�w do swej kwatery, a �e to niezbyt blisko, wi�c przywiedli�my konie.</p><p>� Waszmo�� Polak? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Nie, panie. Jestem Sadowski. Czech w s�u�bie szwedzkiej. </p><p>Kmicic zbli�y� si� szybko ku niemu.</p><p>� Nie poznajesz mnie waszmo�� pan?</p><p>Sadowski popatrzy� bystro w jego oblicze.</p><p>� Jak�e! pod Cz�stochow�! Wa�� to najwi�ksz� armat� burz�c� wysadzi� i Miller<a l:href="#fn200" type="note">[200]</a> odda� waszmo�ci Kuklinowskiemu. Witam, witam serdecznie tak znamienitego rycerza!</p><p>� A co si� z Kuklinowskim dzieje? � pyta� dalej Kmicic.</p><p>� To wa�� nie wiesz?</p><p>� Wiem, �em mu odp�aci� tym samym, czym on mnie chcia� go�ci�, alem go zostawi� �ywego.</p><p>� Zmarz�.</p><p>� Tak i my�la�em, �e zmarznie � rzek�, machn�wszy r�k�, pan Andrzej.</p><p>� Mo�ci pu�kowniku! � wtr�ci� Zag�oba � a niejakiego Rocha Kowalskiego nie masz tu w obozie?</p><p>Sadowski roz�mia� si�:</p><p>� Jak�e? Jest!</p><p>� Chwa�a Bogu i Naj�wi�tszej Pannie! �yw ch�op, to go i wydostan�. Chwa�a Bogu!</p><p>� Nie wiem, czyli kr�l zechce go odda� � odrzek� Sadowski.</p><p>� O! a czemu to?</p><p>� Bo go sobie wielce upodoba�. Pozna� go zaraz, �e to ten sam jest, kt�ren na niego w rudnickiej sprawie tak nastawa�. Za boki brali�my si�, s�uchaj�c odpowiedzi je�ca. Pyta kr�l: �Co� sobie do mnie upatrzy�?�, a �w rzecze: ��lubowa�em!� Wi�c kr�l zn�w: �To i dalej b�dziesz nast�powa�?� �A jak�e!� � powiada szlachcic. Kr�l pocz�� si� �mia�: �Wyrzecz si� �lubu, daruj� ci� zdrowiem i wolno�ci�.� �Nie mo�e by�!� �Czemu?� �Boby mnie wuj za kpa og�osi�!� �A tak�e� to ufny, �eby� na pojedynk� da� mi rady?� �Ja bym i pi�ciu takim da� rady!� Wi�c kr�l jeszcze: �I �miesz na majestat r�k� podnosi�?� �w za�: �Bo wiara paskudna!� T�umaczyli�my kr�lowi ka�de s�owo, a on coraz by� weselszy i coraz to powtarza�: �Uda� mi si� ten towarzysz!� Dopiero� chc�c wiedzie�, czy go naprawd� taki osi�ek goni�, kaza� wybra� dwunastu co najt�szych ch�op�w mi�dzy gwardi� i kolejno im si� z je�cem pasowa�. Ale to �y�owaty jaki� kawaler! W chwili gdym odje�d�a�, dziesi�ciu ju� rozci�gn�� jednego po drugim, a �aden nie m�g� wsta� o swej mocy. Przyjedziemy w�a�nie na koniec tej uciechy.</p><p>� Poznaj� Rocha! Moja krew! � zawo�a� Zag�oba. � Damy za niego cho�by trzech znacznych oficer�w.</p><p>� Pod dobry humor kr�lowi traficie � odrzek� Sadowski � co teraz rzadko si� zdarza.</p><p>� A wierz� � odpowiedzia� ma�y rycerz.</p><p>Tymczasem Sadowski zwr�ci� si� do Kmicica i pocz�� wypytywa� go, jakim sposobem nie tylko si� z r�k Kuklinowskiego uwolni�, ale jego samego pogr��y�. �w zacz�� opowiada� obszernie, bo che�pi� si� lubi�. Sadowski za�, s�uchaj�c, za g�ow� si� chwyta� ze zdumienia, wreszcie u�cisn�� jeszcze raz Kmicicow� r�k� i rzek�:</p><p>� Wierz�j mi waszmo�� pan, �e z duszy rad jestem, bo cho� Szwedom s�u��, ale ka�de szczere �o�nierskie serce raduje si�, gdy prawy kawaler szelm� pogr��y. Trzeba wam przyzna�, �e jak si� mi�dzy wami rezolut trafi, to ze �wiec� takiego <emphasis>in universo<a l:href="#fn201" type="note">[201]</a></emphasis> szuka�.</p><p>� Polityczny z waszmo�ci pana oficer! � rzek� pan Zag�oba.</p><p>� I znamienity �o�nierz, wiemy to! � dorzuci� Wo�odyjowski.</p><p>� Bom si� i polityki<a l:href="#fn202" type="note">[202]</a>, i �o�nierki od was uczy�! � odpowiedzia� Sadowski, przyk�adaj�c r�k� do kapelusza.</p><p>Tak oni ze sob� rozmawiali, przesadzaj�c si� wzajemnie w grzeczno�ciach, a� dojechali do Gorzyc, gdzie by�a kwatera kr�lewska. Wie� ca�a zaj�ta by�a przez �o�nierstwo r�nej broni. Towarzysze nasi z ciekawo�ci� przygl�dali si� kupom �o�nierzy, rozrzuconym mi�dzy op�otkami. Jedni, chc�c nieco g��d zaspa�, spali po przyzbach, bo dzie� by� bardzo pogodny i ciep�y; drudzy grali w ko�ci na b�bnach, popijaj�c piwo, niekt�rzy rozwieszali odzie� na p�otach; inni, siedz�c przed cha�upami i po�piewuj�c skandynawskie pie�ni, szorowali ceglanym proszkiem he�my i pancerze, od kt�rych blask szed� okrutny. Gdzie indziej czyszczono lub przeprowadzano konie, s�owem, �ycie obozowe wrza�o i roi�o si� wsz�dy pod jasnym niebem. Na niekt�rych twarzach zna� by�o wprawdzie trudy straszliwe i g��d, ale s�o�ce powlok�o z�otem n�dz�, zreszt� zacz�y si� dla tych niezr�wnanych �o�nierzy dni wypoczynku, wi�c nabrali zaraz ducha i wojennej postawy. Pan Wo�odyjowski podziwia� ich w duchu, zw�aszcza piesze pu�ki, s�ynne na ca�y �wiat z wytrwa�o�ci i m�stwa. Sadowski za�, w miar� jak przeje�d�ali, obja�nia�:</p><p>� To smalandzki pu�k gwardii kr�lewskiej. To piechota dalekarlijska, najprzedniejsza.</p><p>� Na Boga! a to co za ma�e <emphasis>monstra</emphasis><a l:href="#fn203" type="note">[203]</a>? � zakrzykn�� nagle Zag�oba, ukazuj�c kup� ma�ych cz�owieczk�w z oliwkow� cer� i czarnymi, wisz�cymi po obu stronach g�owy w�osami.</p><p>� To Lapo�czykowie, kt�rzy do najdalej siedz�cych Hiperborej�w<a l:href="#fn204" type="note">[204]</a> si� licz�.</p><p>� Dobrzy� do bitwy? Bo mi si� widzi, �e m�g�bym po trzech w ka�d� gar�� wzi�� i p�ty �bami stuka�, p�ki bym si� nie zmacha�!</p><p>� Z pewno�ci� m�g�by� waszmo�� to uczyni�! Do bitwy oni na nic. Szwedowie ich ze sob� do pos�ug obozowych wodz�, a w cz�ci dla osobliwo�ci. Za to czarownicy z nich <emphasis>exquisitissimi</emphasis><a l:href="#fn205" type="note">[205]</a>, ka�den<a l:href="#fn206" type="note">[206]</a> najmniej jednego diab�a, a niekt�rzy po pi�ciu do us�ug maj�.</p><p>� Sk�d�e im taka ze z�ymi duchami komitywa? � pyta�, �egnaj�c si� znakiem krzy�a, Kmicic.</p><p>� Bo w ustawicznej nocy brodz�, kt�ra po p� roku i wi�cej u nich trwa, wiadomo za� waszmo�ciom, �e w nocy naj�atwiej z diab�em o styczno��.</p><p>� A dusz� maj�?</p><p>� Nie wiadomo, ale tak my�l�, �e <emphasis>animalibus</emphasis><a l:href="#fn207" type="note">[207]</a> s� podobniejsi.</p><p>Kmicic posun�� konia, chwyci� jednego Lapo�czyka za kark, podni�s� go jak kota do g�ry i obejrza� ciekawie, nast�pnie postawi� go na nogi i rzek�:</p><p>� �eby mi kr�l takiego jednego podarowa�, kaza�bym go uw�dzi� i w Orszy w ko�ciele powiesi�, gdzie z innych osobliwo�ci strusie jaje si� znajduje.</p><p>� A w �ubniach<a l:href="#fn208" type="note">[208]</a> by�a u fary<a l:href="#fn209" type="note">[209]</a> szcz�ka wielorybia alboli te� wielkoluda � doda� Wo�odyjowski.</p><p>� Jed�my, bo jeszcze co paskudnego od nich si� do nas przyczepi! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Jed�my � powt�rzy� Sadowski. � Prawd� m�wi�c, powinien bym by� kaza� wa�ciom worki na g�ow� za�o�y�, jako jest zwyczaj, ale nie mamy tu co ukrywa�, a �e�cie na sza�ce spogl�dali, to dla nas lepiej.</p><p>Za czym ruszyli ko�mi i po chwili byli przed dworem gorzyckim. Przed bram� zeskoczyli z kulbak<a l:href="#fn210" type="note">[210]</a> i zdj�wszy czapki, szli dalej piechot�, bo sam kr�l by� przed domem.</p><p>Ujrzeli tedy moc jenera��w i oficer�w bardzo �wietnych. By� tam stary Wittenberg<a l:href="#fn211" type="note">[211]</a>, Duglas<a l:href="#fn212" type="note">[212]</a>, Loewenhaupt, Miller, Eriksen i wielu innych. Wszyscy siedzieli na ganku, nieco za kr�lem, kt�rego krzes�o wysuni�te by�o naprz�d, i patrzyli na krotofil�<a l:href="#fn213" type="note">[213]</a>, kt�r� Karol Gustaw sobie z je�cem wyprawia�. Roch rozci�gn�� w�a�nie dopiero co dwunastego rajtara i sta� w porozrywanym przez zapa�nik�w kubraku, zdyszany i spocon wielce. Ujrzawszy wuja w towarzystwie Kmicica i Wo�odyjowskiego, rozumia� zrazu, �e ich r�wnie� w niewol� wzi�to, wi�c wytrzeszczy� oczy i otworzy� usta, za czym post�pi� par� krok�w, lecz Zag�oba da� mu znak r�k�, by sta� spokojnie, sam za� post�pi� z towarzyszami przed oblicze kr�lewskie.</p><p>Sadowski pocz�� prezentowa� wys�annik�w, oni za� k�aniali si� nisko, jak obyczaj i etykieta nakazywa�a, nast�pnie Zag�oba odda� pismo Czarnieckiego.</p><p>Kr�l wzi�� list i pocz�� czyta�, tymczasem towarzysze przypatrywali mu si� z ciekawo�ci�, bo nigdy go przedtem nie widzieli. By� to pan w kwiecie wieku, na twarzy tak smag�y, jakoby si� W�ochem albo Hiszpanem urodzi�. D�ugie pukle czarnych jak krucze skrzyd�a w�os�w spada�y mu wedle uszu a� na ramiona. Z blasku i barwy oczu przypomina� Jeremiego Wi�niowieckiego, jeno brwi mia� bardzo do g�ry podniesione, jak gdyby si� dziwi� ustawicznie. Natomiast w miejscu, gdzie si� brwi schodz�, czo�o podnosi�o mu si� w du�e wypuk�o�ci, kt�re czyni�y go do lwa podobnym; g��boka zmarszczka nad nosem, nie schodz�ca nawet w�wczas, gdy si� �mia�, nadawa�a jego twarzy wyraz gro�ny i gniewny. Warg� doln� mia� tak wysuni�t� naprz�d, jak Jan Kazimierz, jeno twarz t�ustsz� i wi�kszy podbr�dek; w�sy nosi� na kszta�t sznureczk�w, nieco na ko�cach rozszerzonych. W og�le oblicze jego zwiastowa�o nadzwyczajnego cz�owieka, jednego z takich, kt�rzy chodz�c po ziemi, krew z niej wyciskaj�. By�a w nim wspania�o�� i duma monarsza, i si�a lwia, i lotno�� geniuszu, jeno, cho� u�miech �askawy nie schodzi� mu nigdy z ust, nie by�o owej dobroci serca, kt�ra takim �agodnym �wiat�em o�wieca od wewn�trz lica, jak lampka wstawiona w �rodek alabastrowej urny.</p><p>Siedzia� tedy w fotelu ze z�o�onymi na krzy� nogami, kt�rych pot�ne �ydki rysowa�y si� wyra�nie spod czarnych po�czoch, i mrugaj�c, wedle zwyczaju, oczyma, czyta� z u�miechem list Czarnieckiego. Nagle, podni�s�szy powieki, spojrza� na pana Micha�a i rzek�:</p><p>� Poznaj� natychmiast wa�pana: ty� to usiek� Kanneberga.</p><p>Wszystkie oczy zwr�ci�y si� natychmiast na Wo�odyjowskiego, kt�ren ruszy� w�sikami, sk�oni� si� i odrzek�:</p><p>� Do us�ug waszej kr�lewskiej mo�ci.</p><p>� Jaka szar�a? � pyta� kr�l.</p><p>� Pu�kownik chor�gwi lauda�skiej.</p><p>� Gdzie� dawniej s�u�y�?</p><p>� U wojewody wile�skiego.</p><p>� I opu�ci�e� go wraz z innymi? Zdradzi�e� jego i mnie.</p><p>� Swemu kr�lowi by�em powinien, nie waszej kr�lewskiej mo�ci.</p><p>Kr�l nie odrzek� nic; wszystkie czo�a zmarszczy�y si�, oczy pocz�y �widrowa� w panu Michale, lecz on sta� spokojnie, tylko w�sikami rusza� raz po razu.</p><p>Nagle kr�l rzek�:</p><p>� Mi�o mi pozna� tak znamienitego kawalera. Kanneberg uchodzi� mi�dzy nami za niezwyci�onego w spotkaniu. Wa�� musisz by� pierwsz� szabl� w tym pa�stwie?�</p><p>� <emphasis>In universo<a l:href="#fn214" type="note">[214]</a>!</emphasis> � rzek� Zag�oba.</p><p>� Nie ostatni� � odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>� Witam wa�ci�w uprzejmie. Dla pana Czarnieckiego mam prawdziw� estym�, jako dla wielkiego �o�nierza, chocia� mi parol z�ama�, bo powinien dot�d spokojnie w Siewierzu siedzie�.</p><p>Na to Kmicic:</p><p>� Wasza kr�lewska mo��! Nie pan Czarniecki, ale jenera� Miller pierwszy parol z�ama�, Wolfowy regiment kr�lewskiej piechoty zagarniaj�c.</p><p>Miller post�pi� krok, spojrza� w twarz Kmicicowi i pocz�� co� szepta� do kr�la, kt�ren, mrugaj�c ci�gle oczyma, s�ucha� do�� pilnie, spogl�daj�c na pana Andrzeja, wreszcie rzek�:</p><p>� To, widz�, wybranych kawaler�w pan Czarniecki mi przys�a�. Ale z dawna to wiem, �e rezolut�w mi�dzy wami nie brak, jeno wiary w dotrzymaniu obietnic i przysi�g brakuje.</p><p>� �wi�te s�owa waszej kr�lewskiej mo�ci! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Jak to wa�� rozumiesz?</p><p>� Bo gdyby nie ta narodu naszego przywara, to by�, mi�o�ciwy panie, tu nie by�!</p><p>Kr�l zn�w pomilcza� chwil�, jenera�owie zn�w zmarszczyli si� na �mia�o�� wys�annika.</p><p>� Jan Kazimierz sam was od przysi�gi uwolni� � rzek� Karol � bo was opu�ci� i za granic� si� schroni�.</p><p>� Od przysi�gi jeno namiestnik Chrystus�w<a l:href="#fn215" type="note">[215]</a> uwolni� zdolen, kt�ren<a l:href="#fn216" type="note">[216]</a> w Rzymie mieszka i kt�ren nas nie uwolni�.</p><p>� Mniejsza z tym! � rzek� kr�l. � Ot, tym zdoby�em to kr�lestwo (tu uderzy� si� po szpadzie) i tym utrzymam. Nie potrzeba mi waszych sufragi�w<a l:href="#fn217" type="note">[217]</a> ni waszych przysi�g. Chcecie wojny, b�dziecie j� mieli! Tak my�l�, �e pan Czarniecki jeszcze o Go��biu pami�ta?</p><p>� Zapomnia� po drodze z Jaros�awia � odrzek� Zag�oba.</p><p>Kr�l, zamiast si� rozgniewa�, roz�mia� si�.</p><p>� To mu przypomn�!</p><p>� B�g �wiatem rz�dzi!</p><p>� Powiedzcie mu, niech mnie odwiedzi. Mile go przyjm�, jeno niech si� �pieszy, bo jak konie odpas�, p�jd� dalej.</p><p>� Wtedy my wasz� kr�lewsk� mo�� przyjmiemy! � odrzek�, k�aniaj�c si� i k�ad�c nieznacznie r�k� na szabli, Zag�oba.</p><p>Kr�l na to:</p><p>� Widz�, �e pan Czarniecki nie tylko najlepsze szable, ale i najlepsz� g�b� w poselstwie przys�a�. W mig wa�� ka�de pchni�cie parujesz. Szcz�cie, �e nie na tym wojna polega, bo godnego siebie znalaz�bym przeciwnika. Ale przyst�puj� do materii: Pisze mi pan Czarniecki, �ebym owego je�ca wypu�ci�, dw�ch mi za to w zamian znacznych oficer�w ofiaruj�c. Nie lekcewa�� tak moich �o�nierzy, jako my�licie, i zbyt tanio ich okupywa� nie chc�, by�oby to przeciw mojej i ich ambicji. Natomiast, poniewa� niczego panu Czarnieckiemu odm�wi� nie zdo�am, przeto mu podarunek z tego kawalera zrobi�.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � odrzek� na to Zag�oba � nie kontempt<a l:href="#fn218" type="note">[218]</a> oficerom szwedzkim, ale kompasj�<a l:href="#fn219" type="note">[219]</a> dla mnie chcia� pan Czarniecki okaza�, bo to jest m�j siostrzan<a l:href="#fn220" type="note">[220]</a>, ja za� jestem, do us�ug waszej kr�lewskiej mo�ci, pana Czarnieckiego konsyliarzem<a l:href="#fn221" type="note">[221]</a>.</p><p>� Po prawdzie � rzek�, �miej�c si�, kr�l � nie powinien bym tego je�ca puszcza�, bo przeciw mnie �lubowa�, chyba �e si� za ono beneficjum<a l:href="#fn222" type="note">[222]</a> �lubu swego wyrzecze.</p><p>Tu zwr�ci� si� do stoj�cego przed gankiem Rocha i kiwn�� r�k�.</p><p>� A p�jd� no tu bli�ej, osi�ku!</p><p>Roch przybli�y� si� o par� krok�w i stan�� wyprostowany.</p><p>� Sadowski � rzek� kr�l � spytaj si� go, czy mnie zaniecha, je�li go puszcz�?</p><p>Sadowski powt�rzy� kr�lewskie pytanie.</p><p>� Nie mo�e by�! � zawo�a� Roch.</p><p>Kr�l zrozumia� bez t�umacza i pocz�� w r�ce klaska� i oczyma mruga�.</p><p>� A co! a co! Jak�e takiego wypuszcza�? Dwunastu rajtarom karku nadkr�ci�, a mnie trzynastemu obiecuje! Dobrze! dobrze! Uda� mi si� kawaler! Czy i on jest pana Czarnieckiego konsyliarzem? W takim razie jeszcze pr�dzej go wypuszcz�.</p><p>� Stul g�b�, ch�opie! � mrukn�� Zag�oba.</p><p>� Do�� krotochwil � rzek� nagle Karol Gustaw. � Bierzcie go i miejcie jeden wi�cej dow�d mojej klemencji<a l:href="#fn223" type="note">[223]</a>. Przebaczy� mog�, jako pan tego kr�lestwa, gdy taka moja wola i �aska, ale w uk�ady wchodzi� z buntownikami nie chc�.</p><p>Tu brwi kr�lewskie zmarszczy�y si� i u�miech nagle znik� mu z oblicza.</p><p>� Kto bowiem przeciw mnie r�k� podnosi, ten jest buntownikiem, gdy� jam tu prawym panem. Z mi�osierdzia jeno nad wami nie kara�em dot�d, jak nale�y, czeka�em upami�tania, przyjdzie wszelako czas, �e mi�osierdzie si� wyczerpie i pora kary nastanie. Przez wasz� to swawol� i niesta�o�� kraj ogniem p�onie, przez wasze to wiaro�omstwo krew si� leje. Lecz m�wi� wam: up�ywaj� dnie ostatnie� nie chcecie s�ucha� napomnie�, nie chcecie s�ucha� praw, to pos�uchacie miecza a szubienicy!</p><p>I b�yskawice pocz�y migota� w Karolowych oczach; Zag�oba popatrzy� na� przez chwil� ze zdumieniem, nie mog�c zrozumie�, sk�d si� wzi�a ta nag�a burza po pogodzie, wreszcie i w nim pocz�o si� serce podnosi�, wi�c sk�oni� si� i rzek� tylko:</p><p>� Dzi�kujem waszej kr�lewskiej mo�ci.</p><p>Po czym odszed�, a za nim Kmicic, Wo�odyjowski i Roch Kowalski.</p><p>� �askawy, �askawy! � m�wi� Zag�oba � a ani si� spostrze�esz, kiedy ci ryknie w ucho jak nied�wied�. Dobry koniec poselstwa! Inni kielichem na wsiadanego cz�stuj�, a on szubienic�! Niech�e ps�w wieszaj�, nie szlacht�! Bo�e! Bo�e! jak my ci�ko grzeszyli przeciw naszemu panu, kt�ry ojcem by�, ojcem jest i ojcem b�dzie, bo jagiello�skie w nim serce! I takiego to pana zdrajcy opu�cili, a poszli z zamorskimi straszyd�y<a l:href="#fn224" type="note">[224]</a> si� kuma�. Dobrze nam tak, bo nice�my lepszego niewarci. Szubienicy! szubienicy!� Samemu ju� ciasno, przycisn�li�my go jako twar�g w worku, �e ju� serwatk� popuszcza, a on jeszcze mieczem i szubienic� grozi. Poczekaj! Z�apa� Kozak Tatarzyna, a Tatarzyn za �eb trzyma! B�dzie wam jeszcze cia�niej. Rochu! chcia�em ci po g�bie da� albo pi��dziesi�t na kobiercu, ale ci ju� przebacz�, za to, �e� si� po kawalersku stawi� i dalej go �ciga� obieca�e�. Daj�e g�by, bom z ciebie rad!</p><p>� Przecie wuj rad! � odrzek� Roch.</p><p>� Szubienica a miecz! I mnie to w oczy powiedzia�! � m�wi� zn�w po chwili Zag�oba. � Macie protekcj�! Wilk tak samo barana do w�asnych kiszek proteguje!� I kiedy to m�wi? Teraz, gdy mu si� ju� g�sia sk�ra na krzy�ach robi. Niech sobie Lapo�czyk�w na konsyliarzy dobierze i z nimi razem diabelskiej protekcji szuka! A nas b�dzie Naj�wi�tsza Panna sekundowa�a<a l:href="#fn225" type="note">[225]</a>, jako pana Bobol� w Sandomierzu, kt�rego prochy na drug� stron� Wis�y razem z koniem przerzuci�y, a dlatego mu nic. Obejrza� si�, gdzie jest, i zaraz na obiad do ksi�dza trafi�. Przy takiej pomocy jeszcze my ich wszystkich, jako raki z wi�cierza, za szyje powyci�gamy�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� IX</p></title><p>Up�yn�o dni kilkana�cie. Kr�l siedzia� ci�gle w wid�ach rzecznych i go�c�w na wszystkie strony rozsy�a� do fortec, do komend, w kierunku Krakowa i Warszawy, z rozkazami, by mu wszyscy z pomoc� spieszyli. Sprowadzano mu te� Wis�� prowianty, ile mo�na by�o, ale niedostatecznie. Po up�ywie dni dziesi�ciu pocz�to konie je��, i rozpacz ogarnia�a kr�la i jenera��w na my�l, co b�dzie, gdy rajtaria od koni odpadnie i gdy armat nie b�dzie w co zaprz�c. Zewsz�d te� przychodzi�y wie�ci niepocieszne. Kraj ca�y tak gorza� wojn�, jakby go kto smo�� pola� i zapali�. Mniejsze komendy, mniejsze prezydia<a l:href="#fn226" type="note">[226]</a> nie mog�y spieszy� na pomoc, bo nie mog�y wychyla� si� z miast i z miasteczek. Litwa, trzymana dot�d �elazn� r�k� Pontusa de la Gardie, powsta�a jak jeden cz�owiek. Wielkopolska, kt�ra podda�a si� najpierwsza, najpierwsza te� zrzuci�a jarzmo i �wieci�a ca�ej Rzeczypospolitej przyk�adem wytrwania, zawzi�to�ci, zapa�u. Partie<a l:href="#fn227" type="note">[227]</a> szlacheckie i ch�opskie rzuca�y si� tam nie tylko na stoj�ce po wsiach za�ogi, ale nawet na miasta. Pr�no Szwedzi m�cili si� straszliwie nad krajem, pr�no ucinali r�ce schwytanym w niewol� je�com, puszczali z dymem wsie, wycinali w pie� osady, wznosili szubienice, sprowadzali tortury z Niemiec dla m�czenia buntownik�w. Kto mia� cierpie�, cierpia�, kto mia� gin��, gin��, lecz je�li by� szlachcicem, gin�� z szabl�, je�li ch�opem, gin�� z kos� w r�ku. I la�a si� krew szwedzka po ca�ej Wielkopolsce, lud �y� w lasach, niewiasty nawet porywa�y za bro�; kary wywo�ywa�y tylko zemst� i tym wi�ksz� zaciek�o��. Kulesza, Krzysztof �egocki i wojewoda podlaski uwijali si� na kszta�t p�omieni po kraju, a pr�cz nich wszystkie bory pe�ne by�y partyj; pola le�a�y nieuprawne, g��d srogi rozwielmo�ni� si� w kraju, lecz najbardziej skr�ca� wn�trzno�ci Szwed�w, bo ci w miastach za bramami zamkni�tymi siedzieli i nie mogli wychyla� si� w pole.</p><p>A� wreszcie pocz�o im brakn�� tchu w piersiach.</p><p>W Mazowszu by�o to samo. Tam lud kurpieski<a l:href="#fn228" type="note">[228]</a>, w mrokach le�nych �yj�cy, wychyli� si� z puszcz, poprzecina� drogi, przejmowa� �ywno�� i go�c�w. Na Podlasiu rojna drobna szlachta tysi�cami ci�gn�a do Sapiehy lub na Litw�. Lubelskie by�o w r�kach konfederacji. Z Rusi dalekich szli Tatarzy, a z nimi i zmuszeni do pos�usze�stwa Kozacy.</p><p>Wi�c wszyscy byli ju� pewni, �e je�li nie za tydzie�, to za miesi�c, je�li nie za miesi�c, to za dwa owe wid�y rzeczne, w kt�rych sta� kr�l Karol Gustaw z g��wn� armi� szwedzk�, zmieni� si� w jedn� wielk� mogi�� � na s�aw� dla narodu, na straszn� nauk� dla tych, kt�rzy by Rzeczpospolit� napada� chcieli. Przewidywano ju� koniec wojny, byli tacy, kt�rzy m�wili, �e Karolowi jeden tylko ratunek pozosta�: wykupi� si� i odda� Rzeczypospolitej Inflanty szwedzkie.</p><p>Lecz nagle polepszy�y si� losy Karola Gustawa i Szwed�w.</p><p>Dnia 20 marca podda� si� Malborg, a� dot�d na pr�no przez Szteinboka oblegany. Silna i dzielna armia jego nie mia�a teraz nic do roboty i mog�a pospieszy� na ratunek kr�lowi.</p><p>Z drugiej strony margraf bade�ski, sko�czywszy zaci�gi, z gotow� si�� i nie utrudzonym jeszcze �o�nierzem ruszy� r�wnie� ku wid�om rzecznym.</p><p>Obaj posuwali si� naprz�d, gromi�c pomniejsze kupy powsta�cze, niszcz�c, pal�c, morduj�c. Po drodze zabierali prezydia szwedzkie, �ci�gali pomniejsze komendy i ro�li w si��, jak rzeka ro�nie tym bardziej, im wi�cej strumieni w siebie przyjmuje.</p><p>Wie�ci o upadku Malborga, o Szteinbokowej armii i o pochodzie margrabiego bade�skiego dosz�y bardzo pr�dko do wide� rzecznych i strapi�y serca polskie. Szteinbok by� jeszcze daleko, ale margrabia bade�ski, id�c spiesznymi pochodami, m�g� wkr�tce nadej�� i zmieni� ca�� posta� rzeczy pod Sandomierzem.</p><p>Z�o�yli tedy wodzowie polscy rad�, w kt�rej wzi�li udzia� pan Czarniecki, pan hetman litewski, Micha� Radziwi��, krajczy koronny, pan Witowski, stary do�wiadczony �o�nierz, i pan Lubomirski<a l:href="#fn229" type="note">[229]</a>, kt�ry od pewnego czasu przykrzy� sobie na Zawi�lu. Na radzie owej postanowiono, i� pan Sapieha z litewskim wojskiem pozostanie pilnowa� Karola, aby si� z wide� nie wymkn��, za� pan Czarniecki ruszy przeciw margrabiemu bade�skiemu i spotka go, jako b�dzie m�g� najpr�dzej, za czym, je�eli mu B�g wiktori� spu�ci, powr�ci po staremu kr�la oblega�.</p><p>Rozkazy odpowiednie zosta�y natychmiast wydane. Nazajutrz zagra�y tr�bki wsiadanego przez munsztuk<a l:href="#fn230" type="note">[230]</a> tak cicho, �e je ledwie us�yszano, chcia� bowiem Czarniecki odej�� w tajemnicy przed Szwedami. Na dawnym obozowisku po�o�y�o si� zaraz kilka lu�nych partyj szlacheckich i ch�opskich. Ci porozpalali ogniska i hucze� pocz�li, aby nieprzyjaciel my�la�, i� nikt z majdanu nie wyszed�, za� kasztela�skie chor�gwie wymyka�y si� jedna za drug�. Posz�a wi�c naprz�d lauda�ska, kt�ra po prawie powinna by�a przy panu Sapie�e pozosta�, ale �e Czarniecki bardzo si� w niej rozkocha�, wi�c mu hetman nie chcia� jej odbiera�. Za lauda�sk� posz�a W�sowie�owa, lud wyborny, przez starego �o�nierza prowadzony, kt�remu p� wieku we krwi rozlewie zesz�o; za czym posz�a ksi�cia Dymitra Wi�niowieckiego pod Szandarowskim, ta sama, kt�ra pod Rudnikiem niezmiern� chwa�� si� okry�a; za czym pana Witowskiego dragonii dwa regimenta, za czym dwie pana starosty jaworowskiego; s�ynny Stapkowski w jednej porucznikowa�; za czym kasztela�ska w�asna, kr�lewska pod Polanowskim i ca�a si�a pana Lubomirskiego. Piechoty nie brano dla po�piechu ni woz�w bo komunikiem<a l:href="#fn231" type="note">[231]</a> i�� mieli.</p><p>Wszystkie razem stan�y pod Zawad� w sile znacznej i ochocie wielkiej. W�wczas wyjecha� na przodek pan Czarniecki i uszykowawszy je do pochodu, sam zatrzyma� nieco konia i puszcza� je mimo siebie tak, aby ca�� si�� dobrze obejrze�. Ko� pod nim prycha� i �bem rzuca�, a kiwa�, jakby chc�c wita� przechodz�ce pu�ki, a samemu kasztelanowi serce ros�o. Pi�kny te� widok mia� przed oczyma. Jak okiem si�gn��, fala koni, fala srogich lic �o�nierskich, ruchem ko�skim ko�ysana, nad nimi trzecia jeszcze fala szabel i grot�w, migotliwa i b�yszcz�ca w porannym s�o�cu. Si�a okrutna sz�a od nich, a t� si�� czu� w sobie pan kasztelan, bo ju� nie by�a to lada jaka zbieranina wolentarska<a l:href="#fn232" type="note">[232]</a>, ale lud na kowadle wojennym wykuty, sprawny, �wiczony i w bitwie tak �jadowity�, �e �adna w �wiecie jazda zdzier�y� mu w r�wnej sile nie mog�a. Wi�c pan Czarniecki uczu� w tej chwili, �e na pewno, �e bez �adnej w�tpliwo�ci z tymi lud�mi rozniesie na szablach i kopytach wojsko margrabiego bade�skiego i owo przeczuwane zwyci�stwo rozpromieni�o mu tak oblicze, �e blask bi� od niego na pu�ki.</p><p>� Z Bogiem! Po wiktori�! � zakrzykn�� wreszcie.</p><p>� Z Bogiem! Pobijemy! � odpowiedzia�y mu pot�ne g�osy.</p><p>I okrzyk �w przelecia� przez wszystkie chor�gwie, jak g�uchy grzmot przez chmury. Czarniecki wspi�� konia, by dogna� id�c� w przodku lauda�sk�.</p><p>I poszli.</p><p>Szli za� nie jak ludzie, ale jak stado ptak�w drapie�nych, kt�re, zwietrzywszy b�j w oddali, lec� z wichrem na prze�cigi. Nigdy, nawet mi�dzy Tatarami w stepie, nikt nie s�ysza� o takim pochodzie. �o�nierz spa� w kulbace<a l:href="#fn233" type="note">[233]</a>, jad� i pi� nie zsiadaj�c; konie karmiono z r�ki. Rzeki, bory, wsie, miasta zostawa�y za nimi. Ledwie po wsiach wypadli ch�opi z cha�up patrze� na wojsko, ju� wojsko nik�o w oddali za tumanami kurzawy. Szli dzie� i noc, tyle tylko wypoczywaj�c, aby koni nie wygubi�.</p><p>Wreszcie pod Kozienicami wpadli na o�m chor�gwi szwedzkich, pod wodz� Torneskilda. Lauda�ska, id�ca w przodku, pierwsza dojrza�a nieprzyjaciela i nie odetchn�wszy nawet, natychmiast skoczy�a ku niemu w dym. Drugi poszed� Szandarowski, trzeci W�sowicz, czwarty Stapkowski.</p><p>Szwedzi, mniemaj�c, �e z jakimi� partiami maj� do czynienia, stawili w otwartym polu czo�o i w dwie godziny p�niej nie pozosta�a jedna �ywa dusza, kt�ra by mog�a do margrabiego dobiec i krzykn��, �e to Czarniecki idzie. Po prostu rozniesiono na szablach owe o�m chor�gwi, �wiadka kl�ski nie zostawuj�c. Po czym ruszyli, jakby kto sierpem rzuci�, do Magnuszewa, szpiegowie bowiem dali zna�, i� margrabia bade�ski z ca�ym wojskiem w Warce si� znajduje.</p><p>Pan Wo�odyjowski zosta� wys�any na noc z podjazdem, aby da� zna�, jak wojsko roz�o�one i jaka jego si�a.</p><p>Bardzo na ow� ekspedycj� narzeka� pan Zag�oba, albowiem nawet przes�awny Wi�niowiecki nigdy takich pochod�w nie odbywa�; �ali� si� te� stary towarzysz, lecz wola� i�� z Wo�odyjowskim ni� przy wojsku zostawa�.</p><p>� Z�oty by� pod Sandomierzem czas � m�wi�, przeci�gaj�c si� w kulbace � cz�ek jad�, spa� i na obl�onych Szwed�w z dala spogl�da�, a teraz nie ma kiedy i manierki do g�by przy�o�y�. Znam ja sztuk� wojenn� <emphasis>antiquorum</emphasis><a l:href="#fn234" type="note">[234]</a>: wielkiego Pompejusza i Cezara, ale pan Czarniecki now� mod� wymy�la. Przeciw wszelkiej jest to regule trz��� brzuch przez tyle dni i nocy. Z g�odu ju� imaginacja<a l:href="#fn235" type="note">[235]</a> rebelizowa�<a l:href="#fn236" type="note">[236]</a> we mnie poczyna i ci�gle mi si� zdaje, �e gwiazdy to kasza, a ksi�yc sperka. Na psa taka wojna! Jak mi B�g mi�y, tak z g�odu chce si� w�asnemu koniowi uszy obgry��!</p><p>� Jutro, da B�g, wypoczniemy po Szwedach!</p><p>� Wol� ju� Szwed�w ni� tak� mitr�g�! Panie! Panie! kiedy Ty dasz spok�j tej Rzeczypospolitej, a staremu Zag�obie ciep�y przypiecek i piwo grzane� niechby i bez �mietany� Ko�ataj si�, stary, na szkapie, ko�ataj, p�ki si� do �mierci nie doko�atasz� Nie ma tam kt�ry tabaki? Mo�e ow� senno�� nozdrzami wyparskn� Ksi�yc mi w sam� g�b� tak �wieci, �e a� do brzucha zagl�da, a nie wiem, czego tam szuka, bo nic nie znajdzie. Na psa taka wojna, powtarzam!</p><p>� Skoro wuj my�lisz, �e ksi�yc sperka, to go wuj zjedz! � rzek� Roch.</p><p>� Gdybym ciebie zjad�, m�g�bym powiedzie�, �e wo�owin� jad�em, ale boj� si�, bym po takiej pieczeni reszty dowcipu<a l:href="#fn237" type="note">[237]</a> nie utraci�.</p><p>� Je�li ja w�, a wuj m�j wuj, to wuj co?</p><p>� A ty, kpie, my�lisz, �e Altea dlatego porodzi�a g�owni�<a l:href="#fn238" type="note">[238]</a>, �e przy piecu siada�a?</p><p>� A mnie co do tego?</p><p>� To do tego, �e je�li� wo�em, to si� naprz�d o ojca swego dopytuj, nie o wuja, bo Europ� byk porwa�, ale brat jej, kt�ry wypad� wujem jej potomstwu, by� dlatego cz�owiekiem. Rozumiesz?</p><p>� Co prawda, nie rozumiem, ale zje��, to bym te� co zjad�.</p><p>� Zjedz licha i daj mnie spa�! Co tam, panie Michale? Czemu�my to stan�li?</p><p>� Wark� wida� � rzek� Wo�odyjowski. � Ot, wie�a ko�cielna b�yszczy w miesi�cu.</p><p>� A Magnuszew ju�e�my min�li?</p><p>� Magnuszew zosta� na prawo. Dziwno mi, �e po tej stronie rzeki �adnego podjazdu szwedzkiego nie masz. Pojedziem do tych chaszcz�w i postoim, mo�e nam B�g spu�ci jakowego j�zyka<a l:href="#fn239" type="note">[239]</a>.</p><p>To rzek�szy, pan Micha� wprowadzi� oddzia� do zaro�li i ustawi� o sto krok�w po obu stronach drogi przykazawszy, by cicho stali i cugle trzymali kr�tko, aby kt�ry ko� nie zar�a�.</p><p>� Czeka�! � rzek�. � Pos�uchamy, co si� za rzek� dzieje, a mo�e i co obaczym.</p><p>Stan�li wi�c, lecz d�ugi czas nie by�o nic s�ycha� pr�cz s�owik�w, kt�re w pobliskim gaju olszynowym za�piewywa�y si� na �mier�. Strudzeni �o�nierze pocz�li si� kiwa� w kulbakach, pan Zag�oba po�o�y� si� na szyi ko�skiej i zasn�� g��boko; nawet i konie drzema�y. Up�yn�a godzina. Nareszcie wprawne ucho Wo�odyjowskiego dos�ysza�o co� podobnego do st�pania koni po twardej drodze.</p><p>� Czuj duch! � rzek� do �o�nierzy.</p><p>Sam za� wysun�� si� na brzeg chaszcz�w i spojrza� na drog�. Droga b�yszcza�a w ksi�ycu jak srebrna wst�ga, ale nic nie by�o na niej wida�, odg�os krok�w ko�skich zbli�a� si� jednak.</p><p>� Id� na pewno! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>I wszyscy �ci�gn�li jeszcze kr�cej konie, ka�dy zatamowa� oddech; nie by�o s�ycha� nic pr�cz kl�skania s�owik�w w olszynie.</p><p>Wtem na drodze ukaza� si� oddzia� szwedzki, z�o�ony z trzydziestu je�d�c�w. Szli z wolna i do�� niedbale, nie w szeregu, ale rozwleczonym pasmem. �o�nierze jedni gaw�dzili ze sob�, drudzy po�piewywali z cicha, bo ciep�a noc majowa dzia�a�a nawet na twarde dusze �o�nierskie. Przeszli, nic nie podejrzewaj�c, tak blisko od stoj�cego nie opodal brzegu pana Micha�a, �e m�g� zawietrzy� zapach koni i dym lulek<a l:href="#fn240" type="note">[240]</a>, kt�re rajtarowie palili.</p><p>Na koniec znikli na zakr�cie drogi. Wo�odyjowski czeka� jeszcze do�� d�ugo, a� t�tent zgin�� w oddaleniu, w�wczas dopiero zjecha� do oddzia�u i rzek� do pan�w Skrzetuskich:</p><p>� Pognamy ich teraz jako g�si do obozu pana kasztelana. �aden nie powinien uj��, by nie da� zna�!</p><p>� Je�li potem pan Czarniecki nie pozwoli nam si� naje�� i wyspa� � rzek� Zag�oba � to mu podzi�kuj� za s�u�b� i wracam do Sapia. U Sapia, kiedy bitwa, to bitwa, ale kiedy fryszt<a l:href="#fn241" type="note">[241]</a>, to i uczta. �eby� mia� cztery g�by, wszystkim da�by� funkcj� przystojn�. To mi w�dz! I prawd� rzek�szy, powiedzcie mi, po kiego diab�a nie s�u�ymy u Sapia, gdy ta chor�giew z prawa mu przynale�y?</p><p>� Ojciec, nie blu�nij przeciw najwi�kszemu wojennikowi w Rzeczypospolitej � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� Nie ja blu�ni�, jeno moje kiszki, na kt�rych g��d gra jak na skrzypkach.</p><p>� Pota�cuj� przy nich Szwedzi � przerwa� Wo�odyjowski. � Teraz, mo�ci panowie, jed�my �ywo! Przy onej karczmie w lesie, kt�r��my, w t� stron� jad�c, min�li, chcia�bym w�a�nie na nich nast�pi�.</p><p>I poprowadzi� oddzia� szybciej, ale niezbyt szybko. Wjechali w las g�sty, w kt�rym ogarn�a ich ciemno��. Karczma by�a o kilkana�cie staja�<a l:href="#fn242" type="note">[242]</a>. Zbli�ywszy si� do niej, szli zn�w noga za nog�, by zbyt wcze�nie alarmu nie dawa�. Gdy byli nie wi�cej ju� jak na strza� armatni, doszed� ich gwar ludzki.</p><p>� S� i ha�asuj�! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>Szwedzi istotnie zatrzymali si� przy karczmie, szukaj�c jakiej �ywej duszy, od kt�rej mogliby zasi�gn�� j�zyka. Lecz karczma by�a pusta. Jedni tedy przetrz�sali g��wn� budow�, inni szukali w oborze, w chlewach, inni podnosili snopki w dachach. Po�owa sta�a na majdanie, trzymaj�c konie tym, kt�rzy szukali.</p><p>Oddzia� Wo�odyjowskiego zbli�y� si� na krok�w sto i pocz�� tatarskim p�ksi�ycem otacza� karczm�.</p><p>Stoj�cy na majdanie s�yszeli doskonale, a w ko�cu widzieli ludzi i konie, lecz �e w lesie by�o ciemno, nie mogli pozna�, co to za wojsko, nie alarmowali si� za� bynajmniej ani przypuszczaj�c, by z tamtej strony m�g� jakikolwiek inny ni� szwedzki oddzia� zaje�d�a�. Dopiero �w ruch p�ksi�ycowy zdziwi� i zaniepokoi� ich. Ozwa�y si� zaraz wo�ania na tych, kt�rzy byli w budynkach.</p><p>Nagle naok� karczmy rozleg� si� krzyk: A��a!, i huk kilku wystrza��w. W jednej chwili ciemne t�umy �o�nierzy pojawi�y si�, jakby spod ziemi wyros�y. Uczyni� si� zam�t i szcz�kanie szablami, kl�twy, st�umione krzyki, lecz wszystko nie trwa�o d�u�ej nad dwa pacierze.</p><p>Po czym na majdanie przed karczm� zosta�o kilka cia� ludzkich i ko�skich, oddzia� za� Wo�odyjowskiego ruszy� dalej, prowadz�c ze sob� dwudziestu pi�ciu je�c�w.</p><p>Szli teraz w skok, poganiaj�c p�azami szabel rajtarskie konie, i skoro �wit, doszli do Magnuszewa. W obozie Czarnieckiego nikt nie spa�; wszyscy byli w pogotowiu. Sam kasztelan wyszed� przeciw podjazdowi, wspieraj�c si� na obuszku<a l:href="#fn243" type="note">[243]</a>, wychudzony i blady z bezsenno�ci.</p><p>� Co tam? � spyta� Wo�odyjowskiego. � Si�a<a l:href="#fn244" type="note">[244]</a> masz j�zyka?</p><p>� Jest dwudziestu pi�ciu je�c�w.</p><p>� A ilu usz�o?</p><p>� <emphasis>Nec nuntius cladis<a l:href="#fn245" type="note">[245]</a></emphasis>. Wszyscy ogarni�ci!</p><p>� Ciebie jeno wysy�a�, cho�by do piek�a, �o�nierzyku! Dobrze! Wzi�� ich zaraz na pytki. Sam b�d� indagowa�!</p><p>To rzek�szy, kasztelan zwr�ci� z miejsca, a odchodz�c, rzek�:</p><p>� A by� w gotowo�ci, bo mo�e nie mieszkaj�c ruszymy na nieprzyjaciela.</p><p>� Jak to? � rzek� Zag�oba.</p><p>� Cicho wa�� �odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>Szwedzcy je�cy bez przypiekania w mig zeznali, co by�o im wiadomo o si�ach margrabiego bade�skiego, o ilo�ci armat, piechoty i jazdy. Zaduma� si� tedy nieco pan kasztelan, bo si� dowiedzia�, �e wprawdzie jest to nowo zaci�na armia, ale z�o�ona z samych starych �o�nierzy, kt�rzy w B�g wie ilu wojnach brali udzia�. By�o te� si�a mi�dzy nimi Niemc�w i znaczny oddzia� dragonii francuskiej; ca�a si�a przewy�sza�a o kilkaset g��w wojsko polskie. Lecz natomiast pokaza�o si� z zezna�, �e margrabia ani przypuszcza� nawet, i�by Czarniecki by� tak blisko, i wierzy�, i� Polacy ca�� si�� oblegaj� kr�la pod Sandomierzem.</p><p>Ledwie to us�ysza� kasztelan, gdy zerwa� si� z miejsca i zakrzykn�� na swego dworzanina:</p><p>� Witowski, ka� tr�bi� przez munsztuk<a l:href="#fn246" type="note">[246]</a>, by na ko� siadano!</p><p>W p� godziny p�niej wojsko ruszy�o i sz�o �wie�ym rankiem majowym przez lasy i pola ros� okryte. W ko�cu Warka, a raczej jej zgliszcza, bo miasto przed sze�ciu laty sp�on�o by�o niemal ze szcz�tem, ukaza�y si� na widnokr�gu.</p><p>Wojska Czarnieckiego sz�y po otwartej p�aszczy�nie, wi�c d�ugo si� przed okiem szwedzkim ukrywa� nie mog�y. Jako� dostrze�ono je, ale margrabia mniema�, i� to s� rozmaite partie, kt�re po��czone w znaczn� kup� chc� alarmowa� ob�z.</p><p>Dopiero gdy coraz nowe chor�gwie, id�ce rysi�, ukazywa�y si� zza lasu, powsta� ruch gor�czkowy w szwedzkim obozie. Z pola widziano pomniejsze oddzia�y rajtarii i pojedynczych oficer�w przebiegaj�cych mi�dzy pu�kami. Barwna szwedzka piechota pocz�a wysypywa� si� na �rodek r�wniny; pu�ki formowa�y si� jeden za drugim w oczach polskich �o�nierzy i stawa�y rojnie, na kszta�t kra�nych stad ptactwa. Nad g�owami ich podnosi�y si� ku s�o�cu czworoboki pot�nych dzid, kt�rymi piechurowie zas�aniali si� przed impetem jazdy. Na koniec ujrzano t�umy jazdy szwedzkiej pancernej, biegn�ce k�usem na skrzyd�a; zataczano i odprzodkowywano<a l:href="#fn247" type="note">[247]</a> na gwa�t armaty. Wszystkie przygotowania, ca�y ten ruch wida� by�o jako na d�oni, bo wsta�o s�o�ce jasne, przepyszne, i roz�wieci�o ca�� krain�.</p><p>Pilica dzieli�a dwa wojska.</p><p>Na szwedzkim brzegu ozwa�y si� tr�by, kot�y, b�bny i krzyki �o�nierstwa stawaj�cego co duchu do sprawy, a pan Czarniecki kaza� r�wnie� d�� w krzywu�y<a l:href="#fn248" type="note">[248]</a> i nast�powa� ze wszystkimi chor�gwiami ku rzece.</p><p>Wtem poskoczy� co tchu w dzianecie<a l:href="#fn249" type="note">[249]</a> do W�sowiczowej chor�gwi, kt�ra by�a najbli�ej rzeki.</p><p>� Stary �o�nierzu! � krzykn�� � ruszaj mi ku mostowi, tam z koni i do muszkiet�w! Niech si� na ciebie ca�a pot�ga obr�ci! Prowad�!</p><p>W�sowicz jeno poczerwienia� nieco z ochoty i machn�� buzdyganem<a l:href="#fn250" type="note">[250]</a>. Ludzie, krzyk uczyniwszy, pomkn�li za nim jak tuman kurzawy gnanej wiatrem.</p><p>Dopad�szy na trzysta krok�w do mostu, zwolnili biegu; tu� dwie trzecie zeskoczy�o z kulbak<a l:href="#fn251" type="note">[251]</a> i biegiem ruszy�o ku mostowi.</p><p>Szwedzi za� ruszyli z drugiej strony i wkr�tce zagra�y muszkiety, zrazu wolniej, potem coraz pr�dzej, jakby tysi�c cep�w bi�o nieregularnie w klepisko. Dymy rozci�gn�y si� na rzek�. Krzyki zach�ty brzmia�y przy jednym i drugim nacz�ku. Uwaga obu wojsk skupi�a si� na most, kt�ry by� drewniany, w�ski, zatem trudny do zdobycia, a �atwy do obrony. Jednak�e tylko przeze� mo�na si� by�o dosta� do Szwed�w.</p><p>Tote� w kwadrans p�niej pchn�� pan Czarniecki dragoni� Lubomirskiego w pomoc W�sowiczowi.</p><p>Lecz Szwedzi pocz�li ju� i z armat ostrzeliwa� przeciwleg�y nacz�ek. Zataczano coraz nowe sztuki i faskule<a l:href="#fn252" type="note">[252]</a> pocz�y z wyciem przelatywa� ponad g�owami W�sowiczowych i dragonii, pada� na ��k� i ry� w zagony ziemi�, obrzucaj�c walcz�cych darni� i b�otem.</p><p>Margrabia bade�ski, stoj�c pod lasem, na ty�ach armii, patrzy� przez perspektyw�<a l:href="#fn253" type="note">[253]</a> na bitw�. Od czasu do czasu za� odejmowa� j� od oczu i spogl�daj�c ze zdziwieniem na sw�j sztab, wzrusza� ramionami.</p><p>� Poszaleli � m�wi� � koniecznie chc� �w most sforsowa�. Kilka dzia� i dwa lub trzy pu�ki mo�e go przed ca�� armi� broni�.</p><p>Jednak�e W�sowicz coraz pot�niej nast�powa� ze swymi lud�mi, wi�c i obrona stawa�a si� coraz zaci�tsz�. Most stawa� si� punktem �rodkowym bitwy, ku kt�remu z wolna pocz�a ci�y� i �ci�ga�a si� ca�a linia szwedzka. W godzin� p�niej zmieni� si� jej ca�y szyk i zwr�ci� si� bokiem do poprzedniej pozycji. Most zasypywano po prostu deszczem ognia i �elaza; ludzie W�sowicza pocz�li pada� g�stym trupem, tymczasem przylatywa�y ordynanse<a l:href="#fn254" type="note">[254]</a> coraz gwa�towniejsze, by koniecznie szli naprz�d.</p><p>� Zgubi Czarniecki tych ludzi! � krzykn�� nagle pan marsza�ek koronny.</p><p>Za� pan Witowski, jako do�wiadczony �o�nierz, pozna�, �e �le si� dzieje, i a� dygota� ca�y z niecierpliwo�ci, na koniec nie m�g� wytrzyma� d�u�ej, za czym wspi�� konia, a� rumak st�kn�� �a�o�nie, i skoczy� ku Czarnieckiemu, kt�ry przez ca�y czas ten ci�gle, nie wiadomo dlaczego, posuwa� ludzi ku rzece.</p><p>� Wasza mi�o��! � krzykn�� Witowski � krew si� pr�no leje; nie zdob�dziemy tego mostu!</p><p>� Ja te� go nie chc� zdobywa�! � odrzek� Czarniecki.</p><p>� Wi�c czego wasza dostojno�� chcesz? Co mamy robi�?</p><p>� Ku rzece chor�gwiami! ku rzece! Do szeregu wa��!</p><p>Tu Czarniecki pocz�� sypa� oczyma takie b�yskawice, i� Witowski cofn�� si� s�owa nie rzek�szy.</p><p>Tymczasem chor�gwie dosz�y na dwadzie�cia krok�w do brzegu i stan�y d�ug� lini� wzd�u� koryta. Nikt z oficer�w ni �o�nierzy nie wiedzia� w pie�, dlaczego to czyni�.</p><p>Nagle Czarniecki pojawi� si� jak piorun przed frontem chor�gwi. Ogie� mia� w licach, piorun w oczach. Wiatr silny podnosi� mu burk� na ramionach na kszta�t pot�nych skrzyde�, ko� pod nim skaka� i wspina� si�, wyrzucaj�c p�omie� z nozdrzy, on za� szabl� pu�ci� na temblak, czapk� zerwa� z g�owy i ze zje�on� czupryn�, z potem na czole, krzykn�� do swojej dywizji:</p><p>� Mo�ci panowie! Rzek� si� nieprzyjaciel zastawi� i drwi z nas! Morze przep�yn�� na pogn�bienie nam ojczyzny, a my�li, �e my w jej obronie tej rzeki nie przep�yniem!</p><p>Tu czapk� cisn�� na ziemi�, a chwyciwszy szabl�, wskaza� ni� na wezbrane wody. Uniesienie go porwa�o, bo a� wsta� w kulbace i jeszcze pot�niej zakrzykn��:</p><p>� Komu B�g! komu wiara! komu ojczyzna mi�a! za mn�!</p><p>I �cisn�wszy konia ostrogami tak, i� rumak jakoby w powietrze wyskoczy�, rzuci� si� w nurty. Bryzn�a naok� fala, m�� i ko� skryli si� na chwil� pod wod�, lecz wyp�yn�li w mgnieniu oka.</p><p>� Za moim panem! � krzykn�� Micha�ko, ten sam, kt�ry pod Rudnikiem chwa�� si� okry�.</p><p>I skoczy� w wod�.</p><p>� Za mn�! � wrzasn�� przera�liwym a cienkim g�osem Wo�odyjowski.</p><p>I nurkn��, nim krzycze� przesta�.</p><p>� Jezusie, Mario! � rykn��, wspinaj�c do skoku konia, Zag�oba.</p><p>Wtem �awa m��w i koni run�a w fal�, a� woda wyskoczy�a z szalonym rozp�dem na brzegi. Za lauda�sk� posz�a wi�niowiecka, za wi�niowieck� pana Witowskiego, za ni� Stapkowskiego, za ni� wszystkie inne. Sza� taki ogarn�� tych ludzi, �e pcha�y si� chor�gwie na wy�cigi; krzyk komendy pomiesza� si� z krzykiem �o�nierstwa, rzeka wyst�pi�a z brzeg�w i spieni�a si� na mleko w mgnieniu oka. Fala pocz�a znosi� nieco pu�ki, lecz konie, bodzone ostrogami, p�yn�y jakby nieprzejrzane stada delfin�w, chrapi�c nozdrzami i st�kaj�c. Zape�nili tak rzek�, �e t�um �b�w ko�skich i ludzkich utworzy� jakoby most, po kt�rym m�g�by� przej�� such� nog� na drugi brzeg.</p><p>Czarniecki przep�yn�� pierwszy, lecz nim woda ze� ociek�a, wyp�yn�a za nim lauda�ska, wi�c machn�� pan kasztelan buzdyganem i krzykn�� na Wo�odyjowskiego:</p><p>� W skok! bij!</p><p>A do wi�niowieckiej pod Szandarowskim:</p><p>� W nich!</p><p>I tak puszcza� jedn� za drug�, p�ki wszystkich nie odprawi�. Przy ostatniej sam stan�� na czele i zakrzykn�wszy: �W imi� Bo�e! szcz�liwie!� � ruszy� z innymi.</p><p>A wszak�e dwa pu�ki rajtarii, stoj�c w odwodzie, widzia�y, co si� dzieje, lecz pu�kownik�w ogarn�o os�upienie tak wielkie, �e nim ruszyli si� z miejsca, ju� lauda�ska, rozpu�ciwszy konie, sz�a na nich niepowstrzymanym p�dem. Uderzywszy, rozmiot�a pierwszy pu�k jak wicher li�cie, zepchn�a go na drugi, zmiesza�a drugi, wtem doskoczy� za ni� Szandarowski i rozpocz�a si� rze�ba straszna, lecz kr�tko trwaj�ca; po chwili rozerwa�y si� szeregi szwedzkie i t�um bez�adny pocz�� umyka� ku g��wnej armii.</p><p>Chor�gwie Czarnieckiego bieg�y za nimi z krzykiem straszliwym, siek�c, bod�c, pole trupami za�cielaj�c.</p><p>Sta�o si� wreszcie jasnym, dlaczego pan Czarniecki kaza� W�sowiczowi zdobywa� most, chocia� nie mia� zamiaru po nim przechodzi�. Oto g��wna uwaga ca�ej armii skupi�a si� na �w punkt, i dlatego nikt nie broni�, i nie mia� czasu broni� przeprawy wp�aw. Przy tym wszystkie niemal paszcze armatnie i ca�y front wojsk nieprzyjacielskich zwr�cony by� za rzek� ku mostowi, a teraz gdy trzy tysi�ce jazdy sz�o jej w bok ca�ym p�dem, teraz dopiero trzeba by�o zmienia� szyk, formowa� nowy front, by si� cho� jako tako od uderzenia zas�oni�. Jako� sta� si� straszliwy skrz�t<a l:href="#fn255" type="note">[255]</a> i zamieszanie: pu�ki piechoty, jazdy odwraca�y si� co duchu ku nieprzyjacielowi, �ami�c si� w po�piechu, zawadzaj�c jedne o drugie, stawaj�c byle gdzie, nie rozumiej�c w�r�d wrzasku i tumultu komendy, dzia�aj�c na w�asn� r�k�. Pr�no oficerowie czynili nadludzkie usi�owania, pr�no margrabia ruszy� natychmiast stoj�ce pod lasem w rezerwie pu�ki jazdy; nim do jakiejkolwiek sprawy przyszli, nim piechota zdo�a�a dzidy tylnymi ko�cami w ziemi� zasadzi�, by je nadstawi� nieprzyjacielowi, wpad�a chor�giew lauda�ska jak duch �mierci, w sam �rodek szyk�w; za ni� druga, trzecia, czwarta, pi�ta, sz�sta. Dopiero� rozpocz�� si� dzie� s�du! Dymy strza��w muszkietowych przykry�y, jakoby chmur�, ca�� bitw�, a w tej chmurze huk, wrzenie, nadludzkie g�osy rozpaczy, krzyki tryumfu, przera�liwe d�wi�kanie �elaza, jakby w ku�ni piekielnej, grzechotanie muszkiet�w; czasem b�ysn�� proporzec i zapad� w dymy, czasem z�ota szpica chor�gwi pu�kowej, i zn�w nic nie widzia�e�, jeno �oskot rozlega� si� coraz straszliwszy, jakoby ziemia zarwa�a si� nagle pod rzek� i jakoby wody jej spada�y w przepa�� niezg��bion�.</p><p>Wtem z boku nowe zabrzmia�y wrzaski: to W�sowicz przeszed� most i szed� w bok nieprzyjaciela. W�wczas nied�ugo ju� trwa�a bitwa.</p><p>Z owej chmury pocz�y si� wysuwa� i biec ku lasowi pot�ne kupy ludzkie, bez�adne, ob��kane, bez czapek, he�m�w, bez broni. Za nimi lun�� wkr�tce ca�y potok ludzki w najokropniejszym zwichrzeniu. Artyleria, piechota, jazda, pomieszane ze sob�, ucieka�y ku lasowi, o�lep�e z trwogi i przera�enia. Niekt�rzy �o�nierze krzyczeli wniebog�osy, niekt�rzy uciekali w milczeniu, os�aniaj�c g�owy r�koma, inni w biegu zrzucali odzie�, inni zatrzymywali biegn�cych naprz�d, padali sami, tratowali si� wzajemnie, a tu� za nimi, nad ich karkami i g�owami, p�dzi�a �awa je�d�c�w polskich. Co chwila widzia�e� ca�e ich szeregi, wspinaj�ce konie i rzucaj�ce si� w najwi�ksz� g�stw� ludzk�. Nie broni� si� ju� nikt, wszyscy szli pod miecz. Trup pada� na trupie. Ci�to bez wytchnienia, bez mi�osierdzia, na ca�ej r�wninie; po brzegach rzeki, ku lasowi, jak okiem si�gn��, widzia�e� tylko uciekaj�cych i goni�cych: gdzieniegdzie tylko pojedyncze oddzia�y piechoty dawa�y bez�adny a rozpaczliwy op�r, armaty umilk�y. Bitwa przesta�a by� bitw�, zmieni�a si� na rze�.</p><p>Ca�a cz�� armii, kt�ra bieg�a ku lasowi, zosta�a w pie� wyci�t�. Dotar�y do� tylko nieliczne szwadrony rajtarii, za kt�rymi wpad�y w g�stwin� lekkie chor�gwie.</p><p>Lecz w lesie czekali ju� na owych niedobitk�w ch�opi, kt�rzy na odg�os bitwy zlecieli si� ze wszystkich wsi okolicznych.</p><p>Najstraszliwsza pogo� trwa�a jednak na drodze warszawskiej, kt�r� ucieka�y g��wne si�y szwedzkie. M�odszy margrabia Adolf po dwakro� usi�owa� tam os�oni� ucieczk�, lecz po dwakro� rozbity, sam wreszcie wpad� w niewol�.</p><p>Oddzia� przybocznej jego piechoty francuskiej, z�o�ony z czterystu ludzi, rzuci� bro�, trzy tysi�ce wyborowego �o�nierza, muszkieter�w i jazdy, ucieka�o a� do Mniszewa. Muszkietnik�w wyci�to w Mniszewie, jazd� goniono ku Czerskowi, p�ki nie rozproszy�a si� zupe�nie po lasach, trzcinach, zaro�lach. Tam nazajutrz dopiero wyszukiwali pojedynczych je�d�c�w ch�opi.</p><p>Nim s�o�ce zasz�o, armia Fryderyka margrabiego bade�skiego przesta�a istnie�.</p><p>Na pierwszym pobojowisku pozostali sami tylko chor��owie z go�ymi chor�gwiami, bo wszyscy ludzie zagnali si� za nieprzyjacielem. I s�o�ce mia�o si� ju� dobrze ku schy�kowi, gdy pierwsze oddzia�y jazdy pocz�y ukazywa� si� od strony lasu i Mniszewa. Wraca�y ze �piewaniem i szumem, wyrzucaj�c w g�r� czapki, pal�c z bandolet�w. Prawie wszystkie wiod�y za sob� t�umy powi�zanych w �yka je�c�w. Ci szli przy koniach bez kapeluszy, bez he�m�w, z g�owami pospuszczanymi na piersi, obdarci, okrwawieni, co chwila potykaj�cy si� o cia�a poleg�ych wsp�braci. Pobojowisko straszny przedstawia�o widok. W niekt�rych miejscach, gdzie zderzono si� najpot�niej, le�a�y po prostu stosy trup�w, na p� w��czni wysoko. Niekt�rzy z piechur�w trzymali jeszcze zakrzep�ymi d�o�mi d�ugie w��cznie. W��czniami tymi pokryty by� ca�y majdan. Miejscami tkwi�y one dotychczas w ziemi; gdzieniegdzie le�a�y mostem, gdzieniegdzie z�amki ich potworzy�y jakoby zagrodzenia i p�oty. Lecz przewa�nie wsz�dy przedstawia�a si� oku okrutna a �a�osna mieszanina cia� ludzkich pomia�d�onych kopytami, drzewc�w, po�amanych muszkiet�w, b�bn�w, tr�b, kapeluszy, pas�w, blaszanych �adunk�w, kt�re nosi�a piechota, r�k i n�g stercz�cych tak bez�adnie ze stos�w cia�, �e trudno by�o odgadn��, do kogo nale��. Szczeg�lnie w tych miejscach, gdzie broni�a si� piechota, le�a�y ca�e sza�ce trup�w.</p><p>W dali nieco, przy rzece, sta�y ostyg�e ju� armaty, jedne poprzewracane przez nap�r ludzki, drugie jakoby gotowe jeszcze do strza�u. Obok nich spali, uj�ci snem wiecznym, kanonierowie, kt�rych r�wnie� wyci�to do nogi. Widziano wiele trup�w przewieszonych przez dzia�a i obejmuj�cych je r�koma, jakby ci �o�nierze chcieli je jeszcze po �mierci os�ania�. Spi�, poplamiony krwi� i m�zgiem, po�yskiwa� z�owrogo w promieniach zachodz�cego s�o�ca. Z�ote blaski odbija�y si� w zakrzep�ej krwi, kt�ra tu i owdzie utworzy�a ma�e jeziorka. Ckliwy jej zapach miesza� si� na ca�ym pobojowisku z woni� prochu, z wyziewami cia� i ko�skim potem.</p><p>Pan Czarniecki powr�ci� jeszcze przed zachodem s�o�ca z kr�lewskim pu�kiem i stan�� na �rodku majdanu. Wojska powita�y go grzmi�cym okrzykiem. Co kt�ry oddzia� nadci�gn��, to wiwatowa� bez ko�ca, on za� sta� w blaskach s�onecznych, utrudzon niezmiernie, lecz ca�y promienny, z go�� g�ow�, z szabl� zwieszon� na temblaku i coraz to odpowiada� wiwatuj�cym:</p><p>� Nie mnie, mo�ci panowie, nie mnie, lecz imieniowi<a l:href="#fn256" type="note">[256]</a> boskiemu!</p><p>Za� obok niego sta� Witowski i Lubomirski, ten ostatni jasny jak samo s�o�ce, bo w poz�ociste blachy przybrany, z twarz� obryzgan� krwi�, bo okrutnie pracowa� i sam w�asn� r�k� siek�, �cina� jak prosty �o�nierz, lecz ju� markotny i pos�pny, gdy� nawet jego w�asne pu�ki krzycza�y:</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Czarniecki, <emphasis>dux et victor<a l:href="#fn257" type="note">[257]</a>!</emphasis></p><p>Zazdro�� wi�c pocz�a ju� nurtowa� dusz� marsza�kowa.</p><p>Tymczasem coraz nowe oddzia�y wali�y ze wszystkich stron na pobojowisko, za ka�dym za� razem nadje�d�a� towarzysz i ciska� panu Czarnieckiemu pod nogi zdobyt� chor�giew nieprzyjacielsk�. Na �w widok powstawa�y nowe krzyki, nowe wiwatowania, ciskanie czapek w g�r� i palba<a l:href="#fn258" type="note">[258]</a> z bandolet�w.</p><p>S�o�ce zachodzi�o coraz ni�ej.</p><p>Wtem w jedynym ko�ciele, jaki po po�arze w Warce pozosta�, zadzwoniono na nieszp�r; natychmiast poodkrywa�y si� wszystkie g�owy; ksi�dz Piekarski, setny ksi�dz, zaintonowa�: �Anio� Pa�ski zwiastowa� Naj�wi�tszej Pannie Marii!��, a tysi�c �elaznych piersi odpowiedzia�o mu natychmiast pot�nymi g�osami: ��i pocz�a z Ducha �wi�tego!��<a l:href="#fn259" type="note">[259]</a></p><p>Wszystkie oczy podnios�y si� ku niebu, kt�re zarumieni�o si� ca�e zorz� wieczorn�, i z owego krwawego pobojowiska pocz�a lecie� ku graj�cym w g�rze blaskom przedwieczornym pie�� pobo�na.</p><p>W�a�nie gdy sko�czono �piewa�, nadjecha�a rysi� lauda�ska chor�giew, kt�ra si� by�a najdalej zagna�a za nieprzyjacielem. �o�nierze zn�w pocz�li ciska� chor�gwie pod nogi panu Czarnieckiemu, wi�c on uradowa� si� w sercu, i widz�c Wo�odyjowskiego, posun�� ku niemu konia.</p><p>� A si�a<a l:href="#fn260" type="note">[260]</a> wam ich usz�o? � spyta�.</p><p>Pan Wo�odyjowski pocz�� tylko g�ow� kr�ci� na znak, �e nie si�a usz�o, lecz tak by� zziajany, �e s�owa jednego przem�wi� nie m�g�, jeno w otwart� g�b� �apa� powietrze raz po razu, a� mu w piersiach gra�o. Pokaza� wreszcie r�k� na usta, �e m�wi� nie mo�e, a pan Czarniecki zrozumia� i za g�ow� go tylko �cisn��.</p><p>� Ten si� spracowa�! � rzek� � bodaj si� tacy na kamieniu rodzili!</p><p>Pan Zag�oba za� pr�dzej odzyska� oddech i szcz�kaj�c z�bami, tak pocz�� przerywanym g�osem m�wi�:</p><p>� Dla Boga! Na pot zimny wiater wieje!� Parala<a l:href="#fn261" type="note">[261]</a> mnie trza�nie� Zewleczcie szaty z jakiego grubego Szweda i dajcie mi, bo wszystko na mnie mokre� Mokro i tu mokro� Nie wiem ju�, co woda, a co m�j w�asny pot, a co krew szwedzka� Je�lim ja si� spodziewa�� �e� kiedy w �yciu tylu tych szelm�w nar�n�, tom niewart by� podogoniem przy kulbace<a l:href="#fn262" type="note">[262]</a>� Najwi�ksza wiktoria w tej wojnie� Ale do wody nie b�d� drugi raz skaka�� Nie jedz, nie pij, nie �pij, a potem k�piel�. Do�� mi na stare lata� R�ka mi zemdla�a� Ju� mnie parala ima<a l:href="#fn263" type="note">[263]</a>� Gorza�ki, na mi�y B�g!�</p><p>S�ysz�c to, pan Czarniecki i widz�c wiekowego m�a istotnie ca�kiem pokrytego krwi� nieprzyjacielsk�, ulitowa� si� nad wiekiem i poda� mu w�asn� manierk�.</p><p>Zag�oba przechyli� j� do ust i po chwili odda� pr�n�, po czym rzek�:</p><p>� Tylem si� wody w Pilicy o��opa�, �e rych�o patrze�, jak mi si� ryby w brzuchu wyl�gn�, ale to lepsze od wody.</p><p>� A przebierz si� wa�� w inne szaty, cho�by i szwedzkie � rzek� pan kasztelan.</p><p>� Ja wujowi grubego Szweda poszukam! � ozwa� si� Roch.</p><p>� Po co z trupa mam pokrwawione k�a�� � odrzek� Zag�oba. � �ci�gnij no wszystko do koszuli z tego jenera�a, kt�regom w jasyr wzi��.</p><p>� To� wa�� wzi�� jenera�a? � spyta� �ywo pan Czarniecki.</p><p>� Kogom nie wzi��, czegom nie dokona�! � odpowiedzia� Zag�oba.</p><p>Wtem pan Wo�odyjowski odzyska� mow�:</p><p>� Wzi�t przez nas m�odszy margrabia Adolf, hrabia Falkenstein, jenera� W�gier, jenera� Poter, Benzy, nie licz�c pomniejszych oficer�w.</p><p>� A margrabia Fryderyk? � spyta� Czarniecki.</p><p>� Je�li tu nie le�y, to uszed� w lasy, ale je�li uszed�, to go ch�opi zabij�!</p><p>Pan Wo�odyjowski omyli� si� w swych przewidywaniach. Margrabia Fryderyk wraz z grafem Szlipenbachem i Ehrensheinem, b��dz�c lasami, dotarli noc� do Czerska; tam przesiedziawszy w ruinach zamku trzy dni o ch�odzie i g�odzie, pow�drowali noc� do Warszawy. Nie uchroni�o ich to p�niej przed niewol�, na ten raz jednak ocaleli.</p><p>Noc ju� by�a, gdy pan Czarniecki zjecha� ku Warce z pobojowiska. By�a to mo�e najweselsza noc w jego �yciu, tak wielkiej bowiem kl�ski nie ponie�li dot�d Szwedzi od pocz�tku wojny. Wszystkie dzia�a, wszystkie chor�gwie, wszystka starszyzna, pr�cz naczelnego wodza, by�a wzi�ta. Armia zniesiona do szcz�tu; rozegnane na cztery wiatry ma�e jej resztki musia�y pa�� ofiar� kup ch�opskich. Lecz pokaza�o si� jeszcze przy tym, �e owi Szwedzi, kt�rzy sami za niezwyci�onych w otwartym polu si� mieli, nie mog� w�a�nie w otwartym polu mierzy� si� z regularnymi polskimi chor�gwiami. Rozumia� wreszcie pan Czarniecki, jak pot�ny skutek to zwyci�stwo w ca�ej Rzeczypospolitej wywrze, jak podniesie ducha, jaki rozbudzi zapa�; widzia� ju� ca�� Rzeczpospolit� w niedalekiej przysz�o�ci od ucisku uwolnion�, tryumfuj�c�� Mo�e i z�ocist� wielkohetma�sk� bu�aw� widzia� oczyma duszy na niebie.</p><p>Wolno mu by�o o niej marzy�, bo szed� ku niej jak prawy �o�nierz, jak obro�ca ojczyzny, i by� z takich, kt�rzy nie powstaj� ani z soli, ani z roli, jeno z tego, co ich boli<a l:href="#fn264" type="note">[264]</a>.</p><p>Tymczasem ledwie ca�� dusz� m�g� obj�� t� rado��, kt�ra na niego sp�yn�a, wi�c zwr�ci� si� do jad�cego obok marsza�ka i rzek�:</p><p>� Teraz pod Sandomierz! pod Sandomierz, jako najpr�dzej! Umie ju� wojsko rzeki przep�ywa�; nie zastraszy nas San ni Wis�a!</p><p>Marsza�ek nie odrzek� ani s�owa, natomiast jad�cy nieco opodal, w szwedzkim przebraniu, pan Zag�oba pozwoli� sobie w g�os przedmowie:</p><p>� Jed�cie, gdzie chcecie, ale beze mnie, bom ja nie kurek na ko�ciele, kt�ry si� kr�ci dniem i noc�, je�� i spa� nie potrzebuj�c.</p><p>Pan Czarniecki tak by� wes�, �e nie tylko si� nie rozgniewa�, ale odrzek� �artuj�c:</p><p>� Wa�� do dzwonnicy ni� do kurka podobniejszy, zw�aszcza �e jako widz�, wr�ble masz w kopule. Wszelako <emphasis>quod attinet</emphasis><a l:href="#fn265" type="note">[265]</a> jad�a i spoczynku, to si� wszystkim przynale�y.</p><p>Na to Zag�oba, ale ju� p�g�osem:</p><p>� Kto ma dzioby na g�bie, ten ma wr�ble na my�li!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� X</p></title><p>Po owym zwyci�stwie pozwoli� na koniec Czarniecki odetchn�� wojsku i konie strudzone odpa��, po czym zn�w wielkimi pochodami mia� wraca� pod Sandomierz, aby do upad�ego kr�la szwedzkiego gn�bi�.</p><p>Tymczasem pewnego wieczora przyby� do obozu pan Char�amp z wie�ciami od Sapiehy. Czarniecki wyjecha� by� pod ow� por� do Czerska na lustracj� pospolitego ruszenia rawskiego, kt�re si� pod owym miastem w�a�nie zbiera�o, wi�c Char�amp, nie zastawszy wodza, uda� si� wprost do Wo�odyjowskiego, aby u niego po d�ugiej drodze wypocz��.</p><p>Przyjaciele witali go wielce rado�nie, lecz on zaraz na wst�pie pos�pn� im twarz ukazali rzek�:</p><p>� O waszej wiktorii ju� s�ysza�em. Tu nam si� u�miechn�a fortuna, a pod Sandomierzem nas przycisn�a. Nie masz ju� Carolusa w saku, bo si� wydoby�, a do tego z wielk� wojska litewskiego konfuzj�<a l:href="#fn266" type="note">[266]</a>.</p><p>� By�li to mo�e? � zakrzykn��, chwytaj�c si� za g�ow�, pan Wo�odyjowski.</p><p>Obaj Skrzetuscy i Zag�oba stan�li jak wryci.</p><p>� Jak�e to by�o? Powiadaj wa�pan, na �ywy B�g, bo we w�asnej sk�rze nie usiedzim!</p><p>� Ju� mi i tchu nie staje � odpowiedzia� pan Char�amp � jecha�em dzie� i noc, strudzi�em si� okrutnie. Nadjedzie pan Czarniecki, to wszystko <emphasis>ab ovo</emphasis><a l:href="#fn267" type="note">[267]</a> opowiem. Dajcie mi teraz troch� odsapn��.</p><p>� Wi�c ot i Carolus wyszed� z saku. Przewidywa�em, �e na to przyjdzie. Jak�e to? zapomnieli�cie, i�em to prorokowa�? Niech Kowalski przy�wiadczy.</p><p>� Wuj prorokowa�! � rzek� Roch.</p><p>� I gdzie Carolus poszed�? � spyta� Char�ampa Wo�odyjowski.</p><p>� Piechota pop�yn�a szmagami, a on z jazd� poszed� po Przywi�lu ku Warszawie.</p><p>� Bitwa by�a?</p><p>� I by�a, i nie by�a. Kr�tko m�wi�c, dajcie mi spok�j, bo nie mog� gada�!</p><p>� Jedno jeno jeszcze powiedz. Zali<a l:href="#fn268" type="note">[268]</a> ca�kiem pan Sapieha rozbit?</p><p>� Gdzie tam rozbit! Goni nawet kr�la, ale ju� tam pan Sapieha nikogo nie dogoni!</p><p>� Taki on do gonienia jak Niemiec do postu � rzek� Zag�oba.</p><p>� Chwa�a Bogu i za to, �e wojska w ca�o�ci! � wtr�ci� Wo�odyjowski.</p><p>� Podrwili bo�winkowie<a l:href="#fn269" type="note">[269]</a>! � zawo�a� Zag�oba. � Ha! trudno! Musim zn�w dziur� w Rzeczypospolitej na wsp�k� �ata�!</p><p>� Wa�pan na litewskie wojsko nie gadaj � odpar� Char�amp. � Carolus jest wojennik wielki i nie sztuka z nim przegra�. A wy�cie to, koroniarze<a l:href="#fn270" type="note">[270]</a>, nie podrwili pod Uj�ciem, a pod Wolborzem, a pod Sulejowem, a w dziesi�ciu innych miejscach? Sam pan Czarniecki przegra� pod Go��biem! Dlaczego nie mia� przegra� i pan Sapieha, zw�aszcza gdy�cie go, jako sierot�, samego zostawili?</p><p>� A c� my to na ta�ce pod Wark� poszli? � rzek� z oburzeniem Zag�oba.</p><p>� Wiem, �e nie na ta�ce, jeno na bitw�, i B�g da� wam wiktori�. Ale kto wie, czy nie lepiej by�o nie chodzi�, bo u nas powiadaj�, �e wojsko obojga narod�w, ka�de z osobna, mo�e by� pobite, ale w kupie i sam piekielny komput<a l:href="#fn271" type="note">[271]</a> mu nie poradzi.</p><p>� Mo�e to by� � rzek� Wo�odyjowski � ale co wodzowie uradzili, w to nam nie wchodzi�. Nie bez tego te�, �eby waszej winy nie by�o!</p><p>� Musia� tam Sapio pokawi�, ju� ja go znam! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Temu nie mog� negowa�! � mrukn�� pod nosem Char�amp.</p><p>Tu umilkli na chwil�, jeno od czasu do czasu spogl�dali na si� ponuro, bo im si� wyda�o, �e szcz�cie Rzeczypospolitej psu� si� na nowo poczyna, a przecie tak niedawno pe�ni byli wszyscy ufno�ci i nadziei.</p><p>Wtem Wo�odyjowski rzek�:</p><p>� Pan kasztelan powraca!</p><p>I wyszed� z izby.</p><p>Kasztelan powraca� rzeczywi�cie; Wo�odyjowski wybieg� przeciw niemu i z dala pocz�� wo�a�:</p><p>� Mo�ci kasztelanie! Kr�l szwedzki zgwa�ci� litewskie wojsko i z saku umkn��. Jest tu towarzysz z listami od pana wojewody wile�skiego.</p><p>� Dawaj go sam<a l:href="#fn272" type="note">[272]</a>! � krzykn�� Czarniecki. � Gdzie on jest?</p><p>� U mnie. Zaraz go przystawi�.</p><p>Lecz pan Czarniecki tak przyj�� do serca wiadomo��, �e nie chcia� czeka�, jeno natychmiast zeskoczy� z kulbaki i wszed� do kwatery Wo�odyjowskiego.</p><p>Porwali si� z �aw wszyscy, widz�c go wchodz�cego, on za� ledwie im g�ow� sk�oni�, ju� rzek�:</p><p>� Prosz� o listy!</p><p>Char�amp poda� mu zapiecz�towane pismo. Kasztelan poszed� z nim przed okno, bo w cha�upie by�o ciemno, i pocz�� je czyta� ze zmarszczon� brwi� i trosk� w twarzy. Od czasu do czasu gniew b�yska� mu w obliczu.</p><p>� Zalterowa�<a l:href="#fn273" type="note">[273]</a> si� pan kasztelan � szepta� do Skrzetuskiego Zag�oba � obacz, jak mu dzioby poczernia�y; zaraz i szepleni� zacznie, co zawsze czyni, gdy go cholera chwyci.</p><p>Wtem pan Czarniecki sko�czy� czyta�, przez chwil� ca�� pi�ci� kr�ci� brod� i my�la�, na koniec ozwa� si� d�wi�kliwym, niewyra�nym g�osem:</p><p>� A p�jd� no tu bli�ej, towarzyszu!</p><p>� Do us�ug waszej dostojno�ci!</p><p>� Gadaj prawd� � rzek� z przyciskiem kasztelan � bo ta relacja tak misternie haftowana, i� rzeczy doj�� nie mog� Jeno� gadaj prawd� nie koloryzuj: wojska rozproszone?</p><p>� Nijak nie rozproszone, mo�ci kasztelanie.</p><p>� A ile dni wam potrzeba, by�cie si� zn�w zebrali?</p><p>Tu Zag�oba szepn�� do Skrzetuskiego:</p><p>� Chce go, jako to m�wi�, z ma�ki za�y�.</p><p>Lecz Char�amp odpowiedzia� bez wahania:</p><p>� Skoro wojsko nie rozproszone, to mu si� zbiera� nie trzeba. Prawda jest, �e pospolitak�w z dwie�cie koni nie mogli�my si� dorachowa�, gdym odje�d�a�, kt�rych i mi�dzy poleg�ymi nie by�o, ale to zwyk�a rzecz i komput na tym nie cierpi, a nawet pan hetman ruszy� za kr�lem w dobrym porz�dku.</p><p>� Armat nie stracili�cie, m�wisz, nic?</p><p>� Owszem. Stracili�my cztery, kt�re Szwedzi, nie mog�c ich zabra�, zagwo�dzili.</p><p>� Widz�, �e prawd� m�wisz; powiadaj tedy, jako si� wszystko odby�o?</p><p>� �<emphasis>Incipiam</emphasis><a l:href="#fn274" type="note">[274]</a>! � rzek� Char�amp. � Kiedy�my to ostali sami, postrzeg� si� nieprzyjaciel, i�e zawi�la�skich wojsk nie masz, jeno partie i kupy niesforne na ich miejscu. My�leli�my, a w�a�ciwie m�wi�c, pan Sapieha my�la�, �e na tamtych uderz�, i jakie takie posi�ki im ekspediowa�, ale nieznaczne, by siebie nie os�abi�. Tymczasem u Szwed�w kr�tanina i szum jakoby w ulu. Pod wiecz�r pocz�li zbli�a� si� t�umami do Sanu. Byli�my w kwaterze wojewodzi�skiej. Przyje�d�a ten pan Kmicic, kt�ry si� Babiniczem teraz zowie, �o�nierz przedni, i daje zna�. A pan Sapieha w�a�nie do uczty zasiada�, na kt�r� si� si�a<a l:href="#fn275" type="note">[275]</a> szlachcianek a� spod Kra�nika i Janowa nazje�d�a�o� �e to pan wojewoda lubi p�e� bia�og�owsk�.</p><p>� I uczty lubi! � przerwa� Czarniecki.</p><p>� Nie masz mnie przy nim, nie ma go kto do temperancji<a l:href="#fn276" type="note">[276]</a> nak�ania�! � przerwa� Zag�oba.</p><p>Na to pan Czarniecki:</p><p>� Mo�e pr�dzej b�dziesz wa�� przy nim, ni� my�lisz, zaczniecie si� we dw�ch temperowa�!</p><p>Tu zwr�ci� si� do Char�ampa:</p><p>� M�w dalej.</p><p>� Babinicz tedy daje zna�, a wojewoda na to: �Symuluj� tylko, �e chc� nast�powa�! Nie przedsi�wezm� nic! Pr�dzej (powiada) przez Wis�� zechc� si� przebiera�, ale mam ja na nich oko i wtedy sam nast�pi�. Tymczasem (powiada) nie psujmy sobie uciechy, �eby nam by�o dobrze!� Poczynamy tedy je�� i pi�. A i kapela poczyna r�n��, sam wojewoda prosi do ta�ca.</p><p>� Dam ja mu ta�ce! � przerwa� Zag�oba.</p><p>� Cicho wa��! � rzek� Czarniecki.</p><p>� Wtem zn�w przylatuj� od brzegu, �e szum okrutny. Nic to! Wojewoda pazia w ucho: �B�dziesz mi tu laz�!� Ta�cowali�my do �witania, spali�my do po�udnia. O po�udniu patrzym, a� ju� sza�ce srogie stoj�, a na nich ci�kie dzia�a, kartauny<a l:href="#fn277" type="note">[277]</a>. Daj� te� czasem ognia, a co kula padnie, to jak ceber! Jedna taka na nic okop zapr�szy!</p><p>� Nie powiadaj koncept�w � przerwa� Czarniecki � bo� nie u hetmana!</p><p>Char�amp zmiesza� si� mocno i tak dalej m�wi�:</p><p>� O po�udniu wyjecha� sam wojewoda. Szwedzi za� pod os�on� owych sza�c�w zacz�li stawia� most. Pracowali do wieczora, z wielkim naszym podziwem, bo�my byli tego mniemania, �e zbudowa� go zbuduj�, ale przej�� po nim nie zdo�aj�. Na drugi dzie� jeszcze buduj�. Pocz�� wojewoda sprawia� wojska, bo i sam ju� my�la�, �e b�dzie batalia.</p><p>� Tymczasem most by� poz�r, a przeszli poni�ej przez inny i z boku was zaszli? � przerwa� Czarniecki.</p><p>Char�amp wytrzeszczy� oczy, otworzy� usta, przez chwil� milcza� zdumiony, na koniec rzek�:</p><p>� To wasza dostojno�� mia�a ju� relacj�?</p><p>� Nie ma co! � szepn�� Zag�oba � co wojny tyczy, nasz dziad w lot zgadnie, jakoby w�a�nie patrzy� na spraw�!</p><p>� M�w dalej! � rzek� Czarniecki.</p><p>� Przyszed� wiecz�r. Wojska sta�y w gotowo�ci, ale z pierwsz� gwiazd� znowu by�a uczta. Tymczasem rano Szwedzi ju� przeszli przez �w drugi most, kt�ry poni�ej zbudowali, i zaraz nast�pili. Sta�a od kra�ca chor�giew pana Koszyca, �o�nierza dobrego. Ten w nich! Skocz� mu w pomoc pospolitacy, kt�rzy byli najbli�ej, ale kiedy to plun� do nich z armat � w nogi! A pan Koszyc poleg� i ludzi jego okrutnie naszarpano. Dopiero� pospolitacy, wpad�szy hurmem na ob�z, wszystkich pomieszali. Co by�o gotowych chor�gwi, to posz�y, ale nie sprawi�y nic, jeszcze�my armaty stracili. Gdyby wi�cej dzia� i piechoty by�o przy kr�lu, sroga by�aby kl�ska, ale szcz�ciem wi�ksza cz�� pieszych regiment�w, wraz z armatami, odp�yn�a noc� szmagami, o czym tak�e nikt u nas nie wiedzia�.</p><p>� Sapio pokawi�! Z g�ry wiedzia�em! � zawo�a� Zag�oba.</p><p>� Przej�li�my korespondencj� kr�lewsk� � rzek� Char�amp � kt�r� Szwedzi zronili<a l:href="#fn278" type="note">[278]</a>. Czytali w niej �o�nierze, �e kr�l do Prus ma i��, by z elektorskimi nazad wr�ci�, gdy� pisze, �e samymi szwedzkimi si�ami nie da sobie rady.</p><p>� Wiem o tym � odrzek� Czarniecki � pan Sapieha przys�a� mi ten list.</p><p>Po czym mrukn�� cicho, jakoby sam do siebie m�wi�c:</p><p>� Trzeba i nam za nim do Prus.</p><p>� Dawno to m�wi�! � rzek� Zag�oba.</p><p>Pan Czarniecki popatrzy� na� przez chwil� w zamy�leniu.</p><p>� Nieszcz�cie! � rzek� g�o�no � bo gdybym ja nad��y� pod Sandomierz, tedyby�my we dw�ch z hetmanem �ywej nogi nie pu�cili� Ha! sta�o si� i nie wr�ci!� Wojna si� przed�u�y, ale tak i temu najazdowi, i najezdnikom �mier� pisana.</p><p>� Nie mo�e inaczej by�!� � zawo�ali ch�rem rycerze.</p><p>I wielka otucha wst�pi�a im do serc, cho� przed chwil� w�tpili.</p><p>Wtem szepn�� co� Zag�oba do ucha panu dzier�awcy z W�soszy, a �w znik� we drzwiach i po chwili wr�ci� z g�siorem. Widz�c to, Wo�odyjowski pochyli� si� do kolan kasztelanowi.</p><p>� �aska by to by�a dla prostaka �o�nierza niepowszednia� � zacz��.</p><p>� Napij� si� z wami ch�tnie � rzek� Czarniecki � a wiecie dlaczego? Owo dlatego, �e nam si� po�egna� przyjdzie.</p><p>� Jak�e to? � zawo�a� zdumiony Wo�odyjowski.</p><p>� Pisze pan Sapieha, �e chor�giew lauda�ska do litewskiego wojska nale�y i �e j� jeno dla asysty kr�lowi przys�a�, a teraz sam jej b�dzie potrzebowa�, zw�aszcza oficer�w, bo mu ich brak okrutny. M�j Wo�odyjowski, wiesz, ile ci� mi�uj�, i ci�ko mi si� z tob� rozstawa�, ale tu jest dla ciebie rozkaz. Wprawdzie pan Sapieha, jako cz�ek polityczny<a l:href="#fn279" type="note">[279]</a>, na moje r�ce i do mojej dyskrecji rozkaz przysy�a. M�g�bym ci go nie pokaza�. Ba, ba, tak mi to mi�e, jakoby mi pan hetman szabl� najlepsz� z�ama�� Ale w�a�nie, �e do mojej dyskrecji przys�ano, wi�c ci rozkaz daj� � masz!� a ju� czy�, co� powinien. Za zdrowie twoje, �o�nierzyku!�</p><p>Pan Wo�odyjowski zn�w pochyli� si� do kasztela�skich kolan, wypi�, ale tak by� strapiony, �e s�owa przem�wi� nie m�g�, a gdy kasztelan wzi�� go w obj�cia, �zy ciurkiem pu�ci�y mu si� na ��te w�siki.</p><p>� Wolejbym<a l:href="#fn280" type="note">[280]</a> poleg�! � zawo�a� �a�o�nie. � Goni� pod tob�, wodzu wielbiony, przywyk�em, a tam nie wiadomo, jako b�dzie�</p><p>� Panie Michale, nie zwa�aj na rozkaz! � rzek� wzruszony Zag�oba. � Sam Sapiowi odpisz� i uszu mu przystojnie natr�.</p><p>Lecz pan Micha� przede wszystkim by� �o�nierzem, wi�c jeszcze si� obruszy�:</p><p>� A w wa�panu wiecznie stary wolentarz<a l:href="#fn281" type="note">[281]</a> siedzi!� Milcza�by� lepiej, kiedy rzeczy nie rozumiesz. S�u�ba!!</p><p>� Ot, co! � rzek� Czarniecki.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XI</p></title><p>Pan Zag�oba, stan�wszy przed hetmanem, nie odpowiedzia� na radosne jego powitanie, owszem r�ce w ty� za�o�y�, warg� wysun�� naprz�d i pocz�� na� spogl�da� jak s�dzia sprawiedliwy, ale surowy. Ten za� jeszcze si� bardziej ucieszy�, widz�c ow� min�, bo ju� si� jakowej� krotofili<a l:href="#fn282" type="note">[282]</a> spodziewa�, i zaraz j�� m�wi�:</p><p>� Jak si� masz, stary francie? C� to tak nosem kr�cisz, jakby� jakowy niecnotliwy zapach wietrzy�?</p><p>� W ca�ym Sapie�y�skim wojsku bigos czu�!</p><p>� Czemu to bigos? � powiadaj!�</p><p>� Bo Szwedzi kapu�cianych g��w naszatkowali!</p><p>� Masz go! Ju� nam przym�wi�! Szkoda, �e i wa�ci nie usiekli!</p><p>� Bom pod takim wodzem s�u�y�, pod kt�rym my�my siekli, nie nas sieczono.</p><p>� Daj ci� katu! �eby ci cho� j�zyk obci�li!</p><p>� Nie mia�bym czym Sapie�y�skiej wiktorii g�osi�!</p><p>Na to posmutnia� hetman i odrzek�:</p><p>� Panie bracie, zaniechaj mnie! Jest wi�cej takich, kt�rzy ju� na moje s�u�by ojczy�nie niepami�tni, zgo�a mnie spostponowali<a l:href="#fn283" type="note">[283]</a>, i wiem to, �e jeszcze wiele si� przeciw mej osobie uczyni ha�asu, a przecie, �eby nie owa chasa pospolitacka, inaczej by rzeczy p�j�� mog�y. Powiadaj�, �em dla podkurk�w<a l:href="#fn284" type="note">[284]</a> nieprzyjaciela zaniedba�, ale przecie temu nieprzyjacielowi ca�a Rzeczpospolita oprze� si� nie mog�a!</p><p>Wzruszy� si� nieco pan Zag�oba s�owy hetmana i odrzek�:</p><p>� Taki to ju� u nas obyczaj, aby win� zawsze na wodza sk�ada�. Nie ja b�d� bra� podkurki za z�e, bo im dzie� d�u�szy, tym podkurek potrzebniejszy. Pan Czarniecki wielki wojennik, t� wszelako, wedle mojej g�owy, ma przywar�, �e wojsku na �niadanie, na obiad i na wieczerz� sam� tylko szwedzin� daje. Lepszy on w�dz ni� kuchta, ale �le czyni, bo od takiej strawy wpr�dce wojna najlepszym kawalerom mo�e zbrzydn��.</p><p>� Bardzo�e pan Czarniecki przeciw mnie choleryzowa�?</p><p>� I!� nie bardzo! Z pocz�tku wielk� pokaza� alteracj�<a l:href="#fn285" type="note">[285]</a>, ale gdy si� dowiedzia�, �e wojska nie rozbite, zaraz powiada: �Wola boska, nie ludzka moc! Nic to! (powiada) ka�demu zdarzy si� przegra�; gdyby�my samych (powiada) Sapieh�w w ojczy�nie mieli, by�by to kraj Arystydes�w.�</p><p>� Dla pana Czarnieckiego krwi bym nie sk�pi�! � odpowiedzia� hetman. � Ka�dy inny poni�a�by mnie, aby siebie i w�asn� s�aw� wywy�szy�, zw�aszcza po �wie�ej wiktorii, ale on nie z takich.</p><p>� Nic i ja przeciw niemu nie powiem, jeno to, �em za stary na tak� s�u�b�, jakiej on od �o�nierza wygl�da, a zw�aszcza na owe k�piele, jakie wojsku wyprawuje<a l:href="#fn286" type="note">[286]</a>.</p><p>� To� wa�� rad, �e� do mnie wr�ci�?</p><p>� I rad, i nierad, bo o podkurku s�ucham od godziny, ale go jako� nie widz�.</p><p>� Zaraz si�dziemy do sto�u. A co pan Czarniecki teraz przedsi�bierze?</p><p>� Idzie do Wielkopolski, aby tamtym niebo��tom dopom�c, stamt�d za� przeciw Szteinbokowi ci�gnie i do Prus, spodziewaj�c si� dosta� od Gda�ska armat i piechoty.</p><p>� Zacni obywatele gda�szczanie. Ca�ej Rzeczypospolitej przyk�adem �wiec�. To si� z panem Czarnieckim pod Warszaw� spotkamy, bo ja tam poci�gn�, jeno si� przedtem ko�o Lublina nieco zabawi�.</p><p>� To Lublin zn�w Szwedzi obsadzili?</p><p>� Nieszcz�sne miasto! Nie wiem ju�, ile razy by�o w nieprzyjacielskim r�ku. Jest tu deputacja od szlachty lubelskiej i zaraz przyjdzie z pro�b�, bym ich ratowa�. Ale �e mam listy do kr�la i hetman�w ekspediowa�<a l:href="#fn287" type="note">[287]</a>, przeto musz� jeszcze poczeka�.</p><p>� Do Lublina i ja ch�tnie p�jd�, bo tam bia�og�owy nad miar� g�adkie i rz�siste. Kiedy to kt�ra chleb kraj�c, bochenek o si� oprze, to nawet na nieczu�ym bochenku sk�ra od kontentacji<a l:href="#fn288" type="note">[288]</a> czerwienieje.</p><p>� O Turku!</p><p>� Wasza dostojno��, jako cz�ek wiekowy, nie mo�esz tego wyrozumie�, ale ja co maja krew jeszcze musz� puszcza�.</p><p>� To�e� starszy ode mnie!</p><p>� Jeno eksperiencj�<a l:href="#fn289" type="note">[289]</a>, nie wiekiem, �e za� umia�em <emphasis>conservare iuventutem meam<a l:href="#fn290" type="note">[290]</a></emphasis>, tego mi ju� niejeden zazdro�ci�. Pozw�l mnie, wasza dostojno��, przyj�� deputacj� lubelsk�, a ja jej przyrzekn�, �e zaraz idziemy w pomoc, niech si� nieborakowie pociesz�, nim nieboraczki pocieszymy.</p><p>� Dobrze � rzek� hetman � ja p�jd� listy ekspediowa�.</p><p>I wyszed�.</p><p>Zaraz potem wpuszczono deputacj� lubelsk�, kt�r� pan Zag�oba przyj�� z nadzwyczajn� powag� i godno�ci�, a pomoc przyrzek� pod warunkiem, �e wojsko prowiantami, zw�aszcza za� wszelakim napitkiem obe�l�. Po czym zaprosi� ich imieniem wojewodzi�skim na wieczerz�. Oni radzi byli, bo wojska tej�e jeszcze nocy ruszy�y ku Lublinowi. Sam pan hetman pili� niezmiernie, bo mu chodzi�o o to, a�eby jakow�� przewag� wojenn� pami�� sandomierskiej konfuzji zatrze�.</p><p>Rozpocz�o si� wi�c obl�enie, ale sz�o do�� marudnie. Przez ca�y ten czas Kmicic uczy� si� u pana Wo�odyjowskiego szabl� robi� i post�py czyni� nadzwyczajne. Pan Micha� te� wiedz�c, �e to na Bogus�awow� szyj� nauka, �adnych sekret�w swej sztuki mu nie ukrywa�. Cz�sto te� miewali i lepsz� praktyk�; chodzili bowiem pod zamek wyzywa� Szwed�w na r�k�, kt�rych wielu usiekli. Wkr�tce Kmicic do tego doszed�, �e z Janem Skrzetuskim m�g� si� na r�wni potyka�, nikt za� w ca�ym wojsku Sapie�y�skim nie zdo�a� mu dotrzyma�. W�wczas taka ch�� zmierzenia si� z Bogus�awem opanowa�a mu dusz�, i� ledwie m�g� wysiedzie� pod Lublinem, zw�aszcza �e wiosna wr�ci�a mu si�y i zdrowie.</p><p>Rany pogoi�y mu si� wszystkie, przesta� plu� krwi�, krew gra�a w nim po dawnemu i ogie� tryska� z oczu. Spogl�dali na niego z pocz�tku spode �ba lauda�scy ludzie, lecz nie �mieli nastawa�, bo Wo�odyjowski trzyma� ich �elazn� r�k�, p�niej te�, patrz�c na jego post�pki i uczynki, pogodzili si� z nim zupe�nie, i sam najzacieklejszy jego wr�g, J�zwa Butrym, mawia�:</p><p>� Umar� Kmicic, �ywie<a l:href="#fn291" type="note">[291]</a> Babinicz, a ten niech �ywie!</p><p>Za�oga lubelska podda�a si� wreszcie ku wielkiej uciesze wojska, za czym ruszy� pan Sapieha chor�gwie ku Warszawie. Po drodze odebra� wiadomo��, �e sam Jan Kazimierz wraz z hetmanami i nowym wojskiem przyjdzie mu w pomoc. Nadesz�y te� wie�ci i od Czarnieckiego, kt�ren<a l:href="#fn292" type="note">[292]</a> tak�e z Wielkopolski ku stolicy zd��a�. Wojna, rozproszona po ca�ym kraju, skupi�a si� tak pod Warszaw�, jako chmury rozproszone po niebieskim sklepie skupiaj� si� i ��cz�, aby zrodzi� burz�, grzmoty i b�yskawice.</p><p>Szed� pan Sapieha na �elech�w, Garwolin i Mi�sk do siedleckiego traktu, aby si� w Mi�sku z pospolitym ruszeniem podlaskim po��czy�. Jan Skrzetuski obj�� nad ow� chas� komend�, bo chocia� w wojew�dztwie lubelskim mieszka�, ale �e blisko granicy Podlasia, wi�c znany by� wszystkiej szlachcie i wielce przez ni� ceniony, jako jeden z najznamienitszych w Rzeczypospolitej rycerzy. Jako� wpr�dce potrafi� on zmieni� bitn� z natury tamtejsz� szlacht� na chor�gwie, w niczym komputowemu wojsku nie ust�puj�ce.</p><p>Tymczasem za� szli z Mi�ska ku Warszawie bardzo spiesznie, aby jednym dniem pod Prag� stan��. Pogoda sprzyja�a pochodowi. Od czasu do czasu przelatywa�y majowe deszczyki, ch�odz�c ziemi� i t�umi�c kurzaw�, ale w og�le czas by� cudny, ni zbyt gor�cy, ni zbyt zimny. Wzrok bieg� daleko w prze�roczystym powietrzu. Z Mi�ska sz�y wojska komunikiem<a l:href="#fn293" type="note">[293]</a>, wozy bowiem i dzia�a mia�y dopiero drugiego dnia za nimi wyruszy�; ochota panowa�a po pu�kach niezmierna; g�ste lasy, zalegaj�ce ca�y trakt, brzmia�y echem pie�ni �o�nierskich, konie prycha�y na dobr� wr�b�. Chor�gwie w sprawie i w porz�dku p�yn�y jedna za drug�, jak rzeka migotliwa a pot�na, bo przecie dwana�cie tysi�cy luda, bez pospolitak�w, wi�d� pan Sapieha. Rotmistrze, oganiaj�c pu�ki, �wiecili polerownymi blachami. Kra�ne znaki chwia�y si� nad g�owami rycerstwa na kszta�t olbrzymich kwiat�w.</p><p>S�o�ce mia�o si� ku zachodowi, gdy pierwsza id�ca w przodku chor�giew lauda�ska ujrza�a wie�e stolicy. Na �w widok radosny okrzyk wyrwa� si� z piersi �o�nierstwa:</p><p>� Warszawa! Warszawa!</p><p>Okrzyk �w przelecia� jak grzmot przez wszystkie chor�gwie i przez jaki� czas s�ycha� by�o na p� mili drogi powtarzane ustawicznie s�owo: �Warszawa! Warszawa!�</p><p>Wielu Sapie�y�skich rycerzy nigdy nie by�o w stolicy, wielu nigdy jej nie widzia�o, wi�c jej widok wywar� na nich wra�enie nadzwyczajne. Mimo woli wstrzymali wszyscy konie; niekt�rzy pozdejmowali czapki, inni pocz�li si� �egna�, niekt�rym �zy ciurkiem pop�yn�y z oczu i stali wzruszeni, milcz�cy. Nagle pan Sapieha pojawi� si� na bia�ym koniu od ostatnich zast�p�w i pocz�� lecie� wzd�u� chor�gwi.</p><p>� Mo�ci panowie! � wo�a� dono�nym g�osem � my tu pierwsi, nam szcz�cie! nam honor!� Wy�eniem<a l:href="#fn294" type="note">[294]</a> Szweda ze stolicy!!�</p><p>� Wy�eniem! � zawrzaslo dwana�cie tysi�cy litewskich piersi. � Wy�eniem! wy�eniem! wy�eniem!</p><p>I sta� si� szum a huk. Jedni krzyczeli ci�gle: �Wy�eniem!� � drudzy ju� wo�ali: �Bij, kto cnotliwy!� � inni: �W nich, psubrat�w!� Trzaskanie szablami miesza�o si� z krzykiem rycerzy. Oczy pocz�y ciska� b�yskawice, spod srogich w�s�w b�yska�y z�by. Sam Sapieha sp�on�� jak pochodnia. Nagle bu�aw� podni�s� w g�r� i krzykn��:</p><p>� Za mn�!</p><p>W pobli�u Pragi wstrzyma� pan wojewoda chor�gwie i nakaza� wolny poch�d. Stolica wynurza�a si� coraz wyrazi�ciej z sinawej oddali. Wie�e rysowa�y si� d�ug� lini� na b��kicie. Spi�trzone dachy Starego Miasta, kryte czerwon� dach�wk�, p�on�y w blaskach wieczornych. Nic wspanialszego nie widzieli nigdy w �yciu Litwini nad owe mury bia�e i wynios�e, poprzecinane mn�stwem w�skich okien, zwieszaj�ce si� na kszta�t stromych wiszar�w nad wod�; domy zdawa�y si� wyrasta� jedne z drugich, wysoko i jeszcze wy�ej; nad ow� za� zbit� i zacie�nion� mas� tyn�w, �cian, okien, dach�w bod�y niebo wie�e strzeliste. Ci z �o�nierzy, kt�rzy ju� byli w stolicy b�d� na elekcji, b�d� prywatnie, obja�niali innym, co kt�ry gmach znaczy� i jakie nosi� miano. Szczeg�lniej Zag�oba, jako bywalec, uczy� swoich lauda�skich, oni za� s�uchali go pilnie, dziwi�c si� jego s�owom i samemu miastu.</p><p>� Patrzcie na ow� wie�� w samym po�rodku Warszawy � m�wi�. � Oto <emphasis>arx regia<a l:href="#fn295" type="note">[295]</a></emphasis>! �ebym tyle lat �y�, ile obiad�w tam u kr�lewskiego sto�u zjad�em, Matuzala<a l:href="#fn296" type="note">[296]</a> bym w kozi r�g zap�dzi�. Nie mia� te� kr�l bli�szego ode mnie konfidenta<a l:href="#fn297" type="note">[297]</a>; mog�em wybiera� mi�dzy starostwami jako mi�dzy orzechami, a rozdawa� je tak �atwo jak ufnale<a l:href="#fn298" type="note">[298]</a>. Si�a<a l:href="#fn299" type="note">[299]</a> ludzi promowa�em, a gdym wchodzi�, to <emphasis>senatores</emphasis><a l:href="#fn300" type="note">[300]</a> w pas mi si� k�aniali, po kozacku. Pojedynki te� na oczach kr�lewskich odbywa�em, bo mnie lubi� widzie� przy robocie, marsza�ek za� musia� zamyka� oczy.</p><p>� Srogi gmach! � rzek� Roch Kowalski. � I pomy�le�, �e wszystko to ci psiajuchowie maj� w r�ku!</p><p>� I �upi� okrutnie! � doda� Zag�oba. � S�ysz�: kolumny nawet z mur�w wydzieraj� i do Szwecji wywo��, kt�re s� z marmur�w i innych kosztownych kamieni. Nie poznam mi�ych k�t�w, a przecie s�usznie rozmaici <emphasis>scriptores</emphasis><a l:href="#fn301" type="note">[301]</a> zamek �w za �smy cud �wiata uwa�aj�, bo opr�cz tego ma kr�l francuski zacny dworzec, ale kiep w por�wnaniu do tego!</p><p>� A owo, co to za druga wie�a w pobli�u na prawo?</p><p>� To �wi�ty Jan. Jest z zamku do niego kru�ganek. W tym to ko�ciele objawienie mia�em, bo gdym raz po nieszporze przyzosta�, s�ysz� g�os od sklepienia: �Zag�oba, b�dzie wojna z takim synem, kr�lem szwedzkim, i <emphasis>calamitates</emphasis><a l:href="#fn302" type="note">[302]</a> wielkie nast�pi�!� Ruszy�em co tchu do kr�la i powiadam, com s�ysza�, a tu ksi�dz prymas pastora�em mnie w kark: �Nie powiadaj g�upstw, pijany by�e�!� Maj� teraz� Ten drugi ko�ci�, zaraz tam obok, to jest <emphasis>collegium Jesuitarum<a l:href="#fn303" type="note">[303]</a></emphasis>; trzecia wie�a opodal to <emphasis>curia</emphasis>, owa czwarta w prawo, marsza�kowska, a �w zielony dach to Dominikanie; wszystkiego nie wymieni�, cho�bym j�zykiem tak umia� obraca� jak szabl�.</p><p>� Chyba nie masz takiego drugiego miasta na �wiecie! � zawo�a� jeden z �o�nierzy.</p><p>� Dlatego te� wszystkie nacje nam go zazdroszcz�.</p><p>� A �w cudny gmach na lewo od zamku?</p><p>� Za Bernardynami?</p><p>� Tak jest.</p><p>� To <emphasis>pallatium</emphasis> Radziejowskianum, dawniej Kazanowskich. Uwa�aj� go za dziewi�ty cud �wiata, ale zaraza na niego, bo w tych to murach zacz�o si� nieszcz�cie Rzeczypospolitej.</p><p>� Jak�e to? � spyta�o kilka g�os�w.</p><p>� Bo jak si� wzi�� pan podkanclerzy Radziejowski z �on� wadzi� i wojowa�, tak kr�l si� za ni� uj��. Wiecie, wa�panowie, co o tym ludzie m�wili, a to pewno, �e i sam podkanclerzy my�la�, �e mu si� �ona w kr�lu kocha, a kr�l w niej; za czym przez invidi�<a l:href="#fn304" type="note">[304]</a> do Szwed�w uciek� i wojna si� rozpocz�a. Co prawda, siedzia�em wtedy na wsi i ko�ca onej sprawy nie widzia�em, jeno z relacji, ale to wiem, �e ona nie do kr�la, tylko do kogo innego przedtem s�odkie oczy, jako marcepan, robi�a.</p><p>� Do kogo?</p><p>Zag�oba pokr�ci� w�sa.</p><p>� Do tego, do kt�rego i wszystkie jako mr�wki do miodu laz�y, jeno mi si� nazwiska nie godzi m�wi�, gdy� zawsze brzydzi�em si� che�pliwo�ci�� Przy tym zestarza� si� cz�ek, zestarza�, zdar� si� jako miot�a, zamiataj�c nieprzyjaci� ojczyzny, ale niegdy� nie by�o wi�kszego nade mnie g�adysza i dworaka, niech Roch Kowalski przy�wiad�</p><p>Tu spostrzeg� si� pan Zag�oba, �e Roch �adn� miar� owych czas�w pami�ta� nie mo�e, wi�c tylko r�k� machn�� i rzek�:</p><p>� Wreszcie, co on tam wie!</p><p>Po czym pokaza� jeszcze towarzyszom pa�ac Ossoli�skich i Koniecpolskich, kt�ry ogromem prawie Radziejowskiemu by� r�wny, wreszcie wspania�� <emphasis>villa regia<a l:href="#fn305" type="note">[305]</a></emphasis>, a wtem s�o�ce zasz�o i mrok nocny pocz�� nasyca� przestworze.</p><p>Huk dzia�a rozleg� si� na murach warszawskich i tr�by ozwa�y si� d�ugo i przeci�gle na znak, i� nieprzyjaciel si� zbli�a.</p><p>Pan Sapieha oznajmi� te� swoje przybycie palb� z samopa��w, aby ducha mieszka�com stolicy doda�, po czym tej�e jeszcze nocy pocz�� przeprawia� wojsko za Wis��. Przeprawi�a si� wi�c pierwsza lauda�ska, za ni� pana Kotwicza, za ni� Tatarzy Kmicicowi, za ni� Wa�kowiczowa, razem o�m tysi�cy ludzi. W ten spos�b byli zarazem Szwedzi wraz z nagromadzonym �upem otoczeni i pozbawieni dowozu, panu Sapie�e za� nie pozostawa�o nic wi�cej, jak czeka�, p�ki z jednej strony pan Czarniecki, z drugiej kr�l wraz z koronnymi hetmany<a l:href="#fn306" type="note">[306]</a> nie przyci�gnie, tymczasem za� pilnowa�, aby si� jakowe posi�ki do miasta nie przekrad�y.</p><p>Pierwsze wie�ci przysz�y od pana Czarnieckiego, ale niezbyt pomy�lne, donosi� bowiem, �e wojsko i konie tak ma strudzone, i� w tej chwili nie mo�e �adnego w obl�eniu wzi�� udzia�u. Od czasu bitwy pod Wark� dzie� w dzie� by� w ogniu, a od pierwszych miesi�cy roku stoczy� dwadzie�cia jeden wi�kszych bitew ze Szwedami, nie licz�c podjazdowych utarczek i napad�w na mniejsze oddzia�y. Piechoty na Pomorzu nie dosta�, do Gda�ska dotrze� nie m�g�; obiecywa�, co najwi�cej, trzyma� reszt� si� w szachu t� armi� szwedzk�, kt�ra pod Radziwi��em, pod bratem kr�lewskim i Duglasem<a l:href="#fn307" type="note">[307]</a> stoj�c u Narwi, przemy�liwa�a, jakoby obl�onym przyj�� w pomoc.</p><p>Za� Szwedzi gotowali si� do obrony z w�a�ciwym sobie m�stwem i bieg�o�ci�. Jeszcze przed przyj�ciem pana Sapiehy spalono Prag�, obecnie pocz�li ciska� granaty na wszystkie przedmie�cia, jako na Krakowskie, Nowy �wiat, a z drugiej strony na ko�ci� �w. Jerzego i Pann� Mari�. P�on�y tedy domostwa, gmachy i ko�cio�y. W dzie� dymy wi�y si� nad miastem na kszta�t chmur g�stych i czarnych. W noc owe chmury stawa�y si� czerwone i snopy iskier wybucha�y z nich ku niebu. Za murami b��ka�y si� t�umy mieszka�c�w bez dachu nad g�ow�, bez chleba, niewiasty otacza�y Sapie�y�ski ob�z z p�aczem o mi�osierdzie; widziano ludzi uschni�tych z g�odu na szczypki, widziano dzieci umieraj�ce z braku pokarmu, w obj�ciach wychud�ych matek; okolica zmieni�a si� w pad� �ez i n�dzy.</p><p>Pan Sapieha, nie maj�c piechoty ni dzia�, czeka� i czeka� na nadej�cie kr�la, tymczasem przychodzi�, ile m�g�, w pomoc ubogim, rozsy�aj�c ich partiami w mniej zniszczone okolice, w kt�rych jako tako mogli si� wy�ywi�. Troska� si� te� niema�o w przewidywaniu trudno�ci obl�enia, gdy� uczeni in�ynierowie szwedzcy zmienili Warszaw� w pot�n� twierdz�. Za murami siedzia�o trzy tysi�ce wy�wiczonego �o�nierza, dowodzonego przez bieg�ych i do�wiadczonych jenera��w, w og�le za� Szwedzi uchodzili za mistrz�w w obl�eniu i obronie wszelkich fortec. Na ow� wi�c trosk� wyprawia� sobie pan Sapieha co dzie� uczty, w czasie kt�rych kr��y�y g�sto kielichy, mia� bowiem �w zacny obywatel i niepospolity wojownik t� przywar�, i� weso�� kompani� i brz�kanie szk�em nad wszystko nawidzi�, cz�sto nawet s�u�by dla uciechy zaniedbuj�c. </p><p>Dzienn� natomiast przezorno�ci� wieczorn� folg� wynagradza�. Do zachodu s�o�ca pracowa� szczerze, wysy�a� podjazdy, ekspediowa�<a l:href="#fn308" type="note">[308]</a> listy, sam obje�d�a� stra�e, sam przes�uchiwa� schwytanych j�zyk�w, natomiast z pierwsz� gwiazd� cz�sto i skrzypki odzywa�y si� w jego kwaterze. A gdy raz si� rozochoci�, to ju� na wszystko pozwala�, sam nawet posy�a� po oficer�w, cho�by stra�y pilnuj�cych albo na podjazd wyznaczonych, i krzyw by�, je�eli kt�ry si� nie stawi�, gdy� nie by�o dla� uczty bez ciasnoty. Przymawia� mu za to rankami mocno pan Zag�oba, ale wieczorami cz�sto samego czelad� bez duszy do kwatery Wo�odyjowskiego odnosi�a.</p><p>� �wi�tego by Sapio do upadku przywi�d� � t�umaczy� si� na drugi dzie� przyjacio�om � a c� dopiero mnie, kt�rym zawsze igraszki mi�owa�. Jeszcze ma szczeg�lniejsz� jak�� pasj� kielichy we mnie wmusza�, ja za�, nie chc�c si� grubianinem okaza�, ust�puj� przed przynuk�<a l:href="#fn309" type="note">[309]</a>, bo zawsze to obserwowa�em, �eby gospodarzowi nie uchybia�. Alem ju� �lubowa�, �e na przysz�y adwent ka�� sobie grzbiet dyscyplin� dobrze smarowa�, bo sam to rozumiem, �e swawola bez pokuty zosta� nie mo�e; tymczasem musz� mu ju� dotrzymywa�, a to z obawy, aby w gorsze jakie nie wpad� kompanie i do reszty sobie nie folgowa�.</p><p>Byli tacy oficerowie, kt�rzy i bez dozoru hetma�skiego s�u�b� pe�nili, ale niekt�rzy zaniedbywali si� wieczorami srodze, jako zwyczajnie �o�nierze, r�ki �elaznej nad sob� nie czuj�cy.</p><p>Nie omieszka� korzysta� z tego nieprzyjaciel.</p><p>Pewnego razu, na par� dni przed nadci�gni�ciem kr�la i hetman�w, Sapieha wyprawi� wspanialsz� ni� kiedykolwiek ochot�, ju� by� bowiem rad, �e si� wszystkie wojska w kup� zbieraj� i obl�enie rozpocznie si� na dobre. Wszyscy znakomitsi oficerowie byli proszeni, bo pan hetman szukaj�cy zawsze okazji rozg�osi�, i� to na cze�� kr�lewsk� owa uczta si� odb�dzie. Do pan�w Skrzetuskich, Kmicica, Zag�oby, Wo�odyjowskiego i Char�ampa przyszed� nawet umy�lny ordynans<a l:href="#fn310" type="note">[310]</a>, aby koniecznie byli, gdy� hetman za wielkie us�ugi chce ich szczeg�lnie uczci�. Pan Andrzej siada� ju� na ko�, aby z podjazdem wyruszy�, tak i� ordynansowy oficer zasta� ju� jego Tatar�w za bram�.</p><p>� Nie mo�esz, wasza mi�o��, panu hetmanowi tej ujmy okaza� i niewdzi�czno�ci� za serce zap�aci� � rzek� oficer.</p><p>Kmicic zsiad� z konia i poszed� naradzi� si� z towarzyszami.</p><p>� Okrutnie mi to nie na r�k�! � rzek�. � S�ysza�em, �e jaki� znaczny oddzia� jazdy wedle Babic si� ukaza�. Sam�e hetman kaza� mi jecha� i koniecznie dowiedzie� si�, co to za �o�nierze, a teraz na uczt� prosi? Co mam czyni�?</p><p>� Pan hetman przysy�a rozkaz, aby z podjazdem Akbah-U�an poszed� � odpar� ordynansowy.</p><p>� Rozkaz to rozkaz! � rzek� Zag�oba � a kto �o�nierz, ten s�ucha� musi. Wa�pan strze� si�, aby z�ego przyk�adu nie dawa�, a przy tym niedobrze by by�o dla wa�pana �ci�gn�� na si� nie�yczliwo�� hetma�sk�.</p><p>� Powiedz wa��, �e si� stawi�! � rzek� do ordynansowego Kmicic.</p><p>Oficer wyszed�. Za nim odjechali pod Akbah-U�anem Tatarzy, a pan Andrzej pocz�� si� nieco stroi�, w czasie za� ubierania tak m�wi� do towarzysz�w:</p><p>� Dzi� jest uczta na cze�� kr�la jegomo�ci; jutro b�dzie na cze�� ichmo�ci�w pan�w hetman�w koronnych i tak a� do ko�ca obl�enia.</p><p>� Niech jeno kr�l nadci�gnie, sko�czy si� to � odpowiedzia� Wo�odyjowski � bo chocia� i nasz pan mi�o�ciwy lubi si� tak�e we wszelakim frasunku pocieszy�, ale przecie s�u�ba musi p�j�� pilniej, ile �e ka�dy, a mi�dzy innymi i pan Sapieha, b�dzie si� stara� gorliwo�� swoj� okaza�.</p><p>� Za du�o tego, za du�o! nie ma i gadania! � rzek� Jan Skrzetuski. � Czy wam to niedziwno, �e tak przezorny i pracowity w�dz, tak cnotliwy cz�owiek, tak godny obywatel ma t� s�abo��?</p><p>� Niech jeno wiecz�r si� uczyni, inny to zaraz cz�owiek i z wielkiego hetmana w hulak� si� przemienia.</p><p>� A wiecie, czemu mi tak uczty nie w smak? � ozwa� si� Kmicic. � Bo i Janusz Radziwi�� mia� ten zwyczaj, �e je co wieczora wyprawia�. Imainujcie<a l:href="#fn311" type="note">[311]</a> sobie, �e si� tak jako� dziwnie sk�ada�o, �e co uczta, to si� albo nieszcz�cie jakowe� trafia�o, albo z�a nowina spad�a, albo si� nowa hetma�ska zdrada wykrywa�a. Nie wiem, czyli �lepy traf, czyli zrz�dzenie boskie, do��, �e z�o nigdy nie przychodzi�o kiedy indziej, jeno w czasie uczty. To m�wi� wam, �e w ko�cu do tego dosz�o, �e jak tylko do sto��w nakrywali, to a� sk�ra na nas cierp�a.</p><p>� Prawda, jak mi B�g mi�y! � rzek� Char�amp. � Ale by�o to i z tego, �e ksi��� hetman zawsze t� por� do promulgowania<a l:href="#fn312" type="note">[312]</a> swych praktyk z nieprzyjacielem ojczyzny wybiera�.</p><p>� No!� ozwa� si� Zag�oba. � Przynajmniej ze strony poczciwego Sapia nie mamy si� czego obawia�. Je�li on kiedy zdradzi, to ja tyle wart, co wichtarze u moich but�w.</p><p>� O tym i nie ma mowy! Zacny to pan jako chleb bez zakalca! � zawo�a� Wo�odyjowski.</p><p>� A co wieczorem zaniedba, to w dzie� naprawi � doda� Char�amp.</p><p>� To ju� wreszcie chod�my � rzek� Zag�oba � bo prawd� rzek�szy, <emphasis>vacuum</emphasis><a l:href="#fn313" type="note">[313]</a> w brzuchu czuj�.</p><p>Wyszli, siedli na konie i pojechali, gdy� pan Sapieha sta� w innej stronie za miastem i by�o do�� daleko. Przybywszy przed hetma�sk� kwater�, znale�li ju� mn�stwo koni na podw�rcu i �cisk trzymaj�cych je pacho�k�w, dla kt�rych te� sta�a kufa piwa na majdanie, a kt�rzy jako zwykle, pij�c bez miary, zacz�li si� ju� wadzi� przy niej; uciszyli si� jednak na widok nadje�d�aj�cych rycerzy, zw�aszcza �e pan Zag�oba pocz�� ok�ada� p�azem<a l:href="#fn314" type="note">[314]</a> tych, kt�rzy mu na drodze stali, wo�aj�c stentorowym g�osem:</p><p>� Do koni, hultaje! do koni! Nie was tu na uczt� proszono!</p><p>Pan Sapieha przyj�� towarzysz�w, jak zwykle, z otwartymi r�koma, a �e by� sobie ju� nieco podchmieli�, przepijaj�c do go�ci, pocz�� si� zaraz z Zag�ob� przekomarza�.</p><p>� Czo�em, panie regimentarzu! � rzek� mu.</p><p>� Czo�em, panie kiper<a l:href="#fn315" type="note">[315]</a> � odpar� Zag�oba.</p><p>� Kiedy mnie kiprem zowiesz, to ci dam takiego wina, kt�re jeszcze robi!</p><p>� Byle nie takiego, kt�re z hetmana robi bibosza<a l:href="#fn316" type="note">[316]</a>!</p><p>Niekt�rzy z go�ci, s�ysz�c to, zl�kli si�, lecz pan Zag�oba, gdy widzia� hetmana w dobrym humorze, na wszystko sobie pozwala�, Sapieha za� tak� mia� do niego s�abo��, i� nie tylko si� nie gniewa�, ale za boki si� bra�, powo�uj�c przy tym na �wiadk�w obecnych, co to go od tego szlachcica spotyka.</p><p>Rozpocz�a si� tedy uczta gwarna, weso�a. Sam pan Sapieha przepija� raz po raz do go�ci, to wznosi� toasty na cze�� kr�la, hetman�w, wojsk obojga narod�w, pana Czarnieckiego i ca�ej Rzeczypospolitej. Ochota ros�a, a z ni� gwar i szum. Od toast�w przysz�o do pie�ni. Izba zape�ni�a si� oparem ze �b�w i wyziewami miod�w i win. Zza okien nie mniejszy dochodzi� ha�as, a nawet szcz�kanie �elaza. To czelad� pocz�a si� bi� szablami. Wypad�o na dw�r kilku szlachty, by �ad przywr�ci�, lecz wi�ksze tylko uczyni�o si� zamieszanie.</p><p>Nagle krzyk powsta� tak wielki, �e a� ucztuj�cy w izbie umilkli.</p><p>� Co to jest? � spyta� kt�ry� z pu�kownik�w. � Pacho�kowie nie mog� takiego wrzasku czyni�!</p><p>� Cicho no, mo�ci panowie! � rzek�, nas�uchuj�c, zaniepokojony hetman.</p><p>� To nie zwyk�e okrzyki!</p><p>Nagle wszystkie okna zadr�a�y od huku dzia� i muszkietowej palby.</p><p>� Wycieczka! � krzykn�� Wo�odyjowski � nieprzyjaciel nast�puje!</p><p>� Do koni! Do szabel!</p><p>Wszyscy zerwali si� na r�wne nogi. Ci�ba sta�a si� przy drzwiach, nast�pnie t�um oficer�w wypad� na majdan, nawo�uj�c na pacho�k�w, by im podawali konie.</p><p>Lecz w zam�cie nie�atwo by�o ka�demu do swego trafi�; tymczasem zza majdanu g�osy trwo�ne pocz�y wo�a� w ciemno�ci:</p><p>� Nieprzyjaciel nast�pi�! Pan Kotwicz w ogniu!</p><p>Ruszyli tedy wszyscy, co tchu w koniach, do swych chor�gwi, skacz�c przez p�oty i �ami�c karki w ciemno�ci. A tam ju� <emphasis>larum</emphasis><a l:href="#fn317" type="note">[317]</a> pocz�o si� w ca�ym obozie. Nie wszystkie chor�gwie mia�y konie pod r�k� i te najpierwsze wszcz�y zamieszanie. T�umy �o�nierstwa pieszego i konnego t�oczy�y si� na siebie wzajem, nie mog�c przyj�� do sprawy, nie wiedz�c, kto sw�j, kto nieprzyjaciel, krzycz�c i ha�asuj�c w�r�d nocy ciemnej. Niekt�rzy pocz�li ju� wo�a�, �e to kr�l szwedzki z ca�� armi� nast�puje.</p><p>Tymczasem wycieczka szwedzka uderzy�a istotnie z gwa�townym zap�dem na Kotwiczowych ludzi. Na szcz�cie, sam, chorym nieco b�d�c, nie by� na uczcie i dlatego m�g� da� jaki taki odp�r na razie, jednak nied�ugotrwa�y, bo napadni�to go przewa�n� liczb� i zasypywano ogniem muszkietowym, wi�c cofa� si� musia�.</p><p>Pierwszy Oskierko przyby� mu w pomoc ze spieszon�<a l:href="#fn318" type="note">[318]</a> dragoni�. Na strza�y pocz�to odpowiada� strza�ami. Lecz i dragonia Oskierkowa d�ugo r�wnie� nie mog�a wytrzyma� naporu i w mig, us�awszy pole trupami, pocz�a �ci�ga� si� z pola w ty� coraz pospieszniej. Dwa razy pr�bowa� Oskierko stan�� w sprawie i po dwakro� rozbito go tak, i� �o�nierze jego kupkami jeno mogli si� odstrzeliwa�. Wreszcie rozsypali si� zupe�nie, a Szwedzi parli jak niepowstrzymany potok ku hetma�skiej kwaterze. Coraz nowe pu�ki wychodzi�y z miasta w pole; z piechurami sz�a jazda, wytaczano nawet dzia�a polowe. Zanosi�o si� na waln� bitw� i zdawa�o si�, �e nieprzyjaciel jej pragnie.</p><p>Tymczasem Wo�odyjowski, wypad�szy z kwatery hetma�skiej, spotka� ju� wp� drogi sw� chor�giew id�c� na odg�os alarmu i wystrza��w, bo by�a zawsze w gotowo�ci. Wi�d� j� teraz Roch Kowalski, kt�ry r�wnie�, jak pan Kotwicz, na uczcie nie by�, ale z tego powodu, �e go na ni� nie zaproszono. Wo�odyjowski kaza� co duchu zapali� par� szop, by pole o�wietli�, i pomkn�� ku bitwie. Po drodze przy��czy� si� do� Kmicic ze swymi strasznymi wolentarzami<a l:href="#fn319" type="note">[319]</a> i t� po�ow� Tatar�w, kt�ra na podjazd nie posz�a. Obaj przybyli w sam� por�, aby Kotwicza i Oskierk� od zupe�nej kl�ski uratowa�.</p><p>Tymczasem szopy rozpali�y si� ju� tak dobrze, �e widno by�o jak w dzie�. Przy tym blasku uderzyli lauda�scy z pomoc� Kmicica na pu�k piechur�w i wytrzymawszy ogie�, wzi�li ich na szable. Skoczy�a swoim w pomoc rajtaria szwedzka i zwar�a si� z lauda�skimi pot�nie. Przez jaki� czas przepierali si�, zupe�nie jak zapa�nicy, kt�rzy, chwyciwszy si� za bary, dobywaj� ostatnich si� i coraz to ten tego, to tamten owego przechyli; lecz tak g�sty trup j�� lecie� u Szwed�w, �e wreszcie pocz�li si� miesza�. Kmicic rzuca� si� okropnie w g�stwie ze swymi zabijakami, pan Wo�odyjowski pustk�, jako zwykle, przed sob� szerzy�; obok niego pracowali krwawo dwaj olbrzymi Skrzetuscy i Char�amp, i Roch Kowalski; lauda�scy siekli na wy�cigi z Kmicicowymi zabijakami, jedni pokrzykuj�c przera�liwie, inni, jako na przyk�ad Butrymowie, wal�c kup� a w milczeniu.</p><p>Prze�amanym Szwedom zn�w skoczy�y na ratunek nowe pu�ki, a Wo�odyjowskiego i Kmicica wspar� Wa�kowicz, kt�ry blisko nich kwaterami stoj�c, wkr�tce po nich by� got�w. Wreszcie przyprowadzi� pan hetman wszystko wojsko do sprawy i pocz�� porz�dnie nast�powa�. Sroga bitwa zawrza�a na ca�ej linii od Mokotowa a� ku Wi�le.</p><p>Wtem Akbah-U�an, kt�ry je�dzi� z podjazdem, pojawi� si� na spienionym koniu przed hetmanem.</p><p>� Effendi<a l:href="#fn320" type="note">[320]</a>! � krzykn�� � czambu�<a l:href="#fn321" type="note">[321]</a> jazdy idzie od Babic ku miastu i wozy wiod�, chc� si� za mury dosta�!</p><p>Sapieha zrozumia� w jednej chwili, co znaczy�a owa wycieczka w stron� Mokotowa. Oto nieprzyjaciel chcia� odci�gn�� wojska stoj�ce na trakcie b�o�skim, aby owa posi�kowa jazda i wozy z �ywno�ci� mog�y si� dosta� w obr�b mur�w.</p><p>� Ruszaj do Wo�odyjowskiego! � krzykn�� na Akbah-U�ana � niech lauda�ska, Kmicic i Wa�kowicz przebiegn� im drog�, zaraz im pomoc wy�l�!</p><p>Akbah-U�an wspi�� konia, za nim polecia� drugi i trzeci ordynans. Wszyscy dopadli Wo�odyjowskiego i powt�rzyli mu rozkaz hetma�ski.</p><p>Wo�odyjowski zwr�ci� natychmiast chor�gwie, Kmicic z Tatarami dogna� go, id�c na prze�aj, i pomkn�li razem, a Wa�kowicz za nimi.</p><p>Lecz przybyli za p�no. Blisko dwie�cie woz�w wje�d�a�o ju� w bram�, id�cy za� za nimi �wietny oddzia� ci�kiej jazdy by� ju� prawie ca�y w promieniu fortecznym. Tylko tylna stra� z�o�ona z oko�o stu ludzi nie nad��y�a jeszcze pod os�on� dzia�. Ale i ci szli ca�ym p�dem. Oficer jad�cy z ty�u przynagla� ich jeszcze krzykiem.</p><p>Kmicic, ujrzawszy ich przy blasku p�on�cych szop, wyda� krzyk przera�liwy i straszny, �e a� konie sp�oszy�y si� obok; pozna� Bogus�awow� rajtari�, t� sam�, kt�ra przejecha�a po nim i po jego Tatarach pod Janowem.</p><p>I niepomny na nic, rzuci� si� jak szalony ku nim, wyprzedzi� swoich w�asnych ludzi i wpad� pierwszy na o�lep mi�dzy szeregi. Szcz�ciem, dwaj m�odzi Kiemlicze, Kosma i Damian, siedz�cy na przednich koniach, wpadli tu� za nim. W tej chwili Wo�odyjowski przesun�� si� ukosem jak b�yskawica i tym jednym ruchem odci�� tyln� stra� od g��wnego oddzia�u.</p><p>Dzia�a z mur�w pocz�y grzmie�, lecz g��wny oddzia�, po�wi�ciwszy swych towarzysz�w, wpad� co pr�dzej za wozami do twierdzy. W�wczas lauda�scy i Kmicicowi opasali pier�cieniem ow� tyln� stra� i rozpocz�a si� rze�ba<a l:href="#fn322" type="note">[322]</a> bez mi�osierdzia.</p><p>Lecz kr�tko trwa�a. Bogus�awowi ludzie, widz�c, �e nie masz znik�d ratunku, w mgnieniu oka pozeskakiwali z koni i rzucili bro� pod nogi, krzycz�c wniebog�osy, aby ich us�yszano w ci�bie i gwarze, �e si� poddaj�.</p><p>Nie zwa�ali na to wolentarze ni Tatarzy i siekli dalej, lecz w tej�e chwili rozleg� si� gro�ny a przera�liwy g�os Wo�odyjowskiego, kt�remu chodzi�o o j�zyka:</p><p>� �ywych bra�! Gas! gas! �ywych bra�!</p><p>� �ywych bra�! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>Zgrzyt �elaza usta�. Rozkazano teraz troczy�<a l:href="#fn323" type="note">[323]</a> je�c�w Tatarom, kt�rzy z w�a�ciw� sobie wpraw� uczynili to w mgnieniu oka, po czym chor�gwie cofn�y si� spiesznie spod dzia�owego ognia.</p><p>Pu�kownicy skierowali si� ku szopom. Lauda�ska sz�a naprz�d, Wa�kowiczowi z ty�u, a Kmicic z je�cami w po�rodku, wszyscy w zupe�nej gotowo�ci, aby napad, je�eliby si� zdarzy�, odeprze�. Je�c�w prowadzili Tatarzy na smyczach, inni powodowali<a l:href="#fn324" type="note">[324]</a> zdobyczne konie. Kmicic, zbli�ywszy si� do szop, bacznie spogl�da� w twarze je�c�w, czy Bogus�awowej mi�dzy nimi nie zobaczy, bo cho� mu ju� jeden z rajtar�w pod sztychem zaprzysi�g�, �e ksi�cia samego nie by�o w oddziale, jednak jeszcze my�la�, �e nu� umy�lnie taj�. Wtem jaki� g�os spod strzemienia tatarskiego zawo�a� na�:</p><p>� Panie Kmicic! panie pu�kowniku! Ratuj znajomego! Ka� mnie pu�ci� ze sznura na parol<a l:href="#fn325" type="note">[325]</a>.</p><p>� Hassling! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>Hassling by� to Szkot, niegdy� oficer rajtarii ksi�cia wojewody wile�skiego, kt�rego Kmicic zna� w Kiejdanach i swego czasu bardzo lubi�.</p><p>� Pu�� je�ca! � zakrzykn�� na Tatara � i sam precz z konia!</p><p>Tatar skoczy� z kulbaki<a l:href="#fn326" type="note">[326]</a>, jakby go wiatr zmi�t�, bo wiedzia�, jak niebezpiecznie marudzi�, gdy �bagadyr<a l:href="#fn327" type="note">[327]</a>� rozkazuje.</p><p>Hassling, post�kuj�c, wdrapa� si� na wysokie siedzenie ordy�ca<a l:href="#fn328" type="note">[328]</a>.</p><p>Wtem Kmicic chwyci� go powy�ej d�oni i gniot�c mu r�k� tak, jakby chcia� j� zgruchota�, pocz�� pyta� natarczywie:</p><p>� Sk�d jedziecie? Wraz powiadaj, sk�d jedziecie? Na Boga, spiesz si�!</p><p>� Z Taurog�w! � odpar� oficer.</p><p>Kmicic pocisn�� go jeszcze silniej.</p><p>� A� Billewicz�wna� tam jest?</p><p>� Jest!</p><p>Pan Andrzej m�wi� coraz trudniej, bo coraz mocniej zaciska� z�by.</p><p>� I� co ksi��� z ni� uczyni�?</p><p>� Nic nie wsk�ra�.</p><p>Nasta�o milczenie, po chwili Kmicic zdj�� rysi ko�paczek<a l:href="#fn329" type="note">[329]</a>, poci�gn�� r�k� po czole i ozwa� si�:</p><p>� Zaci�to mnie w spotkaniu, krew mi idzie i zes�ab�em�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XII</p></title><p>Wycieczka szwedzka w cz�ci tylko dopi�a celu, gdy� oddzia� Bogus�awowy wszed� do miasta; natomiast sama nie dokaza�a wielkich rzeczy. Wprawdzie chor�giew pana Kotwicza i Oskieczyna dragonia silnie ucierpia�y, lecz i Szwedzi g�stym trupem zas�ali pole, a nawet jeden pu�k piechoty, na kt�ry wpad� Wo�odyjowski z Wa�kowiczem, ca�kiem niemal zosta� zniesiony. Chlubili si� nawet Litwini, �e wi�ksze straty zadali nieprzyjacielowi, ni� sami ponie�li, jeden tylko pan Sapieha trapi� si� wewn�trznie, �e nowa spotka�a go �konfuzja<a l:href="#fn330" type="note">[330]</a>�, od kt�rej s�awa jego wielce mo�e ucierpie�. Przywi�zani do niego pu�kownicy pocieszali go, jak mogli, i prawd� rzek�szy, istotnie wysz�a mu na po�ytek ta nauka, albowiem odt�d nie bywa�o ju� uczt tak zapami�ta�ych, a je�li zdarzy�a si� jakowa� ochota, to w�a�nie w czasie niej rozwijano najwi�ksz� czujno��. Z�apali si� Szwedzi zaraz nazajutrz, przypuszczaj�c bowiem, �e hetman nie b�dzie si� spodziewa�, aby w tak kr�tkim terminie powt�rzy�a si� wycieczka, wyszli zn�w za mury, lecz z miejsca odbici, zostawiwszy kilku poleg�ych, wr�cili nazad.</p><p>Tymczasem badano w kwaterze hetma�skiej Hasslinga, co niecierpliwi�o tak pana Andrzeja, i� ma�o ze sk�ry nie wyskoczy�, chcia� bowiem jak najpr�dzej mie� go u siebie i rozgada� si� z nim o Taurogach. Ca�y dzie� wi�c kr��y� ko�o kwatery, co chwila wchodzi� do �rodka, s�ucha� zezna� i a� podnosi� si� na �awie, gdy w badaniach wspominano imi� Bogus�awa.</p><p>Za� wieczorem odebra� rozkaz, aby na podjazd ruszy�. Nie rzek� na to nic, z�by tylko zacisn��, bo si� ju� by� bardzo zmieni� i nauczy� si� prywat� dla s�u�by publicznej odk�ada�. Tatar�w tylko srodze w czasie podjazdu gn�bi� i o lada co gniewem wybuchaj�c, buzdyganem<a l:href="#fn331" type="note">[331]</a> tak wali�, �e a� ko�ci trzeszcza�y. A ci m�wili mi�dzy sob�, �e �bagadyr<a l:href="#fn332" type="note">[332]</a>� si� w�ciek�, i szli cicho jak trusie, w oczy tylko gro�nemu przyw�dcy patrz�c i my�li w lot zgaduj�c.</p><p>Wr�ciwszy, zasta� ju� Hasslinga u siebie, ale tak chorego, �e m�wi� nie m�g�, bo przecie bior�c go w niewol�, poturbowano go srodze, tak i� teraz, po ca�ym dniu bada� w dodatku, mia� gor�czk� i pyta� nawet nie rozumia�. Musia� si� wi�c Kmicic kontentowa� tym, co mu pan Zag�oba o Hasslingowych zeznaniach powiada�; ale to tyczy�o spraw publicznych, nie prywatnych. O Bogus�awie zezna� m�ody oficer tylko tyle, �e po powrocie z wyprawy na Podlasie i po kl�sce janowskiej chorza� srodze. Z cholery i melancholii w malign� wpada�, a przyszed�szy nieco do zdrowia, zaraz z wojskiem na Pomorze wyruszy�, dok�d go Szteinbok i elektor jak najpilniej wzywali.</p><p>� A teraz gdzie on jest? � pyta� Kmicic.</p><p>� Wedle tego, co Hassling powiada, a nie mia� potrzeby �ga�, teraz z bratem kr�lewskim i Duglasem stoj� w warownym obozie u Narwi i Buga, gdzie Bogus�aw ca�� jazd� dowodzi � odrzek� Zag�oba.</p><p>� Ha! I my�l� tu na odsiecz przyj��. To si� spotkamy, jako B�g na niebie, cho�bym mia� w przebraniu do niego p�j��!</p><p>� Nie choleryzuj wa�� na pr�no! Do Warszawy oni by na odsiecz radzi, ale nie mog�, bo im si� pan Czarniecki po�o�y� na drodze, i ot, co si� dzieje: on, nie maj�c piechot ni dzia�, nie mo�e na ob�z uderzy�, oni za� boj� si� do niego wyj��, bo przekonali si�, �e w go�ym polu ich �o�nierz czarniecczykom nie wytrzyma. Wiedz� te�, �e i rzek� nie pomo�e si� zastawia�. Ba, �eby tam sam kr�l by�, to by da� pole, bo pod jego komend� i �o�nierz lepiej si� bije, dufaj�c, �e to wojownik wielki, ale Duglas ani brat kr�lewski, ani ksi��� Bogus�aw, chocia� to wszyscy trzej rezoluci, przecie si� nie odwa��!</p><p>� A gdzie kr�l?</p><p>� Poszed� do Prus. Kr�l nie wierzy, �eby�my si� ju� na Warszaw� i Wittenberga<a l:href="#fn333" type="note">[333]</a> porwa� mieli. Zreszt�, wierzy czy nie wierzy, musia� tam i�� z dw�ch powod�w: raz, �eby elektora ostatecznie spraktykowa�<a l:href="#fn334" type="note">[334]</a>, cho�by za cen� ca�ej Wielkopolski, a po wt�re: �e to wojsko, kt�re z saku<a l:href="#fn335" type="note">[335]</a> wyprowadzi�, p�ki nie wypocznie, to na nic. Trudy i niewywczasy a ci�g�e alarmy tak ich zjad�y, i� ju� �o�nierze muszkiet�w w r�ku utrzyma� nie mog�, a przecie najwybra�sze to pu�ki z ca�ej armii, kt�re po wszystkich niemieckich i du�skich krainach znamienite wiktorie odnosi�y.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie Wo�odyjowskiego.</p><p>� Jak si� ma Hassling? � spyta� zaraz w progu.</p><p>� Chory, i trzy po trzy imaginuje! � odpar� Kmicic.</p><p>� A ty czego, Micha�ku, od Hasslinga chcesz? � ozwa� si� Zag�oba.</p><p>� Niby to wa�pan nie wiesz?</p><p>� Ja� bym nie mia� wiedzie�, �e ci o ow� wi�ni� chodzi, kt�r� ksi��� Bogus�aw w swoim ogr�dku zasadzi�. Gorliwy to ogrodnik, nie b�j si�! Nie potrzeba mu i roku, �eby si� owoc�w doczeka�.</p><p>� Bodaj wa�ci zabito za tak� pociech�! � krzykn�� ma�y rycerz.</p><p>� Patrzcie go: powiedzie� mu najniewinniejszy <emphasis>iocus</emphasis><a l:href="#fn336" type="note">[336]</a>, to zaraz w�sikami rusza jak w�ciek�y chrab�szcz! Com ci winien? Na Bogus�awie szukaj pomsty, nie na mnie!</p><p>� Da B�g, poszukam i znajd�!</p><p>� Dopiero co to samo Babinicz powiada�! Nied�ugo, widz�, ca�e wojsko si� na niego sprzysi�e; ale strze�e on si� dobrze i bez moich fortel�w nie dacie sobie rady!</p><p>Tu obaj m�odzi zerwali si� na r�wne nogi.</p><p>� Masz�e wa�� jaki fortel?</p><p>� A wy my�licie, �e fortel tak �atwo z g�owy wyj�� jak szabl� z pochwy? Gdyby Bogus�aw by� tu�, pewno bym znalaz� niejeden, ale na t� odleg�o�� nie tylko fortel, ale i armata nie doniesie. Panie Andrzeju, ka� mi da� kubek miodu, bo dzi� gor�co.</p><p>� Dam i kuf�<a l:href="#fn337" type="note">[337]</a>, by�e� wa�pan co wymy�li�!</p><p>� Naprz�d, czego wy nad tym Hasslingiem jak kat nad dobr� dusz� stoicie. Nie jego jednego wzi�to w niewol�, mo�ecie si� innych wypyta�.</p><p>� Ju�em ci ja tamtych bra� na pytki, ale to gemajny<a l:href="#fn338" type="note">[338]</a>; nie wiedz� nic, a on, jako oficer, by� przy dworze � odrzek� Kmicic.</p><p>� To i racja! � odpowiedzia� Zag�oba. � Ja te� musz� si� z nim rozgada�; od tego, co mi powie o sobie i obyczajach ksi�cia, mog� i fortele zale�e�. Teraz grunt, �eby si� to obl�enie pr�dko sko�czy�o, bo potem pewno przeciw tamtej armii ruszymy. Ale co� naszego pana mi�o�ciwego i hetman�w d�ugo nie wida�!</p><p>� Jak�e? � odrzek� ma�y rycerz. � W tej chwili wracam od hetmana, kt�ry dopiero co odebra� wiadomo��, �e kr�l jegomo�� jeszcze dzi� wieczorem z przybocznymi chor�gwiami tu stanie, a hetmani z komputem jutro nadci�gn�. Od samego Sokala<a l:href="#fn339" type="note">[339]</a> szli, ma�o co wypoczywaj�c, wielkie pochody czyni�c. Przecie zreszt� ju� od paru dni wiadomo, �e tylko co ich nie wida�.</p><p>� A wojska si�a<a l:href="#fn340" type="note">[340]</a> ze sob� prowadz�?</p><p>� Blisko pi�� razy tyle co przy panu Sapie�e, piechoty ruskie i w�gierskie, bardzo przednie; idzie i sze�� tysi�cy ordy pod Subaghazim, ale podobno� nie mo�na ich na dzie� spod r�ki pu�ci�, bo bardzo swawol� i krzywdy naoko�o czyni�.</p><p>� Pana Andrzeja by im na przyw�dc� da�! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Ba! � odpar� Kmicic. � Zaraz bym ich spod Warszawy wyprowadzi�, bo oni w obl�eniu na nic, i powi�d�bym ich do Buga i Narwi.</p><p>� Na nic, nie na nic � odrzek� Wo�odyjowski � gdy� nikt lepiej nie upilnuje, aby �ywno�� do fortecy nie przychodzi�a.</p><p>� No, b�dzie Wittenbergowi ciep�o! Post�j, stary z�odzieju! � zawo�a� Zag�oba. � Wojowa�e� dobrze, tego ci nie neguj�, ale krad�e� i �upi�e� jeszcze lepiej; dwie g�by mia�e�: jedn� do fa�szywych przysi�g, drug� do �amania obietnic, ale teraz dwoma si� nie wyprosisz. Sw�dzi ci� od galickiej choroby<a l:href="#fn341" type="note">[341]</a> sk�ra i medykowie ci j� drapi�, czekaj, my ci� lepiej podrapiemy, Zag�oby w tym g�owa!</p><p>� Ba! Zda si� na kondycj�<a l:href="#fn342" type="note">[342]</a> kr�lowi i co mu kto uczyni? � odrzek� pan Micha�. � Jeszcze mu honory wojskowe b�dziemy musieli oddawa�!</p><p>� Zda si� na kondycj�? tak! � zakrzykn�� Zag�oba. � Dobrze!</p><p>Tu zacz�� pi�ci� w st� wali� tak silnie, �e a� Roch Kowalski, kt�ry w tej chwili wszed� do izby, zl�k� si� i stan��, jako wryty, w progu.</p><p>� Niech �ydom za parobka s�u��! � krzycza� dalej stary � je�eli ja tego blu�niciela przeciw wierze, tego zdzierc� ko�cio��w, tego ciemi�zc� panienek, tego kata m�a i niewiasty, tego podpalacza, tego szelm�, tego felczera od puszczania krwi i pieni�dzy, tego mieszkogryza, tego sk�ro�upa wolno z Warszawy wypuszcz�! Dobrze! Kr�l go na kondycje wypu�ci, hetmani na kondycje wypuszcz�, ale ja, jakom katolik, jakom Zag�oba, jako szcz�cia za �ycia, a Boga przy �mierci pragn�, taki tumult przeciw niemu uczyni�, o jakim nikt jeszcze w tej Rzeczypospolitej nie s�ysza�! Nie machaj r�k�, panie Michale! Tumult uczyni�! powtarzam! tumult uczyni�!</p><p>� Wuj tumult uczyni! � zagrzmia� Roch Kowalski.</p><p>Wtem Akbah-U�an wsadzi� sw� zwierz�c� twarz przeze drzwi.</p><p>� Effendi! � rzek� do Kmicica � wojska kr�lewskie za Wis�� wida�!</p><p>Porwali si� na to wszyscy na r�wne nogi i wypadli przed sie�.</p><p>Kr�l istotnie przyby�. Najpierwej przyci�gn�y tatarskie chor�gwie pod Subaghazim, ale nie w tej liczbie, w jakiej ich si� spodziewano. Za nimi nadesz�o wojsko koronne, mnogie i dobrze uzbrojone, a przede wszystkim pe�ne zapa�u. Do wieczora ca�a armia przesz�a po �wie�o zbudowanym przez pana Oskierk� mo�cie. Sapieha czeka� na kr�la z uszykowanymi jak do bitwy chor�gwiami stoj�cymi wzd�u�, jedna podle drugiej, na kszta�t niezmiernego muru, kt�rego ko�ca okiem trudno by�o dosi�gn��. Rotmistrze stali przed pu�kami, przy nich chor��owie, ka�den<a l:href="#fn343" type="note">[343]</a> z rozpuszczonym znakiem; tr�by, kot�y, krzywu�y<a l:href="#fn344" type="note">[344]</a>, b�bny i litaury<a l:href="#fn345" type="note">[345]</a> czyni�y zgie�k nieopisany. Koronne chor�gwie, w miar� jak kt�ra przesz�a, stawa�y r�wnie� naprzeciw litewskich w ordynku<a l:href="#fn346" type="note">[346]</a>; mi�dzy jednym a drugim wojskiem zosta�o na sto krok�w pustego miejsca.</p><p>Sapieha, trzymaj�c bu�aw� w r�ku, wyszed� piechot� na �w pusty majdan, za nim sz�o kilkunastu przedniejszych wojskowych i cywilnych dygnitarzy. Z drugiej strony, od wojsk koronnych, podjecha� kr�l konno na wspania�ym fryzie<a l:href="#fn347" type="note">[347]</a> podarowanym mu jeszcze w Lubowli przez pana marsza�ka Lubomirskiego, przybrany jak do bitwy w b��kitny lekki pancerz ze z�otymi rzutami, spod kt�rego wida� by�o czarny aksamitny kaftan, z wy�o�on� a� na pancerz koronkow� kryz�; tylko zamiast he�mu mia� na g�owie zwyk�y szwedzki kapelusz z czarnymi pi�rami, natomiast r�kawice bojowe i na nogach d�ugie, chrab�szczowego koloru buty, a� wysoko za kolana zachodz�ce.</p><p>Za nim jecha� nuncjusz, ksi�dz arcybiskup lwowski, ksi�dz biskup kamieniecki, ksi�dz nominat �ucki, ksi�dz Cieciszowski, pan wojewoda krakowski, pan wojewoda ruski, baron Lisola, hrabia P�ttingen, pan kasztelan kamieniecki, pose� moskiewski, pan Grodzicki, jenera� artylerii, Tyzenhauz i wielu innych. Posun�� si� Sapieha, jak ongi marsza�ek koronny, do strzemienia pa�skiego, lecz kr�l, nie czekaj�c, zeskoczy� lekko z kulbaki, podbieg� ku Sapie�e i nie rzek�szy ani s�owa, chwyci� go w obj�cia.</p><p>I chwyciwszy, trzyma� d�ugo, na oczach obu wojsk; milcza� ci�gle, jeno �zy p�yn�y mu ciurkiem po twarzy, bo oto przyciska� do piersi najwierniejszego s�ug� swego i ojczyzny, kt�ry cho� geniuszem nie dor�wna� innym, kt�ry cho� czasem pob��dzi�, przecie poczciwo�ci� wystrzeli� nad wszystkie pani�ta tej Rzeczypospolitej, w wierno�ci nigdy si� nie zawaha�, po�wi�ci� bez chwili namys�u ca�� fortun� i od pocz�tku wojny piersi za swego monarch� i sw�j kraj nadstawia�.</p><p>Litwini, kt�rzy sobie poprzednio szeptali, �e za wypuszczenie Karola spod Sandomierza i za ostatni� warszawsk� nieostro�no�� mo�e i spotkaj� pana Sapieh� wym�wki, a co najmniej zimne przyj�cie, widz�c ow� dobro� kr�lewsk�, uczynili na cze�� dobrego pana huk tak srogi, �e echo niebios�w dosi�g�o. Odpowiedzia�y im zaraz jednym grzmotem wojska kr�lewskie i przez czas jaki� nad wrzaw� kapeli, nad warczeniem b�bn�w, nad �oskotem strza��w s�ycha� by�o tylko okrzyki:</p><p>� <emphasis>Vivat Joannes Casimirus<a l:href="#fn348" type="note">[348]</a>!</emphasis></p><p>� <emphasis>Vivant</emphasis> koroniarze!</p><p>� <emphasis>Vivant</emphasis> Litwini!</p><p>Tak to oni witali si� pod Warszaw�. Dr�a�y mury, a za murami Szwedzi.</p><p>� Rykn�! jak mi B�g mi�y, rykn�! � wo�a� rozczulony Zag�oba � nie wytrzymam! Oto pan nasz! ojciec! (mo�ci panowie! ju� szlocham!) ojciec!� nasz kr�l, niedawno tu�acz od wszystkich opuszczon, a teraz� a teraz� to�e tu sto tysi�cy szabel na zawo�anie!� O Bo�e mi�osierny!� Nie mog� od �ez� Wczoraj by� tu�aczem, dzi�� cesarz niemiecki nie ma wojsk tak zacnych!</p><p>Tu otwar�y si� �luzy w oczach pana Zag�oby i pocz�� chlipa� raz po razu, nagle zwr�ci� si� do Rocha:</p><p>� Cicho b�d�! czego buczysz!</p><p>� A wuj to nie buczy? � odpar� Roch.</p><p>� Prawda, jak mi B�g mi�y, prawda!� Wstydzi�em si�, mo�ci panowie, za t� Rzeczpospolit�� Ale teraz ju� bym si� z �adn� inn� nacj� nie pomienia�!� Sto tysi�cy szabel, jak go��biowi z gard�a!� Niech to inni poka��!� B�g da� opami�tanie, B�g da�! B�g da�!�</p><p>Pan Zag�oba nie pomyli� si� o wiele, bo istotnie stan�o pod Warszaw� blisko siedmdziesi�t tysi�cy ludzi, nie licz�c dywizji pana Czarnieckiego, kt�ra jeszcze nie nadesz�a, i nie licz�c or�nej czeladzi obozowej, kt�ra w potrzebie stawa�a do sprawy, a kt�rej �my nieprzejrzane wlok�y si� za ka�dym obozem.</p><p>Po przywitaniu si� i pobie�nej lustracji wojska kr�l podzi�kowa� Sapie�y�skim, w�r�d og�lnego zapa�u, za wierne s�u�by i odjecha� do Ujazdowa, wojska za� stawa�y na pozycjach, kt�re im wyznaczono. Niekt�re chor�gwie pozosta�y na Pradze, inne rozrzuci�y si� naok� miasta. Olbrzymi tabor woz�w przeprawia� si� jeszcze do drugiego po�udnia przez Wis��.</p><p>Nazajutrz okolice miasta zabieli�y si� tak namiotami, jakoby je �niegi pokry�y. Nieprzeliczone stada koni r�a�y na przyleg�ych b�oniach. Za wojskiem ci�gn�li kupcy ormia�scy, �ydowscy i tatarscy; drugie miasto, wi�ksze i gwarniejsze od obleganego, wyros�o na r�wninie.</p><p>Szwedzi, przera�eni pierwszych dni pot�g� kr�la polskiego, nie czynili �adnych wycieczek, tak �e pan Grodzicki, jenera� artylerii, m�g� spokojnie obje�d�a� miasto i plan obl�enia uk�ada�.</p><p>Na drugi zaraz dzie� czelad� pocz�a tu i owdzie wznosi�, wedle jego konceptu, sza�ce; zaci�gano na nie tymczasem mniejsze dzia�a, wi�ksze bowiem mia�y dopiero za par� tygodni nadci�gn��.</p><p>Kr�l Jan Kazimierz pos�a� do starego Wittenberga, wzywaj�c go do poddania miasta, do z�o�enia broni, i daj�c warunki �askawe, kt�re gdy o nich dowiedziano si�, wzbudzi�y nieukontentowanie w wojsku. Szerzy� owo nieukontentowanie g��wnie pan Zag�oba, kt�ry mia� szczeg�ln� do pomienionego jenera�a nienawi��.</p><p>Wittenberg, jak �atwo by�o przewidzie�, odrzuci� warunki i postanowi� broni� si� do ostatniej kropli krwi, i raczej zagrzeba� si� w gruzach miasta ni� wyda� je w r�ce kr�lewskie. Wielo�� oblegaj�cych wojsk nie przestrasza�a go wcale, wiedzia� bowiem, �e zbytnia liczba jest raczej zawad� ni�eli pomoc� w obl�eniu. Wcze�nie te� doniesiono mu, �e w obozie kr�lewskim nie masz ani jednego obl�niczego dzia�a, podczas gdy Szwedzi mieli ich a� nadto dosy�, nie licz�c niewyczerpanych zasob�w amunicji.</p><p>Jako� by�o do przewidzenia, �e b�d� bronili si� zapami�tale. Warszawa bowiem s�u�y�a im dotychczas za sk�ad zdobyczy. Wszystkie niezmierne skarby, z�upione po zamkach, ko�cio�ach, klasztorach i miastach w ca�ej Rzeczypospolitej, przychodzi�y do stolicy, sk�d wyprawiano je partiami wod� do Prus i dalej do Szwecji. W chwili za� obecnej, gdy kraj ca�y podni�s� si� i zamki bronione przez mniejsze szwedzkie za�ogi nie zapewnia�y bezpiecze�stwa, tym bardziej nazwo�ono zdobyczy do Warszawy. Szwedzki za� �o�nierz ch�tniej po�wi�ca� �ycie ni� zdobycz. Ubogi lud, dobrawszy si� do skarb�w bogatej krainy, roz�akomi� si� tak dalece, �e �wiat nie widzia� �apczywszych drapie�nik�w. Sam kr�l rozs�awi� si� chciwo�ci�, jenera�owie szli za jego przyk�adem, a wszystkich przewy�sza� Wittenberg. Gdy o zysk chodzi�o, nie powstrzymywa� oficer�w ani honor kawalerski, ani wzgl�d na powag� stopnia. Brali, wyciskali, �upili wszystko, co si� wzi�� da�o. W samej Warszawie pu�kownicy wysokiej szar�y i szlachetnego urodzenia nie wstydzili si� sprzedawa� gorza�k� i tabak� w�asnym �o�nierzom, byle tylko napcha� kieszenie ich �o�dem.</p><p>Do zaciek�o�ci w obronie mog�o podnieca� Szwed�w i to, �e najcelniejsi ich ludzie byli na�wczas w Warszawie zamkni�ci. Wi�c naprz�d sam Wittenberg, drugi g��wny po Karolu dow�dca, a pierwszy, kt�ry wst�pi� w granice Rzeczypospolitej i do upadku j� pod Uj�ciem przywi�d�. Mia� on za to przygotowany w Szwecji tryumf, jako zdobywca. Pr�cz niego, by� w mie�cie kanclerz Oxenstierna, statysta<a l:href="#fn349" type="note">[349]</a> na ca�y �wiat s�awny, dla uczciwo�ci swej nawet przez nieprzyjaci� szanowany. Nazywano go Minerw�<a l:href="#fn350" type="note">[350]</a> kr�lewsk�, gdy� jego to radom zawdzi�cza� Karol wszystkie swe przy uk�adach zwyci�stwa. Byli tak�e jenera�owie: Wrangel m�odszy, Horn, Erskin, drugi Loewenhaupt, i mn�stwo dam szwedzkich wielkiego urodzenia, kt�re za m�ami swymi do tego kraju jako do nowej posiad�o�ci szwedzkiej przyjecha�y.</p><p>Mieli wi�c Szwedzi czego broni�. Rozumia� te� kr�l Jan Kazimierz, �e obl�enie, zw�aszcza przy braku ci�kich dzia�, b�dzie d�ugie i krwawe; rozumieli i hetmani, ale nie chcia�o my�le� o tym wojsko. Ledwie pan Grodzicki sza�ce jakie takie wysypa�, ledwie do mur�w nieco si� przysun��, ju� posz�y deputacje do kr�la od wszystkich chor�gwi, by ochotnikom do szturmu i�� pozwolono. D�ugo musia� t�umaczy� kr�l, �e szablami nie zdobywa si� fortec, nim zapa� pohamowa�.</p><p>Tymczasem posuwano, o ile mo�no�ci, roboty. Wojsko, nie mog�c i�� do szturmu, wzi�o w nich obok ciur�w udzia� gorliwy. Towarzysze spod najprzedniejszych znak�w, ba! nawet oficerowie sami, wozili taczkami ziemi�, znosili faszyn�<a l:href="#fn351" type="note">[351]</a>, pracowali przy podkopach ziemnych. Nieraz Szwedzi pr�bowali przeszkadza� robotom i dzie� jeden nie up�ywa� bez wycieczek, lecz ledwie muszkieterowie szwedzcy zdo�ali przej�� bram�, pracuj�cy przy sza�cach Polacy porzucali taczki, p�ki chrustu, �opaty, oskardy<a l:href="#fn352" type="note">[352]</a> i biegli z szablami w dym tak zaciekle, i� wycieczka z najwi�kszym po�piechem musia�a si� chroni� do twierdzy. Trup pada� przy owych starciach g�sto, fosy i majdany a� do sza�c�w zje�y�y si� mogi�ami, w kt�re chowano podczas kr�tkich zawiesze� broni poleg�ych. Wreszcie i czasu nie sta�o na grzebanie, le�a�y wi�c cia�a na wierzchu, owiewaj�c straszliwym zaduchem miasto i oblegaj�cych.</p><p>Mimo najwi�kszych trudno�ci co dzie� przekradali si� do obozu kr�lewskiego mieszczanie, donosz�c, co si� w mie�cie dzieje, i na kolanach �ebrz�c o przy�pieszenie szturmu. Szwedzi bowiem mieli jeszcze dosy� �ywno�ci, ale lud umiera� z g�odu po ulicach, �y� w n�dzy, w ucisku, pod straszliw� r�k� za�ogi. Codziennie echa donosi�y a� do obozu kr�lewskiego odg�osy strza��w muszkietowych w mie�cie i dopiero zbiegowie donosili, �e to rozstrzeliwano mieszczan podejrzanych o �yczliwo�� swemu kr�lowi. W�osy powstawa�y od opowiada� zbieg�w. M�wili, �e ca�a ludno��, chore niewiasty, nowo narodzone dzieci, starcy, wszyscy nocuj� na ulicach, bo Szwedzi powyganiali ich z dom�w, w kt�rych poprzebijano od muru do muru przej�cia, by za�oga, w razie wkroczenia wojsk kr�lewskich do miasta, chroni� si� i cofa� mog�a. Na koczownicz� ludno�� pada�y deszcze, w dnie pogodne pali�o j� s�o�ce, nocami szczypa�y ch�ody. Ognia nie wolno by�o mieszka�com pali�, nie mieli przy czym �y�ki ciep�ej strawy uwarzy�. R�ne choroby szerzy�y si� coraz bardziej i zabiera�y setki ofiar.</p><p>Kr�lowi, gdy s�ucha� tych opowiada�, p�ka�o serce, wi�c s�a� go�c�w za go�cami, by przyj�cie ci�kich dzia� przyspieszy�. Za� czas p�yn��, up�ywa�y dnie, tygodnie i pr�cz odbijania wycieczek nie mo�na by�o nic wa�niejszego przedsi�wzi��. Krzepi�a tylko oblegaj�cych my�l, �e i za�odze musi w ko�cu zabrakn�� �ywno�ci, gdy� drogi by�y tak poprzecinane, �e i mysz nie zdo�a�aby si� dosta� do fortecy. Tracili te� obl�eni z ka�dym dniem nadziej� odsieczy; owa armia pod Duglasem<a l:href="#fn353" type="note">[353]</a>, stoj�ca najbli�ej, nie tylko nie mog�a pospieszy� z ratunkiem, ale o w�asnej musia�a my�le� sk�rze, kr�l bowiem Kazimierz, maj�c a� nadto si�, zdo�a� i tamtych przyciszy�.</p><p>Pocz�to wreszcie, jeszcze przed przyj�ciem ci�kich kartaun�w<a l:href="#fn354" type="note">[354]</a>, ostrzeliwa� fortec� z mniejszych. Pan Grodzicki od strony Wis�y, sypi�c przed sob� jak kret ziemne zas�ony, przysun�� si� o sze�� krok�w do fosy i zion�� nieustannym ogniem na nieszcz�sne miasto. Przepyszny pa�ac Kazanowskich zasta� zrujnowany i nie �a�owano go, bo do zdrajcy Radziejowskiego nale�a�. Ledwie trzyma�y si� jeszcze porozszczepiane mury, �wiec�ce pustymi oknami; na wspania�e tarasy i sady pada�y dzie� i noc kule, burz�c cudne fontanny, mostki, altany, marmurowe pos�gi i p�osz�c pawie, kt�re �a�osnym wrzaskiem dawa�y zna� o swym nieszcz�snym po�o�eniu.</p><p>Pan Grodzicki sypa� ogie� i na dzwonnic� bernardy�sk� i na Bram� Krakowsk�, z tej strony bowiem postanowi� do szturmu przyst�pi�.</p><p>Tymczasem ciurowie obozowi pocz�li si� prosi�, aby im wolno by�o uderzy� na miasto, bardzo bowiem pragn�li pierwsi do skarb�w szwedzkich si� dosta�. Kr�l raz odm�wi�, lecz wreszcie pozwoli�. Kilku znacznych oficer�w podj�o si� stan�� na czele, a mi�dzy innymi i Kmicic, kt�remu nie tylko sprzykrzy�a si� bezczynno��, ale w og�le rady sobie da� nie m�g� z tej przyczyny, �e Hassling, zapad�szy w ci�k� chorob�, od kilku tygodni le�a� bez duszy i o niczym m�wi� nic nie m�g�.</p><p>Skrzykni�to si� zatem na szturm. Pan Grodzicki sprzeciwia� mu si� do ostatniej chwili, twierdz�c, �e p�ki wy�om nie zrobiony, miasto nie mo�e by� wzi�te, cho�by nie tylko ciurowie, ale sama regularna piechota posz�a do ataku. Lecz poniewa� kr�l da� ju� poprzednio pozwolenie, musia� ust�pi�.</p><p>Dnia 15 czerwca zebra�o si� oko�o sze�ciu tysi�cy obozowej czeladzi, przygotowano drabiny, p�ki chrustu, wory z piaskiem, bosaki, i pod wiecz�r t�um, zbrojny po wi�kszej cz�ci tylko w szable, pocz�� �ci�ga� si� w miejsce, gdzie podkopy i ziemne os�ony przymyka�y najbli�ej do fosy. Gdy si� ju� �ciemni�o zupe�nie, na dany znak ruszyli pacholikowie z wrzaskiem okropnym ku fosie i pocz�li j� zasypywa�. Czujni Szwedzi przyj�li ich morderczym ogniem z muszkiet�w, dzia� i bitwa zaciek�a zawrza�a na ca�ej wschodniej stronie miasta. Ciurowie pod zas�on� ciemno�ci zarzucili w mgnieniu oka fos� i kup� bez�adn� dotarli a� do mur�w. Pan Kmicic uderzy� we dwa tysi�ce na ziemny fort, kt�ry Polacy zwali �kretowiskiem�, stoj�cy w pobli�u Bramy Krakowskiej, i mimo rozpaczliwej obrony zdoby� go jednym zamachem. Za�og� rozniesiono na szablach, nikogo nie �ywi�c<a l:href="#fn355" type="note">[355]</a>. Dzia�a rozkaza� zwr�ci� pan Andrzej ku Bramie, cz�ci� za� ku dalszym murom, aby przyj�� z pomoc� i os�oni� nieco te kupy, kt�re usi�owa�y si� na nie wdrapa�.</p><p>Tym za� nie poszcz�ci�o si� w r�wnym stopniu. Pacho�kowie przystawiali drabiny i darli si� na nie tak zapami�tale, �e najbardziej �wiczona piechota nie potrafi�aby lepiej, lecz Szwedzi, sami zabezpieczeni blankami, sypali im ogie� w same twarze, spychali przygotowane kamienie i k�ody, pod kt�rych ci�arem �ama�y si� w drobne drzazgi drabiny, wreszcie piechota spycha�a szturmuj�cych z pomoc� d�ugich dzid, przeciw kt�rym szable nie mog�y nic wsk�ra�.</p><p>Przesz�o pi�ciuset co najdzielniejszej czeladzi leg�o pod murem; reszta, pod nieustaj�cym ogniem, schroni�a si� na powr�t przez fos� do polskich przykop�w.</p><p>Szturm by� odparty, ale �w forcik pozosta� w r�ku polskim. Pr�no Szwedzi walili do� przez ca�� noc z najci�szych kartaun�w; Kmicic odpowiada� im r�wnie� przez ca�� noc z tych dzia�, kt�re zdoby�. Dopiero nad ranem, gdy uczyni�o si� widno, rozbito mu je co do jednego. Wittenberg, kt�remu o �w szaniec jak o g�ow� chodzi�o, wys�a� w�wczas piechot� z rozkazem, by nie wa�y�a si� wraca�, nie odzyskawszy straty, lecz pan Grodzicki w tej�e chwili pos�a� Kmicicowi posi�ki, z pomoc� kt�rych ten nie tylko odpar� piechot�, lecz wypad� za ni� i gna� a� do Krakowskiej Bramy.</p><p>Pan Grodzicki tak by� uradowany, �e osobi�cie pobieg� do kr�la z relacj�.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � rzek�. � By�em przeciwny wczorajszej robocie, ale teraz widz�, �e nie stracona! P�ki ten szaniec by� w ich r�ku, p�ty nie mog�em nic wsk�ra� przeciw Bramie, a teraz niech jeno dzia�a ci�kie nadejd�, w jedn� noc wy�om uczyni�.</p><p>Kr�l, kt�ry by� frasobliwy, �e tylu dobrych pacho�k�w pobito, uradowa� si� s�owami pana Grodzickiego i zaraz spyta�:</p><p>� A kto tam w owym sza�cu ma komend�?</p><p>� Pan Babinicz! � odpowiedzia�o kilka g�os�w.</p><p>Kr�l w r�ce klasn��.</p><p>� Ten wsz�dy musi by� pierwszy! Mo�ci jenerale, znam ja go! Okrutnie to zaci�ty kawaler, i nie da si� wykurzy�!</p><p>� Wina by to by�a nie do odpuszczenia, mi�o�ciwy panie � odrzek� Grodzicki � gdyby�my na to pozwolili. Ju�em mu tam piechoty pos�a� i dzia�ek, bo �e go b�d� wykurza�, to b�d�! O Warszaw� chodzi! Tyle ten kawaler z�ota wart, ile sam wa�y!</p><p>� Wi�cej wart! bo to nie pierwszy i nie dziesi�ty jego post�pek! � odrzek� kr�l.</p><p>Po czym kaza� sobie poda� co duchu konia, lunet� i pojecha� patrze� na szaniec. Lecz zza dym�w wcale nie by�o go wida�, bo kilkana�cie kartaun�w zia�o na� ogniem nieustannym, rzucano we� faskule<a l:href="#fn356" type="note">[356]</a>, granaty, blachy nape�nione kartaczami<a l:href="#fn357" type="note">[357]</a>. A przecie szaniec �w le�a� tak niedaleko Bramy, �e nieledwie i strza�y muszkietowe donosi�y; tote� granaty wida� by�o doskonale, jak wylatywa�y na kszta�t ob�oczk�w w g�r� i opisuj�c �uk bardzo zgi�ty, wpada�y w ow� chmur� dymu, roztrzaskuj�c si� w niej z hukiem okropnym. Wiele pada�o a� za szaniec i te tamowa�y przyst�p posi�kom.</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego! � rzek� kr�l. � Tyzenhauz! patrz!</p><p>� Nic nie wida�, mi�o�ciwy kr�lu!</p><p>� Kupa ziemi porytej jeno zostanie! Nie mo�e inaczej by�! Tyzenhauz, wiesz, kto tam siedzi?</p><p>� Wiem, mi�o�ciwy kr�lu, Babinicz! Je�li �yw wyjdzie, b�dzie m�g� powiedzie�, �e za �ycia by� w piekle.</p><p>� Trzeba mu tam jeszcze �wie�ych ludzi podes�a�! Mo�ci jenerale!�.</p><p>� Ju� rozkazy wydane, ale trudno im doj��, bo granaty przenosz� i okrutnie g�sto z tej strony fortu padaj�.</p><p>� Ze wszystkich dzia� do mur�w mi bi�, �eby dywersj� uczyni�!</p><p>Grodzicki �cisn�� konia ostrogami i skoczy� ku sza�com. Po chwili ozwa�y si� dzia�a na ca�ej linii, a nieco p�niej wida� by�o, jak �wie�y oddzia� piechoty mazurskiej wyszed� z przykop�w i kopn�� si� biegiem ku kretowisku.</p><p>Kr�l wci�� sta� i patrzy�. Na koniec zakrzykn��:</p><p>� Godzi si� Babinicza zluzowa� w komendzie. A kto, mo�ci panowie, zechce go na ochotnika zast�pi�?</p><p>Skrzetuskich ni Wo�odyjowskiego nie by�o w tej chwili przy osobie pana, wi�c nasta�a chwila milczenia.</p><p>� Ja! � ozwa� si� nagle pan Top�r Grylewski, towarzysz lekkiego znaku imienia prymasa.</p><p>� Ja! � powt�rzy� Tyzenhauz.</p><p>� Ja! ja! ja! � ozwa�o si� zaraz kilkana�cie g�os�w.</p><p>� Kto pierwszy si� ofiarowa�, niech ten idzie! � rzek� kr�l.</p><p>Pan Top�r Grylewski prze�egna� si�, nast�pnie przechyli� do ust manierk� i skoczy�.</p><p>Kr�l sta� i patrzy� ci�gle w chmur� dym�w, kt�rymi przykryte by�o kretowisko, a kt�re ci�gn�y si� wy�ej nad nim, na kszta�t mostu, a� do samych mur�w. Poniewa� fort le�a� bli�ej Wis�y, wi�c mury miejskie g�rowa�y nad nim, i dlatego ogie� by� tak straszliwy.</p><p>Tymczasem huk dzia� zmniejszy� si� nieco, cho� granaty nie ustawa�y opisywa� �uk�w, natomiast grzechot strza��w muszkietowych rozlega� si� tak, jakby tysi�ce ch�op�w bi�o cepami w klepisko.</p><p>� Wida�, zn�w id� do ataku � rzek� Tyzenhauz. � Gdyby mniej by�o dym�w, widzieliby�my piechot�.</p><p>� Podjed�my nieco � rzek� kr�l, ruszaj�c koniem.</p><p>Za nim ruszyli inni i jad�c brzegiem Wis�y od Ujazdowa, podjechali prawie do samego Solca, a poniewa� sady pa�ac�w i klasztor�w, schodz�cych ku Wi�le, by�y jeszcze w zimie przez Szwed�w na opa� wyci�te i drzewa nie zas�ania�y widoku, mogli wi�c przekona� si� i bez lunet, �e Szwedzi istotnie zn�w ruszyli do szturmu.</p><p>� Wola�bym t� pozycj� straci� � ozwa� si� nagle kr�l � ni� �eby Babinicz mia� zgin��!</p><p>� B�g go obroni! � rzek� ksi�dz Cieciszowski.</p><p>� I pan Grodzicki nie omieszka posi�k�w pos�a�! � doda� Tyzenhauz.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� jaki� je�dziec, kt�ry zbli�a� si� ca�ym p�dem od strony miasta. Tyzenhauz, maj�c wzrok tak bystry, �e go�ym okiem lepiej widzia� ni� inni przez perspektywy<a l:href="#fn358" type="note">[358]</a>, porwa� si� na jego widok za g�ow� i krzykn��:</p><p>� Grylewski wraca! Babinicz musia� polec i fort zdobyto!</p><p>Kr�l przys�oni� oczy r�koma, tymczasem Grylewski przyskoczy�, osadzi� konia na miejscu i �api�c powietrze ustami, zawo�a�:</p><p>� Mi�o�ciwy panie!</p><p>� Co tam? zabit? � spyta� kr�l.</p><p>� Pan Babinicz powiada, �e mu tam dobrze i nie chce zast�pcy, prosi tylko, by mu je�� przys�a�, bo od rana nic w g�bie nie mieli!</p><p>� �yje zatem? � krzykn�� kr�l.</p><p>� Powiada, �e mu dobrze! � powt�rzy� pan Grylewski.</p><p>Inni za�, och�on�wszy ze zdumienia, pocz�li wo�a�:</p><p>� To fantazja kawalerska!</p><p>� To �o�nierz!</p><p>P�niej za� do pana Grylewskiego:</p><p>� A ju� potrzeba by�o zosta� i koniecznie go zluzowa�. Nie wstyd to wraca�? Tch�rz wa�ci oblecia� czy co? Lepiej si� by�o nie podejmowa�!</p><p>Na to pan Grylewski:</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Kto mi tch�rza zadaje, temu si� sprawi� na ka�dym polu, ale przed majestatem musz� si� usprawiedliwi�. By�em w samym kretowisku, czego by mo�e niejeden z ichmo�ci�w nie dokaza�, ale �w Babinicz jeszcze mi do oczu za moj� intencj� skoczy�. �Id� wa�� (powiada) do kaduka! Ja tu pracuj�, ledwo (powiada) ze sk�ry nie wylez�, i na gaw�dy nie mam czasu, a ni s�aw�, ni komend� dzieli� si� z nikim nie chc�. Dobrze mi tu (powiada) i ostan�, a wa�ci za okop ka�� wyprowadzi�! Bodaj ci� zabito! (powiada). �re� nam si� chce, a tu mi komendanta, nie straw� przysy�aj�!� Com mia� robi�, mi�o�ciwy panie! Nawet si� i humorowi jego nie dziwuj�, bo tam im r�ce od roboty opadaj�!</p><p>� A jak�e? � spyta� kr�l � utrzyma on si� tam?</p><p>� Taki straceniec! Gdzie on si� nie utrzyma! Tegom jeszcze zapomnia� powiedzie�, co mi na odchodnym krzykn��: �B�d� tu i tydzie� siedzia� i nie dam si�, bylem mia� co je��!�</p><p>� Mo�na�e tam wysiedzie�?</p><p>� Tam, mi�o�ciwy kr�lu, istny dzie� s�du! Granat pada za granatem, czerepy jako diab�y ko�o uszu �wiszcz�, ziemia w do�y powybijana, od dymu m�wi� nie mo�na! Piaskiem i darni� tak kule rzucaj�, �e co chwila trzeba si� otrz�sa�, �eby nie przysypa�o. Si�a<a l:href="#fn359" type="note">[359]</a> ich poleg�o, ale ci, co �ywi, w bruzdach na okopie le�� i p�otki sobie przed g�owami z ko��w porobili, ziemi� je umocniwszy. Bardzo starownie Szwedzi ten nasyp uczynili, a teraz przeciw nim s�u�y. Przy mnie jeszcze przysz�y piechoty pana Grodzickiego i teraz bij� si� tam na nowo.</p><p>� Skoro na mury nie mo�na, p�ki wy�omu nie ma � rzek� kr�l � to na pa�ace na Krakowskim dzi� jeszcze uderzymy; to b�dzie najlepsza dywersja.</p><p>� Okrutnie i pa�ace umocnione, prawie w fortece pozmieniane � zauwa�y� Tyzenhauz.</p><p>� Ale im z pomoc� z miasta nie pospiesz�, bo ca�� zawzi�to�� na Babinicza obracaj� � odrzek� kr�l. � Tak b�dzie, jakom tu �yw, tak b�dzie! I zaraz szturm naka��, jeno jeszcze Babinicza prze�egnam.</p><p>To rzek�szy, kr�l wzi�� z r�ki ksi�dza Cieciszowskiego z�ocisty krucyfiks, w kt�rym drzazgi krzy�a �wi�tego by�y osadzone, i podni�s�szy go do g�ry, pocz�� �egna� daleki nasyp, okryty ogniem i dymami, m�wi�c:</p><p>� Bo�e Abraham�w, Bo�e Izaak�w i Jakub�w, zmi�uj si� nad ludem Twoim i daj ratunek tym gin�cym! Amen! amen! amen!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIII</p></title><p>Nast�pi� krwawy szturm od strony Nowego �wiatu ku Krakowskiemu Przedmie�ciu, niezbyt szcz�liwy, ale o tyle skuteczny, �e odwr�ci� uwag� Szwed�w od sza�ca bronionego przez Kmicica i pozwoli� zawartej w nim za�odze nieco odetchn��. Posun�li si� jednak Polacy a� do pa�acu Kazimierowskiego, lubo<a l:href="#fn360" type="note">[360]</a> nie mogli utrzyma� owego punktu.</p><p>Z drugiej strony szturmowano do pa�acu Dani��owiczowskiego i do Gda�skiego Domu, r�wnie� bezskutecznie. Leg�o zn�w ludzi kilkaset. T� jedn� mia� kr�l pociech�, i� widzia�, �e nawet pospolite ruszenie z najwi�kszym m�stwem i po�wi�ceniem rwie si� na mury i �e po owych pr�bach, mniej wi�cej niepomy�lnych, duch nie tylko nie upad�, ale przeciwnie, umocni�a si� w wojsku pewno�� zwyci�stwa.</p><p>Lecz najpomy�lniejszym dni tych wydarzeniem by�o przybycie pana Jana Zamoyskiego i pana Czarnieckiego. Pierwszy z nich sprowadzi� piechot� bardzo doskona�� i tak ci�kie kartauny<a l:href="#fn361" type="note">[361]</a> z Zamo�cia, i� Szwedzi nie mieli w Warszawie podobnych. Drugi, obsadziwszy Duglasa w porozumieniu z panem Sapieh� cz�ci� wojsk litewskich i pospolitego ruszenia podlaskiego, nad kt�rym Skrzetuskiemu Janowi powierzono dow�dztwo, przyby� do Warszawy, aby wzi�� udzia� w szturmie jeneralnym<a l:href="#fn362" type="note">[362]</a>. Spodziewano si�, a i Czarniecki dzieli� t� wiar�, �e ten szturm b�dzie ostatnim.</p><p>Na sza�cu, zdobytym przez Kmicica, ustawiono owe dzia�a pot�ne, kt�re natychmiast pocz�y pracowa� przeciw murom i Bramie i na pocz�tek zmusi�y do milczenia granatniki szwedzkie. W�wczas sam jenera� Grodzicki zaj�� t� pozycj�, Kmicic za� powr�ci� do swych Tatar�w.</p><p>Ale nie dojecha� jeszcze do swej kwatery, gdy ju� wezwano go do Ujazdowa. Kr�l wobec ca�ego sztabu wys�awia� m�odego rycerza, nie szcz�dzi� mu pochwa� sam Czarniecki ni Sapieha, ni Lubomirski, ni hetmani koronni, on za� sta� przed nimi w podartym i zasypanym ziemi� ubraniu, na twarzy ca�kiem dymami prochowymi okopcony, niewyspany, utrudzon, lecz radosny, �e szaniec utrzyma�, na tyle pochwa� zas�u�y� i s�aw� niezmiern� u obu wojsk pozyska�.</p><p>Winszowali mu te�, mi�dzy innymi kawalerami, pan Wo�odyjowski i pan Zag�oba.</p><p>� Nie wiesz nawet, panie Andrzeju � rzek� mu ma�y rycerz � jak wielkie i u kr�la masz zachowanie. Wczoraj by�em na radzie wojennej, bo mnie pan Czarniecki wzi�� ze sob�. M�wiono o szturmie, a potem o wiadomo�ciach, kt�re w�a�nie z Litwy nadesz�y, o tamtejszej wojnie i o okrucie�stwach, jakich si� Pontus i Szwedzi dopuszczaj�. Radz� tedy, jak by tam wojn� podsyci�. Powiada Sapieha, �e najlepiej par� chor�gwi pos�a� i cz�eka, kt�ren<a l:href="#fn363" type="note">[363]</a> by umia� by� tam tym, czym pan Czarniecki by� na pocz�tku wojny w Koronie. Na to kr�l: �Taki jest tylko jeden: Babinicz.� Inni zaraz przy�wiadczyli.</p><p>� Ja na Litw�, a zw�aszcza na �mud�<a l:href="#fn364" type="note">[364]</a>, najch�tniej pojad� � odrzek� Kmicic � i sam kr�la jegomo�ci o to prosi� mia�em, czekam jeno, p�ki Warszawy nie we�miem.</p><p>� Szturm jeneralny na jutro � rzek�, zbli�aj�c si�, Zag�oba.</p><p>� Wiem, a jak si� ma Ketling?</p><p>� Kto taki? Chyba Hassling?</p><p>� Wszystko jedno, bo on ma dwa nazwiska, jako to u Angielczyk�w, Szkot�w i wielu innych nacyj obyczaj.</p><p>� Prawda � odrzek� Zag�oba � a Hiszpan to ci na ka�dy dzie� tygodnia ma inne. Powiada� mi waszmo�ci�w pacholik, �e Hassling, czyli te� �w Ketling, zdrowy; ju� przem�wi�, chodzi i gor�czka go opu�ci�a, jeno je�� co godzina wo�a.</p><p>� A wa�� to nie by�e� u niego? � pyta� Kmicic ma�ego rycerza.</p><p>� Nie by�em, bom czasu nie mia�. Kto tam przed szturmem ma g�ow� do czegokolwiek?</p><p>� To p�jd�my teraz.</p><p>� Wa�pan id� naprz�d spa� � rzek� Zag�oba.</p><p>� Prawda! prawda! Ledwie na nogach stoj�!</p><p>Jako� wr�ciwszy do siebie, poszed� pan Andrzej za t� rad�, tym bardziej �e i Hasslinga zasta� �pi�cego. Natomiast wieczorem przyszli go odwiedzi� Zag�oba z Wo�odyjowskim i zasiedli w przestronnym letniku<a l:href="#fn365" type="note">[365]</a>, kt�ry Tatarowie dla swego �bagadyra<a l:href="#fn366" type="note">[366]</a>� wznie�li. Kiemlicze mi�d im leli stary, stuletni, kt�ry kr�l Kmicicowi przys�a�, a oni popijali go ochotnie, gdy� gor�co by�o na dworze. Hassling, blady jeszcze i wyniszczony, zdawa� si� �ycie i si�y czerpa� w cennym napitku. Zag�oba j�zykiem mlaska� i pot z czo�a obciera�.</p><p>� Hej! jak tam te kartauny grzmi� � ozwa� si�, nas�uchuj�c, m�ody Szkot. � Jutro p�jdziecie do szturmu� dobrze zdrowym!� Bo�e was b�ogos�aw! Obcej krwi jestem i s�u�y�em, komum by� powinien, ale wam lepiej �ycz�! Ach, co to za mi�d! �ycie, �ycie we mnie wst�puje�</p><p>Tak m�wi�c, odrzuca� swe z�ote w�osy w ty� i oczy b��kitne wznosi� ku niebu; a twarz mia� cudn� i p� jeszcze dziecinn�. Zag�oba spogl�da� na niego z pewnym rozrzewnieniem.</p><p>� Wa�pan tak dobrze po polsku m�wisz, panie kawalerze, jak ka�dy z nas. Zosta� Polakiem, pokochaj t� nasz� ojczyzn�, a zacn� rzecz uczynisz i miodu ci nie zabraknie! O indygenat<a l:href="#fn367" type="note">[367]</a> te� �o�nierzowi nie tak u nas trudno.</p><p>Na to Hassling:</p><p>� Tym bardziej �e szlachcicem jestem. Ca�e moje nazwisko jest: Hassling-Ketling of Elgin. Rodzina moja z Anglii pochodzi, cho� w Szkocji osiad�a.</p><p>� Dalekie to s� i zamorskie kraje, a tu jako� przystojniej cz�owiekowi �y� � odpar� Zag�oba.</p><p>� Mnie te� tu dobrze!</p><p>� Ale nam �le � rzek� Kmicic, kt�ry kr�ci� si� od pocz�tku niecierpliwie na �awie � bo nam pilno s�ysze�, co w Taurogach si� dzia�o, wa�panowie za� o rodowodach rozprawiacie.</p><p>� Pytajcie mnie, b�d� odpowiada�.</p><p>� Cz�sto widywa�e� pann� Billewicz�wn�?</p><p>Po bladej twarzy Hasslinga przelecia�y rumie�ce.</p><p>� Co dzie�! � rzek�.</p><p>A pan Kmicic zaraz pocz�� na niego bystro patrze�.</p><p>� C�e� to by� taki konfident<a l:href="#fn368" type="note">[368]</a>? Czego p�oniesz? Co dzie�? Jak to co dzie�?</p><p>� Bo wiedzia�a, �em by� jej �yczliwy i us�ug jej kilka odda�em. To si� z dalszego opowiadania poka�e, a teraz trzeba od pocz�tku zacz��. Wa�panowie mo�e nie wiecie, �e nie by�em w Kiejdanach w�wczas, gdy ksi��� koniuszy przyjecha� i pann� ow� do Taurog�w wywi�z�? Ow�, dlaczego si� to sta�o, nie b�d� powtarza�, bo r�ni r�nie m�wili, to tylko powiem, i� ledwie przyjechali, wszyscy zaraz spostrzegli, �e ksi��� okrutnie zakochany.</p><p>� Bodaj go B�g skara�! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>� Nasta�y zabawy, jakich przedtem nie bywa�o, a gonitwy do pier�cienia i turnieje. My�la�by kto, �e najspokojniejsze czasy, a tu co dzie� listy biega�y, przyje�d�ali pos�owie od elektora, od ksi�cia Janusza. Wiedzieli�my, �e ksi��� Janusz, przez pana Sapieh� i konfederat�w przyci�ni�ty, o ratunek na mi�osierdzie boskie b�aga, bo mu zguba grozi. My nic! Na granicy elektorskiej gotowe wojska stoj�, kapitanowie z zaci�gami nadchodz�, ale w pomoc nie idziem, bo ksi�ciu od panny niesporo.</p><p>� To dlatego Bogus�aw bratu z pomoc� nie przychodzi�? � ozwa� si� Zag�oba.</p><p>� Tak jest. To� samo m�wi� Paterson i wszyscy osoby jego najbli�si. Niekt�rzy sarkali na to, inni radzi byli, �e Radziwi��owie zgin�. Sakowicz za ksi�cia sprawy publiczne odrabia� i na listy odpowiada�, i z pos�ami si� naradza�, ksi��� za� jedynie na to koncept wysila�, �eby u�o�y� jakow�� zabaw� albo konn� kawalkad�, albo polowanie. Pieni�dzmi � on, sk�piec � na wszystkie strony sypa�, lasy kaza� na mile ca�e wycina�, by panna z okien mia�a prospekt<a l:href="#fn369" type="note">[369]</a> lepszy, s�owem, �e naprawd� kwiaty jej pod nogi sypa� i tak j� przyjmowa�, �e gdyby by�a kr�lewn� szwedzk�, nic by lepszego nie wymy�li�. �a�owa�o j� z tego powodu wielu, bo m�wiono: �Wszystko to na jej zgub�, o�eni� si� ksi��� nie o�eni, a niech j� jeno za serce chwyci, to j�, dok�d chce, doprowadzi.� Ale� si� pokaza�o, �e to nie taka panna, kt�r� by mo�na doprowadzi� tam, gdzie cnota nie chodzi. Oho!</p><p>� A co? � zawo�a�, zrywaj�c si�, Kmicic. � Wiem ci ja to lepiej od innych!</p><p>� Jak�e panna Billewicz�wna owe kr�lewskie ho�dy przyjmowa�a? � spyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Z pocz�tku z uprzejm� twarz�, lubo<a l:href="#fn370" type="note">[370]</a> by�o wida� po niej, �e jakowy� �al w sercu nosi. Bywa�a na �owach, na maszkarach i kawalkadach, i turniejach, my�l�c pono�, �e to zwyk�y dworski u ksi�cia obyczaj. Ale� wpr�dce si� spostrzeg�a, �e to wszystko dla niej. Raz si� trafi�o, �e ksi���, wysiliwszy ju� koncept na rozmaite widowiska, zapragn�� pannie konterfekt<a l:href="#fn371" type="note">[371]</a> wojny pokaza�: zapalono tedy osad� blisko Taurog�w, piechota broni�a, ksi��� szturmowa�. Oczywi�cie wiktori� wielk� odni�s�, po kt�rej, syt chwa�y, upad�, jak powiadaj�, pannie do n�g i o wzajemno�� w afektach prosi�. Nie wiadomo, co jej tam <emphasis>proposuit</emphasis><a l:href="#fn372" type="note">[372]</a>, ale od tej pory sko�czy�a si� ich amicycja<a l:href="#fn373" type="note">[373]</a>. Ona pocz�a si� stryja swego, pana miecznika rosie�skiego, dzie� i noc za r�kaw trzyma�, ksi��� za��</p><p>� Pocz�� jej grozi�? � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>� Gdzie tam! Za greckiego pasterza si� przebiera�, za Philemona; umy�lni kurierowie latali do Kr�lewca po modeliusze pasterskich stroj�w, po wst�gi i peruki. On desperacj� udawa�, pod jej oknami chodzi� i na lutni grywa�. A tu powiem wa�panom, co rzetelnie my�l�: kat to by� na cnot� panien zawzi�ty i �mia�o mo�na o nim rzec, co w naszej ojczy�nie o podobnych ludziach m�wi�: �e jego westchnienia niejeden panie�ski �agiel wyd�y, ale tym razem naprawd� si� zakocha�, co i nie dziwota, bo panna wi�cej boginie ni�li mieszkanki ziemskiego pado�u przypomina.</p><p>Tu Hassling zarumieni� si� znowu, lecz pan Andrzej tego nie spostrzeg�, bo chwyciwszy si� z zadowolenia i dumy w boki, spogl�da� w�a�nie tryumfuj�cym wzrokiem na Zag�ob� i Wo�odyjowskiego.</p><p>� Znamy j�, wykapana Diana<a l:href="#fn374" type="note">[374]</a>, jeno jej miesi�ca<a l:href="#fn375" type="note">[375]</a> we w�osach brak! � rzek� ma�y rycerz.</p><p>� Co to Diana?! W�asne psy by na Dian� wy�y, gdyby j� ujrza�y! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>� Dlategom rzek�: �nie dziwota� � odpowiedzia� Hassling.</p><p>� Dobrze! Jeno za t� niedziwot� ma�ym ogniem bym go przypala�; za t� niedziwot� hufnalami bym go podku� kaza��</p><p>� Daj wa�pan spok�j! � przerwa� Zag�oba � pierw go dosta�, potem b�dziesz wydziwia�, teraz zasi� daj temu kawalerowi m�wi�.</p><p>� Nieraz trzyma�em wart� przed komnat�, w kt�rej sypia� � m�wi� dalej Hassling � i wiem, jako si� na �o�u przewraca�, a wzdycha�, a gada� do siebie, a sycza� jako z b�lu, tak go widocznie ��dze piek�y. Zmieni� si� okrutnie, wysech�; mo�e te� go ta choroba ju� nurtowa�a, w kt�r� p�niej zapad�. Tymczasem rozlecia�y si� po ca�ym dworze wie�ci, i� ksi��� tak dalece si� zapami�ta�, �e si� chce �eni�. Dosz�o to i do ksi�nej Januszowej, kt�ra z ksi�niczk� w Taurogach mieszka�a. Zacz�y si� gniewy a kwasy, bo jak wa�pa�stwu wiadomo, mia� Bogus�aw, wedle uk�adu, po�lubi� ksi�niczk� Janusz�wn�<a l:href="#fn376" type="note">[376]</a>, byle do lat dosz�a. Lecz on o wszystkim ju� zapomnia�, tak mia� przeszyte serce. Ksi�na Januszowa, wpad�szy w pasj�, pojecha�a z c�rk�<a l:href="#fn377" type="note">[377]</a> do Kurlandii, on za� o�wiadczy� si� o pann� Billewicz�wn� tego samego wieczora.</p><p>� O�wiadczy� si�?! � zawo�ali ze zdumieniem Zag�oba, Kmicic i Wo�odyjowski.</p><p>� Tak! Naprz�d panu miecznikowi rosie�skiemu, kt�ry nie mniej od waszmo�ci�w by� zdumion i uszom w�asnym wierzy� nie chcia�, ale uwierzywszy wreszcie, z rado�ci ledwie si� posiada�, bo� to dla ca�ego domu Billewicz�w splendor niema�y z Radziwi��ami si� po��czy�; wprawdzie powiada� Paterson, �e i tak koligacja jaka� jest, ale dawna i zapomniana.</p><p>� Powiadaj dalej! � ozwa� si�, dr��c z niecierpliwo�ci, Kmicic.</p><p>� Obaj tedy ruszyli do panny z ca�� ostentacj�, jaka w takich razach we zwyczaju. Ca�y dw�r a� si� trz�s�. Przysz�y z�e wie�ci od ksi�cia Janusza, Sakowicz jeden je przeczyta�, zreszt� nikt na nie nie zwa�a� ani te� na Sakowicza, bo by� tego czasu wypad� z �aski za to, �e ma��e�stwo perswadowa�. A u nas jedni m�wili, �e to nie pierwszyzna si� Radziwi��om ze szlachciankami �eni�, �e w tej Rzeczypospolitej wszystka szlachta r�wna, a billewiczowski dom rzymskich czas�w si�ga. I to m�wili ci, kt�rzy ju� sobie chcieli �aski przysz�ej pani zarobi�. Inni twierdzili, �e to tylko fortel ksi�cia, aby do wi�kszej przyj�� z pann� konfidencji (jako to mi�dzy narzeczonymi niejedno uchodzi) i przy sposobno�ci kwiat dziewictwa uszczkn��.</p><p>� Pewnie to by�o! Nic innego! � ozwa� si� pan Zag�oba.</p><p>� I ja tak mniemam � rzek� Hassling � ale s�uchajcie dalej. Gdy tak mi�dzy sob� na dworze deliberujem, nagle jak grom rozchodzi si�, �e panna przeci�a w�tpliwo�ci jak szabl�, bo odm�wi�a wprost.</p><p>� Bo�e jej b�ogos�aw! � krzykn�� Kmicic.</p><p>� Odm�wi�a tedy wprost! � m�wi� dalej Hassling. � Do�� by�o spojrze� na ksi�cia, by to pozna�. On, kt�remu ksi�niczki ulega�y, nie znosi� oporu i ma�o nie oszala�. Niebezpiecznie mu si� by�o pokazywa�. Wiedzieli�my wszyscy, �e tak d�ugo nie pozostanie i �e ksi��� pr�dzej, p�niej si�y u�yje. Jako� porwano na drugi dzie� pana miecznika i osadzono w Tyl�y, ju� za granic� elektorsk�. Tego� dnia panna ub�aga�a oficera trzymaj�cego stra� przed jej drzwiami, �e jej kr�cic� nabit� da�. Oficer jej tego nie odm�wi�, bo szlachcicem i honorowym cz�ekiem b�d�c, czu� lito�� dla nieszcz�� damy, a uwielbienie dla jej urody i sta�o�ci.</p><p>� Kto �w oficer? � zawo�a� Kmicie.</p><p>� Ja! � odrzek� sucho Hassling.</p><p>Pan Andrzej porwa� go tak w ramiona, �e m�ody Szkot, s�abym jeszcze b�d�c, krzykn�� z b�lu.</p><p>� Nic to! � zawo�a� Kmicic. � Nie jeste� je�cem, jeste� moim bratem, przyjacielem! M�w, czego chcesz? Na Boga, powiadaj, czego chcesz?</p><p>� Spocz�� chwil�! � odrzek�, dysz�c, Hassling.</p><p>I umilk�, �ciska� tylko r�ce, kt�re mu podawali Wo�odyjowski i Zag�oba, na koniec sam widz�c, �e wszyscy p�on� z ciekawo�ci, m�wi� dalej:</p><p>� Ostrzeg�em j� te�, o czym wszyscy wiedzieli, �e medyk ksi���cy przygotowywa� jakie� bezoary<a l:href="#fn378" type="note">[378]</a> i dekokta<a l:href="#fn379" type="note">[379]</a> odurzaj�ce. Tymczasem obawy okaza�y si� p�onne, bo wmiesza� si� do sprawy Pan B�g. Ten, tkn�wszy ksi�cia palcem, obali� go na �o�e bole�ci i miesi�c trzyma�. Dziw, mo�ci panowie, ale pad� tak, jakby go kos� z n�g �ci�to, tego samego dnia, gdy mia� na cnot� tej panienki nast�pi�. R�ka bo�a, m�wi�, nic wi�cej! Sam on to pomy�la� i zl�k� si�, mo�e te� w chorobie wypali�y si� w nim ��dze, a mo�e czeka� na odzyskanie si�, do��, �e przyszed�szy do siebie, da� jej spok�j, a nawet miecznika z Tyl�y dozwoli� sprowadzi�. Co prawda, to opu�ci�a go choroba ob�o�na, ale nie febra, kt�ra do tej pory pono� go gn�bi. Co prawda tak�e, to wkr�tce po opuszczeniu �o�a na wypraw� ow� musia� i�� pod Tykocin, w kt�rej kl�ska go spotka�a. Wr�ci� z febr� jeszcze wi�ksz�, za czym elektor przywo�a� go do siebie, a tymczasem w Taurogach zasz�a taka zmiana, o kt�rej i dziwnie, i �mieszno powiada�, do��, �e ksi��� nie mo�e tam ju� na wierno�� �adnego oficera ani dworzanina liczy�, chyba na bardzo starych, kt�rzy niedowidz� i niedos�ysz�, zatem i nie dopilnuj�.</p><p>� C� si� takiego sta�o? � spyta� Zag�oba.</p><p>� W czasie tykoci�skiej wyprawy porwano, jeszcze przed janowsk� kl�sk�, niejak� pann� Ann� Borzobohat�-Krasie�sk� i przys�ano j� do Taurog�w.</p><p>� Masz babo placek! � zawo�a� Zag�oba.</p><p>A pan Wo�odyjowski pocz�� oczyma mruga� i srodze w�sikami rusza�, wreszcie rzek�:</p><p>� Panie kawalerze, nie powiadaj o niej jeno nic z�ego, bo po wyzdrowieniu ze mn� mia�by� do czynienia.</p><p>� Cho�bym chcia�, nie mog� nic z�ego o niej powiedzie�, ale je�li to waszej mo�ci narzeczona, to powiem, �e jej �le pilnujesz, a je�li krewna, to zbyt j� dobrze znasz, aby� temu, co powiem, mia� negowa�; do��, �e w tydzie� rozkocha�a ta panna w sobie wszystkich w czambu�, starszych i m�odszych, niczym innym, jeno oczu strzy�eniem z dodatkiem jakich� sztuk czarodziejskich, z kt�rych ju� relacji zda� nie mog�.</p><p>� Ona! W piekle bym j� po tym pozna�! � mrukn�� Wo�odyjowski.</p><p>� Dziwna rzecz! � m�wi� Hassling. � Przecie� panna Billewicz�wna dor�wnywa tamtej urod�, ale taka w niej powaga i nieprzyst�pno��, jakby w jakowej ksieni<a l:href="#fn380" type="note">[380]</a>, �e cz�ek, admiruj�c i wielbi�c, nie �mie nawet i oczu podnie��, a c� dopiero jakow�� nadziej� powzi��. Sami przyznacie, �e bywaj� r�ne panny: jedne jako staro�ytne westalki<a l:href="#fn381" type="note">[381]</a>, drugie � co to ledwie spojrzysz, ju� chcia�by��</p><p>� Mo�ci panie! � rzek� gro�nie pan Micha�.</p><p>� Nie bzdycz si�, panie Michale, bo prawd� powiada! � rzek� Zag�oba. � Sam przy niej nogami przebierasz jako m�ody kurek i oczy ci bielmem zachodz�, a �e ba�amutna, wszyscy wiemy i ty ma�o sto razy to m�wi�e�.</p><p>� Porzu�my t� materi� � rzek� Hassling. � Chcia�em tylko wa�panom wyt�umaczy�, dlaczego w pannie Billewicz�wnie zakochali si� niekt�rzy tylko, prawdziwie niezr�wnan� jej doskona�o�� oceni� zdolni (tu zarumieni� si� zn�w Hassling), a w pannie Borzobohatej niemal wszyscy. Jak mi B�g mi�y, �miech bra�, bo zupe�nie tak by�o, jakby jakowa� zaraza pad�a na serca. A zwad, a pojedynk�w namno�y�o si� w mgnieniu oka. I o co? Po co? Bo i to trzeba wiedzie�, �e nie masz takiego, kt�ry by si� wzajemnym afektem tej panienki m�g� pochlubi�, w to tylko ka�dy �lepo wierzy, �e pr�dzej p�niej on jeden co� wsk�ra.</p><p>� Ona, jakoby j� malowa�! � mrukn�� zn�w Wo�odyjowski.</p><p>� Za to obie panienki pokocha�y si� okrutnie � m�wi� dalej Hassling � jedna bez drugiej krokiem nie ruszy, �e za� panna Borzobohata rz�dzi, jak sama chce, w Taurogach�</p><p>� Jak to? � przerwa� ma�y rycerz.</p><p>� Bo rz�dzi wszystkimi. Sakowicz na wypraw� teraz nie pojecha�, taki rozkochany, a Sakowicz pan absolutny we wszystkich ksi���cych posiad�o�ciach. Przez niego rz�dzi panna Anna.</p><p>� Taki� on rozkochany? � spyta� zn�w Wo�odyjowski.</p><p>� I najbardziej sobie dufa, bo to cz�ek sam przez si� bardzo mo�ny.</p><p>� A zowie si� Sakowicz?</p><p>� Wasza mo�� chcesz go, widz�, dobrze zapami�ta�?</p><p>� I� zapewne! � odrzek� niby niedbale Wo�odyjowski, ale tak przy tym z�owrogo w�sikami ruszy�, �e Zag�ob� ciarki przesz�y.</p><p>� Ow� to tylko chcia�em doda� � rzek� Hassling � �e gdyby panna Borzobohata kaza�a Sakowiczowi, by ksi�cia zdradzi�, a jej i towarzyszce ucieczk� u�atwi�, my�l�, �e uczyni�by to bez wahania; ale o ile wiem, woli to ona za plecami Sakowicza czyni�, mo�e na z�o�� mu� kto wie� do��, �e zwierzy� mi si� jeden oficer, rodak m�j (tylko niekatolik), �e tam ju� ca�y wyjazd pana miecznika z pannami u�o�ony, oficerowie do spisku wci�gni�ci� �e to ma wkr�tce nast�pi�</p><p>Tu Hassling pocz�� oddycha� ci�ko, bo si� zm�czy� i resztkami si� goni�.</p><p>� I to jest najwa�niejsza rzecz, jak� mia�em wa�panom powiedzie�! � doda� pospiesznie.</p><p>Wo�odyjowski i Kmicic a� za g�owy si� porwali.</p><p>� Dok�d maj� ucieka�?</p><p>� Do puszcz i puszczami si� do Bia�owie�y przebiera� Tchu mi brak!�</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie ordynansa sapie�y�skiego, kt�ry wr�czy� Wo�odyjowskiemu i Kmicicowi po �wiartce papieru z�o�onej we czworo. Ledwo rozwin�� swoj� Wo�odyjowski, wnet ozwa� si�:</p><p>� Rozkaz, by ju� stanowiska do jutrzejszej roboty zajmowa�.</p><p>� S�yszycie, jak kartauny rycz�? � zawo�a� Zag�oba.</p><p>� No, jutro! jutro!</p><p>� Uf! gor�co! � rzek� pan Zag�oba. � Z�y dzie� do szturmu� Niech licho porwie takie upa�y. Matko Boska� Niejeden przecie jutro mimo upa�u ostygnie, ale nie ci, nie ci, kt�rzy si� Tobie polecaj�, Patronko nasza� Ale� grzmi� dzia�a!� Za starym ju� do szturm�w� otwarte pole co innego.</p><p>Wtem nowy oficer ukaza� si� we drzwiach.</p><p>� Jest li tu jegomo�� pan Zag�oba? � spyta�.</p><p>� Jestem!</p><p>� Z rozkazu kr�la mi�o�ciwego masz wa�pan jutro zostawa� przy jego osobie.</p><p>� Ha! chc� mnie od szturmu zachowa�, bo wiedz�, �e stary pierwszy ruszy, niech jeno tr�by zagrzmi�. Dobry pan, pami�tny, nie chcia�bym go zmartwi�, ale czy wytrzymam, nie wiem, bo jak mnie ochota zeprze, tedy o niczym nie pami�tam i prosto w dym wal� Taka ju� natura!� Dobry pan!� S�yszycie, ju� i tr�bki przez munsztuk graj�<a l:href="#fn382" type="note">[382]</a>, by ka�dy na stanowisko rusza�. No! jutro! jutro� B�dzie mia� i �wi�ty Piotr robot�; ju� ksi��ki przygotowywa� musi� W piekle tak�e dla Szwed�w kot�y ze �wie�� smo�� na k�piel nastawili� Uf! uf! jutro!�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIV</p></title><p>Dnia 1 lipca, mi�dzy Pow�zkami a osad� nazwan� p�niej Marymontem, odby�a si� wielka msza polowa, kt�rej dziesi�� tysi�cy ludzi wojsk kwarcianych s�ucha�o w skupieniu ducha. Kr�l �lub uczyni�, �e w razie zwyci�stwa ko�ci� Naj�wi�tszej Pannie wystawi. �lubowali za jego przyk�adem, ka�dy wedle mo�no�ci, dygnitarze, hetmani, rycerstwo, nawet pro�ci �o�nierze, gdy� �w dzie� mia� by� dniem ostatecznego szturmu.</p><p>Po sko�czeniu mszy ruszy� ka�dy z wodz�w do swojej komendy. Wi�c pan Sapieha stan�� naprzeciw ko�cio�a �wi�tego Ducha, kt�ry w�wczas za murami le�a�, ale �e by� do nich kluczem, zosta� zatem pot�nie przez Szwed�w umocnion i wojskiem nale�ycie obsadzony. Pan Czarniecki mia� Gda�skiego Domu dobywa�, tylna bowiem �ciana tej budowli stanowi�a cz�� obwodowego muru, i przebiwszy go, mo�na si� by�o dosta� do miasta. Piotr Opali�ski, wojewoda podlaski, z Wielkopolany<a l:href="#fn383" type="note">[383]</a> i Mazurami od Krakowskiego i Wis�y zmierza�. Kwarciane pu�ki tkwi�y naprzeciw Bramy Nowomiejskiej. Luda by�o tyle, �e niemal wi�cej ni�li przyst�pu do mur�w; ca�a p�aszczyzna, wszystkie okoliczne podmiejskie wioski i b�onia zalane zosta�y morzem ludzkim, za kt�rym biela�y namioty, za namiotami wozy, a� hen! wzrok gubi� si� w sinym oddaleniu, nim kra�ca tego mrowiska si�gn�� zdo�a�.</p><p>Zast�py owe sta�y w zupe�nej gotowo�ci, z broni� podan� ju� naprz�d i wysuni�t� do biegu nog�, gotowe w ka�dej chwili rzuci� si� ku wy�omom uczynionym przez dzia�a wielkiego kalibru, a zw�aszcza przez ci�kie kartauny<a l:href="#fn384" type="note">[384]</a> zamojskie. Dzia�a nie ustawa�y gra� ani na moment, szturm za� zw��czy� si� tylko dlatego, �e czekano ostatecznej odpowiedzi Wittenberga<a l:href="#fn385" type="note">[385]</a> na list, kt�ry kanclerz wielki Koryci�ski mu pos�a�. Lecz gdy ko�o po�udnia przyjecha� oficer z odpowiedzi� odmown�, zagrzmia�y naok� miasta z�owieszcze tr�by i szturm si� rozpocz��.</p><p>Wojska koronne pod hetmanami, czarniecczykowie, pu�ki kr�lewskie, piesze regimenta pana Zamoyskiego, Litwini spod Sapiehy i zast�py pospolitego ruszenia rzuci�y si� jak wezbrana fala ku murom. Az mur�w wykwit�y ku nim smugi bia�ego dymu i rzuty p�omienia: wielkie dzia�a, hakownice<a l:href="#fn386" type="note">[386]</a>, organki<a l:href="#fn387" type="note">[387]</a>, muszkiety zagrzmia�y naraz; ziemia wstrz�s�a si� w posadach. Kule miesi�y t� ci�b� ludzk�, ora�y w niej bruzdy d�ugie, lecz ona bieg�a naprz�d i dar�a si� ku twierdzy, nie zwa�aj�c na ogie� i �mier�. Ob�oki dym�w prochowych s�o�ce zakry�y.</p><p>Uderzy� tedy ka�dy zapami�tale tam, gdzie mu by�o najbli�ej, wi�c hetmani od Nowomiejskiej Bramy, Czarniecki na Gda�ski Dom, pan Sapieha z Litw� na ko�ci� �wi�tego Ducha, a Mazury i Wielkopolanie od Krakowskiego Przedmie�cia i Wis�y.</p><p>Tym za� ostatnim wypad�a najci�sza robota, wszystkie bowiem pa�ace i domy wzd�u� Krakowskiego Przedmie�cia zmienione by�y na twierdze. Lecz dnia tego ogarn�a Mazur�w taka zaciek�o�� bojowa, �e zap�dowi ich nic si� oprze� nie mog�o. Brali wi�c szturmem dom po domu, pa�ac po pa�acu, bili si� w oknach, we drzwiach, na schodach; wycinali w pie� za�ogi.</p><p>Po zdobyciu jednego domostwa, nim krew przysch�a im na r�kach i twarzach, ju� rzucali si� na drugie i zn�w rozpala�a si� r�czna bitwa, i zn�w biegli dalej. Towarzystwo sz�o na wy�cigi z pospolitym ruszeniem, pospolite ruszenie z piechot�. Kazano im, by id�c do szturmu, nie�li przed sob� snopy niedojrza�ego jeszcze zbo�a, kt�re mia�y ich od kul zas�ania�, lecz oni w zapale i uniesieniu bojowym porzucali wszystkie zas�ony, biegn�c z go�� piersi�. W�r�d krwawej bitwy wzi�to kaplic� car�w Szujskich i wspania�y pa�as Komecpolskich. Wygnieciono Szwed�w co do jednego w pomniejszych budowlach, w magnackich stajniach, w ogrodach schodz�cych ku Wi�le. Bli�ej pa�acu Kazanowskich piechota pr�bowa�a postawi� czo�o w ulicy i posi�kowana z mur�w pa�acu, z ko�cio�a i dzwonnicy bernardy�skiej, zmienionych na pot�n� twierdz�, przyj�a rz�sistym ogniem napastnik�w.</p><p>Lecz grad kul nie wstrzyma� ich ani na chwil� i szlachta z okrzykiem: �G�r� Mazury!�, rzuci�a si� z szablami w �rodek czworoboku; za nimi wpad�a piechota �anowa<a l:href="#fn388" type="note">[388]</a>, czelad� zbrojna w dr�gi, oskardy, siekiery. Czworobok rozbito w mgnieniu oka i pocz�to ci��. Swoi i nieprzyjaciele zmieszali si� tak, �e utworzyli jeden k��b olbrzymi, kt�ry mi�dzy pa�acem Kazanowskich, domem Radziejowskiego a Bram� Krakowsk� wi� si�, targa� i przewala� we krwi w�asnej.</p><p>Lecz coraz nowe zast�py krwi� dysz�cych wojownik�w nap�ywa�y, niby spieniona rzeka, od strony Krakowskiego. Wyci�to wreszcie w pie� piechot� i rozpocz�� si� �w s�awny szturm do pa�acu Kazanowskich i jednocze�nie do Bernardyn�w, kt�ry w znacznej cz�ci o losach bitwy rozstrzygn��.</p><p>Pan Zag�oba wzi�� w nim udzia�, myli� si� bowiem dnia wczorajszego s�dz�c, �e kr�l wzywa go do swej osoby jedynie dla asystencji. Przeciwnie bowiem: powierzono mu, jako ws�awionemu i do�wiadczonemu wojownikowi, komend� nad czeladzi�, kt�ra na ochotnika razem z kwart� i pospolitakami z tej strony mia�a do szturmu ruszy�. Chcia� by� wprawdzie pan Zag�oba i�� z ni� w odwodzie i kontentowa� si� zajmowaniem zdobytych ju� poprzednio pa�ac�w, lecz gdy zaraz na pocz�tku wszyscy, id�c na prze�cigi, pomieszali si� ze sob� zupe�nie, porwa� i jego pr�d ludzki. On za� poszed�, bo jakkolwiek wielk� wzi�� od natury w udziale przezorno�� i wola�, gdzie by�o mo�na, �ywota na szwank nie wystawia�, tak si� ju� mimo woli od tylu lat wezwyczai� do bitew, w tylu okropnych by� rzeziach, �e gdy konieczno�� wypad�a, stawa� z innymi, a nawet lepiej od innych, bo z desperacj� i w�ciek�o�ci� w m�nym sercu.</p><p>Tak i obecnie znalaz� si� pod bram� pa�acu Kazanowskich, a raczej w piekle, kt�re pod ow� bram� wrza�o straszliwie, zatem w�r�d wiru, gor�ca, t�oku, gradu kul, ognia, dymu, j�k�w ludzkich i krzyk�w. Tysi�ce siekier, oskard�w, ratyszcz wali�o w bram�; tysi�ce ramion m�skich par�o i targa�o j� w�ciekle; jedni padali, jakoby piorunami ra�eni, drudzy pchali si� na ich miejsce, deptali po ich trupach i dobijali si� do wn�trza, jakby umy�lnie szukaj�c �mierci. Nikt nigdy nie widzia� i nie pami�ta� uporczywszej obrony, ale i uporczywszego szturmowania. Z wy�szych pi�tr nad bram� sypa�y si� kule, la�a si� smo�a, lecz ci, kt�rzy byli pod ogniem, gdyby nawet byli chcieli, nie mogli ust�pi�, tak popychano ich z zewn�trz. Widzia�e� pojedynczych ludzi mokrych od potu, czarnych od prochu, ze �ci�ni�tymi z�bami i zdzicza�ymi oczyma, wal�cych w bram� belkami tak wielkimi, �e w zwyczajnym czasie zaledwie trzech t�gich ch�op�w w�adn�� by nimi zdo�a�o. Tak uniesienie troi�o si�y. Szturmowano jednocze�nie do wszystkich okien, przystawiano drabiny do g�rnych pi�tr, wyr�bywano kraty w murach. A przecie� z owych krat, z okien, z otwor�w wyci�tych w �cianach stercza�y rury muszkiet�w, kt�re ani chwili nie przestawa�y dymi�. Lecz takie wreszcie wzbi�y si� dymy, taka wsta�a kurzawa, �e przy jasnym dniu s�onecznym szturmuj�cy zaledwie mogli si� rozpozna�. Mimo to walki nie zaniechali, owszem, tym bardziej darli si� na drabiny, tym zacieklej �upali bram�, �e wrzaski od ko�cio�a Bernardyn�w zwiastowa�y, i� tam inne watahy szturmuj� z r�wn� energi�.</p><p>Wtem Zag�oba krzykn�� g�osem tak dono�nym, ze us�yszano go w�r�d zgie�ku i wystrza��w:</p><p>� Puszk� z prochem pod bram�!</p><p>Podano mu j� w mgnieniu oka, on za� kaza� zaraz r�ba� w�sk� dziur� u samego spodu wrzeci�dz�w<a l:href="#fn389" type="note">[389]</a>, tak w�sk�, aby tylko puszka w ni� si� zmie�ci�a. Gdy wesz�a, pan Zag�oba sam ni� siarkow� zapali�, po czym zakomenderowa�:</p><p>� Na boki! Pod �ciany!</p><p>Stoj�cy bli�ej umkn�li si� na obie strony ku tym, kt�rzy drabiny przystawiali do dalszych okien, i nasta�a chwila oczekiwania.</p><p>Po czym �oskot ogromny wstrz�sn�� powietrzem i nowe k��by dymu podnios�y si� ku g�rze. Skoczy� pan Zag�oba na powr�t ze swoimi lud�mi; spojrz�: wybuch nie rozni�s� wprawdzie bramy w drobne szcz�tki, ale wyrwa� zawias� z prawej strony, od�upa� par� pot�nych bierwion ju� podr�banych, skr�ci� antab� i ca�� jedn� po�ow� odepchn�� w dolnej cz�ci w g��b sieni, tak i� utworzy�o si� wej�cie, przez kt�re t�gi nawet cz�owiek �atwo m�g� si� przecisn��.</p><p>Wnet zaostrzone ko�y, topory i siekiery pocz�y bi� gwa�townie w nadw�tlon� wierzej�, setki ramion podpar�y j� z wysileniem, da� si� s�ysze� trzask przera�liwy i ca�a jedna po�a� run�a, odkrywaj�c g��b ciemnej sieni.</p><p>W ciemno�ci owej wnet b�ys�y wystrza�y muszkiet�w, lecz rzeka ludzka run�a wy�omem z niepohamowanym p�dem � pa�ac by� zdobyty.</p><p>Jednocze�nie wdarto si� i przez okna i rozpocz�a si� straszliwa bitwa na bia�� bro� wewn�trz pa�acu. Zdobywano komnat� po komnacie, korytarz po korytarzu, pi�tro po pi�trze. Mury by�y ju� poprzednio tak porozszczepiane i nadw�tlone, �e pu�apy w kilku pokojach zapad�y si� z �oskotem, pokrywaj�c gruzami Polak�w i Szwed�w. Lecz Mazury szli jak po�ar, wnikali wsz�dzie, wal�c o�nikami<a l:href="#fn390" type="note">[390]</a>, siek�c, bod�c. Nikt ze Szwed�w nie prosi� pardonu, ale go te� i nie dawano. W niekt�rych korytarzach i przej�ciach trupy ludzkie tak zawali�y drog�, �e Szwedzi porobili z nich sobie barykady, napastnicy za� wyw��czyli je za nogi, za w�osy i wyrzucali przez okna. Krew p�yn�a strugami po schodach. Gromady Szwed�w broni�y si� jeszcze tu i owdzie, odbijaj�c mdlej�cymi r�koma w�ciek�e razy szturmuj�cych. Krew zalewa�a im twarze, oczy zachodzi�y ciemno�ci�, niejeden osun�� si� ju� na kolana, a jeszcze walczy�; parci ze wszystkich stron, duszeni przez t�um przeciwnik�w, umierali w milczeniu Skandynawowie, zgodnie ze sw� s�aw�, jak na �o�nierzy przysta�o. Kamienne figury b�stw i dawnych bohater�w, zbryzgane krwi�, patrzy�y martw� �renic� na t� �mier�.</p><p>Roch Kowalski szala� g��wnie na g�rze, pan Zag�oba za� rzuci� si� ze swoim oddzia�em na tarasy i wysiek�szy broni�cych si� tam piechur�w, wpad� z taras�w do owych cudnych sad�w, w ca�ej Europie s�awnych. Drzewa by�y ju� w nich wyci�te, kosztowne krzewy poniszczone przez polskie kule, fontanny pogruchotane, ziemia poorana przez granaty, s�owem, wsz�dy pustka i zniszczenie, cho� Szwedzi nie przyk�adali do niego swej drapie�nej r�ki, przez wzgl�d na osob� Radziejowskiego. Obecnie b�j i tam zawrza� srogi, lecz trwa� tylko chwil�, bo ju� s�aby dawali op�r Szwedzi. To� wyci�to ich pod osobistym pana Zag�oby dow�dztwem, za czym �o�nierze rozbiegli si� po sadach i ca�ym pa�acu za zdobycz�.</p><p>A pan Zag�oba uda� si� a� na koniec sadu, w miejsce, gdzie mury tworzy�y pot�ny �angu�<a l:href="#fn391" type="note">[391]</a>� i gdzie nie dochodzi�o s�o�ce, chcia� bowiem gro�ny rycerz odetchn�� nieco i z potu uznojone czo�o obetrze�. Nagle spojrza� i spostrzeg� dziwaczne jakie� monstra, kt�re na niego zza kraty �elaznej klatki z�owrogo patrzy�y.</p><p>Klatka by�a wszczepiona w k�t mur�w, tak �e kule padaj�ce od zewn�trz nie mog�y jej dosi�gn��. Drzwi do niej szeroko by�y otwarte, lecz owe wychud�e i szkaradne istoty nie my�la�y z tego korzysta�; owszem, przera�one widocznie zgie�kiem, �wistem kul i srog� rzezi�, na kt�r� przed chwil� patrzy�y, zacisn�y si� w k�t klatki i poukrywane w s�om�, jeno mruczeniem oznajmia�y sw�j przestrach.</p><p>� <emphasis>Simiae</emphasis><a l:href="#fn392" type="note">[392]</a> czy diab�y? � rzek� do siebie pan Zag�oba.</p><p>Nagle gniew go uchwyci�, m�stwo wezbra�o mu w piersi i podni�s�szy szabl�, wpad� do klatki.</p><p>Pop�och okropny odpowiedzia� pierwszemu ciosowi jego miecza. Ma�py, z kt�rymi �o�nierze szwedzcy dobrze si� obchodzili i kt�re ze swych szczup�ych racyj karmili, bo ich bawi�y, wpad�y w tak okropne przera�enie, �e je sza� ogarn�� po prostu, a poniewa� pan Zag�oba zast�pi� im ode drzwi, pocz�y w susach nadprzyrodzonych rzuca� si� po klatce, czepia� si� �cian, pu�apu, wrzeszcze�, zgrzyta�, na koniec jedna skoczy�a w ob��dzie panu Zag�obie na kark i chwyciwszy go za g�ow�, przywar�a do� z ca�ej si�y. Druga przyczepi�a mu si� do prawego ramienia, trzecia od przodu chwyci�a za szyj�, czwarta uwiesi�a si� u zawi�zanych z ty�u wylot�w<a l:href="#fn393" type="note">[393]</a>, on za� przyduszon, spocony, pr�no si� miota�, pr�no w ty� zadawa� �lepe razy, samemu wkr�tce zabrak�o oddechu, oczy mu na wierzch wysz�y i rozpaczliwym g�osem krzycze� pocz��:</p><p>� Mo�ci panowie! ratujcie!</p><p>Wrzaski zwabi�y kilkunastu towarzystwa, kt�rzy nie mog�c rozezna�, co si� dzieje, biegli w pomoc z dymi�cymi od krwi szablami, lecz nagle stan�li w zdumieniu, spojrzeli po sobie i jakby pod wp�ywem czar�w rykn�li jednym ogromnym �miechem. Nadbieg�o wi�cej �o�nierzy, t�um ca�y, lecz �miech, jak zaraza, udzieli� si� wszystkim. Wi�c taczali si� jak pijani; brali si� w boki, zamazane posok� ludzk� twarze krzywi�y im si� spazmatycznie i im bardziej rzuca� si� pan Zag�oba, tym oni �mieli si� wi�cej. Dopiero Roch Kowalski nadbieg� z g�ry i roztr�ciwszy t�umy, uwolni� wuja z ma�pich u�cisk�w.</p><p>� Szelmy! � krzykn�� zdyszany pan Zag�oba � bodaj was zabito! To �miejecie si�, widz�c katolika w opresji od monstr�w afryka�skich? Bodaj was zabito! �eby nie ja, to by�cie dotychczas trykali �bami o bram�, bo�cie czego lepszego niewarci! Bodaj was zabito, �e�cie i onych ma�p niegodni!</p><p>� Bogdaj ciebie zabito, ma�pi kr�lu! � zakrzykn�� najbli�ej stoj�cy towarzysz.</p><p>� <emphasis>Simiarum destructor<a l:href="#fn394" type="note">[394]</a>!</emphasis> � zawo�a� drugi.</p><p>� <emphasis>Victor<a l:href="#fn395" type="note">[395]</a>!</emphasis> � doda� trzeci.</p><p>� Gdzie tam <emphasis>victor</emphasis>, chyba <emphasis>victus<a l:href="#fn396" type="note">[396]</a></emphasis>.</p><p>Tu Roch przyszed� znowu z pomoc� wujowi i najbli�szego pi�ci� w pier� uderzy�, a ten zaraz pad�, krew ustami oddawszy. Inni cofn�li si� przed gniewem m�a, niekt�rzy do szabel si� brali, lecz dalszej k��tni zapobieg�y wrzaski i strza�y dochodz�ce ze strony bernardy�skiego klasztoru. Widocznie szturm trwa� tam jeszcze w ca�ej sile i s�dz�c z gor�czkowej palby muszkietowej, Szwedzi nie my�leli si� poddawa�.</p><p>� W sukurs<a l:href="#fn397" type="note">[397]</a>! pod ko�ci�! pod ko�ci�! � krzykn�� Zag�oba.</p><p>Sam za� skoczy� do pa�acu na g�r�, tam bowiem z prawego skrzyd�a wida� by�o ko�ci�, kt�ry zdawa� si� gorze� w ogniu. T�umy szturmuj�cych wi�y si� pod nim konwulsyjnie, nie mog�c dosta� si� do �rodka i gin�c bezu�ytecznie w krzy�owym ogniu, bo i od Bramy Krakowskiej sypa�y si� na nich kule jak piasek.</p><p>� Dzia�a do okien! � krzykn�� Zag�oba.</p><p>Dzia�ek wi�kszych i mniejszych by�o w pa�acu Kazanowskich dosy�, wnet te� przywleczono je do okien; ze z�am�w kosztownych sprz�t�w, z podstaw pos�g�w pourz�dzano lawety i po up�ywie p� godziny kilkana�cie paszcz wyjrza�o przez puste otwory okien ku ko�cio�owi.</p><p>� Rochu! � m�wi� w nadzwyczajnym rozdra�nieniu pan Zag�oba � musz� czego� znacznego dokaza�, bo inaczej przepad�a moja s�awa! Przez te ma�py � �eby je zaraza wydusi�a! � ca�e wojsko na j�zyki mnie we�mie, a cho� i mnie s��w w g�bie nie brak, przecie wszystkim nie poradz�. Musz� t� konfuzj�<a l:href="#fn398" type="note">[398]</a> zatrze�, inaczej, jak Rzeczpospolita szeroka, za ma�piego kr�la mnie og�osz�!</p><p>� Wuj musi t� konfuzj� zatrze�! � powt�rzy� grzmi�cym g�osem Roch.</p><p>� A pierwszy spos�b b�dzie, i� jakom pa�ac Kazanowskich zdoby�� bo niech kto powie, �e to nie ja!�</p><p>� Niech kto powie, �e to nie wuj!� � powt�rzy� Roch.</p><p>� Tak i �w ko�ci� zdob�d�, tak mi Panie Bo�e dopom�, amen! � doko�czy� Zag�oba.</p><p>Po czym odwr�ci� si� do swej czeladzi, kt�ra ju� sta�a przy armatach.</p><p>� Ognia!</p><p>Szwed�w, broni�cych si� z rozpacz� w ko�ciele, strach zdj��, gdy nagle ca�a boczna �ciana trz��� si� zacz�a. Na tych, kt�rzy siedzieli w oknach, przy strzelnicach powycinanych w murze, na za�amach wewn�trznych gzyms�w, przy go��bich otworach, przez kt�re strzelali do oblegaj�cych, j�y si� sypa� ceg�y, gruz, wapno. Straszliwa kurzawa wsta�a w domu bo�ym i pomieszana z dymem, j�a d�awi� spracowanych ludzi. Cz�ek cz�eka nie m�g� dojrze� w ciemno�ci, okrzyki: �Dusim si�, dusim si�!�, powi�kszy�y jeszcze przera�enie. A tu ko�ci� chwieje si�, trzask muru, spadanie cegie�, �oskot kul wpadaj�cych przez okna, d�wi�k o�owianych krat lec�cych na pod�og�, �ar, wyziewy ludzkie zmieniaj� przybytek bo�y w piek�o ziemskie. Przera�eni �o�nierze odbiegaj� bramy, okien, strzelnic. Pop�och zmienia si� w sza�. Zn�w przera�liwe g�osy wo�aj�: �Dusim si�! powietrza! wody!� Nagle setki gardzieli poczynaj� rycze�.</p><p>� Bia�� chor�giew! bia�� chor�giew!</p><p>Komenderuj�cy, Erskin, chwyta za ni� w�asn� r�k�, aby j� wywiesi� na zewn�trz, wtem brama p�ka, lawa szturmuj�cych wpada na kszta�t �awicy szatan�w � i nastaje rze�. Cisza nagle czyni si� w ko�ciele, s�ycha� tylko zwierz�ce sapanie walcz�cych, zgrzyt �elaza o ko�ci, o kamienn� posadzk�, j�ki, chlupotanie krwi � czasem g�os jaki�, w kt�rym nie masz nic ludzkiego, krzyknie: �Pardon! pardon!� Po godzinie walki dzwon na dzwonnicy poczyna hucze�, i huczy, huczy � Mazurom na zwyci�stwo, Szwedom na pogrobne.</p><p>Pa�ac Kazanowskich, klasztor i dzwonnica zdobyte. Sam Piotr Opali�ski, wojewoda podlaski, ukazuje si� w�r�d krwawych t�um�w przed pa�acem na koniu.</p><p>� Kto nam przyszed� w sukurs z pa�acu? � krzyczy, chc�c przekrzycze� gwar i wycie ludzkie.</p><p>� Ten, kt�ry pa�ac zdoby�! � m�wi pot�ny m��, ukazuj�c si� nagle przed wojewod�. � Ja!!!</p><p>� Jak wa�ci zowi�?</p><p>� Zag�oba.</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Zag�oba! � rycz� tysi�ce gardzieli. Lecz straszliwy Zag�oba ukazuje krzywcem zabrukanej szabli na bram�.</p><p>� Nie dosy� na tym! � wo�a � tam! do bramy! Dzia�a ku murom i na bram�, a my naprz�d! za mn�!</p><p>Rozszala�e t�umy rzucaj� si� w kierunku bramy, wtem � o cudo! � ogie� szwedzki, zamiast si� wzmaga�, s�abnie.</p><p>Jednocze�nie g�os jaki� dono�ny rozlega si� niespodzianie z wierzcho�ka dzwonnicy.</p><p>� Pan Czarniecki ju� w mie�cie! Widz� nasze chor�gwie!!!</p><p>Ogie� szwedzki s�abnie coraz bardziej.</p><p>� St�j! st�j! � komenderuje wojewoda.</p><p>Lecz t�umy go nie s�ysz� i biegn� na o�lep. Wtem bia�a chor�giew ukazuje si� na Bramie Krakowskiej.</p><p>Istotnie, Czarniecki, przebiwszy Dom Gda�ski, wpad� na kszta�t huraganu do obr�bu fortecy, a gdy pa�ac Dani��owiczowski ju� by� tak�e zdobyty, gdy w chwil� p�niej i litewskie znaki zab�ys�y od strony �wi�tego Ducha na murach, uzna� Wittenberg<a l:href="#fn399" type="note">[399]</a>, �e dalszy op�r daremny. Mogli wprawdzie Szwedzi broni� si� jeszcze w wynios�ych domach Starego i Nowego Miasta, lecz i mieszczanie chwycili ju� za bro�: obrona musia�aby si� sko�czy� na straszliwej rzezi Szwed�w, bez nadziei zwyci�stwa.</p><p>Tr�bacze pocz�li tedy tr�bi� na murach i wiewa� bia�ymi chor�gwiami. Widz�c to, komendanci polscy wstrzymali szturm, po czym jenera� Loewenhaupt, w otoczeniu kilku pu�kownik�w, wyjecha� Bram� Nowomiejsk� i pop�dzi�, co tchu, do kr�la.</p><p>Jan Kazimierz mia� ju� miasto w r�ku, lecz dobry pan pragn�� wstrzyma� rozlew krwi chrze�cija�skiej, wi�c przysta� na podawane poprzednio Wittenbergowi warunki. Miasto mia�o by� oddane ze wszystkimi nagromadzonymi w nim �upami. Ka�demu Szwedowi pozwolono by�o zabra� to tylko, co ze Szwecji ze sob� przywi�z�. Za�oga ze wszystkimi jenera�ami i z broni� w r�ku mia�a prawo wyj�� z miasta, zabrawszy chorych i rannych oraz damy szwedzkie, kt�rych kilkadziesi�t by�o w Warszawie. Polakom, kt�rzy przy Szwedach jeszcze s�u�yli, udzielono amnestii, ze wzgl�du, �e zapewne nie by�o ju� wys�uguj�cych si� dobrowolnie. Wy��czon zosta� jeden Bogus�aw Radziwi��, na co Wittenberg zgodzi� si� tym �atwiej, i� ksi��� sta� w tej chwili z Duglasem u Buga.</p><p>Warunki podpisano natychmiast. Wszystkie dzwony w ko�cio�ach pocz�y g�osi� miastu i �wiatu, �e stolica przechodzi zn�w do r�k prawego monarchy. W godzin� p�niej wysypa�o si� mn�stwo co najbiedniejszego ludu zza wa��w szuka� mi�osierdzia i chleba w polskich obozach, wszystkim ju� bowiem, pr�cz Szwed�w, brak�o w mie�cie �ywno�ci. Kr�l kaza� dawa�, co by�o mo�na, sam za� odjecha� patrze� na wyj�cie za�ogi szwedzkiej.</p><p>Stan�� wi�c otoczony dostojnikami duchownymi i �wieckimi, w asystencji tak wspania�ej, i� oczy ludzkie �mi�a. Wszystkie niemal wojska, wi�c koronne pod hetmanami, dywizja Czarnieckiego, litewskie pod Sapieh� i niezmierne t�umy pospolitego ruszenia wraz z czeladzi�, zebra�y si� obok majestatu, bo wszyscy ciekawi byli widzie� tych Szwed�w, z kt�rymi przed kilku godzinami tak straszliwie i krwawo walczyli. Przy wszystkich bramach, od chwili podpisania ugody, stali komisarze polscy; powierzono im zbadanie, czy Szwedzi jakowych �up�w nie wywo��. Osobna komisja zaj�ta by�a przejmowaniem �up�w w samym mie�cie.</p><p>Ukaza�a si� wi�c naprz�d jazda, kt�rej by�o niewiele, zw�aszcza �e wy��czono od prawa wyj�cia Bogus�awow�; za ni� sz�a artyleria polowa z lekkimi dzia�ami, ci�kie bowiem mia�y by� wydane Polakom. Szli tedy �o�nierze obok dzia� z zapalonymi lontami. Nad nimi chwia�y si� rozwini�te chor�gwie, kt�re przed kr�lem polskim, niedawno tu�aczem, na znak czci zni�ano. Artylerzy�ci post�powali hardo, patrz�c wprost w oczy polskiemu rycerstwu, jak gdyby chcieli m�wi�: �Spotkamy si� jeszcze!�, a Polacy podziwiali ich butn� postaw� i nieugi�ty nieszcz�ciem animusz. Za czym ukaza�y si� wozy z oficerami i rannymi. W naczelnym le�a� Benedykt Oxenstierna, kanclerz, przed kt�rym kr�l kaza� bro� prezentowa� piechocie, chc�c okaza�, �e nawet w nieprzyjacielu cnot� uszanowa� umie.</p><p>Potem, przy odg�osie b�bn�w i tak�e z rozpuszczonymi chor�gwiami, sz�y czworoboki niepor�wnanej piechoty szwedzkiej, podobne, wedle wyra�enia Subaghaziego, do chodz�cych zamk�w. Za nimi ukaza� si� �wietny orszak rajtarii, przybranej w blachy od st�p do g�owy, z b��kitn� chor�gwi�, na kt�rej z�oty lew by� wyszyty. Rajtarowie ci otaczali sztab g��wny. Na ich widok poszed� szmer przez t�umy:</p><p>� Wittenberg<a l:href="#fn400" type="note">[400]</a> jedzie! Wittenberg!</p><p>Jako� jecha� sam feldmarsza�ek, a przy nim Wrangel m�odszy, Horn, Erskin, Loewenhaupt, Forgell. Oczy polskich rycerzy zwr�ci�y si� z chciwo�ci� w ich stron�, a zw�aszcza na twarz Wittenberga. Lecz oblicze jego nie zwiastowa�o tak straszliwego wojownika, jakim by� w samej istocie. By�a to twarz stara, blada, wyniszczona przez chorob�. Rysy mia� ostre, nad ustami nosi� rzadki i ma�y w�s, zadarty w ko�cach ku g�rze. Zaci�ni�te usta i spiczasty, d�ugi nos nadawa�y mu poz�r starego i drapie�nego sk�pca. Przybrany w czarny aksamit i w czarny kapelusz na g�owie, wygl�da� raczej na uczonego astrologa lub na medyka, i tylko z�oty �a�cuch na szyi oraz brylantowa gwiazda na piersiach i bu�awa feldmarsza�kowska w r�ku zdradza�y jego wysok� hetma�sk� szar��.</p><p>Jad�c, rzuca� niespokojnie oczyma na kr�la, na sztab kr�lewski, na stoj�ce w szyku chor�gwie, po czym wzrok jego ogarnia� niezmierzone t�umy pospolitego ruszenia i ironiczny u�miech ukazywa� mu si� na bladych wargach.</p><p>A w tych t�umach szmer rosn�� coraz bardziej i s�owo: �Wittenberg! Wittenberg!� � by�o na wszystkich ustach.</p><p>Po chwili szmer zmieni� si� w pomruk g�uchy, ale gro�ny, jak pomruk morza przed burz�. Od chwili do chwili cich�; a w�wczas hen! w dali, w ostatnich szeregach, s�ycha� by�o jaki� g�os peroruj�cy. Temu g�osowi odpowiada�y inne, odpowiada�o ich coraz wi�cej, rozlega�y si� coraz silniej, rozbiega�y si� coraz szerzej jakby jakie� echa z�owrogie. Przysi�g�by�, �e burza idzie z oddali, �e wybuchnie z ca�� si��.</p><p>Dostojnicy stropili si� i pocz�li niespokojnie spogl�da� na kr�la.</p><p>� Co to jest? co to znaczy? � pyta� Jan Kazimierz.</p><p>Wtem pomruk przeszed� w huk tak straszny, jakby grzmoty pocz�y w niebie walczy� ze sob�. Niezmierne t�umy pospolitego ruszenia poruszy�y si� gwa�townie, zupe�nie jak �an zbo�a, gdy huragan zawadzi o niego swym olbrzymim skrzyd�em. Nagle kilkadziesi�t tysi�cy szabel zab�ys�o w s�o�cu.</p><p>� Co to jest? co to znaczy? � spyta� powt�rnie kr�l.</p><p>Nikt nie umia� mu odpowiedzie�.</p><p>Wtem Wo�odyjowski stoj�cy w pobli�u przy panu Sapie�e zakrzykn��:</p><p>� To pan Zag�oba!</p><p>Wo�odyjowski odgad�. Jak tylko bowiem warunki kapitulacji zosta�y og�oszone i dosz�y do uszu pana Zag�oby, stary szlachcic wpad� w gniew tak straszny, �e mowa by�a mu przez jaki� czas odj�t�. Przyszed�szy do siebie, zacz�� od tego, i� wskoczy� mi�dzy szeregi pospolitego ruszenia i pocz�� burzy� umys�y. S�uchano go ch�tnie, bo wszystkim si� zda�o, �e za tyle m�stwa, za tyle trud�w, za tyle krwi wylanej pod murami Warszawy lepsz� powinni mie� nad nieprzyjacielem zemst�. Otacza�y wi�c Zag�ob� pot�ne ko�a niesfornej i burzliwej szlachty, a on ca�ymi gar�ciami rzuca� roz�arzone w�gle na prochy i wymow� rozdmuchiwa� coraz wi�kszy po�ar, kt�ry tym �atwiej ogarnia� g�owy, �e ju� i tak dymi�y od zwyk�ych po zwyci�stwie libacji.</p><p>� Mo�ci panowie! � m�wi� Zag�oba. Oto te stare r�ce pi��dziesi�t lat ju� pracuj� dla ojczyzny, pi��dziesi�t lat przelewa�y krew nieprzyjacielsk� przy wszystkich �cianach Rzeczypospolitej, teraz zasi� � mam �wiadk�w! � one to pa�ac Kazanowskich i ko�ci� bernardy�ski zdoby�y! A kiedy, mo�ci panowie, Szwedzi stracili otuch�, kiedy na kapitulacj� si� zgodzili? � oto w�wczas, gdy�my armaty od Bernardyn�w na Stare Miasto wyrychtowali. Nie �a�owano tu naszej krwi, bracia, hojnie ni� szafowano, a po�a�owano tylko samego nieprzyjaciela. To my, bracia, substancj�<a l:href="#fn401" type="note">[401]</a> zostawiamy bez gospodarza, czelad� bez pana, �on� bez m�a, dziatki bez ojca� (o moje dziatki, co si� z wami teraz dzieje!) i przychodzimy tu z go�� piersi� na armaty, a jaka� nam za to nagroda? Oto taka: Wittenberg wolny odchodzi i jeszcze go honoruj� na drog�. Odchodzi kat naszej ojczyzny, odchodzi blu�niciel przeciw wierze, Naj�wi�tszej Panny wr�g zaciek�y, podpalacz naszych dom�w, zdzierca naszych szat ostatnich, morderca �on i dziatek naszych! (o moje dziatki, gdzie wy teraz!) ha�biciel duchowie�stwa i panienek Bogu po�wi�conych� Biada tobie, ojczyzno! ha�ba tobie, szlachto! paroksyzm tobie nowy, wiaro nasza �wi�ta! biada wam, ko�cio�y utrapione, p�acz tobie i narzekanie, Cz�stochowo! � bo Wittenberg odchodzi wolno i wr�ci wkr�tce �zy i krew wyciska�, dobija�, kt�rych nie dobi�, pali�, czego jeszcze nie spali�, ha�bi�, czego jeszcze nie zha�bi�. P�acz, Korono i Litwo, p�aczcie, wszystkie stany, jako ja p�acz�, stary �o�nierz, kt�ry, do grobu zst�puj�c, na paroksyzm wasz patrze� musi� Biada tobie, Illium<a l:href="#fn402" type="note">[402]</a>, miasto starego Priama! Biada! biada! biada!</p><p>Tak to prawi� pan Zag�oba, a tysi�ce s�ucha�y go i gniew podnosi� szlachcie w�osy na czuprynach, on za� jecha� dalej i zn�w biada�, i szaty dar� na sobie, i piersi odkrywa�. Wnika� te� i w wojsko, kt�re tak�e ch�tnie skargom jego ucho podawa�o, istotnie bowiem straszliwa by�a przeciw Wittenbergowi we wszystkich sercach zawzi�to��. Tumult by�by wybuch� od razu, ale powstrzyma� go sam Zag�oba z obawy, �e gdy za wcze�nie wybuchnie, w�wczas Wittenberg mo�e si� jeszcze jako� wyratowa�, a je�li wybuchnie w�wczas, gdy b�dzie wyje�d�a� z miasta i na oczy si� pospolitemu ruszeniu poka�e, to go na szablach roznios�, zanim si� kto opatrzy, co si� dzieje.</p><p>I wyrachowania jego sprawdzi�y si� zupe�nie. Na widok okrutnika sza� ogarn�� m�zgi niesfornej a podpi�ej szlachty i w mgnieniu oka burza wybuch�a straszliwa. Czterdzie�ci tysi�cy szabel zab�ys�o w s�o�cu, czterdzie�ci tysi�cy gardzieli pocz�o rycze�: ��mier� Wittenbergowi!� � �Dawajcie go sam<a l:href="#fn403" type="note">[403]</a>!� � �Bigosowa�! bigosowa�!� Do t�um�w szlacheckich przy��czy�y si� t�umy niesforniejszej jeszcze, a rozbestwionej niedawnym przelewem krwi czeladzi, nawet karniejsze regularne chor�gwie j�y szemra� gro�nie przeciw ciemi�zcy i burza pocz�a lecie� z w�ciek�o�ci� na sztab szwedzki.</p><p>W pierwszej chwili stracili wszyscy g�ow�, cho� wszyscy od razu zrozumieli, o co idzie. �Co czyni�!� � ozwa�y si� g�osy przy kr�lu. �Jezu mi�osierny!� � �Ratowa�! os�ania�!� � �Ha�ba nie dotrzyma� umowy!�</p><p>Wtem t�umy roz�arte wpadaj� mi�dzy chor�gwie, cisn� je, chor�gwie mieszaj� si�, nie mog�c usta� na miejscu. Naok� wida� szable, szable i szable, pod nimi rozpalone twarze, wytrzeszczone oczy, wyj�ce usta; zgie�k, szum i dzikie okrzyki rosn� z przera�aj�c� szybko�ci�, na czele leci czelad�, ciury i wszelka wojskowa ho�ota, podobniejsza do zwierz�t lub diab��w ni� do ludzi.</p><p>Zrozumia� i Wittenberg, co si� dzieje. Twarz mu poblad�a jak p��tno, pot obfity a zimny zrosi� mu w jednej chwili czo�o i � o dziwo! � �w feldmarsza�ek, kt�ry przedtem �wiatu ca�emu got�w by� przegra�a�, �w pogromca tylu armii, zdobywca tylu miast, �w stary �o�nierz, zl�k� si� teraz tak okropnie wyj�cej t�uszczy, i� przytomno�� opu�ci�a go zupe�nie. I pocz�� dygota� ca�ym cia�em, i r�ce opu�ci�, i j�cza�, i �lina pocz�a mu ciec z ust na z�oty �a�cuch, a bu�awa marsza�kowska z r�ki wypad�a. Tymczasem straszliwa ci�ba by�a coraz bli�ej i bli�ej; ju�, ju� okropne postacie otacza�y nieszcz�snych jenera��w naok�, chwila jeszcze, a roznios� tak wszystkich na szablach, �e jednego szcz�tka nie zostanie.</p><p>Inni jenera�owie powydobywali szpady, chc�c umrze� z broni� w r�ku, jak na rycerzy przysta�o, lecz stary ciemi�zca zes�ab� zupe�nie i przymru�y� oczy.</p><p>Wtem pan Wo�odyjowski skoczy� sztabowi na ratunek. Chor�giew, id�c w skok klinem, roztr�ci�a tak t�uszcz�, jak okr�t p�yn�cy wszystkimi �aglami roztr�ca spi�trzone fale morza. Krzyk tratowanej ho�oty pomiesza� si� z krzykiem lauda�skich, lecz je�d�cy pierwej dopadli sztabu i otoczyli go w mgnieniu oka murem koni, murem piersi w�asnych i szabel.</p><p>� Do kr�la! � krzykn�� ma�y rycerz.</p><p>I ruszyli. T�um otoczy� ich ze wszystkich stron, bieg� z bok�w, z ty�u, wywija� szablami i dr�gami, wy� coraz straszniej, lecz oni parli naprz�d, tn�c szablami od czasu do czasu na boki, jak tnie pot�ny odyniec otoczony przez stado wilk�w.</p><p>Wtem Wojni��owicz skoczy� w pomoc Wo�odyjowskiemu, za nim Wilczkowski z kr�lewskim pu�kiem, za nim knia� Po�ubi�ski i wszyscy razem, oganiaj�c si� ustawicznie, przyprowadzili sztab przed oblicze Jana Kazimierza.</p><p>Tumult, zamiast zmniejsza� si�, r�s� coraz bardziej. Zdawa�o si� przez chwil�, �e rozhukana t�uszcza, bez wzgl�du na majestat, b�dzie chcia�a dosta� w r�ce jenera��w. Wittenberg oprzytomnia�, ale strach nie opu�ci� go bynajmniej, wi�c zeskoczy� z konia, jak zaj�c napierany przez psy lub wilki chroni si� a� pod wozy zaprz�one, tak on kopn�� si�, mimo podagry, a� pod nogi kr�lewskie.</p><p>Tam rzuci� si� na kolana i chwyciwszy za strzemi�, pocz�� krzycze�:</p><p>� Ratuj, mi�o�ciwy panie! ratuj! Mam twoje s�owo kr�lewskie, ugoda podpisana, ratuj, ratuj! Zmi�uj si� nad nami! Nie pozwalaj mnie zamordowa�!</p><p>Kr�l na widok takiego upokorzenia i takiej ha�by odwr�ci� ze wstr�tem oczy i rzek�:</p><p>� Panie feldmarsza�ku, uspok�j si� pan!</p><p>Lecz sam mia� twarz strapion�, bo nie wiedzia�, co czyni�. Naok� zbiera�y si� coraz wi�ksze t�umy i zbli�a�y si� coraz natarczywiej. Wprawdzie stan�y chor�gwie jakby do boju, a piechota zamojska utworzy�a naok� gro�ny czworobok, lecz jaki mia� by� wszystkiego koniec?</p><p>Kr�l spojrza� na Czarnieckiego, lecz ten tylko brod� kr�ci� z w�ciek�o�ci�, takim gniewem wzburzy�a mu si� dusza przeciw niekarno�ci pospolitego ruszenia.</p><p>Tymczasem kanclerz Koryci�ski rzek�:</p><p>� Mi�o�ciwy panie, trzeba ugody dotrzyma�.</p><p>� Tak jest! � rzek� kr�l.</p><p>Wittenberg, kt�ry pilno patrzy� im w oczy, odetchn�� swobodniej.</p><p>� Najja�niejszy panie! � zawo�a� � wierzy�em w twoje s�owo jak w Boga!</p><p>A na to stary hetman koronny, pan Potocki:</p><p>� A czemu� to wa�� tyle przysi�g, tyle ug�d i kapitulacyj �ama�? Kto czym wojuje, od tego ginie� Wszak�e� to Wolfa, pu�k kr�lewski, wbrew kapitulacji zagarn��?</p><p>� To nie ja, to Miller, to Miller � odrzek� Wittenberg.</p><p>Hetman spojrza� z pogard�, za czym odwr�ci� si� do kr�la.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Nie m�wi� tego, abym wasz� kr�lewsk� mo�� mia� do z�amania tak�e ugody pobudza�, bo niech�e wiaro�omstwo po ich jeno stronie b�dzie.</p><p>� Wi�c co czyni�? � spyta� kr�l.</p><p>� Je�li go teraz do Prus ode�lem, to z pi��dziesi�t tysi�cy szlachty ruszy za nim i nim do Pu�tuska dojedzie, ju� go rozsiekaj�� Chybaby mu ca�y komput wojska za str�� doda�, a tego czyni� nie mo�em� S�yszysz, wasza kr�lewska mo��, jako tam wyj�. <emphasis>Revera</emphasis>� s�uszna jest przeciw niemu zawzi�to�� Trzeba naprz�d jego osob� ubezpieczy�, a odes�a� wszystkich w�wczas, gdy ten ogie� uga�nie.</p><p>� Nie mo�e inaczej by�! � rzek� kanclerz Koryci�ski.</p><p>� Ale gdzie go ubezpieczy�? Tu go trzyma� nie mo�em, bo tu, u licha, wojna domowa wybuchn�� gotowa � ozwa� si� pan wojewoda ruski.</p><p>Na to wyst�pi� pan starosta ka�uski, Sobiepan, i wydymaj�c mocno wargi, rzek� ze zwyk�� sobie fantazj�:</p><p>� A c�! mi�o�ciwy panie! Dajcie mi ich do Zamo�cia, niech posiedz�, p�ki si� spok�j nie uczyni. Ju� ja go tam przed szlacht� obroni� Ba! niech mi spr�buj� go wydrze�! Ba!</p><p>� Ale w drodze, jak go wasza dostojno�� obronisz? � spyta� kanclerz.</p><p>� Ha! jeszcze mnie na pacho�k�w sta�. Albo to nie mam piechoty i dzia�, co? Niech go Zamoyskiemu wydr�! Obaczym!</p><p>Tu zacz�� si� w boki bra�, po udach klepa� i na kulbace<a l:href="#fn404" type="note">[404]</a> na obie strony si� przechyla�.</p><p>� Nie ma innej rady! � rzek� kanclerz.</p><p>� I ja nie widz�! � doda� pan Lanckoro�ski.</p><p>� To ich i we�cie, panie starosto! � rzek� do Zamoyskiego kr�l.</p><p>Lecz Wittenberg widz�c, �e ju� �yciu jego nic nie grozi, uzna� za stosowne protestowa�.</p><p>� Nie tego�my si� spodziewali! � rzek�.</p><p>Na to pan Potocki, ukazuj�c w dal r�k�:</p><p>� A to prosz�, nie zatrzymujem, wolna droga!</p><p>Wittenberg umilk�.</p><p>Tymczasem kanclerz rozes�a� kilkudziesi�ciu oficer�w, aby g�osili wzburzonej szlachcie, �e Wittenberg nie odejdzie wolno, ale zostanie odes�any do Zamo�cia. Tumult nie zaraz wprawdzie si� uciszy�, jednak�e wie�� podzia�a�a uspokajaj�co. Nim wiecz�r zapad�, umys�y zwr�ci�y si� w inn� stron�. Wojska pocz�y wchodzi� do miasta i widok odzyskanej stolicy nape�ni� wszystkie dusze rado�ci� tryumfu.</p><p>Radowa� si� i kr�l, jednak�e my�l, �e nie m�g� w zupe�no�ci dotrzyma� warunk�w ugody, trapi�a go niepoma�u, zar�wno jak wieczna niekarno�� pospolitego ruszenia.</p><p>Czarniecki �u� w sobie gniew.</p><p>� Z takim wojskiem nigdy nie mo�na by� jutra pewnym � m�wi� do kr�la. � Czasem bije si� �le, czasem po bohatersku, wszystko od fantazji, a lada podmuch, to i bunt gotowy.</p><p>� Daj Bo�e, by si� nie zacz�li rozje�d�a� � rzek� kr�l � bo jeszcze potrzebni, a ju� my�l�, �e wszystkiego dokonali.</p><p>� Sprawca tego rozruchu powinien by� ko�mi rozerwan, bez wzgl�du na us�ugi, jakie odda�! � m�wi� dalej Czarniecki.</p><p>Kazano te� najsurowiej szuka� pana Zag�oby, bo nikomu nie by�o tajno, �e on to podni�s� burz�, lecz pan Zag�oba jak w wod� wpad�. Szukano go w mie�cie, w namiotach, mi�dzy taborem, nawet mi�dzy Tatarami, wszystko na pr�no. Powiada� przy tym Tyzenhauz, �e kr�l, jak zawsze dobry i mi�o�ciw, �yczy� sobie z ca�ej duszy, �eby go nie znaleziono, i �e nawet nowenn�<a l:href="#fn405" type="note">[405]</a> na to odprawia�.</p><p>Za� w tydzie� p�niej, po jakowym� obiedzie, gdy monarsze serce wezbra�o rado�ci�, us�yszano z ust Jana Kazimierza s�owa nast�puj�ce:</p><p>� A rozg�o�cie tam, �eby si� pan Zag�oba d�u�ej nie chowa�, bo ju� nam po nim i jego krotochwilach<a l:href="#fn406" type="note">[406]</a> t�skno!</p><p>Gdy kasztelan kijowski �achn�� si� na to, kr�l doda�:</p><p>� Kto by w tej Rzeczypospolitej jeno sprawiedliwo��, nie mi�osierdzie mia� w sercu, ten by, zamiast serca, top�r w piersiach nosi� musia�. O win� tu �atwiej ni� gdzie indziej, ale te� i poprawa nigdzie tak rych�o nie nast�puje!</p><p>A m�wi�c to, mia� pan wi�cej jeszcze Babinicza na my�li ni� Zag�ob�, za� o Babiniczu my�la� dlatego, �e m�ody junak w�a�nie poprzedniego dnia pok�oni� si� do n�g kr�lewskich z pro�b�, by mu na Litw� nie by�o wzbroniono jecha�. M�wi�, �e chce tam wojn� o�ywi� i Szwed�w podchodzi�, jak niegdy� Chowa�skiego<a l:href="#fn407" type="note">[407]</a> podchodzi�. A poniewa� kr�l i tak mia� zamiar pos�a� tam do�wiadczonego w podjazdowej wojnie �o�nierza, wi�c pozwoli�, opatrzy�, pob�ogos�awi� i jeszcze mu czego� tam po cichu do ucha �yczy�, po kt�rym �yczeniu pad� mu m�ody rycerz do n�g jak d�ugi.</p><p>Po czym nie zw��cz�c ruszy� ra�no na wsch�d. Subaghazi, znacznym podarkiem uj�ty, pozwoli� mu nowych pi�ciuset dobrudzkich ordy�c�w<a l:href="#fn408" type="note">[408]</a> z sob� zabra�, sz�o wi�c za nim p�tora tysi�ca ludzi dobrych, si�a, z kt�r� mo�na by�o przecie co� pocz��. I pali�a si� g�owa junacka ch�ci� boj�w i wojennych czyn�w, �mia�a mu si� nadzieja s�awy; s�ysza� ju�, jak ca�a Litwa wymawia z chlub� i podziwem jego imi� S�ysza� zw�aszcza, jak powtarzaj� je jedne kochane usta, i dusza dostawa�a mu skrzyde�.</p><p>A jeszcze i dlatego tak mu si� jecha�o ra�no, �e gdzie przyjecha�, tam pierwszy szcz�sn� wie�� zwiastowa�, i� Szwed pobit i Warszawa wzi�ta. Warszawa wzi�ta! Gdzie zat�tni�y kopyta jego konia, tam ca�e okolice rozbrzmiewa�y tymi s�owami, tam lud wita� go z p�aczem na drogach, tam bito we dzwony po ko�cio�ach i �piewano <emphasis>Te Deum laudamus<a l:href="#fn409" type="note">[409]</a>!</emphasis> Gdy jecha� lasem, to sosny ciemne, gdy polami, to �any zb� z�ocistych, wiatrem ko�ysane, zdawa�y si� powtarza�, szumi�c rado�nie:</p><p>� Szwed pobit! Warszawa wzi�ta! Warszawa wzi�ta!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XV</p></title><p>Jakkolwiek Ketling bliskim by� osoby ksi�cia Bogus�awa, jednak�e nie wszystko wiedzia� i nie wszystko umia� opowiedzie� Kmicicowi, co si� dzia�o w Taurogach, albowiem za�lepia�o go to, �e sam si� w Billewicz�wnie kocha�.</p><p>Bogus�aw innego tak�e mia� powiernika, a mianowicie pana Sakowicza, starost� oszmia�skiego, i ten jeden tylko wiedzia�, jak g��boko zabrn�� ksi��� w afekt dla swej wdzi�cznej branki oraz jakich sposob�w u�ywa�, aby jej serce i osob� posi���.</p><p>Mi�o�� ta by�a po prostu ��dz� piek�c�, bo do innych uczu� serce Bogus�awowe nie by�o zdolne, ale tak gwa�town�, i� �w do�wiadczony w amorach kawaler g�ow� traci�. I nieraz wieczorami, gdy zostali ze starost� oszmia�skim sam na sam, chwyta� si� Bogus�aw za w�osy, wo�aj�c:</p><p>� Gorzej�, Sakowicz, gorzej�!</p><p>Sakowicz wnet spos�b znajdowa�.</p><p>� Kto chce mi�d wybra� � m�wi� � musi pszczo�y odurzy�, a ma�o� to durz�cych dryjakwi<a l:href="#fn410" type="note">[410]</a> ma medyk waszej ksi���cej mo�ci? Dzi� mu s�owo rzec, jutro b�dzie po harapie<a l:href="#fn411" type="note">[411]</a>.</p><p>Lecz ksi��� nie chcia� chwyta� si� tego sposobu, a to z rozmaitych przyczyn. Naprz�d, kt�rego� dnia pojawi� mu si� we �nie stary pu�kownik Billewicz, dziadek Ole�ki, i stan�wszy wedle wezg�owia, wpatrywa� si� w niego, a� do pierwszego piania kogut�w, gro�nymi oczyma. Bogus�aw ten sen zapami�ta�, tak za� by� �w rycerz bez trwogi przes�dny, tak si� ba� czar�w, sennych ostrze�e� i nadprzyrodzonych zjawisk, i� dreszcz go przejmowa� na my�l, w jakiej grozie i w jakiej postawie pojawi�oby si� po raz wt�ry owo widziad�o, gdyby za rad� Sakowicza poszed�. Sam starosta oszmia�ski, kt�ry w Boga nie bardzo wierzy�, ale sn�w i czar�w ba� si� tak�e, zachwia� si� nieco w radach.</p><p>Drug� przyczyn� pow�ci�gliwo�ci Bogus�awowej by�o to, �e �Wo�oszka<a l:href="#fn412" type="note">[412]</a>� bawi�a z pasierbic�<a l:href="#fn413" type="note">[413]</a> w Taurogach. Nazywano �Wo�oszk�� ksi�n� Januszow� Radziwi��ow�. Pani ta, pochodz�c z kraju, w kt�rym niewiasty do�� wolne miewaj� obyczaje, nie by�a wprawdzie zbyt surow�, owszem, mo�e a� nadto na uciechy dworzan i fraucymeru<a l:href="#fn414" type="note">[414]</a> wyrozumia��, jednak�e nie mog�aby �cierpie�, aby pod jej bokiem cz�owiek, maj�cy by� m�em jej pasierbicy, spe�ni� wyst�pek wo�aj�cy o pomst� do nieba.</p><p>Lecz i p�niej, gdy wskutek nam�w Sakowicza i z wol� ksi�cia wojewody wile�skiego �Wo�oszka� wyjecha�a z ksi�niczk� Janusz�wn� do Kurlandii, Bogus�aw nie o�mieli� si� na wyst�pek. Ba� si� straszliwego krzyku, kt�ry by na Litwie ca�ej powsta� musia�. Billewiczowie, ludzie mo�ni, nie omieszkaliby go gn�bi� procesem, prawo za� kara�o podobne uczynki utrat� mienia, czci i gard�a.</p><p>Radziwi��owie byli wprawdzie do�� pot�ni i mogli depta� po prawie, lecz gdyby zwyci�stwo przechyli�o si� w wojnie na stron� Jana Kazimierza, w�wczas i tak m�g� m�ody ksi��� popa�� w srogie terminy, w kt�rych zbrak�oby mu pot�gi, przyjaci� i poplecznik�w. A w�a�nie trudno ju� by�o przewidzie�, jak si� wojna sko�czy, gdy Kazimierzowi co dzie� si� przybywa�o, Karolowa za� pot�ga mala�a konieczn� ludzi utrat� i wyczerpywaniem si� pieni�dzy.</p><p>Ksi��� Bogus�aw, cz�owiek pop�dliwy, ale i polityk, liczy� si� z po�o�eniem. ��dze trawi�y go ogniem, rozum doradza� pow�ci�gliwo��, strach zabobonny kie�zna� porywy krwi, jednocze�nie przysz�y na� choroby, jednocze�nie zwali�y si� sprawy wielkie a pilne, od kt�rych cz�stokro� los ca�ej wojny zale�a�, i te wszystkie przyczyny targa�y dusz� ksi���c�, a� j� znu�y�y �miertelnie.</p><p>Wszelako nie wiadomo, jak by si� sko�czy�a walka, gdyby i nie mi�o�� w�asna Bogus�awowa. By� to pan niezmiernego o sobie rozumienia. Poczytywa� si� za niezr�wnanego statyst�<a l:href="#fn415" type="note">[415]</a>, wielkiego wodza, wielkiego rycerza i niezwyci�onego zdobywc� serc niewie�cich. Mia��eby ucieka� si� do si�y lub odurzaj�cych napoj�w on, kt�ry skrzyni� kowan� list�w mi�osnych od r�nych znamienitych zagranicznych dam ze sob� wozi�? Mia�y�by jego dostatki, jego tytu�y, jego pot�ga, kr�lewskiej niemal r�wna, jego wielkie imi�, uroda i dworno�� nie wystarczy� do pokonania jednej trusi szlacheckiej?</p><p>A przy tym, o ile� triumf wi�kszy, o ile� wi�cej rozkoszy, gdy op�r dziewczyny sfol�eje i gdy sama dobrowolnie, z bij�cym jak u schwytanego ptaka sercem, z pal�c� twarz� i oczyma zasz�ymi mg��, obsunie si� w te ramiona, kt�re si� ku niej wyci�gaj�.</p><p>Bogus�awa przechodzi� dreszcz na my�l o tej chwili i pragn�� jej tak prawie mocno jak samej Ole�ki. Spodziewa� si� ci�gle, �e taka chwila nast�pi, z�yma� si�, niecierpliwi�, �udzi� samego siebie, czasem zdawa�o mu si�, �e jest od niej bli�ej, czasem, �e dalej, i w�wczas wo�a�, �e gorzeje, lecz pracowa� nie przestawa�.</p><p>Otoczy� naprz�d dziewczyn� drobiazgow� troskliwo�ci�, tak aby musia�a mu by� wdzi�czn� i my�le�, �e jest dobry, rozumia� bowiem, �e uczucie wdzi�czno�ci i przyja�ni jest to �agodny i ciep�y p�omyk, kt�ry p�niej nale�y tylko rozdmucha�, a wraz w wielki �ar si� zamieni. Cz�ste przestawanie ich ze sob� mia�o s�u�y� do tego, aby to przysz�o tym pewniej, dlatego te� nie okazywa� Bogus�aw �adnej natarczywo�ci, nie chc�c zmrozi� zaufania ani przestraszy�.</p><p>Tymczasem ka�de spojrzenie, ka�de dotkni�cie r�ki, ka�de s�owo, nic nie sz�o na darmo, jeno musia�o by� kropl� dr���c� kamie�. Wszystko, co czyni� dla Ole�ki, mog�o si� t�umaczy� go�cinno�ci� gospodarza, owym niewinnym poci�giem przyjaznym, jaki jedna istota dla drugiej uczuwa, ale jednak by�o to czynione tak, jakby czyni�a mi�o��. Granica by�a umy�lnie zatarta i niewyra�na, aby przekroczenie jej sta�o si� z czasem �atwiejszym i aby dziewczyna snadniej zab��dzi�a w tych manowcach, gdzie ka�dy kszta�t m�g� co�, ale m�g� i nic nie znaczy�. Gra ta nie godzi�a si� wprawdzie z wrodzon� pop�dliwo�ci� Bogus�awa, wszelako hamowa� si�, bo s�dzi�, �e ona jedynie mo�e doprowadzi� do celu, a zarazem znajdowa� w niej upodobanie takie, jakie znajduje paj�k napinaj�cy sie�, zdradliwy ptasznik zastawiaj�cy sid�a lub strzelec tropi�cy cierpliwie a wytrwale zwierza. Bawi�a ksi�cia w�asna przenikliwo��, subtelno�� i bystro��, kt�rych nauczy� go pobyt na dworze francuskim.</p><p>Jednocze�nie podejmowa� pann� Aleksandr� jakby ksi�n� udzieln�, ale tak, �e znowu nie�atwo by�o jej odgadn��, czyli to dzieje si� wy��cznie dla niej, czy te� wyp�ywa z jego przyrodzonej i nabytej dworno�ci dla p�ci bia�ej w og�le.</p><p>Wprawdzie czyni� j� g��wn� osob� wszystkich zabaw, igrzysk, kawalkad i wypraw my�liwskich, lecz wyp�ywa�o to nieco z natury rzeczy; po wyje�dzie ksi�nej Januszowej do Kurlandii ona by�a istotnie najdostojniejsz� w�r�d niewiast zgromadzonych w Taurogach. Schroni�o si� wprawdzie do Taurog�w, jako do miejsca le��cego tu� przy granicy, mn�stwo szlachcianek z ca�ej �mudzi<a l:href="#fn416" type="note">[416]</a>, aby si� pod opiek� ksi���c� od Szwed�w uchroni�, te jednak same Billewicz�wnie, jako c�rce najzacniejszego rodu, prym we wszystkim przyznawa�y. A tymczasem, gdy ca�a Rzeczpospolita zalewa�a si� krwi�, uroczysto�ciom nie by�o ko�ca. Rzek�by�: dw�r kr�lewski ze wszystkimi dworzany i pannami zjecha� na wie� dla wczasu i zabaw.</p><p>Bogus�aw rz�dzi� jak samow�adny monarcha w Taurogach i w ca�ych przyleg�ych Prusach elektorskich, w kt�rych cz�stym bywa� go�ciem, wi�c wszystko by�o na jego rozkazy. Miasta dostarcza�y na skrypty pieni�dzy, wojsk, szlachta pruska z ochot� zje�d�a�a kole�no<a l:href="#fn417" type="note">[417]</a> i konno na uczty, karuzele i �owy. Bogus�aw wskrzesi� nawet na cze�� swej damy zaniechane ju� w�wczas gonitwy rycerskie w szrankach.</p><p>Pewnego razu sam wzi�� w nich czynny udzia� i przybrany w srebrn� zbroj�, a przepasany b��kitn� wst�g�, kt�r� panna Aleksandra musia�a go przewi�za�, zwali� z konia czterech najprzedniejszych rycerzy pruskich, pi�tego Ketlinga, a sz�stego z kolei Sakowicza, cho� ten si�� mia� tak olbrzymi�, �e karety, uchwyciwszy za ko�o, w biegu zatrzymywa�. I co za zapa� powsta� w t�umie widz�w, gdy nast�pnie srebrny rycerz, kl�kn�wszy przed sw� dam�, bra� z jej r�k wieniec zwyci�stwa. Okrzyki brzmia�y na podobie�stwo grzmotu dzia�, wiewa�y chustki, k�ania�y chor�gwie, on za� uni�s� przy�bicy i patrzy� w jej zap�onion� twarz swymi �licznymi oczyma, przyciskaj�c jednocze�nie do ust jej r�ce.</p><p>Innym razem, gdy w�r�d parkan�w rozw�cieczony nied�wied� za�era� si� z psami i wszystkie z kolei rozci�gn��, ksi���, przybrany tylko w lekk� szat� hiszpa�sk�, skoczy� do �rodka z oszczepem i sk�u� nie tylko srog� besti�, ale i trabanta, kt�ry widz�c chwil� niebezpiecze�stwa, poskoczy� mu na ratunek.</p><p>Panna Aleksandra, wnuczka starego �o�nierza, wychowana w tradycjach krwi, wojny i czci dla przewag rycerskich, nie mog�a si� oprze� na widok tych czyn�w podziwowi, a nawet uwielbieniu, nauczono j� bowiem z ma�ego uwa�a� m�stwo za pierwszy niemal przymiot m�a.</p><p>Tymczasem ksi��� co dzie� sk�ada� dowody nadludzkiej prawie odwagi, i co dzie� na cze�� Ole�ki. Go�cie zebrani, w pochwa�ach i uniesieniach dla ksi�cia tak wielkich, �e b�stwo samo poprzesta� by na nich mog�o, musieli mimo woli ��czy� w rozmowach jej imi� z imieniem Bogus�awa. On milcza�, lecz oczyma wypowiada� jej to, czego nie �mia�y wypowiedzie� usta� Czar otacza� j� doko�a.</p><p>Wszystko uk�ada�o si� w ten spos�b, �eby ich zbli�a�, ��czy�, a zarazem wy��cza� z t�umu innych ludzi. Trudno by�o wspomnie� komu� o nim, by jednocze�nie o niej nie wspomnia�. My�lom samej Ole�ki Bogus�aw narzuca� si� z si�� nieprzepart�. Ka�da chwila dnia by�a obrachowana na to, by czar pot�nia�.</p><p>Wieczorem, po igrzyskach, pokoje p�on�y od lamp r�nokolorowych, rzucaj�cych blaski tajemnicze a s�odkie, jakoby z krainy sn�w rozkosznych na jaw� przeniesione; upajaj�ce wschodnie wonie przesyca�y powietrze, ciche d�wi�ki niewidzialnych harf, lutni i innych instrument�w pie�ci�y uszy, a w�r�d tych aromat�w, �wiate�, d�wi�k�w chodzi� on, w glorii powszechnych uwielbie�, niby zaczarowany kr�lewicz z bajki, m�ody, pi�kny, rycerski, �wiec�cy jak s�o�ce od klejnot�w, a jako pasterz rozkochany�</p><p>Jaka� dziewczyna mog�a si� oprze� tym urokom, jaka� cnota mog�a nie zemdle� w�r�d tych czar�w?� A unika� m�odego ksi�cia nie by�o mo�no�ci, �yj�c z nim pod jednym dachem i korzystaj�c z jego go�cinno�ci, kt�r� aczkolwiek przemoc� narzuci�, jednak�e szczerze i prawdziwie po pa�sku wype�nia�. Przy tym Ole�ka uda�a si� bez niech�ci do Taurog�w, bo je wola�a od ohydnych Kiejdan, r�wnie� jak wola�a rycerskiego Bogus�awa, kt�ry udawa� przed ni� mi�o�� do opuszczonego kr�la i ojczyzny, od jawnego zdrajcy Janusza. Owszem, w pocz�tkach swego pobytu w Taurogach, pe�na by�a przyjaznych uczu� dla m�odego ksi�cia, a spostrzeg�szy wkr�tce, jak dalece i on stara si� o jej przyja��, u�ywa�a nieraz swego wp�ywu, aby ludziom dobrze czyni�.</p><p>W trzecim miesi�cu jej bytno�ci pewien oficer artylerii, przyjaciel Ketlinga, skazany zosta� na rozstrzelanie przez ksi�cia; Billewicz�wna, dowiedziawszy si� o tym od m�odego Szkota, wnios�a za nim instancj�<a l:href="#fn418" type="note">[418]</a>.</p><p>� B�stwo mo�e rozkazywa�, nie prosi� � odrzek� jej Bogus�aw i przedar�szy wyrok �mierci, rzuci� jej do n�g. � Rz�d�, rozkazuj! Taurogi spal�, je�eli cho� u�miech za t� cen� zdo�am na twej twarzy wywo�a�. Nie chc� innej nagrody, jeno mi b�d� weso�� i zapomnij o tym, co� dawniej bola�o!</p><p>Ona weso�� nie mog�a by�, maj�c w sercu b�l, �al i niewypowiedzian� pogard� dla cz�owieka, kt�rego pierwsz� mi�o�ci� pokocha�a, a kt�ry teraz by� w oczach jej wi�kszym zbrodniarzem od ojcob�jcy. �w Kmicic, obiecuj�cy za czerwone z�ote wyda� kr�la jak Judasz Chrystusa, zohydza� si� i szpetnia� coraz bardziej w jej oczach, a� z biegiem czasu zmieni� si� w potw�r ludzki, w zgryzot�, w wyrzut dla niej samej. Nie mog�a sobie darowa�, i� go kocha�a, a zarazem nie mog�a go zapomnie�, nienawidz�c.</p><p>Wobec tych uczu� trudno jej by�o nawet udawa� weso�o��, ale natomiast musia�a by� ksi�ciu wdzi�czn� i za to, �e do zbrodni Kmicicowej nie chcia� przy�o�y� r�ki, i za wszystko, co dla niej czyni�. Dziwno jej to by�o, �e m�ody ksi���, taki rycerz i tak pe�en szlachetnych uczu�, nie �pieszy� na ratunek ojczy�nie, cho� si� na praktyki Januszowe nie zgadza�, s�dzi�a wszelako, �e taki statysta wie, co robi, i �e tego wymaga polityka, kt�rej ona swym prostym panie�skim rozumem poj�� nie mo�e. Bogus�aw napomyka� jej te�, t�umacz�c swoje cz�ste do bliskiej pruskiej Tyl�y wyjazdy, �e si� mu ju� nie staje od zbytniej pracy, �e prowadzi uk�ady mi�dzy Janem Kazimierzem, Karolem Gustawem, elektorem i �e spodziewa si� ojczyzn� z toni wyd�wign��.</p><p>� Nie dla nagr�d, nie dla urz�d�w to czyni� � m�wi� do niej � brata Janusza nawet po�wi�cam, kt�ry by� mi ojcem, bo nie wiem, czy �ycie dla niego u zawzi�to�ci kr�lowej Ludwiki<a l:href="#fn419" type="note">[419]</a> wyprosz�, ale czyni� to, co mi B�g, sumienie i afekt dla mi�ej matki ojczyzny nakazuje�.</p><p>Gdy tak m�wi� ze smutkiem w delikatnej twarzy i oczyma ku pu�apowi zwr�conymi, wydawa� jej si� wznios�ym jako ci bohaterowie staro�ytni, o kt�rych stary pu�kownik Billewicz jej opowiada�, co sam w Korneliuszu wyczyta�. I wzbiera�o w niej serce podziwem, uwielbieniem. Powoli dosz�o do tego, �e gdy my�li o nienawistnym Andrzeju Kmicicu zbyt j� zm�czy�y, my�la�a o Bogus�awie, aby si� ukoi� i pokrzepi�. Tamten uosabia� dla niej straszliw� i ponur� ciemno��, ten �wiat�o, w kt�rym rada si� k�pie ka�da dusza stroskana. Pan miecznik rosie�ski i panna Kulwiec�wna, kt�r� tak�e sprowadzono z Wodokt�w, popychali jeszcze Ole�k� po owej pochy�o�ci, �piewaj�c od rana do wieczora hymny pochwalne na cze�� Bogus�awa. Ci��yli mu wprawdzie oboje w Taurogach tak, i� o tym tylko my�la�, jakby ich grzecznie precz wyprawi�, ale ich sobie zjedna�, a zw�aszcza pana miecznika, kt�ry z pocz�tku niech�tny, nawet zagniewan, nie m�g� si� jednak przyja�ni i faworom Radziwi��a oprze�.</p><p>Gdyby Bogus�aw by� tylko znamienitego rodu szlachcicem, nie za� Radziwi��em, nie ksi�ciem, nie magnatem w monarchiczny niemal majestat przyodzianym, by�aby mo�e Billewicz�wna zakocha�a si� w nim na �mier� i �ycie, wbrew testamentowi starego pu�kownika, kt�ry jej wyb�r tylko mi�dzy klasztorem a Kmicicem zostawia�. Lecz by�a to panna surowa dla siebie samej i dusza bardzo prawa, wi�c nawet nie dopu�ci�a do g�owy ani marzenia o niczym innym, jak o wdzi�czno�ci i podziwieniu dla ksi�cia.</p><p>R�d jej by� zbyt ma�y, by mog�a zosta� �on�, a zbyt wielki, by mog�a zosta� kochanic� Radziwi��a, patrzy�a wi�c na niego, jakby patrzy�a na kr�la, b�d�c przy dworze. Pr�no sam stara� si� nasuwa� inne my�li; pr�no sam, zapami�tawszy si� istotnie w mi�o�ci, cz�ci� z rachuby, cz�ci� z uniesienia, powtarza� nieraz, co swego czasu m�wi� pierwszego wieczoru w Kiejdanach, �e Radziwi��owie nieraz si� z szlachciankami �enili; owe my�li nie czepia�y si� jej, jak woda nie czepia si� piersi �ab�dziej, i pozosta�a, jak� by�a, wdzi�czn�, przyjazn�, wielbi�c�, szukaj�c� ulgi w my�li o bohaterze, lecz w sercu spokojn�.</p><p>On za� nie umia� si� w jej uczuciach po�apa� i cz�sto wydawa�o mu si�, �e jest bliskim celu. Lecz sam ze wstydem i z�o�ci� wewn�trzn� spostrzega�, �e nie jest tak �mia�ym wzgl�dem niej, jak bywa� wzgl�dem najpierwszych dam w Pary�u, w Brukseli i w Amsterdamie. Mo�e to by�o dlatego, �e si� naprawd� zakocha�, a mo�e dlatego, �e w tej pannie, w jej twarzy, ciemnych brwiach i surowych oczach by�o co� takiego, co nakazywa�o szacunek. Jeden jedyny Kmicic nie podlega� swego czasu temu wp�ywowi i ani dbaj�c, �mia�o garn�� si� do ca�owania tych surowych oczu i dumnych ust, ale Kmicic by� jej narzeczonym.</p><p>Wszyscy inni kawalerowie, pocz�wszy od pana Wo�odyjowskiego, sko�czywszy na bardzo rubasznej szlachcie pruskiej w Taurogach i samym ksi�ciu, mniej byli z ni� poufali ni� z innymi pannami takiej samej kondycji<a l:href="#fn420" type="note">[420]</a>. Ksi�cia unosi�a wprawdzie pop�dliwo��, ale gdy raz w karecie nacisn�� jej nog�, szepcz�c jednocze�nie: �Nie b�j siꅔ � a ona odrzek�a, i� w�a�nie boi si�, by nie po�a�owa�a po�o�onej w nim ufno�ci, Bogus�aw zmiesza� si� i powr�ci� do dawnej drogi stopniowego podbijania jej serca.</p><p>Lecz wyczerpywa�a si� i jego cierpliwo��. Powoli zacz�� te� zapomina� o strasznym widziadle, kt�re mu si� we �nie pojawi�o, coraz cz�ciej rozmy�la� nad tym, co Sakowicz radzi�, i nad tym, �e Billewiczowie w wojnie wszyscy wygin�; ��dze piek�y go coraz pot�niej, gdy nagle zasz�a okoliczno��, kt�ra bieg rzeczy w Taurogach zupe�nie zmieni�a.</p><p>Pewnego dnia przysz�a wie�� jak piorun, �e Tykocin przez pana Sapieh� wzi�ty, a ksi��� hetman wielki straci� �ycie w zwaliskach zamku.</p><p>Zawrza�o wszystko w Taurogach, sam Bogus�aw zerwa� si� i wyjecha� tego� samego dnia do Kr�lewca, w kt�rym mia� widzie� si� z ministrami kr�la szwedzkiego i elektora.</p><p>Pobyt jego przed�u�a� si� nad pierwotny zamiar. Tymczasem do Taurog�w pocz�y �ci�ga� oddzia�y wojsk pruskich, a nawet i szwedzkich. Pocz�to m�wi� o wyprawie przeciw panu Sapie�e. Naga prawda, i� Bogus�aw by� stronnikiem Szwed�w, tak jak jego stryj<a l:href="#fn421" type="note">[421]</a> Janusz, wychodzi�a na wierzch coraz wyra�niej.</p><p>Zdarzy�o si�, �e jednocze�nie pan miecznik rosie�ski odebra� wiadomo�� o spaleniu rodzinnych Billewicz przez oddzia�y Loewerihaupta, kt�re, pobiwszy powsta�c�w �mudzkich pod Szawlami, niszczy�y ogniem i mieczem ca�y kraj.</p><p>W�wczas szlachcic zerwa� si� i pojecha�, chc�c szkody w�asnymi oczyma zobaczy�, a ksi��� Bogus�aw wcale go nie wstrzymywa� � owszem, ch�tnie wyprawi�, rzek�szy tylko na drog�:</p><p>� Teraz waszmo�� rozumiesz, dlaczegom was do Taurog�w sprowadzi�, bo po prostu m�wi�c, �ycie mi zawdzi�czacie.</p><p>Ole�ka zosta�a sama z pann� Kulwiec�wn� i natychmiast zamkn�a si� w swych komnatach, nikogo pr�cz niekt�rych niewiast nie widuj�c. Te gdy jej przynios�y wie��, i� ksi��� gotuje wypraw� przeciw wojskom polskim, nie chcia�a im zrazu wierzy�, lecz pragn�c si� upewni�, kaza�a prosi� do siebie Ketlinga, wiedzia�a bowiem, i� m�ody Szkot niczego przed ni� nie utai.</p><p>Jako� stawi� si� natychmiast, szcz�liwy, �e go przywo�ano, �e przez chwil� b�dzie m�g� rozmawia� z t�, kt�ra opanowa�a mu dusz�.</p><p>Billewicz�wna pocz�a go wypytywa�:</p><p>� Panie kawalerze � rzek�a � tyle wie�ci kr��y po Taurogach, �e b��dzimy w nich jako w�r�d lasu. Jedni m�wi�, �e ksi��� wojewoda swoj� �mierci� zmar�; drudzy, �e na szablach rozniesion. Jaka jest przyczyna jego �mierci?</p><p>Ketling zawaha� si� przez chwil�; widocznym by�o, �e walczy z wrodzon� nie�mia�o�ci�, na koniec zarumieni� si� mocno i odrzek�:</p><p>� Przyczyn� upadku i �mierci ksi�cia wojewody pani jeste�.</p><p>� Ja?� � zapyta�a ze zdumieniem panna Billewicz�wna.</p><p>� Tak jest, bo ksi��� nasz wola� zosta� w Taurogach ni� bratu i�� na ratunek. O wszystkim tu zapomnia�� przy tobie, pani.</p><p>Teraz ona z kolei zap�on�a jak r�a purpurowa.</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>Szkot sta� z kapeluszem w r�ku, ze spuszczonymi oczyma i g�ow� schylon� na piersi, w postawie pe�nej czci i uszanowania, na koniec podni�s� g�ow�, strz�sn�� jasne pukle w�os�w i rzek�:</p><p>� Pani, je�eli ci� obrazi�y moje s�owa, pozw�l mi kl�kn�� przed tob� i na kolanach prosi� ci� o przebaczenie.</p><p>� Nie czy� tego, panie kawalerze � odrzek�a �ywo panna widz�c, �e m�ody rycerz zgina ju� kolano. � Wiem, i� co� rzek�, to� rzek� w szczero�ci serca, bom to z dawna spostrzeg�a, �e� mi �yczliwy. Zali<a l:href="#fn422" type="note">[422]</a> nie tak? Zali mi wa�pan nie �yczysz?�</p><p>Oficer podni�s� swe anielskie oczy do g�ry i po�o�ywszy r�k� na sercu, g�osem tak cichym jak szmer wiatru, a smutnym jak westchnienie rzek� tylko:</p><p>� Ach, pani! pani!�</p><p>I w tej chwili przestraszy� si�, �e za wiele powiedzia�, wi�c zn�w g�ow� schyli� na piersi i przybra� postaw� dworzanina s�uchaj�cego rozkaz�w ukochanej kr�lewny.</p><p>� W�r�d obcych tu jestem i bez opieki � rzek�a Ole�ka � a cho� sama potrafi� czuwa� nad sob� i B�g mnie od przygody uchroni, przecie� i ludzkiej mi pomocy potrzeba. Chceszli wa�pan by� moim bratem? Chcesz mnie ostrzec w potrzebie, abym wiedzia�a, co czyni�, i wszelakich side� unikn�� mog�a?</p><p>To rzek�szy, wyci�gn�a do� r�k�, on za� teraz przykl�kn��, mimo i� mu broni�a, i uca�owa� ko�ce jej palc�w.</p><p>� M�w wa�pan, co tu si� dzieje ko�o mnie?</p><p>� Ksi��� kocha pani� � odrzek� Ketling. � Czy� pani tego nie spostrzeg�a?</p><p>Ona za� zakry�a twarz r�koma.</p><p>� Widzia�am i nie widzia�am. Czasem wydawa�o mi si�, �e on jeno dobry bardzo�</p><p>� Dobry!� � powt�rzy� jak echo oficer.</p><p>� Tak jest. A czasem, gdy mi przysz�o do g�owy, �em, nieszcz�sna, ��dze wzbudzi� w nim mog�a, tom i tak uspokaja�a si� tym, i� �adna mi od niego nie grozi napastliwo��. By�am mu wdzi�czna za to, co dla mnie czyni�, cho�, B�g widzi, nie wygl�da�am jego nowych �ask, boj�c si� i tak tych, kt�re ju� wy�wiadczy�.</p><p>Ketling odetchn��:</p><p>� Mog� �miele m�wi�? � zapyta� po chwili milczenia.</p><p>� M�w wa�pan.</p><p>� Ksi��� dw�ch ma tylko powiernik�w: pana Sakowicza i Patersona, a Paterson mnie wielce �yczliwy, bo z jednych kraj�w pochodzim i na r�ku mnie nosi�. Wi�c co wiem, to wiem od niego. Ksi��� kocha pani�: ��dze p�on� w nim jako smo�a w pochodni. Wszystko, co tu si� dzieje, wszystkie owe uczty, �owy, karuzele i ten turniej, po kt�rym dot�d, dzi�ki ksi���cej r�ce, krew mi si� rzuca ustami, dzieje si� dla wa�panny. Ksi��� mi�uje ci�, pani, bez pami�ci, ale nieczystym ogniem, bo ci� chce poha�bi�, nie za�lubi�; bo chocia� nie m�g�by znale�� godniejszej, kr�lem nawet wszystkiego �wiata, nie tylko ksi�ciem b�d�c, przecie my�li o innej� Przeznaczona mu jest ksi�niczka Anna i jej fortuna. Wiem to od Patersona, i Boga wielkiego, jego ewangeli� bior� za �wiadka, �e szczer� prawd� m�wi�. Nie wierz, pani, ksi�ciu, nie ufaj jego dobrodziejstwom, nie ubezpieczaj si� jego moderacj�<a l:href="#fn423" type="note">[423]</a>, czuwaj, strze� si�, bo ci tu zdrad� na ka�dym kroku gotuj�. Dech zamiera w piersiach od tego, co mi Paterson m�wi�. R�wnego Sakowiczowi zbrodniarza w �wiecie nie ma� nie mog� o tym m�wi�, po prostu me mog� m�wi�! Gdyby nie przysi�ga, kt�r�m ksi�ciu sk�ada�, �e �ycia i osoby jego strzec b�d�, ta r�ka, pani, i ta szpada uwolni�yby ci� od gro�by ustawicznej� Ale pierwszego zabi�bym Sakowicza� Tak jest! jego pierwszego przed wszystkimi lud�mi! przed tymi nawet, kt�rzy w mojej ojczy�nie krew z ojca mego wytoczyli, fortun� zagarn�li i tu�acza, jurgieltnika<a l:href="#fn424" type="note">[424]</a> ze mnie uczynili�</p><p>Tu Ketling trz��� si� pocz�� z uniesienia, przez chwil� gni�t� tylko r�k� gard� szpady, s�owa wyrzec nie mog�c, nast�pnie och�on�� i jednym tchem wypowiedzia�, jakie sposoby podsuwa� ksi�ciu Sakowicz.</p><p>Panna Aleksandra, ku wielkiemu jego zdziwieniu, zachowa�a si� do�� spokojnie, ujrzawszy gro��c� sobie przepa��, tylko twarz jej poblad�a i sta�a si� jeszcze powa�niejsz�. Nieugi�ta wola odbi�a si� w jej surowym spojrzeniu.</p><p>� Potrafi� si� uchroni�! � rzek�a � tak mi dopom� B�g i �wi�ty krzy�!</p><p>� Ksi��� dotychczas nie chcia� i�� za rad� Sakowicza � doda� Ketling � lecz gdy ujrzy, �e droga, kt�r� obra�, do niczego nie prowadzi�</p><p>I pocz�� opowiada� o przyczynach, kt�re Bogus�awa zatrzymywa�y.</p><p>Panna s�ucha�a ze zmarszczon� brwi�, ale niezbyt uwa�nie, bo ju� pocz�a my�le� o tym, jak by si� wyrwa� spod tej straszliwej opieki. Lecz �e w ca�ym kraju nie by�o miejsca nie oblanego krwi� i plany ucieczki nie przedstawia�y si� jasno, zatem wola�a o nich nie m�wi�.</p><p>� Panie kawalerze � rzek�a wreszcie � odpowiedz mi na jedno jeszcze pytanie. Stoili ksi��� Bogus�aw po stronie kr�la szwedzkiego czy polskiego?</p><p>� Nikomu z nas nietajno � odrzek� m�ody oficer � �e ksi��� nasz pragnie nale�e� do rozbioru tej Rzeczypospolitej, a�eby Litw� w udzielne ksi�stwo dla siebie zmieni�!</p><p>Tu umilk� i rzek�by�, �e jego my�l pobieg�a mimo woli �ladami my�li Ole�ki, bo po chwili doda�:</p><p>� Elektor i Szwedzi na us�ugi ksi�cia, a �e ca�� zajmuj� Rzeczpospolit�, wi�c nie ma si� przed nimi gdzie schroni�.</p><p>Ole�ka nie odrzek�a nic.</p><p>Ketling czeka� jeszcze przez chwil�, czy go o co zapyta� nie zechce, lecz gdy milcza�a, ci�gle w�asnymi my�lami zaj�ta, poczu�, �e nie nale�y jej przeszkadza�, wi�c zgi�� si� we dwoje w po�egnalnym uk�onie, zamiataj�c ziemi� pi�rami od kapelusza.</p><p>� Dzi�kuj�, panie kawalerze � rzek�a, wyci�gn�wszy do� r�k�.</p><p>Oficer, nie odwracaj�c si�, zacz�� cofa� si� ku drzwiom.</p><p>Nagle na twarzy jej pojawi�y si� lekkie rumie�ce, zawaha�a si� przez chwil�, nareszcie rzek�a:</p><p>� S�owo jeszcze, panie kawalerze.</p><p>� Ka�de jest dla mnie �ask��</p><p>� Wa�pan zna�e� pana� Andrzeja Kmicica�</p><p>� Tak jest, pani� z Kiejdan. Ostatni raz widzia�em go w Pilwiszkach, gdy�my z Podlasia w te strony ci�gn�li.</p><p>� Czy prawda?� czy prawd� ksi��� powiedzia�, i� mu si� pan Kmicic ofiarowa� na osob� kr�la polskiego targn��?�</p><p>� Nie wiem, pani� Wiadomo mi jeno, i� si� w Pilwiszkach ze sob� naradzali, za czym ksi��� odjecha� z nim w lasy i tak d�ugo nie wraca�, �e Paterson pocz�� si� ba� i wys�a� wojsko na spotkanie. Ja w�a�nie prowadzi�em ten oddzia�. Spotkali�my ksi�cia, gdy ju� wraca�. Uwa�a�em, �e by� zalterowan<a l:href="#fn425" type="note">[425]</a> bardzo, jakby wielkie wzruszenie duszy przeby�. Rozmawia� te� sam z sob�, co mu si� nigdy nie zdarza. S�ysza�em te�, jako rzek�: �Diabe� by si� na to porwa��� Zreszt� nic wi�cej nie wiem� Jeno p�niej, gdy ksi��� wspomina� o tym, z czym mu si� pan Kmicic ofiarowa�, pomy�la�em sobie: je�li to by�o, to wtedy by� musia�o.</p><p>Billewicz�wna zacisn�a wargi.</p><p>� Dzi�kuj� � rzek�a.</p><p>I po chwili zosta�a sama.</p><p>My�l ucieczki opanowa�a j� zupe�nie. Za wszelk� cen� postanowi�a wyrwa� si� z tych ohydnych miejsc i spod w�adzy tego zdradzieckiego ksi�cia. Ale dok�d si� uda�? Wsie i miasta by�y w r�ku szwedzkim, klasztory poburzone, zamki zr�wnane z ziemi�, kraj ca�y roi� si� od �o�dak�w i od straszniejszych od nich zbieg�w wojskowych, zb�jc�w, wszelkiego rodzaju �otrzyk�w. Jaki� los m�g� czeka� dziewczyn� rzucon� na pastw� tej burzy? Kto z ni� p�jdzie? Ciotka Kulwiec�wna, pan miecznik rosie�ski i kilkunastu jego czeladzi. A czy� si�y te ochroni� j�?� Poszed�by mo�e i Ketling, mo�e by nawet znalaz� gar�� wiernych �o�nierzy i przyjaci�, kt�rzy by chcieli mu towarzyszy�, lecz Ketling kocha� si� w niej zbyt widocznie, wi�c jak�e jej by�o zaci�ga� u niego d�ug wdzi�czno�ci, kt�ry by zbyt wielk� cen� sp�aca� nast�pnie przysz�o?</p><p>Wreszcie, jakie� mia�a prawo zamyka� los temu m�odzie�cowi, ledwie wyros�emu z pachol�cia, i nara�a� go na po�cig, na zgub�, je�eli nie mog�a nic mu w zamian pr�cz przyja�ni ofiarowa�. Wi�c pyta�a sama siebie: co czyni�, dok�d ucieka�, gdy� tu i tam grozi�a zguba, tu i tam ha�ba.</p><p>W takiej rozterce dusznej pocz�a modli� si� gor�co, a szczeg�lniej powtarza�a gorliwie jedn� modlitw�, do kt�rej swego czasu stary pu�kownik zawsze si� w z�ych terminach ucieka�, zaczynaj�c� si� od s��w:</p><cite><poem><stanza><v>B�g Ci� z dzieci�tkiem salwowa�<a l:href="#fn426" type="note">[426]</a></v><v/><v>Od Herodowej z�o�ci<a l:href="#fn427" type="note">[427]</a>,</v><v/><v>W Egipcie drogi prostowa�</v><v/><v>Dla Twojej przezpieczno�ci<a l:href="#fn428" type="note">[428]</a>�</v></stanza></poem></cite><p>Tymczasem powsta� wicher mocny i drzewa pocz�y w sadzie za oknami szumie� okrutnie. Nagle przypomnia�y si� zamodlonej panience puszcze, na kt�rych skraju wychowa�a si� od ma�ego, i my�l, �e w puszczach znajdzie si� jedyne bezpieczne schronisko, przelecia�a jej jako b�yskawica przez g�ow�.</p><p>Wi�c odetchn�a g��boko Ole�ka, bo znalaz�a wreszcie, czego szuka�a. Tak jest! Do Zielonki, do Rogowskiej! Tam nieprzyjaciel nie p�jdzie, �otrzyk nie b�dzie �upu szuka�. Tam sw�j nawet, je�li si� zapami�ta, to mo�e zab��dzi� i b��dzi� a� do �mierci, co� za� dopiero obcy, dr�g nie znaj�cy. Tam obroni� j� Domaszewicze my�liwi i Stakjanowie Dymni, a je�li nie masz ich, je�li ruszyli wszyscy za panem Wo�odyjowskim, to� tymi lasami mo�na a� hen! do innych wojew�dztw ci�gn�� i w innych puszczach spokoju szuka�.</p><p>Wspomnienie pana Wo�odyjowskiego rozweseli�o Ole�k�. Takiego by jej opiekuna! To prawy �o�nierz, to szabla, pod kt�r� i przed Kmicicem, i przed Radziwi��ami samymi mo�na si� schroni�. Tu przypomnia�o si� jej, �e on to w�a�nie radzi� w�wczas, gdy Kmicica w Billewiczach schwyta�, a�eby w Puszczy Bia�owieskiej spokoju szuka�.</p><p>I s�usznie m�wi�! Rogowska i Zielonka za blisko Radziwi���w, a ko�o Bia�owie�y stoi w�a�nie ten Sapieha, kt�ry dopiero co star� z oblicza ziemi najstraszniejszego Radziwi��a.</p><p>Zatem do Bia�owie�y, do Bia�owie�y, cho�by dzi�, jutro!� Niech tylko miecznik rosie�ski przyjedzie, nie b�dzie zwleka�a!</p><p>Ochroni� j� ciemne g��bie Bia�owie�y, a p�niej, gdy burza przejdzie, klasztor. Tam jeno spok�j prawdziwy by� mo�e i zapomnienie wszystkich ludzi, wszystkiego b�lu, �alu, pogardy�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVI</p></title><p>Pan miecznik rosie�ski wr�ci� w kilka dni p�niej. Mimo i� jecha� z glejtem Bogus�awowym, dotar� tylko do Rosie�; do samych za� Billewicz nie by�o po co je�dzi�, gdy� nie by�o ich ju� na �wiecie. Dw�r, zabudowania, wie�, wszystko zosta�o do cna spalone w ostatniej bitwie, kt�r� ksi�dz Straszewicz, jezuita, stoczy� na czele swego oddzia�u z kapitanem szwedzkim Ross�. Lud by� w lasach lub w partiach zbrojnych. Zosta�y na miejscu wsi zamo�nej jeno ziemia i woda.</p><p>Drogi przy tym pe�ne by�y �grasant�w�, to jest zbieg�w z wojsk rozmaitych, kt�rzy znacznymi kupami chodz�c, rozbojem si� trudnili, tak �e nawet pomniejsze komendy wojskowe nie by�y od nich bezpieczne. Nie zdo�a� si� zatem pan miecznik nawet i o tym przekona�, czy zakopane w sadzie sol�wki ze srebrem i pieni�dzmi ocala�y, i powr�ci� do Taurog�w wielce z�y, zgryziony, z okrutn� przeciw niszczycielom w sercu zawzi�to�ci�.</p><p>Ledwie nog� zst�pi� z ka�amaszki<a l:href="#fn429" type="note">[429]</a>, wci�gn�a go Ole�ka do swej komnaty i opowiedzia�a mu wszystko, co jej Hassling-Ketling powiada�.</p><p>Zatrz�s� si� na to stary szlachcic, kt�ry nie maj�c w�asnego potomstwa, dziewczyn� jak c�rk� kocha�. Przez jaki� czas �apa� si� tylko za g�owni� szabli, powtarzaj�c: �Bij, kto cnotliwy!� � wreszcie za g�ow� si� porwa� i tak m�wi� pocz��:</p><p>� <emphasis>Mea culpa, mea maxima culpa<a l:href="#fn430" type="note">[430]</a>!</emphasis> bo mi i samemu czasem do �ba przychodzi�o, i ten, i �w szepta�, �e �w piekielnik w amorach dla ciebie uton��, a ja nie m�wi�em nic, jeszczem si� w boki bra� my�l�c: �Nu� si� o�eni!� Gosiewskim krewni�my, Tyzenhauzom tak�e� Czemu nie mamy by� krewni Radziwi��om? Za pych� to, za pych� B�g mi� karze� Zacne zdrajca pokrewie�stwo obmy�li�. Takim nam by� chcia� krewnym� bodaj go zabito!� jako dworski byk wiejskim ja�oszkom! Bodaj go zabito! Ale poczekasz! Pierwej ta r�ka i ta szabla spr�chniej�!�</p><p>� Tu o ratunku my�le� trzeba � odrzek�a Ole�ka.</p><p>I nu� przedstawia� swe plany ucieczki.</p><p>Pan miecznik, wysapawszy si�, s�ucha� uwa�nie, na koniec rzek�:</p><p>� Wolej mi podda�stwo zebra� i parti� utworzy�! B�d� Szwed�w podchodzi�, jako inni podchodz�, jak niegdy� Kmicic Chowa�skiego<a l:href="#fn431" type="note">[431]</a>. Bezpieczniej ci b�dzie w lesie i w polu ni� na tym dworze zdrajcy i heretyka!</p><p>� Dobrze � odpowiedzia�a panna.</p><p>� Nie tylko si� nie sprzeciwiam � m�wi� w zapale miecznik � ale tak powiadam: �e im pr�dzej, tym lepiej� A to� podda�stwa ani kos mi nie brak. Spalili mi rezydencj�, mniejsza z tym! to z innych wiosek ch�opstwo �ci�gn� Wszyscy Billewicze, kt�rzy ju� s� w polu, stan� przy nas. Poka�emy ci, panku, pokrewie�stwo, poka�emy, co to na honor Billewicz�wny nastawa� Ty� Radziwi��! Nic to! nie masz hetman�w w billewiczowskim rodzie, ale nie masz i zdrajc�w!� Obaczym, za kim ca�a �mud�<a l:href="#fn432" type="note">[432]</a> p�jdzie!�</p><p>Tu zwr�ci� si� do panny:</p><p>� Ciebie osadzim w Bia�owie�y, a sami wr�cim! Nie mo�e inaczej by�! Musi on za ten afront odpokutowa�, bo to ca�ego stanu szlacheckiego krzywda. Infamis, kto si� za nami nie opowie! B�g pomo�e, bracia pomog�, obywatele pomog�, a wonczas ogie� a miecz! Dotrzymaj� Billewicze Radziwi��om! Infamis, kto nie z nami! infamis, kto zdrajcy szabl� przed oczyma nie b�y�nie! Kr�l, sejmy, ca�a Rzeczpospolita z nami!</p><p>Tu miecznik, czerwony jak krew i ze zje�on� czupryn�, pocz�� pi�ci� w st� wali�.</p><p>� Pilniejsza ta wojna ni� szwedzka, bo w nas jest ca�y stan rycerski, wszystkie prawa, wszystka Rzeczpospolita pokrzywdzona i w najg��bszych fundamentach zachwiana. Infamis<a l:href="#fn433" type="note">[433]</a>, kto nie rozumie! Zginie ta ojczyzna, je�eli pomsty i kary na zdrajc� nie wymierzym!</p><p>I tak gra�a stara krew coraz gwa�towniej, �e a� Ole�ce przysz�o miecznika uspokaja�. Siedzia� on dotychczas spokojnie, cho� si� zdawa�o, �e nie tylko ojczyzna, lecz i �wiat ca�y ginie, ale dopiero gdy Billewicz�w dotkni�to, w tym ujrza� najstraszniejsz� przepa�� dla ojczyzny i jak lew rycze� pocz��.</p><p>Lecz panna, kt�ra mia�a na niego wp�yw wielki, zdo�a�a go w ko�cu uspokoi�, t�umacz�c mu, �e dla zbawienia ich i dla tego, i�by si� ucieczka uda�a, potrzeba w�a�nie najg��bsz� tajemnic� zachowa� i nie pokaza� ksi�ciu, �e si� czegokolwiek domy�laj�.</p><p>Przyrzek� �wi�cie, i� wedle jej wskaz�wek post�pi, po czym ju� radzili o samej ucieczce. Rzecz nie by�a zbyt trudna, bo zdawa�o si�, �e ich nie strzeg� wcale. Postanowi� tedy pan miecznik wyprawi� naprz�d pacho�ka z listami do ekonom�w, aby natychmiast ch�opstwo ze wszystkich wiosek, do niego i do innych Billewicz�w nale��cych, zbierali i zbroili.</p><p>Nast�pnie sze�ciu zaufanych czeladzi mia�o niby ruszy� do Billewicz po sol�wki z pieni�dzmi i srebrem, a w rzeczy zatrzyma� si� w lasach girlakolskich i tam na pa�stwo z ko�mi, tobo�ami i �ywno�ci� czeka�. Oni sami u�o�yli, �e z Taurog�w wyjad� z dwoma czeladnikami w saniach, niby tylko do pobliskiej Gawny, po czym na konie wierzchowe przesi�d� i z kopyta rusz�. Do Gawny je�dzili cz�sto do pa�stwa Kuczuk�w-Olbrotowskich, gdzie czasem zostawali i na noc, spodziewali si� zatem, �e wyjazd ich nie zwr�ci niczyjej uwagi i �e pogo� za nimi nie p�jdzie, chyba we dwa lub trzy dni potem, gdy b�d� ju� w�r�d kup zbrojnych i w g��bi niezbrodzonych las�w. Nieobecno�� ksi�cia Bogus�awa utwierdza�a ich w tej nadziei.</p><p>Tymczasem pan Tomasz zaj�� si� bardzo czynnie przygotowaniami. Pacholik z listami wyjecha� na drugi dzie�. Trzeciego rozmawia� pan miecznik obszernie z Patersonem o swoich zakopanych pieni�dzach, kt�rych, jak m�wi�, by�o nad sto tysi�cy, i o potrzebie przewiezienia ich do bezpiecznych Taurog�w. Paterson uwierzy� z �atwo�ci�, albowiem szlachcic i uchodzi� za bardzo bogatego, i by� nim w istocie.</p><p>� Niech je przywo�� jak najpr�dzej � rzek� Szkot � je�li potrzeba, to i �o�nierzy jeszcze dodam.</p><p>� Im mniej ludzi b�dzie wiedzia�o, co wioz�, tym lepiej. Czelad� moja wierna, a sol�wki ka�� im pie�k�<a l:href="#fn434" type="note">[434]</a> przykry�, kt�r� cz�sto z naszych stron do Prus wo��, albo te� klepkami, na kt�re nikt si� nie u�akomi.</p><p>� Lepiej klepk� � rzek� Paterson � bo przez konopie szabl� albo dzid� mo�na namaca�, �e co� innego na dnie wozu le�y. A pieni�dze najlepiej wasza mo�� ksi�ciu panu na skrypt oddaj. Wiem te�, �e potrzebuje pieni�dzy, bo intraty<a l:href="#fn435" type="note">[435]</a> �le dochodz�.</p><p>� Chcia�bym si� ksi�ciu tak przys�u�y�, aby niczego nie potrzebowa� � odpar� szlachcic.</p><p>Na tym sko�czy�a si� rozmowa i wszystko zdawa�o si� sk�ada� jak najpomy�lniej, gdy� zaraz potem ruszy�a czelad�, a miecznik z Ole�k� mieli wyjecha� nazajutrz.</p><p>Tymczasem wieczorem wr�ci� najniespodzianiej Bogus�aw na czele dw�ch regiment�w rajtarii pruskiej. Sprawy jego nie musia�y i�� zbyt pomy�lnie, bo wr�ci� z�y i zgryziony.</p><p>Tego jeszcze dnia zwo�a� rad� wojenn�, kt�r� sk�adali pe�nomocnik elektorski hr. Sejdewitz, Paterson, Sakowicz i pu�kownik rajtarski Kyritz. Obradowali do godziny trzeciej w nocy, a celem obrad by�a wyprawa na Podlasie przeciw panu Sapie�e.</p><p>� Elektor i kr� szwedzki zasilili mnie w miar� wojskiem � m�wi� ksi���. � Jedno z dwojga: albo Sapieh� zastaniem jeszcze na Podlasiu i w takim razie musimy go zetrze�; albo nie: w�wczas Podlasie zajmiem bez oporu. Do wszystkiego jednak trzeba pieni�dzy, a tych ni elektor, ni jego szwedzki majestat mi nie dali, bo sami nie maj�.</p><p>� U kog� pieni�dzy szuka�, je�eli nie u waszej ksi���cej mo�ci � odrzek� hr. Sejdewitz. � W ca�ym �wiecie m�wi� o nieprzebranych radziwi��owskich skarbach.</p><p>Na to Bogus�aw:</p><p>� Panie Sejdewitz, gdyby mnie dochodzi�o wszystko, co mi z dziedzicznych d�br nale�y, pewnie bym mia� wi�cej grosza ni� pi�ciu waszych niemieckich ksi���t w kup� wzi�tych. Ale w kraju wojna, intraty nie dochodz� lub te� przez rebelizant�w bywaj� przejmowane. Mo�na by gotowizny dosta� na skrypty od miast pruskich, wszelako wa�� najlepiej wiesz, co si� w nich dzieje, i �e chyba dla jednego Jana Kazimierza rozwi�za�yby worki.</p><p>� A Kr�lewiec?</p><p>� Co mo�na by�o wzi��, tom wzi��, ale tego ma�o.</p><p>� Za szcz�cie sobie poczytuj�, �e si� b�d� m�g� waszej ksi���cej wysoko�ci dobr� rad� przys�u�y� � rzek� Paterson.</p><p>� Wola�bym, �eby� si� przys�u�y� got�wk�.</p><p>� Warta jej ta rada. Nie dawniej jak wczoraj m�wi� mi pan Billewicz, �e ma zacne kwoty zakopane w sadzie w Billewiczach i �e w�a�nie chce je tu w bezpieczne miejsce przenie��, aby je waszej ksi���cej wysoko�ci na skrypt odda�.</p><p>� A to� mi z nieba spad� i �w szlachcic tak�e! � zawo�a� Bogus�aw. � A si�a�<a l:href="#fn436" type="note">[436]</a> tam tego b�dzie?</p><p>� Nad sto tysi�cy pr�cz sreber i kosztowno�ci, kt�rych bodaj �e drugie tyle.</p><p>� Sreber i kosztowno�ci szlachcic nie zechce na gotowizn� zmienia�, ale mo�na je b�dzie zastawi�. Wdzi�czenem ci, Paterson, bo w por� mi to przychodzi. Musz� z Billewiczem zaraz jutro pom�wi�.</p><p>� To go uprzedz�, bo w�a�nie jutro wybiera si� z pann� do Gawny, do pa�stwa Kuczuk�w-Olbrotowskich.</p><p>� Uprzed� go, by nie wyje�d�a�, nim si� ze mn� nie obaczy.</p><p>� Czelad� ju� pos�ana, boj� si� tylko, czy bezpiecznie dojedzie.</p><p>� Mo�na b�dzie pos�a� za nimi ca�y regiment, wreszcie pogadamy. W por� mi to, w por�! A i pocieszna rzecz, je�eli Podlasie za pieni�dze tego regalisty<a l:href="#fn437" type="note">[437]</a> i patrioty od Rzeczypospolitej oderw�.</p><p>To rzek�szy, ksi��� po�egna� rad�, bo musia� jeszcze odda� si� w r�ce pokojowych, kt�rych zadaniem by�o co dzie� przed noc� k�pielami, ma�ciami i r�nymi sztukami, znanymi tylko za granic�, nadzwyczajn� jego urod� konserwowa�. Trwa�o to zwykle godzin�, a czasem i dwie; ksi��� za� i bez tego by� ju� znu�on drog� i p�n� godzin�.</p><p>Nazajutrz rano Paterson zatrzyma� miecznika i Ole�k� oznajmieniem, i� ksi��� pragnie si� z nimi widzie�. Trzeba by�o wyjazd od�o�y�, ale nie zaniepokoili si� tym zbytnio, bo Paterson powiedzia�, o co chodzi.</p><p>W godzin� p�niej nadszed� ksi���. Mimo i� pan Tomasz i Ole�ka przyrzekli sobie naj�wi�ciej, i� przyjm� go po dawnemu, i mimo wszelkich wysile�, nie mogli tego dokaza�.</p><p>Jej twarz zmieni�a si�, a miecznikowa nabieg�a krwi� na widok m�odego ksi�cia, i przez chwil� stali oboje zmieszani, wzburzeni, pr�no usi�uj�c do zwyk�ej powr�ci� spokojno�ci.</p><p>Ksi���, przeciwnie, swobodny by� zupe�nie, tylko troch� pomizernia� w oczach i twarz mia� mniej ubarwion� ni� zwykle, ale w�a�nie ta jego blado�� cudnie odbija�a od per�owej rannej szaty, przerabianej srebrem; spostrzeg� jednak natychmiast, i� przyjmuj� go jako� inaczej i mniej radzi widz� ani�eli zwyczajnie. Ale pomy�la� zaraz, �e pewnie tych dwoje regalist�w dowiedzia�o si� o jego stosunkach ze Szwedami, i st�d ten ch��d w przyj�ciu.</p><p>Postanowi� wi�c sypn�� im natychmiast piaskiem w oczy, i po zwyk�ych komplimentach powitalnych tak zacz��:</p><p>� Panie mieczniku dobrodzieju, s�ysza�e� ju� zapewne waszmo��, jakie nieszcz�cie mnie spotyka�</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� chce m�wi� o �mierci ksi�cia wojewody? � odpar� miecznik.</p><p>� Nie tylko o �mierci. Cios to okrutny, wszelako ju� zda�em si� na wol� Boga, kt�ry jak tusz�, wszystkie krzywdy bratu memu hojnie wynagrodzi�, ale na mnie nowy ci�ar zes�a�, bo musz� wojn� domow� prowadzi�, a dla ka�dego obywatela, mi�uj�cego ojczyzn�, gorzka to dola�</p><p>Miecznik nie odrzek� nic, tylko spojrza� nieco bokiem na Ole�k�. Ksi��� za� m�wi� dalej:</p><p>� Moj� prac�, moim trudem a B�g jeden wie, jakim kosztem doprowadzi�em ju� pok�j do skutku. Prawie o podpisanie traktat�w tylko chodzi�o. Mieli Szwedzi wyj�� z Polski, �adnej nagrody nie ��daj�c, pr�cz przyzwolenia kr�lewskiego i stan�w, aby po �mierci Jana Kazimierza Carolus na tron polski by� obrany. Wojownik tak wielki i pot�ny zbawieniem by�by dla Rzeczypospolitej. Co wi�cej, zaraz teraz mia� zostawi� posi�ki na wojn� ukrainn� i na moskiewsk�. Jeszcze by�my granice rozszerzyli; ale panu Sapie�e to nie na r�k�, bo nie m�g�by gn�bi� Radziwi���w. Wszyscy si� ju� na owe traktaty zgodzili, on jeden si� zbrojn� r�k� przeciwi; za nic mu ojczyzna, byle prywaty m�g� dochodzi�. A� przysz�o do tego, �e trzeba or�a przeciw niemu u�y�, kt�r� funkcj� w�a�nie mnie, za tajemn� zgod� Jana Kazimierza i Carolusa, powierzono. Ot, co jest! Nie wybiega�em si� nigdy od �adnej s�u�by, wi�c i tej podj�� si� musz�, cho� niejeden b�dzie mnie krzywo s�dzi� i pomy�li, �e bratob�jcz� wojn� z samej tylko zemsty wszczynam.</p><p>Na to miecznik:</p><p>� Kto wasz� ksi���c� mo�� pozna� tak dobrze jako my, tego pozory nie uwiod� i zawsze prawdziwe intencje waszej ksi���cej mo�ci zrozumie� potrafi.</p><p>Tu pan miecznik, zachwycony w�asn� chytro�ci� i polityk�, mrugn�� tak wyra�nie na Ole�k�, �e ta a� przel�k�a si�, by tych znak�w nie ujrza� ksi���.</p><p>Ten jednak spostrzeg�.</p><p>�Nie wierz� mi� � pomy�la�.</p><p>I chocia� gniewu na twarzy nie okaza�, przecie� ubod�o go to w duszy. By� on zupe�nie szczerze przekonany, �e obraz� jest nie wierzy� Radziwi��owi, nawet w�wczas, gdy mu si� spodoba zmy�la�.</p><p>� Paterson m�wi� mi � rzek� po chwili � �e wasza mo�� chcesz gotowizn� sw� na skrypt mi odda�. Ch�tnie w tym wa�ci dogodz�, gdy� przyznaj�, �e gotowy grosz i mnie teraz na r�k�. Gdy spok�j nastanie, uczynisz, co zechcesz, albo kwot� odbierzesz, alboli te� dam waszmo�ci par� wsi w zastaw, tak aby to z korzy�ci� dla ci� by�o.</p><p>Tu zwr�ci� si� ksi��� do Ole�ki:</p><p>� Przebacz wa�panna, �e przy tak doskona�ej istocie nie o supirach<a l:href="#fn438" type="note">[438]</a> ani idyllach m�wimy. Nies�uszna to rozmowa, jeno czasy takie, i� uwielbieniu i admiracji przystojnej folgi da� nie mo�na.</p><p>Ole�ka spu�ci�a oczy i chwyciwszy ko�cami palc�w za sukni�, uczyni�a dyg przynale�ny, nie chc�c nic odpowiada�.</p><p>Tymczasem miecznik u�o�y� sobie w g�owie projekt nies�ychanie niedo��ny, ale kt�ry sam za nadzwyczaj przebieg�y poczyta�.</p><p>�I z dziewczyn� uciekn�, i pieni�dzy nie po�ycz�. � pomy�la�.</p><p>Za czym odchrz�kn�wszy i pog�adziwszy kilkakro� czuba, tak rzek�:</p><p>� Mi�o mi b�dzie waszej ksi���cej mo�ci wygodzi�. Nie m�wi�o si� te� Patersonowi o wszystkim, bo i z czerwonymi z�otymi p�garnc�wka si� znajdzie, zakopana osobno, aby w razie przygody ca�ej gotowizny nie utraci�. Pr�cz tego s� i innych Billewicz�w sol�wki, ale te podczas mojej nieobecno�ci pod dyrekcj� tej oto panny zakopywano i ona jedna potrafi wykalkulowa� miejsce, bo cz�owiek, kt�ry je nosi�, umar�. Pozw�l�e nam, wasza ksi���ca mo��, jecha� obojgu, to przywieziem wszystko.</p><p>Bogus�aw spojrza� na niego bystro.</p><p>� Jak to? Paterson powiada�, �e� ju� waszmo�� czelad� wys�a�, a skoro wyjecha�a, to musi wiedzie�, gdzie pieni�dze.</p><p>� Ale o innych nikt nie wie, tylko ona.</p><p>� Przecie musz� by� zakopane w jakim� wyra�nym miejscu, kt�re wskaza� s�owy albo <emphasis>delineare</emphasis><a l:href="#fn439" type="note">[439]</a> na papierze �atwo.</p><p>� S�owa wiatr � odrzek� miecznik � a na delineacjach czelad� si� nie zna. Pojedziemy oboje, ot, co!</p><p>� Dla Boga, to� wa�� musi zna� dobrze swoje sady, wi�c jed� sam. Po co panna Aleksandra ma jecha�?</p><p>� Sam nie pojad�! � odrzek� rezolutnie pan miecznik.</p><p>Bogus�aw po raz drugi spojrza� na� badawczo, po czym siad� wygodniej i trzcin�, kt�r� trzyma� w r�ku, pocz�� uderza� si� po butach.</p><p>� Koniecznie? � rzek�. � A dobrze! Ale w takim razie dam wam dwa regimenty jazdy, kt�re was odwioz� i przywioz�.</p><p>� Nie potrzeba nam �adnych regiment�w. Sami pojedziem i wr�cim. To nasze strony, nic nam tam nie grozi.</p><p>� Jako gospodarz czu�y na dobro swych go�ci nie mog� pozwoli�, a�eby panna Aleksandra jecha�a bez si�y zbrojnej, wybieraj wi�c wa��: albo sam, albo oboje z eskort�.</p><p>Pan miecznik spostrzeg�, �e wpad� we w�asne sid�a, i do takiego go to gniewu przywiod�o, �e zapomniawszy o wszelkich ostro�no�ciach, zakrzykn��:</p><p>� To wasza ksi���ca mo�� wybieraj: albo pojedziem oboje bez regiment�w, albo pieni�dzy nie dam!</p><p>Panna Aleksandra spojrza�a na niego b�agalnie, lecz on ju� poczerwienia� i sapa� pocz��. By� to jednak cz�owiek z natury ostro�ny, nawet nie�mia�y, lubi�cy zgodnie wszystkie sprawy za�atwia�, ale za to gdy raz przebrano z nim miar�, gdy sobie zbytnio przeciw komu na w�s namota� lub gdy o billewiczowski honor chodzi�o, w�wczas z desperack� jak�� odwag� rzuca� si� do oczu, cho�by najpot�niejszemu nieprzyjacielowi.</p><p>Wi�c i teraz porwa� si� r�k� za lewy bok i trzasn�wszy szabl�, pocz�� krzycze� na ca�e gard�o:</p><p>� C� to tu, jasyr<a l:href="#fn440" type="note">[440]</a>? Oprymowa�<a l:href="#fn441" type="note">[441]</a> chc� wolnego obywatela? kardynalne prawa depta�?</p><p>Bogus�aw, oparty plecami o por�cz krzes�a, patrzy� na niego uwa�nie, bez widomych oznak gniewu, jeno wzrok jego stawa� si� z ka�d� chwil� zimniejszy, a szpicrut� coraz szybciej uderza� si� po butach. Gdyby pan miecznik zna� go lepiej, wiedzia�by, �e �ci�ga na sw� g�ow� gro�ne niebezpiecze�stwo.</p><p>Stosunki z Bogus�awem by�y po prostu straszne, dlatego �e nigdy nie by�o wiadomo, kiedy nad dwornym kawalerem i przywyk�ym do panowania nad sob� dyplomat� we�mie g�r� dziki i niepohamowany magnat depc�cy z okrucie�stwem despoty wschodniego wszelki op�r. �wietne wychowanie, og�ada zdobyta na najpierwszych dworach europejskich, rozwaga, kt�rej nabra� w stosunkach ludzkich, i wykwintno�� by�y jakby cudne a pot�ne kwiaty, pod kt�rymi tai� si� tygrys.</p><p>Lecz miecznik nie wiedzia� o tym i w za�lepieniu gniewnym krzycza� dalej:</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� nie udawaj d�u�ej, bo ci� znaj�!� i bacz, �e ni kr�l szwedzki, ni elektor, kt�rym obum przeciw ojczy�nie s�u�ysz, ni twoje ksi�stwo przed trybuna�em ci� nie os�oni, a szable szlacheckie naucz� moresu� m�odziku!�</p><p>Na to Bogus�aw wsta�, w jednej chwili skruszy� trzcin� w �elaznych r�kach i cisn�wszy drzazgi pod nogi miecznika, rzek� strasznym, przyciszonym g�osem:</p><p>� Ot, mi wasze prawa! Ot, wasze trybuna�y! Ot, wasze przywileje!</p><p>� Gwa�t okropny! � krzykn�� miecznik.</p><p>� Milcz, szlachetko! � krzykn�� ksi��� � bo ci� w proch zetr�!</p><p>I szed� ku niemu, by porwa� zdumia�ego szlachcica za pier� i rzuci� nim o �cian�.</p><p>Wtem Billewicz�wna stan�a mi�dzy nimi.</p><p>� Co wasza ksi���ca mo�� chcesz uczyni�? � rzek�a.</p><p>Ksi��� zatrzyma� si�.</p><p>Ona za� sta�a z rozd�tymi nozdrzami, z p�on�c� twarz� i ogniem w oczach, jak gniewna Minerwa. Pier� jej wzdyma�a si� pod stanikiem, na kszta�t fali morskiej, i tak by�a cudna w tym gniewie, �e Bogus�aw zapatrzy� si� w ni�, wszystkie ��dze wype�z�y mu na twarz, jakoby w�e w pieczarach duszy zamieszka�e.</p><p>Po chwili gniew jego przeszed�, przytomno�� wr�ci�a, czas jaki� patrzy� jeszcze w Ole�k�, na koniec twarz mu z�agodnia�a, sk�oni� g�ow� na piersi i rzek�:</p><p>� Przebacz, anielska panno!� Dusz� mam pe�n� zgryzot a b�lu, wi�c i sob� nie w�adn�.</p><p>To rzek�szy, wyszed� z komnaty.</p><p>W�wczas Ole�ka za�ama�a r�ce, a miecznik, oprzytomniawszy, chwyci� si� za czupryn� i zakrzykn��:</p><p>� Jam to popsowa� wszystko, jam przyczyn� twej zguby!</p><p>Ksi��� nie pokaza� si� przez ca�y dzie�. Obiadowa� nawet u siebie, samowt�r z panem Sakowiczem. Wzburzony do dna duszy, nie m�g� my�le� tak jasno jak zwykle. Trawi�a go jaka� gor�czka. By�a to zapowied� ci�kiej febry, kt�ra mia�a go niebawem uchwyci� z tak� si��, �e w czasie jej napad�w dr�twia� zupe�nie, tak i� musiano go rozciera�. Ale on przypisywa� w tej chwili stan sw�j nadzwyczajnej sile mi�o�ci i rozumowa�, �e albo musi j� zaspokoi�, albo umrze.</p><p>Tymczasem, opowiedziawszy Sakowiczowi ca�� rozmow� z miecznikiem, tak m�wi�:</p><p>� R�ce i nogi mnie pal�, mrowie chodzi po krzy�ach, w g�bie czuj� gorycz i ogie�. A! do wszystkich rogatych diab��w, co to jest?� Nigdy mi si� to nie trafia�o!�</p><p>� Bo� wasza ksi���ca mo�� skrupu�ami<a l:href="#fn442" type="note">[442]</a> nadziany jak pieczony kap�on kasz�� Ksi��� kurzejec, ksi��� kurzejec! Cha! cha!</p><p>� G�upi�!</p><p>� Dobrze!</p><p>� Nie koncept�w mi twoich trzeba!</p><p>� We�, mo�ci ksi���, lutni� i p�jd� pod okna dziewki, mo�e ci poka�e� pi�� miecznik. Tfu! do licha, taki� to z Bogus�awa Radziwi��a rezolut?</p><p>� Dure�-e�!</p><p>� Dobrze! Widz�, �e wasza ksi���ca mo�� zaczynasz ze sob� rozmawia� i prawd� sobie w oczy gada�. �mia�o, �mia�o! Prosz� na godno�� nie uwa�a�!</p><p>� Bo widzisz, Sakowicz, �e m�j Kastor poufali si� ze mn�, to i tak cz�sto go w ziobro nog� kopn�, a ciebie ci�sza mog�aby spotka� przygoda.</p><p>Sakowicz zerwa� si� na r�wne nogi niby zaperzony, jak niedawno miecznik rosie�ski, a �e mia� nadzwyczajny dar udawania, wi�c pocz�� krzycze� g�osem tak do miecznikowego podobnym, �e nie widz�c, kto m�wi, mo�na by si� omyli�.</p><p>� C� to, jasyr? Oprymowa� chc� wolnego obywatela, kardynalne prawa depta�?</p><p>� Daj spok�j, daj spok�j! � m�wi� gor�czkowo ksi��� � bo tam ona tego starego ba�wana w�asn� osob� zastawi�a, a tu nie masz, kto by ci� broni�.</p><p>� Kiedy go zastawi�a, to trzeba by�o j� w zastaw bra�!</p><p>� Nie mo�e inaczej by�, tylko tu s� jakowe� czary. Albo musia�a mi co� zada�, albo konstelacje<a l:href="#fn443" type="note">[443]</a> s� takowe, �e po prostu od zmys��w odchodz� �eby� ty j� widzia�, jak tego parszywego stryjca broni�a� Ale� ty kiep! W g�owie mi si� m�ci! Patrz! jako mi r�ce gorzej�! Tak� mi�owa�, tak� przygarn��, z tak��</p><p>� Potomstwo mie�! � doda� Sakowicz.</p><p>� A tak! a tak! jakby� wiedzia�, i musi to by�, bo inaczej rozerw� mnie te p�omienie, jak granat. Dla Boga, co si� ze mn� dzieje� O�eni� si� czy co, u wszystkich ziemskich i piekielnych diab��w?</p><p>Sakowicz spowa�nia�.</p><p>� O tym wasza ksi���ca mo�� nie powiniene� my�le�.</p><p>� W�a�nie �e my�l�, w�a�nie �e jak zechc�, to tak uczyni�, cho�by regiment Sakowicz�w powtarza� mi przez ca�y dzie�: �O tym wasza ksi���ca mo�� nie powiniene� my�le�!�</p><p>� Ej, to widz� nie �arty!</p><p>� Chorym jest, oczarowany, nie mo�e inaczej by�!</p><p>� Czemu wasza ksi���ca mo�� nie idzie w ostateczno�ci za moj� rad�?</p><p>� Chyba p�jd�! Niech zaraza porwie wszystkie sny, wszystkich Billewicz�w, ca�� Litw� wraz z trybuna�ami i Janem Kazimierzem w dodatku. Nie wsk�ram inaczej� Widz�, �e nie wsk�ram! Do�� tego! Co? Wielka rzecz! wielka sprawa! I ja, kiep, wa�y�em si� dot�d na dwie strony! Ba�em si� sn�w, Billewicz�w, proces�w, chasy<a l:href="#fn444" type="note">[444]</a> szlacheckiej, fortuny Jana Kazimierza!� Powiedz mi, �em kiep! S�yszysz? rozkazuj�� powiedzie� mi, �em kiep!</p><p>� A ja nie us�ucham, bo� teraz w�a�nie Radziwi��, a nie kalwi�ski wikary. Ale chory musisz by�, wasza ksi���ca mo��, naprawd�, bom ci� w takiej alteracji<a l:href="#fn445" type="note">[445]</a> nigdy nie widzia�.</p><p>� Prawda! aha! W najci�szych terminach jenom r�k� macha� i pogwizdywa�, a teraz czuj�, jakoby mi kto ostrogi w boki wpiera�.</p><p>� Dziwna to jest, bo je�li ta dziewka umy�lnie waszej ksi���cej mo�ci co zada�a, to nie dlatego, �eby potem mia�a ucieka�, a przecie� z tego, co� mi wasza ksi���ca mo�� m�wi�, pokazuje si�, �e oni oboje chcieli si� po cichu wynie��.</p><p>� Powiada� mi Ryff, �e to wp�yw Saturna, na kt�rym wyziewy pal�ce w tym w�a�nie miesi�cu si� podnosz�.</p><p>� Mo�ci ksi���, wolej Jowisza<a l:href="#fn446" type="note">[446]</a> we� sobie za patrona, bo temu bez �lub�w si� szcz�ci�o. Wszystko b�dzie dobrze, tylko o �lubie wasza ksi���ca mo�� nie wspominaj, chyba o malowanym<a l:href="#fn447" type="note">[447]</a>.</p><p>Nagle pan starosta oszmia�ski uderzy� si� w czo�o.</p><p>� Czekaj no, wasza ksi���ca mo�� S�ysza�em o podobnym wypadku w Prusiech<a l:href="#fn448" type="note">[448]</a>�</p><p>� Szepceli ci diabe� co� do ucha, powiadaj?</p><p>Lecz pan Sakowicz d�ugo nic nie odpowiada�, wreszcie twarz mu si� rozja�ni�a i rzek�:</p><p>� Podzi�kuj, mo�ci ksi���, swojej fortunie, �e ci Sakowicza za przyjaciela da�a.</p><p>� Co nowego? co nowego?</p><p>� Ej, nic! b�d� dru�b� waszej ksi���cej mo�ci � tu Sakowicz sk�oni� si� � zaszczyt to dla takiego chudopacho�ka niema�y�</p><p>� Nie b�aznuj, m�w pr�dko!</p><p>� Jest w Tyl�y niejaki Plaska, czy tam jak, kt�ry swego czasu by� ksi�dzem w Nieworanach, ale rewokowawszy<a l:href="#fn449" type="note">[449]</a>, luterstwo przyj��, o�eni� si� i pod protekcj� elektora si� schroni�, a teraz w�dzon� ryb� ze �mudzi�<a l:href="#fn450" type="note">[450]</a> handluje. Swego czasu stara� si� nawet biskup Parczewski, aby go na powr�t na �mud� dosta�, gdzie by mu pewnie stosik pod nogi pod�o�ono, ale elektor nie chcia� wspo�wiercy wyda�.</p><p>� Co mnie to obchodzi? Nie marud�!</p><p>� Co wasz� ksi���c� mo�� to obchodzi? Ow� powinno obchodzi�, bo on was zszyje jako wierzch z podszewk�, rozumiesz, wasza ksi���ca mo��? A �e kiepski majster i do cechu nie nale�y, �atwo b�dzie po nim rozpru�, rozumiesz, mo�ci ksi���? Tego szycia cechowi za wa�ne nie uznaj�, a przecie nie b�dzie ni gwa�t�w, ni ha�as�w. Majstrowi b�dzie mo�na potem �eb ukr�ci�, wasza ksi���ca mo�� za� sam b�dziesz narzeka�, �e by�o podej�cie, rozumiesz? Za� przedtem: <emphasis>crescite et multiplicamini<a l:href="#fn451" type="note">[451]</a></emphasis>� Pierwszy daj� moje b�ogos�awie�stwo.</p><p>� Rozumiem i nie rozumiem � rzek� ksi���. � Diab�a tam! pojmuj� doskonale. Sakowicz! musia�e� ju� jak strzyga z z�bami na �wiat si� urodzi�. Kat ci� czeka, nie mo�e inaczej by� O, panie starosto!� Ale p�ki �yj�, w�os ci z g�owy nie spadnie, a kontentacja<a l:href="#fn452" type="note">[452]</a> przystojna nie minie� Ja tedy�</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� o�wiadczysz si� solennie o r�k� panny Billewicz�wny jej samej i miecznikowi. Je�li ci odm�wi�, je�li si� nie uda, to ka� ze mnie sk�r� �ci�gn��, rzemienie do sanda��w z niej zrobi� i i�� na pokutn� pielgrzymk� do� do Rzymu. Radziwi��owi mo�na si� naje�y�, gdy zechce pokocha�, ale gdy zechce si� �eni�, tedy �adnego szlachcica nie b�dzie potrzebowa� pod w�os g�aska�. Musisz tylko wasza ksi���ca mo�� powiedzie� miecznikowi i pannie, �e ze wzgl�du na elektora i kr�la szwedzkiego, kt�rzy ci� z ksi�niczk� biponck� swataj�, ma��e�stwo musi pozosta� sekretne, dop�ki pok�j nie b�dzie zawarty. Zreszt� intercyzy<a l:href="#fn453" type="note">[453]</a> piszcie, jakie chcecie. Wszystko to oba ko�cio�y musz� uzna� za niewa�ne� A co?</p><p>Bogus�aw milcza� przez chwil�, tylko na obliczu pojawi�y mu si� pod farb� gor�czkowe plamy czerwone. Po chwili rzek�.</p><p>� Czasu nie ma, za trzy dni musz�, musz� na Sapieh� wyruszy�.</p><p>� To w�a�nie! Gdyby czasu by�o wi�cej, niepodobna by by�o pozor�w usprawiedliwi�. Jak�e? Tylko brakiem czasu wyt�umaczysz wasza ksi���ca mo��, �e pierwszy lepszy ksi�dz przyje�d�a, jako w nag�ych razach bywa, i na pytel �lub daje. Oni to� samo pomy�l�: �Pr�dko, bo musi by� pr�dko!� Rycerska to dziewka, wi�c wasza ksi���ca mo�� i na wypraw� zabra� j� ze sob� mo�esz� Kr�lu mi�y, je�li� Sapieha pobije, to i tak w po�owie Wiktorem b�dziesz.</p><p>� Dobrze, dobrze! � rzek� ksi���.</p><p>Lecz w tej chwili uchwyci� go pierwszy paroksyzm, tak i� szcz�ki mu si� zaci�y i s�owa wi�cej przem�wi� nie m�g�. Zesztywnia� ca�y, a potem pocz�o nim rzuca� i drga� jako ryba wyj�ta z wody. Wszelako, nim przestraszony Sakowicz zdo�a� sprowadzi� medyka, paroksyzm przeszed�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVII</p></title><p>Po rozmowie z Sakowiczem ksi��� Bogus�aw uda� si� nazajutrz po po�udniu wprost do miecznika rosie�skiego.</p><p>� Panie mieczniku dobrodzieju! � rzek� na wst�pie � zawini�em ci�ko ostatnim razem, bom si� uni�s� we w�asnym domu. <emphasis>Mea culpa<a l:href="#fn454" type="note">[454]</a>!</emphasis>� i tym wi�ksza, �em ten afront uczyni� cz�owiekowi z rodu od wiek�w zaprzyja�nionego z Radziwi��ami. Ale przychodz� b�aga� o przebaczenie. Niech szczere przyznanie waszmo�ci panu za satysfakcj�, mnie za pokut� wystarczy. Waszmo�� znasz od dawna Radziwi���w, wiesz, �e�my do przeprosin nieskorzy; wszelako, �em to wiekowi i powadze uchybi�, pierwszy, nie bacz�c, ktom jest, przychodz� z powinn� g�ow�. A ju� te�, stary przyjacielu naszego domu, d�oni mi, wierz�, nie umkniesz?</p><p>To rzek�szy, wyci�gn�� r�k�, a miecznik, w kt�rego duszy pierwszy impet ju� przeszed�, nie �mia� mu swej odm�wi�, cho� poda� j�, oci�gaj�c si�, i rzek�:</p><p>� Wasza ksi���ca mo��, wr�� nam wolno��, a to b�dzie najlepsza kontentacja<a l:href="#fn455" type="note">[455]</a>.</p><p>� Jeste�cie wolni i mo�ecie jecha�, cho�by dzi�.</p><p>� Dzi�kuj� waszej ksi���cej mo�ci � odrzek� zdziwiony miecznik.</p><p>� Jedn� tylko stawi� kondycj�<a l:href="#fn456" type="note">[456]</a>, kt�rej, daj B�g, �eby� nie odrzuci�.</p><p>� Jak�� to? � spyta� z obaw� miecznik.</p><p>� A�eby� chcia� wys�ucha� cierpliwie tego, co� powiem.</p><p>� Je�eli tak, tedy b�d� s�ucha�, chocia�by do wieczora.</p><p>� Nie dawaj mi zaraz responsu<a l:href="#fn457" type="note">[457]</a>, jeno si� namy�l godzin� albo i dwie.</p><p>� B�g widzi, �e bylem wolno�� odzyska�, pragn� zgody.</p><p>� Wolno�� wa�pan dobrodziej odzyszczesz<a l:href="#fn458" type="note">[458]</a>, nie wiem tylko, czy korzysta� z niej zechcesz i czy ci pilno b�dzie opu�ci� moje progi. Rad bym, �eby� m�j dom i ca�e Taurogi za swoje uwa�a�, ale teraz s�uchaj. Czy wiesz waszmo��, m�j dobrodzieju, dlaczegom si� sprzeciwia� wyjazdowi panny Billewicz�wny? Oto dlatego, �em odgad�, i� uciec po prostu chcecie, a ja takem si� w synowicy waszmo�cinej rozkocha�, i� byle j� widzie�, Hellespont bym co dzie� przep�ywa� got�w jako �w Leander dla Hery<a l:href="#fn459" type="note">[459]</a>�</p><p>Miecznik poczerwienia� na nowo w jednej chwili.</p><p>� Mnie to wasza ksi���ca mo�� �miesz m�wi�?�</p><p>� W�a�nie waszmo�ci, m�j szczeg�lniejszy dobrodzieju.</p><p>� Mo�ci ksi���! Szukaj fortuny u dworek, a szlacheckiej dziewki nie tykaj, bo� zasi�! Mo�esz j� wi�zi�, mo�esz do sklepu<a l:href="#fn460" type="note">[460]</a> zamkn��, ale ci jej poha�bi� nie wolno!</p><p>� Poha�bi� nie wolno � odrzek� ksi��� � ale wolno pok�oni� si� staremu Billewiczowi i rzec mu: S�uchajcie, ojcze! dajcie mi swoj� synowic� za �on�, bo mi �y� bez niej nijak.</p><p>Miecznik tak zdumia�, �e s�owa przem�wi� nie m�g�, przez czas jaki� tylko w�sami rusza�, a oczy wysz�y mu na wierzch; potem j�� je sobie pi�ciami przeciera� i spogl�da� to na ksi�cia to woko�o po komnacie, wreszcie rzek�:</p><p>� We �nieli czy na jawie?</p><p>� Nie �pisz, dobrodzieju, nie �pisz, a �eby� si� jeszcze lepiej przekona�, to� powt�rz� <emphasis>cum omnibus titulis<a l:href="#fn461" type="note">[461]</a></emphasis>: Ja, Bogus�aw ksi��� Radziwi��, koniuszy Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego, prosz� ciebie, Tomasza Billewicza, miecznika rosie�skiego, o r�k� synowicy twej, panny �owczanki Aleksandry.</p><p>� Jak�e to? Dla Boga! czy� wasza ksi���ca mo�� rozwa�y�?</p><p>� Ja rozwa�y�em, teraz ty rozwa�, dobrodzieju, czyli kawaler godzien panny�</p><p>� Bo ze zdziwienia dech mi zapar�o�</p><p>� Poznaj, czylim mia� jakowe niecnotliwe intencje�</p><p>� I wasza ksi���ca mo�� nie zwa�a�by� na stan nasz chudopacholski?</p><p>� Tacy� to Billewicze tani, tak�e to klejnot wasz szlachecki i staro�ytno�� rodu cenisz? Zali<a l:href="#fn462" type="note">[462]</a> to Billewicz m�wi?</p><p>� Mo�ci ksi���, wiem, �e pocz�tk�w rodu naszego w Rzymie staro�ytnym szuka� nale�y, ale�</p><p>� Ale � przerwa� ksi��� � hetman�w ni kanclerzy nie macie. Nic to! elektorami wszak�e jeste�cie, jako m�j wuj brandenburski. Skoro w naszej Rzeczypospolitej szlachcic kr�lem obran by� mo�e, to nie masz za wysokich prog�w na jego nogi. Ja, m�j mieczniku, a da B�g, m�j stryjaszku, rodz� si� z ksi�niczki brandenburskiej, ojciec m�j z Ostrogskiej, ale dziad, wielkiej pami�ci Krzysztof Pierwszy, ten, kt�rego Piorunem zwali, hetman wielki, kanclerz i wojewoda wile�ski, �onaty by� <emphasis>primo voto<a l:href="#fn463" type="note">[463]</a></emphasis> z Sobk�wn�, a dlatego mitra mu z g�owy nie spad�a, bo Sobk�wna by�a szlachcianka, tak zacnie urodzona jak i inne. Za to gdy nieboszczyk rodzic z elektor�wn� si� �eni�, to wydziwiano, �e na godno�� nie pami�ta, chocia� z panuj�cym domem si� ��czy�. Taka u was diabla szlachecka pycha. No, dobrodzieju, przyznaj, �e nie my�lisz, �eby Sobek od Billewicza by� lepszy? No?�</p><p>Tak m�wi�c, pocz�� ksi��� klepa� z wielk� poufa�o�ci� pana miecznika po �opatce, a szlachcic zmi�k� jak wosk i odrzek�:</p><p>� B�g waszej ksi���cej mo�ci zap�a� za zacne intencje� Ci�ar spada z serca! Ej, mo�ci ksi���, �eby jeszcze nie r�nica wiary!�</p><p>� Ksi�dz katolicki b�dzie �lub dawa�, innego ja sam nie chc�.</p><p>� Ca�e �ycie b�dziem za to wdzi�czni, bo tu chodzi o b�ogos�awie�stwo bo�e, kt�rego pewnie by Pan Jezus umkn��, gdyby jaki paskudnik�</p><p>Tu ugryz� si� w j�zyk pan miecznik, bo zmiarkowa�, �e nieprzyjemn� dla ksi�cia rzecz chcia� powiedzie�, lecz Bogus�aw ani zauwa�y�, owszem, u�miechn�� si� �askawie i doda�:</p><p>� I co do potomstwa nie b�d� si� upiera�, bo nie masz takiej rzeczy, kt�rej bym dla tej waszej �liczno�ci nie uczyni��</p><p>Miecznika twarz rozja�ni�a si�, jakby na ni� promienie s�o�ca pad�y.</p><p>� Ju� te� B�g tej b�a�nicy<a l:href="#fn464" type="note">[464]</a> nie posk�pi� urody� Prawda jest!</p><p>Bogus�aw zn�w poklepa� go po ramieniu i pochyliwszy si� szlachcicowi do ucha, pocz�� szepta�:</p><p>� A �e pierwszy b�dzie ch�opak, to ja r�cz�, i malowanie, nie ch�opak!</p><p>� Chi! chi!�</p><p>� Bo nie mo�e inny by� z Billewicz�wny.</p><p>� Z Billewicz�wny za Radziwi��em � doda� miecznik, rozkoszuj�c si� po��czeniem tych nazwisk. � Chi! chi! Ot, b�dzie huczek na ca�ej �mudzi<a l:href="#fn465" type="note">[465]</a>� A co panowie Sici�scy, nasi nieprzyjaciele, powiedz�, gdy Billewicze tak wyrosn�? Wszak�e to oni nawet starego pu�kownika nie zostawili w spokoju, cho� to by� m�� rzymskiego pokroju, od ca�ej Rzeczypospolitej uwielbiany.</p><p>� Wy�cigamy ich ze �mudzi, mo�ci mieczniku!</p><p>� Bo�e wielki, Bo�e mi�osierny, niezbadane s� wyroki Twoje, ale je�eli w wyrokach Twoich le�y, aby panowie Sici�scy pop�kali z inwidii<a l:href="#fn466" type="note">[466]</a>� b�d� wola Twoja!</p><p>� Amen! � dorzuci� Bogus�aw.</p><p>� Mo�ci ksi���! nie bierz�e za z�e, i� si� w godno�� nie obwijam, jako przystoi temu, kt�rego o dziewk� prosz�, i �e zbyt jawnie rado�� okazuj� Lecz owo �yli�my w strapieniu, nie wiedz�c, co nas czeka, i wszystko najgorzej sobie t�umacz�c. Przysz�o do tego, �e�my i wasz� ksi���c� mo�� �le s�dzili, a� naraz pokazuje si�, �e strachy i pos�dzenia by�y nies�uszne i �e pierwszemu uwielbieniu folg� da� mo�na. To, m�wi� waszej ksi���cej mo�ci, jakoby kto brzemi� z ramion zdj���</p><p>� Zali i panna Aleksandra tak mnie s�dzi�a?</p><p>� Ona? Cho�bym Cyceronem by�, jeszcze bym jej poprzedniej admiracji<a l:href="#fn467" type="note">[467]</a> dla waszej ksi���cej mo�ci godnie opisa� nie umia�� Tak my�l�, �e cnota w niej jeno i przyrodzona jakowa� nie�mia�o�� afektom sta�a na przeszkodzie. Ale gdy si� dowie o szczerych waszej ksi���cej mo�ci intencjach, tedy jestem pewien, �e sercu zaraz cugli popu�ci, a ono brykn�� na pastwisko mi�o�ci z najwi�kszym impetem nie omieszka.</p><p>� Cyceron by tego ozdobniej nie umia� wyrazi�! � odrzek� Bogus�aw.</p><p>� Bo przy szcz�ciu i wymowa si� znajdzie. Lecz skoro wasza ksi���ca mo�� tak wdzi�cznie wszystkiego, co prawi�, s�ucha� raczysz, tedy ju� do ostatka b�d� szczery.</p><p>� B�d� szczery, panie mieczniku�</p><p>� Bo cho� to dziewka m�oda, ale <emphasis>hic mulier<a l:href="#fn468" type="note">[468]</a></emphasis> i przy m�skim zgo�a umy�le, dziw, jak charakterna. Tam, gdzie niejeden by do�wiadczony cz�ek si� zawaha�, ona ani si� namy�li. Co z�e, to na lewo, co dobre, na prawo� a sama te� na prawo. S�odkie to niby, a jak raz sobie drog� obierze, chocia�by armaty, na nic! bo ju� nie zboczy. W dziada i we mnie si� wda�a; ojciec by� �o�nierz zawo�any, ale cz�ek mi�kki� matka zasi�, Wojni��owicz�wna <emphasis>de domo<a l:href="#fn469" type="note">[469]</a></emphasis>, cioteczna siostra Kulwiec�wny, tak�e by�a charakterna.</p><p>� Rad to s�ysz�, mo�ci mieczniku!</p><p>� Ow� nie uwierzysz, mo�ci ksi���, jakie to licho na Szwed�w, ba! na wszystkich nieprzyjaci� Rzeczypospolitej zawzi�te. Gdyby kogo� o zdrad�, cho�by najmniejsz�, pos�dza�a, ju� by abominacj�<a l:href="#fn470" type="note">[470]</a> nieprzezwyci�on� do niego czu�a, cho�by to anio� by�, nie cz�owiek� Wasza ksi���ca mo��! wybacz staremu, kt�ry ojcem twoim m�g�by z wieku, je�li nie z godno�ci by�: porzu� Szweda� To� to gorszy Tatara ojczyzny ciemi�zca! Rusz przeciw takim synom swoje wojska, a nie tylko ja, ale i ona poci�gnie z tob� w pole! Wybaczaj, wasza ksi���ca mo��, wybaczaj!� Ot! powiedzia�em, com my�la�!</p><p>Bogus�aw przem�g� si� po chwili milczenia i tak m�wi� pocz��:</p><p>� Panie mieczniku dobrodzieju! Godzi�o si� wam wczoraj jeszcze przypuszcza�, ale dzi� ju� si� nie godzi, �e wam chc� jeno piaskiem w oczy rzuci�, m�wi�c, i� po stronie kr�la i ojczyzny stoj�. Ow� pod przysi�g�, jako krewnemu, powtarzam, �e com o pokoju i o jego kondycjach rzek�, to by�a szczera prawda. Wola�bym i ja ruszy� w pole, bo mnie do tego natura ci�gnie, ale �em widzia�, i� nie w tym ratunek, z czystej mi�o�ci musia�em si� innego sposobu chwyci� I to mog� rzec, i�em nies�ychanej rzeczy dokaza�, bo �eby po straconej wojnie taki pok�j zawrze�, aby zwyci�ska pot�ga sz�a jeszcze na s�u�b� zwyci�onej, tego by si� sam najchytrzejszy z ludzi Mazarin<a l:href="#fn471" type="note">[471]</a> nie powstydzi�� Nie panna Aleksandra jedna, ale i ja na r�wni z ni� <emphasis>odium</emphasis><a l:href="#fn472" type="note">[472]</a> do nieprzyjaci� czuj�. Co jednak czyni�? Jako t� ojczyzn� ratowa�? <emphasis>Nec Hercules contra plures<a l:href="#fn473" type="note">[473]</a>!</emphasis> Wi�c pomy�la�em sobie tak: �Miast zgin��, co by�oby i �atwiej, i pocieszniej, trzeba j� ratowa�.� A i�em si� w sprawach tego rodzaju u wielkich statyst�w<a l:href="#fn474" type="note">[474]</a> �wiczy�, �em to elektora krewny i u Szwed�w, za przyczyn� brata Janusza, dobrze widziany, wnet pocz��em rokowania, a jaki by� ich <emphasis>cursus</emphasis><a l:href="#fn475" type="note">[475]</a> i dla Rzeczypospolitej po�ytek, to ju� waszmo�� wiesz: koniec wojny, uwolnienie spod opresji katolickiej waszej wiary, ko�cio��w, duchowie�stwa, stanu szlacheckiego, posp�lstwa, pomoc szwedzka na wojn� moskiewsk� i kozack�, a bogdaj rozszerzenie granic� Za to za� wszystko to jedno ust�pstwo, �e Carolus po Kazimierzu kr�lem ma zosta�. Kto wi�cej w tych czasach dla ojczyzny uczyni�, niech mi stanie do oczu!</p><p>� Prawda jest� �lepy by zobaczy�� jeno stanowi szlacheckiemu okrutnie markotno b�dzie, �e wolna elekcja ustanie.</p><p>� A co wa�niejsze, elekcja czy ojczyzna?</p><p>� Wszystko jedno, mo�ci ksi���, bo� to kardynalny fundament Rzeczypospolitej� A c� jest ojczyzna, je�eli nie zbi�r praw, przywilej�w i wolno�ci, stanowi szlacheckiemu przys�uguj�cych?� Pana i pod obcym panowaniem znale�� mo�na.</p><p>Gniew i nuda przelecia�y b�yskawic� po obliczu Bogus�awa.</p><p>� Carolus � rzek� � podpisze <emphasis>pacta conventa<a l:href="#fn476" type="note">[476]</a></emphasis>, jako i poprzednicy podpisywali, a po jego �mierci obierzem sobie, kogo zechcem� cho�by tego Radziwi��a, kt�ry si� z Billewicz�wny narodzi.</p><p>Miecznik sta� przez chwil� jakoby ol�niony t� my�l�, na koniec podni�s� r�k� w g�r� i zakrzykn�� z wielkim zapa�em:</p><p>� <emphasis>Consentior<a l:href="#fn477" type="note">[477]</a>!</emphasis>�</p><p>� Tak i ja my�l�, �e si� wa�� zgadzasz, cho�by potem tron dziedziczny w naszej rodzinie mia� zosta� � rzek� ze z�o�liwym u�miechem ksi���. � Tacy�cie wszyscy!� Ale to rzecz p�niejsza. Tymczasem trzeba, �eby uk�ady do skutku dosz�y� Rozumiesz waszmo��, panie stryjcu?</p><p>� Trzeba, jako �ywo trzeba! � powt�rzy� z g��bokim przekonaniem miecznik.</p><p>� Doj�� za� mog� dlatego, �e wdzi�cznym jestem jego szwedzkiemu majestatowi po�rednikiem, a wiesz, waszmo��, z jakowych przyczyn?� Oto, Carolus ma jedn� siostr� za de la Gardie, a drug�, ksi�niczk� biponck�, jeszcze pann�, i t� chce za mnie wyda�, aby si� z domem naszym skoligaci� i gotow� parti� mie� na Litwie. St�d jego dla mnie powolno��, do kt�rej go i wuj elektor nak�ania.</p><p>� Jak�e to? � spyta� zaniepokojony miecznik.</p><p>� Tak, mo�ci mieczniku, �e za waszego go��bka odda�bym wszystkie ksi�niczki biponckie, razem z ksi�stwem nie tylko Dw�ch, ale i wszystkich na �wiecie Most�w. Jeno mi dra�ni� szwedzkiej bestii nie wypada, za czym udaj� powolne dla ich rokowa� ucho; ale niech jeno traktat podpisz�, zobaczymy!</p><p>� Ba! to gotowi nie podpisa�, gdy si� dowiedz�, �e� si� wasza ksi���ca mo�� o�eni�?</p><p>� Mo�ci mieczniku � rzek� z powag� ksi��� � pos�dzi�e� mnie o nieszczero�� dla ojczyzny� Ja za�, jako prawy obywatel, pytam ci� teraz: mamli<a l:href="#fn478" type="note">[478]</a> prawo dla swej prywaty dobro Rzeczypospolitej po�wi�ci�?</p><p>Pan Tomasz s�ucha�.</p><p>� Wi�c co b�dzie?</p><p>� Pomy�l sam waszmo��: co ma by�?</p><p>� Dla Boga, widz� ju�, �e �lub musi by� od�o�ony, a przys�owie m�wi: �Co si� odwlecze, to i uciecze.�</p><p>� Ja serca nie zmieni�, bom na ca�e �ycie pokocha�, a i to trzeba waszmo�ci wiedzie�, �e wierno�ci� sam� cierpliw� Penelop�<a l:href="#fn479" type="note">[479]</a> m�g�bym zawstydzi�.</p><p>Miecznik przel�k� si� jeszcze bardziej, bo w�a�nie ca�kiem przeciwne o wierno�ci ksi���cej mia� mniemanie, kt�re i reputacja powszechna potwierdza�a, ksi��� za� jakby na dobitk� doda�:</p><p>� Ale masz wasza mo�� s�uszno��, �e jutra swego nikt nie pewien: mog� zachorze�, ba! nawet zbiera mi si� na jakow�� ob�o�nic�, bom wczoraj tak zdr�twia�, �e mnie ledwie Sakowicz odratowa�; mog� umrze�, zgin�� na wyprawie przeciwko Sapie�e, a co b�dzie mitr�gi, molestowa�, zmartwie�, tego by na wo�owej sk�rze nie spisa�.</p><p>� Na rany boskie, rad� mo�ci ksi���!</p><p>� Co ja poradz�? � odrzek� ze smutkiem ksi��� � chocia� sam bym rad, a�eby klamka jak najpr�dzej zapad�a.</p><p>� Ot�, �eby zapad�a� Wzi�� �lub, a potem co b�dzie, to b�dzie�</p><p>Bogus�aw zerwa� si� na r�wne nogi.</p><p>� Na �wi�t� Ewangeli�! Waszmo�� ze swoim rozumem kanclerzem litewskim powinien by� zosta�. Przez trzy dni inny by tego nie wymy�li�, co waszmo�ci od razu do g�owy przysz�o! Tak jest! tak! wzi�� �lub i cicho siedzie�. To g�owa! Ja i tak za dwa dni na Sapieh� ruszam, bo mus! Przez ten czas przej�cie tajemne do komnatki panie�skiej si� urz�dzi, a potem w drog�! To g�owa statysty<a l:href="#fn480" type="note">[480]</a>! Dw�ch albo trzech konfident�w<a l:href="#fn481" type="note">[481]</a> do tajemnicy przypu�cim i za �wiadk�w we�miem, aby �lub odby� si� <emphasis>formaliter</emphasis><a l:href="#fn482" type="note">[482]</a>. Intercyz�<a l:href="#fn483" type="note">[483]</a> spiszem, wiano<a l:href="#fn484" type="note">[484]</a> ubezpieczym, do kt�rego zapis do��cz�, i do czasu � sza! Mieczniku dobrodzieju! dzi�kuj�� z serca, dzi�kuj�! P�jd� w moje obj�cia, stryjcu, bo tobie najlepsz� rad� zawdzi�czam. Nie ja b�d� protestowa�! P�jd� w moje obj�cia, a potem do mojej �liczno�ci� B�d� odpowiedzi jej czeka�, jako na w�glach! Tymczasem za� Sakowicza po ksi�dza wyprawi�! B�d� zdr�w, ojczyku, a da B�g, wkr�tce i dziadku Radziwi��a!</p><p>To rzek�szy, ksi��� wypu�ci� zdumionego szlachcica z obj�cia i wypad� z komnaty.</p><p>� Dla Boga! � rzek� do siebie, och�on�wszy, miecznik. � Da�em tak� rozumn� rad�, �e i Salomon by si� nie powstydzi�, a wola�bym, �eby si� bez niej oby�o. Tajemnica tajemnic�� Wszak�e, �am g�ow�, t�ucz �bem o �cian�, nie mo�e inaczej by� Hm! nie mo�e inaczej by�! �lepy dojrzy! Bogdaj tych Szwed�w mr�z �cisn�� i wydusi� w ostatku!� �eby nie owe rokowania, to �lub odby�by si� z ceremoniami, jeszcze by ca�a �mud�<a l:href="#fn485" type="note">[485]</a> si� na weselisko zjecha�a. A tu do w�asnej �ony m�� musi w woj�okach<a l:href="#fn486" type="note">[486]</a> chodzi�, �eby ha�asu nie narobi�. Tfu, do licha! Nie tak pr�dko jeszcze Sici�scy pop�kaj�, cho� Bogu chwa�a, �e ich to nie minie�</p><p>To rzek�szy, poszed� do Ole�ki.</p><p>Ksi��� tymczasem naradza� si� w dalszym ci�gu z Sakowiczem.</p><p>� Ta�cowa� szlachcic na dw�ch �apach jak nied�wied� � m�wi� Sakowiczowi � ale te� mnie wym�czy�! Uf! u�cisn��em go za to, a� mu �ebra zatrzeszcza�y, i trz�s�em nim tak, i� my�la�em, �e mu buty razem z wiechciami z n�g zlec�� A com mu powiedzia�: �stryjcu�, to a� w oczach p�cznia�, jakby si� ca�� fask� bigosu ud�awi�. Tfu! tfu! poczekaj! uczyni� ci� stryjcem, ale takich stryjc�w mam na kopy po ca�ym �wiecie� Sakowicz! widz� ju�, jako ona mnie w swojej komnatce czeka i przyjmuje, oczki zamkn�wszy i r�cz�ta skrzy�owawszy� Czekaj i ty! wyca�uj� ja ci te oczki� Sakowicz! we�miesz do�ywociem Prudy za Oszmian�! Kiedy Plaska mo�e tu stan��?</p><p>� Przed wieczorem! Dzi�kuj� waszej ksi���cej mo�ci za Prudy�</p><p>� Nic to! Przed wieczorem? to znaczy lada chwila� �eby to mo�na dzi� jeszcze, cho�by o p�nocy, �w �lub wzi��. Masz gotow� intercyz�?</p><p>� Mam. Hojny by�em w imieniu waszej ksi���cej mo�ci. Bir�e pannie opraw� zapisa�em� B�dzie miecznik wy� jak pies, gdy mu si� to potem odbierze.</p><p>� Posiedzi w lochu, to si� uspokoi.</p><p>� Nie trzeba i tego. Jak �lub poka�e si� niewa�ny, to i wszystko niewa�ne. A nie m�wi�em waszej ksi���cej mo�ci, �e si� zgodz�?</p><p>� Nie czyni� najmniejszych trudno�ci� Ciekawym, co ona powie� Jako� go nie wida�!</p><p>� Padli sobie w ramiona i z rozczulenia p�acz�, a b�ogos�awi� wasz� ksi���c� mo��, a nad dobroci� i urod� si� unosz�.</p><p>� Nie wiem, czyli nad urod�, bo jako� mizernie wygl�dam. Ci�glem niezdr�w i boj� si�, �eby ona wczorajsza zdr�twia�o�� zn�w nie przysz�a.</p><p>� Ej, byle� wasza ksi���ca mo�� ciep�a za�ywa��</p><p>Ksi��� ju� sta� przed zwierciad�em.</p><p>� Oczy mam podsinia�e i kiep Fouret brwi mi dzi� krzywo uczerni�. Patrz, czy nie krzywo? Ka�� mu palce wkr�ci� w kurek od muszkietu, a ma�p� zrobi� moim kamerdynerem. Co to jest, �e miecznika nie ma?� Chcia�bym ju� do panny! Przecie poca�owa� si� przed �lubem pozwoli� poca�owa� posmakowa�!� Jak pr�dko si� dzi� �ciemnia� Na Plask�, je�liby si� wzdraga�, trzeba obc��ki do ognia wsadzi�</p><p>� Plaska nie b�dzie si� wzdraga�, to szelma spod ciemnej gwiazdy!</p><p>� I �lub da po szelmowsku.</p><p>� Szelma szelm� po szelmowsku o�eni.</p><p>Ksi��� wpad� w dobry humor.</p><p>� Gdzie rajfur<a l:href="#fn487" type="note">[487]</a> dru�b�, nie mo�e by� innego �lubu.</p><p>Na chwil� umilkli i pocz�li si� �mia� obaj, ale rzechotanie ich dziwnie z�owrogo rozlega�o si� po ciemnej izbie. Noc zapada�a coraz g��bsza.</p><p>Ksi��� pocz�� chodzi� po pokoju, stukaj�c g�o�no czekanikiem, kt�rym podpiera� si� silnie, bo od ostatniego odr�twienia nogi mu jeszcze niezbyt s�u�y�y.</p><p>Wtem pacho�kowie wnie�li kandelabry ze �wiecami i wyszli, lecz p�d powietrza pochyli� p�omienie �wiec tak, i� d�ugo nie mog�y si� pali� prosto, topi�c tymczasem obficie wosk.</p><p>� Patrz, jak si� �wiec� pal� � rzek� ksi���. � C� st�d wr�ysz?</p><p>� �e jedna cnota stopi si� dzi� jak wosk.</p><p>� Dziw, jak d�ugo trwa to chybotanie.</p><p>� Mo�e dusza starego Billewicza przelatuje nad p�omieniami.</p><p>� G�upi�! � rzek� porywczo ksi��� Bogus�aw � ogromnie� g�upi! A wybra� te� sobie por� do m�wienia o duchach!</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� W Anglii powiadaj� � ozwa� si� ksi��� � �e jak duch jakowy jest w izbie, to ka�da �wieca b�dzie ci si� pali� b��kitno, a te, patrz! p�on� ��to, jak zwykle.</p><p>� Furda! � rzek� Sakowicz. � W Moskwie s� ludzie�</p><p>� Cicho no!� � przerwa� Bogus�aw. � Miecznik nadchodzi� Nie! to wiatr porusza okiennic�. Diabli nadali t� ciotk� dziewczyny� Kulwiec-Hippocentaur�wna<a l:href="#fn488" type="note">[488]</a>! S�ysza� kto o czym� podobnym? Ale te� i wygl�da na Chimer�<a l:href="#fn489" type="note">[489]</a>.</p><p>� Chcesz wasza ksi���ca mo��, to si� z ni� o�eni�. Nie b�dzie zawadza�. Plaska nas zlutuje na poczekaniu.</p><p>� Dobrze. Dam jej jaworow� �opat� na prezent �lubny, a tobie latarni�, �eby� jej mia� czym �wieci�.</p><p>� Ale b�d� twoim wujaszkiem� Bogusiu�</p><p>� Pami�taj na Kastora! � odpar� ksi���.</p><p>� Nie g�ad� Kastora, m�j Polluksie, pod w�os, bo mo�e ugry��!</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie miecznika i panny Kulwiec�wny. Ksi��� post�pi� ku nim �ywo, podpieraj�c si� czekanikiem. Sakowicz wsta�.</p><p>� A co? mo�na do Ole�ki? � spyta� ksi���.</p><p>Lecz miecznik tylko r�ce roz�o�y�, a g�ow� spu�ci� na piersi.</p><p>� Mo�ci ksi���! Synowica moja powiada, �e jej testament pu�kownika Billewicza zakazuje losem swym rozporz�dza�, a gdyby nawet nie zakazywa�, tedyby za wasz� ksi���c� mo��, nie maj�c do niej serca, nie wysz�a.</p><p>� Sakowicz! s�yszysz? � ozwa� si� strasznym g�osem Bogus�aw.</p><p>� O tym testamencie i ja wiedzia�em � m�wi� miecznik � alem w pierwszej chwili nie uwa�a� go za niezwalczone <emphasis>impedimentum</emphasis><a l:href="#fn490" type="note">[490]</a>.</p><p>� Drwi� sobie z waszych szlacheckich testament�w! � rzek� ksi���. � Plwam na wasze szlacheckie testamenta! rozumiesz!�</p><p>� Ale my nie drwim! � odpar� zaperzony pan Tomasz � a wedle testamentu wolno dziewce albo do klasztoru, albo za Kmicica.</p><p>� Za kogo, szerepetko? za Kmicica?� Poka�� ja wam Kmicic�w!� naucz� was!�</p><p>� Kogo to, mo�ci ksi���, szerepetk� nazywasz! Billewicza?</p><p>I miecznik za bok si� pochwyci� w furii najwi�kszej, lecz Bogus�aw w jednej chwili trzasn�� go obuchem w piersi, a� w szlachcicu j�k�o i zwali� si� na ziemi�, sam za� kopn�wszy le��cego nog�, aby drog� do drzwi otworzy�, wypad� bez kapelusza z komnaty.</p><p>� Jezus! Maria! J�zef! � wo�a�a panna Kulwiec�wna.</p><p>Lecz Sakowicz chwyci� j� za rami� i przy�o�ywszy jej kind�a� do piersi, m�wi�:</p><p>� Cicho, klejnociku, cicho, turkaweczko najmilsza, bo ci twoje s�odkie gard�o poder�n� jako kulawej kurze. Sied� tu spokojnie i nie chod� na g�r�, bo tam si� wesele twej siostrzenicy odprawia.</p><p>Lecz w pannie Kulwiec�wnie p�yn�a r�wnie� krew rycerska, wi�c ledwie us�ysza�a s�owa Sakowicza, natychmiast przestrach jej zmieni� si� w rozpacz i uniesienie.</p><p>� �otrze! zb�ju! poganinie! � krzykn�a � zar�nij mnie, bo b�d� krzycze� na ca�� Rzeczpospolit�. Brat zabit, krewna poha�biona, nie chc� i ja �y�! Bij, zb�ju, zar�nij! Ludzie! schod�cie si�! patrzajcie!�</p><p>Dalsze s�owa st�umi� Sakowicz, po�o�ywszy jej na ustach sw� d�o� pot�n�.</p><p>� Cicho, krzywa k�dzio�ko! cicho, zwi�d�a ruto! � rzek� do niej. � Ja� nie b�d� zarzyna�, po co mam diab�u dawa� to, co i tak jego, ale �eby� nie mog�a jako paw krzycze�, zanim si� uspokoisz, to ci tw� wdzi�czn� buzi� w�asn� twoj� chustk� obwi���, a sam lutni� wezm� i �wzdychanego� ci zagram. Nie mo�e by� inaczej, jeno musisz mnie polubi�.</p><p>Tak m�wi�c, pan starosta oszmia�ski, z wpraw� prawdziwego rzezimieszka, okr�ci� g�ow� panny Kulwiec�wny chustk�, pasem skr�powa� jej w mgnieniu oka r�ce, nogi i rzuci� j� na sof�.</p><p>Nast�pnie siad� przy niej i wyci�gn�wszy si� wygodnie, spyta� tak spokojnie, jak gdyby zwyk�� rozpoczyna� rozmow�:</p><p>� Jak�e wa�panna my�lisz? Ja mniemam, �e i Bogu� r�wnie sobie �atwo poradzi?</p><p>Wtem zerwa� si� na r�wne nogi, bo drzwi otworzy�y si� szybko i ukaza�a si� w nich panna Aleksandra.</p><p>Twarz mia�a bia�� jak kreda, w�os nieco rozrzucony, brew namarszczon� i zgroz� w oczach.</p><p>Ujrzawszy le��cego miecznika, przykl�k�a nad nim i pocz�a r�k� dotyka� jego g�owy i piersi.</p><p>Miecznik odetchn�� g��boko, otworzy� oczy, podni�s� si� na wp� i j�� rozgl�da� si� po komnacie, jakby zbudzony ze snu, nast�pnie wspar�szy si� r�k� o ziemi�, popr�bowa� wsta�, co mu si� po chwili przy pomocy panienki uda�o, wi�c doszed� chwiejnym krokiem do krzes�a i rzuci� si� w nie.</p><p>Ole�ka teraz dopiero dostrzeg�a pann� Kulwiec�wn� le��c� na sofie.</p><p>� Czy� j� wa�� zamordowa�? � spyta�a Sakowicza.</p><p>� Uchowaj Bo�e! � odrzek� starosta oszmia�ski.</p><p>� Rozkazuj�� rozwi�za�!</p><p>Tyle by�o mocy w jej g�osie, �e Sakowicz nie odrzek� ani s�owa, jak gdyby rozkaz wyszed� od samej ksi�nej Radziwi��owej, i pocz�� rozwi�zywa� zemdlon� pann� Kulwiec�wn�.</p><p>� A teraz � rzek�a panna � id� do twego pana, kt�ren<a l:href="#fn491" type="note">[491]</a> tam le�y na g�rze.</p><p>� Co si� sta�o? � krzykn��, oprzytomniawszy, Sakowicz. � Wa�panna odpowiesz za niego!</p><p>� Nie przed tob�, s�ugo! Precz!</p><p>Sakowicz skoczy� jak op�tany.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVIII</p></title><p>Sakowicz nie odst�powa� ksi�cia przez dwa dni, bo drugi paroksyzm ci�szy by� od pierwszego; szcz�ki Radziwi��a tak si� zwar�y, �e trzeba je by�o no�em otwiera�, aby do ust wla� lekarstwo trze�wi�ce. Zaraz potem odzyska� przytomno��, jednak�e trz�s� si�, dygota�, podskakiwa� na �o�u, wypr�a� si� jak zwierz �miertelnie postrzelony. Gdy i to min�o, przysz�o os�abienie ogromne; przez ca�� noc patrzy� w sufit, nic nie m�wi�c. Nazajutrz, po wzi�ciu odurzaj�cych lek�w, zapad� w sen twardy i ci�ki, a ko�o po�udnia rozbudzi� si� znowu, zlany potem obfitym.</p><p>� Jak si� wasza ksi���ca mo�� czuje? � pyta� Sakowicz.</p><p>� Lepiej mi. Czy nie przysz�y jakowe listy?</p><p>� S� od elektora i Szteinboka, le�� tu na stole, ale czytanie na p�niej trzeba od�o�y�, bo wasza ksi���ca mo�� si� jeszcze nie masz.</p><p>� Dawaj zaraz� s�yszysz?</p><p>Starosta oszmia�ski wzi�� listy i poda�, a Bogus�aw przeczyta� je po dwakro�, po czym pomy�la� chwil� i rzek�:</p><p>� Jutro ruszamy na Podlasie.</p><p>� Jutro b�dziesz, mo�ci ksi���, w �o�u, jako i dzisiaj.</p><p>� B�d� na koniu jako i ty!� Milcz, nie przeciw si�!�</p><p>Starosta umilk� i przez chwil� trwa�a cisza, kt�r� przerywa� tylko powa�ny i powolny tyk-tak gda�skiego zegara.</p><p>� Rada by�a g�upia i pomys� g�upi � rzek� nagle ksi��� � i ja tak�e g�upi, �em ci� us�ucha��</p><p>� Wiedzia�em, �e jak si� nie uda, to wina na mnie spadnie � odrzek� Sakowicz.</p><p>� Bo� podrwi� g�ow�<a l:href="#fn492" type="note">[492]</a>.</p><p>� Rada by�a roztropna, ale je�li tam jest jaki diabe� na us�ugach, kt�ry o wszystkim ostrzega, ja za to nie odpowiadam.</p><p>Ksi��� podni�s� si� na ��ku.</p><p>� My�lisz?� � rzek�, patrz�c bystro na Sakowicza.</p><p>� A wasza ksi���ca mo�� nie zna papist�w<a l:href="#fn493" type="note">[493]</a>?</p><p>� Znam, znam! I mnie cz�sto do g�owy przychodzi�o, �e to mog� by� czary. Od wczoraj pewien jestem. Utrafi�e� w moj� my�l, dlategom ci� spyta�, zali naprawd� tak mniemasz? Ale kt�re z nich mo�e w komityw� z si�� nieczyst� wchodzi�?� Przecie nie ona, bo cnotliwa� i nie miecznik, bo za g�upi?�</p><p>� A cho�by ona ciotka�</p><p>� Mo�e to by�</p><p>� Dla pewno�ci na krzy� j� wczoraj wi�za�em, a przed tym przy�o�y�em jej n� do gardzieli i imaginuj sobie wasza ksi���ca mo��, patrz� dzi�, a ostrze jakoby w ogniu stopione.</p><p>� Poka�!</p><p>� Cisn��em n� do wody, cho� w r�koje�ci turkus by� zacny. Wola�em tego ju� wi�cej nie tyka�.</p><p>� To ci powiem, co mi si� wczoraj przygodzi�o� Wpad�em do niej jak oszala�y. Com m�wi�, nie pami�tam� ale to wiem, �e dziewka krzykn�a: �W ogie� pierwej si� rzuc�!� Wiesz, jako tam komin ogromny. I wraz skoczy�a! Ja za ni�. Porwa�em j� wp�. Ju� si� szatki na niej zatli�y. Musia�em gasi� i trzyma� zarazem. Wtem dur mnie schwyci�, szcz�ki mi si� �ci�y� Rzek�by�, �e mnie kto za �y�y w szyi szarpn��� Za czym wyda�o mi si�, �e owe iskry, wedle nas lataj�ce, zmieni�y si� w pszczo�y i brz�cz� jako pszczo�y� Ot, jak mnie tu widzisz, prawda!</p><p>� I co p�niej?</p><p>� Nic ju� nie pami�tam, jeno taki strach, jak gdybym w niezmiern� studni� zlatywa�, w jak�� g��bi� bezdenn�. Co za strach!� powiadam ci, co za strach! Teraz jeszcze w�osy wstaj� mi na g�owie� I nie sam strach, ale� Jakby powiedzie� i czczo��, i nuda niezmierna, i um�czenie niepoj�te� Szcz�ciem, moce niebieskie by�y ze mn�, inaczej ju� bym dzi� z tob� nie rozmawia�.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� mia�e� paroksyzm� Sama choroba cz�sto r�ne jase�eczka przed oczy stawia, ale dla pewno�ci mo�na by kaza� nieco lodu na rzece odr�ba� i t� bab� sp�awi�.</p><p>� Jecha� j� s�k! I tak jutro ruszamy, a potem przyjdzie wiosna, inne b�d� zaraz gwiazdy i noce kr�tkie, wszelk� nieczyst� si�� debilituj�ce.</p><p>� Skoro mamy jutro rusza�, to ju� lepiej wasza ksi���ca mo�� tej dziewki zaniechaj.</p><p>� Cho�bym nie chcia�, musz� Wcale ��dze dzi� ode mnie odpad�y.</p><p>� Pu�� ich, niech sobie id� do diab�a!</p><p>� Nie mo�e by�!</p><p>� Czemu?</p><p>� Bo mi si� szlachcic do okrutnych pieni�dzy przyzna�, kt�re s� w Billewiczach zakopane. Puszcz� ich, to odkopi� i p�jd� w lasy. Wol� ich tu potrzyma�, a pieni�dze w rekwizycj� wzi�� Teraz wojna, to wolno! Zreszt�, sam si� ofiarowa�. Ka�emy sady w Billewiczach skopa� pi�d� przy pi�dzi; musimy znale��. Miecznik za�, siedz�c tu, przynajmniej ha�asu i krzyku na ca�� Litw� nie naczyni, �e go zrabowano. Z�o�ci mnie bior�, gdy pomy�l�, ilem tu pieni�dzy na pr�no straci� na owe uciechy i turnieje, a wszystko to na nic! na nic!�</p><p>� Mnie ju� dawno i na t� dziewk� z�o�ci bra�y. A m�wi� waszej ksi���cej mo�ci, �e gdy wczoraj przysz�a i rzek�a mi, niby ostatniemu ciurze: �Ruszaj, s�ugo, na g�r�, bo tam pan tw�j le�y� � tylko com jej g�owy nie ukr�ci� jako szpakowi, ile �em my�la�, �e to ona sama pchn�a wasz� ksi���c� mo�� no�em, czyli ustrzeli�a z kr�cicy.</p><p>� Ty wiesz, i� nie lubi�, �eby kto u mnie rz�dzi� jak szara g꜅ I dobrze, �e� tego nie uczyni�, bo kaza�bym ci� owymi �elazkami szczypa�, kt�re na Plask� by�y przygotowane� Wara ci od niej�</p><p>� Plask� ju�em wyprawi� z powrotem. Okrutnie by� zdziwiony, nie wiedz�c, po co go przywie�li i po co ka�� precz. Chcia� co� za fatyg�, �e to, powiada, �w handlu mam straty�, alem mu rzek�: w nagrod� sk�r� ca�� wywozisz!� Zali to naprawd� jutro mamy rusza� na Podlasie?</p><p>� Jako B�g w niebie. A wojska powyprawiane wedle moich rozkaz�w?</p><p>� Rajtarie wysz�y ju� do Kiejdan, sk�d maj� do Kowna ruszy� i tam czeka� Nasze polskie chor�gwie s� jeszcze tu, nie zda�o mi si� naprz�d ich wyprawia�. Ludzie niby pewni, a przecie mogliby si� z konfederatami zw�cha�. G�owbicz pojedzie z nami; semenowie<a l:href="#fn494" type="note">[494]</a> pod Wroty�skim tak�e, Karlstr�m ze Szwedy<a l:href="#fn495" type="note">[495]</a> idzie w przedniej stra�y� Po drodze ma rozkaz rebelizant�w, a zw�aszcza ch�opstwo wycina�.</p><p>� Dobrze.</p><p>� Kyritz z piechot� ma ci�gn�� z wolna, a�eby w ci�kim terminie by�o si� o kogo oprze�. Je�li mamy i�� naprz�d jako piorun i ca�y rachunek nasz na szybko�ci polega, to nie wiem, je�eli pruskie i szwedzkie rajtarie b�d� nam przydatne. Szkoda, �e nie staje polskich chor�gwi, bo m�wi�c mi�dzy nami, nie masz nad nasz� jazd�</p><p>� A artyleria wysz�a?</p><p>� Wysz�a.</p><p>� Jak�e? i Paterson?</p><p>� Nie! Paterson jest, pilnuje Ketlinga, kt�ry w�asn� szpad� zrani� si� do�� szkodliwie. On go bardzo mi�uje. Gdybym Ketlinga nie zna�, i� odwa�ny oficer, my�la�bym, �e si� umy�lnie zak�u�, aby na wypraw� nie i��.</p><p>� Trzeba tu b�dzie ze sto ludzi zostawi�, to� w Rosieniach, to� w Kiejdanach. Szwedzkie prezydia<a l:href="#fn496" type="note">[496]</a> szczup�e, a de la Gardie i tak co dzie� od Loewenhaupta ludzi ��da. Jak jeszcze i my wyjdziemy, rebelia zapomni o szawelskiej kl�sce i zn�w g�ow� podniesie.</p><p>� Rosn� oni i tak. Zn�w s�ysza�em, i� Szwed�w w Telszach wyci�to.</p><p>� Szlachta? ch�opi?</p><p>� Ch�opi pod przyw�dztwem ksi�dza, ale s� i partie szlacheckie, szczeg�lnie wedle Laudy.</p><p>� Lauda�scy pod Wo�odyjowskim wyszli.</p><p>� Si�a<a l:href="#fn497" type="note">[497]</a> wyrostk�w i starc�w zosta�o. Ci za bro� chwytaj�, bo to wojennicy z rodu.</p><p>� Bez pieni�dzy nic rebelia nie wsk�ra.</p><p>� A my si� w Billewiczach zasilim. Trzeba by� geniuszem jak wasza ksi���ca mo��, �eby tak we wszystkim znale�� porad�.</p><p>Bogus�aw gorzko si� u�miechn��.</p><p>� Lepiej w tym kraju ceni� tego, kto si� kr�lowej jejmo�ci i szlachcie akomodowa�<a l:href="#fn498" type="note">[498]</a> umie. Geniusz ni cnota nie pop�aca. Szcz�cie, �em to i ksi���ciem Rzeszy, a za nog� mnie przecie do sosny nie przywi���. Byle mnie intraty<a l:href="#fn499" type="note">[499]</a> z d�br tu po�o�onych regularnie dochodzi�y, nie dbam o ca�� Rzeczpospolit�.</p><p>� �eby tylko konfiskowa� nie chciano?</p><p>� Pierwej my skonfiskujemy Podlasie, je�li nie ca�� Litw�. Tymczasem zawo�aj mi Patersona.</p><p>Sakowicz wyszed� i po chwili wr�ci� z Patersonem. Rozpocz�a si� przy �o�u ksi���cym narada, skutkiem kt�rej nazajutrz do dnia miano rusza� i nag�ymi pochodami ci�gn�� na Podlasie. Ksi��� Bogus�aw wieczorem czu� si� ju� o tyle lepiej, �e ucztowa� razem z oficerami i �artami do p�na si� bawi�, s�uchaj�c z przyjemno�ci� r�enia koni i szcz�ku or�a gotuj�cych si� do pochodu chor�gwi.</p><p>Chwilami oddycha� g��boko i przeci�ga� si� w krze�le.</p><p>� Widz�, �e ta wyprawa zdrowie mi wr�ci � m�wi� do oficer�w � bom te� w�r�d tych wszystkich uk�ad�w i zabaw znacznie pole zale�a�. Ale w Bogu nadzieja, �e poczuj� r�k� moj� konfederaci i nasz eks-kardyna� w koronie<a l:href="#fn500" type="note">[500]</a>.</p><p>Na to za� Paterson o�mieli� si� odpowiedzie�:</p><p>� Szcz�cie to, �e Dalila nie obci�a w�os�w Samsonowi<a l:href="#fn501" type="note">[501]</a>.</p><p>Bogus�aw popatrzy� na niego przez chwil� dziwnym wzrokiem, od kt�rego Szkot ju� miesza� si� pocz��, ale po chwili oblicze ksi���ce rozja�ni�o si� strasznym u�miechem.</p><p>� Je�li filarem jest Sapieha � odrzek� � to nim tak potrz�sn�, �e ca�a Rzeczpospolita na �eb mu runie.</p><p>Rozmowa by�a prowadzona po niemiecku, wi�c wszyscy cudzoziemscy oficerowie-jurgieltnicy<a l:href="#fn502" type="note">[502]</a> zrozumieli j� doskonale i odpowiedzieli ch�rem:</p><p>� Amen!</p><p>Nazajutrz poch�d z ksi�ciem na czele wyruszy� do dnia. Szlachta pruska, kt�r� �wietny dw�r przywabia�, pocz�a zaraz wynosi� si� do dom�w.</p><p>Za nimi ruszyli do Tyl�y ci, kt�rzy w Taurogach szukali przed gro�bami wojny schronienia, a kt�rym Tyl�a wyda�a si� teraz bezpieczniejsz�. Zostali tylko miecznik, panna Kulwiec�wna i Ole�ka, nie licz�c Ketlinga i starego oficera Brauna, kt�ry nad szczup�ym prezydium<a l:href="#fn503" type="note">[503]</a> mia� komend�.</p><p>Miecznik po owym uderzeniu obuszkiem le�a� dni kilkana�cie, krew od czasu do czasu ustami oddaj�c, �e jednak �adna ko�� nie by�a z�amana, pocz�� z wolna przychodzi� do siebie i o ucieczce zamy�la�.</p><p>Tymczasem nadjecha� ciwun<a l:href="#fn504" type="note">[504]</a> z Billewicz z listem od samego Bogus�awa. Miecznik nie chcia� z pocz�tku pisma czyta�, lecz wkr�tce namy�li� si� inaczej, id�c w tym za rad� panienki, kt�ra by�a zdania, �e lepiej zna� wszystkie zamiary nieprzyjaciela.</p><p>�Mnie wielce mi�o�ciwy panie Billewicz! <emphasis>Concordia res parvae crescunt, discordia maximae dilabuntur<a l:href="#fn505" type="note">[505]</a>!</emphasis> Fata<a l:href="#fn506" type="note">[506]</a> to sprawi�y, i�e�my si� nie rozstali tak zgodnie, jakby sobie moje afekta dla WPana i jego wdzi�cznej synowicy �yczy� mog�y, w czym, dalib�g, nie moja wina, gdy� to WPan wiesz najlepiej, i�e�cie mnie za moje szczere intencje niewdzi�czno�ci� nakarmili. Co si� za� w gniewie czyni, tego wedle amicycji<a l:href="#fn507" type="note">[507]</a> w rachub� bra� nie trzeba, tusz� przeto, �e pop�dliwe me uczynki zechcesz WPan krzywd�, kt�rej od was dozna�em, zgo�a wyekskuzowa�<a l:href="#fn508" type="note">[508]</a>. Ja wam te� z serca odpuszczam, jako mi chrze�cija�ska mi�o�� nakazuje, i do zgody powr�ci� pragn�. �eby za� WPanu da� r�kojmi�, �e urazy w sercu nie zosta�o, nie os�dzi�em za rzecz godn� odmawia� WPanu tej przys�ugi, kt�rej ode mnie ��da�e�, i pieni�dze WMPanowe przyjmujꅔ</p><p>Tu miecznik przesta� czyta�, uderzy� ku�akiem w st� i zakrzykn��:</p><p>� Pierwej mnie na marach zobaczy ni� szel�g z mojej szkatu�y!�</p><p>� Czytaj ojciec dalej � rzek�a Ole�ka.</p><p>Miecznik podni�s� zn�w pismo do oczu.</p><p>��Kt�rej gotowizny dobywaniem nie chc�c WPana trudzi� i zdrowia jego w dzisiejszych burzliwych czasach na szwank wystawia�, kaza�em sam j� wydoby� i obliczy慔</p><p>W tym miejscu zabrak�o panu miecznikowi g�osu i list wypad� mu z r�k na pod�og�; przez chwil� zdawa�o si�, �e mowa zosta�a szlachcicowi odj�t�, bo palcami tylko chwyci� si� za czupryn� i targa� j� z ca�ej si�y:</p><p>� Bij, kto w Boga wierzy! � zakrzykn�� wreszcie.</p><p>Na to Ole�ka:</p><p>� Jedna krzywda wi�cej, kara boska bli�ej, bo miara wkr�tce si� dope�ni�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIX</p></title><p>Rozpacz miecznika by�a tak wielka, �e panna musia�a go pociesza� i zapewnia�, �e tych pieni�dzy za przepad�e uwa�a� nie trzeba, bo przecie sam list �w za skrypt<a l:href="#fn509" type="note">[509]</a> starczy, a Radziwi��a, pana tylu d�br na Litwie i Rusi, jest na czym poszukiwa�.</p><p>Natomiast, �e trudno by�o przewidzie�, co ich oboje spotka� jeszcze mo�e, zw�aszcza gdyby Bogus�aw powr�ci� zwyci�sko do Taurog�w, pocz�li tym gorliwiej my�le� o ucieczce.</p><p>Ole�ka radzi�a j� wszelako od�o�y�, dop�ki by Hassling-Ketling nie wyzdrowia�, bo Braun by� to pos�pny i nieu�yty �o�dak, pilnuj�cy �lepo rozkaz�w, i niepodobna by�o go przejedna�.</p><p>Co do Ketlinga, wiedzia�a doskonale panienka, �e dlatego si� zrani�, aby przy niej pozosta�, zatem wierzy�a g��boko, �e wszystko dla niej uczyni� got�w. Sumienie niepokoi�o j� wprawdzie bez ustanku pytaniami, czy ma prawo dla w�asnego ocalenia po�wi�ca� cudzy los, a mo�e i �ycie, lecz gro�by, kt�re nad ni� wisia�y w Taurogach, by�y tak straszne, �e stokro� przewy�sza�y niebezpiecze�stwa, na jakie Ketling z powodu opuszczenia s�u�by m�g� by� nara�ony. Bo przecie Ketling, jako wyborny oficer, wsz�dy m�g� znale�� s�u�b�, i to szlachetniejsz�, a z ni� razem i pot�nych protektor�w, jako kr�l, jako pan Sapieha lub pan Czarniecki. I b�dzie przy tym s�u�y� dobrej sprawie, i znajdzie pole wywdzi�czenia si� temu krajowi, kt�ry go, wygna�ca, przygarn��. �mier� grozi mu tylko w takim razie, gdyby wpad� w r�ce Bogus�awa, ale przecie Bogus�aw nie w�ada jeszcze w ca�ej Rzeczypospolitej.</p><p>Panna przesta�a si� waha� i gdy zdrowie m�odego oficera polepszy�o si� ju� tak znacznie, �e m�g� s�u�b� odbywa�, wezwa�a go do siebie.</p><p>Ketling stan�� przed ni� blady, wyn�dznia�y, bez kropli krwi w twarzy, ale pe�en zawsze czci, uwielbienia i pokory.</p><p>Na jego widok �zy zakr�ci�y si� w oczach Ole�ce, bo przecie by�a to jedyna �yczliwa dusza w Taurogach, a taka przy tym biedna i cierpi�ca, �e gdy Ole�ka na powitanie spyta�a go o zdrowie, m�ody oficer odrzek�:</p><p>� Niestety, pani, wraca, a tak by mi by�o dobrze umrze�</p><p>� Wa�panu trzeba porzuci� t� s�u�b� � odrzek�a, patrz�c na� ze wsp�czuciem dziewczyna � bo tak zacnemu sercu trzeba pewno�ci, �e zacnej sprawie, zacnemu panu s�u�y.</p><p>� Niestety! � powt�rzy� oficer.</p><p>� Kiedy ko�czy si� s�u�ba wa�pana?</p><p>� Za p� roku dopiero.</p><p>Ole�ka pomilcza�a chwil�, po czym podnios�a na niego swe cudne oczy, kt�re w tej chwili przesta�y by� surowe, i rzek�a:</p><p>� S�uchaj mnie, panie kawalerze. B�d� m�wi�a jako do brata, jako do serdecznego konfidenta<a l:href="#fn510" type="note">[510]</a>: wa�pan mo�esz i powiniene� si� uwolni�.</p><p>To rzek�szy, wyzna�a mu wszystko: i zamiar ucieczki, i to, �e na jego pomoc rachuje. Pocz�a mu przedstawia�, �e s�u�b� wsz�dy mo�e znale��, a pi�kn�, jako jego dusza jest pi�kn�, a zaszczytn�, jak honor rycerski wymaga� mo�e; wreszcie takimi sko�czy�a s�owy:</p><p>� Ja wa�panu do �mierci b�d� wdzi�czn�. Pod bo�� opiek� chc� si� schroni� i Bogu w zakonie �lubowa�, ale gdziekolwiek b�dziesz, daleko czy blisko, na wojnie, w pokoju, b�d� si� za wa�pana modli�a, b�d� prosi�a Boga, by bratu mojemu i dobroczy�cy da� spok�j i szcz�cie, gdy ja pr�cz wdzi�czno�ci i modlitwy nic mu wi�cej da� nie mog�</p><p>Tu g�os jej zadr�a�, a oficer s�ucha� jej s��w, bledniej�c jak chusta, na koniec kl�kn��, obie d�onie przy�o�y� do czo�a i g�osem do j�ku podobnym odrzek�:</p><p>� Nie mog�, pani! nie mog�!�</p><p>� Wa�pan mi odmawiasz? � spyta�a ze zdumieniem Billewicz�wna.</p><p>A on zamiast odpowiedzie� modli� si� pocz��.</p><p>� Bo�e wielki i mi�osierny! � m�wi�. � Od dziecinnych lat nigdy fa�sz nie posta� na wargach moich, nigdy nie splami� mnie krzywy uczynek. Wyrostkiem b�d�c, broni�em t� s�ab� r�k� kr�la mojego i ojczyzny, za c�, Panie, karzesz mnie tak ci�ko i zsy�asz m�k�, do kt�rej, sam widzisz, si� mi brakuje!</p><p>Tu zwr�ci� si� do Ole�ki:</p><p>� Pani, ty nie wiesz, co to jest rozkaz dla �o�nierza, �e w pos�uchu nie tylko jego obowi�zek, ale jego cze�� i honor. Mnie, pani, wi��e przysi�ga, i wi�cej ni� przysi�ga, bo s�owo rycerskie, �e s�u�by przed terminem nie porzuc� i co do niej nale�y, �lepo spe�ni�. Jam �o�nierz i szlachcic i tak mi dopom� B�g, jako nigdy w �yciu nie p�jd� �ladem takich jurgieltnik�w<a l:href="#fn511" type="note">[511]</a>, kt�rzy honor i s�u�b� zdradzaj�. A nawet na rozkaz, nawet na pro�b� twoj�, pani, s�owa nie z�ami�, cho� w m�ce to m�wi� i b�lu. Gdybym, maj�c rozkaz nie puszcza� nikogo z Taurog�w, sta� na stra�y przy bramie i gdyby� w�wczas ty sama, pani, przej�� j� wbrew rozkazowi chcia�a, tedy przesz�aby�, ale po moim trupie. Ty� mnie, pani, nie zna�a i zawiod�a� si� na mnie. Ale zlituj si�, zrozumiej, �e ja ci do ucieczki pomaga� nie mog� i s�ucha� nawet o niej nie powinienem, gdy� rozkaz jest wyra�ny, gdy� odebra� go Braun i nas pi�ciu pozosta�ych tu oficer�w. Bo�e, Bo�e! gdybym by� przewidzia� taki rozkaz, wolej bym poszed� na t� wypraw� Ja pani� nie przekonam, nie uwierzysz mi, a jednak B�g widzi, B�g niech tak mnie s�dzi po �mierci, jako prawda, �e �ycie da�bym ci bez wahania� honoru nie mog�, nie mog�!</p><p>To rzek�szy, Ketling za�ama� r�ce i umilk� wyczerpany zupe�nie, jeno pocz�� oddycha� szybko.</p><p>Ole�ka nie och�on�a jeszcze ze zdumienia. Nie mia�a czasu ni zastanowi� si�, ni oceni�, jak nale�y, tej duszy wyj�tkowej w swej szlachetno�ci; czu�a tylko, �e usuwa si� jej z r�k ostatnia deska ratunku, zawodzi j� jedyny spos�b wydostania si� z nienawistnej niewoli.</p><p>Lecz pr�bowa�a jeszcze opiera� si�.</p><p>� Panie � rzek�a po chwili. � Jestem wnuczk� i c�rk� �o�nierza; dziad i ojciec m�j r�wnie� honor nad �ycie cenili, ale w�a�nie dlatego nie do wszystkich pos�ug daliby si� byli �lepo u�ywa�</p><p>Ketling wydoby� dr��c� r�k� pismo z kalety, poda� je Ole�ce i rzek�:</p><p>� S�d�, pani, czy rozkaz s�u�by nie tyczy?</p><p>Ole�ka rzuci�a okiem na papier i przeczyta�a, co nast�puje: �Poniewa� dosz�o do naszej wiadomo�ci, �e urodzony Billewicz, miecznik rosie�ski, zamierza opu�ci� skrycie rezydencj� nasz� w zamiarach nam nieprzyjaznych: mianowicie, aby znajomych, koligat�w, krewnych i klient�w swoich <emphasis>ad rebelionem<a l:href="#fn512" type="note">[512]</a></emphasis> przeciw jego szwedzkiemu majestatowi i nam <emphasis>excitare</emphasis><a l:href="#fn513" type="note">[513]</a>, przeto polecamy oficerom, na <emphasis>praesidium</emphasis><a l:href="#fn514" type="note">[514]</a> w Taurogach zostaj�cym, urodzonego Billewicza wraz z synowic� jako zak�adnik�w i je�c�w wojennych strzec i ucieczki ich nie dopu�ci�, pod utrat� honoru i <emphasis>sub poena<a l:href="#fn515" type="note">[515]</a></emphasis> s�du wojennego�� etc.</p><p>� Rozkaz przyszed� z pierwszego postoju, po wyje�dzie ksi�cia � rzek� Ketling � dlatego jest na pi�mie.</p><p>� Niech si� dzieje wola bo�a! � rzek�a po chwili milczenia Ole�ka. � Sta�o si�.</p><p>Ketling czu�, �e wypada mu ju� odej��, i nie rusza� si� z miejsca. Blade jego wargi porusza�y si� od czasu do czasu, jak gdyby chcia� co� m�wi� i nie m�g� g�osu wydoby�.</p><p>D�awi�o go pragnienie, by pa�� jej do n�g i �ebra� przebaczenia, lecz z drugiej strony czu�, �e ona dosy� ma w�asnego nieszcz�cia, i znajdowa� jak�� dzik� rozkosz w tym, �e i on cierpi i �e b�dzie cierpia� bez skargi.</p><p>Na koniec sk�oni� si� i wyszed� w milczeniu, ale zaraz w korytarzu pozrywa� banda�e, kt�re mia� na �wie�ej ranie, i pad� zemdlony, a gdy po up�ywie godziny stra� pa�acowa znalaz�a go le��cego blisko schod�w i odnios�a do cekhauzu<a l:href="#fn516" type="note">[516]</a>, rozchorowa� si� ci�ko i przez dwa tygodnie nie m�g� opu�ci� �o�a.</p><p>Ole�ka po odej�ciu Ketlinga pozosta�a czas jaki� jakby odurzona. Spodziewa�a si� pr�dzej �mierci ani�eli jego odmowy, dlatego w pierwszej chwili, pomimo ca�ego hartu duszy, zbrak�o jej si�, energii, uczu�a si� s�ab� jak zwyk�a niewiasta, a chocia� nie�wiadomie powtarza�a: �Dziej si� wola bo�a!� � przecie �al zawodu wzi�� g�r� nad rezygnacj� i �zy obfite a gorzkie pu�ci�y si� jej z oczu.</p><p>W tej chwili nadszed� miecznik, a spojrzawszy na synowic� odgad� zaraz, �e mu niepomy�ln� wie�� ma zwiastowa�, wi�c spyta� �ywo:</p><p>� Dla Boga! co tam znowu?</p><p>� Ketling odmawia � odrzek�a dziewczyna.</p><p>� Wszystko tu �otry, szelmy i arcypsy! Jak to? i ten nie chce pom�c?</p><p>� Nie tylko nie chce on pom�c � odrzek�a, skar��c si� jak ma�e dziecko � ale powiada jeszcze, �e przeszkodzi, cho�by te� i polec mu przysz�o.</p><p>� Czemu? na rany Pa�skie! czemu?</p><p>� Bo taka ju� nasza dola! Ketling nie zdrajca, ale taka ju� nasza dola, bo�my najnieszcz�liwsi ze wszystkich ludzi!</p><p>� Bodaj tych wszystkich heretyk�w pioruny zatrzas�y! � krzykn�� miecznik. � Na cnot� nastaj�, �upi�, kradn�, wi꿹� Bodaj wszystko ju� przepad�o! Nie �y� uczciwym ludziom w takich czasach!</p><p>Tu pocz�� chodzi� spiesznym krokiem po komnacie i pi�ciami wygra�a�, na koniec ozwa� si�, zgrzytn�wszy z�bami:</p><p>� Wola�em wojewod� wile�skiego, wol� tysi�c razy nawet Kmicica ni� tych uperfumowanych szelm�w bez czci i sumienia!</p><p>A gdy Ole�ka nie odrzek�a nic, tylko jeszcze mocniej p�aka� zacz�a, pan miecznik z�agodnia� i po chwili tak m�wi� pocz��:</p><p>� Nie p�acz. Kmicic mi do g�owy przyszed� jeno dlatego, �e ten by nas przynajmniej wyrwa� z tej babilo�skiej niewoli potrafi�. Da�by ci on wszystkim Braunom, Ketlingom, Patersonom i samemu Bogus�awowi! Ale zreszt� wszyscy zdrajcy jednacy! Nie p�acz! P�akaniem nic nie wsk�rasz, a tu radzi� trzeba. Nie chce Ketling pomaga� �eby go skrzywi�o!� to si� bez niego obejdziem� M�ski niby animusz w tobie, a w ci�kim terminie jeno szlocha� umiesz� Co powiada Ketling?</p><p>� Powiada, �e ksi��� kaza� nas jako je�c�w wojennych strzec, boj�c si�, �eby� stryjko partii nie zebra� i do konfederat�w nie poszed�.</p><p>Pan miecznik wzi�� si� w boki:</p><p>� A! a! boi si�, szelma!� I ma s�uszno��, bo tak uczyni�, jako B�g w niebie!</p><p>� Maj�c za� rozkaz, kt�ry s�u�by tyczy, Ketling pod czci� musi go spe�ni�.</p><p>� Dobrze!� Obejdziem si� bez heretyckiej pomocy!</p><p>Ole�ka otar�a �zy.</p><p>� I stryjko my�lisz, �e b�dzie mo�na?</p><p>� My�l�, �e trzeba, a jak trzeba, to i mo�na, cho�by�my mieli po powrozach spuszcza� si� z tych okien.</p><p>A panienka zaraz na to:</p><p>� Moja wina, �em p�aka�a� Rad�my jak najpr�dzej!</p><p>�zy jej ca�kiem osch�y i brwi �ci�gn�y si� znowu od my�lenia, z dawn� stanowczo�ci� i energi�.</p><p>Jako� pokaza�o si�, �e miecznik nie umie rady znale�� i �e imaginacja panny o wiele w sposoby obfitsza. Lecz ci�ko i jej sz�o, bo to by�o jasne, �e ich tam musz� strzec pilnie.</p><p>Postanowili tedy nie pr�dzej pr�bowa�, a� pierwsze wie�ci od Bogus�awa przyjd� do Taurog�w. W tym ca�� z�o�yli nadziej�, spodziewaj�c si� kary boskiej na zdrajc� ojczyzny i bezczestnego<a l:href="#fn517" type="note">[517]</a> cz�eka. M�g� on przecie polec, m�g� ob�o�nie zachorze�, m�g� by� pobity przez Sapieh�, a w�wczas niezawodnie powsta�by w ca�ych Taurogach pop�och i nie tak by ju� bacznie bram strze�ono.</p><p>� Znam ja pana Sapieh� � m�wi�, pokrzepiaj�c siebie i Ole�k�, miecznik � wojennik to powolny, ale akuratny, i dziw, jak zawzi�ty. <emphasis>Exemplum</emphasis><a l:href="#fn518" type="note">[518]</a> jego dla majestatu i ojczyzny wierno��. Zastawi� si�, wyprzeda�, a taki<a l:href="#fn519" type="note">[519]</a> pot�g� zebra�, przy kt�rej Bogus�awowa jedno nic. Tamto powa�ny senator, to fircyk, tamto prawy katolik, to heretyk, tamto sama roztropno��, to paliwoda! Przy kim mo�e by� wiktoria i b�ogos�awie�stwo bo�e? Ust�pi ta radziwi��owska noc przed sapie�y�skim dniem, ust�pi! Chybaby kary i sprawiedliwo�ci na tym �wiecie nie by�o!� Czekajmy jeno wie�ci i m�dlmy si� za powodzenie pana Sapie�y�skiego or�a.</p><p>Pocz�li tedy wyczekiwa�, ale przeszed� miesi�c, d�ugi, ci�ki dla strapionych serc, nim pierwszy goniec przyby�, a i to wys�any nie do Taurog�w, ale do Szteinboka, do Prus Kr�lewskich.</p><p>Ketling, kt�ry od czasu ostatniej rozmowy nie �mia� stan�� przed oczyma Ole�ki, przys�a� jej zaraz kartk� z nast�puj�c� wiadomo�ci�:</p><p>�Ksi��� Bogus�aw zni�s� pana Krzysztofa Sapieh� ko�o Bra�ska; kilka chor�gwi jazdy i piechoty w pie� wyci�tych. Idzie na Tykocin, pod kt�rym stoi Horotkiewicz.�</p><p>Dla Ole�ki by� to po prostu grom. Wielko�� wodza i dzielno�� rycerska znaczy�y dla jej dziewcz�cego umys�u jedno i to samo, �e za� widzia�a Bogus�awa w Taurogach pokonywaj�cego z �atwo�ci� najdzielniejszych rycerzy, przeto, zw�aszcza po owej wiadomo�ci, wyobrazi�a go sobie jako z��, ale niezwyci�on� si��, kt�rej nikt nie sprosta.</p><p>Nadzieja, aby Bogus�aw m�g� by� pokonany, zgas�a w niej zupe�nie. Pr�no miecznik uspokaja� j� i pociesza� tym, �e m�ody ksi��� nie zmierzy� si� jeszcze ze starym panem Sapieh�, pr�no jej zar�cza�, �e sama godno�� hetma�ska, kt�r� kr�l �wie�o pana Sapieh� przyozdobi�, musi da� temu ostatniemu stanowcz� nad Bogus�awem przewag�, nie wierzy�a, nie �mia�a wierzy�.</p><p>� Kto jego zwyci�y? kto mu sprosta?� � odpowiada�a ustawicznie.</p><p>Dalsze wie�ci zdawa�y si� potwierdza� jej obawy.</p><p>W kilka dni p�niej Ketling zn�w nades�a� kartk� z doniesieniem o rozbiciu Horotkiewicza i wzi�ciu Tykocina. �Ca�e Podlasie (pisa�) jest ju� w r�ku ksi�cia, kt�ry nie czekaj�c na pana Sapieh�, sam wielkimi pochodami ci�gnie na niego.�</p><p>�I pan Sapieha zniesion<a l:href="#fn520" type="note">[520]</a> b�dzie!� � pomy�la�a dziewczyna.</p><p>Tymczasem nadlecia�a niby jask�ka, zwiastunka wiosny, wie�� z innych stron. Na te przymorskie brzegi Rzeczypospolitej przylecia�a ona p�no, ale za to ubrana we wszystkie t�czowe blaski cudownej legendy z pierwszych wiek�w chrze�cija�stwa, gdy jeszcze �wi�ci chodzili po �wiecie, �wiadcz�c prawdzie i sprawiedliwo�ci.</p><p>� Cz�stochowa! Cz�stochowa! � powtarza�y wszystkie usta.</p><p>Z serc l�d odtaja� i zakwitn�y jako kwiaty w przygrzanej wiosennym s�o�cem ziemi. �Cz�stochowa si� obroni�a, widziano J� sam�, Kr�low� Polsk�, okrywaj�c� mury p�aszczem niebieskim; granaty zab�jcze przypada�y pod Jej �wi�te stopy, �asz�c si� jako psy domowe; Szwedom sch�y r�ce, muszkiety przyrasta�y do twarzy, a� odst�pili ze wstydem i strachem.�</p><p>Ludzie sobie obcy, gdy us�yszeli t� wie��, padali sobie w obj�cia, p�acz�c z rado�ci. Inni narzekali, �e przysz�a tak p�no.</p><p>� A my tu w p�aczu � m�wili � a my w b�lu, my w m�ce tyle czasu �yli, gdy nam ju� weseli� si� by�o trzeba!�</p><p>Za czym pocz�o hucze� w ca�ej Rzeczypospolitej i roztacza�y si� te gro�ne grzmoty od Pontu Euksynu do Ba�tyku, a� fale obu m�rz dr�a�y; to lud wierny, lud zbo�ny powstawa� jak burza w obronie swej Kr�lowej. We wszystkie serca wst�pi�a otucha, wszystkie �renice zapa�a�y ogniem; to, co si� wydawa�o przedtem strasznym i niezwalczonym, zmala�o w oczach.</p><p>� Kto go pokona? � m�wi� do dziewczyny pan miecznik � kto mu sprosta? Teraz wiesz kto? Panna Naj�wi�tsza!</p><p>Oboje z Ole�k� krzy�em po ca�ych dniach le�eli, dzi�kuj�c Bogu za mi�osierdzie nad Rzecz�pospolit�; zarazem przestali w�tpi� i o w�asnym ocaleniu.</p><p>O Bogus�awie za� ucich�o przez d�ugi czas zupe�nie, jakby on sam wraz z ca�� sw� si�� w wod� wpad�. Oficerowie pozostali w Taurogach pocz�li si� niepokoi� i przysz�o�� sw� niepewn� ogl�da�. Woleliby wie�� o kl�sce ni� t� g�uch� cisz�. Ale �adna wie�� nie mog�a nadej��, bo w�a�nie to w�wczas straszliwy Babinicz wysforowa� si� z Tatary<a l:href="#fn521" type="note">[521]</a> przed ksi�cia i wszystkich go�c�w przejmowa�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XX</p></title><p>Pewnego jednak dnia przyby�a do Taurog�w z konwojem kilkudziesi�ciu �o�nierzy panna Anna Borzobohata-Krasie�ska.</p><p>Braun przyj�� j� bardzo uprzejmie, bo musia�, gdy� mu tak nakazywa� list Sakowicza, przez samego Bogus�awa podpisany, a polecaj�cy wszelkie dla respektowej<a l:href="#fn522" type="note">[522]</a> panienki ksi�nej Gryzeldy Wi�niowieckiej mie� wzgl�dy. Panienka te� by�a pe�na fantazji; od pierwszej chwili przyjazdu pocz�a w Braunie �widrowa� oczkami, a� pos�pny Niemiec rozrusza� si�, jakoby go kto ogniem przypiek�; pocz�a tak�e komenderowa� innymi oficerami, s�owem, rozporz�dza� si� w Taurogach jak we w�asnym domu. Tego samego dnia wieczorem pozna�a si� z Ole�k�, kt�ra patrzy�a wprawdzie na ni� z nieufno�ci�, lecz przyjmowa�a j� grzecznie, w nadziei, i� nowin od niej zaczerpnie.</p><p>Jako� Anusia mia�a ich pod dostatkiem. Rozmowa pocz�a si� od Cz�stochowy, bo tych wie�ci najchciwsi byli taurogscy je�cy. Miecznik szczeg�lnie pilnie os�ania� uszy r�koma, by �adnego s�owa nie uroni�, przerywaj�c tylko od czasu do czasu opowiadanie Anusi okrzykami:</p><p>� Chwa�a na wysoko�ci Panu!</p><p>� Dziwno mi to � rzek�a wreszcie przyjezdna panienka, �e wa�pa�stwa dopiero niedawno wiadomo�� o tych cudach Naj�wi�tszej Panienki dosz�a, bo to ju� dawna historia, i ja by�am jeszcze wtedy w Zamo�ciu, i pan Babinicz jeszcze po mnie nie przyjecha� � hej! na ile� to tygodni by�o przedtem� Potem ju� zacz�li Szwed�w wsz�dy bi�, i w Wielkopolsce, i u nas, a najgorzej pan Czarniecki, przed kt�rego imieniem samym uciekaj�.</p><p>� A! pan Czarniecki! � krzykn��, zacieraj�c r�ce, miecznik � ten im da pieprzu! S�ysza�em jeszcze o nim z Ukrainy jako o wielkim �o�nierzu.</p><p>Anusia tylko r�czkami strzepn�a sukienk� i tak sobie, jakby o najmniejsz� rzecz sz�o, zawo�a�a z niechcenia:</p><p>� Oho! ju� po Szwedach!</p><p>Stary za� pan Tomasz nie m�g� wytrzyma�, wi�c porwawszy j� za r�czk�, ca�kiem pogr��y� on� malutk� w swych ogromnych w�sach i pocz�� ca�owa� zawzi�cie, wreszcie zakrzykn��:</p><p>� A, moje �liczno�ci! Patoka<a l:href="#fn523" type="note">[523]</a> p�ynie z ust wa�panny, jak mi B�g mi�y!� Nie mo�e inaczej by�, jeno anio� przyjecha� do Taurog�w!</p><p>Anusia zaraz pocz�a kr�ci� palcami ko�czyki warkoczyk�w obwi�zane r�owymi wst��eczkami i strzyg�c spod czo�a oczyma, odrzek�a:</p><p>� Ej, daleko mnie do anio��w! Ale ju� i hetmani koronni pocz�li Szwed�w bi�, i wszystkie wojsko kwarciane z nimi, i wszystkie rycerstwo, i uczynili konfederacj� w Tyszowcach, i kr�l do niej przyst�pi�, i wydali uniwersa�y, i nawet ch�opstwo Szwed�w bije� i Naj�wi�tsza Panienka b�ogos�awi�</p><p>Tak za� m�wi�a, jakoby ptak szczebiota�, ale od tego szczebiotania w mieczniku serce zmi�k�o zupe�nie, wi�c cho� niekt�re z tych nowin by�y ju� mu wiadome, rykn�� wreszcie z rado�ci jak �ubr; po twarzy Ole�ki pocz�y tak�e p�yn�� �zy ciche a du�e.</p><p>Widz�c to, Anusia, a maj�c od natury serce dobre, skoczy�a zaraz ku niej, a obj�wszy j� r�koma za szyj�, pocz�a m�wi� szybko:</p><p>� Nie p�acz, wa�panna� mnie wa�panny �al i nie mog� na to patrze� Czego p�aczesz?�</p><p>Tyle by�o szczero�ci w jej g�osie, �e nieufno�� Ole�ki znik�a zaraz, ale za to rozp�aka�a si� biedna dziewczyna jeszcze serdeczniej.</p><p>� Wa�panna taka �liczna� � pociesza�a j� Anusia � czego p�aczesz?</p><p>� Od rado�ci � odrzek�a na to Ole�ka � ale i ze strapienia, bo my tu w ci�kiej niewoli jeste�my, dnia niepewni ani godziny�</p><p>� Jak�e to? U ksi�cia Bogus�awa?</p><p>� U tego zdrajcy! u tego heretyka! � hukn�� pan miecznik.</p><p>Na to Anusia:</p><p>� To samo i mnie si� przygodzi�o, a dlatego nie p�acz�. Nie neguj� wa�panu dobrodziejowi, �e ksi��� zdrajca i heretyk, ale dworny kawaler i p�e� nasz� respektuj�cy.</p><p>� Bodaj go tak samo w piekle respektowali! � odpar� miecznik. � Panna go jeszcze nie znasz, bo na wa�pann� tak nie nastawa� jako na t� dziewczyn�. Arcy to szelma jest, a �w Sakowicz drugi! Da�by B�g, �eby pan hetman Sapieha obu pogr��y�!</p><p>� �e pogr��y, to pogr��y� Ksi��� Bogus�aw chory okrutnie i pot�g� ma niewielk�. Prawda, �e nagle nast�pi� i kilka chor�gwi zni�s�, i Tykocin zagarn��, i mnie, ale nie jemu mierzy� si� z pana Sapie�y�sk� si��. Mo�ecie mi wa�pa�stwo wierzy�, bom obie pot�gi widzia�a� Przy panu Sapie�e najwi�ksi kawalerowie si� znajduj�, kt�rzy sobie z ksi�ciem Bogus�awem wnet poradz�.</p><p>� A widzisz! nie m�wi�em ci? � rzek� miecznik, zwracaj�c si� do Ole�ki.</p><p>� Ksi�cia Bogus�awa znam z dawna � m�wi�a dalej Anusia � bo to obojga ksi�stwa Wi�niowieckich i pa�stwa Zamoyskich powinowaty; przyje�d�a� on raz do nas do �ubni�w<a l:href="#fn524" type="note">[524]</a>, wtedy kiedy sam ksi��� Jeremi<a l:href="#fn525" type="note">[525]</a> na Tatar�w w Dzikie Pola chodzi�. Dlatego i teraz mnie szanowa� kaza�, bo pami�ta�, i�em tam domow� by�a i ksi�nej pani najbli�sz�. Ot, taka, taka jeszcze by�am malutka! nie to co dzi�!� M�j Bo�e, kto by si� to wtedy spodzia�, �e z niego zdrajca b�dzie. Ale nie frasujcie si� i tak, mili pa�stwo, bo albo on ju� nie wr�ci, albo te� my si� jako st�d wydostaniemy.</p><p>� Ju� my tego pr�bowali � odrzek�a Ole�ka.</p><p>� I nie uda�o si� wam?</p><p>� Jak si� mia�o uda�? � rzek� miecznik. � Spu�cili�my si� ze sekretu przed jednym oficyjerem, o kt�rym rozumieli�my, �e nam sprzyja, a pokaza�o si�, �e on got�w przeszkodzi�, nie pom�c. Najstarszy nad nimi jest tu Braun, tego za� i sam diabe� nie przejedna.</p><p>Anusia spu�ci�a oczki.</p><p>� Mo�e by mnie si� uda�o. Trzeba tylko, �eby pan Sapieha tu przyszed�, aby by�o si� do kogo schroni�.</p><p>� Daj go Bo�e jak najpr�dzej � odpowiedzia� pan Tomasz � bo te� i mi�dzy jego lud�mi si�a<a l:href="#fn526" type="note">[526]</a> mamy krewnych, znajomych i przyjaci� Ba! tam�e przecie s� i dawni towarzysze spod wielkiego Jeremiego, panowie Wo�odyjowski, Skrzetuski i Zag�oba.</p><p>� Znam ich � odrzek�a ze zdziwieniem Anusia � ale ich u pana Sapiehy nie masz. Ej, �eby to byli! a zw�aszcza pan Wo�odyjowski (bo pan Skrzetuski �onaty), to by mnie tu nie by�o, gdy� pan Wo�odyjowski nie da�by si� ogarn�� jako pan Kotczyc.</p><p>� Wielki to kawaler! � zawo�a� miecznik.</p><p>� Chluba ca�ego wojska! � doda�a Ole�ka.</p><p>� Dla Boga! czy tylko nie polegli, �e� ich wa�panna nie widzia�a?</p><p>� Ej, nie! � odrzek�a Anusia � przecieby g�o�no by�o o �mierci takich rycerzy, a nie m�wiono mi nic� Wa�pa�stwo ich nie znacie� Nie dadz� si� oni nigdy� chyba kula mo�e ich zabi�, bo �aden cz�owiek im nie poradzi, ani panu Skrzetuskiemu, ani panu Zag�obie, ani panu Micha�owi. Chocia� pan Micha� ma�y, ale pami�tam, co ksi��� Jeremi o nim powiada�, �e gdyby los ca�ej Rzeczypospolitej zawis� od bitwy jednego z jednym, to by pana Micha�a do niej wybra�. On�e Bohuna usiek�� O, nie! pan Micha� zawsze sobie da rady.</p><p>Miecznik kontent, �e ma z kim gaw�dzi�, pocz�� chodzi� szerokimi krokami po komnacie zapytuj�c:</p><p>� Prosz�, prosz�! To wa�panna znasz tak dobrze pana Wo�odyjowskiego?</p><p>� Bo�my tyle lat razem byli�</p><p>� Prosz�!� To pewno si� i bez afekt�w nie obesz�o?</p><p>� Ja temu nie winna � rzek�a Anusia, przybieraj�c skromn� postaw� � ale do tej pory pewnie i pan Micha� si� o�eni�.</p><p>� A w�a�nie �e si� nie o�eni�.</p><p>� Cho�by si� i o�eni�� to� mi wszystko jedno!�</p><p>� Daj wam Bo�e, aby�cie si� zeszli� Ale to mnie martwi, co mi wa�panna m�wisz, �e ich u pana hetmana nie masz, bo z takimi �o�nierzami wiktorie �atwiejsze.</p><p>� Jest tam kto�, co za nich wszystkich stanie.</p><p>� Kt� to taki?</p><p>� Pan Babinicz z Witebskiego� Wa�pa�stwo o nim nie s�yszeli?</p><p>� Nic, co mi i dziwno.</p><p>Anusia pocz�a opowiada� histori� swego wyjazdu z Zamo�cia i wszystko, co si� jej w drodze przygodzi�o. Pan Babinicz za� wyr�s� w jej opowiadaniu na tak wielkiego bohatera, �e miecznik w g�ow� zachodzi�, kto by to by� taki.</p><p>� To� ja znam ca�� Litw� � m�wi�. � S� tu wprawdzie domy podobnie si� nazywaj�ce, jak: Babonaubk�w, Babi���w, Babinowskich, Babi�skich i Babskich, ale o Babiniczach nie s�ysza�em� i mniemam, �e to musi by� nazwisko przybrane, bo tak wielu czyni z tych, kt�rzy s� w partiach, a�eby za� nieprzyjaciel nie m�ci� si� na substancji<a l:href="#fn527" type="note">[527]</a> i rodzinach. Hm! Babinicz!� Ognisty to jaki� kawaler, skoro i pana Zamoyskiego umia� tak splantowa�.</p><p>� Oj! jak ognisty! ach! � zawo�a�a Anusia.</p><p>Miecznik wpad� w dobry humor.</p><p>� Tak�e to? � spyta�, staj�c przed Anusi� i bior�c si� w boki.</p><p>� Bo wa�pan dobrodziej mo�e sobie zaraz B�g wie co suponujesz<a l:href="#fn528" type="note">[528]</a>?</p><p>� Bo�e uchowaj, nic nie suponuj�!</p><p>� A pan Babinicz, ledwo�my z Zamo�cia wyjechali, zaraz mi powiedzia�, �e jego serce kto inny w dzier�awie trzyma� i chocia� mu tenuty<a l:href="#fn529" type="note">[529]</a> nie p�aci, przecie dzier�awcy zmienia� nie my�li�</p><p>� I wa�panna temu wierzysz?</p><p>� Ju�ci, �e wierz� � odpar�a z wielk� �ywo�ci� Anusia � musi on by� po uszy zakochany, skoro przez tyle czasu� skoro� skoro�</p><p>� Oj! jako� nieskoro! � odrzek�, �miej�c si�, pan miecznik.</p><p>� A ja m�wi�, �e skoro � odrzek�a, tupi�c n�k� � bo skoro o nim us�yszymy�</p><p>� Daj to B�g!</p><p>� I powiem wa�panu, dlaczego� Oto, ile razy pan Babinicz o ksi�ciu Bogus�awie wspomnia�, to a� mu twarz biela�a, a z�bami tak skrzypia� jak drzwiami.</p><p>� To ju� b�dzie nasz przyjaciel!� � odrzek� pan miecznik.</p><p>� Pewnie!� I do niego uciekniemy, byle si� pokaza�!</p><p>� Bylem si� st�d wyrwa�, b�d� mia� w�asn� parti�, i wa�panna zobaczysz, �e mi tak�e wojna nie pierwszyzna i �e ta stara r�ka jeszcze si� na co� przyda.</p><p>� To id� wa�pan pod komend� pana Babinicza.</p><p>� Wa�panna masz wi�ksz� ochot� i�� pod t� komend�</p><p>D�ugo jeszcze przekomarzali si� w ten spos�b i coraz weselej, tak �e i Ole�ka, zapomniawszy o swych zgryzotach, rozweseli�a si� znacznie, a Anusia pocz�a w ko�cu parska� na miecznika jak kotka. �e za� by�a wypocz�ta, bo na ostatnim noclegu w niedalekich Rosieniach wyspa�a si� dobrze, odesz�a wi�c dopiero p�n� noc�.</p><p>� Z�oto, nie dziewka! � rzek� po jej odej�ciu pan miecznik.</p><p>� Szczere jakowe� serce� i my�l�, �e pr�dko przyjdziemy do konfidencji<a l:href="#fn530" type="note">[530]</a> � odpowiedzia�a mu Ole�ka.</p><p>� A postawi�a� jej oto z pocz�tku koz�a na czole.</p><p>� Bom mniema�a, �e to kto� nas�any. Czy ja wiem wreszcie? Wszystkiego si� tu boj�!</p><p>� Ona nas�ana?� chyba przez dobre duchy!� A wykr�tne to licho jak �asica� �ebym tak by� m�odszy, nie wiem, do czego by przysz�o, cho� i tak cz�ek jeszcze jary�</p><p>Ole�ka rozweseli�a si� zupe�nie i wspar�szy r�czki na kolanach, przekr�ci�a na bok g��wk�, na�laduj�c Anusi� i patrz�c z ukosa na miecznika:</p><p>� Tak to, stryjaszku?! Stryjn� mi chcecie z tej m�ki wypiec?</p><p>� No, cicho! no! � odrzek� miecznik.</p><p>Ale u�miechn�� si� i pocz�� ca�� gar�ci� w�sa w g�r� podkr�ca�. Po chwili za� doda�:</p><p>� Przecie i takow� sensatk�, jak ty, rozrusza�a. Pewien jestem, �e si� okrutna amicycja<a l:href="#fn531" type="note">[531]</a> mi�dzy wami pocznie.</p><p>Jako� nie myli� si� pan Tomasz, bo w nied�ugim czasie zawi�za�a si� przyja�� mi�dzy dziewcz�tami bardzo �ywa i ros�a coraz bardziej, mo�e dlatego w�a�nie, �e obie stanowi�y zupe�ne wzgl�dem siebie przeciwie�stwo. Jedna mia�a powag� w duszy, g��boko�� uczu�, niez�omn� wol� i rozum; druga, przy dobrym sercu i czysto�ci my�li, by�a dzierlatk�. Jedna ze swej cichej twarzy, jasnych warkocz�w, z niewys�owionego spokoju i uroku wysmuk�ej postawy do staro�ytnej Psyche by�a podobn�; druga, istna czarnuszka, przypomina�a raczej chochl�, kt�ra nocami na wertepy ludzi wyprowadza i z frasunku ich si� �mieje. Oficer�w pozosta�ych w Taurogach, kt�rzy na obie co dzie� patrzyli, bra�a ochota ca�owa� Billewicz�wny nogi, Anusi usta.</p><p>Ketling maj�cy dusz� szkockiego g�rala, zatem melancholii pe�n�, czci� i ub�stwia� Ole�k�, a od pierwszego wejrzenia pocz�� nie znosi� Anusi, kt�ra zreszt� wyp�aca�a mu si� wzajemno�ci�, wetuj�c poniesione straty na Braunie i wszystkich pozosta�ych, nie wy��czaj�c samego pana miecznika rosie�skiego.</p><p>Ole�ka w kr�tkim czasie uzyska�a wielk� przewag� nad sw� przyjaci�k�, kt�ra z ca�� szczero�ci� serca mawia�a do pana Tomasza:</p><p>� Ona w dw�ch s�owach wi�cej powie, ni� ja przez ca�y dzie� wytrajkocz�.</p><p>Z jednej wszelako przywary nie mog�a powa�na panna wyleczy� swojej pustej przyjaci�ki, mianowicie z zalotno�ci. Bo niech jeno Anusia us�yszy brz�k ostr�g na korytarzu, wnet udaje, �e czego� zapomnia�a, �e chce obaczy�, czyli nowiny o panu Sapie�e nie przyby�y, wypada na korytarz, leci wichrem i wpad�szy na oficera, wykrzykuje:</p><p>� Ach! jak mnie pan przestraszy�!</p><p>Po czym wszczyna si� rozmowa przeplatana kr�ceniem fartuszka, spogl�daniem spod czo�a i rozmaitymi innymi minkami, za pomoc� kt�rych najtwardsze serce m�skie snadnie pogr��one by� mo�e.</p><p>I tym bardziej bra�a jej za z�e Ole�ka owo ba�amuctwo, �e Anusia po kilku dniach znajomo�ci przyzna�a si� jej do cichego afektu dla pana Babinicza. Nieraz ze sob� o tym rozmawia�y.</p><p>� Inni jako dziady �ebrali � m�wi�a zatem Anusia � a ten smok wola� na swoich Tatar�w ni� na mnie spogl�da�, a za� nie m�wi� inaczej, jak rozkazuj�c: �Wa�panna wysi�d�! Wa�pana jedz! Wa�panna pij!� �eby przy tym by� grubian, ale nie by�; �eby nie by� troskliwy, ale by�! W Krasnymstawie zaraz powiedzia�am sobie: �Nie patrzysz na mnie � czekaj!�� A to ju� w ��cznej mnie sam� tak rozebra�o, �e strach. Tu powiem ci, �em mu w te siwe oczy jeno patrza�a, a gdy si� roze�mia�, to ju� i mnie rado�� bra�a, jakobym owo niewolnic� jak� by�a�</p><p>Ole�ka zwiesi�a g�ow�, bo i jej siwe oczy przysz�y na pami��. I tamten by tak samo m�wi�, i tamten komend� wiecznie mia� na ustach, dzielno�� w obliczu, jeno sumienia nie mia� ni boja�ni bo�ej.</p><p>A Anusia, id�c za w�asn� my�l�, m�wi�a dalej:</p><p>� Kiedy z buzdyganem<a l:href="#fn532" type="note">[532]</a> na koniu po polach lata�, to my�la�am, �e orze� albo hetman jaki. Tatarowie si� go gorzej ognia bali. Gdzie przyjecha�, pos�uch musia� by�, a jak si� bitwa zdarzy�a, to ognie na niego z ochoty na krew bi�y. Si�a<a l:href="#fn533" type="note">[533]</a> ja godnych kawaler�w w �ubniach<a l:href="#fn534" type="note">[534]</a> widzia�am, ale takiego, �eby mnie strach przed nim bra�, nigdym nie widzia�a.</p><p>� Je�eli ci go Pan B�g przeznaczy�, to go dostaniesz, a�eby za� ciebie nie lubi�, temu si� wierzy� nie chce�</p><p>� Lubi� to on mnie lubi�� troszeczk� ale inn� wi�cej. Sam mi nieraz m�wi�: �Szcz�cie to wa�panny, �e ni zapomnie�, ni odkocha� si� nie mog�, bo inaczej lepiej by wilkowi koz� powierzy� ani�eli mnie tak� dziewczyn�.�</p><p>� C�e� mu na to?</p><p>� M�wi�am mu tak: �Sk�d�e wa�pan wiesz, �ebym mu by�a wzajemn�?� A on odpowiada�: �Ja bym nie pyta�!� I r�b tu, co chcesz, z takim!� G�upia tamta, kt�ra go nie pokocha�a, i sam� zatwardzia�o�� musi mie� w sercu. Pyta�am go, jak jej imi�, nie chcia� powiedzie�. �Lepiej � m�wi� � tego nie tyka�, bo to bol�czka, a druga (powiada) bol�czka to Radziwi��y� zdrajcy!� I zaraz tak straszn� twarz czyni�, �e by�abym wola�a do mysiej jamy si� schowa�. Po prostu ba�am si� go!� Ale co tam! nie dla mnie on, nie dla mnie!</p><p>� Pro� o niego �wi�tego Miko�aja; wiem od ciotki, �e najlepszy to w takich terminach protektor. Bacz jeno, by� go nie obrazi�a, innych ba�amuc�c.</p><p>� Ju� nigdy nie b�d�, jeno tyle! odrobin�!</p><p>Tu Anusia pokazywa�a na palcu, ile sobie pozwoli, i ma�� sobie wyznacza�a porcj�, co najwi�cej na p� paznokcia, by �wi�tego Miko�aja nie obrazi�.</p><p>� Ja nie przez pust� swawol� to czyni� � t�umaczy�a si� panu miecznikowi, kt�ry tak�e pocz�� jej ba�amuctwo do serca bra� � ale musz�, bo je�eli nam ci oficyjerowie nie pomog�, to si� nigdy st�d nie wydostaniem.</p><p>� Ba! Braun nigdy nie dopu�ci.</p><p>� Braun pogr��on! � odrzek�a cienkim g�osikiem i spuszczaj�c oczy.</p><p>� A Fitz-Gregory?</p><p>� Pogr��on! � odrzek�a jeszcze cieniej.</p><p>� A Ottenhagen?</p><p>� Pogr��on!</p><p>� A von Irhen?</p><p>� Pogr��on!</p><p>� Niech�e wa�pann� las ogarnie!� To widz� z jednym Ketlingiem tylko nie umia�a� sobie da� rady�</p><p>� Nie cierpi� go! Ale kto inny da sobie z nim rady. Zreszt�, obejdzie si� bez jego pozwolenia.</p><p>� I wa�panna my�lisz, �e jak zechcemy ucieka�, to oni nie przeszkodz�?</p><p>� P�jd� z nami!� � odrzek�a, wyci�gaj�c g��wk� i mru��c oczy, Anusia.</p><p>� Dla Boga! to czemu tu siedzimy? Dzi� bym chcia� by� daleko!</p><p>Ale z narady, kt�ra zaraz nast�pi�a, wypad�o, �e nale�y czeka�, p�ki si� losy Bogus�awowe nie rozstrzygn� i p�ki pan podskarbi albo pan Sapieha nie zbli�� si� w okolic� �mudzi<a l:href="#fn535" type="note">[535]</a>. Inaczej grozi�a sroga zguba nawet od swoich. Towarzystwo cudzoziemskich oficer�w nie tylko nie stanowi�oby obrony, ale powi�ksza�o jeszcze niebezpiecze�stwo, lud bowiem prosty tak strasznie by� na cudzoziemc�w zawzi�ty, �e ka�dego, kto polskich szat nie nosi�, mordowa� bez mi�osierdzia. Polscy bowiem dygnitarze nosz�cy obce suknie, nie m�wi�c o dyplomatach austriackich i francuskich, nie mogli podr�owa� inaczej, chyba pod os�on� pot�nych oddzia��w wojskowych.</p><p>� Wa�pa�stwo mi wierzcie, bom ja przejecha�a ca�y kraj � m�wi�a Anusia � w pierwszej lepszej wsi, w pierwszym lepszym lesie grasanci wymorduj� nas, nim spytaj�, kto�my tacy. Nie mo�na inaczej ucieka�, jeno do wojsk.</p><p>� Ba, b�d� mia� w�asn� parti�.</p><p>� Nim j� wa�pan zbierzesz, nim do znajomej wsi dojedziesz, szyj� stracisz.</p><p>� Wie�ci o ksi�ciu Bogus�awie powinny wkr�tce nadej��.</p><p>� Panu Braunowi kaza�am, by zaraz mi wszystko donosi�.</p><p>Braun jednak przez d�ugi czas nic jej nie donosi�.</p><p>Ketling natomiast pocz�� odwiedza� Ole�k�, bo pierwsza, spotkawszy go pewnego dnia, wyci�gn�a do� r�k�. M�ody oficer �le wr�y� z tej g�uchej ciszy. Wedle niego, ksi���, ze wzgl�du na elektora i Szwed�w, nie zamilcza�by o najmniejszym powodzeniu i raczej by je przesadza�, ani�eli milczeniem znaczenie rzeczywistych przewag os�abia�.</p><p>� Nie przypuszczam, �eby mia� by� ju� zniesiony ze szcz�tem � m�wi� m�ody oficer � ale pewnie znajduje si� w ci�kim po�o�eniu, z kt�rego wyj�cie znale�� trudno.</p><p>� Wszystkie wie�ci przychodz� tu tak p�no � odrzek�a Ole�ka � a najlepszy dow�d na Cz�stochowie, o kt�rej cudownej obronie dowiedzieli�my si� szczeg��w dopiero od panny Borzobohatej.</p><p>� Ja, pani, wiedzia�em ju� o tym dawniej, ale nie rozumiej�c, jako cudzoziemiec, waloru, kt�ry dla Polak�w ma to miejsce, nawet nie wspomina�em pani o tym. Bo �e si� w tak wielkiej wojnie jakowy� zameczek na czas obroni i kilka szturm�w odeprze, to si� zawsze zdarza i zwykle nie przywi�zuje si� do tego wagi.</p><p>� A przecie by�aby to dla mnie najmilsza nowina.</p><p>� Widz� istotnie, �e �le uczyni�em, bo z tego, co jak teraz s�ysz�, po owej obronie zasz�o, miarkuj�, �e to rzecz wa�na, kt�ra na ca�� wojn� wp�yn�� mo�e. Wszelako, wracaj�c do podlaskiej ksi�cia ekspedycji, to inna sprawa. Cz�stochowa daleko, Podlasie bli�ej. A gdy ksi�ciu powodzi�o si� pocz�tkowo, pami�tasz, pani, jak pr�dko przychodzi�y nowiny� Wierzaj mi, pani: jestem m�odym cz�owiekiem, ale od czternastego roku �ycia �o�nierzem, i do�wiadczenie mi m�wi, �e owa cisza i �le wr�y.</p><p>� Raczej dobrze � odrzek�a panna.</p><p>Na to Ketling:</p><p>� Niech b�dzie dobrze!� Za p� roku ko�czy si� moja s�u�ba!� Za p� roku rozwi�zuje si� moja przysi�ga!�</p><p>W kilka dni po tej rozmowie nowiny nareszcie nadesz�y.</p><p>Przywi�z� je pan Bies herbu Kornia, zwany na dworze Bogus�awowym Cornutusem. By� to szlachcic polski, ale scudzoziemcza�y zupe�nie, bo od pachol�cych niemal lat w wojskach zagranicznych s�u��c, prawie po polsku zapomnia�, a przynajmniej m�wi� jak Niemiec. Dusz� mia� tak�e scudzoziemcza��, dlatego wielce do osoby ksi�cia by� przywi�zany. Jecha� on z wa�n� misj� do Kr�lewca, w Taurogach za� zatrzyma� si� tylko dla wypoczynku.</p><p>Braun z Ketlingiem przyprowadzili go zaraz do Ole�ki i Anusi, kt�re obecnie mieszka�y ju� i sypia�y razem.</p><p>Braun stan�� frontem przed Anusi�, po czym zwr�ci� si� do pana Biesa i rzek�:</p><p>� To jest krewna pana Zamoyskiego, starosty ka�uskiego, zatem i ksi�cia pana, dla kt�rej kaza� wszelkie mie� atencje, a kt�ra �yczy sobie nowiny z ust naocznego �wiadka pos�ysze�.</p><p>Pan Bies z kolei wyprostowa� si� jak po s�u�bie i czeka� pytania.</p><p>Anusia nie zaprzecza�a pokrewie�stwa z Bogus�awem, bo bawi�y j� ho�dy wojskowych, wi�c skin�a r�k� na pana Biesa, by usiad�, co gdy uczyni�, spyta�a:</p><p>� Gdzie ksi��� obecnie si� znajduje?</p><p>� Ksi��� cofa si� ku Sok�ce, daj Bo�e szcz�liwie! � odrzek� oficer.</p><p>� M�w wa�pan szczer� prawd�, jak mu idzie?</p><p>� Powiem szczer� prawd� � odrzek� oficer � i nic nie zataj�, mniemaj�c, �e jej dostojno�� znajdziesz w duszy swej fundament do wys�uchania nowin mniej pomy�lnych.</p><p>� Znajd�! � odrzek�a Anusia, stukaj�c pod sukni� korkiem o korek<a l:href="#fn536" type="note">[536]</a> z ukontentowania, �e j� zw� jej dostojno�ci� i �e nowiny s� �mniej pomy�lne�.</p><p>� Z pocz�tku wszystko nam sz�o dobrze � m�wi� pan Bies. � Starli�my po drodze kilka kup rebelizant�w, rozbili�my pana Krzysztofa Sapieh� i wyci�li�my dwie chor�gwie jazdy oraz regiment piechoty dobrej, nikogo nie �ywi�c<a l:href="#fn537" type="note">[537]</a>� Za czym znie�li�my pana Horotkiewicza, i� sam ledwie uszed�, a inni powiadaj�, �e zabit� Za czym zaj�li�my ruiny tykoci�skie�</p><p>� To ju� wszystko wiemy, powiadaj pr�dko wa�pan niepomy�lne nowiny! � przerwa�a nagle Anusia.</p><p>� Racz tylko pani wys�ucha� ich spokojnie. Doszli�my a� do Drohiczyna i tam naraz odwin�a si� karta� Mieli�my wie��, �e pan Sapieha jeszcze daleko; tymczasem dwa nasze podjazdy jakoby w ziemi� wpad�y. Nie wr�ci� ni �wiadek kl�ski. Wtem pokaza�o si�, �e jakie� wojska id� w przodku przed nami. Wielka st�d powsta�a konfuzja<a l:href="#fn538" type="note">[538]</a>. Ksi��� pan pocz�� my�le�, �e wszystkie poprzednie relacje by�y fa�szywe i �e pan Sapieha nie tylko nast�pi�, ale i drog� przeci��. Pocz�li�my si� tedy cofa�, bo w ten spos�b mo�na by�o przydyba� nieprzyjaciela i do walnej bitwy, kt�rej koniecznie chcia� ksi���, go zmusi� Ale nieprzyjaciel nie dawa� pola, jeno ci�gle napada� i napada�. Posz�y zn�w podjazdy i wr�ci�y poszarpane. Odt�d pocz�o nam wszystko w r�ku topnie�, nie mieli�my spokoju we dnie ni w nocy. Drogi nam psuto, groble przecinano, przejmowano wiwend�<a l:href="#fn539" type="note">[539]</a>. Pocz�y chodzi� s�uchy, �e sam pan Czarniecki nas gn�bi; �o�nierz nie jad�, nie spa�, duch upad�; w samym obozie gin�li ludzie, jakoby ich ziemia po�era�a. W Bia�ymstoku nieprzyjaciel zachwyci�<a l:href="#fn540" type="note">[540]</a> zn�w ca�y podjazd, kredensy i karoce ksi���ce, i dzia�a. Nigdy nic podobnego nie widzia�em. Nie widziano te� tego w poprzednich wojnach. Ksi��� wpad� w alteracj�<a l:href="#fn541" type="note">[541]</a>. Chcia� jednej walnej bitwy, a musia� stacza� co dzie� po dziesi�� mniejszych� i przegrywa�. �ad rozprz�ga� si�. A c� dopiero wyrazi� zdo�a nasz� konfuzj� i strach, gdy�my si� dowiedzieli, �e sam pan Sapieha jeszcze nie nast�pi� i �e to tylko pot�ny podjazd przedosta� si� przed nas i tyle niewypowiedzianych kl�sk nam zada�� W podje�dzie tym by�y wojska tatarskie�</p><p>Dalsze s�owa oficera przerwa� pisk Anusi, kt�ra rzuciwszy si� nagle Ole�ce na szyj�, zakrzykn�a:</p><p>� Pan Babinicz!</p><p>Oficer zdumia�, us�yszawszy nazwisko, ale s�dzi�, �e to przestrach i nienawi�� wyrwa�y dostojnej pannie z piersi ten okrzyk, wi�c dopiero po chwili tak m�wi� pocz��:</p><p>� Komu B�g da� wielko��, da� mu i si�� do zniesienia ci�kich termin�w, wi�c racz si�, pani, uspokoi�! Tak istotnie zowie si� ten piekielnik, kt�ry los ca�ej wyprawy podkopa� i nieobliczonych jeszcze szk�d sta� si� przyczyn�. Nazwisko jego, kt�re jej dostojno�� z tak� zdumiewaj�c� bystro�ci� odgad�a�, powtarzaj� teraz wszystkie usta z przera�eniem i w�ciek�o�ci� w naszym obozie�</p><p>� Tego pana Babinicza widzia�am w Zamo�ciu � odrzek�a pr�dko Anusia � i gdybym by�a odgad�a�</p><p>Tu umilk�a, i nikt nie dowiedzia� si�, co by w takim razie zasz�o�</p><p>Oficer po chwili milczenia tak znowu m�wi� pocz��:</p><p>� Nasta�y odwil�e i ciep�a, wbrew, mo�na rzec, przyrodzonemu natury porz�dkowi, bo mieli�my wiadomo��, i� na po�udniu Rzeczypospolitej zima trzyma si� jeszcze t�ga, a my zasi� brodzili�my w roztopach wiosennych, kt�re nasz� ci�k� jazd� do ziemi przyku�y. On za�, maj�c ludzi lekkich, tym bardziej doje�d�a�. Co krok ronili�my wozy i dzia�a, tak �e w ko�cu komunikiem<a l:href="#fn542" type="note">[542]</a> i�� przysz�o. Mieszkaniec okoliczny w �lepej zaciek�o�ci swej jawnie sprzyja� napastnikom� B�dzie, co B�g zdarzy, ale w desperackim stanie zostawi�em ca�y ob�z i samego ksi�cia pana, kt�rego w dodatku febra z�o�liwa nie opuszcza i po ca�ych dniach si� pozbawia. Bitwa jeneralna wszak�e nast�pi wkr�tce, ale jak si� to obr�ci, B�g wie� i pokieruje� Cud�w nale�y si� spodziewa�.</p><p>� Gdzie� wa�pan zostawi� ksi�cia?</p><p>� Na dzie� drogi od Sok�ki; ksi��� ma zamiar okopa� si� w Suchowoli lub tamtejszym Janowie i bitw� przyj��. Pan Sapieha jest o dwa dni drogi. Gdym wyje�d�a�, mieli�my troch� wolniejszego oddechu, bo od schwytanego j�zyka dowiedzieli�my si�, �e sam Babinicz odjecha� do g��wnego obozu, bez niego za� Tatarowie nie �miej� tak nast�powa�, kontentuj�c si� szarpaniem podjazd�w. Ksi���, kt�ry jest w�dz niezr�wnany, wszystkie nadzieje na walnej bitwie gruntuje, ale to gdy zdr�w, a gdy go febra chwyci, musi inaczej my�le�, czego najlepszy dow�d w tym, i� mnie wys�a� do Prus.</p><p>� Po co tam wa�pan jedziesz?</p><p>� Albo ksi��� bitw� wygra, albo przegra. Je�eli przegra, ca�e Prusy elektorskie pozostan� bez obrony i snadnie mo�e si� zdarzy�, �e pan Sapieha przejdzie granic�, aby elektora do decyzji sk�oni� Ow� (m�wi� to, gdy tajemnicy nie ma �adnej) jad� ostrzec, by jakow�� obron� tamtym prowincjom obmy�lono, bo nieproszeni go�cie mog� w zbyt licznej kompanii nadci�gn��. Elektora to sprawa i Szwed�w, z kt�rymi ksi��� pan jest w przymierzu i od kt�rych r�wnie� ma prawo ratunku wygl�da�.</p><p>Oficer sko�czy�.</p><p>Anusia zarzuci�a go jeszcze mn�stwem pyta�, z trudno�ci� utrzymuj�c nale�yt� powag�, za to gdy wyszed�, da�a sobie folg� zupe�n�, pocz�a r�koma po jubce<a l:href="#fn543" type="note">[543]</a> uderza�, na korkach si� jak fryga okr�ca�, Ole�k� po oczach ca�owa�, pana miecznika za wyloty<a l:href="#fn544" type="note">[544]</a> ci�gn�� i wo�a�:</p><p>� A co? a co m�wi�am? Kto zgn�bi� ksi�cia Bogus�awa? mo�e pan Sapieha?� fig� pan Sapieha! Kto Szwed�w tak samo gn�bi? kto zdrajc�w wypleni? kto najwi�kszy kawaler, najwi�kszy rycerz? Pan Andrzej! pan Andrzej!</p><p>� Jaki pan Andrzej?� � spyta�a nagle, bledn�c, Ole�ka.</p><p>� To ci nie m�wi�am, �e jemu Andrzej na imi�? Sam mi to powiada�. Pan Babinicz! Pan Babinicz! Niech �yje pan Babinicz!� Ju� i pan Wo�odyjowski lepiej by nie potrafi�!� Co tobie, Ole�ko? </p><p>Billewicz�wna otrz�sn�a si�, jakby pragn�c zrzuci� z siebie brzemi� ci�kich my�li.</p><p>� Nic! My�la�am, �e to imi� sami zdrajcy nosz�. Bo by� kto�, kt�ry kr�la podejmowa� si� �ywego lub umar�ego Szwedom albo ksi�ciu Bogus�awowi sprzeda�, i na imi� mia� tak�e� Andrzej.</p><p>� Niech go B�g pot�pi! � hukn�� miecznik. � Co tam zdrajc�w po nocy wspomina�. Radujmy si� lepiej, gdy jest czego!</p><p>� Niech tylko tu pan Babinicz nadci�gnie! � doda�a Anusia.� Ot� tak! B�d�, umy�lnie b�d� jeszcze bardziej Brauna ba�amuci�a, by ca�e prezydium pobuntowa� i z lud�mi, z ko�mi i z nami razem do pana Babinicza przeszed�.</p><p>� Uczy� to wa�panna! uczy�! � zawo�a� rozochocony miecznik.</p><p>� A p�niej figa tym wszystkim Niemcom� Mo�e te� on o tej niegodnej zapomni i mnie po� ko�</p><p>Tu znowu pisn�a cieniuteczko, zakry�a oczy r�koma, nagle gniewna my�l musia�a jej przyj�� do g�owy, bo uderzy�a pi�stk� w pi�stk� i rzek�a:</p><p>� Jak nie, to za pana Wo�odyjowskiego p�jd�!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXI</p></title><p>We dwa tygodnie p�niej zawrza�o w ca�ych Taurogach. Pewnego wieczora nadci�gn�y bez�adne kupy wojsk Bogus�awowych, po trzydzie�ci lub czterdzie�ci koni, n�dzne, obdarte, do mar podobniejsze ni� do ludzi, i przynios�y wie�� o kl�sce Bogus�awowej pod Janowem. Stracono w niej wszystko: armi�, armaty, konie, tabor. Sze�� tysi�cy naj�wietniejszego luda wysz�o z ksi�ciem na t� wypraw�, wr�ci�o za� ledwo czterystu rajtar�w<a l:href="#fn545" type="note">[545]</a>, kt�rych sam ksi��� wyprowadzi� z pogromu.</p><p>Z Polak�w nie wr�ci�a, pr�cz Sakowicza, jedna �ywa dusza, wszyscy bowiem, kt�rzy nie polegli w boju, kt�rych nie poznosi� na podjazdach straszny Babinicz, przeszli do pana Sapiehy. Wielu tak�e cudzoziemskich oficer�w wo�a�o dobrowolnie stan�� przy rydwanie zwyci�zcy. S�owem, nigdy jeszcze �aden z Radziwi���w nie powraca� z wojennej wyprawy bardziej sterany, zniszczony i pobity.</p><p>A jak poprzednio dworackie pochlebstwo nie zna�o miary w wynoszeniu Bogus�awa jako wodza, tak teraz wszystkie usta brzmia�y nieustaj�c� skarg� przeciw niedo��nemu prowadzeniu wojny; w resztkach �o�nierzy trwa�o nieustaj�ce wzburzenie, kt�re w ostatnich dniach odwrotu sprowadzi�o zupe�ny bez�ad i dosz�o do tego stopnia, �e ksi��� os�dzi� za rzecz roztropniejsz� pozosta� nieco w tyle.</p><p>Obaj z Sakowiczem zatrzymali si� w Rosieniach. Hassling, dowiedziawszy si� o tym od �o�nierzy, poszed� natychmiast z nowin� do Ole�ki.</p><p>� G��wna rzecz � rzek�a mu, wys�uchawszy relacji � czy pan Sapieha i �w Babinicz �cigaj� ksi�cia i czy zamierzaj� wojn� przenie�� w te strony?</p><p>� Z zezna� �o�nierzy nic nie mo�na wydoby� � odpowiedzia� oficer � bo przestrach przesadza wszelkie niebezpiecze�stwa, s� wi�c tacy, kt�rzy m�wi�, �e pan Babinicz tu�. Z tego jednak, i� ksi��� z Sakowiczem pozostali, wnosz�, i� po�cig nie mo�e by� szybki.</p><p>� Ale wszak�e musi nast�pi�? Wszak�e trudno inaczej mniema�? Kt� by po zwyci�stwie nie �ciga� pobitego nieprzyjaciela?</p><p>� To si� poka�e. O czym innym chcia�em z pani� pom�wi�. Ksi��� wskutek choroby i niepowodze� musi by� rozdra�niony, zatem jako desperat do gwa�townych uczynk�w sk�onny� Nie roz��czaj si� pani teraz z ciotk� i pann� Borzobohat�; nie zgadzaj si� na to, by pana miecznika do Tyl�y wyprawiano, jako ostatnim razem przed wypraw� si� sta�o.</p><p>Ole�ka nie odrzek�a nic; miecznika oczywi�cie nigdy do Tyl�y nie wyprawiano, tylko, gdy po uderzeniu go obuszkiem przez ksi�cia chorza� dni kilka, Sakowicz, by ukry� przed lud�mi ksi���cy uczynek, umy�lnie rozpu�ci� wie��, �e stary do Tyl�y wyjecha�. Ole�ka wola�a o tym przed Ketlingiem zamilcze�, bo dumnej dziewczynie wstyd by�o wyznawa�, �e kto� jednego z Billewicz�w, jak psa, potera�.</p><p>� Dzi�kuj� wa�panu za ostrze�enie � rzek�a po chwili milczenia.</p><p>� Uwa�a�em za sw�j obowi�zek�</p><p>Lecz jej serce wezbra�o zn�w gorycz�. Przecie� przed niedawnym czasem od Ketlinga zale�a�o, by to nowe niebezpiecze�stwo nie zawis�o nad jej g�ow�, przecie� gdyby si� by� zgodzi� na ucieczk�, by�aby ju� daleko, raz na zawsze od Bogus�awa wolna.</p><p>� Panie kawalerze � rzek�a � szcz�cie prawdziwe dla mnie, �e to ostrze�enie nie tyczy pa�skiego honoru ani �e ksi��� nie wyda� rozkazu, a�eby� pan mnie nie ostrzega�.</p><p>Ketling zrozumia� przym�wk� i odrzek� mow�, kt�rej si� Ole�ka po nim nie spodziewa�a:</p><p>� Co si� s�u�by mojej �o�nierskiej tyczy i czego strzec mi honor nakazuje, to spe�ni� albo �yciem przyp�ac�. Innego wyboru nie mam i mie� nie chc�. Poza s�u�b� wolno mi niegodziwo�ci� zapobiega�. Wi�c jako prywatny cz�owiek zostawiam pani t� kr�cic� i m�wi�: bro� si�, bo niebezpiecze�stwo bliskie, w razie potrzeby � zabij! W�wczas moja przysi�ga b�dzie rozwi�zana i z ratunkiem ci pospiesz�.</p><p>To rzek�szy, sk�oni� si� i zwr�ci� ku drzwiom, lecz Ole�ka zatrzyma�a go.</p><p>� Panie kawalerze, uwolnij si� od tej s�u�by, bro� dobrej sprawy, bro� skrzywdzonych, bo� tego godzien, bo� zacny, bo szkoda ci� dla zdrajcy�</p><p>Na to Ketling:</p><p>� By�bym si� dawno uwolni� i do dymisji poda�, gdyby nie to, �em mniema�, i� pozostaj�c tu, tobie, pani, mog� by� po�ytecznym. Dzi� za p�no. Gdyby ksi��� wraca� zwyci�zc�, nie waha�bym si� chwili� gdy wraca zwyci�ony, gdy by� mo�e, i� nieprzyjaciel za nim nast�puje, by�oby tch�rzostwem ��da� dymisji, p�ki sam ko�cz�cy si� termin mnie nie uwolni� Napatrzysz si� pani do woli, jak ludzie ma�ego serca t�umem opuszczaj� pobitego, ale mnie mi�dzy nimi nie obaczysz� �egnam pani�. Kr�cica ta nawet pancerz z �atwo�ci� przebije�</p><p>Ketling wyszed�, pozostawiwszy bro� na stole, kt�r� Ole�ka schowa�a natychmiast. Na szcz�cie, przewidywania m�odego oficera i jej w�asne obawy okaza�y si� p�onnymi.</p><p>Ksi��� nadjecha� wieczorem wraz z Sakowiczem i Patersonem, ale tak pogn�biony i chory, �e ledwie na nogach m�g� si� utrzyma�. Do tego sam dobrze nie wiedzia�, czyli pan Sapieha nie nast�puje lub czy nie ekspediowa�<a l:href="#fn546" type="note">[546]</a> na po�cig Babinicza z lekkimi chor�gwiami.</p><p>Bogus�aw obali� by� wprawdzie tego ostatniego w ataku wraz z koniem, ale nie �mia� si� spodziewa�, i� go zabi�, gdy� zdawa�o mu si�, �e koncerz<a l:href="#fn547" type="note">[547]</a> obsun�� mu si� w ci�ciu po Babiniczowej misiurce<a l:href="#fn548" type="note">[548]</a>. Wreszcie raz on ju� przecie strzeli� mu w sam� twarz z pistoletu i na nic si� to nie przyda�o.</p><p>Bola�o ksi�cia serce na my�l, co taki Babinicz uczyni z jego w�o�ciami, gdy si� raz do nich ze swymi Tatary<a l:href="#fn549" type="note">[549]</a> dostanie. A broni� ich nie mia� czym! I nie tylko w�o�ci, ale nawet w�asnej osoby. Mi�dzy jego jurgieltnikami<a l:href="#fn550" type="note">[550]</a> nie by�o takich wielu jak Ketling i nale�a�o si� spodziewa�, �e na pierwsz� wie�� o zbli�aniu si� wojsk Sapie�y�skich opuszcz� go wszyscy co do jednego.</p><p>Ksi��� te� nie zamierza� zabawi� w Taurogach d�u�ej nad dni dwa lub trzy, musia� bowiem spieszy� do Prus Kr�lewskich, do elektora i Szteinboka, kt�rzy go mogli zaopatrzy� w nowe si�y i u�y� b�d� do zdobywania miast pruskich, b�d� wys�a� w pomoc samemu kr�lowi zamierzaj�cemu wypraw� w g��b Rzeczypospolitej.</p><p>W Taurogach wypad�o zostawi� tylko kogo� z oficer�w, kt�ry by �ad w rozbite resztki wojsk wprowadzi�, op�dza� si� partiom ch�opskim i szlacheckim, os�ania� dobra obu Radziwi���w i porozumiewa� si� z Loewenhauptem, g��wnodowodz�cym si�ami szwedzkimi na �mudzi<a l:href="#fn551" type="note">[551]</a>.</p><p>W tym celu, po przybyciu do Taurog�w i po przespanej nocy, ksi��� wezwa� na narad� Sakowicza, kt�remu jednemu m�g� ufa� i zupe�nie serce otworzy�.</p><p>Dziwne by�o owo pierwsze �dzie� dobry� w Taurogach, jakie sobie powiedzieli dwaj przyjaciele po nieszcz�snej wyprawie. Czas jaki� patrzyli na siebie bez s�owa.</p><p>Przem�wi� pierwszy ksi���:</p><p>� Ano! diabli wzi�li!</p><p>� Wzi�li! � powt�rzy� Sakowicz.</p><p>� Musia�o tak by� przy takiej aurze. Gdybym mia� wi�cej lekkich chor�gwi lub gdyby licho nie przynios�o tego Babinicza� Do dw�ch razy sztuka! Przezwa�<a l:href="#fn552" type="note">[552]</a> si� wisielec. Nie powiadaj�e o tym nikomu, �eby mu jeszcze s�awy nie przysparza�.</p><p>� Ja nie powiem� Ale czy oficerowie nie b�d� tr�bili, nie zar�czam, bo� przecie ksi��� prezentowa� go u swoich but�w, jako chor��ego orsza�skiego.</p><p>� Oficerowie Niemcy nie rozumiej� si� na polskich nazwiskach. Im wszystko jedno: Kmicic czy Babinicz. A! na rogi Lucypera, �ebym go dosta�! A mia�em go� i jeszcze, szelma, ludzi mi pobuntowa�, G�owbiczowski oddzia� odprowadzi�!� Musi to by� jaki� bastard po naszej krwi, nie mo�e inaczej by�!� Mia�em go, mia�em� i uszed�!� Wi�cej mnie to gryzie ani�eli ta ca�a stracona wyprawa.</p><p>� Mia�e� go, ksi���, ale za cen� mojej g�owy.</p><p>� Jasiu! powiem ci szczerze: niechby ci� tam byli ze sk�ry obdarli, bylem z Kmicicowej b�ben m�g� zrobi�!</p><p>� Dzi�kuj� ci, Bogusiu. Mniej po twojej przyja�ni nie mog�em si� spodziewa�.</p><p>Ksi��� roz�mia� si�:</p><p>� A skwiercza�by� na sapie�y�skim ruszcie� Wszystkie by twoje szelmostwa z ciebie wytopili. <emphasis>Ma foi<a l:href="#fn553" type="note">[553]</a>!</emphasis> chcia�bym to widzie�!</p><p>� Ja za� chcia�bym ci� widzie� w r�ku Kmicica, twojego mi�ego krewniaka. Twarz masz inn�, ale z postawy jeste�cie do siebie podobni i nogi macie jednej miary, i do jednej dziewki wzdychacie, tylko �e ona, nie do�wiadczywszy, zgaduje, �e tamten zdrowszy i �e �o�nierz lepszy.</p><p>� Takim dwom jak ty da�by rady, ale ja przejecha�em mu po brzuchu� A gdybym by� mia� dwie minut czasu, m�g�bym ci teraz parol da�, �e m�j kuzynek nie �yje. Zawsze� by� g�upowaty i dlategom ci� polubi�, ale w ostatnich czasach zje�cza� ci dowcip<a l:href="#fn554" type="note">[554]</a> do reszty.</p><p>� Zawsze� mia� dowcip w pi�tach i dlatego take� przed Sapieh� zmiata�, a�em ci� znielubi� i sam got�wem p�j�� do Sapiehy.</p><p>� Na powr�z!</p><p>� Na ten, kt�rym Radziwi��a zwi���.</p><p>� Dosy�!</p><p>� S�ugam waszej ksi���cej mo�ci!</p><p>� Trzeba by kilku z tych rajtar�w rozstrzela�, kt�rzy najwi�cej krzycz�, i �ad wprowadzi�.</p><p>� Kaza�em dzi� rano sze�ciu powiesi�. Ju� i ostygli, a ta�cuj� na sznurach zawzi�cie, bo wiatr okrutny.</p><p>� Dobrze� zrobi�. S�uchaj no! Czy chcesz zosta� na za�odze w Taurogach, bo musz� tutaj kogo� zostawi�?</p><p>� I chc�, i prosz� o t� funkcj�. Nikt si� tu lepiej nie sprawi. �o�nierz boi si� mnie wi�cej ni� innych, bo wie, �e �art�w ze mn� nie ma. Z uwagi na Loewenhaupta lepiej, �e zostanie kto� powa�niejszy od Patersona.</p><p>� Dasz�e sobie z rebelizantami rady?</p><p>� Upewniam wasz� ksi���c� mo��, �e sosny �mudzkie b�d� rodzi�y �o�skiego<a l:href="#fn555" type="note">[555]</a> roku ci�sze od szyszek owoce. Z ch�opstwa ze dwa regimenty piechoty uczyni� i po mojemu wy�wicz�. Na w�o�ci b�d� mia� oko, a je�li rebelizanci kt�r� napadn�, wnet rzuc� podejrzenie na jakiego bogatszego szlachcica i wycisn� go jak ser w worku. Na pocz�tek potrzeba by mi tyle tylko pieni�dzy, �eby laf�<a l:href="#fn556" type="note">[556]</a> zaspokoi� i piechoty przybra�.</p><p>� Co b�d� m�g�, zostawi�.</p><p>� Z posa�nych?</p><p>� Jak to?</p><p>� To si� znaczy z billewiczowskich, kt�re w posagu z g�ry sam sobie wyp�aci�e�.</p><p>� �eby� m�g� jako politycznie<a l:href="#fn557" type="note">[557]</a> skr�ci� �eb temu miecznikowi, dobrze by by�o, bo to si� lekko m�wi, a szlachcic skrypt<a l:href="#fn558" type="note">[558]</a> ma.</p><p>� Postaram si�. Jeno w tym rzecz, czy skryptu gdzie nie wys�a� albo czy go dziewka w koszul� nie zaszy�a. Wasza ksi���ca mo�� nie �yczy�by� sobie sprawdzi�?�</p><p>� Przyjdzie do tego, ale teraz musz� jecha� i przy tym si� mnie ta przekl�ta <emphasis>febris</emphasis><a l:href="#fn559" type="note">[559]</a> ca�kiem zbawi�a.</p><p>� Zazdro�� mi, wasza ksi���ca mo��, �e w Taurogach zostaj�.</p><p>� Jak�� masz dziwn� ochot�. Tylko� Czyby� ty czasem?� Hakami kaza�bym ci� rozerwa� Czemu to tak tej funkcji si� napierasz?</p><p>� Bo si� chc� �eni�.</p><p>� Z kim? � spyta� ksi���, siadaj�c na ��ku.</p><p>� Z pann� Borzobohat�-Krasie�sk�.</p><p>� To jest dobra my�l, to jest przednia my�l! � rzek� po chwili milczenia Bogus�aw. � S�ysza�em o jakim� zapisie�</p><p>� Tak jest, po panu Longinie Podbipi�cie. Wasza ksi���ca mo�� wiesz, jaki to mo�ny r�d, a onego Longina maj�tno�ci w kilku powiatach le��. Wprawdzie jedne z nich jakie� tam dziewi�te wody po kisielu zagarn�y, w drugich moskiewskie wojska stoj�. B�dzie proces�w, bitek i zwad, i zajazd�w bez liku, ale ja dam sobie rady i jednego wycz�ka nikomu nie ust�pi�. Przy tym dziewka okrutnie mi si� nada�a, bo g�adka i wabna. Ju�em to zauwa�y� zaraz po tym, kiedy�my j� to zabrali, �e udawa�a strach, a okiem ku mnie strzyg�a. Niech jeno tu jako komendant zostan�, z samego pr�niactwa zaczn� si� amory�</p><p>� Jedno ci zapowiadam. �eni� si� nie b�d� ci zabrania�, wszelako, s�uchaj no dobrze, �adnych eksces�w, rozumiesz?! Bo to dziewka od Wi�niowieckich, samej ksi�nej Gryzeldy zaufana, a ja ksi�nej nie chc� obrazi� przez estym� ani pana starosty ka�uskiego tak�e.</p><p>� Nie trzeba ostrzega� � odpowiedzia� Sakowicz � bo skoro si� chc� �eni� regularnie, to i stara� si� musz� regularnie.</p><p>� Chcia�bym, �eby ci� odpali�a.</p><p>� Znam kogo�, kogo odpalili, chocia� jest ksi�ciem, ale tak my�l�, �e mnie si� to nie przygodzi. Dziwnie mi ono strzy�enie oczyma dodaje otuchy.</p><p>� Nie przymawiaj�e temu, kogo odpalono, aby ci� rogaczem nie uczyni�. Wyrobi� ci w dodatku do herbu rogi albo przydomek do nazwiska przybierzesz: Sakowicz Rogaty! Ona z domu Borzobohata, a on Bardzorogaty. Dobrana z was b�dzie para. Owszem, �e� si�, Jasiu, �e�, a daj zna� o weselu, b�d� dru�b�.</p><p>Srogi gniew wyst�pi� na straszne i bez tego lica Sakowicza. Oczy przez chwil� zasz�y mu jak dymem, ale wkr�tce si� opami�ta� i w �art obracaj�c s�owa ksi���ce, odrzek�:</p><p>� Niebo��! na schody o w�asnej mocy ci niesporo, a grozisz� Masz tu swoj� Billewicz�wn�, dalej, chuchraku! dalej! B�dziesz ty jeszcze Babiniczowe dzieci piastowa�!</p><p>� Bodaj�e� j�zyk z�ama�, taki synu! To z choroby si� naigrawasz, kt�ra o w�os mnie nie pogr��y�a? Bodaj i ciebie tak oczarowano!</p><p>� Co tam czary! Czasem, gdy spojrz�, jak wszystko idzie naturalnym rzeczy porz�dkiem, to my�l�, �e czary g�upstwo.</p><p>� Same� g�upi! Cicho b�d�, nie wywo�uj licha! Brzydniesz mi coraz wi�cej.</p><p>� Bodaj bym nie by� ostatnim Polakiem, kt�ry waszej ksi���cej mo�ci wierny pozosta�, bo za moj� wierno�� sam� niewdzi�czno�ci� mnie karmi�. Wr�c� oto w domowe pielesze i b�d� siedzia� spokojnie, ko�ca wojny wygl�daj�c.</p><p>� Och, daj spok�j! Wiesz, �e ci� mi�uj�.</p><p>� Ci�ko mi to zmiarkowa�. Diabe� mi ten afekt dla waszej ksi���cej mo�ci wszczepi�. Je�li w czym s� czary, to w tym.</p><p>Sakowicz prawd� m�wi�, bo rzeczywi�cie Bogus�awa kocha�; ksi��� wiedzia� o tym i dlatego p�aci� mu, je�li nie g��bszym przywi�zaniem, to wdzi�czno�ci�, jak� ludzie pr�ni �ywi� zawsze dla tych, kt�rzy ich uwielbiaj�.</p><p>Dlatego ch�tnie zgodzi� si� na jego zamiary wzgl�dem Anusi Borzobohatej i sam osobi�cie dopom�c mu postanowi�.</p><p>W tym celu ko�o po�udnia, gdy si� czu� najzdrowszy, kaza� si� ubra� i poszed� do Anusi.</p><p>� Przyszed�em po dawnej znajomo�ci dowiedzie� si� o zdrowiu wa�panny � rzek� � i spyta� si�, czyli si� wa�pannie pobyt w Taurogach podoba�?</p><p>� Kto jest w niewoli, temu si� wszystko musi podoba� � odrzek�a, wzdychaj�c, Anusia. Ksi��� roz�mia� si�.</p><p>� Wa�panna nie jeste� w niewoli. Zagarni�to ci� razem z sapie�y�skimi �o�nierzami, to prawda, i kaza�em wa�pann� tu odes�a�, ale tylko dla bezpiecze�stwa. W�os tu ci z g�owy nie spadnie. Wiedz o tym wa�panna, �e ja ma�o kogo tak szanuj�, jak ksi�n� Gryzeld�, kt�rej serca blisk� jeste�. I Wi�niowieccy, i Zamoyscy moi koligaci<a l:href="#fn560" type="note">[560]</a>. Wa�panna tu znajdziesz wszelk� wolno�� i wszelk� opiek�, ja za� przychodz� jako �yczliwy przyjaciel i m�wi� tak: chcesz, to jed�, dam ci eskort�, cho� samemu mi �o�nierzy szczup�o, ale radz�� zosta�. Wa�pann�, ilem s�ysza�, wys�ano dla odzyskania maj�tno�ci zapisanych. Wiedz�e, i� teraz nie czas o tym my�le� i �e nawet w spokojnych czasach protekcja pana Sapie�y�ska na nic, bo on jeno w Witebskiem mo�e wsk�ra�, tu nic. Zreszt� sam si� t� spraw� nie zajmie, jeno przez komisarzy� Wa�pannie trzeba by cz�owieka �yczliwego a obrotnego, kt�ry by strach i estym�<a l:href="#fn561" type="note">[561]</a> u ludzi mia�. Taki, gdyby si� zaj��, pewnie nie da�by sobie s�omy zamiast ziarna w gar�� wetkn��.</p><p>� Gdzie ja sierota znajd� takiego opiekuna?! � zawo�a�a Anusia.</p><p>� W�a�nie, �e w Taurogach.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� raczy�by sam�</p><p>Tu Anusia z�o�y�a r�czki i spojrza�a tak �licznie w Bogus�awowe oczy, �e gdyby ksi��� nie by� tak um�czon i sterany, pewnie by zaraz mniej szczerze pocz�� o Sakowiczowskiej sprawie my�le�, lecz �e mu amory nie by�y w g�owie, wi�c odrzek� pr�dko:</p><p>� Gdybym jeno m�g�, nikomu bym tak wdzi�cznej funkcji nie powierza�; ale ja wyje�d�am, bo musz�. Na moim miejscu zostaje komendantem w Taurogach pan starosta oszmia�ski, Sakowicz, kawaler wielki, �o�nierz s�awny i cz�ek tak obrotny, jak drugiego na ca�ej Litwie nie masz. Ow�, powtarzam, osta� si� wa�panna w Taurogach, bo jecha� nie masz gdzie, gdy wsz�dzie pe�no grasant�w<a l:href="#fn562" type="note">[562]</a> i �otrzykowie a rebelizanci wszystkie drogi infestuj�<a l:href="#fn563" type="note">[563]</a>. Sakowicz ci tu da opiek�, Sakowicz ci� obroni, Sakowicz rozpatrzy si�, co mo�na dla wywindykowania<a l:href="#fn564" type="note">[564]</a> tych maj�tno�ci uczyni�, a gdy si� tylko do tego raz we�mie, zar�czam, �e nikt w �wiecie pr�dzej do pomy�lnego ko�ca nie doprowadzi. M�j to przyjaciel, wi�c go znam, i tyle tylko o nim wa�pannie powiem, �e gdybym ja sam maj�tno�ci wa�panny zagarn��, a potem dowiedzia� si�, �e Sakowicz przeciwko mnie wyst�puje, to bym si� wola� ich zrzec dobrowolnie, bo z nim niebezpieczna si� spiera�.</p><p>� Byleby tylko pan Sakowicz zechcia� sierocie przyj�� w pomoc�</p><p>� Nie b�d� mu jeno krzywa, a dla wa�panny wszystko on uczyni, bo mu twoje �liczno�ci g��boko w serce zapad�y. Ju� on tam chodzi i wzdycha�</p><p>� Gdzie ja bym tam komu mog�a wpa�� w serce.</p><p>�Szelma dziewczyna!� � pomy�la� ksi���.</p><p>G�o�no za� doda�:</p><p>� Niech�e Sakowicz wyt�umaczy, jak si� to sta�o, a wa�panna nie b�d� mu tylko krzywa, bo to cz�ek zacny i ze znamienitego rodu, wi�c takim nie �ycz� pogardza�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXII</p></title><p>Nazajutrz rano ksi��� odebra� wezwanie od elektora, aby co pr�dzej pospieszy� do Kr�lewca dla obj�cia komendy nad �wie�o zaci�gni�tymi wojskami, kt�re mia�y i�� pod Malborg lub pod Gda�sk. List zawiera� tak�e wiadomo�ci o �mia�ej wyprawie Karola Gustawa w d� Rzeczypospolitej, a� do kraj�w ruskich. Elektor przewidywa� z�y koniec tej wyprawy, ale w�a�nie dlatego pragn�� stan�� na czele si� jak najwi�kszych, aby w razie potrzeby jednej lub drugiej stronie sta� si� niezb�dnym, drogo si� sprzeda� i losy wojny przewa�y�. Z tych powod�w zaleca� m�odemu ksi�ciu wszelki mo�liwy po�piech, tak dalece za� chodzi�o mu o unikni�cie mitr�gi, �e za pierwszym go�cem wys�a� i drugiego, kt�ry przyby� we dwana�cie godzin p�niej.</p><p>Ksi��� wi�c nie mia� ani chwili do stracenia i nie do�� czasu do odpoczynku, febra bowiem wr�ci�a znowu z dawn� si��. Jednak trzeba by�o jecha�. Za czym, zdawszy w�adz� Sakowiczowi, rzek� mu:</p><p>� By� mo�e, i� przyjdzie miecznika i dziewczyn� przewie�� do Kr�lewca. Tam �atwiej przyjdzie si� po cichu z nieprzyjaznym cz�ekiem upora�; dziewk� �a�, bylem by� zdr�w, wezm� ze sob� do obozu, bo do�� mi tych ceremonij.</p><p>� Dobrze, to si� i komput<a l:href="#fn565" type="note">[565]</a> wojsk mo�e powi�kszy� � odpar� na po�egnanie Sakowicz.</p><p>W godzin� p�niej nie by�o ju� ksi�cia w Taurogach. Zosta� Sakowicz jako pan samow�adny, uznaj�cy nad sob� jedn� tylko w�adz�: w�adz� Anusi Borzobohatej. I proch przed jej stopami zacz�� zdmuchiwa�, jak niegdy� sam ksi��� przed stopami Ole�ki. Hamuj�c dzik� sw� natur�, by� dwornym, uprzedzaj�cym ch�ci, zgaduj�cym my�li, a zarazem trzyma� si� z dala, z ca�ym szacunkiem, z jakim powinien by� �wiatowy kawaler dla panny, o kt�rej r�k� i serce si� stara.</p><p>Jej za�, trzeba wyzna�, spodoba�o si� owo kr�lowanie w Taurogach; mi�o jej by�o pomy�le�, �e gdy wiecz�r nadchodzi, w dolnych salach, na korytarzach, w cekhauzie<a l:href="#fn566" type="note">[566]</a>, w sadzie, jeszcze zimowym szronem okrytym, rozlegaj� si� wzdychania starszych i m�odszych oficer�w, �e nawet astrolog wzdycha, patrz�c w gwiazdy ze swej samotnej wie�y, �e nawet stary miecznik westchnieniami przerywa wieczorny r�aniec.</p><p>Najlepsz� b�d�c dziewczyn�, by�a przecie rada, �e nie ku Ole�ce id� owe afekta strzeliste, ale ku niej; by�a rada i ze wzgl�du na Babinicza, bo czu�a swoj� moc i przychodzi�o jej do g�owy, �e je�li nigdy nikt si� jej nie opar�, to musia�a i na jego sercu trwa�e oczyma wypali� znaki.</p><p>�O tamtej zapomni, nie mo�e inaczej by�, bo niewdzi�czno�ci� go tam karmi�, a gdy si� to stanie, wie, gdzie mnie szuka�, i poszuka� rozb�jnik jeden!�</p><p>Zaraz potem odgra�a�a mu si� w duszy:</p><p>�Czekaj! odp�ac� ja ci, nim pociesz�.�</p><p>Sakowicza tymczasem, niezbyt nawet lubi�c, mile widzia�a. Prawda, �e usprawiedliwi� si� w jej oczach z zarzutu zdrady w ten sam spos�b, w jaki miecznikowi wyt�umaczy� si� Bogus�aw. Zatem m�wi�, �e ze Szwedem ju� by� pok�j zawarty, ju� Rzeczpospolita odetchn�� i zakwitn�� mia�a, gdy pan Sapieha dla swojej prywaty wszystko popsowa�.</p><p>Anusia, niezbyt si� na tych sprawach znaj�c, puszcza�a te s�owa mimo uszu. Lecz natomiast uderzy�o j� co� innego w opowiadaniach pana starosty oszmia�skiego.</p><p>� Billewicze � m�wi� � krzycz� wniebog�osy na sw� krzywd� i niewol�, a przecie� nic im si� tu nie sta�o i nie stanie. Nie puszcza� ich ksi��� z Taurog�w, prawda, ale to dla ich dobra, bo o trzy staje<a l:href="#fn567" type="note">[567]</a> za bram� zgin�� ju� od grasant�w lub le�nych osacznik�w mogli. Nie puszcza� ich i dlatego, �e pann� Billewicz�wn� pokocha�, i to prawda! Kt� wszelako go nie usprawiedliwi? Kto, czu�e serce maj�c i wzdychaniami obarczone piersi, inaczej by post�pi�? Gdyby mia� mniej zacne intencje, pewnie by jako pan tak pot�ny m�g� wodz�w sobie popu�ci�, lecz on chcia� si� �eni�, chcia� wynie�� t� oporn� pann� do swego ksi���cego stanu, szcz�liwo�ciami j� obsypa�, koron� radziwi��owsk� na jej g�ow� w�o�y�, i za to inwektywy na� ci niewdzi�czni ludzie rzucaj�, s�awy mu i zacno�ci ujmuj�c�</p><p>Anusia, niezbyt wierz�c, spyta�a zaraz tego samego dnia Ole�ki, czy prawda, �e ksi��� chcia� si� z ni� �eni�? Ole�ka zaprzeczy� nie mog�a, a �e by�y ju� ze sob� poufa�e, wi�c przytoczy�a swoje racje. Wyda�y si� one Anusi s�uszne i dostateczne, ale przecie pomy�la�a sobie, �e Billewiczom nie by�o zn�w tak ci�ko w Taurogach ani ksi��� z Sakowiczem nie byli takimi zbrodniarzami, za jakich ich pan miecznik rosie�ski og�osi�.</p><p>Tote� gdy nadesz�y wie�ci, �e pan Sapieha z Babiniczem nie tylko nie zbli�aj� si� ku Taurogom, ale poci�gn�li wielkimi pochodami na kr�la szwedzkiego a� hen, ku Lwowu, Anusia wpad�a naprz�d w z�o��, a potem j�a rozumowa�, �e gdy ich nie ma, to na nic ucieka� z Taurog�w, bo mo�na �ycie straci� lub w najlepszym razie spokojny pobyt zmieni� w pe�n� niebezpiecze�stw niewol�.</p><p>Przysz�o z tego powodu do spor�w mi�dzy ni� a Ole�k� i miecznikiem; lecz i oni nawet przyzna� musieli, �e odej�cie pana Sapiehy wielce ucieczk� utrudnia, je�eli ca�kiem niepodobn� jej nie uczyni, tym bardziej �e w kraju wrza�o coraz bardziej i nikt z mieszka�c�w jutra pewien by� nie m�g�. Zreszt�, chocia�by i nie przyznawali racyj Anusinych, ucieczka bez jej pomocy, wobec czujno�ci Sakowicza i innych oficer�w, by�a niemo�liw�. Ketling jeden by� im oddany, ale do �adnego uk�adu przeciwnego s�u�bie wci�gn�� si� nie dawa�, przy tym cz�sto bywa� nieobecny, bo go Sakowicz jako do�wiadczonego �o�nierza i zdolnego oficera rad u�ywa� przeciwko zbrojnym kupom konfederat�w i grasant�w, za czym cz�sto z Taurog�w wysy�a�.</p><p>A Anusi coraz by�o w nich lepiej.</p><p>Sakowicz o�wiadczy� jej si� w miesi�c po wyje�dzie ksi�cia, ale zwodnica da�a mu chytr� odpowied�, �e go nie zna, �e r�nie o nim m�wi�, �e nie mia�a czasu jeszcze go polubi�, �e bez pozwolenia ksi�nej Gryzeldy wychodzi� za m�� nie mo�e, a na koniec, �e chce go na rok pr�by wystawi�.</p><p>Starosta z�u� gniew, kaza� da� tego dnia jednemu rajtarowi za b�ahe przewinienie trzy tysi�ce r�zg, po kt�rych pochowano biednego �o�daka, lecz musia� si� na Anusine kondycje zgodzi�. Ona za� zapowiedzia�a pankowi, �e je�eli b�dzie s�u�y� jeszcze wierniej, pilniej i pokorniej, to za rok i tak dostanie tylko tyle, ile b�dzie jej �aska.</p><p>W ten spos�b igra�a z nied�wiedziem, lecz tak ju� zd��y�a go opanowa�, �e st�umi� nawet mruczenie, odrzek� jej tylko:</p><p>� Z wyj�tkiem zdrady ksi�cia, wszystkiego wa�panna ode mnie wymagaj, cho�by tego, bym na kolanach chodzi��</p><p>Gdyby Anusia wiedzia�a, jak straszne Sakowiczowego zniecierpliwienia skutki spadaj� na ca�� okolic�, mo�e by go tak nie dra�ni�a. �o�nierze i mieszczanie w Taurogach dr�eli przed nim, bo kara� ci�ko ca�kiem bez winy, nad wszelk� miar�. Je�cy konali w �a�cuchach z g�odu lub przypiekani �elazem.</p><p>Nieraz zdawa�o si�, �e dziki starosta chce och�odzi� wzburzon� i spiek�a �arem mi�o�ci dusz� w krwi ludzkiej, bo zrywa� si� nagle i sam chodzi� na wyprawy. A zwyci�stwo chodzi�o najcz�ciej jego �ladem. Wycina� w pie� kupy rebelizant�w; wzi�tym do niewoli ch�opom kaza� dla przyk�adu ucina� prawe r�ce i puszcza� do dom�w wolno.</p><p>Groza jego imienia opasa�a te� jakby murem Taurogi, znaczniejsze nawet oddzia�y patriot�w nie o�miela�y si� zapuszcza� dalej jak pod Rosienie.</p><p>Cisza sta�a si� wsz�dzie, a on z powsinog�w niemieckich, z miejscowego ch�opstwa formowa� za pieni�dze wyci�ni�te z okolicznych mieszczan i szlachty coraz nowe pu�ki i r�s� w si�y, a�eby ich swemu ksi�ciu w razie ci�kiej potrzeby dostarczy�.</p><p>Wierniejszego i straszniejszego s�ugi nie m�g� Bogus�aw znale��.</p><p>W Anusi� za to patrzy� Sakowicz coraz tkliwiej swymi strasznymi bladoniebieskimi oczyma i na lutni jej grywa�.</p><p>P�yn�o tedy �ycie w Taurogach dla Anusi weso�o i zabawnie, dla Ole�ki ci�ko i jednostajnie. Z jednej sz�y promienie weso�o�ci jako owo �wiate�ko, kt�re nocami bije od �wi�toja�skiego robaczka; drugiej twarz stawa�a si� coraz bledsz�, powa�niejsz�, surowsz�, czarne brwi �ci�ga�y si� coraz mocniej na bia�ym czole, tak �e w ko�cu przezwano j� zakonnic� i mia�a w sobie co� z mniszki. Pocz�a si� oswaja� z t� my�l�, �e ni� zostanie, �e j� sam B�g, przez b�l, przez zawody, za krat� do spokoju prowadzi.</p><p>Nie ta to ju� by�a dziewczyna ze �licznymi rumie�cami na twarzy i szcz�ciem w oczach, nie ta Ole�ka, kt�ra niegdy�, jad�c w saniach z narzeczonym, panem Andrzejem Kmicicem, krzycza�a: �Hej! hej!�, na bory i lasy!</p><p>Wiosna czyni�a si� na �wiecie. Rozp�tane z lodu wody Ba�tyku pocz�� ko�ysa� wiatr du�y a ciep�y, potem drzewa zakwit�y, strzeli�y kwiaty z surowych li�ciastych obs�on, potem s�o�ce zacz�o bywa� znojne, a biedna dziewczyna pr�no wygl�da�a ko�ca tauro�a�skiej niewoli, bo i Anusia nie chcia�a ucieka�, i w kraju coraz straszniej by�o.</p><p>Miecz i ogie� sro�y� si� tak, jakby nigdy zmi�owanie bo�e nast�pi� nie mia�o. Owszem, kto nie chwyci� szabli lub dzidy zim�, ten schwyta� j� wiosn�; �nieg �lad�w nie zdradza�, gdy b�r dawa� lepsze schronienie i ciep�o wojn� czyni�o �atwiejsz�.</p><p>Wie�ci jako jask�ki nadlatywa�y do Taurog�w, czasem gro�ne, czasem pocieszaj�ce. I jedne, i drugie �wi�ci�a czysta dziewczyna modlitw�, a oblewa�a �zami smutku lub rado�ci.</p><p>Wi�c naprz�d m�wiono o okropnym ca�ego narodu powstaniu. Ile by�o drzew w borach Rzeczypospolitej, ile k�os�w ko�ysa�o si� na jej �anach, ile gwiazd �wieci�o po nocach mi�dzy Tatrami a Ba�tykiem, tyle wsta�o przeciw Szwedom wojownik�w: kt�rzy szlacht� b�d�c, do miecza a wojny z woli bo�ej i przyrodzonego rzeczy porz�dku si� rodzili; kt�rzy skiby p�ugiem kraj�c, obsiewali ziarnem t� krain�; kt�rzy handlem i rzemios�y<a l:href="#fn568" type="note">[568]</a> po miastach si� parali; kt�rzy �yli w puszczach z pszczelnej pracy, z wypalania smo�y, z topora lub strzelby; kt�rzy nad rzekami siedz�c, rybactwem si� trudnili; kt�rzy na stepach koczowali ze stadami � wszyscy chwycili za bro�, aby najezdnika z kraju wy�en��<a l:href="#fn569" type="note">[569]</a>.</p><p>Ju� Szwed ton�� w tej liczbie jako w rzece wezbranej.</p><p>Ku podziwowi ca�ego �wiata, bezsilna jeszcze niedawno Rzeczpospolita znalaz�a wi�cej szabel w swojej obronie, ni� m�g� ich mie� cesarz niemiecki lub kr�l francuski.</p><p>Potem przysz�y wie�ci o Karolu Gustawie, jako szed� coraz w g��b Rzeczypospolitej z nogami we krwi, z g�ow� w dymach i p�omieniach, blu�ni�c. Spodziewano si� lada chwila us�ysze� wie�� o jego �mierci i zagubie wszystkich wojsk szwedzkich.</p><p>Imi� Czarnieckiego rozlega�o si� coraz pot�niej od �ciany do �ciany, przejmuj�c strachem nieprzyjaci�, wlewaj�c otuch� w serca polskie.</p><p>� Zbi� pod Kozienicami! � m�wiono jednego dnia � zbi� pod Jaros�awiem! � powtarzano w kilka tygodni p�niej � zbi� pod Sandomierzem! � powtarza�o dalekie echo. Dziwiono si� temu tylko, sk�d si� jeszcze bierze tyle Szwed�w po takich pogromach.</p><p>Na koniec przylecia�y nowe stada jask�ek, a z nimi fama o uwi�zieniu kr�la i ca�ej armii szwedzkiej w wid�ach rzecznych. Zdawa�o si�, �e koniec tu�, tu�.</p><p>Sam Sakowicz w Taurogach przesta� chodzi� na wyprawy, jeno listy po nocach pisywa� i w r�ne strony rozsy�a�.</p><p>Miecznik by� jakoby ob��kany. Co dzie� wiecz�r wpada� z wie�ciami do Ole�ki. Czasem gryz� r�ce, gdy sobie wspomnia�, �e trzeba siedzie� w Taurogach. T�skni�a w pole stara �o�nierska dusza. W ko�cu zacz�� si� zamyka� w swojej stancji i nad czym� po ca�ych godzinach rozmy�la�. Raz chwyci� niespodzianie Ole�k� w ramiona, zarycza� wielkim p�aczem i rzek� jej:</p><p>� Mi�a� ty, dziewczyno, c�ruchno jedyna, ale ojczyzna milsza.</p><p>I nazajutrz dzie� znik�, jakoby w ziemi� si� zapad�.</p><p>Ole�ka znalaz�a tylko list, a w nim s�owa nast�puj�ce:</p><p>�B�g ci� b�ogos�aw, dziecko kochane. Rozumia�em ja ci dobrze, �e ciebie, a nie mnie strzeg� i �e samemu mi �atwiej wymkn�� si� przyjdzie. Niech�e mnie B�g s�dzi, je�lim ja to, niebogo sieroto, z zatwardzia�o�ci serca i braku ojcowskiego afektu dla ciebie uczyni�. Ale m�ka by�a od pacjencji<a l:href="#fn570" type="note">[570]</a> wi�ksza i nie mog�em, na rany Chrystusa Pana przysi�gam, nie mog�em ju� d�u�ej wysiedzie�. Bo jakem pomy�la�, �e si� tam najszczersza krew polska rzek� <emphasis>pro patria et libertate</emphasis><a l:href="#fn571" type="note">[571]</a> leje, a mojej ni kropli w tej rzece nie masz, tedy mi si� wyda�o, �e mnie anieli niebiescy za to pot�pi�� Nie rodzi� mi si� by�o na �wi�tej �mudzi<a l:href="#fn572" type="note">[572]</a> naszej, gdzie �ywie<a l:href="#fn573" type="note">[573]</a><emphasis>amor patriae<a l:href="#fn574" type="note">[574]</a></emphasis> i m�stwo, nie rodzi� mi si� by�o ni szlachcicem, ni Billewiczem, to bym przy tobie zosta� i ciebie strzeg�. Ale ty, m�em b�d�c, uczyni�aby� to samo, wi�c i mnie odpu�cisz, i�em ci�, jako Daniela<a l:href="#fn575" type="note">[575]</a>, sam� w jaskini lw�w porzuci�. Kt�rego �e B�g w mi�osierdziu swoim konserwowa�<a l:href="#fn576" type="note">[576]</a>, tak te� mniemam, �e i nad tob� b�dzie lepsza od mojej, Naj�wi�tszej Panny, Kr�lowej naszej, protekcja.�</p><p>Ole�ka �zami obla�a pismo, ale pokocha�a stryjca za ten post�pek jeszcze lepiej, bo jej serce dum� wezbra�o. Tymczasem uczyni� si� w Taurogach ha�as niema�y. Sam Sakowicz wpad� do dziewczyny z furi� wielk� i nie zdejmuj�c czapki z g�owy, spyta�:</p><p>� Gdzie stryj wa�panny?</p><p>� Gdzie wszyscy, pr�cz zdrajc�w, s�!� W polu!</p><p>� Wa�panna wiedzia�a� o tym!�� krzykn�� starosta.</p><p>A ona, zamiast si� stropi�, post�pi�a kilka krok�w ku niemu i mierz�c go oczyma z niewypowiedzian� pogard� odrzek�a:</p><p>� Wiedzia�am � i c�?</p><p>� Wa�panna� ej! gdyby nie ksi���!� Wa�panna przed ksi�ciem odpowiesz!�</p><p>� Ni przed ksi�ciem, ni przed jego pacho�kiem. A teraz prosz�!�</p><p>I palcem wskaza�a mu drzwi.</p><p>Sakowicz zgrzytn�� z�bami i wyszed�.</p><p>Tego samego dnia zagrzmia�o w ca�ych Taurogach o zwyci�stwie wareckim i taka trwoga pad�a na wszystkich stronnik�w szwedzkich, �e sam Sakowicz nie �mia� kara� ksi�y, kt�rzy publicznie od�piewali w okolicznych ko�cio�ach <emphasis>Te Deum</emphasis><a l:href="#fn577" type="note">[577]</a>.</p><p>Wielki te� ci�ar spad� mu z serca, gdy w kilka tygodni p�niej przysz�o spod Malborga pismo Bogus�awowe z doniesieniem, i� kr�l wymkn�� si� z rzecznego saku<a l:href="#fn578" type="note">[578]</a>. Lecz inne nowiny by�y wielce niepocieszne. Ksi��� ��da� posi�k�w i nie kaza� zostawia� w Taurogach wi�cej wojsk, ni�by tego konieczna obrona wymaga�a. Gotowe rajtarie wysz�y na drugi dzie�, a z nimi Ketling, Oettingen, Fitz-Gregory, s�owem, wszyscy znamienitsi opr�cz Brauna, kt�ry by� koniecznie Sakowiczowi potrzebny.</p><p>Taurogi opustosza�y jeszcze bardziej ni� po wyje�dzie ksi�cia.</p><p>Anusia Borzobohata pocz�a si� nudzi� i tym bardziej Sakowiczowi dokucza�. On za� my�la�, czyby si� do Prus nie przenie��, bo o�mielone odej�ciem wojsk partie j�y znowu przesuwa� si� za Rosienie i zbli�a� do Taurog�w. Sami Billewicze zebrali do pi�ciuset koni z obywatelstwa, drobnej szlachty i ch�op�w. Porazili oni znacznie pu�kownika B�tzowa, kt�ry przeciw nim wyci�gn��, i przep�ukiwali bez mi�osierdzia wszystkie wsie radziwil�owskie.</p><p>Ludno�� garn�a si� do nich ch�tnie, bo �aden r�d, sami nawet Chlebowiczowie, nie cieszyli si� tak� mi�dzy posp�lstwem czci� i powag�. Sakowiczowi �al by�o zostawia� Taurogi na �ask� nieprzyjaci�, wiedzia� tak�e, �e w Prusach trudno mu b�dzie o pieni�dze, o posi�ki, �e tu rz�dzi, jak chce, tam w�adza jego zmale� musi, jednak�e traci� coraz bardziej nadziej�, czy si� potrafi utrzyma�.</p><p>Pobity B�tzow schroni� si� pod jego opiek�, a wie�ci, kt�re przywi�z� o pot�dze i wzro�cie rebelii, sk�oni�y ostatecznie Sakowicza na stron� prusk�.</p><p>Jako za� cz�owiek stanowczy i lubi�cy pr�dko doprowadzi� do skutku to, co zamierzy�, w dziesi�� dni uko�czy� przygotowania, wyda� rozkazy i mia� ruszy�.</p><p>Nagle trafi� na niespodziewany op�r i to ze strony, z kt�rej najmniej go si� spodziewa�, bo ze strony Anusi Borzobohatej.</p><p>Anusia nie my�la�a do Prus jecha�. W Taurogach by�o jej dobrze. Post�py konfederackich partyj nie przestrasza�y jej bynajmniej, i gdyby Billewicze uderzyli na same Taurogi, jeszcze by by�a rada. Rozumowa�a sobie przy tym, �e na obczy�nie, mi�dzy Niemcami, zostawa�aby zupe�nie na �asce Sakowicza, �e �atwiej by tam mog�o przyj�� do jakowych� zobowi�za�, do kt�rych nie mia�a ochoty, wi�c postanowi�a upiera� si� przy pozostaniu. Ole�ka, kt�rej wyzna�a swoje przyczyny, nie tylko potwierdzi�a ich s�uszno��, ale najmocniej, ze �zami w oczach, pocz�a j� b�aga�, aby opar�a si� wyjazdowi.</p><p>� Tu zbawienie mo�e jeszcze przyj��, nie dzi�, to jutro � m�wi�a � tam zginiemy obie.</p><p>Anusia za� jej na to:</p><p>� A widzisz! A ma�o� to mnie na�aja�a za to, �e i pana starost� chcia�am pogr��y�, cho� ja o niczym nie wiedzia�am, jak ksi�n� Gryzeld� kocham, tylko to jako� tak samo z siebie przysz�o. A teraz zwa�a�li by on na m�j op�r, gdyby nie by� pogr��on? A co?</p><p>� Prawda, Anusiu, prawda! � odrzek�a Ole�ka.</p><p>� Nie turbuj�e si�, kwiatuszku naj�liczniejszy! Nog� si� z Taurog�w nie ruszymy, jeszcze Sakowiczowi dokucz� w dodatku okrutnie.</p><p>� Daj�e Bo�e, by� co wsk�ra�a.</p><p>� Ja bym nie mia�a wsk�ra�?� Wsk�ram, raz dlatego, �e mu chodzi o mnie, a po wt�re, jak mniemam, o moje maj�tno�ci. Pogniewa� mu si� ze mn� �atwo, a nawet szabl� mnie zrani�, ale w takim razie wszystko by przepad�o.</p><p>I pokaza�o si�, �e ma s�uszno��. Sakowicz przyszed� do niej wes� i pewien siebie, ona za� przywita�a go z mink� wielce pogardliw�.</p><p>� Podobno � spyta�a � wa�pan ze strachu przed panami Billewiczami do Prus chcesz ucieka�?</p><p>� Nie przed panami Billewiczami � odrzek�, marszcz�c brwi � i nie ze strachu, jeno si� tam przenosz� z roztropno�ci, abym wi�cej przeciw tym zb�jom m�g� ze �wie�ymi si�ami dokaza�.</p><p>� To szcz�liwej drogi.</p><p>� Jak to? Zali<a l:href="#fn579" type="note">[579]</a> my�lisz, �e bez ciebie pojad�, moja nadziejo najmilejsza?</p><p>� Kogo tch�rz oblatuje, niech w ucieczce ma nadziej�, nie we mnie. Zbytnio� wa�pan poufa�y, ja za�, gdybym potrzebowa�a konfidenta, pewnie by� nie wa�pan nim zosta�.</p><p>Sakowicz poblad� z gniewu. Da�by on jej, gdyby nie by�a Anusi� Borzobohat�! Lecz bacz�c, przed kim stoi, pomiarkowa� si�, straszn� sw� twarz ocukrzy� u�miechem i odrzek�, niby �artuj�c:</p><p>� Ej, nie b�d� pyta�! Wsadz� do kolaski i powioz�!</p><p>� Tak? � spyta�a dziewczyna. � Tom, widz�, wbrew intencjom ksi�cia w niewoli tu trzymana? Wiedz�e wa�pan o tym, �e je�li to uczynisz, s�owa wi�cej w �yciu do wa�pana nie przem�wi�, tak niech mi Pan B�g dopomo�e, bo ja w �ubniach<a l:href="#fn580" type="note">[580]</a> chowana i dla tch�rz�w najwi�ksz� mam pogard�. Bodajem nie by�a wpad�a w takie r�ce!� Bodaj mnie pan Babinicz do s�dnego dnia na Litw� wi�z�, bo ten si� nie ba� nikogo!</p><p>� Dla Boga! � krzykn�� Sakowicz. � Powiedz�e mi przynajmniej, czemu do Prus nie chcesz jecha�?</p><p>Lecz Anusia pocz�a udawa� p�acz i desperacj�.</p><p>� Wzi�li mnie jako Tatarzyni w niewol�, cho� ja ksi�nej Gryzeldy wychowanka i nikt do mnie nie mia� prawa. Wzi�li i wi꿹, za morza gwa�tem wywo��, na wygnanie mnie skazuj�, rych�o patrze�, jak kleszczami b�d� szarpali!� O Bo�e! o Bo�e!</p><p>� B�j�e si� wa�panna tego Boga, kt�rego wzywasz! � zawo�a� pan starosta.� Kto ci� kleszczami b�dzie szarpa�?</p><p>� Ratujcie mnie, wszyscy �wi�ci! � powtarza�a, �kaj�c, Anusia.</p><p>Sakowicz sam nie wiedzia�, co ma czyni�; dusi�a go w�ciek�o��, gniew; chwilami my�la�, �e zwariuje albo �e Anusia zwariowa�a. Na koniec rzuci� si� jej do n�g i przyrzek�, �e w Taurogach zostanie. W�wczas ona zacz�a go prosi�, i�by odjecha�, je�li si� boi, czym go do ostatniej doprowadzi�a rozpaczy, tak �e si� zerwa� i wychodz�c, rzek�:</p><p>� Dobrze! Zostajem w Taurogach, a czy si� boj� pan�w Billewicz�w, to si� wkr�tce poka�e.</p><p>I tego samego dnia, zebrawszy resztki pobitych wojsk, B�tzowa i swoje w�asne, poszed�, ale nie do Prus, tylko za Rosirnie, przeciw panom Billewiczom, kt�rzy w lasach girlakolskich stali obozem. Nie spodziewali si� oni �adnego napadu, bo ju� wie�� o zamierzonym wyj�ciu wojsk z Taurog�w powtarzano od kilku dni w okolicy, wi�c starosta, napad�szy nie ubezpieczonych, rozni�s� ich na szablach i kopytach. Sam miecznik, pod kt�rego dow�dztwem sta� oddzia�, ocala� z pogromu, ale dw�ch Billewicz�w z innej linii poleg�o; z nimi trzecia cz�� �o�nierzy; pozostali rozpierzchli si� na cztery �wiata strony. Kilkudziesi�ciu je�c�w przyprowadzi� starosta do Taurog�w i straci� wszystkich rozkaza�, zanim Anusia mog�a wyst�pi� w ich obronie.</p><p>O opuszczeniu Taurog�w nie by�o ju� mowy i nie potrzebowa� pan starosta tego czyni�, bo po tym nowym zwyci�stwie partie nie �mia�y przechodzi� na t� stron� Dubisy<a l:href="#fn581" type="note">[581]</a>.</p><p>Sakowicz spanosza� i che�pi� si� niezmiernie, �e byle mu Loewenhaupt przys�a� tysi�c dobrych koni, on w ca�ej �mudzi rebeli� zetrze. Ale Loewenhaupta nie by�o ju� w tych stronach; Anusia za� �le przyj�a staro�ci�sk� che�pliwo��.</p><p>� To z panem miecznikiem � rzek�a � �atwo si� uda�o� Ale niechby tam by� ten, przed kt�rym oba�cie z ksi�ciem precz umykali, pewnie by�by� wa�pan i beze mnie do Prus za morze wyjecha�.</p><p>Starost� ubod�y te s�owa do �ywego.</p><p>� Naprz�d, nie imaginuj sobie wa�panna, �eby Prusy by�y za morzem, bo za morzem jest Szwecja, a po wt�re: przed kim�e�my to tak z ksi�ciem umykali?</p><p>� Przed panem Babiniczem! � odrzek�a, dygaj�c z wielk� ceremoni�.</p><p>� Bodajem go kiedy� na d�ugo�� szabli spotka�!</p><p>� Pewnie by� wa�pan na g��boko�� szabli le�a� w ziemi� Ale nie wywo�uj wilka z lasu!</p><p>Sakowicz rzeczywi�cie nieszczerze tego wilka wywo�ywa�, bo lubo<a l:href="#fn582" type="note">[582]</a> by� cz�owiekiem niezr�wnanej odwagi, jednak�e przed Babiniczem czu� on jaki� strach, prawie zabobonny, tak okropne zosta�y mu po nim z ostatniej wojny wspomnienia. Nie wiedzia� przy tym, jak pr�dko ju� to gro�ne nazwisko us�yszy.</p><p>Nim jednak rozebrzmia�o po ca�ej �mudzi<a l:href="#fn583" type="note">[583]</a>, przysz�a w czas jaki� inna, dla jednych najrado�niejsza z radosnych, dla Sakowicza za� straszliwa wie��, kt�r� w dw�ch s�owach powtarza�y wszystkie usta w ca�ej Rzeczypospolitej:</p><p>� Warszawa wzi�ta!</p><p>Zdawa�o si�, �e ziemia rozst�puje si� pod nogami zdrajc�w lub �e cale niebo szwedzkie wali si� na ich g�owy wraz ze wszystkimi b�stwami, kt�re na nim �wieci�y dotychczas jako s�o�ca. Uszy nie chcia�y wierzy�, �e kanclerz Oxenstierna w niewoli, Ersken w niewoli, Loewenhaupt w niewoli, Wrangel w niewoli, Wittenberg<a l:href="#fn584" type="note">[584]</a>, sam wielki Wittenberg, kt�ry ca�� t� Rzeczpospolit� krwi� obla�, kt�ry po�ow� jej jeszcze przed nadej�ciem Karolowym podbi�, w niewoli! �e kr�l Jan Kazimierz triumfuje, a po zwyci�stwie s�d b�dzie czyni�<a l:href="#fn585" type="note">[585]</a> nad grzesznymi.</p><p>A wie�� bieg�a jakby na skrzyd�ach, hucza�a jak grzmot nad ca�� Rzecz�pospolit�, sz�a przez wsie, bo ch�op powtarza� j� ch�opu; sz�a przez pola, bo �an zbo�owy ni� szumia�; sz�a przez lasy, bo sosna powtarza�a j� so�nie, or�y kraka�y o niej w powietrzu � i tym bardziej, kto �yw, chwyta� za bro�.</p><p>W mig zapomniano ko�o Taurog�w o girlakolskiej kl�sce. Straszny niedawno Sakowicz zmala� we wszystkich, ba, nawet we w�asnych swoich oczach; partie pocz�y na nowo wpada� na oddzia�y szwedzkie; Billewicze, och�on�wszy po ostatnim pogromie, przeszli zn�w Dubis� na czele swych ch�op�w i resztek szlachty lauda�skiej.</p><p>Sakowicz sam nie wiedzia�, co pocz��, gdzie si� obr�ci�, sk�d wygl�da� ratunku. Od dawna nie mia� wie�ci od ksi�cia Bogus�awa i pr�no �ama� sobie g�ow�, gdzie on, przy jakich wojskach mo�e si� znajdowa�? I chwilami niepok�j ogarnia� go �miertelny, czy ksi��� nie dosta� si� tak�e do niewoli?</p><p>Z przera�eniem przypomina� sobie, i� ksi��� m�wi� mu, �e tabor skieruje ku Warszawie i �e je�eli uczyni� go komendantem nad za�og� w stolicy, to woli tam by�, gdy� �atwiej si� stamt�d na wszystkie strony ogl�da�.</p><p>Nie brak�o te� ludzi, kt�rzy twierdzili na pewno, �e ksi��� musia� wpa�� w r�ce Jana Kazimierza.</p><p>� Gdyby ksi�cia nie by�o w Warszawie � m�wiono � po c� by mi�o�ciwy pan nasz z amnestii, kt�r� wszystkim Polakom przy za�odze zostaj�cym z g�ry udzieli�, jego jednego wyjmowa�? Musi on ju� by� w mocy kr�lewskiej, a �e wiadomo, i� g�owa ksi�cia Janusza na pie� by�a przeznaczona, przeto i Bogus�awowa pewno spadnie.</p><p>Skutkiem rozmy�la� doszed� Sakowicz do tego samego przekonania i boryka� si� z rozpacz�, bo raz, �e ksi�cia kocha�, a po wt�re, wiedzia�, �e w razie �mierci tego pot�nego protektora �atwiej najdzikszy zwierz zdo�a uchroni� g�ow� w tej Rzeczypospolitej ni� on, kt�ry by� praw� r�k� zdrajcy.</p><p>Zdawa�o mu si�, �e pozostaje jedno tylko: nie zwa�a� ju� na Anusin op�r i uciec do Prus, tam szuka� chleba, s�u�by.</p><p>� Lecz co b�dzie � pyta� si� nieraz sam siebie starosta � gdy i elektor ul�knie si� gniewu polskiego majestatu i wszystkich zbieg�w wyda?</p><p>Nie by�o wyj�cia, a schronienie chyba za morzem, w Szwecji samej.</p><p>Na szcz�cie po tygodniu tych niepewno�ci i m�ki, przyby� od ksi�cia Bogus�awa goniec z d�ugim listem w�asnor�cznym:</p><p>�Warszawa odj�ta Szwedom � pisa� ksi���. � Tabor m�j i rzeczy przepad�y. <emphasis>Recedere</emphasis><a l:href="#fn586" type="note">[586]</a> ju� za p�no, bo taka na mnie tam zawzi�to��, �em by� od amnestii wy��czon. Ludzi moich u samych bram Warszawy poszarpa� Babinicz. Ketling w niewoli. Kr�l szwedzki, elektor i ja, razem ze Szteinbokiem i wszystkimi si�ami, idziemy pod stolic�, gdzie walna bitwa niebawem nast�pi. Carolus klnie si�, �e j� wygra, chocia� bieg�o�� Kazimierzowa w prowadzeniu wojny konfunduje<a l:href="#fn587" type="note">[587]</a> go niepoma�u. Kto by si� spodziewa�, �e w eks-jezuicie<a l:href="#fn588" type="note">[588]</a> tak wielki <emphasis>strategos</emphasis><a l:href="#fn589" type="note">[589]</a> siedzi? Ale jam to pozna� jeszcze pod Beresteczkiem<a l:href="#fn590" type="note">[590]</a>, bo tam wszystko si� dzia�o jego i Wi�niowieckiego<a l:href="#fn591" type="note">[591]</a> g�ow�. Mamy nadziej� w tym, �e pospolite ruszenie, kt�rego przy Kazimierzu by�o na kilkadziesi�t tysi�cy, rozlezie si� do dom�w albo �e pierwszy zapa� ostygnie i bi� si� tak dobrze nie b�dzie. Daj B�g pop�och jakowy mi�dzy t� chas�<a l:href="#fn592" type="note">[592]</a>, w�wczas Carolus waln� mo�e kl�sk� zada�, cho� co po niej b�dzie, nie wiadomo, i sami jenera�owie powiadaj� sobie po cichu, �e ta rebelia to hydra, kt�rej coraz nowe g�owy rosn�. M�wi si�: �Naprz�d odebra� zn�w Warszaw�.� Gdym to z ust Karola us�ysza�, pyta�em, co potem. Nie rzek� nic. A tu si�y nasze kruszej�, ich za� rosn�. Nowej wojny zaczyna� nie ma z czym. I animusz ju� nie ten, i nikt si� z naszych nie chwyci tak Szwed�w, jak na pocz�tku. Wuj elektor milczy, jak zwykle, ale to widz� dobrze, �e je�li bitw� przegramy, pocznie Szwed�w nazajutrz bi�, aby si� w �aski Kazimierzowe wkupi�. Ci�ko uderza� w pokor�, ale musimy! Daj tylko B�g, �eby mnie przyj�to i �ebym ca�y wyszed�, substancji<a l:href="#fn593" type="note">[593]</a> wszystkiej nie straciwszy. W Bogu tylko ufno��, ale boja�ni trudno si� uchroni� i trzeba z�o przewidywa�. Dlatego, co mo�na z maj�tno�ci za gotowy grosz zastawi� albo i przeda�, to uczy�, cho�by z konfederatami po cichu w praktyki wej��. Sam z ca�ym taborem jed� do Bir�, jako �e stamt�d do Kurlandii bli�ej. Radzi�bym ci do Prus, ale tam wkr�tce przed ogniem i mieczem nie b�dzie bezpieczno, bo zaraz po wzi�ciu Warszawy ordynowano Babinicza, aby przez Prusy na Litw� szed� rebeli� ekscytowa�, a po drodze pali� i �cina�. A wiesz, �e on to potrafi. Chcieli�my go z�owi� u Bugu i sam Szteinbok wys�a� na� znaczny podjazd, z kt�rego ni zwiastun kl�ski nie wr�ci�. Nie bierz tego na si�, aby� mia� si� z Babiniczem mierzy�, bo nie zdu�asz<a l:href="#fn594" type="note">[594]</a>, jeno do Bir� pospieszaj.</p><p><emphasis>Febris</emphasis><a l:href="#fn595" type="note">[595]</a> opu�ci�a mnie zupe�nie, ile �e tu wsz�dy wysokie i suche r�wnie, nie takie <emphasis>paludes</emphasis><a l:href="#fn596" type="note">[596]</a> jako na �mudzi<a l:href="#fn597" type="note">[597]</a>. Bogu ci� polecam etc.�</p><p>O ile pan starosta uradowa� si�, i� ksi��� �yw i zdrowy, o tyle zatroska�y go wielce nowiny. Je�eli bowiem ksi��� przewidywa�, �e nawet wygrana walna bitwa nie zdo�a zbyt poprawi� zachwianej fortuny szwedzkiej, to czego nale�a�o si� spodziewa� w przysz�o�ci? By� mo�e, i� ksi��� zdo�a si� uchroni� od zag�ady pod p�aszczem chytrego elektora, a on, pan Sakowicz, pod ksi���cym, lecz co czyni� tymczasem? I�� do Prus?</p><p>Pan Sakowicz nie potrzebowa� rad ksi���cych, aby nie wchodzi� w drog� Babiniczowi. Brak�o mu do tego zar�wno si�, jak ch�ci. Pozostawa�y Bir�e, ale i to zbyt p�no! Na drodze do nich le�y partia billewiczowska, le�y kopa innych, szlacheckich, ch�opskich i ksi�ych, i B�g wie nie jakich, kt�re na sam� wie�� po��cz� si� i roznios� go jak wicher suche li�cie; a cho�by si� nie po��czy�y, cho�by uprzedzi� je szybkim a �mia�ym pochodem, trzeba po drodze w ka�dej wsi, na ka�dym bagnie, w ka�dym polu i lesie stacza� now� bitw�. Jakie� by si�y mie� nale�a�o, by cho� w trzydzie�ci koni doj�� do Bir�? Wi�c zosta� w Taurogach? I to �le, bo tymczasem przyjdzie na czele pot�nego tatarskiego zast�pu straszny Babinicz; wszystkie partie zlec� si� do niego i zalej� Taurogi jak pow�d�, i zemst� tak� wywrze, o jakiej ludzie dot�d nie s�yszeli.</p><p>Pierwszy raz w �yciu poczu� zuchwa�y do niedawna starosta, �e brak mu rady w g�owie, mocy w przedsi�wzi�ciu, wyboru w niebezpiecze�stwie.</p><p>I na drugi dzie� zwo�a� na rad� B�tzowa, Brauna i kilku znaczniejszych oficer�w.</p><p>Postanowiono zosta� w Taurogach i czeka� na nowiny spod Warszawy.</p><p>Lecz Braun z tej narady uda� si� wprost na inn�, mianowicie do Anusi Borzobohatej.</p><p>D�ugo, d�ugo naradzali si� ze sob�, na koniec Braun wyszed� z twarz� wielce poruszon�. Anusia za� wpad�a jak burza do Ole�ki.</p><p>� Ole�ka! przyszed� czas! � krzykn�a zaraz w progu. � Musimy ucieka�!</p><p>� Kiedy? � spyta�a dzielna dziewczyna, bledn�c nieco, lecz wstaj�c zaraz, na znak natychmiastowej gotowo�ci.</p><p>� Jutro, jutro! Braun ma komend�, a Sakowicz b�dzie spa� w mie�cie, bo go pan Dzieszuk na uczt� zaprosi. Pan Dzieszuk dawno nam�wion i do wina czego� mu namiesza. Braun powiada, �e sam p�jdzie i pi��dziesi�t koni wyprowadzi. Oj, Ole�ka! Ole�ka, jaka ja szcz�liwa! jaka ja szcz�liwa!</p><p>Tu Anusia rzuci�a si� na szyj� Billewicz�wny i pocz�a j� �ciska� z takim wybuchem rado�ci, �e a� ta zdziwiona spyta�a:</p><p>� Co ci jest, Anusiu? Wszak�e mog�a� dawno Brauna do tego sk�oni�?</p><p>� Mog�am sk�oni�? Tak, mog�am! To ja ci jeszcze nic nie m�wi�am? O Bo�e! Bo�e! Nic nie wiesz? Pan Babinicz tu idzie! Sakowicz ze strachu mrze i wszyscy oni!� Pan Babinicz idzie! pali! �cina! Podjazd jeden zni�s� ze szcz�tem, samego Szteinboka porazi� i idzie wielkimi pochodami, jakby si� spieszy�! A do kog� on si� tu mo�e spieszy�? Powiedz, czy ja nie g�upia?</p><p>Tu �zy b�ysn�y w Anusinych �renicach, Ole�ka za� z�o�y�a r�ce jak do modlitwy i wzni�s�szy oczy, rzek�a:</p><p>� Do kogokolwiek si� spieszy, niech B�g prostuje drogi jego, niech go b�ogos�awi i chroni.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIII</p></title><p>Pan Kmicic, chc�c si� przedosta� od Warszawy ku Prusom Ksi���cym i Litwie, rzeczywi�cie nie�atwe mia� zaraz w pocz�tkach zadanie, bo nie dalej jak w Serocku sta�a wielka pot�ga szwedzka. Karol Gustaw kaza� jej swego czasu umy�lnie tam stan��, aby przeszkadza�a obl�eniu Warszawy, lecz poniewa� Warszawa by�a ju� wzi�ta, przeto armia ta nie mia�a tymczasem nic lepszego do roboty, jak nie puszcza� oddzia��w, kt�re Jan Kazimierz chcia�by na Litw� lub do Prus pos�a�. Sta� na jej czele Duglas<a l:href="#fn598" type="note">[598]</a>, bieg�y wojownik, wy�wiczony jak �aden ze szwedzkich jenera��w w dorywczej wojnie, i dw�ch zdrajc�w polskich, Radziejowski i Radziwi��. By�o z nimi dwa tysi�ce wybornej piechoty, a drugie tyle jazdy i artylerii. Wodzowie, zas�yszawszy o ekspedycji Kmicica, gdy i tak trzeba im by�o zbli�y� si� ku Litwie dla ratowania na nowo obleganego przez Mazur�w i Podlasian Tykocina, rozci�gn�li szeroko na pana Andrzeja sieci w tr�jk�cie nad Bugiem, mi�dzy Serockiem z jednej, Z�otoryj� z drugiej strony i Ostro��k� na szczycie.</p><p>Kmicic za� musia� przez �w tr�jk�t przechodzi�, bo spieszy� si�, a tamt�dy by�a mu droga najbli�sza. Wcze�nie te� pomiarkowa� si�, �e jest w sieci, ale �e przywyk� do tego sposobu wojowania, wi�c si� nie zra�a�. Liczy� na to, �e sie� ta zbyt jest rozci�gni�ta, i dlatego oka w niej tak szerokie, i� si� w razie potrzeby przedosta� przez nie zdo�a. Co wi�cej: jakkolwiek polowano na niego pilnie, on nie tylko kluczy�, nie tylko si� wymyka�, ale i sam polowa�. Naprz�d przeszed� Bug za Serockiem, dotar� brzegiem rzeki do Wyszkowa, w Bra�szczyku zni�s� ze szcz�tem trzysta koni wys�anych na podjazd, tak i�, jak ksi��� pisa�, ni zwiastun kl�ski nie zosta�. Sam Duglas nacisn�� go w D�ugosiodle, lecz on, rozbiwszy jazd�, przedosta� si� poza ni� i zamiast umyka� co duchu, szed� im na oczach a� do Narwi, kt�r� wp�aw przeby�. Duglas zosta� nad jej brzegiem, czekaj�c na promy, ale nim je sprowadzono, Kmicic g�uch� noc� wr�ci� si� zn�w przez rzek� i uderzywszy na przednie stra�e szwedzkie, wznieci� pop�och i zamieszanie w ca�ej Duglasowej dywizji.</p><p>Zdumia� si� tym post�pkiem stary jenera�, lecz nazajutrz zdumienie jego jeszcze by�o wi�ksze, gdy dowiedzia� si�, i� Kmicic obszed� armi� i wr�ciwszy na miejsce, z kt�rego ruszono go jak zwierza, zagarn�� w Bra�szczyku pod��aj�ce za wojskiem wozy szwedzkie wraz z �upami i kas�, wyci�wszy przy tym pi��dziesi�t piechoty konwoju.</p><p>Up�ywa�y czasem ca�e dnie, �e Szwedzi widzieli jego Tatar�w go�ym okiem na kra�cu widnokr�gu, a dosi�gn�� ich nie mogli. Za to pan Andrzej co chwila co� urywa�. �o�nierz szwedzki nu�y� si�, a polskie chor�gwie, kt�re trzyma�y si� jeszcze przy Radziejowskim, lubo<a l:href="#fn599" type="note">[599]</a> z dysydent�w z�o�one, s�u�y�y nieszczerze. Natomiast ludno�� wys�ugiwa�a si� z zapa�em g�o�nemu partyzantowi. Wiedzia� o ka�dym ruchu, o najmniejszym podje�dzie, o ka�dym wozie, kt�ry wyrusza� naprz�d lub pozostawa� w tyle. Cz�stokro� zdawa�o si�, �e igra ze Szwedami, ale by�y to igraszki tygrysie. Je�c�w nie �ywi�<a l:href="#fn600" type="note">[600]</a>, kaza� ich wiesza� Tatarom, gdy� tak samo zreszt� czynili w ca�ej Rzeczypospolitej Szwedzi. Chwilami, rzek�by�, napada�a go w�ciek�o�� niepohamowana, bo ze �lepym zuchwalstwem rzuca� si� na przewa�ne si�y.</p><p>� Wariat dowodzi tym oddzia�em � m�wi� o nim Duglas.</p><p>� Albo w�ciek�y pies! � odpowiedzia� Radziejowski.</p><p>Bogus�aw by� zdania, �e jedno i drugie, ale podszyte znamienitym �o�nierzem. Z chlub� te� opowiada� jenera�om, �e tego kawalera po dwakro� w�asn� r�k� zwali� na ziemi�.</p><p>Jako� na niego najzacieklej nast�powa� pan Babinicz. Szuka� go widocznie; sam �cigany, �ciga�.</p><p>Duglas odgad�, �e musi by� w tym jaka� prywatna nienawi��.</p><p>Ksi��� nie zapiera�, chocia� obja�nie� �adnych nie dawa�. P�aci� te� Babiniczowi r�wn� monet�, bo id�c za przyk�adem Chowa�skiego<a l:href="#fn601" type="note">[601]</a>, wyznaczy� cen� na jego g�ow�, a gdy to nie pomog�o, zamy�li� skorzysta� z jego ku sobie nienawi�ci i w�a�nie przez ni� w potrzask go wprowadzi�.</p><p>� Wstyd nam ju� pora�<a l:href="#fn602" type="note">[602]</a> si� tak d�ugo z tym rozb�jnikiem � rzek� do Duglasa i Radziejowskiego � kr�ci si� on ko�o nas jak wilk ko�o owczarni i spomi�dzy palc�w wymyka. P�jd� mu tedy z niewielkim oddzia�em na przyn�t�, a gdy na mnie uderzy, p�ty go na sobie zatrzymam, dop�ki wasze dostojno�cie nie nadci�gniecie; w�wczas nie wypu�cim raka z kobieli<a l:href="#fn603" type="note">[603]</a>.</p><p>Duglas, kt�remu gonitwa dawno si� ju� uprzykrzy�a, ma�y tylko stawia� op�r, twierdz�c, �e nie mo�e i nie powinien �ycia tak wielkiego dostojnika i krewnego kr�l�w dla schwytania jednego grasanta azardowa�<a l:href="#fn604" type="note">[604]</a>. Lecz gdy ksi��� nalega�, zgodzi� si�.</p><p>U�o�ono, �e ksi��� p�jdzie z oddzia�em pi�ciuset je�d�c�w, ale ka�demu rajtarowi<a l:href="#fn605" type="note">[605]</a> wsadzi za plecy piechura z muszkietem. Fortel ten mia� pos�u�y� do wprowadzenia w b��d Babinicza.</p><p>� Nie wytrzyma on, gdy us�yszy o pi�ciuset tylko rajtarach, i uderzy niezawodnie � m�wi� ksi��� � tymczasem, gdy mu piechota w oczy plunie, rozprosz� si� jego Tatarzy jak piasek� i sam polegnie lub �ywcem go dostaniem�</p><p>Plan �w przeprowadzono szybko i z wielk� dok�adno�ci�. Naprz�d puszczano przez dwa dni wie�ci, i� podjazd z pi�ciuset koni ma by� pod Bogus�awem wys�any. Jenera�owie liczyli na pewno, �e miejscowa ludno�� uwiadomi o tym Babinicza. Jako� tak si� sta�o.</p><p>Ksi��� ruszy� g��bok� i ciemn� noc� ku W�sowu i Jelonce, przeszed� w Czerewinie rzek� i zostawiwszy jazd� w go�ym polu, zasadzi� piechot� w pobliskich zagajnikach, aby niespodzianie wychyli� si� mog�a. Tymczasem Duglas mia� si� posuwa� brzegiem Narwi udaj�c, �e idzie ku Ostro��ce. Radziejowski za� zachodzi� mia� z l�ejszymi chor�gwiami jazdy od Ksi�opola.</p><p>Wszyscy trzej wodzowie nie wiedzieli dobrze, gdzie w tej chwili jest Babinicz, bo od ch�op�w niepodobna si� by�o dowiedzie�, rajtarowie za� nie umieli chwyta� Tatar�w. Przypuszcza� jednak Duglas, �e g��wna si�a Babiniczowa stoi w �niadowie, i chcia� j� otoczy� tak, aby je�li Babinicz ruszy na ksi�cia Bogus�awa, zaj�� mu od granicy litewskiej i przeci�� odwr�t.</p><p>Wszystko zda�o si� sprzyja� szwedzkim zamiarom. Kmicic istotnie by� w �niadowie i zaledwie dosz�a go wiadomo�� o Bogus�awowym podje�dzie, zapad� natychmiast w lasy, aby niespodzianie wynurzy� si� z nich pod Czerewinem.</p><p>Duglas, zawr�ciwszy od Narwi, trafi� po kilku dniach na �lady tatarskiego pochodu i szed� tym samym szlakiem, zatem ju� z ty�u za Babiniczem. Upa� mordowa� straszliwie konie i ludzi poprzybieranych w �elazne blachy, lecz jenera� szed� naprz�d, nie zwa�aj�c na te przeszkody, pewien ju� zupe�nie, �e zajdzie Babiniczowa watah� niespodzianie i w chwili bitwy.</p><p>Na koniec po dw�ch dniach pochodu dotar� tak blisko Czerewina, �e dymy cha�up wida� by�o. W�wczas stan�� i poobsadzawszy wszystkie przej�cia, najmniejsze �cie�ki, czeka�.</p><p>Niekt�rzy oficerowie chcieli i�� na ochotnika i zaraz uderza�, lecz on wstrzyma� ich m�wi�c:</p><p>� Babinicz, po uderzeniu na ksi�cia, gdy pozna, �e nie z sam� jazd�, ale i z piechot� ma do czynienia, cofa� si� musi� a mo�e wraca� tylko dawnym szlakiem, w�wczas za� wpadnie nam jakby w otwarte ramiona.</p><p>Jako� pozostawa�o tylko nadstawia� ucha, rych�oli odezw� si� wycia tatarskie i pierwsze strza�y muszkiet�w.</p><p>Tymczasem up�yn�� jeden dzie� i w lasach czerewi�skich cicho by�o, jak gdyby nigdy nie posta�a w nich noga �o�nierska.</p><p>Duglas pocz�� si� niecierpliwi� i pod noc wys�a� male�ki podjazd ku polem, przykazawszy mu najwi�ksz� ostro�no��.</p><p>Podjazd wr�ci� g��bok� noc�, nic nie widziawszy i niczego nie sprawdziwszy. �witaniem ruszy� sam Duglas z ca�� si�� naprz�d.</p><p>Po kilku godzinach drogi dotar� do miejsca, na kt�rym pe�no by�o �lad�w �o�nierskiego postoju. Znaleziono resztki suchar�w, pot�uczone szk�o, kawa�ki ubioru i pas z �adunkami, jakich u�ywali piechurowie szwedzcy; niew�tpliwie wi�c sta�a w tym miejscu Bogus�awowa piechota, lecz nigdzie nie by�o jej wida�. Dalej, na mokrej ��ce, przednia stra� Duglasowa spostrzeg�a mn�stwo wycisk�w ci�kich rajtarskich koni, na brzegu za� �lady tatarskich bachmat�w<a l:href="#fn606" type="note">[606]</a>; jeszcze dalej le�a�o pad�o jednego konia, z kt�rego wilcy �wie�o wyci�gn�li wn�trzno�ci. O staj�<a l:href="#fn607" type="note">[607]</a> stamt�d znaleziono strza�� tatarsk� bez grotu, ale z ca�kowit� brzechw�<a l:href="#fn608" type="note">[608]</a> i be�tem<a l:href="#fn609" type="note">[609]</a>. Widocznie Bogus�aw cofa� si�, a Babinicz szed� za nim.</p><p>Duglas zrozumia�, �e musia�o zaj�� co� niezwyk�ego.</p><p>Lecz co? Na to nie by�o odpowiedzi. Duglas zamy�li� si�. Nagle zadum� przerwa� mu oficer z przedniej stra�y.</p><p>� Wasza dostojno��! � rzek�. � Przez zaro�la wida� o staj� kilku ludzi w kupie. Nie ruszaj� si�, jakby wartownicy. Wstrzyma�em stra�, by waszej dostojno�ci o tym donie��.</p><p>� Jezdni czy piesi? � spyta� Duglas.</p><p>� Piesi, jest ich czterech czy pi�ciu w kupie, dobrze policzy� nie mo�na, bo ga��zie zas�aniaj�. Ale migaj� si� ��to, jakby nasi muszkietnicy.</p><p>Duglas �cisn�� kolanami konia, szybko pop�dzi� do pierwszej stra�y i ruszy� z ni� naprz�d. Przez rzedn�ce zaro�la w dalszym g��bokim lesie wida� by�o grup� �o�nierzy zupe�nie nieruchom�, stoj�c� pod drzewem.</p><p>� Nasi, nasi! � rzek� Duglas. � Ksi��� musi by� w pobli�u.</p><p>� Dziw! � ozwa� si� po chwili oficer � stoj� na warcie i �aden si� nie ozwie, cho� ha�a�liwie idziemy.</p><p>Wtem zaro�la sko�czy�y si� i ods�oni� si� las niepodszyty. W�wczas nadje�d�aj�cy ujrzeli czterech ludzi stoj�cych w kupie, tu� jeden obok drugiego, jakby patrzyli czego� w ziemi�. Od g�owy podnosi�o si� ka�demu czarne pasmo prosto ku g�rze.</p><p>� Wasza dostojno��! � rzek� nagle oficer � ci ludzie wisz�!</p><p>� Tak jest! � odpowiedzia� Duglas.</p><p>I przy�pieszywszy kroku, stan�li za chwil� tu� ko�o trup�w. Czterech piechur�w wisia�o na p�tlach razem, jak kupa drozd�w, z nogami ledwie na cal wyniesionymi nad ziemi�, bo na niskiej ga��zi.</p><p>Duglas popatrzy� na nich do�� oboj�tnie, po czym rzek� jakby do samego siebie:</p><p>� To wiemy, �e i ksi���, i Babinicz t�dy przechodzili.</p><p>I zamy�li� si� znowu, bo sam dobrze nie wiedzia�, czyli ma i�� dalej tym le�nym szlakiem, czy si� przebra� na wielki go�ciniec ostro��cki.</p><p>Tymczasem w p� godziny p�niej odkryto zn�w dwa trupy. Widocznie byli to maruderowie lub chorzy, kt�rych babiniczowscy Tatarzy schwytali, post�puj�c za ksi�ciem.</p><p>Lecz czemu ksi��� si� cofa�?</p><p>Duglas zna� go zbyt dobrze, to jest zar�wno jego odwag�, jak do�wiadczenie wojenne, a�eby chocia� na chwil� przypu�ci�, �e ksi��� nie mia� dostatecznych przyczyn. Musia�o tam co� zaj�� koniecznie.</p><p>Na drugi dzie� dopiero sprawa si� wyja�ni�a. Mianowicie przyjecha� z podjazdem w trzydzie�ci koni pan Bies Kornia od ksi�cia Bogus�awa z doniesieniem, i� kr�l Jan Kazimierz wyprawi� za Bug przeciw Duglasowi pana hetmana polnego Gosiewskiego w sze�� tysi�cy litewskich i tatarskich koni.</p><p>� Dowiedzieli�my si� o tym � m�wi� pan Bies � zanim Babinicz nadci�gn��, bo szed� bardzo ostro�nie i cz�sto przypada�, zatem marudnie. Pan Gosiewski jest w czterech lub pi�ciu milach. Ksi���, powzi�wszy wiadomo��, cofa� si� spiesznie musia�, aby si� z panem Radziejowskim po��czy�, kt�ry �atwo m�g� by� zniesion. Ale szybko id�c, po��czyli�my si� szcz�liwie. Zaraz te� ksi��� podjazdy ordynowa� po kilkana�cie koni we wszystkie strony z doniesieniem do waszej dostojno�ci. Si�a<a l:href="#fn610" type="note">[610]</a> ich wpadnie w tatarskie albo ch�opskie r�ce, ale w takiej wojnie nie mo�e inaczej by�.</p><p>� Gdzie s� ksi��� i pan Radziejowski?</p><p>� W dw�ch milach st�d, u brzegu.</p><p>� Ksi��� ca��li si�� wyprowadzi�?</p><p>� Piechot� zostawi� musia�, kt�ra si� przebiera co najg�stszymi lasami, by si� od Tatar�w uchroni�.</p><p>� Taka jazda, jak tatarska, by i najwi�kszymi g�szczami i�� umie. Nie spodziewam si� ju� ujrze� tej piechoty. Ale niczyjej w tym winy nie ma i ksi��� post�pi� jako w�dz do�wiadczony.</p><p>� Ksi��� rzuci� jeden znaczniejszy podjazd ku Ostro��ce, aby pana podskarbiego litewskiego w b��d wprowadzi�. Rusz� oni tam nie mieszkaj�c, w tej my�li, �e ca�e nasze wojsko na Ostro��k� posz�o.</p><p>� To dobrze! � rzek� ucieszony Duglas. � Damy panu podskarbiemu rady.</p><p>I nie trac�c chwili, nakaza� poch�d, aby si� z ksi�ciem Bogus�awem i Radziejowskim po��czy�. Nast�pi�o to tego samego dnia ku wielkiej uciesze, zw�aszcza pana Radziejowskiego, kt�ry niewoli gorzej od samej �mierci si� obawia�, wiedzia� bowiem, �e jako zdrajca i sprawca wszystkich nieszcz�� Rzeczypospolitej srodze odpowiada� by musia�.</p><p>Teraz wszelako, po po��czeniu si� z Duglasem, armia szwedzka wynosi�a przesz�o cztery tysi�ce ludzi, zatem mog�a stawi� skuteczny op�r si�om pana hetmana polnego. Mia� on wprawdzie sze�� tysi�cy jazdy, lecz Tatarzy pr�cz Babiniczowych, bardzo wy�wiczonych, u�yci by� we wst�pnym boju nie mogli, a i sam pan Gosiewski, lubo<a l:href="#fn611" type="note">[611]</a> wojownik bieg�y i uczony, nie umia� �ladem Czarnieckiego natchn�� ludzi takim zapa�em, przeciw kt�remu nic osta� si� nie zdo�a�o.</p><p>Duglas jednak w g�ow� zachodzi�, w jakim celu Jan Kazimierz m�g� wys�a� hetmana polnego za Bug. Kr�l szwedzki wraz z elektorem szed� na Warszaw�, walna bitwa musia�a wi�c tam pr�dzej, p�niej nast�pi�. A lubo<a l:href="#fn612" type="note">[612]</a> Kazimierz sta� ju� na czele pot�gi liczebnie od Szwed�w i Brandenburczyk�w wi�kszej, jednak�e sze�� tysi�cy bitnego ludu stanowi�o zbyt wielki zasi�ek. aby si� kr�l polski mia� go dobrowolnie pozbawia�.</p><p>Prawda, �e i pan Gosiewski wyrwa� Babinicza z toni, ale przecie na ratunek Babinicza nie potrzebowa� kr�l ca�ej dywizji wysy�a�. By� zatem w tej wyprawie jaki� cel ukryty, kt�rego jenera� szwedzki, mimo ca�ej przenikliwo�ci, odgadn�� nie umia�.</p><p>W li�cie kr�la szwedzkiego, nades�anym w tydzie� p�niej, zna� by�o wielki niepok�j i jakoby przera�enie z powodu tej ekspedycji, ale kilka s��w wyja�nia�o jej przyczyny. Wedle zdania Karola Gustawa pan hetman nie po to by� pos�any, by na Duglasow� armi� uderza�, ni by i�� na Litw�, tamtejsze powstanie wspomaga�, bo tam i tak Szwedzi ju� nastarczy� nie mogli, ale po to, �eby Prusom Ksi���cym, mianowicie wschodniej ich cz�ci, ca�kowicie wojsk pozbawionej, zagrozi�.</p><p>�Obliczono na to � pisa� kr�l � by elektora w wierno�ci dla malborskiego traktatu i dla nas zachwia�, co �atwo mo�e si� sta�, gdy� on z Chrystusem przeciw diab�u i z diab�em przeciw Chrystusowi jednocze�nie wej�� w sojusz gotowy, aby od obudwu skorzysta�.�</p><p>List ko�czy� si� poleceniem, aby Duglas stara� si� wszelkimi si�ami pana hetmana do Prus nie dopu�ci�, kt�ry je�li w ci�gu kilku tygodni wkroczy� tam nie zdo�a, niechybnie pod Warszaw� wraca� musi.</p><p>Duglas uzna�, �e zadanie, jakie na� w�o�ono, wcale si� jego nie przechodzi. Jeszcze niedawno stawia� on z pewnym powodzeniem czo�a samemu Czarnieckiemu, dlatego Gosiewski nie by� mu straszny. Nie spodziewa� si� wprawdzie znie�� jego dywizji, ale by� pewien, �e potrafi j� osadzi� i wszelkie jej ruchy zahamowa�.</p><p>Jako� od tej chwili pocz�y si� bardzo sztuczne podchody obu armii, kt�re unikaj�c wzajemnie walnej bitwy, stara�y si� obej�� jedna drug�. Obaj wodzowie godnie wsp�zawodniczyli ze sob�, jednak�e do�wiadczony Duglas o tyle by� g�r�, �e wy�ej jak do Ostro��ki pana hetmana polnego nie pu�ci�.</p><p>Za� ocalony od Bogus�awowego podej�cia pan Babinicz wcale si� tak�e z po��czeniem z litewsk� dywizj� nie spieszy�, albowiem z wielk� gorliwo�ci� zaj�� si� ow� piechot�, kt�r� Bogus�aw w spiesznym swym pochodzie ku Radziejowskiemu musia� po drodze zostawi�. Tatarzy jego, prowadzeni przez miejscowych le�nik�w, szli za ni� dzie� i noc, �uszcz�c co chwila nieostro�nych lub tych, kt�rzy pozostawali w tyle. Brak �ywno�ci zmusi� na koniec Szwed�w do podzielenia si� na ma�e oddzia�y, kt�re �atwiej o spy��<a l:href="#fn613" type="note">[613]</a> stara� si� mog�y, ale tego tylko czeka� pan Babinicz.</p><p>Podzieliwszy sw� watah� na trzy komendy, pod dow�dztwem w�asnym, Akbah-U�ana i Soroki, w kilka dni wygni�t� wi�ksz� cz�� owych piechur�w. By�a to jakby nieustaj�ca ob�awa na ludzi po g�szczach le�nych, �ozach i trzcinach, pe�na ha�asu, wrzask�w, nawo�ywa�, strza��w i �mierci.</p><p>Szeroko rozs�awi�a ona imi� Babinicza mi�dzy Mazurami. Watahy zebra�y si� i po��czy�y z panem Gosiewskim dopiero pod sam� Ostro��k�, kiedy pan hetman polny, kt�rego wyprawa by�a tylko demonstracj�, odebra� ju� rozkaz kr�lewski ci�gnienia z powrotem pod Warszaw�. Kr�tko tylko m�g� pan Babinicz cieszy� si� znajomymi, mianowicie panem Zag�ob� i Wo�odyjowskim, kt�rzy na czele lauda�skiej chor�gwi towarzyszyli hetmanowi. Witali si� jednak bardzo serdecznie, bo ju� by�a wielka przyja�� i za�y�o�� pomi�dzy nimi. Obu m�odym pu�kownikom markotno by�o wielce, �e nie mogli tym razem nic wsk�ra� przeciw Bogus�awowi, ale pan Zag�oba pociesza� ich, dolewaj�c im g�sto do szklenic i tak m�wi�c:</p><p>� Nic to! Ju� moja g�owa od maja pracuje nad fortelami, a nigdy jeszcze na darmo jej nie �ama�em. Mam kilka gotowych, bardzo przednich, jeno do aplikowania ju� czasu nie ma, chyba pod Warszaw�, dok�d wszyscy ruszymy.</p><p>� Ja musz� do Prus! � odpar� Babinicz � i pod Warszaw� nie b�d�.</p><p>� Zali<a l:href="#fn614" type="note">[614]</a> si� do Prus dosta� zdo�asz? � spyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Jak B�g na niebie, tak si� przemkn�, i to �wi�cie wam przyrzekam, �e bigosu narobi� niepo�ledniego, bo ju�ci powiem moim Tatarom: �Hulaj dusza!� Radzi by oni i tu no�ami po gard�ach ludziom przeci�ga�, alem im zapowiedzia�, �e za ka�dy gwa�t powr�z! Za to w Prusiech<a l:href="#fn615" type="note">[615]</a> i w�asnej ochocie pofolguj�. Za� bym nie mia� si� przemkn��! Wy�cie nie mogli, ale to inna rzecz, bo �atwiej wi�kszej sile drog� zagrodzi� ni�li takiej wata�e, jako jest moja, z kt�r� ukry� si� �atwo. Nieraz ja ju� w trzcinach siedzia�, a Duglasowi przechodzili tu�, tu�, ani o tym wiedz�c. Duglas te� p�jdzie pewnie za wami i mnie tu pole wolne ods�oni.</p><p>� Ale� go te�, s�ysz�, zmacha�! � rzek� z zadowoleniem Wo�odyjowski.</p><p>� Ha, szelma! � doda� pan Zag�oba. � Co dzie� musia� koszul� bra�, tak si� poci�. Ju�e� wa�pan i Chowa�skiego<a l:href="#fn616" type="note">[616]</a> sprawniej nie podchodzi�, i to ci musz� przyzna�, �e sam bym lepiej nie potrafi�, gdybym si� na wa�panowym miejscu znajdowa�, chocia� jeszcze pan Koniecpolski<a l:href="#fn617" type="note">[617]</a> powiada�, �e do podjazdowej wojny nie masz nad Zag�ob�.</p><p>� Widzi mi si� � rzek� do Kmicica Wo�odyjowski � i� je�li Duglas wr�ci, to Radziwi��a tu zostawi, by na ci� nast�powa�.</p><p>� Daj to B�g! T� sam� mam nadziej� � odpar� �ywo Kmicic. � Jakbym ja zacz�� jego szuka�, a on mnie tak�e, to by�my si� przecie znale�li. Trzeci raz ju� przeze mnie nie przejedzie, a je�li przejedzie, to si� chyba wi�cej nie podnios�. Twoje arkana<a l:href="#fn618" type="note">[618]</a> pami�tam dobrze i wszystkie sztychy �ubnia�skie<a l:href="#fn619" type="note">[619]</a> mam jako pacierz w pami�ci. Co dzie� ich te� z Sorok� pr�buj�, a�eby sobie r�k� wk�ada�.</p><p>� Co tam fortele! � zawo�a� Wo�odyjowski � szabla grunt!</p><p>Dotkn�a nieco ta maksyma pana Zag�ob�, kt�ry te� zaraz odrzek�:</p><p>� Ka�dy wiatrak my�li, �e grunt skrzyd�ami macha�, a wiesz, Micha�ku, czemu? Bo ma plewy pod dachem, <emphasis>alias</emphasis><a l:href="#fn620" type="note">[620]</a> w g�owie. Sztuka wojenna tak�e na fortelach polega, inaczej Roch m�g�by by� hetmanem wielkim, a ty polnym.</p><p>� A co pan Kowalski porabia? � spyta� Kmicic.</p><p>� Pan Kowalski? Ju� �elazny he�m na g�owie nosi i s�usznie, bo kapusta z sagana najlepsza. Ob�owi� si� okrutnie w Warszawie, zdoby� si� na poczet<a l:href="#fn621" type="note">[621]</a> zacny i poszed� do husarz�w, do kniazia Po�ubi�skiego, a wszystko dlatego, �eby m�c kopi� si� do Carolusa z�o�y�. Przychodzi do nas co dzie� pod namiot i �lipiami �ypie, czyli szyja od g�siora ze s�omy nie wygl�da. Nie mog� tego ch�opca od pija�stwa odzwyczai�. Na nic dobry przyk�ad! Alem mu prorokowa�, �e mu na z�e wyjdzie to chor�gwi lauda�skiej opuszczenie. Szelma! niewdzi�cznik! za tyle dobrodziejstw, kt�rem mu wy�wiadczy�, opu�ci� mnie, taki syn, dla kopii!</p><p>� Wa�pan �e� jego chowa�?</p><p>� M�j mosanie! nie czy�e mnie nied�wiednikiem. Panu Sapie�e, kt�ren<a l:href="#fn622" type="note">[622]</a> mnie o to pyta�, powiedzia�em, �e jednego z Rochem mieli <emphasis>praeceptora</emphasis><a l:href="#fn623" type="note">[623]</a>, ale nie mnie, bo ja za m�odych lat by�em bednarzem i klepki umia�em dobrze wstawia�.</p><p>� Naprz�d, tego by� wa�pan panu Sapie�e nie �mia� powiedzie� � odpowiedzia� Wo�odyjowski � a po wt�re, niby mruczysz na Kowalskiego, a mi�ujesz go jako �renic� oka.</p><p>� Wol� go od ciebie, panie Michale, gdy� chrab�szcz�w nigdy znosi� nie mog�em ani kochliwych myd�k�w, kt�rzy na widok pierwszej lepszej niewiasty kozio�ki zaczynaj� zaraz przewraca� jako niemieckie muce.</p><p>� Albo jako te ma�py u Kazanowskich, z kt�rymi wa�pan wojowa�!</p><p>� �miejcie si�, �miejcie, b�dziecie drugi raz sami Warszaw� zdobywali!</p><p>� To� to niby wa�pan j� zdoby�?</p><p>� A kto Krakowsk� Bram� <emphasis>expugnavit</emphasis><a l:href="#fn624" type="note">[624]</a>? Kto niewol� dla jenera��w obmy�li�? Siedz� teraz na chlebie i wodzie w Zamo�ciu, a co Wittenberg<a l:href="#fn625" type="note">[625]</a> spojrzy na Wrangla, to powiada: �Zag�oba nas tu wsadzi�!� � i oba w p�acz. �eby pan Sapieha nie by� chory i �eby tu by� obecny, powiedzia�by wam, kto szwedzkiego kleszcza z warszawskiej sk�ry najpierwszy wyci�gn��.</p><p>� Dla Boga! � rzek� Kmicic � uczy�cie�e to dla mnie i przy�lijcie mi wiadomo�� o onej bitwie, na kt�r� si� pod Warszaw� zbiera. Dnie i noce b�d� na palcach liczy� i spokoju nie zaznam, p�ki si� czego pewnego nie dowiem.</p><p>Zag�oba przy�o�y� palec do czo�a.</p><p>� Pos�uchajcie mojej polityki � rzek� � bo co powiem, to si� tak pewno spe�ni� jako i to jest pewne, �e ta szklenica stoi przede mn�� Czy nie stoi? co?</p><p>� Stoi, stoi! M�w wa��!</p><p>� T� bitw� waln� albo przegramy, albo wygramy�</p><p>� To ka�dy wie! � wtr�ci� Wo�odyjowski.</p><p>� Milcza�by�, panie Michale, i uczy� si�. Suponuj�c<a l:href="#fn626" type="note">[626]</a>, �e t� bitw� przegramy, wiesz, co dalej b�dzie?� Widzisz! nie wiesz, bo ju� swymi szyde�kami pod nosem, jak zaj�c, ruszasz� Ot� ja m�wi� wam, �e nic nie b�dzie�</p><p>Kmicic, kt�ry by� bardzo �ywy, zerwa� si�, stukn�� szklank� o st� i zawo�a�:</p><p>� Marudzisz wa��!</p><p>� M�wi�, �e nic nie b�dzie! � odpar� Zag�oba. � M�odzi�cie, to tego nie rozumiecie, �e jako teraz rzeczy stoj�, nasz kr�l, nasza mi�a ojczyzna, nasze wojska mog� pi��dziesi�t bitew jedna po drugiej przegra� i po staremu wojna p�jdzie dalej, szlachta b�dzie si� zbiera�a, z ni� i wszystkie podlejsze stany� I nie uda si� raz, to uda si� drugi, dop�ki moc nieprzyjacielska nie stopnieje. Ale jak Szwedzi jedn� batali� wi�ksz� przegraj�, to ich diabli bez ratunku wezm�, a elektora z nimi w dodatku.</p><p>Tu o�ywi� si� Zag�oba, wychyli� szklank�, paln�� ni� o st� i m�wi� dalej:</p><p>� S�uchajcie, bo tego z lada g�by nie us�yszycie, bo nie ka�dy umie patrzy� generalnie. Niejeden my�li: co tu nas jeszcze czeka? ile bitew, ile kl�sk, o kt�re, wojuj�c z Carolusem, nietrudno� ile �ez? ile krwi wylanej? ile ci�kich paroksyzm�w?� I niejeden w�tpi, i niejeden przeciw mi�osierdziu bo�emu i Matce Naj�wi�tszej blu�ni� A ja wam powiadam tak: Wiecie, co nieprzyjaci� onych wandalskich czeka? � zguba; wiecie, co nas czeka? � zwyci�stwo! Pobij� nas jeszcze sto razy� dobrze� ale my pobijemy sto pierwszy, i b�dzie koniec.</p><p>Rzek�szy to, pan Zag�oba przymkn�� na chwil� oczy, lecz zaraz je otworzy�, spojrza� b�yszcz�cymi �renicami przed siebie i nagle zakrzykn�� ca�� si�� piersi:</p><p>� Zwyci�stwo! zwyci�stwo!</p><p>Kmicic a� zaczerwieni� si� z rado�ci.</p><p>� Dalib�g, ma racj�! dalib�g, s�usznie m�wi! Nie mo�e inaczej by�! Musi taki przyj�� koniec!</p><p>� Ju� to trzeba wa�ci przyzna�, �e ci tu nie brakuje � rzek� Wo�odyjowski, paln�wszy si� w g�ow�. � Rzeczpospolit� mo�na zaj��, ale dosiedzie� w niej nie l�a<a l:href="#fn627" type="note">[627]</a>� i tak w ko�cu trzeba si� b�dzie wynie��.</p><p>� Ha! co? nie brakuje! � rzek� uradowany z pochwa�y Zag�oba. � Kiedy tak, to wam jeszcze b�d� prorokowa�. B�g przy sprawiedliwych! Wa�pan (tu zwr�ci� si� do Kmicica) zdrajc� Radziwi��a pokonasz, do Taurog�w p�jdziesz, dziewczyn� odbierzesz, za �on� j� pojmiesz, potomstwo wychowasz� Niech pypcia na j�zyku dostan�, je�eli tak nie b�dzie, jakom rzek�� Dla Boga! tylko nie udu�!</p><p>S�usznie zastrzeg� si� pan Zag�oba, bo pan Kmicic porwa� go w swoje ramiona, podni�s� w g�r� i tak �ciska� pocz��, �e a� oczy staremu wysz�y na wierzch, ledwie za� stan�� na w�asnych nogach, ledwie odsapn��, ju� pan Wo�odyjowski rozochocony wielce chwyci� go za r�k�.</p><p>� Moja kolej! M�w wa�pan, co mnie czeka?</p><p>� Bo�e ci b�ogos�aw, panie Michale!� Wywiedzie ci twoja misterna dzierlatka ca�e stadko� nie b�j si�. Uf!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>! � krzykn�� Wo�odyjowski.</p><p>� Ale pierwej ze Szwedami koniec uczynim! � doda� Zag�oba.</p><p>� Uczynim! uczynim! � zawo�ali, trzaskaj�c szablami m�odzi pu�kownicy.</p><p>� <emphasis>Vivat!</emphasis> zwyci�stwo!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIV</p></title><p>W tydzie� p�niej przedosta� si� pan Kmicic w granice Prus elektorskich pod Rajgrodem. Przysz�o mu to do�� �atwo, gdy� przed samym odej�ciem pana hetmana polnego zapad� w lasy tak skrycie, i� Duglas<a l:href="#fn628" type="note">[628]</a> by� pewien, �e i jego wataha poci�gn�a razem z ca�� dywizj� tatarsko-litewsk� pod Warszaw�, i ma�e tylko za�ogi po zameczkach do obrony tych stron zostawi�.</p><p>Duglas odszed� tak�e w �lad za Gosiewskim, z nim i Radziejowski, i Radziwi��.</p><p>Kmicic dowiedzia� si� o tym jeszcze przed przej�ciem granicy i zgryz� si� srodze, �e nie b�dzie si� m�g� oko w oko ze swym �miertelnym wrogiem spotka� i �e kara mo�e Bogus�awa doj�� z innych r�k, mianowicie z r�k pana Wo�odyjowskiego, kt�ry tak�e przeciw niemu �lubowa�.</p><p>Za czym, nie mog�c wywrze� zemsty za krzywdy Rzeczypospolitej i swoje na osobie zdrajcy, wywar� j� w straszliwy spos�b na posiad�o�ciach elektorskich.</p><p>Tej samej nocy jeszcze, w kt�rej Tatarzy min�li s�up graniczny, niebo zaczerwieni�o si� �unami, rozleg�y si� wrzaski i p�acz ludzi deptanych stop� wojny. Kto polsk� mow� o lito�� umia� prosi�, ten z rozkazu wodza by� oszcz�dzany, ale natomiast niemieckie osady, kolonie, wsie i miasteczka zmienia�y si� w rzek� ognia, a przera�ony mieszkaniec szed� pod n�.</p><p>I nie tak pr�dko oliwa rozlewa si� po morzu, gdy j� �eglarze dla uspokojenia fal wylej�, jak rozla� si� �w czambu�<a l:href="#fn629" type="note">[629]</a> Tatar�w i wolentarzy<a l:href="#fn630" type="note">[630]</a> po spokojnych i ubezpieczonych dot�d stronach. Zdawa�o si�, i� ka�dy Tatar umia� si� dwoi� i troi�, by� naraz w kilku miejscach, pali�, �cina�. Nie oszcz�dzano nawet �an�w zbo�owych, nawet drzew w sadach.</p><p>Tyle przecie� czasu trzyma� pan Kmicic na smyczy swych Tatar�w, �e wreszcie, gdy ich pu�ci� na kszta�t stada drapie�nych ptak�w, prawie zapami�tali si� w�r�d rzezi i zniszczenia. Jeden przesadza� si� nad drugiego, a �e jasyru bra� nie mogli, wi�c p�awili si� od rana do wieczora we krwi ludzkiej.</p><p>Sam pan Kmicic, maj�c w sercu niema�o dziko�ci, da� jej folg� zupe�n� i cho� w�asnych r�k we krwi bezbronnych nie wala�, przecie patrzy� z zadowoleniem na p�yn�c�. Na duszy zasi� by� spokojny i sumienie nic mu nie wyrzuca�o, bo by�a to krew niepolska i w dodatku heretycka, wi�c nawet s�dzi�, �e mi�� rzecz Bogu, a zw�aszcza �wi�tym Pa�skim czyni.</p><p>Przecie elektor, lennik, zatem s�uga Rzeczypospolitej z dobrodziejstw jej �yj�cy, pierwszy podni�s� �wi�tokradzk� r�k� na sw� kr�low� i pani�, wi�c nale�a�a mu si� kara, wi�c pan Kmicic by� tylko narz�dziem gniewu bo�ego.</p><p>Dlatego co wieczora spokojnie odmawia� r�aniec przy blasku p�on�cych osad niemieckich, a gdy krzyki mordowanych zmyli�y mu rachunek, tedy zaczyna� od pocz�tku, aby duszy grzechem niedbalstwa w s�u�bie bo�ej nie obci��y�.</p><p>Nie same jednak okrutne uczucia w sercu hodowa�, bo opr�cz pobo�no�ci o�ywia�y je r�ne wzruszenia zwi�zane pami�ci� z dawnymi laty. Cz�sto wi�c przychodzi�y mu na my�l owe czasy, w kt�rych Chowa�skiego z tak wielk� s�aw� podchodzi�, i dawni kompanionowie stawali mu jakby �ywi przed oczyma: Kokosi�ski, olbrzymi Kulwiec-Hippocentaurus, raby<a l:href="#fn631" type="note">[631]</a> Ranicki z senatorsk� krwi� w �y�ach, Uhlik, na czekaniku<a l:href="#fn632" type="note">[632]</a> grywaj�cy, Reku�, na kt�rym krew ludzka nie ci�y�a, i Zend, ptactwo i wszelkiego zwierza bieg�e na�laduj�cy.</p><p>� Wszyscy oni, pr�cz mo�e jednego Rekucia, w piekle skwiercz�, a ot! u�yliby teraz, ot by si� we krwi ubabrali, grzechu na dusz� nie �ci�gaj�c i z po�ytkiem dla Rzeczypospolitej!�</p><p>Tu wzdycha� pan Andrzej na my�l, jak zgubn� rzecz� jest swawola, skoro w zaraniu m�odo�ci drog� do pi�knych uczynk�w na wieki wiek�w zamyka.</p><p>Lecz najwi�cej wzdycha� do Ole�ki. Im bardziej zapuszcza� si� w granice pruskie, tym sro�ej pali�y go rany serca, jakby owe po�ary, kt�re roznieca� i dawn� mi�o�� zarazem podsyca�y. Co dzie� te� prawie m�wi� w swym sercu do dziewczyny:</p><p>�Go��bku najmilszy, mo�e� tam ju� o mnie zapomnia�, a je�eli wspomnisz, to jeno niech�� ci serce zaleje, ja za�, daleki czy bliski, w nocy i we dnie, w pracy dla ojczyzny i trudzie, o tobie ci�gle my�l� i dusza leci ku tobie przez bory i wody, jak zm�czony ptak, aby za� u n�g twoich si� po�o�y�. Rzeczypospolitej i tobie jednej odda�bym wszystk� krew moj�, ale gorze mi, je�li w sercu na wieki banitem<a l:href="#fn633" type="note">[633]</a> mnie og�osisz!�</p><p>Tak rozmy�laj�c, szed� coraz wy�ej ku p�nocy pasem granicznym, pali� i �cina�, nikogo nie �ywi�<a l:href="#fn634" type="note">[634]</a>. T�sknota d�awi�a go okrutna. Chcia�by jutro by� w Taurogach, a tymczasem droga by�a jeszcze tak daleka i tak trudna, bo wreszcie pocz�to bi� we wszystkie dzwony w ca�ej prowincji pruskiej.</p><p>Kto �yw, chwyta� za bro�, by da� op�r strasznym niszczycielom; sprowadzano prezydia<a l:href="#fn635" type="note">[635]</a> nawet z bardzo odleg�ych miast, formowano pu�ki nawet z pacho�k�w miejskich, i wkr�tce wsz�dy mog�o stan�� ze dwudziestu ch�opa przeciw jednemu Tatarowi.</p><p>Kmicic rzuca� si� na owe komendy jak piorun, gromi�, rozprasza�, wiesza�, wywija� si�, kry� i zn�w wyp�ywa� na fali ognia, ale jednak nie m�g� ju� i�� tak szybko jako wprz�dy. Nieraz trzeba by�o tatarskim sposobem zapada� i tai� si� ca�ymi tygodniami w g�szczu lub trzcinach nad brzegami jezior. Ludno�� wysypywa�a si� coraz g�ciej, jakby na wilka, a on k�sa� te� jak wilk, co jednym uderzeniem k��w �mier� zadaje, i nie tylko si� broni�, ale zaczepnej wojny nie zaniecha�.</p><p>Mi�uj�c prac� rzeteln�, czasem, mimo po�cigu, tak d�ugo nie rusza� si� z jakiej� okolicy, p�ki jej mieczem i ogniem na kilka mil nie zniszczy�. Nazwisko jego dosta�o si�, nie wiadomo jakim sposobem, do ust ludzkich i grzmia�o, okryte zgroz� i przera�eniem, a� do brzeg�w Ba�tyku.</p><p>M�g� wprawdzie pan Babinicz wej�� na powr�t w granice Rzeczypospolitej i mimo komend szwedzkich spieszniej ruszy� do Taurog�w, ale nie chcia� tego uczyni�, bo pragn�� nie sobie tylko, lecz Rzeczypospolitej s�u�y�.</p><p>Tymczasem przysz�y wie�ci, kt�re miejscowym mieszka�com doda�y ducha do obrony i zemsty, a srog� �a�o�ci� przej�y serce pana Babinicza. Gruchn�o o wielkiej bitwie pod Warszaw�, kt�r� kr�l polski mia� przegra�. �Karol Gustaw i elektor pobili wszystkie wojska Kazimierzowe� � powtarzano sobie w Prusach z rado�ci�. �Warszawa zn�w wzi�ta! Najwi�ksza to w ca�ej wojnie wiktoria i teraz b�dzie ju� koniec Rzeczypospolitej!�</p><p>Wszyscy ludzie, kt�rych zagarniali i k�adli na w�gle dla zezna� Tatarzy, powtarzali to samo; by�y i przesadne wie�ci, jako zwykle w czasach wojennych a niepewnych. Wedle tych wie�ci wojska by�y doszcz�tnie zniesione, hetmani polegli, a Jan Kazimierz dosta� si� do niewoli.</p><p>Wi�c wszystko si� sko�czy�o? Wi�c owa powstaj�ca i zwyci�ska Rzeczpospolita by�a tylko czczym mamid�em? Tyle pot�gi, tyle wojsk, tylu wielkich ludzi i znamienitych wojownik�w: hetmani, kr�l, pan Czarniecki ze swoj� niezwyci�on� dywizj�, pan marsza�ek koronny, inni panowie ze swymi pocztami, wszystko przepad�o, wszystko jak dym si� rozwia�o? I nie masz ju� innych obro�c�w tego nieszcz�snego kraju, pr�cz lu�nych partyj powsta�czych, kt�re zapewne na wie�� o kl�sce jak tuman si� rozwiej�?!</p><p>Pan Kmicic w�osy z czupryny dar� i r�ce �ama�, chwyta� wilgotn� ziemi� gar�ciami i do p�on�cej g�owy przyciska�.</p><p>� Polegn� i ja! � m�wi� sobie � ale wprz�d ziemia ta krwi� sp�ynie!</p><p>I pocz�� wojowa� jak desperat; nie ukrywa� si� ju� wi�cej, nie zapada� po lasach i trzcinach, �mierci szuka�, rzuca� si� jak szalony na si�y trzykro� wi�ksze i roznosi� je w puch na szablach i kopytach. W Tatarach jego zamar�y wszystkie resztki uczu� ludzkich i zmienili si� w stado dzikich zwierz�t. Drapie�ny, ale niezbyt przydatny do walki w otwartym polu lud, nie utraciwszy nic ze swej zdolno�ci do zasadzek i podst�p�w, przez ci�g�� wpraw�, przez ci�g�e walki wy�wiczy� si� tak, �e najpierwszej w �wiecie je�dzie m�g� pier� w pier� dotrzyma� pola i roznosi� czworoboki nawet szwedzkiej dalekarlijskiej gwardii. W zapasach ze zbrojn� chas� prusk� stu tych Tatar�w rozbija�o z �atwo�ci� dwie�cie i trzysta t�gich, zbrojnych w muszkiety i w��cznie pacho�k�w.</p><p>Kmicic oduczy� ich obci��ania si� �upem, brali tylko pieni�dze, a mianowicie z�oto, kt�re zaszywali w kulbaki<a l:href="#fn636" type="note">[636]</a>. Tote�, gdy kt�ry poleg�, pozostali bili si� z w�ciek�o�ci� o jego konia i siod�o. Bogac�c si� w ten spos�b, nie stracili nic ze swej nadludzkiej prawie lotno�ci. Poznawszy, �e pod �adnym w �wiecie wodzem nie mieliby �niw tak obfitych, przywi�zali si� do Babinicza jako psy go�cze do my�liwca i z prawdziwie mahometa�sk� uczciwo�ci� sk�adali po bitwach w r�ce Soroki i Kiemlicz�w lwi� cz�� �up�w �bagadyrowi<a l:href="#fn637" type="note">[637]</a>� przynale�n�.</p><p>� A��a! � mawia� Akbah-U�an � ma�o ich Bakczysaraj<a l:href="#fn638" type="note">[638]</a> zobaczy, ale ci, kt�rzy wr�c�, murzami<a l:href="#fn639" type="note">[639]</a> wszyscy zostan�.</p><p>Babinicz, kt�ry z dawna umia� si� z wojny �ywi�, zebra� bogactwa pot�ne; natomiast �mierci, kt�rej wi�cej od z�ota szuka�, nie znalaz�.</p><p>Up�yn�� zn�w miesi�c na harcach i trudach wiar� ludzk� przechodz�cych. Bachmatom<a l:href="#fn640" type="note">[640]</a>, lubo<a l:href="#fn641" type="note">[641]</a> j�czmieniem i prusk� pszenic� pasionym, trzeba by�o koniecznie da� cho� par� dni wypoczynku, zatem m�ody pu�kownik, chc�c tak�e wie�ci zasi�gn�� i szczerby w ludziach nowymi wolentarzami zast�pi�, cofn�� si� ko�o Dospady w granice Rzeczypospolitej.</p><p>Wie�ci wkr�tce przysz�y i to tak radosne, �e Kmicic ma�o rozumu nie straci�. Okazywa�o si� prawd�, �e r�wnie dzielny, jak niefortunny Jan Kazimierz przegra� wielk� trzydniow� bitw� pod Warszaw�, ale z jakiej�e przyczyny?</p><p>Oto pospolite ruszenie w ogromnej cz�ci rozesz�o si� przedtem do dom�w, a pozosta�a cz�� nie bi�a si� ju� z takim animuszem jak przy wzi�ciu Warszawy i trzeciego dnia bitwy wszcz�a pop�och. Natomiast przez dwa pierwsze dni wa�y�o si� zwyci�stwo na stron� polsk�. Wojska regularne ju� nie w dorywczej podjazdowej wojnie, ale w wielkiej bitwie z najbardziej wy�wiczonym w Europie �o�nierzem okaza�y tak� umiej�tno�� i wytrwa�o��, �e samych jenera��w szwedzkich i brandenburskich ogarn�o zdumienie.</p><p>Kr�l Jan Kazimierz nie�mierteln� s�aw� pozyska�. M�wiono, �e okaza� si� by� r�wnym Karolowi Gustawowi wodzem i �e gdyby wszystkie jego rozporz�dzenia spe�nione zosta�y, nieprzyjaciel straci�by waln� bitw� i wojna by�aby uko�czona.</p><p>Kmicic mia� ju� te� wiadomo�ci z ust naocznych �wiadk�w, natkn�� si� bowiem na szlacht�, kt�ra s�u��c w pospolitakach<a l:href="#fn642" type="note">[642]</a>, bra�a w bitwie udzia�. Jeden z nich opowiada� mu o �wietnym uderzeniu husarii, w czasie kt�rego sam Carolus, kt�ry mimo zakl�� jenera��w cofa� si� nie chcia�, omal nie zgin��. Wszyscy te� potwierdzali, �e nieprawda, jakoby wojska by�y zniesione lub �eby hetmani polegli. Owszem, ca�a pot�ga, pr�cz pospolitego ruszenia, pozosta�a nie naruszona i cofn�a si� w dobrym �adzie w d� kraju.</p><p>Na mo�cie warszawskim, kt�ry si� za�ama�, uroniono tylko armaty, ale �ducha przewieziono przez Wis��. Wojsko kl�o si� na wszystko, �e pod takim wodzem jak Jan Kazimierz pobije w nast�pnym spotkaniu Karola Gustawa, elektora i kogo b�dzie trzeba, bo ta bitwa to by�a tylko pr�ba, lubo niepomy�lna, ale dobrej otuchy na przysz�o�� pe�na.</p><p>Kmicic zachodzi� w g�ow�, sk�d pierwsze wie�ci mog�y by� tak straszne. Wyt�umaczono mu, �e Karol Gustaw umy�lnie porozsy�a� przesadzone nowiny, w rzeczy za� nie bardzo wiedzia�, co czyni�. Oficerowie szwedzcy, kt�rych pan Andrzej w tydzie� p�niej u�owi�, potwierdzili to zdanie.</p><p>Dowiedzia� si� te� od nich, �e zw�aszcza elektor �y� w wielkim przera�eniu i o w�asnej sk�rze coraz bardziej poczyna� my�le�, �e z wojsk jego si�a<a l:href="#fn643" type="note">[643]</a> pod Warszaw� leg�o, na pozosta�e rzuci�y si� choroby tak straszne, i� gorzej bitew je niszcz�. Tymczasem za� Wielkopolanie, pragn�c za Uj�cie i wszystkie krzywdy zap�aci�, najechali sam� marchi� brandenbursk�<a l:href="#fn644" type="note">[644]</a>, pal�c, �cinaj�c, wod� a ziemi� zostawuj�c<a l:href="#fn645" type="note">[645]</a>. Wedle oficer�w blisk� by�a godzina, w kt�rej elektor porzuci Szwed�w, a z mocniejszym si� po��czy.</p><p>�Trzeba mu tedy przypieka� � pomy�la� Kmicic � �eby pr�dzej to uczyni�.�</p><p>I maj�c konie ju� wypocz�te a szczerby zape�nione, zn�w przekroczy� Dospad� i jak duch zniszczenia na osady niemieckie si� rzuci�.</p><p>R�ne partie posz�y za jego przyk�adem. Zasta� obron� ju� s�absz�, wi�c tym bardziej dokazywa�. Nowiny przychodzi�y coraz rado�niejsze, tak radosne, �e wierzy� w nie by�o trudno.</p><p>Oto naprz�d pocz�to prawi�, �e Karol Gustaw, kt�ry po bitwie warszawskiej a� do Radomia si� posun��, cofa si� teraz na z�amanie szyi ku Prusom Kr�lewskim. Co si� sta�o? czemu si� cofa? � na to nie by�o czas jaki� odpowiedzi, a� wreszcie gruchn�o zn�w po Rzeczypospolitej nazwisko pana Czarnieckiego. Zbi� pod Lipcem, zbi� pod Strzemesznem, pod sam� Raw� wyci�� w pie� tyln� stra� umykaj�cego Karola, za czym dowiedziawszy si�, i� dwa tyci�ce rajtarii wraca z Krakowa, napad� na ni� wst�pnym bojem i ani zwiastuna kl�ski �ywcem nie pu�ci�. Pu�kownik Forgell, brat jenera�a, czterech innych pu�kownik�w, trzech major�w, trzynastu rotmistrz�w i dwudziestu trzech porucznik�w posz�o w �yka<a l:href="#fn646" type="note">[646]</a>. Inni podawali liczb� podw�jn�, niekt�rzy twierdzili ju� w uniesieniu, �e pod Warszaw� nie kl�sk�, ale zwyci�stwo odni�s� Jan Kazimierz, i �e jego poch�d w d� kraju by� tylko fortelem dla pogr��enia nieprzyjaciela.</p><p>Sam pan Kmicic tak pocz�� my�le�, bo od pachol�cych lat przecie� �o�nierzem b�d�c, rozumia� si� na wojnie, a nigdy nie s�ysza� o takim zwyci�stwie, po kt�rym by si� zwyci�zcom gorzej dzia� mia�o. A Szwedom widocznie by�o gorzej i w�a�nie od bitwy warszawskiej.</p><p>Panu Andrzejowi przypomnia�y si� w�wczas s�owa Zag�oby, gdy przy ostatnim widzeniu si� m�wi�, �e wiktorie nie naprawi� ju� szwedzkiej sprawy, za� jedna walna przegrana mo�e ich zgubi�.</p><p>�Kanclerska to g�owa! � pomy�la� Kmicic � kt�ra jakoby w ksi�dze w przysz�o�ci umie czyta�.�</p><p>Tu przypomnia�y mu si� i dalsze proroctwa pana Zag�oby, jako on, Kmicic alias Babinicz, do Taurog�w dojdzie, Ole�k� swoj� odnajdzie, przeb�aga, za�lubi i potomstwo z niej na chwa�� kraju wyprowadzi. Gdy sobie to wspomnia�, ogie� wst�pi� mu w �y�y; ju� i chwili traci� nie chcia�, jeno Prusak�w i rzezi na czas zaniecha� i do Taurog�w lecie�.</p><p>Wtem w wili� wyjazdu przyby� do niego szlachcic lauda�ski spod chor�gwi pana Wo�odyjowskiego z listem od ma�ego rycerza.</p><p>�Idziemy z panem hetmanem polnym litewskim i ksi�ciem krajczym za Bogus�awem i Waldekiem � pisa� pan Micha�. � Po��cz�e si� z nami, bo pole do s�usznej zemsty si� znajdzie, a i prusactwu za opresj� Rzeczypospolitej sp�aci� si� przygodzi.�</p><p>Pan Andrzej w�asnym oczom wierzy� nie chcia� i czas jaki� pos�dza� szlachcica, i� chyba przez jakiego komendanta pruskiego czy szwedzkiego umy�lnie by� nas�any, aby go wraz z czambu�em w zasadzk� wprowadzi�. Mia��eby pan Gosiewski istotnie drugi raz do Prus ci�gn��? Niepodobna by�o nie wierzy�. R�ka by�a pana Wo�odyjowskiego, herb pana Wo�odyjowskiego, a i szlachcica sobie pan Andrzej przypomnia�. Wi�c indagowa� go pocz��, gdzie pan Gosiewski si� znajduje i dok�d doj�� zamierza?</p><p>Szlachcic do�� by� g�upkowaty. Nie jemu wiedzie�, dok�d pan hetman chce i��; wie tylko, �e pan hetman z t� sam� dywizj� litewsko-tatarsk� o dwa dni drogi, a przy nim jest i chor�giew lauda�ska. Po�yczy� jej sobie na czas pan Czarniecki, ale ju� z dawna odes�a�, a teraz id�, gdzie pan hetman polny prowadzi.</p><p>� M�wi� � ko�czy� szlachcic � �e do Prus p�jdziem, i �o�nierz cieszy si� okrutnie� Ale zreszt� nasza rzecz s�ucha� i bi�.</p><p>Kmicic, wys�uchawszy relacji, nie namy�la� si� d�ugo, zawr�ci� czambu� i poszed� wielkim pochodem ku panu hetmanowi, a po dw�ch dniach, ju� p�n� noc�, pad� w ramiona panu Wo�odyjowskiemu, kt�ry wy�ciskawszy go, zaraz zakrzykn��:</p><p>� Graf Waldek i ksi��� Bogus�aw s� w Prostkach, sza�ce sypi�, by si� warownym obozem ubezpieczy�. P�jdziem na nich.</p><p>� Dzi�? � rzek� Kmicic.</p><p>� Jutro do dnia, to jest za dwie lub za trzy godziny.</p><p>Tu padli sobie zn�w w obj�cia.</p><p>� Tak mi co� m�wi, �e go B�g wyda w r�ce nasze! � zawo�a� wzruszony Kmicic.</p><p>� I ja tak my�l�.</p><p>� �lubowa�em sobie do �mierci ten dzie� po�ci�, w kt�rym go spotkam.</p><p>� Protekcja bo�a nie zawadzi � odrzek� pan Micha�. � Nie b�d� te� czu� inwidii<a l:href="#fn647" type="note">[647]</a>, je�li tobie ten los przypadnie, bo twoja krzywda wi�ksza.</p><p>� Michale! zacniejszego od ciebie kawalera nie widzia�em!</p><p>� A niech�e ci si�, J�drek, przypatrz�. Sczernia�e� od wiatru do reszty; ale� si� spisa�. Z wielk� estym� patrzy�a ca�a dywizja na twoj� robot�. Nic, jeno zgliszcza i <emphasis>cadavera</emphasis><a l:href="#fn648" type="note">[648]</a>. �o�nierz z ciebie zawo�any. I samemu panu Zag�obie, gdyby tutaj by�, ci�ko by przysz�o co� lepszego o sobie wymy�li�.</p><p>� Dla Boga! a gdzie pan Zag�oba?</p><p>� Przy panu Sapie�e zosta�, bo spuch� ca�kiem z p�aczu i z desperacji po Rochu Kowalskim�</p><p>� To pan Kowalski zgin��?</p><p>Wo�odyjowski zacisn�� wargi.</p><p>� Wiesz, kto go zabi�?</p><p>� Sk�d mam wiedzie�?� Powiadaj!</p><p>� Ksi��� Bogus�aw.</p><p>Kmicic zakr�ci� si� na miejscu, jakby sztychem pchni�ty, i pocz�� z sykiem wci�ga� w siebie powietrze, na koniec zgrzytn�� strasznie z�bami i rzuciwszy si� na �aw�, wspar� w milczeniu g�ow� na d�oniach.</p><p>Pan Wo�odyjowski klasn�� w r�ce i kaza� czeladnikowi napitku przynie��, po czym siad� oko�o Kmicica, nala� kusztyki<a l:href="#fn649" type="note">[649]</a> i pocz�� m�wi�:</p><p>� Roch Kowalski tak kawalersk� �mierci� zgin��, �e nie daj Bo�e �adnemu z nas gorzej. Do�� ci powiedzie�, �e mu sam Carolus po otrzymaniu pola pogrzeb wyprawi� i ca�y regiment gwardii ognia nad jego trumn� dawa�.</p><p>� �eby nie z tych r�k, �eby nie z tych piekielnych r�k! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� Owszem, z r�k Bogus�awowych, wiem to od usarzy, kt�rzy w�asnymi oczyma na �w �a�osny termin patrzyli.</p><p>� To� tam nie by�?</p><p>� W bitwie miejsca si� nie wybiera, jeno si� stoi, gdzie ka��. Gdybym ja tam by�, to albo tu bym teraz nie by�, albo Bogus�aw nie sypa�by wa��w w Prostkach.</p><p>� M�w, jak wszystko si� odby�o. Zawzi�to�ci tylko przyb�dzie.</p><p>Pan Wo�odyjowski napi� si�, obtar� ��te w�siki i pocz��:</p><p>� Pewnie ci nie brak�o relacji o warszawskiej bitwie, bo wszyscy o niej m�wi�, wi�c te� i ja nie b�d� si� nad ni� zbyt d�ugo rozwodzi�. Nasz pan mi�o�ciwy� daj�e mu Bo�e zdrowie i d�ugie lata, bo pod innym kr�lem zgin�aby ta ojczyzna w�r�d kl�sk� okaza� si� wodzem znamienitym. Gdyby by� taki pos�uch jak w�dz, gdyby�my byli go godni, kroniki zapisa�yby now� polsk� wiktori� pod Warszaw�, grunwaldzkiej i beresteckiej r�wn�. Kr�tko m�wi�c, pierwszego dnia bili�my Szwed�w. Drugiego pocz�a fortuna to na t�, to na tamt� stron� wagi nachyla�, ale przecie byli�my g�r�. Wtedy to posz�a do ataku litewska husaria, w kt�rej i Roch s�u�y� pod kniaziem Po�ubi�skim, �o�nierzem wielkim. Widzia�em ich, gdy szli, jako ciebie widz�, bo sta�em z lauda�skimi na wy�ynie pod sza�cami. By�o ich tysi�c dwie�cie ludzi i koni, jakich �wiat nie widzia�. Szli na p� staja<a l:href="#fn650" type="note">[650]</a> wedle nas i m�wi� ci, ziemia dr�a�a pod nimi. Widzieli�my piechot� brandenbursk�, na gwa�t zatykaj�c� piki w ziemi�, aby pierwszemu impetowi si� oprze�. Inni walili z muszkiet�w, a� dymy zas�oni�y ich zupe�nie. Spojrzymy: husaria ju� rozpu�ci�a konie. Bo�e, co za impet! Wpadli w dym� znikli! U mnie �o�nierze poczn� krzycze�: �Z�ami�! z�ami�!� Przez chwil� nie wida� nic. A� zagrzmia�o co� i d�wi�k si� uczyni�, jakby w tysi�cu ku�ni kowale m�otami bili. Spojrzymy: Jezus Maria! Elektorscy mostem ju� le�� jako �yto, przez kt�re burza przejdzie, a oni ju� hen za nimi! jeno proporce migoc�! Id� na Szwed�w! Uderzyli na rajtari� � rajtaria mostem! uderzyli na drugi regiment � mostem! Tu huk, armaty grzmi�� widzimy ich, gdy wiatr dym zwieje. �ami� piechot� szwedzk�� Wszystko pierzcha, wszystko si� wali, rozst�puje, id� jak gdyby ulic�� bez ma�a przez ca�� armi� ju� przeszli!� Zderz� si� z pu�kiem konnej gwardii, w�r�d kt�rego Carolus stoi� i gwardi� jakoby wicher rozegna�!�</p><p>Tu przerwa� Wo�odyjowski opowiadanie, bo Kmicic pi�ciami oczy zatka� i krzycze� pocz��:</p><p>� Matko Bo�a! raz widzie� i polec!</p><p>� Takiego ataku nie zobacz� ju� oczy moje � ci�gn�� dalej ma�y rycerz. � Nam te� skoczy� kazano� Wi�cej nie widzia�em, ale co� powiem, tom s�ysza� z ust szwedzkiego oficera, kt�ry przy boku Karolowym w�wczas by� i w�asnymi oczyma na termin patrzy�. Gdy ju� husaria wszystko z�ama�a po drodze, ten Forgell, kt�ry p�niej pod Raw� wpad� w nasze r�ce, rzuci� si� do r�k Karolowych: �Kr�lu, ratuj Szwecj�! ratuj siebie! � krzykn��. � Ust�puj, ust�puj! Nic ich nie wstrzyma!� A Carolus na to: �Na nic przed nimi ust�powa�, trzeba op�r da� lub zgin��!� Przypadaj� inni jenera�owie, b�agaj�, prosz�, nie chce. Ruszy� naprz�d� zderzyli si� i z�amano Szwed�w pr�dzej, ni�by� do dziesi�ciu zrachowa�. Kto leg�, tego stratowano; inni rozsypali si� jak groch. Nu� ich ci��. Kr�l odbi� si� samowt�r; najecha� go Kowalski i pozna�, bo go ju� dwa razy widzia�. Kiedy nie natrze!� Rajtar zastawi� kr�la� Ale owo, powiadali ci, kt�rzy widzieli, �e piorun pr�dzej nie zabija, jako Roch rozwali� go na dwoje. W�wczas sam kr�l rzuci� si� na niego�</p><p>Wo�odyjowski przerwa� zn�w opowiadanie i odetchn�� g��boko, lecz Kmicic zaraz zawo�a�:</p><p>� Ko�cz ju�, bo dusza ze mnie wyjdzie!</p><p>� Starli si� tedy w �rodku pola, i�e piersi ko�skie uderzy�y o piersi. Zakot�owa�o si�! �Spojrz� � powiada nam oficer � a� kr�l wraz z koniem ju� na ziemi!� Wydosta� si�, ruszy� cyngla kr�cicy<a l:href="#fn651" type="note">[651]</a>, chybi�. Roch go za �eb, bo mu kapelusz spad�. Ju� miecz wznosi�, ju� Szwedzi mdleli z przera�enia, bo nie czas by�o i�� na ratunek, gdy Bogus�aw jakoby spod ziemi wyr�s� i w samo ucho Kowalskiemu wystrzeli�, �e mu g�ow� wraz z he�mem roznios�o.</p><p>� Dla Boga! Nie mia��e czasu miecza spu�ci�?! � krzykn�� pan Andrzej, targaj�c si� za czupryn�.</p><p>� B�g nie da� mu tej �aski � odrzek� pan Micha�. � Zgadli�my te� z Zag�ob�, co si� sta�o. Oto s�u�y�o ch�opisko u Radziwi���w od pachol�cych lat, za pan�w ich swoich uwa�a�o, i na widok Radziwi��a musia�o si� skonfundowa�. Mo�e mu nigdy ta my�l w g�owie nie posta�a, �eby na Radziwi��a mo�na r�k� podnie��. Bywa tak, bywa! Ha! �yciem to przyp�aci�. Dziwny cz�ek jest pan Zag�oba, bo on mu wcale wujem ni krewnym nie by�, a przecie inny by po synu tak nie desperowa�� Prawd� za� rzek�szy, nie by�o czego, bo tak s�awnej �mierci zazdro�ci� by Kowalskiemu mo�na. To� szlachcic i �o�nierz na to si� rodzi, by nie dzi�, to jutro gard�o da�, a o Kowalskim dzieje pisa� b�d� i potomno�� jego imi� wys�awi.</p><p>Umilk� pan Wo�odyjowski, po chwili za� prze�egna� si� i rzek�:</p><p>� Wieczny odpoczynek racz mu da�, Panie, a �wiat�o�� wiekuista niech mu �wieci�</p><p>� Na wieki wiek�w! � zako�czy� Kmicic.</p><p>Czas jaki� szeptali modlitwy, mo�e o podobn� �mier� dla siebie prosz�c, byle nie z r�k Bogus�awowych, wreszcie pan Micha� rzek�:</p><p>� Ksi�dz Piekarski zar�cza� nam, �e on wprost do raju poszed�.</p><p>� Pewnie, �e tak, to mu i modlitwy nasze niepotrzebne.</p><p>� Modlitwy zawsze potrzebne, bo na rejestr innych b�d� wpisane, a mo�e na nasz w�asny.</p><p>Kmicic westchn��.</p><p>� W mi�osierdziu bo�ym nadzieja � rzek� � tusz� te�, �e za to, com tu w Prusach dokazywa�, cho� z par� lat czy��ca b�dzie mi odpuszczonych.</p><p>� Wszystko si� tam karbuje. Co tu cz�owiek szabl� wyr�bie, to tam sekretarze niebiescy zapisuj�.</p><p>� S�u�y�em i ja u Radziwi��a � rzek� Kmicic � ale si� widokiem Bogus�awa nie skonfunduj�. Bo�e, Bo�e! to� Prostki niedaleko! Pomnij, Panie, �e on i Tw�j nieprzyjaciel, bo heretyk, kt�ren<a l:href="#fn652" type="note">[652]</a> nieraz prawdziwej Twej wierze blu�ni�!</p><p>� I ojczyzny nieprzyjaciel! � doda� Wo�odyjowski. � Miejmy nadziej�, �e jego termin si� zbli�a. Pan Zag�oba to samo po owym ataku husarii prorokowa�, a m�wi� w �alu, we �zach, jakoby natchniony. I przeklina� Bogus�awa tak, �e a� s�uchaj�cym w�osy w czuprynach stawa�y. Ksi��� Kazimierz Micha�<a l:href="#fn653" type="note">[653]</a>, kt�ry z nami przeciw nim ci�gnie, widzia� te� we �nie dwie z�ote tr�by, kt�re Radziwi��owie w tarczy nosz�, pogryzione przez nied�wiedzia i zaraz na drugi dzie� powiada�: �Albo mnie, albo kt�rego z innych Radziwi���w nieszcz�cie spotka.�</p><p>� Przez nied�wiedzia? � spyta�, bledn�c, Kmicic.</p><p>� Tak jest.</p><p>Twarz pana Andrzeja rozja�ni�a si�, jak gdyby na ni� blask z�rz porannych upad�, oczy wzni�s� do g�ry, r�ce ku niebu wyci�gn�� i uroczystym g�osem zawo�a�:</p><p>� Ja� w herbie mam nied�wiedzia. Chwa�a Ci, Panie, na wysoko�ciach! Chwa�a Ci, Matko Naj�wi�tsza!� Panie, Panie! nie jestem godzien tej �aski!</p><p>Us�yszawszy to, Wo�odyjowski wielce tak�e si� wzruszy�, bo pozna� zaraz, �e w tym jest omen niebieski.</p><p>� J�drek! �zawo�a� � �ci�nij�e dla pewno�ci przed bitw� n�ki Chrystusowi, a ja o Sakowicza Go poprosz�.</p><p>� Prostki! Prostki! � powtarza� jakby w gor�czce Kmicic. � Kiedy ruszamy?</p><p>� Do dnia, a nied�ugo ju� �wita� pocznie.</p><p>Kmicic zbli�y� si� do wybitego okienka cha�upy, spojrza� w niebo i zawo�a�:</p><p>� Bledn� ju� gwiazdy, bledn�. <emphasis>Ave Maria</emphasis>�</p><p>Wtem rozleg�o si� dalekie pianie koguta, a jednocze�nie zabrzmia�o ciche tr�bienie przez munsztuk. W kilka pacierzy p�niej ruch pocz�� si� w ca�ej wsi. S�ycha� by�o szcz�k �elaza, parskanie koni. Ciemne masy jazdy zbiera�y si� na go�ci�cu.</p><p>Powietrze pocz�o si� nasyca� �wiat�em; blady blask j�� srebrzy� groty w��czni, migota� na go�ych szablach, wydobywa� z cienia w�sate, gro�ne twarze, he�my, ko�paki<a l:href="#fn654" type="note">[654]</a>, kapuzy<a l:href="#fn655" type="note">[655]</a>, tatarskie baranie czapki, to�uby<a l:href="#fn656" type="note">[656]</a>, sajdaki<a l:href="#fn657" type="note">[657]</a>. Wreszcie poch�d z panem Kmicicem w przedniej stra�y ruszy� ku Prostkom; wojska rozci�gn�y si� d�ugim w�em po drodze i sz�y �ywo.</p><p>Konie pocz�y parska� okrutnie w pierwszych szeregach, za nimi inne na dobr� dla �o�nierzy wr�b�.</p><p>Bia�e tumany zakrywa�y jeszcze ��ki i pola.</p><p>Naok� by�a cisza, jeno derkacze<a l:href="#fn658" type="note">[658]</a> gra�y w zroszonych trawach.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXV</p></title><p>Dnia 6 wrze�nia dosz�y wojska polskie do W�soszy i stan�y na odpoczynek, aby przed bitw� konie i ludzie mogli si� nabra�. Postanowi� pan podskarbi cztery albo pi�� dni si� tam zatrzyma�, ale wypadki pomiesza�y jego rachub�.</p><p>Pana Babinicza, jako znaj�cego ju� dobrze pogranicze, wyprawiono na podjazd, dawszy mu dwie lekkie litewskie chor�gwie i �wie�y czambulik<a l:href="#fn659" type="note">[659]</a> ordy, bo jego w�a�ni Tatarzy zbyt byli pom�czeni.</p><p>Pan podskarbi wielce mu przed drog� zaleca�, by si� o j�zyka<a l:href="#fn660" type="note">[660]</a> stara� i z pr�nymi r�koma nie wraca�. Babinicz za� u�miechn�� si� tylko, my�l�c sobie, i� nie potrzeba mu �adnej zach�ty i �e je�c�w przywiedzie, cho�by ich za okopami w Prostkach mia� szuka�.</p><p>Jako� wr�ci� we dwie doby, przywi�d�szy kilkunastu Prusak�w i Szwed�w, a pomi�dzy nimi znacznego oficera von R�ssela, kapitana z pruskiego regimentu Bogus�awa.</p><p>Przyj�to podjazd w obozie z wielkim aplauzem. Kapitana nie potrzeba by�o bra� na pytki, bo ju� to Babinicz w drodze, przy�o�ywszy mu sztych do gard�a, uczyni�. Z zezna� jego okazywa�o si�, �e nie same pruskie pu�ki grafa Waldeka stoj� w Prostkach, ale i sze�� regiment�w szwedzkich pod komend� jenera�-majora Izraela, z tych cztery jazdy pod Petersem, Frytiotsonem, Taubenem, Ammersteinem i dwa piechoty pod bra�mi Engel. Z pu�k�w pruskich, bardzo okrytych, pr�cz w�asnego grafa Waldeka, by� ksi�cia Wismaru, Bruncla, Konnaberga, jenera�a Walrata oraz cztery chor�gwie z komendy Bogus�awowej: dwie szlachty pruskiej i dwie jego w�asne.</p><p>Naczeln� komend� mia� rzekomo graf Waldek, lecz w rzeczywisto�ci s�ucha� we wszystkim ksi�cia Bogus�awa, kt�rego wp�ywom ulega� tak�e i szwedzki jenera� Izrael.</p><p>Najwa�niejsz� wszelako wiadomo�ci�, jakiej von R�ssel udzieli�, by�a ta, �e z E�ku spieszy na pomoc pod Prostki dwa tysi�ce wyborowej pomorskiej piechoty, graf Waldek za� boj�c si�, aby oddzia�y owe nie zosta�y zagarni�te przez ord�, pragnie wyj�� z warownego obozu i dopiero po po��czeniu si� z nimi, drugi raz si� okopa�. Bogus�aw by�, wedle R�ssela, a� dot�d do�� przeciwny opuszczeniu Prostek i dopiero w ostatnich dniach sk�ania� si� do tego zacz��.</p><p>Us�yszawszy to, pan Gosiewski wielce si� uradowa�, bo ju� by� pewien, �e go zwyci�stwo nie minie. Nieprzyjaciel d�ugo potrafi�by broni� si� w okopie, lecz ani szwedzka, ani pruska jazda nie mog�a dotrzyma� litewskiej w otwartym polu.</p><p>Ksi��� Bogus�aw rozumia� to widocznie tak samo dobrze jak pan podskarbi i dlatego w�a�nie nie bardzo pochwala� Waldekowe plany. Lecz zbyt by� pr�nym, aby nie ust�pi� przed zarzutem nawet zbytniej ostro�no�ci. Wreszcie nie odznacza� si� cierpliwo�ci�. Mo�na by�o niemal na pewno rachowa�, �e sprzykrzy sobie le�enie w wa�ach i w otwartej bitwie s�awy i zwyci�stwa poszuka. Pan podskarbi powinien by� tylko spieszy� si�, aby nast�pi� na nieprzyjaciela w�a�nie w chwili, gdy b�dzie okopy opuszcza�.</p><p>Tak te� my�la� i on sam, i inni pu�kownicy, jako Hassun-bej, kt�ry ord� dowodzi�, pan Wojni��owicz z kr�lewskiego znaku, pan Korsak, pu�kownik petyhorski<a l:href="#fn661" type="note">[661]</a>, pan Wo�odyjowski, pan Kotwicz i pan Babinicz. Wszyscy zgodzili si� na jedno, �e trzeba dalszego odpoczynku zaniecha� i na noc, to jest za kilka godzin, rusza�; tymczasem pan Korsak wys�a� natychmiast swego chor��ego, Biega�skiego, aby szed� pod Prostki i nadci�gaj�cemu wojsku ka�dej godziny zna� dawa�, co si� w obozie dzieje. Wo�odyjowski za� i Babinicz wzi�li do swej kwatery R�ssela, aby o Bogus�awie czego� wi�cej od niego si� dowiedzie�.</p><p>Kapitan z pocz�tku przera�ony by� wielce, bo jeszcze sztych Kmicicowy czu� na gardle, ale wkr�tce wino rozwi�za�o mu j�zyk. �e za� kiedy�, s�u��c w Rzeczypospolitej w cudzoziemskim autoramencie, wyuczy� si� po polsku, przeto m�g� i na pytania ma�ego rycerza, nie umiej�cego po niemiecku, odpowiada�.</p><p>� Dawno wa�� s�u�ysz u ksi�cia Bogus�awa? � pyta� ma�y rycerz.</p><p>� Ja u ksi�cia w jego nadwornym wojsku nie s�u�� � odrzek� R�ssel � jeno w elektorskim pu�ku, kt�ry pod jego komend� zosta� oddany.</p><p>� To i pana Sakowicza wa�� nie znasz?</p><p>� Pana Sakowicza widywa�em w Kr�lewcu.</p><p>� Jestli on przy ksi�ciu?</p><p>� Nie masz go. W Taurogach zosta�.</p><p>Ma�y rycerz westchn�� i w�sikami ruszy�.</p><p>� Nie mam szcz�cia, jako zwykle! � rzek�.</p><p>� Nie frasuj si�, Michale � rzek� Babinicz � odnajdziesz go, a nie, to ja odnajd�.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do R�ssela:</p><p>� Wa�� jeste� stary �o�nierz, widzia�e� oba wojska, a nasz� jazd� znasz od dawna; jak�e my�lisz, po czyjej stronie b�dzie wiktoria?</p><p>� Je�eli wam pole dadz� za okopem, to po waszej, ale okopu bez piechoty i armat nie zdob�dziecie, zw�aszcza �e tam si� wszystko ksi�cia Radziwi��a g�ow� dzieje.</p><p>� Za takiego� to wielkiego masz go wa�� wodza?</p><p>� Nie tylko ja, ale og�lne to jest mniemanie w obu wojskach. Powiadaj� te�, �e pod Warszaw� <emphasis>serenissimus rex Sueciae<a l:href="#fn662" type="note">[662]</a></emphasis> we wszystkim szed� za jego rad� i dlatego wielk� bitw� wygra�. Ksi���, jako Polak, lepiej zna wasz spos�b wojowania i pr�dzej rad� wymy�li� umie. Sam widzia�em, jak kr�l szwedzki po trzecim dniu bitwy przed frontem wojsk ksi�cia �ciska� i ca�owa�. Prawda, �e mu �ycie by� winien, bo gdyby nie strza� ksi���cy� no! strach my�le�!� Rycerz to jest przy tym niezr�wnany, z kt�rym si� nikt na �adn� bro� mierzy� nie mo�e.</p><p>� Ej! � rzek� pan Wo�odyjowski � mo�e by si� taki znalaz��</p><p>To rzek�szy, w�sikami gro�nie ruszy�. R�ssel popatrzy� na niego i nagle poczerwienia�. Przez chwil� zdawa�o si�, �e albo krew go zaleje, albo �miechem wybuchnie; lecz wreszcie wspomnia�, i� jest w niewoli, wi�c opami�ta� si� zaraz.</p><p>Kmicic za� popatrzy� na niego pilnie swoimi stalowymi oczyma i rzek�, zaciskaj�c nieco wargi:</p><p>� Jutro si� poka�e�</p><p>� A zdr�w teraz Bogus�aw? � pyta� pan Wo�odyjowski � bo go to febra d�ugo trz�s�a i os�abi� go musia�a�</p><p>� Zdr�w od dawna jak ryba i lekarstw �adnych nie bierze. Chcia� mu medyk z pocz�tku dawa� r�ne prezerwatywy<a l:href="#fn663" type="note">[663]</a>, ale w�a�nie po pierwszej zdarzy� si� zaraz paroksyzm. Wprawdzie nie powt�rzy� si� wi�cej. Ksi��� Bogus�aw kaza� te� rzuca� medykiem w prze�cierad�ach i to mu pomog�o, bo medyk sam febry ze strachu dosta�.</p><p>� Rzuca� w prze�cierad�ach? �spyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Sam widzia�em � odrzek� R�ssel. � Z�o�ono dwa prze�cierad�a do kupy, w �rodku po�o�ono medyka, za czym czterech silnych i trabant�w wzi�o prze�cierad�a za rogi i kiedy to nie poczn� rzuca� nieborakiem, to, m�wi� waszym mi�o�ciom, ma�o na dziesi�� �okci w g�r� podlatywa�, a oni ledwie go z�api� i zn�w w g�r�. Jenera� Izrael, graf Waldek i ksi��� za boki trzymali si� od �miechu. Nas te� oficer�w wielu patrzy�o na owo widowisko, p�ki medyk nie omdla�. Ksi�ciu potem jakby r�k� odj��.</p><p>Jakkolwiek Wo�odyjowski i Babinicz nienawidzili Bogus�awa, nie mogli jednak wstrzyma� si� tak�e od �miechu, s�ysz�c o tej krotofili<a l:href="#fn664" type="note">[664]</a>. Pan Babinicz za� uderzy� si� r�koma po kolanach i zawo�a�:</p><p>� Ha! szelma, jak sobie poradzi�!</p><p>� Trzeba panu Zag�obie o tym lekarstwie powiedzie� � rzek� ma�y rycerz.</p><p>� Na febr� to pomog�o � rzecze R�ssel � ale co po tym, kiedy ksi��� nie do�� zap�dy krwi hamuje i dlatego nie do�yje p�nego wieku.</p><p>� I ja tak my�l� � mrukn�� przez z�by Babinicz. � Tacy jak on d�ugo nie �yj�.</p><p>� Zali<a l:href="#fn665" type="note">[665]</a> i w obozie jeszcze sobie folguje? � spyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Jak�e nie? � odrzek� R�ssel. � �mia� si� nieraz graf Waldek m�wi�c, �e jego ksi���ca mo�� fraucymer<a l:href="#fn666" type="note">[666]</a> ze sob� wozi� Ja za� sam dwie g�adkie panny widzia�em, o kt�rych m�wili mi dworzanie, �e do prasowania kryz s�u��� Ale Boga tam!</p><p>Babinicz, us�yszawszy to, zaczerwieni� si� i zblad�, nagle zerwa� si� na r�wne nogi i porwawszy R�ssela za rami�, pocz�� nim potrz�sa� gwa�townie.</p><p>� Polki to s� czyli Niemkinie? Powiadaj!</p><p>� Nie Polki � odpar� przestraszony R�ssel � jedna jest szlachcianka pruska, a druga Szwedka, kt�ra przedtem u �ony jenera�a Izraela s�u�y�a.</p><p>Babinicz spojrza� na Wo�odyjowskiego i odetchn�� g��boko; ma�y rycerz odetchn�� tak�e i przesta� w�sikami rusza�.</p><p>� Pozw�lcie mi, wasze mi�o�cie, p�j�� spocz�� � rzek� Rossel � okrutniem utrudzon, bo dwie mile mnie Tatarzyn na arkanie<a l:href="#fn667" type="note">[667]</a> prowadzi�.</p><p>Kmicic zaklasn�� na Sorok� i powierzy� mu je�ca, po czym zwr�ci� si� szybkim krokiem do pana Wo�odyjowskiego.</p><p>� Do�� ju� tego! � rzek� � wol� zgin��, wol� sto razy zgin�� ani�eli �y� w tych ustawicznych trwogach i niepewno�ci. Ot i teraz, gdy R�ssel wspomnia� o onych dziewkach, my�la�em, �e mnie kto obuchem w skro� zajecha�.</p><p>Na to pan Wo�odyjowski trzasn�� rapierem.</p><p>� Czas sko�czy�! � rzek�.</p><p>Wtem zatr�biono przy hetma�skiej kwaterze i wnet po wszystkich litewskich chor�gwiach odezwa�y si� tr�bki, a w czambu�ach<a l:href="#fn668" type="note">[668]</a> piszcza�ki.</p><p>Wojsko pocz�o si� zbiera� i w godzin� p�niej by�o w pochodzie.</p><p>Zanim uszli mil�, nadbieg� pos�aniec od chor��ego Biega�skiego, z chor�gwi pana Korsakowej, z wiadomo�ci� do hetmana, i� schwytano kilku rajtar�w z wi�kszej kupy, kt�ra z tej strony rzeki zabiera�a wszystkie wozy i konie ch�opskie. Badani na miejscu, wyznali, �e tabor i ca�e wojsko ma opu�ci� Prostki nazajutrz o �smej rano i �e rozkazy s� ju� wydane.</p><p>� Chwalmy Boga i pop�dzajmy konie � rzek� na to pan podskarbi. � Do wieczora nie b�dzie ju� tych wojsk!</p><p>Pos�ano tedy ord�<a l:href="#fn669" type="note">[669]</a> na �eb na szyj�, aby jak najpr�dzej stara�a si� dosta� mi�dzy wojska Waldekowe a ow� piechot� prusk� �piesz�c� na pomoc. Za ni� litewskie chor�gwie posz�y rysi�, �e za� najwi�cej by�o lekkich, wi�c sz�y tak wartko, i� tu�, tu� za ord� nad��a�y.</p><p>Kmicic poszed� w pierwszej ordzi�skiej stra�y i par� swoj� watah�, a� z koni dymi�o. Po drodze k�ad� si� na kulbace, czo�em bi� o kark ko�ski i modli� si� ze wszystkich si� duszy:</p><p>� Nie za moj� krzywd� daj mi si�, Chryste, pom�ci�, ale za insulty<a l:href="#fn670" type="note">[670]</a> ojczy�nie wyrz�dzone! Jam grzesznik, jam �aski Twojej niegodzien, ale zmi�uj si� nade mn�, pozw�l mi t� krew heretyck� rozla�, a na chwa�� Twoj� b�d� suszy�<a l:href="#fn671" type="note">[671]</a> i b�d� si� biczowa� ka�dego tygodnia w ten dzie� po wiek �ycia mego!</p><p>Potem Naj�wi�tszej Pannie Cz�stochowskiej, kt�rej krwi� w�asn� s�u�y�, i patronowi swojemu jeszcze si� poleca�, a tak protekcj� ich sobie zapewniwszy, uczu� zaraz, �e ogromna nadzieja wst�puje mu do duszy, �e moc nadzwyczajna przejmuje jego cz�onki, moc taka, przed kt�r� w proch musi upa�� wszystko. Zdawa�o mu si�, �e z ramion wyrastaj� mu skrzyd�a; rado�� ogarn�a go jak wicher i lecia� na czele Tatar�w, a� iskry sypa�y si� spoci kopyt jego konia. Tysi�ce dzikich wojownik�w, pochylonych na karki ko�skie, p�dzi�o za nim.</p><p>Fala spiczastych czapek chwia�a si� w takt ko�skiego p�du, �uki ko�ysa�y si� na plecach, przed nimi bieg� t�tent bachmat�w<a l:href="#fn672" type="note">[672]</a>, z ty�u dolatywa� g�uchy szum nad��aj�cych litewskich chor�gwi, podobny do szumu wezbranej rzeki.</p><p>I lecieli tak w�r�d nocy pysznej, gwia�dzistej, pokrywaj�cej drogi i pola, na kszta�t olbrzymiego stada drapie�nych ptak�w, kt�re krew zwietrzy�y w oddaleniu.</p><p>Mijali pola bujne, d�browy, ��ki, a� wreszcie sierp miesi�ca poblad� i pochyli� si� ku zachodowi. W�wczas zwolnili koniom i stan�li na popas ostatni. Byli ju� nie dalej jak p� mili niemieckiej od Prostek.</p><p>Tatarzy pocz�li karmi� konie z r�k j�czmieniem, aby nowych si� nabra�y przed bitw�. Kmicic za�, przesiad�szy si� na zapa�nego dzianeta<a l:href="#fn673" type="note">[673]</a>, pojecha� dalej, aby na ob�z nieprzyjaciela okiem rzuci�.</p><p>Po p� godziny drogi trafi� w �ozie nad rzeczk� na �w podje�dzik petyhorski, kt�ry pan Korsak wys�a� na zwiady.</p><p>� A co? � spyta� chor��ego pan Kmicic. � Co s�ycha�?</p><p>� Nie �pi� ju� i hucz� jak pszczo�y w ulu � odpar� chor��y. � Byliby si� ju� ruszyli, ale nie mieli do�� woz�w.</p><p>� Zali mo�na gdzie z pobli�a ob�z widzie�?</p><p>� Mo�na z onego wyniesienia, kt�re krzami<a l:href="#fn674" type="note">[674]</a> pokryte. Ob�z hen tam le�y w dole rzeki. Chce wasza mi�o�� popatrzy�?</p><p>� Prowad� wa��!</p><p>Chor��y ruszy� koniem i wyjechali na wzniesienie. Ju� te� zorze by�y na niebie i powietrze przesyca�o si� z�otym �wiat�em, ale wedle rzeki, na drugim niskim brzegu, le�a�a jeszcze mg�a surowa. Oni, ukryci w krzach, patrzyli w ow� mg�� rzedn�c� coraz bardziej.</p><p>Na koniec o dwie staje<a l:href="#fn675" type="note">[675]</a> ods�oni� si� w dolinie kwadratowy okop ziemny, wzrok Kmicica wpi� si� we� z chciwo�ci�, lecz w pierwszej chwili dojrza� tylko mgliste zarysy namiot�w woz�w stoj�cych w �rodku wzd�u� wa��w. P�omienia ognisk nie by�o ju� wida�, tylko dymy podnosi�y si� wysokimi smugami ku niebu na znak pogody. Lecz w miar� jak mg�a roztapia�a si� coraz bardziej, m�g� pan Babinicz z pomoc� perspektywy<a l:href="#fn676" type="note">[676]</a> odr�ni� pozatykane na wa�ach chor�gwie: b��kitne szwedzkie i ��te pruskie, nast�pnie masy �o�nierzy, dzia�a i konie.</p><p>Naoko�o by�a cisza, przerywana tylko szelestem krz�w poruszanych przez powiew i weso�ym porannym czyrykaniem szarego ptactwa. Ale z obozu dochodzi� przyt�umiony szum.</p><p>Widocznie nikt tam ju� nie spa�, widocznie gotowane si� do pochodu, bo w �rodku okopu panowa� ruch niezwyczajny. Ca�e pu�ki przenosi�y si� z miejsca na miejsce, niekt�re wychodzi�y przed wa�y; oko�o woz�w panowa�a sroga kr�tanina<a l:href="#fn677" type="note">[677]</a>. Staczano r�wnie� armaty z wa��w.</p><p>� Nie mo�e inaczej by�, tylko si� do pochodu gotuj� � rzek� Kmicic.</p><p>� Wszyscy je�cy to zeznawali. Chc� si� ze swoj� piechot� po��czy�. Nie spodziewaj� si� te�, aby pan hetman m�g� na nich nast�pi� pr�dzej jak wieczorem, a cho�by mia� i nast�pi�, wol� bitw� w otwartym polu przyj�� ni� on� piechot� pod n� wyda�.</p><p>� Ze dwie godzin up�ynie, nim wyrusz�, a za dwie godzin pan podskarbi tu b�dzie.</p><p>� Chwali� Boga! � odrzek� chor��y.</p><p>� Po�lij�e wa�� jeszcze ludzi, by tam nie popasali za d�ugo.</p><p>� Wedle rozkazu.</p><p>� A nie wysy�ali jakich podjazd�w na t� stron� rzeki?</p><p>� Na t� stron� ani jeden nie wyszed�. Wys�ali, ale ku swojej piechocie, kt�ra od E�ku nadci�ga.</p><p>� Dobrze! � rzek� Kmicic.</p><p>I zjecha� z pag�rka, a przykazawszy podjazdowi tai� si� dalej w trzcinach, sam ruszy�, ile tchu w koniu, z powrotem do chor�gwi.</p><p>Pan Gosiewski w�a�nie na ko� siada�, gdy Babinicz nadjecha�. Pr�dko opowiedzia� mu m�ody rycerz, co widzia� i jaka jest pozycja okolicy; hetman wys�ucha� relacji z wielkim zadowoleniem i nie mieszkaj�c chor�gwie ruszy�.</p><p>Ale tym razem posz�a naprz�d Babiniczowa wataha, za ni� litewskie: wi�c Wojni��owicz�, lauda�ska, w�asna pana hetmanowa, trzy ksi�cia Micha�a Radziwi��a<a l:href="#fn678" type="note">[678]</a>, Korsakowa i inne. Orda pozosta�a za nimi, bo o to usilnie Hassun-bej prosi�, obawiaj�c si�, czy lud jego pierwsze natarcie ci�kiej jazdy wytrzyma. Mia� tak�e i inne wyrachowanie.</p><p>Oto chcia�, aby podczas gdy Litwa uderzy na czo�o wojsk, on z Tatary<a l:href="#fn679" type="note">[679]</a> m�g� ogarn�� tabor, w kt�rym �upu najobfitszego si� spodziewa�. Pan hetman zezwoli�, s�usznie mniemaj�c, �e ordy�cy mi�kko by mo�e uderzali na komunik<a l:href="#fn680" type="note">[680]</a>, ale wpadn� jak w�ciekli na tabor i pop�och wznieci� mog�, zw�aszcza �e konie pruskie mniej by�y straszliwego ich wycia zwyczajne.</p><p>We dwie godziny, jak przepowiedzia� Kmicic, stan�li przy owym wzniesieniu, z kt�rego podjazd zagl�da� w okopy, a kt�re teraz poch�d wszystkich wojsk zas�ania�o. Chor��y, na widok zbli�aj�cych si� wojsk, skoczy� jak piorun z wiadomo�ci�, �e nieprzyjaciel, po�ci�gawszy stra�e z tamtej strony rzeki, ju� wyruszy� i �e w�a�nie koniec ogona taboru wychodzi z okopu.</p><p>Us�yszawszy to pan Gosiewski, wyci�gn�� bu�aw� z tulei przy kulbace<a l:href="#fn681" type="note">[681]</a> i rzek�:</p><p>� To ju� zawr�ci� nie mog�, bo wozy drog� zas�aniaj�. W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego! Nie ma ju� po co d�u�ej si� ukrywa�!</p><p>I skin�� na bu�czucznego, a �w bu�czuk<a l:href="#fn682" type="note">[682]</a> podni�s� w g�r� i pocz�� nim macha� na wszystkie strony. Na ten znak wszystkie bu�czuki pocz�y si� ko�ysa�, hukn�y tr�by i krzywu�y<a l:href="#fn683" type="note">[683]</a>, zawrzas�y tatarskie piszcza�ki, zad�wi�cza�y litaury<a l:href="#fn684" type="note">[684]</a> sze�� tysi�cy szabel rozb�ys�o w powietrzu i sze�� tysi�cy gardzieli krzykn�o:</p><p>� Jezus, Maria!</p><p>� A��a-hu-A��a!</p><p>Za czym chor�giew za chor�gwi� wynurza�a si� rysi� zza wzniesienia. W Waldekowym obozie nie spodziewano si� tak pr�dko go�ci, bo ruch powsta� gor�czkowy. B�bny pocz�y hucze� nieustaj�cym grzmotem; pu�ki zwraca�y si� frontem ku rzece.</p><p>Go�ym ju� okiem mo�na by�o dostrzec przelatuj�cych mi�dzy regimentami jenera��w i pu�kownik�w. We �rodku zaje�d�ano co duchu z armatami, by je odprzodkowa� ku rzece. Po chwili oba wojska nie by�y ju� wi�cej od siebie jak o tysi�c krok�w. Dzieli�o je tylko b�onie rozleg�e, �rodkiem kt�rego p�yn�a rzeczka.</p><p>Chwila jeszcze i pierwsza smuga bia�ego dymu wykwit�a od strony pruskiej ku Polakom.</p><p>Bitwa by�a rozpocz�ta. Pan hetman sam skoczy� ku Kmicicowej wata�e.</p><p>� Nast�puj, mo�ci Babinicz! nast�puj w imi� bo�e! ot, na t� �cian�!</p><p>I bu�aw� wskaza� b�yszcz�cy pu�k rajtarii.</p><p>� Za mn�! � skomenderowa� pan Andrzej.</p><p>I �cisn�wszy konia ostrogami, ruszy� w skok z miejsca ku rzece. Nim jedno strzelenie z �uku przebiegli, konie ju� wzi�y p�d najwi�kszy i bieg�y ze stulonymi uszami, wyci�gni�te jako charty. Je�d�cy pochyleni na karkach, wyj�c, smagali jeszcze rumaki, kt�re ju� ziemi zdawa�y si� nie tyka�; tym�e impetem wpadli w rzek�, kt�ra ich nie wstrzyma�a, bo trafili na obszerny br�d, zupe�nie p�ytki i piaszczysty; dopadli drugiego brzegu i skoczyli �aw� dalej.</p><p>Widz�c to, pu�k pancernej rajtarii ruszy� ku nim, z pocz�tku st�p�, potem rysi� i nie szed� pr�dzej, tylko gdy wataha zbli�y�a si� ju� na dwadzie�cia krok�w, rozleg�a si� komenda: <emphasis>Feuer<a l:href="#fn685" type="note">[685]</a>!</emphasis> � i tysi�ce ramion, zbrojnych w pistolety, wyci�gn�o si� ku nadbiegaj�cym.</p><p>Wst�ga dymu przelecia�a z jednego ko�ca szeregu w drugi, potem dwie �awy je�d�c�w i koni uderzy�y o siebie z �oskotem. Konie wspi�y si� w pierwszym uderzeniu; nad g�owami walcz�cych zamigota�y przez ca�� d�ugo�� linii szable, jakby w�� b�yskawiczny przelecia� z ko�ca w koniec. Z�owrogi d�wi�k �elaza o he�my i pancerze dos�yszano a� na drugiej stronie rzeki. Zda�o si�, �e to w ku�nicach m�oty bij� w stalowe blachy.</p><p>Linia wygi�a si� w jednej chwili w p�ksi�yc, bo gdy �rodek rajtarii ust�pi�, zepchni�ty pierwszym natarciem, skrzyd�a, na kt�re mniejszy impet przyszed�, sta�y ci�gle na miejscu. Lecz i w �rodku pancerni �o�nierze nie pozwolili si� rozerwa� i rozpocz�a si� rze�ba straszliwa. Z jednej strony lud olbrzymi, przybrany w blachy, opiera� si� ca�� pot�g� ci�aru koni, z drugiej szara �ma tatarska par�a go si�� nabytego rozp�du, siek�c i tn�c z tak� niepoj�t� szybko�ci�, jak� tylko nadzwyczajna lekko�� i ci�g�a wprawa da� mo�e. Jak gdy �ma drwali rzuci si� na las sosen gonnych<a l:href="#fn686" type="note">[686]</a>, s�ycha� tylko huk siekier i raz wraz wynios�e drzewo jakie� spada w d� z trzaskiem straszliwym, tak co chwila kt�ry� z rajtar�w pochyla� b�yszcz�c� g�ow� i zwala� si� pod konia. Szable Kmicicowych migota�y im w oczach, o�lepia�y ich, furka�y ko�o twarzy, oczu, r�k. Daremnie pot�ny �o�nierz wzniesie do g�ry ci�ki miecz; nim go opu�ci, ju� czuje zimne ostrze przenikaj�ce w cia�o, wi�c miecz wysuwa mu si� z r�ki, a sam pada krwawym obliczem na kark ko�ski. I jako stado �s napadnie w ogrodach cz�owieka, kt�ry chcia� owoce otrz�sa�, pr�no ten trzepie r�koma, wywija si�, uchyla, one umiej� przenikn�� do twarzy, szyi i ka�da wbija we� ostrze k�uj�ce, tak �w zaciek�y, a w tylu bojach wy�wiczony lud Kmicicowy rzuca� si� o�lep, ci��, k�sa�, k�u�, szerzy� strach i �mier� coraz natarczywiej, o tyle w�a�nie przewy�szaj�c swych przeciwnik�w, o ile bieg�y mistrz w rzemio�le przewy�sza cho�by silniejszego od si� ch�opa, kt�remu praktyki brakuje.</p><p>Wi�c pocz�a rajtaria coraz g�stszym pada� trupem, i �rodek, w kt�rym walczy� sam Kmicic, rzednia� tak bardzo, i� lada chwila m�g� si� ju� przerwa�. Krzyk oficer�w, zwo�uj�cych w nadw�tlone miejsce �o�nierzy, gin�� w zgie�ku i dzikich wrzaskach, szereg nie zaciska� si� do�� szybko, a Kmicic par� coraz pot�niej. Sam zbrojny w stalow� kolczug�, kt�r� od pana Sapiehy dosta� w darze, walczy� jak prosty �o�nierz, maj�c za sob� m�odych Kiemlicz�w i Sorok�. Ci na zdrowie pana baczenie mieli dawa�, i coraz to kt�ry� odwr�ci� si� w prawo lub lewo, zadaj�c cios okropny, a on rzuca� si� na swym cisawym koniu w g�stw� najwi�ksz�, i wszystkie tajemnice pana Wo�odyjowskiego posiad�szy, a si�� maj�c olbrzymi�, gasi� �ywoty ludzkie jak �wiece. Czasem ca�� szabl� uderzy, czasem ledwie ko�cem dosi�gnie, czasem ledwie k�eczko niewielkie a jako piorun szybkie zatoczy i rajtar leci g�ow� w d� pod konia, jakby go grom zmi�t� z kulbaki<a l:href="#fn687" type="note">[687]</a>. Inni cofaj� si� przed strasznym m�em.</p><p>Wreszcie ci�� pan Andrzej przez skro� chor��ego, a ten zapia� tylko jak zarzynany kur i chor�giew z r�ki wypu�ci�; w tej chwili �rodek si� przerwa�, a pomieszane skrzyd�a uczyni�y dwie kupy bez�adne i cofaj�ce si� szybko ku dalszym liniom wojsk pruskich.</p><p>Kmicic spojrza� przez rozerwany �rodek w g��b pola i nagle ujrza� regiment czerwonych dragon�w, lec�cy jak wicher w pomoc rozerwanej rajtarii.</p><p>�Nic to! � pomy�la� � za chwil� Wo�odyjowski tym brodem przyjdzie mi w pomoc��</p><p>Tymczasem rozleg� si� huk armat tak gwa�towny, �e ziemia zatrz�s�a si� w posadach; muszkiety pocz�y grzechota� od okopu a� hen do najbardziej wysuni�tych szereg�w nieprzyjacielskich. Ca�e pole pokry�o si� dymem i w tym�e dymie wolentarze<a l:href="#fn688" type="note">[688]</a> Kmicicowi wraz z Tatarami sczepili si� z dragoni�.</p><p>Ale od strony rzeki nikt nie przybywa� na pomoc.</p><p>Pokaza�o si�, �e nieprzyjaciel umy�lnie pu�ci� Kmicicow� watah� przez br�d, nast�pnie pocz�� go zasypywa� tak straszliwie z dzia� i muszkiet�w, �e �ywa noga przej�� nie mog�a.</p><p>Pierwsi poszli ku niemu ludzie pana Korsaka i powr�cili w nie�adzie; druga, Wojni��owiczowska, dosz�a do p� brodu i cofn�a si�, wprawdzie z wolna, bo by� to kr�lewski pu�k, jeden z najdzielniejszych w ca�ym wojsku, ale ze strat� dwudziestu towarzystwa, znakomitej szlachty, i dziewi��dziesi�ciu pocztowych.</p><p>Woda w szczerku<a l:href="#fn689" type="note">[689]</a>, kt�ry stanowi� jedyne tylko przej�cie przez rzek�, pluska�a tak pod uderzeniami kul, jak pod ci�kim ulewnym deszczem. Armatnie przelatywa�y na drug� stron�, rozrzucaj�c tumany piasku.</p><p>Sam pan podskarbi nadjecha� skokiem i popatrzywszy, uzna�, �e niepodobna, aby jeden �ywy cz�ek m�g� przedosta� si� na brzeg przeciwny.</p><p>A jednak mog�o to stanowi� o losach bitwy. Tote� czo�o hetmana zachmurzy�o si� srodze. Przez chwil� patrzy� przez perspektyw�<a l:href="#fn690" type="note">[690]</a> na ca�� lini� wojsk nieprzyjacielskich i krzykn�� na ordynansa:</p><p>� Ruszaj do Hassun-beja � niechaj orda, jako mo�e, przeprawi si� przez g��boki brzeg i na tabor niech uderzy. Co w wozach znajd�, to ich! Armat tam nie masz, jedno z rzek� b�d� mieli robot�.</p><p>Oficer skoczy�, ile tchu w koniu; hetman za� posun�� si� dalej, gdzie pod wierzbin� na ��ce sta�a chor�giew lauda�ska, i zatrzyma� si� tu� przed ni�.</p><p>Wo�odyjowski sta� na jej czele, pos�pny, ale milcz�cy, jeno w oczy hetma�skie patrzy�, a w�sikami rusza�.</p><p>� Co my�lisz wa��? � spyta� hetman � przeprawi� si� Tatarzy?</p><p>� Tatarzy przeprawi� si�, ale Kmicic zginie! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Na Boga! � krzykn�� nagle hetman � ten Kmicic, �eby jeno mia� g�ow� na karku, m�g�by bitw� wygra�, nie zgin��!</p><p>Wo�odyjowski nie odrzek� nic, jednakowo� pomy�la� w duszy:</p><p>�Nie trzeba by�o puszcza� albo �adnej chor�gwi za rzek�, albo pi�慔</p><p>Przez chwil� hetman zn�w patrzy� przez perspektyw� na daleki zam�t, kt�ry za rzek� sprawowa� pan Kmicic; wtem ma�y rycerz, nie mog�c d�u�ej usta�, przysun�� si� i trzymaj�c szabl� ostrzem do g�ry, rzek�:</p><p>� Wasza dostojno��! gdyby rozkaz, to ja bym jeszcze tego brodu spr�bowa�.</p><p>� Sta�! � odrzek� do�� ostro pan podskarbi. � Do��, �e tamci zgin�.</p><p>� Gin� ju�! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>Rzeczywi�cie zgie�k sta� si� wyra�niejszy i pot�nia� coraz bardziej. Widocznie Kmicic cofa� si� na powr�t ku rzece.</p><p>� Na Boga! tegom chcia�! � krzykn�� nagle pan hetman i skoczy� jak piorun ku Wojni��owiczowskiej chor�gwi.</p><p>Pan Kmicic za� cofa� si� rzeczywi�cie. Po uderzeniu na czerwonych dragon�w ludzie jego ci�li si� z nimi, ostatka si� dobywaj�c; lecz tchu ju� brak�o im w piersiach, zmachane r�ce mdla�y, trup pada� coraz g�ciej i tylko nadzieja, �e odsiecz zza rzeki przyjdzie lada chwila, podtrzymywa�a w nich jeszcze ducha.</p><p>Tymczasem up�yn�o p� godziny i okrzyk �bij!� nie dawa� si� s�ysze�; natomiast czerwonym dragonom skoczy� na odsiecz Bogus�awowy pu�k ci�kiej jazdy.</p><p>��mier� idzie!� � pomy�la� Kmicic, widz�c ich zaje�d�aj�cych z boku.</p><p>Lecz by� to �o�nierz, kt�ry do ostatniej chwili nie w�tpi� nigdy nie tylko o swoim �yciu, ale i o wygranej. D�uga i hazardowna praktyka da�a mu tak�e wielk� znajomo�� wojny � wi�c nie tak szybko wieczorna b�yskawica zapala si� i ga�nie, jak Kmicicowi mign�a w g�owie my�l nast�puj�ca:</p><p>�Widocznie przez br�d do nieprzyjaciela przedosta� si� nie mog�, a skoro nie mog�, to im go podprowadzꅔ</p><p>Wi�c, �e pu�k Bogus�awowy nie by� ju� dalej jak o sto krok�w, a id�c ca�ym p�dem, lada chwila m�g� uderzy� i roznie�� jego Tatar�w, pan Andrzej podni�s� piszcza�k� do ust i �wisn�� tak przera�liwie, �e a� najbli�sze konie drago�skie osadzi�y si� na zadach.</p><p>�wist powt�rzy�y natychmiast inne piszcza�ki starszyzny tatarskiej i nie tak pr�dko wicher zakr�ca piaskiem, jak pr�dko ca�y czambu� zwr�ci� konie do ucieczki.</p><p>Niedobitki rajtarii, czerwona dragonia i pu�k Bogus�awowy kopn�y si� za nimi z kopyta.</p><p>Krzyki oficerskie: �Naprz�d!� i �<emphasis>Gott mit uns<a l:href="#fn691" type="note">[691]</a>!</emphasis>�, zagrzmia�y jak burza i sta� si� cudny widok. Na rozleg�ej grodzi p�dzi� bez�adny i pomieszany czambu� wprost do zasypywanego kulami brodu i rwa�, jakby go skrzyd�a nios�y. Ka�dy ordyniec przyleg� by� do konia, rozp�aszczy� si�, pochowa� w grzywie i karku, tak i� gdyby nie chmura strza� lec�cych ku rajtarii, rzek�by�, i� same konie bez je�d�c�w biegn�; za nimi z hukiem, krzykiem i t�tentem bieg� lud olbrzymi, migoc�c wzniesionymi w prawicach mieczami.</p><p>Br�d by� coraz bli�ej: biegli staj�<a l:href="#fn692" type="note">[692]</a>, p� jeszcze i widocznie konie tatarskie dobywa�y ju� ostatnich si�, bo odleg�o�� mi�dzy nimi a rajtari� pocz�a si� zmniejsza� szybko.</p><p>W kilka minut potem pierwsze rajtarskie szeregi pocz�y ju� siec mieczami zmykaj�cych na ostatku Tatar�w, br�d by� tu�, tu�. Zdawa�o si�, �e w kilku skokach konie go dosi�gn�.</p><p>Nagle sta�o si� co� dziwnego.</p><p>Oto, gdy czambu� dobieg� brodu, przera�liwy �wist piszcza�ek rozleg� si� znowu na skrzyd�ach czambu�u i ca�a wataha zamiast wpa�� w rzek�, aby na drugim jej brzegu szuka� ocalenia, rozdzieli�a si� na dwie kupy i z szybko�ci� stada jask�ek skoczy�a w prawo i w lewo, wzd�u� jej biegu.</p><p>Lecz jad�ce na ich karkach ci�kie pu�ki, kt�rych konie wzi�y ju� najwi�kszy rozp�d, wpad�y t�� sam� si�� w br�d i dopiero w wodzie ju� je�d�cy pocz�li hamowa� rozhukane rumaki.</p><p>Artyleria, kt�ra dot�d zasypywa�a szczerk deszczem �elaza, umilk�a nagle, aby swoich nie razi�.</p><p>Lecz tej w�a�nie chwili czeka� jak zbawienia hetman Gosiewski.</p><p>I jeszcze rajtarie nie dotkn�y prawie wody, gdy straszna kr�lewska chor�giew Wojni��owicza ruszy�a ku nim jak huragan, za ni� lauda�ska, za ni� Korsakowa, za nimi dwie hetma�skie, za nimi wolentarska<a l:href="#fn693" type="note">[693]</a>, za ni� pancerna ksi�cia krajczego Micha�a Radziwi��a.</p><p>Krzyk straszny �Bij, zabij!�, zagrzmia� w powietrzu i nim pruskie pu�ki zdo�a�y �ci�gn�� konie, zatrzyma� si�, zastawi� mieczami, ju� Wojni��owiczowska roznios�a je jak tr�ba powietrzna roznosi li�cie, zgniot�a czerwonych dragon�w, wspar�a<a l:href="#fn694" type="note">[694]</a> pu�k Bogus�awowy, rozbi�a go na dwoje i ponios�a si� w pole ku g��wnej armii pruskiej.</p><p>Rzeka zrumieni�a si� krwi� w jednej chwili, armaty pocz�y gra� na nowo, lecz zbyt p�no, bo ju� o�m chor�gwi litewskiej jazdy mkn�o z hukiem i szumem po b�oniu i ca�a bitwa przenios�a si� na drug� stron� rzeki.</p><p>Sam pan podskarbi lecia� przy jednej ze swych chor�gwi z promiennym szcz�ciem w twarzy, a z ogniem w oczach, bo raz wyprowadziwszy jazd� za rzek�, ju� by� pewien zwyci�stwa.</p><p>Chor�gwie, siek�c i bod�c na wy�cigi, gna�y przed sob� resztki dragonii i rajtar�w, kt�re k�ad�y si� mostem, ile �e ci�kie konie nie mog�y do�� spiesznie umyka� i tylko zas�ania�y goni�cych przed pociskami.</p><p>Tymczasem Waldek, Bogus�aw Radziwi�� i Izrael pchn�li wszystk� sw� jazd�, by natarcie powstrzyma�, sami za� szykowali na gwa�t piechot�. Pu�k za pu�kiem wybiega� od taboru i osadza� si� na grodzi. Wbijano ci�kie dzidy tylnymi ko�cami w g�r�, pochylaj�c je p�otem ku nieprzyjacielowi.</p><p>W drugim szeregu muszkietnicy wyci�gn�li rury muszkiet�w. Mi�dzy czworobokami pu�k�w ustawiano na �eb na szyj� armaty. Ani Bogus�aw, ani Waldek, ani Izrael nie �udzili si�, aby ich jazda mog�a d�ugo wr�cz wytrzyma� polskiej, i ca�a nadzieja ich by�a w armatach i w piechocie. Tymczasem przed piechot� ju� konne pu�ki uderzy�y o siebie pier� w pier�. Ale sta�o si� to, co przewidzieli pruscy wodzowie.</p><p>Oto natarcie litewskiej jazdy by�o tak straszne, �e masy kawalerii nie mog�y ani na chwil� ich powstrzyma� i �e pierwsza husarska chor�giew rozszczepi�a ich niby klin drzewo i sz�a, nie krusz�c kopii, w�r�d g�stwy, jak statek gnany gwa�townym wichrem idzie w�r�d fal. Ju�, ju� coraz bli�ej wida� by�o proporce; po chwili �by husarskich koni wynurzy�y si� z t�um�w pruskich.</p><p>� Baczno��! � krzykn�li oficerowie stoj�cy w czworoboku piechoty.</p><p>Na to has�o knechtowie pruscy osadzili si� silniej na nogach i wyt�yli r�ce, trzymaj�c dzidy. A wszystkim serca wali�y w piersiach gwa�townie, bo straszliwa husaria wynurzy�a si� ju� zupe�nie i gna�a wprost na nich.</p><p>� Ognia! � rozleg�a si� zn�w komenda.</p><p>Muszkiety zagrzechota�y w drugim i trzecim szeregu czworoboku. Dym owion�� ludzi. Chwila jeszcze: huk nadlatuj�cej chor�gwi coraz bli�ej. Ju�, ju� dobiegaj�!� Nagle, w�r�d dymu, pierwszy szereg piechur�w spostrzega tu� nad sob�, prawie nad g�owami, tysi�ce ko�skich kopyt, rozwartych chrap�w, rozpalonych oczu; s�ycha� trzask �amanych dzid; krzyk okropny rozdziera powietrze; polskie g�osy wrzeszcz�: �Bij!� � niemieckie za� �<emphasis>Gott erbarme Dich meiner<a l:href="#fn695" type="note">[695]</a></emphasis>!�</p><p>Pu�k rozbity, zgnieciony, ale mi�dzy innymi poczynaj� gra� armaty. Ju� i inne chor�gwie dobiegaj�; ka�da za chwil� uderzy si� o las dzid, ale by� mo�e, �e nie ka�da go prze�amie, bo �adna nie ma w sobie tak strasznej jak Wojni��owiczowa si�y. Krzyk wzmaga si� na ca�ym pobojowisku. Nie wida� nic. Lecz z masy walcz�cej zn�w poczynaj� bez�adnie wymyka� si� kupy ��tych piechur�w z jakiego� innego pu�ku, kt�ry widocznie tak�e zosta� rozbity.</p><p>Je�d�cy w szarej barwie gnaj� za nimi, siek� i tratuj� z okrzykiem:</p><p>� Lauda! Lauda!</p><p>To pan Wo�odyjowski upora� si� z drugim czworobokiem.</p><p>Wszelako inne �tkwi�� jeszcze; jeszcze zwyci�stwo mo�e przechyli� si� na stron� prusk�, zw�aszcza �e przy taborze stoj� dwa nie naruszone regimenta, kt�re poniewa� tabor zostawiono w spokoju, w ka�dej chwili mog� by� przywo�ane.</p><p>Waldek straci� ju� wprawdzie g�ow�, Izraela nie masz, bo z jazd� go wys�ano, ale Bogus�aw czuwa, rz�dzi wszystkim, prowadzi ca�� bitw� i widz�c coraz straszniejsze niebezpiecze�stwo, wysy�a pana Biesa po owe regimenta.</p><p>Pan Bies wypuszcza konia i w p� godziny wraca bez ko�paka<a l:href="#fn696" type="note">[696]</a>, z przera�eniem i rozpacz� w twarzy.</p><p>� Orda w taborze! � krzyczy, dobieg�szy do Bogus�awa.</p><p>Jako� w tej chwili na prawym skrzydle rozlegaj� si� nieludzkie wycia i zbli�aj� si� w ka�dej chwili.</p><p>Nagle ukazuj� si� gromady je�d�c�w szwedzkich p�dz�ce w okropnym pop�ochu, za nimi umykaj�, bez broni ju� i bez kapeluszy, piechurowie, za nimi w zamieszaniu, w bez�adzie p�dz� wozy, ci�gni�te przez zhukane i przera�one konie. Wszystko to leci o�lep od taboru na w�asn� piechot�. Za chwil� wpadn�, zamieszaj� j�, rozbij�, zw�aszcza �e od czo�a gna na ni� jazda litewska.</p><p>� Hassun-bej przedosta� si� do taboru! � wo�a w uniesieniu pan Gosiewski i puszcza ostatnie swe dwie chor�gwie, jak dwa soko�y z ber�a.</p><p>I w tej samej chwili, gdy chor�gwie owe uderzaj� na piechot� z czo�a, jej w�asne wozy wpadaj� na ni� z boku. Ostatnie czworoboki p�kaj� jak pod uderzeniem m�ota. Z ca�ej �wietnej armii szwedzko-pruskiej czyni si� jedna olbrzymia kupa, w kt�rej jazda miesza si� z piechot�. Ludzie tratuj� si� wzajemnie, przewracaj�, dusz�, zrzucaj� odzie�, ciskaj� bro�. Jazda prze ich, tnie, gniecie, mia�d�y. To ju� nie bitwa przegrana, to kl�ska, jedna z najokropniejszych w ca�ej wojnie.</p><p>Lecz Bogus�aw widz�c, �e wszystko stracone, postanawia przynajmniej siebie i nieco jazdy ocali� z pogromu.</p><p>Nadludzkim wysileniem zbiera ko�o siebie kilkuset je�d�c�w i wymyka si� w dal lewym skrzyd�em, w kierunku biegu rzeki.</p><p>Ju� wydosta� si� z g��wnego wiru, gdy oto drugi Radziwi��, ksi��� Micha� Kazimierz<a l:href="#fn697" type="note">[697]</a>, uderza na� z boku ze sw� nadworn� husari� i jednym uderzeniem rozprasza ca�y oddzia�.</p><p>Rozproszeni, uciekaj� pojedynczo lub ma�ymi kupkami. Jedynie szybko�ci� koni mog� by� ocaleni.</p><p>Jako� husaria ich nie goni, bo uderza na g��wn� kup� piechur�w, kt�rych wycinaj� wszystkie inne chor�gwie � wiec tamci mkn� jak rozproszone stado sarn po b�oniu.</p><p>Bogus�aw na karym Kmicicowym rumaku umyka jak wicher, pr�no usi�uj�c krzykiem skupi� przy sobie cho� kilkunastu ludzi. Nikt go nie s�ucha; ka�dy umyka na w�asn� r�k�, kontent<a l:href="#fn698" type="note">[698]</a>, �e wysun�� si� z pogromu i �e nie ma ju� nieprzyjaciela przed sob�.</p><p>Lecz pr�na rado��. Nie ubiegli jeszcze tysi�ca krok�w, gdy wycie rozleg�o si� nagle przed nimi i szara �ma tatarska wysun�a si� od rzeki, przy kt�rej czai�a si� a� dot�d.</p><p>By� to pan Kmicic ze swoj� watah�. Wysun�wszy si� z pola po przyprowadzeniu nieprzyjaciela do brodu, wr�ci� teraz, aby uciekaj�cym przeci�� odwr�t.</p><p>Tatarzy, widz�c rozproszonych je�d�c�w, w jednej chwili rozproszyli si� i sami, aby ich �owi� swobodniej, i rozpocz�� si� po�cig morderczy. Po dw�ch, po trzech Tatar�w przebiega�o jednemu rajtarowi, a �w broni� si� rzadko, cz�ciej chwyta� rapier za ostrze i r�koje�ci� wyci�ga� go ku ordy�com, wzywaj�c mi�osierdzia. Lecz ordy�cy, wiedz�c, �e nie odprowadz� tych je�c�w do domu, brali �ywcem tylko starszyzn�, kt�ra mog�a si� wykupi�; pospolity �o�nierz dostawa� no�em po gardle i kona�, nie mog�c nawet �<emphasis>Gott<a l:href="#fn699" type="note">[699]</a>!</emphasis>� wykrzykn��. Tych, kt�rzy uciekali do ostatka, k�uto no�ami w karki i plecy; tych, pod kt�rymi nie rozpiera�y si� konie, �owiono arkanami.</p><p>Kmicic rzuca� si� czas jaki� po pobojowisku, str�caj�c je�d�c�w, i szuka� oczyma Bogus�awa; na koniec ujrza� go i pozna� natychmiast po koniu, po b��kitnej wst�dze i kapeluszu z czarnymi, strusimi pi�rami.</p><p>Chmurka bia�ego dymu otacza�a ksi�cia, bo w�a�nie przed chwil� napad�o go dw�ch nohajc�w<a l:href="#fn700" type="note">[700]</a>, lecz on jednego powali� wystrza�em z pistoletu, drugiego przeb�d� na wylot rapierem, za czym ujrzawszy wi�ksz� watah� p�dz�c� z jednej, a Kmicica z drugiej strony, �cisn�� konia ostrogami i pomkn�� jak jele� �cigany przez psy go�cze.</p><p>Przesz�o pi��dziesi�ciu ludzi rzuci�o si� kup� za nim, lecz nie wszystkie konie bieg�y jednakowo, wi�c wkr�tce kupa rozci�gn�a si� w d�ugiego w�a, kt�rego g�ow� stanowi� Bogus�aw, szyj� Kmicic.</p><p>Ksi��� pochyli� si� w kulbace; kary ko� zdawa� si� ziemi nie tyka� nogami, jeno czerni� si� na zielonej trawie jak �migaj�ca nad ziemi� jask�ka; cisawy wyci�ga� szyj� na kszta�t �urawia, uszy stuli� i zdawa� si� z w�asnej sk�ry chcie� wyskoczy�. Mijali samotne krzaki wierzbowe, k�py, gaiki olszynowe; Tatarzy zostali w tyle na staj�<a l:href="#fn701" type="note">[701]</a>, na dwie, na trzy, a oni biegli i biegli. Kmicic wyrzuci� pistolety z olster, aby koniowi ul�y�, sam za� ze wzrokiem wbitym w Bogus�awa, z zaci�ni�tymi z�bami, le��c prawie na szyi rumaka, b�d� ostrogami spienione jego boki, a� wkr�tce piana spadaj�ca na ziemi� sta�a si� r�ow�.</p><p>Lecz odleg�o�� pomi�dzy nim a ksi�ciem nie tylko nie zmniejszy�a si� na jeden cal, ale pocz�a si� powi�ksza�. �Gorze! � pomy�la� pan Andrzej � tego konia �aden bachmat<a l:href="#fn702" type="note">[702]</a> w �wiecie nie zgoni!�</p><p>I gdy po kilku skokach odleg�o�� powi�kszy�a si� jeszcze bardziej, wyprostowa� si� w kulbace, szabl� pu�ci� na temblak i z�o�ywszy r�ce ko�o ust, pocz�� krzycze� g�osem spi�owym.</p><p>� Umykaj, zdrajco, przed Kmicicem! Nie dzi�, to jutro ci� dostan�!</p><p>Nagle, ledwie s�owa te przebrzmia�y w powietrzu, ksi���, kt�ry je us�ysza�, obejrza� si� szybko, a widz�c, �e pan Kmicic sam go tylko goni, zamiast umyka� dalej, zatoczy� ko�o i z rapierem w r�ku rzuci� si� ku niemu.</p><p>Pan Andrzej wyda� okropny krzyk rado�ci i nie wstrzymuj�c p�du, wzni�s� szabl� do ci�cia.</p><p>� Trup! trup! � zawo�a� ksi���.</p><p>I chc�c tym pewniej uderzy�, pocz�� konia hamowa�.</p><p>Kmicic, dobieg�szy, osadzi� te� swego, a� kopyta zary�y si� w ziemi, i zwi�za� rapier z szabl�.</p><p>Zwarli si� tedy tak, �e dwa konie uczyni�y niemal jedn� ca�o��. Rozleg� si� straszny d�wi�k �elaza, szybki jak my�l; �adne oczy nie mog�yby u�owi� b�yskawicznych ruch�w rapiera i szabli ni odr�ni� ksi�cia od Kmicica. Czasem zaczerni� si� Bogus�awowy kapelusz, czasem b�ysn�a Kmicicowa misiurka<a l:href="#fn703" type="note">[703]</a>. Konie sz�y m�y�cem obok siebie. Miecze d�wi�cza�y coraz okropniej.</p><p>Bogus�aw po kilku uderzeniach przesta� lekcewa�y� przeciwnika. Wszystkie straszliwe pchni�cia, kt�rych wyuczy� si� od mistrz�w francuskich, by�y odbite. Ju� pot sp�ywa� mu obficie z czo�a, mieszaj�c si� na twarzy z barwiczk� i bielid�em, ju� czu� znu�enie w prawicy� Pocz�� go chwyta� podziw, potem niecierpliwo��, potem z�o��, wi�c postanowi� sko�czy� i pchn�� okropnie, a� kapelusz spad� mu z g�owy.</p><p>Kmicic odbi� z tak� si��, �e rapier ksi�cia a� do boku ko�skiego odlecia� i nim Bogus�aw zdo�a� zastawi� si� na nowo, ci�� go samym ko�cem szabli w czo�o.</p><p>� <emphasis>Christ!</emphasis> � krzykn�� po niemiecku ksi���.</p><p>I zwali� si� w traw�. Pad� wznak.</p><p>Pan Andrzej sta� przez chwil� jakby oszo�omiony, lecz oprzytomnia� pr�dko; szabl� pu�ci� na temblak, prze�egna� si�, po czym zeskoczy� z konia i chwyciwszy na nowo r�koje��, zbli�y� si� do ksi�cia.</p><p>Straszny by�, bo blady z um�czenia jak chusta, wargi mia� zaci�ni�te i nieub�agan� nienawi�� w twarzy.</p><p>Oto �miertelny, a tak pot�ny wr�g le�a� teraz u jego n�g we krwi, �ywy jeszcze i przytomny, ale zwyci�on, i niecudz� broni� ani te� z cudz� pomoc�.</p><p>Bogus�aw patrzy� na niego szeroko otwartymi oczyma, pilnie bacz�c na ka�dy ruch zwyci�zcy, a gdy Kmicic stan�� tu� nad nim, zawo�a� pr�dko:</p><p>� Nie zabijaj mnie! Okup!</p><p>Kmicic, zamiast odpowiedzie�, stan�� mu nog� na piersiach i przycisn�� z ca�ej si�y, po czym sztych szabli opar� mu na gardle, a� sk�ra ugi�a si� pod ostrzem; potrzebowa� tylko r�k� ruszy�, tylko pocisn�� mocniej, lecz nie zabija� od razu; chcia� si� jeszcze nasyci� widokiem i �mier� uczyni� nieprzyjacielowi ci�sz�. Oczy wbi� w jego oczy i sta� nad nim, jak stoi lew nad obalonym bawo�em.</p><p>Wtem ksi���, kt�remu coraz wi�cej krwi wyp�ywa�o z czo�a, tak i� ca�y wierzch g�owy nurza� si� jakoby w ka�u�y, ozwa� si� raz jeszcze, ale ju� bardzo przyduszonym g�osem, bo stopa pana Andrzeja ci�gle gniot�a mu piersi:</p><p>� Dziewka� s�uchaj�</p><p>Ledwie pan Andrzej us�ysza� te s�owa, zdj�� nog� z piersi ksi���cych i szabl� podni�s�.</p><p>� M�w! � rzek�.</p><p>Lecz ksi��� Bogus�aw czas jaki� oddycha� tylko g��boko, wreszcie mocniejszym ju� g�osem odpowiedzia�:</p><p>� Dziewka zginie, je�li mnie zabijesz� Rozkazy wydane!</p><p>� Co� z ni� uczyni�? � spyta� Kmicic.</p><p>� Zaniechaj mnie, to ci j� oddam, przysi�gam� na Ewangeli�</p><p>Na to pan Andrzej uderzy� si� pi�ci� w czo�o, przez chwil� zna� by�o, �e walczy� ze sob� i ze swymi my�lami, po czym rzek�:</p><p>� S�uchaj, zdrajco! Ja bym stu takich wyrodk�w za jeden jej w�os odda�!� Ale ja tobie nie wierz�, krzywoprzysi�zco!</p><p>� Na Ewangeli�! � powt�rzy� ksi���. � Dam ci glejt i rozkaz na pi�mie.</p><p>� Niech�e tak b�dzie, daruj� ci� zdrowiem, ale ci� z r�k nie puszcz�. Dasz mi na pi�mie� Tymczasem Tatarom ci� oddam, u kt�rych w niewoli b�dziesz.</p><p>� Zgoda � rzek� ksi���.</p><p>� Pami�taj! � odrzek� pan Andrzej. � Nie uchroni�o ci� przed moj� r�k� twoje ksi�stwo, twoje wojska, twoje szermierstwo� I wiedz, �e ilekro� mi wejdziesz w drog� albo nie dotrzymaszli s�owa, nic ci� nie uchroni, cho�by ci� cesarzem niemieckim kreowano� Poznaj�e mnie! Raz ci� ju� mia�em w r�ku, teraz mi pod nogami le�ysz!</p><p>� Przytomno�� mnie opuszcza � rzek� ksi���. � Panie Kmicic, woda musi tu by� blisko� Daj mi pi� i ran� zalej.</p><p>� Zdychaj, parrycydo<a l:href="#fn704" type="note">[704]</a>! � rzek� Kmicic.</p><p>Lecz ksi���, bezpieczen ju� o �ycie, odzyska�, lubo<a l:href="#fn705" type="note">[705]</a> ranny, ca�� pewno�� siebie i ozwa� si�:</p><p>� G�upi�, panie Kmicic! Je�li umr� i ona�</p><p>Tu wargi mu zbiela�y.</p><p>Kmicic za� skoczy� szuka�, czy w okolicy nie ma jakiego rowu lub te� ka�u�y.</p><p>Ksi��� omdla�, ale na kr�tk� chwil�, i obudzi� si� na szcz�cie swoje, gdy� tymczasem nadbieg� pierwszy Tatarzyn, Selim, syn Gazy-agi, chor��y z Kmicicowej watahy, a widz�c brocz�cego we krwi nieprzyjaciela, postanowi� przyszpili� go grotem od chor�gwi do ziemi. Ksi��� w tej chwili strasznej znalaz� jeszcze tyle si�, �e za grot r�k� pochwyci�, kt�ry s�abo przytwierdzon oderwa� si� od drzewca.</p><p>Odg�os tej kr�tkiej walki �ci�gn�� na powr�t pana Andrzeja.</p><p>� St�j, psi synu! � zakrzykn��, nadbiegaj�c z daleka.</p><p>Tatar na d�wi�k znanego g�osu przyleg� ze strachu do konia. Kmicic kaza� mu ruszy� po wod�, sam za� zosta� przy ksi�ciu, bo z dala wida� by�o nadje�d�aj�cych w skok Kiemlicz�w, Sorok� i ca�y czambu�, kt�ry wy�owiwszy wszystkich rajtar�w, pu�ci� si� na poszukiwanie wodza.</p><p>Ujrzawszy pana Andrzeja, wierni nohajcy wyrzucili z gromkim okrzykiem czapki w g�r�.</p><p>Akbah-U�an zeskoczy� z konia i pocz�� mu si� k�ania�, dotykaj�c r�k� czo�a, ust i piersi. Inni, cmokaj�c po tatarsku ustami, patrzyli z drapie�no�ci� w oczach na le��cego rycerza, a z podziwem na jego zwyci�zc�; niekt�rzy ruszyli �apa� dwa konie, cisawego i karego, kt�re biega�y opodal z rozwianymi grzywami.</p><p>� Akbahu-U�anie � rzek� Kmicic � to jest w�dz wojsk, kt�re pobili�my dzi� rano: ksi��� Bogus�aw Radziwi��. Daruj� wam go, a wy go trzymajcie, bo za �ywego czy za umar�ego zap�ac� wam sowicie. Teraz opatrzy� go, wzi�� na arkan i zaprowadzi� do obozu!</p><p>� A��a! a��a! Dzi�kujem, wodzu! dzi�kujem, zwyci�zco! � zawo�ali jednym g�osem ordy�cy.</p><p>I zn�w rozleg�o si� cmokanie tysi�ca warg.</p><p>Kmicic kaza� sobie poda� konia, siad� i pu�ci� si� z cz�ci� Tatar�w ku polu bitwy.</p><p>Z dala ju� ujrza� chor��ych, stoj�cych ze znakami, ale przy chor�gwiach by�o zaledwie po kilkunastu towarzystwa, reszta zagna�a si� za nieprzyjacielem. Gromady czeladzi kr�ci�y si� po pobojowisku, obdzieraj�c trupy i czubi�c si� tu i owdzie z Tatarami, kt�rzy czynili to samo. Szczeg�lniej ci ostatni wygl�dali po prostu strasznie, z no�ami w r�ku i ubroczonymi po �okcie r�koma. Rzek�by�: stado kruk�w spad�o z chmur na pobojowisko. Dzikie ich �miechy i wrzaski rozlega�y si� po ca�ym polu.</p><p>Niekt�rzy, trzymaj�c dymi�ce jeszcze no�e w wargach, ci�gn�li obu r�koma za nogi poleg�ych, inni rzucali w siebie z �art�w odci�tymi g�owami, inni �adowali sakwy, inni jak na bazarze podnosili w g�r� pokrwawione szaty, zachwalaj�c ich doskona�o��, lub ogl�dali bro� zdobyt�.</p><p>Kmicic przejecha� naprz�d przez pole, na kt�rym pierwszy spotka� si� z rajtari�. Trupy ludzkie i ko�skie, poci�te mieczami, le�a�y tu w rozproszeniu; lecz tam, gdzie chor�gwie ci�y piechot�, wznosi�y si� ich ca�e stosy, a ka�u�e zakrzep�ej ju� krwi �wiegota�y pod kopytami ko�skimi na kszta�t b�ota.</p><p>Trudno by�o tamt�dy przejecha� w�r�d szcz�tk�w po�amanych dzid, muszkiet�w, trup�w, poprzewracanych woz�w taborowych i uwijaj�cych si� kup tatarstwa.</p><p>Pan Gosiewski sta� dalej jeszcze na okopie warownego obozu, a przy nim ksi��� krajczy Radziwi��<a l:href="#fn706" type="note">[706]</a>, Wojni��owicz, Wo�odyjowski, Korsak i kilkudziesi�ciu ludzi. Z wysoko�ci tej ogarniali oczyma pole a� hen, do najdalszych kra�c�w, i mogli ca�y rozmiar swego zwyci�stwa a nieprzyjacielskiej kl�ski oceni�.</p><p>Kmicic, ujrzawszy pan�w, przyspieszy� kroku, a pan Gosiewski, jako �e by� nie tylko wojennik szcz�liwy, ale i cz�owiek zacny, bez cienia zazdro�ci w sercu, ledwie go ujrza�, zakrzykn��:</p><p>� Oto przybywa <emphasis>victor</emphasis><a l:href="#fn707" type="note">[707]</a> prawdziwy! Za jego to przyczyn� ta potrzeba<a l:href="#fn708" type="note">[708]</a> wygrana, ja pierwszy publicznie to o�wiadczam. Mo�ci panowie! dzi�kujcie panu Babiniczowi, bo gdyby nie on, nie dostaliby�my si� przez rzek�!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Babinicz! � krzykn�o kilkadziesi�t g�os�w � <emphasis>vivat! vivat<a l:href="#fn709" type="note">[709]</a>!</emphasis></p><p>� Gdzie� ty si�, �o�nierzu, wojny uczy� � spyta� z uniesieniem hetman � �e� tak od razu zrozumia�, co czyni� nale�y?</p><p>Kmicic nie odpowiada�, bo nadto by� utrudzon, tylko si� k�ania� na wszystkie strony i r�k� po zabrukanej od potu i prochowego dymu twarzy wodzi�. Oczy �wieci�y mu blaskiem nadzwyczajnym, a tymczasem wiwaty brzmia�y ci�gle. Oddzia� za oddzia�em nadci�ga� z pola na spienionych koniach i co kt�ry nadci�gn��, ��czy� si� z ca�ej piersi z g�osami na cze�� Babinicza. Czapki wylatywa�y w g�r�, kto bandolety mia� nie wystrzelone, ten ognia dawa�.</p><p>Nagle pan Andrzej stan�� w kulbace i podni�s�szy obie r�ce do g�ry, hukn�� jak grzmot:</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Jan Kazimierz! pan nasz i ojciec mi�o�ciwy!</p><p>Tu powsta� taki krzyk, jakby nowa bitwa si� zacz�a. Zapa� niewypowiedziany ogarn�� wszystkich.</p><p>Ksi��� Micha� odpasa� szabl� z pochw� diamentami sadzon� i odda� j� Kmicicowi, hetman deli� w�asn� kosztown� zarzuci� mu na ramiona, a on zn�w wzni�s� r�ce do g�ry.</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> nasz hetman, w�dz zwyci�ski!</p><p>� <emphasis>Crescat! floreat<a l:href="#fn710" type="note">[710]</a>!</emphasis> � odpowiedziano ch�rem.</p><p>Za czym pocz�to chor�gwie zdobyte zwozi� i zatyka� w wale pod nogami wodz�w. Ani jednej nie uni�s� nieprzyjaciel: by�y pruskie komputowe, pruskie pospolitego ruszenia, szlacheckie, by�y szwedzkie, Bogus�awowe, ca�a ich t�cza powia�a u wa�u.</p><p>� Jedna to z najwi�kszych wiktorii w tej wojnie! � zawo�a� hetman. � Izrael i Waldek w niewoli, pu�kownicy polegli lub w niewoli, wojsko w pie� wyci�te�</p><p>Tu zwr�ci�, si� do Kmicica:</p><p>� Panie Babinicz, wa�� w tamtej stronie z Bogus�awem musia�e� si� spotka� Co si� z nim dzieje?</p><p>Tu i pan Wo�odyjowski pocz�� pilnie patrze� w oczy Kmicica, �w za� odrzek� spiesznie:</p><p>� Ksi�cia Bogus�awa B�g pokara� t� oto r�k�!</p><p>To rzek�szy, wyci�gn�� prawic�, lecz w tej chwili ma�y rycerz rzuci� mu si� w obj�cia.</p><p>� J�drek! � krzykn�� � nie zajrz�<a l:href="#fn711" type="note">[711]</a> ci! Niech ci� B�g b�ogos�awi!</p><p>� Ty� to mi r�k� formowa�! � odrzek� z wylaniem pan Andrzej.</p><p>Lecz dalszy wylew braterskich uczu� powstrzyma� ksi��� krajczy<a l:href="#fn712" type="note">[712]</a>.</p><p>� Zali<a l:href="#fn713" type="note">[713]</a> brat m�j zabit? � spyta� �ywo.</p><p>� Nie zabit � odpar� Kmicic � bom mu �ycie darowa�, ale ranny i pojman. A owo, tam ot, prowadz� go moi nohajcy!</p><p>Na te s�owa zdumienie odmalowa�o si� w twarzy pana Wo�odyjowskiego, a oczy rycerstwa zwr�ci�y si� ku r�wninie, na kt�rej ukaza� si� oddzia� kilkudziesi�ciu Tatar�w i zbli�a� si� wolno; na koniec, min�wszy kupy po�amanych woz�w, przysun�� si� o kilkadziesi�t krok�w do okopu.</p><p>W�wczas ujrzano, �e jad�cy w przodzie Tatar prowadzi je�ca; poznali wszyscy Bogus�awa, lecz w jakiej�e los�w odmianie!�</p><p>On, jeden z najpot�niejszych pan�w w Rzeczypospolitej, on, kt�ry wczoraj jeszcze o pa�stwie udzielnym marzy�, on, ksi��� Rzeszy Niemieckiej, szed� teraz z arkanem na szyi, pieszo, przy koniu tatarskim, bez kapelusza, z krwaw� g�ow�, obwi�zan� w brudn� szmat�. Taka jednak zawzi�to�� by�a przeciw temu magnatowi w sercach rycerstwa, �e straszne to upokorzenie nie wzbudzi�o niczyjej lito�ci, owszem, wszystkie niemal usta zawrzas�y w jednej chwili:</p><p>� �mier� zdrajcy! Na szablach go roznie��! �mier�! �mier�!</p><p>A ksi��� Micha� oczy r�k� zatka�, bo przecie to Radziwi��a prowadzono w takim upodleniu. Nagle poczerwienia� i krzykn��:</p><p>� Mo�ci panowie! to m�j brat, to moja krew, a jam ni zdrowia, ni mienia nie �a�owa� dla ojczyzny! Wr�g m�j, kto na tego nieszcz�nika r�k� podniesie.</p><p>Rycerze umilkli zaraz.</p><p>Ksi�cia Micha�a kochano powszechnie za m�stwo, hojno�� i serce wylane dla ojczyzny. Wszak�e, gdy ca�a Litwa wpad�a w moc hiperborejsk�<a l:href="#fn714" type="note">[714]</a>, on jeden broni� si� w Nie�wie�u, za wojen szwedzkich wzgardzi� namowami Janusza i jeden z pierwszych przysta� do konfederacji tyszowieckiej, wi�c te� g�os jego znalaz� i teraz pos�uch. Wreszcie, mo�e nikt nie chcia� narazi� si� tak pot�nemu panu, do��, �e szable schowa�y si� zaraz do pochew, a nawet kilku oficer�w, klient�w<a l:href="#fn715" type="note">[715]</a> radziwi��owskich, zawo�a�o:</p><p>� Odj�� go Tatarom! Niech go Rzeczpospolita s�dzi, ale nie dajmy poniewiera� krwi zacnej poganom!</p><p>� Odj�� go Tatarom! � powt�rzy� ksi���. � Znajdziemy zak�adnika, a okup on sam zap�aci! Panie Wojni��owicz, rusz no swoich ludzi i niech si�� go wezm�, je�li inaczej nie b�dzie mo�na!</p><p>� Ja si� jako zak�adnik Tatarom ofiaruj�! � zawo�a� pan Gnoi�ski.</p><p>Tymczasem Wo�odyjowski przysun�� si� do Kmicica i rzek�:</p><p>� J�drek! co� ty najlepszego uczyni�! To� on ca�o wyjdzie z tych termin�w!</p><p>Na to Kmicic skoczy� jak ranny �bik.</p><p>� Za pozwoleniem, mo�ci ksi���! � krzykn��. � To m�j jeniec! Jam go zdrowiem darowa�, ale pod kondycjami, kt�re mi na swoj� heretyck� Ewangeli� zaprzysi�g�, i niech trupem padn�, je�li wyjdzie z r�k, w kt�re go odda�em, nim mi wszystkiego dotrzyma!</p><p>To rzek�szy, zdar� konia, zastawi� drog� i ju�, ju� wrodzona pop�dliwo�� pocz�a go unosi�, bo twarz mu si� skurczy�a, rozd�� nozdrza i oczyma b�yskawice j�� rzuca�.</p><p>A tymczasem pan Wojni��owicz nacisn�� go koniem.</p><p>� Na bok, panie Babinicz! � zakrzykn��.</p><p>� Na bok, panie Wojni��owicz! � wrzasn�� pan Andrzej i uderzy� r�koje�ci� szabli Wojni��owiczowskiego konia z tak straszn� si��, �e rumak zachwia� si� na nogach, jakby uderzony kul�, i nozdrzami zary� w ziemi�.</p><p>Sta� si� tedy huk srogi mi�dzy rycerstwem, a� pan Gosiewski wysun�� si� naprz�d i rzek�:</p><p>� Milcze� waszmo�ciom! Mo�ci ksi���, z mocy mojej w�adzy hetma�skiej o�wiadczam, �e pan Babinicz ma prawo do je�ca i �e kto chce go z r�k tatarskich wydoby�, musi da� jego zwyci�zcy por�k�!</p><p>Ksi��� Micha� opanowa� wzburzenie, uspokoi� si� i rzek�, zwracaj�c mow� do pana Andrzeja:</p><p>� M�w wa��, czego chcesz?</p><p>� By mi kondycji dotrzyma�, zanim z niewoli wyjdzie.</p><p>� To ci dotrzyma, wyszed�szy.</p><p>� Nie mo�e by�! Nie wierz�!</p><p>� Tedy ja za niego przysi�gam na Matk� Naj�wi�tsz�, kt�r� wyznaj�, i na parol rycerski, �e wszystko ci b�dzie dotrzymane. W przeciwnym razie mo�esz mnie na honorze i maj�tno�ci poszukiwa�.</p><p>� Do�� mi! � rzek� Kmicic. � Niech pan Gnoi�ski na zak�adnika jedzie, bo inaczej Tatarzy op�r stawi�. Ja poprzestaj� na s�owie.</p><p>� Dzi�kuj� ci, panie kawalerze! � odrzek� ksi��� krajczy. � Nie b�j si� tak�e, aby wolno�� zaraz odzyska�, bo go panu hetmanowi z prawa oddam i je�cem a� do kr�lewskiego wyroku pozostanie.</p><p>� Tak b�dzie! � rzek� hetman.</p><p>I rozkazawszy Wojni��owiczowi si��� na �wie�ego konia, bo tamten ledwie ju� drga�, wys�a� go wraz z panem Gnoi�skim po ksi�cia.</p><p>Lecz sprawa nie posz�a jeszcze �atwo. Je�ca trzeba by�o si�� bra�, bo sam Hassun-bej stawi� gro�ny op�r i dopiero widok pana Gnoi�skiego i um�wiony okup stu tysi�cy talar�w zdo�a� go uspokoi�.</p><p>Za czym wieczorem ksi��� Bogus�aw znajdowa� si� ju� w namiotach pana Gosiewskiego. Opatrzono go tam starannie, dw�ch medyk�w nie opuszcza�o go ani chwili i obaj r�czyli za jego zdrowie, gdy� rana, jako zadana samym ko�cem szabli, nie by�a zbyt ci�k�.</p><p>Pan Wo�odyjowski nie m�g� przebaczy� Kmicicowi, �e ksi�ciu �ycie darowa�, i z �alu unika� go ca�y dzie�, dopiero wieczorem sam pan Andrzej przyszed� do jego namiotu.</p><p>� B�j si� ran boskich! � wykrzykn�� na jego widok ma�y rycerz. � Pr�dzej bym si� po ka�dym tego spodziewa� ani�eli po tobie, �e �ywcem tego zdrajc� wypu�ci!�</p><p>� S�uchaj mnie, Michale, zanim pot�pisz � odrzek� ponuro Kmicic. � Mia�em go ju� pod nog� i sztych trzyma�em mu przy gardzieli, a w�wczas wiesz, co mi ten zdrajca rzek�?� Oto, �e s� rozkazy wydane, aby Ole�k� na gardle w Taurogach karano, je�li on zginie� Com mia�, nieszcz�sny, czyni�? Kupi�em jej �ycie za jego �ycie� Com mia� czyni�?� na krzy� Chrystus�w<a l:href="#fn716" type="note">[716]</a>� Com mia� czyni�?</p><p>Tu zacz�� targa� si� za czupryn� pan Andrzej i nogami z uniesienia tupa�, a pan Wo�odyjowski zamy�li� si� przez chwil�, po czym rzek�:</p><p>� Pojmuj� twoj� desperacj� ale zawsze� ty�, widzisz, zdrajc� ojczyzny wypu�ci�, kt�ry ci�kie paroksyzmy na Rzeczpospolit� w przysz�o�ci sprowadzi� mo�e� Nie ma co, J�drek! Zas�u�y�e� si� dzisiaj okrutnie, ale� w ko�cu dobro publiczne dla prywaty po�wi�ci�.</p><p>� A ty, ty sam, co by� uczyni�, gdyby ci powiedziano, �e n� na gardle panny Anny Borzobohatej trzymaj�?�</p><p>Wo�odyjowski pocz�� okrutnie w�sikami rusza�.</p><p>� Ja� si� za przyk�ad nie podawam. Hm! co bym uczyni�?� Ale Skrzetuski, kt�ry ma dusz� rzymsk�, ten by go nie �ywi�<a l:href="#fn717" type="note">[717]</a>, a przecie jestem pewien, �e B�g nie pozwoli�by, aby krew niewinna dlatego zosta�a rozlana.</p><p>� Niech�e ja pokutuj�. Ukarz mnie, Bo�e, nie wedle winy mej ci�kiej, jeno wedle Twojego mi�osierdzia� bo �eby wyrok na tego go��bia podpisa�</p><p>Tu Kmicic oczy zatka�.</p><p>� Ratujcie� mnie, anieli! Nigdy! nigdy!</p><p>� Sta�o si�! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>Na to pan Andrzej wydoby� z zanadrza papiery.</p><p>� Patrz, Michale! oto, com zyska�. To rozkaz do Sakowicza, to do wszystkich oficer�w radziwi��owskich i do komendant�w szwedzkich� Kazali mu podpisa�, cho� ledwo r�k� rusza�� Ksi��� krajczy sam pilnowa�� Oto jej wolno��, jej bezpiecze�stwo! Dla Boga, krzy�em b�d� przez rok co dzie� le�a�, ka�czugami<a l:href="#fn718" type="note">[718]</a> ci�� si� ka��, ko�ci� nowy b�d� erygowa�<a l:href="#fn719" type="note">[719]</a>, ale jej �ycia nie po�wi�c�! Nie mam rzymskiej duszy� dobrze! Nie jestem Katonem jako pan Skrzetuski� dobrze! Ale nie po�wi�c�! nie, do stu piorun�w! i niechaj mnie w ostatku w piekle na ro�en�</p><p>Kmicic nie doko�czy�, bo pan Wo�odyjowski skoczy� i zatka� mu usta r�k�, krzykn�wszy przera�liwym g�osem:</p><p>� Nie blu�nij! bo na ni� pomst� bo�� �ci�gniesz! Bij si� w piersi! �ywo, �ywo!</p><p>I Kmicic pocz�� si� wali� w piersi: <emphasis>Mea culpa! mea culpa! mea maxima culpa<a l:href="#fn720" type="note">[720]</a>!</emphasis> Nareszcie rykn�� wielkim p�aczem biedne �o�nierzysko, bo ju� sam nie wiedzia�, co ma czyni�.</p><p>Wo�odyjowski pozwoli� mu si� wyp�aka� do woli, wreszcie, gdy si� uspokoi�, spyta� go:</p><p>� A co teraz przedsi�we�miesz?</p><p>� P�jd� z watah�, gdzie mnie pos�ano, a� hen! pod Bir�e! Niech jeno ludzie i konie odetchn�. Po drodze, co b�d� m�g� heretyckiej krwi na chwa�� bo�� rozla�, to jeszcze rozlej�.</p><p>� I b�dziesz mia� zas�ug�. Nie tra� fantazji, J�drek. B�g mi�osierny!</p><p>� P�jd� prosto, jako sierpem rzuci�. Ca�e Prusy teraz stoj� otworem, chyba gdzieniegdzie ma�e prezydia<a l:href="#fn721" type="note">[721]</a> nadybi�.</p><p>Pan Micha� westchn��:</p><p>� Ej, poszed�bym z tob� z tak� ochot� jakby do raju! Ale komendy trzyma� si� musz�. Szcz�liwy� ty, �e wolentarzami<a l:href="#fn722" type="note">[722]</a> dowodzisz� J�drek, s�uchaj, bracie!� a jak je obie odnajdziesz, to� opiekuj�e si� i tamt�, aby za� jej �le nie by�o� B�g wie, mo�e mi ona pisana�</p><p>To rzek�szy, ma�y rycerz rzuci� si� w obj�cia pana Kmicica.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVI</p></title><p>Ole�ka i Anusia, wydostawszy si� pod opiek� Brauna z Taurog�w, dotar�y szcz�liwie do partii pana miecznika, kt�ry sta� pod�wczas pod Olz�, zatem od Taurog�w niezbyt daleko.</p><p>Stary szlachcic, gdy je obie w dobrym zdrowiu zobaczy�, naprz�d oczom w�asnym wierzy� nie chcia�, potem zap�aka� z rado�ci, a nast�pnie wpad� w taki wojowniczy zapa�, i� nie by�o ju� dla niego niebezpiecze�stw. Niechby nie tylko Bogus�aw, ale sam kr�l szwedzki z ca�� pot�g� nast�pi�, pan miecznik got�w by� broni� swoich dziewczyn przed wszelkim nieprzyjacielem.</p><p>� Pierwej polegn� � m�wi� � ni� w�os wam z g�owy spadnie. Nie ten ja ju� cz�owiek, kt�rego�cie zna�y w Taurogach, i tak my�l�, �e d�ugo popami�taj� Szwedzi Girlakole, Jaswojni� i te ci�gi, kt�re im pod samymi Rosieniami zada�em. Prawda, �e zdrajca Sakowicz napad� nas niespodzianie i rozproszy�, ale oto zn�w kilkaset szabel ma si� na us�ugi.</p><p>Pan miecznik nie bardzo przesadza�, bo rzeczywi�cie trudno w nim by�o pozna� upad�ego na duchu tauro�a�skiego je�ca. Inn� wcale mia� fantazj�; energia jego od�y�a; w polu, na koniu, znalaz� si� w swoim �ywiole, a b�d�c �o�nierzem dobrym, rzeczywi�cie kilkakrotnie ju� Szwed�w mocno poszarpa�. �e za� wielk� mia� powag� w okolicy, wi�c te� kupi�a si� do niego ch�tnie szlachta i lud prosty, a i z dalszych powiat�w raz wraz kt�ry� z Billewicz�w przyprowadza� po kilkana�cie lub nawet kilkadziesi�t koni.</p><p>Partia miecznikowa sk�ada�a si� z trzystu piechoty ch�opskiej i oko�o pi�ciuset je�d�c�w. W piechocie rzadko kto mia� rusznic�, wi�kszo�� zbrojna by�a w kosy i wid�y; jazda stanowi�a zbieranin� zamo�niejszej szlachty, kt�ra z czeladzi� w lasy ruszy�a, i ubo�szej z za�ciank�w. Uzbrojenie jej lepsze by�o ni� piechoty, ale bardzo rozmaite. Tyki chmielowe s�u�y�y wielu za kopie; inni nosili bro� rodzinn� bogat�, ale cz�stokro� zesz�owieczn�; konie rozmaitej krwi i dobroci nie nadawa�y si� do jednego szeregu.</p><p>M�g� miecznik z takim wojskiem zast�powa� drog� patrolom szwedzkim, m�g� wycina� wi�ksze nawet oddzia�y jazdy, m�g� oczyszcza� lasy i wsie z grasant�w, kt�rych liczne watahy, z�o�one ze zbieg�w szwedzkich, pruskich i miejscowych �otrzyk�w, trudni�y si� rozbojem, ale nie m�g� na �adne miasto uderzy�.</p><p>Ow� Szwedzi zm�drzeli ju�. Zaraz po wybuchu powstania wyci�to na ca�ej �mudzi<a l:href="#fn723" type="note">[723]</a> i Litwie tych, kt�rzy w kwaterach rozproszeni po wsiach stali; teraz wi�c ci, kt�rzy ocaleli, trzymali si� napr�dce obwarowanych miast, z kt�rych wychylali si� tylko na bli�sze ekspedycje. Sta�o si� zatem, �e pola, lasy, wioski i pomniejsze miasteczka by�y w r�ku polskim, a za to wszystkie wi�ksze grody dzier�yli Szwedzi i rugowa�<a l:href="#fn724" type="note">[724]</a> ich nie by�o sposobu.</p><p>Miecznikowa partia by�a jedn� z najlepszych; inne mniej jeszcze mog�y wsk�ra�. Na granicy Inflant powsta�cy uzuchwalili si� wprawdzie tak dalece, �e po dwakro� Bir�e obiegli, kt�re za drugim razem zmuszone by�y podda� si�, ale chwilowa ta przewaga wyp�yn�a st�d, �e de la Gardie po�ci�ga� na obron� Rygi przeciw carskiej pot�dze wszystkie wojska z pogranicznych Inflantom powiat�w.</p><p>�wietne jego i rzadkie w dziejach zwyci�stwa kaza�y si� jednak spodziewa�, �e tamta wojna wkr�tce zostanie uko�czon�, a potem na �mud� nadci�gn� nowe i upojone triumfami wojska szwedzkie. Wszelako tymczasem do�� by�o w lasach bezpiecznie i liczne partie powsta�cze, same niewiele zdolne przedsi�wzi��, mog�y by� wszelako pewne, �e ich nieprzyjaciel po zapad�ych puszczach szuka� nie b�dzie.</p><p>Dlatego pan miecznik porzuci� my�l schronienia si� do Puszczy Bia�owieskiej, bo droga do niej by�a bardzo daleka, a po drodze si�a<a l:href="#fn725" type="note">[725]</a> miast znacznych, opatrzonych w liczne prezydia<a l:href="#fn726" type="note">[726]</a>.</p><p>� Pan B�g da� such� jesie� � m�wi� do swoich dziewcz�t � za czym i �atwiej �y� <emphasis>sub Iove</emphasis><a l:href="#fn727" type="note">[727]</a>. Ka�� wam namiocik foremny sporz�dzi�, bab� do us�ug wam dam, i zostaniecie w obozie. Nie masz w tych czasiech<a l:href="#fn728" type="note">[728]</a> bezpieczniejszego schronienia jak w lasach. Billewicze moje do cna spalone; na dwory grasanci nachodz�, a cz�sto i podjazdy szwedzkie. Gdzie wam bezpieczniej g�owy przytuli� jako przy mnie, kt�ry kilkaset szabel mam do rozporz�dzenia? Przyjd� za� p�niej s�oty, to wam si� jak� chacin� w g��bokich ost�pach wynajdzie.</p><p>My�l ta podoba�a si� bardzo pannie Borzobohatej, bo w partii by�o kilku m�odych Billewicz�w, grzecznych kawaler�w, a wreszcie m�wiono bez ustanku, �e pan Babinicz w te strony ci�gnie.</p><p>Spodziewa�a si� tedy Anusia, �e nadci�gn�wszy, w mig Szwed�w wy�enie<a l:href="#fn729" type="note">[729]</a>, a potem� potem b�dzie, co B�g da. Ole�ka s�dzi�a r�wnie�, �e najbezpieczniej przy partii, chcia�a si� tylko od Taurog�w oddali�, po�cigu Sakowicza si� obawiaj�c.</p><p>� P�jd�my ku Wodoktom � rzek�a � tam b�dziem mi�dzy swymi. Cho�by te� by�y spalone, s� Mitruny i wszystkie za�cianki okoliczne. Niepodobna, by ca�y kraj tamtejszy w pustyni� mia� by� zmieniony. Lauda w razie niebezpiecze�stwa b�dzie nas broni�.</p><p>� Ba, wszyscy lauda�scy z Wo�odyjowskim wyszli � zaoponowa� m�ody Jur Billewicz.</p><p>� Zostali starzy i wyrostki, wreszcie nawet niewiasty tamtejsze broni� si� w razie potrzeby umiej�. Puszcze tam tak�e wi�ksze ni� tu; Domaszewicze My�liwi albo Go�ciewicze Dymni do Rogowskiej nas zawiod�, w kt�rej �aden nieprzyjaciel nas nie odnajdzie.</p><p>� A ja, taborek i was ubezpieczywszy, b�d� na Szwed�w wypada� i znosi� tych, kt�rzy si� na brzegi puszcza�skie odwa�� � rzek� pan miecznik. � To jest przednia my�l! Nic tu po nas, tam wi�ksze us�ugi odda� mo�na.</p><p>Kto wie, czy miecznik nie dlatego chwyci� si� tak skwapliwie rady panny Aleksandry, �e w duszy tak�e nieco si� Sakowicza obawia�, kt�ry do rozpaczy przywiedzion m�g� by� straszny.</p><p>Rada jednak by�a sama w sobie m�dr�, dlatego wszystkim od razu przypad�a do smaku, wi�c miecznik tego samego jeszcze dnia wys�a� pod dow�dztwem Jura Billewicza piechot�, a�eby si� przedziera�a lasami w kierunku Krakinowa<a l:href="#fn730" type="note">[730]</a>; sam za� z jazd� ruszy� w dwa dni p�niej, zasi�gn�wszy wprz�d dok�adnych wie�ci, czy z Kiejdan<a l:href="#fn731" type="note">[731]</a> lub z Rosie�<a l:href="#fn732" type="note">[732]</a>, mi�dzy kt�rymi musia� przechodzi�, nie wysz�y jakie znaczniejsze szwedzkie wojska.</p><p>Szli z wolna i ostro�nie. Panny jecha�y na ch�opskich w�zkach, a czasami na podjezdkach<a l:href="#fn733" type="note">[733]</a>, o kt�re miecznik si� wystara�.</p><p>Anusia, dostawszy w darze od Jura lekk� szabelk�, przewiesi�a j� m�nie przez siebie na jedwabnych rapciach i w ko�paczku<a l:href="#fn734" type="note">[734]</a> na�o�onym z fantazj� na g�ow� ogania�a, niby jaki rotmistrz, chor�giew. Bawi� j� poch�d i szable b�yszcz�ce w s�o�cu, i rozk�adane noc� ogniska. Zachwycali si� ni� wielce m�odzi oficerowie i �o�nierze, a ona strzyg�a oczyma na wszystkie strony, rozpuszcza�a w pochodzie warkocze po to, by je po trzy razy na dzie� zaplata� nad brzegami jasnych strumieni, kt�re zast�powa�y jej zwierciad�o. M�wi�a cz�sto, �e chce widzie� bitw�, aby da� przyk�ad m�stwa, ale w rzeczy samej wcale nie pragn�a bitwy; chcia�a tylko pogr��y� serca wszystkich m�odych wojownik�w, jako� i pogr��y�a ich liczb� niepomiern�.</p><p>Ole�ka tak�e jakoby na nowo od�y�a po opuszczeniu Taurog�w. Tam zabija�a j� niepewno�� losu i ci�g�a obawa, teraz czu�a si� bezpieczniejsz� w g��binach le�nych. Zdrowe powietrze wraca�o jej si�y. Widok �o�nierstwa, broni, ruch i gwar obozowy dzia�a�y jak balsam na zm�czon� jej dusz�. I jej r�wnie� sprawia� przyjemno�� poch�d wojsk, a mo�liwe niebezpiecze�stwa nie przestrasza�y bynajmniej, bo przecie rycerska krew p�yn�a w jej �y�ach. Mniej okazuj�c si� �o�nierzom, nie pozwalaj�c sobie buszowa� na podjezdku przed szeregami, mniej te� �ci�ga�a na si� oczu. Ale natomiast otacza� j� szacunek powszechny.</p><p>U�miecha�y si� w�sate twarze �o�nierskie na widok Anusi, a odkrywa�y si� g�owy, gdy Ole�ka zbli�a�a si� do ognisk. Szacunek �w zmieni� si� p�niej w uwielbienie. Nie by�o te� bez tego, by jakie serce nie zabi�o dla niej w m�odej piersi, jeno �e oczy nie �mia�y na ni� patrze� tak wprost, jak na ow� czarnuszk�-Ukraink�.</p><p>Szli lasami, zaro�lami, cz�sto wysy�aj�c przed sob� zwiady, i a� dopiero si�dmego dnia przybyli p�n� ju� noc� do Lubicza, kt�ry le�a� na skraju lauda�skiej okolicy, stanowi�c jakoby wrota do niej. Konie tak by�y dnia tego zm�czone, �e mimo przedstawie� Ole�ki niepodobna by�o ruszy� dalej, wi�c miecznik zakaza� dziewczynie wydziwia� i roztasowa� parti� na nocleg. Sam z pannami stan�� we dworze, bo i czas by� mglisty, a ch�odny bardzo. Dziwnym trafem dw�r nie by� spalony. Nieprzyjaciel oszcz�dzi� go prawdopodobnie z polece� ksi�cia Janusza Radziwi��a, dlatego �e by� Kmicicowy, a chocia� p�niej ksi��� dowiedzia� si� o odst�pstwie pana Andrzeja, zapomnia� lub nie mia� czasu wyda� nowych rozkaz�w. Powsta�cy uwa�ali ca�� maj�tno�� za billewiczowsk� w�asno��, grasanci nie �mieli rabowa� pod bokiem Laudy. Wi�c nie zmieni�o si� w nim nic. Ole�ka wchodzi�a ze strasznym uczuciem b�lu i goryczy pod ten dach. Zna�a tu ka�dy k�t, lecz niemal z ka�dym ��czy�o si� jakowe� wspomnienie Kmicicowego wyst�pku. Oto przed ni� sala jadalna, ubrana w konterfekty Billewicz�w i w czaszki le�nego zwierza. Potrzaskane kulami czaszki s� jeszcze na gwo�dziach, pochlastane szablami portrety spogl�daj� surowe ze �cian, jakoby chcia�y m�wi�: �Patrz, dziewczyno, patrz, nasza wnuczko, to on �wi�tokradzk� r�k� poci�� wizerunki naszych ziemskich postaci, dawno spoczywaj�cych ju� w grobach!�</p><p>Ole�ka czu�a, �e oczu nie zmru�y w tym domu splamionym. Zda�o jej si�, �e w ciemnych k�tach komnat snuj� si� jeszcze widma strasznych kompanion�w, buchaj�ce ogniem z nozdrzy. I jak�e pr�dko przechodzi� ten cz�owiek, tak przez ni� kochany, od swawoli do wyst�pku, od wyst�pku do coraz wi�kszych zbrodni, od por�bania wizerunk�w do rozpusty, do spalenia Upity i Wo�montowicz, do porwania jej samej z Wodokt�w, dalej do s�u�by radziwi��owskiej, do zdrady, ukoronowanej obietnic� podniesienia r�ki na kr�la, na ojca ca�ej Rzeczypospolitej�</p><p>Noc bieg�a, a sen nie chwyta� si� powiek nieszcz�snej Ole�ki. Wszystkie rany duszy odnowi�y si� w niej i pocz�y piec bole�nie. Wstyd na nowo pali� jej policzki; oczy nie roni�y w tej chwili �ez, ale serce ogarnia�a taka �a�o�� niezmierna, �e nie mog�ca si� w tym biednym sercu pomie�ci�</p><p>�a�o�� za czym? Za tym, co by by� mog�o, gdyby on by� inny, gdyby przy swych narowach, dziko�ci i swawoli cho� serce przynajmniej mia� uczciwe, gdyby wreszcie mia� cho� miar� w zbrodni, gdyby istnia�a jaka� granica, przez kt�r� by przej�� nie by� zdolen. Przecie jej serce przebaczy�oby tak wiele�</p><p>Spostrzeg�a m�k� towarzyszki Anusia i dorozumia�a si� powodu, bo jej poprzednio ju� ca�� histori� stary miecznik wy�piewa�, wi�c maj�c serce dobre, podesz�a ku pannie Billewicz�wnie i zarzuciwszy jej r�ce na szyj�, rzek�a:</p><p>� Ole�ka! ty w tym domu od bole�ci si� wijesz�</p><p>Ole�ka z pocz�tku nie chcia�a nic m�wi�, jeno pocz�a si� trz��� ca�ym cia�em jako osinowy li��, a w ko�cu p�acz straszny, rozpaczliwy wyrwa� si� z jej piersi. Chwyciwszy konwulsyjnie r�k� Anusi, g�ow� sw� jasn� wspar�a na jej ramieniu i �kanie targa�o ni� jak wicher krzewem.</p><p>Anusia d�ugo czeka� musia�a, zanim przesz�o, wreszcie gdy Ole�ka uspokoi�a si� nieco, ozwa�a si� po cichu:</p><p>� Ole�ka, m�dlmy si� za niego� </p><p>A tamta obu r�koma zakry�a oczy.</p><p>� Nie� mog�!� � rzek�a z wysileniem.</p><p>I po chwili zagarniaj�c gor�czkowo w ty� w�osy, kt�re opad�y jej na skronie, pocz�a m�wi� zdyszanym g�osem:</p><p>� Widzisz� nie mog� Ty szcz�liwa!� Tw�j Babinicz zacny, s�awny� przed Bogiem� i ojczyzn�� Ty szcz�liwa! Mnie si� nie wolno nawet modli� Tu wsz�dy krew ludzka� zgliszcza! �eby cho� ojczyzny nie zdradzi�! �eby si� kr�la sprzeda� nie podj��!� Ja poprzednio ju� wszystko przebaczy�am� w Kiejdanach� bom my�la�a� bo mi�owa�am go� z ca�ego serca!� Ale teraz nie mog� O Bo�e mi�osierny! nie mog�!� Chcia�abym sama nie �y� i �eby on ju� nie �y�!</p><p>Ma to Anusia:</p><p>� Za ka�d� dusz� modli� si� wolno, bo B�g mi�osierniejszy od ludzi i przyczyny wie, kt�rych ludzie cz�sto nie wiedz�.</p><p>To rzek�szy, kl�k�a do modlitwy, a Ole�ka rzuci�a si� krzy�em na ziemi� i przele�a�a tak a� do rana.</p><p>Nazajutrz gruchn�a wie�� po okolicy, �e pan miecznik Billewicz jest na Laudzie. Na t� wie��, kto �yw by�, wychodzi� wita�. Wi�c z las�w okolicznych wychodzili starcy zgrzybiali i niewiasty z dzie�mi ma�ymi. Dwa lata nie sia� ju� nikt ni ora� w za�ciankach. Same za�cianki by�y cz�ci� spalone i puste. Ludno�� �y�a w lasach. M�owie w sile wieku poszli z panem Wo�odyjowskim lub do r�nych partii, tylko wyrostkowie strzegli i bronili resztek dobytku, i bronili dobrze, ale pod os�on� puszcz.</p><p>Witano tedy miecznika, jak zbawc�, wielkim p�aczem rado�ci, bo tym prostym ludziom zda�o si�, �e kiedy miecznik przyszed� i panna wraca do dawnego gniazda, to ju� musi by� wojnie i kl�skom koniec. Jako� zaraz pocz�li wraca� do za�ciank�w i zgania� p�dziki dobytek z najg��bszych ost�p�w.</p><p>Szwedzi siedzieli wprawdzie niedaleko, obwarowani sza�cami w Poniewie�u<a l:href="#fn735" type="note">[735]</a>, ale wobec miecznikowej si�y i innych okolicznych partii, kt�re mo�na by�o przywo�a� w razie potrzeby, mniej ju� na nich zwa�ano.</p><p>Pan Tomasz zamierza� nawet uderzy� na Poniewie�, aby ca�kiem powiat oczy�ci�; czeka� tylko, by jeszcze wi�cej luda zebra�o si� pod jego chor�giew, a zw�aszcza by jego piechocie dostarczono strzelb, kt�rych znaczn� liczb� mieli ukryt� w lasach Domaszewicze My�liwi; tymczasem ogl�da� si� po okolicy, przeje�d�aj�c od wioski do wioski.</p><p>Ale smutna to by�a lustracja. W Wodoktach dw�r by� spalony i po�owa wsi; Mitruny r�wnie�; Wo�montowicze Butrym�w, kt�re swego czasu spali� Kmicic, odbudowa�y si� po po�arze i dziwnym trafem ocala�y; za to Dro�ejkany i Mozgi Domaszewicz�w by�y spalone do cna; Pacunele do po�owy, Morozy ca�kiem, Goszczuny najsro�szego losu dozna�y, bo i ludno�� by�a do po�owy w pie� wyci�ta, a wszyscy m�czy�ni, od starc�w do kilkunastoletnich ch�opak�w, mieli z rozkazu pu�kownika Rosy poucinane r�ce.</p><p>Tak wojna depta�a strasznie te okolice, takie by�y skutki zdrady ksi�cia Janusza Radziwi��a.</p><p>Lecz nim miecznik sko�czy� lustracj� i postawi� swoje chor�gwie piechoty, przysz�y zn�w wie�ci radosne zarazem i straszne, kt�re tysi�cznym echem rozbrzmia�y od chaty do chaty.</p><p>Jurek Billewicz, poszed�szy w kilkadziesi�t koni z podjazdem pod Poniewie� i zachwyciwszy<a l:href="#fn736" type="note">[736]</a> kilku Szwed�w, pierwszy dowiedzia� si� o bitwie pod Prostkami. Nast�pnie co nowina, to przychodzi�o wi�cej szczeg��w, tak cudownych, �e na ba�� zakrawa�y.</p><p>� Pan Gosiewski � powtarzano � zbi� grafa Waldeka, Izraela i ksi�cia Bogus�awa. Wojsko zniesione ze szcz�tem, wodzowie w niewoli! Ca�e Prusy jednym ogniem p�on�!</p><p>W kilka tygodni p�niej jeszcze jedno gro�ne nazwisko pocz�y powtarza� usta ludzkie: nazwisko Babinicza.</p><p>� Babinicz g��wnie do wiktorii pod Prostkami si� przyczyni� � m�wiono na ca�ej �mudzi. � Babinicz ksi�cia Bogus�awa w�asn� r�k� usiek� i pojma�.</p><p>A dalej:</p><p>� Babinicz pali Prusy elektorskie, idzie jako �mier� ku �mudzi, �cina, ziemi� a niebo zostawuje.</p><p>W ko�cu za�:</p><p>� Babinicz Taurogi spali�. Sakowicz uciek� przed nim i po lasach si� kryje�</p><p>Ostatni wypadek zaszed� zbyt blisko, by d�ugo pozosta� m�g� w�tpliwym. Jako� wie�� sprawdzi�a si� w zupe�no�ci.</p><p>Anusia Borzobohata przez ca�y czas, gdy te wie�ci dochodzi�y, �y�a jakby w odurzeniu, �mia�a si� i p�aka�a na przemian, tupa�a nogami, gdy kto nie wierzy�, i powtarza�a wszystkim, czy kto chcia�, czy nie chcia� s�ucha�:</p><p>� Ja pana Babinicza znam! On mnie z Zamo�cia do pana Sapiehy przywi�z�. Najwi�kszy to w �wiecie wojownik. Nie wiem, czyli pan Czarniecki mu dor�wna. On to � pod panem Sapieh� s�u��c � ca�kiem ksi�cia Bogus�awa w czasie pierwszej wyprawy pogn�bi�� On, jestem pewna, �e nie kto inny, pod Prostkami go usiek�. Da on panu Sakowiczowi i takim dziesi�ciu jak Sakowicz!� A Szwed�w w miesi�c z ca�ej �mudzi wymiecie!</p><p>Jako� zar�czenia jej pocz�y si� pr�dko sprawdza�. Nie by�o ju� najmniejszej w�tpliwo�ci, �e gro�ny wojownik, zwany Babiniczem, posun�� si� od Taurog�w w g��b ku p�nocy kraju.</p><p>Pod Ko�tyniami zbi� pu�kownika Baldona i oddzia� jego zni�s� ze szcz�tem; pod Worniami wyci�� piechot� szwedzk�, kt�ra cofa�a si� przed nim do Telsz; pod Telszami stoczy� wi�ksz� zwyci�sk� bitw� z dwoma pu�kownikami, Normanem i Hudenski�ldem, w kt�rej Hudenski�ld poleg�, a Norman z niedobitkami nie opar� si� a� w Zag�rach, na samej granicy �mudzkiej.</p><p>Z Telsz ruszy� Babinicz ku Kurszanom, p�dz�c przed sob� mniejsze oddzia�y szwedzkie, kt�re na gwa�t chroni�y si� przed nim pod skrzyd�a znaczniejszych za��g.</p><p>Od Taurog�w i Po��gi do Bir� i Wi�komierza brzmia�o imi� zwyci�zcy. Rozpowiadano o okrucie�stwach, kt�rych si� nad Szwedami dopuszcza�; m�wiono, �e wojska jego, z�o�one pocz�tkowo z niewielkiego czambu�u Tatar�w i chor�giewki wolentarzy<a l:href="#fn737" type="note">[737]</a>, rosn� z dnia na dzie�, bo kto �yw, biegnie do niego, wszystkie partie ��cz� si� z nim, a on ujmuje je w kluby<a l:href="#fn738" type="note">[738]</a> �elazne i prowadzi na nieprzyjaciela.</p><p>Umys�y tak dalece by�y jego zwyci�stwami zaj�te, �e wie�� o kl�sce, jak� pan Gosiewski poni�s� od Szteinboka pod Filipowem, przesz�a prawie bez echa. Babinicz by� bli�szym, i Babiniczem wi�cej si� zajmowano.</p><p>Anusia co dzie� b�aga�a miecznika, a�eby szed� ��czy� si� ze ws�awionym wojownikiem. Popiera�a j� i Ole�ka, naglili wszyscy oficerowie i szlachta, kt�r� sama ciekawo�� podnieca�a.</p><p>Ale nie by�a to rzecz �atwa. Naprz�d, Babinicz by� w innej stronie; po wt�re, cz�sto zapada� tak, �e po ca�ych tygodniach nie by�o o nim s�ycha�, i wyp�ywa� zn�w razem z wie�ci� o nowym zwyci�stwie; po trzecie, wszystkie oddzia�y i za�ogi szwedzkie z miast i miasteczek, chroni�c si� przed nim, zagrodzi�y wielkimi kupami drog�, na koniec za Rosieniami pojawi� si� znaczny oddzia� Sakowicza, o kt�rym przyniesiono wiadomo��, �e niszczy wszystko przed sob� straszliwie i m�kami ludzi morz�c, o parti� billewiczowsk� ich bada.</p><p>Miecznik nie tylko nie m�g� ruszy� ku Babiniczowi, ale obawia� si�, czy mu w okolicach Laudy nie stanie si� wkr�tce za ciasno.</p><p>Wi�c sam nie wiedz�c, co pocz��, zwierzy� si� Jurkowi Billewiczowi, �e ma zamiar w lasy rogowskie na wsch�d si� cofa�. Jurek wygada� si� zaraz z nowin� przed Anusi�, ta za� posz�a wprost do miecznika.</p><p>� Stryjku najmilszy � rzek�a do niego (bo tak nazywa�a go zawsze, gdy chcia�a co� na nim wyd�bi�) � s�ysza�am, i� ucieka� mamy. Zali<a l:href="#fn739" type="note">[739]</a> to nie wstyd tak znamienitemu �o�nierzowi pierzcha� na sam� wie�� o nieprzyjacielu?</p><p>� Wa�panna musisz we wszystko swoje trzy grosze w�cibi� � odrzek� sk�opotany miecznik. � To nie wa�panny rzecz.</p><p>� Dobrze, to si� sobie cofajcie, a ja tu zostan�.</p><p>� �eby ci� Sakowicz z�owi�? obaczysz!</p><p>� Sakowicz mnie nie z�owi, bo mnie pan Babinicz obroni.</p><p>� W�a�nie te� b�dzie wiedzia�, gdzie wa�panna jeste�! Powiedzia�em raz, �e si� nie zdo�amy do niego przedrze�.</p><p>� Ale on mo�e przyj�� do nas. Ja jego znajoma; �ebym tylko mog�a wys�a� do niego list, jestem pewna, �e by tu przyszed�, wprz�d Sakowicza pobiwszy. On mnie troch� lubi�, to by i nie odm�wi� ratunku.</p><p>� A kto si� podejmie list zanie��?</p><p>� Przez pierwszego lepszego ch�opa mo�na pos�a�</p><p>� A nie zawadzi, nie zawadzi, w �adnym razie nie zawadzi. Ole�ka ma bystry rozum, ale i wa�pannie go nie brakuje. Cho�by�my si� mieli tymczasem przed przewa�n� si�� w lasy uchyli�, zawsze b�dzie dobrze, �eby Babinicz przyszed� w te strony, bo tym sposobem pr�dzej si� z nim po��czym. Pr�buj wa�panna. Pos�a�cy si� znajd� i ludzie pewni�</p><p>Uradowana Anusia tak dobrze zacz�a pr�bowa�, �e tego samego dnia znalaz�a sobie a� dw�ch pos�a�c�w, i to nie ch�op�w, bo jednego Jurka Billewicza, drugiego Brauna. Obaj mieli wzi�� po li�cie jednobrzmi�cym, aby w ka�dym razie, je�li nie ten, to �w m�g� go wr�czy� Babiniczowi. Z samym listem mia�a Anusia wi�cej k�opotu, lecz wreszcie napisa�a go w nast�puj�cych s�owach:</p><p>�W ostatniej toni pisz� do Wa�pana, je�li mnie pami�tasz (cho� w�tpi�, bo co by� tam mia� Wa�pan pami�ta�!), aby� mi na ratunek przyby�. Lecz tylko po �yczliwo�ci Wa�pana, kt�r� mi w drodze z Zamo�cia okazywa�e�, �miem si� tego spodziewa�, �e mnie w nieszcz�ciu nie zaniechasz. Jestem w partii pana Billewicza, miecznika rosie�skiego, kt�ry mi przytu�ek da�, bom jego krewn�, pann� Billewicz�wn�, z niewoli tauro�a�skiej wyprowadzi�a. I jego, i nas obie oblega zewsz�d nieprzyjaciel, a mianowicie Szwedzi i niejaki pan Sakowicz, przed kt�rego grzeszn� natarczywo�ci� musia�am ucieka� i w obozie szuka� schronienia. Wiem, �e� mnie Wa�pan nie lubi�, cho� B�g widzi, nic ci nie uczyni�am z�ego, a �yczy�am i �ycz� zawsze z ca�ego serca. Ale i nie lubi�c, ocal biedn� sierot� ze srogich r�k nieprzyjacielskich. B�g zasi� wynagrodzi ci to stokrotnie i ja b�d� si� modli� za Wa�pana, kt�rego dzi� jeno dobrym opiekunem, potem za� zbawc� moim b�d� nazywa�a do �mierci��</p><p>Gdy wys�a�cy opuszczali ju� ob�z, Anusia, bacz�c, na jakie niebezpiecze�stwa si� nara�aj�, zl�k�a si� o nich i koniecznie zatrzyma� ich pragn�a. Nawet ze �zami w oczach pocz�a prosi� miecznika, �eby im jecha� nie pozwoli�, bo listy i ch�opi mog� zanie��, ch�opom za� i przedosta� si� b�dzie �atwiej.</p><p>Lecz Braun i Jurko Billewicz uparli si� tak, �e �adne przedstawienia nie pomog�y. Jeden i drugi chcieli si� w gotowo�ci do us�ug przesadzi�, �aden za� nie przewidywa�, co go czeka.</p><p>Albowiem w tydzie� p�niej Braun wpad� w r�ce Sakowicza, kt�ry kaza� go ze sk�ry obedrze�, biedny za� Jurko zosta� zastrzelony za Poniewie�em, w ucieczce przed podjazdem szwedzkim. </p><p>Oba listy wpad�y w r�ce nieprzyjaci�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVII</p></title><p>Sakowicz po schwytaniu Brauna i obdarciu go ze sk�ry, porozumia� si� natychmiast z obersztem Hamiltonem, Anglikiem w s�u�bie szwedzkiej i komendantem w Poniewie�u, celem wsp�lnego uderzenia na parti� miecznika Billewicza.</p><p>Babinicz w�a�nie by� gdzie� zapad� w lasy i od kilkunastu dni �aden s�uch o nim nie doszed�. Zreszt� Sakowicz nie by�by ju� zwa�a� na jego blisko��. Mia� on wprawdzie, mimo ca�ej swej odwagi, jak�� instynktow� obaw� przed Babiniczem, ale teraz got�w by� sam zgin��, byle zemsty dokona�. Od czasu ucieczki Anusinej w�ciek�o�� nie przestawa�a ani na chwil� targa� jego duszy. Zmylone rachuby i zraniona mi�o�� w�asna w sza� go wprawia�y, a przy tym cierpia�o w nim i serce. Z pocz�tku pragn�� on poj�� Anusi� za �on� tylko dla maj�tno�ci zapisanych jej przez pierwszego narzeczonego, pana Podbipi�t�, lecz p�niej zakocha� si� w niej �lepo i na zab�j, jak tylko taki cz�owiek m�g� si� zakocha�. I dosz�o do tego, �e on, kt�ry opr�cz Bogus�awa nikogo si� nie ba� na �wiecie, on, przed kt�rego wzrokiem samym ludzie bledli, patrzy� jak pies w oczy tej dziewczyny, ulega� jej, znosi� jej wydziwiania, spe�nia� wszystkie ch�ci, stara� si� my�li zgadywa�.</p><p>Ona u�ywa�a i nadu�ywa�a swego wp�ywu, �udz�c go s�owy<a l:href="#fn740" type="note">[740]</a>, spojrzeniem, wys�ugiwa�a si� nim jak niewolnikiem, w ko�cu zdradzi�a.</p><p>Sakowicz nale�a� do tego rodzaju ludzi, kt�rzy za jedyne dobro i cnot� poczytuj� to, co dla nich dobre, za z�e i win� to, co im szkod� przynosi. Wi�c w oczach jego Anusia pope�ni�a najstraszliwsz� zbrodni� i nie by�o dla niej do�� wielkiej kary. Gdyby to kogo innego spotka�o, pan starosta �mia�by si� i drwi�, lecz gdy dotkn�o jego osob�, rycza� jak ranny zwierz i my�la� tylko o pom�cie. Chcia� dosta� w r�ce winowajczyni� umar�� albo �yw�. Wola�by �yw�, bo m�g�by naprz�d kawalersk� zemst� wywrze�, lecz cho�by dziewczyna mia�a i polec w czasie napadu, mniejsza mu by�o z tym, byle si� komu innemu nie dosta�a.</p><p>Chc�c dzia�a� na pewno, pos�a� do miecznika przekupionego cz�owieka z listem niby od Babinicza, w kt�rym oznajmia� w imieniu tego ostatniego, �e w Wo�montowiczach w ci�gu tygodnia stanie.</p><p>Miecznik uwierzy� �atwo, ufaj�c za� w niezwyci�on� si�� Babinicza i tajemnicy z tego nie czyni�, za czym nie tylko sam zakwaterowa� si� na dobre w Wo�montowiczach, ale poruszy� przez rozg�oszenie nowiny ca�� prawie ludno�� lauda�sk�. Resztki jej zbieg�y si� z las�w, raz dlatego, �e to ju� by� koniec jesieni i ch�ody wielkie nasta�y, a po wt�re, przez sam� ciekawo�� widzenia ws�awionego wojownika.</p><p>A tymczasem od strony Poniewie�a ci�gn�li ku Wo�montowiczom hamiltonowscy Szwedzi, od strony Kiejdan przekrada� si� po wilczemu Sakowicz.</p><p>Ten ostatni jednak ani si� domy�la�, �e za nim, r�wnie� po wilczemu, ci�gnie na krok kto� trzeci, kt�ry lubo<a l:href="#fn741" type="note">[741]</a> �adnych wezwa� nie otrzyma�, mia� w�a�nie we zwyczaju zjawia� si� tam, gdzie si� go najmniej spodziewano.</p><p>Kmicic nie wiedzia� zupe�nie, �e Ole�ka znajduje si� w billewiczowskiej partii. W Taurogach, kt�re spl�drowa� ogniem i mieczem, zasi�gn�� j�zyka o tym, �e usz�a wraz z pann� Borzobohat�, lecz przypuszcza�, �e usz�y do Puszczy Bia�owieskiej, gdzie chroni�a si� tak�e pani Skrzetuska i wiele innych szlachcianek. M�g� to przypuszcza� tym bardziej, i� wiedzia�, �e stary miecznik od dawna mia� zamiar odwiezienia do tych nieprzebytych bor�w synowicy.</p><p>Zmartwi�o to pana Andrzeja niepomiernie, �e jej w Taurogach nie znalaz�, ale z drugiej strony pociesza� si�, �e umkn�a z r�k Sakowicza i �e a� do ko�ca wojny znajdzie bezpieczne przytulenie. </p><p>Nie mog�c do puszczy zaraz po ni� i��, postanowi� nieprzyjaciela na �mudzi<a l:href="#fn742" type="note">[742]</a> dop�ty podchodzi� i niszczy�, dop�ki ca�kiem go nie zgn�bi. I szcz�cie sz�o jego �ladem. Od p�tora miesi�ca zwyci�stwo nast�powa�o po zwyci�stwie, lud zbrojny sypa� si� do niego tak obficie, �e wkr�tce czambulik stanowi� ledwie czwart� cz�� jego si�y. Wreszcie wy�en��<a l:href="#fn743" type="note">[743]</a> nieprzyjaci� z ca�ej zachodniej �mudzi, a zas�yszawszy o Sakowiczu i maj�c z nim dawne rachunki do za�atwienia, pu�ci� si� w swe dawne strony i szed� za nim.</p><p>W ten spos�b dotarli obaj w pobli�e Wo�montowicz.</p><p>Miecznik, kt�ry poprzednio sta� niedaleko, rezydowa� tam ju� od tygodnia i nawet w g�owie nie posta�a mu my�l, jak strasznych wkr�tce b�dzie mia� go�ci.</p><p>A� pewnego wieczora wyrostkowie Butrymi, pas�cy za Wo�montowiczami konie, dali zna�, �e jakie� wojsko wysz�o z las�w i zbli�a si� od po�udniowej strony. Miecznik zbyt by� jednak starym i do�wiadczonym �o�nierzem, aby nie przedsi�wzi�� �adnych ostro�no�ci. Piechot� swoj�, cz�ci� ju� opatrzon� przez Domaszewicz�w w strzelb�, umie�ci� w niedawno odbudowanych domach, cz�ci� obsadzi� ko�owr�t, sam za� z jazd� stan�� nieco z ty�u poza p�otami, na obszernym pastewniku dotykaj�cym jedn� stron� rzeczki. Miecznik uczyni� to g��wnie dlatego, �eby uzyska� pochwa�y Babinicza, kt�ry na dobrych rozporz�dzeniach zna� si� musia�; ale pozycja jego istotnie by�a silna.</p><p>Za�cianek, od czasu jak go Kmicic z zemsty za wymordowanie kompanion�w spali�, odbudowywa� si� z wolna; �e za� p�niej wojna szwedzka robot� przerwa�a, by�o wi�c nagromadzonych w g��wnej ulicy mn�stwo bali, bierwion, desek. Ca�e ich kupy wznosi�y si� przy ko�owrocie, i piechota, cho�by mniej wy�wiczona, mog�a si� spoza nich d�ugo broni�.</p><p>W ka�dym razie zabezpiecza�a ona jazd� od pierwszego natarcia. Miecznik tak dalece pragn�� popisa� si� ze swoj� znajomo�ci� �o�nierki przed Babiniczem, �e nawet podje�dzik wys�a� na zwiady.</p><p>Jakie� by�o jego zdumienie, a w pierwszej chwili i przera�enie, gdy z dala, zza borku, doszed� go odg�os strza��w, nast�pnie podjazd ukaza� si� na drodze, ale id�cy w skok i z chmur� nieprzyjaci� na karku.</p><p>Miecznik skoczy� natychmiast do piechoty, aby ostatnie rozkazy wyda�, a tymczasem z borku pocz�y si� wysypywa� g�stsze zast�py nieprzyjaci� i sz�y jak szara�cza ku Wo�montowiczom, �wiec�c w zachodz�cym s�o�cu broni�.</p><p>Borek by� blisko, wi�c podjechawszy nieco, jazda owa pu�ci�a zaraz w skok konie, pragn�c jednym zamachem przedosta� si� przez ko�owr�t, lecz nag�y ogie� piechoty osadzi� j� na miejscu. Pierwsze szeregi cofn�y si� nawet do�� bez�adnie i tylko kilkunastu dotar�o piersiami ko�skimi do zasiek�w.</p><p>Miecznik te� och�on�� tymczasem i skoczywszy do jazdy, kaza� wszystkim, kt�rzy mieli pistolety lub strzelby, i�� na posi�ek piechocie.</p><p>Nieprzyjaciel by� widocznie r�wnie� zaopatrzony w muszkiety bo zaraz po pierwszym natarciu rozpocz�� ogie� bardzo gwa�towny chocia� nieregularny.</p><p>Wi�c z obu stron pocz�o grzmie� to szybciej, to powolniej; kule, �wiszcz�c, dolatywa�y a� do jazdy, stuka�y po domach, p�ocie, kupach belek; dym rozci�ga� si� nad Wo�montowiczami, zapach prochu nape�ni� ulic�.</p><p>Anusia zatem mia�a to, czego chcia�a, to jest bitw�.</p><p>Obie panny zaraz w pierwszej chwili dosiad�y z rozkazu miecznika podjezdk�w<a l:href="#fn744" type="note">[744]</a>, aby w danym razie, gdyby si�y nieprzyjacielskie okaza�y si� zbyt wielkie, mog�y uchodzi� razem z parti�. Pomieszczono je wi�c w tylnych szeregach jazdy.</p><p>Lecz Anusi, mimo �e szabelk� mia�a przy boku i ko�paczek rysi na g�owie, dusza zaraz z pocz�tku uciek�a na rami�. Ona, kt�ra tak dobrze umia�a sobie radzi� w pokoju z oficerami, nie znalaz�a ani szczypty energii, gdy przysz�o stan�� jej oko w oko synom Bellony<a l:href="#fn745" type="note">[745]</a> w polu. �wist i stukanie kul przera�a�o j�, zam�t, bieganie ordynans�w, huk muszkiet�w i j�ki rannych odejmowa�y jej przytomno��, a zapach prochu przyt�umia� oddech w piersiach. Uczyni�o si� jej md�o i s�abo, twarz zblad�a jak chusta i pocz�a wi� si� a piszcze� jak dziecko; a� jeden z towarzysz�w, m�ody pan Olesza z Kiemnar, musia� uchwyci� j� w ramiona. Trzyma� za� mocno, mocniej ani�eli trzeba by�o i got�w by� trzyma� tak do ko�ca �wiata.</p><p>Lecz �o�nierze �mia� si� naoko�o pocz�li.</p><p>� Rycerz w sp�dnicy! � ozwa�y si� g�osy. � A kury sadzi�, a pierze drze�!</p><p>Inni za� wo�ali:</p><p>� Panie Olesza! przypad�a ci tarcza do ramienia, ale ci� przez ni� tym �atwiej Kupido strza�� przeszyje!�</p><p>I dobry humor ogarn�� �o�nierzy.</p><p>Inni woleli wszelako patrze� na Ole�k�, kt�ra zachowywa�a si� ca�kiem inaczej. Z pocz�tku, gdy kilka kul przelecia�o opodal, przyblad�a i ona, nie mog�c si� wstrzyma� od uchylania g�owy i zamykania oczu; lecz nast�pnie krew rycerska gra� w niej pocz�a, wi�c sp�on�wszy na twarzy jak r�a, podnios�a g�ow� i patrzy�a nieul�k�ym okiem przed siebie. Rozd�te jej nozdrza wci�ga�y jakby z lubo�ci� zapach prochu. �e za� dym czyni� si� wedle ko�owrotu coraz wi�kszy i widok bardzo przys�ania�, wi�c odwa�na panna, widz�c, �e oficerowie wyje�d�aj� naprz�d, aby dok�adniej przebieg bitwy �ledzi�, poruszy�a si� wraz z nimi, nie my�l�c nawet o tym, co czyni.</p><p>A w g�stwie jazdy podni�s� si� szmer pochwalny:</p><p>� O, to krew! to �ona dla �o�nierza, to s�uszny wolentarzyk!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Billewicz�wna!</p><p>� Popiszmy si�, mo�ci panowie, bo przed takimi oczyma warto!</p><p>� I amazonki lepiej przeciw muszkietom nie stawa�y! � krzykn�� kt�ry� z m�odych towarzysz�w, zapominaj�c w zapale, �e amazonki �y�y przed wynalezieniem prochu.</p><p>� Czas by ju� sko�czy�. Piechota grzecznie si� sprawi�a i <emphasis>hostes</emphasis><a l:href="#fn746" type="note">[746]</a> mocno nadwer�eni.</p><p>Rzeczywi�cie, nieprzyjaciel nie m�g� nic wsk�ra� jazd�. Co chwila rozpuszcza� konie, podpada� do ko�owrotu, ale po salwie cofa� si� bez�adnie. I jako fala, rozlawszy si� po p�askim brzegu, zostawia po sobie muszle, kamyki, martw� ryb�, tak po ka�dym ataku zostawa�o kilkana�cie cia� ko�skich i ludzkich na drodze przed ko�owrotem.</p><p>Wreszcie ataki usta�y. Podje�d�ali tylko ochotnicy, pal�c w stron� wsi z pistolet�w i muszkiet�w do�� g�sto, aby uwag� Billewiczowskich zaj��. Natomiast pan miecznik, wylaz�szy po w�g�ach pod okap dworku, dojrza� ruch w tylnych szeregach nieprzyjacielskich ku polom i chru�niakom, ci�gn�cym si� z lewej strony Wo�montowicz.</p><p>� St�d b�d� tentowali<a l:href="#fn747" type="note">[747]</a>! � zakrzykn�� i natychmiast pos�a� cz�� jazdy mi�dzy cha�upy, �eby z sad�w da�a nieprzyjacielowi odp�r.</p><p>W p� godziny nowa bitwa, ale tak�e na paln� bro�, zawi�za�a si� z lewego skrzyd�a partii.</p><p>Sady ogrodzone utrudnia�y jeszcze atak wr�cz, ale utrudnia�y zar�wno dla stron obu. Przy tym nieprzyjaciel, rozrzuciwszy si� na d�ugiej linii, mniej by� nara�ony na strza�y.</p><p>Bitwa z wolna stawa�a si� coraz za�artsz� i coraz pracowitsz�, nie przestano bowiem atakowa� i ko�owrotu.</p><p>Miecznik pocz�� si� niepokoi�.</p><p>Z prawej strony mia� za sob� b�onia wolne jeszcze, ko�cz�ce si� rzeczk� niezbyt szerok�, lecz g��bok� i bagnist�, przez kt�r� przeprawa, zw�aszcza w po�piechu, mog�a by� trudn�. W jednym miejscu tylko by�a wydeptana droga do p�askiego brzegu, przez kt�ry przep�dzano byd�o do boru. Pan Tomasz coraz cz�ciej jako� j�� si� ogl�da� w tamt� stron�.</p><p>Naraz, mi�dzy przejrzyst�, bo pozbawion� ju� li�ci wierzbinow� g�stw�, ujrza� przy zorzy wieczornej po�yskuj�c� bro� i czarniaw� chmur� �o�nierstwa.</p><p>�Babinicz nadchodzi!� � pomy�la�.</p><p>Lecz w tej chwili przypad� do niego pan Chrz�stowski, kt�ry szwadronem jazdy dowodzi�.</p><p>� Od rzeki szwedzk� piechot� wida�! � krzykn�� w przera�eniu.</p><p>� Zdrada jakowa�! � zawo�a� pa� Tomasz. � Na rany Chrystusa! skocz�e wa�� ze swoim szwadronem na t� piechot�; inaczej w bok nam przyjdzie!</p><p>� Si�a wielka! � odrzek� pan Chrz�stowski.</p><p>� Wesprzyjcie j� cho� na godzin�, my za� b�dziem si� w ty� ku lasom salwowa�.</p><p>Pan Chrz�stowski skoczy� i wkr�tce ruszy� b�oniem na czele dwustu ludzi, co widz�c, nieprzyjacielska piechota pocz�a si� szybko formowa� w g�szczach na przyj�cie nieprzyjaciela; po chwili szwadron rozpu�ci� konie, a za� z wierzbinowych krz�w zagrzmia�a muszkietowa palba.</p><p>Miecznik zw�tpi� ju� nie tylko o zwyci�stwie, ale nawet o ocaleniu w�asnej piechoty.</p><p>M�g� jeszcze wycofa� si� w ty� z cz�ci� jazdy, z pannami i szuka� schronienia w lesie, lecz taki odwr�t r�wna� si� wielkiej kl�sce, bo prowadzi� za sob� wydanie pod miecz wi�kszej cz�ci partii i resztek ludno�ci lauda�skiej, kt�ra zgromadzi�a si� w Wo�montowiczach dla widzenia Babinicza. Same Wo�montowicze zosta�yby naturalnie w takim razie z ziemi� zr�wnane.</p><p>Pozostawa�a jeszcze jedynie nadzieja, �e pan Chrz�stowski prze�amie ow� piechot�.</p><p>Tymczasem �ciemni�o si� na niebie, ale w za�cianku blask czyni� si� coraz wi�kszy, bo zapali�y si� wi�ry, drzazgi i heblowiny le��ce kup� przy pierwszym domu od ko�owrotu. Od nich zaj�� si� sam dom i krwawa �una za�wieci�a nad wiosk�.</p><p>Przy jej blasku ujrza� pan miecznik jazd� Chrz�stowskiego, wracaj�c� w pop�ochu i nie�adzie, za ni� za� piechota szwedzka wysypywa�a si� z g�szcz�w, id�c p�dem do ataku.</p><p>W�wczas zrozumia�, �e trzeba cofa� si� jedyn� woln� drog�.</p><p>Ju� wi�c dopad� do resztek jazdy, ju� machn�� szabl� i krzykn��: �W ty�, mo�ci panowie! a w ordynku<a l:href="#fn748" type="note">[748]</a>! w ordynku!� � gdy nagle i z ty�u ozwa�y si� strza�y, pomieszane z okrzykiem �o�nierstwa.</p><p>Pozna� tedy miecznik, �e jest otoczony, �e wpad� jakoby w pu�apk�, z kt�rej nie ma ni wyj�cia, ni ratunku.</p><p>Pozostawa�o mu tylko zgin�� z chwa��, wi�c wyskoczy� przed szereg jazdy i zawo�a�:</p><p>� Padniemy jeden na drugim! Nie po�a�ujem krwi za wiar� i ojczyzn�!</p><p>Tymczasem ogie� jego piechoty, broni�cej ko�owrotu i lewej strony za�cianka, zes�ab�, a coraz pot�niejszy krzyk nieprzyjaciela zwiastowa� jego bliski triumf.</p><p>Lecz co znacz� te chrapliwe g�osy krzywu�<a l:href="#fn749" type="note">[749]</a> w szeregach Sakowiczowskiej watahy i warczenie b�bn�w w szeregach szwedzkich? Wrzaski s�ycha� coraz przera�liwsze, jakie� dziwne, zamieszane, jakby nie triumf, ale przera�enie w nich brzmia�o.</p><p>Ogie� przy ko�owrocie ustaje naraz, jakby kto no�em przeci��. Kupy jazdy Sakowiczowskiej lec� na z�amanie karku od lewej strony ku g��wnej drodze. Z prawej strony piechota staje i zamiast naprz�d, poczyna si� cofa� ku zaro�lom.</p><p>� Co to jest?� Na rany Chrystusa! Co to jest? � krzyczy miecznik.</p><p>Wtem odpowied� przychodzi ze strony owego borku, z kt�rego wyszed� Sakowicz, a teraz sypi� si� z niego ludzie, konie, chor�gwie, bu�czuki, szable i id� � nie! raczej p�dz� jak wicher i nie jak wicher, ale jak tr�ba powietrzna. W krwawych blaskach po�aru wida� ich jak na d�oni. Idzie ich tysi�ce! Ziemia zdaje si� ucieka� spod ich n�g, a ci lec� �aw� zbit�, rzek�by�: jaki� potw�r wychyli� si� z d�browy i sadzi przez pola ku wiosce, by j� poch�on��. Leci przed nimi gnane p�dem powietrze, leci strach i zatracenie� Ju�, ju� s�! ju� dopadaj�! Zwiej� Sakowicza jak wicher!</p><p>� Bo�e! Bo�e wielki! � krzyczy jak w ob��kaniu miecznik � to nasi! to chyba Babinicz!</p><p>� Babinicz! � wrzeszcz� za nim wszystkie gardziele.</p><p>� Babinicz! � rozlegaj� si� przera�one g�osy w Sakowiczowskim oddziele<a l:href="#fn750" type="note">[750]</a>. I ca�a nieprzyjacielska wataha wykr�ca w prawo, chc�c umyka� ku swojej piechocie.</p><p>P�ot �amie si� z trzaskiem przera�liwym pod parciem piersi ko�skich; pastewnik zape�nia si� uciekaj�cymi, lecz tamci ju� siedz� na ich karkach, tn�, siek�, bod�, tn� bez wytchnienia, tn� bez mi�osierdzia. S�ycha� krzyk, j�ki, �wist szabel. Jedni i drudzy wpadaj� na piechot�, przewracaj� j�, �ami�, roznosz�. Rzek�by�: tysi�ce ch�op�w stan�o do m�ocki i cepami bije. Wreszcie ca�a masa zwala si� ku rzece, ginie w zaro�lach, przetacza si� na drugi brzeg. Jeszcze ich wida�, goni� ci�gle i tn� a tn�! Oddalaj� si�. Zab�y�li raz jeszcze szablami i znikli wreszcie w krzach, w przestrzeni, w ciemno�ci.</p><p>Piechota miecznikowa pocz�a �ci�ga� si� od ko�owrotu i z dom�w, kt�rych ju� broni� nie potrzeba; jazda stoi czas jaki� w takim zdumieniu, �e milczenie g�uche panuje w szeregach, i dopiero gdy p�on�cy dom zawala si� z trzaskiem, g�os jaki� odzywa si� nagle:</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego! Burza to przelecia�a!</p><p>� Noga �ywa z tego po�cigu nie wyjdzie! � dodaje drugi g�os.</p><empty-line/><p>� Mo�ci panowie! � wo�a nagle miecznik � a my nie skoczym na tych, kt�rzy nam z ty�u zachodzili? W odwrocie oni teraz, ale ich dogonim!</p><p>� Bij! zabij! � odpowiadaj� ch�rem g�osy.</p><p>I ca�a jazda, zawr�ciwszy si�, wypuszcza konie za ostatnim oddzia�em nieprzyjaci�. W Wo�montowiczach zostaj� tylko starcy, niewiasty, dzieci i panienka z towarzyszk�.</p><p>Dom ugaszono w mgnieniu oka, po czym rado�� niepoj�ta pochwytuje wszystkie serca. Kobiety z p�aczem i szlochaniem wznosz� r�ce ku niebu i zwracaj�c si� ku stronie, w kt�r� pop�dzi� Babinicz, wo�aj�:</p><p>� Bo�e ci b�ogos�aw, wojenniku niezwyci�ony! Zbawco, kt�ry� nas, nasze dzieci i domy od zag�ady ocali�!</p><p>Zgrzybiali Butrymowie powtarzaj� ch�rem:</p><p>� Bo�e ci b�ogos�aw! Bo�e ci� prowad�! Bez ciebie by�oby ju� po Wo�montowiczach!</p><p>Ach! gdyby w tym t�umie wiedziano, �e wie� od ognia i ludno�� od miecza ocali�a w�a�nie ta sama r�ka, kt�ra przed dwoma laty do tej samej wioski wnios�a ogie� i miecz!�</p><p>Po ugaszeniu po�aru, kto �yw, pocz�� zbiera� rannych, gro�ni za� wyrostkowie, przebiegaj�c z k�onicami<a l:href="#fn751" type="note">[751]</a> pobojowisko, dobijali Szwed�w i Sakowiczowskich grasant�w.</p><p>Ole�ka wnet wzi�a komend� nad opatrunkiem. Przytomna zawsze, pe�na energii i si�y, nie usta�a w pracy p�ty, p�ki ka�dy ranny nie spocz�� w chacie z przewi�zanymi ranami.</p><p>Po czym ca�a ludno�� posz�a za jej przyk�adem pod krzy�, odmawia� litani� za poleg�ych; przez ca�� noc nikt oka nie zmru�y� w Wo�montowiczach, wszyscy czekali na powr�t miecznika i Babinicza krz�taj�c si� przy tym, aby zwyci�zcom nale�yte zgotowa� przyj�cie. Sz�y pod n� hodowane w lasach wo�y i barany; ogniska hucza�y a� do rana.</p><p>Anusia jedna w niczym nie mog�a bra� udzia�u, bo naprz�d odj�� jej si�y strach, a potem rado�� tak wielka, �e do sza�u podobna. Ole�ka musia�a mie� i o niej staranie, a ona �mia�a si� i p�aka�a na przemian, to zn�w rzuca�a si� w ramiona towarzyszce, powtarzaj�c bez �adu i porz�dku:</p><p>� A co? Kto nas ocali�, i miecznika, i parti�, i ca�e Wo�montowicze? Przed kim Sakowicz uciek�? Kto go pogr��y� i Szwed�w razem z nim?� Pan Babinicz! A co? Wiedzia�am, �e przyjdzie. Przeciem do niego pisa�a. A on nie zapomnia�! Wiedzia�am, wiedzia�am, �e przyjdzie. Ja to go sprowadzi�am! Ole�ko! Ole�ko! ja szcz�liwa! Nie m�wi�am�e ci? Jego nikt nie zwyci�y! Jemu pan Czarniecki nie dor�wna� O Bo�e! Bo�e! Prawda, �e on tu wr�ci? Dzi� jeszcze? Bo �eby nie mia� wr�ci�, to by nie przychodzi�, prawda?� S�yszysz, Ole�ka, jakie� konie r�� w oddali�</p><p>Ale w oddali nic nie r�a�o. Nad ranem dopiero rozleg� si� t�tent, okrzyk, �piewy i wr�ci� pan miecznik. Jazda na spienionych od pogoni koniach zape�ni�a ca�y za�cianek. �piewom, krzykom, opowiadaniom nie by�o ko�ca.</p><p>Miecznik, umazany krwi�, zdyszany, ale radosny, opowiada� do wschodu s�o�ca, jako zni�s� oddzia� rajtarii nieprzyjacielskiej, jako dwie mile na nich jecha� i prawie do nogi wyt�pi�.</p><p>On, r�wnie� jak ca�e wojsko i wszyscy lauda�scy byli przekonani, �e Babinicz wr�ci lada chwila.</p><p>Lecz przysz�o po�udnie, potem s�o�ce odby�o drug� po�ow� drogi i pocz�o si� zni�a�, a Babinicz nie wraca�.</p><p>Anusia atoli pod wiecz�r dosta�a wypiek�w na twarzy.</p><p>�Zaliby<a l:href="#fn752" type="note">[752]</a> mu tylko o Szwed�w, nie o mnie chodzi�o? � my�la�a sobie w duszy. � Przecie list odebra�, skoro tu przyszed���</p><p>Biedna, nie wiedzia�a, �e dusze Brauna i Jurka Billewicza by�y dawno ju� na tamtym �wiecie i �e Babinicz �adnego listu nie odebra�.</p><p>Bo gdyby by� odebra�, b�yskawic� wr�ci�by do Wo�montowicz, tylko� nie dla ciebie, Anusiu!</p><p>Up�yn�� znowu dzie�; miecznik nie traci� jeszcze nadziei i nie rusza� si� z za�cianka.</p><p>Anusia zaci�a si� w milczeniu.</p><p>� Spostponowa�<a l:href="#fn753" type="note">[753]</a> mnie strasznie! Ale dobrze mi tak za moj� p�ocho��, za moje grzechy! � m�wi�a do siebie.</p><p>Na trzeci dzie� pan Tomasz wys�a� kilkunastu ludzi na zwiady.</p><p>Ci wr�cili czwartego dnia z doniesieniem, �e pan Babinicz wzi�� Poniewie�, a ze Szwed�w nikogo nie �ywi�<a l:href="#fn754" type="note">[754]</a>. Po czym poszed� nie wiadomo dok�d, bo s�uch o nim przepad�.</p><p>� Ju� go nie znajdziem, p�ki znowu nie wyp�ynie! � rzek� na to miecznik.</p><p>Anusia zmieni�a si� w pokrzyw�; kto z m�odszej szlachty i oficer�w dotkn�� si� jej, wnet si� sparzy�. Pi�tego zasi� dnia rzek�a do Ole�ki:</p><p>� Pan Wo�odyjowski taki sam dobry �o�nierz, ale mniejszy grubian<a l:href="#fn755" type="note">[755]</a>.</p><p>� A mo�e � odrzek�a na to w zamy�leniu Ole�ka � mo�e pan Babinicz wierno�ci dla tamtej dochowuje, o kt�rej ci w drodze z Zamo�cia wspomina�.</p><p>Na to Anusia:</p><p>� Dobrze! Wszystko mi jedno�</p><p>Ale nie powiedzia�a prawdy, bo jej wcale nie by�o jeszcze wszystko jedno.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVIII</p></title><p>Sakowicz tak doszcz�tnie zosta� zniesiony, i� zaledwie samopi�t<a l:href="#fn756" type="note">[756]</a> zdo�a� si� schroni� do las�w w pobli�u Poniewie�a. Nast�pnie tu�a� si� po nich w przebraniu ch�opskim przez ca�e miesi�ce, nie �miej�c wychyli� si� na �wiat jasny.</p><p>Babinicz za� rzuci� si� na Poniewie�, piechot� szwedzk� tam�e na za�odze stoj�c� wyci�� i goni� za Hamiltonem, kt�ry nie mog�c ku Inflantom uchodzi� z powodu znacznych si� polskich zebranych w Szawlach i dalej pod Bir�ami, zawr�ci� w bok ku wschodowi w nadziei, �e do Wi�komierza zdo�a si� przedrze�. Zw�tpi� on ju� o ocaleniu swego regimentu, nie chcia� tylko wpa�� w r�ce Babinicza, bo wie�� g�osi�a powszechnie, �e �w srogi wojownik, aby si� k�opotem nie obarcza�, je�c�w do nogi ka�e wycina�.</p><p>Umyka� wi�c nieszcz�sny Anglik, jak jele� �cigany przez stado wilk�w, a Babinicz goni� go tym zawzi�ciej; dlatego to do Wo�montowicz nie wr�ci� i nawet nie pyta�, jak� parti� uda�o mu si� ocali�.</p><p>Ju� te� pierwsze szrony pocz�y rankami okrywa� ziemi�, wi�c ucieczka stawa�a si� tym trudniejsza, bo �lady kopyt zostawa�y na gruncie le�nym. Paszy nie by�o w polach, konie cierpia�y g��d srogi.</p><p>Rajtarowie<a l:href="#fn757" type="note">[757]</a> nie �mieli zatrzymywa� si� na d�u�ej po wsiach z obawy, �e uparty nieprzyjaciel mo�e ich lada chwila do�cign��.</p><p>W ko�cu n�dza ich przesz�a wszelk� granic�; �ywili si� tylko li��mi, kor� i w�asnymi ko�mi, kt�re upada�y ze znu�enia.</p><p>Po tygodniu sami pocz�li prosi� swego pu�kownika, by odwr�ci� si� czo�em ku Babiniczowi i da� mu pole, bo wol� gin�� od miecza ni� od g�odowej �mierci.</p><p>Hamilton us�ucha� i stan�� do bitwy w Androniszkach. Si�y szwedzkie o tyle by�y mniejsze, �e Anglik nie m�g� nawet i marzy� o zwyci�stwie, zw�aszcza nad takim przeciwnikiem. Ale i sam by� ju� um�czon bardzo i chcia� zgin��.</p><p>Jednak�e bitwa, pocz�ta w Androniszkach, sko�czy�a si� w pobli�u Troupi�w, pod kt�rymi ostatni Szwedzi polegli.</p><p>Hamilton zgin�� bohatersk� �mierci�, broni�c si� pod krzy�em przydro�nym przeciw kilkunastu ordy�com, kt�rzy pocz�tkowo chcieli go bra� �ywcem, ale rozj�trzeni uporem, roznie�li wreszcie na szablach.</p><p>Lecz i Babiniczowe chor�gwie by�y tak pom�czone, �e nie mia�y si� ni ch�ci i�� nawet do pobliskich Troupi�w, jeno jak gdzie kt�ra w czasie bitwy sta�a, tam zaraz pocz�a si� roztasowywa� na nocleg, rozpalaj�c ognie w�r�d trup�w nieprzyjacielskich.</p><p>Po posi�ku zasn�li wszyscy kamiennym snem.</p><p>Sami za� Tatarzy od�o�yli do jutra obszukiwanie trup�w.</p><p>Kmicic, kt�remu g��wnie o konie chodzi�o, nie sprzeciwia� si� temu wypoczynkowi.</p><p>Nazajutrz jednak wsta� do�� rano, aby straty w�asne po za�artej potyczce obliczy� i �up sprawiedliwie rozdzieli�. Zaraz po posi�ku stan�� na wzniesieniu pod tym samym krzy�em, pod kt�rym zgin�� Hamilton, a starszyzna polska i tatarska podchodzi�a ku niemu z kolei, maj�c zakarbowany na laskach ubytek ludzi, i czyni�a relacje. On s�ucha�, jako gospodarz wiejski s�ucha latem w�odarzy i radowa� si� w sercu �niwem obfitym.</p><p>Wtem zbli�y� si� ku niemu Akbah-U�an, podobniejszy do straszyd�a ni� do cz�owieka, bo mu w wo�montowickiej bitwie nos rozbito g�owni� od szabli, sk�oni� si�, da� Kmicicowi zakrwawione papiery i rzek�:</p><p>� Effendi<a l:href="#fn758" type="note">[758]</a>, pisma jakowe� znaleziono przy wodzu szwedzkim, kt�re wedle rozkazu oddaj�.</p><p>Rzeczywi�cie Kmicic raz na zawsze wyda� rozkazy, aby wszystkie papiery, znalezione przy trupach, odnoszono mu zaraz po bitwie, cz�stokro� bowiem m�g� wymiarkowa� z nich zamiary nieprzyjaci� i stosownie post�pi�.</p><p>Lecz w tej chwili nie by�o mu tak pilno, wi�c kiwn�wszy g�ow� Akbahowi, schowa� papiery w zanadrze. Akbaha za� odes�a� do czambu�u, poleciwszy mu, a�eby zaraz rusza� do Troupi�w, w kt�rych na d�u�szy odpoczynek pozosta� mieli.</p><p>Przeci�ga�y tedy chor�gwie przed nim jedna po drugiej. W przodku szed� czambulik, kt�ry obecnie niespe�na pi��set g��w tylko liczy�, reszta wykruszy�a si� w ci�g�ych bitwach, ale ka�dy Tatar tyle mia� zaszytych w kulbace<a l:href="#fn759" type="note">[759]</a>, to�ubie<a l:href="#fn760" type="note">[760]</a> i czapce szwedzkich riksdaler�w, pruskich talar�w i dukat�w, �e go mo�na by�o bra� na wag� srebra. By� to przy tym lud wcale do zwyk�ych czambu�owych Tatar�w niepodobny, bo co by�o s�absze, to z trud�w zmarnia�o, zosta�y tylko ch�opy na schwa�, pleczyste, �elaznej wytrzyma�o�ci i jadowite na kszta�t szerszeni. Ci�g�a praktyka tak ich wy�wiczy�a, �e w r�cznym spotkaniu mogliby dotrzyma� nawet polskiej komputowej je�dzie, na rajtar�w za� lub dragon�w pruskich, o ile liczba by�a r�wn�, chodzili jak wilcy na owce. W bitwie bronili szczeg�lniej ze straszn� zajad�o�ci� cia� swych towarzysz�w, aby si� potem skarbami ich podzieli�.</p><p>Teraz przechodzili przed panem Kmicicem z wielk� fantazj�, brz�kaj�c w litaury<a l:href="#fn761" type="note">[761]</a>, �wiszcz�c na ko�skich piszczelach i potrz�saj�c bu�czukiem, a szli tak sfornie, �e i regularny �o�nierz nie szed�by lepiej. Za nimi ci�gn�a dragonia, przez pana Andrzeja z mozo�em wielkim z ochotnik�w wszelkiego rodzaju utworzona, zbrojna w rapiery i muszkiety. Dowodzi� ni� dawny wachmistrz Soroka, teraz do godno�ci oficerskiej, a nawet kapita�skiej podniesion. Pu�k �w, przybrany jednostajnie w mundury zdobyczne, zdarte z dragon�w pruskich, sk�ada� si� przewa�nie z ludzi niskiego stanu, ale w�a�nie pan Kmicic lubi� ten rodzaj ludzi, bo s�ucha� �lepo i wszelkie trudy bez szemrania znosi�.</p><p>W dw�ch nast�pnie id�cych chor�gwiach wolentarskich s�u�y�a sama szlachta, mniejsza i wi�ksza. By�y to duchy burzliwe i niespokojne, kt�re pod innym wodzem zmieni�yby si� w kup� drapie�nik�w, ale w tych �elaznych r�kach sta�y si� podobne do regularnych chor�gwi i same rade zwa�y si� �petyhorskimi<a l:href="#fn762" type="note">[762]</a>�. Ci, mniej na ogie� od dragon�w wytrzymali, byli za to w pierwszej furii straszniejsi, bieg�o�ci� za� w r�cznym spotkaniu przewy�szali ca�e wojsko, bo ka�dy sztuk� fecht�w posiada�.</p><p>Za nimi na koniec przeci�gn�o oko�o tysi�ca �wie�ych wolentariusz�w, ludu dobrego, ale nad kt�rym si�a<a l:href="#fn763" type="note">[763]</a> trzeba by�o jeszcze pracowa�, by si� stali do sprawnego wojska podobni.</p><p>Ka�da z tych chor�gwi, przechodz�c ko�o figury, podnosi�a okrzyk, salutuj�c przy tym pana Andrzeja szablami. On za� radowa� si� coraz wi�cej. Si�a to przecie znaczna i nielicha! Wiele ju� z ni� dokaza�, wiele krwi nieprzyjacielskiej wytoczy� a B�g wie, czego jeszcze dokona� potrafi.</p><p>Dawne jego winy wielkie, ale i �wie�e zas�ugi niema�e. Oto powsta� z upadku, z grzechu i poszed� pokutowa� nie w kruchcie, ale w polu, nie w popiele, ale we krwi. Broni� Naj�wi�tszej Panny, ojczyzny, kr�la, i teraz czuje, �e mu na duszy l�ej, weselej. Ba! nawet dum� wzbiera serce junackie, bo nie ka�dy tak by sobie da� rady jako on!</p><p>Tyle przecie jest szlachty ognistej, tylu kawaler�w w tej Rzeczypospolitej, a czemu to �aden na czele takiej pot�gi nie stoi, ani nawet Wo�odyjowski, ani Skrzetuski? Kto przy tym Cz�stochow� os�ania�, kr�la w w�wozach broni�? Kto Bogus�awa usiek�? Kto pierwszy wni�s� miecz i ogie� do Prus elektorskich?! A owo i teraz na �mudzi prawie ju� nie masz nieprzyjaci�.</p><p>Tu pan Andrzej uczu� to, co czuje sok�, gdy rozci�gn�wszy skrzyd�a, wzbija si� wy�ej i wy�ej! Przeci�gaj�ce chor�gwie wita�y go gromkim okrzykiem, a on g�ow� podni�s� i pyta� sam siebie: �Dok�d te� dolec�?� � I twarz mu sp�on�a, bo w tej chwili wyda�o mu si�, �e hetmana w sobie nosi. Lecz ta bu�awa, je�eli go dojdzie, to dojdzie z pola, z ran, z zas�ugi, z chwa�y. Nie zamigoce mu ju� ni� przed oczyma �aden zdrajca, jak w swoim czasie migota� Radziwi��, jeno wdzi�czna ojczyzna w�o�y mu j� w d�o� z woli kr�lewskiej. A jemu nie troska� si� o to, kiedy to przyjdzie, jeno bi� i bi� � bi� jutro, jak pobi� wczoraj!</p><p>Tu rozbuja�a wyobra�nia kawalerska powr�ci�a do rzeczywisto�ci. Dok�d ma ruszy� z Troupi�w, w jakim nowym miejscu o Szwed�w zahaczy�?</p><p>Wtem przypomnia�y mu si� listy oddane przez Akbah-U�ana, a znalezione przy trupie Hamiltona; si�gn�� wi�c r�k� w zanadrze, wydoby�, spojrza� i zaraz zdumienie odbi�o si� na jego twarzy.</p><p>Na li�cie bowiem sta� wyra�nie napis, niewie�ci� skre�lony r�k�: �Do JMP Babinicza, pu�kownika wojsk tatarskich i wolentarskich.�</p><p>� Do mnie?� � rzek� pan Andrzej.</p><p>Piecz�� by�a z�amana, wi�c pr�dko otworzy� list, uderzy� wierzchem d�oni po papierze i pocz�� czyta�.</p><p>Ale jeszcze nie sko�czy�, gdy mu r�ce zadrga�y, zmieni� si� na twarzy i zakrzykn��:</p><p>� Pochwalone imi� Pa�skie! Bo�e mi�osierny! oto i nagroda dochodzi mnie z r�k Twoich!</p><p>Tu chwyci� podn�e krzy�a w obie r�ce i p�ow� czupryn� pocz�� bi� w cok�. Inaczej dzi�kowa� Bogu w tej chwili nie umia�, na wi�cej s��w modlitwy si� nie zdoby�, bo rado�� obj�a go do wichru podobna i a� hen, pod niebo unios�a.</p><p>Oto list by� od Anusi Borzobohatej. Szwedzi znale�li go przy Jurku Billewiczu, a teraz przez drugiego trupa doszed� r�k Kmicicowych. W g�owie pana Andrzeja tysi�czne my�li przelatywa�y z szybko�ci� strza� tatarskich.</p><p>Wi�c Ole�ka by�a nie w puszczy, ale w partii billewiczowskiej? I on w�a�nie ocali� j�, a z ni� razem te Wo�montowicze, kt�re niegdy� za kompanion�w z dymem pu�ci�! Widocznie r�ka boska kierowa�a jego krokami tak, aby za jednym zamachem wynagrodzi� za wszystkie krzywdy i Ole�ce, i Laudzie. Oto zmazane jego winy? Mo�eli ona teraz mu nie przebaczy� albo ta szara bra� lauda�ska? Mog�li go nie b�ogos�awi�? I co powie umi�owana dziewczyna, kt�ra go za zdrajc� uwa�a, gdy si� dowie, �e �w Babinicz, kt�ry Radziwi��a obali�, kt�ry po pas nurza� si� we krwi niemieckiej i szwedzkiej, kt�ry na �mudzi nieprzyjaciela wygni�t�, wyniszczy�, do Prus i Inflant przep�dzi�, to on, to Kmicic, ale ju� nie zabijaka, nie banit<a l:href="#fn764" type="note">[764]</a>, nie zdrajca, jeno obro�ca wiary, kr�la, ojczyzny!</p><p>A przecie zaraz po przest�pieniu granicy �mudzkiej by�by pan Andrzej na cztery strony �wiata rozg�osi�, kim jest �w przes�awny Babinicz, i je�li tego nie uczyni�, to jeno dlatego, �e si� obawia�, i� na sam d�wi�k prawdziwego jego nazwiska wszyscy si� od niego odwr�c�, wszyscy go b�d� podejrzewa�, odm�wi� pomocy i ufno�ci. Dopiero� ledwie dwa lata up�yn�y, jak ob��kany przez Radziwi��a wycina� te chor�gwie, kt�re razem z Radziwi��em przeciw kr�lowi i ojczy�nie powsta� nie chcia�y. Przed dwoma ledwie laty by� praw� r�k� wielkiego zdrajcy!</p><p>Lecz teraz zmieni�o si� wszystko! Teraz, po tylu zwyci�stwach, w takiej chwale, ma prawo przyj�� do dziewczyny i powiedzie� jej: �Jam Kmicic, ale tw�j zbawca!� Ma prawo krzykn�� ca�ej �mudzi: �Jam Kmicic, ale tw�j zbawca!�</p><p>A zatem Wo�montowicze przecie niedaleko! Tydzie� �ciga� Babinicz Hamiltona, lecz Kmicic pr�dzej jak w tydzie� b�dzie u n�g Ole�ki.</p><p>Tu powsta� pan Andrzej, blady ze wzruszenia, z p�on�cymi oczyma, z promienn� twarz�, i krzykn�� na pacho�ka:</p><p>� Konia mi pr�dzej! �ywo! �ywo!</p><p>Pacholik podprowadzi� karego dzianeta<a l:href="#fn765" type="note">[765]</a> i sam zeskoczy� strzemi� podawa�, lecz stan�wszy na ziemi, rzek�:</p><p>� Wasza mi�o��! obcy ludzie jacy� ku nam od Troupi�w z panem Sorok� jad� i sun� rysi�.</p><p>� Mniejsza mi z nimi! � odrzek� pan Andrzej.</p><p>Tymczasem obaj je�d�cy zbli�yli si� na kilkana�cie krok�w, nast�pnie jeden z nich w towarzystwie Soroki wysun�� si� w skok naprz�d, przybieg� i uchyliwszy rysiego ko�paka<a l:href="#fn766" type="note">[766]</a>, odkry� rud� jak ogie� czupryn�.</p><p>� Widz�, �e przed panem Babiniczem stoj�! � rzek�. � Rad jestem, �em wa�ci odszuka�.</p><p>� Z kim mam honor? � rzek� niecierpliwie pan Kmicic.</p><p>� Jestem Wierszu��, niegdy� rotmistrz tatarski chor�gwi ksi�cia Jaremy Wi�niowieckiego; przybywam w rodzinne strony, by tu na now� wojn� zaci�gi czyni�, a opr�cz tego przywioz�em list dla waszmo�ci od pana hetmana wielkiego Sapiehy.</p><p>� Na now� wojn�? � spyta� Kmicic, marszcz�c brwi. � Co wa�� prawisz?</p><p>� Ten list lepiej ode mnie wa�pana obja�ni � rzek� Wierszu��, podaj�c pismo hetma�skie.</p><p>Kmicic rozerwa� gor�czkowo piecz��. List Sapiehy brzmia�, jak nast�puje:</p><p>�Mnie wielce uprzejmy panie Babinicz! Nowy potop na ojczyzn�! Liga Szweda z Rakoczym<a l:href="#fn767" type="note">[767]</a> stan�a i podzia� Rzeczypospolitej u�o�ony. O�mdziesi�t tysi�cy W�grzyn�w, Siedmiogrodzian, Wo�oszy<a l:href="#fn768" type="note">[768]</a> i Kozak�w przekroczy lada godzina po�udniow� granic�. A gdy w takiej ostatniej toni trzeba nam wszystkie si�y wyt�y�, aby cho� imi� s�awne po naszym narodzie na przysz�e wieki zosta�o, posy�am WM�ci ten ordynans<a l:href="#fn769" type="note">[769]</a>, wedle kt�rego masz WM��<a l:href="#fn770" type="note">[770]</a>, nie trac�c chwili czasu, wprost na po�udnie konie obr�ci� i wielkimi drogami ku nam d��y�. Zastaniesz nas w Brze�ciu, sk�d, nie mieszkaj�c, dalej ci� wy�lem. Tymczasem <emphasis>periculum in mora<a l:href="#fn771" type="note">[771]</a></emphasis>! Ksi��� Bogus�aw eliberowa�<a l:href="#fn772" type="note">[772]</a> si� z niewoli, ale pan Gosiewski ma mie� na Prusy i �mud� oko. Raz jeszcze zalecaj�c WM�ci po�piech dufam<a l:href="#fn773" type="note">[773]</a>, �e mi�o�� do gin�cej ojczyzny najlepsz� ci b�dzie ostrog�.�</p><p>Kmicic, sko�czywszy czyta�, wypu�ci� list na ziemi� i pocz�� przeci�ga� r�koma po zwilgotnia�ej twarzy, na koniec spojrza� b��dnie na Wierszu��a i spyta� cichym, zduszonym g�osem:</p><p>� Dlaczeg� to pan Gosiewski ma na �mudzi zostawa�, a ja rusza� na po�udnie?</p><p>Wierszu�� wzruszy� ramionami.</p><p>� Spytaj si� waszmo�� pana hetmana w Brze�ciu o racje! Ja� nic nie powiem.</p><p>Nagle straszny gniew schwyci� pana Andrzeja za gard�o, oczy mu zab�ys�y, twarz zsinia�a i krzykn�� przera�liwym g�osem:</p><p>� A ja st�d nie p�jd�! Rozumiesz wa��?!</p><p>� Tak? � odrzek� Wierszu��. � Moja rzecz by�a ordynans odda�, a reszta wa�ci sprawa! Czo�em, czo�em! Chcia�em si� na par� godzin do kompanii zaprosi�, ale po tym, com us�ysza�, wol� poszuka� innej.</p><p>To rzek�szy, odwr�ci� konia i odjecha�.</p><p>Pan Andrzej siad� zn�w pod figur� i pocz�� bezmy�lnie rozgl�da� si� po niebie, jakby pogod� chcia� wymiarkowa�. Pacholik usun�� si� z ko�mi opodal i cisza uczyni�a si� naok�.</p><p>Ranek by� pogodny, blady, p� jesienny i p� ju� zimowy. Wiatr nie wia�, ale z brz�z rosn�cych pod m�k� Pa�sk�<a l:href="#fn774" type="note">[774]</a> sp�ywa�y bez szelestu resztki po��k�ych i skr�conych od ch�odu li�ci. Nieprzeliczone stada wron i kawek lecia�y nad lasami, niekt�re zapada�y z wielkim krakaniem tu� obok figury, na polu bowiem i na drodze le�a�o jeszcze pe�no nie pogrzebionych trup�w szwedzkich. Pan Andrzej patrzy� na owe czarne ptastwo, mrugaj�c oczyma, rzek�by�: chce je przeliczy�. Potem przymkn�� powieki i d�ugo siedzia� bez ruchu. Na koniec wzdrygn�� si�, zmarszczy� brwi, przytomno�� wr�ci�a mu na twarz i tak pocz�� do si� m�wi�:</p><p>� Nie mo�e inaczej by�! P�jd� za dwa tygodnie, ale nie teraz. Niech si� dzieje, co chce! Nie jam Rakoczego sprowadzi�. Nie mog�! Co nadto, to nadto!� Ma�om to si� nat�uk�, nako�ata�, nocy bezsennych na kulbace sp�dzi�, krwi swojej i cudzej narozlewa�? Taka� za to nagroda?!� �ebym to cho� tamtego listu nie odebra�, poszed�bym; ale oba przysz�y w jednej godzinie, jakoby na wi�kszy b�l, na wi�kszy �al dla mnie� Niech�e �wiat si� zapada, nie p�jd�! Nie zginie przez dwa tygodnie ojczyzna, a zreszt� widocznie gniew bo�y jest nad ni�, i nie w mocy ludzkiej na to wsk�ra�. Bo�e, Bo�e! Hiperboreje<a l:href="#fn775" type="note">[775]</a>, Szwedzi, Prusacy, W�grzyni, Siedmiogrodzianie, Wo�osza, Kozacy, wszystko naraz! Kto si� temu oprze? O Panie, co Ci zawini�a ta nieszcz�sna ojczyzna, ten kr�l pobo�ny, �e� odwr�ci� od nich oblicze i ni mi�osierdzia, ni ratunku nie dajesz, i plagi coraz nowe zsy�asz? Ma�o� jeszcze krwi? ma�o �ez? To� tu ludzie ju� si� weseli� zapomnieli, to� tu wichry nie wiej�, jeno j�cz�� To� tu d�d�e nie padaj�, jeno p�acz�, a ty smagasz i smagasz! Mi�osierdzia, Panie! ratunku, Ojcze!� Grzeszyli�my� ale przecie ju� przysz�a poprawa!� Oto odst�pili�my naszych fortun, siedli�my na ko� i bijem a bijem! Poniechali�my swawoli, zrzekli�my si� prywaty� Wi�c czemu nie odpu�cisz? Czemu nie pocieszysz?</p><p>Tu nagle sumienie porwa�o go za w�osy i zatrz�s�o nim, a� krzykn��, bo zarazem zda�o mu si�, �e s�yszy jaki� g�os nieznany, z ca�ego sklepienia niebios p�yn�cy, kt�ry m�wi:</p><p>� Zaniechali�cie prywat? A ty�, nieszcz�niku, co w tej chwili czynisz? Zas�ugi swoje podnosisz, a gdy przysz�a pierwsza chwila pr�by, jako zhukany ko� d�ba stajesz i krzyczysz: �Nie p�jd�!� Ginie matka, nowe miecze pier� jej przeszywaj�, a ty si� od niej odwracasz, nie chcesz jej wesprze� ramieniem, za w�asnym szcz�ciem gonisz i krzyczysz: �Nie p�jd�!� Ona r�ce krwawe wyci�ga, ju�, ju� pada, ju� mdleje, ju� kona i ostatnim g�osem wo�a: �Dzieci! ratujcie!� A ty jej odpowiadasz: �Nie p�jd�!� Biada wam! Biada takiemu narodowi, biada tej Rzeczypospolitej!</p><p>Tu panu Kmicicowi strach podni�s� w�osy na g�owie i ca�e jego cia�o dygota� pocz�o, jakby je paroksyzm febry chwyci�� I naraz rymn�� twarz� do ziemi, i nie wo�a�, ale krzycze� j�� w przera�eniu:</p><p>� Jezu, nie karz! Jezu, zmi�uj si�! B�d� wola Twoja! Ju� p�jd�, p�jd�!</p><p>Potem czas jaki� le�a� w milczeniu i szlocha�, a gdy podni�s� si� wreszcie, twarz mia� rezygnacji pe�n� i spokojniejsz� i tak dalej si� modli�:</p><p>� Ty si�, Panie, nie dziwuj, �e mi �al, bom by� w wili� szcz�liwo�ci mojej. Ale niech ju� tak b�dzie, jak Ty rozporz�dzisz! Teraz ju� rozumiem, �e� mnie chcia� do�wiadczy�, i dlatego� mnie jakoby na rozstajnych drogach postawi�. B�d� jeszcze raz wola Twoja. Ani si� obejrz� za siebie! Tobie, Panie, ofiaruj� ten m�j �al okrutny, te moje t�skno�ci, to moje ci�kie zmartwienie. Niech�e mi wszystko b�dzie policzone za to, �em ksi�cia Bogus�awa oszcz�dzi�, nad czym p�aka�a ojczyzna. Widzisz teraz, Panie, �e to by�a ostatnia moja prywata. Ju� wi�cej nie b�d�. Ojcze mi�o�ciwy! Ano jeszcze t� ziemi� kochan� uca�uj�, ano jeszcze n�ki Twoje krwawe �cisn� i id�, Chryste! id�!�</p><p>I poszed�.</p><p>A w rejestrze niebieskim, w kt�rym zapisuj� z�e i dobre uczynki ludzkie, przemazano mu w tej chwili wszystkie winy, bo to by� cz�owiek zupe�nie poprawiony.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIX</p></title><p>�adna ksi�ga nie wypisa�a, ile jeszcze bitew stoczy�y wojska, szlachta i lud Rzeczypospolitej z nieprzyjaci�mi. Walczono po lasach, polach, po wsiach, miasteczkach i miastach; walczono w Prusach Kr�lewskich i Ksi���cych, na Mazowszu, w Wielkopolsce, w Ma�opolsce, na Rusi, na Litwie i �mudzi<a l:href="#fn776" type="note">[776]</a>, walczono bez wytchnienia we dnie i w nocy.</p><p>Ka�da grudka ziemi nasyci�a si� krwi�. Nazwiska rycerzy, prze�wietne czyny, wielkie po�wi�cenia zgin�y w pami�ci, bo nie zapisa� ich kronikarz i nie wy�piewa�a lutnia. Ale pod pot�g� tych usi�owa� ugi�a si� wreszcie moc nieprzyjacielska.</p><p>I jako gdy wspania�y lew, kt�ry przed chwil�, przeszyty pociskami, le�a� jak martwy, podniesie si� nagle, a wstrz�sn�wszy kr�lewsk� grzyw�, ryknie pot�nie, wnet my�liwc�w przejmuje strach blady i nogi ich zwracaj� si� ku ucieczce, tak owa Rzeczpospolita powstawa�a coraz gro�niejsza, jowiszowego gniewu pe�na, �wiatu ca�emu stawi� czo�o gotowa; w ko�ci za� napastnik�w zst�pi�a niemoc i strach. Nie o zdobyczy ju� my�leli, ale o tym jeno, by ze lwiej paszcz�ki g�owy ca�e do domowych pieleszy unie��.</p><p>Nie pomog�y nowe ligi, nowe zast�py W�gr�w, Siedmiogrodzian<a l:href="#fn777" type="note">[777]</a>, Kozak�w i Wo�oszy<a l:href="#fn778" type="note">[778]</a>. Przesz�a wprawdzie jeszcze raz burza mi�dzy Krakowem, Warszaw� i Brze�ciem, lecz si� o piersi polskie rozbi�a i wkr�tce marnym rozwia�a si� tumanem.</p><p>Kr�l szwedzki, pierwszy zw�tpiwszy o sprawie, na du�sk� wojn� odjecha�; zdradziecki elektor, korny przed silnym, zuchwa�y przed s�abszym, czo�em do n�g Rzeczypospolitej uderzy� i Szwed�w bi� pocz��; zb�jeckie zast�py �rze�nik�w� Rakoczego<a l:href="#fn779" type="note">[779]</a> zmyka�y co si� ku swym siedmiogrodzkim komyszom, kt�re pan Lubomirski<a l:href="#fn780" type="note">[780]</a> ogniem i mieczem spustoszy�.</p><p>Lecz �atwiej im by�o wtargn�� w granice Rzeczypospolitej ni� wyj�� z nich bez kary. Wi�c gdy dopadni�to ich u przeprawy, grafowie siedmiogrodzcy, kl�cz�c przed panem Potockim, Lubomirskim i Czarnieckim, w prochu �ebrali o lito��.</p><p>� Oddamy bro�, oddamy miliony! � wo�ali � jeno pozw�lcie nam odej��!</p><p>I przyj�wszy okup, hetmani zlitowali si� nad tym wojskiem n�dznik�w; lecz orda roznios�a ich na kopytach ko�skich u samych ju� prog�w domowych.</p><p>Spok�j pocz�� z wolna wraca� na polskie r�wniny. Kr�l jeszcze pruskie fortece odbiera�, pan Czarniecki mia� do Danii zanie�� miecz polski, bo Rzeczpospolita nie chcia�a ju� poprzesta� na samym wyp�dzeniu nieprzyjaci�.</p><p>Odbudowywa�y si� ze zgliszcz�w<a l:href="#fn781" type="note">[781]</a> wsie i miasta; ludno�� wraca�a z las�w, p�ugi pojawi�y si� na roli.</p><p>Jesieni� 1657 roku, zaraz po wojnie w�gierskiej, cicho ju� by�o w wi�kszej cz�ci ziem i powiat�w, cicho zw�aszcza na �mudzi.</p><p>Ci z lauda�skich, kt�rzy swego czasu poszli z panem Wo�odyjowskim, byli jeszcze gdzie� hen! w polu, ale ju� oczekiwano ich powrotu.</p><p>Tymczasem w Morozach, Wo�montowiczach, Dro�ejkanach, Mozgach, w Goszczunach i Pacunelach niewiasty, podloty<a l:href="#fn782" type="note">[782]</a> obu p�ci i starcy orali, siali oziminy, odbudowywali wsp�lnymi si�ami chaty w tych okolicach<a l:href="#fn783" type="note">[783]</a>, przez kt�re po�ar przeszed�, aby wojownicy po powrocie znale�li przynajmniej dach nad g�ow� i g�odem nie potrzebowali przymiera�.</p><p>Ole�ka siedzia�a od niejakiego czasu w Wodoktach z Anusi� Borzobohat� i miecznikiem. Pan Tomasz do swoich Billewicz si� nie spieszy�, raz dlatego, �e by�y spalone, a po wt�re, �e mu milej by�o przy dziewczynach ni� samemu. Tymczasem przy pomocy Ole�ki zagospodarowywa� Wodokty.</p><p>Panna za� chcia�a jak najlepiej zagospodarowa� Wodokty, te bowiem mia�y wraz z Mitrunami stanowi� jej wiano klasztorne, inaczej m�wi�c, przej�� na w�asno�� zakonu benedyktynek, u kt�rych w sam dzie� przysz�ego Nowego Roku namierza�a biedna Ole�ka rozpocz�� nowicjat.</p><p>Rozwa�ywszy bowiem wszystko, co j� spotka�o, i owe los�w odmiany, i zawody, i bole�ci, przysz�a do przekonania, �e taka, a nie inna musi by� wola bo�a. Zdawa�o si� jej, �e jaka� r�ka wszechmocna popycha j� do celi, �e jaki� g�os m�wi jej:</p><p>�Tam ono najlepsze uspokojenie i koniec wszystkich trosk �wiatowych!�</p><p>Wi�c postanowi�a p�j�� za tym g�osem; czuj�c jednak w g��bi sumienia, �e jeszcze jej dusza nie zdo�a�a oderwa� si� zupe�nie od ziemi, pragn�a pierwej przygotowa� j� gor�c� pobo�no�ci�, dobrymi uczynkami i prac�. Cz�sto te� w tych usi�owaniach przeszkadza�y jej echa ze �wiata.</p><p>Oto, na przyk�ad, pocz�li ludzie przeb�kiwa�, �e �w przes�awny Babinicz by� to Kmicic. Jedni zaprzeczali gor�co, drudzy powtarzali wie�� uporczywie.</p><p>Ole�ka nie uwierzy�a. Nadto przytomne by�y w jej pami�ci wszystkie uczynki Kmicica i jego u Radziwi���w s�u�by, aby chocia� na chwil� przypuszcza� mog�a, �e on jest pogromc� Bogus�awa i tak wiernym s�ug� kr�lewskim, takim gor�cym patriot�. Jednak jej spok�j zosta� zm�cony, a �al i b�l podnios�y si� na nowo w jej piersi.</p><p>Mo�na by�o temu zaradzi� przyspieszonym wej�ciem do klasztoru, lecz klasztory by�y rozproszone; mniszki, kt�re nie zgin�y od �o�dackiej swawoli w czasie wojny, poczyna�y dopiero si� zbiera�.</p><p>N�dza te� panowa�a w kraju powszechna, i kto si� chcia� w mury konwent�w<a l:href="#fn784" type="note">[784]</a> chroni�, musia� nie tylko z w�asnym chlebem przychodzi�, ale i ca�y konwent nim �ywi�.</p><p>Ole�ka chcia�a przyj�� w�a�nie z chlebem do klasztoru, zosta� nie tylko siostrzyczk�, ale i karmicielk� mniszek.</p><p>Miecznik wiedz�c, �e na chwa�� bo�� ma i�� jego praca, pracowa� gorliwie. Obje�d�ali wi�c razem pola i folwarki, pilnuj�c prac jesiennych, kt�re z przysz�� wiosn� mia�y plon przynie��. Czasem towarzyszy�a im Anusia Borzobohata, kt�ra nie mog�c przenie�� afrontu, jaki jej Babinicz uczyni�, grozi�a, �e tak�e do klasztoru wst�pi i �e czeka tylko, aby pan Wo�odyjowski odprowadzi� lauda�skich, bo si� chce z dawnym przyjacielem po�egna�. Cz�ciej jednak miecznik z sam� tylko Ole�k� puszcza� si� na objazdy, bo Anusi� nudzi�o gospodarstwo.</p><p>Pewnego razu wyjechali oboje na podjezdkach<a l:href="#fn785" type="note">[785]</a> do Mitrun�w, w kt�rych odbudowywano pogorza�e czasu wojny stodo�y i obory.</p><p>Po drodze mieli te� wst�pi� do ko�cio�a, bo to by�a w�a�nie rocznica wo�montowickiej bitwy, w kt�rej z ostatniej toni zostali przez nadej�cie Babinicza uratowani. Ca�y dzie� zeszed� im na rozlicznych zaj�ciach, tak �e dopiero pod wiecz�r mogli wyruszy� z Mitrun�w.</p><p>W tamt� stron� jechali drog� ko�cieln�, ale wraca� wypada�o im koniecznie na Lubicz i Wo�montowicze. Panna, ledwie ujrza�a pierwsze dymy lubickie, zaraz odwr�ciwszy oczy, pocz�a szybko odmawia� pacierze, aby bolesne my�li odegna�, miecznik za� jecha� w milczeniu i tylko rozgl�da� si� doko�a.</p><p>Wreszcie, gdy ju� min�li ko�owr�t, rzek�:</p><p>� Senatorska to gleba! Lubicz za dwoje Mitrun�w stanie.</p><p>Ole�ka dalej odmawia�a pacierze.</p><p>Lecz w mieczniku przebudzi� si� widocznie dawny zawo�any gospodarz, a mo�e i szlachcic do pieniactwa po trosze sk�onny, bo po chwili rzek� znowu jakby sam do siebie:</p><p>� A przecie po prawdzie to nasze� Stara billewiczowska substancja<a l:href="#fn786" type="note">[786]</a>, nasz pot, nasz trud. Tamten nieszcz�nik musia� dawno zgin��, skoro si� nie zg�osi�, a cho�by si� i zg�osi�, prawo za nami.</p><p>Tu zwr�ci� si� do Ole�ki:</p><p>� Co my�lisz, prosz�?</p><p>Na to panna:</p><p>� Przekl�te to miejsce. Niech si� z nim, co chce, dzieje.</p><p>� Ale bo, widzisz, prawo za nami. Miejsce przekl�te by�o w z�ych r�kach, a stanie si� b�ogos�awione w dobrych. Prawo za nami!</p><p>� Nigdy! Nie chc� o niczym wiedzie�. Dziadu� bez restrykcji zapisa�, niech�e jego krewni bior�.</p><p>To rzek�szy, pop�dzi�a podjezdka; miecznik da� tak�e swojemu ostrogi i nie zwolnili a� w czystym polu. Tymczasem zapad�a noc, ale widno by�o zupe�nie, bo ogromny czerwony miesi�c wynurzy� si� zza wo�montowickiego lasu i roz�wieci� ca�� okolic� z�otym blaskiem.</p><p>� Ano! da� B�g pi�kn� noc � ozwa� si� miecznik, patrz�c w kolisko ksi�yca.</p><p>� Jak to si� Wo�montowicze �wiec� z daleka! � rzek�a Ole�ka.</p><p>� Bo drzewo jeszcze na domach nie sczernia�o.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o im skrzypienie wozu, kt�rego zrazu dojrze� nie mogli, bo droga w tym miejscu sz�a falisto, wkr�tce jednak ujrzeli par� koni, za ni� nast�pn� par� przy dyszlu, a w ko�cu drabiniasty p�torak otoczony przez kilku je�d�c�w.</p><p>� Co to za ludzie mog� by�? � rzek� miecznik.</p><p>I zatrzyma� konia; Ole�ka stan�a przy nim.</p><p>Tamci przez ten czas zbli�ali si� coraz wi�cej, na koniec przyjechali tu�.</p><p>� St�j! � zawo�a� miecznik. � A kogo to tam wieziecie?</p><p>Jeden z je�d�c�w zwr�ci� si� ku nim:</p><p>� Pana Kmicica wieziem, kt�ry pod Magierowem od W�grzyn�w postrzelon.</p><p>� S�owo sta�o si� cia�em! � zakrzykn�� miecznik.</p><p>Ole�ce �wiat ca�y zakr�ci� si� nagle w oczach; serce w niej zamar�o, piersiom zabrak�o oddechu. G�osy jakie� wo�a�y jej w duszy: �Jezusie, Mario! To on!� Po czym ca�kiem opu�ci�a j� �wiadomo��, gdzie jest, co si� z ni� dzieje.</p><p>Ale nie spad�a z konia na ziemi�, bo r�k� chwyci�a konwulsyjnie za drabin� wozu. I z chwil� gdy przysz�a do przytomno�ci, oczy jej pad�y na nieruchomy kszta�t ludzki le��cy na wozie. Tak, to by� on, pan Andrzej Kmicic, chor��y orsza�ski. I le�a� na wznak na wozie; g�ow� mia� obwini�t� w chusty, ale przy czerwonym blasku miesi�ca wida� by�o doskonale jego twarz bia�� i spokojn�, jakby z marmuru wykut� lub zlodowacia�� pod tchnieniem �mierci. Oczy mia� g��boko zapad�e i zamkni�te, �ycie nie zdradza�o si� w nim najmniejszym ruchem.</p><p>� Z Bogiem!� � rzek�, zdejmuj�c czapk�, pan miecznik.</p><p>� St�j! � zawo�a�a Ole�ka.</p><p>I pocz�a pyta� cichym, ale pr�dkim, jakoby gor�czkowym g�osem:</p><p>� �yw jeszcze czy zmar�y?</p><p>� �yw, ale �mier� nad nim.</p><p>Tu miecznik, spojrzawszy na twarz Kmicica, ozwa� si� znowu:</p><p>� Nie dowieziecie go do Lubicza.</p><p>� Kaza� si� koniecznie tam wie��, bo tam chce umrze�.</p><p>� Z Bogiem! Spieszcie si�!</p><p>� Czo�em bijemy!</p><p>I w�z ruszy� dalej, a Ole�ka z miecznikiem skoczyli co tchu w koniach w przeciwn� stron�. Przelecieli przez Wo�montowicze jak dwa widziad�a nocne i dopadli do Wodokt�w, nie m�wi�c do siebie ni s�owa przez drog�; dopiero zsiadaj�c z konia, Ole�ka zwr�ci�a si� do stryja:</p><p>� Ksi�dza mu trzeba pos�a�! � rzek�a zdyszanym g�osem � niech w tej chwili kto� do Upity rusza!</p><p>Miecznik zaj�� si� �ywo spe�nieniem polecenia, ona za� wpad�a do swojej izby i rzuci�a si� na kolana przed obrazem Naj�wi�tszej Panny.</p><p>W par� godzin potem, p�n� ju� noc�, dzwonek ozwa� si� przed bram� Wodokt�w. To ksi�dz przeje�d�a� z Panem Jezusem<a l:href="#fn787" type="note">[787]</a> do Lubicza.</p><p>Panna Aleksandra kl�cza�a ci�gle. Usta jej powtarza�y litani�, kt�r� si� przy konaj�cych odmawia. A gdy j� odm�wi�a, po trzykro� pocz�a bi� g�ow� o pod�og� i powtarza� ustawicznie:</p><p>� Panie, policz mu, �e z r�ki nieprzyjaci� ginie� Panie, policz mu, �e z r�ki nieprzyjaci� ginie� Odpu�� mu! zmi�uj si� nad nim!�</p><p>Na tym zesz�a jej ca�a noc. Ksi�dz bawi� w Lubiczu a� do rana, a wracaj�c, sam wst�pi� do Wodokt�w. Ona wybieg�a na jego spotkanie.</p><p>� Czy ju�? � spyta�a.</p><p>I nie mog�a m�wi� wi�cej, bo jej oddechu zbrak�o.</p><p>� �yw jeszcze � odrzek� ksi�dz.</p><p>Przez nast�pnych dni kilkana�cie co dzie� pos�a�cy latali z Wodokt�w do Lubicza i ka�dy wraca� z odpowiedzi�, �e pan chor��y ��yw jeszcze�, na koniec jeden przywi�z� wiadomo��, kt�r� od cyrulika, sprowadzonego z Kiejdan, us�ysza�, �e nie tylko �yw, ale i zdrowy b�dzie, bo postrza�y goj� si� szcz�liwie i si�y rycerzowi wracaj�.</p><p>Panna Aleksandra pos�a�a hojne ofiary na msz� dzi�kczynn� do Upity, ale od owego dnia przestali chodzi� pos�a�cy, i dziwna rzecz! w sercu dziewczyny, razem z uspokojeniem, pocz�� si� budzi� dawny �al do pana Andrzeja. Winy jego przychodzi�y jej znowu co chwila do my�li, tak ci�kie, �e nie do odpuszczenia. �mier� jedynie mog�a je pokry� niepami�ci�� Gdy wraca� do zdrowia, ci��y�y zn�w nad nim� A jednak wszystko, co by�o mo�na przytoczy� na jego obron�, powtarza�a sobie co dzie� biedna Ole�ka.</p><p>Tyle si� za� nagryz�a przez te dni, tyle jednak rozterki by�o w jej duszy, �e a� na zdrowiu pocz�a szwankowa�.</p><p>Zaniepokoi�o to wielce pana Tomasza, wi�c pewnego wieczora, gdy zostali sami, spyta� j�:</p><p>� Ole�ka, powiedz no mi szczerze, co ty my�lisz o chor��ym orsza�skim?</p><p>� Bogu wiadomo, �e nie chc� o nim my�le�! � odrzek�a.</p><p>� Bo to widzisz� pochud�a�� Hm!� By� mo�e, �e ty jeszcze� Ja� nie nalegam na nic, jeno rad bym wiedzie�, co si� tam w tobie dzieje� Zali<a l:href="#fn788" type="note">[788]</a> nie mniemasz, �e wola nieboszczyka dziada twego powinna si� spe�ni�?</p><p>� Nigdy! � odrzek�a Ole�ka. � Dziadu� zostawi� mi te� furt� otwart�� a ja do niej na Nowy Rok zapukam. W tym spe�ni si� jego wola.</p><p>� Nie wierzy�em i ja temu zgo�a � odpar� miecznik � co tu niekt�rzy przeb�kiwali, �e Babinicz a Kmicic to jedno, ale przecie pod Magierowem przy ojczy�nie a przeciw nieprzyjacio�om si� ju� oponowa� i krew rozla�. P�na to poprawa, ale� zawsze poprawa!</p><p>� A przecie i ksi��� Bogus�aw ju� teraz kr�lowi i Rzeczypospolitej s�u�y � odpowiedzia�a z �alem panna. � Niech�e im B�g obudwom przebaczy, a zw�aszcza temu, kt�ry krew rozla�� Ludzie wszelako zawsze b�d� mieli prawo powiedzie�, �e oto w chwili najwi�kszego nieszcz�cia, w chwili kl�sk i upadku na t� ojczyzn� nastawali, a nawr�cili si� do niej dopiero wtedy, gdy nieprzyjacio�om powin�a si� ju� noga i gdy korzy�� w�asna nakazywa�a ze zwyci�zc� trzyma�. Ot, w czym ich wina! Teraz ju� nie ma zdrajc�w, bo nie ma zysku ze zdrady! Ale jaka w tym zas�uga?� Zali nie nowy to dow�d, �e tacy ludzie gotowi zawsze mocniejszemu s�u�y�? B�g by da�, B�g by da�! �eby inaczej by�o, ale takich win Magier�w nie op�aci�</p><p>� Prawda jest! Nie mog� negowa� � odrzek� miecznik. � Ci�ka prawda, ale zawsze prawda! Wszyscy dawniejsi zdrajcy w czambu� do kr�la przeszli.</p><p>� Nad chor��ym orsza�skim � m�wi�a dalej panna � ci��y jeszcze straszniejszy ni� na ksi�ciu Bogus�awie zarzut, bo pan Kmicic ofiarowa� si� przecie na kr�la r�k� podnie��, czego si� sam ksi��� przel�k�. Zali przypadkowy postrza� mo�e to zmaza�?� T� r�k� pozwoli�abym sobie uci��, gdyby tego nie by�o� ale to by�o, jest i nie odstanie si� wi�cej! B�g widocznie zostawi� mu �ycie w�a�nie dlatego, �eby m�g� pokutowa� M�j stryju! M�j stryju! to� by�my si� oszukiwali sami, gdyby�my chcieli w siebie wm�wi�, �e on jest czysty. I co st�d za zysk? Zali sumienie da si� oszuka�? Niech�e si� dzieje wola boska. Co si� rozerwa�o, to nie zwi��e si� wi�cej, i nie powinno! Szcz�liwam, �e pan chor��y �ywie<a l:href="#fn789" type="note">[789]</a>� przyznaj�, bo zna�, �e B�g nie odwr�ci� jeszcze ca�kiem od niego �aski swojej� Ale do�� mi na tym! Szcz�liwa b�d�, gdy us�ysz�, �e zmaza� winy, ale niczego wi�cej nie chc�, nie pragn�! cho�by tam dusza we mnie jeszcze pocierpie� mia�a� Niechaj go B�g wspomaga�</p><p>Tu Ole�ka d�u�ej nie mog�a m�wi�, bo p�acz j� porwa� wielki i �a�osny, ale by� to p�acz ostatni. Wypowiedzia�a wszystko, co nosi�a w sercu, i od tej pory spok�j zn�w pocz�� jej wraca�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXX</p></title><p>Rogata dusza junacka nie chcia�a istotnie wychodzi� z cielesnej pow�oki i nie wysz�a. W miesi�c po powrocie do Lubicza rany pana Andrzeja pocz�y si� goi�, wcze�niej za� jeszcze odzyska� przytomno�� i rozejrzawszy si� po izbie, zgad� zaraz, i� ju� jest w Lubiczu.</p><p>Nast�pnie pocz�� wo�a� wiernego Soroki.</p><p>� Soroka! � rzek� � mi�osierdzie bo�e jest nade mn�! Czuj�, i� nie umr�!</p><p>� Wedle rozkazu! � odpowiedzia� stary �o�nierz, rozgniataj�c �z� ku�akiem.</p><p>A Kmicic m�wi� dalej, jakby sam do siebie:</p><p>� Sko�czona pokuta� widz� to ja�nie<a l:href="#fn790" type="note">[790]</a>. Mi�osierdzie bo�e jest nade mn�!</p><p>Potem milcza� przez chwil�, jeno mu si� wargi porusza�y modlitw�.</p><p>� Soroka! � rzek� zn�w po chwili.</p><p>� Do us�ug waszej mi�o�ci!</p><p>� A kto tam jest w Wodoktach?</p><p>� Jest panna i pan miecznik rosie�ski.</p><p>� Pochwalone imi� Pa�skie! Przychodzi�li tu kto pyta� si� o mnie?</p><p>� Przysy�ali z Wodokt�w, p�ki�my nie powiedzieli, �e wasza mi�o�� zdr�w b�dzie.</p><p>� A potem przestali przysy�a�?</p><p>� Potem przestali.</p><p>Na to Kmicic:</p><p>� Nic jeszcze nie wiedz�, ale si� ode mnie samego dowiedz�. Nie m�wi��e� nikomu, �em tutaj jako Babinicz wojowa�?</p><p>� Nie by�o rozkazu � odrzek� �o�nierz.</p><p>� A lauda�scy z panem Wo�odyjowskim nie wr�cili jeszcze?</p><p>� Nie masz ich jeszcze, ale lada dzie� zjad�.</p><p>Na tym sko�czy�a si� pierwszego dnia rozmowa. We dwa tygodnie p�niej pan Kmicic wstawa� ju� i chodzi� na kulach, a nast�pnej niedzieli upar� si� jecha� do ko�cio�a.</p><p>� Pojedziem do Upity � rzek� do Soroki � bo od Boga trzeba poczyna�, a po mszy do Wodokt�w.</p><p>Soroka nie �mia� si� sprzeciwia�, wi�c kaza� jeno wymo�ci� sianem skarbniczek<a l:href="#fn791" type="note">[791]</a>, a pan Andrzej wystroi� si� od�wi�tnie i pojechali.</p><p>Przyjechali w czas, gdy ma�o jeszcze ludzi by�o w ko�ciele. Pan Andrzej, wsparty na ramieniu Soroki, podszed� pod sam wielki o�tarz i kl�kn�� w kolatorskiej �awce<a l:href="#fn792" type="note">[792]</a>; nikt te� go nie pozna�, tak zmieni� si� wielce; twarz mia� bardzo chud�, wyn�dznia��, a przy tym nosi� d�ug� brod�, kt�ra mu czasu wojny i choroby wyros�a. Kto i spojrza� na niego, pomy�la�, �e jaki� przejezdny personat<a l:href="#fn793" type="note">[793]</a> na msz� wst�pi�; kr�ci�o si� bowiem wsz�dzie pe�no przejezdnej szlachty, kt�ra z pola do swych maj�tno�ci wraca�a.</p><p>Lecz ko�ci� z wolna nape�nia� si� ludem i okoliczn� szlacht�; za czym pocz�li zje�d�a� i posesjonaci<a l:href="#fn794" type="note">[794]</a> z dalekich nawet stron, bo w wielu miejscach ko�cio�y by�y popalone i mszy trzeba by�o a� w Upicie szuka�.</p><p>Kmicic, zatopiony w modlitwie, nie widzia� nikogo; z pobo�nego zamy�lenia zbudzi�o go dopiero skrzypienie �awki pod nogami wchodz�cych do niej os�b.</p><p>W�wczas podni�s� g�ow�, spojrza� i spostrzeg� tu� nad sob� s�odk� a smutn� twarz Ole�ki.</p><p>Ona tak�e dostrzeg�a go i pozna�a w tej chwili, bo cofn�a si� nagle, jakby przera�ona; naprz�d p�omie�, a potem blado�� �miertelna wyst�pi�a na jej twarz, lecz najwy�szym wysileniem woli przemog�a wra�enie i kl�k�a tu� ko�o niego; trzecie miejsce zaj�� pan miecznik.</p><p>I Kmicic, i ona pochylili g�owy i wspar�szy twarz na d�oniach, kl�czeli obok siebie w milczeniu, a serca bi�y im tak, �e je s�yszeli oboje doskonale.</p><p>Wreszcie pan Andrzej przem�wi� pierwszy:</p><p>� Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus!</p><p>� Na wieki wiek�w� � odrzek�a p�g�osem Ole�ka. I wi�cej nie m�wili do siebie.</p><p>Tymczasem ksi�dz wyszed� z kazaniem; s�ucha� go Kmicic, ale mimo usi�owa� i nie s�ysza�, i nie rozumia�. Oto ona, ta upragniona, do kt�rej od lat ca�ych ju� t�skni�, kt�ra nigdy nie schodzi�a mu z my�li i z serca, by�a teraz tu� pod jego bokiem. I czu� j� ko�o siebie, i nie �mia� zwraca� ku niej oczu, bo by� w ko�ciele, lecz przymkn�wszy powieki, �owi� uchem jej oddech.</p><p>� Ole�ka, Ole�ka przy mnie! � m�wi� sobie � oto B�g nam si� w ko�ciele po roz��ce spotka� kaza�.</p><p>Wi�c my�li jego i serce powtarza�y bez ustanku to imi�:</p><p>� Ole�ka, Ole�ka, Ole�ka!</p><p>I chwilami p�acz rado�ci chwyta� go za gard�o, to zn�w porywa�o go takie uniesienie dzi�kczynnej modlitwy, �e a� �wiadomo�� traci�, co si� z nim dzieje.</p><p>Ona kl�cza�a ci�gle z twarz� ukryt� w d�oniach.</p><p>Ksi�dz sko�czy� kazanie i zszed� z ambony.</p><p>Nagle przed ko�cio�em rozleg� si� szcz�k broni i t�tent kopyt ko�skich. Kto� krzykn�� przed progiem ko�cio�a: �Lauda wraca!� � i wnet w samej �wi�tyni zerwa�y si� szmery, potem gwar, potem coraz g�o�niejsze wo�anie:</p><p>� Lauda! Lauda!</p><p>T�umy pocz�y si� ko�ysa�, wszystkie g�owy zwr�ci�y si� naraz ku drzwiom.</p><p>A wtem zaroi�o si� we drzwiach i hufiec zbrojny pojawi� si� w ko�ciele. Na czele szli z brz�kiem ostr�g pan Wo�odyjowski i pan Zag�oba. T�umy rozst�powa�y si� przed nimi, a oni przeszli przez ca�y ko�ci�, kl�kli przed o�tarzem, pomodlili si� kr�tk� chwil�, po czym obaj weszli do zakrystii.</p><p>Lauda�scy zatrzymali si� wp� nawy, nie witaj�c si� dla powagi miejsca z nikim.</p><p>Ach, co za widok! Gro�ne twarze, ogorza�e od wichr�w, wychud�e z trud�w bojowych, poci�te szablami Szwed�w, Niemc�w, W�gr�w, Wo�och�w. Ca�a historia wojny i chwa�a pobo�nej Laudy mieczem na nich wypisana. Oto ponure Butrymy, oto Stakjany, Domaszewicze, Go�ciewicze, wszystkich po trochu. Lecz ledwie czwarta cz�� wr�ci�a z tych, kt�rzy ongi pod Wo�odyjowskim z Laudy ruszyli.</p><p>Wiele niewiast na pr�no szuka m��w, wielu starc�w na pr�no wypatruje syn�w, wi�c p�acz wzmaga si�, bo i ci, kt�rzy znajduj� swoich, p�acz� z rado�ci. Ca�y ko�ci� rozlega si� szlochaniem; od czasu do czasu g�os jaki� imi� kochane wykrzyknie i zmilknie, a oni stoj� w chwale, wsparci na mieczach, lecz i im po srogich bliznach �zy sp�ywaj� na w�siska.</p><p>Wtem dzwonek targni�ty przy drzwiach zakrystii uciszy� p�acze i gwary. Wszyscy kl�kli, wyszed� ksi�dz ze msz�, a za nim w kom�ach pan Wo�odyjowski i pan Zag�oba, i ofiara si� rozpocz�a.</p><p>Lecz ksi�dz tak�e by� wzruszony i gdy pierwszy raz zwr�ci� si� do ludu m�wi�c: <emphasis>Dominus vobiscum<a l:href="#fn795" type="note">[795]</a>!</emphasis> � g�os mu drga�; gdy za� przysz�o do Ewangelii i wszystkie szable naraz wysun�y si� z pochew na znak, �e Lauda zawsze gotowa wiary broni�, a w ko�ciele sta�o si� a� jasno od stali, to ledwie m�g� od�piewa� Ewangeli�.</p><p>Od�piewano potem w�r�d powszechnego uniesienia suplikacje, wreszcie msza si� sko�czy�a, lecz ksi�dz, pochowawszy Sakrament w cyborium<a l:href="#fn796" type="note">[796]</a>, odwr�ci� si� ju� po Ostatniej Ewangelii ku t�umom<a l:href="#fn797" type="note">[797]</a>, na znak, �e pragnie co� powiedzie�.</p><p>Wi�c uczyni�o si� cicho; ksi�dz za� w serdecznych s�owach powita� naprz�d wracaj�cych �o�nierzy, wreszcie oznajmi�, �e list kr�lewski zostanie odczytany, przez pu�kownika chor�gwi lauda�skiej przywieziony.</p><p>Wi�c uczyni�o si� jeszcze ciszej i po chwili po ca�ym ko�ciele rozleg� si� g�os od o�tarza:</p><p>�My, Jan Kazimierz, kr�l polski, wielki ksi��� litewski, mazowiecki, pruski <emphasis>etc</emphasis>., <emphasis>etc</emphasis>., <emphasis>etc</emphasis><a l:href="#fn798" type="note">[798]</a>. W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego, amen.</p><p>Jako z�ych ludzi szpetne przeciw majestatowi i ojczy�nie wyst�pki, zanim przed s�dem niebieskim stan�, ju� w tym �yciu doczesnym maj� otrzyma� kar�, tak r�wnie s�usznym jest, a�eby cnota nie zostawa�a bez nagrody, kt�ra cnocie samej blasku chwa�y, a potomnym zach�ty do na�ladowania cnych przyk�ad�w dodawa� winna.</p><p>Przeto wiadomo czynimy ca�emu stanowi rycerskiemu, mianowicie za� ludziom wojskowym i �wieckim, urz�dy maj�cym <emphasis>cuiusvis dignitatis et praeeminentiae<a l:href="#fn799" type="note">[799]</a></emphasis>, oraz wszystkiemu obywatelstwu Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego i naszego starostwa �mudzkiego, �e jakiekolwiek <emphasis>gravamina</emphasis><a l:href="#fn800" type="note">[800]</a> ci��y�yby na urodzonym a nam wielce mi�ym panu Andrzeju Kmicicu, chor��ym orsza�skim, te <emphasis>coram</emphasis><a l:href="#fn801" type="note">[801]</a> jego nast�pnych zas�ug i chwa�y znikn�� z pami�ci ludzkiej maj�, w niczym czci i s�awy pomienionemu chor��emu orsza�skiemu nie ujmuj�c.� </p><p>Tu ksi�dz przesta� czyta� i spojrza� ku �awce, w kt�rej pan Andrzej siedzia�, on za� powsta� na chwil� i wnet usiad� znowu, g�ow� sw� wyn�dznia�� wspar� o stalle<a l:href="#fn802" type="note">[802]</a> i przymkn�� powieki jakoby w omdleniu.</p><p>A wszystkie oczy zwr�ci�y si� ku niemu, wszystkie usta pocz�y szepta�:</p><p>� Pan Kmicic! Kmicic! Kmicic!� tam, obok Billewicz�w!</p><p>Lecz ksi�dz skin�� r�k� i pocz�� czyta� dalej w�r�d g�uchego milczenia:</p><p>�Kt�ry chor��y orsza�ski, lubo<a l:href="#fn803" type="note">[803]</a> w pocz�tkach nieszcz�snej owej szwedzkiej inkursji<a l:href="#fn804" type="note">[804]</a> po stronie ksi�cia wojewody si� opowiedzia�, przecie uczyni� to nie z �adnej prywaty, ale z najszczerszej ku ojczy�nie intencji, perswazj� tego� ksi�cia do b��du przywiedzion, jakoby taka jeno, a nie inna droga <emphasis>salutis Reipublicae<a l:href="#fn805" type="note">[805]</a></emphasis> zostawa�a, jak� sam ksi��� kroczy�!</p><p>A przybywszy do ksi�cia Bogus�awa, kt�ry za przedawczyka go maj�c, wszystkie nie�yczliwe praktyki przeciw ojczy�nie ja�nie przed nim odkry�, nie tylko pomieniony chor��y orsza�ski na osob� nasz� r�ki podnosi� nie obiecywa�, ale samego ksi�cia zbrojn� r�k� porwa�, aby si� za nas i za utrapion� ojczyzn� pom�ci慔</p><p>� Bo�e, b�d� mi�o�ciw mnie grzesznej! � zawo�a� niewie�ci g�os tu� oko�o pana Andrzeja, a w ko�ciele zerwa� si� znowu gwar zdumienia.</p><p>Ksi�dz czyta� dalej:</p><p>�Przez tego� ksi�cia postrzelon, ledwie do zdrowia przyszed�szy, do Cz�stochowy si� uda� i tam piersi� w�asn� naj�wi�tszy przybytek os�ania�, przyk�ad wytrwania i m�stwa wszystkim daj�c; tam�e z niebezpiecze�stwem zdrowia i �ycia najwi�ksze dzia�o burz�ce prochami rozsadzi�, przy kt�rym hazardzie pojman, na �mier� przez okrutnych nieprzyjaci� by� skazany, a przedtem �ywym ogniem palony��</p><p>Tu ju� p�acz niewie�ci rozleg� si� tu i owdzie po ko�ciele. Ole�ka trz�s�a si� ca�a, jak w paroksyzmie febry.</p><p>�Ale i z tych srogich termin�w moc� Kr�lowej Anielskiej wyratowan, do nas na �l�sk si� uda� i w powrocie naszym do mi�ej ojczyzny, gdy zdradliwy nieprzyjaciel zasadzk� nam nagotowa�, pomieniony chor��y orsza�ski samoczwart<a l:href="#fn806" type="note">[806]</a> tylko na ca�� pot�g� nieprzyjacielsk� si� rzuci�, osob� nasz� ratuj�c. Tam posieczon i rapierami sk�uty, do p� bok�w we krwi w�asnej rycerskiej si� p�awi�c, z pobojowiska jako bez duszy by� podniesion��</p><p>Ole�ka obie r�ce przy�o�y�a do skroni i podni�s�szy g�ow�, pocz�a �owi� w spieczone usta powietrze. Z piersi jej wychodzi� j�k:</p><p>� Bo�e! Bo�e! Bo�e!</p><p>I zn�w zabrzmia� g�os ksi�dza, tak�e coraz bardziej wzruszony:</p><p>�A gdy staraniem naszym do zdrowia przyszed�, i wtedy nie spocz��, ale dalsze wojny odprawowa�, z chwa�� niezmiern� stawaj�c w ka�dej potrzebie, za wz�r rycerstwu przez hetman�w obojga narod�w podawany, a� do szcz�liwego zdobycia Warszawy, po kt�rym do Prus pod przybranym nazwiskiem Babinicza by� wyprawiony��</p><p>Gdy to imi� zabrzmia�o w ko�ciele, gwar ludzki zmieni� si� jakoby w szmer fali. Wi�c Babinicz to on?! Wi�c �w pogromca Szwed�w, zbawca Wo�montowicz, zwyci�zca w tylu bitwach to Kmicic?!� Szum wzmaga� si� coraz bardziej, t�umy pocz�y cisn�� si� ku o�tarzowi, aby go widzie� lepiej.</p><p>� Bo�e, b�ogos�aw mu! Bo�e, b�ogos�aw! � ozwa�y si� setki g�os�w.</p><p>Ksi�dz zwr�ci� si� ku �awce i prze�egna� pana Andrzeja, kt�ry, wsparty ci�gle o stalle, do umar�ego ni� �ywego by� podobniejszy, bo dusza wysz�a ze� ze szcz�cia i ulecia�a ku niebiosom.</p><p>Po czym kap�an dalej czyta�:</p><p>�Tam�e nieprzyjacielski kraj ogniem i mieczem spustoszy�, do wiktorii pod Prostkami g��wnie si� przyczyni�, ksi�cia Bogus�awa w�asn� r�k� obali� i pojma�, nast�pnie do starostwa naszego �mudzkiego powo�any, jak niezmierne us�ugi odda�, ile miast i wsi�w<a l:href="#fn807" type="note">[807]</a> od nieprzyjacielskiej r�ki uchroni�, o tym tamtejsi <emphasis>incolae</emphasis><a l:href="#fn808" type="note">[808]</a> najlepiej wiedzie� powinni.�</p><p>� Wiemy! wiemy! wiemy! � grzmia�o w ca�ym ko�ciele.</p><p>� Uciszcie si� � rzek� ksi�dz, podnosz�c pismo kr�lewskie ku g�rze.</p><p>�Przeto my (czyta� dalej) rozwa�ywszy wszystkie jego zas�ugi wzgl�dem naszego majestatu i ojczyzny tak niezmierne, �e i syn wi�kszych ojcu i matce odda� by nie m�g�, postanowili�my je w tym li�cie naszym promulgowa�<a l:href="#fn809" type="note">[809]</a>, a�eby tak wielkiego kawalera, wiary, majestatu i Rzeczypospolitej obro�c� nie�yczliwo�� ludzka d�u�ej ju� nie �ciga�a, lecz aby przynale�n� cnotliwym chwa�� i powszechn� mi�o�ci� okryty chodzi�. Nim za� sejm nast�pny, ch�ci te nasze potwierdzaj�c, wszelk� zmaz� z niego zdejmie, i nim starostwem upickim, kt�re <emphasis>vacat</emphasis><a l:href="#fn810" type="note">[810]</a>, nagrodzi� go b�dziem mogli, prosim uprzejmie nam mi�ych obywatel�w starostwa naszego �mudzkiego, aby te s�owa nasze w sercach i umys�ach zatrzymali, kt�re nam sama <emphasis>iustitia, fundamentum regnorum<a l:href="#fn811" type="note">[811]</a></emphasis>, przes�a�, ku ich pami�ci, nakaza�a.�</p><p>Tu sko�czy� ksi�dz i zwr�ciwszy si� do o�tarza, modli� si� pocz��; pan Andrzej za� uczu� nagle, �e jaka� d�o� mi�kka chwyta jego r�k�, spojrza�: by�a to Ole�ka, i nim mia� czas pomiarkowa� si�, cofn�� d�o�, panna podnios�a j� i przycisn�a do ust wobec wszystkich w obliczu o�tarza i t�um�w.</p><p>� Ole�ka! � krzykn�� zdumiony Kmicic.</p><p>Lecz ona wsta�a i zakrywszy twarz zas�on�, rzek�a do miecznika:</p><p>� Stryju! chod�my, chod�my st�d pr�dko!</p><p>I wyszli przez drzwi zakrystii.</p><p>Pan Andrzej pr�bowa� wsta�, wyj�� za ni�, lecz nie m�g��</p><p>Si�y opu�ci�y go zupe�nie.</p><p>Natomiast w kwadrans p�niej znalaz� si� przed ko�cio�em, trzymany pod r�ce przez pana Wo�odyjowskiego i pana Zag�ob�.</p><p>T�umy obywatelstwa, drobnej szlachty i pospolitego ludu cisn�y si� doko�a; niewiasty � zaledwie kt�ra zdo�a�a si� oderwa� od piersi wracaj�cego z wojny m�a � ju� wiedzione ciekawo�ci�, p�ci swojej w�a�ciw�, bieg�y popatrzy� na tego strasznego ongi Kmicica, dzi� zbawc� Laudy i przysz�ego starost�. Ko�o zaciska�o si� coraz wi�cej, a� lauda�scy musieli w ko�cu otoczy� i broni� od nat�oku rycerza.</p><p>� Panie Andrzeju! � wo�a� pan Zag�oba � ot, przywie�li�my ci go�ci�ca. Sam si� takiego nie spodziewa�e�! Do Wodokt�w teraz, do Wodokt�w, na zr�kowiny<a l:href="#fn812" type="note">[812]</a> i wesele!�</p><p>Dalsze s�owa pana Zag�oby zgin�y w gromkim okrzyku, kt�ry naraz pod przyw�dztwem J�zwy Beznogiego podnie�li wszyscy lauda�scy:</p><p>� Niech �yje pan Kmicic!</p><p>� Niech �yje! � powt�rzy�y t�umy. � Nasz starosta upicki niech �yje! niech �yje!</p><p>� Do Wodokt�w! wszyscy! � hukn�� znowu pan Zag�oba.</p><p>� Do Wodokt�w! do Wodokt�w! � wrzasn�o tysi�c ust. � W swaty do Wodokt�w, z panem Kmicicem, z naszym zbawc�! Do panienki! do Wodokt�w!</p><p>I ruch uczyni� si� ogromny. Lauda siad�a na ko�; z t�um�w, kto �yw, dopada� woz�w, bryczek, was�g�w<a l:href="#fn813" type="note">[813]</a>, podjezdk�w<a l:href="#fn814" type="note">[814]</a>. Piesi na prze�aj pocz�li biec przez lasy i pola. Okrzyk: �Do Wodokt�w!�, brzmia� w ca�ym miasteczku. Drogi zaroi�y si� r�nobarwnymi kupami ludzi.</p><p>Pan Kmicic jecha� w skarbniczku mi�dzy Wo�odyjowskim i Zag�ob� i raz wraz kt�rego� bra� w ramiona. M�wi� jeszcze nie m�g�, bo zbyt by� wzruszony, zreszt� p�dzili tak, jakby Tatarzy na Upit� napadli. Wszystkie bryki i wozy p�dzi�y tak samo ko�o nich.</p><p>Byli ju� dobrze za miastem, gdy nagle pan Wo�odyjowski pochyli� si� do ucha Kmicica:</p><p>� J�drek � spyta� si� � a nie wiesz, gdzie tamta?</p><p>� W Wodoktach! � odpowiedzia� rycerz.</p><p>W�wczas, czy wiatr pocz�� tak porusza� w�sikami pana Micha�a, czy wzruszenie, nie wiadomo, do��, �e przez ca�� drog� nie przestawa�y wysuwa� si� naprz�d, jakby dwa szyd�a lub dwie macki chrab�szcza.</p><p>Pan Zag�oba �piewa� z rado�ci tak okrutnym basem, �e a� si� konie p�oszy�y:</p><cite><poem><stanza><v>Dwoje nas by�o, Kasie�ko, dwoje na �wiecie,</v><v/><v>Ale mi si� co� wydaje, �e jedzie trzecie.</v></stanza></poem></cite><p>Anusia nie by�a tej niedzieli w ko�ciele, bo przy s�abej pannie Kulwiec�wnie z kolei zosta� musia�a, przy kt�rej si� z Ole�k� dzie� po dniu zmienia�y.</p><p>Ca�y ranek zaj�ta by�a dogl�daniem i opatrunkiem chorej, tak �e p�no dopiero mog�a si� zabra� do pacierzy.</p><p>Zaledwie jednak wym�wi�a ostatnie: �Amen�, gdy zaturkota�o przed bram� i Ole�ka wpad�a jak wicher do pokoju.</p><p>� Jezus, Maria! Co si� sta�o? � krzykn�a, spojrzawszy na ni�, panna Borzobohata.</p><p>� Anusiu! wiesz, kto jest pan Babinicz? To pan Kmicic!</p><p>Anusia zerwa�a si� na r�wne nogi.</p><p>� Kto ci powiedzia�?</p><p>� Czytano list kr�lewski� pan Wo�odyjowski przywi�z�� lauda�scy�</p><p>� To pan Wo�odyjowski wr�ci�?� � krzykn�a Anusia.</p><p>I nagle rzuci�a si� w ramiona Ole�ki.</p><p>Ole�ka przyj�a ten wybuch czu�o�ci jako dow�d Anusinego afektu dla siebie, bo zreszt� by�a zgor�czkowana, prawie nieprzytomna. Na twarzy mia�a ogniste wypieki, a pier� jej falowa�a, jak gdyby z wielkiego zm�czenia.</p><p>Wi�c pocz�a opowiada� bez �adu i przerywanym g�osem wszystko, co w ko�ciele s�ysza�a, biegaj�c przy tym jak szalona po komnacie i powtarzaj�c co chwila: �To ja go niewarta!� � czyni�c sobie zarzuty okrutne, �e go najgorzej ze wszystkich skrzywdzi�a, �e nawet modli� si� za niego nie chcia�a w�wczas, gdy on we krwi w�asnej za Naj�wi�tsz� Pann�, za ojczyzn� i za kr�la si� p�awi�.</p><p>Pr�no Anusia, biegaj�c za ni� po izbie, pr�bowa�a j� pociesza�. Ona powtarza�a wci�� jedno, �e go niewarta, �e nie �mia�aby mu w oczy spojrze�; to zn�w poczyna�a m�wi� o czynach Babinicza, o porwaniu Bogus�awa, o jego zem�cie, o ocaleniu kr�la, o Prostkach i Wo�montowiczach, i Cz�stochowie; to wreszcie o swoich winach i o swej zawzi�to�ci, za kt�r� musi odpokutowa� w klasztorze.</p><p>Dalsze jej wyrzekania przerwa� pan Tomasz, kt�ry wpad�szy jak bomba do komnaty, zakrzykn��:</p><p>� Na Boga! ca�a Upita do nas wali! Ju� s� we wsi, a Babinicz pewnie z nimi!</p><p>Jako� za chwil� daleki okrzyk zwiastowa� zbli�anie si� t�um�w. Miecznik porwa� Ole�k� i wyprowadzi� na ganek; Anusia wypad�a za nimi.</p><p>Wtem t�umy ludzi i koni zaczerni�y si� w dali i jak okiem si�gn�� ca�a droga by�a jeszcze nimi zapchana. Dobiegli w ko�cu do dziedzi�ca. Piesi przedostawali si� szturmem przez fos� i p�oty; wozy t�oczy�y si� w bramie, a wszystko to krzycza�o, wyrzuca�o czapki w g�r�.</p><p>Wreszcie ukaza� si� huf<a l:href="#fn815" type="note">[815]</a> zbrojny lauda�skich, otaczaj�cych skarbniczek, w kt�rym siedzia�o trzech m��w: pan Kmicic, pan Wo�odyjowski i pan Zag�oba.</p><p>Skarbniczek zatrzyma� si� nieco opodal, bo ju� tyle ludu nat�oczy�o si� przed gankiem, �e nie mo�na by�o tu� dojecha�. Zag�oba z Wo�odyjowskim wyskoczyli pierwsi i pom�g�szy Kmicicowi zsi���, zaraz chwycili go pod ramiona.</p><p>� Rozst�pcie si�! � krzykn�� Zag�oba.</p><p>� Rozst�pi� si�! � powt�rzyli lauda�scy.</p><p>Ludzie usun�li si� zaraz, tak �e �rodkiem t�umu utworzy�a si� pusta droga, po kt�rej wiedli Kmicica a� do ganku dwaj rycerze. On s�ania� si� i blady by� bardzo, ale szed� z g�ow� podniesion�, zarazem zmieszany i szcz�liwy.</p><p>Ole�ka opar�a si� o odrzwia i r�ce opu�ci�a bezw�adnie po sukni; lecz gdy by� ju� blisko, gdy spojrza�a w twarz tego mizeraka, kt�ry po tylu latach roz��ki zbli�a� si� oto jak �azarz<a l:href="#fn816" type="note">[816]</a>, bez kropli krwi w twarzy, w�wczas szlochanie rozdar�o na nowo jej piersi. On ze s�abo�ci, ze szcz�cia i zmieszania nie wiedzia� sam, co ma m�wi�, wi�c wst�puj�c na ganek, powtarza� tylko przerywanym g�osem:</p><p>� A co, Ole�ka, a co?</p><p>Ona za� obsun�a mu si� nagle do kolan.</p><p>� J�dru�! ran twoich niegodnam ca�owa�!</p><p>Ale w tej chwili wyczerpane si�y wr�ci�y rycerzowi, wi�c porwali j� z ziemi jak pi�rko i do piersi przycisn��.</p><p>Okrzyk jeden ogromny, od kt�rego zadr�a�y �ciany dom�w i ostatki li�ci z drzew opad�y, zg�uszy� wszystkie uszy. Lauda�scy pocz�li pali� z samopa��w, czapki wylatywa�y w g�r�, naok� widzia�e� tylko uniesione rado�ci� twarze, rozpalone oczy i otwarte usta wrzeszcz�ce:</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Kmicic! <emphasis>vivat</emphasis> Billewicz�wna! <emphasis>Vivat</emphasis> m�oda para!</p><p>� <emphasis>Vivant</emphasis><a l:href="#fn817" type="note">[817]</a> dwie pary! � hucza� Zag�oba. Ale g�os jego gin�� w burzy og�lnej.</p><p>Wodokty zmieni�y si� jakoby w ob�z. Przez ca�y dzie� r�ni�to z rozkazu miecznika barany i wo�y, wykopywano z ziemi beczki miodu i piwa. Wieczorem zasiedli wszyscy do uczty, starsi i znamienitsi w komnatach, m�odsi w czeladnej, prostactwo r�wnie� weseli�o si� przy ogniskach na podw�rzu.</p><p>Przy g��wnym stole kr��y�y kielichy na cze�� dw�ch par szcz�liwych, gdy za� ochota dosz�a do najwy�szego stopnia, pan Zag�oba wzni�s� jeszcze toast nast�puj�cy:</p><p>� Do ci� zwracam si�, cny panie Andrzeju, i do ci�, stary druhu, panie Michale! Nie do�� by�o piersi nadstawia�, krew rozlewa�, nieprzyjaci� wycina�! Nie sko�czony trud wasz, bo gdy si�a<a l:href="#fn818" type="note">[818]</a> ludzi czasu tej okrutnej wojny poleg�o, musicie teraz nowych obywatel�w, nowych obro�c�w tej mi�ej Rzeczypospolitej przysporzy�, do czego, tusz�, nie zbraknie wam m�stwa ni ochoty! Mo�ci panowie! na cze�� onych przysz�ych pokole�! Niech�e im B�g b�ogos�awi i pozwoli ustrzec tej spu�cizny, kt�r� im odrestaurowan� naszym trudem, naszym potem i nasz� krwi� zostawujem<a l:href="#fn819" type="note">[819]</a>. Niech, gdy ci�kie czasy nadejd�, wspomn� na nas i nie desperuj� nigdy, bacz�c na to, �e nie masz takowych termin�w, z kt�rych by si� <emphasis>viribus unitis<a l:href="#fn820" type="note">[820]</a></emphasis> przy boskich auxiliach<a l:href="#fn821" type="note">[821]</a> podnie�� nie mo�na.</p><empty-line/><p>*</p><empty-line/><p>Pan Andrzej nied�ugo po �lubie na now� wojn� ruszy�, kt�ra od wschodniej �ciany wybuch�a. Lecz piorunuj�ce zwyci�stwo Czarnieckiego i Sapiehy nad Chowa�skim<a l:href="#fn822" type="note">[822]</a> i Do�gorukim<a l:href="#fn823" type="note">[823]</a>, a hetman�w koronnych nad Szeremetem<a l:href="#fn824" type="note">[824]</a> uko�czy�y j� wkr�tce. W�wczas wr�ci� Kmicic �wie�� chwa�� okryty i na sta�e w Wodoktach osiad�. Chor�stwo orsza�skie wzi�� po nim stryjeczny jego, Jakub, kt�ry p�niej do nieszcz�snej konfederacji wojskowej nale�a�, pan Andrzej za�, dusz� i sercem stoj�c przy kr�lu, starostwem upickim nagrodzon, �y� d�ugo w przyk�adnej zgodzie i mi�o�ci z Laud�, powszechnym szacunkiem otoczony. Niech�tni (bo kt� ich nie ma) m�wili wprawdzie, �e �ony we wszystkim zbytnio s�ucha, ale on si� tego nie wstydzi�, owszem, sam przyznawa�, �e w ka�dej wa�niejszej sprawie zawsze rady jej zasi�ga.</p></section></section></section></body><body name="footnotes"><section id="fn1"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr. kt�ry.</p></section><section id="fn2"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn3"><p><emphasis>partia</emphasis> � tu: oddzia�.</p></section><section id="fn4"><p><emphasis>�ywi�</emphasis> � tu: pozostawia� przy �yciu, darowa� �ycie.</p></section><section id="fn5"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn6"><p><emphasis>mieszczany</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: mieszczanami.</p></section><section id="fn7"><p><emphasis>Duglas</emphasis> � Douglas, Robert (1611�1662), Szkot, od 16 r. �ycia �o�nierz armii szwedzkiej, feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodzi� wojskami szwedzkimi w Prusach Ksi���cych. Za zas�ugi wojenne otrzyma� tytu� hrabiego, a jego potomkowie stali si� jednym z najbogatszych rod�w arystokratycznych Szwecji.</p></section><section id="fn8"><p><emphasis>Miller</emphasis> � Burchard M�ller von der L�hnen (1604�1670), szwedzki wojskowy, genera�, uczestnik mi.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny p�nocnej i wojny polsko-szwedzkiej.</p></section><section id="fn9"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn10"><p><emphasis>przez galick� chorob� toczon</emphasis> � chory na chorob� weneryczn�.</p></section><section id="fn11"><p><emphasis>vir molestissimus</emphasis> (�ac.) � m�� niezmiernie uci��liwy, uprzykrzony.</p></section><section id="fn12"><p><emphasis>wspar�</emphasis> � tu: star� si� z nim.</p></section><section id="fn13"><p><emphasis>ordynek</emphasis> (z niem. <emphasis>Ordnung</emphasis>) � porz�dek, szyk.</p></section><section id="fn14"><p><emphasis>rajtar</emphasis> � �redniozbrojny �o�nierz konny, pos�uguj�cy si� w walce g��wnie broni� paln�.</p></section><section id="fn15"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn16"><p><emphasis>j�zyk</emphasis> � tu: informator, �o�nierz nieprzyjacielski, wzi�ty do niewoli w celu przes�uchania i zasi�gni�cia informacji o wojskach wroga, ich liczebno�ci, rozmieszczeniu i zamiarach.</p></section><section id="fn17"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele; bardzo.</p></section><section id="fn18"><p><emphasis>ka�den</emphasis> � dzi� popr.: ka�dy.</p></section><section id="fn19"><p><emphasis>dowcip</emphasis> (daw.) � rozum, inteligencja.</p></section><section id="fn20"><p><emphasis>mon prince</emphasis> (fr.) � m�j ksi���.</p></section><section id="fn21"><p><emphasis>archiduk</emphasis> � arcyksi���.</p></section><section id="fn22"><p><emphasis>j�zyk</emphasis> � tu: informator, �o�nierz nieprzyjacielski, wzi�ty do niewoli w celu przes�uchania i zasi�gni�cia informacji o wojskach wroga, ich liczebno�ci, rozmieszczeniu i zamiarach.</p></section><section id="fn23"><p><emphasis>w�adyka</emphasis> � w�adca, ksi���.</p></section><section id="fn24"><p><emphasis>ekstraordynaryjny</emphasis> (z �ac.) � niezwyk�y, nadzwyczajny.</p></section><section id="fn25"><p><emphasis>krotochwila</emphasis> (starop.) � �art.</p></section><section id="fn26"><p><emphasis>imaginacja</emphasis> (z �ac.) � wyobra�nia, wyobra�enie.</p></section><section id="fn27"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo ksi�nej.</p></section><section id="fn28"><p><emphasis>wenerowa�</emphasis> (z �ac.) � uwielbia�.</p></section><section id="fn29"><p><emphasis>vir incomparabilis </emphasis>(�ac.) � m�� niezr�wnany.</p></section><section id="fn30"><p><emphasis>z Kozaki</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Kozakami.</p></section><section id="fn31"><p><emphasis>dowcip</emphasis> (daw.) � rozum, inteligencja.</p></section><section id="fn32"><p><emphasis>oleum</emphasis> (�ac.) � olej.</p></section><section id="fn33"><p><emphasis>Est modus in rebus</emphasis> (�ac.) � na wszystko jest spos�b.</p></section><section id="fn34"><p><emphasis>hospodar</emphasis> � tytu� w�adcy Wo�oszczyzny, pa�stwa po�o�onego na terenie dzisiejszej p�d. Rumunii, zale�nego od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn35"><p><emphasis>kondycja</emphasis> (�ac.) � warunek.</p></section><section id="fn36"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn37"><p><emphasis>potrzeba</emphasis> � tu: bitwa.</p></section><section id="fn38"><p><emphasis>kontempt</emphasis> (z �ac.) � lekcewa�enie, pogarda.</p></section><section id="fn39"><p><emphasis>lafa</emphasis> (daw.) � �o�d, p�aca.</p></section><section id="fn40"><p><emphasis>Eques polonus sum</emphasis> (�ac.) � jestem polskim rycerzem.</p></section><section id="fn41"><p><emphasis>ma foi</emphasis> (fr.) � s�owo daj�, dalib�g, doprawdy.</p></section><section id="fn42"><p><emphasis>parol</emphasis> (z fr.) � s�owo honoru.</p></section><section id="fn43"><p><emphasis>taki</emphasis> (reg.) � jednak, tak wi�c, przecie�.</p></section><section id="fn44"><p><emphasis>futrowanie</emphasis> � obicie z desek, boazeria; por. futryna.</p></section><section id="fn45"><p><emphasis>j�zyk</emphasis> � tu: informator, �o�nierz nieprzyjacielski, wzi�ty do niewoli w celu przes�uchania i zasi�gni�cia informacji o wojskach wroga, ich liczebno�ci, rozmieszczeniu i zamiarach.</p></section><section id="fn46"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr. kt�ry.</p></section><section id="fn47"><p><emphasis>kromwelowscy Anglicy</emphasis> � �o�nierze Olivera Cromwella (1599�1658), angielskiego polityka i wybitnego dow�dcy, kt�ry doprowadzi� do skazania na �mier� kr�la Karola I Stuarta (1600�1649) i zosta� lordem protektorem Anglii.</p></section><section id="fn48"><p><emphasis>buzdygan</emphasis> (z tur.) � rodzaj broni, ozdobna pa�ka; w XVII w. symbol w�adzy oficera.</p></section><section id="fn49"><p><emphasis>angu�</emphasis> (z �ac. <emphasis>angulus</emphasis>: k�t, r�g) � za�amanie, wyst�p muru, rodzaj bastionu.</p></section><section id="fn50"><p><emphasis>perspektywa</emphasis> (daw.) � luneta.</p></section><section id="fn51"><p><emphasis>�migownica</emphasis> � falkonet a. sokolik, dzia�o polowe piechoty, �adowane od przodu, u�ywane w XVI-XVIII w., rodzaj oktawy kolubryny o kalibrze 55-70 mm, stosowane tak�e w bitwach morskich do aborda�u.</p></section><section id="fn52"><p><emphasis>gemajn</emphasis> (daw., z niem. <emphasis>gemein</emphasis>: zwyk�y) � szeregowiec.</p></section><section id="fn53"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn54"><p><emphasis>respons</emphasis> (z �ac.) � odpowied�.</p></section><section id="fn55"><p><emphasis>w�asnymi s�owy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: w�asnymi s�owami.</p></section><section id="fn56"><p><emphasis>trefni�</emphasis> � b�azen.</p></section><section id="fn57"><p><emphasis>princeps, principis</emphasis> (�ac.) � pan, w�adca, ksi���, cesarz.</p></section><section id="fn58"><p><emphasis>kontempt</emphasis> (z �ac.) � obraza, pogarda, lekcewa�enie.</p></section><section id="fn59"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr. kt�ry.</p></section><section id="fn60"><p><emphasis>nieodbicie</emphasis> � koniecznie.</p></section><section id="fn61"><p><emphasis>bogactwy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: bogactwami.</p></section><section id="fn62"><p><emphasis>dowcip</emphasis> (daw.) � rozum, inteligencja.</p></section><section id="fn63"><p><emphasis>patoka</emphasis> � p�ynny mi�d.</p></section><section id="fn64"><p><emphasis>przecz</emphasis> (daw.) � po co.</p></section><section id="fn65"><p><emphasis>konsyliarz</emphasis> (z �ac.) � doradca.</p></section><section id="fn66"><p><emphasis>skonfundowa�</emphasis> (z �ac.) � zbi� z tropu, zawstydzi�.</p></section><section id="fn67"><p><emphasis>ka�den</emphasis> � dzi� popr.: ka�dy.</p></section><section id="fn68"><p><emphasis>spy�a</emphasis> (daw.) � prowiant, �ywno��.</p></section><section id="fn69"><p><emphasis>i�� komunikiem</emphasis> (daw.) � jecha� konno, wierzchem, bez woz�w i piechoty; <emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � je�dziec, kawalerzysta.</p></section><section id="fn70"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn71"><p><emphasis>�ywot</emphasis> (daw.) � brzuch.</p></section><section id="fn72"><p><emphasis>szwedzki Aleksander (�) polskiego Dariusza</emphasis> � nawi�zanie do historii staro�ytnej, do zwyci�skiej wojny w�adcy macedo�skiego Aleksandra Wielkiego (356�323 p.n.e.) z kr�lem perskim Dariuszem (zm. 330 p.n.e.).</p></section><section id="fn73"><p><emphasis>ru�</emphasis> � tu: ro�linno��, trawy.</p></section><section id="fn74"><p><emphasis>porzecze</emphasis> � ��ka nad rzek�.</p></section><section id="fn75"><p><emphasis>oki��</emphasis> � ci�ki �nieg na ga��ziach drzew.</p></section><section id="fn76"><p><emphasis>podstrzesze</emphasis> � miejsce pod okapem dachu.</p></section><section id="fn77"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn78"><p><emphasis>staje</emphasis> � daw. miara d�ugo�ci, w r�nych okresach i okolicach licz�ca od 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn79"><p><emphasis>�azarz</emphasis> � nieboszczyk, wskrzeszony przez Jezusa Chrystusa po kilku dniach spoczywania w grobie.</p></section><section id="fn80"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � ochotnik, �o�nierz nie otrzymuj�cy �o�du, walcz�cy w imi� swoich przekona� lub dla �up�w wojennych.</p></section><section id="fn81"><p><emphasis>Millera</emphasis> �<emphasis>Miller</emphasis> � Burchard M�ller von der L�hnen (1604�1670), szwedzki wojskowy, genera�, uczestnik mi.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny p�nocnej i wojny polsko-szwedzkiej.</p></section><section id="fn82"><p><emphasis>Duglas</emphasis> � Douglas, Robert (1611�1662), Szkot, od 16 r. �ycia �o�nierz armii szwedzkiej, feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodzi� wojskami szwedzkimi w Prusach Ksi���cych. Za zas�ugi wojenne otrzyma� tytu� hrabiego, a jego potomkowie stali si� jednym z najbogatszych rod�w arystokratycznych Szwecji.</p></section><section id="fn83"><p><emphasis>Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzy�a </emphasis>(1616�1667) � marsza�ek wielki koronny, p�niej hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przyw�dca rokoszu, kt�ry ograniczy� absolutystyczne d��enia Jana Kazimierza; zmar� na wygnaniu.</p></section><section id="fn84"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn85"><p><emphasis>j�zyk</emphasis> � tu: informator, �o�nierz nieprzyjacielski, wzi�ty do niewoli w celu przes�uchania i zasi�gni�cia informacji o wojskach wroga, ich liczebno�ci, rozmieszczeniu i zamiarach.</p></section><section id="fn86"><p><emphasis>spy�a</emphasis> � jedzenie, prowiant.</p></section><section id="fn87"><p><emphasis>rajtar</emphasis> � �redniozbrojny �o�nierz konny, pos�uguj�cy si� w walce g��wnie broni� paln�.</p></section><section id="fn88"><p><emphasis>munsztuk</emphasis> � kie�zno, element uprz�y, zak�adany na pysk ko�ski i s�u��cy do kierowania szczeg�lnie niepos�usznym wierzchowcem.</p></section><section id="fn89"><p><emphasis>ordynek</emphasis> (z niem. <emphasis>Ordnung</emphasis>) � porz�dek, szyk, szereg.</p></section><section id="fn90"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr. kt�ry.</p></section><section id="fn91"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn92"><p><emphasis>tarantowy</emphasis> � o sier�ci bia�ej w plamy.</p></section><section id="fn93"><p><emphasis>ko�pak</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn94"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn95"><p><emphasis>Tatarzy bia�ogrodzcy</emphasis> � Tatarzy mieszkaj�cy w Bia�ogrodzie (a. Akermanie, dzi� ukr.: <emphasis>Bi�horod-Dnistrowskij</emphasis>), po�o�onym nad limanem Dniestru, ok. 20 km od Morza Czarnego, na terenie dzisiejszej p�d. Ukrainy, ok. 50 km na p�d. zach. od Odessy. Miasto, za�o�one w VI w. p.n.e. jako kolonia grecka, w XVII i XVIII w. znajdowa�o si� w r�kach tatarskich.</p></section><section id="fn96"><p><emphasis>staja</emphasis> � daw. miara d�ugo�ci, w r�nych okresach i okolicach licz�ca od 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn97"><p><emphasis>wilcy</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: wilki.</p></section><section id="fn98"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, przed 1549 r. rezydencja ksi���t Wi�niowieckich, w 1655 r. znajdowa�o si� na terytorium zaj�tym przez Kozak�w.</p></section><section id="fn99"><p><emphasis>pendent</emphasis> � pas zak�adany przez rami�, s�u��cy do noszenia szabli.</p></section><section id="fn100"><p><emphasis>buzdygan</emphasis> (z tur.) � rodzaj broni, ozdobna pa�ka; w XVII w. symbol w�adzy oficera.</p></section><section id="fn101"><p><emphasis>pu�ki za�piewa�y jednym g�osem, odje�d�aj�c: �Anio� Pa�ski zwiastowa� Naj�wi�tszej Pannie Marii�, i z t� pie�ni� znik�y Szwedom z oczu</emphasis> � modlitwa <emphasis>Anio� Pa�ski</emphasis> jest tu jeszcze jednym symbolem przewagi nad Szwedami jako nie uznaj�cymi kultu maryjnego luteranami.</p></section><section id="fn102"><p><emphasis>�ywi�</emphasis> � tu: pozostawia� przy �yciu, darowa� �ycie.</p></section><section id="fn103"><p><emphasis>Duglas</emphasis> � Douglas, Robert (1611�1662), Szkot, od 16 r. �ycia �o�nierz armii szwedzkiej, feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodzi� wojskami szwedzkimi w Prusach Ksi���cych. Za zas�ugi wojenne otrzyma� tytu� hrabiego, a jego potomkowie stali si� jednym z najbogatszych rod�w arystokratycznych Szwecji.</p></section><section id="fn104"><p><emphasis>moderowany</emphasis> � wyposa�ony, uzbrojony.</p></section><section id="fn105"><p><emphasis>wojsko komputowe</emphasis> � sta�e wojsko zaci�ne w XVII w.</p></section><section id="fn106"><p><emphasis>Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzy�a </emphasis>(1616�1667) � marsza�ek wielki koronny, p�niej hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przyw�dca rokoszu, kt�ry ograniczy� absolutystyczne d��enia Jana Kazimierza; zmar� na wygnaniu.</p></section><section id="fn107"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn108"><p><emphasis>konfident</emphasis> (z �ac., przestarz.) � tu: zaufany przyjaciel, powiernik (dzi�: donosiciel).</p></section><section id="fn109"><p><emphasis>pan krakowski, Stanis�aw</emphasis> � Koniecpolski, Stanis�aw (1591�1646), hetman wielki koronny, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodz�w.</p></section><section id="fn110"><p><emphasis>parol</emphasis> (z fr.) � s�owo honoru; tu: zak�ad.</p></section><section id="fn111"><p><emphasis>dowcip</emphasis> (daw.) � rozum, inteligencja.</p></section><section id="fn112"><p><emphasis>exemplum</emphasis> (�ac.) � przyk�ad.</p></section><section id="fn113"><p><emphasis>alteracja</emphasis> (z �ac.) � zmiana nastroju, niepok�j, wzburzenie.</p></section><section id="fn114"><p><emphasis>Jam te� nie z soli wyr�s� ani z roli</emphasis> � s�owa te mia� wypowiedzie� Czarniecki, kiedy tytu� hetmana wielkiego przypad� Jerzemu Lubomirskiemu; jest to aluzja do �r�de� bogactwa i wp�yw�w Lubomirskich: �up solnych i rolnictwa, czemu Czarniecki przeciwstawia� w�asne zas�ugi wojskowe.</p></section><section id="fn115"><p><emphasis>kalecie</emphasis> � kiesze� a. sakiewka, torba.</p></section><section id="fn116"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn117"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zachodniej cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�n. wsch�d od Tarnopola; w obronie Zbara�a (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami bra�y udzia� wojska polskie pod komend� trzech regimentarzy i ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego.</p></section><section id="fn118"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr. kt�ry.</p></section><section id="fn119"><p><emphasis>barbarus</emphasis> (�ac.: brodaty) � barbarzy�ca; tu D. lm <emphasis>barbarorum</emphasis>: barbarzy�c�w.</p></section><section id="fn120"><p><emphasis>rajtar</emphasis> � �redniozbrojny �o�nierz konny, pos�uguj�cy si� w walce g��wnie broni� paln�.</p></section><section id="fn121"><p><emphasis>konfident</emphasis> (daw., z �ac.) � tu: zaufany przyjaciel, powiernik (dzi�: donosiciel).</p></section><section id="fn122"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn123"><p><emphasis>pro publico bono</emphasis> � dla dobra wsp�lnego.</p></section><section id="fn124"><p><emphasis>praeceptor</emphasis> (z �ac.) � nauczyciel.</p></section><section id="fn125"><p><emphasis>prospectus</emphasis> (�ac.) � widok.</p></section><section id="fn126"><p><emphasis>sperka</emphasis> � szperka, s�onina.</p></section><section id="fn127"><p><emphasis>�ywot</emphasis> (daw.) � brzuch.</p></section><section id="fn128"><p><emphasis>�ywie</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lp cz.ter.: �yje.</p></section><section id="fn129"><p><emphasis>parsiuk</emphasis> (reg.) � prosi�.</p></section><section id="fn130"><p><emphasis>pacjencja</emphasis> (z �ac.) � cierpliwo��.</p></section><section id="fn131"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn132"><p><emphasis>raby</emphasis> (z ukr.) � pstry, nakrapiany.</p></section><section id="fn133"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn134"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn135"><p><emphasis>incipio, incipere</emphasis> (�ac.) � zaczyna�; tu 1 os. lp cz.przysz. <emphasis>incipiam</emphasis>: zaczn�.</p></section><section id="fn136"><p><emphasis>Ulisses</emphasis> � Odyseusz, bohater <emphasis>Iliady</emphasis> i <emphasis>Odysei</emphasis> Homera, znany ze sprytu.</p></section><section id="fn137"><p><emphasis>�wik</emphasis> � zuch.</p></section><section id="fn138"><p><emphasis>Carogr�d</emphasis> � stolica Imperium Osma�skiego, Konstantynopol, dzi�: Stambu�.</p></section><section id="fn139"><p><emphasis>liszka</emphasis> (daw.) � lis.</p></section><section id="fn140"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn141"><p><emphasis>wiwenda</emphasis> (z �ac.) � prowiant, �ywno��.</p></section><section id="fn142"><p><emphasis>kusztyk</emphasis> a. <emphasis>kulawka</emphasis> � kieliszek bez n�ki, z kt�rego trzeba wypi� od razu ca�� zawarto��.</p></section><section id="fn143"><p><emphasis>bunt bezecny, kt�ry pod koniec swego zawodu podni�s�, aby naprawie Rzeczypospolitej przeszkodzi�</emphasis> � mowa o tzw. rokoszu Lubomirskiego (1665�1666), wznieconym przez tego magnata politycznym i zbrojnym buncie szlachty przeciw d��eniom absolutystycznym Jana Kazimierza; konflikt zako�czy� si� kompromisem: Lubomirski zosta� wygnany, a kr�l zrezygnowa� z wyznaczenia swojego nast�pcy (tj. z elekcji <emphasis>vivente rege</emphasis>); w 1668 r. Jan Kazimierz abdykowa�.</p></section><section id="fn144"><p><emphasis>lejbgwardia</emphasis> � stra� przyboczna monarchy.</p></section><section id="fn145"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn146"><p><emphasis>szerpentyna</emphasis> � szabla szlachecka.</p></section><section id="fn147"><p><emphasis>stajanie</emphasis> � daw. miara d�ugo�ci, w r�nych okresach i okolicach licz�ca od 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn148"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn149"><p><emphasis>rajtar</emphasis> � �redniozbrojny �o�nierz konny, pos�uguj�cy si� w walce g��wnie broni� paln�.</p></section><section id="fn150"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn151"><p><emphasis>bachmat</emphasis> � ko� rasy tatarskiej, niewielki, ale silny i wytrzyma�y, odporny na trudne warunki klimatyczne, szybki i zwinny.</p></section><section id="fn152"><p><emphasis>Wiktor</emphasis> (z �ac.) � zwyci�zca.</p></section><section id="fn153"><p><emphasis>krzeczot</emphasis> (daw.) � sok� norweski, bia�oz�r.</p></section><section id="fn154"><p><emphasis>furdyment</emphasis> � os�ona d�oni na r�koje�ci szabli.</p></section><section id="fn155"><p><emphasis>o w�asnym �yciu zdesperowa�</emphasis> � straci� nadziej�, �e prze�yje.</p></section><section id="fn156"><p><emphasis>krzywu�a</emphasis> � wygi�ty flet, popularny w muzyce renesansowej, a dzi� u�ywany w folkowej.</p></section><section id="fn157"><p><emphasis>supero, superare</emphasis> (�ac.) � zwyci�y�, pokona�, przewy�szy�; tu: 3. os. lp cz.przesz. <emphasis>superavit</emphasis>: przewy�szy�.</p></section><section id="fn158"><p><emphasis>starunek</emphasis> � opieka, troskliwo��; tu: leczenie, opatrzenie ran.</p></section><section id="fn159"><p><emphasis>Lubomirski</emphasis> �<emphasis>Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzy�a </emphasis>(1616�1667) � marsza�ek wielki koronny, p�niej hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przyw�dca rokoszu, kt�ry ograniczy� absolutystyczne d��enia Jana Kazimierza; zmar� na wygnaniu.</p></section><section id="fn160"><p><emphasis>spy�a</emphasis> � jedzenie, prowiant.</p></section><section id="fn161"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � ochotnik, �o�nierz nie otrzymuj�cy �o�du, walcz�cy w imi� swoich przekona� lub dla �up�w wojennych.</p></section><section id="fn162"><p><emphasis>ka�den</emphasis> � dzi� popr.: ka�dy.</p></section><section id="fn163"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn164"><p><emphasis>konfident</emphasis> (daw., z �ac.) � tu: zaufany przyjaciel, kto�, na kim mo�na polega� (dzi�: donosiciel).</p></section><section id="fn165"><p><emphasis>czyni�</emphasis> � tu: walczy�.</p></section><section id="fn166"><p><emphasis>Carolum Gustavum captivabimus</emphasis> (�ac.) � pojmamy Karola Gustawa.</p></section><section id="fn167"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn168"><p><emphasis>�uby</emphasis> � kosze, baga�e.</p></section><section id="fn169"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn170"><p><emphasis>odzyszczesz</emphasis> � dzi� popr.: odzyskasz.</p></section><section id="fn171"><p><emphasis>persona</emphasis> (z �ac.) � osoba.</p></section><section id="fn172"><p><emphasis>estyma</emphasis> (z �ac.) � szacunek, powa�anie.</p></section><section id="fn173"><p><emphasis>afekt</emphasis> (z �ac.) � uczucie.</p></section><section id="fn174"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn175"><p><emphasis>respektowa</emphasis> � kobieta niezam�na, szlachcianka, pozostaj�ca na utrzymaniu bogatych krewnych lub pracodawc�w.</p></section><section id="fn176"><p><emphasis>zm�wiona</emphasis> (daw.) � zar�czona.</p></section><section id="fn177"><p><emphasis>alteracja</emphasis> (z �ac.) � zmiana nastroju, wzburzenie.</p></section><section id="fn178"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr. kt�ry.</p></section><section id="fn179"><p><emphasis>foedus, foederis</emphasis> (�ac.) � przymierze, zwi�zek; por. federacja.</p></section><section id="fn180"><p><emphasis>konfuzja</emphasis> (z �ac.) � obraza, zawstydzenie.</p></section><section id="fn181"><p><emphasis>sekundowa�</emphasis> (z �ac.) � pomaga�, towarzyszy�.</p></section><section id="fn182"><p><emphasis>arkanum</emphasis> (z �ac. <emphasis>arcanum</emphasis>) � sekret, tajemnica.</p></section><section id="fn183"><p><emphasis>na pohybel</emphasis> (z ukr.) � na zgub�, na �mier�.</p></section><section id="fn184"><p><emphasis>fryszt</emphasis> (daw., z niem.) � tu: rozejm, pok�j.</p></section><section id="fn185"><p><emphasis>Septentrionowie</emphasis> (z �ac. <emphasis>septentrio</emphasis>, <emphasis>septentrionis</emphasis>: wielka nied�wiedzica, p�noc) � ludzie z p�nocy; omowne okre�lenie Rosjan, o wojnie z kt�rymi Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�.</p></section><section id="fn186"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn187"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn188"><p><emphasis>siostrzan</emphasis> (daw.) � siostrzeniec.</p></section><section id="fn189"><p><emphasis>�ywli</emphasis> (daw.) � czy jest �ywy.</p></section><section id="fn190"><p><emphasis>siostrzan</emphasis> (daw.) � siostrzeniec.</p></section><section id="fn191"><p><emphasis>dowcip</emphasis> (daw.) � rozum, inteligencja.</p></section><section id="fn192"><p><emphasis>ka�den</emphasis> � dzi� popr.: ka�dy.</p></section><section id="fn193"><p><emphasis>assentior</emphasis> (�ac.) � przyznaj�.</p></section><section id="fn194"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn195"><p><emphasis>polityczny</emphasis> (z �ac. <emphasis>politicus</emphasis>) � tu: cywilizowany, przestrzegaj�cy prawa.</p></section><section id="fn196"><p><emphasis>faszynowe</emphasis> � z powi�zanych ga��zi wikliny, s�u��cych kiedy� do uzupe�niania fortyfikacji, a dzi� do zabezpieczania brzeg�w rzek i staw�w.</p></section><section id="fn197"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn198"><p><emphasis>pospolitak</emphasis> � szlachcic, uczestnik pospolitego ruszenia.</p></section><section id="fn199"><p><emphasis>konsyderacje</emphasis> (z �ac.) � rozwa�ania.</p></section><section id="fn200"><p><emphasis>Miller</emphasis> � Burchard M�ller von der L�hnen (1604�1670), szwedzki wojskowy, genera�, uczestnik mi.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny p�nocnej i wojny polsko-szwedzkiej.</p></section><section id="fn201"><p><emphasis>in universo</emphasis> (�ac.) � na ca�ym �wiecie.</p></section><section id="fn202"><p><emphasis>polityka</emphasis> (z �ac.) � tu: grzeczno��, uprzejmo��, dobre obyczaje.</p></section><section id="fn203"><p><emphasis>monstrum</emphasis> (�ac.) � potw�r; tu M. lm <emphasis>monstra</emphasis>.</p></section><section id="fn204"><p><emphasis>Hiperborej</emphasis> a. <emphasis>Hiperborejczyk</emphasis> (z gr.) � cz�onek ludu mieszkaj�cego na p�nocy</p></section><section id="fn205"><p><emphasis>exquisitissimus</emphasis> (�ac.) � wyborny, wyszukany, najlepszy; tu M. lm <emphasis>exquisitissimi</emphasis>: wyborni, najwyszuka�si, najlepsi.</p></section><section id="fn206"><p><emphasis>ka�den</emphasis> � dzi� popr.: ka�dy.</p></section><section id="fn207"><p><emphasis>animal, animalis</emphasis> � zwierz�, stworzenie, potw�r; tu C. lm <emphasis>animalibus</emphasis>: zwierz�tom.</p></section><section id="fn208"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, przed 1549 r. rezydencja ksi���t Wi�niowieckich, w 1655 r. znajdowa�o si� na terytorium zaj�tym przez Kozak�w.</p></section><section id="fn209"><p><emphasis>u fary</emphasis> � w ko�ciele parafialnym.</p></section><section id="fn210"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn211"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn212"><p><emphasis>Duglas</emphasis> � Douglas, Robert (1611�1662), Szkot, od 16 r. �ycia �o�nierz armii szwedzkiej, feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodzi� wojskami szwedzkimi w Prusach Ksi���cych. Za zas�ugi wojenne otrzyma� tytu� hrabiego, a jego potomkowie stali si� jednym z najbogatszych rod�w arystokratycznych Szwecji.</p></section><section id="fn213"><p><emphasis>krotofila</emphasis> a. <emphasis>krotochwila</emphasis> (starop.) � �art.</p></section><section id="fn214"><p><emphasis>in universo</emphasis> (�ac.) � w ca�ym �wiecie, w og�le.</p></section><section id="fn215"><p><emphasis>Chrystus�w</emphasis> (daw.) � dzi� popr. forma M. lp n.m. przymiotnika: Chrystusowy.</p></section><section id="fn216"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr. kt�ry.</p></section><section id="fn217"><p><emphasis>sufragium</emphasis> (�ac. <emphasis>suffragium</emphasis>) � g�os w wyborach.</p></section><section id="fn218"><p><emphasis>kontempt</emphasis> (z �ac.) � obraza, pogarda, lekcewa�enie.</p></section><section id="fn219"><p><emphasis>kompasja</emphasis> (z �ac.) � wsp�czucie.</p></section><section id="fn220"><p><emphasis>siostrzan</emphasis> (daw.) � siostrzeniec.</p></section><section id="fn221"><p><emphasis>konsyliarz</emphasis> (z �ac.) � doradca.</p></section><section id="fn222"><p><emphasis>beneficjum</emphasis> (z �ac.) � tu: dobrodziejstwo.</p></section><section id="fn223"><p><emphasis>klemencja</emphasis> (z �ac.) � �agodno��, pob�a�anie.</p></section><section id="fn224"><p><emphasis>z zamorskimi straszyd�y</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z zamorskimi straszyd�ami.</p></section><section id="fn225"><p><emphasis>sekundowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>secundo</emphasis>, <emphasis>secundare</emphasis>) � pomaga�, towarzyszy�; ochrania�, broni�.</p></section><section id="fn226"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn227"><p><emphasis>partia</emphasis> � tu: oddzia�, grupa zbrojnych.</p></section><section id="fn228"><p><emphasis>kurpieski</emphasis> � dzi� popr.: kurpiowski.</p></section><section id="fn229"><p><emphasis>Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzy�a </emphasis>(1616�1667) � marsza�ek wielki koronny, p�niej hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przyw�dca rokoszu, kt�ry ograniczy� absolutystyczne d��enia Jana Kazimierza; zmar� na wygnaniu.</p></section><section id="fn230"><p><emphasis>zagra�y tr�bki wsiadanego przez munsztuk</emphasis> � dano st�umiony sygna� do odjazdu; <emphasis>munsztuk</emphasis> � kie�zno, element uprz�y, zak�adany na pysk ko�ski i s�u��cy do kierowania szczeg�lnie niepos�usznym wierzchowcem.</p></section><section id="fn231"><p><emphasis>i�� komunikiem</emphasis> (daw.) � jecha� konno, wierzchem; <emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � je�dziec, kawalerzysta.</p></section><section id="fn232"><p><emphasis>wolentarski</emphasis> � ochotniczy.</p></section><section id="fn233"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn234"><p><emphasis>antiquus</emphasis> (�ac.) � dawny, staro�ytny; tu D. lm <emphasis>antiquorum</emphasis>: staro�ytnych.</p></section><section id="fn235"><p><emphasis>imaginacja</emphasis> (z �ac.) � wyobra�nia.</p></section><section id="fn236"><p><emphasis>rebelizowa�</emphasis> (z �ac.) � buntowa� si�.</p></section><section id="fn237"><p><emphasis>dowcip</emphasis> (daw.) � rozum, inteligencja.</p></section><section id="fn238"><p><emphasis>Altea (�) porodzi�a g�owni�</emphasis> (mit. gr.) � Altea, kr�lowa kalido�ska, otrzyma�a we �nie proroctwo, wed�ug kt�rego jej nowonarodzony syn, Meleager, mia� �y� tak d�ugo, p�ki nie spali si� g�ownia, p�on�ca w�wczas w domowym ognisku. Altea schowa�a wi�c g�owni�, ale kiedy po latach Meleager wda� si� w sp�r z jej bratem, w�o�y�a �agiew w ogie�, powoduj�c �mier� syna, po czym pope�ni�a samob�jstwo. Proroczy sen o urodzeniu p�on�cej g�owni mia�a natomiast Hekabe, kr�lowa Troi, w zwi�zku z czym swojego syna, Parysa-Aleksandra, kaza�a porzuci� na pustkowiu. Wychowany przez pasterzy, Parys przyczyni� si� potem rzeczywi�cie do upadku Troi, porywaj�c Helen�.</p></section><section id="fn239"><p><emphasis>j�zyk</emphasis> � tu: informator, �o�nierz nieprzyjacielski, wzi�ty do niewoli w celu przes�uchania i zasi�gni�cia informacji o wojskach wroga, ich liczebno�ci, rozmieszczeniu i zamiarach.</p></section><section id="fn240"><p><emphasis>lulka</emphasis> � fajka.</p></section><section id="fn241"><p><emphasis>fryszt</emphasis> (daw., z niem.) � tu: rozejm, pok�j.</p></section><section id="fn242"><p><emphasis>stajanie</emphasis> � daw. miara d�ugo�ci, w r�nych okresach i okolicach licz�ca od 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn243"><p><emphasis>obuszek</emphasis> � bro� o kszta�cie zaostrzonego m�otka, o dziobie bardziej zagi�tym, ni� ostrze nadziaka, s�u��ca w bitwie do rozbijania zbroi przeciwnika.</p></section><section id="fn244"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn245"><p><emphasis>Nec nuntius cladis</emphasis> (�ac.) � nie pozosta� �wiadek kl�ski.</p></section><section id="fn246"><p><emphasis>tr�bi� przez munsztuk</emphasis> � da� st�umiony sygna� do odjazdu; <emphasis>munsztuk</emphasis> � kie�zno, element uprz�y, zak�adany na pysk ko�ski i s�u��cy do kierowania szczeg�lnie niepos�usznym wierzchowcem.</p></section><section id="fn247"><p><emphasis>zatacza� i odprzodkowywa� armaty</emphasis> � ustawia� dzia�a na pozycjach i odtyka� lufy, za�lepione na czas transportu.</p></section><section id="fn248"><p><emphasis>krzywu�a</emphasis> � wygi�ty flet, popularny w muzyce renesansowej, a dzi� u�ywany w folkowej.</p></section><section id="fn249"><p><emphasis>dzianet</emphasis> (daw.; z w�. <emphasis>giannetto</emphasis>: ko� wy�cigowy)� pi�kny rasowy ko� paradny.</p></section><section id="fn250"><p><emphasis>buzdygan</emphasis> (z tur.) � rodzaj broni, ozdobna pa�ka; w XVII w. symbol w�adzy oficera.</p></section><section id="fn251"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn252"><p><emphasis>faskula</emphasis> � pocisk.</p></section><section id="fn253"><p><emphasis>perspektywa</emphasis> (daw.) � luneta.</p></section><section id="fn254"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac.) � rozkaz.</p></section><section id="fn255"><p><emphasis>skrz�t</emphasis> � krz�tanina.</p></section><section id="fn256"><p><emphasis>imieniowi</emphasis> � dzi� popr. forma C. lp: imieniu.</p></section><section id="fn257"><p><emphasis>Vivat Czarniecki, dux et victor</emphasis> (�ac.) � niech �yje Czarniecki, w�dz i zwyci�zca.</p></section><section id="fn258"><p><emphasis>palba</emphasis> � strzelanina.</p></section><section id="fn259"><p><emphasis>�Anio� Pa�ski zwiastowa� Naj�wi�tszej Pannie Marii!��, a tysi�c �elaznych piersi odpowiedzia�o mu natychmiast pot�nymi g�osami: ��i pocz�a z Ducha �wi�tego!��</emphasis> � modlitwa <emphasis>Anio� Pa�ski</emphasis> jest tu jeszcze jednym symbolem przewagi nad Szwedami jako nie uznaj�cymi kultu maryjnego luteranami.</p></section><section id="fn260"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn261"><p><emphasis>parala</emphasis> � parali�.</p></section><section id="fn262"><p><emphasis>podogonie przy kulbace</emphasis> � pasek przechodz�cy pod ogonem ko�skim, stabilizuj�cy siod�o.</p></section><section id="fn263"><p><emphasis>ima�</emphasis> � bra�.</p></section><section id="fn264"><p><emphasis>z takich, kt�rzy nie powstaj� ani z soli, ani z roli, jeno z tego, co ich boli</emphasis> � podobne s�owa mia� wypowiedzie� Czarniecki, kiedy tytu� hetmana otrzyma�wielkiego Jerzy Lubomirski; jest to aluzja do �r�de� bogactwa i wp�yw�w Lubomirskich: �up solnych i rolnictwa, czemu Czarniecki przeciwstawia� w�asne zas�ugi wojskowe.</p></section><section id="fn265"><p><emphasis>quod attinet</emphasis> (�ac.) � co dotyczy.</p></section><section id="fn266"><p><emphasis>konfuzja</emphasis> (z �ac.) � zawstydzenie.</p></section><section id="fn267"><p><emphasis>ab ovo</emphasis> (�ac.: od jajka) � od pocz�tku.</p></section><section id="fn268"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn269"><p><emphasis>bo�winkowie</emphasis> � przezwisko Litwin�w, pochodz�ce od bo�winy a. botwiny, tj. potrawy z m�odych burak�w, z kt�rej s�yn�a kuchnia litewska.</p></section><section id="fn270"><p><emphasis>koroniarz</emphasis> � mieszkaniec Korony, tj. Polski, w przeciwstawieniu do mieszka�c�w wielkoksi���cej Litwy.</p></section><section id="fn271"><p><emphasis>piekielny komput</emphasis> � wojska diabelskie; <emphasis>komput</emphasis> � jednostki wojskowe, zatrudniane i op�acane zgodnie z ustaleniami sejmu w XVII i XVIII w.</p></section><section id="fn272"><p><emphasis>sam</emphasis> (daw.) � tam; tutaj.</p></section><section id="fn273"><p><emphasis>zalterowa� si�</emphasis> (z �ac.) � zmieni� nastr�j, zdenerwowa� si�.</p></section><section id="fn274"><p><emphasis>incipio, incipere</emphasis> (�ac.) � zaczyna�; tu 1 os. lp cz.przysz. <emphasis>incipiam</emphasis>: zaczn�, zaczynam.</p></section><section id="fn275"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn276"><p><emphasis>temperancji</emphasis> (z �ac.) � umiarkowanie.</p></section><section id="fn277"><p><emphasis>kartauna</emphasis> (z niem.) � dzia�o obl�nicze o d�ugiej lufie.</p></section><section id="fn278"><p><emphasis>zroni�</emphasis> � zgubi�, upu�ci�.</p></section><section id="fn279"><p><emphasis>polityczny</emphasis> (z �ac. <emphasis>politicus</emphasis>) � uprzejmy, obyczajny.</p></section><section id="fn280"><p><emphasis>wolej</emphasis> � lepiej, ch�tniej.</p></section><section id="fn281"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � ochotnik, �o�nierz nie otrzymuj�cy �o�du, walcz�cy w imi� swoich przekona� lub dla �up�w wojennych.</p></section><section id="fn282"><p><emphasis>krotofila</emphasis> a. <emphasis>krotochwila</emphasis> (starop.) � �art.</p></section><section id="fn283"><p><emphasis>spostponowa�</emphasis> (z �ac.) � obrazi�, zlekcewa�y�.</p></section><section id="fn284"><p><emphasis>podkurek</emphasis> � posi�ek nocny, spo�ywany, kiedy kur, tj. kogut, pieje.</p></section><section id="fn285"><p><emphasis>alteracja</emphasis> (z �ac.) � zmiana nastroju, wzburzenie.</p></section><section id="fn286"><p><emphasis>wyprawuje</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lp cz.ter.: wyprawia.</p></section><section id="fn287"><p><emphasis>ekspediowa�</emphasis> (z �ac.) � wyprawia�, wysy�a�.</p></section><section id="fn288"><p><emphasis>kontentacja</emphasis> (z �ac.) � zadowolenie.</p></section><section id="fn289"><p><emphasis>eksperiencja</emphasis> (z �ac.) � do�wiadczenie.</p></section><section id="fn290"><p><emphasis>conservare iuventutem meam</emphasis> (�ac.) � zachowa� swoj� m�odo��.</p></section><section id="fn291"><p><emphasis>�ywie</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lp cz.ter.: �yje.</p></section><section id="fn292"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr. kt�ry.</p></section><section id="fn293"><p><emphasis>i�� komunikiem</emphasis> (daw.) � jecha� konno, wierzchem; <emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � je�dziec, kawalerzysta.</p></section><section id="fn294"><p><emphasis>wy�en��</emphasis> (daw.) � wygna�.</p></section><section id="fn295"><p><emphasis>arx regia</emphasis> (�ac.) � zamek kr�lewski.</p></section><section id="fn296"><p><emphasis>Matuzal</emphasis> � Matuzalem, posta� biblijna opisana w Ksi�dze Rodzaju, dziadek Noego, najd�u�ej �yj�cy cz�owiek, mia� prze�y� 969 lat.</p></section><section id="fn297"><p><emphasis>konfident</emphasis> (daw., z �ac.) � tu: zaufany przyjaciel, powiernik (dzi�: donosiciel).</p></section><section id="fn298"><p><emphasis>ufnal</emphasis> � gw�d� o kwadratowym przekroju, s�u��cy do przytwierdzania podk�w do kopyt ko�skich.</p></section><section id="fn299"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn300"><p><emphasis>senatores</emphasis> (�ac.) � senatorowie.</p></section><section id="fn301"><p><emphasis>scriptor, scriptoris</emphasis> (�ac.) � pisarz; tu M. lm <emphasis>scriptores</emphasis>: pisarze.</p></section><section id="fn302"><p><emphasis>calamitas, calamitatis</emphasis> (�ac.) � nieszcz�cie; tu M. lm <emphasis>calamitates</emphasis>: nieszcz�cia.</p></section><section id="fn303"><p><emphasis>collegium Jesuitarum</emphasis> (�ac.) � kolegium jezuickie.</p></section><section id="fn304"><p><emphasis>invidia</emphasis> (�ac.) � zazdro��.</p></section><section id="fn305"><p><emphasis>villa regia</emphasis> (�ac.) � pa�ac kr�lewski.</p></section><section id="fn306"><p><emphasis>hetmany</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z hetmanami.</p></section><section id="fn307"><p><emphasis>Duglas</emphasis> � Douglas, Robert (1611�1662), Szkot, od 16 r. �ycia �o�nierz armii szwedzkiej, feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodzi� wojskami szwedzkimi w Prusach Ksi���cych. Za zas�ugi wojenne otrzyma� tytu� hrabiego, a jego potomkowie stali si� jednym z najbogatszych rod�w arystokratycznych Szwecji.</p></section><section id="fn308"><p><emphasis>ekspediowa�</emphasis> (z �ac.) � wyprawia�, wysy�a�.</p></section><section id="fn309"><p><emphasis>przynuka</emphasis> (z ukr.) � przymus, usilne namawianie.</p></section><section id="fn310"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac.) � rozkaz.</p></section><section id="fn311"><p><emphasis>imainowa� sobie</emphasis> (daw., z �ac.) � imaginowa� sobie, wyobra�a� sobie.</p></section><section id="fn312"><p><emphasis>promulgowanie</emphasis> (z �ac. <emphasis>promulgo</emphasis>, <emphasis>promulgare</emphasis>: wyjawiam, obwieszczam) � og�oszenie.</p></section><section id="fn313"><p><emphasis>vacuum</emphasis> (�ac.) � pustka, pr�nia.</p></section><section id="fn314"><p><emphasis>p�azem</emphasis> � p�ask� stron� szabli.</p></section><section id="fn315"><p><emphasis>kiper</emphasis> � zawodowy znawca win, zarz�dzaj�cy piwniczk�.</p></section><section id="fn316"><p><emphasis>bibosza</emphasis> (z �ac. <emphasis>bibo</emphasis>, <emphasis>bibere</emphasis>: pi�) � op�j, smakosz trunk�w.</p></section><section id="fn317"><p><emphasis>larum</emphasis> (�ac.) � alarm.</p></section><section id="fn318"><p><emphasis>spieszony</emphasis> � pozbawiony konia, pieszy.</p></section><section id="fn319"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � ochotnik, �o�nierz nie otrzymuj�cy �o�du, walcz�cy w imi� swoich przekona� lub dla �up�w wojennych.</p></section><section id="fn320"><p><emphasis>effendi</emphasis> (z tur.) � pan, w�adca.</p></section><section id="fn321"><p><emphasis>czambu�</emphasis> (z tur.) � tu: zagon, oddzia�.</p></section><section id="fn322"><p><emphasis>rze�ba</emphasis> � tu: rze�.</p></section><section id="fn323"><p><emphasis>troczy�</emphasis> � tu: powi�za�.</p></section><section id="fn324"><p><emphasis>powodowa�</emphasis> � tu: prowadzi�, kierowa�.</p></section><section id="fn325"><p><emphasis>parol</emphasis> (z fr.) � s�owo honoru.</p></section><section id="fn326"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn327"><p><emphasis>bagadyr</emphasis> (z tur.) � bohater, wielki wojownik.</p></section><section id="fn328"><p><emphasis>ordyniec</emphasis> � cz�onek ordy, Tatar.</p></section><section id="fn329"><p><emphasis>ko�pak</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn330"><p><emphasis>konfuzja</emphasis> (z �ac.) � wstydliwa pora�ka, zawstydzenie.</p></section><section id="fn331"><p><emphasis>buzdygan</emphasis> (z tur.) � rodzaj broni, ozdobna pa�ka; w XVII w. symbol w�adzy oficera.</p></section><section id="fn332"><p><emphasis>bagadyr</emphasis> (z tur.) � bohater, wielki wojownik.</p></section><section id="fn333"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn334"><p><emphasis>spraktykowa�</emphasis> � tu: utwierdzi�, ca�kowicie przeci�gn�� na swoj� stron�, rozpracowa�.</p></section><section id="fn335"><p><emphasis>sak</emphasis> � sie� na ryby, tu: pu�apka.</p></section><section id="fn336"><p><emphasis>iocus</emphasis> (�ac.) � �art.</p></section><section id="fn337"><p><emphasis>kufa</emphasis> � beczka.</p></section><section id="fn338"><p><emphasis>gemajn</emphasis> (daw., z niem. <emphasis>gemein</emphasis>: zwyk�y) � szeregowiec, zwyk�y �o�nierz.</p></section><section id="fn339"><p><emphasis>Sokal</emphasis> � miasto w p�n.-zach. cz�ci Ukrainy, nad Bugiem.</p></section><section id="fn340"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn341"><p><emphasis>galicka choroba</emphasis> � choroba weneryczna.</p></section><section id="fn342"><p><emphasis>zda� si� na kondycj�</emphasis> � podda� si�, podpisa� zawieszenie broni; <emphasis>kondycja</emphasis> (z �ac.) � warunek.</p></section><section id="fn343"><p><emphasis>ka�den</emphasis> � dzi� popr.: ka�dy.</p></section><section id="fn344"><p><emphasis>krzywu�a</emphasis> � wygi�ty flet, popularny w muzyce renesansowej, a dzi� u�ywany w folkowej.</p></section><section id="fn345"><p><emphasis>litaury</emphasis> � wielkie b�bny wojskowe, kot�y.</p></section><section id="fn346"><p><emphasis>ordynek</emphasis> (z niem. <emphasis>Ordnung</emphasis>) � porz�dek, szyk, szereg.</p></section><section id="fn347"><p><emphasis>fryz</emphasis> a. <emphasis>fryza</emphasis> � marszczony ko�nierz z koronki.</p></section><section id="fn348"><p><emphasis>Vivat Joannes Casimirus</emphasis> (�ac.) � niech �yje Jan Kazimierz.</p></section><section id="fn349"><p><emphasis>statysta</emphasis> (daw.) � polityk, m�� stanu, strateg (dzi�: osoba wyst�puj�ca w filmie lub sztuce teatralnej w podrz�dnej roli).</p></section><section id="fn350"><p><emphasis>Minerwa</emphasis> (mit. rzym.) � bogini m�dro�ci, odpowiednik gr. Ateny.</p></section><section id="fn351"><p><emphasis>faszyna</emphasis> � umocnienia z powi�zanych ga��zi wikliny, s�u��ce kiedy� do uzupe�niania fortyfikacji, a dzi� do zabezpieczania brzeg�w rzek i staw�w.</p></section><section id="fn352"><p><emphasis>oskard</emphasis> � narz�dzie do prac ziemnych, podobne do kilofa.</p></section><section id="fn353"><p><emphasis>Duglas</emphasis> � Douglas, Robert (1611�1662), Szkot, od 16 r. �ycia �o�nierz armii szwedzkiej, feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodzi� wojskami szwedzkimi w Prusach Ksi���cych. Za zas�ugi wojenne otrzyma� tytu� hrabiego, a jego potomkowie stali si� jednym z najbogatszych rod�w arystokratycznych Szwecji.</p></section><section id="fn354"><p><emphasis>kartauna</emphasis> (z niem.) � dzia�o obl�nicze o d�ugiej lufie; tu D. lm utworzony jak dla rzecz. r.m.</p></section><section id="fn355"><p><emphasis>�ywi�</emphasis> � tu: pozostawia� przy �yciu, darowa� �ycie.</p></section><section id="fn356"><p><emphasis>faskula</emphasis> � pocisk.</p></section><section id="fn357"><p><emphasis>kartacz</emphasis> � pocisk artyleryjski sk�adaj�cy si� z lekkiej obudowy wype�nionej kulkami o�owianymi, s�u��cy do zwalczania si�y �ywej na niewielkich odleg�o�ciach; od XIX w. zast�piony szrapnelami i pociskami od�amkowymi.</p></section><section id="fn358"><p><emphasis>perspektywa</emphasis> (daw.) � luneta.</p></section><section id="fn359"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn360"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn361"><p><emphasis>kartauna</emphasis> (z niem.) � dzia�o obl�nicze o d�ugiej lufie.</p></section><section id="fn362"><p><emphasis>jeneralny</emphasis> � dzi� popr.: generalny.</p></section><section id="fn363"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr. kt�ry.</p></section><section id="fn364"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn365"><p><emphasis>letnik</emphasis> (daw.) � altana.</p></section><section id="fn366"><p><emphasis>bagadyr</emphasis> (z tur.) � bohater, wielki wojownik.</p></section><section id="fn367"><p><emphasis>indygenat</emphasis> (z �ac.) � nadanie cudzoziemcowi polskiego szlachectwa.</p></section><section id="fn368"><p><emphasis>konfident</emphasis> (daw., z �ac.) � zaufany przyjaciel, powiernik (dzi�: donosiciel).</p></section><section id="fn369"><p><emphasis>prospekt</emphasis> (z �ac.) � widok.</p></section><section id="fn370"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn371"><p><emphasis>konterfekt</emphasis> � obraz, portret.</p></section><section id="fn372"><p><emphasis>propono</emphasis>, <emphasis>proponere</emphasis> (�ac.) � proponowa�; tu 3.os. lp cz.przesz. <emphasis>proposuit</emphasis>: proponowa�.</p></section><section id="fn373"><p><emphasis>amicycja</emphasis> (z �ac.) � przyja��.</p></section><section id="fn374"><p><emphasis>Diana</emphasis> (mit. rzym.) � dziewicza bogini �ow�w, odpowiednik gr. Artemidy.</p></section><section id="fn375"><p><emphasis>miesi�c</emphasis> (daw.) � ksi�yc.</p></section><section id="fn376"><p><emphasis>ksi�niczka Janusz�wna</emphasis> � Anna Maria Radziwi���wna (1640�1667), od 1665 r. �ona Bogus�awa Radziwi��a.</p></section><section id="fn377"><p><emphasis>ksi�na Januszowa (�) z c�rk�</emphasis> � matka Anny Marii Radziwi���wny, Katarzyna Potocka, zmar�a w 1642 r., a w 1645 r. Radziwi�� o�eni� si� z c�rk� hospodara mo�dawskiego, Mari� Lupu (natomiast siostra Marii, Roksana, zosta�a p�niej synow� Bohdana Chmielnickiego). Anna Maria nie by�a zatem c�rk�, lecz pasierbic� ksi�nej.</p></section><section id="fn378"><p><emphasis>bezoar</emphasis> � substancja powsta�a w �o��dku zwierz�cym z niestrawionych w��kien ro�linnych i sier�ci, uwa�ana w �redniowieczu za odtrutk� na dolegliwo�ci �o��dkowe; tu: nap�j magiczny.</p></section><section id="fn379"><p><emphasis>dekokt</emphasis> � nap�j leczniczy lub magiczny.</p></section><section id="fn380"><p><emphasis>ksieni</emphasis> � prze�o�ona klasztoru, przeorysza.</p></section><section id="fn381"><p><emphasis>westalka</emphasis> � w staro�ytnym Rzymie dziewicza kap�anka strzeg�ca �wi�tego ognia w �wi�tyni Westy, otoczona wielkim szacunkiem i nietykalna.</p></section><section id="fn382"><p><emphasis>tr�bki przez munsztuk graj�</emphasis> � s�ycha� st�umiony sygna� do odjazdu; <emphasis>munsztuk</emphasis> � kie�zno, element uprz�y, zak�adany na pysk ko�ski i s�u��cy do kierowania szczeg�lnie niepos�usznym wierzchowcem.</p></section><section id="fn383"><p><emphasis>z Wielkopolany</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Wielkopolanami.</p></section><section id="fn384"><p><emphasis>kartauna</emphasis> (z niem.) � dzia�o obl�nicze o d�ugiej lufie.</p></section><section id="fn385"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn386"><p><emphasis>hakownica</emphasis> � r�czna bro� palna, powsta�a w ko�cu �redniowiecza jako udoskonalona wersja rusznicy.</p></section><section id="fn387"><p><emphasis>organki</emphasis> � dzia�o, u�ywane w XVI i XVII w., z�o�one z wielu luf karabinowych na jednym �o�u, �adowane od przodu i odpalane wsp�lnym lontem.</p></section><section id="fn388"><p><emphasis>piechota �anowa</emphasis> � wojsko zaci�ne narodowego autoramentu, z�o�one z ch�op�w z d�br kr�lewskich, szlacheckich i ko�cielnych, powo�ywanych po jednym z ka�dych 15 �an�w, tj. z ok. 200 ha.</p></section><section id="fn389"><p><emphasis>wrzeci�dze</emphasis> � okucia na drzwiach, s�u��ce do zamykania ich od wewn�trz (np. na skoble lub k��dki).</p></section><section id="fn390"><p><emphasis>o�nik</emphasis> � dzi� narz�dzie do strugania i korowania drewna, wyposa�one w dwie r�koje�ci i stalowe ostrze.</p></section><section id="fn391"><p><emphasis>angu�</emphasis> (z �ac. <emphasis>angulus</emphasis>: k�t, r�g) � za�amanie, wyst�p muru, rodzaj bastionu.</p></section><section id="fn392"><p><emphasis>simia</emphasis> (�ac.) � ma�pa; tu M. lm <emphasis>simia</emphasis>: ma�py.</p></section><section id="fn393"><p><emphasis>wyloty</emphasis> � szerokie, rozci�te r�kawy kontusza, w czasie walki zarzucane na plecy, �eby nie przeszkadza�y.</p></section><section id="fn394"><p><emphasis>simiarum destructor</emphasis> (�ac.) � pogromca ma�p.</p></section><section id="fn395"><p><emphasis>victor</emphasis> (�ac.) � zwyci�zca.</p></section><section id="fn396"><p><emphasis>victus</emphasis> (�ac.) � zwyci�ony.</p></section><section id="fn397"><p><emphasis>sukurs</emphasis> (z �ac.) � pomoc, wsparcie, odsiecz, ratunek.</p></section><section id="fn398"><p><emphasis>konfuzja</emphasis> (z �ac.) � wstyd, zawstydzenie.</p></section><section id="fn399"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn400"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn401"><p><emphasis>substancja</emphasis> (z �ac.) � maj�tek, dobra materialne.</p></section><section id="fn402"><p><emphasis>Illium</emphasis> � Troja, miasto opisane w <emphasis>Iliadzie</emphasis>, rz�dzone przez kr�la Priama.</p></section><section id="fn403"><p><emphasis>sam</emphasis> (daw.) � tam, tutaj.</p></section><section id="fn404"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn405"><p><emphasis>nowenna</emphasis> � specjalne nabo�e�stwo katolickie, roz�o�one na dziewi�� dni.</p></section><section id="fn406"><p><emphasis>krotofila</emphasis> a. <emphasis>krotochwila</emphasis> (starop.) � �art.</p></section><section id="fn407"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667), o kt�rej Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�; kariera Chowa�skiego zaniepokoi�a w ko�cu dw�r carski do tego stopnia, �e zosta� og�oszony buntownikiem i �ci�ty wraz z synem, co sta�o si� powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego <emphasis>Chowa�szczyzna</emphasis>.</p></section><section id="fn408"><p><emphasis>dobrudzcy ordy�cy</emphasis> � dobrudzcy Tatarzy, orda tatarska z zachodu, z teren�w dzisiejszej Mo�dawii i p�d. Ukrainy.</p></section><section id="fn409"><p><emphasis>Te Deum laudamus</emphasis> (�ac.) � Ciebie Boga wys�awiamy; hymn ko�cielny, �piewany przy szczeg�lnie uroczystych okazjach.</p></section><section id="fn410"><p><emphasis>dryjakiew</emphasis> � driakiew, u�ywany w medycynie ludowej uniwersalny lek ro�linny, z�o�ony m.in. z cynamonu, imbiru, dziurawca, miodu, mi�sa �mii, ziemi z Lemnos, cz�sto z dodatkiem opium; tu: �rodek odurzaj�cy.</p></section><section id="fn411"><p><emphasis>po harapie</emphasis> � po sprawie, dokonane; <emphasis>harap</emphasis> � bicz z kr�tk� r�koje�ci� i d�ugim plecionym rzemieniem, u�ywany dawniej na psy my�liwskie; por. przys�.: jak z bicza strzeli�.</p></section><section id="fn412"><p><emphasis>Wo�oszka</emphasis> � Maria Lupu, wdowa po ksi�ciu Januszu Radziwille, c�rka hospodara mo�dawskiego, Wasyla (Bazylego) Lupu, w 1653 r. pozbawionego tronu przez w�adc� s�siedniej Wo�oszczyzny (siostra Marii, Roksana, by�a synow� Bohdana Chmielnickiego).</p></section><section id="fn413"><p><emphasis>pasierbica</emphasis> � Anna Maria Radziwi���wna (1640�1667), c�rka Janusza Radziwi��a i Katarzyny Potockiej, od 1665 r. �ona Bogus�awa Radziwi��a.</p></section><section id="fn414"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo ksi�nej.</p></section><section id="fn415"><p><emphasis>statysta</emphasis> (daw.) � polityk, m�� stanu, strateg (dzi�: osoba wyst�puj�ca w filmie lub sztuce teatralnej w podrz�dnej roli).</p></section><section id="fn416"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn417"><p><emphasis>kole�no</emphasis> � kolasami, karetami.</p></section><section id="fn418"><p><emphasis>wnios�a za nim instancj�</emphasis> � wstawi�a si� za nim.</p></section><section id="fn419"><p><emphasis>Ludwika Maria Gonzaga de Nevers</emphasis> (1611�1667) � ksi�niczka mantua�ska, kr�lowa Polski, �ona dw�ch polskich kr�l�w: W�adys�awa IV i Jana II Kazimierza.</p></section><section id="fn420"><p><emphasis>kondycja</emphasis> � tu: pozycja spo�eczna.</p></section><section id="fn421"><p><emphasis>stryj</emphasis> � Janusz (1612�1665) i Bogus�aw (1620�1669) byli bra�mi stryjecznymi, tu s�owo �stryj� podkre�la by� mo�e r�nic� wieku i opieku�czy stosunek Janusza do Bogus�awa.</p></section><section id="fn422"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn423"><p><emphasis>moderacja</emphasis> (z �ac.) � umiarkowanie, wstrzemi�liwo��.</p></section><section id="fn424"><p><emphasis>jurgieltnik</emphasis> (z niem. <emphasis>Jahrgeld</emphasis>: coroczna wyp�ata) � tu: najemnik (w innych przypadkach: urz�dnik skorumpowany przez obce pa�stwo).</p></section><section id="fn425"><p><emphasis>zalterowan</emphasis> (z �ac.) � wzburzony, zdenerwowany.</p></section><section id="fn426"><p><emphasis>salwowa�</emphasis> (z �ac.) � ratowa�.</p></section><section id="fn427"><p><emphasis>B�g Ci� z dzieci�tkiem salwowa� od Herodowej z�o�ci</emphasis> � modlitwa do Matki Boskiej, wspominaj�ca wydarzenia zwi�zane z ucieczk� Maryi i J�zefa z nowo narodzonym Jezusem do Egiptu, opisane w Biblii; wyb�r w�a�nie maryjnej modlitwy jest znacz�cy, kiedy prze�ladowc� Ole�ki okazuje si� wyznawca kalwinizmu, neguj�cego kult maryjny.</p></section><section id="fn428"><p><emphasis>przezpieczno��</emphasis> (daw.) � bezpiecze�stwo.</p></section><section id="fn429"><p><emphasis>ka�amaszka</emphasis> � odkryty jednokonny pojazd czteroko�owy bez resor�w, u�ywany na Kresach w XVII i XVIII w. Drewniane ko�a osadzone by�y na drewnianej osi, kt�r� smarowano mazi� w celu zmniejszenia opor�w.</p></section><section id="fn430"><p><emphasis>Mea culpa, mea maxima culpa</emphasis> (�ac.) � moja wina, moja bardzo wielka wina.</p></section><section id="fn431"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667), o kt�rej Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�; kariera Chowa�skiego zaniepokoi�a w ko�cu dw�r carski do tego stopnia, �e zosta� og�oszony buntownikiem i �ci�ty wraz z synem, co sta�o si� powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego <emphasis>Chowa�szczyzna</emphasis>.</p></section><section id="fn432"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn433"><p><emphasis>infamis</emphasis> (�ac.) � banita, cz�owiek pozbawiony honoru i wyj�ty spod prawa.</p></section><section id="fn434"><p><emphasis>pie�ka</emphasis> � konopie.</p></section><section id="fn435"><p><emphasis>intrata</emphasis> � zysk z posiad�o�ci ziemskiej.</p></section><section id="fn436"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn437"><p><emphasis>regalista</emphasis> � rojalista, zwolennik kr�la.</p></section><section id="fn438"><p><emphasis>supir</emphasis> (z fr. <emphasis>soupir</emphasis>) � westchnienie.</p></section><section id="fn439"><p><emphasis>delineo</emphasis>, <emphasis>delineare</emphasis> (�ac.) � narysowa�.</p></section><section id="fn440"><p><emphasis>jasyr</emphasis> � niewola tatarska.</p></section><section id="fn441"><p><emphasis>oprymowa�</emphasis> (z �ac.) � uciska�.</p></section><section id="fn442"><p><emphasis>skrupu�y</emphasis> (z �ac.) � wyrzuty sumienia, w�tpliwo�ci.</p></section><section id="fn443"><p><emphasis>konstelacje</emphasis> � uk�ad gwiazd.</p></section><section id="fn444"><p><emphasis>chasa</emphasis> � banda, zbrojny t�um.</p></section><section id="fn445"><p><emphasis>alteracja</emphasis> (z �ac.) � zdenerwowanie, wzburzenie.</p></section><section id="fn446"><p><emphasis>Jowisz</emphasis> (mit. rzym.) � najwy�sze b�stwo rzymskiego panteonu, odpowiednik gr. Zeusa; wiele mit�w opowiada o jego mi�osnych podbojach i licznym potomstwie.</p></section><section id="fn447"><p><emphasis>malowany</emphasis> � tu: pozorny, udawany.</p></section><section id="fn448"><p><emphasis>w Prusiech</emphasis> � dzi� popr. forma Ms.: w Prusach.</p></section><section id="fn449"><p><emphasis>rewokowa�</emphasis> (�ac. <emphasis>revoco</emphasis>, <emphasis>revocare</emphasis>: odwo�ywa�) � nawr�ci� si�.</p></section><section id="fn450"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn451"><p><emphasis>crescite et multiplicamini</emphasis> (�ac.) � ro�nijcie i rozmna�ajcie si�.</p></section><section id="fn452"><p><emphasis>kontentacja</emphasis> (z �ac.) � zadowolenie; tu: nagroda, zado��uczynienie.</p></section><section id="fn453"><p><emphasis>intercyza</emphasis> � umowa przed�lubna.</p></section><section id="fn454"><p><emphasis>mea culpa</emphasis> (�ac.) � moja wina.</p></section><section id="fn455"><p><emphasis>kontentacja</emphasis> (z �ac.) � zadowolenie; tu: nagroda, zado��uczynienie.</p></section><section id="fn456"><p><emphasis>kondycja</emphasis> (z �ac.) � warunek.</p></section><section id="fn457"><p><emphasis>respons</emphasis> (z �ac.) � odpowied�.</p></section><section id="fn458"><p><emphasis>odzyszczesz</emphasis> � dzi� popr. forma 2.os. lp cz.przysz.: odzyskasz.</p></section><section id="fn459"><p><emphasis>Leander i Hero</emphasis> (mit. gr.) � mityczni kochankowie. Hero by�a kap�ank� Afrodyty w Sestos nad Hellespontem (dzi� Dardanele, cie�nina u zach. wybrze�y Turcji, ��cz�ca Morze Egejskie z Morzem Marmara), a Leander ka�dej nocy przep�ywa� do niej z drugiego brzegu cie�niny, prowadzony �wiat�em lampki w oknie ukochanej. Pewnej nocy wiatr zgasi� lampk� i Leander uton��, a Hero pope�ni�a samob�jstwo, rzucaj�c si� z wie�y do morza.</p></section><section id="fn460"><p><emphasis>sklep</emphasis> � piwnica, lochy.</p></section><section id="fn461"><p><emphasis>cum omnibus titulis</emphasis> (�ac.) � ze wszystkimi tytu�ami.</p></section><section id="fn462"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn463"><p><emphasis>primo voto</emphasis> (�ac.) � w pierwszym ma��e�stwie.</p></section><section id="fn464"><p><emphasis>b�a�nica</emphasis> (daw., reg.) � pieszczotliwie: m��dka, panienka.</p></section><section id="fn465"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn466"><p><emphasis>inwidia</emphasis> (z �ac.) � zazdro��, zawi��.</p></section><section id="fn467"><p><emphasis>admiracja</emphasis> (z �ac.) � podziw, uwielbienie.</p></section><section id="fn468"><p><emphasis>hic mulier</emphasis> (�ac.: ten kobieta) � m�na, wojownicza kobieta, herod-baba.</p></section><section id="fn469"><p><emphasis>de domo</emphasis> (�ac.) � z domu.</p></section><section id="fn470"><p><emphasis>abominacja</emphasis> (z �ac.) � wstr�t, odraza, obrzydzenie.</p></section><section id="fn471"><p><emphasis>Mazarin, Jules</emphasis> (1602�1661) � w�asc. Giulio Raimondo Mazzarini, W�och, francuski kardyna�, pierwszy minister i reformator Francji, kt�r� faktycznie rz�dzi� w zast�pstwie ma�oletniego Ludwika XIV.</p></section><section id="fn472"><p><emphasis>odium</emphasis> (�ac.) � nienawi��, niech��.</p></section><section id="fn473"><p><emphasis>nec Hercules contra plures</emphasis> (�ac.) � nawet Herkules na nic przeciw wielu.</p></section><section id="fn474"><p><emphasis>statysta</emphasis> (daw.) � polityk, m�� stanu, strateg (dzi�: osoba wyst�puj�ca w filmie lub sztuce teatralnej w podrz�dnej roli).</p></section><section id="fn475"><p><emphasis>cursus</emphasis> (�ac.) � przebieg.</p></section><section id="fn476"><p><emphasis>pacta conventa</emphasis> (�ac.: uzgodnione warunki) � umowa podpisywana podczas sejmu koronacyjnego przez ka�dego kr�la wybranego poprzez woln� elekcj�, pocz�wszy od 1573 r. <emphasis>Pacta conventa</emphasis> wraz z tzw. artyku�ami henrykowskimi uzale�nia�y �ci�le w�adz� kr�lewsk� od woli szlachty, zapewniaj�c jej wszystkie dotychczasowe przywileje; zobowi�zuj�c monarch� do regularnego zwo�ywania sejm�w, ustanawiaj�c u boku kr�la rad� szesnastu senator�w-rezydent�w, z kt�rymi kr�l mia� uzgadnia� wszelkie decyzje polityczne; uniemo�liwiaj�c przekszta�cenie monarchii elekcyjnej w dziedziczn�, a wreszcie zezwalaj�c na wypowiedzenie kr�lowi pos�usze�stwa poprzez wywo�anie rokoszu, gdyby kr�l narusza� przywileje szlacheckie. Przy okazji dokument zapewnia� r�wnie� wolno�� wyznania.</p></section><section id="fn477"><p><emphasis>consentior</emphasis>, <emphasis>consentire</emphasis> (�ac.) � zgadzam si�.</p></section><section id="fn478"><p><emphasis>mamli</emphasis> (daw.) � czy mam.</p></section><section id="fn479"><p><emphasis>Penelopa</emphasis> (mit. gr.) � opisana w Odysei �ona Odyseusza, kt�ra czeka�a wiernie na m�a przez 20 lat.</p></section><section id="fn480"><p><emphasis>statysta</emphasis> (daw.) � polityk, m�� stanu, strateg (dzi�: osoba wyst�puj�ca w filmie lub sztuce teatralnej w podrz�dnej roli).</p></section><section id="fn481"><p><emphasis>konfident</emphasis> (daw., z �ac.) � tu: zaufany przyjaciel, kto�, na kim mo�na polega� (dzi�: donosiciel).</p></section><section id="fn482"><p><emphasis>formaliter</emphasis> (�ac.) � formalnie, legalnie.</p></section><section id="fn483"><p><emphasis>intercyza</emphasis> � umowa przed�lubna.</p></section><section id="fn484"><p><emphasis>wiano</emphasis> � posag.</p></section><section id="fn485"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn486"><p><emphasis>woj�ok</emphasis> (z tur.) � filc, gruby materia� ze zbitej we�ny; tu: mi�kkie kapcie.</p></section><section id="fn487"><p><emphasis>rajfur</emphasis> � str�czyciel.</p></section><section id="fn488"><p><emphasis>hippocentaur</emphasis> (z gr.) � centaur, w mit. gr. p� ko�, p� cz�owiek; tu przydomek, oznaczaj�cy je�d�c�w tak dobrych, jakby zro�ni�tych z wierzchowcem.</p></section><section id="fn489"><p><emphasis>Chimera</emphasis> (mit. gr.) � potw�r ziej�cy ogniem, z g�ow� lwa, cia�em kozy i ogonem w�a.</p></section><section id="fn490"><p><emphasis>impedimentum</emphasis> (�ac.) � przeszkoda, k�opot.</p></section><section id="fn491"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr. kt�ry.</p></section><section id="fn492"><p><emphasis>podrwi� g�ow�</emphasis> � �le co� obmy�li�.</p></section><section id="fn493"><p><emphasis>papista</emphasis> � katolik, zwolennik papie�a.</p></section><section id="fn494"><p><emphasis>semen</emphasis> � Kozak.</p></section><section id="fn495"><p><emphasis>ze Szwedy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: ze Szwedami.</p></section><section id="fn496"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn497"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn498"><p><emphasis>akomodowa�</emphasis> (z �ac.: przystosowa�) � tu: przypodoba� si�, dogadza�.</p></section><section id="fn499"><p><emphasis>intrata</emphasis> � doch�d z d�br ziemskich, po�ytek.</p></section><section id="fn500"><p><emphasis>eks-kardyna� w koronie</emphasis> � kr�l Jan Kazimierz, po dw�ch latach nowicjatu w zakonie jezuit�w, mimo braku �wi�ce� kap�a�skich w 1646 r. zosta� mianowany przez papie�a kardyna�em. Zrezygnowa� z tej godno�ci, kiedy zosta� kr�lem i po�lubi� wdow� po bracie, kr�low� Mari� Ludwik� Gonzag�.</p></section><section id="fn501"><p><emphasis>Dalila nie obci�a w�os�w Samsonowi</emphasis> � Samson (XII w. p.n.e.), opisany w Biblii bohater izraelski, walcz�cy z Filistynami, zosta� obdarzony przez Boga niezwyk�a si��, zakl�t� w jego d�ugich w�osach. Jego kochanka Dalila, przekupiona przez wrog�w, ostrzyg�a go i bezsilnego wyda�a Filistynom. Po d�ugiej niewoli Samson, odzyskawszy cz�� si�y, zdo�a� zburzy� filary w budynku, w kt�rym by� wi�ziony, grzebi�c pod gruzami siebie i wielu wrog�w.</p></section><section id="fn502"><p><emphasis>jurgieltnik</emphasis> (z niem. <emphasis>Jahrgeld</emphasis>: coroczna wyp�ata) � oficer lub urz�dnik op�acany przez obce pa�stwo (lub korumpowany przez kogo� innego sta�� pensj�).</p></section><section id="fn503"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn504"><p><emphasis>ciwun</emphasis> (reg.) � urz�dnik, zarz�dca.</p></section><section id="fn505"><p><emphasis>Concordia res parvae crescunt, discordia maximae dilabuntur</emphasis> (�ac.) � W zgodzie ma�e rzeczy wzrastaj�, w niezgodzie nawet najwi�ksze upadaj�; cytat z pism rzymskiego historyka Salustiusza (86�34 p.n.e.).</p></section><section id="fn506"><p><emphasis>fatum</emphasis> (�ac.) � los, zrz�dzenie losu, przeznaczenie; tu M. lm <emphasis>fata</emphasis>: losy.</p></section><section id="fn507"><p><emphasis>amicycja</emphasis> (z �ac.) � przyja��.</p></section><section id="fn508"><p><emphasis>wyekskuzowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>excuso</emphasis>, <emphasis>excusare</emphasis>) � wyt�umaczy�, usprawiedliwi�.</p></section><section id="fn509"><p><emphasis>skrypt</emphasis> � skrypt d�u�ny, dokument wystawiony przez d�u�nika, zawieraj�cy potwierdzenie zaci�gni�tego d�ugu i zobowi�zanie do jego zwrotu.</p></section><section id="fn510"><p><emphasis>konfident</emphasis> (z �ac., daw.) � tu: zaufany przyjaciel, kto�, na kim mo�na polega�, powiernik (dzi�: donosiciel).</p></section><section id="fn511"><p><emphasis>jurgieltnik</emphasis> (z niem. <emphasis>Jahrgeld</emphasis>: coroczna wyp�ata) � oficer lub urz�dnik op�acany przez obce pa�stwo (lub korumpowany przez kogo� innego sta�� pensj�); tu: �o�nierz bez honoru, s�u��cy tylko dla pieni�dzy.</p></section><section id="fn512"><p><emphasis>ad rebelionem</emphasis> (z �ac.) � do rebelii.</p></section><section id="fn513"><p><emphasis>excitare</emphasis> (�ac.) � pod�ega�, podnieca�.</p></section><section id="fn514"><p><emphasis>praesidium</emphasis> (�ac.) � ochrona, stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn515"><p><emphasis>sub poena</emphasis> (�ac.) � pod kar�.</p></section><section id="fn516"><p><emphasis>cekhauz</emphasis> (z niem.) � arsena�, zbrojownia.</p></section><section id="fn517"><p><emphasis>bezczestny</emphasis> � pozbawiony czci, niehonorowy.</p></section><section id="fn518"><p><emphasis>exemplum</emphasis> (�ac.) � przyk�ad.</p></section><section id="fn519"><p><emphasis>taki</emphasis> (reg.) � przecie�, jednak.</p></section><section id="fn520"><p><emphasis>zniesion</emphasis> � tu: zwyci�ony, pobity.</p></section><section id="fn521"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn522"><p><emphasis>panna respektowa</emphasis> � kobieta niezam�na, szlachcianka, pozostaj�ca na utrzymaniu bogatych krewnych lub pracodawc�w.</p></section><section id="fn523"><p><emphasis>patoka</emphasis> � p�ynny mi�d.</p></section><section id="fn524"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, przed 1549 r. rezydencja ksi���t Wi�niowieckich, w 1655 r. znajdowa�o si� na terytorium zaj�tym przez Kozak�w.</p></section><section id="fn525"><p><emphasis>ksi��� Jeremi</emphasis> � Wi�niowiecki, Jeremi Micha� herbu Korybut (1612�1651), ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z Kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn526"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn527"><p><emphasis>substancja</emphasis> (z �ac.) � maj�tek, dobra materialne.</p></section><section id="fn528"><p><emphasis>suponowa�</emphasis> (z �ac.) � przypuszcza�.</p></section><section id="fn529"><p><emphasis>tenuta</emphasis> (z w�.) � czynsz dzier�awny.</p></section><section id="fn530"><p><emphasis>konfidencja</emphasis> (z �ac.) � za�y�o��, zaufanie.</p></section><section id="fn531"><p><emphasis>amicycja</emphasis> (z �ac.) � przyja��.</p></section><section id="fn532"><p><emphasis>buzdygan</emphasis> (z tur.) � rodzaj broni, ozdobna pa�ka; w XVII w. symbol w�adzy oficera.</p></section><section id="fn533"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn534"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, przed 1549 r. rezydencja ksi���t Wi�niowieckich, w 1655 r. znajdowa�o si� na terytorium zaj�tym przez Kozak�w.</p></section><section id="fn535"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn536"><p><emphasis>korek</emphasis> � obcas.</p></section><section id="fn537"><p><emphasis>�ywi�</emphasis> � tu: pozostawia� przy �yciu, darowa� �ycie.</p></section><section id="fn538"><p><emphasis>konfuzja</emphasis> (z �ac.) � zmieszanie, zawstydzenie.</p></section><section id="fn539"><p><emphasis>wiwenda</emphasis> (z �ac.) � prowiant, �ywno��.</p></section><section id="fn540"><p><emphasis>zachwyci�</emphasis> � tu: przej��, zdoby�.</p></section><section id="fn541"><p><emphasis>alteracja</emphasis> (z �ac.) � zmiana nastroju, zdenerwowanie, wzburzenie.</p></section><section id="fn542"><p><emphasis>i�� komunikiem</emphasis> (daw.) � jecha� konno, wierzchem, bez woz�w i piechoty; <emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � je�dziec, kawalerzysta.</p></section><section id="fn543"><p><emphasis>jubka</emphasis> � sp�dnica.</p></section><section id="fn544"><p><emphasis>wyloty</emphasis> � szerokie, rozci�te r�kawy kontusza.</p></section><section id="fn545"><p><emphasis>rajtar</emphasis> � �redniozbrojny �o�nierz konny, pos�uguj�cy si� w walce g��wnie broni� paln�.</p></section><section id="fn546"><p><emphasis>ekspediowa�</emphasis> (z �ac.) � wyprawia�, wysy�a�.</p></section><section id="fn547"><p><emphasis>koncerz</emphasis> � d�ugi na 150-180 cm, ci�ki miecz.</p></section><section id="fn548"><p><emphasis>misiurka</emphasis> � he�m z os�on� karku, wykonan� z plecionki kolczej (z k�ek metalowych).</p></section><section id="fn549"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn550"><p><emphasis>jurgieltnik</emphasis> (z niem. <emphasis>Jahrgeld</emphasis>: coroczna wyp�ata) � obcy, najemny oficer lub urz�dnik; tu: �o�nierz, s�u��cy dla pieni�dzy.</p></section><section id="fn551"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn552"><p><emphasis>przezwa� si�</emphasis> � tu: zmieni� nazwisko.</p></section><section id="fn553"><p><emphasis>ma foi</emphasis> (fr.) � s�owo daj�, dalib�g, doprawdy.</p></section><section id="fn554"><p><emphasis>dowcip</emphasis> (daw.) � rozum, inteligencja.</p></section><section id="fn555"><p><emphasis>�o�ski</emphasis> (gw.) � ubieg�oroczny; tu: tegoroczny.</p></section><section id="fn556"><p><emphasis>lafa</emphasis> (daw.) � p�aca, �o�d.</p></section><section id="fn557"><p><emphasis>politycznie</emphasis> (z �ac.) � uprzejmie, w spos�b cywilizowany; tu: z zachowaniem pozor�w.</p></section><section id="fn558"><p><emphasis>skrypt</emphasis> � skrypt d�u�ny, dokument wystawiony przez d�u�nika, zawieraj�cy potwierdzenie zaci�gni�tego d�ugu i zobowi�zanie do jego zwrotu.</p></section><section id="fn559"><p><emphasis>febris</emphasis> (�ac.) � dreszcze, gor�czka.</p></section><section id="fn560"><p><emphasis>koligat</emphasis> (z �ac. <emphasis>colligatus</emphasis>: zwi�zany) � krewny, powinowaty.</p></section><section id="fn561"><p><emphasis>estyma</emphasis> (z �ac.) � szacunek, powa�anie.</p></section><section id="fn562"><p><emphasis>grasant</emphasis> (z �ac.) � rabu�, zb�j.</p></section><section id="fn563"><p><emphasis>infestowa�</emphasis> (z �ac.) � niepokoi�.</p></section><section id="fn564"><p><emphasis>wywindykowanie</emphasis> (z �ac. <emphasis>vindico</emphasis>, <emphasis>vindicare</emphasis>: dochodzi� w�asno�ci, m�ci� si�) � odzyskanie w�asno�ci.</p></section><section id="fn565"><p><emphasis>komput</emphasis> � ustalana przez sejm liczba sta�ego wojska w I Rzeczypospolitej XVII i XVIII w.</p></section><section id="fn566"><p><emphasis>cekhauz</emphasis> (z niem.) � arsena�, zbrojownia.</p></section><section id="fn567"><p><emphasis>staja</emphasis> � daw. miara d�ugo�ci, w r�nych okresach i okolicach licz�ca od 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn568"><p><emphasis>rzemios�y</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: rzemios�ami.</p></section><section id="fn569"><p><emphasis>wy�en��</emphasis> (daw.) � wygna�.</p></section><section id="fn570"><p><emphasis>pacjencja</emphasis> (z �ac.) � cierpliwo��.</p></section><section id="fn571"><p><emphasis>pro patria et libertate</emphasis> (�ac.) � za ojczyzn� i wolno��.</p></section><section id="fn572"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn573"><p><emphasis>�ywie</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lp cz.ter.: �yje.</p></section><section id="fn574"><p><emphasis>amor patriae</emphasis> (�ac.) � mi�o�� ojczyzny.</p></section><section id="fn575"><p><emphasis>Daniel</emphasis> � jeden z prorok�w <emphasis>Starego Testamentu</emphasis>, bohater <emphasis>Ksi�gi Daniela</emphasis>, wysoko urodzony Izraelita, pozostawa� w niewoli babilo�skiej na dworze Nabuchodonozora II i Baltazara, a nast�pnie na dworze perskim. Na skutek intryg wtr�cony do jaskini lw�w, gdzie prze�y� dzi�ki modlitwie i boskiej pomocy.</p></section><section id="fn576"><p><emphasis>konserwowa�</emphasis> (z �ac.) � tu: zachowa� przy �yciu, ocali�.</p></section><section id="fn577"><p><emphasis>Te Deum</emphasis> (�ac.) � w�asc. <emphasis>Te Deum laudamus</emphasis>: Ciebie Boga wys�awiamy; hymn ko�cielny, �piewany przy szczeg�lnie uroczystych okazjach.</p></section><section id="fn578"><p><emphasis>sak</emphasis> � sie� na ryby, tu: pu�apka.</p></section><section id="fn579"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn580"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, przed 1549 r. rezydencja ksi���t Wi�niowieckich, w 1655 r. znajdowa�o si� na terytorium zaj�tym przez Kozak�w.</p></section><section id="fn581"><p><emphasis>Dubisa</emphasis> � (lit. <emphasis>Dubysa</emphasis>), rzeka w p�d. cz�ci Litwy, dop�yw Niemna.</p></section><section id="fn582"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn583"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn584"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn585"><p><emphasis>czyni�</emphasis> � tu: s�dzi�.</p></section><section id="fn586"><p><emphasis>recedo</emphasis>, <emphasis>recedere</emphasis> (�ac.) � cofn�� si�, odst�pi�.</p></section><section id="fn587"><p><emphasis>konfundowa�</emphasis> (z �ac.) � zbija� z tropu, zawstydza�.</p></section><section id="fn588"><p><emphasis>eks-jezuita</emphasis> � kr�l Jan Kazimierz, po dw�ch latach nowicjatu w zakonie jezuit�w, mimo braku �wi�ce� kap�a�skich w 1646 r. zosta� mianowany przez papie�a kardyna�em. Zrezygnowa� z tej godno�ci, kiedy zosta� kr�lem i po�lubi� wdow� po bracie, kr�low� Mari� Ludwik� Gonzag�.</p></section><section id="fn589"><p><emphasis>strategos</emphasis> (gr.) � dow�dca wojsk, strateg.</p></section><section id="fn590"><p><emphasis>pod Beresteczkiem</emphasis> � bitwa pod Beresteczkiem (1651), zwyci�stwo wojsk polskich nad si�ami kozacko-tatarskimi; <emphasis>Beresteczko</emphasis> � miasto nad Styrem na Wo�yniu, w zach. cz�ci Ukrainy.</p></section><section id="fn591"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Jeremi Micha� herbu Korybut</emphasis> (1612�1651) � ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn592"><p><emphasis>chasa</emphasis> � banda, zbrojny t�um.</p></section><section id="fn593"><p><emphasis>substancja</emphasis> (z �ac.) � maj�tek, dobra materialne.</p></section><section id="fn594"><p><emphasis>zdu�a�</emphasis> (daw.) � wygra�, przem�c, da� rad�.</p></section><section id="fn595"><p><emphasis>febris</emphasis> (�ac.) � dreszcze, gor�czka.</p></section><section id="fn596"><p><emphasis>palus, paludis</emphasis> (�ac.) � bagno; tu M. lm <emphasis>paludes</emphasis>: bagna.</p></section><section id="fn597"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn598"><p><emphasis>Duglas</emphasis> � Douglas, Robert (1611�1662), Szkot, od 16 r. �ycia �o�nierz armii szwedzkiej, feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodzi� wojskami szwedzkimi w Prusach Ksi���cych. Za zas�ugi wojenne otrzyma� tytu� hrabiego, a jego potomkowie stali si� jednym z najbogatszych rod�w arystokratycznych Szwecji.</p></section><section id="fn599"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn600"><p><emphasis>�ywi�</emphasis> � tu: pozostawia� przy �yciu, darowa� �ycie.</p></section><section id="fn601"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667), o kt�rej Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�; kariera Chowa�skiego zaniepokoi�a w ko�cu dw�r carski do tego stopnia, �e zosta� og�oszony buntownikiem i �ci�ty wraz z synem, co sta�o si� powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego <emphasis>Chowa�szczyzna</emphasis>.</p></section><section id="fn602"><p><emphasis>pora� si�</emphasis> � zmaga� si�, walczy�; por. upora� si�.</p></section><section id="fn603"><p><emphasis>kobiel</emphasis> (daw.: wygi�cie w �uk, wybrzuszenie) � tu: kosz, pu�apka.</p></section><section id="fn604"><p><emphasis>azardowa�</emphasis> � ryzykowa�.</p></section><section id="fn605"><p><emphasis>rajtar</emphasis> � �redniozbrojny �o�nierz konny, pos�uguj�cy si� w walce g��wnie broni� paln�.</p></section><section id="fn606"><p><emphasis>bachmat</emphasis> � ko� rasy tatarskiej, niewielki, ale silny i wytrzyma�y, odporny na trudne warunki klimatyczne, szybki i zwinny.</p></section><section id="fn607"><p><emphasis>staja</emphasis> � daw. miara d�ugo�ci, w r�nych okresach i okolicach licz�ca od 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn608"><p><emphasis>brzechwa</emphasis> � tylna cz�� pocisku, zapewniaj�ca mu stabilizacj� podczas lotu w powietrzu.</p></section><section id="fn609"><p><emphasis>be�t</emphasis> � nasada strza�y, w kt�rej tkwi� pi�ra (tak�e: strza�a do kuszy).</p></section><section id="fn610"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn611"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn612"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn613"><p><emphasis>spy�a</emphasis> � jedzenie, prowiant.</p></section><section id="fn614"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn615"><p><emphasis>w Prusiech</emphasis> � dzi� popr. forma Ms.: w Prusach.</p></section><section id="fn616"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667), o kt�rej Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�; kariera Chowa�skiego zaniepokoi�a w ko�cu dw�r carski do tego stopnia, �e zosta� og�oszony buntownikiem i �ci�ty wraz z synem, co sta�o si� powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego <emphasis>Chowa�szczyzna</emphasis>.</p></section><section id="fn617"><p><emphasis>Koniecpolski, Stanis�aw</emphasis> (1591�1646) � hetman wielki koronny w latach 1632�1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodz�w.</p></section><section id="fn618"><p><emphasis>arkana</emphasis> (z �ac.) � sekrety, tajemnice.</p></section><section id="fn619"><p><emphasis>�ubnia�skie</emphasis> � z czas�w pobytu pana Wo�odyjowskiego w �ubniach; <emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, przed 1549 r. rezydencja ksi���t Wi�niowieckich, w 1655 r. znajdowa�o si� na terytorium zaj�tym przez Kozak�w.</p></section><section id="fn620"><p><emphasis>alias</emphasis> (�ac.) � inaczej, albo.</p></section><section id="fn621"><p><emphasis>poczet</emphasis> � orszak, dru�yna, s�udzy, towarzysz�cy panu w podr�ach i w walce.</p></section><section id="fn622"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr. kt�ry.</p></section><section id="fn623"><p><emphasis>praeceptor</emphasis> (�ac.) � nauczyciel.</p></section><section id="fn624"><p><emphasis>expugno</emphasis>, <emphasis>expugnare</emphasis> (�ac.) � zdoby�, wywalczy�; tu 3.os. lp cz.przesz. <emphasis>expugnavit</emphasis>: zdoby�.</p></section><section id="fn625"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn626"><p><emphasis>suponowa�</emphasis> (z �ac.) � przypuszcza�, przyj�� za�o�enie.</p></section><section id="fn627"><p><emphasis>nie l�a</emphasis> (daw.) � nie mo�na, nie da si�; nie wolno.</p></section><section id="fn628"><p><emphasis>Duglas</emphasis> � Douglas, Robert (1611�1662), Szkot, od 16 r. �ycia �o�nierz armii szwedzkiej, feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodzi� wojskami szwedzkimi w Prusach Ksi���cych. Za zas�ugi wojenne otrzyma� tytu� hrabiego, a jego potomkowie stali si� jednym z najbogatszych rod�w arystokratycznych Szwecji.</p></section><section id="fn629"><p><emphasis>czambu�</emphasis> (z tur. <emphasis>czapu�</emphasis>: zagon) � oddzia� jazdy.</p></section><section id="fn630"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � ochotnik, �o�nierz nie otrzymuj�cy �o�du, walcz�cy w imi� swoich przekona� lub dla �up�w wojennych.</p></section><section id="fn631"><p><emphasis>raby</emphasis> � pstry, nakrapiany; tu: o twarzy w plamki.</p></section><section id="fn632"><p><emphasis>czekanik</emphasis> � rodzaj fletu, u�ywany w muzyce ludowej czeskiej i w�gierskiej.</p></section><section id="fn633"><p><emphasis>banitem</emphasis> � dzi� popr. forma N. lp: banit�.</p></section><section id="fn634"><p><emphasis>�ywi�</emphasis> � tu: pozostawi� przy �yciu, darowa� �ycie.</p></section><section id="fn635"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn636"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn637"><p><emphasis>bagadyr</emphasis> (z tur.) � bohater, wielki wojownik.</p></section><section id="fn638"><p><emphasis>Bakczysaraj</emphasis> � miasto na Krymie, siedziba chan�w krymskich.</p></section><section id="fn639"><p><emphasis>murza</emphasis> � <emphasis>murza</emphasis> [wym. mur-za] a. <emphasis>mirza</emphasis> [wym. mir-za], ksi��� tatarski.</p></section><section id="fn640"><p><emphasis>bachmat</emphasis> � ko� rasy tatarskiej, niewielki, ale silny i wytrzyma�y, odporny na trudne warunki klimatyczne, szybki i zwinny.</p></section><section id="fn641"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn642"><p><emphasis>w pospolitakach</emphasis> � w pospolitym ruszeniu.</p></section><section id="fn643"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn644"><p><emphasis>marchia brandenburska</emphasis> � przygraniczna jednostka administracyjno-wojskowa na dawnych terenach S�owian Po�abskich, wydzielona w XII w. w celu obrony wschodnich granic Cesarstwa Niemieckiego, rz�dzona przez margrabiego, podleg�ego bezpo�rednio cesarzowi niemieckiemu; od 1618 r. Brandenburgia i Prusy tworzy�y jedno pa�stwo pod ber�em ksi�cia elektora pruskiego.</p></section><section id="fn645"><p><emphasis>zostawuj�c</emphasis> � dzi� popr.: zostawiaj�c.</p></section><section id="fn646"><p><emphasis>w �yka</emphasis> � tj. do niewoli; �yka � sznury.</p></section><section id="fn647"><p><emphasis>inwidia</emphasis> (z �ac.) � zazdro��, zawi��.</p></section><section id="fn648"><p><emphasis>cadaver, cadaveris</emphasis> (�ac.) � trup, ruina; tu M. lm <emphasis>cadavera</emphasis>: trupy, ruiny.</p></section><section id="fn649"><p><emphasis>kusztyk</emphasis> a. <emphasis>kulawka</emphasis> � kieliszek bez n�ki, z kt�rego trzeba wypi� od razu ca�� zawarto��.</p></section><section id="fn650"><p><emphasis>staje</emphasis> � daw. miara d�ugo�ci, w r�nych okresach i okolicach licz�ca od 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn651"><p><emphasis>kr�cica</emphasis> � bro� palna, podobna do pistoletu, �adowana od przodu, z zamkiem ska�kowym, pistolet podr�ny.</p></section><section id="fn652"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr. kt�ry.</p></section><section id="fn653"><p><emphasis>ksi��� Kazimierz Micha�</emphasis> � Micha� Kazimierz Radziwi�� herbu Tr�by (1635�1680), krajczy litewski, p�niej otrzyma� tak�e tytu�y podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wile�skiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesowa� si� nauk�, a szczeg�lnie alchemi�.</p></section><section id="fn654"><p><emphasis>ko�pak</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn655"><p><emphasis>kapuza</emphasis> (z �ac. <emphasis>caput</emphasis>: g�owa) � futrzana czapka-uszanka a. kaptur.</p></section><section id="fn656"><p><emphasis>to�ub</emphasis> (daw.) � futro, ko�uch.</p></section><section id="fn657"><p><emphasis>sajdak</emphasis> � sahajdak, futera� z �ukiem i ko�czan ze strza�ami.</p></section><section id="fn658"><p><emphasis>derkacz</emphasis> � ptak �redniej wielko�ci z rodziny chru�cielowatych, o charakterystycznym g�osie, w Polsce do�� rzadko spotykany, bardzo p�ochliwy.</p></section><section id="fn659"><p><emphasis>czambulik</emphasis>, w�asc. <emphasis>czambu�</emphasis> (z tur. <emphasis>czapu�</emphasis>: zagon) � oddzia� tatarski, dokonuj�cy najazd�w w g��bi terytorium przeciwnika w celu odwr�cenia jego uwagi od dzia�a� si� g��wnych lub zagarni�cia �up�w i jasyru.</p></section><section id="fn660"><p><emphasis>j�zyk</emphasis> � tu: informator, �o�nierz nieprzyjacielski, wzi�ty do niewoli w celu przes�uchania i zasi�gni�cia informacji o wojskach wroga, ich liczebno�ci, rozmieszczeniu i zamiarach.</p></section><section id="fn661"><p><emphasis>pu�kownik petyhorski</emphasis> � dow�dca petyhorc�w, �redniozbrojnej jazdy w wojsku litewskim.</p></section><section id="fn662"><p><emphasis>serenissimus rex Sueciae</emphasis> (�ac.) � najja�niejszy kr�l Szwecji.</p></section><section id="fn663"><p><emphasis>prezerwatywa</emphasis> (z �ac. <emphasis>praeservare</emphasis>: zachowywa�, zabezpiecza�) � tu: �rodek zapobiegawczy, lek u�mierzaj�cy a. wzmacniaj�cy.</p></section><section id="fn664"><p><emphasis>krotofila</emphasis> a. <emphasis>krotochwila</emphasis> (starop.) � �art.</p></section><section id="fn665"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn666"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo ksi�nej.</p></section><section id="fn667"><p><emphasis>arkan</emphasis> � bicz, sznur, u�ywany przez Tatar�w do walki; lasso.</p></section><section id="fn668"><p><emphasis>czambu�</emphasis> � oddzia� tatarski.</p></section><section id="fn669"><p><emphasis>orda</emphasis> � tu: wojsko tatarskie.</p></section><section id="fn670"><p><emphasis>insult</emphasis> (z �ac.) � zniewaga.</p></section><section id="fn671"><p><emphasis>suszy�</emphasis> � po�ci�.</p></section><section id="fn672"><p><emphasis>bachmat</emphasis> � ko� rasy tatarskiej, niewielki, ale silny i wytrzyma�y, odporny na trudne warunki klimatyczne, szybki i zwinny.</p></section><section id="fn673"><p><emphasis>dzianet</emphasis> (daw.; z w�. <emphasis>giannetto</emphasis>: ko� wy�cigowy)� pi�kny rasowy ko� paradny.</p></section><section id="fn674"><p><emphasis>kierz</emphasis> (daw.) � krzew, krzak.</p></section><section id="fn675"><p><emphasis>staja</emphasis> � daw. miara d�ugo�ci, w r�nych okresach i okolicach licz�ca od 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn676"><p><emphasis>perspektywa</emphasis> (daw.) � luneta.</p></section><section id="fn677"><p><emphasis>kr�tanina</emphasis> (daw.) � krz�tanina, gor�czkowy ruch, zamieszanie.</p></section><section id="fn678"><p><emphasis>Micha� Kazimierz Radziwi�� herbu Tr�by</emphasis> (1635�1680) � ksi���, krajczy litewski, p�niej otrzyma� tak�e tytu�y podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wile�skiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesowa� si� nauk�, a szczeg�lnie alchemi�.</p></section><section id="fn679"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn680"><p><emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � jazda, kawaleria.</p></section><section id="fn681"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn682"><p><emphasis>bu�czuk</emphasis> � symbol w�adzy wojskowej, drzewce, ozdobione ko�skim w�osiem.</p></section><section id="fn683"><p><emphasis>krzywu�a</emphasis> � wygi�ty flet, popularny w muzyce renesansowej, a dzi� u�ywany w folkowej.</p></section><section id="fn684"><p><emphasis>litaury</emphasis> � wielkie b�bny wojskowe, kot�y.</p></section><section id="fn685"><p><emphasis>feuer</emphasis> (niem.) � ognia!, pal!</p></section><section id="fn686"><p><emphasis>gonny</emphasis> � wysoki i prosty, strzelisty (o drzewach).</p></section><section id="fn687"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn688"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � ochotnik, �o�nierz nie otrzymuj�cy �o�du, walcz�cy w imi� swoich przekona� lub dla �up�w wojennych.</p></section><section id="fn689"><p><emphasis>szczerk</emphasis> � piasek gliniasty, teren podmok�y.</p></section><section id="fn690"><p><emphasis>perspektywa</emphasis> (daw.) � luneta.</p></section><section id="fn691"><p><emphasis>Gott mit uns</emphasis> (niem.) � B�g z nami.</p></section><section id="fn692"><p><emphasis>staja</emphasis> � daw. miara d�ugo�ci, w r�nych okresach i okolicach licz�ca od 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn693"><p><emphasis>wolentarski</emphasis> � ochotniczy.</p></section><section id="fn694"><p><emphasis>wesprze�</emphasis> � tu: stawi� czo�a, zaatakowa�.</p></section><section id="fn695"><p><emphasis>Gott erbarme Dich meiner</emphasis> (niem.) � Bo�e, zmi�uj si� nade mn�.</p></section><section id="fn696"><p><emphasis>ko�pak</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn697"><p><emphasis>Micha� Kazimierz Radziwi�� herbu Tr�by</emphasis> (1635�1680) � ksi���, krajczy litewski, p�niej otrzyma� tak�e tytu�y podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wile�skiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesowa� si� nauk�, a szczeg�lnie alchemi�</p></section><section id="fn698"><p><emphasis>kontent</emphasis> (z �ac.) � zadowolony.</p></section><section id="fn699"><p><emphasis>Gott</emphasis> (niem.) � Bo�e.</p></section><section id="fn700"><p><emphasis>nohajec</emphasis> a. <emphasis>nogajec</emphasis> � tu: Tatar; cz�onek Ordy Nogajskiej, kt�ra w XIII w. od��czy�a si� od Z�otej Ordy na Kaukazie i przew�drowa�a na tereny dzisiejszej p�d. Ukrainy. Nazwa pochodzi od mongolskiego wodza Nogaja (zm. 1299), wnuka Czyngis Chana i zi�cia cesarza bizantyjskiego. Potomkowie tej ordy, Nogajowie, �yj� dzi� na Kaukazie.</p></section><section id="fn701"><p><emphasis>staja</emphasis> � daw. miara d�ugo�ci, w r�nych okresach i okolicach licz�ca od 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn702"><p><emphasis>bachmat</emphasis> � ko� rasy tatarskiej, niewielki, ale silny i wytrzyma�y, odporny na trudne warunki klimatyczne, szybki i zwinny.</p></section><section id="fn703"><p><emphasis>misiurka</emphasis> � he�m z os�on� karku, wykonan� z plecionki kolczej (z k�ek metalowych).</p></section><section id="fn704"><p><emphasis>parrycyda</emphasis> (�ac. <emphasis>parricida</emphasis>) � ojcob�jca; wr�g ojczyzny, zdrajca.</p></section><section id="fn705"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�.</p></section><section id="fn706"><p><emphasis>Micha� Kazimierz Radziwi�� herbu Tr�by</emphasis> (1635�1680) � ksi���, krajczy litewski, p�niej otrzyma� tak�e tytu�y podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wile�skiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesowa� si� nauk�, a szczeg�lnie alchemi�</p></section><section id="fn707"><p><emphasis>victor</emphasis> (�ac.) � zwyci�zca.</p></section><section id="fn708"><p><emphasis>potrzeba</emphasis> (daw.) � tu: bitwa.</p></section><section id="fn709"><p><emphasis>vivo, vivere</emphasis> (�ac.) � �y�; tu 3.os. lp tr.rozkaz. <emphasis>vivat</emphasis>: niech �yje.</p></section><section id="fn710"><p><emphasis>Crescat! floreat!</emphasis> (�ac.) � niech wzrasta i kwitnie.</p></section><section id="fn711"><p><emphasis>zajrze�</emphasis> a. <emphasis>za�rze�</emphasis> (daw.) � zazdro�ci�.</p></section><section id="fn712"><p><emphasis>ksi��� krajczy</emphasis> � Micha� Kazimierz Radziwi�� herbu Tr�by (1635�1680), krajczy litewski, p�niej otrzyma� tak�e tytu�y podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wile�skiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesowa� si� nauk�, a szczeg�lnie alchemi�</p></section><section id="fn713"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn714"><p><emphasis>hiperborejski</emphasis> (z gr.) � p�nocny; tu: zawoalowane okre�lenie Rosjan, o wojnie z kt�rymi Sienkiewicz, publikuj�c <emphasis>Potop</emphasis> w 1886 r. w zaborze rosyjskim, nie m�g� pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�.</p></section><section id="fn715"><p><emphasis>klient</emphasis> (daw., z �ac.) � ubo�szy szlachcic, zale�ny od bogatszego, g�osuj�cy na sejmikach zgodnie z wol� magnata i walcz�cy pod jego komend�.</p></section><section id="fn716"><p><emphasis>Chrystus�w</emphasis> (daw.) � Chrystusowy.</p></section><section id="fn717"><p><emphasis>�ywi�</emphasis> � tu: pozostawia� przy �yciu, darowa� �ycie.</p></section><section id="fn718"><p><emphasis>ka�czug</emphasis> � bicz z plecionego rzemienia osadzonego na kr�tkim kiju.</p></section><section id="fn719"><p><emphasis>erygowa�</emphasis> (z �ac.) � wznie��, wybudowa�.</p></section><section id="fn720"><p><emphasis>mea culpa! mea maxima culpa!</emphasis> (�ac.) � moja wina, moja bardzo wielka wina.</p></section><section id="fn721"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn722"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � ochotnik, �o�nierz nie otrzymuj�cy �o�du, walcz�cy w imi� swoich przekona� lub dla �up�w wojennych.</p></section><section id="fn723"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn724"><p><emphasis>rugowa�</emphasis> (z niem.) � wygna�.</p></section><section id="fn725"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn726"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn727"><p><emphasis>sub Iove</emphasis> (�ac.: pod Jowiszem) � pod go�ym niebem.</p></section><section id="fn728"><p><emphasis>czasiech</emphasis> � dzi� popr. forma Ms. lm: czasach.</p></section><section id="fn729"><p><emphasis>wy�en��</emphasis> (daw.) � wygna�.</p></section><section id="fn730"><p><emphasis>Krakin�w</emphasis> (lit. <emphasis>Krekenava</emphasis>) � miasteczko w �rodkowej cz�ci Litwy, po�o�one ok. 70 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn731"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn732"><p><emphasis>Rosienie</emphasis> (lit. <emphasis>Raseiniai</emphasis>) � miasto w �rodkowej cz�ci Litwy, po�o�one ok. 80 km na p�n. zach. od Kowna.</p></section><section id="fn733"><p><emphasis>podjezdek</emphasis> � ko� mniej wart, s�aby a. m�ody.</p></section><section id="fn734"><p><emphasis>ko�paczek</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn735"><p><emphasis>Poniewie�</emphasis> (lit. <emphasis>Panev&#x117;�ys</emphasis>) � miasto w �rodkowej cz�ci Litwy nad rzek� Niewia��, ok. 100 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn736"><p><emphasis>zachwyci�</emphasis> � tu: schwyta�.</p></section><section id="fn737"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � ochotnik, �o�nierz nie otrzymuj�cy �o�du, walcz�cy w imi� swoich przekona� lub dla �up�w wojennych.</p></section><section id="fn738"><p><emphasis>uj�� w kluby</emphasis> (daw.) � wzi�� w ryzy, zdyscyplinowa�.</p></section><section id="fn739"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn740"><p><emphasis>s�owy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: s�owami.</p></section><section id="fn741"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn742"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn743"><p><emphasis>wy�en��</emphasis> (daw.) � wygna�.</p></section><section id="fn744"><p><emphasis>podjezdek</emphasis> � ko� mniej wart, s�aby a. m�ody.</p></section><section id="fn745"><p><emphasis>Bellona</emphasis> (mit. rzym.) � bogini wojny; <emphasis>synowie Bellony</emphasis> � wojownicy.</p></section><section id="fn746"><p><emphasis>hostis, hostis</emphasis> (�ac.) � wr�g, obcy; tu M. lm <emphasis>hostes</emphasis>: wrogowie.</p></section><section id="fn747"><p><emphasis>tentowa�</emphasis> (z �ac.) � pr�bowa�, usi�owa�.</p></section><section id="fn748"><p><emphasis>ordynek</emphasis> (z niem. <emphasis>Ordnung</emphasis>) � porz�dek, szyk, szereg.</p></section><section id="fn749"><p><emphasis>krzywu�a</emphasis> � flet.</p></section><section id="fn750"><p><emphasis>oddziele</emphasis> � dzi� popr. forma Ms. lp: oddziale.</p></section><section id="fn751"><p><emphasis>k�onica</emphasis> � element wozu, dr�g drewniany mocuj�cy drabiny (burty wozu).</p></section><section id="fn752"><p><emphasis>zaliby</emphasis> (daw.) � czy�by.</p></section><section id="fn753"><p><emphasis>spostponowa�</emphasis> (z �ac.) � obrazi�, zlekcewa�y�.</p></section><section id="fn754"><p><emphasis>�ywi�</emphasis> � tu: pozostawia� przy �yciu, darowa� �ycie.</p></section><section id="fn755"><p><emphasis>grubian</emphasis> � grubianin, cz�owiek nieuprzejmy.</p></section><section id="fn756"><p><emphasis>samopi�t</emphasis> � sam z czterema towarzyszami.</p></section><section id="fn757"><p><emphasis>rajtar</emphasis> � �redniozbrojny �o�nierz konny, pos�uguj�cy si� w walce g��wnie broni� paln�.</p></section><section id="fn758"><p><emphasis>effendi</emphasis> (z tur.) � pan, w�adca.</p></section><section id="fn759"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn760"><p><emphasis>to�ub</emphasis> (daw.) � korzuch, futro.</p></section><section id="fn761"><p><emphasis>litaury</emphasis> � wielkie b�bny wojskowe, kot�y.</p></section><section id="fn762"><p><emphasis>chor�giew petyhorska</emphasis> � oddzia� �redniozbrojnej jazdy w wojsku litewskim.</p></section><section id="fn763"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn764"><p><emphasis>banit</emphasis> � dzi� popr. forma M. lp: banita.</p></section><section id="fn765"><p><emphasis>dzianet</emphasis> (daw.; z w�. <emphasis>giannetto</emphasis>: ko� wy�cigowy)� pi�kny rasowy ko� paradny.</p></section><section id="fn766"><p><emphasis>ko�pak</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn767"><p><emphasis>Jerzy II Rakoczy</emphasis> (1621�1660) � ksi��� Siedmiogrodu, krainy po�o�onej w centralnej cz�ci dzisiejszej Rumunii. Wyznawca protestantyzmu i sprzymierzeniec Szwed�w (w 1657 r.).</p></section><section id="fn768"><p><emphasis>Wo�osza</emphasis> a. <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn769"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac.) � rozkaz.</p></section><section id="fn770"><p><emphasis>WM��</emphasis> � wasza mi�o��.</p></section><section id="fn771"><p><emphasis>periculum in mora</emphasis> (�ac.) � niebezpiecznie zwleka�, nie ma chwili do stracenia.</p></section><section id="fn772"><p><emphasis>eliberowa� si�</emphasis> (z �ac.) � uwolni� si�.</p></section><section id="fn773"><p><emphasis>dufa�</emphasis> (daw.) � ufa�, mie� nadziej�.</p></section><section id="fn774"><p><emphasis>pod m�k� Pa�sk�</emphasis> � tu: pod krzy�em.</p></section><section id="fn775"><p><emphasis>Hiperboreje</emphasis> (z gr.) � mieszka�cy p�nocy; tu omowne okre�lenie Rosjan, o wojnie z kt�rymi w 1886 r. Sienkiewicz nie m�g� pisa� otwarcie ze wzgl�du na cenzur� carsk�.</p></section><section id="fn776"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn777"><p><emphasis>Siedmiogrodzianie</emphasis> � mieszka�cy Siedmiogrodu, krainy znajduj�cej si� w centralnej cz�ci dzisiejszej Rumunii. Ksi�stwo to pozostawa�o w XVI i XVII w. zale�ne od Imperium Osma�skiego, potem podporz�dkowane Austrii i W�grom. Z Siedmiogrodu pochodzi� kr�l Polski Stefan Batory (1533�1586).</p></section><section id="fn778"><p><emphasis>Wo�osza</emphasis> a. <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn779"><p><emphasis>Jerzy II Rakoczy</emphasis> (1621�1660) � ksi��� Siedmiogrodu, krainy po�o�onej w centralnej cz�ci dzisiejszej Rumunii. Wyznawca protestantyzmu i sprzymierzeniec Szwed�w (w 1657 r.).</p></section><section id="fn780"><p><emphasis>Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzy�a </emphasis>(1616�1667) � marsza�ek wielki koronny, p�niej hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przyw�dca rokoszu, kt�ry ograniczy� absolutystyczne d��enia Jana Kazimierza; zmar� na wygnaniu.</p></section><section id="fn781"><p><emphasis>zgliszcz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: zgliszcz a. zgliszczy.</p></section><section id="fn782"><p><emphasis>podlot</emphasis> � nastolatek, cz�owiek dorastaj�cy.</p></section><section id="fn783"><p><emphasis>okolica</emphasis> � za�cianek, wie� drobnoszlachecka.</p></section><section id="fn784"><p><emphasis>konwent</emphasis> � klasztor, zgromadzenie zakonne.</p></section><section id="fn785"><p><emphasis>podjezdek</emphasis> � ko� mniejszej warto�ci, s�aby a. m�ody.</p></section><section id="fn786"><p><emphasis>substancja</emphasis> (z �ac.) � maj�tek, dobra materialne.</p></section><section id="fn787"><p><emphasis>z Panem Jezusem</emphasis> � tj. z sakramentem.</p></section><section id="fn788"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn789"><p><emphasis>�ywie</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lp cz.ter.: �yje.</p></section><section id="fn790"><p><emphasis>ja�nie</emphasis> � dzi� popr.: jasno.</p></section><section id="fn791"><p><emphasis>skarbniczek</emphasis> (daw.) � prosty, dwuko�owy w�zek konny z drewnianym daszkiem, u�ywany najcz�ciej do wo�enia baga�u; tu: w�z, pojazd konny.</p></section><section id="fn792"><p><emphasis>kolatorska �awka</emphasis> � najlepsze miejsca w ko�ciele przed o�tarzem, w kt�rych mia� prawo zasiada� kolator, czyli fundator lub bogaty dobroczy�ca ko�cio�a.</p></section><section id="fn793"><p><emphasis>personat</emphasis> (z �ac.) � osobisto��, wa�na osoba.</p></section><section id="fn794"><p><emphasis>posesjonat</emphasis> (z �ac.) � bogaty szlachcic, posiadacz ziemski.</p></section><section id="fn795"><p><emphasis>Dominus vobiscum</emphasis> (�ac.) � Pan z wami.</p></section><section id="fn796"><p><emphasis>cyborium</emphasis> (z �ac.) � naczynie na komunikanty a. tabernakulum.</p></section><section id="fn797"><p><emphasis>odwr�ci� si� ku t�umom</emphasis> � przed Soborem Watyka�skim II (1962�1965) ksi�dz odprawia� msz� zwr�cony w kierunku krzy�a i tabernakulum, plecami do wiernych.</p></section><section id="fn798"><p><emphasis>etc.</emphasis> � skr�t �ac. <emphasis>et caetera</emphasis>: i tak dalej; tu oznacza to pomini�cie dalszych tytu��w kr�la polskiego.</p></section><section id="fn799"><p><emphasis>cuiusvis dignitatis et praeeminentiae</emphasis> (�ac.) � jakiegokolwiek rodzaju godno�� i wyr�nienie.</p></section><section id="fn800"><p><emphasis>gravamina</emphasis> (�ac.) � przewinienia, wyst�pki.</p></section><section id="fn801"><p><emphasis>coram</emphasis> (�ac.) � wobec.</p></section><section id="fn802"><p><emphasis>stalle</emphasis> � zdobione �awki w prezbiterium, blisko o�tarza, przeznaczone g��wnie dla duchownych.</p></section><section id="fn803"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn804"><p><emphasis>inkursja</emphasis> (z �ac.) � najazd, napad.</p></section><section id="fn805"><p><emphasis>salutis Reipublicae</emphasis> (�ac.) � ratowania Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn806"><p><emphasis>samoczwart</emphasis> (daw.) � sam z trzema towarzyszami.</p></section><section id="fn807"><p><emphasis>wsi�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: wsi.</p></section><section id="fn808"><p><emphasis>incola</emphasis> (�ac.) � mieszkaniec; tu M. lm <emphasis>incolae</emphasis>: mieszka�cy.</p></section><section id="fn809"><p><emphasis>promulgowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>promulgo, promulgare</emphasis>: wyjawia�, obwieszcza�) � og�osi�.</p></section><section id="fn810"><p><emphasis>vaco</emphasis>, <emphasis>vacare</emphasis> (�ac.) � brakowa�, by� pustym; tu 3.os. lp cz.ter. <emphasis>vacat</emphasis>: jest nieobsadzone, pozostaje wolne.</p></section><section id="fn811"><p><emphasis>iustitia, fundamentum regnorum</emphasis> (�ac.) � sprawiedliwo��, fundament w�adzy.</p></section><section id="fn812"><p><emphasis>zr�kowiny</emphasis> (daw.) � zar�czyny.</p></section><section id="fn813"><p><emphasis>was�g</emphasis> � w�z z burtami plecionymi z wikliny.</p></section><section id="fn814"><p><emphasis>podjezdek</emphasis> � ko� mniejszej warto�ci, s�aby a. m�ody.</p></section><section id="fn815"><p><emphasis>huf</emphasis> � hufiec, oddzia�.</p></section><section id="fn816"><p><emphasis>�azarz</emphasis> � posta� biblijna, przyjaciel Jezusa Chrystusa, kt�ry go wyprowadzi� z grobu i przywr�ci� do �ycia.</p></section><section id="fn817"><p><emphasis>vivo</emphasis>, <emphasis>vivere</emphasis> (�ac.) � �y�; tu 3.os. lm tr.rozkaz. <emphasis>vivant</emphasis>: niech �yj�.</p></section><section id="fn818"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn819"><p><emphasis>zostawujem</emphasis> � dzi� popr. forma 1.os. lm cz.ter.: zostawiamy.</p></section><section id="fn820"><p><emphasis>viribus unitis</emphasis> (�ac.) � wsp�lnymi si�ami.</p></section><section id="fn821"><p><emphasis>auxilium</emphasis> (z �ac.) � pomoc.</p></section><section id="fn822"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667), o kt�rej Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�; kariera Chowa�skiego zaniepokoi�a w ko�cu dw�r carski do tego stopnia, �e zosta� og�oszony buntownikiem i �ci�ty wraz z synem, co sta�o si� powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego <emphasis>Chowa�szczyzna</emphasis>.</p></section><section id="fn823"><p><emphasis>Do�goruki</emphasis> � w�asc. Do�gorukow, Jurij Aleksiejewicz (1602�1682), knia� rosyjski, bojar i wojewoda. Dowodzi� wojskami rosyjskimi w wojnie polsko-rosyjskiej 1654�1667, w 1658 zaj�� Wilno, w 1670 r. ws�awi� si� tak�e st�umieniem powstania Stie�ki Razina (ok. 1630�1671), atamana Kozak�w do�skich. Zamordowany podczas powstania strzelc�w w 1682 r.</p></section><section id="fn824"><p><emphasis>Szeremet</emphasis> � w�asc. Szeremietiew, Wasilij Borisowicz (1622�1682), naczelny w�dz po�udniowej cz�ci armii rosyjskiej podczas wojny polsko-rosyjskiej 1654�1667. Walczy� z wojskami polskimi, tatarskimi i kozackimi. Po dwumiesi�cznej bitwie pod Cudnowem dosta� si� do niewoli tatarskiej, w kt�rej zmar�.</p></section></body></FictionBook>