<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?><FictionBook xmlns="http://www.gribuser.ru/xml/fictionbook/2.0" xmlns:l="http://www.w3.org/1999/xlink"><description><title-info><genre>prose_history</genre><author><first-name>Henryk</first-name><last-name>Sienkiewicz</last-name></author><book-title>Potop, tom drugi</book-title><date>1987</date><lang>pl</lang><src-lang>pl</src-lang></title-info><document-info><author><nickname>junkers88</nickname></author><author><nickname>Volnyj</nickname></author><program-used>book2fb2, FictionBook Editor Release 2.6, fb2cut 2.5.4, fb2cut 2.6.2</program-used><date value="2013-02-12">2010-03-03</date><id>AB31FE37-CD14-4C01-8627-7E37C0111EC7</id><version>0</version></document-info><publish-info><publisher>Fundacja Nowoczesna Polska</publisher></publish-info></description><body><title><p>Henryk Sienkiewicz</p><p>Potop</p></title><epigraph><p>Tom drugi</p></epigraph><section><section><section><title><p>Rozdzia� I</p></title><p>Wierny Soroka wi�z� swego pu�kownika przez lasy g��bokie, sam nie wiedz�c, dok�d jecha�, co pocz��, gdzie si� obr�ci�.</p><p>Kmicic nie tylko by� ranny, ale i og�uszony wystrza�em. Soroka od czasu do czasu macza� szmat� w kuble wisz�cym przy koniu i obmywa� mu twarz; chwilami zatrzymywa� si� dla poczerpni�cia �wie�ej wody przy strumieniach i jeziorkach le�nych, ale ani woda, ani postoje, ani ruch konia nie zdo�a�y zrazu wr�ci� panu Andrzejowi przytomno�ci � i le�a� jak martwy, a� �o�nierze jad�cy razem, a mniej do�wiadczeni w rzeczach ran od Soroki, pocz�li si� troska�, czy �yje.</p><p>� �yje � odpowiada� Soroka � za trzy dni tak b�dzie na koniu siedzia� jak ka�dy z nas.</p><p>Jako� w godzin� p�niej Kmicic otworzy� oczy i z ust jego wydoby�o si� jedno tylko s�owo:</p><p>� Pi�!</p><p>Soroka przytkn�� blaszank� z czyst� wod� do jego warg, lecz pokaza�o si�, �e otwarcie ust sprawia panu Andrzejowi b�l niezno�ny � i nie m�g� pi�. Ale przytomno�ci ju� nie straci�; jednak�e o nic nie pyta�, jak gdyby nic nie pami�ta�; oczy mia� szeroko otwarte i patrzy� bezmy�lnie na g��bie le�ne, na szmaty b��kitnego nieba, widne nad g�owami mi�dzy g�stwin�, i na swoich towarzysz�w<a l:href="#fn1" type="note">[1]</a>; patrzy� tak, jak cz�owiek zbudzony ze snu lub otrze�wiony z upicia, i pozwoli�, nie m�wi�c ani s�owa, opatrywa� si� Soroce, nie j�cza� przy rozwi�zywaniu banda��w � owszem, zimna woda, kt�r� wachmistrz obmywa� ran�, zdawa�a si� sprawia� mu przyjemno��, bo czasem u�miecha� si� oczyma.</p><p>A Soroka pociesza� go:</p><p>� Jutro, panie pu�kowniku, dur przejdzie. Da B�g, �e si� uchronim.</p><p>Jako� pod wiecz�r odurzenie pocz�o istotnie przechodzi�, bo przed samym zachodem s�o�ca Kmicic spojrza� przytomniej i nagle spyta�:</p><p>� Co tu taki szum?</p><p>� Jaki szum? Nie ma �adnego � odpowiedzia� Soroka.</p><p>I widocznie szumia�o tylko w g�owie pana Andrzeja, bo wiecz�r by� pogodny. Zachodz�ce s�o�ce, przenikaj�c sko�nymi promieniami w g�stwin�, przesyca�o z�otymi blaskami mrok le�ny i bramowa�o czerwone pnie sosen. Wiatr nie wia� � i tylko tu i owdzie z leszczyny, brz�z i grab�w sp�ywa�y li�cie na ziemi� albo zwierz pierzchliwy czyni� lekki szelest, pomykaj�c w g��biny boru przed jezdnymi.</p><p>Wiecz�r by� ch�odny, jednak�e gor�czka pocz�a widocznie chwyta� pana Andrzeja, bo po kilkakro� powt�rzy�:</p><p>� Mo�ci ksi���! mi�dzy nami na �mier� i �ycie!</p><p>�ciemni�o si� wreszcie zupe�nie i Soroka my�la� ju� o noclegu, ale �e weszli w mokry b�r i b�oto pocz�o chlupota� pod kopytami, jechali wi�c dalej, aby dobra� si� do wysokich i suchych cz�ci lasu.</p><p>Jechali godzin� i drug�, nie mog�c przebra� si� przez bagno. Tymczasem uczyni�o si� zn�w widniej, bo zeszed� ksi�yc w pe�ni. Nagle Soroka jad�cy na przedzie zeskoczy� z kulbaki i pocz�� pilno rozpatrywa� grunt le�ny.</p><p>� Konie t�dy sz�y � rzek� � wida� �lady na b�ocie.</p><p>� Kto m�g� t�dy przeje�d�a�, kiedy tu �adnej drogi nie ma? � rzek� jeden z �o�nierzy podtrzymuj�cych pana Kmicica.</p><p>� Ale �lady s� � i to kupa ca�a! Ot, tam, mi�dzy sosnami, wida� jasno jak na d�oni.</p><p>� Mo�e byd�o chodzi�o.</p><p>� Nie mo�e by�. Nie pora le�nych pastwisk, wida� wyra�nie kopyta, ju�ci, jacy� ludzie musieli t�dy przeje�d�a�. Dobrze by by�o cho�by bud� le�nicz� znale��.</p><p>� To jed�my �ladem.</p><p>� Jazda!</p><p>Soroka wskoczy� znowu na konia i ruszyli. Siady kopyt w torfiastym gruncie ci�gle by�y wyra�ne, a niekt�re, o ile przy �wietle ksi�yca mo�na by�o miarkowa�, wydawa�y si� zupe�nie �wie�e. Jednak�e konie zapada�y do kolan i wy�ej. Ju� obawiali si� �o�nierze, czy przebrn�, czy g��bsze jeszcze topiele nie odkryj� si� przed nimi, gdy po up�ywie p� godziny do nozdrzy ich doszed� zapach dymu i �ywicy.</p><p>� Smolarnia tu musi by�! � rzek� Soroka.</p><p>� A ot! tam skry wida�! � rzek� �o�nierz.</p><p>I rzeczywi�cie, w dali ukaza�a si� smuga czerwonawego, przesyconego p�omieniem dymu, oko�o kt�rej skaka�y iskry tlej�cego pod ziemi� ogniska.</p><p>Zbli�ywszy si�, ujrzeli �o�nierze chat�, studni� i du�� szop�, zbit� z bierwion sosnowych. Konie, zm�czone drog�, pocz�y r�e� � liczne r�enia odpowiedzia�y im spod szopy, a jednocze�nie przed jezdnymi stan�a jaka� posta� ubrana w ko�uch przewr�cony we�n� do g�ry.</p><p>� A si�a<a l:href="#fn2" type="note">[2]</a> koni? � spyta� cz�owiek w ko�uchu.</p><p>� Ch�opie! Czyja to smolarnia? � rzek� Soroka.</p><p>� Co�cie wy za jedni? Sk�de�cie si� tu wzi�li? � pyta� znowu smolarz g�osem, w kt�rym widoczny by� przestrach i zdziwienie.</p><p>� Nie b�j si�! � odpowiedzia� Soroka � nie zb�je!</p><p>� Jed�cie w swoj� drog�, nic tu po was!</p><p>� Zamknij pysk i do chaty prowad�, p�ki prosim. A nie widzisz, chamie, �e rannego wieziem!</p><p>� Co�cie za jedni?</p><p>� Pilnuj, abym ci z rusznicy nie odpowiedzia�. Lepsi od ciebie, parobku! Prowad� do chaty, a nie, to ci� we w�asnej smole ugotujem.</p><p>� Jeden si� przed wami nie obroni�, ale b�dzie nas wi�cej. Gard�a wy tu po�o�ycie!</p><p>� B�dzie i nas wi�cej, prowad�!</p><p>� To i chod�cie, nie moja sprawa.</p><p>� Co masz je�� da�, to daj � i gorza�ki. Pana wieziemy, kt�ry zap�aci.</p><p>� Byle st�d �yw wyjecha�.</p><p>Tak rozmawiaj�c, weszli do chaty, w kt�rej na kominie pali� si� ogie�, a z garnk�w postawionych na trzonie<a l:href="#fn3" type="note">[3]</a> rozchodzi� si� zapach duszonego mi�siwa. Izba by�a do�� przestronna. Soroka zaraz na wst�pie zauwa�y�, i� pod �cianami sta�o sze�� tapczan�w okrytych obficie baranimi sk�rami.</p><p>� To tu jaka� kompanija mieszka � mrukn�� do towarzysz�w<a l:href="#fn4" type="note">[4]</a>. � Podsypa� rusznice i czuj duch! Tego chama pilnowa�, by nie umkn��. Niech�e dzisiejszej nocy kompanija �pi na dworze, bo my z izby nie ust�pim.</p><p>� Panowie nie przyjad� dzi� � rzek� smolarz.</p><p>� To i lepiej, bo nie b�dziem si� o kwater� spierali, a jutro sobie pojedziem � odpar� Soroka � tymczasem wyki�<a l:href="#fn5" type="note">[5]</a> mi�siwo na mis�, bo�my g�odni, i koniom owsa nie �a�uj.</p><p>� A sk�d by tu owsa wzi�� przy smolarni, wielmo�ny panie �o�nierzu?</p><p>� S�yszeli�my konie pod szop�, to musi by� i owies; smo�� ich nie �ywisz.</p><p>� To nie moje konie.</p><p>� Czy twoje, czy nie twoje, je�� musz� jako i nasze. �ywo, ch�opie! �ywo! je�li ci sk�ra mi�a.</p><p>Smolarz nie odrzek� nic. A tymczasem �o�nierze z�o�yli �pi�cego pana Andrzeja na tapczanie � po czym sami zasiedli do wieczerzy i jedli chciwie duszone mi�siwo wraz z bigosem, kt�rego obszerny sagan znalaz� si� na kominie. By�y tak�e i jag�y, a w komorze, przy izbie, znalaz� Soroka spory g�siorek gorza�ki.</p><p>Jednak�e sam z lekka si� tylko zakropi� i �o�nierzom pi� nie da�, bo postanowi� mie� si� przez noc na baczno�ci. Ta opr�niona chata z tapczanami na sze�ciu m��w i z szop�, w kt�rej r�a�o stado koni, wyda�a mu si� dziwn� i podejrzan�. S�dzi� po prostu, �e to jest schronisko zb�jeckie, tym bardziej �e w tej samej komorze, z kt�rej wyni�s� g�siorek, odkry� sporo or�a pozawieszanego na �cianach i beczk� prochu oraz rozmaite rupiecie, widocznie w dworach szlacheckich porabowane. Na wypadek gdyby nieobecni mieszka�cy tej chaty wr�cili, nie mo�na by�o spodziewa� si� od nich nie tylko go�cinno�ci, ale nawet mi�osierdzia; zamierzy� wi�c Soroka zaj�� zbrojn� r�k� chat� i trzyma� si� w niej przemoc� lub drog� uk�ad�w.</p><p>By�o to konieczne i ze wzgl�du na zdrowie Kmicica, dla kt�rego podr� mog�a sta� si� zgubn�, i ze wzgl�du na wsp�lne wszystkich bezpiecze�stwo. Soroka by� to �o�nierz kuty i bity, kt�remu jedno tylko uczucie obcym by�o, to jest uczucie trwogi. A jednak teraz, na wspomnienie ksi�cia Bogus�awa, strach go bra�. Zostaj�c z dawnych lat w s�u�bie Kmicica, wierzy� on �lepo nie tylko w m�stwo, ale i w szcz�cie m�odego pana; widzia� niejednokrotnie jego czyny przechodz�ce zuchwalstwem miar� wszelk� i granicz�ce prawie z szale�stwem, kt�re jednak udawa�y si� i uchodzi�y p�azem. Odby� z Kmicicem wszystkie �podchody� pod Chowa�skiego<a l:href="#fn6" type="note">[6]</a>, bra� udzia� we wszystkich zabijatykach, napadach, zajazdach, porwaniach i doszed� do przekonania, �e m�ody pan wszystko mo�e, wszystko potrafi, z ka�dej toni si� wyratuje i ka�dego, kogo zechce, pogr��y. Kmicic tedy by� dla niego uosobieniem najwi�kszej pot�gi i szcz�cia � a ow� widocznie teraz trafi� sw�j na swego � nie! widocznie pan Kmicic trafi� na lepszego od siebie� Jak to? Jeden m��, kt�ry by� ju� w r�ku Kmicica, porwany, bezbronny, zdo�a� wydosta� si� z jego r�k i ma�o tego: obali� samego Kmicica, pogromi� jego �o�nierzy i przerazi� ich tak, �e zbiegli, boj�c si� jego powrotu? By� to dziw nad dziwy i Soroka g�ow� traci� my�l�c o tym � wszystkiego si� bowiem na tym �wiecie spodziewa�, tylko nie tego, by znalaz� si� kto� taki, kto by po panu Kmicicu przejecha�.</p><p>� Zali<a l:href="#fn7" type="note">[7]</a> sko�czy�o si� ju� nasze szcz�cie? � mrucza� do siebie, rozgl�daj�c si� ze zdumieniem doko�a.</p><p>Wi�c cho� dawniej, bywa�o, szed� z zamkni�tymi oczyma za panem Kmicicem na kwatery Chowa�skiego, otoczone o�mdziesi�ciotysi�czn� armi�, teraz, na wspomnienie tego d�ugow�osego ksi�cia z panie�skimi oczyma i r�ow� twarz�, ogarnia� go zabobonny przestrach. I sam nie wiedzia�, co czyni�. Przera�a�a go my�l, �e jutro lub pojutrze trzeba b�dzie zjecha� na bite trakty, na kt�rych mo�e ich spotka� sam straszliwy ksi��� lub jego pogo�. Dlatego to w�a�nie zjecha� z drogi w g��bokie lasy � a obecnie pragn�� zosta� w onej le�nej chacie, p�ki by si� nie zmyli�y i nie znu�y�y pogonie.</p><p>Lecz �e i to schronisko, z innych powod�w, nie wydawa�o mu si� bezpiecznym, chcia� wiedzie�, czego si� trzyma�, i w tym celu kaza� �o�nierzom stra�owa� przy drzwiach i oknach chaty, a sam rzek� do smolarza:</p><p>� We�, ch�opie, latarni� i chod� ze mn�.</p><p>� Chyba �uczywem wielmo�nemu panu za�wiec�, bo nie masz latarni.</p><p>� To �wie� �uczywem; spalisz szop� i konie, wszystko mi jedno!</p><p>Na takie <emphasis>dictum</emphasis><a l:href="#fn8" type="note">[8]</a>, latarnia znalaz�a si� zaraz w komorze, Soroka kaza� ch�opu i�� naprz�d, sam za� szed� za nim z pistoletem w gar�ci.</p><p>� Kto tu mieszka w tej chacie? � pyta� po drodze.</p><p>� Panowie mieszkaj�.</p><p>� Jak ich zowi�?</p><p>� Tego mi nie wolno powiedzie�.</p><p>� Widzi mi si�, ch�opie, �e we�miesz w �eb!</p><p>� M�j jegomo�� � odpowiedzia� smolarz � je�libym ze�ga� jakie przezwisko, to te� musia�by� si� jegomo�� kontentowa�.</p><p>� Prawda jest! A si�a tych pan�w?</p><p>� Jest stary pan i dw�ch panicz�w, i dw�ch czeladzi.</p><p>� Jak�e to, szlachta?</p><p>� Pewnie, �e szlachta.</p><p>� I tu mieszkaj�?</p><p>� Czasem tu, a czasem B�g wie gdzie!</p><p>� A te konie sk�d?</p><p>� Panowie naprowadzaj�, a sk�d, B�g wie!</p><p>� Rzeknij prawd�: nie rozbijaj� twoi panowie na go�ci�cu?</p><p>� Czy ja, m�j jegomo��, wiem? Widzi mi si�, �e konie bior�, a komu, to nie moja g�owa.</p><p>� A co z ko�mi robi�?</p><p>� Czasem wezm� sztuk dziesi��, dwana�cie, ile jest, i pop�dz� � a dok�d, to te� nie wiem.</p><p>Tak rozmawiaj�c, doszli do szopy, z kt�rej s�ycha� by�o parskanie koni, i weszli do �rodka.</p><p>� �wie�! � rzek� Soroka.</p><p>Ch�op podj�� latarni� w g�r� i pocz�� o�wieca� konie stoj�ce szeregiem przy �cianie. Soroka opatrywa� jednego po drugim okiem znawcy i g�ow� kr�ci�, j�zykiem mlaska� i mrucza�:</p><p>� Nieboszczyk pan Zend rad by by�� S� polskie, moskiewskie� a ten wa�ach niemiec� i ona<a l:href="#fn9" type="note">[9]</a> klacz tak�e� Zacne konie. A co im dajecie?</p><p>� �eby nie ze�ga�, m�j jegomo��, tom tu dwie polanki owsem obsia� jeszcze z wiosny.</p><p>� To twoi panowie od wiosny konie sprowadzaj�?</p><p>� Nie, ale mi czeladnika z rozkazem przys�ali.</p><p>� To� ty ich?</p><p>� Ja by�em ich, nim na wojn� poszli.</p><p>� Na jak� wojn�?</p><p>� Czy ja wiem, m�j jegomo��. Poszli daleko, jeszcze zesz�ego roku, a wr�cili latem.</p><p>� A czyj teraz jeste�?</p><p>� To kr�lewskie lasy.</p><p>� Kto ci� tu osadzi� na smolarni?</p><p>� Borowy kr�lewski, pan�w krewny, kt�ry z nimi te� konie prowadza�, ale jak raz z nimi pojecha�, tak i wi�cej nie wr�ci�.</p><p>� A go�cie jacy tu u pan�w nie bywali?</p><p>� Tu nikt nie trafi, bo bagna naoko�o i tylko jedno przej�cie; dziwno mi to, m�j jegomo��, �e�cie trafili, bo kto nie trafi, tego i bagno wci�gnie.</p><p>Soroka chcia� zrazu odpowiedzie�, �e i te lasy, i to przej�cie zna dobrze, ale po chwili namys�u postanowi� lepiej zamilcze�, a natomiast spyta�:</p><p>� A du�e to bory?</p><p>Ch�op nie zrozumia� pytania.</p><p>� Jak to?</p><p>� Daleko id�?</p><p>� Oj! kto je tam przeszed�: jedne si� ko�cz�, drugie zaczynaj�, a B�g tam wie, gdzie ich nie ma. Ja tam nie by�.</p><p>� Dobrze! � rzek� Soroka.</p><p>To rzek�szy, kaza� ch�opu wr�ci� i sam zawr�ci� do chaty.</p><p>Po drodze rozmy�la�, co mu czyni� przystoi, i waha� si�. Z jednej strony przychodzi�a mu ochota, korzystaj�c z nieobecno�ci mieszka�c�w chaty, bra� konie jak swoje i z rabunkiem umyka�. �up by� cenny i konie bardzo przypad�y do serca staremu �o�nierzowi, ale po chwili zwalczy� pokus�. Wzi�� �atwo, jeno co dalej czyni�? Bagna naoko�o, jedno wyj�cie � jak do niego trafi�? Przypadek raz pos�u�y�, ale mo�e nie pos�u�y� drugi raz. I�� �ladem kopyt na nic, bo� pewnie mieszka�cy mieli tyle rozumu, �e poczynili umy�lnie �ladowe drogi fa�szywe i zdradne, wiod�ce wprost do topieli. Soroka zna� dobrze proceder ludzi, kt�rzy konie kradn� lub �upem bior�.</p><p>My�la� wi�c i rozwa�a�, nagle uderzy� si� pi�ci� w g�ow�:</p><p>� Kiep ze mnie! � mrukn�� � to� wezm� ch�opa na postronek i ka�� si� wyprowadzi� na go�ciniec.</p><p>Nagle wstrz�sn�� si�, wym�wiwszy ostatni wyraz.</p><p>� Na go�ciniec? A tam ten ksi��� i pogo�</p><p>�Pi�tna�cie koni trzeba straci�! � rzek� sobie w duchu stary wyga z takim �alem, jakby te konie od ma�ego wyhodowa�. � Nie mo�e by� inaczej, tylko sko�czy�o si� nasze szcz�cie. Trzeba siedzie� w chacie, p�ki pan Kmicic nie wyzdrowieje, siedzie� z wol� mieszka�c�w albo bez woli, a co potem b�dzie, to ju� pu�kownika g�owa.�</p><p>Tak rozmy�laj�c, wr�ci� do chaty. Czujni �o�nierze stali przy drzwiach i cho� widzieli z dala latark� migoc�c� w ciemno�ci, t� sam�, z kt�r� Soroka i smolarz wyszli, przecie kazali im si� opowiedzie�, kto s�, zanim pu�cili ich do chaty. Soroka da� ordynans<a l:href="#fn10" type="note">[10]</a>, by stra�uj�cy zmienili si� o p�nocku, sam za� rzuci� si� na tapczan obok Kmicica.</p><p>W chacie uczyni�o si� cicho, jeno �wierszcze rozpocz�y zwyk�� muzyk�, w przyleg�ej kom�rce myszy chrobota�y w nagromadzonych tam rupieciach, od czasu do czasu za� chory budzi� si� i marzy� widocznie gor�czkowo, bo do uszu Soroki dolatywa�y bez�adne jego s�owa:</p><p>� Mi�o�ciwy kr�lu, odpu�� Tamci zdrajcy� Wszystkie ich sekreta powiem� Rzeczpospolita sukno czerwone� Dobrze, mam ci�, mo�ci ksi��� Trzymaj!� Mi�o�ciwy kr�lu!� T�dy, bo tam zdrada!</p><p>Soroka podnosi� si� na tapczanie i s�ucha�, lecz chory, zakrzykn�wszy raz i drugi, zasypia�, a potem zn�w budzi� si� i wo�a�:</p><p>� Ole�ka! Ole�ka, nie gniewaj si�!�</p><p>Dopiero ko�o p�nocy uspokoi� si� zupe�nie i zasn�� na dobre. Soroka te� pocz�� drzema�, ale wnet zbudzi�o go ciche pukanie do drzwi chaty.</p><p>Czujny �o�nierz otworzy� oczy natychmiast i zerwawszy si� na r�wne nogi, wyszed� z chaty.</p><p>� A co tam?</p><p>� Panie wachmistrzu, smolarz uciek�.</p><p>� Do stu diab��w! wnet on nam tu zb�j�w naprowadzi. A kto jego pilnowa�?</p><p>� Bi�ous.</p><p>� Poszed�em z nim konie nasze poi� � rzek�, t�umacz�c si�, Bi�ous. � Kaza�em mu wiadro ci�gn��, a sam szkapy trzyma�em�</p><p>� I co? w studni� skoczy�?</p><p>� Nie, panie wachmistrzu, jeno mi�dzy pnie, co ich wedle studni si�a le�y naci�tych, i w karczowe do�y. Pu�ci�em konie, bo cho�by si� rozbieg�y, to tu s� drugie, i skoczy�em za nim, alem w pierwszym dole utkn��. Noc, ciemno, jucha miejsce zna, tak i pomkn��� �eby go m�r trafi�!</p><p>� Naprowadzi on nam tu diab��w, naprowadzi� �eby go pioruny zatrzas�y!�</p><p>Wachmistrz uci��, a po chwili rzek�:</p><p>� Nie b�dziemy si� k�adli, trzeba czuwa� do rana: lada chwila kupa nadej�� mo�e.</p><p>I daj�c przyk�ad innym, sam zasiad� na progu chaty z muszkietem w r�ku, �o�nierze za� siedli ko�o niego, gwarz�c mi�dzy sob� z cicha, to pod�piewuj�c p�g�osem, to nas�uchuj�c, czy w�r�d nocnych odg�os�w boru nie dojdzie ich t�tent i parskanie zbli�aj�cych si� koni.</p><p>Noc by�a pogodna i ksi�ycowa, ale ha�a�liwa. W g��binach le�nych wrza�o �ycie. By�a to pora bekowiska<a l:href="#fn11" type="note">[11]</a>, wi�c puszcza brzmia�a naok� gro�nymi rykami jeleni. Odg�osy owe, kr�tkie, chrapliwe, pe�ne gniewu i zaciek�o�ci, rozlega�y si� naoko�o, we wszystkich cz�ciach lasu, w g��biach i bli�ej, czasem tu�, tu�, jakby o sto krok�w za chat�.</p><p>� Je�li oni nadejd�, to te� b�d� porykiwa�, by nas zmyli� � rzek� Bi�ous.</p><p>� E! tej nocy nie nadejd�. Nim ch�op do nich zd��y, to i dzie� b�dzie! � odrzek� inny �o�nierz.</p><p>� Po dniu, panie wachmistrzu, zda�oby si� chat� przetrz��� i pod �cianami pokopa�, bo je�li zb�je tu mieszkaj�, to i skarby musz� by�.</p><p>� Najlepsze skarby w onej stajni � odpar� Soroka, wskazuj�c r�k� na szop�.</p><p>� A pobierzem?</p><p>� G�upi�cie! tu wyj�cia nie ma, jeno bagna wko�o.</p><p>� A przecie�my przyjechali.</p><p>� B�g nas przeprowadzi�. �ywa dusza tu nie przyjdzie ani nie wyjdzie, je�li drogi nie zna.</p><p>� Po dniu znajdziem.</p><p>� Nie znajdziem, bo umy�lnie nakluczono i �lady s� mylne. Nie trzeba by�o ch�opa puszcza�.</p><p>� Wiadomo, �e go�ciniec o dzie� drogi � rzek� Bi�ous � i w tamtej stronie�</p><p>Tu wskaza� palcem na wschodni� cz�� lasu.</p><p>� B�dziem jecha�, p�ki nie przejedziem � ot co!</p><p>� To my�lisz, �e� ju� pan, jak b�dziesz na trakcie? Lepsza ci tu kula rozb�jnika ni� tam stryczek.</p><p>� Jak to, ojcze? � rzek� Bi�ous.</p><p>� Bo tam ju� pewno nas szukaj�.</p><p>� Kto, ojcze?</p><p>� Ksi���.</p><p>Tu Soroka umilk� nagle, a za nim umilkli i inni, jakby zdj�ci przestrachem.</p><p>� Oj! � rzek� wreszcie Bi�ous. � Tu �le i tam �le; kruty ne werty<a l:href="#fn12" type="note">[12]</a>!</p><p>� Nagnali nas jak siromach�w<a l:href="#fn13" type="note">[13]</a> w sieci; tu zb�je, a tam ksi���! � rzek� inny �o�nierz.</p><p>� Niech ich tam piorun zapali! Wol� mie� spraw� ze zb�jem ni� z charakternikiem<a l:href="#fn14" type="note">[14]</a> � odpowiedzia� Bi�ous � bo �e ten ksi��� niesamowity, to niesamowity. Zawraty�ski to przecie z nied�wiedziem wp� si� bra�, a on mu szabl� wydar� jako dziecku. Nie mo�e inaczej by�, tylko go zaczarowa�, bo i to jeszcze widzia�em, �e jak si� potem na Witkowskiego rzuci�, to w oczach ur�s� jak sosna. �eby nie to, nie by�by ja jego �ywego pu�ci�.</p><p>� I tak kiep z ciebie, �e� na niego nie skoczy�.</p><p>� Co mia�em robi�, panie wachmistrzu? My�la�em tak: siedzi na najlepszym koniu, wi�c jak zechce, to ucieknie � a natrze, to si� nie obroni�, bo� z charakternikiem nieludzka moc. W oczach ci zginie albo kurzaw� si� zakr�ci�</p><p>� Prawda jest � rzek� Soroka � �e gdym do niego strzela�, to go jakoby mg�� zasu�o� i chybi�em� Z konia ka�demu si� chybi� trafi, gdy si� szkapa kr�ci, ale z ziemi to mi si� od dziesi�ciu lat nie zdarzy�o.</p><p>� Co tu gada�! � rzek� Bi�ous � lepiej policzy�: Lubieniec, Witkowski, Zawraty�ski, nasz pu�kownik � i wszystkich jeden m�� obali�, i to broni nie maj�cy, takich ludzi, z kt�rych ka�dy z czterema nieraz rady sobie dawa�. Bez diabelskiej pomocy nie m�g�by on tego dokaza�.</p><p>� Pole�my dusze Bogu, bo je�li on niesamowity, to mu diabe� i tu drog� poka�e.</p><p>� A i bez tego d�ugie on ma r�ce, jako pan taki�</p><p>� Cicho no! � rzek� nagle Soroka � co� tu po li�ciach szeleszcze.</p><p>�o�nierze umilkli i nadstawili uszu. W pobli�u istotnie da�y si� s�ysze� jakie� ci�kie kroki, pod kt�rymi opad�e li�cie szele�cia�y bardzo wyra�nie.</p><p>� Konie s�ycha� � szepn�� Soroka.</p><p>Lecz kroki pocz�y oddala� si� od chaty, a wkr�tce potem rozleg�o si� gro�ne i chrapliwe beczenie jelenia.</p><p>� To jelenie! Byk si� �aniom oznajmia albo drugiego rogala straszy.</p><p>� W ca�ym lesie gody, jakoby si� diabe� �eni�.</p><p>Umilkli znowu i pocz�li drzema�, jeno wachmistrz podnosi� czasem g�ow� i nas�uchiwa� przez chwil�, po czym g�owa opada�a mu zaraz na piersi. Tak zesz�a godzina i druga, a� na koniec sosny najbli�sze z czarnych uczyni�y si� szare, a wierzcho�ki biela�y coraz bardziej, jakoby je kto roztopionym srebrem nama�ci�. Ryki jelenie umilk�y i cisza zupe�na zapanowa�a w g��biach le�nych. Z wolna brzask pocz�� przechodzi� w �witanie, bia�e i blade �wiat�o j�o wsi�ka� w siebie r�owe i z�ote blaski, na koniec nasta� dzie� zupe�ny i o�wieci� znu�one twarze �o�nierzy �pi�cych twardym snem pod chat�.</p><p>Wtem drzwi si� otwar�y, Kmicic ukaza� si� w progu i zawo�a�:</p><p>� Soroka! bywaj!</p><p>�o�nierze zerwali si� na r�wne nogi.</p><p>� Dla Boga, to wasza mi�o�� na nogach? � rzek� Soroka.</p><p>� A wy pospali�cie si� jak wo�y; mo�na by wam �by poucina� i za p�ot powyrzuca�, nimby si� kt�ry rozbudzi�.</p><p>� Czuwali�my do rana, panie pu�kowniku, zasn�li�my dopiero o dniu bia�ym.</p><p>Kmicic rozejrza� si� doko�a.</p><p>� Gdzie jeste�my?</p><p>� W lesie, panie pu�kowniku.</p><p>� To i ja widz�. Ale co to za cha�upa?</p><p>� Tego my sami nie wiemy.</p><p>� Chod� za mn�! � rzek� pan Andrzej.</p><p>I cofn�� si� do wn�trza chaty. Soroka pod��y� za nim.</p><p>� S�uchaj � rzek� Kmicic, siad�szy na tapczanie � wszak�e to ksi��� do mnie strzeli�?</p><p>� Tak jest.</p><p>� A co si� z nim sta�o?</p><p>� Uszed�.</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� To �le! � rzek� Kmicic � bardzo �le! Lepiej by�o go po�o�y� ni� �ywego puszcza�.</p><p>� My tak i chcieli, ale�</p><p>� Ale co?</p><p>Soroka opowiedzia� pokr�tce, co si� sta�o. Kmicic s�ucha� nad podziw spokojnie, jeno oczy pocz�y mu gorze�, a w ko�cu rzek�:</p><p>� Tedy on g�r�, ale si� jeszcze spotkamy. Czemu� zjecha� z go�ci�ca?</p><p>� Ba�em si� pogoni.</p><p>� To i s�usznie, bo pewno by�a. Za ma�o nas teraz na Bogus�awow� pot�g� diablo za ma�o!� Przy tym on do Prus ruszy�, tam nie mo�emy go �ciga�, trzeba czeka�</p><p>Soroka odetchn��. Pan Kmicic widocznie nie obawia� si� zn�w tak bardzo ksi�cia Bogus�awa, skoro o po�cigu m�wi�. Ta ufno�� udzieli�a si� od razu staremu �o�nierzowi przywyk�emu my�le� g�ow� swego pu�kownika i czu� jego sercem.</p><p>Tymczasem pan Andrzej zamy�li� si� g��boko, nagle ockn�� si� i j�� szuka� czego� ko�o siebie r�koma.</p><p>� A gdzie to moje listy? � spyta�.</p><p>� Jakie listy?</p><p>� Kt�rem mia� przy sobie� W pasie by�y zatkni�te; gdzie pas? � pyta� gor�czkowo pan Andrzej.</p><p>� Pas ja sam odpi��em z waszej mi�o�ci, �eby waszej mi�o�ci lepiej by�o dycha�; ot, tam le�y.</p><p>� Dawaj!</p><p>Soroka poda� sk�rzany pas podszyty irch�, w kt�rej by�y �ci�gane na sznurki kieszenie. Kmicic rozci�gn�� je i wydoby� po�piesznie papiery.</p><p>� To glejty do komendant�w szwedzkich, a gdzie listy? � rzek� pe�nym niepokoju g�osem.</p><p>� Jakie listy? � powt�rzy� Soroka.</p><p>� Do kro�set piorun�w! listy hetmana do kr�la szwedzkiego, do pana Lubomirskiego<a l:href="#fn15" type="note">[15]</a> i te wszystkie, kt�re mia�em�</p><p>� Je�eli w pasie ich nie ma, to nigdzie nie ma. Musia�y zgin�� w czasie jazdy.</p><p>� Na ko� i szuka�! � krzykn�� straszliwym g�osem Kmicic.</p><p>Lecz zanim zdumiony Soroka zdo�a� opu�ci� izb�, pan Andrzej zatoczy� si� na tapczan, jakby mu si� zbrak�o, i porwawszy si� r�koma za g�ow�, pocz�� powtarza� j�cz�cym g�osem:</p><p>� Aj!� moje listy, moje listy!�</p><p>Tymczasem �o�nierze odjechali, pr�cz jednego, kt�remu Soroka rozkaza� stra�owa� przy cha�upie. Kmicic pozosta� sam w izbie i pocz�� rozmy�la� nad w�asnym po�o�eniem, kt�re nie by�o godne zazdro�ci. Bogus�aw uszed�. Nad panem Andrzejem zawis�a straszliwa i nieunikniona zemsta pot�nych Radziwi���w. I nie tylko nad nim, ale nad wszystkimi, kt�rych kocha�, a kr�tko m�wi�c, nad Ole�k�. Wiedzia� to Kmicic, �e ksi��� Janusz nie zawaha si� uderzy� go tam, gdzie b�dzie go m�g� zrani� najbole�niej, to jest wywrze� zemst� na osobie Billewicz�wny. A wszak�e Ole�ka by�a w Kiejdanach, na �asce i nie�asce straszliwego magnata, kt�rego serce nie zna�o mi�osierdzia. Im wi�cej Kmicic rozmy�la� nad swym po�o�eniem, tym ja�niej dochodzi� do przekonania, �e by�o ono po prostu straszne. Po porwaniu Bogus�awa Radziwi��owie b�d� go mieli za zdrajc�; stronnicy Jana Kazimierza, ludzie sapie�y�scy i konfederaci zbuntowani na Podlasiu maj� go tak�e za zdrajc�, za pot�pion� dusz� radziwi��owsk�. W�r�d licznych oboz�w, stronnictw i obcych wojsk zalegaj�cych w tej chwili pola Rzeczypospolitej nie by�o ani jednego obozu, ani jednej partii, ani jednego wojska, kt�re by go nie poczytywa�o za najwi�kszego i najzaci�tszego wroga. Wszak�e istnieje nagroda wyznaczona przez Chowa�skiego<a l:href="#fn16" type="note">[16]</a> za jego g�ow�, a teraz wyznacz� j� Radziwi��owie, Szwedzi � a kto wie, czy ju� nie wyznaczyli i stronnicy nieszcz�snego Jana Kazimierza. �O! tom piwa nawarzy�, a teraz pi� musz�!� � my�la� Kmicic. Porywaj�c ksi�cia Bogus�awa, porwa� go dlatego, by rzuci� go pod nogi konfederat�w, przekona� ich niezbicie, �e z Radziwi��ami zrywa, i wkupi� si� mi�dzy nich, zdoby� sobie prawo walczenia za kr�la i ojczyzn�. Z drugiej strony, Bogus�aw w jego r�ku by� zak�adnikiem bezpiecze�stwa Ole�ki. Lecz teraz, gdy Bogus�aw pogromi� Kmicica i uszed�, nie tylko znik�o bezpiecze�stwo Ole�ki, ale i dow�d, �e pan Kmicic szczerze porzuci� radziwi��owsk� s�u�b�. Wszak�e otwarta mu droga do konfederat�w i je�li trafi na oddzia� Wo�odyjowskiego i jego przyjaci� pu�kownik�w, mo�e daruj� mu �ycie, ale czy za towarzysza przyjm�, czy mu uwierz�, czy nie pomy�l�, �e przyby� na przeszpiegi albo dlatego, by ducha psu� i ludzi do Radziwi���w przeci�ga�? Tu wspomnia�, �e ci��y na nim krew konfederacka, wspomnia�, �e on to pierwszy zbi� zbuntowanych W�gr�w i dragon�w w Kiejdanach, �e rozprasza� zbuntowane chor�gwie lub zmusza� je do poddania, �e rozstrzeliwa� opornych oficer�w i wycina� �o�nierzy, �e sza�czykami otoczy� i umocni� Kiejdany, a przez to Radziwi��owi tryumf na �mudzi zapewni�� �Jak�e mi tam i��? � pomy�la� sobie. � To� by im zaraza milszym by�a go�ciem ni� moja osoba!� Z Bogus�awem na arkanie przy siodle � mo�na by, ale z g�b� tylko i z go�ymi r�koma!��</p><p>Gdyby mia� cho� owe listy, to cho�by si� nimi do konfederat�w nie wkupi�, mia�by przynajmniej przez nie ksi�cia Janusza w r�ku, bo� owe listy mog�y podkopa� kredyt hetmana nawet u Szwed�w� Wi�c za ich cen� mo�na by by�o Ole�k� uratowa�</p><p>Lecz z�y duch jaki� sprawi�, �e i listy zgin�y.</p><p>Kmicic, gdy wszystko my�l� ogarn��, porwa� si� raz drugi za g�ow�.</p><p>� Zdrajcam dla Radziwi���w, zdrajca dla Ole�ki, zdrajca dla konfederat�w, zdrajca dla kr�la!� Zgubi�em s�aw�, cze��, siebie, Ole�k�!�</p><p>Rana w twarzy pali�a go jeszcze, ale w duszy piek� go �ar stokro� bole�niejszy. Bo na dobitk� wszystkiego, cierpia�a w nim i mi�o�� w�asna rycerska. By� przecie przez Bogus�awa sromotnie pobity. Niczym by�y owe ci�gi, kt�re mu w Lubiczu sprawi� pan Wo�odyjowski. Tam pokona� go m�� zbrojny, kt�rego na parol wyzwa�, tu jeniec bezbronny, kt�rego mia� w r�ku.</p><p>Z ka�d� chwil� ros�o w Kmicicu poznanie, w jak straszne i haniebne popad� terminy. Im d�u�ej w nie patrzy�, tym ja�niej ich okropno�� widzia� i coraz nowe czarne k�ty spostrzega�, z kt�rych wygl�da�y: ha�ba, sromota, zguba dla niego samego, dla Ole�ki, krzywda dla ojczyzny � a� w ko�cu ogarn�� go przestrach i zdumienie.</p><p>� Zali ja to wszystko uczyni�em? � pyta� sam siebie.</p><p>I w�osy powsta�y mu na g�owie.</p><p>� Nie mo�e by�! Chyba mnie jeszcze <emphasis>febris</emphasis><a l:href="#fn17" type="note">[17]</a> trz�sie! � zakrzykn��. � Matko Bo�a, nie mo�e by�!�</p><p>� �lepy! g�upi warchole! � rzek�o mu sumienie � nie by�o� ci to przy kr�lu i ojczy�nie stan��, nie by�o� ci pos�ucha� Ole�ki!</p><p>I porwa� go �al jak wicher. Hej! �eby tak sobie m�g� powiedzie�: Szwedzi przeciw ojczy�nie, ja na nich; Radziwi�� przeciw kr�lowi � ja na niego! Dopiero� by�oby mu w duszy jasno i przejrzysto! Dopiero� by kup� zebra� zabijak�w spod ciemnej gwiazdy i hasa� z nimi jak Cygan na jarmarku, i podchodzi� Szwed�w, i po brzuchach im przeje�d�a� z czystym sercem, z czystym sumieniem, dopiero� by w s�awie, jako w s�o�cu, stan�� kiedy� przed Ole�k� i rzek�:</p><p>� Ju� ja nie banit<a l:href="#fn18" type="note">[18]</a>, ale <emphasis>defensor patriae<a l:href="#fn19" type="note">[19]</a></emphasis>, mi�uj�e mnie, jako ja ciebie mi�uj�!</p><p>A dzi� co?</p><p>Lecz harda dusza, przywyk�a sobie folgowa�, nie chcia�a zrazu ca�kiem przyzna� si� do winy: Radziwi��owie to tak go pogr��yli, Radziwi��owie do zguby przywiedli, okryli nies�aw�, zwi�zali r�ce, zbawili czci i kochania.</p><p>Tu zgrzytn�� pan Kmicic z�bami, wyci�gn�� r�ce ku �mudzi, na kt�rej Janusz, hetman, siedzia� jak wilk na trupie � i pocz�� wo�a� przyduszonym w�ciek�o�ci� g�osem:</p><p>� Pomsty! pomsty!</p><p>Nagle rzuci� si� w desperacji na kolana w po�rodku izby i pocz�� m�wi�:</p><p>� �lubuj� Ci, Chryste Panie, tych zdrajc�w gn�bi�, zaje�d�a�!� prawem, ogniem i mieczem �ciga�, p�ki mi pary w g�bie, tchu w gardzieli i �ywota na �wiecie! Tak mi, Kr�lu Nazare�ski, dopom�! Amen!</p><p>A� mu jaki� g�os wewn�trzny rzek� w tej chwili: � Ojczy�nie s�u�, zemsta na potem!�</p><p>Oczy pana Andrzeja p�on�y gor�czk�, wargi mia� spiek�e i dr�a� ca�y jak we febrze; r�koma wymachiwa� i gadaj�c ze sob� g�o�no, chodzi�, a raczej biega� po izbie, potr�ca� nogami tapczany, a� wreszcie rzuci� si� jeszcze raz na kolana.</p><p>� Natchnij�e mnie, Chryste, co mam czyni�, abym za� nie oszala�!</p><p>Wtem doszed� go huk wystrza�u, kt�ry echo le�ne odrzuca�o od sosny do sosny, a� przynios�o jakoby grzmot do chaty.</p><p>Kmicic zerwa� si� i chwyciwszy szabl�, wypad� przed sie�.</p><p>� Co tam? � spyta� �o�nierza stoj�cego u proga.</p><p>� Wystrza�, panie pu�kowniku!</p><p>� Gdzie Soroka?</p><p>� Pojecha� list�w szuka�.</p><p>� W kt�rej stronie strzelono?</p><p>�o�nierz ukaza� wschodni� cz�� lasu, zaro�ni�t� g�stymi chaszczami.</p><p>� Tam!</p><p>W tej chwili da� si� s�ysze� t�tent niewidzialnych jeszcze koni,</p><p>� Pilnuj! � krzykn�� Kmicic.</p><p>Lecz z zaro�li ukaza� si� Soroka, p�dz�cy co ko� wyskoczy, a za nim drugi �o�nierz.</p><p>Obaj dobiegli do chaty i zeskoczywszy z koni, wymierzyli spoza nich, jakby spoza sza�c�w, muszkiety ku zaro�lom.</p><p>� Co tam? � spyta� Kmicic.</p><p>� Kupa idzie! � odpar� Soroka.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� II</p></title><p>Nasta�a cisza, ale wkr�tce w przyleg�ych chaszczach zacz�o co� �opota�, jakoby dziki sz�y, jednak�e �opot �w im by� bli�szy, tym stawa� si� wolniejszy. Potem zn�w nasta�a cisza.</p><p>� Ilu ich tam jest? � spyta� Kmicic.</p><p>� B�dzie ze sze�ciu, a mo�e i o�miu, bom ich te� nie m�g� dobrze zliczy� � odpar� Soroka.</p><p>� To dobra nasza! Nie zdzier�� nam!</p><p>� Nie zdzier��, panie pu�kowniku, ale trzeba nam �ywcem kt�rego wzi�� i przypiec, by drog� pokaza�.</p><p>� B�dzie na to czas. Pilnuj!</p><p>Zaledwie Kmicic wym�wi� �pilnuj!� � gdy smuga bia�ego dymu wykwit�a z zaro�li i rzek�by�: ptactwo zaszumia�o po pobliskiej trawie, o jakie trzydzie�ci krok�w od chaty.</p><p>� Hufnalami<a l:href="#fn20" type="note">[20]</a> z gar�acza<a l:href="#fn21" type="note">[21]</a> strzelono! � rzek� Kmicic � je�li muszkiet�w nie maj�, to nic nam nie uczyni�, bo z gar�aczy od zaro�li nie doniesie.</p><p>Soroka, trzymaj�c jedn� d�oni� muszkiet oparty o kulbak�<a l:href="#fn22" type="note">[22]</a> stoj�cego przed nim konia, drug� d�o� zwin�� w kszta�cie tr�bki ko�o ust i pocz�� krzycze�:</p><p>� A poka� no si� kt�ry z chaszcz�w, wnet si� nogami nakryjesz!</p><p>Nasta�a chwila ciszy, po czym w zaro�lach rozleg� si� gro�ny g�os:</p><p>� Co�cie za jedni?</p><p>� Lepsi od tych, co po traktach grasuj�.</p><p>� Jakim prawem naszli�cie nasz� siedzib�?</p><p>� Zb�j o prawo pyta! Nauczy was kat prawa, id�cie do kata!</p><p>� Wykurzymy was st�d jak ja�wc�w<a l:href="#fn23" type="note">[23]</a>!</p><p>� A chod�! Patrz jeno, by� si� tym dymem sam nie zad�awi�!</p><p>G�os w zaro�lach zamilk�, widocznie napastnicy pocz�li si� naradza�, tymczasem Soroka szepn�� do Kmicica:</p><p>� Trzeba tu b�dzie kt�rego zwabi� i zwi�za�; b�dziem mie� i zak�adnika, i przewodnika.</p><p>� Ba! � rzek� Kmicic � je�eli kt�ry przyjdzie, to na parol<a l:href="#fn24" type="note">[24]</a>.</p><p>� Ze zb�jami godzi si� i na parol nie zwa�a�.</p><p>� Lepiej nie da�! � rzek� Kmicic.</p><p>Wtem pytania nowe zabrzmia�y od strony zaro�li:</p><p>� Czego tu chcecie?</p><p>Tu sam Kmicic zabra� g�os:</p><p>� Jake�my przyjechali, tak by�my i pojechali, gdyby� polityk�<a l:href="#fn25" type="note">[25]</a>, kpie, zna� i od gar�acza nie zaczyna�.</p><p>� Nie osiedzisz si� tu, wieczorem przyjdzie nas sto koni!</p><p>� Przed wieczorem przyjdzie dwie�cie dragon�w, a bagna ci� nie obroni�; bo s� tam tacy, kt�rzy przejad�, jako i my�my przejechali.</p><p>� To�cie wy �o�nierze?</p><p>� Ju�ci, nie zb�je.</p><p>� A spod jakiej chor�gwi?</p><p>� A c�e� to, hetman? Nie tobie si� b�dziem sprawiali.</p><p>� Po staremu wilcy tu was ogryz�.</p><p>� A was kruki zdziobi�.</p><p>� Gadajcie, czego chcecie, do stu diab��w! Po co�cie do naszej chaty wle�li?</p><p>� A chod� no sam! Nie b�dziesz z chaszcz�w gard�a dar�. Bli�ej! bli�ej!</p><p>� Na parol?</p><p>� Parol dla rycerstwa, nie dla zb�j�w. Chcesz � wierz, nie chcesz � nie wierz!</p><p>� We dw�ch mo�na-li?</p><p>� Mo�na!</p><p>Po chwili z zaro�li, odleg�ych na sto krok�w, wynurzy�o si� dw�ch ludzi wysokich i pleczystych. Jeden, nieco pochylony, musia� by� cz�ekiem wiekowym, drugi szed� prosto, jeno szyj� wyci�ga� ciekawie ku chacie; obaj mieli na sobie p�ko�uszki oszyte szarym suknem, jakie nosi�a pomniejsza szlachta, wysokie ja�owicze buty i kapuzy<a l:href="#fn26" type="note">[26]</a> futrzane, naci�ni�te na oczy.</p><p>� Kiej diabe�! � mrukn�� Kmicic, przypatruj�c si� pilnie dwom m�om.</p><p>� Panie pu�kowniku � zawo�a� Soroka � cud chyba, ale to nasi ludzie!</p><p>Tamci tymczasem zbli�yli si� o kilka krok�w, ale nie mogli rozpozna� stoj�cych przy chacie, bo ich zakrywa�y konie.</p><p>Nagle Kmicic wysun�� si� naprz�d.</p><p>Wszelako nadchodz�cy nie poznali go, bo twarz mia� obwi�zan�, wstrzymali si� jednak i pocz�li mierzy� go ciekawie i niespokojnie oczyma.</p><p>� A gdzie drugi syn, panie Kiemlicz? � spyta� pan Andrzej � czy aby nie poleg�?</p><p>� Kto to? jak to? co? kto m�wi? co? � rzek� stary dziwnym, jakby przestraszonym g�osem.</p><p>I stan�� nieruchomie, otworzywszy szeroko usta i oczy: wtem syn, kt�ry jako m�odszy, mia� wzrok bystrzejszy, zerwa� nagle czapk� z g�owy.</p><p>� O dla Boga! Jezu!� Ociec, to pan pu�kownik! � zakrzykn��.</p><p>� Jezu! o s�odki Jezu! � zawt�rowa� stary � to pan Kmicic!!</p><p>I obaj stan�li w nieruchomej postawie, w jakiej podkomendni witaj� swych naczelnik�w, a na twarzach ich malowa�y si� r�wnocze�nie przestrach i zdumienie.</p><p>� Ha! tacy synowie! � rzek�, u�miechaj�c si�, pan Andrzej � to z gar�acza mnie witacie?</p><p>Tu stary zerwa� si� i pocz�� krzycze�:</p><p>� A bywajcie tu wszyscy! Bywajcie!</p><p>Z zaro�li ukaza�o si� jeszcze kilku ludzi, mi�dzy kt�rymi drugi syn starego i smolarz; wszyscy biegli na z�amanie karku z gotowymi broniami, nie wiedzieli bowiem, co zasz�o, lecz stary zn�w zakrzykn��:</p><p>� Do kolan, szelmy! do kolan! To pan Kmicic! Kt�ry tam kiep strzeli�? Dawaj go sam!</p><p>� Same� ociec strzeli� � rzek� m�ody Kiemlicz.</p><p>� ��esz! ��esz jak pies! Panie pu�kowniku, kto m�g� wiedzie�, �e to wasza mi�o�� w naszej sadybie! Dla Boga, oczom jeszcze nie wierz�!</p><p>� Jam jest, we w�asnej osobie! � rzek� Kmicic, wyci�gaj�c do� r�k�.</p><p>� O Jezu! � odpowiedzia� stary � taki go�� w boru! Oczom nie wierz�! Czym my tu wasz� mi�o�� przyjmiemy? �eby my si� spodziewali, �eby my wiedzieli!</p><p>Tu zwr�ci� si� do syn�w:</p><p>� Rusz�e si� tam kt�ry, ba�wanie, do lochu, miodu wynie��!</p><p>� Daj ociec klucz od k��dki! � rzek� jeden z syn�w.</p><p>Stary pocz�� szuka� w pasie, a jednocze�nie spogl�da� podejrzliwie na syna.</p><p>� Klucz od k��dki? Ale! Znaj� ci�, cyganie; wi�cej sam wypijesz, ni� tu przyniesiesz. Co? sam p�jd�; klucza od k��dki mu si� chce! Id�cie jeno pnie odwali�, a otworz� i wynios� ja sam!</p><p>� To, widz�, loszek pod pniami masz ukryty, panie Kiemlicz? � rzek� Kmicic.</p><p>� Albo to mo�na co utrzyma� z takimi zb�jami! � odpowiedzia� stary, wskazuj�c na syn�w. � Ojca by zjedli. Jeszcze�cie tu?! Id�cie pnie odwali�. Tak to s�uchacie tego, kt�ry was sp�odzi�?</p><p>M�odzi kopn�li si� �ywo za chat�, ku kupom naci�tych pni.</p><p>� Po staremu, jak widz�, z synami w niezgodzie? � pyta� Kmicic.</p><p>� Kto by z nimi by� w zgodzie� Bi� to umiej�, zdobycz bra� umiej�, ale jak przyjdzie z ojcem si� dzieli�, to z gard�a im musz� moj� cz�� wydziera� Taka mi pociecha! A ch�opy jak tury! Prosz� wasz� mi�o�� do chaty, bo tu ch��d k�sa. Dla Boga! Taki go��, taki go��! To� my pod komend� waszej mi�o�ci wi�cej zdobyczy wzi�li ni� przez ten ca�y rok� Chudzizna teraz! bieda! Z�e czasy i coraz gorsze, a i staro�� nie rado��!� Prosz� do chaty, w niskie progi. Dla Boga! kto by si� tu waszej mi�o�ci spodziewa�!�</p><p>Stary Kiemlicz m�wi� dziwnie pr�dkim i narzekaj�cym g�osem, a m�wi�c, rzuca� szybkie i niespokojne spojrzenia na wszystkie strony. By� to starzec ko�cisty i ogromny, z twarz� wiecznie skrzywion� i tetryczn�. Oczy mia� kose<a l:href="#fn27" type="note">[27]</a>, r�wnie� jak i jego dwaj synowie, brwi krzaczaste i takie� w�sy, pod kt�rymi stercza�a wysuni�ta niezmiernie naprz�d dolna warga, kt�ra gdy m�wi�, zachodzi�a mu a� pod nos, jak u ludzi nie maj�cych z�b�w. Zgrzybia�o�� jego twarzy dziwne czyni�a przeciwie�stwo z czerstwo�ci� jego postaci, zdradzaj�cej niezwyk�� si�� i �wawo��. Ruchy mia� szybkie, jakby go spr�yna porusza�a; g�ow� ci�gle obraca�, staraj�c si� obj�� oczyma wszystko, co go otacza�o, zar�wno ludzi i rzeczy. Dla Kmicica z ka�d� chwil� stawa� si� uni�e�szy, w miar� jak odzywa�a si� w nim s�u�bisto�� dla dawnego wodza, boja��, a mo�e admiracja albo i przywi�zanie.</p><p>Kmicic zna� Kiemlicz�w dobrze, albowiem ojciec i dwaj synowie s�u�yli pod nim za owych czas�w, gdy na Bia�ej Rusi prowadzi� na w�asn� r�k� wojn� z Chowa�skim<a l:href="#fn28" type="note">[28]</a>. Byli to �o�nierze m�ni i r�wnie okrutni jak m�ni. Syn Kosma nosi� czas jaki� chor�giew w Kmicicowej kupie, ale wkr�tce zrzek� si� tej zaszczytnej szar�y, bo mu przeszkadza�a �up bra�. Mi�dzy kosterami<a l:href="#fn29" type="note">[29]</a> i hulajduszami, z jakich sk�ada�a si� Kmicicowa partia, kt�rzy we dnie przepijali i tracili to, co noc� zdobyli krwawo na nieprzyjacielu, Kiemliczowie odznaczali si� wielk� chciwo�ci�. Gromadzili skrz�tnie �up i kryli si� po lasach. Brali szczeg�lnie �apczywie konie, kt�re sprzedawali p�niej po dworach i miasteczkach. Ojciec bi� si� nie gorzej od syn�w bli�niak�w, ale po ka�dej bitwie wydziera� im najznamienitsz� cz�� �upu, rozwodz�c przy tym skargi i �ale, �e go krzywdz�, gro��c przekle�stwem ojcowskim, j�cz�c i narzekaj�c. Synowie warczeli na niego, ale do�� g�upowaci z natury, pozwolili si� tyranizowa�. Mimo ustawicznych k��tni i swar�w, w bitwie stawa� jeden za drugiego zaciekle, nie szcz�dz�c krwi. Towarzysze nie lubili ich, ale obawiano si� ich powszechnie, w zaj�ciach bowiem bywali straszni. Nawet oficerowie unikali z nimi zaczepki. Jeden tylko Kmicic wzbudza� w nich strach nieopisany, a po Kmicicu pan Ranicki, kt�remu gdy twarz w gniewie poc�tkowa�a si� plamami, w�wczas dr�eli przed nim. Czcili te� w obydw�ch r�d wysoki, bo Kmicicowie z dawnych czas�w g�rowali w Orsza�skiem, a w Ranickim p�yn�a krew senatorska.</p><p>W partii m�wiono, �e zebrali wielkie skarby, ale nikt dobrze nie wiedzia�, czy by�o w tym co� prawdy. Pewnego dnia wys�a� ich Kmicic z kilku czeladzi i tabunem zdobycznym koni � od tej pory znikli. Kmicic rozumia�, �e polegli, �o�nierze m�wili, �e uszli z ko�mi, gdy� to by�a za wielka dla ich serc pokusa. Teraz, gdy ich pan Andrzej ujrza� zdrowych, gdy w szopie podle chaty r�a�y jakie� konie, a rado�� i uni�ono�� starego miesza�a si� z niespokojno�ci�, pomy�la� pan Andrzej, �e �o�nierze mieli s�uszno��.</p><p>Tote� gdy weszli do chaty, siad� na tapczanie i wzi�wszy si� w boki, pocz�� patrze� prosto w oczy staremu, nast�pnie spyta�:</p><p>� Kiemlicz! a gdzie to moje konie?</p><p>� O Jezu! s�odki Jezu! � j�kn�� stary. � Zo�tare�kowi<a l:href="#fn30" type="note">[30]</a> ludzie zabrali, pobili nas, poranili, rozproszyli, gnali szesna�cie mil, ledwie�my z �yciem uszli. O Matko Naj�wi�tsza! Ju�e�my ni waszej mi�o�ci, ni partii nie mogli znale��. Przygnali nas a� tu, w te bory, na mizeri� i g��d, do tej cha�upy, do tych bagien� B�g �askaw, �e wasza mo�� �ywie i zdrowy, cho� widz�, ranny. Mo�e by opatrzy�, zi� odci�gaj�cych przy�o�y� A ci moi synalowie poszli pnie odwala� i zgin�li. Co te szelmy tam robi�? Gotowi drzwi wystawi� i do miodu si� dobra�. G��d tu i mizeria � wi�cej nic! Grzybami �yjemy, ale dla waszej mi�o�ci znajdzie si� co wypi� i przek�si� Tamte konie porwali nam, zagrabili� Nie ma o czym m�wi�! I nas s�u�by u waszej mi�o�ci zbawili; kawa�ka chleba na staro�� nie ma, chyba nas wasza cze�� przytuli i na powr�t do s�u�by przyjmie.</p><p>� Mo�e si� i to zdarzy� � odrzek� Kmicic.</p><p>W tej chwili weszli dwaj synowie starego: Kosma i Damian, bli�niacy, ch�opy du�e, niezgrabne, z ogromnymi g�owami, poros�ymi ca�kiem niezmiernie g�stym i twardym jak szczecina w�osem, nier�wnym, stercz�cym ko�o uszu, tworz�cym wichry i fantastyczne czuby na czaszkach. Wszed�szy, stan�li ko�o drzwi, bo w obecno�ci Kmicica usi��� nie �mieli, i Damian rzek�:</p><p>� Loch odwalony.</p><p>� Dobrze � rzek� stary Kiemlicz � p�jd� przynie�� miodu.</p><p>Tu spojrza� na syn�w znacz�co.</p><p>� A tamte konie Zo�tare�kowi ludzie zabrali � rzek� z przyciskiem.</p><p>I wyszed� z izby.</p><p>Kmicic patrzy� na dw�ch budrys�w stoj�cych pode drzwiami, jakoby toporem z gruba z pni wyciosanych, nagle spyta�:</p><p>� Co wy teraz robicie?</p><p>� Konie bierzem! � odrzekli jednocze�nie bli�niacy.</p><p>� Komu?</p><p>� Komu popadnie.</p><p>� A najwi�cej?</p><p>� Zo�tare�kowym.</p><p>� To dobrze, nieprzyjacio�om wolno bra�, ale je�eli i swoim bierzecie, to�cie hultaje, nie szlachta. Co z tymi ko�mi czynicie?</p><p>� Ociec w Prusach sprzedaj�.</p><p>� A Szwedom zdarza�o si� wam odbiera�? Bo to tu gdzie� niedaleko szwedzkie komendy? Podchodzili�cie Szwed�w?</p><p>� Podchodzilim.</p><p>� To�cie na pojedynczych napadali albo na ma�e kupki! A gdy si� bronili, c� wy w�wczas?</p><p>� Pralim.</p><p>� Aha! Prali�cie! Tedy macie sw�j rachunek u Zo�tare�kowych i u Szwed�w, i pewnie by wam na sucho nie usz�o, gdyby�cie im w r�ce wpadli?</p><p>Kosma i Damian milczeli.</p><p>� Niebezpieczny prowadzicie proceder i godniejszy hultaj�w ni� szlachty� Nie bez tego te� musi by�, �eby na was jakie wyroki z dawnych czas�w nie ci��y�y?</p><p>� Jak�e nie! � odrzekli Kosma i Damian.</p><p>� Tak i my�la�em. Z kt�rych wy stron?</p><p>� My tutejsi.</p><p>� Gdzie ojciec przedtem mieszka�?</p><p>� W Borowiczku.</p><p>� Jego by�a wioska?</p><p>� W kolokacji<a l:href="#fn31" type="note">[31]</a> z Kopysty�skim.</p><p>� A co si� z nim sta�o?</p><p>� Usieklim.</p><p>� I musieli�cie uchodzi� przed prawem. Kuso z wami, Kiemlicze, i na ga��ziach poko�czycie! Kat wam po�wieci, nie mo�e inaczej by�!</p><p>Wtem drzwi do izby skrzypn�y i wszed� stary, nios�c g�sior miodu i dwie szklanki. Wszed�szy, spojrza� niespokojnie na syn�w i na pana Kmicica, a potem rzek�:</p><p>� Id�cie loch zawali�.</p><p>Bli�niacy wyszli natychmiast, ojciec za� nala� mi�d w jedn� szklank�, drug� za� zostawi� pr�n� czekaj�c, czy mu Kmicic pi� ze sob� pozwoli.</p><p>Lecz Kmicic sam pi� nie m�g�, bo i m�wi� nawet z trudno�ci� � tak mu rana dolega�a. Widz�c to, stary rzek�:</p><p>� Nie idzie mi�d na ran�, chybaby sam� zala�, �eby si� pr�dzej wypali�a. Wasza mi�o�� pozwoli obejrze� i opatrzy�, bo to ja si� nie gorzej cyrulika znam na tym?</p><p>Kmicic zgodzi� si�, wi�c Kiemlicz zdj�� obwi�zki i pocz�� patrze� pilnie.</p><p>� Sk�ra starta, nic to! Kula po wierzchu przesz�a, ale przecie napuch�o.</p><p>� Tote� jeno dlatego dolega.</p><p>� Ale to i dw�ch dni nie ma. Matko Naj�wi�tsza! Musia� kto� okrutnie blisko do waszej mi�o�ci strzeli�.</p><p>� A po czym miarkujesz?</p><p>� Bo si� i wszystek proch nie zd��y� spali� i ziarnka, jako czarnuszka, pod sk�r� siedz�. To waszej mi�o�ci ju� zostanie. Teraz jeno chleba z paj�czyn� przy�o�y�. Okrutnie blisko kto� strzeli�, dobrze, �e waszej mi�o�ci nie zabi�!</p><p>� Nie by�o mi jeszcze pisane. Zagnie�e chleba z paj�czyn�, panie Kiemlicz, i przy�� co pr�dzej, bo mam z tob� pogada�, a szcz�ki bol�.</p><p>Stary spojrza� podejrzliwie na pu�kownika, bo w sercu powsta�a mu obawa, aby ta rozmowa nie tyczy�a si� zn�w koni, wrzekomo przez Kozak�w pobranych, jednak�e zaraz zakrz�tn�� si�; zagni�t� naprz�d zwil�onego chleba, a gdy o paj�czyn� nie by�o w chacie trudno, wnet opatrzy� Kmicica.</p><p>� Dobrze mi teraz � rzek� pan Andrzej � siadaj, mo�ci Kiemlicz.</p><p>� Wed�ug rozkazu pana pu�kownika � odpar� stary, siadaj�c na brze�ku �awki i wyci�gaj�c niespokojnie sw� siw�, szczeciniast� g�ow� ku Kmicicowi.</p><p>Lecz Kmicic, zamiast pyta� lub rozmawia�, wzi�� g�ow� w r�ce i zamy�li� si� g��boko. Po czym wsta� i pocz�� chodzi� po izbie; chwilami zatrzymywa� si� przed Kiemliczem i patrzy� na niego roztargnionym wzrokiem, widocznie co� rozwa�a�, �ama� si� z my�lami. Tymczasem up�yn�o z p� godziny; stary kr�ci� si� coraz niespokojniej.</p><p>Nagle Kmicic zatrzyma� si� przed nim.</p><p>� Mo�ci Kiemlicz � rzek� � gdzie tu najbli�ej stoj� te chor�gwie, kt�re si� przeciw ksi�ciu wojewodzie wile�skiemu zbuntowa�y?</p><p>Stary pocz�� mruga� podejrzliwie oczyma.</p><p>� Czy wasza mi�o�� chce do nich jecha�?</p><p>� Ja� nie prosz�, by� pyta�, jeno by� odpowiada�.</p><p>� M�wi�, �e w Szczuczynie jedna chor�giew stanie na kwaterach, ta, kt�ra ostatnio t�dy ze �mudzi przechodzi�a.</p><p>� Kto m�wi�?</p><p>� Sami ludzie spod chor�gwi.</p><p>� Kto j� prowadzi�?</p><p>� Pan Wo�odyjowski.</p><p>� To dobrze. Wo�aj mi Soroki!</p><p>Stary wyszed� i po chwili wr�ci� z wachmistrzem.</p><p>� A listy znalaz�y si�? � pyta� Kmicic.</p><p>� Nie ma, panie pu�kowniku � odpowiedzia� Soroka.</p><p>Kmicic strzepn�� palcami.</p><p>� Ej, bieda! bieda! Mo�esz odej��, Soroka. Za te listy, �e�cie pogubili, warci�cie wisie�. Mo�esz odej��. Mo�ci Kiemlicz, masz tu na czym pisa�?</p><p>� Bodaj, �e si� znajdzie � odpar� stary.</p><p>� Cho�by ze dwie karty i pi�r.</p><p>Stary znikn�� we drzwiach komory, kt�ra widocznie by�a sk�adem wszelkiego rodzaju rzeczy, ale szuka� d�ugo. Kmicic tymczasem chodzi� po izbie i rozmawia� sam ze sob�.</p><p>� Czy listy s�, czy ich nie ma (m�wi�), hetman nie wie, �e zgin�y, i b�dzie si� ba�, �ebym ich nie opublikowa�. Mam go w r�ku� chytro�� na chytro��! Zagro�� mu, �e wojewodzie witebskiemu po�l�. Tak jest! W Bogu nadzieja, �e si� tego zl�knie.</p><p>Dalsze rozmy�lania przerwa� mu stary Kiemlicz, kt�ry wyszed�szy z komory, rzek�:</p><p>� Kart jest trzy, ale nie ma pi�r i inkaustu.</p><p>� Nie ma pi�r? A ptactwa tu jakowego nie ma w lesie? Cho�by z rusznicy ustrzeli�.</p><p>� Jest jastrz�b przybity nad szop�.</p><p>� Dawaj skrzyd�o, ruszaj!</p><p>Kiemlicz pomkn�� co pr�dzej, bo w g�osie Kmicica by�a niecierpliwo�� i jakoby gor�czka. Po chwili wr�ci� ze skrzyd�em jastrz�bim. Kmicic chwyci� je, wyrwa� lotk� i pocz�� j� temperowa� w�asnym pugina�em.</p><p>� Ujdzie! � rzek�, patrz�c pod �wiat�o � ale �atwiej �by ludziom zacina� ni� pi�ra! A teraz trzeba inkaustu.</p><p>To rzek�szy, odwin�� r�kaw, zak�u� si� silnie w r�k� i umoczy� pi�ro we krwi.</p><p>� Ruszaj sobie, mo�ci Kiemlicz � rzek� � i ostaw mnie.</p><p>Stary wyszed� z izby, a pan Andrzej zaraz rozpocz�� pisa�.</p><p>�Wypowiadam s�u�b� W. X. Mo�ci, bo zdrajcom i zaprza�com nie chc� d�u�ej s�u�y�. A �em przysi�g� na krucyfiksie, �e W. X. Mo�ci nie opuszcz�, to mnie B�g z tego rozgrzeszy � cho�by zasi� i pot�pi�, wol� gorze� za b��d m�j ni�eli za jawn� i rozmy�ln� zdrad� ojczyzny i Pana mego. W. X. Mo�� wywiod�e� mnie w pole, �em by� jako �lepy miecz w twoim r�ku, do rozlewania krwi bratniej skory. Tedy na boski s�d W. X. Mo�� wzywam, aby nas rozs�dzono, po czyjej stronie by�a zdrada, a po czyjej czysta intencja. Je�eli si� za� spotkamy, wonczas, cho� wy jeste�cie pot�ni i nie tylko prywatnego cz�eka, ale i ca�� Rzeczpospolit� na �mier� uk�si� mo�ecie, a u mnie jeno szabla w gar�ci, przecie si� o swoje upomn� i �ciga� W. X. Mo�� b�d�, do czego m�j �al i moje zgryzoty si�y mi dodadz�. A to ju� Wasza X. Mo�� wiesz, je�elim nie z takich, co i bez chor�gwi nadwornych, bez zamk�w i armaty zaszkodzi� mog�. P�ki mi tchu, poty pomsty nad wami, �e ani dnia, ani godziny pewni by� nie mo�ecie. Tak to pewno ma by�, jako to jest moja w�asna krew, kt�r� pisz�. Listy W. X. Mo�ci mam, kt�re W. X. Mo�� nie tylko u kr�la polskiego, ale i u Szwed�w pogr��y� mog�, bo w nich zdrada Rzeczypospolitej jawna, jako i to, �e Szwed�w te� gotowi�cie odst�pi�, byle im si� noga posun�a. Cho�by�cie dwakro� byli pot�niejsi � zguba wasza w moim r�ku, bo podpisom i piecz�ciom ka�den uwierzy� musi. Tedy W. X. Mo�ci zapowiadam tak: je�liby tam w�os mia� spa�� z tych g��w, kt�re mi�uj�, a kt�re w Kiejdanach osta�y, owe listy i dokumenta do pana Sapiehy odsy�am, a kopie drukowa� ka�� i po kraju rozrzuc�. Masz W. X. Mo�� w�z i przew�z: albo po wojnie, gdy spok�j w Rzplitej<a l:href="#fn32" type="note">[32]</a> nastanie, oddasz mi Billewicz�w, a ja W. X. Mo�ci listy, albo je�libym z�� nowin� us�ysza�, zaraz pan Sapieha poka�e je Pontusowi. Chce si� W. X. Mo�ci korony, jeno nie wiem, czy w�wczas b�dzie j� na co w�o�y�, gdy g�owa od polskiego lub szwedzkiego topora upadnie. Lepiej, widzi mi si�, zamian� uczyni� � bo cho� ja pomsty i potem nie zaniecham, ale ju� si� jeno <emphasis>privatim</emphasis><a l:href="#fn33" type="note">[33]</a> rozprawia� b�dziem. Bogu bym W. X. Mo�� poleci�, gdyby nie to, �e sam diabelskie <emphasis>auxilia</emphasis><a l:href="#fn34" type="note">[34]</a> nad boskie przek�adasz. � Kmicic.</p><p>P. S. Konfederat�w W. X. Mo�� nie wytrujesz, bo b�d� tacy, co id�c z diabelskiej s�u�by w bosk�, ostrzeg� ich, by ni w Orlu, ni w Zab�udowie piwa nie pili�.</p><p>Tu zerwa� si� pan Kmicic i pocz�� chodzi� po izbie. Twarz mu pa�a�a, bo go w�asny list jako ogie� rozpali�. List ten by� jakoby manifestem wojny z Radziwi��ami, ale przecie czu� pan Kmicic w sobie jak�� nadzwyczajn� si�� i got�w by�, cho�by w tej chwili, stan�� oko w oko pot�nemu rodowi, kt�ry trz�s� ca�ym krajem. On, prosty szlachcic, prosty rycerz, on, banita prawem �cigany, on, kt�ry znik�d nie spodziewa� si� pomocy, narazi� si� wszystkim tak, �e wsz�dzie za nieprzyjaciela by� poczytywany; on, niedawno zwyci�ony, czu� w sobie teraz tak� pot�g�, i� widzia� ju� jakby proroczym okiem upokorzenie ksi���t Janusza i Bogus�awa i swoje zwyci�stwo. Jak b�dzie prowadzi� wojn�, gdzie znajdzie sprzymierze�c�w, w jaki spos�b zwyci�y, nie wiedzia� � co wi�cej: nie namy�la� si� nad tym. Wierzy� tylko g��boko, �e czyni to, co uczyni� powinien, �e s�uszno�� i sprawiedliwo��, zatem i B�g, b�dzie z nim. To napawa�o go ufno�ci� bez miary i granic. Uczyni�o mu si� na duszy l�ej znacznie. Otwiera�y si� przed nim jakby ca�kiem jakie� nowe krainy. Si��� tylko na ko� i jecha� mu tam, a dojedzie do czci, s�awy i do Ole�ki.</p><p>� Przecie jej w�os z g�owy nie spadnie � powtarza� sobie z gor�czkow� jak�� rado�ci� � listy j� obroni�� B�dzie jej hetman strzeg� jak oka w g�owie� jak ja sam! O, tom sobie poradzi�! Robak ja lichy, a przecie si� mego ��d�a ul�kn�.</p><p>Nagle przysz�a mu taka my�l:</p><p>�A �eby i do niej napisa�? Pos�aniec, kt�ry powiezie list do hetmana, mo�e i jej wr�czy� kart� sekretnie. Jak�e nie oznajmi� jej, �em z Radziwi��ami zerwa� i �e innej id� szuka� s�u�by?�</p><p>Ta my�l trafi�a mu wielce zrazu do serca. Zadawszy si� na nowo w r�k�, umoczy� pi�ro i pocz�� pisa�: �Ole�ko, ju� ja nie radziwi��owski, bom wreszcie przejrza��� Lecz nagle przerwa� � pomy�la� chwil�, a potem rzek� sam do siebie:</p><p>� Niech�e uczynki, nie s�owa, �wiadcz� odt�d za mnie; nie b�d� pisa�!</p><p>I podar� kart�.</p><p>Natomiast napisa� na trzeciej kr�tki list do Wo�odyjowskiego w nast�puj�cych s�owach:</p><p>�Mo�ci pu�kowniku! Ni�ej podpisany przyjaciel ostrzega, aby�cie si� mieli na baczno�ci, tak W. M. Pan, jak i inni pu�kownicy. By�y listy hetma�skie do X. Bogus�awa i p. Harasimowicza, aby Waszmo�ci�w tru� lub ch�opom na kwaterach kaza� mordowa�. Harasimowicza nie ma, bo z X. Bogus�awem do Prus, do Tyl�y, wyjecha�, ale podobne rozkazy mog� by� i do innych ekonom�w. Tych si� Waszmo�ciowie strze�cie, wi�c nic od nich nie przyjmujcie i po nocach bez stra�y nie sypiajcie. Wiem to tak�e pewno, �e pan hetman poci�gnie wkr�tce z wojskiem na Waszmo�ci�w, czeka tylko na jazd�, kt�rej mu p�tora tysi�ca komunika<a l:href="#fn35" type="note">[35]</a> ma jenera� de la Gardie nades�a�. Tedy baczcie, aby was nie zaskoczy� i pojedynczo nie znosi�. A najlepiej po�lijcie pewnych ludzi do pana wojewody witebskiego, aby osob� sw� co najpr�dzej nadjecha� i komend� nad wszystkimi obj��. �yczliwy to radzi � wierzcie mu! Tymczasem kupy si� trzymajcie, chor�giew od chor�gwi niedaleko kwatery wybieraj�c, aby�cie jedni drugim na pomoc i�� mogli. Hetman ma�o ma jazdy, jeno troch� dragon�w i Kmicicowych ludzi, ale niepewnych. Kmicica samego nie ma, kt�remu hetman jak�� inn� funkcj� obmy�li�, bo podobno ju� mu nie ufa. Kt�ren te� nie jest taki zdrajca, jak powiadaj�, jeno uwiedziony. Bogu was polecam. � Babinicz.�</p><p>Pan Andrzej nie chcia� k�a�� pod listem w�asnego nazwiska, s�dzi� bowiem, �e ono w ka�dym musi wzbudzi� wstr�t, a zw�aszcza nieufno��. �Je�eli rozumiej� (my�la� sobie), �e lepiej im b�dzie wymyka� si� przed hetmanem ni� kup� mu zaj�� drog�, tedy, obaczywszy moje nazwisko, zaraz b�d� podejrzewali, �e umy�lnie w kup� ich chc� zebra�, aby hetman jednym zamachem m�g� z nimi sko�czy�; pomy�l�, �e to nowa sztuka, a od jakiego� Babinicza pr�dzej przyjm� przestrog�.�</p><p>Babiniczem za� nazwa� si� pan Andrzej od miasteczka Babinicze, le��cego niedaleko Orszy, kt�re od prastarych czas�w do Kmicic�w nale�a�o.</p><p>Napisawszy wi�c �w list, w kt�rego ko�cu umie�ci� kilka nie�mia�ych s��w na w�asn� obron�, dozna� nowej w sercu pociechy na my�l, �e oto ju� tym listem pierwsz� oddaje us�ug� nie tylko panu Wo�odyjowskiemu i jego przyjacio�om, ale wszystkim pu�kownikom, kt�rzy ojczyzny dla Radziwi��a nie chcieli porzuci�. Czu� przy tym, �e ta ni� b�dzie si� snu�a dalej. Terminy, w kt�re popad�, by�y istotnie ci�kie, niemal desperackie, ale przecie znalaz�a si� jaka� rada, jakowe� wyj�cie, jaka� w�ska �cie�ka, kt�ra mog�a na go�ciniec wyprowadzi�.</p><p>Lecz teraz, gdy wedle wszelkiego prawdopodobie�stwa Ole�ka by�a zabezpieczona od zemsty ksi�cia wojewody, a konfederaci od niespodziewanego napadu, zada� sobie pan Andrzej pytanie, co sam b�dzie czyni�.</p><p>Zerwa� ze zdrajcami, spali� za sob� mosty, chcia� teraz s�u�y� ojczy�nie, ponie�� jej w ofierze si�y, zdrowie, gard�o � ale jak to uczyni�? jak zacz��? do czego przy�o�y� r�ki?</p><p>I zn�w mu przysz�o do g�owy:</p><p>�I�� do konfederat�w��</p><p>Lecz je�li nie przyjm�, je�li zdrajc� og�osz� i usiek� albo co gorzej, sromotnie wyp�dz�?</p><p>� Wolejby<a l:href="#fn36" type="note">[36]</a> usiekli! � zakrzykn�� pan Andrzej i sp�on�� ze wstydu i poczucia w�asnej sromoty. � Podobno� to �atwiej ratowa� Ole�k�, �atwiej konfederat�w ni� s�aw� w�asn�.</p><p>Tu dopiero rozpoczyna�y si� prawdziwie desperackie terminy. I zn�w junacka dusza pocz�a kipie�.</p><p>� Albo to nie mog� czyni�, jakom przeciw Chowa�skiemu<a l:href="#fn37" type="note">[37]</a> czyni�? � rzek� do siebie. � Kup� zbior�, b�d� Szwed�w naje�d�a�, pali�, �cina�. Nie nowina mi to! Nikt im si� nie opar�, ja si� opr�, a� przyjdzie chwila, �e jako Litwa pyta�a, tak ca�a Rzeczpospolita spyta: kto �w junak, kt�ry sam jeden �mie lwu w paszcz� w�azi�? Wtedy czapk� zdejm� i powiem: �Patrzcie, to ja, Kmicic!�</p><p>I taka porwa�a go ch�� pal�ca do tej krwawej roboty, �e ju� chcia� wypa�� z izby, kaza� na ko� siada� Kiemliczom, ich czeladzi, swoim i rusza�.</p><p>Lecz nim doszed� do drzwi, uczu� nagle, jakoby go co� pchn�o w piersi i odtr�ci�o od proga. Stan�� na �rodku izby i patrzy� przed siebie zdumiony.</p><p>� Jak�e to? Zali<a l:href="#fn38" type="note">[38]</a> tym win nie zma��?</p><p>I wnet pocz�� rozpraw� z w�asnym sumieniem.</p><p>�A gdzie pokuta za winy? � pyta�o sumienie. � Tu trzeba czego innego!�</p><p>�Czego?� � pyta� Kmicic.</p><p>�Czym�e mo�esz zg�adzi� winy, je�li nie s�u�b� jakow�� ci�k� i niezmiern�, a uczciw� i czyst� jako �za?� Zali to s�u�ba zebra� kup� hultaj�w i buszowa� z nimi jako wicher po polu i puszczy? Zali nie dlatego jej pragniesz, �e ci pachnie zabijatyka jako psu piecze�? Ta�e to zabawa � nie s�u�ba, kulig � nie wojna, rozb�j � nie ojczyzny obrona! A czyni��e� tak przeciw Chowa�skiemu i c�e� wyje�dzi�? �otrzykowie, co po lasach grasuj�, gotowi tak�e napada� na komendy szwedzkie, a ty sk�d we�miesz innych ludzi? Szwed�w naszarpiesz, ale i obywateli naszarpiesz, pomst� na nich �ci�gniesz i co wsk�rasz? Sianem si�, kpie, chcesz wywin�� od pracy i pokuty!�</p><p>Tak to m�wi�o w panu Kmicicu sumienie, a pan Kmicic widzia�, �e ma s�uszno��, i z�o�� go bra�a, i �al jaki� do w�asnego sumienia, �e tak� gorzk� m�wi�o prawd�.</p><p>� Co ja poczn�? � rzek� wreszcie. � Kto mi poradzi, kto mnie wyratuje?</p><p>Tu kolana pocz�y si� gi�� jako� pod panem Andrzejem, a� wreszcie ukl�k� przy tapczanie i pocz�� si� modli� g�o�no, i prosi� z ca�ej duszy i serca:</p><p>� Jezu Chryste, Panie mi�y � m�wi� � jako� si� na krzy�u nad �otrem ulitowa�, tak zlituj si� i nade mn�. Oto pragn� obmy� si� z grzech�w moich, nowy �ywot rozpocz�� i ojczy�nie poczciwie s�u�y�, ale nie wiem jak, bom g�upi. S�u�y�em tamtym zdrajcom, Panie, te� nie tyle ze z�o�ci, ale jako w�a�nie z g�upoty; o�wie� mnie, natchnij, pociesz w desperacji mojej i ratuj w mi�osierdziu swoim, bo zgin�</p><p>Tu g�os zadrga� panu Andrzejowi, pocz�� si� bi� w pier� szerok�, a� grzmia�o w izbie, i powtarza�:</p><p>� B�d� mi�o�ciw mnie grzesznemu! B�d� mi�o�ciw mnie grzesznemu! B�d� mi�o�ciw mnie grzesznemu!</p><p>Po czym z�o�ywszy r�ce i wyci�gn�wszy je do g�ry, tak dalej m�wi�:</p><p>� A Ty, Panienko Naj�wi�tsza, przez heretyk�w w tej ojczy�nie insultowana<a l:href="#fn39" type="note">[39]</a>, wstaw si� za mn� do Syna swego, zst�p ku ratunkowi memu, nie opuszczaj mnie w utrapieniu i biedzie mojej, abym Tobie m�g� s�u�y�, insulta<a l:href="#fn40" type="note">[40]</a> Twoje pom�ci� i w godzin� skonania mie� Ci� za patronk� przy nieszcz�snej duszy mojej!</p><p>A gdy tak b�aga� pan Kmicic, �zy pocz�y mu pada� jak groch z oczu, na koniec spu�ci� g�ow� na tapczan i trwa� w milczeniu, jakby czekaj�c na skutek swej �arliwej modlitwy. Nasta�a cisza w izbie i tylko mocny szum pobliskich sosen dochodzi� z zewn�trz.</p><p>Wtem zaskrzypia�y wi�ry pod ci�kimi krokami za oknem i dwa g�osy pocz�y rozmawia�:</p><p>� A co my�licie, panie wachmistrzu, gdzie st�d pojedziem?</p><p>� Albo ja wiem?! � odpar� Soroka. � Pojedziem, taj tylko! Mo�e hen! do kr�la, kt�ren pod szwedzk� r�k� j�czy.</p><p>� Zali to prawda, �e go wszyscy opu�cili?</p><p>� Ale go Pan B�g nie opu�ci�.</p><p>Kmicic powsta� nagle od tapczana, a twarz mia� jasn� i spokojn�; szed� prosto ku drzwiom i otworzywszy drzwi od sieni, rzek� do �o�nierzy:</p><p>� Konie mie� gotowe, w drog� czas!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� III</p></title><p>Wnet ruch uczyni� si� mi�dzy �o�nierzami, kt�rzy radzi byli wyjecha� z lasu na daleki �wiat, tym bardziej �e bali si� jeszcze po�cigu ze strony Bogus�awa Radziwi��a, a stary Kiemlicz poszed� do chaty rozumuj�c, �e Kmicic b�dzie go potrzebowa�.</p><p>� Wasza mi�o�� chce jecha�? � rzek� wchodz�c.</p><p>� Tak jest. Wyprowadzisz mnie z lasu. Znasz tu wszystkie pasy?</p><p>� Znam, ja tutejszy� A dok�d wasza mi�o�� chce jecha�?</p><p>� Do kr�la jegomo�ci.</p><p>Stary cofn�� si� ze zdumieniem.</p><p>� Panno M�dra<a l:href="#fn41" type="note">[41]</a>! � zakrzykn�� � do jakiego kr�la, wasza mi�o��?</p><p>� Ju�ci, nie do szwedzkiego.</p><p>Kiemlicz nie tylko nie och�on��, ale pocz�� si� �egna�.</p><p>� To wasza mi�o�� chyba nie wie, co ludzie powiadaj�, �e kr�l jegomo�� na �l�sk si� schroni�, bo go wszyscy opu�cili. Krak�w nawet w obl�eniu.</p><p>� Pojedziem na �l�sk.</p><p>� Ba, a jak�e si� przez Szwed�w przedosta�?</p><p>� Czy po szlachecku, czy po ch�opsku, czy na kulbace, czy piechot�, wszystko jedno, byle si� przedosta�!</p><p>� To� to i czasu okrutnego trzeba�</p><p>� Mamy czasu do�� Ale rad bym jak najpr�dzej�</p><p>Kiemlicz przesta� si� dziwi�. Stary zbyt by� chytry, aby si� nie domy�li�, �e jest jaki� szczeg�lny i tajemniczy pow�d w tym przedsi�wzi�ciu pana Kmicica, i zaraz tysi�ce przypuszcze� pocz�o mu si� cisn�� do g�owy. Lecz �e �o�nierze Kmicicowi, kt�rym pan Andrzej milczenie nakaza�, nic nie rzekli ni staremu, ni synom o porwaniu ksi�cia Bogus�awa, tedy najprawdopodobniejszym wyda�o mu si� przypuszczenie, �e to zapewne ksi��� wojewoda wile�ski wysy�a m�odego pu�kownika z jak�� misj� do kr�la. Utwierdza�o go w tym mniemaniu zw�aszcza to, �e poczytywa� Kmicica za gorliwego stronnika hetma�skiego i o jego zas�ugach wzgl�dem hetmana wiedzia�, albowiem skonfederowane chor�gwie roznios�y o nich wie�� po ca�ym wojew�dztwie podlaskim, czyni�c Kmicicowi opini� okrutnika i zdrajcy.</p><p>�Hetman posy�a zaufanego do kr�la � pomy�la� stary � to znaczy, �e si� pewnie z nim godzi� chce i Szwed�w odst�pi�. Musia�y mu si� ju� naprzykrzy� ich rz�dy� Po c� inaczej by posy�a�?��</p><p>Stary Kiemlicz nied�ugo si� sili� nad rozwi�zaniem tego pytania, bo chodzi�o mu zupe�nie o co innego, a mianowicie o to, jak� by korzy�� m�g� dla siebie z takich termin�w wyci�gn��. Oto, je�eli przys�u�y si� Kmicicowi, przys�u�y si� zarazem hetmanowi i kr�lowi, co nie b�dzie bez znacznej nagrody. �aska takich pan�w przyda si� tak�e, gdyby przysz�o ze starych grzech�w zdawa� rachunek. Przy tym pewnie b�dzie wojna, kraj rozgorzeje, a wtedy �up sam wlezie w r�ce. To wszystko u�miechn�o si� staremu, kt�ry i bez tego przywyk� by� s�ucha� Kmicica, a nie przesta� si� go ba� jak ognia, �ywi�c zarazem ku niemu pewien rodzaj afektu, jaki pan Andrzej umia� wzbudza� we wszystkich podkomendnych.</p><p>� Wasza mi�o�� � rzek� � musi ca�� Rzeczpospolit� przejecha�, by si� do kr�la jegomo�ci dosta�. Nic to jeszcze komendy szwedzkie, bo miasta mo�na omija� i lasami jecha� Ale gorsze to, �e i po lasach, jako zwyczajnie w niespokojnym czasie, pe�no kup swawolnych<a l:href="#fn42" type="note">[42]</a>, kt�re podr�nych napastuj�, a wasza mi�o�� ludzi ma ma�o�</p><p>� Pojedziesz ze mn�, panie Kiemlicz, razem z synami i z lud�mi, kt�rych masz, to b�dzie nas wi�cej.</p><p>� Wasza mi�o�� rozka�e, to i pojad�, ale jam cz�ek ubogi. Jedna n�dza u nas, wi�cej nic. Jak�e mnie to onej chudoby<a l:href="#fn43" type="note">[43]</a> i dachu nad g�ow� ust�pi�?</p><p>� Co uczynisz, to si� op�aci, a i dla was lepiej g�owy st�d unie��, p�ki jeszcze na karkach siedz�.</p><p>� Wszyscy �wi�ci Pa�scy!� Co wasza mi�o�� m�wi?� co?� Jak to?� Co mnie niewinnemu tu grozi? Komu my w drog� wchodzim?�</p><p>Na to pan Andrzej:</p><p>� Znaj� was tu, hultaje! Mieli�cie kolokacj� z Kopysty�skim i usiekli�cie go, potem zbiegli�cie przed s�dami i s�u�yli�cie u mnie; potem uprowadzili�cie mi tabunek zdobyczny�</p><p>� Jako �ywo! Panno Mo�na<a l:href="#fn44" type="note">[44]</a>! � zakrzykn�� stary.</p><p>� Czekaj i milcz! Potem wr�cili�cie do starego legowiska i pocz�li�cie grasowa� w okolicy jako zb�je, konie i �up wsz�dy bior�c. Nie wypieraj si�, bo ja nie tw�j s�dzia, a sam najlepiej wiesz, je�eli prawd� m�wi� Bierzecie konie Zo�tare�kowym<a l:href="#fn45" type="note">[45]</a>, to dobrze, bierzecie Szwedom, to dobrze. Jak was z�api�, to i ze sk�ry z�upi�, ale to ich rzecz.</p><p>� Godzi si� to, godzi, bo nieprzyjacio�om tylko bierzem � rzek� stary.</p><p>� Nieprawda jest, bo i swoich napadacie, co mi ju� twoi synalowie wyznali, a to ju� prosty rozb�j i szlacheckiemu imieniowi<a l:href="#fn46" type="note">[46]</a> zaka�a. Wstyd wam, hultaje!� Ch�opami wam by�, nie szlacht�!</p><p>Poczerwienia� na to stary wyga i rzek�:</p><p>� Wasza mi�o�� krzywdzi nas, bo my, pami�taj�c na stan nasz, ch�opskim procederem si� nie bawim. My koni noc� z niczyich stajen nie wyprowadzamy. Co innego z ��k stadko porwa� albo zdoby�. To wolno i nie masz w tym ujmy w wojennych czasach dla szlachcica. Ale ko� w stajni �wi�ta rzecz, i chyba Cygan, �yd albo ch�op go ukradnie, nie szlachcic! My tego, wasza mi�o��, nie czynim. Ale co wojna, to wojna!</p><p>� Cho�by i dziesi�� wojen by�o, w bitwie jeno mo�esz �up bra�, a je�li go na go�ci�cu szukasz, to� hultaj!</p><p>� B�g �wiadkiem naszej niewinno�ci.</p><p>� Ale�cie ju� tu piwa nawarzyli. Kr�tko m�wi�c, lepiej wam st�d uchodzi�, bo pr�dzej, p�niej stryczek was nie minie. Pojedziecie ze mn�; wiern� s�u�b� zma�ecie winy i cze�� odzyskacie. Bior� was do s�u�by, a ju� tam i korzy�� si� znajdzie lepsza ani�eli z onych koni.</p><p>� Pojedziem z wasz� mi�o�ci� wsz�dy, przeprowadzim przez Szwed�w i przez hultaj�w, bo prawd� waszej mi�o�ci rzec, to nas tu �li ludzie okrutnie prze�laduj�, a za co? za co?� Za nasze ub�stwo � nic! jak za ub�stwo� Mo�e te� B�g zmi�uje si� nad nami i poratuje nas w utrapieniu!</p><p>Tu stary Kiemlicz mimo woli zatar� r�ce i b�ysn�� oczyma.</p><p>�Od tych rob�t � pomy�la� sobie � zagotuje si� w kraju jak w kotle, a wtedy g�upi nie skorzysta�.</p><p>Wtem Kmicic spojrza� na niego bystro.</p><p>� Jeno nie pr�buj mnie zdradzi�! � rzek� gro�nie � bo nie zdzier�ysz, a r�ka boska jedna zdo�a ci� w�wczas wyratowa�!</p><p>� To si� po nas nie pokaza�o � odrzek� ponuro Kiemlicz � i niech mnie B�g pot�pi, je�li mi taka my�l w g�owie posta�a.</p><p>� Wierz� � rzek� po kr�tkim milczeniu Kmicic � bo zdrada to jeszcze co innego jak hultajstwo i niejeden hultaj przecie tego nie uczyni.</p><p>� Co wasza mi�o�� teraz rozka�e? � zapyta� Kiemlicz.</p><p>� Naprz�d s� dwa listy, potrzebuj�ce pr�dkiej ekspedycji. Maszli ludzi roztropnych?</p><p>� Gdzie maj� jecha�?</p><p>� Jeden niech jedzie do ksi�cia wojewody, ale nie potrzebuje samego widzie�. Niech jeno list odda w pierwszej ksi���cej chor�gwi i wraca, nie czekaj�c odpowiedzi.</p><p>� Smolarz pojedzie, to cz�ek roztropny i bywa�y.</p><p>� Dobrze. Drugi list trzeba odwie�� ku Podlasiowi; pyta� o chor�giew lauda�sk� pana Wo�odyjowskiego i samemu pu�kownikowi w r�ce odda�</p><p>Stary pocz�� mruga� chytrze i tak my�la�:</p><p>�To, widz�, robota na wszystkie strony, kiedy ju� i z konfederatami si� w�chaj�; b�dzie ukrop! b�dzie!��</p><p>Po czym rzek� g�o�no:</p><p>� Wasza mi�o��! Je�li to nie tak pilne pismo, to mo�e by, wyjechawszy z las�w, komu po drodze odda�. Si�a<a l:href="#fn47" type="note">[47]</a> tu szlachty konfederatom sprzyja i ka�dy ch�tnie odwiezie, a nam si� jeden wi�cej cz�owiek zostanie.</p><p>� To� roztropnie wykalkulowa� � rzek� Kmicic � bo lepiej, �eby ten, co zawiezie list, nie wiedzia�, od kogo wiezie. A czy pr�dko wyjedziem z las�w?</p><p>� Jak wasza mi�o�� chce. Mo�e jecha� i dwie niedziele albo jutro wyjecha�.</p><p>� Tedy potem o tym, a teraz s�uchaj mnie pilno, Kiemlicz!</p><p>� Zwa�am wszystkim rozumem, wasza mi�o��.</p><p>� Og�osili mnie � rzek� Kmicic � w ca�ej Rzeczypospolitej za okrutnika i hetma�skiego zaprzeda�ca albo zgo�a szwedzkiego. Gdyby kr�l jegomo�� wiedzia�, ktom jest, m�g�by mnie nie ufa� i intencj� moj� wzgardzi�, kt�ra je�eli nie jest szczera, B�g widzi! Uwa�aj, Kiemlicz!</p><p>� Uwa�am, wasza mi�o��.</p><p>� Tedy nie nazywam si� Kmicic, jeno Babinicz, rozumiesz? Nikt nie ma mego prawdziwego przezwiska wiedzie�. G�by mi nie otworzy�, pary nie pu�ci�. A b�d� pyta�, sk�d jestem, to powiesz, �e� si� po drodze do mnie przy��czy� i nie wiesz; natomiast rzekniesz: kto ciekaw, niech si� samego pyta.</p><p>� Rozumiem, wasza mi�o��.</p><p>� Synom zapowiesz, czeladzi tak�e. Cho�by z nich pasy darto, nazywam si� Babinicz. Gard�em mi za to odpowiadacie!</p><p>� Tak i b�dzie, wasza mi�o��. P�jd� synom zapowiedzie�, bo tym szelmom trzeba �opat� w �eb k�a��. Taka mi z nich pociecha� B�g pokara� za dawne grzechy� Ot, co� Pozwoli wasza mi�o�� s�owo jeszcze powiedzie�?</p><p>� M�w �miele.</p><p>� Widzi mi si�, lepiej b�dzie, je�eli nie powiemy ni �o�nierzom, ni czeladzi, dok�d jedziem.</p><p>� Tak ma i by�.</p><p>� Do�� niech wiedz�, �e pan Babinicz, nie pan Kmicic, jedzie. A po drugie: chc�c w tak� drog� jecha�, lepiej by ukry� szar�� waszej mi�o�ci.</p><p>� Jak to?</p><p>� Bo Szwedzi glejty znaczniejszym ludziom daj�, a kto nie ma glejtu, tego do komendanta prowadz�.</p><p>� Ja glejty do komend szwedzkich mam!</p><p>Zdziwienie b�ysn�o w chytrych oczach Kiemlicza, ale pomy�lawszy chwil�, rzek�:</p><p>� Wasza mi�o�� pozwoli jeszcze powiedzie�, co my�l�?</p><p>� Byle� dobrze radzi�, a nie marudzi�, to m�w, bo widz�, �e� cz�ek obrotny.</p><p>� Je�eli glejty s�, to i lepiej, bo mo�na w nag�ym razie pokaza�, ale je�eli wasza mi�o�� z tak� robot� jedzie, kt�ra ma zosta� tajemna, to lepiej glejt�w nie pokazywa�. Nie wiem ja, czy one wydane na imi� Babinicza, czy na pana Kmicica, ale pokaza�, to �lad zostanie i po�cig �atwiejszy.</p><p>� Jak w sedno utrafi�e�! � zawo�a� Kmicic. � Wol� glejty zachowa� na inny czas, je�eli mo�na inaczej si� przedosta�!</p><p>� Mo�na, wasza mi�o��, a to w przebraniu ch�opskim albo chudopacholskim, co b�dzie �atwiej, bo u mnie tu jest troch� och�dostwa, jako to czapek i ko�uch�w szarych, takich w�a�nie, jak drobna szlachta nosi. Wzi�wszy tabunek koni, mo�na by pojecha� z nimi niby po jarmarkach i przebiera� si� coraz g��biej, hen, a� pod �owicz i Warszaw�. Co ja, z przeproszeniem waszej mi�o�ci, nieraz ju�, jeszcze w spokojnych czasach czyni�em, i tamte drogi znam. Jako� pod t� por� przypada jarmark w Sobocie, na kt�ry z daleka si� zje�d�aj�. W Sobocie dowiemy si� o innych miastach, gdzie jarmark � i byle dalej! byle dalej!� Szwedzi te� mniej na chudopacho�k�w zwa�aj�, bo si� mrowie tego po wszystkich jarmarkach kr�ci. A spyta nas jaki komendant, to mu si� i wyt�umaczym, za� mniejszym kupom mo�na b�dzie, je�eli B�g i Naj�wi�tsza Panna pozwoli, po brzuchach przejecha�</p><p>� A jak nam konie zabior�? � bo to rekwizycje w czasie wojny codzienna rzecz�</p><p>� Albo kupi�, albo zabior�. Je�li kupi�, tedy nie z ko�mi, ale niby po konie do Soboty pojedziem, a je�li zabior�, podniesiemy lament i ze skarg� b�dziem jechali a� do Warszawy i Krakowa.</p><p>� Chytry masz rozum � rzek� Kmicic � i widz�, �e mi si� przydacie. Cho�by te� Szwedzi te konie zabrali, to znajdzie si� taki, kt�ry zap�aci.</p><p>� I tak ja mia�em do E�ku, do Prus, z nimi jecha�, to si� dobrze sk�ada, bo w�a�nie tamt�dy droga nam wypadnie. Z E�ku pojedziem granic�, potem wyprostujem na Ostro��k�, a stamt�d puszcz� a� pod Pu�tusk i Warszaw�.</p><p>� Gdzie to ona Sobota?</p><p>� Niedaleko Pi�tku, wasza mi�o��.</p><p>� Kpisz, Kiemlicz?</p><p>� Za� bym �mia� � odrzek� stary, krzy�uj�c r�ce na piersiach i sk�aniaj�c g�ow� � jeno si� tam tak dziwnie miasteczka nazywaj�. To za �owiczem, wasza mi�o��, ale jeszcze kawa� drogi.</p><p>� I jarmarki znaczne w onej Sobocie?</p><p>� Nie takie jak w �owiczu, ale jest jeden w tej porze, na kt�ry nawet i z Prus konie p�dz�, i luda si�a si� zje�d�a. Pewnie tego roku nie b�dzie gorzej, bo tam spokojnie Szwedzi wsz�dy panuj� i po miastach za�ogi maj�. Cho�by si� kto chcia� ruszy�, to i nie mo�e.</p><p>� Tedy przyjmuj� tw�j spos�b!� � Pojedziemy z ko�mi, za kt�re z g�ry ci zap�ac�, a�eby� szkody nie mia�.</p><p>� Dzi�kuj� waszej mi�o�ci za poratowanie.</p><p>� Przygotuj jeno ko�uchy, czapraki i szable proste, bo zaraz jedziem. A zapowiedz synalom i czeladzi, ktom jest, jak si� nazywam i �e z ko�mi jad�, a wy�cie do pomocy naj�ci. Ruszaj!</p><p>A gdy stary zwr�ci� si� ku drzwiom, pan Andrzej rzek� jeszcze:</p><p>� I nie b�dzie mnie nikt nazywa� mi�o�ci� ni komendantem, ani pu�kownikiem, jeno waszeci�, a z nazwiska Babiniczem!</p><p>Kiemlicz wyszed� i w godzin� p�niej siedzieli ju� wszyscy na koniach, gotowi ruszy� w dalek� drog�.</p><p>Pan Kmicic, przybrany w szar� chudopacholsk� �wit�, w tak�� czapk� z wytartym barankiem i z przewi�zan� twarz�, jakby po jakim karczemnym pojedynku, trudny by� do poznania i wygl�da� istotnie na szlachetk� w��cz�cego si� z jarmarku na jarmark. Otaczali go ludzie podobnie przybrani, zbrojni w proste szabliska i d�ugie baty do pop�dzania koni oraz arkany do chwytania rozbieganych.</p><p>�o�nierze pogl�dali ze zdziwieniem na swojego pu�kownika, czyni�c sobie po cichu r�ne o nim uwagi. Dziwno im by�o, �e to ju� pan Babinicz, nie pan Kmicic, �e go maj� z waszecia traktowa�<a l:href="#fn48" type="note">[48]</a>, a najbardziej rusza� na to ramionami i w�sami stary Soroka, kt�ry, patrz�c jak w t�cz� w gro�nego pu�kownika, mrucza� do Bi�ousa:</p><p>� Chyba mi �w wasze� przez gardziel nie przejdzie. Niech mnie zabije, a ja taki po staremu oddam, co mu si� nale�y!</p><p>� Jak rozkaz, to rozkaz! � odrzek� Bi�ous. � Ale si� pu�kownik zmieni� okrutnie.</p><p>Nie wiedzieli �o�nierze, �e i dusza w panu Andrzeju zmieni�a si� tak samo jak i zewn�trzna posta�.</p><p>� Ruszaj! � krzykn�� nagle pan Babinicz.</p><p>Zaklaska�y bicze, je�d�cy otoczyli stadko koni, kt�re zbi�y si� w kup�, i ruszono.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� IV</p></title><p>Id�c sam� granic� mi�dzy wojew�dztwem trockim a Prusami, szli przez lasy obszerne i bezdro�a, Kiemliczom tylko znajome, a� weszli do Prus i dotarli do ��gu, czyli jak stary Kiemlicz nazywa�, do E�ku, gdzie zasi�gn�li nowin o rzeczach publicznych od bawi�cej tam szlachty, kt�ra przed Szwedami pod moc elektorsk� si� schroni�a wraz � �onami, dzie�mi i dobytkiem.</p><p>��g wygl�da� jak ob�z, a raczej mo�na by rzec, �e sejmik jakowy� si� w nim odprawuje. Szlachta pi�a pod wiechami<a l:href="#fn49" type="note">[49]</a> piwo pruskie i rozprawia�a, a coraz kto� nowiny przywozi�. Nie dopytuj�c si� o nic i tylko nadstawiaj�c bacznie ucha, dowiedzia� si� pan Babinicz, �e Prusy Kr�lewskie i mo�ne w nich miasta stanowczo opowiedzia�y si� po stronie Jana Kazimierza i ju� uk�ad z elektorem zawar�y, aby si� wsp�lnie przeciw ka�demu nieprzyjacielowi broni�. M�wiono jednak, �e mimo uk�adu znamienitsze miasta nie chcia�y przyj�� za��g elektorskich, boj�c si�, aby �w przebieg�y ksi���, raz usadowiwszy si� w nich zbrojn� r�k�, nie chcia� potem na zawsze ich zagarn��, albo �eby w stanowczej chwili ze Szwedami si� zdradziecko nie po��czy�, do czego wrodzona chytro�� zdolnym go czyni�a.</p><p>Szlachta szemra�a na t� nieufno�� mieszczan, ale pan Andrzej, znaj�cy praktyki radziwi��owskie z elektorem, gryz� si� tylko w j�zyk, by nie wypowiedzie� wszystkiego, co mu by�o wiadome. Powstrzymywa�a go od tego my�l, �e niebezpiecznie by�o w Prusach elektorskich m�wi� g�o�no przeciw elektorowi, a po wt�re, �e szaremu szlachetce, kt�ry na targ z ko�mi przyjecha�, nie wypada�o wdawa� si� w zawi�e materie polityczne, nad kt�rymi najbieglejsi staty�ci<a l:href="#fn50" type="note">[50]</a> pr�no g�owy �amali.</p><p>Przedawszy wi�c par� koni, a dokupiwszy natomiast nowych, jechali dalej wzd�u� granicy pruskiej, ale ju� traktem wiod�cym z ��gu do Szczuczyna le��cego w samym k�cie wojew�dztwa mazowieckiego, mi�dzy Prusami z jednej a wojew�dztwem podlaskim z drugiej strony. Do Szczuczyna samego nie chcia� jednak pan Andrzej jecha�, a to z tej okazji, �e dowiedzia� si�, i� w mie�cie stoi kwater� jedna chor�giew konfederacka, kt�rej pu�kownikuje pan Wo�odyjowski.</p><p>Widocznie pan Wo�odyjowski musia� i�� mniej wi�cej t� sam� drog�, kt�r� jecha� teraz Kmicic, i zatrzyma� si� w Szczuczynie b�d� dla kr�tkiego odpoczynku przed sam� granic� podlask�, b�d� na czasowe kwatery, w kt�rych �atwiej musia�o by� o �ywno�� dla ludzi i koni ni� w mocno ju� wyp�ukanym Podlasiu.</p><p>Ale pan Kmicic nie chcia� napotka� teraz s�ynnego pu�kownika, albowiem s�dzi�, �e nie maj�c innych dowod�w, pr�cz s��w, nie zdo�a go przekona� o swym nawr�ceniu i szczero�ci intencyj. Wskutek tego w dw�ch milach od Szczuczyna kaza� skr�ci� w stron� W�soszy, ku zachodowi. Co do listu, kt�ry mia� dla pana Wo�odyjowskiego, postanowi� przes�a� go przez pierwsz� pewn� okazj�.</p><p>Tymczasem, nie doje�d�aj�c W�soszy, zatrzymali si� w przydro�nej karczmie, �Pokrzyk� zwanej, i roztasowali si� na nocleg, kt�ry obiecywa� si� by� wygodny, bo w karczmie pr�cz karczmarza Prusaka nie by�o nikogo z go�ci.</p><p>Lecz zaledwie Kmicic z trzema Kiemliczami i Sorok� zasiedli do wieczerzy, gdy z zewn�trz da� si� s�ysze� hurkot k� i t�tent koni.</p><p>�e s�o�ce jeszcze nie zasz�o, Kmicic wyszed� przed karczm� popatrze�, kto przyje�d�a, bo by� ciekaw, czy nie jaki podjazd szwedzki, ale zamiast Szwed�w ujrza� bryk�, za ni� dwa wozy i ludzi zbrojnych oko�o woz�w.</p><p>Na pierwszy rzut oka �atwo by�o pozna�, �e to jaki� personat<a l:href="#fn51" type="note">[51]</a> nadje�d�a. Bryka by�a zaprz�ona w cztery konie, dobre, pruskie, o grubych ko�ciach i malikowatych grzbietach, fory�<a l:href="#fn52" type="note">[52]</a> siedzia� na jednym z lejcowych, trzymaj�c dwa psy pi�kne na smyczy; na ko�le wo�nica, a obok hajduczek przybrany z w�gierska, na tylnym za� siedzeniu sam pan wsparty pod boki, z wilczur� bez r�kaw�w, spinan� na rz�siste z�ocone guzy.</p><p>Z ty�u sz�o dwa wozy, dobrze pakowne, a przy ka�dym po czterech czeladzi zbrojnych w szable i bandolety.</p><p>Sam pan by� to cz�owiek bardzo jeszcze m�ody, cho� personat, lat ledwie dwudziestu kilku. Twarz mia� puco�owat�, czerwon�, a i na ca�ej osobie zna� by�o, �e sobie na jad�o nie �a�owa�.</p><p>Gdy bryka stan�a, hajduczek skoczy� r�k� podawa�, a pan ujrzawszy Kmicica stoj�cego w progu, kiwn�� r�kawic� i zawo�a�:</p><p>� A bywaj no, przyjacielu!</p><p>Kmicic, zamiast si� zbli�y�, cofn�� si� do karczmy, bo go nagle z�o�� wzi�a. Nie przywyk� jeszcze ani do szarej �wity, ani do tego, by na� kiwano r�kawic�. Wr�ciwszy tedy, siad� za sto�em i wzi�� si� znowu do jad�a. Nieznajomy pan wszed� w �lad za nim.</p><p>Wszed�szy, przymru�y� oczy, bo w izbie mroczno by�o, gdy� tylko na kominie pali� si� niewielki ogie�.</p><p>� A czemu to nikt nie wychodzi, gdy zaje�d�am? � rzek� nieznajomy pan.</p><p>� Bo karczmarz poszed� do komory � odpar� Kmicic � a my podr�ni jako i wasza mo��.</p><p>� Dzi�kuj� za konfidencj�<a l:href="#fn53" type="note">[53]</a>. A co za podr�ny?</p><p>� Szlachcic z ko�mi jad�cy.</p><p>� A kompania tako� szlachta?</p><p>� Chudopacho�cy, ale szlachta.</p><p>� Tedy czo�em, czo�em, mopankowie. Dok�d B�g prowadzi?</p><p>� Z jarmarku na jarmark, byle tabunku zby�.</p><p>� Je�eli tu nocujecie, to jutro po dniu obejrz�, mo�e i ja co wybior�. A tymczasem pozw�lcie, mopankowie, przysi��� si� do sto�u.</p><p>Nieznajomy pan pyta� wprawdzie, czy mu si� przysi��� pozwol�, ale takim tonem, jakby by� tego zupe�nie pewien, jako� nie omyli� si�, bo m�ody koniucha odrzek� grzecznie:</p><p>� Prosim bardzo wdzi�cznie wasz� mo��, cho� i nie mamy na co prosi�, bo jeno grochem z kie�bas� mo�em cz�stowa�.</p><p>� Mam ja w puzdrach lepsze od tego specja�y � odpar� nie bez pewnej pychy m�ody panek � ale u mnie �o�nierskie podniebienie, i groch z kie�bas�, byle dobrze podlany, nad wszystko przek�adam.</p><p>To rzek�szy (a m�wi� bardzo powoli, chocia� spogl�da� bystro i roztropnie), zasiad� na �awie, gdy za� Kmicic usun�� mu si� tak, aby uczyni� wygodne miejsce, doda� �askawie:</p><p>� Prosz�, prosz�, nie inkomoduj<a l:href="#fn54" type="note">[54]</a> si� wa�pan. W drodze si� na godno�� nie uwa�a, a chocia� mnie te� �okciem tr�cisz, to mi korona z g�owy nie spadnie.</p><p>Kmicic, kt�ry w�a�nie przysuwa� nieznajomemu misk� z grochem, a kt�ry jako si� rzek�o, nie przywyk� jeszcze do podobnego traktowania, by�by niezawodnie rozbi� j� na g�owie nad�tego m�odzika, gdyby nie to, �e by�o co� w tej nad�to�ci takiego, co bawi�o pana Andrzeja, wi�c nie tylko �e zaraz wewn�trzny impet pow�ci�gn��, ale si� u�miechn�� i rzek�:</p><p>� Takie to teraz czasy, wasza mo��, �e i z najwy�szych g��w korony spadaj�: <emphasis>exemplum</emphasis> nasz kr�l Jan Kazimierz, kt�ry wedle prawa dwie powinien nosi�, a nie ma �adnej, chyba jedn� cierniow��</p><p>Na to nieznajomy spojrza� bystro na Kmicica, po czym westchn�� i rzek�:</p><p>� Takie teraz czasy, �e lepiej o tym nie m�wi�, chyba z konfidentami<a l:href="#fn55" type="note">[55]</a>.</p><p>Po chwili za� doda�:</p><p>� Ale� to roztropnie wa�pan wywi�d�. Musia�e� gdzie� po dworach przy politycznych ludziach s�ugiwa�, bo mowa edukacj� wy�sz�, ni� jest wa�panowa kondycja, pokazuje.</p><p>� Ocieraj�c si� mi�dzy lud�mi, s�ysza�o si� to i owo, alem nie s�ugiwa�.</p><p>� Sk�d�e to rodem, prosz�?</p><p>� Z za�cianka, z wojew�dztwa trockiego.</p><p>� Nic to, �e z za�cianka, byle szlachcic, bo to grunt. A co tam s�ycha� na Litwie?</p><p>� Po staremu, zdrajc�w nie brak.</p><p>� Zdrajc�w? m�wisz wa�pan. A c� to, prosz�, za zdrajcy?</p><p>� Ci, kt�rzy kr�la i Rzeczypospolitej odst�pili.</p><p>� A jak si� ma ksi��� wojewoda wile�ski?</p><p>� Chory, m�wi�: dech mu zatyka.</p><p>� Daj mu Bo�e zdrowie, zacny to pan!</p><p>� Dla Szwed�w zacny, bo im wrota na rozcie� otworzy�.</p><p>� To wa�pan, widz�, nie jego partyzant<a l:href="#fn56" type="note">[56]</a>?</p><p>Kmicic spostrzeg�, �e nieznajomy, wci�� niby dobrodusznie wypytuj�c, bada go.</p><p>� Co mnie tam! � odrzek� � niech o tym inni my�l�� Mnie strach, by mi Szwedzi koni w rekwizycj� nie zabrali.</p><p>� To trzeba je by�o na miejscu zby�. Ot, i na Podlasiu stoj� podobno te chor�gwie, kt�re si� przeciw hetmanowi zbuntowa�y, a kt�re pewnie nie maj� koni do zbytku?</p><p>� Tego ja nie wiem, bom mi�dzy nimi nie bywa�, chocia� jaki� przejezdny pan da� mi list do jednego z ich pu�kownik�w, abym go przy okazji odda�.</p><p>� Jak�e to �w przejezdny pan m�g� da� wa�panu list, skoro na Podlasie nie jedziesz?</p><p>� Bo w Szczuczynie stoi jedna konfederacka chor�giew, wi�c �w jegomo�� rzek� mi tak: albo sam oddasz, albo okazj� znajdziesz, wedle Szczuczyna przeje�d�aj�c.</p><p>� A to si� dobrze sk�ada, bo ja do Szczuczyna jad�.</p><p>� Wasza mo�� tak�e przed Szwedami ucieka?</p><p>Nieznajomy zamiast odpowiedzie� popatrzy� na Kmicica i spyta� flegmatycznie:</p><p>� Czemu to wa�pan m�wisz: <strong>tak�e</strong>, skoro sam nie tylko nie uciekasz, ale mi�dzy nich jedziesz i konie im b�dziesz sprzedawa�, je�li ci ich si�� nie zabior�?</p><p>Na to Kmicic ruszy� ramionami.</p><p>� M�wi�em: <strong>tak�e</strong>, bom w ��gu widzia� wiele szlachty, kt�rzy si� przed nimi chronili, a co do mnie, niechby im si� wszyscy przys�ugiwali, ile ja mam ch�ci im s�u�y�, to tak my�l�, �eby tu d�ugo miejsca nie zagrzali�</p><p>� I nie boisz si� tego m�wi�? � pyta� nieznajomy.</p><p>� Nie boj� si�, bom te� niep�ochliwy, a po drugie, jegomo�� do Szczuczyna jedziesz, a w tamtej stronie wszyscy g�o�no m�wi�, co my�l�, daj za� Bo�e, by jak najpr�dzej od gadania do roboty przysz�o.</p><p>� Widz�, �e bystry z waszeci cz�owiek nad kondycj�! � powt�rzy� nieznajomy. � Ale kiedy tak Szwed�w nie kochasz, czemu od onych chor�gwi, kt�re si� przeciw hetmanowi zbuntowa�y, odchodzisz? Zali<a l:href="#fn57" type="note">[57]</a> to one zbuntowa�y si� dla zatrzymanego �o�du albo dla swywoli? Nie! jeno �e hetmanowi i Szwedom nie chcia�y s�u�y�. Lepiej by by�o tym �o�nierzom, niebo��tom, pod hetmanem zosta�, a przecie woleli narazi� si� na miano buntownik�w, na g��d, niewywczasy i przeliczne zgubne terminy ni� przeciw kr�lowi czyni�. �e tam przyjdzie mi�dzy nimi i Szwedami do wojny, to pewno, a mo�e by ju� i przysz�o, gdyby nie to, �e Szwedzi jeszcze do tego k�ta nie zale�li� Poczekaj, zalez�, trafi� tu, a w�wczas zobaczysz wasze�!</p><p>� Tak i ja my�l�, �e tu si� najpr�dzej wojna rozpocznie! � rzek� Kmicic.</p><p>� Ba, je�eli tak my�lisz, a masz szczery ku Szwedom dyzgust<a l:href="#fn58" type="note">[58]</a> (co ci i z oczu patrzy, �e prawd� m�wisz, bo ja si� na tym znam), to czemu tedy do tych zacnych �o�nierz�w nie przystaniesz? Albo� to nie pora, albo� im nie potrzeba r�k i szabel? Niema�o to tam zacnych s�u�y, kt�rzy woleli swojego pana nad cudzego, i coraz ich wi�cej b�dzie. Jedziesz wasze� z tych stron, w kt�rych Szwed�w jeszcze wcale nie zaznali, ale ci, co ich zaznali, rzewnymi �zami p�acz�. W Wielkopolsce, cho� si� im dobrowolnie podda�a, ju� palce szlachcie w kurki od muszkiet�w wkr�caj� a rabuj�, a rekwizycje czyni�, co mog�, zabieraj�� W tutejszym wojew�dztwie nie lepszy ich proceder. Jenera� Szteinbok wyda� manifest, by ka�dy spokojnie w domu siedzia�, to go uszanuj� i jego dobro. Ale gdzie tam! Jenera� swoje, a komendanci pomniejsi swoje, tak �e nikt jutra niepewien ani tego, co od fortuny ma. Ka�dy chce si� cieszy� z tego, co posiada�, aby za� w spokoju u�ywa� i aby mu dobrze by�o. A tu przyjedzie pierwszy lepszy przyb��da i �daj!�. Nie dasz, to ci win� znajd�, aby z maj�tno�ci ci� wyzu�, albo winy nie szukaj�c, szyj� utn�. Niejeden si� ju� �zami rzewnymi zalewa, dawnego pana wspomniawszy, a wszyscy w opresji ci�gle ku onym konfederatom spogl�daj�, czy od nich jakowy ratunek dla ojczyzny i obywatel�w<a l:href="#fn59" type="note">[59]</a> nie przyjdzie�</p><p>� Wasza mo�� � rzek� Kmicic � widz�, nie lepiej Szwedom ode mnie �yczy?</p><p>Nieznajomy pan obejrza� si� jakby z pewnym strachem woko�o, ale wpr�dce uspokoi� si� i tak dalej m�wi�:</p><p>� �ycz� im, �eby ich m�r wyt�uk�, i tego przed waszeci� nie ukrywam, gdy� widzi mi si�, �e� poczciwy, a cho�by� i nie by� poczciwy, to mnie nie zwi��esz i Szwedom nie odwieziesz, bo si� nie dam, maj�c zbrojn� czelad� i szabl� przy boku.</p><p>� Mo�esz wasza mo�� by� pewien, �e tego nie uczyni�; owszem: po sercu mi wa�cina fantazja. Ju� i to mi si� podoba, �e� waszmo�� nie waha� si� substancji<a l:href="#fn60" type="note">[60]</a> zostawi�, na kt�rej nieprzyjaciel m�ci� si� nie omieszka. Bardzo si� chwali taka �yczliwo�� ku ojczy�nie.</p><p>Kmicic mimo woli pocz�� m�wi� tonem protekcjonalnym, jak zwierzchnik do podw�adnego, nie zastanowiwszy si�, �e takie s�owa mog�y si� dziwnie wydawa� w ustach szlachetki-koniuchy, ale widocznie i m�ody pan nie zwr�ci� na to uwagi, bo pocz�� tylko chytrze mruga� oczyma i odrzek�:</p><p>� Albo ja g�upi? U mnie pierwsza regu�a, �eby moje nie przepad�o, bo co Pan B�g da�, to trzeba szanowa�. Siedzia�em cicho do sprz�t�w i om�ot�w<a l:href="#fn61" type="note">[61]</a>. Dopiero�, jakem ca�� krescencj�<a l:href="#fn62" type="note">[62]</a> do Prus sprzeda� i inwentarze, i wszelki statek<a l:href="#fn63" type="note">[63]</a>, tak pomy�la�em sobie: czas w drog�! Niech�e si� teraz na mnie mszcz�, niech mi zabieraj�, co im do smaku przypadnie.</p><p>� Zawsze zostawi�e� wasza mo�� ziemi� i budynki.</p><p>� Ba, kiedy ja starostwo w�sockie dzier�aw� trzymam od wojewody mazowieckiego, a w�a�nie mi si� kontrakt sko�czy�. Jeszczem ostatniej raty nie zap�aci� i nie zap�ac�, bo jako s�ysz�, i pan wojewoda mazowiecki ze Szwedem trzyma. Niech�e mu za to rata przepadnie, a mnie si� gotowy grosz przyda.</p><p>Kmicic pocz�� si� �mia�.</p><p>� Bodaj�e waszmo�ci! Widz�, �e� nie tylko m�ny kawaler, ale i roztropny!</p><p>� Jak�e? � odrzek� nieznajomy. � Roztropno�� to grunt! Ale nie o roztropno�ci z wa�panem m�wi�em� Czemu to, czuj�c krzywdy ojczyzny i pana mi�o�ciwego, nie p�jdziesz do onych zacnych �o�nierz�w na Podlasie i pod znak si� nie zaci�gniesz? I Bogu si� przys�u�ysz, i samemu mo�e si� poszcz�ci�, bo to ju� niejednemu si� przytrafi�o, �e z chudopacho�ka na pana z wojny wyszed�. Wida� po wa�ci, �e� cz�ek �mia�y i rezolutny, a gdy ci urodzenie nie staje na przeszkodzie, mo�esz wpr�dce do jakiej takiej fortuny doj��, je�li B�g �upu przysporzy. Byle nie trwoni� tego, co tu i owdzie w r�ce wpadnie, to i mieszek nap�cznieje. Nie wiem, czyli masz jakow� zagrod�, czyli nie masz, ale m�g�by� mie�: z mieszkiem o dzier�aw� nietrudno, a z dzier�awy, przy pomocy boskiej, i do dziedzictwa niedaleko. A tak, zacz�wszy od pacho�ka, mo�esz towarzyszem<a l:href="#fn64" type="note">[64]</a> umrze� albo na jakim urz�dzie ziemskim, by�e� si� pracy nie leni�, bo kto rano wstaje, temu Pan B�g daje.</p><p>Kmicic w�sy gryz�, bo go pusty �miech bra�; wi�c twarz mu drga�a, a zarazem i krzywi� si�, bo od czasu do czasu od przyschni�tej rany bole�ci go bra�y.</p><p>Nieznajomy m�wi� dalej:</p><p>� Przyj�� ci� tam przyjm�, bo ludzi potrzebuj�, a zreszt� uda�e� mi si� wa�pan i bior� ci� pod opiek�, przy kt�rej i promocji mo�esz by� pewien.</p><p>Tu m�odzie�czyk podni�s� z dum� puco�owat� twarz i pocz�� r�k� po w�sikach si� g�adzi�; wreszcie rzek�:</p><p>� Chceszli by� moim r�kodajnym<a l:href="#fn65" type="note">[65]</a>? Szabl� b�dziesz za mn� nosi� i nad czeladzi� mia� doz�r.</p><p>Kmicic nie wytrzyma� i parskn�� szczerym, weso�ym �miechem, a� mu wszystkie z�by zab�ys�y.</p><p>� Czego si� wasze �miejesz? � pyta� nieznajomy, marszcz�c brwi.</p><p>� To z ochoty do tej s�u�by.</p><p>Lecz m�ody personat obrazi� si� na dobre i rzek�:</p><p>� G�upi, kto wa�pana tych manier nauczy�, i bacz, z kim m�wisz, aby� w konfidencji miary nie przebra�.</p><p>� Wasza mo�� wybaczy � rzek� weso�o Kmicic � bo w�a�nie nie wiem, przed kim stoj�.</p><p>M�ody pan wzi�� si� w boki:</p><p>� Jestem pan Rz�dzian z W�soszy � rzek� z dum�.</p><p>Kmicic otwiera� ju� usta, a�eby powiedzie� swoje przybrane nazwisko, gdy wtem Bi�ous wszed� spiesznie do izby.</p><p>� Panie komen�</p><p>Tu urwa� �o�nierz, powstrzymany gro�nym wzrokiem Kmicica, zmiesza� si�, zaci�� i wreszcie wykrztusi� z wysileniem:</p><p>� Prosz� waszmo�ci, ludzie jacy� jad�.</p><p>� Sk�d?</p><p>� Od Szczuczyna.</p><p>Teraz pan Kmicic stropi� si� nieco, ale pokrywaj�c pr�dko pomieszanie, odpar�:</p><p>� A mie� si� na baczno�ci. Du�a kupa idzie?</p><p>� B�dzie z dziesi�� koni.</p><p>� Bandoleciki mie� gotowe. Ruszaj!</p><p>Po czym, gdy �o�nierz wyszed�, zwr�ci� si� do pana Rz�dziana z W�soszy i rzek�:</p><p>� Czy aby nie Szwedzi?</p><p>� Przecie ku nim wa�pan idziesz � odpar� pan Rz�dzian, kt�ry od niejakiego czasu pogl�da� ze zdziwieniem na m�odego szlachcica � wi�c pr�dzej, p�niej musisz ich spotka�.</p><p>� Wola�bym te� Szwed�w ani�eli jakowych hultaj�w, kt�rych wsz�dy pe�no� Kto jedzie z ko�mi, musi zbrojno jecha� i mie� si� na baczeniu, bo okrutnie to �asa rzecz.</p><p>� Je�eli prawda, �e w Szczuczynie stoi pan Wo�odyjowski � odpar� Rz�dzian � to pewnie jego podjazd. Nim si� zakwateruj�, chc� si� przekona�, czyli kraj bezpieczny, bo ze Szwedami o miedz� trudno by spokojnie usiedzie�.</p><p>Us�yszawszy to, pan Andrzej zakr�ci� si� po izbie i usiad� w najciemniejszym jej k�cie, gdzie okap komina rzuca� gruby cie� na r�g sto�u, a tymczasem sprzed sieni doszed� t�tent i parskanie koni i po chwili kilku ludzi wesz�o do izby.</p><p>Id�cy na czele, ch�op olbrzymi, stuka� drewnian� nog� w lu�ne deski, kt�rymi izba by�a wy�o�ona. Kmicic spojrza� na� i serce zabi�o mu w piersiach.</p><p>By� to J�zwa Butrym, zwany Beznogim.</p><p>� A gdzie gospodarz? � spyta�, stan�wszy na �rodku izby.</p><p>� Jestem! � odrzek� karczmarz � do us�ug waszmo�ci.</p><p>� Dla koni obrok!</p><p>� Nie ma u mnie obrok�w, chyba ci panowie u�ycz�.</p><p>To rzek�szy, karczmarz wskaza� na Rz�dziana i koniuch�w.</p><p>� Czyi to ludzie? � spyta� Rz�dzian.</p><p>� A kto� wa�pan sam?</p><p>� Starosta z W�soszy.</p><p>Rz�dziana, jako dzier�awc� starostwa, zwali zwykle w�a�ni jego ludzie starost� i on si� sam tak nazywa� w wa�niejszych okazjach.</p><p>Ale J�zwa Butrym zmiesza� si� widz�c, z jak wysok� osob� ma do czynienia, wi�c zdj�� czapk� i rzek� �agodnym tonem:</p><p>� Czo�em, wielmo�ny panie� Po ciemku nie mo�na godno�ci rozezna�.</p><p>� Czyi ludzie? � powt�rzy� Rz�dzian, bior�c si� w boki.</p><p>� Lauda�scy, z chor�gwi dawniej billewiczowskiej, a dzi� pana Wo�odyjowskiego.</p><p>� Dla Boga! to pan Wo�odyjowski jest w Szczuczynie?</p><p>� Osob� swoj� i z innymi pu�kownikami, kt�rzy ze �mudzi przyszli.</p><p>� Bogu chwa�a, Bogu chwa�a! � powt�rzy� uradowany pan starosta. � A jacy� to pu�kownicy s� z panem Wo�odyjowskim?</p><p>� By� pan Mirski � m�wi� Butrym � ale go szlag po drodze trafi�, a jest pan Oskierko, pan Kowalski, dw�ch pan�w Skrzetuskich�</p><p>� Jakich Skrzetuskich? � zakrzykn�� Rz�dzian. � Zali jeden z nich nie pan Skrzetuski z Burca?</p><p>� Tego nie wiem sk�d � odpar� Butrym � jeno wiem, �e to jest pan Skrzetuski zbara�czyk.</p><p>� Rety! to m�j pan!</p><p>Tu spostrzeg� Rz�dzian, jak dziwnie brzmi taki okrzyk w ustach pana starosty, i doda�:</p><p>� M�j pan kum, chcia�em rzec.</p><p>Tak m�wi�c, nie zmy�la� pan starosta, bo istotnie pierwszego syna Skrzetuskiego, Jaremk�, do chrztu trzyma� w drug� par�.</p><p>Tymczasem Kmicicowi, siedz�cemu w ciemnym k�cie izby, my�li jedna za drug� pocz�y si� cisn�� do g�owy. Naprz�d zburzy�a si� w nim dusza na widok gro�nego szaraka i r�ka mimo woli chwyci�a za szabl�. Wiedzia� bowiem Kmicic, �e to g��wnie J�zwa przyczyni� si� do rozsiekania kompanion�w i jego samego najzaci�tszym by� wrogiem. Dawny pan Kmicic kaza�by go w tej chwili porwa� i ko�mi w��czy�, lecz dzisiejszy pan Babinicz przem�g� si�. Owszem, niepok�j go ogarn�� na my�l, �e je�eli szlachta go pozna, mog� st�d wypa�� rozmaite dla dalszej podr�y i ca�ego przedsi�wzi�cia niebezpiecze�stwa� Postanowi� wi�c nie da� si� pozna� i coraz g��biej zasuwa� si� w cie�; wreszcie opar� si� �okciami o st� i wzi�wszy g�ow� w d�onie, pocz�� udawa�, �e drzemie.</p><p>Lecz jednocze�nie szepn�� do siedz�cego obok Soroki:</p><p>� Ruszaj do stajni, niech konie b�d� w pogotowiu. Jedziemy na noc!</p><p>Soroka wsta� i wyszed�.</p><p>Kmicic udawa� dalej, �e drzemie. Rozmaite wspomnienia pocz�y mu cisn�� si� do g�owy. Ludzie ci przypomnieli mu Laud�, Wodokty i t� przesz�o�� kr�tk�, kt�ra jak sen min�a. Gdy przed chwil� J�zwa rzek�, i� nale�� do chor�gwi dawniej billewiczowskiej, to panu Andrzejowi a� serce zatrz�s�o si� w piersi na samo miano. I przysz�o mu na my�l, �e taki by� w�a�nie wiecz�r, tak samo na kominie pali� si� ogie�, gdy on jakoby ze �niegiem spad� niespodzianie do Wodokt�w i po raz pierwszy ujrza� w czeladnej Ole�k� mi�dzy prz�dkami.</p><p>Widzia� teraz przez zamkni�te powieki, tak jakby na jawie, t� pann� jasn�, spokojn� � wspomina� wszystko, co zasz�o, jako ona chcia�a mu by� anio�em str�em, w dobrem go umocni�, od z�ego zas�oni�, prost�, zacn� drog� pokaza�. Gdyby jej by� s�ucha�, gdyby jej by� s�ucha�!� To� ona wiedzia�a, co czyni�, po jakiej stronie stan��; wiedzia�a, gdzie cnota, uczciwo��, obowi�zek � i po prostu wzi�aby go za r�k� i poprowadzi�a, gdyby by� chcia� jej s�ucha�.</p><p>Tu mi�o�� podniecona rozpami�tywaniem tak wezbra�a w sercu pana Andrzeja, �e got�w by�by wszystk� krew wytoczy�, byle do n�g tej pannie pa��, a w tej chwili got�w by�by porwa� w ramiona nawet tego nied�wiedzia lauda�skiego, kt�ry mu kompanion�w wygubi�, dlatego tylko �e by� z tamtych stron, �e Billewicz�w wspomina�, �e Ole�k� widywa�.</p><p>Z zadumy zbudzi�o go dopiero jego w�asne nazwisko powt�rzone kilkakrotnie przez J�zw� Butryma. Dzier�awca z W�soszy wypytywa� o znajomych, a J�zwa opowiada� mu, co zasz�o w Kiejdanach od czasu pami�tnej ugody hetmana ze Szwedami � m�wi� wi�c o opozycji wojska, o uwi�zieniu pu�kownik�w, o zes�aniu ich do Bir� i szcz�liwym ocaleniu. Nazwisko Kmicica powtarza�o si� oczywi�cie w tych opowiadaniach, pokryte ca�� zgroz� zdrady i okrucie�stwa. O tym, �e pan Wo�odyjowski, Skrzetuscy i Zag�oba winni byli �ycie Kmicicowi, nie wiedzia� J�zwa, natomiast tak opowiada� to, co zasz�o w Billewiczach:</p><p>� Schwyci� nasz pu�kownik tego zdrajc� w Billewiczach jak lisa w jamie, i zaraz go kazali na �mier� prowadzi�; prowadzi�em go sam z wielk� uciech�, �e go r�ka boska dosi�g�a, i coraz tom mu latark� w oczy za�wieci�, �eby obaczy�, czy te� skruchy nie oka�e. Ale nie! Szed� �miele, nie bacz�c, �e przed s�dem bo�ym stanie. Taka ju� natura zatwardzia�a. A gdym mu doradzi�, �eby si� cho� prze�egna�, to mi odrzek�: �Stul g�b�, pacho�ku, nie twoja sprawa!� Postawili�my go tedy za wsi�, pod grusz�, i ju� pocz��em komend�, kiedy pan Zag�oba, kt�ry szed� z nami, kaza� go obszuka�, czyli jakich papier�w przy nim nie ma. Jako� znalaz� si� list. Powiada pan Zag�oba: �Po�wie�!� � i zaraz do czytania. Ledwie zacz�� czyta�, kiedy to si� nie porwie za g�ow�: �Jezus Maria! dawaj go na powr�t do dwora!� Sam skoczy� na konia i pojecha�, a my go odprowadzili w tej my�li, �e go ka�� jeszcze przypiec przed �mierci�, �eby j�zyka od niego zasi�gn��. Ale gdzie tam! Pu�cili zdrajc� wolno. Nie moja g�owa wchodzi� w to, co tam wyczytali, ale ja bym go nie by� pu�ci�.</p><p>� C� w tych listach by�o? � pyta� dzier�awca z W�soszy.</p><p>� Nie wiem, co by�o; miarkuj� tylko, �e musieli by� jeszcze r�ni oficyjerowie w r�kach ksi�cia wojewody, kt�rych zaraz by kaza� rozstrzela�, gdyby mu Kmicica rozstrzelali. A przy tym, mo�e si� nasz pu�kownik i �ez panny Billewicz�wny ulitowa�, bo podobno przez r�ce lecia�a, �e ledwie mogli jej docuci� A wszelako� nie �miem ja m�wi�, ale �le si� sta�o, bo co ten cz�owiek z�ego naczyni�, tego by si� sam Lucyper nie powstydzi�. Ca�a Litwa na niego p�acze, a co wd�w, co sier�t, co ub�stwa na niego narzeka, Bogu tylko wiadomo! Kto jego zg�adzi, b�dzie mia� zas�ug� w niebiesiech<a l:href="#fn66" type="note">[66]</a> i przed lud�mi, jakoby psa w�ciek�ego zabi�!</p><p>Tu rozmowa przesz�a znowu na pana Wo�odyjowskiego, na pan�w Skrzetuskich, na chor�gwie stoj�ce na Podlasiu.</p><p>� O wiwend�<a l:href="#fn67" type="note">[67]</a> ci�ko � m�wi� Butrym � bo dobra ksi�cia hetmana do szcz�tu ju� wyp�ukane, ani cz�eku, ani koniowi na z�b w nich nie znale��, a co jest szlachty, to uboga, po za�ciankach, jako u nas na �mudzi, siedz�ca. Postanowili tedy pu�kownicy, �eby si� po sto koni rozdzieli�, i co mil� albo co dwie od siebie sta�. Ale jak przyjdzie zima, nie wiem, co b�dzie.</p><p>Kmicic, kt�ry s�ucha� dot�d cierpliwie, p�ki o nim by�a mowa � poruszy� si� teraz i ju� usta otworzy�, by ze swego ciemnego k�ta powiedzie�:</p><p>� To was hetman tak podzielonych pojedynczo r�k� wybierze jako raki z saka.</p><p>Lecz w tej chwili drzwi si� otworzy�y i stan�� w nich Soroka, kt�rego Kmicic pos�a� by�, by konie do drogi gotowano. �wiat�o z komina pada�o wprost na srog� twarz wachmistrza; J�zwa Butrym spojrza� na niego, popatrzy� d�ug� chwil�, po czym zwr�ci� si� do Rz�dziana i rzek�:</p><p>� Czy to waszej wielmo�no�ci cz�owiek?� Ja jego sk�d�ci znam!</p><p>� Nie � odpar� Rz�dzian � to szlachta, kt�ra z ko�mi na jarmarki jedzie.</p><p>� A dok�d jedziecie? � pyta� J�zwa.</p><p>� Do Soboty � odpar� stary Kiemlicz.</p><p>� Gdzie to jest?</p><p>� Niedaleko Pi�tku.</p><p>J�zwa r�wnie�, jak poprzednio Kmicic, poczyta� za �art niewczesny t� odpowied� i rzek�, namarszczywszy brwi:</p><p>� Odpowiadaj, kiedy pytaj�!</p><p>� Jakim prawem pytasz?</p><p>� Mog� ci si� i z tego wywie��: bo mnie na podjazd wys�ali, bym obaczy�, czy podejrzanych ludzi w okolicy nie masz. Jako� widzi mi si�, �e s�, kt�rzy nie chc� powiedzie�, dok�d jad�!</p><p>Kmicic obawiaj�c si�, �eby jaka zwada z tej rozmowy nie wynik�a, rzek�, nie ruszaj�c si� z ciemnego k�ta:</p><p>� Nie sierd� si�, mo�ci �o�nierzu, bo Pi�tek i Sobota s� takie miasta, jako i inne, w kt�rych si� jarmarki jesienne na konie odbywaj�. Nie wierzysz, to si� pana starosty spytaj, kt�ry musi o nich wiedzie�.</p><p>� Jak�e! � rzek� Rz�dzian.</p><p>Na to Butrym:</p><p>� Kiedy tak, to co innego. Ale po co wam do onych miast jecha�? Mo�ecie i w Szczuczynie koni zby�, bo nam si�a<a l:href="#fn68" type="note">[68]</a> nie staje<a l:href="#fn69" type="note">[69]</a>, a te, co�my w Pilwiszkach zagarn�li, na nic, bo wszystko odsednione.</p><p>� Ka�dy tam jedzie, gdzie mu lepiej, a my swoj� drog� znamy � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>� Nie wiem, gdzie wa�ci lepiej, ale nam nie lepiej, by� Szwedom koni doprowadza� i z j�zykiem do nich je�dzi�.</p><p>� Dziwne mi to � rzek� dzier�awca z W�soszy. � Ci ludzie na Szwed�w wymy�laj�, a jako� im pilno ku nim si� przebra�?</p><p>Tu zwr�ci� si� ku Kmicicowi:</p><p>� A wa�pan te� mi nie bardzo do koniuchy podobny, bo i pier�cie� zacny na r�ku widzia�em, kt�rego by si� niejeden pan nie powstydzi��</p><p>� Je�li si� waszmo�ci tak uda�, to go ode mnie kup, bo ja dwie orty za niego w ��gu zap�aci� � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>� Dwie orty?� To chyba nie szczery, ale przednio udany� Poka� wa��!</p><p>� We�, wasza mo��!</p><p>� A sam to si� nie mo�esz ruszy�?� Ja mam chodzi�?</p><p>� Bom si� okrutnie strudzi�.</p><p>� Ej, bratku! rzek�by kto, �e oblicze chcesz ukry�!</p><p>S�ysz�c to, J�zwa nie rzek� ani s�owa, jeno zbli�y� si� do komina, wyci�gn�� pal�c� si� g�owni� i trzymaj�c j� wysoko nad g�ow�, poszed� wprost do Kmicica i za�wieci� mu w oczy.</p><p>Kmicic podni�s� si� w jednej chwili na ca�� wysoko�� i przez jedno mgnienie powieki patrzyli sobie oko w oko � nagle g�ownia wypad�a z r�k J�zwy, rozsypuj�c tysi�ce skier po drodze.</p><p>� Jezus Maria!! � zakrzykn�� Butrym � to Kmicic!�</p><p>� Jam jest! � odrzek� pan Andrzej, widz�c, �e nie ma d�u�ej sposobu ukry� si�.</p><p>Lecz J�zwa zacz�� krzycze� na �o�nierzy, kt�rzy zostali przed sieni�:</p><p>� Bywaj! bywaj! trzymaj!</p><p>Po czym zwr�ci� si� do pana Andrzeja:</p><p>� Ty�e� to, piekielniku, zdrajco?! Ty�e� to, diable wcielony?! Raz si� wymkn��e� z moich r�k, a teraz do Szwed�w w przebraniu d��ysz? Ty�e� to, Judaszu, kacie m�a i niewiasty? Mam ci�!</p><p>To rzek�szy, chwyci� za kark pana Andrzeja, a pan Andrzej chwyci� jego; lecz poprzednio ju� dwaj m�odzi Kiemlicze, Kosma i Damian, podnie�li si� z �awy, si�gaj�c rozczochranymi g�owami a� do pu�apu, i Kosma spyta�:</p><p>� Ociec, pra�?</p><p>� Pra�! � odrzek� stary Kiemlicz, dobywaj�c szabl�.</p><p>Wtem drzwi p�k�y i �o�nierze J�zwy zwalili si� do izby; ale tu� za nimi, prawie na ich karkach, wjecha�a czelad� Kiemlicz�w.</p><p>J�zwa chwyci� za kark lew� r�k� pana Andrzeja, a w prawej trzyma� ju� go�y rapier, czyni�c nim woko�o siebie wicher i b�yskawice. Lecz pan Andrzej, cho� tak olbrzymiej si�y nie posiada�, chwyci� go tak�e jakby kleszczami za gardziel. J�zwie oczy wylaz�y na wierzch, r�koje�ci� swego rapiera chcia� strzaska� Kmicicow� r�k� i nie zd��y�, bo go wpierw Kmicic g�owni� swej szabli w czupryn� gruchn��. Palce J�zwy, trzymaj�ce kark przeciwnika, otworzy�y si� od razu, a sam zachwia� si� i w ty� przewa�y� pod ciosem. Kmicic popchn�� go jeszcze, by mie� do ci�cia pole, i ca�ym rozmachem przez pysk szabl� go chlastn��. J�zwa pad� na wznak, jak d�b, czaszk� uderzywszy o pod�og�.</p><p>� Bij! � krzykn�� Kmicic, w kt�rym od razu rozbudzi� si� dawny zabijaka.</p><p>Lecz nie potrzebowa� zach�ca�, bo w izbie gotowa�o si� jak w garnku. Dwaj m�odzi Kiemlicze siekli szablami, a czasem bodli �bami jak dwa byki, k�ad�c za ka�dym uderzeniem cz�eka na ziemi�; tu� za nimi nast�powa� stary, przykucaj�c co chwila a� do ziemi, przymru�aj�c oczy i przesuwaj�c co chwila sztych szabli pod ramionami syn�w.</p><p>Lecz Soroka, przywyk�y do bitew po karczmach i w ciasnocie, szerzy� najwi�cej zniszczenia. Przypiera� on tak z bliska przeciwnik�w, �e ostrzem nie mogli go dosi�gn��, i wystrzeliwszy uprzednio w t�um pistolety, t�uk� teraz po g�owach ich r�koje�ciami, mia�d��c nosy, wybijaj�c z�by i oczy. Czelad� Kiemlicz�w i dwaj Kmicicowi �o�nierze szli w pomoc panom.</p><p>Zawierucha przewali�a si� od sto�u w drugi koniec izby. Lauda�scy bronili si� z w�ciek�o�ci�, lecz od chwili, w kt�rej Kmicic, obaliwszy J�zw�, skoczy� w ukrop i zaraz rozci�gn�� drugiego Butryma, zwyci�stwo pocz�o si� przechyla� na jego stron�.</p><p>Rz�dzianowa czelad� wpad�a r�wnie� do izby z szablami i szturmakami<a l:href="#fn70" type="note">[70]</a>, ale cho� Rz�dzian krzycza�: �Bij!� � nie wiedzia�a, co czyni�, nie mog�c przeciwnik�w rozezna�, bo lauda�scy nie nosili �adnych mundur�w. Tote� w zamieszaniu obrywa�o si� staro�ci�skim parobkom od jednych i od drugich.</p><p>Rz�dzian trzyma� si� ostro�nie poza walk�, pragn�c rozezna� Kmicica i wskaza� go do strza�u, ale przy s�abym �wietle �uczywa Kmicic ustawicznie gin�� mu z oczu; to zjawia� si� zn�w jak diabe� czerwony, to zn�w gin�� w pomroce.</p><p>Op�r ze strony lauda�skiej s�ab� z ka�d� chwil�, bo odj�� im serce upadek J�zwy i straszliwe imi� Kmicica. Lecz walczyli z zaciek�o�ci�. Tymczasem karczmarz przesun�� si� cicho wedle walcz�cych z wiadrem wody w r�ku i chlustn�� na ogie�. W izbie nasta�a ciemno�� zupe�na; walcz�cy zbili si� w kup� tak ciasn�, �e jeno pi�ciami mogli si� grzmoci�; przez chwil� krzyki usta�y, s�ycha� by�o tylko zdyszane oddechy i bez�adny tupot but�w. Wtem przez drzwi wywalone uskoczyli naprz�d Rz�dzianowi, za nimi lauda�scy, za nimi Kmicicowi.</p><p>Rozpocz�� si� po�cig w sieni, w pokrzywach przed sieni� i w szopie. Rozleg�o si� kilka strza��w, nast�pnie wrzaski i kwik koni. Zawrza�a bitwa przy Rz�dzianowych wozach, pod kt�re jego czelad� si� schroni�a, lauda�scy szukali r�wnie� pod nimi ucieczki, i w�wczas to w�a�nie parobcy, bior�c ich za napastnik�w, dali kilkakro� do nich ognia.</p><p>� Poddajcie si�! � krzycza� stary Kiemlicz, zapuszczaj�c ostrze swej szabli mi�dzy szprychy woza i bod�c na o�lep ukrytych pod nim ludzi.</p><p>� St�j! poddajem si�! � odpowiedzia�o kilka g�os�w.</p><p>I wnet czelad� z W�soszy pocz�a wyrzuca� spod wozu szable i szturmaki, nast�pnie samych wyci�gali za �eb m�odzi Kiemlicze, a� stary zakrzykn��:</p><p>� Do woz�w! Bra�, co w r�ce wpadnie! �ywo! �ywo! do woz�w!</p><p>M�odzi nie dali sobie trzeci raz rozkazu powt�rzy� i rzucili si� do odpinania opony, spod kt�rej �uby Rz�dzianowe ukazywa�y wypuk�e boki. Ju� pocz�li i �uby wyrzuca�, gdy nagle zabrzmia� g�os Kmicica:</p><p>� St�j!</p><p>I Kmicic, popieraj�c r�k� rozkaz, pocz�� ich p�azowa� krwaw� szabl�.</p><p>Kosma i Damian uskoczyli po�piesznie na bok.</p><p>� Wasza mi�o��!� nie mo�na? � pyta� pokornie stary.</p><p>� Wara! � krzykn�� Kmicic. � Szukaj mi starosty!</p><p>Kopn�li si� tedy w mig Kosma i Damian, a za nimi ojciec, i po kwadransie ukazali si� znowu, prowadz�c Rz�dziana, kt�ry ujrzawszy Kmicica, sk�oni� si� nisko i rzek�:</p><p>� Z przeproszeniem waszej mi�o�ci, krzywda mi si� tu dzieje, bo ja z nikim wojny nie szuka�, a �e znajomych jad� odwiedzi�, to wolno ka�demu�</p><p>Kmicic, wsparty na szabli, oddycha� ci�ko i milcza�, wi�c Rz�dzian m�wi� dalej:</p><p>� Ja tam ni Szwedom, ni ksi�ciu hetmanowi �adnej krzywdy nie uczyni�, jenom do pana Wo�odyjowskiego jecha�, bo stary m�j znajomy i na Rusi my razem wojowali� A po co mnie guza szuka�?! Nie by�em w Kiejdanach i nic mi do tego, co tam by�o� Ja patrz�, bym sk�r� ca�� wywi�z� i �eby to, co mi B�g da�, nie przepad�o� Bom tego te� nie ukrad�, ale w pocie czo�a zarobi�� Nic mnie do ca�ej tej sprawy! Niech mnie wasza wielmo�no�� pozwoli wolno jecha�</p><p>Kmicic oddycha� ci�ko, patrz�c wci�� jakby z. roztargnieniem na Rz�dziana.</p><p>� Prosz� pokornie waszej wielmo�no�ci! � zacz�� zn�w starosta. � Wasza wielmo�no�� widzia�a, �e ja tych ludzi nie zna� i przyjacielem im nie by�em. Napadli na wasz� mi�o��, to maj� za swoje, ale za co ja mam cierpie�, za co moje ma przepada�? Com ja zawini�? Je�eli nie mo�e inaczej by�, to ja �o�nierzom waszej wielmo�no�ci wykupi� si�, cho� mnie, ubogiego cz�eka, na wiele nie sta� Po talarze im dam, �eby im fatyga na darmo nie wysz�a� Dam i po dwa� a wasza wielmo�no�� przyjmie te� ode mnie�</p><p>� Zakry� te wozy! � krzykn�� nagle Kmicic � a wasze� bierz rannych i jed� do diab�a!</p><p>� Dzi�kuj� pokornie jegomo�ci � rzek� pan dzier�awca z W�soszy.</p><p>Wtem zbli�y� si� stary Kiemlicz, wysuwaj�c naprz�d doln� warg� z resztkami z�b�w i j�cz�c:</p><p>� Wasza mi�o�� to nasze� Zwierciad�o sprawiedliwo�ci<a l:href="#fn71" type="note">[71]</a>� to nasze�</p><p>Lecz Kmicic spojrza� na niego tak, �e stary skurczy� si� a� do ziemi i nie �mia� wym�wi� ni s�owa.</p><p>Czelad� Rz�dzianowa rzuci�a si� konie co duchu do woz�w zak�ada�, Kmicic za� zwr�ci� si� zn�w do pana starosty:</p><p>� Bierz tych wszystkich rannych i zabitych, kt�rzy si� znajd�, odwie� ich panu Wo�odyjowskiemu i powiedz mu ode mnie, �em mu nie wr�g, a mo�e i lepszy przyjaciel, ni� my�li� Alem go chcia� min��, bo nie teraz jeszcze pora, aby�my si� spotkali. Mo�e p�niej przyjdzie ten czas, ale dzi� ani on by nie uwierzy�, ani ja nie mia�bym go czym przekona� Mo�e p�niej� Uwa�aj wa�pan! Powiedz mu, �e ci ludzie mnie napadli i �e musia�em si� broni�.</p><p>� Po sprawiedliwo�ci tak i by�o � rzek� Rz�dzian.</p><p>� Czekaj� Powiedz jeszcze panu Wo�odyjowskiemu, �eby si� kupy trzymali, �e Radziwi��, niech jeno si� jazdy od Pontusa doczeka, to wnet ruszy na nich. Mo�e ju� jest w drodze. Obaj z ksi�ciem koniuszym i elektorem praktykuj�, i blisko granicy niebezpiecznie sta�. A przede wszystkim niech si� kupy trzymaj�, bo pogin� marnie. Wojewoda witebski chce si� na Podlasie przedrze� Niech mu id� naprzeciw, aby w razie przeszkody da� pomoc.</p><p>� Wszystko powiem, jakoby mi za to p�acono.</p><p>� Cho� to Kmicic m�wi, cho� Kmicic ostrzega, niech�e mu wierz�, niech si� poradz� z innymi pu�kownikami i zastanowi�, �e w kupie b�d� mocniejsi. Powtarzam, �e hetman ju� w drodze, a ja panu Wo�odyjowskiemu nie wr�g.</p><p>� �eby ja to mia� jaki znak od waszej mi�o�ci, to by lepiej jeszcze by�o � rzek� Rz�dzian.</p><p>� Po co ci znaku?</p><p>� Bo i pan Wo�odyjowski zaraz by lepiej w szczero�� afektu waszej mi�o�ci uwierzy� i tak by pomy�la�, �e musi by� co� w tym, je�li znak przysy�a.</p><p>� To masz ten sygnet � rzek� Kmicic � chocia� znak�w po mnie nie brak na �bach u tych ludzi, kt�rych panu Wo�odyjowskiemu odwieziesz.</p><p>To rzek�szy, zdj�� pier�cie� z palca. Rz�dzian za� przyj�� go skwapliwie i rzek�:</p><p>� Dzi�kuj� pokornie jegomo�ci.</p><p>W godzin� p�niej Rz�dzian wraz ze swymi wozami, z czeladzi�, troch� jeno poturbowan�, jecha� spokojnie ku Szczuczynowi, odwo��c trzech zabitych i reszt� rannych, mi�dzy kt�rymi J�zw� Butryma z przeci�t� twarz� i rozbit� g�ow�. Jad�c, spogl�da� na pier�cie�, kt�rego kamie� cudnie b�yszcza� przy ksi�ycu, i rozmy�la� o tym dziwnym i strasznym cz�owieku, kt�ry tyle z�ego sprawiwszy konfederatom, a tyle dobrego Szwedom i Radziwi��owi, chcia� jednak widocznie ratowa� konfederat�w od ostatniej zguby.</p><p>�Bo to, co radzi�, to szczerze � m�wi� do siebie Rz�dzian. � Kupy zawsze si� lepiej trzyma�. Ale czemu ostrzega? Chyba z afektu dla pana Wo�odyjowskiego, �e go to zdrowiem w Billewiczach udarowa�. Chyba z afektu! Ba, ale� ksi�ciu hetmanowi na z�e mo�e wyj�� ten afekt. Dziwny to cz�ek. Radziwi��owi s�u�y, a naszym ludziom �yczy� I do Szwed�w jedzie� Tego ja nie rozumiem��</p><p>Po chwili za� doda�:</p><p>�Hojny pan� Jeno �le mu w drog� w�azi�.�</p><p>R�wnie ci�ko i r�wnie bezskutecznie jak Rz�dzian �ama� sobie g�ow� stary Kiemlicz, pragn�c znale�� odpowied� na pytanie: komu pan Kmicic s�u�y?</p><p>�Do kr�la jedzie, a konfederat�w bije, kt�rzy w�a�nie przy kr�lu stoj�. Co to jest? I Szwedom nie ufa, bo si� kryje� Co z nami b�dzie?�</p><p>Tu, nie mog�c doj�� do �adnej konkluzji, zwr�ci� si� ze z�o�ci ku synom:</p><p>� Szelmy! Bez b�ogos�awie�stwa pozdychacie! A nie mogli�cie cho� tamtych pobitych obmaca�?</p><p>� Balim si�! � odpowiedzieli Kosma i Damian.</p><p>Jeden Soroka by� zadowolony i c�apa� weso�o tu� za swym pu�kownikiem.</p><p>�Ju� nas z�y urok min�� � my�la� � skoro�my tamtych pobili. Ciekaw jestem, kogo teraz b�dziemy bili?�</p><p>I by�o mu to wszystko jedno, r�wnie� jak i to, gdzie jecha�.</p><p>Do Kmicica nikt nie �mia� przyst�pi� ani pyta� go o cokolwiek, bo m�ody pu�kownik jecha� chmurny jak noc. I gryz� si� strasznie, �e tych ludzi musia� pobi�, obok kt�rych rad by w szeregu jak najpr�dzej sta�. Lecz gdyby nawet podda� si� i pozwoli� odprowadzi� do pana Wo�odyjowskiego, co by pomy�la� pan Wo�odyjowski, gdyby si� dowiedzia�, �e schwytano go przebieraj�cego si� pod zmienion� postaci� ku Szwedom i z glejtami do szwedzkich komendant�w.</p><p>�Stare grzechy mnie �cigaj� i prze�laduj�� � m�wi� sobie Kmicic. � Uciekn� jak najdalej, a Ty, Bo�e, mnie prowad���</p><p>I pocz�� si� modli� �arliwie i op�dza� sumieniu, kt�re powtarza�o mu:</p><p>�Zn�w trupy za tob�, i nie szwedzkie��</p><p>�Bo�e, b�d� mi�o�ciw!� � odpowiada� Kmicic � jad� do pana mego, tam mi si� s�u�ba rozpocznie��</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� V</p></title><p>Rz�dzian nie mia� zamiaru zostawa� na noc w �Pokrzyku�, bo z W�soszy do Szczuczyna by�o niedaleko � pragn�� wi�c tylko da� wytchnienie koniom, zw�aszcza tym, kt�re wozy �adowne ci�gn�y. Gdy wi�c Kmicic pozwoli� mu jecha� dalej, nie traci� Rz�dzian czasu i w godzin� p�niej wje�d�a� ju� do Szczuczyna p�n� noc� i opowiedziawszy si� stra�om, roztasowa� si� w rynku, bo domy by�y przez �o�nierzy pozajmowane, kt�rzy i tak nie wszyscy mogli si� pomie�ci�. �w Szczuczyn uchodzi� za miasto, ale nim nie by� rzeczywi�cie, nie mia� albowiem jeszcze ani wa��w, ani ratusza, ani s�d�w, ani kolegium pijarskiego, kt�re dopiero za czas�w kr�la Jana III powsta�o, a dom�w szczup�o i wi�cej cha�up ni� dom�w, kt�re dlatego tylko miastem si� zwa�y, �e w kwadrat by�y pobudowane, tworz�c rynek, niewiele zreszt� mniej b�otnisty od stawu, nad kt�rym mie�cina le�a�a.</p><p>Przespawszy si� pod ciep�� wilczur�, doczeka� Rz�dzian ranka i zaraz uda� si� do pana Wo�odyjowskiego, kt�ry, nie widziawszy go od wiek�w, przyj�� rado�nie i zaraz poprowadzi� do kwatery pan�w Skrzetuskich i pana Zag�oby. Rozp�aka� si� a� Rz�dzian na widok dawnego pana, kt�remu tyle lat s�u��c wiernie, tyle przyg�d razem z nim przeby� i fortuny si� w ko�cu dorobi�. Nie wstydz�c si� wi�c dawnej s�u�by, pocz�� po r�kach pana Jana ca�owa� i powtarza� z rozrzewnieniem:</p><p>� M�j jegomo�� m�j jegomo�� W jakich to czasach my si� zn�w spotykamy!�</p><p>J�li tedy razem wszyscy na czasy narzeka� � wreszcie pan Zag�oba rzek�:</p><p>� Ale ty, Rz�dzian, zawsze u fortuny za pazuch� siedzisz i jako widz�, na pana wyszed�e�. Pami�tasz, azalim<a l:href="#fn72" type="note">[72]</a> ci nie prorokowa�, �e je�eli ci� nie powiesz�, to b�dzie z ciebie pociecha!� C� si� teraz z tob� dzieje?</p><p>� M�j jegomo��, za co mnie mieli wiesza�, kiedy ja ani przeciw Bogu, ani przeciw prawu nic nie uczyni�. S�u�y�em wiernie, a je�elim kogo zdradzi�, to chyba nieprzyjaci�, co sobie jeszcze za zas�ug� poczytuj�. A �em tu i owdzie jakiego hultaja fortelem star�, jako to z rebelizant�w albo on� czarownic� � pami�ta jegomo��? � to te� nie grzech, a cho�by by� grzech, to jegomo�cin, nie m�j, bom ja si� w�a�nie od jegomo�ci fortel�w wyuczy�.</p><p>� O, nie mo�e by�!� Patrzajcie go! � rzek� pan Zag�oba. � Je�eli chcesz, bym ja za twoje grzechy po �mierci wy�, to mi za �ycia fructa ich oddaj. Sam�e u�ywasz onych wszystkich bogactw, kt�re� mi�dzy Kozakami zebra�, i samego� za to w piekle na skwarki przetopi�!</p><p>� B�g �askaw, m�j jegomo��, chocia� to jest nieprawda, �ebym sam u�ywa�, bo ja naprz�d z�ych s�siad�w ze szcz�tem sprocesowa�em i rodzicieli opatrzy�em, kt�rzy teraz spokojnie w Rz�dzianach siedz�, �adnej dyferencji<a l:href="#fn73" type="note">[73]</a> ju� nie maj�c, bo Jaworscy z torbami poszli, a ja si� opodal dorabiam, jak mog�.</p><p>� To nie mieszkasz ju� w Rz�dzianach? � pyta� pan Jan Skrzetuski.</p><p>� W Rz�dzianach rodziciele po dawnemu �ywi�, a ja mieszkam w W�soszy i nie mog� si� skar�y�, bo B�g mi b�ogos�awi�. Ale jakem us�ysza�, �e waszmo�ciowie w Szczuczynie jeste�cie, ju�em nie m�g� dosiedzie�, bom sobie pomy�la�: wida� czas si� znowu ruszy�! Ma by� wojna, to niech b�dzie!</p><p>� Przyznaj�e si� � rzek� Zag�oba � �e ci� Szwedzi z W�soszy wystraszyli�</p><p>� Szwed�w jeszcze w ziemi widzkiej nie masz, chyba podjazdki ma�e zachodz�, i to ostro�nie, bo ch�opstwo na nich okrutnie zawzi�te.</p><p>� To mi dobr� nowin� przynosisz � rzek� Wo�odyjowski � gdy� ja wczoraj umy�lnie podjazd wys�a�em, aby j�zyka o Szwedach zasi�gn��, bom nie wiedzia�, czy mo�na bezpiecznie w Szczuczynie popasa�. Pewnie ci� ten podjazd tu przyprowadzi�?</p><p>� Ten podjazd? Mnie? To ja jego przyprowadzi�, a raczej przywi�z�, bo tam i jednego cz�owieka mi�dzy tymi lud�mi nie masz, kt�ry by o w�asnej mocy na koniu m�g� usiedzie�!</p><p>� Jak�e to?� Co za� prawisz?� C� si� sta�o? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Bo ich okrutnie pobito � obja�ni� Rz�dzian.</p><p>� Kto ich pobi�?</p><p>� Pan Kmicic.</p><p>Panowie Skrzetuscy i Zag�oba a� porwali si� z �aw, pytaj�c jeden przez drugiego:</p><p>� Pan Kmicic? A co by on tu robi�?� Czyliby sam ksi��� hetman ju� tu przyci�gn��? Nu�e! Powiadaj wraz, co si� sta�o?</p><p>Lecz pan Wo�odyjowski wypad� tymczasem z izby, chc�c wida� naocznie sprawdzi� rozmiary kl�ski i ludzi obejrze�; wi�c Rz�dzian rzek�:</p><p>� A po co mam opowiada�, lepiej poczeka�, a� pan Wo�odyjowski wr�ci, bo to najwi�cej jego sprawa, a szkoda g�by dwa razy jedno powtarza�.</p><p>� Widzia��e� Kmicica na w�asne oczy? � pyta� pan Zag�oba.</p><p>� Jako jegomo�ci widz�.</p><p>� I gada�e� z nim?</p><p>� Jak�em nie mia� gada�, kiedy my si� w �Pokrzyku�, niedaleko st�d, zjechali, ja koniom wypoczywa�em, a on na nocleg sta�. Ma�o godzin� gadali�my, bo nie by�o co innego robi�. Ja narzeka�em na Szwed�w, a on te� narzeka��</p><p>� Na Szwed�w? On tak�e narzeka�? � pyta� Skrzetuski.</p><p>� Jak na diab��w, cho� mi�dzy nich jecha�.</p><p>� Si�a<a l:href="#fn74" type="note">[74]</a> by�o wojska z nim?</p><p>� �adnego z nim wojska nie by�o, ino czeladzi kilku, prawda, �e zbrojnych i z takimi mordami, �e ju� chyba i ci, kt�rzy �wi�tych m�odziank�w za Herodowym ordynansem<a l:href="#fn75" type="note">[75]</a> wycinali<a l:href="#fn76" type="note">[76]</a>, sro�szych i szpetniejszych nie mieli. Powiada� mi si� chodaczkowym<a l:href="#fn77" type="note">[77]</a> szlachcicem i m�wi�, �e z ko�mi na jarmarki jedzie. Ale cho� koni mieli kilkana�cie w tabunku, przecie mi si� to nie wyda�o, bo to i osoba inna, i fantazja nie taka jak u koniuch�w, i pier�cie� zacny na r�ku widzia�em� Ten w�a�nie.</p><p>Tu b�ysn�� Rz�dzian przed oczy s�uchaczom kosztownym kamieniem, a pan Zag�oba uderzy� si� po pole i zakrzykn��:</p><p>� Ju� go od niego wycygani�! Po tym jednym pozna�bym ci�, Rz�dzian, na ko�cu �wiata!</p><p>� Z przeproszeniem jegomo�ci, nie cygani�em, bom te� szlachcic do r�wno�ci si� z ka�dym poczuwaj�cy, nie Cygan, chocia� dzier�awami chodz�, p�ki B�g nie da osi��� na swoim. A ten pier�cie� da� mi pan Kmicic na znak, �e to, co m�wi�, to prawda, a ja zaraz waszmo�ciom s�owa jego wiernie powt�rz�, bo widzi mi si�, �e tu o sk�ry nasze chodzi.</p><p>� Jak to? � pyta� Zag�oba.</p><p>Wtem wszed� pan Wo�odyjowski, ca�y wzburzony i od gniewu blady, czapk� o st� rzuci� i zawo�a�:</p><p>� To przechodzi imaginacj�! Trzech ludzi zabitych, J�zwa Butrym usieczony, ledwie tchnie!</p><p>� J�zwa Butrym?� To� to cz�owiek nied�wiedziej si�y! � rzek� zdumiony Zag�oba.</p><p>� Jego w moich oczach sam pan Kmicic rozci�gn�� � wtr�ci� Rz�dzian.</p><p>� A do�� mi tego pana Kmicica! � m�wi� w uniesieniu Wo�odyjowski � gdzie si� tylko ten cz�owiek poka�e, trupy za sob� jak m�r zostawuje. Do�� tego! Kwit za kwit, gard�o za gard�o� Ale teraz nowy rachunek� Ludzi mi napsu�, dobrych pacho�k�w napad�� To mu si� do pierwszego widzenia zakarbuje�</p><p>� Ju�ci, co prawda to nie on ich napad�, tylko oni jego, bo on w najciemniejszy k�t si� zaszy�, aby go nie poznali � rzek� Rz�dzian.</p><p>� A ty, zamiast co� mia� moim pomaga�, to jeszcze za nim �wiadczysz! � rzek� z gniewem pan Wo�odyjowski.</p><p>� Ja po sprawiedliwo�ci� A co do pomocy, chcieli moi pomaga�, jeno niezr�cznie im by�o, bo w tumulcie nie wiedzieli, kogo bi�, kogo oszcz�dzi�, i samym si� przez to dosta�o. �em z dusz� i �ubami uszed�, to jeno przez pana Kmicica wyrozumia�o��, bo pos�uchajcie, waszmo�ciowie, jak co si� przytrafi�o.</p><p>Tu Rz�dzian pocz�� opisywa� szczeg�owo bitk� w �Pokrzyku�, niczego nie opu�ci�, a gdy wreszcie powiedzia� i to, co mu Kmicic powiedzie� rozkaza�, zdumieli si� okrutnie towarzysze.</p><p>� On�e sam to m�wi�? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Sam � odrzek� Rz�dzian. � �Ja (powiada) panu Wo�odyjowskiemu ani konfederatom nie wr�g, cho� inaczej my�l�. P�niej to si� poka�e, a tymczasem niech si� kupy, na mi�y B�g, trzymaj�, bo ich wojewoda wile�ski jako raki ze saka wybierze.�</p><p>� I powiedzia�, �e wojewoda ju� w pochodzie? � pyta� Jan Skrzetuski.</p><p>� M�wi� jeno, �e tylko na posi�ki szwedzkie czeka i �e zaraz na Podlasie ruszy.</p><p>� Co wa�panowie o tym wszystkim my�licie? � pyta� Wo�odyjowski, spogl�daj�c na towarzysz�w<a l:href="#fn78" type="note">[78]</a>.</p><p>� Zadziwiaj�ca rzecz! � odpowiedzia� Zag�oba. � Albo ten cz�owiek Radziwi��a zdradza, albo nam jak�� zasadzk� gotuje. Ale jak�? Radzi si� kupy trzyma�, co mo�e za szkoda st�d dla nas wynikn��?</p><p>� �e g�odem zniszczejem � odrzek� Wo�odyjowski. � W�a�nie mam wiadomo��, �e i �eromski, i Kotowski, i Lipnicki maj� rozdzieli� chor�gwie po kilkadziesi�t koni i po ca�ym wojew�dztwie roz�o�y�, bo w kupie nie mog� si� wy�ywi�.</p><p>� A je�li Radziwi�� istotnie nadejdzie? � pyta� Stanis�aw Skrzetuski � to kto mu si� w�wczas oprze?</p><p>Nikt nie umia� odpowiedzie� na to pytanie, bo rzeczywi�cie by�o jasnym jak s�o�ce, �e gdyby hetman wielki litewski nadci�gn�� i zasta� si�y konfederackie rozproszone, tedyby poznosi� je z najwi�ksz� �atwo�ci�.</p><p>� Zadziwiaj�ca rzecz! � powt�rzy� Zag�oba.</p><p>I po chwili milczenia m�wi� dalej:</p><p>� Wszelako Kmicic okaza� ju�, �e nam szczerze �yczliwy. Pomy�la�bym, �e mo�e Radziwi��a porzuci�� Ale w takim razie nie przemyka�by si� w przebraniu, i to dok�d? � do Szwed�w?</p><p>Tu zwr�ci� si� do Rz�dziana:</p><p>� Wszak�e ci m�wi�, �e na Warszaw� jedzie?</p><p>� Tak jest! � rzek� Rz�dzian.</p><p>� No, to tam ju� moc szwedzka.</p><p>� Ba! Ju� o tej godzinie musia� Szwed�w napotka�, je�eli ca�� noc jecha� � odpowiedzia� Rz�dzian.</p><p>� Widzieli�cie kiedy takiego cz�owieka? � pyta� Zag�oba, pogl�daj�c na towarzysz�w<a l:href="#fn79" type="note">[79]</a>.</p><p>� �e w nim jest z�o z dobrym pomi�szane jak plewy z ziarnem, to pewna � rzek� Jan Skrzetuski � ale �eby w tej radzie, jak� nam teraz daje, by�a jakowa zdrada, temu wprost neguj�. Nie wiem, dok�d jedzie, dlaczego si� w przebraniu przemyka, i pr�no bym g�ow� nad tym �ama�, bo to jakowa� tajemnica� Ale radzi dobrze, ostrzega szczerze, na to przysi�gn�, jak r�wnie� i na to, �e jedyny to dla nas ratunek tej rady us�ucha�. Kto wie, czy mu zn�w zdrowia i �ycia nie zawdzi�czamy.</p><p>� Dla Boga! � zakrzykn�� pan Wo�odyjowski � jak�e Radziwi�� ma tu przyj��, kiedy mu na drodze stoj� Zo�tare�kowi<a l:href="#fn80" type="note">[80]</a> i piechota Chowa�skiego<a l:href="#fn81" type="note">[81]</a>. Co innego my! Jedna chor�giew si� prze�li�nie, a i to w Pilwiszkach musieli�my sobie szablami drog� otwiera�. Co innego Kmicic, kt�ry w kilku ludzi si� przemyka�, ale ksi��� hetman jak przejdzie z ca�ym wojskiem? Chyba tamtych wprz�d zniesie�</p><p>Jeszcze nie sko�czy� m�wi� pan Wo�odyjowski, gdy drzwi si� otworzy�y i wszed� pacho�ek s�u�bowy.</p><p>� Pos�aniec z listem do pana pu�kownika � rzek�.</p><p>� Dawaj go sam! � odrzek� Wo�odyjowski.</p><p>Pacho�ek wyszed� i po chwili wr�ci� z listem. Pan Micha� pr�dko z�ama� piecz�� i pocz�� czyta�:</p><p>�Czegom wczoraj nie dopowiedzia� dzier�awcy z W�soszy, to dzi� dopisuj�. Hetman i sam wojska ma na was dosy�, ale umy�lnie na posi�ki szwedzkie czeka, aby pod powag� kr�la szwedzkiego na was i��. Bo gdyby go Septentrionowie<a l:href="#fn82" type="note">[82]</a> w�wczas zaczepili, tedyby musieli i na Szwed�w uderzy�, a to by znaczy�o wojn� z kr�lem szwedzkim. Czego oni nie b�d� �mieli uczyni�, nie maj�c rozkaz�w, bo si� Szweda boj� i odpowiedzialno�ci za rozpocz�cie wojny na si� nie wezm�. Poznali si� ju� na tym, �e Radziwi�� wsz�dy umy�lnie Szwed�w im chce nadstawia�; niechby cho� jednego ustrzelili albo usiekli, zaraz by wojna by�a. Sami teraz Septentrionowie nie wiedz�, co czyni�, gdy Litwa Szwedom poddana; stoj� wi�c w miejscu, czekaj�c jeno, co b�dzie, i dalej nie wojuj�c. Dla tych przyczyn i Radziwi��a nie powstrzymaj� ani mu wstr�tu nie uczyni�, kt�ry prosto na was p�jdzie i b�dzie po kolei znosi�, je�eli si� w kup� nie zbierzecie. Na Boga! uczy�cie to i pilno wojewod� witebskiego do si� zapraszajcie, bo i jemu teraz do was przez Septentrion�w �atwiej, dop�ki jako og�upieli stoj�. Chcia�em was przestrzec pod innym nazwiskiem, by�cie �atwiej uwierzyli, ale �e si� ju� wyda�o, od kogo wiadomo��, tedy swoje podpisuj�. Zguba, je�li nie uwierzycie, bo i ja ju� nie ten, co by�em, a da B�g ca�kiem inaczej jeszcze o mnie us�yszycie. � Kmicic.�</p><p>� Chcia�e� wiedzie�, jak Radziwi�� przyjdzie do nas, ot, masz odpowied�! � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� Prawda jest� Dobre racje daje! � odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>� Co to, dobre? �wi�te racje! � zawo�a� Zag�oba. � Tu nie mo�e by� w�tpliwo�ci. Jam si� pierwszy na tym cz�owieku pozna� i cho� nie ma przekle�stwa, kt�rego by nad jego g�ow� nie miotano, ja wam powiadam, �e jeszcze go b�dziem b�ogos�awi�. U mnie do�� na cz�eka spojrze�, �eby wiedzie�, co wart. A pami�tacie, jako mi do serca przypad� w Kiejdanach? Sam on te� nas kocha, jako ludzi rycerskich, a gdy moje nazwisko pierwszy raz us�ysza�, to mnie ma�o nie udusi� z admiracji<a l:href="#fn83" type="note">[83]</a> i przeze mnie wszystkich was ocali�.</p><p>� Jegomo�� to si� nic nie zmieni� � zauwa�y� Rz�dzian � czeg� by to pan Kmicic mia� wi�cej jegomo�ci od mego pana albo od pana Wo�odyjowskiego admirowa�?</p><p>� G�upi�! � odpowiedzia� Zag�oba. � Na tobie od razu si� pozna�, i je�eli ci� zowie dzier�awc�, nie kpem z W�soszy, to jeno przez polityk�<a l:href="#fn84" type="note">[84]</a>!</p><p>� To mo�e i jegomo�ci przez polityk� admirowa�? � odpar� Rz�dzian.</p><p>� Obacz, jak chleb bodzie; o�e� si�, panie dzier�awco, a b�dziesz jeszcze lepiej b�d��. Ja w tym!</p><p>� Wszystko to dobre � rzek� Wo�odyjowski � ale je�li on tak szczerze nam �yczy, to czemu sam do nas nie przyjecha�, zamiast si� jako wilk ko�o nas przemyka� i ludzi nam k�sa�?</p><p>� Nie twoja g�owa, panie Michale � odpowiedzia� Zag�oba.� Co my uradzimy, to ty r�b, a �le na tym nie wyjdziesz. �eby tw�j dowcip wart by� twojej szabli, to by� ju� hetmanem wielkim na miejscu pana Rewery Potockiego<a l:href="#fn85" type="note">[85]</a> by�. A po co Kmicic mia� tu przyje�d�a�?� Czy nie po to, �eby� mu tak samo nie wierzy�, jak pismu jego nie wierzysz, z czego by zaraz i do wielkiej k��tni doj�� mog�o, bo to zadzier�ysty kawaler? A dajmy, �eby� ty uwierzy�, to co by rzekli inni pu�kownicy, jako Kotowski, �eromski albo Lipnicki?� Co by rzekli twoi ludzie lauda�scy? Czyby go nie usiekli, gdyby� tylko g�ow� odwr�ci�?</p><p>� Ojciec ma racj� � rzek� Jan Skrzetuski � on tu nie m�g� przyjecha�.</p><p>� To czego do Szwed�w jedzie? � powt�rzy� uparty pan Micha�.</p><p>� Diabe� go wie, czy do Szwed�w, diabe� wie, co w t� szalon� pa�k� mog�o strzeli�! Nic nam do tego, my oto z ostrze�enia korzystajmy, je�eli g�owy chcemy unie��.</p><p>� Tu nie ma si� co i namy�la� � rzek� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Trzeba co pr�dzej zawiadomi� Kotowskiego, �eromskiego, Lipnickiego i tego drugiego Kmicica � m�wi� Jan Skrzetuski. � Wy�lij do nich, Michale, co pr�dzej wie�ci, ale nie pisz im, kto ostrzega, bo z pewno�ci� by nie uwierzyli.</p><p>� My jedni b�dziemy wiedzieli, czyja zas�uga, i w swoim czasie nie omieszkamy jej promulgowa�<a l:href="#fn86" type="note">[86]</a>! � zakrzykn�� Zag�oba. � Dalej, �ywo, Michale!</p><p>� A sami pod Bia�ystok ruszymy, wszystkim tam zb�r naznaczywszy. Da�by B�g wojewod� witebskiego jak najpr�dzej! � rzek� Jan.</p><p>� Z Bia�egostoku trzeba b�dzie do niego deputat�w<a l:href="#fn87" type="note">[87]</a> od wojska wys�a�. Da B�g, staniemy do oczu panu hetmanowi litewskiemu � m�wi� Zag�oba � w r�wnej albo i lepszej sile. Nam si� na niego nie porywa�, ale pan wojewoda witebski to co innego. A zacny� to pan! a cnotliwy! Nie masz takiego drugiego w Rzeczypospolitej!</p><p>� Jegomo�� znasz pana Sapieh�? � pyta� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Czy znam? Zna�em go pacho�kiem, nie wi�kszym od mojej szabli. Ale ju� by� jako anio�.</p><p>� To� on teraz nie tylko maj�tno�ci, nie tylko srebra i klejnoty, ale pono� i skuwki na rz�dzikach<a l:href="#fn88" type="note">[88]</a> na pieni�dze przetopi�, byle jak najwi�cej wojska przeciw nieprzyjacio�om ojczyzny zaci�gn�� � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Dzi�ki Bogu, �e cho� taki jeden jest � odrzek� Stanis�aw � bo pami�tacie, jake�my to i Radziwi��owi ufali?</p><p>� Blu�nisz wa��! � krzykn�� Zag�oba. � Wojewoda witebski! ba! ba! Niech �yje wojewoda witebski!� A ty, Michale, do ekspedycji! �ywo do ekspedycji! Niech�e tu piskorze w tym b�ocie szczuczy�skim zostaj�, a my p�jdziemy do Bia�egostoku, gdzie mo�e i innych ryb dostaniem� Cha�y te� tam bardzo przednie �ydzi na szabas wypiekaj�. No! przynajmniej wojna si� rozpocznie. Bo mi ju� t�skno� A kiedy Radziwi��em przetr�cim, to si� i do Szwed�w we�miem. Pokazali�my im ju�, co umiemy!� Do ekspedycji, Michale, bo <emphasis>periculum in mora</emphasis><a l:href="#fn89" type="note">[89]</a>.</p><p>� A ja p�jd� podnie�� na nogi chor�giew! � rzek� pan Jan.</p><p>I w godzin� p�niej kilkunastu pos�a�c�w wylatywa�o, co ko� wyskoczy, ku Podlasiowi, a za nimi wkr�tce ruszy�a ca�a chor�giew lauda�ska. Starszyzna jecha�a na przedzie, naradzaj�c si� i dyskutuj�c, a �o�nierzy prowadzi� pan Roch Kowalski, namiestnik. Szli na Osowiec i Goni�dz, prostuj�c sobie drog� ku Bia�emustokowi, gdzie si� innych konfederackich chor�gwi spodziewali.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VI</p></title><p>Listy pana Wo�odyjowskiego donosz�ce o pochodzie Radziwi��a znalaz�y pos�uch u wszystkich pu�kownik�w rozproszonych po ca�ym wojew�dztwie podlaskim. Niekt�rzy ju� byli porozdzielali chor�gwie na mniejsze oddzia�y, aby tym �atwiej przezimowa�, inni pozwolili rozjecha� si� towarzystwu po domach prywatnych, tak �e pod znakami zaledwie po kilkunastu towarzysz�w<a l:href="#fn90" type="note">[90]</a> i po kilkudziesi�ciu pocztowych<a l:href="#fn91" type="note">[91]</a> zosta�o. Pu�kownicy pozwolili na to po cz�ci z obawy przed g�odem, a po cz�ci dla trudno�ci utrzymania w nale�ytej dyscyplinie chor�gwi, kt�re raz wypowiedziawszy w�a�ciwej w�adzy pos�usze�stwo, sk�onne teraz by�y do opozycji i wzgl�dem swych przyw�dc�w z lada powodu. Gdyby by� znalaz� si� dow�dca nale�ytej powagi i od razu poprowadzi� je do boju przeciw kt�remukolwiek z dw�ch nieprzyjaci� albo nawet przeciw Radziwi��owi, karno�� pozosta�aby zapewne niewzruszon�; ale zepsu�a si� w pr�nowaniu na Podlasiu, gdzie czas schodzi� na ostrzeliwaniu jeno radziwi��owskich zameczk�w, na rabunku d�br ksi�cia wojewody i na paktowaniu z ksi�ciem Bogus�awem. W tych warunkach �o�nierz przyucza� si� tylko do swawoli i uciskania spokojnych mieszka�c�w wojew�dztwa. Niekt�rzy �o�nierze, zw�aszcza pocztowi i czelad�, zbieg�szy spod chor�gwi, potworzyli kupy swawolne i trudnili si� rozbojem na go�ci�cach. I tak owe wojsko, kt�re nie po��czywszy si� z �adnym nieprzyjacielem, by�o jedyn� nadziej� kr�la i patriot�w, marnia�o z dniem ka�dym. Podzia� chor�gwi na drobne oddzia�y dope�ni� rozprz�enia. Prawda, �e w kupie trudno by�o si� wy�ywi�, ale jednak mo�e i umy�lnie przesadzano obawy g�odu, bo przecie by�a to jesie�, a zbiory uda�y si� szcz�liwie � zw�aszcza �e �aden nieprzyjaciel nie zniszczy� poprzednio ogniem i mieczem wojew�dztwa. Zniszczy�y je poniek�d w�a�nie rabunki konfederackich �o�nierzy, tak jak samych �o�nierzy zniszczy�a bezczynno��.</p><p>Albowiem rzeczy tak si� z�o�y�y dziwnie, i� nieprzyjaciel zostawi� w spokoju te chor�gwie. Szwedzi, zalewaj�c kraj od zachodu i ci�gn�c na po�udnie, nie doszli jeszcze do tego k�ta, jaki mi�dzy wojew�dztwem mazowieckim a Litw� tworzy�o Podlasie � z drugiej za� strony zast�py Chowa�skiego<a l:href="#fn92" type="note">[92]</a>, Trubeckiego<a l:href="#fn93" type="note">[93]</a> i Srebrnego sta�y w pozajmowanych przez si� okolicach bezczynnie, wahaj�c si�, a raczej same nie wiedz�c, co pocz��. Na Rusi Buturlin<a l:href="#fn94" type="note">[94]</a> z Chmielnickim<a l:href="#fn95" type="note">[95]</a> rozpuszczali po dawnemu zagony i w�a�nie w tych czasach porazili pod Gr�dkiem gar�� wojska, kt�rej przywodzi� hetman wielki koronny, pan Potocki<a l:href="#fn96" type="note">[96]</a>. Ale Litwa by�a pod protektoratem szwedzkim. Pustoszy� i zajmowa� j� dalej znaczy�o to samo, jak s�usznie zauwa�y� w li�cie swym Kmicic, co wypowiada� wojn� straszliwym i wzbudzaj�cym powszechn� w �wiecie trwog� Szwedom. �By�a tedy chwila folgi od Septentrion�w<a l:href="#fn97" type="note">[97]</a>� � i niekt�rzy do�wiadczeni ludzie przepowiadali nawet, �e wkr�tce zwr�c� si� oni, jako sprzymierze�cy Jana Kazimierza i Rzeczypospolitej, przeciw kr�lowi szwedzkiemu, kt�rego pot�ga, gdyby panem ca�ej Rzeczypospolitej zosta�, nie mia�aby r�wnej w Europie.</p><p>Nie zaczepia� tedy Chowa�ski ni Podlasia, ni skonfederowanych chor�gwi; a one wzajem, pozbawione wodza, rozproszone, nie zaczepia�y i nie by�y w sile zaczepi� kogokolwiek lub przedsi�wzi�� co� wa�niejszego nad rabunek d�br radziwi��owskich. Natomiast marnia�y. Jednak�e listy pana Wo�odyjowskiego o gro��cym pochodzie Radziwi��a rozbudzi�y pu�kownik�w z u�pienia i bezczynno�ci. Pocz�to ogarnia� chor�gwie, rozpisywa� awizy<a l:href="#fn98" type="note">[98]</a> wzywaj�ce rozproszonych �o�nierzy pod znaki i gro��ce karami tym, kt�rzy by si� nie stawili. Pierwszy �eromski, najpowa�niejszy mi�dzy pu�kownikami i kt�rego chor�giew w najlepszym by�a stanie, ruszy� nie omieszkuj�c pod Bia�ystok; za nim przyby� w tygodniu Jakub Kmicic, prawda, �e tylko w sto dwadzie�cia ludzi � po czym zacz�li si� �ci�ga� �o�nierze Kotowskiego i Lipnickiego, to pojedynczo, to gromadkami; sz�a tak�e na ochotnika i drobna szlachta z okolicznych za�ciank�w, jako Zi�cinkowie, �widerscy, Jaworscy, Rz�dzianowie, Mazowieccy; przybywali wolentariusze nawet z wojew�dztwa lubelskiego, jako Karwowscy i Turowie, od czasu do czasu przybywa� i zamo�niejszy szlachcic z jakim takim pocztem s�ug dobrze zbrojnych. Wys�ano deputat�w<a l:href="#fn99" type="note">[99]</a> od chor�gwi do egzakcyj<a l:href="#fn100" type="note">[100]</a>, kt�rzy pieni�dze i �ywno�� za kwitami mieli wybiera� � s�owem, ruch zapanowa� wsz�dy, zawrza�y przygotowania wojenne i gdy pan Wo�odyjowski ze sw� lauda�sk� chor�gwi� nadci�gn��, sta�o ju� kilka tysi�cy ludzi pod broni�, kt�rym tylko przyw�dcy brakowa�o.</p><p>Wszystko to by�o i do�� bez�adne, i do�� niesforne, ale ani tak bez�adne, ani tak niesforne, jak owa szlachta wielkopolska, kt�ra przed kilku miesi�cami mia�a pod Uj�ciem Szwedom przeprawy broni�; albowiem owi Podlasianie, Lublinianie i Litwa byli to ludzie z wojn� obyci, i nie by�o nawet mi�dzy tymi ochotnikami ani jednego, pr�cz wyrostk�w, kt�ry by prochu nie w�cha� i z �tabakiery Gradywa<a l:href="#fn101" type="note">[101]</a> nie za�ywa��. Ka�dy w swoim �yciu czyni� to przeciw Kozakom, to przeciw Turkom, to przeciw Tatarom; byli tacy, kt�rzy jeszcze szwedzkie wojny pami�tali. Nad wszystkimi za� g�rowa� do�wiadczeniem wojennym i wymow� pan Zag�oba i rad si� znalaz� w tym zbiegowisku �o�nierskim, w kt�rym o suchym gardle nie radzono.</p><p>Gasi� wi�c powag� najpowa�niejszych pu�kownik�w. Lauda�scy ludzie opowiadali, �e gdyby nie on, tedyby Wo�odyjowski, Skrzetuscy, Mirski i Oskierko zgin�li z r�k radziwi��owskich, bo ju� ich na stracenie do Bir� wieziono. On sam zas�ug swych nie ukrywa� i sprawiedliwo�� sobie zupe�n� oddawa�, aby wszyscy wiedzieli, kogo maj� przed sob�.</p><p>� Nie lubi� si� chwali� � m�wi� � ani gada� o tym, czego nie by�o, bo u mnie prawda grunt, co mo�e i m�j siostrzan<a l:href="#fn102" type="note">[102]</a> po�wiadczy�.</p><p>Tu zwraca� si� do pana Rocha Kowalskiego, kt�ry wyst�powa� w�wczas zza plec�w pana Zag�oby i m�wi� dobitnym, stentorowym<a l:href="#fn103" type="note">[103]</a> g�osem:</p><p>� Wuj� nie� ��e!�</p><p>I sapi�c, toczy� oczyma po obecnych, jakby szukaj�c zuchwalca, kt�ry by mu �mia� zaprzeczy�.</p><p>Ale nikt nigdy nie przeczy�, wi�c pan Zag�oba poczyna� opowiada� o swych dawnych przewagach: jako jeszcze za �ycia pana Koniecpolskiego<a l:href="#fn104" type="note">[104]</a> przyczyni� si� dwukrotnie do zwyci�stwa nad Gustawem Adolfem, jak potem Chmielnickiego splantowa�<a l:href="#fn105" type="note">[105]</a>, co pod Zbara�em<a l:href="#fn106" type="note">[106]</a> dokazywa�, jako ksi��� Jeremi na jego radach we wszystkim polega� i jako mu prowadzenie wycieczek powierza��</p><p>� A po ka�dej wycieczce � m�wi� � gdy�my na pi�� albo na dziesi�� tysi�cy hultajstwa napsuli, to Chmielnicki a� �bem z desperacji w �cian� tryka� i powtarza�: �Nikt inny tego nie uczyni�, tylko ten diabe� Zag�oba!�, a kiedy ju� do pakt�w zborowskich przysz�o, to chan sam jako dziwo mnie ogl�da� i o konterfekt uprasza�, bo chcia� go su�tanowi w prezencie pos�a�.</p><p>� Takich nam dzi� trzeba wi�cej ni� kiedy! � powtarzali s�uchacze.</p><p>A gdy wielu i bez tego o nadzwyczajnych czynach pana Zag�oby s�ysza�o, o kt�rych wie�ci po ca�ej Rzeczypospolitej chodzi�y, gdy i �wie�e wypadki w Kiejdanach, jako to: uwolnienie pu�kownik�w i bitwa klewa�ska ze Szwedami, potwierdza�y dawn� opini� m�a, s�awa jego ros�a coraz bardziej, i chodzi� w niej pan Zag�oba jak w s�o�cu, wszystkim na oczach, nad innych promienisty i jasny.</p><p>� Gdyby takich tysi�c by�o w Rzeczypospolitej, nie przysz�oby do tego, co si� zdarzy�o! � powtarzano w obozie.</p><p>� Dzi�kujmy Bogu, �e cho� jednego mamy mi�dzy sob�!</p><p>� On�e pierwszy Radziwi��a zdrajc� zakrzykn��.</p><p>� I zacnych ludzi z jego r�k wyrwa�, i po drodze Szwed�w pod Klewanami tak porazi�, �e i �wiadek kl�ski nie uszed�.</p><p>� Pierwsze zwyci�stwo on odni�s�!</p><p>� Da B�g i nieostatnie!</p><p>Pu�kownicy, jako �eromski, Kotowski, Jakub Kmicic i Lipnicki, patrzyli tak�e na Zag�ob� z wielkim szacunkiem. Wydzierano go sobie z r�k do r�k i zasi�gano jego rady we wszystkim, podziwiaj�c roztropno��, prawie m�stwu wyr�wnywaj�c�.</p><p>A w�a�nie radzono teraz nad wa�n� spraw�. Wys�ano wprawdzie deputat�w do wojewody witebskiego, by przyje�d�a� obj�� dow�dztwo, ale poniewa� nikt dobrze nie wiedzia�, gdzie w tej chwili pan wojewoda si� znajduje, deputaci wi�c pojechali i jakby w wod� wpadli. By�y wie�ci, �e ich Zo�tare�kowe podjazdy ogarn�y, kt�re zapuszcza�y si� pod Wo�kowysk, rabuj�c na w�asn� r�k�.</p><p>Postanowili tedy pu�kownicy pod Bia�ymstokiem obra� tymczasowo regimentarza<a l:href="#fn107" type="note">[107]</a>, kt�ry by a� do przyjazdu pana Sapiehy rz�d nad wszystkimi sprawowa�. Nie potrzeba m�wi�, �e z wyj�tkiem pana Wo�odyjowskiego, ka�dy pu�kownik o sobie my�la�.</p><p>Rozpocz�y si� zabiegi i kaptowania. Wojsko o�wiadczy�o, �e chce mie� udzia� w wyborach, i to nie przez deputat�w, ale w kole generalnym, kt�re wnet w tym celu z�o�ono.</p><p>Wo�odyjowski, po naradzie ze swymi towarzyszami, poleca� mocno pana �eromskiego, kt�ry by� cz�owiek cnotliwy, powa�ny, a przy tym imponowa� wojsku sam� urod� i senatorsk� brod� w pas. �o�nierz przy tym by� bieg�y i do�wiadczony. Sam przez wdzi�czno�� poleca� pana Wo�odyjowskiego, ale Kotowski, Lipnicki i Jakub Kmicic opierali si� temu, twierdz�c, �e nie mo�na najm�odszego wiekiem wybiera�, bo regimentarz musi i przed obywatelstwem najwi�ksz� reprezentowa� powag�.</p><p>� A kt� tu najstarszy? � zapyta�y liczne g�osy.</p><p>� Wuj najstarszy! � zakrzykn�� nagle pan Roch Kowalski tak gromkim g�osem, �e a� wszyscy zwr�cili g�owy w jego stron�.</p><p>� Szkoda tylko, �e chor�gwi nie ma � rzek� Jachowicz, namiestnik �eromskiego.</p><p>Lecz inni pocz�li wo�a�:</p><p>� To i co z tego?! Czy to nam niewola pu�kownika koniecznie obiera�?� Zali<a l:href="#fn108" type="note">[108]</a> to nie w mocy naszej? Zali nie <emphasis>in liberis sufragiis<a l:href="#fn109" type="note">[109]</a></emphasis>? To� kr�lem wolno ka�dego szlachcica obra�, nie dopiero regimentarzem�</p><p>Wtem pan Lipnicki, jako niech�tny by� dla �eromskiego i nie chcia�, wszelkimi sposobami, jego wyboru dopu�ci�, zabra� g�os:</p><p>� Jako �ywo! wolno waszmo�ciom g�osowa�, jak si� podoba! A nie obierzecie pu�kownika, to si� i lepiej stanie, bo nie b�dzie nikomu krzywdy ani inwidii<a l:href="#fn110" type="note">[110]</a>.</p><p>Wtedy powsta� ha�as straszliwy. Liczne g�osy wo�a�y: �Do wot�w! do wot�w!� � inni za�: �Kto tu od pana Zag�oby s�awniejszy? Kto wi�kszy rycerz? Kto �o�nierz do�wiadcze�szy? Pana Zag�ob� prosimy� Niech �yje pan Zag�oba! Niech �yje regimentarz!�</p><p>� Niech �yje! niech �yje! � wrzeszcza�o coraz wi�cej gardzieli.</p><p>� Na szable opornych!� � krzyczeli znowu burzliwsi.</p><p>� Nie ma opornych! <emphasis>unanimitate<a l:href="#fn111" type="note">[111]</a>!</emphasis> � odpowiada�y t�umy.</p><p>� Niech �yje! On Gustawa Adolfa porazi�! On Chmielnickiemu sad�a za sk�r� nala�!</p><p>� I pu�kownik�w samych ratowa�!</p><p>� I Szwed�w pod Klewanami porazi�!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis><a l:href="#fn112" type="note">[112]</a>! <emphasis>vivat</emphasis>! Zag�oba <emphasis>dux</emphasis><a l:href="#fn113" type="note">[113]</a>! <emphasis>Vivat! vivat!</emphasis></p><p>I t�umy pocz�y podrzuca� czapki, biega� po obozie i szuka� pana Zag�oby.</p><p>On za� zdumia� si� i zmiesza� w pierwszej chwili, bo o godno�� nie zabiega�, chcia� jej dla Skrzetuskiego i takiego obrotu rzeczy si� nie spodziewa�.</p><p>Tote� gdy kilkutysi�czny t�um pocz�� wykrzykiwa� jego nazwisko, tchu mu zabrak�o i zaczerwieni� si� jak burak.</p><p>Wtem opadli go towarzysze; ale w uniesieniu wszystko t�umaczyli sobie na dobre, bo widz�c jego zmieszanie, pocz�li wo�a�:</p><p>� Patrzcie! jako panna si� zap�oni�! Modestia<a l:href="#fn114" type="note">[114]</a> m�stwu w nim r�wna! Niech �yje i niech nas do wiktorii prowadzi!</p><p>Tymczasem nadeszli i pu�kownicy, radzi nieradzi, winszuj�c godno�ci, a niekt�rzy mo�e i radzi byli, �e wsp�zawodnik�w min�a. Pan Wo�odyjowski tylko w�sikami co� rusza�, nie mniej od pana Zag�oby zdumiony, a Rz�dzian, otworzywszy oczy i usta, patrzy� z niedowierzaniem, ale ju� i z szacunkiem na pana Zag�ob�, kt�ry z wolna do siebie przychodzi�, a po chwili wzi�� si� w boki i g�ow� do g�ry zadar�, przyjmuj�c z odpowiedni� godno�ci powag� �yczenia.</p><p>Winszowa� pierwszy �eromski od pu�kownik�w, a potem od wojska przem�wi� bardzo wymownie towarzysz z chor�gwi Kotowskiego, pan �ymirski, cytuj�c maksymy r�nych m�drc�w.</p><p>Zag�oba s�ucha�, g�ow� kiwa�; wreszcie, gdy m�wca sko�czy�, pan regimentarz przem�wi� w nast�puj�ce s�owa:</p><p>� Mo�ci panowie! Cho�by kto w niezbrodzonym chcia� prawdziw� utopi� zas�ug� oceanie albo niebotycznymi przysypa� j� Karpatami, przecie ona, jakoby oleju przyrodzenie<a l:href="#fn115" type="note">[115]</a> maj�c, na wierzch wyp�ynie, spod ziemi si� wydob�dzie, a�eby do oczu ludzkich powiedzie�: �Jam jest, kt�ra si� �wiat�a nie wzdragam, s�du nie l�kam, nagrody czekam.� Ale �e jako drogi kamie� w z�oto, tak cnota w modesti� powinna by� oprawiona, przeto pytam was, mo�ci panowie, stoj�c tu przed wami: Zalim si� ze swymi zas�ugami nie kry�? Zalim si� przed wami chwali�? Zalim o t� godno��, kt�r��cie mnie ozdobili, tentowa�<a l:href="#fn116" type="note">[116]</a>? Wy�cie to sami zas�ug mych dopatrzyli, bom ja i teraz jeszcze je negowa� got�w i powiedzie� wam: s� tu lepsi ode mnie, jako pan �eromski, pan Kotowski, pan Lipnicki, pan Kmicic, pan Oskierko, pan Skrzetuski, pan Wo�odyjowski, tak wielcy kawalerowie, jakimi sama staro�ytno�� chlubi� by si� mog�a� Przecz<a l:href="#fn117" type="note">[117]</a> mnie, a nie kt�rego z nich, obrali�cie wodzem? Jeszcze czas� Zdejmcie mi t� godno�� z bark�w, a zacniejszego w ten p�aszcz przyozd�bcie!</p><p>� Nie mo�e by�! nie mo�e by�! � zarycza�y setne i tysi�czne g�osy.</p><p>� Nie mo�e by�! � powt�rzyli pu�kownicy, uradowani z publicznej pochwa�y, a chc�cy zarazem przed wojskiem swoj� skromno�� okaza�.</p><p>� Widz� i ja, �e nie mo�e by� inaczej! � odrzek� Zag�oba � niech si� tedy wola waszmo�ci�w spe�ni. Dzi�kuj� z serca, panowie bracia, i tak tusz�, �e da B�g, nie zawiedziecie si� w tej ufno�ci, kt�r��cie we mnie po�o�yli. Jako wy przy mnie, tak i ja do gard�a sta� przy was przyrzekam, a czyli wiktori�, czyli zgub� <emphasis>fata</emphasis><a l:href="#fn118" type="note">[118]</a> nam niezbadane przynios�, sama �mier� nas nie roz��czy, bo i po �mierci s�aw� si� dzieli� b�dziem!</p><p>Okrutne uniesienie zapanowa�o w zebraniu. Jedni do szabel si� imali, drudzy �zy pocz�li roni�; panu Zag�obie pot kroplami osiad� na �ysinie, ale zapa� w nim wzrasta�.</p><p>� Przy kr�lu naszym prawowitym, przy naszym elekcie i przy mi�ej ojczy�nie sta� b�dziem! � zakrzykn�� � dla nich �y�! dla nich umiera�! Mo�ci panowie! jako ta ojczyzna ojczyzn�, nigdy takowe kl�ski na ni� nie spad�y. Zdrajcy otworzyli wrota i nie masz ju� pi�dzi ziemi, kromie tego wojew�dztwa, w kt�rej by nie grasowa� nieprzyjaciel. W was ojczyzny nadzieja, a we mnie wasza, na was i na mnie ca�a Rzeczpospolita ma oczy obr�cone! Uka�my� jej, �e niepr�no r�ce wyci�ga. Jak wy ode mnie m�stwa i wiary, tak ja od was karno�ci ��dam i pos�usze�stwa, a gdy b�dziemy zgodni, gdy przyk�adem naszym otworzymy oczy tym, kt�rych nieprzyjaciel uwi�d� � tedy p� Rzeczypospolitej do nas si� zleci! Kto ma Boga i wiar� w sercu, ten przy nas stanie, moce niebieskie nas wespr�, i kt� nam w�wczas sprosta?!</p><p>� Tak b�dzie! Dla Boga, tak b�dzie! Salomon m�wi!� Bi�! bi�! � wo�a�y grzmi�ce g�osy.</p><p>A pan Zag�oba r�ce ku p�nocy wyci�gn�� i pocz�� krzycze�:</p><p>� Przychod� teraz, Radziwille! przychod�, panie hetmanie! panie heretyku! lucyperowy wojewodo! Czekamy ci� nie w rozproszeniu, ale w kupie, nie w dyskordii<a l:href="#fn119" type="note">[119]</a>, ale w zgodzie, nie z papierami, paktami, ale z mieczami w r�ku! Czeka ci� tu wojsko cnotliwe i ja, regimentarz. Dalej! wychod�! dawaj Zag�obie pole! Wezwij czart�w na pomoc i pr�bujmy si�!� Wychod�!</p><p>Tu zwr�ci� si� zn�w do wojska i krzycza� dalej, a� si� w ca�ym obozie rozlega�o:</p><p>� Dla Boga, mo�ci panowie! Proroctwa mnie wspieraj�! Zgody jeno, a pobijemy tych szelm�w, pludr�w, po�czosznik�w, rybojad�w i innych wszarzy, brodafian�w, ko�usznik�w, co w lato saniami je�d��!� Damy im pieprzu, a� pi�ty pogubi�, umykaj�c. Bij�e tych psubrat�w, kto �yw! Bij, kto w Boga wierzy, komu cnota i ojczyzna mi�a!</p><p>Kilka tysi�cy szabel zab�ys�o naraz. T�umy otoczy�y pana Zag�ob�, cisn�c si�, depc�c, popychaj�c i wrzeszcz�c:</p><p>� Prowad�! prowad�!</p><p>� Jutro poprowadz�! Gotowa� si�! � krzykn�� w zapale Zag�oba.</p><p>Wyb�r �w odby� si� rano, a po po�udniu odbywa� si� przegl�d wojska. Sta�y wi�c chor�gwie na choroszcza�skich b�oniach, jedna przy drugiej w wielkim porz�dku, z pu�kownikami i chor��ymi na czele, a przed pu�kami je�dzi� regimentarz, pod bu�czukiem<a l:href="#fn120" type="note">[120]</a>, z poz�ocist� bu�aw� w r�ku i czaplim pi�rem przy czapce. Rzek�by�: hetman urodzony! I tak przegl�da� kolejno chor�gwie, jak pasterz przegl�da trzod�, a �o�nierzom a� serca przybywa�o na widok tej wspania�ej postaci. Ka�dy pu�kownik wyje�d�a� kolejno ku niemu, a on z ka�dym pogada�, co� pochwali�, co� zgani�, i nawet ci z przyw�dc�w, kt�rzy z pocz�tku nieradzi byli z wyboru, musieli przyzna� w duchu, �e z nowego regimentarza �o�nierz bardzo materii wojskowych �wiadom, dla kt�rego przyw�dztwo nie nowina.</p><p>Jeden tylko pan Wo�odyjowski dziwnie jako� w�sikami rusza�, gdy nowy regimentarz poklepa� go na przegl�dzie wobec innych pu�kownik�w po ramieniu i rzek�:</p><p>� Panie Michale, kontent jestem z ciebie, bo chor�giew tak porz�dna, jako �adna nie jest. Wytrwaj jeno tak dalej, a mo�esz by� pewien, �e ci� nie zapomn�!</p><p>� Dalib�g � szepn�� pan Wo�odyjowski Skrzetuskiemu, wracaj�c z przegl�du � co by mi m�g� innego prawdziwy hetman powiedzie�?</p><p>Tego� samego dnia rozes�a� pan Zag�oba podjazdy w te strony, w kt�re by�o trzeba, i w te, w kt�re nie by�o potrzeby. Gdy wr�ci�y nazajutrz rano, wys�ucha� pilnie wszystkich doniesie�, po czym uda� si� do kwatery pana Wo�odyjowskiego, kt�ry mieszka� razem ze Skrzetuskimi.</p><p>� Przy wojsku musz� powag� zachowywa� � rzek� �askawie � ale gdy�my sami, mo�emy w dawnej konfidencji<a l:href="#fn121" type="note">[121]</a> zostawa� Tum przyjaciel, nie zwierzchnik! Wasz� rad� te� nie pogardz�, cho� w�asny rozum mam, gdy� wiem, �e�cie ludzie do�wiadczeni jak ma�o �o�nierzy w ca�ej Rzeczypospolitej.</p><p>Przywitali go wi�c po dawnemu i wpr�dce �konfidencja� zapanowa�a zupe�na, jeden tylko Rz�dzian nie �mia� by� z nim jak dawniej i na samym brze�ku �awy siedzia�.</p><p>� Co ojciec my�lisz robi�? � zapyta� Jan Skrzetuski.</p><p>� Przede wszystkim porz�dek i dyscyplin� utrzyma� i �o�nierzy zaj��, �eby pr�nowaniem nie sparcieli. Widzia�em ja to dobrze, panie Michale, �e� jako sysun mamrota�, gdym te podjazdy na cztery strony �wiata wysy�a�, ale ja musia�em to uczyni�, by ludzi do s�u�by wdro�y�, bo znacznie pole zalegli. To raz, a po wt�re: czego nam brak? Nie ludzi, bo nalaz�o i nalezie ich dosy�. Ta szlachta, kt�ra do Prus uciek�a przed Szwedami z wojew�dztwa mazowieckiego, tak�e tu przyjdzie. Ludu i szabel nie zbraknie, jeno wiwendy<a l:href="#fn122" type="note">[122]</a> nie do��, a bez zapas�w �adne wojsko w �wiecie w polu nie wytrzyma. Ow� mam tak� my�l, �eby podjazdom nakaza� sprowadza� wszystko, co jeno im w r�ce popadnie: byd�o, owce, �winie, zbo�e, siano, i z tego wojew�dztwa, i z ziemi widzkiej na Mazowszu, kt�ra tak�e nie widzia�a dot�d nieprzyjaciela i wszystkiego ma obfito��.</p><p>� Ale to szlachta b�dzie wniebog�osy krzycze� � zauwa�y� Skrzetuski � je�eli si� im plon i dobytek zabierze.</p><p>� Wi�cej mi znaczy wojsko ni� szlachta. Niech krzycz�! Zreszt�, darmo si� nie b�dzie bra�, bo ka�� kwity wydawa�, kt�rych tyle ju� nagotowa�em przez dzisiejsz� noc, �e p� Rzeczypospolitej wzi�� by mo�na za nie w rekwizycj�. Pieni�dzy nie mam, ale po wojnie i po wyp�dzeniu Szwed�w Rzeczpospolita to zap�aci. Co mi tam gadacie! Szlachcie gorzej, gdy wojsko zg�odnia�e zaje�d�a i rabuje. Mam te� my�l lasy spl�drowa�, bo s�ysz�, �e tam si�a<a l:href="#fn123" type="note">[123]</a> ch�opstwa z dobytkiem poucieka�o. Niech�e to wojsko Duchowi �wi�temu dzi�kuje, �e je natchn�� do obrania mnie regimentarzem, bo nikt by tu inny sobie tak nie poradzi�.</p><p>� U waszej wielmo�no�ci senatorska g�owa, to pewno! � rzek� Rz�dzian.</p><p>� Co? h�? � rzek� Zag�oba, uradowany pochlebstwem � i ciebie, szelmo, w ciemi� nie bito. Rych�o patrze�, jak namiestnikiem ci� uczyni�, niech si� jeno <emphasis>vacans</emphasis><a l:href="#fn124" type="note">[124]</a> otworzy.</p><p>� Dzi�kuj� pokornie waszej wielmo�no�ci� � odpowiedzia� Rz�dzian.</p><p>� Ot, moja my�l! � m�wi� dalej Zag�oba. � Naprz�d wiwendy tyle zgromadzi�, jakoby�my mieli obl�enie wytrzyma�, potem ob�z warowny za�o�ymy, a w�wczas niech przychodzi Radziwi�� ze Szwedami czy z diab�ami. Szelm� jestem, je�eli tu drugiego Zbara�a nie uczyni�!</p><p>� Jak mi B�g mi�y, tak to grzeczna my�l � zawo�a� Wo�odyjowski � jeno sk�d dzia� we�miemy?</p><p>� Pan Kotowski ma dwie haubice, u Kmicica jedna wiwat�wka, w Bia�ymstoku s� cztery oktawy<a l:href="#fn125" type="note">[125]</a>, kt�re do zamku tykoci�skiego mia�y by� wyprawione; bo wa�panowie nie wiecie, �e Bia�ystok na utrzymanie zamku tykoci�skiego przez pana Wiesio�owskiego jest zapisany, i te armaty jeszcze zesz�ego roku z czynsz�w zakupiono, o czym mi pan St�palski, gubernator tutejszy, powiedzia�. M�wi te�, �e i proch�w jest na sto strza��w do ka�dej. Damy sobie rad�, mo�ci panowie, jeno popierajcie mnie z duszy, a i o ciele nie zapominajcie, kt�re by rade napi� si� czego, bo i pora ju� po temu.</p><p>Wo�odyjowski kaza� przynie�� pi� i dalej gaw�dzili przy kielichach.</p><p>� My�leli�cie, �e b�dziecie mie� malowanego regimentarza � m�wi� Zag�oba, siorbaj�c z lekka mi�d wysta�y. � <emphasis>Nunquam<a l:href="#fn126" type="note">[126]</a>!</emphasis> Nie prosi�em ja o ten fawor<a l:href="#fn127" type="note">[127]</a>, ale kiedy�cie mnie nim przyozdobili, to i pos�uch, i porz�dek musi by�. Wiem ja, co ka�da godno�� znaczy, i obaczycie, czy ka�dej nie dorosn�. Drugi Zbara� tu urz�dz�, nic, jeno drugi Zbara�! Zad�awi si� dobrze Radziwi��, zad�awi� si� i Szwedzi, nim mnie prze�kn�. Albo te� chcia�bym, by Chowa�ski si� o nas pokusi�, pochowa� ja bym go tak, �eby go i na s�d ostateczny nie znale�li. Niedaleko stoj�, niech przyjd�! niech popr�buj�! Miodu, panie Michale!</p><p>Wo�odyjowski nala�, pan Zag�oba duszkiem wypi�, zmarszczy� brwi i jakby sobie co� przypominaj�c, rzek�:</p><p>� O czym to ja m�wi�em? Czego to ja chcia�em?� Aha! miodu, panie Michale!</p><p>Wo�odyjowski nala� znowu.</p><p>� Powiadaj� � m�wi� Zag�oba � �e i pan Sapieha lubi w dobrej kompanii poci�gn��. Nie dziw! ka�dy zacny cz�owiek to lubi. Zdrajcy tylko, kt�rzy nieszczere my�li dla ojczyzny �ywi�, boj� si� wina, �eby si� z praktyk nie wygada�. Radziwi�� brzezinowy sok pija, a po �mierci b�dzie smo�� pija�. Tak mi Pan B�g dopom�! Zgaduj� to snadnie, �e si� z panem Sapieh� pokochamy, bo�my do siebie podobni, jako jedno ucho ko�skie do drugiego albo jak para but�w. I przy tym on jeden regimentarz, ja drugi, ale ju� tak tu wszystkie sprawy urz�dz�, �eby jak on przyjedzie, wszystko by�o gotowe. Si�a rzeczy na mojej g�owie, ale c� robi�! Nie ma kto w ojczy�nie my�le�, to ty my�l, stary Zag�obo, p�ki ci pary w nozdrzach. Najgorsza sprawa, �e kancelarii nie mam.</p><p>� A po co ojcu kancelaria? � pyta� Skrzetuski.</p><p>� A po co kr�l ma swego kanclerza? A po co przy wojsku musi by� pisarz wojskowy? Trzeba b�dzie i tak pos�a� do jakiego miasta, �eby mi piecz�� zrobili.</p><p>� Piecz��?� � powt�rzy� z zachwytem Rz�dzian, spogl�daj�c z coraz wi�kszym uszanowaniem na pana Zag�ob�.</p><p>� A co wa�pan b�dziesz piecz�towa�? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� W tak poufa�ej kompanii mo�esz mi, panie Michale, m�wi� po dawnemu: �wa�pan�� Nie ja b�d� piecz�towa�, ale m�j kanclerz� To sobie naprz�d zakonotujcie!</p><p>Tu Zag�oba spojrza� z dum� i powag� po obecnych, a� Rz�dzian zerwa� si� z �awy, a pan Stanis�aw Skrzetuski mrukn��:</p><p>� <emphasis>Honores mutant mores<a l:href="#fn128" type="note">[128]</a>!</emphasis></p><p>� Po co mnie kancelaria? Pos�uchajcie jeno � m�wi� Zag�oba. � Naprz�d wiedzcie o tym, �e te kl�ski, kt�re na ojczyzn� nasz� spad�y, wed�ug mojego mniemania nie z innej przyczyny przysz�y, jak z rozpusty, jak ze swawoli i zbytk�w (miodu, panie Michale!), jak ze zbytk�w, m�wi�, kt�re na kszta�t zarazy nas tocz�. Ale w pierwszym rz�dzie z przyczyny heretyk�w, coraz �mielej prawdziwej wierze blu�ni�cych z ujm� dla Przenaj�wi�tszej Patronki naszej, kt�ra o te bezece�stwa w s�uszn� choler� wpa�� mog�a�</p><p>� To s�usznie m�wi! � ozwali si� ch�rem rycerze � dysydenci pierwsi przystali do nieprzyjaci�, a kto wie, czy nie sami ich sprowadzili?!</p><p>� <emphasis>Exemplum</emphasis><a l:href="#fn129" type="note">[129]</a> hetman wielki litewski!</p><p>� Lecz �e i w tym wojew�dztwie, gdzie ja jestem regimentarzem, tak�e heretyk�w nie brak, jako w Tykocinie i w innych miejscach, przeto dla zyskania na pocz�tek b�ogos�awie�stwa bo�ego dla naszej imprezy wyda si� uniwersa�, aby kto w b��dach �yje, we trzech dniach z nich si� nawr�ci�, a tym, kt�rzy tego nie uczyni�, maj�tno�ci maj� by� na wojsko skonfiskowane.</p><p>Rycerze spogl�dali na siebie ze zdumieniem. Wiedzieli, �e nie zbywa panu Zag�obie na obrotnym rozumie i fortelach, ale nie przypuszczali, aby pan Zag�oba by� takim statyst�<a l:href="#fn130" type="note">[130]</a> i tak doskonale umia� sprawy publiczne s�dzi�.</p><p>� I wy si� pytacie � rzek� z tryumfem Zag�oba � sk�d wezm� pieni�dzy na wojsko?� A konfiskaty? a wszystkie dobra radziwi��owskie, kt�re tym samym przejd� na w�asno�� wojska?</p><p>� Czy aby b�dzie prawo po naszej stronie? � wtr�ci� Wo�odyjowski.</p><p>� Dzi� takie czasy, �e kto ma szabl�, ten ma prawo! A jakie prawo maj� Szwedzi i ci wszyscy nieprzyjaciele, kt�rzy w granicach Rzeczypospolitej grasuj�? </p><p>� Prawda jest! � odpowiedzia� z przekonaniem pan Micha�.</p><p>� Nie do�� na tym! � zawo�a�, zapalaj�c si�, pan Zag�oba. � Drugi uniwersa� wyda si� do szlachty wojew�dztwa podlaskiego i do tych ziem w wojew�dztwach s�siednich, kt�re jeszcze nie s� w nieprzyjacielskim r�ku, aby jako na pospolite ruszenie stawa�y. Szlachta ma czelad� uzbroi�, aby nam piechoty nie brak�o. Wiem to, �e niejeden by rad i��, jeno si� za jakim pismem i za jakim� rz�dem ogl�da. B�d� tedy mieli i rz�d, i uniwersa�y�</p><p>� Wa�pan naprawd� tyle masz rozumu, ile kanclerz wielki koronny! � zakrzykn�� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Miodu, panie Michale!� Trzecie pismo wy�le si� do Chowa�skiego<a l:href="#fn131" type="note">[131]</a>, by sobie szed� do paralusa<a l:href="#fn132" type="note">[132]</a>, a nie, to go ze wszystkich miast i zamk�w wykurzymy. Stoj��<a l:href="#fn133" type="note">[133]</a> oni teraz wprawdzie na Litwie spokojnie i zamk�w nie dobywaj�, ale Kozacy Zo�tare�kowi rabuj�, kupami po tysi�cu i dwa je�d��c. Niech�e ich powstrzyma, bo inaczej b�dziem ich znosi�<a l:href="#fn134" type="note">[134]</a>.</p><p>� Pewnie, �e mogliby�my to robi� � rzek� Jan Skrzetuski � wojsko nie zale�a�oby pola.</p><p>� My�l� ja nad tym i w�a�nie ku Wo�kowyskowi dzi� nowe podjazdy wysy�am, ale <emphasis>et haec facienda, et haec non omittenda</emphasis><a l:href="#fn135" type="note">[135]</a>� Czwarte pismo chc� pos�a� do naszego elekta, pana dobrego, aby go w smutku pocieszy�, �e przecie jeszcze s� tacy, kt�rzy go nie opu�cili, �e s� serca i szable na jego skinienie gotowe. Niech�e na obczy�nie ma cho� t� pociech� nasz ojciec, nasz pan kochany, nasza krew jagiello�ska, kt�ra tu�a� si� musi� oto� oto�</p><p>Tu pan Zag�oba zakrztusi� si�, bo ju� mia� mocno w g�owie, i wreszcie rykn�� z �a�o�ci nad losem kr�lewskim, a pan Micha� zaraz mu zawt�rowa� troch� cieniej, Rz�dzian chlipa� tak�e albo udawa�, �e chlipie. Skrzetuscy wsparli g�owy na r�kach i siedzieli w milczeniu.</p><p>Przez chwil� cisza trwa�a, nagle pan Zag�oba wpad� w z�o��.</p><p>� Co mi tam elektor! � krzykn��. � Kiedy zawar� pakt z miastami pruskimi, niech�e wyst�puje w pole przeciw Szwedom, niech nie praktykuje na obie strony, niech uczyni to, co wierny lennik czyni� powinien, i w obronie pana swego i dobrodzieja stawa<a l:href="#fn136" type="note">[136]</a>.</p><p>� Kto tam zgadnie, czy on si� jeszcze za Szwedami nie opowie? � rzek� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Za Szwedami si� opowie? To ja mu si� opowiem! Pruska granica niedaleko, a u mnie kilka tysi�cy szabel na zawo�anie; Zag�oby w pole nie wywiedzie! Jako mnie tu widzicie, jakom regimentarz nad tym zacnym wojskiem, tak go ogniem i mieczem nawiedz�. Nie ma wiwendy, dobrze! znajdziemy jej do�� w pruskich gumnach!</p><p>� Matko Boska! � zakrzykn�� w uniesieniu Rz�dzian. � Wasza wielmo�no�� ju� i koronowanym g�owom zdzier�y.</p><p>� Zaraz do niego napisz�: �Mo�ci elektorze! Do�� kota ogonem odwraca�! Do�� wykr�t�w i mitr�gi! Wychod� przeciw Szwedom, a nie, to ja w odwiedziny do Prus przyjad�. Nie mo�e inaczej by慔 Inkaustu, pi�r, papieru! Rz�dzian, pojedziesz z pismem!</p><p>� Pojad�! � rzek� dzier�awca z W�soszy, uradowany now� godno�ci�.</p><p>Lecz nim przygotowano panu Zag�obie inkaust, pi�ra i papier, krzyki wszcz�y si� przed domem i t�umy �o�nierzy zaczernia�y przed oknami. Jedni krzyczeli: �<emphasis>vivat!</emphasis>� � drudzy ha��akowali po tatarsku. Zag�oba z towarzyszami wyszed� zobaczy�, co si� dzieje.</p><p>Pokaza�o si�, �e prowadz� owe oktawy, o kt�rych pan Zag�oba wspomina�, a kt�rych widok rozradowa� teraz serca �o�nierskie.</p><p>Pan St�palski, gubernator bia�ostocki, przyst�pi� do pana Zag�oby i przem�wi�:</p><p>� Ja�nie wielmo�ny regimentarzu! Od czasu jak nie�miertelnej pami�ci pan marsza�ek Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego zapisa� dobra bia�ostockie na utrzymanie zamku tykoci�skiego, ja, b�d�c tych�e d�br gubernatorem, wiernie i poczciwie wszelkie czynsze na po�ytek tego� zamku obraca�em, czego i rejestrami mog� przed ca�� Rzeczpospolit� dowie��. Tak przesz�o dwadzie�cia lat pracuj�c, opatrywa�em on zamek w prochy, dzia�a i spy��<a l:href="#fn137" type="note">[137]</a>, maj�c to sobie za �wi�ty obowi�zek, aby ka�dy grosz tam szed�, dok�d ja�nie wielmo�ny marsza�ek Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego i�� mu nakaza�. Ale gdy w zmiennej los�w kolei zamek tykoci�ski zosta� nieprzyjaci� ojczyzny najwi�ksz� w tym wojew�dztwie podpor�, pyta�em si� Boga i w�asnego sumienia, zali<a l:href="#fn138" type="note">[138]</a> mam mu i nadal si�y przysparza�, zali nie powinienem tych dostatk�w i wojennych porz�dk�w, z tegorocznego czynszu nagromadzonych, do waszej wielmo�no�ci r�k odda�</p><p>� Powiniene�� � przerwa� z powag� pan Zag�oba.</p><p>� O jedno te� jeno prosz�, aby wasza wielmo�no�� raczy�a wobec ca�ego wojska za�wiadczy� i na pi�mie mnie pokwitowa�, jako nic z onych d�br na w�asny po�ytek nie obr�ci�em i wszystko w r�ce Rzeczypospolitej, godnie tu przez w�adz� ja�nie wielmo�nego regimentarza reprezentowanej, zda�em. </p><p>Zag�oba kiwn�� g�ow� na znak przyzwolenia i zaraz zacz�� przegl�da� rejestr.</p><p>Pokaza�o si�, �e pr�cz oktaw, na strychach spichrz�w ukrytych, jest i trzysta muszkiet�w niemieckich bardzo porz�dnych, dwie�cie berdysz�w<a l:href="#fn139" type="note">[139]</a> moskiewskich dla piechoty, do obrony mur�w i wa��w, i sze�� tysi�cy z�otych gotowizny.</p><p>� Pieni�dze mi�dzy wojsko si� rozdzieli � rzek� Zag�oba � a co do muszkiet�w i berdysz�w�</p><p>Tu obejrza� si� naoko�o.</p><p>� Panie Oskierko � rzek� � we�miesz je wa�� i piesz� chor�giew uformujesz� Jest tu troch� piechoty z radziwi��owskich zbieg�w, a ilu braknie, tylu z m�ynarzy dobierzesz.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do wszystkich obecnych:</p><p>� Mo�ci panowie! S� pieni�dze, s� dzia�a, b�dzie piechota i wiwenda� Takie moje rz�dy na pocz�tek!</p><p>� <emphasis>Vivat!</emphasis> � krzykn�o wojsko.</p><p>� A teraz, mo�ci panowie, wszyscy pacho�cy w skok po wsiach po rydle, �opaty i motyki. Ob�z warowny za�o�ym, Zbara� drugi! Jeno, towarzysz<a l:href="#fn140" type="note">[140]</a> czy nie towarzysz, niech si� nie wstydzi �opaty i do roboty!</p><p>To rzek�szy, pan regimentarz uda� si� do swojej kwatery, przeprowadzony okrzykami wojska.</p><p>� Dalib�g, �e ten cz�owiek ma jednak g�ow� na karku � m�wi� do Jana Skrzetuskiego Wo�odyjowski � i rzeczy zaczynaj� i�� lepszym porz�dkiem.</p><p>� Byle tylko Radziwi�� zaraz nie nadszed� � wtr�ci� Stanis�aw Skrzetuski � bo to w�dz, jak drugiego nie masz w Rzeczypospolitej, a nasz pan Zag�oba dobry do prowiantowania obozu, ale nie jemu mierzy� si� z takim wojennikiem.</p><p>� Prawda jest! � odpowiedzia� Jan � jak przyjdzie co do czego, to go b�dziem rad� wspomagali, bo si� na wojnie mniej rozumie. Zreszt�, sko�czy si� jego panowanie, niech tylko pan Sapieha nadci�gnie.</p><p>� Ale przez ten czas si�a<a l:href="#fn141" type="note">[141]</a> dobrego mo�e zrobi� � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>Jako� istotnie wojska owe potrzebowa�y jakiegokolwiek naczelnika, cho�by nawet pana Zag�oby, bo od dnia jego wyboru lepszy �ad zapanowa� w obozie. Nazajutrz dzie� pocz�to sypa� wa�y nad bia�ostockimi stawami. Pan Oskierko, kt�ry w cudzoziemskich wojskach s�ugiwa� i zna� si� na sztuce sypania obronnych miejsc, kierowa� ca�� robot�. Powsta� wi�c w trzech dniach nader silny okop, naprawd� podobien nieco do zbaraskiego, bo bok�w i ty�u broni�y mu b�otniste stawy. Widok jego podni�s� serca �o�nierzy; ca�e wojsko poczu�o, �e ma jakowy� grunt pod nogami. Lecz jeszcze bardziej pocz�� si� duch krzepi� na widok zapas�w �ywno�ci sprowadzanych przez silne podjazdy. Codziennie wp�dzano do okopu wo�y, owce, �winie, co dzie� sz�y fury wioz�ce wszelakie ziarno i siano. Niekt�re przychodzi�y a� z ziemi �ukowskiej, inne a� z widzkiej. Nap�ywa�a tak�e coraz liczniej szlachta drobna i wi�ksza, albowiem gdy wie�� si� rozesz�a, �e jest ju� rz�d, wojsko i regimentarz, wi�cej te� znalaz�o si� w ludziach ufno�ci. Mieszka�com ci�ko by�o �ywi� �ca�� dywizj�, ale po pierwsze, pan Zag�oba o to nie pyta�, po wt�re, lepiej by�o odda� na wojsko po�ow�, a reszty w spokoju za�ywa�, ni� by� nara�onym co chwila na strat� wszystkiego od kup swawolnych<a l:href="#fn142" type="note">[142]</a>, kt�re rozmno�y�y si� by�y znacznie i grasowa�y na kszta�t Tatar�w, a kt�re pan Zag�oba nakaza� podjazdom �ciga� i znosi�.</p><p>� Je�eli takim oka�e si� hetmanem, jakim jest gospodarzem � m�wiono o nowym regimentarzu w obozie � tedy Rzeczpospolita nie wie jeszcze, jak wielkiego ma m�a.</p><p>Sam pan Zag�oba my�la� z pewnym niepokojem o przyj�ciu Janusza Radziwi��a. Przypomina� sobie wszystkie zwyci�stwa Radziwi��a, a w�wczas posta� hetma�ska przybiera�a potworne kszta�ty w wyobra�ni nowego regimentarza i w duszy sobie m�wi�:</p><p>�Oj, kto si� tam temu smokowi oprze!� M�wi�em, �e si� mn� zad�awi, ale on mnie, jako sum kaczk�, po�knie.�</p><p>I obiecywa� sobie pod przysi�g� nie wydawa� generalnej bitwy Radziwi��owi.</p><p>�B�dzie obl�enie � my�la� � a to zawsze d�ugo trwa. Mo�na te� b�dzie i traktat�w tentowa�<a l:href="#fn143" type="note">[143]</a>, a przez ten czas pan Sapieha nadejdzie.�</p><p>Na wypadek, gdyby nie nadszed�, postanowi� sobie pan Zag�oba s�ucha� we wszystkim Jana Skrzetuskiego, gdy� pami�ta�, jak ksi��� Jeremi ceni� wysoko tego oficera i jego zdolno�ci wojskowe.</p><p>� Ty, panie Michale � m�wi� pan Zag�oba do pana Wo�odyjowskiego � jeno� do ataku stworzony albo i z podjazdem, chocia�by znacznym, mo�na ci� wys�a�, bo umiesz si� sprawi� i jako wilk na owce, na nieprzyjaciela wpadniesz; ale gdyby ci ca�ym wojskiem hetmani� kazano, pasz! pasz! sklepu z rozumem nie za�o�ysz, bo go na sprzedanie nie posiadasz, a Jan to regimentarska g�owa i gdyby mnie nie sta�o, on jeden m�g�by mnie zast�pi�.</p><p>Tymczasem przychodzi�y wie�ci odmienne; raz donoszono, �e Radziwi�� ju� idzie przez Prusy elektorskie, drugi raz, �e pobiwszy wojska Chowa�skiego, zaj�� Grodno i stamt�d ci�gnie z wielk� pot�g�; ale byli i tacy, kt�rzy twierdzili, �e to nie Radziwi��, jeno Sapieha porazi� Chowa�skiego przy pomocy ksi�cia Micha�a Radziwi��a<a l:href="#fn144" type="note">[144]</a>. Podjazdy jednak nie przywozi�y �adnych pewnych wie�ci, pr�cz tych, �e pod Wo�kowyskiem stan�a kupa Zo�tare�kowych ludzi, wynosz�ca oko�o dw�ch tysi�cy wojownik�w, i miastu zagra�a. Okolica ca�a p�on�a ju� ogniem.</p><p>W dzie� po podjazdach zacz�li nap�ywa� i zbiegowie, kt�rzy potwierdzili wiadomo��, donosz�c przy tym, �e mieszczanie wyprawili pos��w do Chowa�skiego i Zo�tare�ki z pro�b� o mi�osierdzie nad miastem, na co uzyskali od Chowa�skiego odpowied�, �e to jest lu�na wataha nie maj�ca z jego wojskiem nic wsp�lnego. Co do Zo�tare�ki, ten da� mieszczanom rad�, by si� wykupili, lecz oni, jako ubodzy ludzie, po niedawnym po�arze i kilkunastu rabunkach, nie mieli czym.</p><p>B�agali wi�c o mi�osierdzie pana regimentarza, aby im na ratunek pospieszy�, p�ki uk�ady o wykup si� prowadz�, bo p�niej nie b�dzie ju� czasu. Pan Zag�oba wybra� p�tora tysi�ca ludzi dobrych, mi�dzy kt�rymi chor�giew lauda�sk�, i przywo�awszy Wo�odyjowskiego, rzek� mu:</p><p>� No, panie Michale, czas pokaza�, co umiesz! P�jdziesz pod Wo�kowysk i zetrzesz mi tam tych hultaj�w, kt�rzy miastu nieobronnemu gro��. Nie pierwszyzna ci taka wyprawa i my�l�, �e za fawor sobie poczytasz, �e tobie t� funkcj� powierzam.</p><p>Tu zwr�ci� si� do innych pu�kownik�w:</p><p>� Sam musz� w obozie zosta�, bo ca�a odpowiedzialno�� na mnie, to raz! A po wt�re, nie przystoi mojej godno�ci na hultaj�w wyprawy czyni�. Niech jeno Radziwi�� nadci�gnie, tedy si� w wielkiej wojnie poka�e, kto lepszy, czy pan hetman, czy pan regimentarz.</p><p>Wo�odyjowski ruszy� ch�tnie, bo si� nudzi� w obozie i t�skni� za krwi rozlewem. Komenderowane chor�gwie wychodzi�y te� ochoczo ze �piewaniem, a regimentarz sta� konno na wale i b�ogos�awi� odchodz�cych, �egnaj�c ich krzy�em na drog�. Byli nawet tacy, kt�rzy dziwili si�, �e pan Zag�oba tak uroczy�cie �w podjazd wyprawia, ale on pami�ta�, �e i ��kiewski, i inni hetmani mieli zwyczaj �egna� id�ce do boju chor�gwie � zreszt�, lubi� wszystko czyni� uroczy�cie, bo to powag� jego w oczach �o�nierzy podnosi�o.</p><p>Zaledwie jednak chor�gwie znik�y we mgle oddalenia, gdy ju� zacz�� si� o nie niepokoi�.</p><p>� Janie! � rzek� � a mo�e by podes�a� jeszcze Wo�odyjowskiemu z gar�� ludzi?</p><p>� Daj ojciec pok�j � odpowiedzia� Skrzetuski. � Wo�odyjowskiemu na tak� wypraw� i��, to to samo, co zje�� misk� jajecznicy. Bo�e mi�y, to� on ca�e �ycie nic innego nie robi�.</p><p>� Ba! a je�li go za wielka si�a opadnie?� <emphasis>Nec Hercules contra plures<a l:href="#fn145" type="note">[145]</a>.</emphasis></p><p>� Co tu o takim �o�nierzu gada�. Spenetruje on wszystko dobrze, zanim uderzy, a je�li tam si�a za wielka, to urwie, co b�dzie m�g�, i wr�ci albo sam przy�le o posi�ki. Mo�esz ojciec spa� spokojnie.</p><p>� Aha! wiedzia�em te�, kogo wysy�am, ale to ci m�wi�, �e musia� mi ten pan Micha� czego� zada�, tak� mam do niego s�abo��. Pr�cz nieboszczyka pana Podbipi�ty i ciebie nikogom tak nie mi�owa�� Nie mo�e by� inaczej, tylko mi �w ch�ystek czego� zada�.</p><p>Up�yn�o trzy dni.</p><p>Do obozu zwo�ono ci�gle prowianty, ochotnicy tak�e nadci�gali, ale o panu Michale nie by�o s�ychu. Niepok�j Zag�oby wzrasta� i mimo przedstawie� Skrzetuskiego, �e �adn� miar� nie m�g� jeszcze Wo�odyjowski spod Wo�kowyska wr�ci�, wyprawi� pa� Zag�oba sto koni petyhorskich<a l:href="#fn146" type="note">[146]</a> Kmicica po wiadomo�ci.</p><p>Ale podjazd wyszed� i znowu up�yn�o dwa dni bez wie�ci.</p><p>A� si�dmego dnia dopiero o szarym, mglistym zmierzchu pacho�cy, wyprawieni po potrawy<a l:href="#fn147" type="note">[147]</a> do Bobrownik, przyjechali bardzo spiesznie na powr�t do obozu z doniesieniem, �e widzieli jakie� wojsko wychodz�ce z las�w za Bobrownikami.</p><p>� Pan Micha�! � zakrzykn�� rado�nie Zag�oba. Lecz pacho�cy przeczyli. Nie pojechali na spotkanie w�a�nie dlatego, �e widzieli jakie� znaki obce, kt�rych w wojsku pana Wo�odyjowskiego nie by�o. A przy tym si�a sz�a wi�ksza. Pacho�cy jak to pacho�cy, nie umieli jej dok�adnie oznaczy�; jedni m�wili, �e ze trzy tysi�ce, drudzy, �e pi�� albo i wi�cej.</p><p>� Wezm� dwadzie�cia koni i pojad� na spotkanie � rzek� pan rotmistrz Lipnicki.</p><p>Pojecha�.</p><p>Up�yn�a godzina i druga, a� wreszcie dano zna�, �e zbli�a si� nie podjazd, ale ca�e wielkie wojsko.</p><p>I nie wiadomo dlaczego, gruchn�o nagle po obozie:</p><p>� Radziwi�� idzie!</p><p>Wie�� ta jakby iskra elektryczna poruszy�a i wstrz�sn�a ca�y ob�z; �o�nierze wypadli na wa�y, na niekt�rych twarzach zna� by�o przestrach; nie stawano w nale�ytym porz�dku; jedna tylko piechota Oskierki zaj�a wskazane miejsca. Natomiast mi�dzy wolentarzami<a l:href="#fn148" type="note">[148]</a> wszcz�� si� w pierwszej chwili pop�och. Z ust do ust przelatywa�y najrozmaitsze wie�ci: �Radziwi�� zni�s� ze szcz�tem Wo�odyjowskiego i ten drugi, Kmicicowy, podjazd� � powtarzali jedni. � �Ani �wiadek kl�ski nie uszed�� � m�wili drudzy. ��A ot teraz pan Lipnicki jakoby pod ziemi� si� zapad�.� � �Gdzie regimentarz? gdzie regimentarz?�</p><p>Wtem przypadli pu�kownicy �ad czyni�, a �e pr�cz niewielu wolentarzy zreszt� sam stary �o�nierz by� w obozie, wnet stan�li w sprawie, czekaj�c, co si� oka�e.</p><p>Pan Zag�oba, gdy go doszed� okrzyk: �Radziwi�� idzie!� � zmiesza� si� bardzo, ale w pierwszej chwili wierzy� nie chcia�. C� by si� sta�o z Wo�odyjowskim? Czyliby si� pozwoli� tak ogarn��, �eby ani jeden cz�owiek nie przybieg� z ostrze�eniem? A �w drugi podjazd? A pan Lipnicki?</p><p>�Nie mo�e by�! � powtarza� sobie pan Zag�oba, obcieraj�c czo�o, kt�re poci�o mu si� obficie. � Ten smok, ten m�ob�jca, ten lucyper mia�by ju� z Kiejdan zd��y�? Zali to ostatnia godzina si� zbli�a?!�</p><p>Tymczasem ze wszystkich stron coraz liczniejsze g�osy wo�a�y: �Radziwi��! Radziwi��!� Pan Zag�oba przesta� w�tpi�. Zerwa� si� i wpad� do kwatery Skrzetuskiego.</p><p>� Janie, ratuj! teraz pora!</p><p>� Co si� sta�o? � pyta� Skrzetuski.</p><p>� Radziwi�� idzie! Na twoj� g�ow� wszystko zdaj�, bo o tobie ksi��� Jeremi m�wi�, �e� w�dz urodzony. Ja sam b�d� dogl�da�, ale ty rad� i prowad�!</p><p>� To nie mo�e by� Radziwi�� � rzek� Skrzetuski. � Sk�d�e wojsko nadci�ga?</p><p>� Od Wo�kowyska. M�wi�, �e ogarn�li Wo�odyjowskiego i tamten drugi podjazd, kt�ry niedawno pos�a�em.</p><p>� Wo�odyjowski da�by si� ogarn��? To ojciec jego nie znasz. On to sam wraca, nikt inny.</p><p>� Kiedy m�wi�, �e pot�ga okrutna.</p><p>� Chwa�a Bogu! to, wida�, pan Sapieha nadci�gn��.</p><p>� Na Boga! co m�wisz? przecieby dali zna�. Lipnicki pojecha� naprzeciw�</p><p>� W�a�nie to dow�d, �e nie Radziwi�� idzie. Poznali kto, przy��czyli si� i razem wracaj�. Chod�my! chod�my!</p><p>� Zaraz to m�wi�em! � zakrzykn�� Zag�oba. � Wszyscy si� stropili, a ja pomy�la�em: nie mo�e by�! Zaraz to pomy�la�em! Chod�my! �ywo, Janie! �ywo! A tamci si� skonfundowali� ha!</p><p>Obaj wyszli spiesznie i wst�piwszy na wa�y, na kt�rych ju� wojska tkwi�y, pocz�li i�� w pod�u�; ale twarz Zag�oby by�a promienna, przystawa� co chwila i wo�a�, a�eby go wszyscy s�yszeli:</p><p>� Mo�ci panowie! go�ci mamy! serca mi nie traci�! Je�li to Radziwi��, to ja mu drog� na powr�t do Kiejdan poka��!</p><p>� Poka�emy mu! � krzycza�o wojsko.</p><p>� Stosy na wa�ach rozpali�! Nie b�dziem si� chowali, niech nas widz�, gotowi�my! Stosy rozpali�!</p><p>Wnet naniesiono drew i w kwadrans p�niej zap�on�� ca�y ob�z, a� niebo zaczerwieni�o si� jakoby od zorzy. �o�nierze, odwracaj�c si� od �wiat�a, patrzyli w ciemno��, w stron� Bobrownik. Niekt�rzy wo�ali, �e s�ysz� ju� chrz�st i t�tent.</p><p>Wtem w ciemno�ciach rozleg�y si� z daleka strza�y muszkiet�w. Pan Zag�oba porwa� za po�� pana Skrzetuskiego.</p><p>� Ogie� rozpoczynaj�! � rzek� niespokojnie.</p><p>� Na wiwaty � odpar� Skrzetuski.</p><p>Po strza�ach rozleg�y si� okrzyki radosne. Nie by�o co d�u�ej w�tpi�; w minut� p�niej nadbieg�o na spienionych koniach kilkunastu je�d�c�w wo�aj�c:</p><p>� Pan Sapieha! pan wojewoda witebski!</p><p>Zaledwie to us�yszeli �o�nierze, gdy jak wezbrana rzeka p�yn�li z wa��w i biegli naprzeciw, wrzeszcz�c tak, �e kto�, co by s�ysza� z dala te g�osy, m�g�by mniema�, �e to wycinanego w pie� miasta wrzaski.</p><p>Zag�oba, siad�szy na ko�, wyjecha� tak�e na czele pu�kownik�w przed wa�y, przybrany we wszystkie oznaki swej godno�ci: pod bu�czukiem, z bu�aw� i czaplim pi�rem przy czapce.</p><p>Po chwili pan wojewoda witebski wjecha� w kr�g �wiat�a na czele swych oficer�w, maj�c i pana Wo�odyjowskiego przy boku. By� to cz�owiek ju� w wieku powa�nym, �redniej tuszy, o twarzy niepi�knej, ale rozumnej i dobrotliwej. W�sy mia� ju� siwe, r�wno nad g�rn� warg� przystrzy�one, i tak�� niewielk� br�dk�, co czyni�o go podobnym do cudzoziemca, cho� si� po polsku ubiera�. Jakkolwiek wielu dzie�ami wojennymi ws�awiony, wygl�da� wi�cej na statyst� ni� na wojownika; ci, kt�rzy go bli�ej znali, m�wili te�, �e w obliczu pana wojewody Minerwa nad Marsem przemaga<a l:href="#fn149" type="note">[149]</a>. Ale obok Minerwy i Marsa by�a w tej twarzy rzadsza w owych czasach ozdoba, to jest uczciwo��, kt�ra z duszy p�yn�c, odbija�a si� w oczach jak �wiat�o s�o�ca w wodzie. Na pierwszy rzut oka poznali, �e by� to m�� zacny i sprawiedliwy.</p><p>� My tak czekali jak za ojcem! � wo�ali �o�nierze.</p><p>� A tak i przyszed� nasz w�dz! � powtarzali z rozczuleniem inni.</p><p>� <emphasis>Vivat! vivat!</emphasis></p><p>Pan Zag�oba skoczy� ku niemu na czele pu�kownik�w, a on konia wstrzyma� i pocz�� si� k�ania� rysim ko�paczkiem.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny wojewodo! � rozpocz�� przemow� Zag�oba. � Cho�bym staro�ytnych Rzymian, ba! i samego Cycerona albo, si�gaj�c dawniejszych czas�w, s�ynnego owego Ate�czyka Demostenesa posiada� wymow�, jeszcze bym nie umia� tej rado�ci wypowiedzie�, jak� wezbra�y serca nasze na widok dostojnej ja�nie wielmo�nego pana osoby. Cieszy si� w sercach naszych ca�a Rzeczpospolita, najm�drszego witaj�c senatora i najlepszego syna, tym wi�ksz�, bo niespodzian� rado�ci�. Oto stali�my na tych okopach pod broni� nie wita�, ale walczy� gotowi� Nie radosnych s�ucha� okrzyk�w, ale spi�owych grom�w� Nie �zy wylewa�, ale krew nasz�!� Gdy zatem stuj�zyczna fama roznios�a, �e obro�ca to ojczyzny, nie zdrajca, nadchodzi, �e wojewoda witebski, nie hetman wielki litewski, �e Sapieha, nie Radziwi���</p><p>Lecz panu Sapie�e pilno wida� by�o wjecha�, bo nagle kiwn�� r�k� z dobroduszn�, cho� wielkopa�sk� niedba�o�ci� i rzek�:</p><p>� Idzie i Radziwi��. We dw�ch dniach ju� tu b�dzie!</p><p>Pan Zag�oba zmiesza� si�, bo raz, �e mu si� w�tek mowy przerwa�, a po wt�re, i� wie�� o Radziwille wielkie na nim uczyni�a wra�enie. Sta� wi�c przez chwil� przed panem Sapieh�, nie wiedz�c, co dalej m�wi�; lecz pr�dko oprzytomnia� i wyci�gn�wszy spiesznie bu�aw� zza pasa, rzek� uroczy�cie, przypominaj�c sobie, co by�o pod Zbara�em.</p><p>� Mnie wojsko wodzem swym uczyni�o, lecz ja w godniejsze r�ce �w znak oddaj�, aby m�odszym da� przyk�ad, jak <emphasis>pro publico bono<a l:href="#fn150" type="note">[150]</a></emphasis> najwi�kszych zaszczyt�w zrzec si� nale�y.</p><p>�o�nierze zacz�li pokrzykiwa�, lecz pan Sapieha u�miechn�� si� tylko i rzek�:</p><p>� Panie bracie! aby was tylko Radziwi�� nie pos�dzi�, �e ze strachu przed nim bu�aw� oddajecie� By�by rad!</p><p>� Ju� on mnie zna � odpar� Zag�oba � i o boja�� nie pos�dzi, bom go pierwszy w Kiejdanach splantowa� i innych przyk�adem poci�gn��em.</p><p>� Kiedy tak, to prowad�cie do obozu � rzek� Sapieha. � Powiada� mi przez drog� Wo�odyjowski, �e�cie przedni gospodarz i �e jest u was si� czym po�ywi�, a my�my strudzeni i g�odni.</p><p>To rzek�szy, ruszy� koniem, a za nim ruszyli inni i wjechali wszyscy do obozu w�r�d niezmiernej rado�ci. Pan Zag�oba przypomnia� sobie, co o panu Sapie�e m�wi�, �e si� w ucztach i kielichach kocha, wi�c postanowi� godnie uczci� dzie� jego przybycia. Jako� wyst�pi� z uczt� tak wspania��, jakiej dot�d w obozie nie by�o. Jedli wszyscy i pili. Przy kielichach opowiada� pan Wo�odyjowski, co pod Wo�kowyskiem zasz�o, jak nagle otoczy�y go znacznie wi�ksze si�y, kt�re zdrajca Zo�tare�ko na pomoc wys�a�, jak ju� ci�ko by�o, gdy nagle przyj�cie pana Sapiehy zmieni�o rozpaczliw� obron� w naj�wietniejsze zwyci�stwo.</p><p>� Dali�my im takie <emphasis>pro memoria<a l:href="#fn151" type="note">[151]</a></emphasis> � m�wi� � �e odt�d ucha z obozu nie wytkn�.</p><p>Po czym rozmowa zesz�a na Radziwi��a. Pan wojewoda witebski mia� bardzo �wie�e wiadomo�ci i wiedzia� przez zaufanych ludzi o wszystkim, co si� w Kiejdanach sta�o. Opowiada� wi�c, �e wys�a� hetman litewski niejakiego Kmicica z listem do kr�la szwedzkiego i z pro�b�, aby z dw�ch stron razem uderzy� na Podlasie.</p><p>� Dziw mi to nad dziwy! � zawo�a� pan Zag�oba � bo gdyby nie ten Kmicic, to do tej pory nie zebraliby�my si� w kup� i m�g� nas zje�� Radziwi��, gdyby by� nadszed�, jednego po drugim jako siedleckie obwarzanki.</p><p>� Powiada� mi to wszystko pan Wo�odyjowski � odrzek� Sapieha � z czego wnosz�, �e ma on chyba do was osobisty afekt. Szkoda, �e dla ojczyzny go nie ma. Ale tacy ludzie, kt�rzy nic nad siebie nie widz�, nikomu dobrze nie s�u�� i ka�dego tak zdradzi� gotowi, jako w tym przypadku Kmicic Radziwi��a.</p><p>� Jeno mi�dzy nami nie masz zdrajc�w i wszyscy�my do gard�a przy ja�nie wielmo�nym wojewodzie sta� gotowi! � rzek� �eromski.</p><p>� Wierz�, �e tu sami zacni �o�nierze � odpar� wojewoda � i anim si� spodziewa�, bym tu taki �ad i dostatek zasta�, za co jegomo�ci panu Zag�obie musz� by� wdzi�czny.</p><p>Pan Zag�oba a� pokra�nia� z zadowolenia, bo jako� mu si� dot�d wydawa�o, �e jakkolwiek wojewoda witebski traktuje go �askawie, przecie nie z takim uznaniem i powag�, jakiej by sobie pan eksregimentarz �yczy�. Pocz�� wi�c opowiada�, jak rz�dzi�, co uczyni�, jakie zapasy zebra�, jak dzia�a sprowadzi� i piechot� uformowa�, wreszcie jak obszern� musia� prowadzi� korespondencj�.</p><p>I nie bez che�pliwo�ci wspomnia� o listach wys�anych do kr�la wygnanego, do Chowa�skiego i do elektora.</p><p>� Po moim li�cie musi si� jegomo�� elektor jasno opowiedzie� za nami albo przeciw nam � rzek� z dum�.</p><p>Ale wojewoda witebski by� cz�ek weso�y, mo�e te� i podochoci� troch�, wi�c pog�adzi� w�sa, u�miechn�� si� z�o�liwie i rzek�:</p><p>� Panie bracie, a do cesarza niemieckiego nie pisali�cie?</p><p>� Nie! � rzek� zdziwiony Zag�oba.</p><p>� A to szkoda! � odrzek� wojewoda � rozmawia�by r�wny z r�wnym.</p><p>Pu�kownicy wybuchn�li gromkim �miechem, lecz pan Zag�oba zaraz okaza�, i� je�li pan wojewoda chcia� by� kos�, to w nim trafi� na kamie�.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny panie! � rzek� � do elektora mog� pisa�, bom i sam, jako szlachcic, elektor i nie tak to dawno jeszcze, jakom dawa� g�os za Janem Kazimierzem.</p><p>� To� wa�pan dobrze wywi�d�! � odpowiedzia� wojewoda witebski.</p><p>� Ale z takim potentatem jak cesarz nie koresponduj� � m�wi� dalej pan Zag�oba � �eby o mnie nie powiedzia� pewnego przys�owia, kt�rem na Litwie s�ysza��</p><p>� C� to za przys�owie?</p><p>� �Jaka� g�owa kiepska � musi by� z Witebska!� � odpar� niezmieszany Zag�oba.</p><p>S�ysz�c to, pu�kownicy a� zl�kli si�, ale wojewoda witebski przechyli� si� w ty� i wzi�� si� w boki ze �miechu.</p><p>� A to mnie splantowa�!� Niech�e wa�ci u�ciskam!� Jak b�d� chcia� brod� goli�, to j�zyka od wa�ci po�ycz�!</p><p>Uczta przeci�gn�a si� do p�na w noc; przerwa�o j� dopiero przybycie kilku szlachty spod Tykocina, kt�rzy przywie�li wie��, �e podjazdy Radziwi��a si�gaj� ju� tego miasta.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VII</p></title><p>Radziwi�� dawno by by� uderzy� na Podlasie, gdyby nie to, �e rozmaite powody zatrzymywa�y go w Kiejdanach. Naprz�d czeka� na posi�ki szwedzkie, z kt�rych przys�aniem Pontus de la Gardie umy�lnie zw��czy�. Jakkolwiek jenera�a szwedzkiego ��czy�y w�z�y pokrewie�stwa z samym kr�lem, przecie ani �wietno�ci� rodu, ani znaczeniem, ani obszernymi zwi�zkami krwi nie m�g� sprosta� temu magnatowi litewskiemu, a co do fortuny, to jakkolwiek w tej chwili w skarbcu radziwi��owskim nie by�o gotowizny, jednakowo� po�ow� d�br ksi���cych mogliby si� obdzieli� wszyscy jenera�owie szwedzcy i jeszcze uwa�a� si� za bogatych. Ow�, gdy z kolei los�w tak wypad�o, �e Radziwi�� znalaz� si� zale�nym od Pontusa, nie umia� sobie jenera� odm�wi� tej satysfakcji, aby owemu panu nie da� uczu� tej zale�no�ci i w�asnej przewagi.</p><p>Radziwi�� za� nie potrzebowa� posi�k�w do pobicia konfederat�w, bo na to mia� i w�asnych si� dosy�, ale byli mu Szwedzi potrzebni z tych powod�w, o kt�rych wspomina� Kmicic w li�cie do pana Wo�odyjowskiego. Od Podlasia przegradza�y Radziwi��a zast�py Chowa�skiego<a l:href="#fn152" type="note">[152]</a>, kt�re mog�y mu broni� drogi; gdyby za� Radziwi�� szed� z wojskami szwedzkimi i pod egid� kr�la szwedzkiego, w�wczas wszelki krok nieprzyjacielski ze strony Chowa�skiego musia�by by� uwa�any jako wyzwanie Karola Gustawa<a l:href="#fn153" type="note">[153]</a>. Radziwi�� w duszy chcia� tego, dlatego niecierpliwie oczekiwa� przybycia cho�by jednej chor�gwi szwedzkiej i z�ymaj�c si� na Pontusa, mawia� nieraz do swych dworzan:</p><p>� Par� lat temu za fawor by sobie poczytywa�, gdyby pismo ode mnie otrzyma�, i potomkom by je w testamencie przekaza�, a dzi� zwierzchnika maniery przybiera!</p><p>Na co pewien szlachcic, g�bacz i weredyk znany na ca�� okolic�, tak raz sobie pozwoli� odpowiedzie�:</p><p>� Wedle przys�owia, mo�ci ksi���, jak kto sobie po�ciele, tak si� wy�pi.</p><p>Radziwi�� wybuchn�� gniewem i do wie�y go wtr�ci� rozkaza�, ale na drugi dzie� wypu�ci� i guzem z�ocistym obdarzy�, bo o szlachcicu m�wiono, �e ma gotowizn�, a ksi��� pieni�dzy od niego chcia� na skrypt po�yczy�. Szlachcic guz przyj��, ale pieni�dzy nie da�.</p><p>Posi�ki szwedzkie nadesz�y wreszcie w liczbie o�miuset koni, ci�kich rajtar�w<a l:href="#fn154" type="note">[154]</a>; trzysta piechoty i sto l�ejszej jazdy wyekspediowa�<a l:href="#fn155" type="note">[155]</a> Pontus wprost do tykoci�skiego zamku, chc�c na wszelki przypadek mie� w nim w�asn� za�og�.</p><p>Wojska Chowa�skiego rozst�pi�y si� przed owymi lud�mi, nie czyni�c im �adnego wstr�tu, kt�rzy te� dostali si� szcz�liwie do Tykocina, bo to dzia�o si� w�wczas, gdy jeszcze konfederackie chor�gwie sta�y rozproszone po ca�ym Podlasiu i zajmowa�y si� tylko rabunkiem d�br radziwi��owskich.</p><p>Spodziewano si�, �e ksi���, doczekawszy si� po��danych posi�k�w, ruszy zaraz, ale on jeszcze zw��czy�. Powodem tego by�y wie�ci z Podlasia o nie�adzie panuj�cym w tym wojew�dztwie, o braku jedno�ci mi�dzy konfederatami i nieporozumieniach, jakie wynik�y mi�dzy Kotowskim, Lipnickim i Jakubem Kmicicem.</p><p>� Trzeba im da� czas � m�wi� ksi��� � by si� za �by wzi�li. Wygryz� si� oni sami i ta si�a scze�nie bez wojny, a my tymczasem na Chowa�skiego uderzymy.</p><p>Lecz nagle zacz�y przychodzi� przeciwne wiadomo�ci; pu�kownicy nie tylko si� nie pobili ze sob�, ale zebrali si� w jedn� kup� pod Bia�ymstokiem. Ksi��� w g�ow� zachodzi�, co mog�o by� powodem takiej odmiany. Nareszcie nazwisko Zag�oby jako regimentarza dosz�o do uszu ksi���cych. Dano te� zna� o za�o�eniu warownego obozu, o prowiantowaniu wojska, o dzia�ach wygrzebanych w Bia�ymstoku przez Zag�ob�, o wzrastaniu pot�gi konfederackiej i o ochotnikach nap�ywaj�cych z zewn�trz. Ksi��� Janusz wpad� w taki gniew, �e Ganchof, nieustraszony �o�nierz, nie �mia� przez dob� zbli�y� si� do niego.</p><p>Na koniec wyszed� rozkaz do chor�gwi, by si� gotowa�y do drogi. W jeden dzie� ca�a dywizja stan�a gotowa; jeden regiment piechoty niemieckiej, dwa szkockiej, jeden litewskiej; pan Korf prowadzi� artyleri�; Ganchof obj�� dow�dztwo jazdy. Pr�cz dragonii<a l:href="#fn156" type="note">[156]</a> Char�ampowej i rajtar�w szwedzkich by� lekki znak Niewiarowskiego i powa�na chor�giew w�asna ksi���ca, w kt�rej namiestnikiem by� �lizie�. By�a to si�a znaczna i z�o�ona z samych weteran�w. Z nie wi�ksz� pot�g� ksi��� za czas�w pierwszych wojen z Chmielnickim<a l:href="#fn157" type="note">[157]</a> odni�s� owe zwyci�stwa, kt�re imi� jego nie�mierteln� przyozdobi�y s�aw�; z nie wi�ksz� si�� zbi� P�ksi�yca, Nebab�<a l:href="#fn158" type="note">[158]</a>; rozgromi� na g�ow� pod �ojowem kilkudziesi�ciotysi�czn� watah� przes�awnego Krzeczowskiego, wyci�� Mozyrz, Tur�w, wzi�� szturmem Kij�w i tak przycisn�� w stepach Chmielnickiego, �e ten w uk�adach musia� szuka� ratunku.</p><p>Lecz gwiazda tego pot�nego wojownika zachodzi�a widocznie, i sam nie mia� dobrych przeczu�. Zapuszcza� oczy w przysz�o�� i nie widzia� nic jasno. P�jdzie na Podlasie, rozniesie na ko�skich kopytach buntownik�w, ka�e obedrze� ze sk�ry nienawistnego Zag�ob� � i c� z tego? Co dalej? Jaka nadejdzie los�w odmiana? Czy w�wczas uderzy na Chowa�skiego, pom�ci cybichowsk� kl�sk� i nowym wawrzynem g�ow� przyozdobi? Ksi��� m�wi� tak, ale w�tpi�, bo w�a�nie zacz�y ju� chodzi� szeroko s�uchy o tym, �e p�nocne zast�py<a l:href="#fn159" type="note">[159]</a>, boj�c si� wzrostu szwedzkiej pot�gi, przestan� wojowa�, a mo�e nawet wejd� w przymierze z Janem Kazimierzem. Sapieha urywa� je jeszcze i gromi�, gdzie m�g�, ale jednocze�nie ju� uk�ada� si� z nimi. Mia� te� same plany i pan Gosiewski.</p><p>Ow� w razie ust�pienia Chowa�skiego zamkn�oby si� i to pole dzia�ania, znik�aby dla Radziwi��a ostatnia sposobno�� okazania swej si�y; gdyby za� Jan Kazimierz zdo�a� zawrze� przymierze i popchn�� na Szwed�w dotychczasowych wrog�w, pod�wczas szcz�cie mog�oby si� przechyli� na jego stron� przeciw Szwedom, a tym samym przeciw Radziwi��owi.</p><p>Z Korony dochodzi�y wprawdzie ksi�cia najpomy�lniejsze wie�ci. Powodzenie Szwed�w przechodzi�o wszelkie nadzieje. Wojew�dztwa poddawa�y si� jedne za drugimi; w Wielkopolsce panowali jak w Szwecji, w Warszawie rz�dzi� Radziejowski<a l:href="#fn160" type="note">[160]</a>; Ma�opolska nie stawia�a oporu; Krak�w upa�� mia� lada chwila; kr�l, opuszczony od wojska i szlachty, ze z�aman� w sercu ufno�ci� do swego narodu, uszed� na �l�sk, i sam Karol Gustaw dziwi� si� �atwo�ci, z jak� skruszy� ow� pot�g�, zawsze dot�d w walce ze Szwedami zwyci�sk�.</p><p>Ale w�a�nie w tej �atwo�ci widzia� Radziwi�� niebezpiecze�stwo dla siebie, bo przeczuwa�, �e za�lepieni powodzeniem Szwedzi nie b�d� si� z nim liczyli, nie b�d� uwa�ali na niego, zw�aszcza �e nie okaza� si� tak pot�nym i tak w�adnym na Litwie, jak wszyscy, nie wyjmuj�c i jego samego, my�leli.</p><p>Czy tedy kr�l szwedzki odda mu Litw� albo chocia� Bia�� Ru�?! Zali<a l:href="#fn161" type="note">[161]</a> nie b�dzie wola� jakim wschodnim okrawkiem Rzeczypospolitej zaspokoi� raczej wiecznie g�odnego s�siada, aby mie� r�ce rozwi�zane w reszcie Polski?</p><p>To by�y pytania, kt�re ustawicznie dr�czy�y dusz� ksi�cia Janusza. Dnie i noce trawi� w niepokoju. Pomy�la�, �e i Pontus de la Gardie nie �mia�by go traktowa� tak dumnie, prawie lekcewa��co, gdyby si� nie spodziewa�, �e kr�l potwierdzi takie post�powanie, albo co gorzej, gdyby nie mia� gotowych ju� instrukcyj.</p><p>�P�ki stoj� na czele kilku tysi�cy ludzi � my�la� Radziwi�� � p�ty jeszcze b�d� si� na mnie ogl�dali, ale gdy zbraknie mi pieni�dzy i gdy najemne pu�ki rozbiegn� si� � co b�dzie?�</p><p>A w�a�nie intrata<a l:href="#fn162" type="note">[162]</a> z olbrzymich d�br nie nadesz�a; cz�� ich niezmierna, rozproszona po ca�ej Litwie i hen, a� do Polesia kijowskiego, le�a�a w ruinie; podlaskie za� wyp�ukali do cna konfederaci.</p><p>Chwilami zdawa�o si� ksi�ciu, �e upada w przepa��. Ze wszystkich jego rob�t i knowa� mog�o mu tylko pozosta� miano zdrajcy � nic wi�cej.</p><p>Straszy�a go te� i inna mara � mara �mierci. Co noc prawie ukazywa�a si� ona przed firankami jego �o�a i kiwa�a na� r�k�, jakby chcia�a rzec: P�jd� w ciemno��, na drug� stron� nieznanej rzeki�</p><p>Gdyby by� sta� na szczycie s�awy, gdyby ow� po��dan� tak nami�tnie koron� m�g� cho� na dzie� jeden, cho� na godzin� w�o�y� na skronie, by�by przyj�� to straszne, milcz�ce widmo nieul�klym okiem. Ale umrze� i zostawi� po sobie nies�aw� i pogard� ludzk� wydawa�o si� dla tego pana, jak sam szatan pysznego, piek�em za �ycia.</p><p>Nieraz te�, gdy by� samotny albo tylko ze swym astrologiem, w kt�rym ufno�� najwi�ksz� pok�ada�, chwyta� si� za skronie i powtarza� przyduszonym g�osem:</p><p>� Gorzej�! gorzej�! gorzej�!</p><p>W tych warunkach zbiera� si� do pochodu na Podlasie, gdy mu na dzie� przed wymarszem dano zna�, �e ksi��� Bogus�aw zjecha� z Taurog�w.</p><p>Na sam� wie�� o tym ksi��� Janusz, jeszcze nim brata ujrza�, jakoby od�y�, bo �w Bogus�aw przywozi� z sob� m�odo��, �lep� wiar� w przysz�o��. W nim mia�a odrodzi� si� linia bir�a�ska, dla niego ju� tylko ksi��� Janusz pracowa�.</p><p>Dowiedziawszy si�, �e nadci�ga, chcia� koniecznie jecha� naprzeciw, lecz �e etykieta nie pozwala�a przeciw m�odszemu wyje�d�a�, pos�a� wi�c po niego z�ocon� kolas� i ca�� chor�giew Niewiarowskiego dla asysty, a z sza�czyk�w sypanych przez Kmicica i z samego zamku kaza� wali� z mo�dzierzy, zupe�nie tak, jakby na przyjazd kr�la.</p><p>Gdy bracia po ceremonialnym powitaniu zostali wreszcie sam na sam, Janusz chwyci� Bogus�awa w obj�cia i pocz�� powtarza� wzruszonym g�osem:</p><p>� Zaraz mi m�odo�� wr�ci�a! Zaraz i zdrowie wr�ci�o!</p><p>Lecz ksi��� Bogus�aw popatrzy� na niego pilnie i rzek�:</p><p>� Co waszej ksi���cej mo�ci jest?</p><p>� Nie mo��my si� mo�ciami, skoro nas nikt nie s�yszy� Co mi jest? Choroba mnie dr��y, a� zwal� si� jak spr�chnia�e drzewo� Ale mniejsza z tym! Jak si� �ona moja ma i Mary�ka?</p><p>� Wyjecha�y z Taurog�w do Tyl�y. Zdrowe obie, a <emphasis>Marie</emphasis> jako p�czek r�any; cudna� to b�dzie r�a, gdy rozkwitnie� <emphasis>Ma foi<a l:href="#fn163" type="note">[163]</a>!</emphasis> Pi�kniejszej nogi w �wiecie nikt nie ma, a kosy do samej ziemi jej sp�ywaj��</p><p>� Taka� ci si� wyda�a urodziwa? To i dobrze, B�g ci� natchn��, �e� tu wpad�. Lepiej mi na duszy, gdy ci� widz�!� Ale co mi <emphasis>de publicis<a l:href="#fn164" type="note">[164]</a></emphasis> przywozisz?� C� elektor?</p><p>� To wiesz, �e zawar� przymierze z miastami pruskimi?</p><p>� Wiem.</p><p>� Jeno �e mu nie bardzo ufaj�. Gda�sk nie chcia� przyj�� jego za�ogi� Maj� Niemcy nos dobry.</p><p>� I to wiem. A nie pisa�e� do niego? Co o nas my�li?</p><p>� O nas?� � powt�rzy� z roztargnieniem ksi��� Bogus�aw.</p><p>I j�� rzuca� oczyma po komnacie, po czym wsta�; ksi��� Janusz my�la�, �e czego� szuka, ale on pobieg� do zwierciad�a stoj�cego w k�cie i odchyliwszy je odpowiednio, pocz�� maca� palcem prawej r�ki po ca�ej twarzy, wreszcie rzek�:</p><p>� Sk�ra mi troch� przez drog� opierzch�a, ale do jutra to przejdzie� Co elektor o nas my�li? Nic� Pisa� mi, �e o nas nie zapomni.</p><p>� Jak to, nie zapomni?</p><p>� Mam list ze sob�, to ci go poka�� Pisze, �e co b�d� si� stanie, on o nas nie zapomni. A ja mu wierz�, bo jego korzy�� tak mu nakazuje. Elektor tyle o Rzeczpospolit� dba, ile ja o star� peruk�, i ch�tnie by j� Szwedom odda�, byle m�g� Prusy zacapi�; ale szwedzka pot�ga zaczyna go niepokoi�, wi�c rad by na przysz�o�� mie� gotowego sprzymierze�ca, a b�dzie go mia�, je�li ty zasi�dziesz na tronie litewskim.</p><p>� Oby tak si� sta�o!� Nie dla siebie ja tego tronu chc�!</p><p>� Ca�ej Litwy nie uda si� mo�e na pocz�tek wytargowa�, ale chocia� dobry kawa� z Bia�orusi� i �mudzi�.</p><p>� A Szwedzi?</p><p>� Szwedzi b�d� si� te� radzi nami od wschodu przegrodzi�.</p><p>� Balsam mi wlewasz�</p><p>� Balsam! Aha!� Jaki� czarnoksi�nik w Taurogach chcia� mi sprzeda� balsam, o kt�rym powiada�, �e kto si� nim wysmaruje, ma by� od szabli, szpady i w��czni bezpieczen. Kaza�em go zaraz wysmarowa� i trabantowi<a l:href="#fn165" type="note">[165]</a> pchn�� dzid�, wyimainuj<a l:href="#fn166" type="note">[166]</a> sobie� na wylot przesz�a!�</p><p>Tu ksi��� Bogus�aw pocz�� si� �mia�, ukazuj�c przy tym bia�e jak ko�� s�oniowa z�by. Ale Januszowi nie w smak by�a ta rozmowa, wi�c znowu zacz�� <emphasis>de publicis</emphasis>.</p><p>� Wys�a�em listy do kr�la szwedzkiego i do wielu innych naszych dygnitarzy � rzek�. � Musia�e� i ty odebra� pismo przez Kmicica.</p><p>� A czekaj�e! To� ja poniek�d w tej sprawie przyjecha�em. Co ty o Kmicicu my�lisz?</p><p>� To gor�czka, szalona g�owa, cz�owiek niebezpieczny i w�dzid�a znie�� nie umiej�cy, ale to jeden z tych rzadkich ludzi, kt�rzy z dobr� wiar� nam s�u��.</p><p>� Pewno � odrzek� Bogus�aw � mnie si� nawet o ma�o do kr�lestwa niebieskiego nie przys�u�y�.</p><p>� Jak to? � pyta� z niepokojem Janusz.</p><p>� M�wi�, panie bracie, �e byle w tobie ��� poruszy�, zaraz ci� dusi� poczyna. Przyrzecz�e mi, �e b�dziesz s�ucha� cierpliwie i spokojnie, a ja ci opowiem co� o twoim Kmicicu, z czego poznasz go lepiej, ni� dot�d pozna�e�.</p><p>� Dobrze! b�d� cierpliwy, jeno przyst�p do rzeczy.</p><p>� Cud boski mnie z r�k tego wcielonego diab�a wydosta� � odrzek� ksi��� Bogus�aw.</p><p>I rozpocz�� opowiada� o wszystkim, co si� w Pilwiszkach zdarzy�o.</p><p>Nie mniejszy to by� cud, �e ksi��� Janusz ataku astmy nie dosta�, ale natomiast mo�na by�o s�dzi�, �e go apopleksja zabije. Trz�s� si� ca�y, z�bami zgrzyta�, palcami oczy zatyka�, na koniec pocz�� wo�a� zachryp�ym g�osem:</p><p>� Tak?!� dobrze!� Zapomnia� jeno, �e jego koczotka jest w moich r�kach�</p><p>� Pohamuj si�, na mi�y B�g, i s�uchaj dalej � odrzek� Bogus�aw. � Spisa�em si� wi�c z nim do�� po kawalersku i je�li tej przygody w diariuszu nie zapisz� ani ni� si� chwali� nie b�d�, to tylko dlatego, �e mi wstyd, i�em si� temu gburowi da� tak podej�� jak dziecko, ja, o kt�rym Mazarin<a l:href="#fn167" type="note">[167]</a> m�wi�, �e w intrydze i przebieg�o�ci nie mam r�wnego na ca�ym dworze francuskim. Ale mniejsza z tym� S�dzi�em ow� z pocz�tku, �em tego twego Kmicica zabi�, tymczasem mam teraz dow�d w r�ku, �e si� wyliza�.</p><p>� Nic to! znajdziemy go! wykopiemy! dostaniem cho�by spod ziemi!� A tymczasem ja mu tu bole�niejszy cios zadam, ni� gdybym go ze sk�ry kaza� �ywcem obedrze�.</p><p>� �adnego ciosu mu nie zadasz, jeno zdrowiu w�asnemu zaszkodzisz. S�uchaj! Jad�c tutaj, zauwa�y�em jakiego� prostaka na srokatym koniu, kt�ry ci�gle trzyma� si� nie opodal od mojej kolasy. Zauwa�y�em w�a�nie dlatego, �e ko� by� srokaty, i kaza�em go wreszcie wo�a�. � Gdzie jedziesz? � Do Kiejdan. � Co wieziesz? � List do ksi�cia wojewody. � Kaza�em sobie ten list odda�, a �e arkan�w<a l:href="#fn168" type="note">[168]</a> pomi�dzy nami nie ma, wi�c przeczyta�em� Masz!</p><p>To rzek�szy, poda� ksi�ciu Januszowi list Kmicica, pisany z lasu w chwili, gdy z Kiemliczami w drog� rusza�.</p><p>Ksi��� przebieg� go oczyma, mn�c z w�ciek�o�ci�, wreszcie pocz�� wo�a�:</p><p>� Prawda! na Boga, prawda! On ma moje listy, a tam s� rzeczy, o kt�re i kr�l szwedzki nie tylko podejrzenie, ale i �mierteln� uraz� powzi�� mo�e�</p><p>Tu chwyci�a go czkawka i atak spodziewany nadszed�. Usta otwar�y mu si� szeroko i chwyta�y szybko powietrze, r�ce rwa�y szaty pod gard�em; ksi��� Bogus�aw, widz�c to, zaklaska� w r�ce, a gdy s�u�ba nadbieg�a, rzek�:</p><p>� Ratujcie ksi�cia pana, a jak dech odzyska, pro�cie go, by przyszed� do mojej komnaty, ja tymczasem spoczn� nieco.</p><p>I wyszed�.</p><p>W dwie godziny p�niej Janusz, z oczyma nabieg�ymi krwi�, z obwis�ymi powiekami i sin� twarz�, zapuka� do komnaty Bogus�awowej. Bogus�aw przyj�� go, le��c w �o�u z twarz� wysmarowan� migda�owym mlekiem, kt�re mia�o nadawa� sk�rze mi�kko�� i po�ysk. Bez peruki na g�owie, bez barwiczki na twarzy i z odczernionymi brwiami wygl�da� wiele starzej ni� w ca�kowitym stroju, ale ksi��� Janusz nie zwr�ci� na to uwagi.</p><p>� Zastanowi�em si� jednak � rzek� � �e Kmicic nie mo�e tych list�w opublikowa�, bo gdyby to uczyni�, tym samym by wyrok �mierci na t� dziewk� napisa�. Zrozumia� on to dobrze, �e tylko tym sposobem ma mnie w r�ku, ale te� i ja nie mog� zemsty wywrze�, i to mnie gryzie, jakobym roz�artego psa w piersi nosi�.</p><p>� Te listy trzeba b�dzie jednak koniecznie odzyska�! � rzek� Bogus�aw.</p><p>� Ale <emphasis>quo modo<a l:href="#fn169" type="note">[169]</a></emphasis>?</p><p>� Musisz nas�a� na niego jakiego zr�cznego cz�eka; niech jedzie, niech z nim w przyja�� wejdzie i przy zdarzonej sposobno�ci listy zachwyci, a samego no�em pchnie. Trzeba nagrod� wielk� obieca�</p><p>� Kto si� tu tego podejmie?</p><p>� �eby to tak w Pary�u albo cho�by i w Niemczech, w jeden dzie� znalaz�bym ci stu ochotnik�w, ale w tym kraju nawet i tego towaru nie dostanie.</p><p>� A trzeba swojego cz�owieka, bo cudzoziemca b�dzie si� strzeg�.</p><p>� To zdaj to na mnie, ja mo�e kogo w Prusach wynajd�.</p><p>� Ej, �eby to go �ywcem schwyta� mo�na, a mnie do r�k dostawi�! Zap�aci�bym mu za wszystko od razu. Powiadam ci, �e zuchwalstwa tego cz�owieka przechodzi�y wszelk� miar�. Dlategom go wyprawi�, bo mn� samym potrz�sa�, bo mi do oczu o byle co jak kot skaka�, bo swoj� wol� mi tu we wszystkim narzuca�� Ma�o nie sto razy ju�, ju� mia�em w g�bie rozkaz, by go rozstrzela� Ale nie mog�em, nie mog�em�.</p><p>� Powiedz mi, czy naprawd� on nam krewny?�</p><p>� Kiszk�w naprawd� krewny, a przez Kiszk�w i nasz.</p><p>� Swoj� drog� to diabe� jest� i niebezpieczny ca�� g�b� przeciwnik!</p><p>� On? Mog�e� mu kaza� do Carogrodu jecha� i su�tana z tronu �ci�gn�� albo kr�lowi szwedzkiemu brod� oberwa� i do Kiejdan j� przywie��! Co on tu w czasie wojny wyrabia�!</p><p>� Tak i patrzy. A przyrzek� nam zemst� do ostatniego oddechu. Szcz�ciem, dosta� ode mnie nauk�, �e z nami nie�atwo. Przyznaj, �em si� po radziwi��owsku z nim obszed�, i gdyby jaki francuski kawaler m�g� si� podobnym uczynkiem pochwali�, to by o nim �ga� po ca�ych dniach, z wyj�tkiem godzin snu, obiadu i ca�owania; bo oni, jak si� zejd�, to ��� jeden przez drugiego tak, �e a� s�o�cu wstyd �wieci�</p><p>� Prawda, �e� go przycisn��, wola�bym jednak, �eby si� to nie przygodzi�o.</p><p>� A ja bym wola�, �eby� sobie lepszych zausznik�w wybiera�, maj�cych wi�cej respektu dla radziwi��owskich ko�ci.</p><p>� Te listy! te listy!�</p><p>Bracia umilkli na chwil�, po czym Bogus�aw pierwszy ozwa� si�:</p><p>� Co to za dziewka?</p><p>� Billewicz�wna.</p><p>� Billewicz�wna czy Mieleszk�wna, jedna drugiej r�wna. Uwa�asz, �e mnie rym znale�� tak �atwo, jak drugiemu splun��. Ale ja nie o jej nazwisko pytam, jeno czy urodziwa?</p><p>� Ja tam na takie rzeczy nie patrz�, ale to pewna, �e i kr�lowa polska mog�aby si� nie powstydzi� takiej urody.</p><p>� Kr�lowa polska? Maria Ludwika<a l:href="#fn170" type="note">[170]</a>? Za czas�w Cinq-Marsa<a l:href="#fn171" type="note">[171]</a> mo�e i by�a g�adka, a teraz psi na widok baby wyj�. Je�eli twoja Billewicz�wna taka, to j� sobie zachowaj� Ale je�eli naprawd� cudna, to mi j� do Taurog�w oddaj, a ju� tam zemst� na wsp�k� z ni� nad Kmicicem obmy�l�.</p><p>Janusz zamy�li� si� na chwil�.</p><p>� Nie dam ci jej � rzek� wreszcie � bo ty j� si�� zniewolisz, a w�wczas Kmicic listy opublikuje.</p><p>� Ja mia�bym si�y u�ywa� przeciw jednej waszej dzierlatce?� Nie chwal�c si�, nie z takimi mia�em do czynienia, a nie niewoli�em �adnej� Raz tylko, ale to by�o we Flandrii� G�upia by�a� C�rka z�otnika� Nadci�gn�li potem piechurowie hiszpa�scy i na ich karb to posz�o.</p><p>� Ty tej dziewki nie znasz� Z zacnego domu, cnota chodz�ca, rzek�by�: mniszka.</p><p>� Znamy si� i z mniszkami�</p><p>� A przy tym nienawidzi nas ona, bo to <emphasis>hic mulier<a l:href="#fn172" type="note">[172]</a></emphasis>, patriotka� Ona to Kmicica spraktykowa�a� Nie masz takich wiele mi�dzy naszymi niewiastami� Rozum zgo�a m�ski� i Jana Kazimierza naj�arliwsza partyzantka<a l:href="#fn173" type="note">[173]</a>.</p><p>� To mu obro�c�w przysporzymy�</p><p>� Nie mo�e by�, bo Kmicic listy opublikuje� Musz� jej strzec jak oka w g�owie� do czasu. Potem oddam ci j� albo twoim dragonom, wszystko mi jedno!</p><p>� Daj� ci wi�c parol kawalerski, �e jej nie b�d� si�� niewoli�, a s�owa, kt�re prywatnie daj�, zawsze dotrzymuj�. W polityce co innego� Wstyd by�oby mi nawet, gdybym sam przez si� nie umia� nic wsk�ra�.</p><p>� Nie wsk�rasz.</p><p>� To w najgorszym razie wezm� w pysk, a od niewiasty to nie dyshonor� Ty idziesz na Podlasie, co tedy b�dziesz z ni� robi�? Ze sob� jej nie we�miesz, tu nie zostawisz, bo tu przyjd� Szwedzi, a trzeba, �eby <emphasis>comme otage<a l:href="#fn174" type="note">[174]</a></emphasis> dziewka zosta�a zawsze w naszym r�ku� Czy nie lepiej, �e j� do Taurog�w wezm� a do Kmicica po�l� nie zb�ja, ale pos�a�ca z pismem, w kt�rym napisz�: oddaj listy, oddam ci dziewk�.</p><p>� Prawda jest! � rzek� ksi��� Janusz � to dobry spos�b.</p><p>� Je�li za� � m�wi� dalej Bogus�aw � oddam mu j� niezupe�nie tak�, jak� wzi��em, to b�dzie i zemsty pocz�tek.</p><p>� Ale� da� s�owo, �e gwa�tu nie u�yjesz?</p><p>� Da�em i powtarzam jeszcze, �e wstyd by mi by�o�</p><p>� To musisz wzi�� i jej stryja, miecznika rosie�skiego, kt�ry tu z ni� bawi.</p><p>� Nie chc�. Szlachcic pewnie waszym obyczajem wiechcie w butach nosi, a ja tego znie�� nie mog�.</p><p>� Ona sama nie zechce jecha�.</p><p>� To jeszcze zobaczymy. Zapro� ich dzi� na wieczerz�, bym j� obejrza� i uzna�, czy warto na z�b bra�, a ja tymczasem sposoby na ni� obmy�l�. Na Boga jeno, nie m�w jej tylko o Kmicicowym uczynku, bo to by go w jej oczach podnios�o i w wierno�ci dla niego utwierdzi�o. A przy wieczerzy nie kontruj mnie w niczym, co b�d� bym m�wi�. Obaczysz moje sposoby i w�asne m�ode lata ci si� przypomn�.</p><p>Ksi��� Janusz machn�� r�k� i wyszed�, a ksi��� Bogus�aw za�o�y� obie r�ce pod g�ow� i pocz�� nad sposobami rozmy�la�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VIII</p></title><p>Na wieczerz�, opr�cz miecznika rosie�skiego z Ole�k�, zaproszono tak�e znaczniejszych oficer�w kiejda�skich i kilku dworzan ksi�cia Bogus�awa. On sam nadszed� tak strojny i wspania�y, �e oczy rwa�. Peruka jego pozakr�cana by�a w misterne i faliste pukle; twarz delikatno�ci� barwy przypomina�a mleko i r�e; w�sik zdawa� si� by� pel� jedwabn�, a oczy gwiazdami. Ubrany by� czarno, w kaftan zszywany z pas�w materialnych i aksamitnych, u kt�rego r�kawy rozci�te spinane by�y wzd�u� r�ki. Naoko�o szyi mia� wy�o�ony szeroki ko�nierz z najcudniejszych koronek brabanckich warto�ci nieoszacowanej i takie� mankiety wedle d�oni. Z�oty �a�cuch spada� mu na piersi, a przez prawe rami�, wzd�u� ca�ego kaftana, szed� a� do lewego biodra pendent od szpady z holenderskiej sk�ry, ale tak nasiany diamentami, �e wygl�da� jak smuga mieni�cego si� �wiat�a. Zar�wno b�yszcza�a od diament�w i r�koje�� szpady, a w kokardach jego trzewik�w �wieci�y dwa najwi�ksze, tak wielkie jak laskowe orzechy. Ca�a posta� wydawa�a si� wynios��, a r�wnie szlachetn� jak pi�kn�.</p><p>W jednej r�ce trzyma� koronkow� chusteczk�, drug� d�oni� podtrzymywa� zwieszony �wczesn� mod� na r�koje�ci kapelusz zdobny we fryzowane czarne pi�ra strusie, niezmiernie d�ugie.</p><p>Wszyscy, nie wy��czaj�c ksi�cia Janusza, patrzyli na� z podziwem i uwielbieniem. Ksi�ciu wojewodzie przychodzi�y na pami�� m�ode lata, gdy tak samo gasi� wszystkich na dworze francuskim urod� i bogactwem. Lata te by�y ju� daleko, ale teraz zdawa�o si� hetmanowi, �e od�y� w tym �wietnym kawalerze, kt�ry to� samo nosi� nazwisko.</p><p>Rozochoci� si� tedy ksi��� Janusz i przechodz�c mimo, dotkn�� wskazuj�cym palcem piersi brata.</p><p>� �una od ciebie bije jakby od miesi�ca � rzek�. � Czy� nie dla Billewicz�wny si� tak wystroi�?</p><p>� Miesi�cowi wsz�dy �atwo si� wcisn�� � odpar� che�pliwie Bogus�aw.</p><p>I dalej pocz�� rozmawia� z Ganchofem, przy kt�rym mo�e i umy�lnie stan��, a�eby si� lepiej wydawa�, bo Ganchof by� to m�� dziwnie szpetny: twarz mia� ciemn� i osp� podzioban�, nos krogulczy i zadarte do g�ry w�sy; wygl�da� jak duch ciemno�ci, a Bogus�aw przy nim jak duch �wiat�a.</p><p>Wtem wesz�y damy: pani Korfowa i Ole�ka. Bogus�aw rzuci� na ni� bystrym wzrokiem i sk�oniwszy si� napr�dce pani Korfowej, ju�, ju� przy�o�y� palce do ust, aby Billewicz�wnie przes�a�, wedle kawalerskiej mody, od ust ca�usa, gdy spostrzeg�szy jej urod� wykwintn� a dumn� i powa�n�, w jednej chwili zmieni� taktyk�. W praw� r�k� chwyci� kapelusz i podsun�wszy si� ku pannie, sk�oni� si� tak nisko, �e prawie zgi�� si� we dwoje, pukle peruki spad�y mu po obu stronach ramion, szpada przybra�a poziome po�o�enie, a on sta� tak, poruszaj�c umy�lnie kapeluszem i zamiataj�c pi�rami na znak czci posadzk� przed Ole�k�. Bardziej dworskiego uk�onu nie m�g� odda� kr�lowej francuskiej. Billewicz�wna, kt�ra wiedzia�a o jego przyje�dzie, domy�li�a si� natychmiast, kto przed ni� stoi, wi�c chwyciwszy ko�cami palc�w za sukni�, odda�a mu r�wnie� dyg g��boki.</p><p>Wszyscy podziwiali obojga urod� i uk�adno�� manier, widn� z samego powitania, a niezbyt znan� w Kiejdanach, bo ksi�na Januszowa wi�cej kocha�a si�, jako Wo�oszka, we wschodnim przepychu ni� w dworno�ci, za� ksi�niczka by�a jeszcze ma�� dziewczyn�.</p><p>Wtem Bogus�aw podni�s� g�ow�, strz�sn�� pukle peruki na plecy i szurgaj�c mocno nogami, podsun�� si� �ywo do Ole�ki; jednocze�nie rzuci� paziowi kapelusz, a jej poda� r�k�.</p><p>� Oczom nie wierz� i chyba we �nie widz� to, co widz� � m�wi�, prowadz�c j� do sto�u � ale powiedz mi, pi�kna bogini, jakim cudem zesz�a� z Olimpu do Kiejdan?</p><p>� Cho� prost� jestem szlachciank�, nie bogini� � odpar�a Ole�ka � nie taka zn�w prostaczka ze mnie, bym za co innego jak za dworno�� s�owa waszej ksi���cej mo�ci bra� mia�a.</p><p>� Cho�bym te� chcia� by� najdworniejszym, zwierciad�o twoje powie ci wi�cej ode mnie.</p><p>� Powie nie wi�cej, ale szczerzej � odrzek�a, �ci�gaj�c wedle �wczesnej mody usta.</p><p>� Gdyby w tej komnacie by�o chocia� jedno, wraz bym ci� do niego zaprowadzi�� Tymczasem przejrzyj si� w oczach moich, a poznasz, czyli ich podziw nieszczery!</p><p>Tu Bogus�aw przechyli� g�ow� i przed Ole�k� zab�ys�y oczy jego, wielkie i czarne jak aksamit, a s�odkie, przenikliwe i jednocze�nie pal�ce. Pod wp�ywem ich �aru twarz dziewczyny powlok�a si� purpurowym rumie�cem, spu�ci�a powieki i odsun�a si� nieco, bo uczu�a, �e Bogus�aw ramieniem przycisn�� z lekka do swego boku jej r�k�.</p><p>Tak przyszli do sto�u. On zasiad� przy niej i zna� by�o, �e naprawd� jej uroda nadzwyczajne na nim uczyni�a wra�enie. Spodziewa� si� zapewne znale�� szlachciank� ho�� jak �ania, �miej�c� si� i wrzaskliw� jak sojka, i czerwon� jak kwiat maku, tymczasem znalaz� dumn� pann�, w kt�rej czarnych brwiach wida� by�o nieugi�t� wol�, w oczach rozum i powag�, w ca�ej twarzy jasny spok�j dziecinny, a tak przy tym szlachetn� w postawie, tak wdzi�czn� i cudn�, �e na ka�dym dworze kr�lewskim mog�aby si� sta� celem ho�d�w i zabieg�w najpierwszych w kraju kawaler�w.</p><p>Pi�kno�� jej niewys�owiona budzi�a podziw i ��dze, ale by� w niej zarazem jaki� majestat, kt�ry nak�ada� im w�dzid�o, tak �e mimo woli pomy�la� Bogus�aw: �Za wcze�niem przycisn�� jej r�k� z tak� trzeba polityk�<a l:href="#fn175" type="note">[175]</a>, nie obcesem!�</p><p>Ale tym niemniej postanowi� sobie posi��� jej serce i doznawa� dzikiej rado�ci na my�l, �e przyjdzie chwila, w kt�rej �w majestat dziewiczy i owa pi�kno�� przeczysta zda si� na jego �ask� i nie�ask�. Gro�na twarz Kmicica stawa�a w poprzek tym marzeniom, ale dla zuchwa�ego m�odziana by�a to tylko jedna wi�cej podnieta. Pod wp�ywem tych uczu� rozpromieni� si� ca�y, krew pocz�a w nim gra� jak we wschodnim rumaku, wszystkie jego w�adze o�ywi�y si� niezwykle i �wiat�o tak bi�o od ca�ej jego postaci jak od jego diament�w.</p><p>Rozmowa przy stole sta�a si� og�ln�, a raczej zmieni�a si� w og�lny ch�r pochwa� i pochlebstw dla Bogus�awa, kt�rych �wietny kawaler s�ucha� z u�miechem, ale bez zbytniego zadowolenia, jako rzeczy zwyk�ej i codziennej. M�wiono naprz�d o jego czynach wojennych i pojedynkach. Nazwiska pokonanych ksi���t, margrabi�w, baron�w sypa�y si� jak z r�kawa. On sam jeszcze od czasu do czasu dorzuca� niedbale jedno wi�cej. S�uchacze zdumiewali si�, ksi��� Janusz g�adzi� swe d�ugie w�sy z zadowoleniem, a na koniec Ganchof rzek�:</p><p>� Cho�by fortuna i urodzenie nie stawa�y na przeszkodzie, nie chcia�bym ja waszej ksi���cej mo�ci w drog� wej�� i to mi tylko dziwno, �e si� jeszcze �mia�kowie tacy znajduj�.</p><p>� Co chcesz, panie Ganchof! � rzek� ksi���. � S� ludzie z �elazn� twarz� i �biczym wzrokiem, kt�rych sam widok przestrasza, ale mnie B�g tego odm�wi�� Mego oblicza nie ul�knie si� nawet panna.</p><p>� Jako �ma nie boi si� pochodni � odrzek�a, wdzi�cz�c si� i kryguj�c, pani Korfowa � p�ki w niej nie zgorzeje�</p><p>Bogus�aw roz�mia� si�, a pani Korfowa m�wi�a dalej, nie ustaj�c si� krygowa�:</p><p>� Pan�w �o�nierzy wi�cej pojedynki obchodz�, a my, niewiasty, rade by�my te� co� o amorach waszej ksi���cej mo�ci us�ysze�, o kt�rych wie�ci a� tu nas dochodzi�y.</p><p>� Nieprawdziwe, pani dobrodziejko, nieprawdziwe� Wszystko jeno przez drog� uros�o� Swatano mnie, to prawda� Jejmo�� kr�lowa francuska by�a tak �askawa�</p><p>� Z ksi�niczk� de Rohan � dorzuci� Janusz.</p><p>� Z drug�, de la Forse � doda� Bogus�aw � ale �e w�a�nie sercu ani nawet sam kr�l nie mo�e kochania nakaza�, a dostatk�w, chwa�a Bogu, nie potrzebujemy we Francji szuka�, przeto nie mog�o by� chleba z tej m�ki� Grzeczne to by�y panny, co prawda, nad imaginacj� urodziwe, ale przecie s� u nas jeszcze urodziwsze� i nie potrzebowa�bym z tej komnaty wychodzi�, by takie znale��</p><p>Tu rzuci� d�ugie spojrzenie na Ole�k�, kt�ra udaj�c, �e nie s�yszy, pocz�a co� m�wi� do pana miecznika rosie�skiego, a pani Korfowa zn�w g�os zabra�a:</p><p>� Nie brak i tu g�adkich, nie masz jeno takich, kt�re by waszej ksi���cej mo�ci fortun� i urodzeniem wyr�wna� mog�y.</p><p>� Pozwolisz, jejmo�� dobrodziejka, �e zaneguj� � odpar� �ywo Bogus�aw � bo, naprz�d, nie my�l� ja tego, aby szlachcianka polska czym� podlejszym od Rohan�wien i od Fors�w by� mia�a, po drugie, nie pierwszyzna to Radziwi��om ze szlachciankami si� �eni�, jako i dzieje liczne podaj� tego przyk�ady. Upewniam te� jejmo�� dobrodziejk�, �e ta szlachcianka, kt�ra Radziwi��ow� zostanie, nawet na dworze francuskim przed tamtejszymi ksi�niczkami krok i prym we�mie.</p><p>� Ludzki pan!� � szepn�� Ole�ce miecznik rosie�ski.</p><p>� Tak ja to zawsze rozumia�em � m�wi� dalej Bogus�aw � cho� nieraz wstyd mi za szlacht� polsk�, gdy j� z zagraniczn� por�wnam, bo nigdy by si� tam nie zdarzy�o to, co si� tu zdarzy�o, �e wszyscy pana swego opu�cili, ba, �e dyba� na jego zdrowie gotowi. Szlachcic francuski najgorszego uczynku si� dopu�ci, ale pana swego nie zdradzi�</p><p>Obecni pocz�li spogl�da� na siebie i na ksi�cia z zadziwieniem. Ksi��� Janusz zmarszczy� si� i nasro�y�, a Ole�ka utkwi�a swe niebieskie oczy z wyrazem podziwu i wdzi�czno�ci w twarzy Bogus�awowej.</p><p>� Wybacz wasza ksi���ca mo�� � rzek� Bogus�aw, zwracaj�c si� do Janusza, kt�ry jeszcze och�on�� nie zdo�a� � wiem, �e nie mog�e� inaczej post�pi�, �e ca�a Litwa by zgin�a, gdyby� by� za moj� rad� poszed�; ale przecie, czcz�c ci� jako starszego i kochaj�c jak brata, nie przestan� z tob� o Jana Kazimierza si� spiera�. Jeste�my mi�dzy sob�, wi�c m�wi�, co my�l�: nieop�akany pan, dobry, �askawy, pobo�ny, a mnie podw�jnie drogi! To� ja go pierwszy z Polak�w odprowadza�em, gdy go z francuskiego wi�zienia wypuszczono. Dzieckiem jeszcze prawie by�em pod�wczas, ale tym bardziej nigdy tego nie zapomn� i ch�tnie bym krew moj� odda�, by go przynajmniej od tych zas�oni�, kt�rzy praktyki przeciw �wi�tej jego osobie poczynaj�.</p><p>Januszowi, jakkolwiek zrozumia� ju� gr� Bogus�awow�, wyda�a si� ona jednak zbyt �mia�� i zbyt hazardown� dla tak b�ahego celu, wi�c nie ukrywaj�c niezadowolenia, m�wi�:</p><p>� Na Boga! o jakich�e zamys�ach przeciw zdrowiu naszego eks-kr�la wasza ksi���ca mo�� m�wisz? Kto je czyni? Gdzie si� takowe <emphasis>monstrum</emphasis> w polskim narodzie znale�� mog�o?� To si�, jako �ywo, od pocz�tku �wiata w Rzeczypospolitej nie przygodzi�o!</p><p>Bogus�aw zwiesi� g�ow�.</p><p>� Nie dawniej jak miesi�c temu � rzek� ze smutkiem w g�osie � gdym z Podlasia do Prus elektorskich, do Taurog�w jecha�, przyby� do mnie jeden szlachcic� z zacnego domu� Szlachcic �w, nie znaj�c wida� moich prawdziwych dla pana naszego mi�o�ciwego afekt�w, my�la�, �em mu wrogiem jako inni. Ow� za znaczn� nagrod� obiecywa� mi pojecha� na �l�sk, porwa� Jana Kazimierza i �ywego lub umar�ego Szwedom wyda�</p><p>Wszyscy oniemieli ze zgrozy.</p><p>� A gdym z gniewem i abominacj�<a l:href="#fn176" type="note">[176]</a> takow� propozycj� odrzuci� � ko�czy� Bogus�aw � �w cz�ek z miedzianym czo�em rzek� mi: �Pojad� do Radziejowskiego<a l:href="#fn177" type="note">[177]</a>, ten kupi i od funta z�otem mi zap�aci��</p><p>� Nie jestem eks-kr�lowi przyjacielem � rzek� Janusz � ale gdyby mnie kto podobn� propozycj� uczyni�, kaza�bym go bez s�du pod murem postawi�, a sze�ciu muszkieter�w naprzeciw.</p><p>� W pierwszej chwili i ja chcia�em tak post�pi� � odpar� Bogus�aw � ale rozmowa by�a na cztery oczy i dopiero� by krzyczano na tyra�stwo a na samowol� Radziwi���w! Nastraszy�em go jeno, �e i Radziejowski, i kr�l szwedzki, ba, sam Chmielnicki nawet, pewnie by go za to gard�em skara�; s�owem, doprowadzi�em owego zbrodniarza do tego, �e si� zamys�u wyrzek�.</p><p>� Nic to, nie trzeba go by�o �ywym puszcza�, bo najmniej pala by� wart! � zawo�a� Korf.</p><p>Bogus�aw zwr�ci� si� nagle do Janusza.</p><p>� Mam te� nadziej�, �e go kara nie minie, i pierwszy wnosz�, by zwyk�� �mierci� nie zgin��, a wasza ksi���ca mo�� sam jeden mo�esz go ukara�, bo to tw�j dworzanin i tw�j pu�kownik�</p><p>� Na Boga! m�j dworzanin?� M�j pu�kownik? Co za jeden?!� Kto?� M�w wasza ksi���ca mo��!</p><p>� Zwie si� Kmicic! � rzek� Bogus�aw.</p><p>� Kmicic?!� � powt�rzyli wszyscy w przera�eniu.</p><p>� To nieprawda! � krzykn�a nagle Billewicz�wna, wstaj�c z krzes�a z iskrz�cymi oczyma i faluj�c� piersi�.</p><p>Nasta�o g�uche milczenie. Jedni nie och�on�li jeszcze po strasznej Bogus�awowej nowinie, drudzy zdumieli si� nad zuchwalstwem tej panny, kt�ra �mia�a m�odemu ksi�ciu fa�sz w oczy zada�; miecznik rosie�ski pocz�� be�kota�: �Ole�ka! Ole�ka!� � a Bogus�aw przyoblek� twarz w smutek i rzek� bez gniewu:</p><p>� Je�li to krewny lub narzeczony wa�panny, to bolej�, �em t� nowin� powiedzia�, ale wyrzu� go z serca, bo niewart on ciebie, panienko�</p><p>Ona sta�a chwil� jeszcze w b�lu, w p�omieniach i przera�eniu; lecz z wolna oblicze jej styg�o, a� sta�o si� zimne i blade; opu�ci�a si� na powr�t na krzes�o i rzek�a:</p><p>� Przebacz wasza ksi���ca mo�� Nies�uszniem przeczy�a� Do tego cz�owieka wszystko podobne�</p><p>� Niech�e mnie B�g ukarze, je�eli co innego czuj� pr�cz lito�ci � odpowiedzia� �agodnie ksi��� Bogus�aw.</p><p>� To by� narzeczony tej panny � rzek� ksi��� Janusz � i sam ich swata�em. Cz�ek by� m�ody, gor�czka, nabroi� si�a<a l:href="#fn178" type="note">[178]</a>� Ratowa�em go przed prawem, bo �o�nierz dobry. Wiedzia�em, �e warcho� to by� i b�dzie� Ale �eby szlachcic do podobnego bezece�stwa by� zdolen, tegom si� nawet po nim nie spodziewa�.</p><p>� To z�y by� cz�owiek, dawno to wiedzia�em! � rzek� Ganchof.</p><p>� I nie ostrzeg�e� mnie? Czemu to? � spyta� tonem wym�wki Janusz.</p><p>� Bom si� ba�, �e wasza ksi���ca mo�� o inwidi�<a l:href="#fn179" type="note">[179]</a> mnie pos�dzi, gdy� on wsz�dy mia� pierwszy krok przede mn�.</p><p>� <emphasis>Horribile dictu et auditu<a l:href="#fn180" type="note">[180]</a></emphasis> � rzek� Korf.</p><p>� Mo�ci panowie � zawo�a� Bogus�aw � dajmy temu pok�j! Je�li wam ci�ko tego s�ucha�, c� dopiero pannie Billewicz�wnie.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� raczy nie zwa�a� na mnie � rzek�a Ole�ka � mog� wszystkiego ju� wys�ucha�.</p><p>Ale ju� i wieczerza mia�a si� ku ko�cowi; podano wod� do umycia r�k, po czym ksi��� Janusz wsta� pierwszy i poda� r�k� pani Korfowej, a ksi��� Bogus�aw Ole�ce.</p><p>� Zdrajc� ju� B�g pokara� � rzek� do niej � bo kto ciebie straci�, niebo straci�� Nie masz dw�ch godzin, jakem ci� pozna�, wdzi�czna panienko, a rad bym ci� widzie� wiecznie nie w bole�ci i we �zach, ale w rozkoszy i szcz�ciu�</p><p>� Dzi�kuj� waszej ksi���cej mo�ci � odrzek�a Ole�ka.</p><p>Po rozej�ciu si� dam m�czy�ni wr�cili jeszcze do sto�u szuka� uciechy w kielichach, kt�re kr��y�y g�sto. Ksi��� Bogus�aw pi� na um�r, bo by� kontent z siebie. Ksi��� Janusz rozmawia� z panem miecznikiem rosie�skim.</p><p>� Ja jutro wyje�d�am z wojskiem na Podlasie � rzek� mu. Do Kiejdan przyjdzie szwedzka za�oga. B�g wie, kiedy wr�c� Waszmo�� nie mo�esz tu z dziewczyn� zostawa�, bo i dla niej mi�dzy �o�nierstwem nieprzystojnie. Pojedziecie oboje z ksi�ciem Bogus�awem do Taurog�w, gdzie dziewka przy �onie mojej mo�e we fraucymerze znale�� pomieszczenie..</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� � odpar� miecznik rosie�ski � B�g nam da� w�asne k�ty, po co nam do obcych kraj�w je�dzi�. Wielka to �aska waszej ksi���cej mo�ci, �e o nas pami�ta� Ale nie chc�c faworu nadu�ywa�, woleliby�my pod w�asn� strzech� powr�ci�.</p><p>Ksi��� nie m�g� wyja�ni� panu miecznikowi wszystkich powod�w, dla kt�rych za �adn� cen� nie chcia� wypuszcza� z r�k Ole�ki, ale cz�� ich powiedzia� z ca�� szorstk� otwarto�ci� magnata.</p><p>� Je�li chcesz to wa�pan przyj�� za fawor, to i lepiej� Ale ja wa�panu powiem, �e to i ostro�no��. Wa�pan tam b�dziesz zak�adnikiem; wa�pan mi tam za wszystkich Billewicz�w odpowiesz, kt�rzy, wiem to dobrze, nie licz� si� do moich przyjaci� i gotowi podnie�� �mud�, gdy odejd� Daj�e im wa�pan rad�, by tu siedzieli spokojnie i przeciw Szwedom nic nie poczynali, bo g�owa twoja i twej synowicy<a l:href="#fn181" type="note">[181]</a> za to odpowie.</p><p>Na to miecznikowi widocznie zabrak�o cierpliwo�ci, bo odrzek� �ywo:</p><p>� Pr�no bym si� na moje prawa szlacheckie powo�ywa�. Si�a przy waszej ksi���cej mo�ci, a mnie wszystko jedno, gdzie mam w wi�zieniu siedzie�; wol� nawet tam ni� tu!</p><p>� Do�� tego! � rzek� gro�nie ksi���.</p><p>� Co do��, to do��! � odrzek� miecznik. � B�g te� da, �e gwa�ty si� sko�cz� a prawo zn�w zapanuje. Kr�tko m�wi�c, wasza ksi���ca mo�� mi nie gro�, bo si� nie boj�.</p><p>Bogus�aw dojrza� widocznie b�yskawice gniewu migoc�ce na twarzy Janusza, zbli�y� si� wi�c szybko.</p><p>� O co idzie? � rzek�, stawaj�c mi�dzy rozmawiaj�cymi.</p><p>� Powiedzia�em panu hetmanowi � odpar� z rozdra�nieniem miecznik � �e wol� wi�zienie w Taurogach ni� w Kiejdanach.</p><p>� W Taurogach nie masz wi�zienia, jest jeno dom m�j, w kt�rym waszmo�� b�dziesz jako u siebie. Wiem, �e hetman chce widzie� w waszmo�ci zak�adnika, ja widz� tylko mi�ego go�cia.</p><p>� Dzi�kuj� waszej ksi���cej mo�ci � odpowiedzia� miecznik.</p><p>� To ja dzi�kuj� waszmo�ci. Tr��my si� i wypijmy razem, bo m�wi�, �e przyja�� trzeba zaraz podla�, aby nie zwi�d�a w zarodku.</p><p>To rzek�szy, zawi�d� Bogus�aw pana miecznika do sto�u i pocz�li si� tr�ca� a przypija� do siebie cz�sto g�sto.</p><p>W godzin� p�niej miecznik wraca� nieco chwiejnym krokiem do swej izby, powtarzaj�c p�g�osem:</p><p>� Ludzki pan! Zacny pan! Uczciwszego z latarni� nie znale�� Z�oto! z�oto szczere� Ch�tnie krwi bym dla niego utoczy�.</p><p>Tymczasem bracia zostali sam na sam. Mieli ze sob� jeszcze do pogadania, a przy tym i listy przysz�y jakie�, po kt�re wys�ali pazia, aby je od Ganchofa przyni�s�.</p><p>� Oczywi�cie � rzek� Janusz � nie masz w tym i s�owa prawdy, co� o Kmicicu m�wi�?</p><p>� Oczywi�cie� Sam wiesz nalepiej. Ale co? Przyznaj! Nie mia� Mazarin s�uszno�ci? Za jednym zachodem zem�ci� si� okrutnie nad wrogiem i uczyni� wy�om w tej �licznej fortecy� Co? Kto to potrafi?� To si� nazywa intryga godna pierwszego w �wiecie dworu! A per�a� to ta Billewicz�wna, a wdzi�czne to, a wspania�e, a pani�tko, jakoby z krwi ksi���cej! My�la�em, �e ze sk�ry wyskocz�!</p><p>� Pami�taj, �e� da� s�owo� Pami�taj, �e zgubisz nas, je�li tamten listy opublikuje.</p><p>� Co to za brwi! Co za wejrzenie kr�lewskie, a� respekt bierze� Sk�d w takiej dziewce taki nieledwie kr�lewski majestat?� Widzia�em raz w Antwerpii Dian�<a l:href="#fn182" type="note">[182]</a>, na gobelinie misternie wyszyst�, psami ciekawego Akteona<a l:href="#fn183" type="note">[183]</a> szczuj�c�� Kubek w kubek ona!</p><p>� Bacz, by Kmicic list�w nie opublikowa�, bo nas by wtedy psi na �mier� zagry�li.</p><p>� Nieprawda! Ja to Kmicica w Akteona zmieni� i na �mier� zaszczuj�. Na dw�ch polach ju�em go zbi� na g�ow�, a przyjdzie mi�dzy nami jeszcze do sprawy!</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie pazia z listem.</p><p>Wojewoda wile�ski wzi�� pismo do r�ki i prze�egna�. Zawsze tak czyni�, by od z�ych nowin si� zabezpieczy�; nast�pnie, zamiast otworzy�, pocz�� je ogl�da� starannie.</p><p>Nagle zmieni� si� na twarzy.</p><p>� Sapieh�w klejnot na piecz�ci! � zakrzykn�� � to od wojewody witebskiego.</p><p>� Otw�rz pr�dzej! � rzek� Bogus�aw.</p><p>Hetman otworzy� i pocz�� czyta�, przerywaj�c od czasu do czasu wykrzykami:</p><p>� Idzie na Podlasie!� Pyta, czy nie mam polece� do Tykocina!� Ur�ga mi!� Gorzej jeszcze, bo s�uchaj, co dalej pisze:</p><p>�Chcesz Wasza Ks. Mo�� wojny domowej, chcesz jeden wi�cej miecz w �ono matki pogr��y�? To przybywaj na Podlasie, czekam ci� i ufam w Bogu, �e pych� tw� moimi r�koma ukarze� Ale je�li masz mi�osierdzie nad ojczyzn�, je�li sumienie ci� ruszy�o, je�li Wasza Ks. Mo�� �a�ujesz dawnych uczynk�w i popraw� chcesz okaza�, tedy pole przed tob�. Miasto wojn� domow� zaczyna�, zwo�aj pospolite ruszenie, podnie� ch�opstwo i uderz na Szwed�w, p�ki ubezpieczony Pontus niczego si� nie spodziewa i �adnej baczno�ci nie okazuje. Od Chowa�skiego przeszkody w tym mie� Wasza Ks. Mo�� nie b�dziesz, bo mnie s�uchy z Moskwy dochodz�, �e oni tam sami o wyprawie do Inflant my�l�, chocia� trzymaj� to w tajemnicy. Wreszcie, je�liby Chowa�ski<a l:href="#fn184" type="note">[184]</a> chcia� co przedsi�wzi��, to ja utrzymam go na wodzy, i bylem szczerze m�g� zaufa�, pewnie ze wszystkich si� w ratowaniu ojczyzny Waszej Ks. Mo�ci pomaga� b�d�. Wszystko od Waszej Ks. Mo�ci zale�y, bo jeszcze czas nawr�ci� z drogi i winy zmaza�. Wtedy oka�e si� jawnie, �e� Wasza Ks. Mo�� nie w widokach osobistych, ale dla odwr�cenia ostatniej kl�ski od Litwy przyj�� szwedzk� protekcj�. Niech�e Wasz� Ksi���c� Mo�� B�g tak natchnie, o co codziennie Go prosz�, cho� mnie Wasza Ksi���ca Mo�� o inwidi� pomawia� raczysz.</p><p>P. S. S�ysza�em, �e obl�enie z Nie�wie�a zdj�te i �e ksi��� Micha�<a l:href="#fn185" type="note">[185]</a> z nami si� chce po��czy�, jak tylko szkody naprawi. Patrz�e Wasza Ks. Mo��, jak zacni z twojej familii czyni�, i na ich przyk�ad si� zapatruj, a w ka�dym terminie pomy�l, �e masz teraz w�z i przew�z.�</p><p>� S�ysza�e�? � rzek�, sko�czywszy czyta�, ksi��� Janusz.</p><p>� S�ysza�em� i co? � odpowiedzia� Bogus�aw, patrz�c bystro na brata.</p><p>� Trzeba by si� wszystkiego wyrzec, wszystkiego zaniecha�, w�asn� robot� w�asnymi poszarpa� r�koma�</p><p>� I z pot�nym Karolem Gustawem<a l:href="#fn186" type="note">[186]</a> zadrzy�, a wygnanego Kazimierza za nogi ima�, by raczy� przebaczy� i do s�u�by na powr�t przyj�� a i pana Sapieh� o instancj�<a l:href="#fn187" type="note">[187]</a> prosi�</p><p>Twarz Janusza nabrzmia�a krwi�.</p><p>� Uwa�asz, jak to on do mnie pisze: �Popraw si�, a przebacz� ci� � jakby zwierzchnik do podw�adnego!</p><p>� Inaczej by pisa�, gdyby mu sze�� tysi�cy szabel nad karkiem zawis�o. </p><p>� Wszelako� � tu zamy�li� si� pos�pnie ksi��� Janusz.</p><p>� Wszelako co?</p><p>� Dla ojczyzny by�by mo�e ratunek tak uczyni�, jak Sapieha radzi?</p><p>� A dla ciebie? Dla mnie? Dla Radziwi���w?�</p><p>Janusz nic nie odpowiedzia�, opar� g�ow� na z�o�onych pi�ciach i my�la�.</p><p>� Niech�e tak b�dzie! � rzek� wreszcie. � Niech si� spe�ni�</p><p>� Co� postanowi�?</p><p>� Jutro ruszam na Podlasie, a za tydzie� uderz� na Sapieh�.</p><p>� To� Radziwi��! � rzek� Bogus�aw.</p><p>I podali sobie r�ce.</p><p>Po chwili Bogus�aw uda� si� na spoczynek. Janusz pozosta� sam. Raz i drugi przeszed� ci�kim krokiem przez komnat�, na koniec zaklaska� w r�ce.</p><p>Pa� pokojowiec wszed� do izby.</p><p>� Niech astrolog za godzin� przyjdzie do mnie z gotow� figur� � rzek�.</p><p>Pa� wyszed�, a ksi��� zn�w pocz�� chodzi� i odmawia� swe kalwi�skie pacierze. Po czym zacz�� �piewa� p�g�osem psalm, przerywaj�c cz�sto, bo mu oddechu brak�o, i spogl�daj�c od czasu do czasu przez okno na gwiazdy migoc�ce na firmamencie.</p><p>Powoli �wiat�a gas�y w zamku, ale pr�cz astrologa i ksi�cia jedna jeszcze istota czuwa�a w swej komnacie, a mianowicie Ole�ka Billewicz�wna.</p><p>Kl�cz�c przed swym ��kiem, splot�a obie r�ce na g�owie i szepta�a z zamkni�tymi oczyma:</p><p>� Zmi�uj si� nad nami� Zmi�uj si� nad nami!</p><p>Pierwszy raz od czasu wyjazdu Kmicica nie chcia�a, nie mog�a modli� si� za niego.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� IX</p></title><p>Pan Kmicic posiada� wprawdzie glejty radziwi��owskie do wszystkich kapitan�w, komendant�w i gubernator�w szwedzkich, aby mu wsz�dy wolny przejazd dano i wstr�tu nie czyniono, lecz nie �mia� z tych glejt�w korzysta�. Spodziewa� si� bowiem, �e ksi��� Bogus�aw zaraz z Pilwiszek pchn�� na wszystkie strony pos�a�c�w z ostrze�eniem do Szwed�w o tym, co si� sta�o, i rozkazem chwytania Kmicica. Dlatego to pan Andrzej i obce nazwisko przyj��, i nawet stan odmieni�. Omijaj�c wi�c �om�� i Ostro��k�, do kt�rych pierwej ostrze�enia doj�� mog�y, p�dzi� swe konie wraz z kompani� ku Przasnyszowi, sk�d na Pu�tusk pragn�� si� przebra� do Warszawy.</p><p>Nim jednak do Przasnysza doszed�, czyni� kr�g nad granic� prusk� na W�sosz, Kolno i Myszyniec, dlatego �e Kiemlicze, znaj�c dobrze tamtejsze puszcze, byli �wiadomi przej�� le�nych, a pr�cz tego mieli swe �komitywy� mi�dzy Kurpiami, od kt�rych w nag�ym razie mogli si� pomocy spodziewa�.</p><p>Kraj nad granic� by� ju� po wi�kszej cz�ci zaj�ty przez Szwed�w, kt�rzy jednak, ograniczaj�c si� na zajmowaniu miast znaczniejszych, niezbyt �miele zapuszczali si� w drzemi�ce i niezg��bione lasy, zamieszka�e przez ludno�� zbrojn�, my�liw�, nigdy z las�w si� nie wychylaj�c� i tak jeszcze dzik�, �e w�a�nie rok temu kr�lowa Maria Ludwika<a l:href="#fn188" type="note">[188]</a> kaza�a wznie�� kaplic� w Myszy�cu i osadzi�a w niej jezuit�w, kt�rzy mieli uczy� wiary i �agodzi� obyczaje puszcza�skiego ludu.</p><p>� Im d�u�ej nie napotkamy Szwed�w � m�wi� stary Kiemlicz � tym dla nas lepiej.</p><p>� Musimy ich w ko�cu napotka� � odpowiada� pan Andrzej.</p><p>� Kto ich napotka przy wi�kszym mie�cie, temu cz�sto boj� si� krzywdy uczyni�, bo jako w mie�cie jest zawsze jakowy� rz�d i jakowy� starszy komendant, do kt�rego mo�na skar�y�. Ju� ja si� o to ludzi rozpytywa� i wiem, �e s� rozkazy od kr�la szwedzkiego, zabraniaj�ce swawoli i zdzierstwa. Ale mniejsze podjazdy, daleko od oczu komendant�w wysy�ane, nic na rozkazy nie zwa�aj� i spokojnych ludzi �upi�.</p><p>P�yn�li wi�c lasami, nigdzie Szwed�w nie spotykaj�c, nocuj�c po smolarniach i osadach le�nych. Mi�dzy Kurpiami, chocia� prawie nikt z nich nie widzia� dot�d Szwed�w, chodzi�y najrozmaitsze wie�ci o naj�ciu kraju. M�wiono, �e przyby� lud zza morza, mowy ludzkiej nie rozumiej�cy, nie wierz�cy w Chrystusa Pana, Naj�wi�tsz� Pann� ani we wszystkich �wi�tych i dziwnie drapie�ny. Inni prawili o nadzwyczajnym �akomstwie tych nieprzyjaci� na byd�o, sk�ry, orzechy, mi�d i grzyby suszone, kt�rych je�li im odmawiano, w�wczas podpalali puszcz�. Niekt�rzy twierdzili przeciwnie, �e to jest nar�d wilko�ak�w, ch�tnie ludzkim mi�sem, a mianowicie mi�sem dziewczyn si� karmi�cy.</p><p>Pod wp�ywem tych gro�nych wie�ci, kt�re w najwi�ksze g��bie puszcza�skie zalecia�y, j�li si� Kurpikowie �poczuwa� i zhukiwa� po lasach. Ci, kt�rzy wyrabiali pota�<a l:href="#fn189" type="note">[189]</a> i smo��, i ci, kt�rzy zbieraniem chmielu si� trudnili, i drwale, i rybitwowie, kt�rzy zastawiali wi�cierze po zaros�ych wybrze�ach Rosogi, i wnicznicy, i my�liwi, i pszczo�owody, i bobrownicy zbierali si� teraz po znaczniejszych osadach, s�uchaj�c opowiada�, udzielaj�c sobie nowin i radz�c, jakby nieprzyjaciela, je�liby si� w puszczy pokaza�, wy�en��<a l:href="#fn190" type="note">[190]</a>.</p><p>Kmicic, jad�c ze swym orszakiem, nieraz spotyka� wi�ksze i mniejsze kupy tego ludu przybranego w konopne koszule i sk�ry wilcze, lisie lub nied�wiedzie. Nieraz te� zast�powano mu na przesmykach i pasach pytaj�c:</p><p>� Kto ty? Czy nie Szwed?</p><p>� Nie! � odpowiada� pan Andrzej,</p><p>� Niech ciebzie<a l:href="#fn191" type="note">[191]</a> B�g broni!</p><p>Pan Andrzej przypatrywa� si� z ciekawo�ci� tym ludziom �yj�cym ustawicznie w mrokach le�nych, kt�rych twarzy nie opala�o nigdy odkryte s�o�ce; podziwia� ich wzrost, �mia�o�� wejrzenia, szczero�� mowy i wcale niech�opsk� fantazj�.</p><p>Kiemlicze, kt�rzy ich znali, zapewniali pana Andrzeja, �e nie masz nad nich strzelc�w w ca�ej Rzeczypospolitej. Jako� zauwa�y�, �e wszyscy mieli dobre niemieckie rusznice, kt�re z Prus za sk�ry wymieniali. Kaza� im te� sw� sprawno�� w strzelaniu okazywa� i zdumiewa� si� jej widokiem, a w duszy my�la�:</p><p>�Gdyby mi przysz�o parti� zbiera�, tu bym przyszed�.�</p><p>W Myszy�cu samym znalaz� wielkie zgromadzenie. Przesz�o stu strzelc�w trzyma�o ustawicznie stra� przy misji, bo obawiano si�, �e Szwedzi tu najpierwej si� poka��, zw�aszcza �e starosta ostro��cki kaza� wyci�� drog� w lasach, aby ksi�a, w misji osiedli, mogli mie� �do �wiata przyst�p�.</p><p>Chmielarze, kt�rzy sw�j towar dostawiali a� do Przasnysza tamtejszym s�awnym piwowarom i z tego powodu uchodzili za ludzi bywa�ych, opowiadali, �e w �om�y, w Ostro��ce i Przasnyszu roi si� od Szwed�w, kt�rzy tak ju� tam gospodaruj� jak w domu i podatki wybieraj�.</p><p>Kmicic j�� namawia� Kurpi�w, by nie czekaj�c Szwed�w w puszczy, uderzyli na Ostro��k� i wojn� rozpocz�li, a sam ofiarowa� si� ich poprowadzi�. Wielk� te� mi�dzy nimi znalaz� ochot�, ale dwaj ksi�a odwiedli ich od tego szalonego czynu, przedstawiaj�c, aby czekali, a� ca�y kraj si� ruszy, i przedwczesnym wyst�pieniem nie �ci�gali na si� okrutnej zemsty nieprzyjaciela.</p><p>Pan Andrzej odjecha�, ale �a�owa� straconej sposobno�ci.</p><p>Ta mu tylko pociecha zosta�a, i� przekona� si�, �e byle gdziekolwiek prochy wybuch�y, to ani Rzeczypospolitej, ani kr�lowi nie zbraknie w tych stronach na obro�cach.</p><p>�Je�li tak jest i gdzie indziej, tedyby mo�na poczyna� � my�la�.</p><p>I gor�ca jego natura rwa�a si� ku pr�dkiemu poczynaniu, ale rozs�dek m�wi�: �Kurpie sami Szwed�w nie zwojuj�� Przejedziesz kawa� kraju, obaczysz, przyjrzysz si�, a potem pos�uchasz kr�lewskiego rozkazu.�</p><p>Jecha� wi�c dalej. Wyjechawszy z puszcz g��bokich na rubie�e le�ne, w okolic� g�ciej osiad��, ujrza� po wszystkich wioskach ruch nadzwyczajny. Po drogach pe�no by�o szlachty, jad�cej w brykach, ka�amaszkach<a l:href="#fn192" type="note">[192]</a>, kolasach lub konno. Wszystko to zd��a�o do najbli�szych miast i miasteczek, by na r�ce komendant�w szwedzkich sk�ada� przysi�g� na wierno�� nowemu panu. Wydawano im na to �wiadectwa, kt�re mia�y osoby i maj�tno�ci ochrania�. W stolicach ziem i powiat�w og�aszano �kapitulacje�, waruj�ce wolno�� wyznania i przywileje stanowi szlacheckiemu przys�uguj�ce.</p><p>Szlachta d��y�a z powinn� przysi�g� nie tyle ochotnie, ile skwapliwie, bo opornym rozmaite grozi�y kary, a zw�aszcza konfiskaty i rabunki. M�wiono, �e tu i owdzie pocz�li ju� Szwedzi, tak jak w Wielkopolsce, wkr�ca� podejrzanym palce w kurki od muszkiet�w. Powtarzano te� z trwog�, �e na bogatszych umy�lnie rzucano podejrzenia, aby ich z�upi�.</p><p>Wobec tego wszystkiego niebezpiecznie by�o zostawa� na wsi; zamo�niejsi wi�c d��yli do miast, aby siedz�c pod bezpo�rednim dozorem komendant�w szwedzkich, unikn�� pos�dzenia o praktyki przeciw kr�lowi szwedzkiemu.</p><p>Pan Andrzej pilnie nadstawia� ucha na to, co m�wi�a szlachta, a chocia� nie bardzo chciano z nim rozmawia�, jako z chudopacho�kiem, tyle jednak wyrozumia�, �e nawet najbli�si s�siedzi, znajomi, ba! i przyjaciele nie m�wi� mi�dzy sob� o Szwedach i o nowym panowaniu szczerze. Narzekano wprawdzie g�o�no na �rekwizycje� i rzeczywi�cie by�o o co, do ka�dej bowiem wsi, do ka�dego miasteczka przychodzi�y listy komendant�w z rozkazem dostawienia wielkich ilo�ci zbo�a, chleba, soli, byd�a, pieni�dzy, i cz�sto owe rozkazy przechodzi�y mo�no��, zw�aszcza �e gdy wyczerpano jedne zapasy, ��dano drugich; kto za� nie p�aci�, temu przysy�ano egzekucj�, kt�ra w tr�jnas�b tyle bra�a.</p><p>Ale min�y dawne czasy! Ka�dy wyci�ga� si� jak m�g�, sobie od ust odejmowa� i dawa�, i p�aci�, narzekaj�c i j�cz�c, a w duszy my�l�c, �e dawniej bywa�o inaczej. Do czasu pocieszano si� wszak�e, i� gdy czasy wojenne przemin�, sko�cz� si� owe rekwizycje. Obiecywali to i sami Szwedzi m�wi�c, �e niech jeno kr�l ca�y kraj opanuje, zaraz po ojcowsku rz�dzi� zacznie.</p><p>Szlachcie, kt�ra odst�pi�a w�asnego monarchy i ojczyzny, kt�ra przedtem, niedawno jeszcze, nazywa�a tyranem dobrego Jana Kazimierza, pos�dzaj�c go, �e do <emphasis>absolutum dominium<a l:href="#fn193" type="note">[193]</a></emphasis> d��y, kt�ra sprzeciwia�a mu si� we wszystkim, protestuj�c na sejmikach i sejmach, a w �aknieniu nowo�ci i przemiany dosz�a do tego, �e niemal bez oporu uzna�a panem naje�d�c�, byle mie� jakow�� odmian� � wstyd by�o teraz nawet i narzeka�. Wszak Karol Gustaw uwolni� ich od tyrana, wszak dobrowolnie opu�cili prawego monarch�, wszak mieli ow� odmian�, kt�rej po��dano tak silnie.</p><p>Dlatego to nawet najpoufalsi nie m�wili szczerze pomi�dzy sob�, co o owej odmianie my�l�, ch�tnie nak�aniaj�c ucha tym, kt�rzy twierdzili, �e i zajazdy, i rekwizycje, i rabunki, i konfiskaty tylko czasowe a konieczne <emphasis>onera</emphasis><a l:href="#fn194" type="note">[194]</a>, kt�re wnet przemin�, jak si� Carolus Gustavus na polskim tronie upewni.</p><p>� Ci�ko, panie bracie, ci�ko � m�wi� czasem szlachcic do szlachcica � ale tak i powinni�my by� radzi z nowego pana. Potentat to i wojownik wielki; ukr�ci on Kozak�w, Turczyna pohamuje i Septentrion�w<a l:href="#fn195" type="note">[195]</a> od granic od�enie<a l:href="#fn196" type="note">[196]</a>, a my ze Szwecj� we wsp�ce zakwitniem.</p><p>� Cho�by�my te� i nieradzi byli � odpowiada� drugi � co robi� przeciw takiej pot�dze? Z motyk� si� na s�o�ce nie porwiemy�</p><p>Czasem te� powo�ywano si� na �wie�� przysi�g�. Kmicic burzy� si�, s�uchaj�c podobnych g�os�w i rozumowa�, a raz, gdy pewien szlachcic m�wi� przy nim w zaje�dzie, �e musi by� wierny temu, komu poprzysi�g�, pan Andrzej wykrzykn�� i rzek� mu:</p><p>� Musisz mie� wa�pan dwie g�by, jedn� od prawdziwych, drug� od fa�szywych przysi�g, bo� i Janowi Kazimierzowi przysi�ga�!</p><p>By�o przy tym wiele i innej szlachty, bo si� to zdarzy�o ju� niedaleko od Przasnysza. Us�yszawszy wi�c s�owa Kmicica, poruszyli si� wszyscy; na jednych twarzach zna� by�o podziw dla �mia�o�ci pana Andrzeja, inni zap�onili si�, wreszcie najpowa�niejszy rzek�:</p><p>� Nikt tu przysi�gi dawnemu kr�lowi nie �ama�. Sam on nas uwolni� od niej, gdy z kraju zbieg�, do obrony jego si� nie poczuwaj�c.</p><p>� Bodaj was zabito! � zakrzykn�� Kmicic. � A kr�l �okietek ile to razy musia� z kraju uchodzi�, a przecie wr�ci�, bo go nar�d nie odst�pi�, gdy� boja�� bo�a jeszcze w sercach by�a! Nie Jan Kazimierz zbieg�, jeno przedawczykowie od niego odbiegli i teraz go k�saj�, by w�asne winy przed Bogiem i lud�mi koloryzowa�!</p><p>� Za �miele m�wisz, m�odziku. Sk�d�e� jest, kt�ry nas, tutejszych ludzi, chcesz boja�ni bo�ej uczy�? Patrz, aby ci� Szwedzi nie us�yszeli!</p><p>� Kiedy�cie ciekawi, to wam powiem, �em jest z Prus Ksi���cych i do elektora nale�� Ale z sarmackiej krwi pochodz�c, do �yczliwo�ci si� ku ojczy�nie poczuwam i wstyd mi za zatwardzia�o�� tego narodu.</p><p>Tutaj szlachta, zapomniawszy gniewu, otoczy�a go ko�em i pocz�a wypytywa� ciekawie i skwapliwie:</p><p>� To� wa�pan z Prus Ksi���cych?� A nu�e, powiadaj, co wiesz! Co�e tam elektor? Nie my�li nas ratowa� z opresji?</p><p>� Z jakiej opresji?� Radzi�cie z nowego pana, to nie gadajcie o opresji. Jake�cie sobie pos�ali, tak �pijcie.</p><p>� Radzi�my, bo nie mo�emy inaczej. Z mieczami nam nad karkiem stoj�. Ale ty powiadaj tak, jakby�my byli nieradzi.</p><p>� Dajcie mu si� czego napi�, niech�e mu si� j�zyk rozwi��e. M�w �miele, nie masz tu zdrajc�w mi�dzy nami.</p><p>� Wszyscy�cie zdrajcy! � hukn�� pan Andrzej � i nie chc� z wami pi�! parobcy szwedzcy!</p><p>To rzek�szy, wyszed� z izby, drzwiami trzasn�wszy, a oni pozostali we wstydzie i w zdumieniu; �aden nie chwyci� za szabl�, �aden nie ruszy� za Kmicicem, aby si� pom�ci� za obelg�.</p><p>On za� ruszy� wprost do Przasnysza. Na kilkana�cie staja�<a l:href="#fn197" type="note">[197]</a> przed miastem ogarn�� go patrol szwedzki i wi�d� do komendy. Rajtar�w<a l:href="#fn198" type="note">[198]</a> by�o w owym patrolu tylko sze�ciu i podoficer si�dmy, wi�c Soroka i trzej Kiemlicze pocz�li pogl�da� na nich �akomie jak wilcy na owce, a potem pytali oczyma Kmicica, czy si� nie ka�e ko�o nich zawin��.</p><p>Pan Andrzej niema�ej tak�e doznawa� pokusy, zw�aszcza �e blisko p�yn�a W�gierka z brzegami obros�ymi sitowiem; ale si� pohamowa� i pozwoli� spokojnie prowadzi� do komendy.</p><p>Tam opowiedzia� si� komendantowi, kto jest, �e z kraju elektorskiego pochodzi i corocznie do Soboty z ko�mi je�dzi. Kiemlicze mieli te� �wiadectwa, w kt�re si� w ��gu, jako w dobrze sobie znajomym mie�cie, zaopatrzyli; wi�c komendant, kt�ry sam by� pruski Niemiec, nie czyni� im trudno�ci, wypytywa� tylko troskliwie, jakie konie prowadz�, i ��da� je widzie�.</p><p>A gdy je czelad� Kmicicowa zgodnie z jego ��daniem przyp�dzi�a, obejrza� je starannie i rzek�:</p><p>� To ja kupi�. Innemu zabra�bym i tak, ale �e� z Prus, to ci� i nie pokrzywdz�.</p><p>Kmicic stropi� si� nieco; gdyby przysz�o do sprzeda�y, tym samym upad�by poz�r jechania dalej i wypada�oby mu zawr�ci� do Prus. Poda� wi�c cen� tak wysok�, �e niemal dwa razy wi�ksz� od rzeczywistej warto�ci koni. Nadspodziewanie, oficer ani si� oburzy�, ani targowa�.</p><p>� Dobrze � rzek�. � Wegna� konie do szopy, a wam zap�at� wraz wynios�.</p><p>Kiemlicze uradowali si� w sercach, lecz pan Andrzej wpad� w gniew i pocz�� kl��. Nie by�o jednak innej rady, jak zagna� konie. Inaczej pad�oby zaraz podejrzenie na sprzedaj�cych, �e pozornie tylko handluj�.</p><p>Tymczasem oficer wyszed� na powr�t i poda� Kmicicowi kawa�ek zapisanego papieru.</p><p>� Co to? � rzek� pan Andrzej.</p><p>� Pieni�dze albo to samo co pieni�dze, bo kwit.</p><p>� A gdzie mnie zap�ac�?</p><p>� W g��wnej kwaterze.</p><p>� A gdzie g��wna kwatera?</p><p>� W Warszawie � odrzek� oficer, u�miechaj�c si� z�o�liwie.</p><p>� My za got�wk� tylko handlujemy� Jak�e to? co to?� � pocz�� j�cze� stary Kiemlicz. � Furto niebieska<a l:href="#fn199" type="note">[199]</a>!</p><p>Lecz Kmicic zwr�ci� si� ku niemu i patrz�c na� gro�nie, rzek�:</p><p>� U mnie s�owo pana komendanta tyle co gotowizna, a do Warszawy ch�tnie pojedziem, bo tam u Ormian towar�w zacnych dosta� mo�na, za kt�re w Prusach dobrze zap�ac�.</p><p>Nast�pnie, gdy oficer odszed�, rzek� pan Andrzej na pociech� Kiemliczowi:</p><p>� Cicho, szelmo. Te kwity to najlepsze glejty, bo cho�by i do Krakowa zajedziem z nimi, skar��c si�, �e nam p�aci� nie chc�. �atwiej z kamienia ser wycisn�� ni� pieni�dze ze Szwed�w� Ale to mi w�a�nie na r�k�. Pludrak my�li, �e nas wywi�d� w pole, tymczasem nie wie, jakow� przys�ug� nam odda�� Tobie za� ja z w�asnej szkatu�y za konie zap�ac�, a�eby� uszczerbku nie poni�s�.</p><p>Stary odetchn�� i ju� tylko ze zwyczaju nie przestawa� narzeka� przez czas jaki�:</p><p>� Obdarli, zniszczyli, do n�dzy przywiedli!</p><p>Ale pan Andrzej rad by�, widz�c drog� przed sob� otwart�, bo to z g�ry przewidywa�, �e i w Warszawie mu nie zap�ac�, a prawdopodobnie i nigdzie � b�dzie wi�c m�g� jecha� coraz dalej, niby swojej poszukuj�c krzywdy, chocia�by do kr�la szwedzkiego, kt�ry pod Krakowem si� znajdowa�, zaj�ty obl�eniem dawnej stolicy.</p><p>Tymczasem postanowi� pan Andrzej zosta� na noc w Przasnyszu, koniom wypocz�� i nie odmieniaj�c swego przybranego nazwiska, porzuci� jednak sk�r� chudopacholsk�. Zauwa�y� bowiem, �e ubogiego koniuch� lekcewa�� wszyscy i pr�dzej ka�dy napadnie, mniej si� odpowiedzialno�ci za pokrzywdzenie char�aka obawiaj�c. Trudniej mu te� by�o w tej sk�rze i do zamo�niejszej szlachty mie� przyst�p, a st�d trudniej wyrozumie�, co kto my�la�.</p><p>Przybra� wi�c szaty stanowi swemu i urodzeniu odpowiednie i poszed� pod wiechy, aby si� z braci� szlacht� nagada�. Lecz nie uradowa�o go to, co s�ysza�. Po zajazdach i szynkach szlachta pi�a zdrowie kr�la szwedzkiego i na szcz�cie protektora tr�ca�a si� kielichami ze starszyzn� szwedzk�, �mia�a si� z drwin, jakich oficerowie pozwalali sobie z kr�la Jana Kazimierza i Czarnieckiego.</p><p>Tak strach o w�asn� sk�r� i mienie upodli� ludzi, �e wdzi�czyli si� do naje�d�c�w, skwapliwie podtrzymuj�c ich dobry humor. Jednak�e i owo upodlenie mia�o swoj� granic�. Szlachta pozwala�a drwi� z siebie, z kr�la, z hetman�w, z pana Czarnieckiego<a l:href="#fn200" type="note">[200]</a>, byle nie z religii, i gdy pewien kapitan szwedzki o�wiadczy�, �e taka dobra wiara luterska jak i katolicka, siedz�cy obok m�ody pan Grabkowski, nie mog�c znie�� blu�nierstwa, uderzy� go w skro� obuszkiem<a l:href="#fn201" type="note">[201]</a>, sam za�, korzystaj�c z tumultu, wymkn�� si� z szynkowni i zgin�� w t�umie.</p><p>Zacz�to go �ciga�, lecz przysz�y wie�ci, kt�re zwr�ci�y uwag� w inn� stron�. Oto kurierowie nadbiegli z doniesieniami, �e Krak�w si� podda�, �e pan Czarniecki w niewoli i ostatnia zapora szwedzkiego panowania zniesiona.</p><p>Szlachta oniemia�a w pierwszej chwili, lecz Szwedzi pocz�li weseli� si� i wiwatowa�. W ko�ciele �wi�tego Ducha, w ko�ciele Bernardyn�w i w niedawno wzniesionym przez pani� Mostowsk� klasztorze bernardynek kazano bi� w dzwony. Piechota i rajtaria wyst�pi�y na rynek z browar�w i postrzygalni w bojowym porz�dku i nu� dawa� ognia z dzia� i muszkiet�w. Nast�pnie wytoczono beczki z gorza�k�, miodem i piwem dla wojska i mieszczan, porozpalano beczki ze smo�� i ucztowano do p�nej nocy. Szwedzi powyci�gali mieszczanki z domostw, by ta�czy� z nimi, weseli� si� i swawoli�. A w�r�d t�um�w rozhukanego �o�nierstwa w��czy�y si� gromady szlachty, kt�ra pi�a wraz z rajtarami i musia�a udawa� rado�� z upadku Krakowa i kl�ski pana Czarnieckiego.</p><p>Kmicica obrzydzenie porwa�o i wcze�nie schroni� si� do swej kwatery na przedmie�ciu, ale spa� nie m�g�. Trawi�a go gor�czka i w�tpliwo�ci obsiad�y mu dusz�, czy nie za p�no nawr�ci� z drogi, gdy ju� ca�y kraj by� w r�ku szwedzkim. Przychodzi�o mu do g�owy, �e ju� wszystko stracone i Rzeczpospolita nigdy nie wyd�wignie si� z upadku.</p><p>�To ju� nie wojna nieszcz�liwa � my�la� sobie � kt�ra si� utrat� prowincji jakowej sko�czy� mo�e, to zguba zupe�na, to ca�a Rzeczpospolita prowincj� szwedzk� si� staje� Sami�my si� do tego przyczynili, a ja lepiej ni� kto inny!�</p><p>Ta my�l pali�a go, a sumienie gryz�o. Sen od niego ucieka�� Sam nie wiedzia�, co ma czyni�: jecha� dalej, zosta� w miejscu czy wraca�?� Cho�by te� kup� zebra� i Szwed�w pocz�� podchodzi�, b�d� go �ciga� jak rozb�jnika, nie jak �o�nierza. Zreszt� jest ju� w obcej okolicy, w kt�rej go nikt nie zna. Kto do niego przystanie? Zlatywali si� do niego nieustraszeni ludzie na Litwie, gdy jako przes�awny ich zwo�ywa�, ale tu, cho�by kto s�ysza� o Kmicicu, to go mia� za zdrajc� i szwedzkiego przyjaciela, z pewno�ci� za� nikt nie s�ysza� o Babiniczu.</p><p>Na nic to, na nic i do kr�la jecha�, bo za p�no� Na nic i na Podlasie jecha�, bo go konfederaci za zdrajc� maj�, na nic si� na Litw� wraca�, bo tam Radziwi�� w�ada, na nic zostawa�, bo tu roboty nie ma �adnej. Najlepiej by ducha wyzion��, by na ten �wiat nie patrze� i przed zgryzotami uciec!</p><p>Lecz na tamtym �wiecie zali<a l:href="#fn202" type="note">[202]</a> b�dzie lepiej tym, kt�rzy nagrzeszywszy, niczym win swych nie zg�adzili i z ca�ym ich ci�arem przed s�dem stan�? Kmicic rzuca� si� na swym �o�u, jak gdyby na �o�u tortur le�a�. Podobnie niezno�nych m�k nie przechodzi� nawet w chacie le�nej Kiemlicz�w.</p><p>Czu� si� silnym, zdrowym, przedsi�biorczym, dusza rwa�a si� w nim do tego, by co� poczyna�, by dzia�a�, a tu wszystkie drogi by�y zamkni�te, cho� t�uc g�ow� o �cian�, nie masz wyj�cia, nie masz ratunku i nie masz nadziei!</p><p>Przem�czywszy si� przez noc na �o�u, zerwa� si� do dnia<a l:href="#fn203" type="note">[203]</a>, zbudzi� ludzi i ruszy� z nimi przed siebie. Jecha� ku Warszawie, ale sam nie wiedzia�, po co i dlaczego? By�by na Sicz uciek� z desperacji, gdyby nie to, �e czasy si� zmieni�y i �e Chmielnicki<a l:href="#fn204" type="note">[204]</a> razem z Buturlinem<a l:href="#fn205" type="note">[205]</a> przycisn�li w�a�nie hetmana wielkiego koronnego<a l:href="#fn206" type="note">[206]</a> pod Gr�dkiem, roznosz�c przy tym ogie� i miecz na po�udniowo-wschodnich krainach Rzeczypospolitej i zapuszczaj�c a� pod Lublin drapie�ne swe zagony.</p><p>Po drodze do Pu�tuska spotyka� wsz�dy pan Andrzej oddzia�y szwedzkie eskortuj�ce wozy z �ywno�ci�, zbo�em, chlebami, piwem, i stada wszelkiego rodzaju byd�a. Przy stadach i wozach sz�y gromady ch�op�w albo drobnej szlachty, p�acz�c i j�cz�c, bo ich z podwodami po kilkana�cie mil ci�gano. Szcz�liwy, komu z wozem do domu wr�ci� pozwolono, co nie zawsze si� zdarza�o, albowiem po dostawieniu spy�y<a l:href="#fn207" type="note">[207]</a> p�dzili ch�opstwo i bra� zagonow�<a l:href="#fn208" type="note">[208]</a> do rob�t, do poprawiania zamk�w, budowania szop, magazyn�w.</p><p>Widzia� te� pan Kmicic, �e w pobli�u Pu�tuska sro�ej obchodzili si� Szwedzi z lud�mi ni� w Przasnyszu, i nie mog�c powod�w zrozumie�, wypytywa� o nie napotykan� po drodze szlacht�.</p><p>� Im dalej ku Warszawie wa�� pojedziesz � odpowiedzia� jeden z jad�cych � tym ich sro�szymi obaczysz ciemi�ycielami. Gdzie �wie�o przyjd� i jeszcze si� nie ubezpiecz�, tam s� �askawsi, rozkazy kr�lewskie przeciw ciemi�ycielom sami promulguj�<a l:href="#fn209" type="note">[209]</a> i kapitulacj� og�aszaj�; ale gdzie si� ju� czuj� pewni i gdzie w pobli�u zamki jakowe obsadzili, tam wnet wszystkie przyrzeczenia �ami�, wzgl�d�w �adnych nie zachowuj�, krzywdz�, obdzieraj�, rabuj�, na ko�cio�y, duchownych i na �wi�te panienki nawet r�ce podnosz�. Nic to tu jeszcze, ale co si� w szczerej Wielkopolsce dzieje, na to s��w w ludzkiej g�bie brakuje�</p><p>Tu pocz�� opowiada� szlachcic, co dzia�o si� w Wielkopolsce, jakich zdzierstw, gwa�t�w i zab�jstw dopuszcza� si� srogi nieprzyjaciel, jak palce do kurk�w wkr�cano, m�kami morzono, a�eby si� o pieni�dzach wywiedzie�, jak ksi�dza prowincja�a Braneckiego w samym Poznaniu zabito, a nad ludem prostym zn�cano si� tak okropnie, �e w�osy w czuprynie d�bem na sam� my�l stawa�y.</p><p>� Przyjdzie do tego wsz�dzie � m�wi� szlachcic. � Kara boska� S�d ostateczny bliski� Coraz gorzej i gorzej, a znik�d poratowania!�</p><p>� Dziwne mi to � rzek� Kmicic � bo ja nietutejszy i humor�w ludzkich w tych stronach nie znam, �e tak waszmo�ciowie znosicie cierpliwie owe uciski, szlacht� i lud�mi rycerskimi b�d�c?</p><p>� Z czym�e si� porwiemy? � odpowiedzia� szlachcic � z czym?� W ich r�ku zamki, fortece, armaty, prochy, muszkiety, a nam ptaszniczki<a l:href="#fn210" type="note">[210]</a> nawet poodejmowano. By�a jeszcze nadzieja w panu Czarnieckim, ale gdy on w wi�zach, a kr�l jegomo�� na �l�sku, kto o oporze pomy�li?� R�ce s�, jeno nie ma nic w r�kach i g�owy nie ma�</p><p>� I nadziei nie ma! � rzek� g�ucho Kmicic.</p><p>Tu przerwali rozmow�, bo nadjechali na oddzia� szwedzki wiod�cy wozy, drobn� szlacht� i �rekwizycje�. Dziwny to by� widok. W�saci i brodaci rajtarowie siedzieli na spas�ych jak byki koniach; ka�den<a l:href="#fn211" type="note">[211]</a> wsparty w bok praw� r�k�, z kapeluszem na bakier, z dziesi�tkami g�si i kur natroczonych przy kulbace, jecha� w�r�d tumanu pierza. Patrz�c na ich wojownicze i dumne twarze, �atwo by�o pozna�, jak im by�o pa�sko, weso�o i bezpiecznie. A bracia<a l:href="#fn212" type="note">[212]</a> drobna sz�a piechot� przy wozach, niejeden boso, z g�owami pospuszczanymi na piersi, zhukana, trwo�liwa, cz�stokro� biczami do po�piechu naglona.</p><p>Kmicicowi, gdy to ujrza�, wargi pocz�y si� trz��� jak w febrze i j�� powtarza� do owego szlachcica, z kt�rym jecha�:</p><p>� Oj! r�ce sw�dz�, r�ce sw�dz�, r�ce sw�dz�!</p><p>� Cicho wa��, na mi�osierdzie bo�e! � odrzek� szlachcic � zgubisz siebie, mnie i dziatki moje!</p><p>Nieraz jednak mia� pan Andrzej przed sob� jeszcze dziwniejsze widoki. Oto czasem mi�dzy oddzia�ami rajtarskimi spostrzega� id�ce z nimi mniejsze lub wi�ksze gromadki szlachty polskiej, ze zbrojn� czeladzi�, weso�e, �piewaj�ce, pijane, a ze Szwedami i z Niemcami za pan brat.</p><p>� Jak�e to? � pyta� Kmicic � jedn� szlacht� prze�laduj� i gn�bi�, z drug� w komityw� wchodz�? Musz� to by� chyba zagorzali sprzedawczykowie owi obywatele, kt�rych mi�dzy �o�nierstwem widz�?</p><p>� Nie tylko to sprzedawczykowie zagorzali, ale gorzej, bo heretycy � odpowiedzia� szlachcic. � Ci�si oni od Szwed�w nam katolikom; oni to najwi�cej rabuj�, dwory pal�, panny porywaj�, prywatnych uraz dochodz�. Ca�y kraj od nich w trwodze, bo ca�kiem bezkarnie im wszystko uchodzi, i �atwiej u komendant�w szwedzkich na Szweda znajdziesz sprawiedliwo�� ni� na swojego heretyka. Ka�dy komendant, byle� s�owo pisn��, zaraz ci odpowie: �Nie mam ja go prawa �ciga�, bo nie m�j cz�owiek � id�cie do waszych trybuna��w.� A jakie tam teraz trybuna�y, jaka egzekucja, gdy wszystko w szwedzkim r�ku? Gdzie Szwed nie trafi, tam heretycy go doprowadz�, a na ko�cio�y i duchownych g��wnie oni ich <emphasis>excitant</emphasis><a l:href="#fn213" type="note">[213]</a>. Tak si� mszcz� na ojczy�nie matce za to, i� gdy w innych chrze�cija�skich krajach s�usznie za swoje praktyki i bezece�stwa byli prze�ladowani, ona im przytu�ek zapewni�a i wolno�� ich blu�nierczej wiary�</p><p>Tu szlachcic urwa� i spojrza� niespokojnie na pana Kmicica.</p><p>� Ale waszmo�� powiadasz si� by� z Prus Ksi���cych, to� sam mo�e luter?</p><p>� Niech mnie B�g od tego uchroni � odrzek� pan Andrzej. � Z Prus jestem, ale z rodu od wiek�w katolickiego, bo my do Prus z Litwy przyszli.</p><p>� To chwa�a Najwy�szemu, bom si� zl�k�. M�j mospanie, <emphasis>quod attinet</emphasis><a l:href="#fn214" type="note">[214]</a> Litwy, i tam dysydent�w nie brak, i naczelnika swego pot�nego w Radziwille maj�, kt�ry tak wielkim zdrajc� si� okaza�, �e chyba z jednym Radziejowskim<a l:href="#fn215" type="note">[215]</a> w paragon wej�� mo�e.</p><p>� Bogdaj mu diabli dusz� z gard�a wyci�gn�li, nim Nowy Rok nadejdzie! � krzykn�� z zawzi�to�ci� Kmicic.</p><p>� Amen! � odrzek� szlachcic � jeszcze i jego s�ugom, jego pomocnikom, jego katom, o kt�rych a� tu do nas wie�ci zabieg�y, a bez kt�rych nie by�by on si� wa�y� na zgub� tej ojczyzny.</p><p>Kmicic poblad� i nie odrzek� ani s�owa. Nie wypytywa� te�, nie �mia� pyta�, o jakich to pomocnikach, s�ugach i katach �w szlachcic prawi.</p><p>Jad�c wolno, dojechali p�nym wieczorem do Pu�tuska; tam wezwano Kmicica do biskupiego pa�acu, <emphasis>alias</emphasis><a l:href="#fn216" type="note">[216]</a> zamku, �eby si� komendantowi opowiedzia�.</p><p>� Dostawiam konie wojskom jego szwedzkiej mi�o�ci � rzek� pan Andrzej � i mam kwity, z kt�rymi do Warszawy po pieni�dze jad�.</p><p>Pu�kownik Izrael (tak nazywa� si� �w komendant) u�miechn�� si� pod w�sami i rzek�:</p><p>� O, spiesz si� wa��, spiesz si�, a we� z powrotem w�z, aby� mia� na czym owe pieni�dze odwozi�.</p><p>� Dzi�kuj� za rad� � odrzek� pan Andrzej � i tak rozumiem, �e wasza mi�o�� drwi sobie ze mnie� Ale ja po swoje pojad�, cho�by mi do samego kr�la jegomo�ci jecha� przysz�o!</p><p>� Jed�, swego nie daruj! � rzek� Szwed. � Wcale grzeczna kwota ci si� nale�y.</p><p>� Przyjdzie taki czas, �e mi zap�acicie! � odrzek�, wychodz�c, Kmicic.</p><p>W samym mie�cie trafi� zn�w na uroczysto�ci, bo uciecha z powodu wzi�cia Krakowa trzy dni trwa� mia�a. Dowiedzia� si� jednak, �e w Przasnyszu przesadzono mo�e umy�lnie tryumf szwedzki; pan kasztelan kijowski<a l:href="#fn217" type="note">[217]</a> nie dosta� si� wcale do niewoli, ale uzyska� prawo wyj�cia z wojskiem, broni� i zapalonymi lontami przy dzia�ach z miasta. M�wiono, �e mia� si� uda� na �l�sk. Niewielka to by�a pociecha, ale zawsze pociecha.</p><p>W Pu�tusku sta�y znaczne si�y, kt�re stamt�d pod wodz� Izraela mia�y si� uda� nad granic� prusk�, aby nastraszy� elektora, wi�c ani miasto, ani zamek, lubo<a l:href="#fn218" type="note">[218]</a> bardzo obszerny, ani przedmie�cia, nie mog�y pomie�ci� �o�nierzy Tu po raz pierwszy ujrza� te� Kmicic wojsko w ko�ciele stoj�ce. We wspania�ej gotyckiej kolegiacie, fundowanej przesz�o dwie�cie lat temu przez biskupa Gi�yckiego, sta�a najemna niemiecka piechota. Wn�trze �wi�tyni p�on�o �wiat�em jak w czasie rezurekcji, bo na kamiennej posadzce p�on�y porozpalane ognie. Kot�y dymi�y w ogniskach. Oko�o beczek z piwem kupi�o<a l:href="#fn219" type="note">[219]</a> si� obce �o�nierstwo, z�o�one ze starych rabusi�w, kt�rzy ca�e Niemcy katolickie spl�drowali i kt�rym zapewne nie pierwszy raz przysz�o nocowa� w ko�ciele. Wi�c wewn�trz rozlega� si� gwar i okrzyki. Zachryp�e g�osy �piewa�y obozowe pie�ni; s�ycha� by�o wrzaski uciechy niewiast, kt�re w owych czasach w��czy�y si� zwykle za wojskiem.</p><p>Kmicic stan�� w otwartych drzwiach; przez dymy w�r�d czerwonych p�omieni ujrza� czerwone, porozpalane trunkiem, w�sate twarze �o�dak�w siedz�cych na beczkach i pij�cych piwo; innych rzucaj�cych ko�ci lub graj�cych w karty; innych sprzedaj�cych ornaty; innych obejmuj�cych ladacznice poprzybierane w jaskrawe suknie. Wrzaski, �miechy, brz�k kufli i szcz�k muszkiet�w, echa grzmi�ce w sklepieniach g�uszy�y go. G�owa mu si� zakr�ci�a, oczy nie chcia�y wierzy� temu, na co patrzy�y, dech zamar� mu w piersi; piek�o nie mniej by go przerazi�o.</p><p>Wreszcie porwa� si� za w�osy i wybieg�, powtarzaj�c jak w ob��kaniu:</p><p>� Bo�e, ujmij si�! Bo�e, skarz! Bo�e, ratuj!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� X</p></title><p>W Warszawie od dawna gospodarowali ju� Szwedzi. Poniewa� Wittenberg<a l:href="#fn220" type="note">[220]</a>, w�a�ciwy rz�dca miasta i przyw�dca za�ogi, znajdowa� si� w tej chwili w Krakowie, wi�c rz�dy w jego zast�pstwie sprawia� Radziejowski<a l:href="#fn221" type="note">[221]</a>. Nie mniej nad dwa tysi�ce �o�nierza sta�o we w�a�ciwym mie�cie, obj�tym wa�ami, i po jurydykach<a l:href="#fn222" type="note">[222]</a> do wa��w przylegaj�cych zabudowanych wspania�ymi gmachami ko�cielnymi i �wieckimi. Zamek i miasto nie by�y zniszczone, bo pan Wessel, starosta makowski, odda� je bez boju, sam za� wraz z za�og� umkn�� pospiesznie, obawiaj�c si� zemsty osobistego swego nieprzyjaciela Radziejowskiego.</p><p>Lecz gdy pan Kmicic zacz�� si� rozgl�da� bli�ej i dok�adniej, ujrza� na wielu domach �lady drapie�nych r�k. By�y to domy tych mieszka�c�w, kt�rzy pouciekali z miasta, nie chc�c znosi� obcego panowania, lub kt�rzy stawili op�r w chwili, gdy Szwedzi wdzierali si� na wa�y.</p><p>Z pa�ac�w pa�skich, po jurydykach si� wznosz�cych, te tylko zachowa�y dawn� �wietno��, kt�rych w�a�ciciele dusz� i cia�em stali przy Szwedach. Sta� wi�c w ca�ej �wietno�ci pa�ac Kazanowskich, bo Radziejowski go chroni�, i jego w�asny, i pana chor��ego Koniecpolskiego<a l:href="#fn223" type="note">[223]</a>, i �w, kt�ry W�adys�aw IV wystawi�, a kt�ry potem Kazimirowskim zwano, lecz ksi�e gmachy zrujnowano znacznie; Denhofowy by� na wp� zburzony, kanclerski albo tak zwany Ossoli�skich przy Reformackiej ulicy zrabowany do szcz�tu. Przez okna wygl�dali najemnicy niemieccy, a owe kosztowne meble, kt�re nieboszczyk kanclerz takim nak�adem z W�och sprowadza�, owe sk�ry florenckie, gobeliny holenderskie, misterne biurka, per�ow� macic� wyk�adane, obrazy, statuy br�zowe i marmurowe, zegary weneckie i gda�skie, szk�a przednie � albo le�a�y jeszcze w bez�adnych stosach na podw�rcu, albo ju� spakowane czeka�y, by je, gdy si� pora zdarzy, wys�ano Wis�� ku Szwecji. Pilnowa�y tych kosztowno�ci stra�e, ale tymczasem niszcza�y na powietrzu i deszczu.</p><p>W wielu innych miejscach mog�e� to� samo ujrze�, a cho� stolica podda�a si� bez boju, przecie sta�o ju� trzydzie�ci olbrzymich szkut<a l:href="#fn224" type="note">[224]</a> na Wi�le, gotowych do wywiezienia �upu.</p><p>Miasto wygl�da�o jakby cudzoziemskie. Na ulicach s�ycha� by�o wi�cej obcych m�w ni� polskiej; wsz�dy spotyka�e� �o�nierzy szwedzkich, niemieckich, najemnik�w francuskich, angielskich i szkockich, w najrozmaitszych strojach, w kapeluszach, w cz�nowych grzebieniastych he�mach, w kaftanach, pancerzach, p�pancerzach, w po�czochach lub szwedzkich butach z cholewami jak konwie. Wsz�dy obca pstrocizna, obce stroje, obce twarze, obce pie�ni. Nawet konie mia�y inne kszta�ty od tych, do kt�rych oko przywyk�o.</p><p>Nazlatywa�o si� te� mn�stwo Ormian o ciemnych twarzach i czarnych w�osach, przykrytych kolorowymi jarmu�kami<a l:href="#fn225" type="note">[225]</a>; ci �up skupywa� przybyli.</p><p>Ale najbardziej dziwi�a niezmierna ilo�� Cygan�w, kt�rzy, nie wiadomo dlaczego, przyci�gn�li ze wszystkich stron kraju za Szwedami do stolicy. Szatry ich sta�y wedle pa�acu Ujazdowskiego i po ca�ej jurydyce kapitulnej, tworz�c jakoby osobne p��cienne miasto w murowanym.</p><p>W�r�d tych t�um�w r�noj�zycznych miejscowi mieszka�cy nikli prawie; dla w�asnego te� bezpiecze�stwa radzi siedzieli zamkni�ci w domostwach, ma�o si� pokazuj�c i spiesznie chodz�c po ulicach. Czasem tylko jaka kareta pa�ska, spiesz�ca po Krakowskim Przedmie�ciu ku zamkowi, otoczona hajdukami<a l:href="#fn226" type="note">[226]</a>, pajukami<a l:href="#fn227" type="note">[227]</a> lub wojskiem w strojach polskich, przypomina�a, �e to jest polskie miasto.</p><p>Tylko w niedziele i �wi�ta, gdy dzwony oznajmia�y nabo�e�stwo, t�umy wychodzi�y z dom�w i stolica dawny przybiera�a poz�r, chocia� i w�wczas przed ko�cio�ami stawa�y p�otem szeregi obcych �o�dak�w, aby przypatrywa� si� niewiastom, poci�ga� je za suknie, gdy przechodzi�y ze spuszczonymi oczyma, �mia� si�, czasem �piewa� pie�ni bezecne przed ko�cio�ami, w�a�nie w�wczas gdy w ko�cio�ach msze �piewano.</p><p>Wszystko to przemkn�o jak majak przed zdziwionymi oczyma pana Andrzeja, ale d�ugo w Warszawie miejsca nie zagrza�, bo nie znaj�c nikogo, nie mia� przed kim duszy otworzy�. Nawet z ow� szlacht� polsk�, kt�ra bawi�a w mie�cie i zajmowa�a publiczne gospody, pobudowane od czasu kr�la Zygmunta III na ulicy D�ugiej, nie wszed� pan Kmicic w bli�sz� komityw�. Zaczepia� wprawdzie tego i owego, by si� nowin wywiedzie�, ale byli to zagorzali stronnicy szwedzcy, kt�rzy w oczekiwaniu na powr�t Karola Gustawa<a l:href="#fn228" type="note">[228]</a> wieszali si� przy Radziejowskim i przy szwedzkich oficerach, w nadziei uzyskania starostw, skonfiskowanych maj�tno�ci prywatnych i ko�cielnych, i rozmaitych wyderkaf�w<a l:href="#fn229" type="note">[229]</a>. Wart by� ka�dy z nich, by mu w oczy plun��, od czego Kmicic zreszt� nie bardzo si� wstrzymywa�.</p><p>O mieszczanach tylko s�ysza� Kmicic, i� dawnych czas�w, pogr��onej ojczyzny i dobrego kr�la �a�uj�. Szwedzi prze�ladowali ich srodze, zabierali domy, wyciskali kontrybucje, wi�zili.</p><p>M�wiono te�, �e cechy mia�y bro� ukryt�, zw�aszcza p�atnerze, rze�nicy, ku�nierze i pot�ny cech szewiecki<a l:href="#fn230" type="note">[230]</a>, �e wygl�daj� ci�gle powrotu Jana Kazimierza, nadziei nie trac� i przy lada pomocy z zewn�trz, gotowi by byli na Szwed�w uderzy�.</p><p>Kmicic s�ysz�c to, uszom nie wierzy� i w g�owie nie chcia�o mu si� mie�ci�, �eby ludzie nikczemnego stanu i nikczemnej kondycji wi�cej mieli okazywa� mi�o�ci dla ojczyzny i wiary dla prawego pana ni� szlachta, kt�ra wraz z urodzeniem powinna te sentymenta na �wiat przynosi�.</p><p>Ale w�a�nie szlachta i magnaci stawali przy Szwedach, a lud prosty najwi�cej mia� ch�ci do oporu, i nieraz bywa�y zdarzenia, �e gdy Szwedzi zap�dzali w celu wzmocnienia Warszawy prostactwo do rob�t, prostacy woleli znosi� ch�ost� i wi�zienie, �mier� nawet sam�, ani�eli si� do utwierdzenia szwedzkiej pot�gi przyczynia�.</p><p>Za Warszaw� wrza�o w kraju jak w ulu. Wszystkie drogi, miasta i miasteczka zaj�te by�y przez �o�nierstwo, poczty pa�skie i szlacheckie, pan�w i szlacht� Szwedom s�u��c�. Wszystko by�o zabrane, ogarni�te, podbite, wszystko by�o tak szwedzkie, jakby ten kraj zawsze by� w ich r�ku.</p><p>Pan Andrzej nie spotyka� innych ludzi, tylko albo Szwed�w, albo stronnik�w szwedzkich, albo ludzi zdesperowanych, oboj�tnych, kt�rzy do g��bi duszy byli przekonani, �e ju� wszystko przepad�o. Nikt o oporze nie my�la�, spe�niano cicho i z po�piechem takie rozkazy, o kt�rych po�ow� albo i dziesi�t� cz�� pe�no by w dawniejszych czasach by�o opozycyj i protestacyj. Postrach doszed� do tego stopnia, �e ci nawet, kt�rych krzywdzono, wys�awiali g�o�no �askawego protektora Rzeczypospolitej.</p><p>Dawniej nieraz bywa�o, �e swoich w�asnych, cywilnych i wojskowych, deputat�w do egzakcji<a l:href="#fn231" type="note">[231]</a> przyjmowa� szlachcic z rusznic� i na czele zbrojnej czeladzi � dzi� rozpisywano podatki, jakie si� Szwedom rozpisa� podoba�o, a szlachta oddawa�a je tak pokornie, jak owce oddaj� we�n� postrzygaczom. Zdarza�o si� nieraz, �e jeden i ten sam podatek wybierano dwa razy. Pr�no by�o zas�ania� si� kwitami � dobrze jeszcze, je�eli egzekwuj�cy oficer nie umoczy� w winie dawnego kwitu i nie kaza� go zje�� okazicielowi. Nic i to! <emphasis>�Vivat protector!�</emphasis> � wykrzykiwa� szlachcic, a gdy oficer odjecha�, kaza� co pr�dzej parobkowi le�� na dach patrzy�, czy drugi nie nadje�d�a. I gdyby� tylko ko�czy�o si� wszystko na kontrybucjach szwedzkich, ale gorsi od nieprzyjaciela byli, tak tu jak i wsz�dzie, przedawczykowie. Dochodzono dawnych prywat, dawnych uraz, przesypywano kopce<a l:href="#fn232" type="note">[232]</a>, zajmowano ��ki i lasy, a przyjacielowi szwedzkiemu wszystko uchodzi�o p�azem. Najgorsi za� byli dysydenci. Ma�o tego. Z ludzi nieszcz�liwych, desperat�w, swawolnik�w i koster�w<a l:href="#fn233" type="note">[233]</a> potworzy�y si� kupy zbrojne. Te napada�y ch�op�w i szlacht�. Pomagali im maruderowie szwedzcy, niemieccy i wszelakiego rodzaju hultajstwo. Kraj zap�on�� po�arami; nad miastami ci��y�a zbrojna pi�� �o�nierska, w lasach zb�j napada�. O poprawie Rzeczypospolitej, o ratunku, o zrzuceniu jarzma nikt nie my�la�� Nadziei nikt nie mia��</p><p>Zdarzy�o si�, �e pod Sochaczewem hultajstwo szwedzkie i niemieckie obieg�o pana �uszczewskiego, starost� sochaczewskiego, zaskoczywszy go w prywatnej jego maj�tno�ci, w Strugach. �w, wojennego humoru b�d�c, cho� stary, broni� si� mocno. Nadjecha� w�a�nie na to pan Kmicic, a �e mu ju� cierpliwo�� jako wrz�d nabra�a, gotowy p�kn�� z lada powodu, wi�c p�k�a w�a�nie pod Strugami. Pozwoli� tedy �pra� Kiemliczom i sam uderzy� na szturmuj�cych tak pot�nie, �e rozbi� ich, wysiek�, nikogo nie �ywi�<a l:href="#fn234" type="note">[234]</a>, je�c�w nawet potopi� kaza�. Pan starosta, kt�remu pomoc jako z nieba spad�a, przyj�� wybawiciela dzi�kczynnie i zaraz cz�stowa�, a pan Andrzej, widz�c przed sob� personata<a l:href="#fn235" type="note">[235]</a> i statyst�<a l:href="#fn236" type="note">[236]</a>, a przy tym cz�owieka starej daty, wyzna� mu sw� nienawi�� do Szwed�w i j�� wypytywa�, co te� o przysz�ych losach Rzeczypospolitej my�li, w tej nadziei, �e mu pan starosta wleje jakowy� balsam do duszy.</p><p>Lecz pan starosta ca�kiem odmienne mia� na to, co si� sta�o, zapatrywanie i rzek�:</p><p>� M�j mo�ci panie! Nie wiem, co bym by� wa�panu powiedzia�, gdyby� mnie by� spyta� w�wczas, kiedy mia�em jeszcze rude w�sy i umys� cielesnymi humorami<a l:href="#fn237" type="note">[237]</a> za�miony, ale dzi� mam w�sy siwe i eksperiencj�<a l:href="#fn238" type="note">[238]</a> siedmdziesi�ciu lat na karku, widz� rzeczy przysz�e, bom grobu bliski, przeto ci powiem, �e pot�gi szwedzkiej nie tylko my, cho�by�my si� poprawili z b��d�w naszych, ale ca�a Europa nie z�amie�</p><p>� Jak�e to by� mo�e? Sk�d�e si� to wzi�o?! � zakrzykn�� Kmicic. � Kiedy� to Szwecja tak� pot�g� by�a? Zali<a l:href="#fn239" type="note">[239]</a> polskiego narodu nie wi�cej na �wiecie, zali nie mo�em mie� wojska wi�cej? Zali to wojsko w m�stwie Szwedom kiedykolwiek ust�powa�o?</p><p>� Naszego narodu jest dziesi�� razy tyle; dostatk�w B�g nam tak przymno�y�, �e w moim starostwie sochaczewskim wi�cej si� pszenicy rodzi ni� w ca�ej Szwecji, a co do m�stwa, to ja by�em pod Kircholmem, gdzie�my w trzy tysi�ce husarii o�mna�cie tysi�cy najlepszego szwedzkiego wojska w proch roznie�li.</p><p>� Ba, je�li tak � rzek� Kmicic, kt�remu a� oczy za�wieci�y na kircholmskie wspomnienie � jakie� s� tedy ziemskie przyczyny, dla kt�rych by�my ich i teraz nie mogli pokona�?</p><p>� Najpierw to � m�wi� starzec powolnym g�osem � �e�my zmaleli, a oni uro�li, �e nas przez nas samych w�asnymi r�koma naszymi zwojowali, jako poprzednio zwojowali Niemc�w przez Niemc�w. Taka wola bo�a i nie masz pot�gi, powtarzam, kt�ra by si� im dzi� oprze� mog�a!</p><p>� A je�li szlachta do upami�tania przyjdzie i wedle pana swego si� skupi, je�eli wszyscy za bro� schwyc�, co wasza mo�� radzisz wtedy uczyni� i co sam uczynisz?</p><p>� Tedy p�jd� z innymi, polegn� i ka�demu radz� polec, bo potem przyjd� takie czasy, na kt�re lepiej nie patrze�</p><p>� Nie mog� przyj�� gorsze! Jako �ywo, nie mog�!� To niepodobie�stwo!�� zawo�a� Kmicic.</p><p>� Widzisz waszmo�� � rzek� pan starosta � przed ko�cem �wiata i przed s�dem ostatecznym przyjdzie antychryst, i powiedziano jest, �e �li wezm� wtedy g�r� nad sprawiedliwymi, szatani b�d� po �wiecie chodzi�, wiar� przeciwn� prawdziwej opowiada� i do niej ludzi nawraca�. Z dopuszczenia bo�ego z�o wsz�dzie zwyci�y, a� do onego momentu, w kt�rym tr�bacze anielscy otr�bi� koniec �wiata�</p><p>Tu pan starosta przechyli� si� na ty� fotelu, na kt�rym siedzia�, przymkn�� oczy i m�wi� dalej cichym, tajemniczym g�osem:</p><p>� Powiedziano jest, �e znaki b�d�� Znaki na s�o�cu w postaci r�ki i miecza by�y� Bo�e, b�d� mi�o�ciw nam grzesznym!� �li bior� g�r� nad sprawiedliwymi, bo Szwed i jego stronnicy zwyci�aj�� Wiara prawdziwa upada, bo oto luteranie si� podnosz�� Ludzie! zali nie widzicie, �e <emphasis>dies irae, dies illa<a l:href="#fn240" type="note">[240]</a></emphasis> si� zbli�a� Ja mam lat siedmdziesi�t, nad brzegiem Styksu stoj�, przewo�nika i �odzi wygl�dam� Ja widz�!�</p><p>Tu umilk� pan starosta, a Kmicic pocz�� patrze� na niego �e strachem, bo racje wyda�y mu si� s�uszne, wywody trafne, wi�c zl�k� si� s�du i zastanowi� si� mocno.</p><p>Lecz pan starosta na niego nie patrzy�, jeno przed siebie, i w ko�cu rzek�:</p><p>� I jak�e tu Szwed�w zwyci�y�, kiedy to dopuszczenie bo�e, wola wyra�na, w proroctwach odgadni�ta i przepowiedziana� Oj, do Cz�stochowy ludziom, do Cz�stochowy!�</p><p>I znowu pan starosta umilk�.</p><p>S�o�ce zachodzi�o w�a�nie, i ju� tylko bokiem zagl�daj�c do komnaty, �ama�o si� w t�cz� na gom�kach<a l:href="#fn241" type="note">[241]</a> szklanych w o��w oprawnych, i czyni�o smugi siedmiobarwne na pod�odze. Reszta komnaty by�a w mroku. Kmicicowi coraz bardziej stawa�o si� straszno i chwilami zdawa�o mu si�, �e niech tylko �wiat�o ono zginie, a wraz tr�bacze anielscy ozw� si� na s�d.</p><p>� O jakich proroctwach wasza mo�� m�wisz? � spyta� wreszcie starost�, bo milczenie jeszcze wyda�o mu si� straszniejsze.</p><p>Starosta, zamiast odpowiedzie�, zwr�ci� si� ku drzwiom przyleg�ej komnaty i zawo�a�:</p><p>� Ole�ka! Ole�ka!</p><p>� Na Boga! � krzykn�� pan Kmicic � kogo wa�� wo�asz?�</p><p>W tej chwili wierzy� we wszystko, wierzy�, �e jego Ole�ka, cudem z Kiejdan przeniesiona, uka�e si� jego oczom.</p><p>I zapomnia� o wszystkim, wzrok utkwi� we drzwiach i czeka� bez tchu w piersi.</p><p>� Ole�ka! Ole�ka! � powt�rzy� starosta.</p><p>Drzwi si� otworzy�y: wesz�a nie Billewicz�wna, ale panna pi�kna, szczup�a, wysoka, troch� do Ole�ki podobna z powagi w twarzy i spokoju rozlanego w obliczu. By�a blada, mo�e chora, a mo�e niedawnym napadem przera�ona, i sz�a z oczyma spuszczonymi, tak jako� lekko i cicho, jak gdyby j� jaki powiew posuwa�.</p><p>� To c�rka moja � rzek� starosta. � Syn�w w domu nie masz. S� przy panu krakowskim, a z nim razem przy naszym elekcie<a l:href="#fn242" type="note">[242]</a> nieszcz�snym.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do c�rki:</p><p>� Wa�panna podzi�kuj naprz�d temu m�nemu kawalerowi za ratunek, a po wt�re przeczytaj nam proroctwo �wi�tej Brygidy.</p><p>Dziewczyna sk�oni�a si� przed panem Andrzejem i wysz�a, a po chwili wr�ci�a z drukowanymi �wistkami w r�ku i stan�wszy w owym �wietle t�czowym, pocz�a czyta� d�wi�cznym i s�odkim g�osem:</p><p>� Proroctwo �wi�tej Brygidy: �Poka�� ci wprz�d pi�ciu kr�l�w i pa�stwa ich: Gustaw, syn Eryka, osie� leniwy, poniewa� zaniedbawszy prawe nabo�e�stwo, przeszed� na fa�szywe. Porzuciwszy apostolsk� wiar�, wprowadzi� do kr�lestwa augsburskie wyznanie, k�ad�c skaz� za s�aw� sobie. Patrz Eklezjast�, gdzie o Salomonie powiada, �e skazi� s�aw� swoj� przez ba�wochwalstwo��</p><p>� S�yszysz wa��? � spyta� starosta, pokazuj�c Kmicicowi wielki palec lewej r�ki, inne za� trzymaj�c gotowe do porachunku.</p><p>� S�ysz�.</p><p>�Eryk, syn Gustawa, wilk, dla nienasyconej chciwo�ci � czyta�a panna � czym wszystkich ludzi i bratersk� Janow� �ci�gn�� na si� nienawi��. Naprz�d Jana (podejrzywaj�c go o praktyki z Du�czykiem i Polsk�) wojn� utrapi�, a uj�wszy go wraz z �on�, przez cztery lata w podziemiu trzyma�. Jan wreszcie z wi�zienia wydobyty i przez odmienno�� fortuny wspomo�on, zwojowawszy Eryka, wyzu� go z korony i do wiekuistej str�ci� ciemnicy. Ot� nieprzewidziany wypadek!�</p><p>� Uwa�aj � rzek� starosta. � To ju� drugi!</p><p>Panna czyta�a dalej:</p><p>�Jan, brat Eryka, orze� wynios�y, trzykrotny zwyci�zca nad Erykiem, Du�czykiem i Septentrionem. Syn jego Zygmunt na tron polski obrany, w kt�rego krwi zacno�� mieszka. Chwa�a latoro�lom jego!�</p><p>� Pojmujesz? � pyta� starosta.</p><p>� Niech B�g przysporzy lat Janowi Kazimierzowi! � odrzek� Kmicic.</p><p>�Karol, ksi��� Sudermanii: baran, gdy� jako barany prowadz� trzod�, tak on Szwed�w przywi�d� ku nieprawo�ci. Ten�e miota� si� przeciw sprawiedliwo�ci.�</p><p>� To ju� czwarty! � przerwa� starosta.</p><p>�Pi�ty Gustaw Adolf<a l:href="#fn243" type="note">[243]</a> � czyta�a panna � baranek zabity, lecz nie bez skazy, kt�rego krew by�a przyczyn� utrapienia i niezgody.�</p><p>� Tak! to Gustaw Adolf � rzek� starosta. � O Krystynie<a l:href="#fn244" type="note">[244]</a> nie masz wzmianki, bo tylko sami m�owie s� wyliczeni. Czytaj teraz wa�panna zako�czenie, kt�re do dzisiejszych czas�w akurat si� odnosi.</p><p>Panna czyta�a, co nast�puje:</p><p>�Sz�stego ci poka��, kt�ren<a l:href="#fn245" type="note">[245]</a> l�d i morze zak��ci i prostych zasmuci� kt�ry czas kary mojej w r�ku swoim po�o�y. Je�eli chy�o swego nie do�cignie, zbli�y si� na� s�d m�j i pozostawi pa�stwo w utrapieniu, i stanie si�, jako napisano: rokosz siej�, a utrapienie i bole�� odmierz�. Nie tylko nawiedz� to kr�lestwo, ale miasta bogate i mo�ne, albowiem przywo�ano g�odnego, kt�ry dostatki ich po�re. Nie zabraknie z�a wewn�trznego i obfitowa� b�d� niezgody. Panowa� b�d� g�upi, a m�drcy i starce nie podejm� g�owy. Cze�� i prawda upadn�, a� przyjdzie, kt�ry gniew m�j przeb�aga i kt�ry duszy swej nie oszcz�dzi dla mi�o�ci prawdy.�</p><p>� Masz wa��! � rzek� starosta.</p><p>� Wszystko si� tak sprawdza, �e �lepy chybaby w�tpi�! � odrzek� Kmicic.</p><p>� Przeto i Szwedzi nie mog� by� zwyci�eni � odrzek� starosta.</p><p>� A� przyjdzie ten, kt�ry duszy nie oszcz�dzi dla mi�o�ci prawdy! � zakrzykn�� Kmicic. � Nadziej� proroctwo zostawuje! Wi�c nie s�d, jeno zbawienie nas czeka!</p><p>� Sodoma<a l:href="#fn246" type="note">[246]</a> mia�a by� oszcz�dzona, gdyby w niej dziesi�ciu sprawiedliwych si� znalaz�o � odrzek� starosta � ale si� ich i tylu nie znalaz�o. Tak samo nie znajdzie si� �w, kt�ry duszy nie oszcz�dzi dla mi�o�ci prawdy, i godzina s�du wybije.</p><p>� Panie starosto, panie starosto, nie mo�e by�! � odrzek� Kmicic.</p><p>Nim pan starosta odpowiedzia�, drzwi si� otwar�y i do izby wszed� niem�ody ju� cz�owiek, w pancerzu i z muszkietem w r�ku.</p><p>� Pan Szczebrzycki? � pyta� starosta.</p><p>� Tak jest � odpowiedzia� nowo przyby�y � s�ysza�em, i� hultajstwo ja�nie wielmo�nego pana obieg�o, i na ratunek z czeladzi� pospieszam.</p><p>� Bez woli bo�ej w�os cz�owiekowi z g�owy nie spadnie � odrzek� starzec. � Ju� mnie ten kawaler z opresji uwolni�� A wa�� sk�d jedziesz?</p><p>� Z Sochaczewa.</p><p>� S�ysza�e� co nowego?</p><p>� Co nowina, to gorsza, ja�nie wielmo�ny starosto. Nowe nieszcz�cie�</p><p>� Co si� sta�o?</p><p>� Wojew�dztwa: krakowskie, sandomierskie, ruskie, lubelskie, be�skie, wo�y�skie i kijowskie podda�y si� Karolowi Gustawowi. Akt ju� podpisany i przez pos��w, i przez Karola.</p><p>Starosta pocz�� kiwa� g�ow�, wreszcie zwr�ci� si� do Kmicica:</p><p>� Patrz! � rzek� � i ty jeszcze my�lisz, �e znajdzie si� �w, kt�ry duszy swej nie oszcz�dzi dla mi�o�ci prawdy?</p><p>Kmicic szarpa� pocz�� w�osy w czuprynie.</p><p>� Desperacja! desperacja! � powtarza� w uniesieniu.</p><p>A pan Szczebrzycki m�wi� dalej:</p><p>� Prawi� te�, �e te resztki wojska, kt�re przy panu hetmanie Potockim si� znajduj�, ju� wypowiadaj� pos�usze�stwo i do Szweda chc� i��. Hetman podobno zdrowia i �ycia mi�dzy nimi niepewien, musi uczyni�, co zechc�.</p><p>� Rokosz siej�, a utrapienie i bole�� odmierz� � rzek� starosta. � Kto chce pokutowa� za grzechy, temu czas!</p><p>Lecz Kmicic nie m�g� ju� s�ucha� d�u�ej ani proroctw, ani nowin; chcia� jak najpr�dzej si��� na ko� i na wietrze g�ow� och�odzi�. Zerwa� si� wi�c i pocz�� �egna� starost�.</p><p>� A dok�d to tak spieszno? � zapyta� go starzec.</p><p>� Do Cz�stochowy, bom te� grzesznik!</p><p>� Tedy nie zatrzymuj�, chocia� rad bym ugo�ci�, ale to sprawa pilniejsza, bo dzie� s�du niedaleko.</p><p>Kmicic wyszed�, a za nim wysz�a panna, chc�c w zast�pstwie ojca honory odje�d�aj�cemu uczyni�, bo starosta na nogi ju� szwankowa�.</p><p>� Ostawaj w dobrym zdrowiu, panienko � rzek� Kmicic � nie wiesz, jakom ci �yczliwy!</p><p>� Je�li� mi wa�pan �yczliwy � odrzek�a na to panna � to uczy�e mi jedn� przys�ug�. Wa�pan jedziesz do Cz�stochowy� oto czerwony z�oty� we� go, prosz�, i oddaj na msz� w kaplicy.</p><p>� Na czyj� intencj�? � spyta� Kmicic.</p><p>Prorokini spu�ci�a oczy, smutek obla� jej twarz, a jednocze�nie s�abe rumie�ce wybi�y na policzki i odrzek�a cichym, do szmeru li�ci podobnym g�osem:</p><p>� Na intencj� Andrzeja, aby go B�g z grzesznej drogi nawr�ci��</p><p>Kmicic cofn�� si� dwa kroki, oczy wytrzeszczy� i ze zdumienia przez chwil� nic przem�wi� nie m�g�.</p><p>� Na rany Chrystusa! � rzek� wreszcie � co to za dom? Gdzie ja jestem?� Same proroctwa, wr�by i wskaz�wki� Wa�panna zwiesz si� Ole�ka i na intencj� grzesznego Andrzeja na msz� dajesz?� To nie mo�e by� prosty trafunek, to palec bo�y� to� to� ja� oszalej�!� Na Boga, oszalej�!�</p><p>� Co wa�panu jest?</p><p>Lecz on chwyci� j� gwa�townie za r�ce i pocz�� nimi potrz�sa�.</p><p>� Prorokuj �e mi dalej, m�w do ko�ca!� Je�eli �w Andrzej si� nawr�ci i winy zma�e, zali Ole�ka jemu wiary dochowa?� M�w, odpowiadaj, bo nie odjad� bez tego!�</p><p>� Co wa�panu jest?</p><p>� Zali Ole�ka mu wiary dochowa? � powtarza� Kmicic.</p><p>Pannie nagle �zy pu�ci�y si� z oczu.</p><p>� Do ostatniego tchnienia, do godziny �mierci! � odrzek�a ze �kaniem.</p><p>Jeszcze nie dopowiedzia�a, a ju� Kmicic grzmotn�� si� jak d�ugi jej do n�g. Chcia�a ucieka�, nie pu�ci� i ca�uj�c jej stopy, powtarza�:</p><p>� Jam tak�e grzeszny Andrzej, kt�ry nawr�ci� si� pragnie!� Ja mam tak�e swoj� Ole�k� umi�owan�. Niech�e tw�j si� nawr�ci, a moja mi wiary dochowa� Niech s�owa twoje proroctwem b�d�� Balsam i nadziej� wla�a� mi do duszy strapionej� B�g ci zap�a�, B�g zap�a�!</p><p>Po czym zerwa� si�, siad� na ko� i odjecha�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XI</p></title><p>S�owa panny staro�cianki sochaczewskiej wielk� nape�ni�y pana Kmicica otuch� i przez trzy dni nie wychodzi�y mu z g�owy. W dzie� na koniu, w nocy na �o�u rozmy�la� o tym, co si� przytrafi�o, i zawsze dochodzi� do wniosku, �e nie m�g� to by� prosty przypadek, ale pr�dzej wskaz�wka bo�a i przepowiednia, �e je�li wytrwa, je�li z dobrej drogi nie zejdzie, z tej w�a�nie, kt�r� mu Ole�ka ukaza�a, to dziewczyna mu wiary dochowa i dawnym afektem obdarzy.</p><p>�Bo je�li staro�cianka � rozmy�la� pan Kmicic � dochowuje obserwancji<a l:href="#fn247" type="note">[247]</a> swojemu Andrzejowi, kt�ry dot�d poprawy nie zacz��, to i dla mnie, maj�cego szczer� intencj� s�u�enia ojczy�nie, cnocie i kr�lowi, nie zagas�a jeszcze nadzieja!�</p><p>Lecz z drugiej strony nie brak�o panu Andrzejowi i umartwie�. Intencj� szczer� mia�, ale czy nie za p�no si� z ni� wybra�? Czy jeszcze by�a jakakolwiek droga, jakakolwiek sposobno��? Rzeczpospolita z ka�dym dniem zdawa�a si� by� wi�cej pogr��on� i trudno by�o zamyka� oczu na straszliw� prawd�, �e nie masz dla niej ratunku. Niczego sobie wi�cej nie �yczy� Kmicic, jak poczyna� jakow�� robot�, lecz ludzi ch�tnych nie widzia�. Coraz nowe postacie, coraz nowe twarze przewija�y si� przed nim w czasie podr�y, ale ich widok, s�uchanie ich rozm�w i dyskusyj odbiera�o tylko reszt� nadziei.</p><p>Jedni dusz� i cia�em przeszli do szwedzkiego obozu, szukaj�c w nim w�asnej prywaty; ci pili, hulali i weselili si� jak na stypie, topi�c w kielichach i rozpu�cie wstyd i szlachecki honor.</p><p>Drudzy rozprawiali w niepoj�tym za�lepieniu o pot�dze, jak� utworzy Rzeczpospolita w po��czeniu ze Szwecj�, pod ber�em pierwszego w �wiecie wojownika, i tacy byli najniebezpieczniejsi, bo przekonani szczerze, �e <emphasis>orbis terrarum<a l:href="#fn248" type="note">[248]</a></emphasis> musi przed takim aliansem<a l:href="#fn249" type="note">[249]</a> uchyli� g�owy.</p><p>Trzeci, jak pan starosta sochaczewski, ludzie zacni i ojczy�nie �yczliwi, badali znaki na ziemi i niebie, powtarzali proroctwa i dopatruj�c woli bo�ej we wszystkim, co si� dzia�o, i nieugi�tego przeznaczenia, dochodzili do wniosku, �e nie masz nadziei, �e nie masz ratunku, �e koniec �wiata si� zbli�a � wi�c by�oby szale�stwem o ziemskim wybawieniu, nie o niebieskim zbawieniu my�le�.</p><p>Inni na koniec kryli si� po lasach lub z �yciem uchodzili za granic�.</p><p>Tak wi�c spotyka� pan Kmicic jeno wyuzdanych, zepsutych, szalonych albo trwo�liwych, albo zdesperowanych; nie spotyka� ufaj�cych.</p><p>A tymczasem fortuna szwedzka ros�a. Wie��, �e resztki wojska buntuj� si�, zmawiaj�, gro�� hetmanom i chc� przej�� do Szwed�w, nabiera�a z ka�dym dniem pewno�ci. Pog�oska, �e pan chor��y Koniecpolski<a l:href="#fn250" type="note">[250]</a> ze swoj� dywizj� podda� si� Karolowi Gustawowi<a l:href="#fn251" type="note">[251]</a>, jak grom rozgrzmia�a po wszystkich kra�cach Rzeczypospolitej i wyp�dzi�a reszt� wiary z serc, bo przecie pan Koniecpolski by� to zbaraski rycerz. Za nim poszli pan starosta jaworowski<a l:href="#fn252" type="note">[252]</a> i ksi��� Dymitr Wi�niowiecki<a l:href="#fn253" type="note">[253]</a>, kt�rego nie powstrzyma�o nie�mierteln� s�aw� okryte nazwisko.</p><p>Pocz�to ju� w�tpi� i o panu marsza�ku Lubomirskim<a l:href="#fn254" type="note">[254]</a>. Ci, kt�rzy go dobrze znali, twierdzili, �e ambicja rozum w nim i mi�o�� do ojczyzny przewy�sza, �e dot�d sta� przy kr�lu, bo mu pochlebia�o, �e oczy wszystkich by�y zwr�cone, i� go jedni i drudzy ci�gn�li, zapraszali, i� mu wmawiano, �e losy ojczyzny trzyma w r�ku. Lecz wobec szcz�cia szwedzkiego pocz�� si� waha�, oci�ga� i coraz wyra�niej dawa�, gwoli w�asnej dumie, uczu� nieszcz�snemu Janowi Kazimierzowi, i� mo�e go zbawi� albo ostatecznie pogr��y�.</p><p>Kr�l tu�acz siedzia� w G�ogowej i z gar�ci wiernych, kt�rzy los jego dzielili, coraz kto� go opuszcza� i do Szwed�w przechodzi�. Tak s�abi �ami� si� w dniach niedoli, nawet tacy, kt�rym pierwszy poryw serca uczciw� i ciernist� drog� i�� ka�e. Karol Gustaw przyjmowa� ich z otwartymi r�koma, nagradza�, obietnicami obsypywa�, reszt� wiernych kusi� i przeci�ga�, coraz szerzej panowanie roztacza�; sama fortuna usuwa�a mu sprzed n�g wszelkie przeszkody, polskimi si�ami Polsk� podbija�, bez boju zwyci�a�.</p><p>Szeregi wojewod�w, kasztelan�w, urz�dnik�w koronnych i litewskich, ca�e t�umy zbrojnej szlachty, ca�e chor�gwie niezr�wnanej jazdy polskiej sta�y w jego obozie, patrz�c w oczy nowego pana, gotowe na jego skinienie.</p><p>Resztki wojsk koronnych coraz natarczywiej wo�a�y na swego hetmana: �Id�, sk�o� siw� g�ow� przed majestatem Karola� Id�, bo chcemy do Szwed�w nale�e�!�</p><p>� Do Szwed�w! do Szwed�w!</p><p>I na poparcie s��w b�yska�o tysi�ce szabel.</p><p>Jednocze�nie za� wojna pali�a si� ci�gle na wschodzie. Straszliwy Chmielnicki<a l:href="#fn255" type="note">[255]</a> Lw�w znowu obleg�, a zast�py jego sprzymierze�c�w, przep�ywaj�c wedle niezdobytych mur�w Zamo�cia, rozlewa�y si� po ca�ym wojew�dztwie lubelskim, samego Lublina si�gaj�c.</p><p>Litwa by�a w r�kach szwedzkich i Chowa�skiego<a l:href="#fn256" type="note">[256]</a>. Radziwi�� rozpocz�� wojn� na Podlasiu; elektor zw��czy� i lada chwila m�g� ostatni cios konaj�cej Rzeczypospolitej zada�, tymczasem w Prusach Kr�lewskich si� umacnia�.</p><p>Poselstwa ze wszech stron d��y�y do kr�la szwedzkiego, winszuj�c mu szcz�liwego podboju.</p><p>Zbli�a�a si� zima, li�cie spada�y z drzew, stada kruk�w, wron i kawek, opu�ciwszy lasy, unosi�y si� nad wsiami i miastami Rzeczypospolitej.</p><p>Za Piotrkowem wjecha� zn�w Kmicic w oddzia�y szwedzkie, kt�re zajmowa�y wszystkie trakty i go�ci�ce. Niekt�re, po zdobyciu Krakowa, maszerowa�y ku Warszawie, m�wiono bowiem, �e Karol Gustaw, odebrawszy ho�d od po�udniowych i wschodnich wojew�dztw i podpisawszy �kapitulacj�, czeka tylko jeszcze na poddanie si� owych resztek wojska stoj�cych pod panem Potockim i Lanckoro�skim, po czym zaraz do Prus ruszy i dlatego wojska naprz�d wysy�a. Panu Andrzejowi nie tamowano nigdzie drogi, bo w og�le szlachta nie wzbudza�a podejrze� i mn�stwo zbrojnych poczt�w ci�gn�o razem ze Szwedami; inni jechali do Krakowa to pok�oni� si� nowemu panu, to uzyska� od niego cokolwiek, nikogo wi�c nie pytano ani o glejty<a l:href="#fn257" type="note">[257]</a>, ani o paszporty, tym bardziej �e w pobli�u Karola, udaj�cego �askawo��, nie �miano nikogo turbowa�.</p><p>Ostatni nocleg przed przybyciem do Cz�stochowy wypad� panu Andrzejowi w Kruszynie, ale zaledwie si� roztasowa�, przybyli tam go�cie. Naprz�d nadci�gn�� oddzia� szwedzki, oko�o stu koni wynosz�cy, pod dow�dztwem kilku oficer�w i powa�nego jakiego� kapitana. By� to m�� w �rednim wieku, postawy do�� wspania�ej, ros�y, silny, pleczysty, z bystrymi oczyma, a jakkolwiek i str�j nosi� obcy, i zgo�a na cudzoziemca wygl�da�, jednak�e wszed�szy do karczmy, przem�wi� do pana Andrzeja najczystsz� polszczyzn�, wypytuj�c si� go, kto jest i dok�d jedzie?</p><p>Pan Andrzej powiedzia� tym razem, i� jest szlachcicem z Sochaczewskiego, albowiem dziwnym mog�oby si� to wydawa� oficerowi, gdyby poddany elektorski zapu�ci� si� a� w tak odleg�e strony. Natomiast dowiedziawszy si�, i� pan Andrzej jedzie do kr�la szwedzkiego ze skarg�, i� mu nale�nej sumy nie chc� wyp�aci�, oficer �w rzek�:</p><p>� Przy wielkim o�tarzu najlepiej si� modli�, i s�usznie wa�pan czynisz, �e do samego kr�la jedziesz, bo cho� u niego tysi�ce spraw na g�owie, przecie nikomu ucha nie odmawia, a ju� na was, szlacht�, tak �askaw, �e a� Szwedzi wam zazdroszcz�.</p><p>� Aby tylko pieni�dze by�y w skarbie�</p><p>� Karol Gustaw to nie wasz dawny Jan Kazimierz, kt�ry nawet u �yd�w zapo�ycza� si� musia�, bo co mia�, to zaraz pierwszemu prosz�cemu odda�. Zreszt�, byle si� pewna impreza uda�a, to pieni�dzy w skarbcu nie zabraknie.</p><p>� O jakiej imprezie wasza mo�� m�wisz?</p><p>� Za ma�o si� znamy, panie kawalerze, abym ci si� mia� spu�ci� z sekretu. Wiedz jeno to, �e za tydzie� albo za dwa skarbiec kr�la szwedzkiego tak b�dzie ci�ki jako su�ta�ski.</p><p>� To chyba jaki alchemik pieni�dzy mu narobi, bo ich w tym kraju sk�din�d nie dosta�.</p><p>� W tym kraju? Do�� r�k� �miele wyci�gn��. A na �mia�o�ci nam nie braknie. Dow�d w tym, �e tu panujem.</p><p>� Prawda! prawda! � rzek� Kmicic � bardzo�my z tego panowania radzi, zw�aszcza je�li nas nauczycie, jakim sposobem pieni�dze jak wi�ry zbiera�</p><p>� Te sposoby by�y w waszej mocy, ale wy by�cie woleli z g�odu pogin�� ni� jeden grosz stamt�d wzi��.</p><p>Kmicic spojrza� bystro na oficera.</p><p>� Bo s� takie miejsca, na kt�re strach nawet i Tatarom r�k� podnie��! � rzek�.</p><p>� Zanadto� domy�lny, panie kawalerze � odpowiedzia� oficer � i to pami�taj, �e nie do Tatar�w, jeno do Szwed�w po pieni�dze jedziesz.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o przybycie nowego pocztu. Oficer widocznie go oczekiwa�, bo wypad� pospiesznie z karczmy. Kmicic za� wyszed� za nim i stan�� we drzwiach sieni, aby si� przyjrze�, kto przyje�d�a.</p><p>Naprz�d zajecha�a zamkni�ta kolaska zaprz�ona w cztery konie, a otoczona oddzia�em szwedzkich rajtar�w<a l:href="#fn258" type="note">[258]</a>, i zatrzyma�a si� przed karczm�. �w oficer, kt�ry z Kmicicem rozmawia�, posun�� si� ku niej �ywo i otworzywszy drzwiczki, z�o�y� g��boki uk�on siedz�cej wewn�trz osobie.</p><p>�Musi by� kto� znaczny�� � pomy�la� Kmicic.</p><p>Tymczasem z karczmy wyniesiono p�on�ce pochodnie. Z karety wysiad� powa�ny personat<a l:href="#fn259" type="note">[259]</a>, czarno z cudzoziemska ubrany w p�aszcz d�ugi do kolan, podbity to�ubem<a l:href="#fn260" type="note">[260]</a> lisim, i w kapeluszu z pi�rami.</p><p>Oficer chwyci� pochodni� z r�k rajtara i sk�oniwszy si� raz jeszcze, rzek�:</p><p>� T�dy, ekscelencjo!</p><p>Kmicic cofn�� si� co pr�dzej do zajazdu, a oni weszli zaraz za nim. W izbie oficer sk�oni� si� po raz trzeci i rzek�:</p><p>� Ekscelencjo! Jestem Weyhard Wrzeszczowicz, <emphasis>ordinarius prowiantmagister<a l:href="#fn261" type="note">[261]</a></emphasis> jego kr�lewskiej mo�ci Karola Gustawa, wys�any z eskort� na spotkanie waszej ekscelencji.</p><p>� Mi�o mi pozna� tak zacnego kawalera � rzek� czarno ubrany personat, oddaj�c uk�on za uk�on.</p><p>� Czy ekscelencja chce zatrzyma� si� d�u�ej, czy dalej zaraz jecha�?� Jego kr�lewska mo�� pilno �yczy sobie widzie� wasz� ekscelencj�.</p><p>� Mia�em zamiar zatrzyma� si� w Cz�stochowie dla nabo�e�stwa � odrzek� nowo przyby�y � ale w Wieluniu odebra�em wiadomo��, �e jego kr�lewska mo�� rozkazuje mi �pieszy�, wi�c troch� wypocz�wszy, ruszymy dalej, a tymczasem odpraw wasza mo�� dawn� eskort� i podzi�kuj kapitanowi, kt�ry j� prowadzi�.</p><p>Oficer poszed� wyda� odpowiednie rozkazy. Pan Andrzej zatrzyma� go po drodze.</p><p>� Kto to jest? � spyta�.</p><p>� Baron Lisola, wys�annik cesarski, kt�ry z brandenburskiego dworu udaje si� do naszego pana � odpowiedzia� oficer.</p><p>To rzek�szy, wyszed�, a po chwili wr�ci�.</p><p>� Rozkazy waszej ekscelencji spe�nione � rzek� do barona.</p><p>� Dzi�kuj� � odpowiedzia� Lisola.</p><p>I z wielk�, chocia� bardzo pa�sk� uprzejmo�ci� wskaza� Wrzeszczowiczowi miejsce naprzeciw siebie.</p><p>� Wicher co� poczyna na dworcu �wista� � rzek� � i deszcz zacina. Mo�e wypadnie d�u�ej popa��. Tymczasem pogaw�dzimy przed wieczerz�. Co tu s�ycha�? S�ysza�em, �e ma�opolskie wojew�dztwa podda�y si� jego szwedzkiej mi�o�ci.</p><p>� Tak jest, ekscelencjo. Jego kr�lewska mo�� czeka tylko jeszcze na poddanie si� reszty wojsk, po czym zaraz do Warszawy i do Prus wyruszy.</p><p>� Zali<a l:href="#fn262" type="note">[262]</a> to pewna, �e oni si� poddadz�?</p><p>� Deputaci wojskowi ju� s� w Krakowie. Zreszt�, nie mog� inaczej uczyni�, bo nie maj� wyboru. Je�li do nas nie przejd�, Chmielnicki ich do nogi wyt�pi.</p><p>Lisola pochyli� sw� rozumn� g�ow� na piersi.</p><p>� Straszne, nies�ychane rzeczy! � rzek�.</p><p>Rozmowa by�a prowadzona w niemieckim j�zyku. Kmicic nie traci� z niej ani jednego s�owa.</p><p>� Ekscelencjo � odpowiedzia� Wrzeszczowicz � co si� sta�o, to si� sta� musia�o.</p><p>� Mo�e by�; trudno jednak nie mie� kompasji<a l:href="#fn263" type="note">[263]</a> dla tej pot�gi, kt�ra w oczach naszych upad�a, i kto nie jest Szwedem, bole� nad tym musi.</p><p>� Ja nie jestem Szwedem, ale gdy sami Polacy nie bolej�, nie poczuwam si� i ja do tego � odpar� Wrzeszczowicz.</p><p>Lisola spojrza� na niego uwa�nie.</p><p>� Prawda, �e nazwisko waszmo�ci nieszwedzkie. Z jakiego narodu, prosz�?</p><p>� Jestem Czech.</p><p>� Prosz�! Zatem cesarza niemieckiego poddany?� Wi�c spod jednego pana jeste�my.</p><p>� Jestem w s�u�bie najja�niejszego kr�la szwedzkiego � odrzek� z uk�onem Wrzeszczowicz.</p><p>� Nie chc� ja bynajmniej tej s�u�bie ubli�y� � odpar� Lisola � ale takie s�u�by bywaj� przemijaj�ce, b�d�c za� poddanym naszego mi�o�ciwego pana, gdziekolwiek waszmo�� by� by�, komukolwiek by� s�u�y�, nie mo�esz kogo innego za przyrodzonego zwierzchnika uwa�a�.</p><p>� Tego nie neguj�.</p><p>� Wi�c te� powiem szczerze waszmo�ci, �e pan nasz boleje nad t� prze�wietn� Rzeczpospolit�, nad losem wspania�ego jej monarchy i nie mo�e �askawym ani ch�tnym okiem spogl�da� na tych swoich poddanych, kt�rzy si� do ostatecznej ruiny przyjaznego pa�stwa przyk�adaj�. Co waszmo�ci uczynili Polacy, �e im tak� nie�yczliwo�� okazujesz?�</p><p>� Ekscelencjo! si�a<a l:href="#fn264" type="note">[264]</a> m�g�bym na to odpowiedzie�, ale obawiam si� nadu�y� cierpliwo�ci waszej ekscelencji.</p><p>� Waszmo�� wydajesz mi si� by� nie tylko znamienitym oficerem, ale i rozumnym cz�owiekiem, a mnie m�j urz�d nakazuje patrze�, s�ucha�, o racje wypytywa�; m�w wi�c waszmo�� cho�by najobszerniej i nie obawiaj si� znu�y� mej cierpliwo�ci. Owszem, je�li zg�osisz si� kiedy do s�u�by cesarskiej, czego ci najmocniej �ycz�, znajdziesz wasza mo�� we mnie przyjaciela, kt�ry ci� wyt�omaczy i racje twoje powt�rzy, je�liby ci za z�e twoj� dzisiejsz� s�u�b� poczyta� chciano.</p><p>� Tedy wypowiem wszystko, co mam na my�li. Jako wielu szlachty, m�odszych syn�w, tak i ja musia�em fortuny poza granicami kraju szuka�, przyby�em wi�c tutaj, gdzie i nar�d jest mojemu pokrewny, i cudzoziemc�w ch�tnie do s�u�by za�ywaj�.</p><p>� �le wasz� mo�� przyj�to?</p><p>� Dano mi �upy solne w zawiadywanie. Znalaz�em przyst�p do chleba, do ludzi i do samego kr�la. Obecnie s�u�� Szwedom, a jednak, gdyby mnie kto za niewdzi�cznika chcia� poczyta�, wr�cz bym mu musia� zanegowa�.</p><p>� A to z jakich racyj?</p><p>� A� jakich racyj mo�na wi�cej ode mnie wymaga� ni� od Polak�w samych? Gdzie s� dzi� Polacy? Gdzie senatorowie tego kr�lestwa, ksi���ta, magnaci, szlachta, rycerstwo, je�li nie w obozie szwedzkim? A przecie to oni pierwsi powinni wiedzie�, co im czyni� nale�y, gdzie zbawienie, a gdzie zguba dla ich ojczyzny. Ja id� za nimi, wi�c kt�ry� z nich ma mnie prawo nazwa� niewdzi�cznikiem? Czemu to ja, cudzoziemiec, mam by� wierniejszym kr�lowi polskiemu i Rzeczypospolitej ni� oni sami? Czemu mia�bym pogardza� t� s�u�b�, o kt�r� oni sami si� prosz�?</p><p>Lisola nie odrzek� nic. Wspar� g�ow� na r�ku i zamy�li� si�. Zdawa�oby si�, �e s�ucha po�wistu wiatru i szumu jesiennego d�d�u, kt�ry pocz�� zacina� w okna karczmy.</p><p>� M�w waszmo�� dalej � rzek� wreszcie � zaprawd� szczeg�lne rzeczy mi m�wisz.</p><p>� Ja szukam fortuny tam, gdzie j� znale�� mog� � rzek� Wrzeszczowicz � a �e ten nar�d ginie, nie potrzebuj� si� o to wi�cej troszczy� od niego samego. Zreszt� cho�bym si� troszczy�, nic by to nie pomog�o, bo oni zgin�� musz�!</p><p>� A to dlaczego?</p><p>� Naprz�d dlatego, �e sami tego chc�; po wt�re, �e na to zas�uguj�. Ekscelencjo! jestli na �wiecie drugi kraj, gdzie by tyle nie�adu i swawoli dopatrzy� mo�na?� Co tu za rz�d? � Kr�l nie rz�dzi, bo mu nie daj�� Sejmy nie rz�dz�, bo je rw�� Nie masz wojska, bo podatk�w p�aci� nie chc�; nie masz pos�uchu, bo pos�uch wolno�ci si� przeciwi; nie masz sprawiedliwo�ci, bo wyrok�w nie ma komu egzekwowa� i ka�dy mo�niejszy je depce; nie masz w tym narodzie wierno�ci, bo oto wszyscy pana swego opu�cili; nie masz mi�o�ci do ojczyzny, bo j� Szwedowi oddali za obietnic�, �e im po staremu w dawnej swawoli �y� nie przeszkodzi� Gdzie by indziej mog�o si� co� podobnego przytrafi�? Kt�ry by w �wiecie nar�d nieprzyjacielowi do zawojowania w�asnej ziemi pom�g�? Kt�ry by tak kr�la opu�ci�, nie za tyra�stwo, nie za z�e uczynki, ale dlatego, �e przyszed� drugi, mocniejszy? Gdzie jest taki, co by prywat� wi�cej ukocha�, a spraw� publiczn� wi�cej podepta�? Co oni maj�, ekscelencjo?� Niech�e mi kto cho� jedne cnot� wymieni: czy stateczno��, czy rozum, czy przebieg�o��, czy wytrwa�o��, czy wstrzemi�liwo��? Co oni maj�? Jazd� dobr�? tak! i nic wi�cej� To i Numidowie ze swej jazdy s�yn�li, i Galowie, jak to w rzymskich historykach czyta� mo�na, s�awnego mieli komunika<a l:href="#fn265" type="note">[265]</a>, a gdzie� s�? Zgin�li, jak i ci zgin�� musz�. Kto ich chce ratowa�, ten jeno czas pr�no traci, bo oni sami nie chc� si� ratowa�!� Jeno szaleni, swawolni, �li i przedajni t� ziemi� zamieszkuj�!</p><p>Wrzeszczowicz ostatnie s�owa wym�wi� z prawdziwym wybuchem nienawi�ci, dziwnej w cudzoziemcu, kt�ry chleb znalaz� w�r�d tego narodu; ale Lisola nie dziwi� si�. Wytrawny dyplomata zna� �wiat i ludzi, wiedzia�, �e kto nie umie p�aci� sercem swemu dobroczy�cy, ten gorliwie szuka w nim win, by nimi w�asn� niewdzi�czno�� os�oni�. Zreszt� mo�e i przyznawa� on s�uszno�� Wrzeszczowiczowi, wi�c nie protestowa�; natomiast spyta� nagle:</p><p>� Panie Weyhard, czy wa�pan jeste� katolikiem? </p><p>Wrzeszczowicz zmiesza� si�.</p><p>� Tak jest, ekscelencjo! � odpowiedzia�.</p><p>� S�ysza�em w Wieluniu, �e s� tacy, kt�rzy namawiaj� jego kr�lewsk� mo�� Karola Gustawa, a�eby klasztor jasnog�rski zaj��� Czy to prawda?</p><p>� Ekscelencjo! klasztor le�y blisko �l�skiej granicy, i Jan Kazimierz snadnie od niego zasi�ki mie� mo�e. Musimy go zaj��, aby temu przeszkodzi� Jam pierwszy zwr�ci� na to uwag� i dlatego jego kr�lewska mo�� mnie t� funkcj� powierzy�.</p><p>Tu Wrzeszczowicz urwa� nagle, przypomnia� sobie Kmicica siedz�cego w drugim ko�cu izby i podszed�szy ku niemu, spyta�:</p><p>� Panie kawalerze, rozumiesz po niemiecku?</p><p>� Ani s�owa, cho�by mi kto z�by rwa�! � odpowiedzia� pan Andrzej.</p><p>� A to szkoda, bo chcieli�my do rozmowy zaprosi�.</p><p>To rzek�szy, zwr�ci� si� do Lisoli:</p><p>� Jest tu obcy szlachcic, ale po niemiecku nie rozumie, mo�emy m�wi� swobodnie.</p><p>� Nie mam nic tajnego do powiedzenia � odrzek� Lisola � ale poniewa� jestem tak�e katolik, nie chcia�bym, aby �wi�temu miejscu sta�a si� jaka krzywda� �e za� jestem pewien, i� i najja�niejszy cesarz ten sam ma sentyment, tedy b�d� prosi� jego kr�lewskiej mo�ci, aby mnich�w oszcz�dzi�. A wa�pan nie spiesz si� z zajmowaniem, a� do nowej rezolucji.</p><p>� Mam wyra�ne, chocia� tajemne instrukcje; waszej ekscelencji tylko ich nie zatajam, bo cesarzowi, panu memu, zawsze chc� wiernie s�u�y�. Mog� jednak wasz� ekscelencj� w tym uspokoi�, �e �wi�temu miejscu �adna profanacja si� nie stanie. Jam katolik�</p><p>Lisola u�miechn�� si� i chc�c prawd� z mniej do�wiadczonego cz�owieka wydoby�, spyta� �artobliwie:</p><p>� Ale skarbca mnichom przetrz��ni�cie? Nie b�dzie bez tego? Co?</p><p>� To si� mo�e zdarzy� � odrzek� Wrzeszczowicz. � Naj�wi�tsza Panna talar�w w przeorskiej skrzyni nie potrzebuje. Skoro wszyscy p�ac�, niech�e i mnichy p�ac�.</p><p>� A je�li si� b�d� bronili?</p><p>Wrzeszczowicz roz�mia� si�.</p><p>� W tym kraju nikt si� nie b�dzie broni�, a dzisiaj ju� i nie mo�e si� nikt broni�. Mieli po temu czas!� teraz za p�no!</p><p>� Za p�no � powt�rzy� Lisola.</p><p>Na tym sko�czy�a si� rozmowa. Po wieczerzy odjechali. Kmicic pozosta� sam. By�a to dla niego najgorsza noc ze wszystkich, jakie sp�dzi� od czasu wyjazdu z Kiejdan.</p><p>S�uchaj�c s��w Weyharda Wrzeszczowicza, musia� si� wszelkimi si�ami powstrzymywa�, aby nie krzykn�� mu: ���esz, psie!� � i z szabl� na niego nie wpa��. I je�li tego nie uczyni�, to dlatego, �e niestety czu� i uznawa� prawd� w s�owach cudzoziemca, straszn�, pal�c� jak ogie�, ale rzeteln�.</p><p>�Co bym mu m�g� rzec? � m�wi� sobie � czym, pr�cz pi�ci, zanegowa�? jakie dowody przytoczy�?� Prawd� szczeka�� Bodaj go zabito!� A i �w cesarski statysta<a l:href="#fn266" type="note">[266]</a> przyzna� mu, �e ju� po wszystkim i na wszelk� obron� za p�no.�</p><p>Kmicic w znacznej cz�ci mo�e dlatego tak cierpia�, �e owo �za p�no� by�o wyrokiem nie tylko dla ojczyzny, ale i dla jego prywatnego szcz�cia. A przecie ju� tej m�ki mia� dosy�; ju� mu i si� nie stawa�o, bo przez ca�e tygodnie nic innego nie s�ysza�, tylko: �e wszystko przepad�o, �e nie czas ju�, �e za p�no. �aden promyk nadziei nie pad� mu nigdzie w dusz�.</p><p>Jad�c coraz dalej, dlatego si� tak �pieszy�, dlatego dniami i nocami jecha�, �eby uciec przed tymi wr�bami, �eby wreszcie znale�� jak� okolic�, jakiego cz�owieka, kt�ry by mu wla� chocia� kropl� pociechy. Tymczasem znajdowa� coraz wi�kszy upadek, coraz wi�ksz� desperacj�. Wreszcie s�owa Wrzeszczowicza przepe�ni�y ten kielich goryczy i ��ci; wykaza�y mu jasno to, co by�o dot�d niewyra�nym poczuciem, �e nie tyle Szwedzi, Septentrionowie<a l:href="#fn267" type="note">[267]</a> i Kozacy zabili ojczyzn�, ile ca�y nar�d.</p><p>�Szaleni, swawolni, �li i przedajni t� ziemi� zamieszkuj� � powtarza� za Wrzeszczowiczem pan Kmicic � i nie masz innych!� Kr�la nie s�uchaj�, sejmy rw�, podatk�w nie p�ac�, nieprzyjacielowi sami do zawojowania tej ziemi pomagaj�. Musz� zgin��!</p><p>Dla Boga! �eby cho� jedno �garstwo mu zada�! Zali pr�cz jazdy, nie masz w nas nic dobrego, �adnej cnoty, jeno z�o samo?�</p><p>Pan Kmicic szuka� w duszy odpowiedzi. Tak ju� by� zm�czony i drog�, i zmartwieniami, i wszystkim, co przeszed�, �e mu si� zacz�o w g�owie m�ci�. Poczu�, �e jest chory, i ow�adn�o go �miertelne znu�enie. W m�zgu czyni� mu si� coraz wi�kszy chaos. Przesuwa�y si� twarze znajome i nieznajome, te, kt�re zna� dawniej, i te, kt�re w czasie drogi napotka�.</p><p>Owe figury rozprawia�y jakby na sejmie, przytacza�y sentencje, proroctwa, a wszystkim chodzi�o o Ole�k�. Ona czeka�a ratunku od pana Kmicica, ale Wrzeszczowicz powstrzymywa� go za ramiona i patrz�c mu w oczy, powtarza�: �Za p�no! co szwedzkie, to szwedzkie!� � a Bogus�aw Radziwi�� �mia� si� i wt�rowa� Wrzeszczowiczowi. Po czym wszyscy pocz�li krzycze�: �Za p�no! za p�no! za p�no!� � i chwyciwszy Ole�k�, znikli z ni� gdzie� w ciemno�ciach.</p><p>Panu Kmicicowi wyda�o si�, �e Ole�ka i ojczyzna to to samo i �e obie zgubi� i dobrowolnie Szwedom wyda�.</p><p>W�wczas chwyta� go �al tak niezmierny, �e si� budzi� i spogl�da� zdumionymi oczyma woko�o siebie albo te� nas�uchiwa� wiatru, kt�ry w kominie, w �cianach, w dachu �wista� r�nymi g�osami i wygrywa� przez wszystkie szpary jak na organach.</p><p>Lecz widzenia wraca�y. Ole�ka i ojczyzna zn�w zlewa�y si� w jego umy�le w jedn� istot�, kt�r� Wrzeszczowicz uprowadza�, m�wi�c: �Za p�no! za p�no!�</p><p>Tak przegor�czkowa� pan Andrzej ca�� noc. W chwilach przytomno�ci my�la�, �e przyjdzie mu zachorowa� ob�o�nie, i ju� chcia� wo�a� Sorok�, by mu krew puszcza�. Lecz tymczasem pocz�o �wita�; Kmicic zerwa� si� i wyszed� przed zajazd.</p><p>Zaledwie pierwszy brzask rozprasza� ciemno�ci; dzie� zapowiada� si� pogodnie; chmury pozbija�y si� w d�ugie ta�my i pasma na zachodzie, ale wsch�d by� czysty; na bledn�cym z wolna niebie migota�y nie poprzes�aniane oparami gwiazdy. Kmicic zbudzi� ludzi, sam przybra� si� w �wi�teczne suknie, bo nadchodzi�a w�a�nie niedziela, i ruszyli w drog�.</p><p>Po z�ej, bezsennej nocy by� Kmicic znu�ony na ciele i duszy.</p><p>Ani �w ranek jesienny, blady, ale rze�wy, szronisty i pogodny, nie m�g� rozproszy� smutku gniot�cego serce rycerza. Nadzieja wypali�a si� w nim do ostatniego �d�b�a i zgas�a jak lampa, w kt�rej oliwy zabrak�o. Co mu przyniesie ten dzie�? Nic! Te same smutki, to samo utrapienie, pr�dzej przyrzuci ci�aru na dusz�, z pewno�ci� nie ujmie.</p><p>Jecha� wi�c w milczeniu, utkwiwszy oczy w jaki� punkt bardzo b�yszcz�cy na widnokr�gu. Konie parska�y na pogod�; ludzie pocz�li �piewa� sennymi g�osami jutrzni�.</p><p>Tymczasem rozwidnia�o si� coraz bardziej, niebo z bladego stawa�o si� zielone i z�ote, a �w punkt na widnokr�gu pocz�� tak b�yszcze�, �e oczy mru�y�y si� od tego blasku.</p><p>Ludzie przestali �piewa� i wszyscy patrzyli w tamt� stron�, wreszcie Soroka rzek�:</p><p>� Dziwo czy co?� To� tam zach�d, a jakby s�o�ce wschodzi�o?</p><p>Istotnie, owo �wiat�o ros�o w oczach, z punktu uczyni�o si� ko�em, z ko�a koliskiem � z dala rzek�by�, �e kto� zawiesi� nad ziemi� olbrzymi� gwiazd� siej�c� blaski niezmierne.</p><p>Kmicic i jego ludzie patrzyli ze zdumieniem na owo zjawisko �wietliste, drgaj�ce, promienne, nie wiedz�c, co maj� przed oczyma.</p><p>Wtem od Kruszyny ch�op nadjecha� w drabinkach<a l:href="#fn268" type="note">[268]</a>. Kmicic, zwr�ciwszy si� ku niemu, ujrza�, i� ch�op czapk� trzyma� w r�ku i patrz�c w owo �wiat�o, modli� si�.</p><p>� Ch�opie? � spyta� pan Andrzej � a co si� to tak �wieci?</p><p>� Ko�ci� jasnog�rski! � odrzek� kmie�.</p><p>� Chwa�a Naj�wi�tszej Pannie! � zakrzykn�� Kmicic i czapk� zdj�� z g�owy, za nim uczynili to� samo jego ludzie.</p><p>Po tylu dniach zmartwie�, zw�tpienia i zawod�w uczu� nagle pan Andrzej, �e staje si� z nim co� dziwnego. Ledwie s�owa: �Ko�ci� jasnog�rski!�, przebrzmia�y mu w uszach, gdy smutek opad� z niego, jakoby kto r�k� odj��.</p><p>Ogarn�a rycerza jaka� niewypowiedziana boja��, pe�na czci, ale zarazem nieznana rado��, wielka, b�oga. Od tego ko�cio�a, jarz�cego si� na wysoko�ci w pierwszych promieniach s�o�ca, bi�a nadzieja, kt�rej pan Kmicic dawno nie zazna�, otucha, kt�rej na pr�no szuka�, si�a niepokonana, na kt�rej chcia� si� oprze�. Wst�pi�o we� jakoby nowe �ycie i pocz�o kr��y� po �y�ach wraz ze krwi�. Odetchn�� tak g��boko, jak chory budz�cy si� z gor�czki, z nieprzytomno�ci.</p><p>A ko�ci� l�ni� si� coraz bardziej, jakby wszystko �wiat�o s�oneczne w siebie zabra�. Ca�a kraina le�a�a u jego st�p, a on patrzy� na ni� z wysoko�ci, rzek�by�: str� jej i opiekun.</p><p>Kmicic d�ugo oczu nie m�g� oderwa� od tego �wiat�a i nasyca�, i koi� si� jego widokiem. Ludzie jego mieli twarze powa�ne i przej�te obaw�.</p><p>Wtem odg�os dzwonu rozleg� si� w cichym rannym powietrzu.</p><p>� Z koni! � zawo�a� pan Andrzej.</p><p>Zeskoczyli wszyscy z kulbak<a l:href="#fn269" type="note">[269]</a> i kl�kn�wszy na drodze, rozpocz�li litani�. Kmicic j� odmawia�, a �o�nierze odpowiadali ch�rem. Nadjecha�y przez ten czas nowe wozy; ch�opi, widz�c modl�cych si� na drodze ludzi, przy��czyli si� do nich i coraz wi�ksza czyni�a si� gromada.</p><p>Gdy wreszcie sko�czono modlitwy, powsta� pan Andrzej, a za nim i jego ludzie, lecz szli ju� dalej piechot�, prowadz�c konie za uzdy i �piewaj�c: �Witajcie, jasne podwoje��</p><p>Pan Andrzej szed� tak rze�wy, jakby skrzyd�a mia� u ramion. W skr�tach drogi ko�ci� to nikn��, to ukazywa� si� na przemian. Gdy przes�oni�y go wynios�o�ci lub parowy, zdawa�o si� Kmicicowi, �e ciemno�� �wiat ogarnia, lecz gdy znowu rozb�yska�, w�wczas rozpromienia�y si� i wszystkie twarze.</p><p>Tak szli d�ugo. Ko�ci�, klasztor i otaczaj�ce go mury widnia�y coraz wyra�niej, stawa�y si� coraz wspanialsze, ogromniejsze. Dojrzeli wreszcie i miasto w dali, a pod g�r� ca�e szeregi dom�w i chat, kt�re przy ogromie ko�cielnym wydawa�y si� tak ma�e jako gniazda ptasie.</p><p>By�a to niedziela, wi�c gdy s�o�ce wybi�o si� ju� dobrze w g�r�, droga zaroi�a si� wozami i pieszym ludem ci�gn�cym na nabo�e�stwo. Z wysokich wie� pocz�y hucze� dzwony wi�ksze i mniejsze, nape�niaj�c powietrze wspania�ym d�wi�kiem. By�a w tym widoku i w tych g�osach spi�owych jaka� pot�ga, jaki� niezmierny majestat, a zarazem i spok�j. Ten szmat ziemi u st�p Jasnej G�ry wcale by� niepodobny do reszty kraju.</p><p>T�umy ludu czernia�y naok� mur�w ko�cielnych. Pod g�r� sta�y setki woz�w, bryczek, kolasek, bid<a l:href="#fn270" type="note">[270]</a>; gwar ludzki miesza� si� ze r�eniem koni poprzywi�zywanych do palik�w. Dalej na prawo, wedle g��wnej drogi prowadz�cej na g�r�, wida� by�o ca�e szeregi stragan�w, w kt�rych sprzedawano wota<a l:href="#fn271" type="note">[271]</a> metalowe i woskowe, �wiece, obrazy, szkaplerze. Fala ludzka p�yn�a wsz�dy swobodnie.</p><p>Bramy by�y szeroko otwarte, kto chcia�, wchodzi�, kto chcia�, wychodzi�; na murach, przy dzia�ach, zgo�a nie by�o �o�nierzy. Strzeg�a widocznie ko�cio�a i klasztoru sama �wi�to�� miejsca � a mo�e ufano listom Karola Gustawa, kt�rymi bezpiecze�stwo zar�czy�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XII</p></title><p>Od bramy fortecznej ch�opi i szlachta, mieszczanie z r�nych okolic, ludzie wszelkiego wieku, obojej p�ci i wszystkich stan�w, czo�gali si� ku ko�cio�owi na kolanach, �piewaj�c pie�ni pobo�ne. P�yn�a ta rzeka bardzo wolno i bieg jej zatrzymywa� si� co chwila, gdy cia�a zbi�y si� zbyt ciasno. Chor�gwie wia�y nad ni� na kszta�t t�czy. Chwilami pie�ni milk�y i t�umy poczyna�y odmawia� litani�, a w�wczas grzmot s��w rozlega� si� z jednego ko�ca w drugi. Mi�dzy pie�ni� a pie�ni�, mi�dzy litani� a litani� t�umy milk�y i bi�y czo�em w ziemi� lub rzuca�y si� krzy�em; s�ycha� by�o tylko g�osy b�agalne i przera�liwe �ebrak�w, kt�rzy siedz�c po dw�ch brzegach rzeki ludzkiej, ods�aniali na widok publiczny swe skalecza�e cz�onki. Wycie ich miesza�o si� z brz�kiem grosiwa wrzucanego do blaszanych i drewnianych mis. I znowu rzeka g��w toczy�a si� dalej, i znowu brzmia�y pie�ni.</p><p>W miar� jak fala zbli�a�a si� do drzwi ko�cio�a, zapa� wzrasta� i zmienia� si� w uniesienie. Widzia�e� r�ce wyci�gni�te ku niebu, oczy wzniesione, twarze blade ze wzruszenia lub rozpalone modlitw�.</p><p>R�nice stanu znik�y: ch�opskie sukmany zmiesza�y si� z kontuszami, �o�nierskie kolety z ��tymi kapotami mieszczan.</p><p>We drzwiach ko�cio�a �cisk powi�kszy� si� jeszcze. Cia�a ludzkie utworzy�y ju� nie rzek�, ale most tak zbity, i� mo�na by by�o przej�� po g�owach, ramionach, nie dotkn�wszy stop� ziemi. Piersiom brak�o oddechu, cia�om przestrzeni, lecz duch, kt�ry je o�ywia�, dawa� im �elazn� odporno��. Ka�dy si� modli�, nikt nie my�la� o niczym innym; ka�dy d�wiga� na sobie t�ok i ci�ar ca�ej tej masy, lecz nikt nie upada� i popychany przez tysi�ce, czu� w sobie si�� za tysi�ce, i z t� si�� par� naprz�d, pogr��on w modlitwie, w upojeniu, w egzaltacji.</p><p>Kmicic, czo�gaj�cy si� ze swymi lud�mi w pierwszych szeregach, dosta� si� wraz z pierwszymi do ko�cio�a, potem pr�d wni�s� go do cudownej kaplicy, gdzie t�umy rzuci�y si� na twarz, p�acz�c, obejmuj�c r�koma posadzk� i ca�uj�c j� z uniesieniem. Tak czyni� i pan Andrzej, a gdy wreszcie o�mieli� si� podnie�� g�ow�, uczucie rozkoszy, szcz�cia i zarazem �miertelnej obawy odj�o mu prawie przytomno��.</p><p>W kaplicy panowa� mrok czerwony, kt�rego nie rozprasza�y zupe�nie p�omyki �wiec jarz�cych si� przed o�tarzem. Barwne �wiat�a wpada�y tak�e przez szyby, i wszystkie one blaski czerwone, fioletowe, z�ote, ogniste drga�y na �cianach, �lizga�y si� po rze�bach, za�amaniach, przedziera�y si� w zaciemnione g��bie, wydobywaj�c na jaw jakie� niewyra�ne przedmioty pogr��one jakoby we �nie. Tajemnicze po�yski rozbiega�y si� i skupia�y z mrokiem tak nieznacznie, �e nik�a wszelka r�nica mi�dzy �wiat�em a cieniem. �wiece na o�tarzu mia�y glorie z�ote. Dymy z kadzielnic tworzy�y mg�� purpurow�; bia�y ornat zakonnika, odprawiaj�cego ofiar�, gra� przy�mionymi kolorami t�czy. Wszystko tu by�o p�widne, p�przes�oni�te, nieziemskie: blaski nieziemskie, mroki nieziemskie � tajemnicze, uroczyste, b�ogos�awione, przepe�nione modlitw�, adoracj�, �wi�to�ci��</p><p>Z g��wnej nawy ko�cio�a dochodzi� szum zmieszany g�os�w ludzkich, jak ogromny szum morza, a tu panowa�a cisza g��boka, przerywana tylko g�osem zakonnika �piewaj�cego wotyw�.</p><p>Obraz jeszcze by� przys�oni�ty, wi�c oczekiwanie t�umi�o dech w piersiach. Wida� tylko by�o oczy wpatrzone w jedn� stron�, nieruchome twarze, jakoby ju� z ziemskim �yciem rozbratane, r�ce z�o�one przed ustami, jak u anio��w na obrazach. �piewowi zakonnika wt�rowa�y organy, wydaj�c tony �agodne a s�odkie, p�yn�ce jakoby z fletni zaziemskich. Chwilami zdawa�y si� one s�czy� jak woda w �r�dle, to zn�w pada�y ciche a g�ste, jak rz�sisty deszcz majowy.</p><p>Wtem hukn�� grzmot tr�b i kot��w � dreszcz przebieg� serca.</p><p>Zas�ona obrazu rozsun�a si� w dwie strony i potok brylantowego �wiat�a lun�� z g�ry na pobo�nych.</p><p>J�ki, p�acz i krzyki rozleg�y si� w kaplicy.</p><p>� <emphasis>Salve Regina!</emphasis> � zawrzas�a szlachta � <emphasis>monstra Te esse matrem<a l:href="#fn272" type="note">[272]</a>!</emphasis> � a ch�opi wo�ali: � Panienko Naj�wi�tsza! Panno Z�ota! Kr�lowo Anielska! ratuj, wspom�, pociesz, zmi�uj si� nad nami!</p><p>I d�ugo brzmia�y te okrzyki wraz ze szlochaniem niewiast, ze skargami nieszcz�liwych, z pro�bami o cud chorych lub kalek.</p><p>Z Kmicica dusza nieomal wysz�a; czu� tylko, �e ma przed sob� niezmierno��, kt�rej nie pojmie i nie ogarnie, a wobec kt�rej wszystko niknie. Czym�e by�y zw�tpienia wobec tej ufno�ci, kt�rej ca�a istno�� nie mog�a pomie�ci�; czym niedola wobec tej pociechy; czym pot�ga szwedzka wobec takiej obrony; czym ludzka z�o�� wobec takiego patronatu?�</p><p>Tu my�li w nim usta�y i zmieni�y si� w czucia same; zapomnia� si�, zapami�ta�, przesta� rozeznawa�, kim jest, gdzie jest� Zdawa�o mu si�, �e umar�, �e dusza jego leci z g�osami organ�w, miesza si� z dymami kadzielnic; r�ce, przywyk�e do miecza i rozlewu krwi, wyci�gn�� do g�ry i kl�cza� w upojeniu, w zachwycie.</p><p>Tymczasem ofiara ko�czy�a si�. Pan Andrzej sam nie wiedzia�, jakim sposobem znalaz� si� wreszcie znowu w g��wnej nawie ko�cielnej. Ksi�dz prawi� nauk� z kazalnicy, ale Kmicic d�ugo jeszcze nic nie s�ysza�, nic nie rozumia�, jak cz�owiek zbudzony ze snu nie od razu miarkuje, gdzie ko�czy si� sen, a rozpoczyna jawa.</p><p>Pierwsze s�owa, jakie us�ysza�, by�y: �Tu si� odmieni� serca i dusze naprawi�, ani bowiem Szwed mocy tej nie zmo�e, ani w ciemno�ciach brodz�cy prawdziwego �wiat�a nie zwyci꿹!�</p><p>�Amen!� � rzek� w duchu Kmicic i pocz�� si� bi� w piersi, bo mu si� teraz zdawa�o, �e grzeszy� ci�ko, s�dz�c, �e ju� wszystko przepad�o i �e znik�d nie masz nadziei.</p><p>Po uko�czonym nabo�e�stwie zatrzyma� pierwszego napotkanego zakonnika i oznajmi� mu, �e w sprawie ko�cio�a i klasztoru chce si� widzie� z przeorem.</p><p>Przeor da� mu natychmiast pos�uchanie. By� to cz�owiek w dojrza�ym wieku, kt�ry ju� ku wieczorowi si� zbli�a�. Twarz mia� niezmiernie pogodn�. Czarna g�sta broda okala�a mu oblicze, a oczy mia� niebieskie, spokojne i patrz�ce przenikliwie. W swoim bia�ym habicie wygl�da� po prostu jak �wi�ty. Kmicic uca�owa� go w r�kaw szaty, a on �cisn�� go za g�ow� i spyta�, kto jest i sk�d przybywa?</p><p>� Przybywam ze �mudzi � odrzek� pan Andrzej � aby Naj�wi�tszej Pannie, utrapionej ojczy�nie i opuszczonemu panu s�u�y�, przeciw kt�rym dot�d grzeszy�em, co wszystko na spowiedzi �wi�tej wyznam obszernie, i o to prosz�, abym dzi� jeszcze lub jutro do dnia m�g� by� wyspowiadany, gdy� �al za winy do tego mnie sk�ania. Nazwisko swoje prawdziwe te� powiem ci, ojcze wielebny, pod tajemnic� spowiedzi, nie inaczej, bo �le do mnie ludzi uprzedza i do poprawy przeszkadza� mi mo�e. Przed lud�mi chc� si� zwa� Babiniczem, od jednej mojej maj�tno�ci przez nieprzyjaciela ogarni�tej. Tymczasem wa�n� przywo�� wiadomo��, kt�rej wys�uchaj, ojcze, cierpliwie, gdy� o ten przybytek �wi�ty i o klasztor chodzi!</p><p>� Chwal� intencje waszmo�ci i poprawy �ycia przedsi�wzi�cie � odrzek� ksi�dz przeor Kordecki. � Co do spowiedzi, nieleniwie ch�ci twojej dogodz�, a teraz s�ucham.</p><p>� D�ugom jecha� � rzek� na to Kmicic � si�a<a l:href="#fn273" type="note">[273]</a> widzia�em i namartwi�em si� niema�o� Wsz�dy umocni� si� nieprzyjaciel, wsz�dy heretykowie g�ow� podnosz�, ba, sami nawet katolicy do obozu nieprzyjaciela przechodz�, kt�ry tym, jako i zdobyciem dw�ch stolic uzuchwalony, na Jasn� G�r� teraz �wi�tokradzk� r�k� podnie�� zamierza.</p><p>� Od kogo masz waszmo�� t� wiadomo��? � spyta� ksi�dz Kordecki.</p><p>� Nocowa�em ostatniej nocy w Kruszynie. Przyjechali tam Weyhard Wrzeszczowicz i cesarski pose� Lisola, kt�ry z dworu brandenburskiego wraca�, a do kr�la szwedzkiego zd��a�.</p><p>� Kr�la szwedzkiego nie ma ju� w Krakowie � odrzek� na to ksi�dz, patrz�c przenikliwie w oczy pana Kmicica.</p><p>Lecz pan Andrzej powiek nie spu�ci� i tak m�wi� dalej:</p><p>� Nie wiem ja, czy on jest, czy go nie ma� Wiem, �e Lisola do niego jecha�, a Wrzeszczowicza przys�ano, aby eskort� zluzowa� i dalej go prowadzi�. Obaj rozmawiali przy mnie po niemiecku, nic si� mojej obecno�ci nie strzeg�c, gdy� nie my�leli, abym m�g� ich mow� wyrozumie�, kt�r� ja z dzieci�stwa znaj�c tak dobrze jak i polsk�, to wymiarkowa�em, �e Weyhard instygowa�<a l:href="#fn274" type="note">[274]</a>, aby klasztor zaj�� i do skarbca si� dosta�, na co od kr�la otrzyma� pozwolenie.</p><p>� I waszmo�� to na w�asne uszy s�ysza�e�?</p><p>� Tak, jako tu stoj�.</p><p>� Stanie si� wola boska! � rzek� spokojnie ksi�dz.</p><p>Kmicic zl�k� si�. S�dzi�, �e ksi�dz nazywa wol� bosk� rozkaz kr�la szwedzkiego i o oporze nie zamy�la, wi�c rzek� zmieszany: </p><p>� W Pu�tusku widzia�em ko�ci� w szwedzkich r�kach, �o�nierzy w karty w przybytku bo�ym graj�cych, beczki piwa na o�tarzach i niewiasty bezwstydne z �o�nierzami.</p><p>Ksi�dz wci�� patrzy� prosto w oczy rycerza.</p><p>� Dziwna rzecz � rzek� � szczero�� i prawda patrz� ci z oczu�</p><p>Kmicic sp�on��.</p><p>� Niech tu trupem padn�, je�li to nieprawda, co m�wi�!</p><p>� W ka�dym razie wa�ne to wie�ci, nad kt�rymi naradzi� si� wypadnie. Waszmo�� pozwolisz, �e poprosz� tu starszych ojc�w i kilku zacnej szlachty tu u nas teraz mieszkaj�cych, kt�rzy nas rad� w tych okrutnych czasach wspieraj�. Waszmo�� pozwolisz�</p><p>� Ch�tnie przed nimi to powt�rz�.</p><p>Ksi�dz Kordecki wyszed� i po kwadransie wr�ci� z czterema starszymi ojcami.</p><p>Wkr�tce potem wszed� pan R�yc-Zamoyski, miecznik sieradzki, cz�owiek powa�ny; pan Okielnicki, chor��y wielu�ski; pan Piotr Czarniecki, m�ody kawaler o gro�nej, marsowej twarzy, podobien do d�bu ze wzrostu i si�y, i kilku innej szlachty r�nego wieku. Ksi�dz Kordecki prezentowa� im pana Babinicza ze �mudzi, po czym powt�rzy� wszem wobec Kmicicowe nowiny. Oni za� dziwili si� okrutnie i pocz�li mierzy� oczyma pana Andrzeja badawczo i z niedowierzaniem, a gdy nikt pierwszy g�osu nie zabiera�, w�wczas ksi�dz Kordecki ozwa� si�:</p><p>� Niech�e mnie B�g broni, abym tego kawalera mia� o z�� intencj� lub o k�amstwo pos�dza�, ale te nowiny, kt�re przyni�s�, tak mi si� wydaj� nieprawdopodobne, i� za s�uszn� rzecz uzna�em, aby�my je razem zbadali. W najszczerszej ch�ci m�g� si� �w kawaler omyli� albo �le s�ysze�, albo �le wyrozumie�, albo umy�lnie w b��d przez jakowych heretyk�w by� wprowadzonym. Przestrachem serca nasze nape�ni�, pop�och w �wi�tym miejscu wywo�a�, nabo�e�stwu przeszkodzi� to dla nich rado�� niezmierna, kt�rej by pewnie �aden sobie w z�o�liwo�ci swej odm�wi� nie chcia�.</p><p>� Widzi mi si� to bardzo do wiary podobnym � odrzek� ojciec Nieszkowski, najstarszy w zgromadzeniu.</p><p>� Trzeba by naprz�d wiedzie�, czy �w kawaler sam nie jest heretykiem? � rzek� Piotr Czarniecki.</p><p>� Katolik jestem, jak i wa�pan! � odpar� Kmicic.</p><p>� Zwa�y� nam pierwej koniunktury wypada � wtr�ci� pan Zamoyski.</p><p>� Ow� koniunktury s� takie � odrzek� ksi�dz Kordecki � �e chybaby B�g i Naj�wi�tsza Jego Rodzicielka umy�lnie na tego nieprzyjaciela zes�ali za�lepienie, aby miar� w swych nieprawo�ciach przebra�. Inaczej nigdy by on na ten �wi�ty przybytek nie odwa�y� si� wznie�� miecza. Nie w�asn� si�� on t� Rzeczpospolit� podbi�, sami jej synowie do tego mu dopomogli; ale jakkolwiek nar�d nasz nisko upad�, jakkolwiek w grzechu brodzi, to przecie i w grzechu samym jest pewna granica, kt�rej nie �mia�by przest�pi�. Pana swego opu�ci�, Rzeczypospolitej odst�pi�, ale matki swej, Patronki i Kr�lowej, czci� nie zaniecha�. Szydzi z nas i pogardza nami nieprzyjaciel pytaj�c, co nam z dawnych cn�t pozosta�o. A ja odpowiem: wszystkie zgin�y, jednak co� jeszcze pozosta�o, bo pozosta�a wiara i cze�� dla Naj�wi�tszej Panny, na kt�rym to fundamencie reszta odbudowan� by� mo�e. I widz� to jasno, �e niechby jedna kula szwedzka wyszczerbi�a te �wi�te mury, tedyby si� najzatwardzialsi odwr�cili od Szwed�w, z przyjaci� staliby si� wrogami, przeciw nim miecze by podnie�li. Ale i Szwedzi maj� na w�asn� zgub� oczy otwarte i rozumiej� to dobrze� Przeto, je�li B�g, jak wspomnia�em, �lepoty umy�lnej na nich nie zes�a�, nigdy oni si� na Jasn� G�r� nie o�miel� uderzy�, bo ten dzie� by�by dniem przemiany ich fortuny a upami�tania naszego.</p><p>Kmicic s�ucha� ze zdumieniem s��w ksi�dza Kordeckiego, kt�re by�y zarazem odpowiedzi� na to, co z ust Wrzeszczowicza przeciw narodowi polskiemu wysz�o. Lecz och�on�wszy ze zdziwienia, w nast�puj�ce ozwa� si� s�owa:</p><p>� Czemu� to, ojcze wielebny, nie mamy wierzy�, �e w�a�nie B�g za�lepieniem nieprzyjaci� nawiedzi�? Zwa�my ich pych�, ich chciwo�� na ziemskie dobra, zwa�my na niezno�ny ucisk i podatki, jakie nawet na duchownych nak�adaj�, a snadnie przyjdzie zrozumie�, �e przed �adnym �wi�tokradztwem si� nie cofn�.</p><p>Ksi�dz Kordecki nie odpowiedzia� wprost Kmicicowi, lecz zwr�ciwszy si� do ca�ego zgromadzenia, tak dalej m�wi�:</p><p>� Powiada �w kawaler, �e widzia� pos�a Lisol� do kr�la szwedzkiego jad�cego; jak�e to by� mo�e, skoro ja mam od krakowskich paulin�w niemyln� wiadomo��, �e kr�la nie masz ju� w Krakowie ani w ca�ej Ma�opolsce, gdy� zaraz po poddaniu sie Krakowa do Warszawy wyjecha��</p><p>� Nie mo�e to by� � odrzek� Kmicic � a najlepszy dow�d, �e na poddanie si� i na ho�d kwarcianych czeka, kt�rzy pod panem Potockim zostaj�.</p><p>� Ho�d ma przyjmowa� w imieniu kr�lewskim jenera� Duglas<a l:href="#fn275" type="note">[275]</a> � odrzek� ksi�dz � tak mi z Krakowa pisz�.</p><p>Kmicic umilk�; nie wiedzia�, co odpowiedzie�.</p><p>� Ale przypuszcz� � m�wi� dalej ksi�dz � �e kr�l szwedzki nie chcia� widzie� cesarskiego pos�a i umy�lnie wola� si� z nim rozmin��. Lubi tak czyni� Carolus: nagle przyje�d�a�, nagle odje�d�a�; gniewa go przy tym cesarska mediacja, ch�tnie wi�c wierz�, �e pojecha�, udaj�c, i� o przybyciu pos�a nie wie. Mniej mnie i to dziwi, �e hrabiego Wrzeszczowicza, tak znamienit� osob�, przeciw pos�owi z eskort� wys�ano, bo mo�e chciano polityk� nadrobi� i zaw�d pos�owi ucukrowa�, ale jak uwierzy�, aby hrabia Wrzeszczowicz zaraz si� zwierza� z zamiarami baronowi Lisoli, kt�ry jest katolik, nam i ca�ej Rzeczypospolitej, i naszemu, wygnanemu kr�lowi przychylny?</p><p>� Niepodobie�stwo! � rzek� ojciec Nieszkowski.</p><p>� I mnie to w g�owie si� nie mie�ci � dorzuci� pan miecznik sieradzki.</p><p>� Wrzeszczowicz sam katolik i nasz dobrodziej � rzek� inny pater.</p><p>� I ten kawaler powiada, �e s�ysza� to na w�asne uszy? � spyta� szorstko pan Piotr Czarniecki.</p><p>� Pomy�lcie waszmo�ciowie i nad tym � doda� ksi�dz przeor � �e ja mam salw�-gwardi�<a l:href="#fn276" type="note">[276]</a> od Carolusa Gustawa, jako klasztor i ko�ci� maj� by� na zawsze od zaj�cia i postoju wolne.</p><p>� Przyzna� trzeba � rzek� z powag� pan Zamoyski � �e w tych wiadomo�ciach nic si� jedno drugiego nie trzyma: Szwedom by�aby strata, nie korzy��, na Cz�stochow� uderza�, kr�la nie ma, wi�c Lisola nie m�g� do niego jecha�, Wrzeszczowicz nie m�g� mu si� zwierza�, dalej: nie heretyk to, ale katolik, nie wr�g klasztoru, ale jego dobroczy�ca, na koniec, cho�by go i szatan do napadu kusi�, nie �mia�by napada� przeciw rozkazowi i salwie-gwardii kr�lewskiej.</p><p>Tu zwr�ci� si� do Kmicica:</p><p>� C� tedy opowiadasz, kawalerze, i dlaczego, w jakim zamiarze, chcesz wielebnych ojc�w i nas tu obecnych przestraszy�? </p><p>Kmicic sta� jak oskar�ony przed s�dem. Z jednej strony, bra�a go rozpacz, i� je�li mu nie uwierz�, klasztor stanie si� �upem nieprzyjaciela, z drugiej wstyd go pali�, bo sam widzia�, �e wszystkie pozory przemawiaj� przeciw jego wiadomo�ciom i �e �atwo za k�amc� poczytany by� mo�e. Na my�l o tym gniew szarpa� go, rozbudza�a si� w nim przyrodzona pop�dliwo��, gra�a obra�ona ambicja, budzi� si� dawny, p�dziki Kmicic. Ale �ama� si� p�ty sam z sob�, a� si� z�ama�, przywo�a� wszystk� cierpliwo�� i powtarzaj�c sobie w duszy: �Za grzechy moje! za grzechy moje�� � odrzek� z mieni�c� si� twarz�:</p><p>� Com s�ysza�, powtarzam jeszcze raz: Weyhard Wrzeszczowicz ma napa�� na klasztor. Terminu nie wiem, ale my�l�, �e pr�dko si� to stanie� Ja ostrzegam, a na waszmo�ci�w spadnie odpowiedzialno��, je�li nie us�uchacie!�</p><p>Na to pan Piotr Czarniecki odrzek� z przyciskiem:</p><p>� Powoli, kawalerze, powoli. G�osu nie podno�!</p><p>Po czym pan Piotr Czarniecki przem�wi� do zgromadzonych.</p><p>� Pozw�lcie mnie, zacni ojcowie, zada� kilka pyta� temu przybyszowi�</p><p>� Wa�pan nie masz prawa mi ubli�a�! � krzykn�� Kmicic.</p><p>� Nie mam i ch�ci � odrzek� zimno pan Piotr. � Ale tu o klasztor i o Naj�wi�tsz� Pann� chodzi, o Jej stolic�. Dlatego to wa�pan musisz na bok od�o�y� uraz� albo je�eli nie na bok, to na czas, bo b�d� pewien, �e ci si� wsz�dzie sprawi�. Wa�pan wie�ci przynosisz, my je chcemy sprawdzi�, to s�uszna i dziwi� ci� nie powinno, a je�li nie zechcesz odpowiada�, pomy�limy, �e si� boisz zapl�ta�.</p><p>� Dobrze! pytaj wa��! � rzek� Babinicz przez zaci�ni�te z�by.</p><p>� Ot� to. Wa�pan powiadasz, �e jeste� ze �mudzi?</p><p>� Tak jest.</p><p>� I przybywasz tu, aby Szwedom i Radziwi��owi zdrajcy nie s�u�y�?</p><p>� Tak jest.</p><p>� A przecie tam s� tacy, kt�rzy mu nie s�u�� i przy ojczy�nie si� oponuj�, s� chor�gwie, kt�re pos�usze�stwo wypowiedzia�y, jest pan Sapieha, czemu� to do nich nie przysta�?�</p><p>� To moja sprawa!</p><p>� Aha! wa�ci sprawa! � rzek� Czarniecki. � To mo�e mi na inne pytania odpowiesz?</p><p>R�ce pana Andrzeja dr�a�y, oczy wpi�y si� w ci�ki miedziany dzwonek stoj�cy przed nim na stole i z tego dzwonka przenosi�y si� na g�ow� pytaj�cego. Bra�a go szalona, nieprzezwyci�ona ch�� porwa� �w dzwon i pu�ci� go na czaszk� pana Czarnieckiego. Dawny Kmicic coraz wi�cej bra� g�r� nad pobo�nym i skruszonym Babiniczem. Lecz si� prze�ama� raz jeszcze i rzek�:</p><p>� Pytaj!</p><p>� Je�li� ze �mudzi, to musisz wiedzie�, co si� na dworze zdrajcy dzieje. Wymie� mi tych, kt�rzy mu do zguby ojczyzny dopomogli, wymie� tych pu�kownik�w, kt�rzy przy nim stoj�.</p><p>Kmicic poblad� jak chusta, jednak wymieni� kilka nazwisk.</p><p>Pan Czarniecki wys�ucha� i rzek�:</p><p>� Mam ja przyjaciela, dworzanina kr�lewskiego, pana Tyzenhauza, kt�ry mi jeszcze o jednym najznamienitszym powiada�. Nie wiesz nic o tym arcy�otrze?�</p><p>� Nie wiem�</p><p>� Jak�e to? Nie s�ysza�e� o tym, kt�ry bratersk� krew jak Kain rozlewa�?� Nie s�ysza�e�, b�d�c ze �mudzi, o Kmicicu?</p><p>� Ojcowie wielebni! � zakrzykn�� nagle pan Andrzej, trz�s�c si� jak w febrze. � Niech�e mnie duchowna osoba pyta, to wszystko znios� Ale, na Boga �ywego, nie pozw�lcie temu szlachetce dr�czy� mnie d�u�ej!�</p><p>� Daj wa�� spok�j! � rzek� ksi�dz Kordecki, zwracaj�c si� do pana Piotra. � Nie o tego kawalera tu chodzi.</p><p>� Jedno tylko jeszcze pytanie � rzek� pan miecznik sieradzki.</p><p>I zwr�ciwszy si� do Kmicica, spyta�:</p><p>� Wa�pan nie spodziewa�e� si�, aby�my nie uwierzyli jego wie�ciom?</p><p>� Jak B�g na niebie! � odpar� pan Andrzej.</p><p>� Jakiej�e� nagrody za nie wygl�da�?</p><p>Pan Andrzej, zamiast odpowiedzie�, zanurzy� gor�czkowo obie r�ce w ma�y sak sk�rzany, kt�ry zwieszony mia� na brzuchu przy pasie, i wydobywszy je, sypn�� na st� dwie gar�cie pere�, szmaragd�w, turkus�w i innych drogich kamieni.</p><p>� Ot co!� � rzek� przerywanym g�osem. � Nie po pieni�dze ja tu przyszed�!� Nie po wasze nagrody!� To per�y i inne kamuszki� Wszystko zdobyczne� z bojarskich<a l:href="#fn277" type="note">[277]</a> ko�pak�w<a l:href="#fn278" type="note">[278]</a> zerwane!� Macie mnie!� Zali nagrody potrzebuj�?� Chcia�em to Naj�wi�tszej Pannie ofiarowa� ale dopiero po spowiedzi� z czystym sercem!� Oto s�� Tak nagrody potrzebuj� Mam i wi�cej� Bodaj was!�</p><p>Umilkli wszyscy, zdziwieni, i widok klejnot�w, tak �atwo jak kasza z worka wysypywanych, niema�e uczyni� wra�enie; ka�dy bowiem mimo woli pyta� si� siebie: co by za przyczyn� m�g� mie� ten cz�owiek zmy�la�, je�li nie o nagrod� mu chodzi�o?</p><p>Pan Piotr Czarniecki stropi� si�, bo taka jest natura ludzka, �e j� widok cudzej pot�gi i bogactw ol�niewa. Wreszcie i podejrzenia jego upad�y, bo jak�e przypu�ci�, �eby �w wielki pan, klejnotami sypi�cy, dla zysku chcia� mnich�w straszy�?</p><p>Spogl�dali tedy po sobie obecni, a on sta� nad klejnotami z podniesion� g�ow�, podobn� do g�owy rozdra�nionego orlika, z ogniem w �renicach i rumie�cem na twarzy. �wie�a rana, id�ca przez skro� i policzek, zsinia�a, i straszny by� pan Babinicz, gro��c drapie�nym wzrokiem Czarnieckiemu, ku kt�remu szczeg�lnie zwr�ci� si� gniew jego.</p><p>� Przez sam gniew waszmo�ci prawda przebija � rzek� ksi�dz Kordecki � ale te klejnoty schowaj, bo nie mo�e Naj�wi�tsza Panna przyj�� tego, co w gniewie, cho�by i s�usznym, ofiarowane. Zreszt�, jakom rzek�, nie o ciebie tu chodzi, ale o wiadomo�ci, kt�re strachem i zgroz� nas przej�y. B�g raczy wiedzie�, czy nie masz w tym jakowego� nieporozumienia albo pomy�ki, bo jake� sam waszmo�� widzia�, nie sk�ada si� to z prawd�, co m�wisz. Jak�e to nam wi�c pobo�nych wyp�dza�, czci Naj�wi�tszej Pannie ujmowa� i bramy dzie� i noc trzyma� zamkni�te?</p><p>� Bramy trzymajcie zamkni�te! przez mi�osierdzie bo�e! bramy trzymajcie zamkni�te!� � krzykn�� pan Kmicic, �ami�c r�ce, a� palce zatrzeszcza�y mu w stawach.</p><p>W g�osie jego tyle by�o prawdy i nieudanej rozpaczy, �e obecni mimo woli zadr�eli, jakoby niebezpiecze�stwo by�o ju� bliskie, a pan Zamoyski rzek�:</p><p>� Przecie i tak piln� uwag� mamy na okolic� i reparacje w murach si� prowadz�. W dzie� mo�emy puszcza� ludzi na nabo�e�stwo, ale ostro�no�� godzi si� zachowa� cho�by w�a�nie dlatego, �e kr�l Carolus odjecha�, a Wittenberg<a l:href="#fn279" type="note">[279]</a> �elazn� podobno r�k� rz�dzi w Krakowie i duchownych nie mniej od �wieckich uciska.</p><p>� Cho� w napad nie wierz�, ale przeciw ostro�no�ci nic nie mam! � odpowiedzia� pan Piotr Czarniecki.</p><p>� A ja zakonnik�w do Wrzeszczowicza wy�l� � rzek� ksi�dz Kordecki � z zapytaniem: czyli to salwa-gwardia kr�lewska nic ju� nie znaczy?</p><p>Kmicic odetchn��.</p><p>� Chwa�a Bogu! chwa�a Bogu! � zawo�a�.</p><p>� Panie kawalerze! � rzek� do niego ksi�dz Kordecki � B�g ci zap�a� za dobr� intencj� Je�li� nas s�usznie ostrzeg�, wiekopomn� b�dziesz mia� zas�ug� wzgl�dem Naj�wi�tszej Panny i ojczyzny; ale si� nie dziwuj, �e�my twoj� ch�� z niedowierzaniem przyj�li. Nieraz nas ju� tutaj straszono: jedni czynili to z zawzi�to�ci przeciw wierze, by czci Naj�wi�tszej Pannie uszczkn��; drudzy z chciwo�ci, aby co� uzyska�; trzeci dlatego tylko, aby nowin� przynie�� i powagi w oczach ludzkich nabra�, a mo�e byli i tacy, kt�rych z�udzono � jako przypuszczamy, �e i ciebie z�udzono. Dziwnie szatan jest na to miejsce zawzi�ty i dok�ada wszelkich stara�, aby nabo�e�stwu tu przeszkodzi� i wiernych jak najmniej do udzia�u w nim dopu�ci�, bo nic do takiej desperacji piekielnego dworu nie przywodzi, jak widok czci dla Tej, kt�ra g�ow� w�a star�a<a l:href="#fn280" type="note">[280]</a>� A teraz czas na nieszp�r. Wyb�agajmy Jej �ask�, pole�my si� Jej opiece i niech ka�dy p�jdzie spa� spokojnie, bo gdzie� ma by� spok�j i bezpiecze�stwo, je�li nie pod Jej skrzyd�ami?</p><p>I rozeszli si� wszyscy.</p><p>Gdy nieszp�r si� sko�czy�, sam ksi�dz Kordecki wzi�� do spowiedzi pana Andrzeja i spowiada� go d�ugo w pustym ju� ko�ciele; po czym le�a� pan Andrzej krzy�em przed zamkni�tymi drzwiami kaplicy a� do p�nocy.</p><p>O p�nocy wr�ci� do celi, rozbudzi� Sorok� i kaza� si� przed spoczynkiem �wiczy�, a� mu barki i plecy krwi� sp�yn�y.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIII</p></title><p>Nazajutrz z rana dziwny i niezwyk�y ruch panowa� w klasztorze. Bramy by�y wprawdzie otwarte i nie tamowano przyst�pu pobo�nym, nabo�e�stwo odbywa�o si� zwyk�ym trybem, ale po nabo�e�stwie nakazano wszystkim obcym opu�ci� obr�b klasztoru. Sam ksi�dz Kordecki, w towarzystwie pana miecznika sieradzkiego i pana Piotra Czarnieckiego, ogl�da� szczeg�owie<a l:href="#fn281" type="note">[281]</a> blanki i skarpy podtrzymuj�ce mury z wewn�trz i z zewn�trz. Nakazano te� tu i owdzie poprawki; kowale w mie�cie dostali rozkaz przygotowania os�k�w, dzid, poosadzanych na d�ugich dr�gach, ko�, sztorcem na drzewca zatkni�tych, maczug i k��d ci�kich, nabijanych hufnalami<a l:href="#fn282" type="note">[282]</a>. A poniewa� wiedziano, �e i tak w klasztorze by� znaczny zapas podobnych narz�dzi, wnet te� pocz�to gada� po ca�ym mie�cie, �e klasztor rych�ego oczekuje napadu. Coraz nowe rozporz�dzenia zdawa�y si� potwierdza� t� pog�osk�.</p><p>Pod noc dwustu ju� ludzi pracowa�o wedle mur�w. Ci�kie dzia�a przys�ane jeszcze przed obl�eniem Krakowa przez pana Warszyckiego<a l:href="#fn283" type="note">[283]</a>, kasztelana krakowskiego, w liczbie dwunastu, osadzono na nowych lawetach i rychtowano odpowiednio.</p><p>Z lamus�w klasztornych zakonnicy i pacho�kowie wynosili kule, kt�re uk�adano w stosy przy armatach; wytaczano jaszcze<a l:href="#fn284" type="note">[284]</a> z prochem, rozwi�zywano snopy muszkiet�w i rozdawano je mi�dzy za�og�. Na wie�ach i naro�nikach stan�y stra�e, maj�ce dawa� dniem i noc� pilne baczenie na okolic�; opr�cz tego ludzie wys�ani na zwiady rozes�ali si� po okolicy do Przystajni, K�obucka, Krzepic, Kruszyny i Mstowa.</p><p>Do obficie i tak zaopatrzonych spi�arni klasztornych sz�y zapasy z miasta, z Cz�stoch�wki i innych wsi do klasztoru nale��cych.</p><p>Pog�oska gruchn�a jak grom po ca�ej okolicy. Mieszczanie i ch�opi pocz�li si� zbiera� a radzi�. Wielu nie chcia�o wierzy�, aby jakikolwiek nieprzyjaciel �mia� targn�� si� na Jasn� G�r�.</p><p>Twierdzono, �e sama tylko Cz�stochowa ma by� zaj�t�; lecz i to ju� wzburzy�o umys�y, zw�aszcza gdy inni przypominali, �e przecie Szwedzi s� heretykami, kt�rych nic nie wstrzyma i kt�rzy umy�lnie afront Naj�wi�tszej Pannie uczyni� gotowi.</p><p>Wi�c te� wahano si�, w�tpiono i wierzono na przemian. Jedni �amali r�ce, oczekuj�c straszliwych zjawisk na ziemi i niebie, widomych znak�w gniewu bo�ego; drudzy pogr��ali si� w bezradnej i niemej rozpaczy; trzecich gniew chwyta� nadludzki, jakoby g�owy ich zajmowa�y si� p�omieniem. A gdy raz fantazja ludzka rozwin�a skrzyd�a do lotu, zaraz pocz�y kr��y� wie�ci coraz inne, coraz bardziej gor�czkowe, coraz potworniejsze.</p><p>I jak gdy kto w mrowisko kij zanurzy lub �aru narzuci, natychmiast wysypuj� si� niespokojne roje, k��bi� si�, rozbiegaj� i zbiegaj�, tak zawrza�o miasto i wsie okoliczne.</p><p>Po po�udniu gromady mieszczan i ch�opstwa, wraz z niewiastami i dzie�mi, opasa�y mury klasztorne i trzyma�y je jakby w obl�eniu, p�acz�c i j�cz�c. O samym zachodzie s�o�ca wyszed� ku nim ksi�dz Kordecki i pogr��ywszy si� w ci�b�, pyta�:</p><p>� Ludzie, czego tu chcecie!</p><p>� Chcemy na za�og� i�� do klasztoru, Bogarodzicielki broni�! � wo�ali m�czy�ni, potrz�saj�c cepami, wid�ami i inn� broni� wie�niacz�.</p><p>� Chcemy na Naj�wi�tsz� Pann� ostatni raz popatrzy�! � j�cza�y niewiasty.</p><p>Ksi�dz Kordecki stan�� na wzniesionym za�omie ska�y i rzek�:</p><p>� Bramy piekielne nie przemog� mocy niebieskich. Uspok�jcie si� i otuchy w serca nabierzcie. Nie wst�pi noga heretyka w te �wi�te mury, nie b�dzie luterski ani kalwi�ski zabobon guse� swych odprawowa� w tym przybytku czci i wiary. Nie wiem zaiste, azali<a l:href="#fn285" type="note">[285]</a> przyjdzie tu zuchwa�y nieprzyjaciel, ale to wiem, i� gdyby przyszed�, ze wstydem i ha�b� odst�pi� musi, bo moc jego wi�ksza moc pokruszy, z�o�� jego z�amie si�, pot�ga start� b�dzie i odmieni si� szcz�cie jego. Otuchy w serca nabierzcie! Nie ostatni raz wy t� Patronk� nasz� widzicie, w wi�kszej owszem chwale ogl�da� J� b�dziecie i nowe cuda ujrzycie. Nabierzcie otuchy, otrzyjcie �zy i wzmocnijcie si� w wierze, gdy� powiadam wam � a nie ja to m�wi�, jeno duch bo�y m�wi przeze mnie � �e nie wejdzie Szwed do tych mur�w � �aska st�d sp�ynie i ciemno�ci tak nie zagasz� �wiat�a jako ta noc, kt�ra si� dzi� zbli�a, bo�emu s�o�cu jutro wsta� nie przeszkodzi!</p><p>A w�a�nie zach�d by�. Ciemno�� powlek�a ju� okolic�, jeno ko�ci� gorza� czerwono w ostatnich promieniach s�o�ca. Widz�c to, ludzie pokl�kali wko�o mur�w i otucha zaraz sp�yn�a w ich serca. Tymczasem na wie�ach pocz�to sygnowa� na <emphasis>Angelus<a l:href="#fn286" type="note">[286]</a></emphasis>. Ksi�dz Kordecki rozpocz�� �piewa�: <strong>Anio� Pa�ski</strong>, a za nim t�umy ca�e. Stoj�ca na murach szlachta i �o�nierze po��czyli z nimi swe g�osy, dzwony wi�ksze i mniejsze dzwoni�y do wt�ru, i zda�o si�, �e ca�a g�ra �piewa i brzmi jak olbrzymie, organy, na cztery strony �wiata g�o�ne.</p><p>�piewano do p�na; odchodz�cych b�ogos�awi� na drog� ksi�dz Kordecki, wreszcie rzek�:</p><p>� Kt�ry z m��w w wojnie s�ugiwa�, z broni� umie si� obchodzi� i serce czuje m�ne, niech jutrzejszego rana przyjdzie do klasztoru.</p><p>� Jam s�u�y�!� ja w piechocie by�em!� ja przyjd�! � wo�a�y liczne g�osy.</p><p>I t�umy rozp�yn�y si� z wolna. Noc zesz�a spokojnie. Wszyscy zbudzili si� z radosnym okrzykiem: �Nie ma Szweda!� Jednak�e rzemie�lnicy zwozili ca�y dzie� zam�wione roboty.</p><p>Wyszed� te� rozkaz do kramnik�w, kt�rzy zw�aszcza przy wschodnim murze maj� swe kramy, aby towar do klasztoru znie�li, a w samym klasztorze nie zaprzestano pracy przy murach. Ubezpieczano zw�aszcza tak zwane �przechody�, to jest szczup�e otwory w murach, kt�re nie by�y bramami, a kt�re mog�y s�u�y� do czynienia wycieczek. Pan R�yc-Zamoyski kaza� je zak�ada� belkami, ceg�ami, nawozem, tak aby w danym razie �atwo od wewn�trz mog�y by� rozgrodzone.</p><p>Ca�y dzie� te� ci�gn�y jeszcze wozy z zapasami i �ywno�ci�, zjecha�o tak�e kilka rodzin szlacheckich, kt�re potrwo�y�a by�a wie�� o bliskim nadci�gni�ciu nieprzyjaciela.</p><p>Ko�o po�udnia wr�cili ludzie wys�ani zesz�ego dnia na zwiady, ale �aden nie widzia� Szwed�w ani nawet nie s�ysza� o nich, pr�cz o tych, kt�rzy najbli�ej, w Krzepicach, stali.</p><p>Nie zaniechano jednak w klasztorze przygotowa�. Wedle rozkazu ksi�dza Kordeckiego nadci�gn�li ci z mieszczan i ch�op�w, kt�rzy poprzednio w piechocie s�ugiwali i ze s�u�b� byli obznajomieni. Oddano ich w komend� panu Zygmuntowi Mosi�skiemu pilnuj�cemu p�nocno-wschodniej baszty. Pan Zamoyski za� ca�y dzie� rozstawia� ludzi, przyucza�, co kto ma czyni�, lub naradza� si� w refektarzu z ojcami.</p><p>Kmicic z rado�ci� w sercu patrzy� na przygotowania wojenne, na musztruj�cych si� �o�nierzy, na dzia�a, stosy muszkiet�w, dzid i os�k�w<a l:href="#fn287" type="note">[287]</a>. To by� jego �ywio� w�a�ciwy. W�r�d tych gro�nych machin, w�r�d krz�taniny, przygotowa� i gor�czki wojennej by�o mu dobrze, lekko i weso�o. By�o tym l�ej i weselej, �e generaln� spowied� z ca�ego �ycia odby�, jak czyni� konaj�cy, i nad spodziewanie w�asne rozgrzeszenie otrzyma�, bo kap�an zwa�y� jego intencj�, szczer� ch�� poprawy i to, �e ju� na t� drog� wst�pi�.</p><p>Tak wi�c zby� si� pan Andrzej brzemienia, pod kt�rym ju� prawie upada�. Pokuty zadano mu ci�kie, i co dzie� grzbiet jego krwawi� si� pod ka�czugiem<a l:href="#fn288" type="note">[288]</a> Soroki; kazano mu praktykowa� pokor� i to by�o jeszcze ci�sze, bo jej w sercu nie mia�, przeciwnie, pych� mia� i che�pliwo��; kazano mu wreszcie uczynkami cnotliwymi popraw� stwierdzi�, ale to zn�w by�o najl�ejsze. Sam niczego wi�cej nie pragn��, nie po��da�. Ca�a dusza m�oda rwa�a si� w nim ku uczynkom, bo oczywi�cie pod uczynkami rozumia� wojn� i bicie Szwed�w od rana do wieczora, bez spoczynku i mi�osierdzia. A w�a�nie jak�e pi�kna, jak wspania�a otwiera�a si� do tego droga! Bi� Szwed�w nie tylko w obronie ojczyzny, nie tylko w obronie pana, kt�remu wierno�� poprzysi�g�, ale jeszcze w obronie Kr�lowej Anielskiej, by�o to szcz�cie nad jego zas�ug�.</p><p>Gdzie� si� podzia�y te czasy, gdy sta� jakoby na rozdro�u, pytaj�c si� siebie, kt�r�dy i��; gdzie� te czasy, w kt�rych nie wiedzia�, co pocz��, w kt�rych wsz�dy spotyka� si� ze zw�tpieniem i sam pocz�� traci� nadziej�?</p><p>A przecie tu ludzie, te bia�e mnichy i ta gar�� ch�op�w i szlachty, gotowali si� po prostu do obrony, do walki na �mier� i �ycie. Jedyny to by� k�t taki w Rzeczypospolitej i w�a�nie pan Andrzej do niego zajecha�, jakoby go jaka szcz�liwa gwiazda prowadzi�a.</p><p>Bo przy tym wierzy� �wi�cie w zwyci�stwo, cho�by ca�a pot�ga szwedzka mia�a otoczy� te mury. W sercu mia� tedy modlitw�, rado�� i wdzi�czno��.</p><p>W tym usposobieniu chodzi� po murach z jasn� twarz�, rozpatrywa� si�, przygl�da� i widzia�, �e dobrze si� dzieje. Okiem znawcy wnet pozna� z samych przygotowa�, �e czyni� je ludzie do�wiadczeni, kt�rzy potrafi� pokaza� si� i w�wczas, gdy przyjdzie do sprawy. Podziwia� spok�j ksi�dza Kordeckiego, dla kt�rego g��bokie powzi�� uwielbienie; podziwia� stateczno�� pana miecznika sieradzkiego, a nawet panu Czarnieckiemu, cho� mu mruczno na niego by�o, nie pokazywa� krzywego oblicza.</p><p>Lecz �w rycerz spogl�da� na niego surowie i spotkawszy go u muru, na drugi dzie� po powrocie wys�a�c�w klasztornych, rzek�:</p><p>� Jako� Szwed�w nie wida�, panie kawalerze, a jak nie nadejd�, to reputacj� wa�panow� psi zjedz�.</p><p>� Je�liby z ich przybycia mia�a jaka szkoda dla �wi�tego miejsca wynikn��, to niech moj� reputacj� lepiej psi zjedz�! � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>� Wola�by� ich prochu nie w�cha�. Znamy si� na takich rycerzach, co buty maj� zaj�cz� sk�rk� podszyte!</p><p>Kmicic spu�ci� oczy jak panna.</p><p>� Wola�by� k��tni poniecha� � rzek� � com ci winien? Zapomnia�em ja swojej urazy, zapomnij i ty swojej.</p><p>� A nazwa�e� mnie szlachetk� � rzek� ostro pan Piotr. � Prosz�! c�e� sam za jeden? W czym to Babinicze od Czarnieckich lepsi?� Taki� to senatorski r�d?</p><p>� M�j mospanie � odrzek� weso�o Kmicic � �eby nie pokora, kt�r� mam na spowiedzi nakazan�, �eby nie one bato�ki, kt�re mi co dzie� za dawne burdy grzbiet por�<a l:href="#fn289" type="note">[289]</a>, wnet ja bym tu inaczej jeszcze wa�pana nazwa�, jeno mi strach, �eby w dawne grzechy nie popa��. A co do tego, czy Babinicze, czy Czarnieccy lepsi, to si� poka�e, jak Szwedzi nadejd�.</p><p>� A jak�� to szar�� my�lisz otrzyma�?� Zali mniemasz, �e ci� jednym z komendant�w uczyni�?</p><p>Kmicic spowa�nia�.</p><p>� Pos�dzili�cie mnie, �e mi o zysk chodzi, teraz wa�pan o szar�y gadasz. Wiedz�e, i� nie po zaszczyty tu przyjecha�em, bo mog�em gdzie indziej do wy�szych doj��. Prostym �o�nierzem zostan�, cho�by pod twoj� komend�.</p><p>� Czemu �cho�by�?</p><p>� Bo� mi krzyw<a l:href="#fn290" type="note">[290]</a> i got�w by� mi dopieka�.</p><p>� Hm! Nie ma co! Pi�knie to z wa�ci strony, �e chcesz cho�by prostym �o�nierzem zosta�, gdy� wida�, �e fantazja u ciebie okrutna i pokora nie�atwo ci przychodzi. Rad by� si� bi�?</p><p>� Poka�e si� to ze Szwedami, jakom ju� rzek�.</p><p>� Ba, a je�li Szwedzi nie przyjd�?</p><p>� Tedy wiesz co, wa�pan? P�jdziemy ich szuka�! � rzek� Kmicic.</p><p>� A to mi si� podobasz! � zakrzykn�� pan Piotr Czarniecki. � Mo�na by grzeczn� parti� zebra� Tu �l�sk niedaleko i zaraz by si� �o�nierz�w<a l:href="#fn291" type="note">[291]</a> nazbiera�o. Starszyzna, jako i stryj m�j, s�owo dali, ale prostych nawet o nie nie pytano. Si�a<a l:href="#fn292" type="note">[292]</a> by ich mo�na mie� na pierwsze zawo�anie!</p><p>� I dobry przyk�ad innym by si� da�o! � rzek� z zapa�em Kmicic. � Ja mam te� gar�� ludzi� Obaczy�by� ich wa�pan przy robocie!</p><p>� Bo� bo� � rzek� pan Piotr � jak mi B�g mi�y!� Daj�e pyska!</p><p>� A daj i ty! � rzek� Kmicic.</p><p>I niewiele my�l�c, rzucili si� sobie w obj�cia.</p><p>Przechodzi� w�a�nie ksi�dz Kordecki i widz�c, co si� sta�o, pocz�� ich b�ogos�awi�, oni za� wyznali mu zaraz, o co si� um�wili. Ksi�dz jeno u�miechn�� si� spokojnie i poszed� dalej, rzek�szy do samego siebie:</p><p>� Choremu zdrowie poczyna wraca�.</p><p>Do wieczora uko�czono przygotowania i twierdza by�a zupe�nie do obrony gotowa. Niczego jej nie brak�o: ni zapas�w, ni proch�w, ni dzia�, jeno mur�w dostatecznie silnych i licznej za�ogi.</p><p>Cz�stochowa, a raczej Jasna G�ra, jakkolwiek z natury i sztuk� wzmocniona, liczy�a si� do pomniejszych i s�abszych fortec Rzeczypospolitej. A co do za�ogi, mo�na by�o mie� na zawo�anie tylu ludzi, ilu by kto chcia�, ale ksi�a umy�lnie nie przeci��ali mur�w za�og�, by zapas�w na d�u�ej starczy�o.</p><p>Przeto byli i tacy, zw�aszcza mi�dzy puszkarzami<a l:href="#fn293" type="note">[293]</a> Niemcami, kt�rzy byli przekonani, �e Cz�stochowa si� nie obroni. </p><p>G�upi! Mniemali, �e jej nic wi�cej pr�cz mur�w nie broni, i nie wiedzieli, co to s� serca wiar� natchni�te. Ksi�dz Kordecki obawiaj�c si�, by nie szerzyli mi�dzy lud�mi zw�tpienia, wydali� ich, pr�cz jednego, kt�ry za mistrza w swej sztuce uchodzi�.</p><p>Tego samego dnia przyszed� do Kmicica stary Kiemlicz wraz z synami, z pro�b�, �eby ich ze s�u�by uwolni�.</p><p>Pana Andrzeja z�o�� porwa�a.</p><p>� Psy! � rzek� � dobrowolnie si� takiego szcz�cia wyrzekacie i Naj�wi�tszej Panny nie chcecie broni�!� Dobrze, niech�e tak b�dzie! Zap�at� za owe konie otrzymali�cie, reszt� zas�ug wnet odbierzecie!</p><p>Tu wydoby� kiesk� z sepetu<a l:href="#fn294" type="note">[294]</a> i rzuci� im j� na ziemi�.</p><p>� Ot, wasza lafa<a l:href="#fn295" type="note">[295]</a>! Wolicie z tamtej strony mur�w �upu szuka�? Wolicie by� zb�jcami ni� obro�cami Marii?!� Precz z moich oczu! Niegodni�cie tu si� znajdowa�, niegodni�cie chrze�cija�skiej spo�eczno�ci, niegodni�cie tak� �mierci�, jaka nas tu czeka, polec!� Precz! precz!</p><p>� Niegodni�my � odrzek� stary, rozk�adaj�c r�ce i schylaj�c g�ow� � niegodni�my, by nasze �lepie spogl�da�y na splendory jasnog�rskie. Furto niebieska! Gwiazdo zaranna! Ucieczko grzesznych!<a l:href="#fn296" type="note">[296]</a> Niegodni�my, niegodni!</p><p>Tu schyli� si� nisko, tak nisko, �e a� zgi�� si� we dwoje, a zarazem wychud��, drapie�n� r�k� chwyci� kiesk� le��c� na pod�odze.</p><p>� Ale i za murami � rzek� � nie przestaniemy s�u�y� Wasza mi�o�� W nag�ym razie damy zna� o wszystkim� P�jdziemy, gdzie trzeba� Uczynimy, co trzeba� Wasza mi�o�� b�dzie mia�a za murami s�ugi gotowe�</p><p>� Precz! � powt�rzy� pan Andrzej.</p><p>Oni za� wyszli, bij�c pok�ony, bo ich strach d�awi� i szcz�liwi byli, �e si� tak wszystko sko�czy�o. Pod wiecz�r nie by�o ich ju� w fortecy.</p><p>Noc nasta�a ciemna i d�d�ysta. By� to �smy listopada. Nadchodzi�a wczesna zima i wraz z falami deszczu lecia�y na ziemi� pierwsze p�atki rozmok�ego �niegu. Cisz� przerywa�y tylko przeci�g�e g�osy stra�y, wo�aj�ce od baszty do baszty: �Czuwaaaj!� � w ciemno�ciach przemyka� si� tu i owdzie bia�y habit ksi�dza Kordeckiego. Kmicic nie spa�; by� na murach przy panu Czarnieckim, z kt�rym gwarzyli o przebytych wojnach. Kmicic opowiada� przebieg wojny z Chowa�skim<a l:href="#fn297" type="note">[297]</a>, nic oczywi�cie nie m�wi�c o tym, jaki sam bra� w niej udzia�; a pan Piotr prawi� o potyczkach ze Szwedami pod Przedborzem, �arnowcami i w okolicach Krakowa, przy czym che�pi� si� on nieco i tak m�wi�:</p><p>� Robi�o si�, co mog�o. Ka�dego, widzisz, Szweda, kt�rego uda�o mi si� rozci�gn��, znaczy�em sobie w�ze�kiem na rapciach<a l:href="#fn298" type="note">[298]</a>. Mam ju� sze�� w�ze�k�w, a B�g da, b�dzie wi�cej! Dlatego szabl� coraz wy�ej pod pach� nosz� Nied�ugo rapcie b�d� na nic, ale ich nie porozwi�zuj�, jeno w ka�dy w�ze� ka�� turkus wprawi� i po wojnie jako wotum zawiesz�. A wa�pan masz�e ju� z jednego Szweda na sumieniu?</p><p>� Nie! � odpar� ze wstydem Kmicic. � Nie opodal Sochaczewa rozbi�em kup�, ale to by�o hultajstwo�</p><p>� Za to hiperbore�w<a l:href="#fn299" type="note">[299]</a> huk pewnie m�g�by� zakarbowa�?</p><p>� A tych to by si� znalaz�o.</p><p>� Ze Szwedami trudniej, bo rzadko kt�ry nie charakternik<a l:href="#fn300" type="note">[300]</a>� Od Fin�w si� sztuki za�ywania czarnych nauczyli i ka�dy ma dw�ch albo trzech diab��w do pos�ugi, a s� i tacy, kt�rzy maj� po siedmiu. Ci ich w czasie potyczki okrutnie strzeg�� Ale je�li tu przyjd�, to diabli nic nie wsk�raj�, bo tu, w takim okr�gu, z jakowego wie�e wida�, moc diabelska nie mo�e nic sprawi�. Waszmo�� s�ysza�e� o tym?</p><p>Kmicic nie odpowiedzia�, pokr�ci� g�ow� i pocz�� nas�uchiwa� pilnie.</p><p>� Id�! � rzek� nagle.</p><p>� Co? Na Boga! Co wa�pan m�wisz?</p><p>� Jazd� s�ysz�.</p><p>� To jeno wiatr z deszczem t�tni.</p><p>� Na rany Chrystusa! to nie wiatr, to konie! Ucho mam wprawne okrutnie. Idzie moc jazdy� i blisko ju� s�, jeno wiatr w�a�nie g�uszy�. Rata, rata!!!</p><p>G�os Kmicica zbudzi� drzemi�ce w pobli�u i skostnia�e stra�e, lecz jeszcze nie przebrzmia�, gdy w dole, w ciemno�ci ozwa�y si� przera�liwe d�wi�ki tr�b i pocz�y gra� d�ugo, �a�o�nie, strasznie. Zerwali si� wszyscy ze snu w os�upieniu, w przera�eniu i pytali si� siebie wzajem:</p><p>� Zali to nie tr�by na s�d graj� w tej g�uchej nocy?�</p><p>Po czym zakonnicy, �o�nierze, szlachta pocz�li wysypywa� si� na majdan. Dzwonnicy pobiegli do dzwon�w i wkr�tce ozwa�y si� wszystkie: wielkie, mniejsze i ma�e, jakby na po�ar, mieszaj�c swe j�ki z odg�osem tr�b, kt�re gra� nie ustawa�y.</p><p>Rzucono zapalone lonty do beczek ze smo��, umy�lnie przygotowanych i przywi�zanych na �a�cuchach, nast�pnie poci�gni�to je korbami w g�r�. Czerwone �wiat�o obla�o podn�e ska�y i w�wczas to jasnog�rcy ujrzeli naprz�d oddzia� konnych tr�baczy, najbli�ej stoj�cych, z tr�bami przy ustach, za nim d�ugie i g��bokie szeregi rajtarii<a l:href="#fn301" type="note">[301]</a> z rozwianymi banderiami.</p><p>Tr�bacze grali jeszcze czas jaki�, jakby chcieli tymi mosi�nymi d�wi�kami wypowiedzie� ca�� pot�g� szwedzk� i do reszty przerazi� zakonnik�w; na koniec umilkli; jeden z nich oderwa� si� od szeregu i powiewaj�c bia�� chust�, zbli�y� si� do bramy.</p><p>� W imieniu jego kr�lewskiej mo�ci � zawo�a� tr�bacz � najja�niejszego kr�la Szwed�w, Got�w i Wandal�w, wielkiego ksi�cia Finlandii, Estonii, Karelii, Bremy, Werdy, Szczecina, Pomeranii, Kaszub�w i Wandalii, ksi�cia Rugii, pana Ingrii, Wismarku i Bawarii, hrabiego Paladynu Re�skiego, Juliahu, Kliwii, Bergu� otw�rzcie!</p><p>� Pu�ci�! � ozwa� si� g�os ksi�dza Kordeckiego.</p><p>Otworzono, ale tylko furtk� w bramie. Je�dziec zawaha� si� przez chwil�, wreszcie zlaz� z konia, wszed� w obr�b mur�w i spostrzeg�szy gromadk� bia�ych habit�w, spyta�:</p><p>� Kt�ry pomi�dzy wami jest prze�o�onym zakonu?</p><p>� Jam jest! � rzek� ksi�dz Kordecki.</p><p>Je�dziec poda� mu pismo z piecz�ciami, sam za� rzek�:</p><p>� Pan hrabia b�dzie u �wi�tej Barbary oczekiwa� na odpowied�.</p><p>Ksi�dz Kordecki wezwa� natychmiast na narad� do definitorium<a l:href="#fn302" type="note">[302]</a> zakonnik�w i szlacht�.</p><p>W drodze rzek� pan Czarniecki do Kmicica:</p><p>� P�jd� i ty!</p><p>� P�jd� jeno przez ciekawo�� � rzek� pan Andrzej � bo zreszt� nic tam po mnie! Nie g�b� ja chc� odt�d Naj�wi�tszej Pannie s�u�y�!</p><p>Gdy zasiedli wszyscy w definitorium, ksi�dz Kordecki oderwa� piecz�cie i czyta�, co nast�puje:</p><p>�Nietajno wam, zacni Ojcowie, z jakim umys�em przychylnym i z jakim sercem by�em zawsze dla tego �wi�tego miejsca i dla waszego Zgromadzenia, r�wnie� z jak� sta�o�ci� otacza�em was sw� opiek� i obsypywa�em dobrodziejstwy<a l:href="#fn303" type="note">[303]</a>. Dlatego pragn��bym, �eby�cie byli tego przekonania, �e przychylno�� ani �yczliwo�� moja dla was nie usta�y w dzisiejszych czasach. Nie jako wr�g, ale jako przyjaciel dzi� przybywam, bez obawy zdajcie pod moj� opiek� wasz klasztor, jak tego wymagaj� czas i dzisiejsze okoliczno�ci. Tym sposobem zyskacie spokojno��, kt�rej pragniecie, i bezpiecze�stwo. Przyrzekam wam uroczy�cie, �e �wi�to�ci nietkni�te pozostan�, dobra wasze nie b�d� zniszczone, sam koszta wszelkie ponios�, a nawet wam �rodk�w przysporz�. Rozwa�cie zatem pilnie: ile skorzystacie, je�li kontentuj�c mnie, klasztor mi wasz powierzycie. Pami�tajcie i o tym, a�eby wi�ksze was nieszcz�cie nie po�cig�o od gro�nego jenera�a Millera<a l:href="#fn304" type="note">[304]</a>, kt�rego rozkazy tym ci�sze b�d�, i� jest heretykiem i wiary prawdziwej nieprzyjacielem. W�wczas, gdy on nadejdzie, musicie ulec konieczno�ci i spe�ni� jego wol�; i pr�no �a�owa� b�dziecie z b�lem w duszach i cia�ach, �e�cie s�odk� moj� rad� wzgardzili.�</p><p>Pami�� niedawnych dobrodziejstw Wrzeszczowicza wzruszy�a silnie zakonnik�w. Byli tacy, kt�rzy ufali jego przychylno�ci i w jego radzie odwr�cenie przysz�ych kl�sk i nieszcz�� widzie� chcieli.</p><p>Lecz nikt nie zabiera� g�osu czekaj�c, co powie ksi�dz Kordecki; on za� milcza� przez chwil�, tylko wargi jego porusza�y si� cich� modlitw�, po czym rzek�:</p><p>� Zaliby prawdziwy przyjaciel podchodzi� por� nocn� i tak okropnym g�osem surm�w<a l:href="#fn305" type="note">[305]</a> i tr�b przera�a� �pi�ce s�ugi bo�e? Zaliby przybywa� na czele tych tysi�cy zbrojnych, kt�re teraz pod murami stoj�? Przecz<a l:href="#fn306" type="note">[306]</a> nie przyjecha� samopi�t, samodziesi��<a l:href="#fn307" type="note">[307]</a>, gdy jako dobroczy�ca radosnego jeno m�g� si� spodziewa� przyj�cia? Co znacz� owe srogie zast�py, je�eli nie gro�b�, w razie gdyby�my klasztoru odda� nie chcieli?� Bracia najmilsi, wspomnijcie i na to, �e nigdzie �w nieprzyjaciel nie dotrzyma� s�owa ni przysi�g, ni salwy-gwardii. To� i my mamy kr�lewsk�, kt�r� nam dobrowolnie nades�ano, a w kt�rej wyra�na jest obietnica, �e klasztor od zaj�cia wolnym ma pozosta�, a przecie stoj� ju� pod jego murami, k�amstwo w�asne okropnym mosi�nym d�wi�kiem otr�buj�c. Bracia najmilsi! Niech ka�dy ku niebu serce podniesie, aby go Duch �wi�ty o�wieci� raczy�, i rad�cie potem, m�wcie, co kt�remu sumienie i wzgl�d na dobro �wi�tego przybytku dyktuje.</p><p>Nasta�a cisza.</p><p>Wtem ozwa� si� g�os Kmicica;</p><p>� S�ysza�em w Kruszynie � rzek� � jako Lisola pyta�: �A czy skarbca mnichom przetrz��ni�cie?� � na co Wrzeszczowicz, on, kt�ry stoi pod murami, odpowiedzia�: �Matka Boska talar�w w przeorskiej skrzyni nie potrzebuje.� Dzi� ten�e sam Wrzeszczowicz pisze wam, ojcowie wielebni, �e sam koszta b�dzie ponosi� i jeszcze wam maj�tno�ci przysporzy. Zwa�cie szczero�� jego!</p><p>Na to odrzek� ksi�dz Mielecki, jeden ze starszych w zgromadzeniu, a przy tym dawny �o�nierz:</p><p>� My �yjem w ub�stwie, a to grosiwo na chwa�� Naj�wi�tszej Panny przed o�tarzami Jej p�onie. Lecz cho�by�my je z o�tarz�w zdj�li, aby bezpiecze�stwo �wi�temu miejscu kupi�, kt� nam zar�czy, �e go dotrzymaj�, �e �wi�tokradzkimi r�koma nie zedr� wot�w, szat �wi�tych, nie pozabieraj� sprz�t�w ko�cielnych? Zali k�amcom ufa� mo�na?</p><p>� Bez prowincja�a, kt�remu�my pos�usze�stwo winni, nic stanowi� nie mo�emy! � rzek� ojciec Dobrosz.</p><p>A ksi�dz Tomicki doda�:</p><p>� Wojna nie nasza rzecz, pos�uchajmy wi�c, co powie owo rycerstwo, kt�re si� pod skrzyd�a Bogarodzicielki do tego klasztoru schroni�o.</p><p>Tu oczy wszystkich zwr�ci�y si� na pana Zamoyskiego, najstarszego wiekiem, powag� i urz�dem, on za� powsta� i w nast�puj�ce ozwa� si� s�owa:</p><p>� O wasze to losy idzie, czcigodni ojcowie. Por�wnajcie zatem pot�g� nieprzyjaciela z tym oporem, jaki mu stawi� mo�ecie wedle si� i �rodk�w waszych, i id�cie za w�asn� wol�. Jakiej�e rady my, go�cie, udzieli� wam mo�emy? Jednak�e, poniewa� pytacie nas, wielebni ojcowie, co czyni�, wi�c odpowiadam: p�ki konieczno�� nas nie zmusi, niech�e dalek� od nas b�dzie my�l poddania. Haniebna albowiem i niegodziwa rzecz jest sromotn� uleg�o�ci� niepewny pok�j u wiaro�omnego nieprzyjaciela okupowa�. Schronili�my si� tu z w�asnej woli z �onami i dzie�mi, oddaj�c si� w opiek� Naj�wi�tszej Pannie, z niezachwian� zatem wiar� postanowili�my �y� z wami, a je�li tak B�g zechce, to i umiera� razem. Zaiste, lepiej nam tak ni� przyj�� haniebn� niewol� lub patrze� na zniewag� �wi�to�ci� O! zapewne ta Matka Najwy�szego Boga, kt�ra natchn�a piersi nasze ��dz� bronienia Jej przeciw bezbo�nym i blu�nierczym heretykom, przyb�dzie w pomoc pobo�nym usi�owaniom s�ug swoich i spraw� s�usznej obrony wesprze!�</p><p>Tu umilk� pan miecznik sieradzki; wszyscy rozwa�ali s�owa jego, krzepi�c si� ich tre�ci�, a Kmicic, jak to wprz�d zawsze czyni�, ni� pomy�la�, skoczy� i do ust r�k� starszego m�a przycisn��.</p><p>Zbudowali si� tym widokiem obecni i ka�dy dobrej wr�by w tym m�odzie�czym zapale dopatrzy�, a ch�� bronienia klasztoru wzros�a i ogarn�a serca.</p><p>Wtem zdarzy�a si� i nowa wr�ba; za oknem refektarza rozleg� si� niespodzianie dr��cy i stary g�os �ebraczki ko�cielnej Konstancji �piewaj�cej pie�� pobo�n�:</p><cite><poem><stanza><v>Pr�no przegra�asz mi, husycie srogi,</v><v>Pr�no diabelskie wzywasz w pomoc rogi,</v><v>Na pr�no palisz i krwie nie �a�ujesz,</v><v/><v>Mnie nie zwojujesz!</v></stanza><stanza><v>Cho�by tu przysz�y pogan�w tysi�ce,</v><v>Cho�by na smokach wojska lataj�ce,</v><v>Nic nie wsk�raj� miecz, ogie� ni m�e</v><v/><v>Bo ja zwyci��!</v></stanza></poem></cite><p>� Oto dla nas przestroga � rzek� ksi�dz Kordecki � kt�r� nam B�g przez usta starej �ebraczki zsy�a. Bro�my si�, bracia, bo zaprawd� takich auxili�w<a l:href="#fn308" type="note">[308]</a> nigdy jeszcze obl�eni nie mieli, jakie my mie� b�dziemy!</p><p>� Z rado�ci� gard�a damy! � zawo�a� pan Piotr Czarniecki.</p><p>� Nie ufajmy wiaro�omnym! Nie ufajmy heretykom ani tym z katolik�w, kt�rzy u z�ego ducha s�u�b� przyj�li! � wo�a�y inne g�osy, nie dopuszczaj�c do s�owa tych, kt�rzy oponowa� chcieli.</p><p>Postanowiono jeszcze wys�a� dw�ch ksi�y do Wrzeszczowicza z o�wiadczeniem, �e bramy zostan� zamkni�te i �e obl�eni broni� si� b�d�, do czego im salwa-gwardia kr�lewska daje prawo.</p><p>Ale swoj� drog� mieli pos�owie prosi� pokornie Wrzeszczowicza, aby zamiaru zaniecha� albo przynajmniej od�o�y� go na czas, dop�ki by zakonnicy ojca Teofila Broniewskiego, prowincja�a zakonu, kt�ry na�wczas znajdowa� si� na �l�sku, o pozwolenie nie spytali.</p><p>Pos�owie, ojciec Benedykt Jaraczewski i Marceli Tomicki, wyszli za bramy, reszta oczekiwa�a ich z biciem serca w refektarzu, bo jednak tych mnich�w, nieprzywyk�ych do wojny, strach bra� na my�l, �e godzina wybi�a i ta chwila nadesz�a, w kt�rej wybra� im trzeba pomi�dzy obowi�zkiem a gniewem i pomst� nieprzyjaciela.</p><p>Lecz ledwie up�yn�o p� godziny, dwaj ojcowie ukazali si� zn�w przed rad�. G�owy ich by�y zwieszone na piersi, w twarzach mieli smutek i blado��. Milcz�c, podali ksi�dzu Kordeckiemu nowe pismo Wrzeszczowicza, a ten wzi�� je z ich r�k i odczyta� g�o�no. By�o to o�m punkt�w kapitulacji, pod kt�rymi Wrzeszczowicz wzywa� zakonnik�w do poddania klasztoru.</p><p>Sko�czywszy czyta�, przeor popatrzy� d�ugo w twarze zgromadzonych, na koniec rzek� uroczystym g�osem:</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego! W imi� Najczystszej i Naj�wi�tszej Bogarodzicielki! Na mury, bracia ukochani!</p><p>� Na mury! na mury! � rozleg� si� jeden okrzyk w refektarzu.</p><p>W chwil� potem jasny p�omie� o�wieci� podn�e klasztoru. Wrzeszczowicz kaza� zapali� zabudowania przy ko�ciele �wi�tej Barbary. Po�ar, ogarn�wszy stare domostwa, wzmaga� si� z ka�d� chwil�. Wkr�tce s�upy czerwonego dymu wzbi�y si� ku niebu, w�r�d kt�rych �wieci�y jaskrawe j�zyki ognia. Na koniec jedna �una rozla�a si� na chmurach.</p><p>Przy blasku ognia wida� by�o oddzia�y konnych �o�nierzy przenosz�cych si� szybko z miejsca na miejsce. Rozpocz�y si� zwyk�e swawole �o�nierskie. Rajtarowie wyganiali z ob�r byd�o, kt�re biegaj�c w przera�eniu, nape�nia�o �a�osnym rykiem powietrze; owce, zbite w gromady, cisn�y si� na o�lep do ognia. Wo� spalenizny rozesz�a si� na wszystkie strony i dosi�g�a wynios�o�ci mur�w klasztornych. Wielu z obro�c�w po raz pierwszy widzia�o krwawe oblicze wojny i tych serca zdr�twia�y z przera�enia na widok ludzi gnanych przez �o�nierzy i sieczonych mieczami, na widok niewiast ci�ganych po majdanie za w�osy. A przy krwawych blaskach po�aru wida� by�o wszystko jak na d�oni. Krzyki, a nawet s�owa dochodzi�y doskonale do uszu obl�onych.</p><p>Poniewa� armaty klasztorne nie odezwa�y si� dotychczas, wi�c rajtarowie zeskakiwali z koni i zbli�ali si� do samego podn�a g�ry, potrz�saj�c mieczami i muszkietami.</p><p>Co chwila podpad� jaki t�gi ch�op przybrany w ��ty kolet<a l:href="#fn309" type="note">[309]</a> rajtarski i z�o�ywszy r�ce ko�o ust, l�y� i grozi� obl�onym, kt�rzy s�uchali tego cierpliwie, stoj�c przy dzia�ach i przy zapalonych lontach.</p><p>Pan Kmicic sta� obok pana Czarnieckiego w�a�nie wprost ko�ci�ka i widzia� wszystko doskonale. Na jagody<a l:href="#fn310" type="note">[310]</a> wyst�pi�y mu silne rumie�ce, oczy sta�y si� do dw�ch �wiec podobne, a w r�ku dzier�y� �uk wyborny, kt�ry w spadku po ojcu dosta�, a ten go pod Chocimiem na jednym s�awnym adze<a l:href="#fn311" type="note">[311]</a> zdoby�. S�ucha� tedy pogr�ek i wymys��w, a wreszcie, gdy olbrzymi rajtar przypad� pod ska�� i pocz�� wrzeszcze�, zwr�ci� si� pan Andrzej do Czarnieckiego:</p><p>� Na Boga! przeciw Naj�wi�tszej Pannie blu�ni� Ja niemieck� mow� rozumiem� blu�ni strasznie!� Nie wytrzymam!</p><p>I zni�y� �uk, lecz pan Czarniecki uderzy� po nim r�k�.</p><p>� B�g go za blu�nierstwa skarze � rzek� � a ksi�dz Kordecki nie pozwoli� pierwszym nam strzela�, chybaby oni zacz�li.</p><p>Ledwie dom�wi�, gdy rajtar podni�s� kolb� muszkietu do twarzy, strza� hukn��, a kula nie dobieg�szy mur�w, przepad�a gdzie� mi�dzy szczelinami ska�y.</p><p>� Teraz wolno? � krzykn�� Kmicic.</p><p>� Wolno! � odpowiedzia� Czarniecki.</p><p>Kmicic, jako prawdziwy cz�ek wojny, uspokoi� si� w jednej chwili. Rajtar, os�oniwszy d�oni� oczy, patrzy� za �ladem swej kuli, a on naci�gn�� �uk, przesun�� palcem po ci�ciwie, a� za�wiegota�a jak jask�ka, a nast�pnie wychyli� si� dobrze i zawo�a�:</p><p>� Trup! trup!</p><p>Jednocze�nie rozleg� si� �a�osny �wist okrutnej strza�y; rajtar upu�ci� muszkiet, podni�s� obie r�ce do g�ry, zadar� g�ow� i zwali� si� na wznak. Przez chwil� rzuca� si� jak ryba wyj�ta z wody i kopa� ziemi� nogami, lecz wnet wyci�gn�� si� i pozosta� bez ruchu.</p><p>� To jeden! � rzek� Kmicic.</p><p>� Zawi�� na rapciach! � rzeki pan Piotr. </p><p>� Sznura z dzwonnicy nie wystarczy, je�eli B�g pozwoli � krzykn�� pan Andrzej.</p><p>Wtem przypad� do trupa drugi rajtar, pragn�c zobaczy�, co mu jest, lub mo�e kies� zabra�, lecz strza�a �wisn�a znowu i drugi pad� na piersi pierwszego.</p><p>W tym�e czasie ozwa�y si� polowe armatki, kt�re Wrzeszczowicz ze sob� przyprowadzi�. Nie m�g� on z nich burzy� fortecy, jak r�wnie� nie m�g� my�le� o zdobyciu jej, maj�c ze sob� tylko jazd�; ale na postrach ksi�om wali� kaza�. Jednak�e pocz�tek by� dany.</p><p>Ksi�dz Kordecki pojawi� si� przy panu Czarnieckim, a z nim szed� ksi�dz Dobrosz, kt�ry artyleri� klasztorn� w czasie pokoju zawiadywa� i w �wi�ta na wiwaty ognia dawa�, dlatego za przedniego puszkarza mi�dzy zakonnikami uchodzi�.</p><p>Przeor prze�egna� dzia�o i wskaza� je ksi�dzu Dobroszowi, a �w r�kawy zakasa� i pocz�� je rychtowa�<a l:href="#fn312" type="note">[312]</a> w luk� pomi�dzy dwoma budynkami, w kt�rej wichrzy�o si� kilkunastu je�d�c�w, a pomi�dzy nimi oficer z rapierem w r�ku. D�ugo celowa� ksi�dz Dobrosz, bo chodzi�o o jego reputacj�. Wreszcie wzi�� lont i przytkn�� do zapa�u.</p><p>Huk wstrz�sn�� powietrzem i dym widok zas�oni�. Po chwili jednak wiatr go rozni�s�. W luce mi�dzy budynkami nie by�o ju� ani jednego je�d�ca. Kilku wraz z ko�mi le�a�o na ziemi, inni pierzchli.</p><p>Zakonnicy zacz�li �piewa� na murach. Trzask zapadaj�cych si� budynk�w przy �wi�tej Barbarze wt�rowa� pie�ni. Uczyni�o si� ciemniej, jeno nieprzejrzane roje iskier, wypchni�tych w g�r� upadkiem belek, wzbi�y si� w powietrze.</p><p>Tr�by zn�w zagra�y w szeregach Wrzeszczowicza, lecz odg�os ich pocz�� si� oddala�. Po�ar dogasa�. Ciemno�� ogarnia�a podn�e Jasnej G�ry. Tu i owdzie ozwa�o si� r�enie koni, ale coraz dalsze, s�absze. Wrzeszczowicz cofa� si� ku Krzepicom.</p><p>Ksi�dz Kordecki ukl�k� na murze.</p><p>� Mario! Matko Boga Jedynego! � rzek� silnym g�osem � spraw, aby ten, kt�ry po nim nadejdzie, oddali� si� r�wnie� ze wstydem i pr�nym gniewem w duszy.</p><p>Gdy tak si� modli�, chmury nagle przerwa�y si� nad jego g�ow� i jasny blask miesi�ca pobieli� wie�e, mury, kl�cz�cego przeora i zgliszcza spalonych przy �wi�tej Barbarze budowli.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIV</p></title><p>Nast�pnego dnia spok�j zapanowa� pod stopami Jasnej G�ry, z czego korzystaj�c, zakonnicy tym gorliwiej zaj�li si� przygotowaniem do obrony. Czyniono ostatnie poprawki w murach i kortynach, przygotowywano jeszcze wi�cej narz�dzi, s�u��cych do odparcia szturm�w.</p><p>Ze Zdebowa, Krowodrzy, Lgoty i Grab�wki zg�osi�o si� zn�w kilkunastu ch�op�w, kt�rzy dawniej w �anowych piechotach<a l:href="#fn313" type="note">[313]</a> s�ugiwali. Tych przyj�to i mi�dzy obro�c�w wmieszano. Ksi�dz Kordecki dwoi� si� i troi�. Odprawia� nabo�e�stwo, zasiada� na radach, nie opuszcza� ch�r�w dziennych i nocnych, a w przerwach obchodzi� mury, rozmawia� ze szlacht� i wie�niakami. A przy tym w twarzy i ca�ej postawie mia� taki jaki� spok�j, jaki prawie tylko kamienne pos�gi mie� mog�. Patrz�c na jego oblicze, poblad�e od niewywczas�w, mo�na by�o s�dzi�, �e ten cz�owiek �pi snem s�odkim i lekkim; lecz cicha rezygnacja i niemal weso�o�� pal�ca si� w oczach, usta poruszaj�ce si� modlitw� zwiastowa�y, �e czuwa i my�li, i modli si�, i ofiaruje za wszystkich. Z tej duszy, nat�onej ze wszystkich sil ku Bogu, wiara p�yn�a spokojnym i g��bokim strumieniem; wszyscy j� pili pe�nymi usty i kto mia� dusz� chor�, ten zdrowia�. Gdzie zabiela� jego habit, tam pogoda czyni�a si� na twarzach ludzkich, oczy si� �mia�y, a usta powtarza�y: �Ojciec nasz dobry, pocieszyciel, obro�ca, nadzieja nasza.� Ca�owano jego r�ce i habit, on za� u�miecha� si� jak zorza i szed� dalej, a ko�o niego, nad nim i przed nim sz�a ufno�� i pogoda.</p><p>Jednak i ziemskich �rodk�w ratunku nie zaniedbywa�; ojcowie wchodz�cy do jego celi zastawali go, je�li nie na kl�czkach, to nad listami, kt�re na wszystkie strony rozsy�a�. Pisa� do Wittenberga<a l:href="#fn314" type="note">[314]</a>, g��wnego komendanta w Krakowie, prosz�c o mi�osierdzie nad �wi�tym miejscem; i do Jana Kazimierza, kt�ry w Opolu ostatnie czyni� wysilenia, by niewdzi�czny nar�d ratowa�; i do pana kasztelana kijowskiego, trzymanego przez w�asne s�owo jakby na �a�cuchu w Siewierzu; i do Wrzeszczowicza, i do pu�kownika Sadowskiego, Czecha i lutra, kt�ry pod Millerem<a l:href="#fn315" type="note">[315]</a> s�u�y�, a kt�ry dusz� maj�c szlachetn�, stara� si� odwie�� gro�nego genera�a od napadu na klasztor.</p><p>Dwie rady �ciera�y si� z sob� przy Millerze. Wrzeszczowicz rozdra�niony oporem, jakiego dozna� �smego listopada, dok�ada� wszelkich usi�owa�, aby genera�a sk�oni� do pochodu; obiecywa� w zysku skarby niezmierne, twierdzi�, �e w ca�ym �wiecie zaledwie jest kilka ko�cio��w, kt�re by cz�stochowskiemu <emphasis>vel</emphasis><a l:href="#fn316" type="note">[316]</a> jasnog�rskiemu w bogactwach sprosta� mog�y, Sadowski za� w nast�puj�cy spos�b oponowa�:</p><p>� Jenerale! � m�wi� do Millera � waszej mi�o�ci, kt�ry� tyle znamienitych fortec zaj��, �e s�usznie niemieckie miasta Poliocertesem<a l:href="#fn317" type="note">[317]</a> ci� nazwa�y, wiadomo jest, ile krwi i czasu kosztowa� mo�e cho�by najs�absza twierdza, je�li obl�eni do ostatka, na �mier� i �ycie chc� si� opiera�.</p><p>� Ale mnichy nie b�d� si� opierali? � pyta� Miller.</p><p>� W�a�nie s�dz�, �e przeciwnie. Im s� bogatsi, tym zacieklej broni� si� b�d�, ufni nie tylko w moc or�a, ale w �wi�to�� miejsca, kt�re zabobon katolicki ca�ego tego kraju jako <emphasis>inviolatum</emphasis><a l:href="#fn318" type="note">[318]</a> uwa�a. Do�� wspomnie� na wojn� niemieck�; jak�e cz�sto zakonnicy dawali przyk�ad odwagi i zawzi�to�ci tam nawet, gdzie sami �o�nierze o obronie zw�tpili! Stanie si� tak i teraz, tym bardziej �e twierdza nie jest tak niepoczesna, za jak� hrabia Weyhard chce j� uwa�a�. Le�y na g�rze skalistej, w kt�rej trudno czyni� podkopy; mury, je�li nie by�y nawet w dobrym stanie, to je ju� pewno do tej pory poprawiono, a co do zapas�w broni, proch�w i �ywno�ci, te tak bogaty klasztor ma niewyczerpane. Fanatyzm o�ywi serca i�</p><p>� I my�lisz, mo�ci pu�kowniku, �e zmusz� mnie do odst�pienia?</p><p>� Tego nie my�l�, mniemam jednak, �e przyjdzie nam sta� pod murami bardzo d�ugo, przyjdzie posy�a� po dzia�a wi�ksze ni� te, kt�re posiadamy, a wasza mi�o�� masz do Prus ci�gn��. Trzeba obliczy�, ile czasu mo�emy po�wi�ci� na Cz�stochow�, bo gdyby nas kr�l jegomo�� dla pilniejszych spraw pruskich od obl�enia odwo�a�, mnisi niezawodnie by rozg�osili, �e� wasza mi�o�� przez nich zmuszony by� do odst�pienia. A w�wczas, pomy�l, wasza mi�o��, jaki uszczerbek ponios�aby twa s�awa Poliocertesa � nie m�wi�c ju� o tym, �e w ca�ym kraju oporni znale�liby zach�t�! I tak� (tu zni�y� g�os Sadowski) sam tylko zamiar uderzenia na �w klasztor niech si� jeno rozg�osi � najgorsze uczyni wra�enie: Wasza mi�o�� nie wiesz, bo tego �aden cudzoziemiec i niepapista<a l:href="#fn319" type="note">[319]</a> wiedzie� nie mo�e, czym jest Cz�stochowa dla tego narodu. Si�a<a l:href="#fn320" type="note">[320]</a> nam zale�y na owej szlachcie, kt�ra si� tak �atwo podda�a, na owych panach, na wojskach kwarcianych, kt�re wraz z hetmanami na nasz� stron� przesz�y. Bez nich nie dokazaliby�my tego, co�my dokazali. Ich to w po�owie, ba, w wi�kszej cz�ci, r�koma obj�li�my t� ziemi�, a niech jeden strza� pod Cz�stochow� padnie� kto wie� mo�e ani jeden Polak przy nas nie zostanie� Tak wielka jest si�a zabobonu!� Mo�e nowa straszna wojna rozgorze�!</p><p>Miller przyznawa� w duszy s�uszno�� rozumowaniom Sadowskiego, co wi�cej jeszcze: zakonnik�w w og�le, a cz�stochowskich szczeg�lniej mia� za czarownik�w � czar�w za� ba� si� �w szwedzki jenera� wi�cej ni� dzia� � jednak�e chc�c si� podroczy�, a mo�e dysput� przeci�gn��, rzek�:</p><p>� Waszmo�� tak m�wisz, jakby� by� przeorem cz�stochowskim albo� jakby od waszmo�ci wyp�at� okupu rozpocz�li�</p><p>Sadowski by� �o�nierz �mia�y i pop�dliwy, a �e zna� swoj� warto��, wi�c obra�a� si� �atwo:</p><p>� Ani s�owa nie powiem wi�cej! � rzek� wynio�le.</p><p>Millera z kolei obruszy� ton, jakim powy�sze s�owa by�y powiedziane:</p><p>� Ja te� waszmo�ci o wi�cej nie prosz�! � odpowiedzia� � a do narady wystarczy mi hrabia Weyhard, kt�ry ten kraj zna lepiej.</p><p>� Zobaczymy! �� rzek� Sadowski i wyszed� z izby.</p><p>Weyhard rzeczywi�cie zast�pi� jego miejsce. Przyni�s� on list, kt�ry tymczasem odebra� od pana krakowskiego Warszyckiego<a l:href="#fn321" type="note">[321]</a>, z pro�b�, aby klasztor zostawiono w spokoju; lecz z listu tego nieu�yty cz�ek wydoby� wprost przeciwn� rad�.</p><p>� Prosz� si� � rzek� Millerowi � zatem wiedz�, i� si� nie obroni�!</p><p>W dzie� p�niej poch�d na Cz�stochow� by� w Wieluniu postanowiony.</p><p>Nie trzymano go nawet w tajemnicy, skutkiem czego z wielu�skiego konwentu o. Jacek Rudnicki, profos, m�g� wyruszy� na czas do Cz�stochowy z wiadomo�ci�. Biedny zakonnik nie przypuszcza� tak�e ani przez chwil�, aby jasnog�rcy mieli si� broni�. Pragn�� ich tylko uprzedzi�, by wiedzieli, czego si� trzyma�, i uzyskali dobre warunki. Jako� wie�� przygn�bi�a umys�y braci zakonnej. W niekt�rych dusze zw�tla�y od razu. Lecz ksi�dz Kordecki pokrzepi� ich, zdr�twia�ych rozgrza� �arem w�asnego serca, dnie cud�w obieca�, sam nawet widok �mierci mi�ym uczyni� i tak zmieni� ich tchnieniem ducha w�asnego, �e mimowiednie pocz�li si� gotowa� na napad, jak zwykli byli gotowa� si� na wielkie uroczysto�ci ko�cielne, zatem z rado�ci� i solennie.</p><p>Jednocze�nie �wieccy naczelnicy za�ogi, pan miecznik sieradzki i pan Piotr Czarniecki, czynili tak�e ostatnie przygotowania. Spalono mianowicie wszystkie kramy, kt�re tuli�y si� naok� mur�w fortecznych, a kt�re mog�y szturmy nieprzyjacio�om u�atwia�; nie oszcz�dzono nawet i budowli bli�szych g�ry, tak �e przez ca�y dzie� pier�cie� p�omieni otacza� twierdz�; lecz gdy z kram�w, belek i tarcic zosta�y tylko popio�y, dzia�a klasztorne mia�y przed sob� puste przestrzenie, nie naje�one �adnymi przeszkodami. Czarne ich paszcze pogl�da�y swobodnie w dal, jakby wygl�daj�c nieprzyjaciela niecierpliwie i pragn�c go jak najpr�dzej swym z�owrogim grzmotem powita�.</p><p>Tymczasem zimna zbli�a�y si� szybkim krokiem. D�� ostry p�nocny wiatr, b�oto zmienia�o si� w grud�, a rankami wody co p�ytsze �cina�y si� w nik�e lodowe skorupki; ksi�dz Kordecki, obchodz�c mury, zaciera� swe zsinia�e r�ce i m�wi�:</p><p>� B�g mrozy w pomoc nam ze�le! Ci�ko b�dzie baterie sypa�, podkopy czyni� i przy tym wy b�dziecie si� do ciep�ych izb luzowa�, a im akwilony<a l:href="#fn322" type="note">[322]</a> zbrzydz� pr�dko obl�enie.</p><p>Lecz w�a�nie dla tego samego powodu Burchard Miller pragn�� sko�czy� pr�dko. Wi�d� on ze sob� dziewi�� tysi�cy wojska, przewa�nie piechoty, i dziewi�tna�cie dzia�. Mia� tak�e dwie chor�gwie jazdy polskiej, ale na ni� rachowa� nie m�g�, raz dlatego, �e jazdy do brania wzg�rzystej twierdzy u�y� nie m�g�, a po wt�re, �e ludzie szli niech�tnie i z g�ry o�wiadczyli, �e �adnego udzia�u w walkach nie wezm�. Szli raczej dlatego, aby w razie zdobycia twierdzy ochroni� j� przed drapie�no�ci� zwyci�zc�w. Tak przynajmniej �o�nierzom m�wili pu�kownicy; szli wreszcie, bo Szwed rozkazywa�, bo wszystkie wojska krajowe w jego by�y obozie i komendy musia�y s�ucha�.</p><p>Z Wielunia do Cz�stochowy droga kr�tka. W dniu 18 listopada mia�o si� rozpocz�� obl�enie. Lecz jenera� szwedzki liczy�, �e nie potrwa nad par� dni i �e drog� uk�ad�w twierdz� zajmie.</p><p>Tymczasem ksi�dz Kordecki przygotowywa� dusze ludzkie. Przyst�powano do nabo�e�stwa, jakby w wielkie i radosne �wi�to, i gdyby nie niepok�j i blado�� niekt�rych twarzy, mo�na by by�o przypuszcza�, �e to weso�e a solenne <emphasis>Alleluja!</emphasis> si� zbli�a. Sam przeor msz� celebrowa�, ozwa�y si� wszystkie dzwony. Po mszy nabo�e�stwo nie ustawa�o jeszcze: wysz�a bowiem wspania�a procesja na mury.</p><p>Ksi�dza Kordeckiego, nios�cego Przenaj�wi�tszy Sakrament, prowadzi� pod r�ce miecznik sieradzki i pan Piotr Czarniecki. Przodem sz�y pachol�ta w kom�ach, nios�ce trybularze<a l:href="#fn323" type="note">[323]</a> na �a�cuszkach, bursztyn i mirr�<a l:href="#fn324" type="note">[324]</a>. Przed i za baldachimem post�powa�y szeregi bia�ej braci zakonnej ze wzniesionymi ku niebu g�owami i oczyma, ludzie r�nych wiek�w, pocz�wszy od starc�w zgrzybia�ych, sko�czywszy na m�odzieniaszkach, kt�rzy zaledwie do nowicjatu weszli. ��te p�omyki �wiec chwia�y si� na wietrze, a oni szli i �piewali zatopieni ca�kiem w Bogu, jakoby niczego wi�cej na tym �wiecie niepami�tni. Za nimi widzia�e� podgolone g�owy szlacheckie, zap�akane oblicza niewiast, ale spokojne pod �zami, wiar� i ufno�ci� natchni�te. Szli i ch�opi w sukmanach, d�ugow�osi, do pierwszych chrze�cijan podobni; ma�e dzieci, dziewcz�ta i ch�opcy, zmieszani w t�umie ��czyli swe anielskie cienkie g�osiki z og�lnym chora�em. I B�g s�ucha� tej pie�ni, tego wylania serc, tego uciekania si� spod ucisk�w ziemskich pod jedyn� ochron� skrzyde� bo�ych. Wiatr ucich�, uspokoi�o si� powietrze, niebo wyb��kitnia�o, a s�o�ce, jesienne rozla�o �agodne, bladoz�ote, lecz ciep�e jeszcze �wiat�o na ziemi�.</p><p>Orszak obszed� raz mury, lecz nie wraca�, nie rozprasza� si� � szed� dalej. Blaski od monstrancji pada�y na twarz przeora, i ta twarz wydawa�a si� od nich jakoby z�ota tak�e i promienista. Ksi�dz Kordecki oczy trzyma� przymkni�te, a na ustach mia� nieziemski prawie u�miech szcz�cia, s�odyczy, upojenia; dusz� by� w niebie, w jasno�ciach, w odwiecznym weselu, w niezm�conym spokoju. Lecz jak gdyby stamt�d odbiera� rozkazy, aby nie zapomnia� o tym ziemskim ko�ciele, o ludziach i o twierdzy, i o tej godzinie, kt�ra mia�a nadej��, chwilami zatrzymywa� si�, otwiera� oczy, wznosi� monstrancj� i b�ogos�awi�.</p><p>Wi�c b�ogos�awi� lud, wojsko, chor�gwie kwitn�ce jak kwiaty, a migotliwe jak t�cza; potem b�ogos�awi� mury i wzg�rze na okolice patrz�ce, potem b�ogos�awi� dzia�a mniejsze i wi�ksze, kule o�owiane, �elazne, naczynia z prochem, dylowania przy armatach, stosy srogich narz�dzi do odparcia szturmu s�u��cych; potem b�ogos�awi� wioskom na daleko�ciach le��cym i b�ogos�awi� p�nocy, po�udniu, wschodowi i zachodowi, jak gdyby chcia� na ca�� okolic�, na ca�� t� ziemi� moc bo�� rozci�gn��.</p><p>Bi�a godzina druga z po�udnia; procesja by�a jeszcze na murach. A wtem na kra�cach, gdzie niebo zdawa�o si� styka� z ziemi� i rozci�ga�y si� mg�y sinawe, w tych mg�ach w�a�nie zamajacza�o co� i pocz�o si� porusza�, wype�za�y jakie� kszta�ty, z pocz�tku m�tne, kt�re zwieraj�c si� stopniowo, stawa�y si� coraz wyra�niejsze. Okrzyk nagle uczyni� si� na ko�cu procesji:</p><p>� Szwedzi! Szwedzi id�!</p><p>Potem zapad�a cisza, jakoby serca i j�zyki zdr�twia�y; dzwony tylko bi�y dalej. Lecz w ciszy zabrzmia� g�os ksi�dza Kordeckiego, dono�ny, cho� spokojny:</p><p>� Bracia, radujmy si�! Godzina zwyci�stw i cud�w si� zbli�a!</p><p>A w chwil� p�niej:</p><p>� Pod Twoj� obron� uciekamy si�, Matko, Pani, Kr�lowo nasza!</p><p>Tymczasem chmura szwedzka zmieni�a si� w niezmiernego w�a, kt�ry przype�za� jeszcze bli�ej. Wida� ju� by�o jego straszliwe dzwona. Skr�ca� si�, rozkr�ca�, czasem zamigota� pod �wiat�o po�yskliw� stalow� �usk�, czasem �ciemnia� i pe�z�, pe�z�, wychyla� si� z oddalenia�</p><p>Wkr�tce oczy patrz�ce z mur�w mog�y ju� szczeg�owie wszystko rozpozna�. Naprz�d sz�a jazda, za ni� czworoboki piechoty; ka�dy pu�k tworzy� d�ugi prostok�t, nad kt�rym wznosi� si� w g�rze mniejszy, utworzony przez dzidy stercz�ce; dalej, hen, za piechot�, wlok�y si� armaty z paszczami odwr�conymi w ty� i schylonymi ku ziemi.</p><p>Leniwe ich cielska, czarne lub ��tawe, po�yskiwa�y z�owrogo w s�o�cu; jeszcze za nimi trz�s�y si� po nier�wnej drodze jaszcze<a l:href="#fn325" type="note">[325]</a> z prochem i niesko�czony szereg woz�w z namiotami i wszelkiego rodzaju wojennym sprz�tem�</p><p>Gro�ny, ale pi�kny to by� widok tego pochodu regularnego wojska, kt�re jakby dla postrachu przedefilowa�o przed oczyma jasnog�rc�w. Nast�pnie od ca�o�ci oderwa�a si� jazda i sz�a k�usem, kolebaj�c si� jak poruszana wiatrem fala. Wnet rozpad�a si� na kilkana�cie wi�kszych i mniejszych cz�ci. Niekt�re oddzia�y przysuwa�y si� ku fortecy; inne w mgnieniu oka rozla�y si� po okolicznych wioskach w po�cigu za �upem; inne na koniec pocz�y obje�d�a� twierdz�, opatrywa� mury, bada� miejscowo��, zajmowa� pobli�sze budowle. Pojedynczy je�d�cy przelatywali ci�gle co ko� wyskoczy od wi�kszych kup ku g��bokim oddzia�om piechoty, daj�c zna� oficerom, gdzie mo�na si� umie�ci�.</p><p>T�tent i r�enie koni, krzyki, nawo�ywania, szmer kilku tysi�cy g�os�w i g�uchy hurkot armat dolatywa�y doskonale do uszu obl�onych, kt�rzy dotychczas stali spokojnie na murach, jakby na widowisku, spogl�daj�c zdziwionymi oczyma na �w wielki ruch i kr�tanin�<a l:href="#fn326" type="note">[326]</a> wojsk nieprzyjacielskich.</p><p>Dosz�y wreszcie pu�ki piechotne i pocz�y b��ka� si� naoko�o twierdzy, szukaj�c miejsc najodpowiedniejszych do umocnienia si� w pozycjach. Tymczasem uderzono na Cz�stoch�wk�, folwark przyleg�y klasztorowi, w kt�rym nie by�o �adnego wojska, jedno ch�opi pozamykani w cha�upach.</p><p>Pu�k Fin�w, kt�ry doszed� by� tam pierwszy, uderzy� z w�ciek�o�ci� na bezbronne ch�opstwo. Wyci�gano ich za w�osy z cha�up i po prostu zarzynano opornych; reszt� ludno�ci wyp�dzono z folwarku; jazda uderzy�a na ni� i rozegna�a j� na cztery wiatry.</p><p>Parlamentarz z wezwaniem Millera do poddania zatr�bi� jeszcze przedtem do wr�t ko�cielnych, ale obro�cy, na widok rzezi i srogo�ci �o�nierskiej w Cz�stoch�wce, odpowiedzieli ogniem dzia�owym.</p><p>Teraz bowiem, gdy ludno�� miejscowa zosta�a wyp�dzona ze wszystkich pobli�szych budowli, a roztasowywali si� w nich Szwedzi, nale�a�o je zniszczy� co pr�dzej, by spoza ich zas�ony nieprzyjaciel nie m�g� szkodzi� klasztorowi. Zadymi�y wi�c mury klasztorne naok�, jak boki okr�tu otoczonego burz� i rozb�jnikami. Ryk dzia� wstrz�sn�� powietrzem, a� mury klasztorne zadr�a�y, a szyby w ko�ciele i zabudowaniach pocz�y d�wi�cze�. Kule ogniste w postaci bia�awych chmurek, opisuj�c z�owrogie �uki, pada�y na schroniska szwedzkie, �ama�y krokwie, dachy, �ciany � i wnet s�upy dymu podnios�y si� z miejsc, w kt�re kule pada�y.</p><p>Po�ar ogarnia� budynki.</p><p>Zaledwie roztasowane, pu�ki szwedzkie umyka�y co duchu z zabudowa�, a niepewne nowych stanowisk, przewala�y si� w r�ne strony. Bez�ad pocz�� si� w nie wkrada�. Usuwano nie ustawione jeszcze dzia�a, by uchroni� je przed pociskami. Miller zdumia�<a l:href="#fn327" type="note">[327]</a>; nie spodziewa� si� takiego przyj�cia ani takich puszkarzy na Jasnej G�rze.</p><p>Tymczasem nadchodzi�a noc, a �e potrzebowa� wprowadzi� �ad w wojska, wi�c wys�a� tr�bacza z pro�b� o zawieszenie broni.</p><p>Ojcowie zgodzili si� �atwo.</p><p>W nocy jednak spalono jeszcze ogromny spichrz z wielkimi zapasami �ywno�ci, w kt�rym sta� pu�k westlandzki.</p><p>Po�ar ogarn�� budynek tak szybko, pociski za� pada�y jeden za drugim tak celnie, �e Westlandczycy nie zdo�ali unie�� muszkiet�w ani naboj�w, kt�re te� wybuch�y w ogniu, roznosz�c daleko naok� p�on�ce g�ownie.</p><p>Szwedzi nie spali w nocy; czynili przygotowania, sypali baterie pod armaty, nape�niali kosze ziemi�, urz�dzali ob�z. �o�nierz, lubo<a l:href="#fn328" type="note">[328]</a> przez tyle lat wojny i w tylu bitwach zaprawiony, a z natury dzielny i wytrwa�y, nie czeka� rado�nie dnia nast�pnego. Pierwszy dzie� przyni�s� kl�sk�.</p><p>Armaty klasztorne wyrz�dzi�y tak znaczne szkody w ludziach, �e najstarsi wojownicy w g�ow� zachodzili, przypisuj�c je nieostro�nemu obej�ciu fortecy i zbytniemu zbli�eniu si� do mur�w.</p><p>Lecz owo jutro, cho�by przynios�o zwyci�stwo, nie obiecywa�o s�awy, bo czym�e by�o wzi�cie nieznacznej twierdzy i klasztoru dla zdobywc�w tylu miast znamienitych i stokro� lepiej warownych? Tylko ��dza bogatego �upu podtrzymywa�a ochot�, ale natomiast owa trwoga duszna, z kt�r� polskie sprzymierzone chor�gwie podst�powa�y pod przes�awn� Jasn� G�r�, udzieli�a si� jako� i Szwedom. Tylko �e jedni dr�eli przed my�l� �wi�tokradztwa, drudzy za� obawiali si� czego� nieokre�lonego, z czego sami nie zdawali sobie sprawy, a co nazywali og�lnym mianem czar�w. Wierzy� w nie sam Burchard Miller, jak�e� nie mieli wierzy� �o�dacy?</p><p>Zauwa�ono zaraz, �e gdy Miller zbli�a� si� do ko�cio�a �wi�tej Barbary, ko� pod nim stan�� nagle, poda� si� w ty�, rozwar� chrapy, stuli� uszy i parskaj�c trwo�nie, nie chcia� naprz�d post�pi�. Stary jenera� nie pokaza� po sobie trwogi, jednak nast�pnego dnia wyznaczy� to stanowisko ksi�ciu Heskiemu, sam za� odci�gn�� z wi�kszymi dzia�ami w stron� p�nocn� klasztoru, ku wsi Cz�stochowie. Tam przez noc sypa� sza�ce, by z nich nazajutrz uderzy�.</p><p>Ledwie tedy rozb�ys�o na niebie, rozpocz�a si� walka artylerii; lecz tym razem pierwsze zagra�y dzia�a szwedzkie. Nieprzyjaciel nie my�la� zrazu uczyni� w murach wy�omu, by przeze� do szturmu si� rzuci�; chcia� tylko przerazi�, zasypa� kulami ko�ci� i klasztor, wznieci� po�ary, podruzgota� dzia�a, pobi� ludzi, rozszerzy� trwog�.</p><p>Na mury klasztorne wysz�a zn�w procesja, bo nic tak nie ukrzepia�o walcz�cych, jak widok Przenaj�wi�tszego Sakramentu i spokojnie z nim id�cych zakonnik�w. Dzia�a klasztorne odpowiada�y grzmotem na grzmot, b�yskawic� na b�yskawic�, ile mog�y, ile ludziom si� i tchu w piersi starczy�o. Ziemia te� zdawa�a si� trz��� w posadach. Morze dymu rozci�gn�o si� nad klasztorem i ko�cio�em.</p><p>Co za chwile, co za widoki dla ludzi (a wielu takich by�o w twierdzy), kt�rzy nigdy w �yciu nie patrzyli w krwawe oblicze wojny!</p><p>�w huk nieustaj�cy, b�yskawice, dymy, wycia kul rozdzieraj�cych powietrze, straszliwy chychot granat�w, szcz�kanie pocisk�w o bruki, g�uche uderzenia o �ciany, d�wi�k rozbijanych szyb, wybuchy p�kaj�cych kul ognistych, �wist ich skorup, chrobot i trzaskanie dylowa�, chaos, zniszczenie, piek�o!�</p><p>W czasie tego ani chwili spoczynku, ani oddechu dla wp� zduszonych dymem piersi, coraz nowe stada kul, a w�r�d zamieszania g�osy przera�aj�ce w r�nych stronach twierdzy, ko�cio�a i klasztoru:</p><p>� Pali si�! Wody! Wody!</p><p>� Na dachy z bosakami!� P�acht wi�cej!</p><p>Na murach za� okrzyki rozgrzanych walk� �o�nierzy:</p><p>� Wy�ej dzia�o!� wy�ej!� pomi�dzy budynki� Ognia!�</p><p>Oko�o po�udnia dzie�o �mierci wzmog�o si� jeszcze. Zdawa� si� mog�o, �e gdy dymy opadn�, oczy szwedzkie ujrz� tylko stos kul i granat�w na miejscu klasztoru. Kurzawa wapienna ze �cian obitych kulami wzbija�a si� i mieszaj�c si� z dymami, przes�ania�a �wiat. Wyszli ksi�a z relikwiami egzorcyzmowa� owe tumany, aby nie przeszkadza�y obronie.</p><p>Huk dzia� sta� si� przerywany, ale tak g�sty jak oddech zdyszanego smoka.</p><p>Nagle na wie�y, �wie�o odbudowanej po zesz�orocznym po�arze, ozwa�y si� tr�by wspania�� harmoni� pobo�nej pie�ni. P�yn�a z g�ry ta pie�� i s�ycha� j� by�o naok�, s�ycha� wsz�dy, a� na bateriach szwedzkich. Do d�wi�ku tr�b do��czy�y si� wkr�tce g�osy ludzkie i w�r�d ryku, �wistu, okrzyk�w, �oskotu, grzechotania muszkiet�w rozlega�y si� s�owa:</p><cite><poem><stanza><v>Bogarodzica, Dziewica,</v><v>Bogiem s�awiona Maryja!�</v></stanza></poem></cite><p>Tu wybuch�o kilkana�cie granat�w; trzask dach�wek i krokwi, a potem krzyk: �Wody!�, targn�� s�uchem i� zn�w pie�� p�yn�a dalej spokojnie:</p><cite><poem><stanza><v>U Twego Syna, hospodyna,</v><v>Spu�ci nam, zi�ci nam</v><v>Chlebny czas, zbo�ny czas.</v></stanza></poem></cite><p>Kmicic, stoj�c na murach przy dziale naprzeciw wsi Cz�stochowy, w kt�rej by�y stanowiska Millera i sk�d najwi�kszy szed� ogie�, odtr�ci� mniej wprawnego puszkarza<a l:href="#fn329" type="note">[329]</a> i sam pracowa� zacz��. A pracowa� tak dobrze, �e wkr�tce, chocia� to by� listopad i dzie� ch�odny, zrzuci� to�ub<a l:href="#fn330" type="note">[330]</a> lisi, zrzuci� �upan i w samych tylko szarawarach i koszuli pozosta�.</p><p>Ludziom nie obeznanym z wojn� ros�o serce na widok tego �o�nierza z krwi i ko�ci, dla kt�rego to wszystko, co si� dzia�o, �w ryk armat, stada kul, zniszczenie, �mier� � zdawa�y si� by� tak zwyczajnym �ywio�em jak ogie� dla salamandry<a l:href="#fn331" type="note">[331]</a>.</p><p>Brew mia� namarszczon�, ogie� w oczach, rumie�ce na policzkach i jak�� dzik� rado�� w twarzy. Co chwila pochyla� si� na dzia�o, ca�y zaj�ty mierzeniem, ca�y oddany walce, na nic niepami�tny; celowa�, zni�a�, podnosi�, wreszcie krzycza�: �Ognia!� � a gdy Soroka przyk�ada� lont, on bieg� na zr�b, patrzy� i od czasu do czasu wykrzykiwa�:</p><p>� Pokotem! pokotem!</p><p>Orle jego oczy przenika�y przez dymy, kurzaw�; skoro mi�dzy budynkami ujrza� gdzie zbit� mas� kapeluszy lub he�m�w, wnet druzgota� je i rozprasza� celnym pociskiem jakby piorunem.</p><p>Chwilami wybucha� �miechem, gdy wi�ksze ni� zwykle sprawi� zniszczenie. Kule przelatywa�y nad nim i obok � on nie spojrza� na �adn�; nagle, po strzale, poskoczy� na zr�b, wpi� oczy w dal i zakrzykn��:</p><p>� Dzia�o rozbite!� Tam teraz jeno trzy sztuki graj�!�</p><p>Do po�udnia ani odetchn��. Pot zlewa� mu czo�o, koszula dymi�a; twarz mia� uczernion� sadz�, a oczy �wiec�ce.</p><p>Sam pan Piotr Czarniecki podziwia� celno�� jego strza��w i kilkakrotnie w przerwach rzek� mu:</p><p>� Wa�ci wojna nie nowina! To i wida� zaraz! Gdzie� si� tak wyuczy�?</p><p>O godzinie trzeciej na baterii szwedzkiej zamilk�o drugie dzia�o, rozbite celnym Kmicicowym strza�em. Reszt� pozosta�ych �ci�gni�to w jaki� czas p�niej z sza�c�w. Widocznie Szwedzi uznali t� pozycj� za niemo�liw� do utrzymania.</p><p>Kmicic odetchn�� g��boko.</p><p>� Spocznij! � rzek� mu Czarniecki.</p><p>� Dobrze! je�� mi si� chce � odpowiedzia� rycerz. � Soroka! daj, co masz pod r�k�!</p><p>Stary wachmistrz uwin�� si� wpr�dce. Przyni�s� gorza�ki w blaszance i ryby w�dzonej. Pan Kmicic je�� pocz�� chciwie, podnosz�c od czasu do czasu oczy i patrz�c na przelatuj�ce nie opodal granaty tak, jakby patrzy� na wrony.</p><p>A jednak lecia�o ich dosy�, nie od Cz�stochowy, ale w�a�nie z przeciwnej strony; mianowicie te wszystkie, kt�re przenosi�y klasztor i ko�ci�.</p><p>� Lichych maj� puszkarz�w, za wysoko podnosz� dzia�a � rzek� pan Andrzej, nie ustaj�c je�� � patrzcie, wszystko przenosi i idzie na nas!</p><p>S�ucha� tych s��w m�ody mniszeczek, siedmnastoletnie pachol�, kt�re ledwie do nowicjatu wst�pi�o. Podawa� on ci�gle poprzednio kule do nabijania i nie ust�powa�, chocia� ka�da �y�ka trz�s�a si� w nim ze strachu, bo pierwszy raz wojn� ogl�da�. Kmicic imponowa� mu w niewypowiedziany spos�b swym spokojem; i teraz us�yszawszy jego s�owa, przygarn�� si� mimowolnym ruchem ku niemu, jakby chc�c szuka� opieki i schronienia pod skrzyd�ami tej pot�gi.</p><p>� Zali<a l:href="#fn332" type="note">[332]</a> mog� nas dosi�gn�� z tamtej strony? � zapyta�.</p><p>� Czemu nie? � odpowiedzia� pan Andrzej. � A co, mi�y braciszku, tak�e si� to boisz?</p><p>� Panie! � odpowiedzia�o dr��ce pachol� � wyobra�a�em sobie wojn� straszn�, alem nie my�la�, �eby by�a tak straszna!</p><p>� Nie ka�da kula zabija, inaczej by ju� ludzi nie by�o na �wiecie, bo matki by nie nastarczy�y rodzi�.</p><p>� Najwi�cej, panie, strach mi owych kul ognistych, owych granat�w. Czemu to one rozp�kaj� si� z takim hukiem?� Matko Bo�a, ratuj!� i tak okrutnie ludzi rani�?�</p><p>� Jak ci wyt�umacz�, zyskasz na eksperiencji, ojczyku. Ow� kula to jest �elazna, a wewn�trz dr��ona, prochami na�adowana. W jednym miejscu ma za� dziur� do�� ma��, w kt�rej tuleja z papieru albo czasem z drewna siedzi.</p><p>� Jezu Nazare�ski! tuleja siedzi?</p><p>� Tak jest! Za� w tulei k�ak wysiarkowany, kt�ry si� przy wystrzale zapala. Ow� kula powinna upa�� tulej� na ziemi�, by j� sobie wbi� do �rodka, wonczas ogie� dochodzi do proch�w i kul� rozrywa. Wiele wszelako kul pada nie na tulej�, ale i to nic nie szkodzi, bo przecie jak ogie� dojdzie, to wybuch nast�pi�</p><p>Nagle Kmicic wyci�gn�� r�k� i pocz�� m�wi� szybko:</p><p>� Patrz! patrz! oto! ot masz eksperyment!</p><p>� Jezus! Maria! J�zef! � krzykn�� braciszek na widok nadlatuj�cego granatu.</p><p>Granat tymczasem spad� na majdan i warcz�c, wichrz�c, zacz�� podskakiwa� po bruku, wlok�c za sob� dymek b��kitny, przewr�ci� si� raz i drugi, przytoczy� a� pod mur, na kt�rym siedzieli, wpad� w kup� mokrego piasku usypan� wysoko a� do blank�w i trac�c zupe�nie si��, pozosta� bez ruchu.</p><p>Pad� na szcz�cie tulej� do g�ry, lecz k�ak nie zgas�, bo dym podni�s� si� natychmiast.</p><p>� Na ziemi�!� na twarze!� � pocz�y wrzeszcze� przera�one g�osy. � Na ziemi�! na ziemi�!</p><p>Lecz Kmicic w tej samej chwili zsun�� si� po kupie piasku, b�yskawicznym ruchem d�oni chwyci� za tulej�, szarpn��, wyrwa� i wznosz�c r�k� z pal�cym si� k�akiem, pocz�� wo�a�:</p><p>� Wstawajcie! Jakoby kto psu z�by wybra�! Ju� on teraz i muchy nie zabije!</p><p>To rzek�szy, kopn�� le��cy czerep. Obecni zdr�twieli, widz�c ten nadludzkiej odwagi uczynek, i przez czas jaki� nikt s�owa nie �mia� przem�wi�; na koniec Czarniecki zakrzykn��:</p><p>� Szalony cz�ecze! To� gdyby p�k�o, na proch by ci� zmieni�o!</p><p>A pan Andrzej roz�mia� si� tak szczerze, �e a� b�ysn�� z�bami jak wilk:</p><p>� Albo to nam proch�w nie trzeba? Nabiliby�cie mn� armat� i jeszcze bym po �mierci napsu� Szwed�w!</p><p>� Niech�e ci� kul� bij�! Gdzie u ciebie boja�� mieszka?</p><p>M�ody mniszek z�o�y� r�ce i pogl�da� z niemym uwielbieniem na Kmicica. Lecz widzia� jego czyn i ksi�dz Kordecki, kt�ry w�a�nie zbli�a� si� w t� stron�. Ten nadszed�, wzi�� pana Andrzeja obu r�koma za g�ow�, nast�pnie po�o�y� na niej znak krzy�a.</p><p>� Tacy jak ty nie poddadz� Jasnej G�ry! � rzek� � ale� zakazuj� �ywot potrzebny nara�a�. Ju� strza�y cichn� i nieprzyjaciel schodzi z pola; we��e t� kul�, wysyp z niej proch i ponie� j� Naj�wi�tszej Pannie do kaplicy. Milszy jej b�dzie ten podarek ni�li te per�y i jasne kamuszki, kt�re� jej podarowa�!</p><p>� Ojcze! � odrzek� rozrzewniony Kmicic � Co tam wielkiego!� Ja bym dla Naj�wi�tszej Panny� Ot! s��w w g�bie nie staje!� Ja bym na m�ki, na �mier�. Ja bym nie wiem co by� got�w uczyni�, byle jej s�u�y�</p><p>I �zy b�ys�y w oczach pana Andrzeja, a ksi�dz Kordecki rzek�:</p><p>� Chod��e do niej i z tymi �zami, p�ki nie obeschn�. �aska jej sp�ynie na ciebie, uspokoi ci�, pocieszy, s�aw� i czci� przyozdobi!</p><p>To rzek�szy, wzi�� go pod rami� i poprowadzi� do ko�cio�a, pan Czarniecki za� spogl�da� za nimi czas jaki�, wreszcie rzek�:</p><p>� Si�a<a l:href="#fn333" type="note">[333]</a> widzia�em w �yciu odwa�nych kawaler�w, kt�rzy za nic sobie <emphasis>pericula</emphasis><a l:href="#fn334" type="note">[334]</a> wa�yli, ale ten Litwin to chyba d�</p><p>Tu uderzy� si� w g�b� d�oni� pan Piotr, aby spro�nego<a l:href="#fn335" type="note">[335]</a> imienia w �wi�tym miejscu nie wym�wi�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XV</p></title><p>Walka na armaty nie przeszkadza�a wcale uk�adom. Postanowili korzysta� z nich ojcowie za ka�dym razem, chc�c �udzi� nieprzyjaciela i zw��czy�, aby przez ten czas doczeka� si� jakiejkolwiek pomocy albo przynajmniej zimy surowej; Miller<a l:href="#fn336" type="note">[336]</a> za� nie przestawa� wierzy�, �e zakonnicy pragn� tylko najlepsze warunki wytargowa�.</p><p>Wieczorem wi�c, po owej strzelaninie, wys�a� zn�w pu�kownika Kuklinowskiego z wezwaniem do poddania si�. Temu Kuklinowskiemu pokaza� przeor salw�-gwardi� kr�lewsk�, kt�r� od razu zamkn�� mu usta. Lecz Miller mia� p�niejszy rozkaz kr�lewski zaj�cia Boles�awia, Wielunia, Krzepic i Cz�stochowy.</p><p>� Zanie� im waszmo�� ten rozkaz � rzek� do Kuklinowskiego � bo tak my�l�, �e po okazaniu go zbraknie im materii do wykr�t�w.</p><p>Lecz si� myli�.</p><p>Ksi�dz Kordecki o�wiadczy�, i� je�li rozkaz obejmuje Cz�stochow�, niech�e j� sobie jenera� szcz�liwie zajmuje, przy czym mo�e by� pewny, �e ze strony klasztoru nie dozna �adnej przeszkody, ale Cz�stochowa nie jest Jasn� G�r�, ta za� ostatnia nie jest w rozkazie wymieniona.</p><p>Us�yszawszy t� odpowied�, Miller pozna�, �e z bieglejszymi od siebie dyplomatami ma do czynienia; jemu to w�a�nie zabrak�o racji � pozostawa�y tylko armaty.</p><p>Jednak�e przez noc trwa�o zawieszenie broni. Szwedzi pracowali usilnie nad wzniesieniem pot�niejszych sza�c�w, jasnog�rcy opatrywali szkody wczorajsze i ze zdumieniem przekonali si�, �e ich nie by�o. Gdzieniegdzie po�amane dachy i krokwie, gdzieniegdzie p�aty tynku opad�ego z mur�w � oto wszystko. Z ludzi nikt nie poleg�, nikt nie zosta� nawet skaleczony. Ksi�dz Kordecki, obchodz�c mury, m�wi� z u�miechem do �o�nierzy:</p><p>� Patrzcie jeno, nie tak straszny �w nieprzyjaciel i jego bombardy<a l:href="#fn337" type="note">[337]</a>, jak m�wiono. Po odpu�cie nieraz wi�ksze szkody si� trafiaj�. Opieka boska nas strze�e, r�ka bo�a nas piastuje, ale wytrwajmy tylko, to jeszcze wi�ksze cuda zobaczymy!</p><p>Nadesz�a niedziela, �wi�to Ofiarowania Naj�wi�tszej Panny. W nabo�e�stwie nie by�o przeszkody, bo Miller oczekiwa� na ostateczn� odpowied�, kt�r� zakonnicy obiecali przes�a� po po�udniu.</p><p>Tymczasem, pomni na s�owa Pisma: jako dla przestraszenia Filistyn�w Izrael obnosi� ark� bo�� ko�o obozu, chodzili zn�w procesjonalnie z monstrancj�.</p><p>List wys�ano o godzinie drugiej, ale nie z poddaniem si�, tylko z powt�rzeniem odpowiedzi danej Kuklinowskiemu, i� ko�ci� i klasztor zowi� si� Jasn� G�r�, miasto za� Cz�stochowa wcale do klasztoru nie nale�y.</p><p>�Dlatego to b�agamy usilnie Jego Dostojno�� � pisa� ksi�dz Kordecki � aby� zechcia� zostawi� w pokoju Zgromadzenie nasze i ko�ci� Bogu i Naj�wi�tszej Bogarodzicy po�wi�cony, i�by w nim cze�� Boga na przysz�o�� pozosta�a, gdzie by zarazem Majestat Boski b�agano o zdrowie i powodzenie Najja�niejszego Kr�la. Tymczasem my, niegodni, zanosz�c nasze pro�by, polecamy si� najusilniej �askawym wzgl�dom Waszej Dostojno�ci, pok�adaj�c ufno�� w jego dobroci, po kt�rej i na przysz�o�� wiele sobie obiecujemy��</p><p>Byli przy czytaniu tego listu obecni: Wrzeszczowicz, Sadowski, Horn, gubernator krzepicki, de Fossis, znakomity in�ynier, na koniec ksi��� Heski, cz�owiek m�ody, wynios�y bardzo, kt�ry, lubo<a l:href="#fn338" type="note">[338]</a> podkomendny Millera, ch�tnie mu sw� wy�szo�� okazywa�. Ten wi�c u�miechn�� si� z�o�liwie i powt�rzy� z przyciskiem zako�czenie listu:</p><p>� Po dobroci waszej wiele sobie obiecuj�; to przym�wka o kwest�, panie jenerale. Zadam wam jedno pytanie, mo�ci panowie: czy mnichy lepiej si� prosz�, czy lepiej strzelaj�?</p><p>� Prawda! � rzek� Horn. � Przez te pierwsze dni stracili�my tylu ludzi, �e i dobra bitwa wi�cej nie we�mie!</p><p>� Co do mnie � m�wi� dalej ksi��� Heski � pieni�dzy nie potrzebuj�, s�awy nie zyskam, a nogi w tych cha�upach odmro��. Co za szkoda, �e�my do Prus nie poszli; kraj bogaty, weso�y, jedno miasto lepsze od drugiego.</p><p>Miller, kt�ry czyni� pr�dko, ale my�la� powoli, dopiero w tej chwili wyrozumia� sens listu, poczerwienia� wi�c i rzek�:</p><p>� Mnisi drwi� z nas, mo�ci panowie!</p><p>� Intencji nie by�o, ale na jedno to wychodzi! � odrzek� Horn.</p><p>� Wi�c do sza�c�w! Ma�o by�o wczoraj ognia i kul!</p><p>Rozkazy dane przelecia�y szybko z jednego ko�ca linii szwedzkich w drugi. Sza�ce pokry�y si� sinawymi chmurami, klasztor odpowiedzia� wnet z ca�� energi�. Tym razem jednak dzia�a szwedzkie, lepiej ustawione, wi�ksz� pocz�y czyni� szkod�. Sypa�y si� bomby �adowne prochem, ci�gn�ce za sob� warkocz p�omienia. Rzucano tak�e rozpalone pochodnie i k��by konopi przesi�kni�tych �ywic�.</p><p>Jak czasem stada w�drownych �urawi, znu�one d�ugim lotem, obsiadaj� wzg�rza wynios�e, tak roje tych ognistych pos�annik�w pada�y na szczyty ko�cio�a i na drewniane dachy zabudowa�. Kto nie bra� udzia�u w walce, kto nie by� przy armatach, ten siedzia� na dachach. Jedni czerpali wod� w studniach, drudzy ci�gn�li sznurami wiadra, trzeci t�umili po�ar mokrymi p�achtami. Niekt�re kule, �upi�c belki i krokwie, wpada�y na strychy, i wnet dym a wo� spalenizny nape�nia�a wn�trze budynk�w. Lecz i na strychach czyhali obro�cy z beczkami wody. Najci�sze bomby przebija�y nawet i pu�apy. Mimo nadludzkich wysile�, mimo czujno�ci zdawa�o si�, �e po�oga pr�dzej czy p�niej musi ogarn�� klasztor. Pochodnie i k��by konopne, spychane dr�gami z dach�w, utworzy�y pod �cianami stosy gorej�ce. Okna p�ka�y od �aru, a niewiasty i dzieci zamkni�te w izbach dusi�y si� dymem i gor�cem.</p><p>Ledwie pogaszono jedne pociski, ledwie wody sp�yn�y po zr�bach, lecia�y nowe stada rozpalonych kul, p�on�cych szmat, skier, �ywego ognia. Ca�y klasztor by� nim obj�ty, rzek�by�: niebo otworzy�o si� nad nim i ulewa piorun�w na� spada; jednak gorza�, a nie pali� si�, p�on�� i nie zapada� w rumowisko; co wi�cej, w�r�d tego morza p�omieni �piewa� pocz�� jak ongi m�odzie�cy w piecu ognistym.</p><p>Albowiem tak samo jak dnia wczorajszego ozwa�a si� pie�� z wie�y z towarzyszeniem tr�b. Ludziom stoj�cym na murach i pracuj�cym przy dzia�ach, kt�rzy w ka�dej chwili mogli s�dzi�, �e tam ju� wszystko p�onie i w gruzy si� wali za ich plecami, pie�� ta by�a jakby balsam koj�cy, zwiastowa�a im bowiem ci�gle i ustawicznie, �e stoi klasztor, stoi ko�ci�, �e p�omie� dot�d nie zwyci�y� wysile� ludzkich. Odt�d te� wesz�o w zwyczaj podobn� harmoni� os�adza� sobie niedol� obl�enia i straszliwy krzyk sro��cego si� �o�nierstwa oddala� od uszu niewie�cich.</p><p>Lecz i w obozie szwedzkim czyni�a owa pie�� i kapela niema�e wra�enie. �o�nierze na sza�cach s�uchali jej naprz�d z podziwem, potem z zabobonnym strachem.</p><p>� Jak to? � m�wili mi�dzy sob� � rzucili�my na �w kurnik tyle �elaza i ognia, �e niejedna pot�na twierdza z popio�em i dymem ju� by ulecia�a, a oni sobie wygrywaj� rado�nie� Co to jest?�</p><p>� Czary! � odpowiadali inni.</p><p>� Kule si� tamtych �cian nie imaj�. Z dach�w granaty staczaj� si�, jakoby� bochenkami rzuca�. Czary! czary! � powtarzali. � Nic nas tu dobrego nie spotka!</p><p>Starszyzna nawet gotowa by�a przypisa� tym d�wi�kom tajemnicze jakie� znaczenie. Lecz niekt�rzy t�umaczyli to inaczej, i Sadowski rzek� g�o�no umy�lnie, aby go Miller m�g� s�ysze�:</p><p>� Musi si� im dobrze dzia�, skoro si� wesel�, czyli �e dot�d na pr�no tylko napsuli�my tyle proch�w.</p><p>� Kt�rych nie mamy wiele � rzek� ksi��� Heski.</p><p>� Ale za to mamy wodza Poliocertesa<a l:href="#fn339" type="note">[339]</a> � odrzek� Sadowski takim tonem, �e nie mo�na by�o wyrozumie�, czy drwi, czy chce Millerowi pochlebi�.</p><p>Lecz ten wzi�� to widocznie przeciw sobie, bo w�sa przygryz�.</p><p>� Zobaczymy, czy za godzin� b�d� jeszcze grali! � rzek�, zwracaj�c si� do swego sztabu.</p><p>I rozkaza� podwoi� ogie�.</p><p>Lecz rozkazy jego spe�niono zbyt gorliwie. W po�piechu za wysoko podnoszono dzia�a, skutkiem czego kule pocz�y przenosi�. Niekt�re dolatywa�y, szybuj�c nad ko�cio�em i klasztorem, a� do przeciwleg�ych sza�c�w szwedzkich; tam druzgota�y dylowania, rozrzuca�y kosze, zabija�y ludzi.</p><p>Godzina jedna up�yn�a, potem druga. Z wie�y ko�cielnej rozlega�a si� ci�gle uroczysta muzyka.</p><p>Miller sta� z perspektyw�<a l:href="#fn340" type="note">[340]</a> w Cz�stochowie. Patrzy� d�ugo.</p><p>Obecni zauwa�yli, �e r�ka, kt�r� trzyma� perspektyw� przy oczach, dr�a�a mu coraz silniej; na koniec zwr�ci� si� do obecnych i zakrzykn��:</p><p>� Strza�y nie szkodz� wcale ko�cio�owi!</p><p>Tu gniew niepohamowany, szalony ogarn�� starego wojownika. Cisn�� lunet� o ziemi�, a� rozbryz�a si� w sztuki.</p><p>� W�ciekn� si� od tej muzyki! � wrzasn��.</p><p>W tej chwili in�ynier de Fossis przygalopowa� do niego.</p><p>� Panie jenerale � rzek� � podkopu nie mo�na robi�. Pod warstw� ziemi ska�a le�y. Tutaj trzeba by g�rnik�w.</p><p>Miller zakl��; lecz jeszcze nie doko�czy� przekle�stwa, gdy znowu oficer z cz�stochowskiego sza�ca przybieg� p�dem i salutuj�c po �o�niersku, ozwa� si�:</p><p>� Najwi�ksze dzia�o nam rozbito! Czy zaci�gn�� drugie ze Lgoty?</p><p>Ogie� istotnie os�ab� nieco � muzyka rozlega�a si� coraz uroczy�ciej.</p><p>Miller odjecha� do swojej kwatery, nie rzek�szy ani s�owa. Lecz nie wyda� rozkaz�w wstrzymuj�cych walk�. Postanowi� zm�czy� obl�onych. Wszak tam w twierdzy zaledwie dwustu ludzi by�o za�ogi, on za� mia� ci�gle �wie�ych �o�nierzy do zmiany.</p><p>Nadesz�a noc, dzia�a grzmia�y bez ustanku! Lecz klasztorne odpowiada�y �ywo, �ywiej nawet ni� w dzie�, bo ognie szwedzkie wskazywa�y im cel gotowy. Nieraz bywa�o, �e ledwie �o�nierze obsiedli ognisko i wisz�cy w nim kocie�, gdy naraz nadlatywa�a z ciemno�ci faskula<a l:href="#fn341" type="note">[341]</a> klasztorna jakby duch �mierci. Ognisko rozbryzgiwa�o si� w drzazgi i skry, �o�nierze rozbiegali si� z wrzaskiem nieludzkim i albo szukali przy innych towarzyszach schronienia, albo b��kali si� w�r�d nocy, zzi�bli, g�odni, przera�eni.</p><p>Ko�o p�nocy ogie� klasztorny wzmocni� si� tak dalece, �e w promieniu strza�u ani podobna by�o rozpali� drewek. Zdawa�o si�, �e obl�nicy m�wi� mow� dzia� nast�pne s�owa: �Chcecie nas zm�czy� pr�bujcie, sami wyzywamy!�</p><p>Wybi�a godzina pierwsza i druga. Pocz�� m�y� drobny deszcz w postaci mg�y zimnej a przenikliwej, kt�ra zbija�a si� miejscami jakoby w s�upy, kolumny a mosty, czerwieni�ce si� od ognia.</p><p>Przez owe fantastyczne s�upy i arkady wida� by�o chwilami gro�ne zarysy klasztoru, kt�ry si� zmienia� w oczach; raz zdawa� si� wy�szym ni� zwykle, to zn�w jakoby zapada� w otch�a�. Od sza�c�w a� do jego mur�w wyci�ga�y si� jakie� z�owrogie sklepienia i korytarze utworzone z mg�y i ciemno�ci, a tymi korytarzami nadlatywa�y kule �mier� nios�ce. Chwilami ca�e powietrze nad klasztorem stawa�o si� jasne, jakby je o�wieci�a b�yskawica. W�wczas mury, wynios�e �ciany i wie�e zarysowywa�y si� jaskrawo, potem zn�w gas�y.</p><p>�o�nierze pocz�li patrze� przed siebie z trwog� ponur� i zabobonn�. Raz wraz te� tr�ca� jeden drugiego i szepta�:</p><p>� Widzia�e�? Ten klasztor zjawia si� i znika na przemian� To nieludzka moc!</p><p>� Widzia�em lepiej � m�wi� drugi. � Celowali�my tym w�a�nie dzia�em, co p�k�o, gdy nagle ca�a forteca pocz�a skaka� i dryga�, jakoby j� kto na linie do g�ry podnosi� i zni�a�. Celuj tu do takiej fortecy, trafiaj!</p><p>To rzek�szy, �o�nierz rzuci� szczotk� dzia�ow� i po chwili doda�:</p><p>� Nic tu nie wystoimy!� Nie pow�chamy ich pieni�dzy� Brr! zimno! Macie tam ma�nic�<a l:href="#fn342" type="note">[342]</a> ze smo��, zapalcie, cho� r�ce ogrzejem!</p><p>Jeden z �o�nierzy pocz�� rozpala� smo�� z pomoc� siarkowanych nici. Rozpali� naprz�d kwacz<a l:href="#fn343" type="note">[343]</a>, potem zacz�� go z wolna zanurza�.</p><p>� Zga�cie �wiat�o! � zabrzmia� g�os oficera.</p><p>Lecz niemal jednocze�nie rozleg� si� szum faskuli, potem krzyk kr�tki, urywany i �wiat�o zgas�o.</p><p>Noc ci�kie przynios�a straty Szwedom. Nagin�o mn�stwo ludzi przy ogniach; w niekt�rych miejscach rozegnano ich tak, �e niekt�re pu�ki, raz wpad�szy w zamieszanie, nie mog�y do samego rana przyj�� do sprawy. Obl�eni, jakby chc�c okaza�, �e snu nie potrzebuj�, strzelali coraz g�ciej.</p><p>Brzask o�wieci� na murach twarze zm�czone, blade, bezsenne, ale o�ywione gor�czk�. Ksi�dz Kordecki w nocy le�a� krzy�em w ko�ciele; skoro �wit, pojawi� si� na murach i b�ogi g�os jego rozlega� si� przy dzia�ach, na kortynach, ko�o bram:</p><p>� B�g dzie� czyni, dzieci� Niech b�dzie �wiat�o jego b�ogos�awione! Nie ma szk�d ni w ko�ciele, ni w zabudowaniach� Ogie� ugaszony, �ycia nikt nie straci�. Panie Mosi�ski! kula ognista wpad�a pod kolebk� waszmo�cinego dzieci�tka i zgas�a, szkody mu nijakiej nie uczyniwszy. Podzi�kuj Naj�wi�tszej Pannie i ods�u� jej!</p><p>� Niech b�dzie Jej imi� wys�awione! � odrzek� Mosi�ski � S�u��, jak mog�!</p><p>Przeor poszed� dalej.</p><p>�wita�o ju� zupe�nie, gdy stan�� przy Czarnieckim i Kmicicu. Kmicica nie spostrzeg�, bo przelaz� na drug� stron� obejrze� dylowania, kt�re kula szwedzka nieco uszkodzi�a. Ksi�dz zaraz spyta�:</p><p>� A gdzie to Babinicz? Zali<a l:href="#fn344" type="note">[344]</a> nie �pi?</p><p>� Ja za� mia�bym spa� w tak� noc! � odpowiedzia� pan Andrzej, gramol�c si� na mur. � To� bym sumienia nie mia�! Lepiej czuwa� na ordynansie<a l:href="#fn345" type="note">[345]</a> Naj�wi�tszej Panny.</p><p>� Lepiej, lepiej, s�u�ko wierny! � odrzek� ksi�dz Kordecki.</p><p>Lecz pan Andrzej zobaczy� w tej chwili po�yskuj�ce z dala md�e �wiate�ko szwedzkie i zaraz zakrzykn��:</p><p>� Ogie� tam, ogie�! Rychtuj<a l:href="#fn346" type="note">[346]</a>! wy�ej! w nich, psubrat�w!</p><p>U�miechn�� si� ksi�dz Kordecki jak archanio�, widz�c tak� gorliwo��, i wr�ci� do klasztoru, by spracowanym polewki piwnej, smakowicie kostkami sera kraszonej, podes�a�.</p><p>Jako� w p� godziny potem pojawi�y si� niewiasty, ksi�a i dziadkowie ko�cielni, nios�c dymi�ce garnki i dzbany.</p><p>Chwycili je skwapliwie �o�nierze i wkr�tce wzd�u� ca�ych mur�w rozleg�o si� �akome siorbanie. Chwalili te� sobie �w napitek m�wi�c:</p><p>� Nie dzieje si� nam krzywda w s�u�bie u Naj�wi�tszej Panny! Wikt zacny!</p><p>� Gorzej Szwedom! � m�wili inni � �le im by�o warzy� straw� tej nocy, gorzej b�dzie przysz�ej.</p><p>� Maj� dosy�, psiawiary! Pewnie we dnie dadz� sobie i nam odpocznienie. Ju� im teraz i armaci�ta musia�y od ci�g�ego kichania pochrypn��.</p><p>Lecz �o�nierze mylili si�, bo dzie� nie mia� przynie�� spoczynku.</p><p>Gdy rankiem oficerowie, przychodz�cy z raportami, donie�li Millerowi, �e skutek nocnej strzelaniny jest �aden, �e owszem, im samym przyni�s� znaczne szkody w ludziach, jenera� zaci�� si� i kaza� dalej ogie� prowadzi�.</p><p>� Przecie si� wreszcie znu��! � rzek� do ksi�cia Heskiego.</p><p>� W prochach ekspens<a l:href="#fn347" type="note">[347]</a> niezmierny � odrzek� �w oficer.</p><p>� Przecie i oni ekspensuj�?</p><p>� Oni musz� mie� nieprzebrane zapasy saletry i siarki, a w�gla sami im dostarczymy, je�li uda nam si� cho� jedn� bud� zapali�. W nocy podje�d�a�em pod mury i mimo huku s�ysza�em wyra�nie m�yn, nie mo�e to by� inny m�yn jak prochowy.</p><p>� Ka�� do zachodu s�o�ca strzela� tak mocno jak wczoraj. Na noc odpoczniem. Zobaczym, czyli poselstwa nie wy�l�.</p><p>� Wasza dostojno�� wiesz, �e wys�ali do Wittenberga<a l:href="#fn348" type="note">[348]</a>?</p><p>� Wiem, wy�l� i ja po najwi�ksze kolubryny<a l:href="#fn349" type="note">[349]</a>. Je�li ich nie mo�na b�dzie nastraszy� albo po�aru wznieci� od �rodka, trzeba b�dzie wy�om uczyni�.</p><p>� Spodziewasz si� wi�c wasza dostojno��, �e feldmarsza�ek pochwali obl�enie?</p><p>� Feldmarsza�ek wiedzia� o moim zamiarze i nie m�wi� nic � odrzek� szorstko Miller. � Je�li mnie tu niepowodzenie �ciga� dalej b�dzie, to pan feldmarsza�ek zgani, nie pochwali, i na mnie ca�ej winy z�o�y� nie omieszka. Kr�l jegomo�� jemu odda s�uszno��, to wiem. Niema�om ju� ucierpia� od zgry�liwego humoru pana feldmarsza�ka, jakby to moja win� by�a, �e go, jako W�osi m�wi�, <emphasis>mal francese<a l:href="#fn350" type="note">[350]</a></emphasis> trawi.</p><p>� O tym, �e na wasz� dostojno�� zwali win�, nie w�tpi�, zw�aszcza gdy si� poka�e, �e Sadowski ma s�uszno��.</p><p>� Co za s�uszno��? Sadowski za tymi mnichami przemawia, jak gdyby by� u nich na �o�dzie! Co on powiada?</p><p>� Powiada, �e te wystrza�y � rozlegn� si� w ca�ym kraju, od Ba�tyku a� po Karpaty.</p><p>� Niech�e kr�l jegomo�� ka�e w takim razie sk�r� z Wrzeszczowicza �ci�gn�� i jako wotum do tego klasztoru j� po�le, bo to on instygowa�<a l:href="#fn351" type="note">[351]</a> owo obl�enie.</p><p>Tu Miller porwa� si� za g�ow�.</p><p>� Ale trzeba ko�czy� na gwa�t! Tak mi si� zdaje, tak mi co� m�wi, �e w nocy oni wy�l� kogo� dla uk�ad�w. Tymczasem ognia i ognia!</p><p>Przeszed� wi�c dzie� do wczorajszego podobny, pe�en grzmot�w, dymu i p�omienia. Wiele jeszcze takich mia�o przej�� ponad Jasn� G�r�. Lecz oni gasili po�ary i strzelali z nie mniejszym m�stwem. Po�owa �o�nierzy sz�a na spoczynek, druga po�owa by�a na murach przy dzia�ach.</p><p>Ludzie pocz�li oswaja� si� z ustawicznym hukiem, uw�aszcza gdy przekonali si�, �e szk�d wielkich nie ma. Mniej do�wiadczonych krzepi�a wiara, ale byli pomi�dzy nimi i starzy �o�nierze, obeznani z wojn�, kt�rzy s�u�b� pe�nili jak rzemios�o. Ci dodawali otuchy wie�niakom.</p><p>Soroka wielk� uzyska� w�r�d nich powag�, bo wiele �ycia strawiwszy na wojnie, tak by� oboj�tny na jej ha�asy, jak stary szynkarz na krzyki pij�cych. Wieczorem, gdy strza�y ucich�y, opowiada� towarzyszom o obl�eniu Zbara�a<a l:href="#fn352" type="note">[352]</a>. Sam w nim nie by�, ale wiedzia� o nim dok�adnie od �o�nierzy, kt�rzy je przetrwali, i tak m�wi�:</p><p>� Tam zwali�o si� kozactwa, tatarstwa i Turk�w tyle, �e samych kucht�w wi�cej by�o ni�li tu wszystkich Szwed�w. A dlatego im si� nasi nie dali. Pr�cz tego, tu z�e duchy nie maj� mocy nijakiej, a tam jeno przez pi�tek, sobot� i niedziel� diabli nie wspomagali hultajstwa, a przez reszt� dni po ca�ych nocach straszyli. Posy�ali �mier� na okop, �eby si� pokazywa�a �o�nierzom i serce im do bitwy odejmowa�a. Wiem od takiego, kt�ry j� sam widzia�.</p><p>� Widzia��e j�? � pytali ciekawie ch�opi, kupi�c si� ko�o wachmistrza.</p><p>� Na w�asne oczy! Szed� od kopania studni, bo im tam wody brak�o, a co by�a w stawach, to �mierdzia�a. Idzie, idzie, a� patrzy, naprzeciw niego podchodzi jaka� figura w czarnej p�achcie.</p><p>� W czarnej, nie w bia�ej?</p><p>� W czarnej; na wojn� w czarn� si� ona ubiera. Mroczy�o si�. Przybli�a si� �o�nierz: �Werdo<a l:href="#fn353" type="note">[353]</a>?� � pyta � ona nic. Dopiero poci�gn�� za p�acht� � patrzy: ko�ciotrup. �A ty tu czego?� � �Ja � powiada � jestem �mier� i przyjd� po ciebie za tydzie�.� � �o�nierz pomiarkowa�, �e �le. �Czemu to � pyta � dopiero za tydzie�? To ci pr�dzej nie wolno?� � A ona na to: �Przed tygodniem nic ci uczyni� nie mog�, bo taki rozkaz.� � �o�nierz my�li sobie: �Trudno! ale kiedy ona mi teraz nic zrobi� nie mo�e, to niech�e jej cho� za swoje odp�ac�.� Kiedy nie owinie j� w p�acht�, kiedy nie zacznie o kamienie gnatami wali�! Ona w krzyk i nu� si� prosi�: �Przyjd� za dwa tygodnie.� � �Nie mo�e by�!� � �Przyjd� za trzy, za cztery, za dziesi�� po obl�eniu, za rok, za dwa, za pi�tna�cie!� � �Nie mo�e by�!� � �Przyjd� za pi��dziesi�t lat!� � Pomiarkowa� si� �o�nierz, bo ju� mia� pi��dziesi�t, my�li sobie: �Sto � do��!� Pu�ci� j�. A sam zdrowy i �yw do tej pory; do bitwy chodzi jak w taniec, bo co mu tam!</p><p>� A �eby si� zal�k�, to by ju� by�o po nim?</p><p>� Najgorzej si� �mierci ba�! � odrzek� powa�nie Soroka. � On �o�nierz i innym dobra przysporzy�, bo jak ci j� zbi�, jak ci j� utrudzi�, tak j� na trzy dni zemdli�o i przez ten czas nikt w obozie nie poleg�, chocia� wycieczk� czynili.</p><p>� A my to nie wyjdziemy kiedy noc� na Szwed�w?</p><p>� Nie nasza g�owa � odpar� Soroka.</p><p>Us�ysza� ostatnie pytanie i ostatni� odpowied� Kmicic, kt�ry sta� nie opodal, i w g�ow� si� uderzy�. Potem popatrzy� na sza�ce szwedzkie. Noc ju� by�a. Na sza�cach od godziny panowa�a cisza zupe�na. Strudzony �o�nierz spa� widocznie przy dzia�ach.</p><p>Daleko, na dwa strzelenia armat, po�yskiwa�o kilkana�cie ogni, ale przy samych sza�cach grube panowa�y ciemno�ci.</p><p>� Ani im to w g�owie, ani podejrzewaj�, ani mog� przypu�ci�! � szepn�� do siebie Kmicic.</p><p>I uda� si� wprost do pana Czarnieckiego, kt�ry siedz�c przy lawecie, liczy� paciorki r�a�ca i stuka� jedn� nog� o drug�, bo mu zmarz�y.</p><p>� Ch�odno � rzek�, ujrzawszy Kmicica � i g�owa ci�y od tego huku przez dwa dni i jedn� noc. W uszach mi ci�gle dzwoni.</p><p>� Komu by od takich ha�as�w nie dzwoni�o. Ale dzi� b�dziem mieli spoczynek. Pospali si� tam na dobre. Mo�na by ich zej�� jak nied�wiedzia w bar�ogu; nie wiem, czyby ich nawet rusznice przebudzi�y.</p><p>� O! � rzek� Czarniecki, podnosz�c g�ow� � o czym my�lisz?</p><p>� My�l� o Zbara�u, �e tam obl�eni przez wycieczki niejedn� srog� kl�sk� hultajstwu zadali.</p><p>� A tobie, jak wilkowi po nocy, krew na my�li?</p><p>� Na Boga �ywego i jego rany, uczy�my wycieczk�! Ludzi nar�niemy, dzia�a pozagwa�d�amy. Oni si� tam niczego nie spodziewaj�.</p><p>Pan Czarniecki zerwa� si� na r�wne nogi.</p><p>� I jutro chyba poszalej�! My�l� mo�e, �e nas do�� nastraszyli i �e o poddaniu my�limy, b�d� mieli odpowied�. Jak Boga kocham, to jest przednia my�l, to prawdziwie rycerska impreza! �e te� to mnie do g�owy nie przysz�o. Trzeba tylko ksi�dza Kordeckiego zawiadomi�. On tu rz�dzi!</p><p>Poszli.</p><p>Ksi�dz Kordecki naradza� si� w definitorium<a l:href="#fn354" type="note">[354]</a> z panem miecznikiem sieradzkim. Pos�yszawszy kroki, podni�s� g�ow� i odsuwaj�c na bok �wiec�, spyta�:</p><p>� A kto tam? Jest co nowego?</p><p>� To ja, Czarniecki � rzek� pan Piotr � ze mn� za� jest Babinicz. Oba spa� nie mo�emy, bo strasznie nam Szwedzi pachn�. Ten Babinicz, ojcze, to niespokojna g�owa, i nie mo�e na miejscu usiedzie�. Wierci mi si�, wierci, bo mu si� okrutnie chce do Szwed�w za wa�y p�j��, zapyta� si� ich, czyli jutro tak�e b�d� strzela� albo czy te� fryszt nam i sobie jeszcze dadz�?</p><p>� Jak to? � spyta�, nie ukrywaj�c zdziwienia, ksi�dz Kordecki. � Babinicz chce wyj�� z fortecy?�</p><p>� W kompanii, w kompanii! � odrzek� spiesznie pan Piotr � ze mn� i z kilkudziesi�ciu lud�mi. Oni tam, zdaje si�, �pi� na sza�cu jak zabici; ogni nie wida�, stra�y nie wida�. Zbyt w nasz� s�abo�� dufaj�.</p><p>� Dzia�a zagwo�dzim! � doda� gor�co Kmicic.</p><p>� A dawajcie mi tu tego Babinicza! � zakrzykn�� pan miecznik � niech go u�ciskam! Sw�dzi ci� ��d�o, szerszeniu, rad by� i po nocy k�u�. Wielkie to jest przedsi�wzi�cie, kt�re najlepszy skutek mie� mo�e. Jednego nam Pan B�g da� Litwina, ale w�ciek�� besti� i z�bat�. Ja zamiar pochwalam; nikt go tu nie zgani, i sam gotowym i��!</p><p>Ksi�dz Kordecki, kt�ry zrazu a� przerazi� si�, bo l�ka� si� krwi rozlewu, zw�aszcza gdy w�asnego �ycia nie wystawia�, przyjrzawszy si� bli�ej owej my�li, uzna� j� za godn� obro�c�w Marii.</p><p>� Dajcie mi si� pomodli�! � rzek�.</p><p>I kl�kn�wszy przed wizerunkiem Matki Boskiej, chwil� modli� si� z roz�o�onymi r�koma, wreszcie wsta� wypogodzony.</p><p>� Pom�dlcie si� teraz wy � rzek� � a potem id�cie!</p><p>W kwadrans p�niej wyszli we czterech i udali si� na mury. Sza�ce w daleko�ci spa�y. Noc by�a bardzo ciemna.</p><p>� Ilu ludzi chcesz wzi��? � spyta� ksi�dz Kordecki Kmicica.</p><p>� Ja?� � odrzek� ze zdziwieniem pan Andrzej. � Ja tu nie w�dz i miejscowo�ci nie znam tak dobrze jak pan Czarniecki. P�jd� z szabl�, ale ludzi niech pan Czarniecki prowadzi i mnie z innymi. Chcia�bym jeno, by m�j Soroka poszed�, bo to rze�nik okrutny.</p><p>Podoba�a si� ta odpowied� i panu Czarnieckiemu, i ksi�dzu przeorowi, kt�ry w niej jawny dow�d pokory widzia�. Lecz zabrali si� zaraz ra�no do dzie�a. Wybrano ludzi, nakazano cisz� najwi�ksz� i pocz�to wysuwa� belki a kamienie, a ceg�y z przechodu.</p><p>Praca zabra�a z godzin� czasu. Wreszcie otw�r w murze by� gotowy i ludzie pocz�li si� zanurza� w w�sk� czelu��. Mieli szable, pistolety, niekt�rzy rusznice, a niekt�rzy, zw�aszcza ch�opi, kosy osadzone sztorcem, bro�, do kt�rej najwi�cej nawykli.</p><p>Znalaz�szy si� na drugiej stronie muru, policzyli si�: pan Czarniecki stan�� na przedzie oddzia�u, Kmicic na samym ko�cu i ruszyli wzd�u� okopu, cicho, dech tamuj�c w piersiach, jak wilcy podkradaj�cy si� do owczarni.</p><p>Jednak�e czasem kosa o kos� zabrz�k�a, czasem kamie� pod stop� zazgrzyta�, i po tych odg�osach mo�na by�o pozna�, �e wci�� posuwaj� si� dalej. Zeszed�szy w nizin�, pan Czarniecki zatrzyma� si�. Tu zostawi� cz�� ludzi, nie opodal ju� od sza�c�w, pod wodz� Janicza, W�grzyna, starego i wytrawnego �o�nierza, kt�rym na ziemi� rzuci� si� kaza�, sam za� wzi�� si� nieco w prawo i maj�c pod stopami mi�kk� ju� ziemi�, na kt�rej kroki nie wydawa�y echa, pocz�� szybciej prowadzi� sw�j oddzia�.</p><p>Mia� on bowiem zamiar obej�� szaniec, uderzy� na u�pionych z ty�u i p�dzi� ich ku klasztorowi na ludzi Janicza. T� my�l podda� mu Kmicic, kt�ry id�c teraz ko�o niego z szabl� w r�ku, szepta�:</p><p>� Szaniec pewnie jest tak wysuni�ty, �e mi�dzy nim a g��wnym obozem jest pusta przestrze�. Stra�e, je�li jakie s�, to przed sza�cem, a nie z tamtej strony� Tak wi�c obejdziemy ich swobodnie i wpadniemy na nich od tamtej strony, od kt�rej najmniej spodziewaj� si� napadu.</p><p>� Dobrze � odpowiedzia� pan Piotr � noga nie powinna uj�� z tych ludzi.</p><p>� Je�liby si� kto odezwa�, jak b�dziem ju� wchodzili � m�wi� dalej pan Andrzej � pozw�l waszmo��, �e ja odpowiem� Po niemiecku umiem szwargota� jak po polsku, wi�c pomy�l�, �e to kto od jenera�a z obozu przychodzi.</p><p>� Byle stra�y nie by�o za sza�cem.</p><p>� Cho�by i by�y, to hukniem i skoczym od razu. Nim si� po�api� kto i co, si�dziemy im na karki.</p><p>� Czas skr�ca�, ju� koniec okopu wida� � rzek� pan Czarniecki.</p><p>Tu zwr�ci� si� i zawo�a� z cicha:</p><p>� W prawo, w prawo!</p><p>Milcz�cy szereg pocz�� zawraca�. Wtem ksi�yc o�wieci� nieco brzeg chmury i uczyni�o si� ja�niej. Id�cy ujrzeli pust� przestrze� z ty�u sza�ca.</p><p>Stra�y, jak przewidywa� Kmicic, nie by�o na tej przestrzeni wcale, po c� by bowiem Szwedzi mieli stawia� plac�wki mi�dzy w�asnymi sza�cami a g��wn� armi�, kt�ra sta�a dalej. Najprzenikliwszy w�dz nie m�g� przypu�ci�, by z tej strony mog�o nadej�� jakie niebezpiecze�stwo.</p><p>� Teraz jak najciszej! � rzek� pan Czarniecki. � Wida� ju� namioty.</p><p>� I w dw�ch jest �wiate�ko� Ludzie tam jeszcze czuwaj�� Pewnie starszyzna.</p><p>� Wej�cie od ty�u musi by� wygodne.</p><p>� Oczywi�cie � odrzek� Kmicic. � T�dy armaty wtaczaj� i wojska wchodz�� Ot, ju� nasyp si� poczyna. Pilnuj teraz, by bro� nie zabrz�k�a�</p><p>Doszli ju� do wzniesienia usypanego starannie z ty�u sza�c�w. Sta� tam ca�y szereg woz�w, na kt�rych podwo�ono prochy i kule.</p><p>Ale przy wozach nie by�o nikogo, wi�c min�wszy je, pocz�li wspina� si� na szaniec bez trudu, jak s�usznie przewidywano, bo wzniesienie by�o �agodne i dobrze urz�dzone.</p><p>Tak doszli do samych namiot�w i z gotow� broni� zatrzymali si� tu�, tu�. W dw�ch rzeczywi�cie b�yszcza�y �wiate�ka; wi�c pan Kmicic, zamieniwszy par� s��w z Czarnieckim, rzek�:</p><p>� P�jd� ja naprz�d do tych, kt�rzy nie �pi�� Czeka� teraz mego wystrza�u, a potem w nich!</p><p>To rzek�szy, ruszy�.</p><p>Powodzenie wycieczki by�o ju� zapewnione, wi�c si� nawet nie stara� i�� zbyt cicho. Min�� kilka namiot�w pogr��onych w ciemno�ci; nikt si� nie zbudzi�, nikt nie spyta�: �werda<a l:href="#fn355" type="note">[355]</a>?�</p><p>�o�nierze jasnog�rscy s�yszeli skrzyp jego �mia�ych krok�w i bicie w�asnych serc. On za� dotar� do o�wietlonego namiotu, podni�s� skrzyd�o i wszed�szy, zatrzyma� si� u wej�cia z pistoletem w d�oni i z szabl� spuszczon� na �a�cuszku.</p><p>Zatrzyma� si� dlatego, �e �wiat�o cokolwiek go ol�ni�o, na polowym bowiem stole sta� �wiecznik sze�cioramienny, w kt�rym p�on�y jarz�ce �wiece.</p><p>Za sto�em siedzia�o trzech oficer�w schylonych nad planami. Jeden z nich, siedz�cy w po�rodku, �l�cza� nad nimi tak pilnie, �e a� d�ugie jego w�osy le�a�y na bia�ych kartach. Ujrzawszy kogo� wchodz�cego, podni�s� g�ow� i spyta� spokojnym g�osem:</p><p>� A kto tam?</p><p>� �o�nierz � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>W�wczas i dwaj inni oficerowie zwr�cili oczy ku wyj�ciu.</p><p>� Jaki �o�nierz? Sk�d? � spyta� pierwszy. (By� to in�ynier de Fossis, kt�ry g��wnie prac� obl�nicz� kierowa�.)</p><p>� Z klasztoru � odrzek� Kmicic.</p><p>Ale by�o w jego g�osie co� strasznego.</p><p>De Fossis podni�s� si� nagle i przys�oni� oczy r�k�. Kmicic sta� wyprostowany i nieruchomy jak widmo, tylko gro�na jego twarz, podobna do g�owy drapie�nego ptaka, zwiastowa�a nag�e niebezpiecze�stwo.</p><p>Jednak�e my�l szybka jak b�yskawica przemkn�a przez g�ow� de Fossisa, �e to mo�e by� zbieg z klasztoru, wi�c spyta� jeszcze, ale ju� gor�czkowo:</p><p>� Czego tu chcesz?</p><p>� Ot, czego chc�! � krzykn�� Kmicic.</p><p>I wypali� mu w same piersi z pistoletu.</p><p>Wtem krzyk straszny i wraz z nim salwa wystrza��w rozleg�a si� na sza�cu. De Fossis run��, jak pada sosna zgruchotana piorunem, drugi oficer wpad� ze szpad� na Kmicica, ale on ci�� go szabl� mi�dzy oczy, a� stal zgrzytn�a o ko�ci; trzeci oficer rzuci� si� na ziemi�, pragn�c prze�lizn�� si� pod �cian� namiotu, ale Kmicic skoczy� ku niemu, nadepta� nog� na plecy i przygwo�dzi� sztychem do ziemi.</p><p>Tymczasem noc cicha zmieni�a si� w s�dny dzie�. Dzikie wrzaski: �Bij! morduj!�, zmiesza�y si� z wyciem i przera�liwymi wo�aniami o ratunek szwedzkich �o�nierzy. Ludzie ob��kani z przestrachu wypadali z namiot�w, nie wiedz�c, gdzie si� obr�ci�, w kt�r� stron� ucieka�. Niekt�rzy, nie pomiarkowawszy zrazu, sk�d napad przychodzi, biegli wprost na jasnogorc�w i gin�li od szabel, kos i siekier, nim zdo�ali �pardon<a l:href="#fn356" type="note">[356]</a>!� zakrzykn��. Niekt�rzy bodli w ciemno�ciach szpadami w�asnych towarzyszy; inni, bezbronni, wp�odziani, bez kapeluszy, z r�koma podniesionymi w g�r�, stawali nieruchomie w miejscu; niekt�rzy wreszcie padali na ziemi�, w�r�d poprzewracanych namiot�w. Ma�a gar�� pragn�a si� broni�, lecz o�lep�y t�um porywa� ich, przewraca�, depta�. J�ki konaj�cych, rozdzieraj�ce pro�by o lito�� wzmaga�y zamieszanie.</p><p>Gdy wreszcie z krzyk�w sta�o si� jawnym, �e napad przyszed� nie od strony klasztoru, ale z ty�u, w�a�nie od strony wojsk szwedzkich, w�wczas prawdziwe szale�stwo ogarn�o napadni�tych. S�dzili widocznie, �e to sprzymierzone polskie chor�gwie uderzy�y na nich znienacka.</p><p>T�umy piechur�w pocz�y zeskakiwa� z sza�ca i biec ku klasztorowi, jakby w jego murach pragn�li znale�� schronienie. Ale wnet nowe okrzyki wskaza�y, �e wpadli na oddzia� W�grzyna Janicza, kt�ry docina� ich pod sam� fortec�.</p><p>Tymczasem jasnog�rcy, siek�c, bod�c, depcz�c, doszli do armat. Ludzie z przygotowanymi gwo�dziami rzucili si� na nie natychmiast, inni za� prowadzili dalej dzie�o �mierci. Ch�opi, kt�rzy nie byliby dostali wy�wiczonym �o�dakom w otwartym polu, rzucali si� teraz w kilku na ca�e gromady.</p><p>Dzielny pu�kownik Horn, gubernator krzepicki, stara� si� zebra� ko�o siebie rozpierzch�ych knecht�w, skoczywszy wi�c za w�gie� sza�ca, pocz�� wo�a� w ciemno�ci i wymachiwa� szpad�. Poznali go Szwedzi i wnet pocz�li si� kupi�<a l:href="#fn357" type="note">[357]</a>, lecz na ich karkach i razem z nimi nadlatywali napastnicy, kt�rych w pomroce trudno by�o odr�ni�.</p><p>Nagle rozleg� si� straszliwy �wist kosy i g�os Horna ucich� nagle. Kupa �o�nierzy rozbieg�a si�, jakby granatem rozegnana. Kmicic i pan Czarniecki z oddzia�em kilkunastu ludzi rzucili si� na nich i wyci�li do szcz�tu.</p><p>Szaniec by� zdobyty.</p><p>W g��wnym obozie szwedzkim ju� tr�by pocz�y gra� <emphasis>larum</emphasis><a l:href="#fn358" type="note">[358]</a>. Nagle ozwa�y si� dzia�a jasnog�rskie i kule ogniste pocz�y lecie� z klasztoru, by wracaj�cym drog� o�wieci�. Oni wracali zdyszani, umazani krwi� jak wilcy, kt�rzy uczyniwszy rze� w owczarni, uchodz� przed zbli�aj�cymi si� odg�osami strzelc�w. Pan Czarniecki prowadzi� czo�o. Kmicic poch�d zamyka�.</p><p>W p� godziny natkn�li si� na oddzia� Janicza, lecz on nie odpowiada� na wo�anie; sam jeden �yciem przyp�aci� wycieczk�, bo gdy zap�dzi� si� za jakim� oficerem, w�a�ni jego �o�nierze zastrzelili go z rusznicy.</p><p>Wycieczka wesz�a do klasztoru w�r�d huku dzia� i po�ysku p�omieni. U przechodu czeka� na nich ju� ksi�dz Kordecki i liczy� ich, w miar� jak g�owy przesuwa�y si� do wn�trza przez otw�r. Nie brak�o nikogo pr�cz Janicza.</p><p>Wnet dw�ch ludzi wysz�o po niego i w p� godziny p�niej przynie�li jego cia�o, chcia� bowiem ksi�dz Kordecki przystojnym uczci� go pogrzebem.</p><p>Lecz cisza nocna, raz przerwana, nie powr�ci�a ju� a� do bia�ego dnia. Z mur�w gra�y dzia�a, w stanowiskach za� szwedzkich trwa�o najwi�ksze zamieszanie. Nieprzyjaciel, nie znaj�c dobrze swej kl�ski, nie wiedz�c, sk�d nieprzyjaciel nadej�� mo�e, uciek� z najbli�szych klasztoru sza�c�w. Ca�e pu�ki b��ka�y si� w rozpaczliwym nie�adzie do rana, bior�c cz�sto swoich za nieprzyjaci� i daj�c do siebie ognia. W g��wnym nawet obozie �o�nierze i oficerowie opu�cili namioty i stali pod go�ym niebem, czekaj�c, a� ta noc okropna si� sko�czy. Trwo�liwe wie�ci przelatywa�y z ust do ust. M�wiono, �e odsiecz nadesz�a, inni twierdzili, �e wszystkie pobliskie sza�ce zdobyte.</p><p>Miller, Sadowski, ksi��� Heski, Wrzeszczowicz i wszyscy wy�si oficerowie czynili nadludzkie usi�owania, by doprowadzi� do �adu przera�one pu�ki. Jednocze�nie na strza�y klasztorne odpowiedziano ognistymi kulami, aby rozproszy� ciemno�ci i pozwoli� och�on�� rozpierzch�ym.</p><p>Jedna z kul utkwi�a w dachu kaplicy, lecz tr�ciwszy tylko o za�amanie dachu, wr�ci�a si� z szumem i �oskotem ku obozowi, rozrzucaj�c po powietrzu potok p�omieni.</p><p>Nareszcie sko�czy�a si� zgie�kliwa noc. Klasztor i ob�z szwedzki ucich�y. Ranek pocz�� bieli� szczyty ko�cielne, dach�wki przybiera�y z wolna czerwon� barw� � i rozednia�o.</p><p>W�wczas Miller na czele sztabu podjecha� do zdobytego sza�ca. Mogli wprawdzie z klasztoru dojrze� go i da� ognia, lecz stary jenera� nie zwa�a� na to. Chcia� w�asnymi oczyma obejrze� wszystkie szkody, policzy� poleg�ych. Sztab jecha� za nim: wszyscy stropieni, ze smutkiem i powag� w twarzach. Dojechawszy do sza�ca, zsiedli z koni i pocz�li wst�powa� na g�r�. �lady walki widnia�y wsz�dzie: ni�ej, pod dzia�ami, wala�y si� poprzewracane namioty; niekt�re sta�y jeszcze otwarte, puste, ciche.</p><p>Stosy cia� le�a�y szczeg�lniej pomi�dzy namiotami; trupy p�nagie, obdarte, z wytrzeszczonymi oczyma, z przera�eniem zakrzep�ym w martwych �renicach, okropny przedstawia�y widok. Widocznie wszyscy ci ludzie zostali pochwyceni w g��bokim �nie; niekt�rzy nie byli obuci, ma�o kt�ry zaciska� rapier w martwej d�oni, �aden prawie nie mia� ni he�mu, ni kapelusza. Jedni le�eli w namiotach, zw�aszcza od strony wej�cia, ci widocznie zaledwie zdo�ali si� przebudzi�; drudzy przy samych skrzyd�ach namiot�w, chwyceni przez �mier�, w chwili gdy chcieli si� ratowa� ucieczk�. Wsz�dy tyle cia�, a w niekt�rych miejscach takie stosy, i� mo�na by s�dzi�, �e to jaki kataklizm natury pobi� owych �o�nierzy, lecz rany g��bokie w twarzach i piersiach, niekt�re oblicza zaczernione od wystrza��w tak bliskich, �e wszystek proch nie zdo�a� zgorze�, �wiadczy�y a� nadto jawnie, �e to r�ka ludzka dokona�a zniszczenia.</p><p>Miller wst�pi� wy�ej, ku dzia�om; sta�y g�uche, zagwo�d�one, nie gro�niejsze ju� od pni drzewa; na jednym z nich le�a�o przewieszone cia�o kanoniera, prawie na wp� przeci�te strasznym zamachem kosy. Krew obla�a lawet� i utworzy�a pod ni� obszern� ka�u��. Miller obejrza� wszystko dok�adnie, w milczeniu i ze zmarszczon� brwi�. Nikt z oficer�w nie �mia� tego milczenia przerwa�.</p><p>Jak�e tu bowiem nie�� pociech� staremu jenera�owi, kt�ry wskutek nieostro�no�ci w�asnej zosta� pobity jak nowicjusz? By�a to nie tylko kl�ska, by�a i ha�ba, bo przecie sam jenera� twierdz� ow� kurnikiem nazywa� i obiecywa� j� mi�dzy palcami rozkruszy�, bo przecie mia� dziewi�� tysi�cy wojska, a tam sta�o dwie�cie za�ogi, bo na koniec, jenera� �w by� �o�nierzem z krwi i ko�ci, a mia� przeciw sobie mnich�w.</p><p>Ci�ko zacz�� si� dla Millera �w dzie�.</p><p>Tymczasem nadeszli piechurowie i pocz�li cia�a wynosi�. Czterech z nich, nios�c na p�achcie trupa, zatrzyma�o si� przed jenera�em bez rozkazu.</p><p>Miller spojrza� w p�acht� i oczy zakry�.</p><p>� De Fossis� � rzek� g�ucho.</p><p>Ledwie co odeszli, nadci�gn�li drudzy; tym razem Sadowski poruszy� si� ku nim i zawo�a� z daleka, zwracaj�c si� do sztabu:</p><p>� Horna nios�!</p><p>Lecz Horn �y� jeszcze i d�ugie mia� przed sob� dni m�k okropnych. Ch�op, kt�ry go ci��, dosi�gn�� go samym ko�cem kosy, ale uderzenie by�o tak straszne, �e otwar�o ca�� klatk� piersiow�. Jednak�e ranny zachowa� nawet przytomno��. Spostrzeg�szy Millera i sztab, u�miechn�� si�, chcia� co� m�wi�, lecz zamiast g�osu wydoby� tylko na usta pian� r�ow�, po czym j�� mruga� silnie oczyma i zemdla�.</p><p>� Zanie�� go do mego namiotu! � rzek� Miller � i niech m�j medyk opatrzy go natychmiast!</p><p>Nast�pnie oficerowie us�yszeli, jak m�wi� sam do siebie.</p><p>� Horn. Horn� We �nie go dzi� widzia�em� zaraz z wieczora� Straszna, niepoj�ta rzecz�</p><p>I utkwiwszy oczy w ziemi�, zamy�li� si� g��boko; nagle z zadumy zbudzi� go przera�ony g�os Sadowskiego:</p><p>� Jenerale! jenerale! Patrz wasza dostojno��! Tam, tam� klasztor�</p><p>Miller spojrza� i zdumia�.</p><p>Dzie� ju� by� zupe�ny i pogodny, jeno mg�y wisia�y nad ziemi�, ale niebo by�o czyste i rumiane od porannej zorzy. Bia�y tuman przes�ania� sam szczyt Jasnej G�ry i wedle zwyk�ego rzeczy porz�dku powinien by� zakrywa� ko�ci�; tymczasem szczeg�lniejszym zjawiskiem przyrody ko�ci� wraz z wie�� unosi� si� nie tylko nad ska��, ale i nad mg��, wysoko, wysoko, zupe�nie jakby oderwa� si� od swej podstawy i zawis� w b��kitach pod niebem.</p><p>Krzyki �o�nierzy zwiastowa�y, �e spostrzegli tak�e zjawisko.</p><p>� To mg�a oczy �udzi! � zakrzykn�� Miller.</p><p>� Mg�a le�y pod ko�cio�em! � odpowiedzia� Sadowski.</p><p>� Zadziwiaj�ca rzecz, ale ten ko�ci� jest dziesi�� razy wy�ej, ni� by� wczoraj, i wisi w powietrzu � rzek� ksi��� Heski.</p><p>� W g�r� jeszcze idzie! w g�r�, W g�r�! � krzyczeli �o�nierze. � Z oczu niknie!�</p><p>I istotnie, tuman wisz�cy na skale pocz�� si� podnosi� na kszta�t niezmiernego s�upa dymu ku niebu, ko�ci� za�, osadzony jakby na szczycie owego s�upa, zdawa� si� wzbija� coraz wy�ej, jednocze�nie za� hen ju� pod samymi ob�okami przes�ania� si� coraz wi�cej bia�ym oparem, rzek�by�: roztapia� si�, rozp�ywa�, m�ci�, na koniec znikn�� zupe�nie z oczu.</p><p>Miller zwr�ci� si� ku oficerom, a w oczach jego malowa�o si� zdziwienie wraz z zabobonnym przestrachem.</p><p>� Wyznaj� waszmo�ciom � rzek� � �em podobnego fenomenu w �yciu nie widzia�. Ca�kiem to jest przeciwne naturze, i chyba to czary papist�w�</p><p>� S�ysza�em � rzek� Sadowski � wykrzykuj�cych �o�nierzy: �Jak tu strzela� do takiej twierdzy?� Zaiste, nie wiem jak!</p><p>� Ale co teraz b�dzie, mo�ci panowie! � zawo�a� ksi��� Heski. � Jestli ten ko�ci� tam we mgle, czy go ju� nie ma?</p><p>I stali jeszcze d�ugo, zdumieni, milcz�cy, na koniec ksi��� Heski rzek�:</p><p>� Chocia�by to by�o naturalne zjawisko przyrody, w ka�dym razie nic nie wr�y ono nam dobrego. Patrzcie, waszmo�ciowie, od czasu jake�my tu przybyli, nie post�pili�my ani kroku naprz�d!</p><p>� Ba! � odpowiedzia� Sadowski � gdyby�my to tylko nie post�pili! Ale, prawd� rzek�szy, ponosili�my kl�sk� za kl�sk�� a dzisiejsza noc najgorsza. �o�nierz zniech�cony traci odwag� i opieszale zaczyna dzia�a�. Nie macie, waszmo�ciowie, poj�cia, co sobie opowiadaj� po pu�kach. Dziej� si� przy tym i inne rzeczy dziwne: oto od pewnego czasu nikt pojedynczo ani nawet samowt�r nie mo�e wychyli� si� z obozu, a kto si� na to o�mieli, ten jakoby w ziemi� wpad�. Rzek�by�: wilki kr��� ko�o Cz�stochowy. Sam niedawno pos�a�em chor��ego z trzema lud�mi do Wielunia po odzie� ciep�� i odt�d ani s�ychu o nich!�</p><p>� Gorzej b�dzie, gdy zima nadejdzie; ju� i teraz noce bywaj� niezno�ne � doda� ksi��� Heski.</p><p>� Mg�a rzednie! � rzek� nagle Miller.</p><p>Rzeczywi�cie, powsta� wiatr i pocz�� odwiewa� opary. W k��bach tumanu pocz�o co� majaczy�, na koniec s�o�ce zesz�o i powietrze sta�o si� przezroczyste.</p><p>Mury klasztorne zarysowa�y si� z lekka, potem wychyli� si� ko�ci�, klasztor. Wszystko sta�o na dawnym miejscu. Twierdza by�a spokojna i cicha, jakby w niej ludzie nie mieszkali.</p><p>� Jenerale � rzek� z energi� ksi��� Heski � pr�buj wasza dostojno�� jeszcze uk�ad�w. Trzeba raz sko�czy�!</p><p>� A je�li uk�ady nie doprowadz� do niczego, to waszmo�ciowie radzicie obl�enia poniecha�? � pyta� ponuro Miller.</p><p>Oficerowie umilkli. Po chwili dopiero Sadowski zabra� g�os:</p><p>� Wasza dostojno�� wiesz najlepiej, co jej wypada czyni�.</p><p>� Wiem � odpar� dumnie Miller � i to wam jeno powiem: � przeklinam dzie� i godzin�, w kt�rej tu przyby�em, jak r�wnie� doradc�w (tu przeszy� wzrokiem Wrzeszczowicza), kt�rzy mi to obl�enie instygowali<a l:href="#fn359" type="note">[359]</a>; wiedzcie jednak, �e po tym, co zasz�o, nie ust�pi�, p�ki tej przekl�tej twierdzy w kup� gruz�w nie zmieni� albo sam nie polegn�!</p><p>Niech�� odbi�a si� na twarzy ksi�cia Heskiego. Nigdy on nie powa�a� zbyt Millera, powy�sze za� jego s�owa poczyta� za pr�n� che�pliwo�� �o�niersk�, nie na czasie wobec tego zburzonego sza�ca, trup�w i zagwo�d�onych dzia�; zwr�ci� si� wi�c ku niemu i odpowiedzia� z widocznym przek�sem:</p><p>� Jenerale, wasza dostojno�� nie mo�esz tego przyrzeka�, bo ust�pisz wobec pierwszego rozkazu kr�la jegomo�ci albo pana marsza�ka Wittenberga. Czasem te� i okoliczno�ci umiej� rozkazywa� nie gorzej kr�l�w i marsza�k�w.</p><p>Miller zmarszczy� swe g�ste brwi, co widz�c, Wrzeszczowicz rzek� pospiesznie:</p><p>� Tymczasem pr�bujmy uk�ad�w. Oni si� poddadz�. Nie mo�e inaczej by�!</p><p>Dalsze jego s�owa zg�uszy� weso�y g�os dzwonu, wzywaj�cy na msz� porann� w ko�ciele jasnog�rskim. Jenera� wraz ze sztabem odjechali z wolna ku Cz�stochowie, lecz nie dojechali jeszcze do g��wnej kwatery, gdy przypad� oficer na spienionym koniu.</p><p>� To od marsza�ka Wittenberga! � rzek� Miller.</p><p>Tymczasem oficer odda� mu list. Jenera� rozerwa� szybko piecz�cie i przebieg�szy pismo oczyma, rzek� ze zmieszaniem w twarzy:</p><p>� Nie! To z Poznania� z�e wie�ci. W Wielkopolsce szlachta si� podnosi, lud ��czy si� z ni�� Na czele ruchu stoi Krzysztof �egocki, kt�ry chce i�� na pomoc Cz�stochowie.</p><p>� Przepowiedzia�em, �e te strza�y rozlegn� si� od Karpat do Ba�tyku � mrukn�� Sadowski. � U tego narodu pr�dka odmiana. Jeszcze wy nie znacie Polak�w, poznacie ich p�niej.</p><p>� Dobrze! poznamy ich! � odpar� Miller. � Wol� otwartego nieprzyjaciela ni� fa�szywego sprzymierze�ca� Sami si� poddali, a teraz bro� podnosz�� Dobrze! doznaj� naszej broni!</p><p>� A my ich � odburkn�� Sadowski. � Panie jenerale, ko�czmy uk�adami z Cz�stochow�; przysta�my na wszelkie warunki� Nie o twierdz� chodzi, ale o panowanie jego kr�lewskiej mo�ci w tym kraju.</p><p>� Mnisi si� poddadz� � rzek� Wrzeszczowicz. � Dzi�, jutro, poddadz� si�!</p><p>Tak oni ze sob� rozmawiali, a w klasztorze po rannej mszy panowa�a rado�� niezmierna. Ci, kt�rzy na wycieczk� nie chodzili, wypytywali jej uczestnik�w: jak si� wszystko odby�o? Uczestnicy za� che�pili si� strasznie, wys�awiaj�c swoje m�stwo i kl�sk�, kt�r� nieprzyjacielowi zadali.</p><p>Mi�dzy ksi�mi i niewiastami nawet ciekawo�� przemog�a. Bia�e habity i niewie�cie szaty zaleg�y mury. Pi�kny i radosny by� to dzie�. Niewiasty skupi�y si� ko�o pana Czarnieckiego, wo�aj�c: �Zbawca nasz! opiekun!� On za� broni� si�, zw�aszcza gdy w r�ce chcia�y go ca�owa�, i ukazuj�c na Kmicica, m�wi�:</p><p>� Temu tak�e dzi�kujcie! Babinicz on jest, ale nie baba! W r�ce on si� ca�owa� nie da, bo mu si� jeszcze od krwi lepi�; ale je�li kt�ra z m�odszych w g�b� zechce, to tak my�l�, �e si� nie b�dzie wzdraga�!</p><p>M�odsze rzuca�y istotnie wstydliwe i wabne zarazem spojrzenia na pana Andrzeja, podziwiaj�c wspania�� jego urod�; lecz on nie odpowiada� oczyma na owe nieme pytania, bo mu widok tych dziewcz�t przypomnia� Ole�k�.</p><p>�Ej, ty moja niebogo! � pomy�la� � �eby� cho� wiedzia�a, �e ja ju� u Naj�wi�tszej Panny na ordynansie<a l:href="#fn360" type="note">[360]</a>, w jej obronie si� tym nieprzyjacio�om oponuj�, kt�rym ku swojemu umartwieniu s�u�y�em dawniej��</p><p>I obieca� sobie, �e zaraz po obl�eniu do niej do Kiejdan napisze i Sorok� z listem popchnie. �Przecie nie go�e s�owa i obietnice jej po�l�, bo ju� i uczynki s� za mn�, kt�re bez chwalby pr�nej, ale akuratnie w li�cie wypisz�. Niech wie, �e to ona sprawi�a, niech si� ucieszy!�</p><p>I ucieszy� si� sam t� my�l� tak dalece, �e ani zauwa�y�, jako dziewcz�ta m�wi�y do siebie, odchodz�c:</p><p>� Grzeczny kawaler, ale wida� za wojn� jeno patrzy i mruk nieu�yty�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVI</p></title><p>Zgodnie z �yczeniami swych oficer�w Miller<a l:href="#fn361" type="note">[361]</a> znowu rozpocz�� uk�ady. Przyby� do klasztoru z nieprzyjacielskiego obozu znamienity szlachcic polski, powa�ny wiekiem i wymow�. Jasnog�rcy przyj�li go go�cinnie, s�dzili bowiem, �e wrzekomo i z musu tylko b�dzie przemawia� za poddaniem klasztoru, a naprawd� doda im zach�ty i potwierdzi nowiny, kt�re ju� i przez mury obl�one si� przedar�y, o powstaniu w Wielkopolsce, o zniech�ceniu wojsk kwarcianych dla Szweda, o uk�adach Jana Kazimierza z Kozakami, kt�rzy jakoby okazywali ch�� powrotu do pos�usze�stwa, wreszcie o gro�nej zapowiedzi chana tatarskiego, �e idzie w pomoc wygnanemu kr�lowi i wszystkich jego nieprzyjaci� ogniem i mieczem �ciga� b�dzie.</p><p>Lecz jak�e si� zawiedli zakonnicy! Personat<a l:href="#fn362" type="note">[362]</a> przyni�s� bowiem wprawdzie spor� wi�zk� nowin, ale przera�aj�cych, zdolnych najwi�kszy zapa� ostudzi�, najniez�omniejsze postanowienie z�ama�, najgor�tsz� wiar� zachwia�.</p><p>Otoczyli go ksi�a i szlachta w definitorium<a l:href="#fn363" type="note">[363]</a>, w�r�d ciszy i uwagi; z jego ust za� zdawa�a si� p�yn�� sama szczero�� i bole�� nad losami ojczyzny. R�k� cz�sto k�ad� na bia�ej g�owie, jak gdyby chc�c wybuch desperacji powstrzyma�, patrzy� na krucyfiks, �zy mia� w oczach i g�osem powolnym, przerywanym nast�puj�ce m�wi� s�owa:</p><p>� Ach! jakich to czas�w doczeka�a si� strapiona ojczyzna! Nie ma ju� rady! trzeba ulec kr�lowi szwedzkiemu� Zaprawd�, dla kog� wy tu, ojcowie czcigodni, i wy, panowie bracia szlachta, chwycili�cie za miecze? Dla kog� nie �a�ujecie niewywczas�w, trudu, um�czenia, krwi? Dla kog� przez op�r � niestety pr�ny! � nara�acie siebie i �wi�te miejsce na straszliw� zemst� niezwyci�onych szwedzkich zast�p�w?� Dla Jana Kazimierza? Lecz on sam wzgardzi� ju� naszym kr�lestwem. Zali<a l:href="#fn364" type="note">[364]</a> to nie wiecie nowiny, �e wyb�r ju� uczyni� i przek�adaj�c dostatki, weso�e uczty i spokojne uciechy nad k�opotliw� koron�, abdykowa� na rzecz Karola Gustawa? Wy jego nie chcecie opu�ci�, a on sam was opu�ci�; wy nie chcieli�cie �ama� przysi�gi, a on sam j� z�ama�; wy gotowi�cie umrze� dla niego, on za� o was i nas wszystkich nie dba� Prawym kr�lem naszym jest teraz Karol Gustaw! Patrzcie wi�c, by�cie nie �ci�gn�li na g�owy wasze nie tylko gniewu, zemsty, ruiny, ale i grzechu wobec nieba, wobec krzy�a i tej Naj�wi�tszej Panny, bo nie przeciw naje�d�cy, ale przeciw w�asnemu panu r�ce zuchwale podnosicie�</p><p>Cisza przyj�a te s�owa, jakoby �mier� przelecia�a przez sal�.</p><p>Co mog�o by� bowiem straszniejszego od nowiny o abdykacji Jana Kazimierza? By�a to wprawdzie wie�� potwornie nieprawdopodobna, lecz ow� ten stary szlachcic m�wi� j� wobec krzy�a, wobec obrazu Marii i ze �zami w oczach.</p><p>Ale je�li by�a prawdziw�, to dalszy op�r by� istotnie szale�stwem. Szlachta pozakrywa�a oczy r�koma, mnisi nasun�li na g�owy kaptury i cisza grobowa trwa�a ci�gle; tylko ksi�dz Kordecki j�� szepta� gorliwie modlitw� zblad�ymi wargami, a oczy jego, spokojne, g��bokie, �wietliste i przenikliwe, utkwione by�y nieruchomie w owego szlachcica.</p><p>Ten czu� na sobie badawczy �w wzrok i �le mu by�o pod nim, i ci�ko, chcia� zachowa� miark� powagi, dobrotliwo�ci, zbola�ej cnoty, �yczliwo�ci i nie m�g�; j�� wi�c rzuca� niespokojne spojrzenia na innych ojc�w, a po chwili tak dalej m�wi�:</p><p>� Najgorsz� jest rzecz� zapala� zawzi�to�� przez d�ugie nadu�ywanie cierpliwo�ci. Skutkiem waszego oporu b�dzie zniszczenie tego �wi�tego ko�cio�a i na�o�enie wam (Bo�e, odwr��) okropnej i srogiej woli, kt�rej s�ucha� b�dziecie musieli. Wstr�t i unikanie spraw �wiatowych jest broni� zakonnik�w. Co macie do czynienia z wrzaw� wojenn�, wy, kt�rych przepisy zakonne do samotno�ci i milczenia powo�uj�? Bracia moi, ojcowie czcigodni i najmilsi! Nie bierzcie na serca, nie bierzcie na sumienia wasze tak strasznej odpowiedzialno�ci!� Nie wy budowali�cie ten �wi�ty przybytek, nie dla was jednych ma on s�u�y�! Pozw�lcie, aby kwitn�� i b�ogos�awi� tej ziemi po d�ugie wieki, by synowie i wnuki nasze jeszcze cieszy� si� nim mog�y!</p><p>Tu zdrajca r�ce roz�o�y� i za�zawi� si� zupe�nie; szlachta milcza�a, ojcowie milczeli; zw�tpienie ogarn�o wszystkich, serca by�y zm�czone i rozpaczy bliskie, pami�� zmarnowanych i pr�nych usi�owa� o�owiem zaci�y�a umys�om.</p><p>� Czekam waszej odpowiedzi, ojcowie! � rzek� szanowny zdrajca, spuszczaj�c g�ow� na piersi.</p><p>Wtem ksi�dz Kordecki powsta� i g�osem, w kt�rym nie by�o najmniejszego wahania, �adnego zw�tpienia, rzek�, jakby w proroczym widzeniu:</p><p>� To, co waszmo�� m�wisz, �e Jan Kazimierz nas opu�ci�, �e ju� abdykowa� i prawa swe Karolowi przekaza� � to k�amstwo! W serce wygnanego naszego pana wst�pi�a nadzieja i nigdy gorliwiej, jak w tej chwili, nie pracowa�, by ojczy�nie ratunek zapewni�, tron odzyska� i nam pomoc w ucisku przynie��!</p><p>Maska spad�a od razu z twarzy zdrajcy; z�o�� i zaw�d odbi�y si� w niej wyra�nie, jakoby smoki naraz wype�z�y z jaski� jego duszy, w kt�rych kry�y si� dot�d.</p><p>� Sk�d ta wiadomo��? Sk�d ta pewno��? � zapyta�.</p><p>� St�d! � odrzek� ksi�dz Kordecki, ukazuj�c wielki krucyfiks zawieszony na �cianie. � Id�! po�� palce na przebitych nogach Chrystusowych i powt�rz raz jeszcze, co� powiedzia�!</p><p>Zdrajca gi�� si� pocz��, jakby pod naciskiem �elaznej r�ki; z jaski� jego duszy nowy smok, przestrach, wype�zn�� na oblicze.</p><p>A ksi�dz Kordecki sta� ci�gle wspania�y, gro�ny jak Moj�esz; promienie zdawa�y mu si� strzela� ze skroni.</p><p>� Id�, powt�rz! � rzek�, nie zni�aj�c r�ki, g�osem tak pot�nym, �e a� wstrz��ni�te sklepienia definitorium zadr�a�y i powt�rzy�y jakby w przera�eniu:</p><p>� Id�, powt�rz�</p><p>Nasta�a chwila g�uchego milczenia, wreszcie rozleg� si� przyt�umiony g�os przybysza:</p><p>� Umywam r�ce�</p><p>� Jak Pi�at! � doko�czy� ksi�dz Kordecki.</p><p>Zdrajca wsta� i wyszed� z definitorium. Przesun�� si� szybko przez podw�rce klasztorne, a gdy si� znalaz� za bram�, pocz�� biec prawie, jakby go co� gna�o od klasztoru do Szwed�w.</p><p>Tymczasem pan Zamoyski zbli�y� si� do Czarnieckiego i Kmicica, kt�rzy w definitorium nie byli, aby im powiedzie�, co zasz�o.</p><p>� Zali<a l:href="#fn365" type="note">[365]</a> przyni�s� co dobrego ten pose�? � spyta� pan Piotr � uczciw� mia� twarz�</p><p>� Bo�e nas chowaj od takich uczciwych! � odpowiedzia� pan miecznik sieradzki � przyni�s� zw�tpienie i pokus�.</p><p>� C� m�wi�? � rzek� Kmicic, podnosz�c nieco ku g�rze zapalony lont, kt�ry w�a�nie trzyma� w r�ku.</p><p>� M�wi� jak p�atny zdrajca.</p><p>� Tote� dlatego mo�e tak umyka teraz! � rzek� pan Piotr Czarniecki. � Patrzcie, waszmo�ciowie, ledwie nie p�dem ku Szwedom bie�y. Ej! pos�a�bym za nim kul�</p><p>� A dobrze! � rzek� nagle Kmicic,</p><p>I przy�o�y� lont do zapa�u.</p><p>Rozleg� si� huk dzia�a, pr�dzej nim Zamoyski i Czarniecki mogli Si� pomiarkowa�, co si� sta�o. Zamoyski za g�ow� si� porwa�.</p><p>� Na Boga! � krzykn�� � co� uczyni�!� to� to pose�!</p><p>� �lem uczyni� � odrzek�, patrz�c w dal, Kmicic � bom chybi�! Ju� si� podni�s� i zmyka dalej. Ej! �e te� go przenios�o!</p><p>Tu zwr�ci� si� do Zamoyskiego:</p><p>� Panie mieczniku dobrodzieju, cho�bym go te� by� i w krzy�e dosi�gn��, nie dowiedliby nam, �e�my umy�lnie do niego strzelili, a dalib�g, nie mog�em lontu w r�ku utrzyma�. Sam mi opad�. Nigdy bym za pos�em Szwedem nie strzeli�, ale na widok Polak�w zdrajc�w wn�trzno�ci si� we mnie przewracaj�!</p><p>� Ej! miarkuj�e si�, by�aby bieda i gotowi by tam naszym pos�om krzywdy czyni�.</p><p>Lecz pan Czarniecki kontent by� w duszy, bo Kmicic dos�ysza� go, jak mrucza� pod nosem:</p><p>� Przynajmniej ten zdrajca drugi raz pewnie nie podejmie si� poselstwa.</p><p>Nie usz�o to i ucha Zamoyskiego, bo odrzek�:</p><p>� Nie ten, to znajd� si� drudzy, a waszmo�ciowie uk�adom wstr�tu nie czy�cie i samowolnie ich nie przerywajcie, gdy� im d�u�ej si� wlok�, tym bardziej na nasz� korzy�� wychodz�. Odsiecz, je�li nam B�g jakow� ze�le, b�dzie mia�a czas si� zebra�, a i zima idzie sroga, czyni�c coraz trudniejsze obl�enie. Czas dla nich strat�, dla nas korzy�� przynosi.</p><p>To rzek�szy, odszed� do definitorium, gdzie po odej�ciu pos�a trwa�a jeszcze narada. S�owa zdrajcy przerazi�y jednak umys�y, i dusze by�y zwarzone. Nie uwierzono wprawdzie w abdykacj� Jana Kazimierza, ale pose� przywi�d� przed oczy pot�g� szwedzk�, o kt�rej szcz�liwe dni poprzednie pozwoli�y prawie zapomnie�. Teraz na nowo przedstawi�a si� ona umys�om w ca�ej swej grozie, kt�rej ul�k�y si� przecie� nie takie twierdze, nie takie miasta. Pozna�, Warszawa, Krak�w, nie licz�c mn�stwa zamk�w, otworzy�y swe bramy przed zwyci�zc�; jak�e mog�a si� obroni� w�r�d powszechnego potopu kl�sk Jasna G�ra?</p><p>�B�dziem si� broni� jeszcze tydzie�, dwa, trzy � my�leli sobie niekt�rzy ze szlachty i zakonnik�w � ale co dalej, jaki koniec tych usi�owa�?�</p><p>Kraj ca�y by� jako okr�t pogr��ony ju� w otch�ani, a jeno �w klasztor stercza� jeszcze jak koniec masztu nad falami. Czyli wi�c mogli rozbitkowie, do tego masztu uczepieni, my�le� jeszcze nie tylko o w�asnym ocaleniu, ale o wydobyciu ca�ego okr�tu spod toni?</p><p>Wedle ludzkich obrachowa� nie mogli.</p><p>A jednak, w�a�nie w chwili gdy pan Zamoyski wchodzi� z powrotem do definitorium, ksi�dz Kordecki m�wi�:</p><p>� Bracia moi! Nie �pi� i ja, gdy wy nie �picie, modl� si�, gdy wy Patronki naszej o ratunek b�agacie. Znu�enie, trud, s�abo�� czepiaj� si� tak samo ko�ci moich jak waszych; odpowiedzialno�� tak samo, ba, wi�cej mo�e na mnie ni� na was ci��y � dlaczeg� ja wierz�, a wy ju� zdajecie si� w�tpi�?� Wejd�cie w siebie, czyli za�lepione ziemsk� pot�g� oczy wasze nie widz� ju� wi�kszej si�y od szwedzkiej? Czyli nie mniemacie, �e �adna obrona ju� nie wystarczy, �adna r�ka tamtej przemocy nie zmo�e? Je�eli tak jest, bracia moi, to grzeszne wasze my�li i blu�nicie przeciw mi�osierdziu bo�emu, przeciw wszechmocy Pana naszego, przeciw pot�dze tej Patronki, kt�rej s�ugami si� mianujecie. Kto z was b�dzie �mia� rzec, �e ta Naj�wi�tsza Kr�lowa nie potrafi nas zas�oni� i zwyci�stwa nam zes�a�? Wi�c pro�my jej, b�agajmy dniem i noc�, p�ki naszym wytrwaniem, nasz� pokor�, naszymi �zami, ofiarowaniem cia� i zdrowia naszego nie zmi�kczymy jej serca, nie przeb�agamy za dawne grzechy nasze!</p><p>� Ojcze! � odrzek� jeden ze szlachty � nie o w�asne gard�a nam chodzi, nie o �ony nasze i dzieci, ale dr�ymy na my�l o tych despektach, kt�rych obraz mo�e dozna�, je�eli nieprzyjaciel twierdz� szturmem zdob�dzie.</p><p>� I nie chcemy bra� na siebie odpowiedzialno�ci! � doda� drugi.</p><p>� Bo nikt nie ma prawa jej bra�, nawet ksi�dz przeor! � dorzuci� trzeci.</p><p>I opozycja ros�a, zyskiwa�a na odwadze, tym bardziej �e wielu zakonnik�w milcza�o.</p><p>Przeor, zamiast odpowiedzie� wprost, modli� si� zn�w pocz��:</p><p>� Matko Syna Jedynego! � rzek�, podni�s�szy oczy i r�ce ku g�rze � je�li� nas nawiedzi�a dlatego, aby�my w Twojej stolicy przyk�ad wytrwania, m�stwa, wierno�ci Tobie, ojczy�nie i kr�lowi innym dali� je�li� wybra�a to miejsce, by przez nie rozbudzi� sumienia ludzkie i ca�y kraj ocali� � zmi�uj�e si� nad tymi, kt�rzy zdr�j �aski Twej chc� zahamowa�, Twym cudom przeszkodzi� woli Twej �wi�tej si� sprzeciwi�</p><p>Tu chwil� pozosta� w uniesieniu, nast�pnie zwr�ci� si� ku zakonnikom i szlachcie:</p><p>� Kto tak� odpowiedzialno�� we�mie na w�asne ramiona? Kto cudom Marii, �asce Jej, ratunkowi tego kr�lestwa i wiary katolickiej zechce przeszkodzi�!</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego! � ozwa�o si� kilka g�os�w � uchowaj nas B�g!</p><p>� Nie znajdzie si� taki! � zawo�a� pan Zamoyski.</p><p>A ci z zakonnik�w, kt�rym poprzednio nurtowa�o w sercach zw�tpienie, pocz�li si� bi� w piersi, bo strach ich ogarn�� niema�y. I nikt z rajc�w nie my�la� ju� tego wieczora o poddaniu.</p><p>Lecz chocia� serca starszych zosta�y wzmocnione, jednak�e zgubny posiew owego sprzedawczyka wyda� zatrute owoce.</p><p>Wiadomo�� o abdykacji Jana Kazimierza i o niepodobie�stwie odsieczy dosz�a przez szlacht� do niewiast, od niewiast do s�u�by, czelad� rozszerzy�a j� w wojsku, na kt�rym jak najgorsze wywar�a wra�enie. Mniej jej si� przerazili wie�niacy, lecz w�a�nie do�wiadczeni �o�nierze z rzemios�a, przywykli koleje wojny wedle �o�nierskiej tylko mod�y oblicza�, pocz�li schodzi� si� ze sob�, wystawia� sobie wzajem niepodobie�stwo dalszej obrony, narzeka� na up�r nie znaj�cych rzeczy mnich�w, wreszcie zmawia� si� i szepta�.</p><p>Pewien puszkarz<a l:href="#fn366" type="note">[366]</a>, Niemiec, podejrzanej wiary, poradzi�, by �o�nierze sami wzi�li spraw� w r�k� i porozumieli si� ze Szwedami o wydanie twierdzy. Inni pochwycili t� my�l, lecz znale�li si� i tacy, kt�rzy nie tylko oparli si� stanowczo zdradzie, ale dali zaraz zna� o niej Kordeckiemu.</p><p>Ksi�dz Kordecki, kt�ry z najwi�ksz� ufno�ci� w si�y niebieskie umia� najwi�ksz� ziemsk� zapobiegliwo�� i ostro�no�� po��czy�, zniszczy� w zarodzie bunt tajemnie si� szerz�cy.</p><p>Naprz�d wi�c przyw�dc�w buntu, a na ich czele owego puszkarza, wygna� z twierdzy, nie obawiaj�c si� wcale tego, co Szwedom o stanie fortecy i jej s�abych stronach mogli donie��; nast�pnie, podwoiwszy miesi�czn� laf�<a l:href="#fn367" type="note">[367]</a> za�odze, odebra� od niej przysi�g�, �e do ostatniej kropli krwi b�dzie klasztoru broni�a.</p><p>Lecz podwoi� tak�e i czujno��, postanowiwszy jeszcze pilniej dogl�da� tak p�atnego �o�nierza, jak szlacht�, a nawet swoich zakonnik�w. Starsi ojcowie przeznaczeni zostali do ch�r�w nocnych; m�odzi, pr�cz s�u�by bo�ej, i s�u�b� na murach zostali obowi�zani odprawia�. Nast�pnego dnia odby� si� przegl�d piechoty; przeznaczono do ka�dej baszty jednego szlachcica z jego czeladzi�, zakonnik�w za� dziesi�ciu i dw�ch puszkarzy pewnych. Wszyscy ci dzie� i noc obowi�zani byli powierzonych im stanowisk pilnowa�.</p><p>Stan�� wi�c przy wschodnio-p�nocnej baszcie pan Zygmunt Mosi�ski, �o�nierz dobry, ten w�a�nie, kt�rego dziecko cudownym sposobem ocala�o, chocia� kula ognista pad�a obok jego kolebki. Z nim razem stra� trzyma� ojciec Hilary S�awoszewski. Przy zachodniej stan�� ojciec Mielecki, ze szlachty za� pan Miko�aj Krzysztoporski, cz�owiek pos�pny i ma�om�wny, ale odwagi nieustraszonej. Wschodnio-po�udniow� baszt� zaj�li pan Piotr Czarniecki z Kmicicem, a z nimi ojciec Adamus Stypulski, kt�ry dawniej w elearskiej chor�gwi<a l:href="#fn368" type="note">[368]</a> s�u�y�. Ten w razie potrzeby zakasywa� ch�tnie habitu i dzia�o rychtowa�<a l:href="#fn369" type="note">[369]</a>, a z kul przelatuj�cych nie wi�cej sobie robi� od starego wachmistrza Soroki. Na koniec na zachodnio-po�udniow� baszt� wyznaczono pana Sk�rzewskiego i ojca Daniela Rychtalskiego, kt�ry tym si� odznacza�, �e przez dwie i trzy noce z rz�du m�g� nie spa�, bez szkody dla si� i zdrowia.</p><p>Nad stra�ami postanowiono Dobrosza i ojca Zachariasza Ma�achowskiego. Niezdolnych do boju przeznaczono na dachy, a zbrojownie i wszelkie przyrz�dy wojenne obj�� w nadz�r ojciec Lassota. Po ksi�dzu Dobroszu obj�� on tak�e urz�d mistrza ogniowego.</p><p>W nocy musia� o�wietla� mury, aby piechota nieprzyjacielska nie mog�a si� pod nie zbli�a�. Pourz�dza� tak�e koszyki i kuny<a l:href="#fn370" type="note">[370]</a> �elazne na wie�y, w kt�rych noc� p�on�o �uczywo i pochodnie.</p><p>Jako� co noc ca�a wie�a wygl�da�a jak jedna olbrzymia pochodnia. Wprawdzie u�atwia�o to Szwedom strzelanie do niej, ale mog�o pos�u�y� za znak, �e twierdza broni si� jeszcze, gdyby wypadkiem jakie wojsko obl�onym na pomoc przyci�ga�o.</p><p>Tak wi�c nie tylko zamiary poddania spe�z�y na niczym, ale zabrano si� jeszcze gorliwiej do obrony. Chodzi� nazajutrz ksi�dz Kordecki naok� po murach jak pasterz po owczarni, widzia�, �e wszystko jest dobrze, i u�miecha� si� b�ogo, chwali� naczelnik�w i �o�nierzy, a przyszed�szy do pana Czarnieckiego, rzek� rozpromieniony:</p><p>� I pan miecznik sieradzki, nasz kochany w�dz, raduje si� w sercu na r�wni ze mn�, bo powiada, �e�my teraz dwakro� mocniejsi ni� na pocz�tku. Nowy duch wst�pi� w serca, reszty �aska Naj�wi�tszej Panny dokona, a ja tymczasem do uk�ad�w si� na nowo wezm�. B�dziemy zw��czy� i marudzi�, bo przez to si� krew ludzka oszcz�dza.</p><p>Kmicic za� na to:</p><p>� Ej, ojcze wielebny, co tam po uk�adach! Czasu szkoda! Lepiej oto znowu tej nocy wycieczk� uczyni� i tych psiajuch�w naci��.</p><p>A ksi�dz Kordecki, �e to by� w dobrym humorze, u�miechn�� si�, jak u�miecha si� matka do naprzykrzonego dziecka, nast�pnie podni�s� powr�s�o le��ce przy armacie i pocz�� udawa�, �e bije nim Kmicica po plecach.</p><p>� A b�dziesz mi si� tu wtr�ca�, utrapiony Litwinie � m�wi� � a b�dziesz mi tu krwi jako wilk �akn��, a b�dziesz mi tu przyk�ad niepos�usze�stwa dawa�, a masz! a masz!</p><p>Kmicic za�, rozweselony jak �ak szkolny, uchyla� si� to w prawo, to w lewo i umy�lnie niby si� dra�ni�c, powtarza�:</p><p>� Bi� Szwed�w! bi�! bi�! bi�!</p><p>Takie to oni sobie wyprawiali uciechy, maj�c dusze gor�ce i dla ojczyzny po�wi�cone. Lecz uk�ad�w ksi�dz Kordecki nie zaniecha� widz�c, �e Miller gor�co ich pragnie i za wszelki poz�r chwyta. Cieszy�a ta ochota ksi�dza Kordeckiego, odgadywa� bowiem �acno, �e nie musi si� nieprzyjacielowi dzia� dobrze, skoro tak chciwie pragnie ko�czy�.</p><p>Pocz�y wi�c p�yn�� dnie jeden za drugim, w kt�rych nie milcza�y wprawdzie dzia�a i rusznice, lecz g��wnie dzia�a�y pi�ra. W ten spos�b obl�enie przew��czy�o si�, a zima nadchodzi�a coraz sro�sza. Na szczytach Tatr�w<a l:href="#fn371" type="note">[371]</a> chmury wysiadywa�y w przepa�cistych gniazdach zawieruch�, mr�z, �niegi i wytacza�y si� na kraj, wiod�c za sob� swe lodowate potomstwo. Nocami Szwedzi tulili si� do swych ognisk, wol�c gin�� od kul klasztornych ni� marzn��.</p><p>Twarda ziemia utrudnia�a sypanie sza�c�w i czynienie podkop�w. Obl�enie nie post�powa�o. Nie tylko oficerowie, ale ca�e wojsko mia�o na ustach jedno tylko s�owo: �uk�ady�.</p><p>Udawali wi�c ksi�a naprz�d, �e si� chc� podda�. Przyszli do Millera w poselstwie ojciec Marceli Dobrosz i uczony ksi�dz Sebastian Stawicki. Ci uczynili Millerowi niejak� nadziej� zgody. Ledwie to us�ysza�, a� r�ce otworzy� i got�w by� porwa� ich z rado�ci w obj�cia. Ju� bowiem nie o Cz�stochow�, ju� o ca�y kraj chodzi�o. Poddanie si� Jasnej G�ry by�oby odebra�o resztk� nadziei patriotom i ostatecznie popchn�o Rzeczpospolit� w obj�cia kr�la szwedzkiego, gdy przeciwnie op�r, i to op�r zwyci�ski, m�g� zmieni� serca, umys�y i wywo�a� straszliw� now� wojn�. Oznak naok� nie brak�o. Miller wiedzia� o tym i czu�, w co si� wda�, jak straszna zaci�y�a nad nim odpowiedzialno��; wiedzia�, �e albo czeka go �aska kr�lewska, marsza�kowska bu�awa, zaszczyty, tytu�y, albo ostateczny upadek. �e za� i sam ju� zacz�� przekonywa� si�, �e tego �orzecha� nie zgryzie, przyj�� wi�c ksi�y z nies�ychan� uprzejmo�ci�, jakby cesarskich albo su�ta�skich ambasador�w. Zaprosiwszy ich na uczt�, sam pi� za ich zdrowie, a r�wnie� za zdrowie przeora i pana miecznika sieradzkiego, obdarzy� ich rybami dla klasztoru, na koniec poda� warunki poddania si� tak �askawe, i� ani na chwil� nie w�tpi�, �e ze skwapliwo�ci� zostan� przyj�te.</p><p>Ojcowie podzi�kowali pokornie, jak na zakonnik�w przysta�o; wzi�li papier i odeszli. Na �sm� rano zapowiedzia� Miller otwarcie bram. Rado�� w obozie szwedzkim zapanowa�a nieopisana. �o�nierze porzucili sza�ce i okopy, podchodzili pod mury i poczynali rozmowy z obl�onymi.</p><p>Lecz z klasztoru dano zna�, �e w sprawie tak wielkiej wagi musi przeor odwo�a� si� do ca�ego zgromadzenia, prosz� wi�c zakonnicy jeszcze o jeden dzie� zw�oki. Miller zgodzi� si� bez wahania. Tymczasem w definitorium obradowano istotnie do p�na w nocy.</p><p>Jakkolwiek Miller starym by� i wytrawnym wojownikiem, jakkolwiek nie by�o mo�e w ca�ej armii szwedzkiej jenera�a, kt�ry by wi�cej uk�ad�w od tego Poliocertesa<a l:href="#fn372" type="note">[372]</a> z rozmaitymi miastami prowadzi�, jednak�e bi�o mu serce niespokojnie, gdy nast�pnego ranka ujrza� dwa bia�e habity zbli�aj�ce si� do kwatery, kt�r� zajmowa�.</p><p>Byli to nie ci sami ojcowie; przodem szed� ksi�dz Maciej B�eszy�ski, lektor filozofii, nios�c pismo z piecz�ci�; za nim post�powa� ojciec Zachariasz Ma�achowski, z r�kami skrzy�owanymi na piersiach, ze spuszczon� g�ow� i z twarz� lekko poblad��.</p><p>Jenera� przyj�� ich w otoczeniu sztabu i wszystkich znamienitych pu�kownik�w, i odpowiedziawszy uprzejmie na pokorny uk�on ojca B�eszy�skiego, wyj�� mu szybko list z r�ki, rozerwa� piecz�cie i pocz�� czyta�.</p><p>Lecz wnet strasznie zmieni�a si� twarz jego: fala krwi uderzy�a mu do g�owy, oczy wysz�y na wierzch, kark nap�cznia�, i straszliwy gniew zje�y� mu w�osy pod peruk�. Przez chwil� mow� nawet mu odj�o, r�k� tylko wskaza� na list ksi�ciu Heskiemu, kt�ry przebieg� go oczyma i zwr�ciwszy si� do pu�kownik�w, rzek� spokojnie:</p><p>� O�wiadczaj� mnisi tylko tyle, �e dop�ty nie mog� si� wyrzec Jana Kazimierza, dop�ki prymas nowego kr�la nie og�osi, czyli, inaczej m�wi�c, nie chc� uzna� Karola Gustawa<a l:href="#fn373" type="note">[373]</a>.</p><p>Tu roz�mia� si� ksi��� Heski, Sadowski utkwi� szyderczy wzrok w Millerze, a Wrzeszczowicz pocz�� brod� szarpa� z w�ciek�o�ci�. Gro�ny szmer oburzenia powsta� w�r�d reszty obecnych.</p><p>Wtem Miller pocz�� uderza� d�oni� po kolanie i krzycze�:</p><p>� Rata! rata!</p><p>W�sate twarze czterech muszkieter�w ukaza�y si� wnet we drzwiach.</p><p>� Wzi�� mi te golone pa�ki i zamkn��! � krzykn�� jenera�. � Wa��, panie Sadowski, otr�bisz mi pod klasztorem, �e niech aby z jednego dzia�a dadz� z mur�w ognia, obudw�ch<a l:href="#fn374" type="note">[374]</a> mnich�w ka�� natychmiast powiesi�!</p><p>Prowadzono tedy obu ksi�y: ojca B�eszy�skiego i ojca Ma�achowskiego, w�r�d szyderstw i naigrawa� si� �o�nierzy. Muszkietnicy zawdziewali im swe kapelusze na g�owy, a raczej na twarze, tak aby oczy by�y zas�oni�te, i umy�lnie naprowadzali ich na rozmaite przeszkody, a gdy kt�ry z ksi�y potkn�� si� lub upad�, w�wczas rozlega� si� wybuch �miechu w�r�d gromad �o�nierstwa, upad�ego za� podnoszono kolbami i niby podpieraj�c go, t�uczono po krzy�u i ramionach. Inni rzucali na nich nawozem ko�skim, inni chwytali w d�onie �nieg i rozcierali go na tonsurach lub wpuszczali ksi�om za habity. Odczepiono sznurki od tr�bek i przywi�zano ojcom do szyi, po czym �o�dacy chwycili za drugi koniec i udaj�c, �e prowadz� byd�o na jarmark, wykrzykiwali w g�os ceny.</p><p>Oni obaj szli cicho, z r�kami z�o�onymi na piersiach, z modlitw� na ustach. Zamkni�to ich wreszcie w stodole, dr��cych od zimna, sponiewieranych; naoko�o za� stan�y stra�e z muszkietami.</p><p>Pod klasztorem otr�biono ju� rozkaz, a raczej gro�b� Millera.</p><p>Zl�kli si� ojcowie, zdr�twia�o ze zgrozy wojsko ca�e. Dzia�a umilk�y; rada zebrana nie wiedzia�a, co pocz��. Zostawi� ojc�w w barbarzy�skim r�ku niepodobna; pos�a� drugich, to ich Miller znowu zatrzyma. Wszelako w kilka godzin p�niej sam on przys�a� pos�a�ca z zapytaniem, co mnisi my�l� uczyni�.</p><p>Odpowiedziano mu, �e p�ki ojc�w nie uwolni, �adne uk�ady nie mog� mie� miejsca, bo jak�e zakonnicy mog� wierzy�, �e jenera� dotrzyma im warunk�w, je�eli wbrew kardynalnemu prawu narod�w wi�zi pos��w, kt�rych nietykalno�� barbarzy�skie nawet ludy szanuj�.</p><p>Na to o�wiadczenie nie by�o pr�dkiej odpowiedzi, straszna niepewno�� zaci�y�a wi�c nad klasztorem i zmrozi�a zapa� w obro�cach.</p><p>Wojska za� szwedzkie, ubezpieczone przez zatrzymanie je�c�w, pracowa�y gor�czkowo nad zbli�eniem si� do niedost�pnej dot�d twierdzy. Sypano na gwa�t nowe sza�ce, stawiano kosze z ziemi�, ustawiano armaty. Zuchwa�e �o�nierstwo podsuwa�o si� pod mury na p� strza�u z rusznicy. Wygra�ali ko�cio�owi, obro�com. Wp�pijani �o�dacy krzyczeli, wznosz�c r�ce ku murom:</p><p>� Poddajcie klasztor albo wiedzcie, �e wasze mnichy wisie� b�d�!</p><p>Inni blu�nili strasznie przeciwko Bogarodzicy i wierze katolickiej. Obl�eni, ze wzgl�du na �ycie ojc�w, s�ucha� musieli cierpliwie. Kmicicowi w�ciek�o�� zapiera�a oddech w piersi. Dar� w�osy w czuprynie, szaty na sobie i �ami�c r�ce, powtarza� do pana Piotra Czarnieckiego:</p><p>� Ot, m�wi�em, m�wi�em, na co uk�ady ze z�odziejami! Teraz st�j, cierp! A oni lez� w oczy a blu�ni�!� Matko Bo�a! zmi�uj si� nade mn�, daj mi wytrwanie!� Na Boga �ywego! nied�ugo na mury zaczn� le��!� Trzymajcie�e mnie, okujcie mnie jak zb�ja, bo nie wytrzymam!</p><p>Tamci za� zbli�ali si� coraz bardziej i blu�nili coraz �mielej.</p><p>Tymczasem zaszed� nowy wypadek, kt�ry do rozpaczy przywi�d� obl�onych. Pan kasztelan kijowski, poddaj�c Krak�w, wym�wi� sobie, �e wyjdzie z ca�ym wojskiem i pozostanie wraz z nim na �l�sku a� do ko�ca wojny. Siedmset piechoty z tych wojsk, gwardii kr�lewskiej pod wodz� pu�kownika Wolfa, sta�o tu� w pobli�u, nad granic� i ufaj�c traktatom, nie mia�o si� na baczno�ci.</p><p>Ow� Wrzeszczowicz nam�wi� Millera, a�eby tych ludzi zagarn��. Ten wys�a� samego Wrzeszczowicza z dwoma tysi�cami rajtarii, kt�rzy noc� przeszed�szy granic�, napadli na u�pionych i zabrali ich co do jednego. Sprowadzonych do obozu szwedzkiego kaza� Miller umy�lnie obwodzi� naoko�o muru, aby okaza� ksi�om, �e to wojsko, od kt�rego spodziewali si� odsieczy, pos�u�y w�a�nie do zdobywania Cz�stochowy.</p><p>Widok te� to by� przera�aj�cy dla obl�onych tej �wietnej gwardii kr�lewskiej, wleczonej wedle mur�w; nikt bowiem nie w�tpi�, �e ich pierwszych zmusi Miller do szturmu.</p><p>Pop�och ukaza� si� zn�w w wojsku; niekt�rzy �o�nierze pocz�li bro� �ama� i wo�a�, �e nie ma ju� rady, jeno trzeba si� poddawa� jak najpr�dzej. Serca upad�y i w szlachcie.</p><p>Niekt�rzy z nich zn�w wyst�pili do Kordeckiego z pro�bami, aby mia� lito�� nad ich dzie�mi, nad �wi�tym miejscem, nad obrazem i nad zgromadzeniem zakonnym. Zaledwie powaga przeora i pana Zamoyskiego starczy�y do uciszenia tego rozruchu.</p><p>A ksi�dz Kordecki mia� przede wszystkim na my�li uwolnienie uwi�zionych ojc�w i chwyci� si� najlepszego sposobu, napisa� bowiem list do Millera, �e ch�tnie dla dobra Ko�cio�a owych braci po�wi�ci. Niech wi�c jenera� skazuje ich na �mier�; b�d� potem wszyscy inni wiedzie�, czego si� po nim mog� spodziewa� i jak� wiar� do jego przyrzecze� przywi�zywa�.</p><p>Miller radosny by�, bo s�dzi�, �e dop�ywa do ko�ca. Nie od razu jednak uwierzy� s�owom Kordeckiego i jego gotowo�ci po�wi�cenia zakonnik�w. Wi�c jednego z nich, ksi�dza B�eszy�skiego, wys�a� do klasztoru, zobowi�zawszy go naprz�d przysi�g�, �e wr�ci sam dobrowolnie, bez wzgl�du na to, jak� odpowied� przyniesie. Zobowi�za� go r�wnie� przysi�g�, �e wystawi pot�g� szwedzk� i niepodobie�stwo oporu. Zakonnik powt�rzy� wszystko wiernie, lecz oczy jego m�wi�y co innego, a w ko�cu rzek�:</p><p>� Lecz �ycie ni�ej ceni�c ani�eli dobro Zgromadzenia, czekam na postanowienie rady, a co wy uchwalicie, najwierniej nieprzyjacielowi z powrotem oznajmi�.</p><p>Kazano mu odpowiedzie�, �e zakon pragnie uk�ad�w, ale nie mo�e wierzy� jenera�owi, kt�ry pos��w wi�zi. Na drugi dzie� przyszed� do klasztoru drugi z wys�anych ojc�w, Ma�achowski, i z podobn� odszed� odpowiedzi�.</p><p>W�wczas obaj us�yszeli wyrok �mierci.</p><p>By�o to w kwaterze Millera w obecno�ci sztabu i znamienitych oficer�w. Wszyscy oni patrzyli pilnie w twarze zakonnik�w, ciekawi, jakie te� wyrok wywrze na nich wra�enie, i z najwi�kszym zdumieniem ujrzeli na obydw�ch rado�� tak wielk�, tak nieziemsk�, jakby najwy�sze zwiastowano im szcz�cie. Wyblad�e policzki zakonnik�w zarumieni�y si� nagle, oczy nape�ni�y si� �wiat�em i ojciec Ma�achowski rzek� dr��cym ze wzruszenia g�osem:</p><p>� Ach! czemu� dzisiaj nie umieramy, skoro ofiar� za Boga i kr�la pa�� nam przeznaczono!�</p><p>Miller kaza� ich natychmiast wyprowadzi�. Pozostali oficerowie spogl�dali jedni na drugich, na koniec kt�ry� ozwa� si�:</p><p>� Z podobnym fanatyzmem trudna walka.</p><p>A ksi��� Heski na to:</p><p>� Podobn� wiar� mieli tylko pierwsi chrze�cijanie� To� wa�pan chcia� rzec?</p><p>Nast�pnie zwr�ci� si� do Wrzeszczowicza.</p><p>� Panie Weyhard � rzek� � rad bym wiedzie�, co pan my�lisz o tych mnichach?</p><p>� Nie potrzebuj� sobie nimi g�owy zaprz�ta� � odpar� zuchwale Wrzeszczowicz � pan jenera� ju� o nich pomy�la�!</p><p>Wtem Sadowski wyst�pi� na �rodek izby i stan�� przed Millerem.</p><p>� Wasza dostojno�� nie ka�esz tych mnich�w straci�! � rzek� stanowczo.</p><p>� A to czemu?</p><p>� Dlatego �e w�wczas o jakichkolwiek uk�adach mowy ju� nie b�dzie, �e za�oga twierdzy zap�onie zemst�, �e ci ludzie pr�dzej jeden na drugim w takim razie padn�, ni� si� poddadz��</p><p>� Wittenberg<a l:href="#fn375" type="note">[375]</a> przysy�a mi ci�kie dzia�a.</p><p>� Wasza dostojno�� nie uczynisz tego � m�wi� z moc� Sadowski � gdy� to s� pos�owie, kt�rzy w zaufaniu tu przybyli!</p><p>� Ja te� ich nie na zaufaniu ka�� powiesi�, tylko na szubienicy.</p><p>� Echo tego czynu rozlegnie si� w ca�ym kraju, wzburzy wszystkie serca i odwr�ci je od nas.</p><p>� Daj mi wa�pan pok�j ze swymi echami!� S�ysza�em ju� o nich sto razy.</p><p>� Wasza dostojno�� nie uczynisz tego bez wiedzy jego kr�lewskiej mo�ci!</p><p>� Wa�pan nie masz prawa przypomina� mi moich obowi�zk�w wzgl�dem kr�la!</p><p>� Ale mam prawa prosi� o uwolnienie ze s�u�by, a powody jego kr�lewskiej mo�ci przedstawi�. Chc� by� �o�nierzem, nie katem!�</p><p>Ksi��� Heski wyst�pi� z kolei na �rodek izby i rzek� ostentacyjnie:</p><p>� Panie Sadowski, daj mi tw� r�k�. Pan jeste� szlachcic i uczciwy cz�owiek!</p><p>� Co to jest? Co to znaczy? � rykn�� Miller, zrywaj�c si� z siedzenia.</p><p>� Jenerale � rzek� zimno ksi��� Heski � pozwalam sobie mniema�, �e pan Sadowski jest uczciwym cz�owiekiem, i s�dz�, �e nie masz w tym nic przeciwnego dyscyplinie?</p><p>Miller nie lubi� ksi�cia Heskiego, ale jak wielu ludziom ni�szego pochodzenia, tak i jemu imponowa� w najwy�szy spos�b �w ch�odny, grzeczny, a zarazem pogardliwy spos�b m�wienia, w�a�ciwy ludziom wysokiej godno�ci. Miller stara� si� mocno przyswoi� sobie ow� manier�, co mu si� zreszt� nie udawa�o. Pohamowa� jednak wybuch i rzek� spokojniej:</p><p>� Mnichy b�d� jutro wisie�.</p><p>� To nie moja rzecz � odrzek� ksi��� Heski � ale w takim razie ka� wasza dostojno�� dzi� jeszcze uderzy� na te dwa tysi�ce Polak�w, kt�rzy s� w naszym obozie, bo jak tego nie uczynisz, to oni jutro uderz� na nas� Ju� i tak bezpieczniej szwedzkiemu �o�nierzowi i�� mi�dzy stado wilk�w jak mi�dzy ich namioty. Oto wszystko, co chcia�em powiedzie�, a teraz pozwalam sobie �yczy� waszej dostojno�ci powodzenia.</p><p>To rzek�szy, wyszed� z kwatery.</p><p>Miller pomiarkowa�, i� zap�dzi� si� zbyt daleko. Lecz rozkaz�w nie cofn�� i tego samego dnia jeszcze zacz�to wznosi� szubienic� na oczach ca�ego klasztoru. Jednocze�nie �o�dacy, korzystaj�c z zawartego zawieszenia broni, cisn�li si� jeszcze bli�ej mur�w, nie przestaj�c szydzi�, ur�ga�, blu�ni�, wyzywa�. Ca�e t�umy ich wdziera�y si� na g�r�; stali tak g�sto, jakoby zamierzali i�� do szturmu.</p><p>Wtem pan Kmicic, kt�rego nie okuli, jak o to prosi�, nie wytrzyma� istotnie i gruchn�� z dzia�a w najwi�ksz� kup� tak skutecznie, �e pokotem po�o�y� tych wszystkich �o�nierzy, kt�rzy si� naprzeciw wylotu znajdowali. By�o to jakby has�o, bo naraz, bez rozkaz�w, a nawet wbrew im, zagra�y wszystkie dzia�a, hukn�y rusznice i gar�acze<a l:href="#fn376" type="note">[376]</a>.</p><p>Szwedzi za�, wystawieni ze wszech stron na ogie�, z wyciem i rykiem ucieka� pocz�li od twierdzy, g�sto po drodze trupem padaj�c.</p><p>Czarniecki przyskoczy� do Kmicica.</p><p>� A wiesz, �e za to kula w �eb?</p><p>� Wiem, wszystko mi jedno! Niech mnie!�</p><p>� To w takim razie mierz dobrze!</p><p>Kmicic mierzy� dobrze.</p><p>Wkr�tce jednak zabrak�o mu celu. Wielkie poruszenie sta�o si� tymczasem w obozie szwedzkim, lecz by�o tak jasnym, �e pierwsi Szwedzi zgwa�cili zawieszenie broni, i� Miller sam w duchu przyznawa� s�uszno�� jasnog�rcom.</p><p>Co wi�cej! Kmicic ani si� spodziewa�, �e swymi strza�ami uratowa� prawdopodobnie �ycie ojcom, bo wskutek nich Miller stanowczo przekona� si�, �e zakonnicy w ostatnim razie istotnie gotowi s� dla dobra Ko�cio�a i klasztoru po�wi�ci� dw�ch wsp�braci. Strza�y wbi�y mu przy tym do g�owy i t� my�l, �e je�li w�os spadnie z g�owy pos��w, tedy ju� nic innego, pr�cz podobnych grzmot�w, nie us�yszy ze strony klasztoru.</p><p>I nazajutrz zaprosi� obydw�ch uwi�zionych zakonnik�w na obiad, nast�pnego za� dnia odes�a� ich do klasztoru.</p><p>P�aka� ksi�dz Kordecki na ich widok, wszyscy brali ich w ramiona i zdumiewali si�, s�ysz�c z ich ust, �e w�a�nie owym wystrza�om winni s� ocalenie. Przeor, kt�ry poprzednio gniewa� si� na Kmicica, przywo�a� go zaraz i rzek�:</p><p>� Gniewa�em si�, bo my�la�em, �e� ich zgubi�, ale ciebie widocznie Naj�wi�tsza Panna natchn�a. Znak to �aski, raduj si�!�</p><p>� Ojcze najdro�szy, kochany, nie b�dzie ju� uk�ad�w? � pyta� Kmicic, ca�uj�c go po r�kach.</p><p>Ale ledwie to wym�wi�, ledwie sko�czy�, gdy tr�bka ozwa�a si� przy bramie i nowy pose� od Millera wszed� do klasztoru.</p><p>By� to pan Kuklinowski, pu�kownik chor�gwi wolentarskiej<a l:href="#fn377" type="note">[377]</a>, w��cz�cej si� ze Szwedami.</p><p>Najwi�ksi warcho�owie, bez czci i wiary, s�u�yli w tej chor�gwi, a po cz�ci dysydenci, jako lutrowie, arianie, kalwini. Tym si� t�umaczy�a ich przyja�� dla Szwed�w, lecz g��wnie zagna�a ich do millerowskiego obozu ch�� grabie�y i �up�w. Szajka ta, z�o�ona ze szlachty banit�w, ludzi zbieg�ych z wie�<a l:href="#fn378" type="note">[378]</a> i r�k mistrza<a l:href="#fn379" type="note">[379]</a>, a z czeladzi wisielc�w, urwanych od powroza, podobna by�a nieco do dawnej Kmicicowej partii, tylko tamci si� bili jak lwy, ci woleli rabowa�, krzywdzi� szlachcianki po dworach, rozbija� stajnie i skrzynie. Kuklinowski sam mniej by� za to podobny do Kmicica. Wiek przypr�szy� siwizn� jego w�osy, twarz mia� zwi�d��, zuchwa�� i bezczeln�. Oczy, nadzwyczaj wypuk�e i drapie�ne, zwiastowa�y gwa�towno�� charakteru. By� to jeden z tych �o�nierzy, w kt�rych wskutek hulaszczego �ycia, ci�g�ych wojen sumienie wypali�o si� do dna. Mn�stwo podobnych kr�ci�o si� w�wczas po wojnie trzydziestoletniej w ca�ych Niemczech i Polsce. Gotowi oni byli s�u�y� ka�demu, i nieraz prosty wypadek rozstrzyga�, po kt�rej stawali stronie.</p><p>Ojczyzna, wiara, s�owem, wszystkie �wi�to�ci, by�y im zupe�nie oboj�tne. Wyznawali jedn� tylko �o�nierk�, szukali w niej uciech, rozpusty, korzy�ci i zapomnienia �ycia. Wszelako obrawszy jaki� ob�z s�u�yli mu do�� wiernie, a to przez pewien honor �o�niersko-rozb�jniczy i dlatego, aby nie psu� sobie i innym wzi�to�ci. Takim by� i Kuklinowski. Sroga odwaga i niezmierna zawzi�to�� wyrobi�y mu mir mi�dzy warcho�ami. �atwo mu przychodzi�o werbowa� ludzi. Wiek �ycia przes�u�y� w r�nych broniach i obozach. By� na Siczy<a l:href="#fn380" type="note">[380]</a> atamanem; wodzi� pu�ki na Wo�oszczyzn�<a l:href="#fn381" type="note">[381]</a>; w Niemczech werbowa� ochotnik�w w czasie trzydziestoletniej wojny i zyska� pewn� s�aw� jako dow�dca jazdy. Krzywe jego nogi, wygi�te na kszta�t pa��k�w, znamionowa�y, �e wi�ksz� cz�� �ycia sp�dzi� na koniu. Chudy by� przy tym jak trzaska i nieco pochylony z rozpusty. Si�a<a l:href="#fn382" type="note">[382]</a> krwi, nie tylko w wojnach przelanej, ci�y�o na nim. A jednak nie by� to cz�owiek z natury zupe�nie z�y, miewa� czasem szlachetniejsze pop�dy, by� tylko do szpiku ko�ci zepsuty i rozzuchwalony. Sam bowiem nieraz mawia� w zaufanej kompanii po pijanemu: �Spe�ni�o si� niejeden uczynek, za kt�ry powinien by� piorun trzasn��, a nie trzasn��.�</p><p>Ta bezkarno�� sprawi�a, �e nie wierzy� w sprawiedliwo�� bo�� i kar� nie tylko za �ycia, ale i po �mierci, inaczej m�wi�c: nie wierzy� w Boga, wierzy� jednak w diab�a, w czarownice, w astrolog�w i w alchemi�.</p><p>Nosi� si� po polsku, gdy� uwa�a� ten str�j za najodpowiedniejszy dla kawalerzysty; jeno w�s, jeszcze czarny, podstrzyga� po szwedzku i rozczapierza� w zadartych do g�ry ko�cach. M�wi�c, zdrobnia� wszystkie wyrazy jak dziecko, co dziwne czyni�o wra�enie w ustach takiego wcielonego diab�a i okrutnika ��opi�cego krew ludzk�. M�wi� du�o i che�pliwie, oczywi�cie mia� si� za znamienit� osob� i jednego z pierwszych w �wiecie pu�kownik�w jazdy.</p><p>Miller, kt�ry, lubo<a l:href="#fn383" type="note">[383]</a> w szerszym zakroju, sam do podobnego gatunku ludzi nale�a�, ceni� go wielce, a zw�aszcza lubi� go sadza� u swego sto�u. Obecnie Kuklinowski sam narzuci� mu si� na pomocnika, zar�czaj�c, �e wymow� sw� wnet ksi�y do opami�tania przywiedzie.</p><p>Poprzednio jeszcze, gdy po aresztowaniu ksi�y pan Zamoyski, miecznik sieradzki, wybiera� si� sam w�asn� osob� do obozu Millera i ��da� zak�adnika, Miller pos�a� Kuklinowskiego; pan Zamoyski i ksi�dz Kordecki nie przyj�li go jednak, jako cz�eka nieodpowiedniej godno�ci.</p><p>Od tej pory, dotkni�ty w mi�o�ci w�asnej, Kuklinowski powzi�� �mierteln� uraz� do obro�c�w Jasnej G�ry i postanowi� wszelkimi si�ami im szkodzi�.</p><p>Wybra� si� wi�c w poselstwie, raz dla samego poselstwa, a po wt�re, �eby wszystko obejrze� i tu i owdzie z�e ziarno rzuci�. Poniewa� z dawna znajomy by� panu Czarnieckiemu, zbli�y� si� zatem do bramy przez niego strze�onej; lecz pan Czarniecki spa� w�a�nie, Kmicic go zast�powa�; on te� wprowadzi� go�cia i zawi�d� go do definitorium.</p><p>Kuklinowski rzuci� okiem znawcy na pana Andrzeja i wnet wpad�a mu bardzo w oko nie tylko postawa, ale i wzorowy �o�nierski moderunek<a l:href="#fn384" type="note">[384]</a> m�odego junaka.</p><p>� �o�nierzyk zaraz prawdziwego �o�nierzyka odgadnie � rzek�, podnosz�c r�k� do ko�paka<a l:href="#fn385" type="note">[385]</a>. � Nie spodziewa�em si�, �eby ksi�ulkowie mieli tak grzecznych oficer�w na kondycyjce<a l:href="#fn386" type="note">[386]</a>. Jak�e godno��, prosz�?�</p><p>W Kmicicu, kt�ry mia� gorliwo�� ka�dego nowo nawr�conego, a� dusza si� wzdryga�a, szczeg�lnie na Polak�w Szwedom s�u��cych; jednak�e wspomnia� na niedawne gniewy ksi�dza Kordeckiego, na wag�, kt�r� ten�e do uk�ad�w przywi�zywa�, wi�c odrzek� ch�odno, ale spokojnie:</p><p>� Jestem Babinicz, dawny pu�kownik wojsk litewskich, a teraz wolentariusz<a l:href="#fn387" type="note">[387]</a> w s�u�bie Naj�wi�tszej Panny.</p><p>� A ja Kuklinowski, tak�e pu�kownik, o kt�rym musia�e� wa�� s�ysze�, bo czasu niejednej wojenki o tym nazwisku i o tej szabelce (tu uderzy� si� po boku) wspominano nie tylko tu w Rzeczypospolitce, ale i za granic�.</p><p>� Czo�em! � rzek� Kmicic � s�ysza�em.</p><p>� No, prosz� to� wa�� z Litwy?� I tam bywaj� s�awni �o�nierze� My to wiemy o sobie, bo te� tr�b� s�awy s�ycha� z jednego ko�ca �wiata w drugi� Zna��e� tam waszmo�� niejakiego Kmicica?</p><p>Pytanie pad�o tak nagle, �e pan Andrzej stan�� jak wryty.</p><p>� A waszmo�� czemu si� o niego pytasz?</p><p>� Bo go mi�uj�, cho� go nie znam; bo�my do siebie podobni jak para but�w� i to zawsze powtarzam: dw�ch jest (z przeproszeniem waszmo�ci) prawdziwych �o�nierzy w tej Rzeczypospolitej: ja w Koronie, a Kmicic na Litwie� Para go��bk�w, co?! Zna��e� go wa�� osobi�cie?</p><p>�Bodaj ci� zabito!� � pomy�la� Kmicic.</p><p>Lecz wspomniawszy na poselski charakter Kuklinowskiego, odrzek� g�o�no:</p><p>� Osobi�cie go nie zna�em� Ale owo� wejd� pan, bo tam ju� rada oczekuje.</p><p>To rzek�szy, wskaza� mu drzwi, z kt�rych na przyj�cie go�cia wyszed� jeden z ksi�y. Kuklinowski uda� si� z nim razem do definitorium, lecz przedtem jeszcze odwr�ci� si� do Kmicica.</p><p>� Mi�o mi b�dzie, panie kawalerze � odrzek� � je�li i z powrotem ty mnie odprowadzisz, nie kto inny.</p><p>� Zaczekam tu na waszmo�ci � odpowiedzia� pan Kmicic.</p><p>I pozosta� sam. Po chwili pocz�� chodzi� tam i na powr�t pr�dkimi krokami. Wzburzy�a si� w nim ca�a dusza, a serce zalewa�o mu si� krwi� czarn� ze z�o�ci.</p><p>� Smo�a tak nie przylega do szaty jak nies�awa do imienia! � mrucza�. � Ten �otr, ten wyga, ten sprzedawczyk �miele si� bratem moim mianuje i za kompaniona mnie ma. Ot, czegom si� doczeka�! Wszyscy wisielcy si� do mnie przyznaj�, a nikt zacny bez abominacji<a l:href="#fn388" type="note">[388]</a> nie wspomni. Ma�om jeszcze uczyni�, ma�o!� �ebym przynajmniej m�g� t� szelm� nauczy� Nie mo�e by� inaczej, tylko go sobie zakarbuj�</p><p>Narada w definitorium trwa�a d�ugo. Uczyni�o si� ciemno.</p><p>Kmicic czeka� jeszcze.</p><p>Na koniec ukaza� si� pan Kuklinowski. Twarzy jego nie m�g� dojrze� pan Andrzej, ale z szybkiego sapania wnosi�, �e misja zgo�a mu si� nie uda�a i zarazem nie przypad�a do smaku, bo nawet do gaw�dy straci� ochot�. Szli wi�c czas jaki� w milczeniu; tymczasem postanowi� Kmicic dowiedzie� si� prawdy, rzek� tedy udaj�c umy�lnie wsp�czucie:</p><p>� Pewnie z niczym waszmo�� wracasz� Nasi ksi�a uparci, a m�wi�c mi�dzy nami (tu zni�y� g�os), �le czyni�, bo przecie wieki broni� si� nie mo�em.</p><p>Pan Kuklinowski stan�� i poci�gn�� go za r�kaw.</p><p>� A, s�dzisz wa��, s�dzisz, �e �le robi�? Masz rozumek, masz! Ksi�ulkowie p�jd� na otr�by � ja w tym! Kuklinowskiego nie chc� s�ucha�, pos�uchaj� jego miecza.</p><p>� Widzi wa��, mnie te� o nich nie chodzi � odrzek� Kmicic � ale o miejsce, kt�re jest �wi�te, nie ma co m�wi�!� a kt�re im p�niej si� podda, tym kondycje<a l:href="#fn389" type="note">[389]</a> sro�sze by� musz�� Chyba �e to prawda, co m�wi�, i� w kraju powstaj� ha�asy, �e tu i owdzie poczynaj� Szwed�w siec i �e chan w pomoc ci�gnie. Je�li tak, to Miller musi odst�pi�.</p><p>� Wa�panu w zaufaniu powiem: ochotka na szwedzk� juszk�<a l:href="#fn390" type="note">[390]</a> budzi si� w kraju, a podobno i w wojsku, prawda!� O chanie tak�e gadaj�! Ale Miller nie odst�pi. Za par� dni dzia�a ci�kie nam przyjd�� Wykopiemy tych lis�w z jamy, a p�niej co b�dzie, to b�dzie!� Ale wa�pan rozumek masz!</p><p>� Ot, i brama! � rzek� Kmicic � tu musz� wa�ci po�egna� Chyba �e chcesz, bym ci� po pochy�o�ci sprowadzi�?</p><p>� Sprowad�, sprowad�! Par� dni temu strzelili�cie za pos�em!�</p><p>� At! co wa�� m�wisz?!</p><p>� Mo�e niechc�cy� Ale lepiej sprowad� wa�pan� Mam ci te� kilka s��w rzec.</p><p>� I ja wa�panu.</p><p>� To i dobrze.</p><p>Wyszli za bram� i pogr��yli si� w ciemno�ci. Tu Kuklinowski stan�� i chwyciwszy zn�w Kmicica za r�kaw, m�wi� pocz��:</p><p>� Wa�pan, panie kawalerze, wydajesz mi si� roztropny i przemy�lny, a przy tym czuj� w tobie �o�nierzyka z krwi i z ko�ci� Po co ci, u licha, z ksi�mi, nie z wojskowymi trzyma�, po co ksi�ym parobkiem by�?� Lepsza u nas i weselsza kompania przy kielichach, ko�ciach, z dziewcz�tami� Rozumiesz? Co?</p><p>Tu �cisn�� mu rami� palcami.</p><p>� Ten dom � m�wi� dalej, ukazuj�c palcem na twierdz� � pali si� a g�upi, kto z pal�cego si� domu nie ucieka. Wa�pan mo�e imienia zdrajcy si� boisz?� Plu� na tych, co ci� tak nazw�! Chod� do naszej kompanii� Ja, Kuklinowski, to wa�ci proponuj�. Chcesz, s�uchaj� nie chcesz, nie s�uchaj� gniewu nie b�dzie. Jenera� przyjmie ci� dobrze, ja w tym, a mnie do serca przypad�e� i z �yczliwo�ci to ci m�wi�. Weso�a kompanijka, weso�a! �o�nierska wolno�� w tym, by s�u�y�, komu si� chce. Nic ci po mnichach! Je�eli� cnotka przeszkadza, to j� wycharchnij! Pami�taj te� i na to, �e i uczciwi u nas s�u��. Tylu szlachty, tylu pan�w, hetmani� Co masz by� lepszy? Kto tam si� naszego Kazimierka trzyma? � nikt! Jeden Sapieha Radziwi��a gn�bi.</p><p>Kmicic zaciekawi� si�.</p><p>� Sapieha, m�wisz wa�pan, Radziwi��a gn�bi?</p><p>� Tak jest. Srodze go tam na Podlasiu poturbowa�, a teraz w Tykocinie oblega. A my nie przeszkadzamy!</p><p>� Jak to?</p><p>� Bo kr�l szwedzki woli, �eby si� zjedli. Radziwi�� nigdy nie by� pewny, o sobie jeno my�la�� Przy tym ledwie podobno ju� dyszy. Kto dopu�ci, �eby go oblegano, to ju� �le z nim� ju� zgin��.</p><p>� I Szwedzi nie id� mu na ratunek?</p><p>� Kto ma i��? Sam kr�l w Prusach, bo tam sprawa najwa�niejsza� Elektoreczek dot�d si� wykr�ca�, teraz si� nie wykr�ci. W Wielkopolsce wojenka. Wittenberg potrzebny w Krakowie, Duglas<a l:href="#fn391" type="note">[391]</a> z g�ralami ma robot�, wi�c i zostawili Radziwi��a samemu sobie. Niech go tam Sapieha zje. Ur�s� Sapie�ka, to prawda� Ale przyjdzie i na niego kolej. Nasz Karolek, byle si� z Prusami u�atwi�, przytrze potem rog�w Sapie�e. Teraz nie ma na niego rady, bo ca�a Litwa przy nim stoi.</p><p>� A �mud�?</p><p>� �mud� Pontusik de la Gardie trzyma w �apach, a ci�kie to �apy, znam go!</p><p>� Tak�e to Radziwi�� upad�, on, kt�ry pot�g� kr�lom dor�wnywa�?</p><p>� Ga�nie ju�, ga�nie�</p><p>� Dziwne zrz�dzenie bo�e!</p><p>� Odmienna wojny kolejka. Ale mniejsza z tym! No, co tam? Nie namy�lisz�e si� wedle tej propozycji, kt�r� ci uczyni�em? Nie b�dziesz �a�owa�! Chod� do nas. Je�li ci dzi� za pr�dko, to si� namy�l do jutra, do pojutrza, do przyj�cia wielkich dzia�. Oni ci wida� ufaj�, skoro mo�esz za bram� wychodzi�, jak ot, teraz� Albo z listami przyjd� i wi�cej nie wracaj�</p><p>� Wa�pan ci�gniesz na stron� szwedzk�, bo� szwedzki pose� � rzek� nagle Kmicic � nie wypada ci inaczej, chocia� w duszy, kto wie, co tam my�lisz. S� tacy, kt�rzy Szwedom s�u��, a w sercu �le im �ycz�.</p><p>� Parol kawalerski! � odrzek� Kuklinowski � �e m�wi� szczerze, i nie dlatego, �e funkcj� poselsk� spe�niam. Za bram� ju� ja nie pose�, i kiedy tak chcesz, to sk�adam dobrowolnie swoj� poselsk� szar�� i m�wi� ci jak prywatny: ki� do licha, t� paskudn� twierdz�!</p><p>� To wa�� m�wisz jako prywatny?</p><p>� Tak jest.</p><p>� I mog� ci jako prywatnemu odpowiedzie�?</p><p>� Jako �ywo! sam proponuj�.</p><p>� Tedy s�uchaj�e mnie, panie Kuklinowski (tu Kmicic nachyli� si� i spojrza� w same oczy zabijaki), jeste� szelma, zdrajca, �otr, rakarz<a l:href="#fn392" type="note">[392]</a> i arcypies! Masz dosy�, czyli mam ci jeszcze w oczy plun��?</p><p>Kuklinowski zdumia� si� do tego stopnia, �e przez chwil� trwa�o milczenie.</p><p>� Co to?� Jak to?� S�ysz� ja dobrze?</p><p>� Masz, psie, dosy�, czyli chcesz, bym ci w oczy plun��?</p><p>Kuklinowski b�ysn�� szabl�, lecz Kmicic schwyci� go sw� �elazn� r�k� za gar��, wykr�ci� rami�, wyrwa� szabl�, nast�pnie trzasn�� w policzek, a� si� rozleg�o w ciemno�ci, poprawi� z drugiej strony, obr�ci� w r�ku jak fryg� i kopn�wszy z ca�ej si�y, wykrzykn��:</p><p>� Prywatnemu, nie pos�owi!�</p><p>Kuklinowski potoczy� si� na d�, jak kamie� wyrzucony z balisty, pan Andrzej za� spokojnie poszed� ku bramie.</p><p>Dzia�o si� to w za�amaniu g�ry, tak i� z mur�w trudno ich by�o dojrze�. Jednak�e przy bramie spotka� Kmicic czekaj�cego ju� ksi�dza Kordeckiego, kt�ry zaraz odprowadzi� go na bok i pyta�:</p><p>� A co� tak d�ugo robi� z Kuklinowskim?</p><p>� Wchodzi�em z nim w konfidencj�<a l:href="#fn393" type="note">[393]</a> � odpar� pan Andrzej.</p><p>� C� ci m�wi�?</p><p>� M�wi� mi, �e o chanie prawda.</p><p>� Chwa�a Bogu, kt�ry serca pogan zmieni� umie i z wrog�w uczyni� przyjaci�.</p><p>� M�wi� mi tak�e, i� Wielkopolska si� ruszy�a�</p><p>� Chwa�a Bogu!</p><p>� �e kwarciani coraz niech�tniej przy Szwedzie stoj�, �e na Podlasiu wojewoda witebski Sapieha zbi� zdrajc� Radziwi��a, maj�c wszystkich zacnych obywatel�w<a l:href="#fn394" type="note">[394]</a> po sobie. Jakoby ca�a Litwa przy nim stoi, z wyj�tkiem �mudzi, kt�r� Pontus ogarn���</p><p>� Chwa�a Bogu! Nic�e�cie wi�cej ze sob� nie m�wili?</p><p>� Owszem, namawia� mnie potem Kuklinowski, bym do Szwed�w przeszed�.</p><p>� Tego si� spodziewa�em � rzek� ksi�dz Kordecki � z�y to cz�owiek� A ty c�e� mu odrzek�?</p><p>� Bo to, widzicie, ojcze wielebny, powiedzia� mi tak: �K�ad� na bok moj� szar�� poselsk�, kt�ra si� za bram� i bez tego ko�czy, a namawiam ci� jako prywatny cz�owiek.� A jam go jeszcze dla pewno�ci spyta�, czy mog� jako prywatnemu odpowiada�. Powiedzia�: �Dobrze!� � wtedy�</p><p>� Co wtedy?</p><p>� Wtedy da�em mu w pysk, a on si� na d� pokoci�<a l:href="#fn395" type="note">[395]</a>.</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha!</p><p>� Nie gniewajcie si�, ojcze� Bardzom to politycznie uczyni�, a �e on tam przed nikim s�owa nie pi�nie, to pewno!</p><p>Ksi�dz milcza� przez chwil�.</p><p>� Z poczciwo�ci� to uczyni�, wiem! � odrzek� po chwili. � To mnie jeno martwi, �e� sobie nowego wroga napyta�� To straszny cz�ek!</p><p>� E! jeden wi�cej, jeden mniej!� � rzek� Kmicic.</p><p>Po czym pochyli� si� do ucha ksi�dza.</p><p>� A ksi��� Bogus�aw � rzek� � to mi przynajmniej wr�g. Co mi tam taki Kuklinowski! Ani si� na niego obejrz�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVII</p></title><p>Tymczasem odezwa� si� gro�ny Arfuid Wittenberg<a l:href="#fn396" type="note">[396]</a>. Znamienity oficer przywi�z� jego surowe pismo do klasztoru z rozkazem dla ojc�w poddania twierdzy Millerowi<a l:href="#fn397" type="note">[397]</a>. �W przeciwnym razie � pisa� Wittenberg � je�li nie zaniechacie oporu i nie zechcecie ulega� wspomnionemu<a l:href="#fn398" type="note">[398]</a> panu jenera�owi, b�d�cie przekonani, �e surowa was czeka za to kara, kt�ra innym pos�u�y za przyk�ad. Win� za� tego sobie przypiszecie.�</p><p>Ojcowie, po odebraniu tego listu, postanowili po staremu zwleka�, co dzie� nowe trudno�ci przedstawiaj�c. I zn�w pocz�y p�yn�� dni, podczas kt�rych huk armat przerywa� uk�ady, i odwrotnie.</p><p>Miller o�wiadczy�, �e tylko dla zabezpieczenia klasztoru od kup swawolnych<a l:href="#fn399" type="note">[399]</a> pragnie wprowadzi� do� sw� za�og�.</p><p>Ojcowie odpowiedzieli, �e skoro za�oga ich okaza�a si� dostateczn� do obrony przeciw tak pot�nemu wodzowi jak pan jenera�, tym bardziej wystarczy przeciw kupom swawolnym. B�agali wi�c Millera na wszystko, co �wi�te, na uszanowanie, jakie lud ma dla tego miejsca, na Boga i cze�� Marii, aby sobie poszed� do Wielunia lub gdzie by mu si� podoba�o. Wyczerpa�a si� jednak i cierpliwo�� szwedzka. Ta pokora obl�onych, kt�rzy jednocze�nie prosili o mi�osierdzie i coraz g�ciej z dzia� strzelali, doprowadza�a do rozpaczy wodza i wojska.</p><p>Millerowi w g�owie z pocz�tku nie mog�o si� pomie�ci�, dlaczego, gdy ca�y kraj podda� si�, to jedno miejsce si� broni, co za moc je podtrzymuje, w imi� jakich nadziei ci zakonnicy nie chc� ulegn��, do czego d���, czego si� spodziewaj�?</p><p>Lecz czas p�yn�cy przynosi� coraz ja�niejsze na owe pytania odpowiedzi. Op�r, kt�ry si� tu pocz��, szerzy� si� jak po�ar.</p><p>Mimo do�� t�pej g�owy spostrzeg� jenera� w ko�cu, o co ksi�dzu Kordeckiemu chodzi�o, bo zreszt� wyt�umaczy� to niezbicie Sadowski: �e wi�c nie o owo gniazdo skaliste, nie o Jasn� G�r�, nie o skarby nagromadzone w zakonie, nie o bezpiecze�stwo Zgromadzenia � ale o losy ca�ej Rzeczypospolitej. Spostrzeg� Miller, �e �w ksi�dz cichy wiedzia�, co czyni�, �e mia� �wiadomo�� swojej misji, �e powsta� jako prorok, aby za�wieci� krajowi przyk�adem, by g�osem pot�nym zawo�a� na wsch�d i zach�d, na p�noc i po�udnie: <emphasis>Sursum corda<a l:href="#fn400" type="note">[400]</a>!</emphasis> � by czy to zwyci�stwem swoim, czy �mierci� i ofiar� obudzi� �pi�cych ze snu, obmy� z grzech�w grzesznych, uczyni� �wiat�o w ciemno�ciach.</p><p>Spostrzeg�szy to, �w stary wojownik po prostu zl�k� si� i tego obro�cy, i w�asnego zadania. Nagle �w �kurnik� cz�stochowski wyda� mu si� olbrzymi� g�r� bronion� przez tytana, a sam sobie wyda� si� jenera� ma�ym, a na armi� w�asn� spojrza� po raz pierwszy w �yciu jak na gar�� lichego robactwa. Im�e to podnosi� r�k� na t� jak�� straszn�, tajemnicz� i niebotyczn� pot�g�? Wi�c zl�k� si� Miller i zw�tpienie pocz�o si� wkrada� do jego serca. Wiedz�c, �e na niego win� z�o��, sam pocz�� szuka� winnych, i gniew jego spad� naprz�d na Wrzeszczowicza. Powsta�y w obozie niesnaski i niezgoda j�a j�trzy� przeciw sobie serca; prace obl�nicze musia�y na tym cierpie�.</p><p>Lecz Miller zbyt d�ugo przywyk� w ca�ym �yciu mierzy� ludzi i wypadki pospolit� miar� �o�niersk�, aby chwilami nie mia� pociesza� si� jeszcze my�l�, �e twierdza podda si� w ko�cu. I bior�c rzeczy po ludzku, nie mog�o si� sta� inaczej. Przecie Wittenberg przysy�a� mu sze�� dzia� burz�cych najci�szego kalibru, kt�re ju� pod Krakowem pokaza�y sw� pot�g�.</p><p>�U licha! � my�la� Miller � takie mury nie opr� si� takim kolubrynom<a l:href="#fn401" type="note">[401]</a>, a gdy to gniazdo strach�w, zabobonu, czar�w z dymem si� rozwieje, wnet rzeczy wezm� inny obr�t i ca�y kraj si� uspokoi.�</p><p>W oczekiwaniu wi�c na wi�ksze dzia�a, kaza� strzela� z mniejszych. Dni walki wr�ci�y. Pr�no jednak kule ogniste pada�y na dachy, pr�no najdzielniejsi puszkarze nadludzkie czynili usi�owania. Ilekro� wiatr zwia� morze dym�w, klasztor ukazywa� si� nietkni�ty, wspania�y jak zawsze, wynios�y, z wie�ami bod�cymi spokojnie b��kit. Tymczasem zdarza�y si� wypadki szerz�ce zabobonny przestrach mi�dzy oblegaj�cymi. To kule przelatywa�y ponad ca�� g�r� i razi�y stoj�cych z drugiej strony �o�nierzy; to puszkarz, zaj�ty rychtowaniem dzia�a, pada� nagle; to dymy uk�ada�y si� w straszne i dziwaczne postacie; to prochy w jaszczach<a l:href="#fn402" type="note">[402]</a> zapala�y si� nagle, jakby niewidom� r�k� podpalone.</p><p>Pr�cz tego gin�li ci�gle �o�nierze, kt�rzy pojedynczo, samowt�r albo samotrze� wychylali si� z obozu. Pos�dzenie o to pad�o na polskie posi�kowe chor�gwie, kt�re, pr�cz pu�ku Kuklinowskiego, odmawia�y wr�cz wszelkiego udzia�u w pracach obl�niczych i coraz gro�niejsz� przybiera�y postaw�. Miller zagrozi� pu�kownikowi Zbro�kowi s�dem na jego ludzi, ten za� odpowiedzia� mu w oczy wobec wszystkich oficer�w: �Spr�buj, jenerale!�</p><p>Natomiast towarzysze spod polskich chor�gwi w��czyli si� umy�lnie po szwedzkim obozie, okazuj�c pogard� i lekcewa�enie �o�nierzom, a wszczynaj�c k��tnie z oficerami. Przychodzi�o st�d do pojedynk�w, w kt�rych Szwedzi, jako mniej wprawni w szermierk�, najcz�ciej padali ofiar�. Miller wyda� surowe rozporz�dzenie przeciwko pojedynkom, a w ko�cu zabroni� towarzystwu wst�pu do obozu. Wynik�o z tego, �e w ko�cu oba wojska le�a�y obok siebie jak wrogie i oczekuj�ce tylko sposobno�ci do walki.</p><p>Klasztor za� broni� si� coraz lepiej. Okaza�o si�, �e dzia�a nades�ane przez pana krakowskiego<a l:href="#fn403" type="note">[403]</a> nie ust�puj� w niczym tym, kt�rymi rozporz�dza� Miller, a puszkarze przez sw� ci�g�� praktyk� doszli do takiej wprawy, �e ka�dy ich strza� powala� nieprzyjaci�. Szwedzi sp�dzali to na czary. Puszkarze odpowiadali wprost oficerom, �e z t� si��, kt�ra klasztoru broni, nie ich rzecz walczy�.</p><p>Pewnego rana pop�och wszcz�� si� we wschodnio-po�udniowym przykopie; �o�nierze bowiem ujrzeli wyra�nie niewiast� w b��kitnym p�aszczu, os�aniaj�c� ko�ci� i klasztor. Na ten widok rzucili si� pokotem twarzami na ziemi�. Pr�no nadjecha� sam Miller, pr�no t�umaczy� im, �e to mg�y i dymy u�o�y�y si� w ten spos�b; pr�no wreszcie grozi� s�dem i karami. W pierwszej chwili nikt nie chcia� go s�ucha�; zw�aszcza �e sam jenera� nie umia� ukry� przera�enia.</p><p>Rozszerzy�o si� wnet po tym wypadku w ca�ym wojsku mniemanie, �e nikt z tych, kt�rzy w obl�eniu brali udzia�, swoj� �mierci� nie umrze. Wielu oficer�w podziela�o t� wiar�, a i Miller nie by� wolny od obaw, sprowadzi� bowiem ministr�w<a l:href="#fn404" type="note">[404]</a> luterskich i kaza� im czary odczynia�. Chodzili tedy po obozie, szepcz�c i �piewaj�c psalmy; przestrach jednak tak si� ju� rozszerzy�, �e nieraz przysz�o im us�ysze� z ust �o�nierzy: �Nie wasza moc, nie wasza pot�ga!�</p><p>W�r�d strza��w armatnich nowy pose� millerowski wszed� do klasztoru i stan�� przed obliczem ksi�dza Kordeckiego i rady.</p><p>By� to pan �ladkowski, podstoli rawski, kt�rego podjazdy szwedzkie ogarn�y, gdy z Prus powraca�. Przyj�to go zimno i surowo, cho� twarz mia� poczciw�, a spojrzenie jak niebo pogodne, bo ju� si� byli przyzwyczaili zakonnicy do poczciwych twarzy u zdrajc�w. Ale on si� takim przyj�ciem wcale nie zmiesza� i podczesuj�c ra�no palcami p�owego czuba na g�owie, ozwa� si�:</p><p>� Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus!</p><p>� Na wieki wiek�w! � odezwali si� ch�rem zebrani.</p><p>A ksi�dz Kordecki zaraz doda�:</p><p>� Niech b�d� b�ogos�awieni, kt�rzy Mu s�u��.</p><p>� I ja Mu s�u�� � odrzek� pan podstoli � a �e szczerzej ni� Millerowi, to si� zaraz poka�e� Hm! pozw�lcie, ojcowie czcigodni i kochani, �e odchrz�kn�, bo musz� naprz�d paskudztwo wyplun�� Wi�c tedy Miller� tfu!� przys�a� mnie, m�j dobry panie, do was, �ebym was do poddania si� tfu!� namawia�. A ja si� podj��em dlatego, �eby wam powiedzie�: bro�cie si�, o poddaniu nie my�lcie, bo Szwedzi ju� cienko prz�d� i licho ich w oczach bierze.</p><p>Zdumieli si� zakonnicy i m�owie �wieccy, widz�c takiego pos�a; naraz pan miecznik sieradzki zakrzykn��:</p><p>� Jak mi B�g mi�y, to jaki� uczciwy cz�owiek!</p><p>I skoczywszy ku niemu, pocz�� mu r�k� potrz�sa�, a pan �ladkowski drug�, woln�, zn�w podgarn�� czuba i m�wi� dalej:</p><p>� �em nie jest szelm�, to si� tak�e zaraz poka�e. Kreowa�em si� Millerowi pos�em jeszcze i dlatego, by wam nowin udzieli�, kt�re s� tak pomy�lne, �e chcia�bym je wszystkie, m�j dobry panie, jednym tchem wypowiedzie� Dzi�kujcie Bogu i Naj�wi�tszej Jego Rodzicielce, �e was obra�a za narz�dzia do odwr�cenia serc ludzkich! Waszym to przyk�adem, wasz� obron� kraj nauczony poczyna zrzuca� z siebie jarzmo szwedzkie. Co tu gada�! Bij� Szwed�w w Wielkopolsce i na Mazurach, znosz� mniejsze oddzia�y, zalegaj� dragi i pasy. W kilku ju� miejscach srogiego dali im �upnia. Szlachta siada na ko�, ch�opi, m�j dobry panie, w kupy si� zbieraj�, a jak z�api� jakiego Szweda, to pasy z niego dr�. Wi�ry lec�, k�aki lec�! Ot, co jest! Ot, do czego przysz�o! A kto to sprawi�? Wy!</p><p>� Anio� to, anio� powiada! � wo�ali zakonnicy i szlachta, wznosz�c do nieba r�ce.</p><p>� Nie anio�, ale do us�ug, �ladkowski, podstoli rawski� Nic to! S�uchajcie dalej: Chan, pomny na dobrodziejstwa pana naszego, kr�la prawowitego Jana Kazimierza, kt�remu niech B�g da zdrowie i panowanie w najd�u�sze lata, idzie z pomoc� i ju� wszed� w granic� Rzeczypospolitej, Kozak�w, kt�rzy si� oponowali, na sieczk� rozni�s� i wali w sto tysi�cy ordy pod Lw�w, a Chmielnicki<a l:href="#fn405" type="note">[405]</a>, <emphasis>volens nolens<a l:href="#fn406" type="note">[406]</a></emphasis>, z nim razem.</p><p>� Dla Boga! dla Boga! � powtarza�y r�ne g�osy, jakoby przygn�bione szcz�ciem.</p><p>A pan �ladkowski a� si� zapoci� i machaj�c r�koma coraz �ywiej, krzycza�:</p><p>� Nic to jeszcze!� Pan Czarniecki, kt�remu Szwedzi pierwsi nie dotrzymali punkt�w<a l:href="#fn407" type="note">[407]</a>, bo mu piechot� z Wolfem porwali, czuje si� wolnym od s�owa i na ko� ju� siada. Kr�l Kazimierz wojsko zbiera i lada dzie� do kraju wkroczy, a hetmani, s�uchajcie, ojcowie, hetmani: pan Potocki i pan Lanckoro�ski, z nimi za� ca�e wojsko, czekaj� tylko na wej�cie kr�la, by Szwed�w odst�pi� i przeciw nim szable zwr�ci�. Tymczasem z panem Sapieh� si� porozumiewaj� i z chanem. Szwedzi w strachu, ogie� w ca�ym kraju, wojna w ca�ym kraju� kto �yw, w pole wychodzi!</p><p>Co dzia�o si� w sercach zakonnik�w i szlachty, trudno opisa�, trudno wypowiedzie�. Niekt�rzy p�akali, inni padali na kolana, inni powtarzali: �Nie mo�e by�, nie mo�e by�!� � co us�yszawszy, pan �ladkowski zbli�y� si� do wielkiego krucyfiksu wisz�cego na �cianie i tak m�wi�:</p><p>� K�ad� r�ce na tych nogach Chrystusowych, gwo�dziem przybitych, i przysi�gam, jako szczer� i czyst� prawd� powiadam. Powtarzam wam tylko: bro�cie si�, nie upadajcie, nie ufajcie Szwedom, nie liczcie na to, by�cie pokor� i poddaniem si� mogli jakiekolwiek bezpiecze�stwo sobie zapewni�. �adnych oni nie dotrzymuj� um�w, �adnych uk�ad�w. Wy, tu zamkni�ci, nie wiecie, co si� dzieje w ca�ym kraju, jaki powsta� ucisk, jakie gwa�ty, mordowanie ksi�y, profanowanie �wi�to�ci, wzgardzenie wszelkim prawem. Wszystko wam obiecuj�, niczego nie dotrzymaj�. Ca�e kr�lestwo wydane zosta�o na �up rozpu�cie �o�nierza. Nawet ci, kt�rzy jeszcze ze Szwedem trzymaj�, krzywd unikn�� nie mog�� Oto kara bo�a na zdrajc�w za niedotrzymanie wiary kr�lowi. Zwlekajcie!� Ja, jako mnie tu widzicie, je�li jeno �yw b�d�, je�eli zdo�am si� Millerowi wykr�ci�, zaraz na �l�sk do naszego pana ruszam. Tam mu do n�g padn� i powiem: �Mi�o�ciwy kr�lu! Ratuj Cz�stochow� i najwierniejszych s�ug swoich!� Ale wy si� trzymajcie, ojcowie najmilsi, bo na was zbawienie ca�ej Rzeczypospolitej spoczywa.</p><p>Tu zadr�a� g�os panu �ladkowskiemu i �zy pokaza�y mu si� na rz�sach, po czym tak m�wi� dalej:</p><p>� B�dziecie mieli jeszcze ci�kie chwile: id� dzia�a burz�ce z Krakowa, kt�re dwie�cie piechoty prowadzi� Jedna szczeg�lniej sroga kolubryna� Nast�pi� szturmy okrutne� Ale to b�d� ostatnie wysi�ki� Wytrzymajcie to jeszcze, bo ju� zbawienie idzie ku wam. Na te rany boskie, czerwone, przyjdzie kr�l, hetmani, wojsko, ca�a Rzeczpospolita� na ratunek swojej Patronce� Ot, co wam powiadam� ratunek, zbawienie, s�awa� ju�, ju�� nied�ugo!</p><p>Tu rozp�aka� si� szlachcic poczciwy i sta�o si� powszechne szlochanie.</p><p>Ach! tej znu�onej garstce obro�c�w, tej garstce s�ug wiernych a pokornych nale�a�a si� ju� lepsza wie�� i jakowa� pociecha z kraju!</p><p>Ksi�dz Kordecki powsta� ze swojego miejsca, zbli�y� si� do pana �ladkowskiego i roz�o�y� szeroko ramiona.</p><p>�ladkowski rzuci� si� w nie i d�ugo obejmowali si� wzajem; inni id�c za ich przyk�adem, pocz�li pada� sobie w ramiona a �ciska� si� i ca�owa�, a winszowa� sobie, jakoby Szwed ju� odst�pi�. Na koniec ksi�dz Kordecki rzek�:</p><p>� Do kaplicy, bracia moi, do kaplicy!</p><p>I poszed� pierwszy, a za nim inni. Pozapalano wszystkie �wiece, bo ju� mroczy�o si� na dworze, i rozsuni�to firanki cudownego obrazu, od kt�rego s�odkie a rz�siste blaski rozsypa�y si� zaraz naoko�o. Ksi�dz Kordecki kl�kn�� na stopniach, dalej zakonnicy, szlachta i lud prosty; nadesz�y tak�e niewiasty z dzie�mi. Wyblad�e z um�czenia twarze i zap�akane oczy wznosi�y si� ku obrazowi; ale spoza �ez promieni� si� ju� na wszystkich u�miech szcz�cia. Przez chwil� trwa�o milczenie, na koniec ksi�dz Kordecki zacz��:</p><p>� �Pod Twoj� obron� uciekamy si�, �wi�ta Bo�a Rodzicielko��</p><p>Dalsze s�owa uwi�z�y mu w ustach; um�czenie, dawne cierpienia, tajone niepokoje wraz z radosn� nadziej� ratunku wezbra�y w nim jak fala ogromna; wi�c �kanie wstrz�sn�o mu piersi i ten m��, kt�ry losy ca�ego kraju d�wiga� na swych ramionach, pochyli� si� jak s�abe dziecko, pad� na twarz i z p�aczem niezmiernym zdo�a� tylko zawo�a�:</p><p>� O Mario! Mario! Mario!</p><p>P�akali z nim razem wszyscy, a obraz z g�ry sia� blaski przejasne.</p><p>P�n� noc� dopiero rozeszli si� zakonnicy i szlachta na mury, ksi�dz Kordecki za� pozosta� ca�� noc le��cy krzy�em w kaplicy. By�y obawy w klasztorze, a�eby znu�enie z n�g go nie zwali�o, lecz on nazajutrz rano pokaza� si� na basztach, chodzi� pomi�dzy �o�nierstwem i za�og� weso�y, wypocz�ty, i tu i owdzie powtarza�:</p><p>� Dzieci! Jeszcze Naj�wi�tsza Panna oka�e, i� od burz�cych kolubryn mocniejsza, a potem b�dzie koniec waszych trosk i um�czenia!</p><p>Tego� ranka Jacek Brzucha�ski, mieszczanin cz�stochowski, przebrawszy si� za Szweda, podszed� pod mury, aby potwierdzi� wie�� o nadci�ganiu wielkich dzia� z Krakowa, lecz zarazem o zbli�aniu si� chana z ord�. Wrzuci� pr�cz tego list z konwentu krakowskiego, od ojca Antoniego Paszkowskiego, w kt�rym ten�e, opisuj�c straszliwe okrucie�stwa i �upie�e Szwed�w, zach�ca� i b�aga� ojc�w jasnog�rskich, aby nie ufali obietnicom nieprzyjaciela i wytrwale bronili �wi�tego miejsca przeciw zuchwalstwu bezbo�nik�w.</p><p>��adnej bowiem nie ma u Szwed�w wiary (pisa� ksi�dz Paszkowski), �adnej religii. Nic boskiego ani ludzkiego nie jest dla nich �wi�tym i nietykalnym; niczego ani przez uk�ady, ani przez publiczne przyrzeczenia zabezpieczonego � dotrzymywa� nie zwykli.�</p><p>By� to w�a�nie dzie� Niepokalanego Pocz�cia. Kilkunastu oficer�w i �o�nierzy z pomocniczych polskich chor�gwi uzyska�o natarczywymi pro�bami od Millera pozwolenie udania si� do twierdzy na nabo�e�stwo. Mo�e liczy� Miller, i� pokumaj� si� z za�og�, i przyni�s�szy wie�� o dzia�ach burz�cych roznios� trwog�, mo�e nie chcia� przez odmow� dorzuca� iskry na �ywio�y palne, kt�re i bez tego czyni�y stosunki mi�dzy Polakami a Szwedami coraz niebezpieczniejszymi � do��, �e pozwoli�.</p><p>Owo� z tymi kwarcianymi przyby� pewien Tatar, z polskich Tatar�w mahometan. Ten w�r�d powszechnego zdumienia zach�ca� zakonnik�w, �eby ludziom plugawym �wi�tego miejsca nie poddawali, utrzymuj�c z pewno�ci�, i� Szwedzi wkr�tce z ha�b� i upokorzeniem ust�pi�. To samo powtarzali kwarciani, potwierdzaj�c we wszystkim doniesienia pana �ladkowskiego. Wszystko to razem wzi�te podnios�o ducha w obl�onych do tego stopnia, �e nic si� nie obawiali owych olbrzymich kolubryn, a nawet �artowano sobie z nich mi�dzy �o�nierstwem.</p><p>Po nabo�e�stwie rozpocz�y si� obustronne strza�y. By� pewien �o�nierz szwedzki, kt�ry cz�stokro� podchodzi� pod mury i tubalnym g�osem blu�ni� przeciw Bogarodzicy. Cz�stokro� te� strzelali do� obl�eni, zawsze bez skutku. Kmicicowi, gdy go raz na cel bra�, p�k�a ci�ciwa, �o�dak za� rozzuchwala� si� coraz wi�cej i innych jeszcze odwag� sw� zach�ca�. M�wiono o nim, �e ma siedmiu szatan�w na us�ugi, kt�rzy go strzeg� i zas�aniaj�.</p><p>W dniu owym zn�w on przyszed� blu�ni�, lecz obl�e�cy dufaj�c, �e jako w dzie� Niepokalanego Pocz�cia czary mniejsz� si�� mie� b�d�, postanowili koniecznie go ukara�. Strzelano do� do�� d�ugo bezskutecznie, na koniec kula armatnia odbita od lodowego wa�u, podskakuj�c po �niegu na kszta�t ptaka, uderzy�a go w same piersi i rozerwa�a na dwoje. Ucieszyli si� tym obro�cy i che�pi�c si�, wo�ali: �Kt�ry jeszcze przeciw Niej blu�ni� b�dzie?� � atoli tamci pierzchli w pop�ochu a� do przykop�w.</p><p>Szwedzi strzelali do mur�w i na dachy. Lecz kule ich nie zdo�a�y przestraszy� obro�c�w.</p><p>Stara �ebraczka Konstancja, mieszkaj�ca w szczelinie ska�y, chodzi�a, jakoby na szyderstwo Szwedom, po ca�ej pochy�o�ci, zbieraj�c w podo�ek pociski i przegra�aj�c od czasu do czasu kosturem �o�nierzom. Ci, maj�c j� za czarownic�, uczuli strach, aby im z�ego nie przyczyni�a, zw�aszcza gdy spostrzegli, �e kule si� jej nie imaj�.</p><p>Dwa ca�e dni zesz�o na pr�nej strzelaninie. Rzucano na dachy sznury okr�towe, nasycone smo��, bardzo g�sto, kt�re lecia�y na kszta�t w��w ognistych. Lecz stra�, urz�dzona wzorowo, zapobiega�a na czas niebezpiecze�stwu. A� przysz�a noc tak ciemna, �e mimo ognisk, beczek ze smo�� i ogniowych dzia� ksi�dza Lassoty, obl�eni nie mogli nic widzie�.</p><p>Tymczasem mi�dzy Szwedami panowa� jaki� ruch niezwyczajny. S�ycha� by�o skrzyp k�, gwar g�os�w ludzkich, czasem r�enie koni i rozmaite inne ha�asy. �o�nierze na murach odgadywali �atwo, co si� dzieje.</p><p>� Dzia�a nadesz�y, nie mo�e inaczej by�! � m�wili jedni.</p><p>� I sza�ce sypi�, a tu �ma taka, �e palc�w u w�asnej r�ki nie dojrzysz.</p><p>Starszyzna obradowa�a nad wycieczk�, kt�r� pan Czarniecki doradza�, lecz miecznik sieradzki oponowa�, twierdz�c s�usznie, �e przy tak wa�nej robocie musia� si� nieprzyjaciel dostatecznie ubezpieczy� i pewnie piechot� trzyma w pogotowiu. Dawano wi�c tylko ognia w stron� p�nocn� i po�udniow�, sk�d najwi�kszy gwar dochodzi�. Skutku w ciemno�ci nie mo�na by�o rozpozna�.</p><p>Na koniec ukaza� si� dzie� i pierwsze jego blaski odkry�y robot� szwedzk�. Z p�nocy i z po�udnia stan�y sza�ce, nad kt�rymi kilka tysi�cy ludzi pracowa�o. Stercza�y one tak wysoko, i� obl�onym zda�o si�, �e szczyty ich le�� na r�wnej linii z murami. Mi�dzy regularnymi wyci�ciami wierzcho�k�w wida� by�o olbrzymie paszcze dzia� i stoj�cych tu� za nimi �o�nierzy, podobnych z dala do roju ��tych �s.</p><p>W ko�ciele nie sko�czy�o si� jeszcze poranne nabo�e�stwo, gdy huk niezwyczajny wstrz�sn�� powietrzem, szyby zadr�a�y, niekt�re od samego wstrz��nienia wypad�y z opraw, rozbijaj�c si� z przera�liwym d�wi�kiem na kamiennej posadzce, a ca�y ko�ci� wype�ni� si� kurzaw� powsta�� z opad�ego tynku.</p><p>Olbrzymie kolubryny przem�wi�y.</p><p>Rozpocz�� si� straszliwy ogie�, jakiego jeszcze nie doznali obl�eni. Po sko�czonym nabo�e�stwie wypadli wszyscy na mury i dachy. Poprzednie szturmy wyda�y si� tylko niewinn� igraszk� przy tym straszliwym rozpasaniu si� ognia i �elaza.</p><p>Mniejsze dzia�a grzmia�y do wt�ru burz�cym. Lecia�y olbrzymie faskule<a l:href="#fn408" type="note">[408]</a>, granaty, p�ki szmat przesyconych smo��, pochodnie, sznury ogniste. Dwudziestosze�ciofuntowe pociski odrywa�y blanki mur�w, uderza�y w �ciany, jedne grz�z�y w nich, drugie wybija�y dziury olbrzymie, odrywaj�c tynk, glinowanie i ceg�y. Mury otaczaj�ce klasztor pocz�y si� tu i owdzie rysowa� i rozszczepia�, a bite ci�gle, bite bez przestanku coraz nowymi pociskami, grozi�y ruin�. Budynki klasztorne zasypywano ogniem.</p><p>Graj�cy na wie�y czuli chwianie si� jej. Ko�ci� dygota� od ustawicznych wstrz��nie�; w niekt�rych o�tarzach �wiece wypad�y z lichtarzy.</p><p>Woda wylewana w niezmiernych ilo�ciach na wszczynaj�ce si� po�ary, na rozp�omienione pochodnie, sznury i kule ogniste utworzy�a w po��czeniu si� z dymem i kurzaw� k��by pary tak g�ste, �e �wiata spoza nich nie by�o wida�. Pocz�y si� szkody w budynkach i na murach. Okrzyk �gore<a l:href="#fn409" type="note">[409]</a>!� rozlega� si� coraz cz�ciej w�r�d huku wystrza��w i �wistu kul. Przy p�nocnej baszcie zgruchotano dwa ko�a u armaty, jedno dzia�o uszkodzone zamilk�o. Jedna kula ognista, wpad�szy do stajen, zabi�a trzy konie i wszcz�a po�ar. Nie tylko kule, ale z�amki granat�w pada�y tak g�sto jak deszcz, na dachy, na baszty i mury.</p><p>Po kr�tkiej chwili ozwa�y si� j�ki rannych. Szczeg�lnym trafem poleg�o trzech m�odzieniaszk�w, Jan�w. Przerazi�o to innych obro�c�w to� samo imi� nosz�cych, lecz w og�le obrona godna by�a szturmu. Wyleg�y na mury nawet niewiasty, dzieci i starcy. �o�nierze stali na murach, z nieustraszonym sercem, w dymie, ogniu, w�r�d ulewy pocisk�w, i odpowiadali z zawzi�to�ci� na ogie� nieprzyjacielski. Jedni imali si� k�, przetaczaj�c dzia�a w miejsca najbardziej zagro�one, drudzy spychali do wy�om�w w murach kamienie, drzewo, belki, naw�z, ziemi�.</p><p>Niewiasty z rozpuszczonymi w�osami, z rozpalon� twarz� dawa�y przyk�ad odwagi i widziano takie, kt�re goni�y z konewkami wody za skacz�cymi jeszcze granatami maj�cymi tu�, tu� wybuchn��. Zapa� r�s� z ka�d� chwil�, jakby ten zapach prochu, dymu, para, huk, fale ognia i �elaza mia�y w�asno�� go podsyca�. Wszyscy dzia�ali bez komendy, bo s�owa gin�y w�r�d okropnego �oskotu. Tylko suplikacje, �piewane w ko�ciele, g�rowa�y nawet nad g�osem armat.</p><p>Oko�o po�udnia ogie� usta�. Wszyscy odetchn�li, lecz wnet przed bram� zawarcza� b�ben i dobosz przys�any przez Millera, zbli�ywszy si� do bramy, pocz�� pyta�, czyli ojcowie maj� dosy� i czy chc� natychmiast si� podda�! Odpowiedzia� sam ksi�dz Kordecki, �e si� do jutra namy�l�. Zaledwie odpowied� dosz�a do Millera, atak rozpocz�� si� na nowo i ogie� zdwoi� si� jeszcze.</p><p>Od czasu do czasu g��bokie szeregi piechoty podsuwa�y si� pod ogniem ku g�rze, jak gdyby mia�y ochot� szturmu pr�bowa�, lecz dziesi�tkowane z dzia� i rusznic, wraca�y za ka�dym razem szybko i w nie�adzie pod w�asne baterie. I jak fala morska zaleje wybrze�e, a cofaj�c si�, zostawia na piasku porosty, ma��e i rozmaite szcz�tki pokruszone w topieli, tak ka�da z tych szwedzkich fal, odp�ywaj�c, zostawia�a po sobie trupy rozrzucone tu i owdzie po pochy�o�ci.</p><p>Miller nie kaza� strzela� do baszt, ale w d�ugo�� mur�w, gdzie op�r bywa najs�abszy. Jako� czyni�y si� gdzieniegdzie znaczne szczerby w murach, nie do�� jednak wielkie, aby piechota rzuci� si� przez nie do wn�trza mog�a.</p><p>Nagle zaszed� wypadek, kt�ry po�o�y� tam� szturmowi.</p><p>By�o to ju� pod wiecz�r; przy jednym z wi�kszych dzia� sta� artylerzysta szwedzki z zapalonym lontem, kt�ry w�a�nie mia� do dzia�a przyk�ada�, gdy kula klasztorna ugodzi�a go w same piersi; lecz poniewa� przysz�a nie pierwszym impetem, ale z potr�jnego odbicia o lody nagromadzone na sza�cu, rzuci�a tylko cz�owieka wraz z lontem o kilkana�cie krok�w. Ten upad� na otwarty jaszcz<a l:href="#fn410" type="note">[410]</a>, w cz�ci jeszcze nape�niony prochem. Wnet huk straszliwy rozszed� si� i masy dymu pokry�y szaniec. Gdy opad�y, okaza�o si�, �e pi�ciu artylerzyst�w straci�o �ycie, ko�a od armaty zosta�y uszkodzone, reszt� za� �o�nierzy strach ogarn��. Na razie trzeba by�o ogie� z tego sza�ca zawiesi�, poniewa� za� g�sta mg�� przesyci�a ciemno�ci, wi�c zawieszono go i na innych.</p><p>Nazajutrz by�a niedziela.</p><p>Ministrowie<a l:href="#fn411" type="note">[411]</a> luterscy odprawiali po okopach swe nabo�e�stwo i dzia�a milcza�y. Miller zn�w pyta� bezskutecznie ojc�w: czyli nie maj� dosy�? Odpowiedziano, �e przenios� i wi�cej.</p><p>Tymczasem ogl�dano szkody w klasztorze. By�y znaczne. Opr�cz ludzi zabitych, spostrze�ono, �e i mur tu i owdzie zosta� nadw�tlony. Najstraszliwsz� okaza�a si� jedna olbrzymia kolubryna, od po�udniowej strony stoj�ca. Zbi�a ona mur do tego stopnia, naodrywa�a tyle kamieni, cegie�, �e �atwo by�o przewidzie�, i� je�li ogie� potrwa jeszcze par� dni, znaczna cz�� muru obsunie si� i runie.</p><p>Wy�omu, jaki by si� w takim razie uczyni�, nie mo�na by ju� za�o�y� ani belkami, ani ziemi�, ani nawozem. Tote� ksi�dz Kordecki spogl�da� okiem pe�nym troski na owe spustoszenia, kt�rym nie by� w stanie zapobiec.</p><p>Tymczasem w poniedzia�ek pocz�to zn�w atak i olbrzymie dzia�o szerzy�o dalej wy�om. Spotyka�y jednak i Szwed�w r�ne kl�ski. O zmierzchu tego dnia szwedzki puszkarz zabi� na miejscu siostrze�ca Millera, kt�rego jenera� kocha� jak w�asnego syna i zamierza� mu wszystko przekaza�, pocz�wszy od nazwiska i s�awy wojennej, sko�czywszy na fortunie. Lecz tym bardziej zapali�o si� serce starego wojownika nienawi�ci�.</p><p>Mur przy po�udniowej baszcie tak ju� by� pop�kany, �e w nocy pocz�to przygotowania do szturmu r�cznego. �eby tym bezpieczniej piechota mog�a zbli�y� si� do twierdzy, kaza� Miller rzuci� w ciemno�ci ca�y szereg ma�ych sza�c�w a� do samej pochy�o�ci. Lecz noc by�a widna, a bia�y blask od �niegu zdradza� ruchy nieprzyjaciela. Dzia�a jasnog�rskie rozprasza�y robotnik�w zaj�tych ustawianiem tych parapet�w, z�o�onych z faszyny<a l:href="#fn412" type="note">[412]</a>, p�ot�w, kosz�w i belek.</p><p>Na �witaniu spostrzeg� pan Czarniecki gotow� maszyn� obl�nicz�, kt�r� ju� przytaczano ku murom. Lecz obl�eni zgruchotali j� dzia�ami bez trudu; nazabijano przy tym tyle ludzi, �e dzie� ten m�g�by zwa� si� dniem zwyci�stwa dla obl�onych, gdyby nie owa kolubryna w�tl�ca ci�gle mur z niepohamowan� si��.</p><p>Nast�pnych dni nasta�a odwil� i mg�y roztoczy�y si� tak g�ste, �e ksi�a przypisali je dzia�aniu z�ych duch�w. Ju� nie mo�na by�o dostrzec ni machin wojennych, ni przystawianych parapet�w, ni prac obl�niczych. Szwedzi zbli�ali si� pod same mury klasztorne. Wieczorem Czarniecki, gdy przeor obchodzi� jak zwykle mury, wzi�� go na bok i rzek� z cicha:</p><p>� �le, ojcze wielebny. Nasz mur d�u�ej ni� dzie� nie wytrzyma.</p><p>� Mo�e te� te same mg�y i im strzela� przeszkodz� � odrzek� ksi�dz Kordecki � a my tymczasem szkody jako� naprawimy.</p><p>� Im mg�y nie przeszkodz�, bo owo dzia�o, raz narychtowane<a l:href="#fn413" type="note">[413]</a>, mo�e prowadzi� i po ciemku dzie�o zniszczenia, a tu gruzy wal� si� i wal�.</p><p>� W Bogu nadzieja i w Naj�wi�tszej Pannie.</p><p>� Tak jest! A �eby tak wycieczk� uczyni�?� Cho�by ludzi natraci�, byle tego smoka piekielnego uda�o si� zagwo�dzi�?</p><p>Wtem zaczernia�a jaka� posta� w tumanie i Babinicz pojawi� si� ko�o rozmawiaj�cych.</p><p>� Patrz�, kto m�wi, bo twarzy nie mo�na o trzy kroki rozpozna� � rzek�. � Dobry wiecz�r, ojcze czcigodny. A o czym mowa?</p><p>� M�wimy o tym dziale. Pan Czarniecki radzi wycieczk� Te mg�y szatan rozwiesza� ju� nakaza�em egzorcyzmy�</p><p>� Ojcze kochany! � rzek� pan Andrzej. � Od czasu, jak nam trzaska mur ta kolubryna, ci�gle o niej my�l�, i co� mi przychodzi do g�owy� Wycieczka na nic� Ale chod�my gdzie do izby, to wam moje zamys�y wy�uszcz�.</p><p>� Dobrze � odrzek� przeor � chod�cie do mojej celi.</p><p>Wkr�tce potem zasiedli przy sosnowym stole w ubogiej celi przeorskiej. Ksi�dz Kordecki i pan Piotr Czarniecki pilnie patrzyli w m�od� twarz Babinicza; on za� rzek�:</p><p>� Tu wycieczka na nic. Spostrzeg� i odbij�. Tu jeden cz�owiek musi poradzi�!</p><p>� Jak to? � spyta� pan Czarniecki.</p><p>� Musi jeden cz�owiek p�j�� i to dzia�o prochami rozsadzi�. A mo�e to uczyni�, p�ki takie mg�y panuj�. Najlepiej, �eby poszed� w przebraniu. Tu kolety podobne do szwedzkich s�. Jak nie b�dzie mo�na inaczej, to si� pomi�dzy Szwed�w w�li�nie, je�li za� z tej strony sza�ca, z kt�rej pysk owej kolubryny wygl�da, nie ma ludzi, to jeszcze lepiej.</p><p>� Dla Boga! c� ten jeden cz�owiek uczyni?</p><p>� Potrzebuje tylko puszk� z prochem dzia�u w pysk w�o�y�, z nitk� prochow� wisz�c�, i nitk� podpali�. Gdy prochy buchn�, dzia�o kaduk<a l:href="#fn414" type="note">[414]</a>� � chcia�em powiedzie�: p�knie!</p><p>� Ej, ch�opcze! co te� gadasz? Ma�o� to prochu co dzie� w nie tkaj�, a nie p�ka?</p><p>Kmicic roz�mia� si� i poca�owa� ksi�dza w r�kaw habitu.</p><p>� Ojcze kochany, wielkie w was serce, bohaterskie i �wi�te�</p><p>� At, daj pok�j! � przerwa� ksi�dz.</p><p>� I �wi�te � powt�rzy� Kmicic � ale si� na armatach nie znacie. Inna rzecz, gdy prochy buchaj� w tyle armaty, bo wtedy wyrzucaj� kule i impet przodkiem wylatuje; ale gdy kto nimi wylot zatka i zapali, to nie masz takiego dzia�a, kt�re by ten eksperyment wytrzyma� mog�o. Spytajcie si� pana Czarnieckiego. To� gdy w rusznicy �niegiem si� rura zapchnie, ju� j� przy strzale impet rozsadzi. Taka to si�a szelmowska! C� dopiero, gdy ca�a puszka<a l:href="#fn415" type="note">[415]</a> przy wylocie wybuchnie!� Spytajcie pana Czarnieckiego.</p><p>� Tak to jest. Nie s� to �adne dla �o�nierza arkana<a l:href="#fn416" type="note">[416]</a>! � rzek� Czarniecki.</p><p>� Ow�, gdyby t� kolubryn� rozsadzi� � m�wi� dalej Kmicic � wszystkie inne furda!</p><p>� Widzi mi si� to rzecz niepodobna � rzek� na to ksi�dz Kordecki � bo naprz�d, kto to si� podejmie uczyni�?</p><p>� Okrutny jeden ladaco � odrzek� pan Andrzej � ale rezolutny kawaler, zowie si� Babinicz.</p><p>� Ty? � zawo�ali razem ksi�dz i pan Piotr Czarniecki.</p><p>� Ej, ojcze dobrodzieju! To� ja u was u spowiedzi by�em i do wszystkich moich praktyk szczerze si� przyzna�em. By�y mi�dzy nimi nie gorsze od tej, kt�r� zamierzam; jak�e to mo�ecie w�tpi�, czy si� podejm�? Zali<a l:href="#fn417" type="note">[417]</a> mnie nie znacie?</p><p>� To bohater, to rycerz nad rycerze, jak mi B�g mi�y! � zakrzykn�� Czarniecki.</p><p>I chwyciwszy Kmicica za szyj�, m�wi� dalej:</p><p>� Daj�e g�by za sam� ochot�, daj�e g�by!</p><p>� Poka�cie inne <emphasis>remedium</emphasis><a l:href="#fn418" type="note">[418]</a>, to nie p�jd� � rzek� Kmicic � ale widzi mi si�, �e jako� tam sobie poradz�. I pami�tajcie o tym, �e ja po niemiecku gadam, jakobym klepk� i wa�czosami<a l:href="#fn419" type="note">[419]</a> w Gda�sku handlowa�. To si�a<a l:href="#fn420" type="note">[420]</a> znaczy, bo bylem przebranie mia�, nie�atwo odkryj�, �em nie z ich obozu. Ale tak my�l�, �e tam nikt przed wylotem armaty nie stoi, bo niezdrowo, i �e robot� zrobi�, nim si� obejrz�.</p><p>� Panie Czarniecki, co o tym waszmo�� s�dzisz? � spyta� nagle przeor.</p><p>� Na stu jeden chyba powr�ci z takiej imprezy � odrzek� pan Piotr � ale <emphasis>audaces fortuna juvat<a l:href="#fn421" type="note">[421]</a>!</emphasis></p><p>� Bywa�o si� w gorszych opa�ach � rzek� Kmicic � nic mi nie b�dzie, bo takie moje szcz�cie! Ej, ojcze kochany, i co za r�nica! Dawniej cz�ek dla pokazania si�, dla pr�nej s�awy laz� w hazard, a teraz na cze�� Naj�wi�tszej Panny. Cho�by te� i przysz�o na�o�y� g�ow�, co mi si� nie widzi, powiedzcie sami: mo�nali komu chwalebniejszej �mierci �yczy�, jak owo za tak� spraw�?�</p><p>Ksi�dz d�ugo milcza�, na koniec rzek�:</p><p>� Perswazj�, pro�bami, b�aganiem bym ci� wstrzymywa�, gdyby� sobie jeno do s�awy s�a� drog� pragn��, ale masz s�uszno��, �e tu chodzi o cze�� Naj�wi�tszej Panny, o ten �wi�ty przybytek, o kraj ca�y! A ty, m�j synu, czyli szcz�liwie wr�cisz, czyli palm� osi�gniesz, s�aw�, szcz�cie najwy�sze, zbawienie osi�gniesz. Przeciw sercu powiadam ci wi�c! id�, ja ci� nie wstrzymuj�!� Modlitwy nasze, opieka boska p�jd� z tob��</p><p>� W takiej kompanii p�jd� �miele i rad zgin�!</p><p>� A wracaj, �o�nierzyku bo�y, a wracaj szcz�liwie, bo�my ci� tu pokochali szczerze. Niech�e ci� Rafa� �wi�ty prowadzi i odprowadzi, moje dziecko, m�j synaczku kochany!�</p><p>� To ja zaraz przygotowania poczyni� � rzek� weso�o pan Andrzej, �ciskaj�c ksi�dza � przebior� si� po szwedzku w kolet i koliste buty, prochy na�aduj�, a wy tymczasem, ojcze, egzorcyzmy jeszcze na t� noc wstrzymajcie, bo mg�a potrzebna Szwedom, ale potrzebna i mnie.</p><p>� A nie chceszli wyspowiada� si� przed drog�?</p><p>� Jak�eby inaczej! Bez tego bym nie poszed�, bo diabe� by mia� przyst�p do mnie.</p><p>� To od tego zacznij.</p><p>Pan Piotr wyszed� z celi, a Kmicic kl�kn�� przy ksi�dzu i oczy�ci� si� z grzech�w. Potem za�, weso�y jak ptak, poszed� czyni� przygotowania.</p><p>W godzin�, dwie p�niej, w�r�d g��bokiej ju� nocy, zapuka� znowu do celi ksi�dza przeora, gdzie pan Czarniecki czeka� tak�e na niego.</p><p>Obaj z ksi�dzem ledwie go poznali, taki z niego by� Szwed wy�mienity. W�sy podkr�ci� pod oczy i rozczapierzy� na ko�cach, na�o�y� kapelusz na bakier i wygl�da� zupe�nie na jakiego� rajtarskiego oficera znakomitego rodu.</p><p>� Dalib�g, a� cz�ek mimo woli za szabl� ima na jego widok! � rzek� pan Piotr.</p><p>� �wiec� z daleka! � zawo�a� Kmicic. � Co� wam poka��!�</p><p>I gdy ksi�dz Kordecki skwapliwie usun�� �wiec�, pan Andrzej po�o�y� na stole kiszk� d�ug� na p�torej stopy, a grub� jak rami� t�giego m�a, uszyt� ze smolistego p��tna i wy�adowan� do twarda prochem. Z jednego jej ko�ca zwiesza� si� d�ugi sznurek ukr�cony z k�ak�w przesyconych siark�.</p><p>� No! � rzek� � jak onej kolubrynie t� dryjakiew w g�b� w�o�� i sznureczek podpal�, to jej si� brzuch rozp�knie!</p><p>� Lucyper by si� rozp�k�! � zakrzykn�� pan Czarniecki.</p><p>Lecz wspomnia�, �e nieczystego imienia lepiej nie wymawia�, i uderzy� si� w g�b�.</p><p>� A czym�e sznureczek zapalisz? � spyta� ksi�dz Kordecki.</p><p>� W tym jest ca�e <emphasis>periculum</emphasis><a l:href="#fn422" type="note">[422]</a> wyprawy, bo musz� ogie� krzesa�. Mam krzemie� grzeczny, hubk� such� i krzesiwo z przedniej stali, ale ha�as si� uczyni i mog� co� pomiarkowa�. Sznurka, mam nadziej�, �e ju� nie ugasz�, bo b�dzie wisia� armacie u brody i ci�ko go nawet b�dzie dostrzec, zw�aszcza �e si� b�dzie tli� chciwie, ale za mn� mog� si� w pogo� pu�ci�, a ja prosto do klasztoru nie mog� ucieka�.</p><p>� Czemu nie mo�esz? � pyta� ksi�dz.</p><p>� Bo wybuch by mnie zabi�. Jak tylko skr� na sznurku zobacz�, musz� zaraz w bok py�ga�<a l:href="#fn423" type="note">[423]</a>, co si�y w nogach, i ubieg�szy z p� sta krok�w, pod sza�cem na ziemi przypa��. Dopiero po wybuchu b�d� rwa� ku klasztorowi.</p><p>� Bo�e, Bo�e, ile� to niebezpiecze�stw! � rzek� przeor, wznosz�c oczy ku niebu.</p><p>� Ojcze kochany, tak jestem pewien, �e do was wr�c�, �e si� mnie nawet rzewliwo�� nie ima, kt�ra w podobnej okazji powinna mnie u�api�. Ale nic to! B�d�cie zdrowi i m�dlcie si�, �eby mi Pan B�g pofortuni�. Odprowad�cie mnie jeno do bramy!</p><p>� Jak�e to? Zaraz chcesz i��? � pyta� pan Czarniecki.</p><p>� Mam�e czeka�, a� rozednieje albo a� mg�a opadnie? Czy to mi g�owa niemi�a?</p><p>Lecz nie poszed� tej nocy pan Kmicic, bo w�a�nie kiedy doszli do bramy, jak na z�o�� ciemno�� pocz�a si� rozja�nia�. S�ycha� by�o przy tym jaki� ruch przy olbrzymim dziale.</p><p>Nazajutrz z rana przekonali si� obl�e�cy, �e przetoczono je w inne miejsce.</p><p>Odebrali podobno Szwedzi jakowe� doniesienie o wielkiej s�abo�ci muru nieco opodal, na zawrocie, ko�o po�udniowej baszty, i tam postanowili skierowa� pociski. Mo�e i ksi�dz Kordecki nie by� obcy tej sprawie, gdy� poprzedniego dnia widziano star� Kostuch� wychodz�c� z klasztoru, u�ywano za� jej g��wnie, gdy chodzi�o o rozsiewanie mi�dzy Szwedami fa�szywych doniesie�. B�d� co b�d�, by� to z ich strony b��d, bo obl�e�cy mogli tymczasem naprawi� w dawnym miejscu mur, silnie ju� nadw�tlony, a czynienie nowego wy�omu musia�o zn�w zabra� kilka dni.</p><p>Noce ci�gle by�y jasne, dni zgie�kliwe. Strzelano ze straszliw� usilno�ci�. Duch zw�tpienia zn�w zacz�� przelatywa� nad obl�onymi. Byli tacy mi�dzy szlacht�, kt�rzy po prostu chcieli si� podda�; niekt�rzy zakonnicy stracili tak�e serce. Opozycja nabiera�a si�y i powagi. Ksi�dz Kordecki stawia� jej czo�o z niepohamowan� energi�, ale zdrowie jego pocz�o szwankowa�. Tymczasem Szwedom nadchodzi�y nowe posi�ki i transporta<a l:href="#fn424" type="note">[424]</a> z Krakowa, mianowicie straszliwe palne pociski kszta�tu rur �elaznych nape�nionych prochem i o�owiem. Te wi�cej jeszcze strachu ni� szk�d przyczyni�y obl�onym.</p><p>Kmicic, od czasu jak powzi�� zamiar wysadzenia prochem kolubryny, przykrzy� sobie w fortecy. Co dzie� te� z ut�sknieniem spogl�da� na swoj� kiszk�. Po namy�le uczyni� j� jeszcze wi�ksz�, tak �e mia�a blisko �okie� d�ugo�ci, a gruba by�a jak cholewa.</p><p>Wieczorem z mur�w rzuca� chciwe spojrzenia w stron� dzia�a, potem niebo rozpatrywa� jak astrolog. Ale ksi�yc jasny, roz�wiecaj�cy �nieg, udaremnia� ci�gle jego przedsi�wzi�cie.</p><p>A� nagle przysz�a odwil�, chmury zawali�y widnokr�g i noc uczyni�a si� ciemna, cho� oko wykol. Pan Andrzej wpad� w taki humor, jakby go kto na su�ta�skiego dzianeta<a l:href="#fn425" type="note">[425]</a> wsadzi�, i ledwie p�noc uderzy�a, znalaz� si� przy panu Czarnieckim w swoim rajtarskim stroju i z kiszk� pod pach�.</p><p>� Id�! � rzek�.</p><p>� Czekaj, dam zna� przeorowi.</p><p>� A dobrze. No, panie Pietrze, daj g�by i ruszaj po ksi�dza Kordeckiego.</p><p>Czarniecki poca�owa� go serdecznie i zawr�ci�. Ledwie uszed� ze trzydzie�ci krok�w, zabiela� przed nim ksi�dz Kordecki. Domy�la� on si� sam, �e Kmicic wyruszy, i szed� go po�egna�.</p><p>� Babinicz got�w. Czeka tylko na wasz� wielebno��.</p><p>� Spiesz�, spiesz�! � odpowiedzia� ksi�dz. � Matko Boska, ratuj�e go i wspomagaj!</p><p>Po chwili stan�li obaj przy przechodzie, gdzie pan Czarniecki zostawi� Kmicica, lecz pana Andrzeja nie by�o ju� ani �ladu.</p><p>� Poszed�!� � rzek� ze zdumieniem ksi�dz Kordecki.</p><p>� Poszed�! � odrzek� pan Czarniecki.</p><p>� A zdrajca!� � m�wi� z rozrzewnieniem przeor � chcia�em mu jeszcze ten szkaplerzyk na szyj� w�o�y�</p><p>Umilkli obaj; milczenie by�o doko�a, bo dla zbyt ciemnej nocy nie strzelano z obu stron. Nagle pan Czarniecki szepn�� �ywo:</p><p>� Jak mi B�g mi�y, tak nawet nie stara si� i�� cicho. S�yszysz wasza wielebno�� kroki? �nieg chrz�ci!</p><p>� Naj�wi�tsza Panno! os�aniaj�e s�ug� swego! � powt�rzy� przeor.</p><p>Czas jaki� s�uchali obaj pilno, dop�ki ra�ne kroki i chrz�st �niegu nie ucich�y.</p><p>� Wie wasza wielebno�� co? � poszepn�� Czarniecki. � Chwilami my�l�, �e mu si� uda, i nic si� o niego nie boj�. To bestia, poszed� tak, jakby szed� pod wiech�<a l:href="#fn426" type="note">[426]</a> gorza�ki si� napi� Co za fantazja w tym cz�eku! Albo on na�o�y wcze�nie g�ow�, albo hetmanem zostanie. Hm, �ebym go nie zna� s�ug� Marii, my�la�bym, �e ma� Daj�e mu Bo�e szcz�cie, daj mu Bo�e, bo takiego drugiego kawalera nie masz w Rzeczypospolitej�</p><p>� Tak ciemno, tak ciemno! � rzek� ksi�dz Kordecki. � A oni si� od czasu waszej nocnej wycieczki strzeg�. Mo�e na ca�y szereg wpa��, ani si� obejrzy�</p><p>� Tego nie my�l�; piechota stoi, to wiem, i pilnuj� si� bardzo, ale przecie stoj� na sza�cu, nie przed sza�cem, nie przed wylotami w�asnych armat. Je�li krok�w nie us�ysz�, to mo�e si� �acno pod szaniec podsun��, a potem go sama wynios�o�� os�oni� Uf!</p><p>Tu sapn�� i urwa� pan Czarniecki, bo z oczekiwania i trwogi serce pocz�o mu bi� jak m�otem, a w piersiach tchu mu nie sta�o.</p><p>Ksi�dz pocz�� �egna� ciemno�ci.</p><p>Nagle trzecia osoba stan�a przy dw�ch rozmawiaj�cych. By� to pan miecznik sieradzki.</p><p>� A co tam? � spyta�.</p><p>� Babinicz poszed� na ochotnika prochami kolubryn� rozsadza�.</p><p>� Jak to? Co?</p><p>� Wzi�� kiszk� z prochem, sznur, krzesiwo� i poszed�. � Pan Zamoyski �cisn�� sobie g�ow� d�o�mi.</p><p>� Jezus Maria! Jezus Maria! � rzek�. � Sam jeden?</p><p>� Sam jeden.</p><p>� Kto jemu pozwoli�? To� to jest niepodobie�stwo!�</p><p>� Ja! Dla mocy bo�ej wszystko jest podobne, nawet i powr�t jego szcz�liwy! � odpowiedzia� ksi�dz Kordecki.</p><p>Zamoyski umilk�. Czarniecki pocz�� parska� ze wzruszenia.</p><p>� M�dlmy si�! � rzek� ksi�dz.</p><p>Kl�kli we trzech i zacz�li si� modli�. Ale niepok�j podnosi� w�osy na g�owie dwom rycerzom. Up�yn�� kwadrans, potem p� godziny, potem godzina, d�uga jak wieki.</p><p>� Ju� chyba nic nie b�dzie! � rzek� pan Piotr Czarniecki.</p><p>I odetchn�� g��boko.</p><p>Nagle w daleko�ci buchn�� olbrzymi s�up ognia i huk, jakby wszystkie gromy nieba zwali�y si� na ziemi�, wstrz�sn�� murami, ko�cio�em i klasztorem.</p><p>� Wysadzi�! wysadzi�! � pocz�� krzycze� pan Czarniecki.</p><p>Nowe eksplozje przerwa�y mu dalsze s�owa.</p><p>A ksi�dz rzuci� si� na kolana i wzni�s�szy r�ce do g�ry, wo�a� ku niebu:</p><p>� Matko Naj�wi�tsza! Opiekunko, Patronko, wr�� go szcz�liwie!</p><p>Gwar uczyni� si� na murach. Za�oga, nie wiedz�c, co si� sta�o, chwyci�a za bro�. Z cel pocz�li wypada� zakonnicy. Nikt ju� nie spa�. Nawet niewiasty zerwa�y si� ze snu. Pytania i odpowiedzi zacz�y si� krzy�owa� jak b�yskawice.</p><p>� Co si� sta�o?</p><p>� Szturm!</p><p>� Dzia�o szwedzkie p�k�o! � wo�a� jeden z puszkarzy.</p><p>� Cud! Cud!</p><p>� Dzia�o najwi�ksze p�k�o! Ta kolubryna.</p><p>� Gdzie ksi�dz Kordecki?</p><p>� Na murach! Modli si�! On to sprawi�!</p><p>� Babinicz dzia�o wysadzi�! � wo�a� pan Czarniecki.</p><p>� Babinicz! Babinicz! Chwa�a Pannie Naj�wi�tszej! Ju� nam nie b�d� szkodzili!</p><p>Jednocze�nie odg�osy zamieszania pocz�y dolatywa� i ze szwedzkiego obozu. Na wszystkich sza�cach zab�ys�y ognie.</p><p>S�ycha� by�o coraz wi�kszy rejwach. Przy �wietle ognisk widziano masy �o�nierzy poruszaj�cych si� bez�adnie w rozmaite strony, zagra�y tr�bki, b�bny warcza�y ci�gle; do mur�w dolatywa�y krzyki, w kt�rych brzmia�a trwoga i przera�enie.</p><p>Ksi�dz Kordecki kl�cza� ci�gle na murze.</p><p>Na koniec noc pocz�a bledn�c, lecz Babinicz nie wraca� do twierdzy.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVIII</p></title><p>Co tedy dzia�o si� z panem Andrzejem i jakim sposobem zdo�a� przywie�� sw�j zamiar do skutku?</p><p>Wyszed�szy z twierdzy, post�powa� czas jaki� krokiem pewnym i ostro�nym. Przy samym ko�cu pochy�o�ci przystan�� i s�ucha�. Cicho by�o naok�, za cicho nawet, tak �e kroki jego chrz�ci�y wyra�nie po �niegu. W miar� te� jak oddala� si� od mur�w, post�powa� coraz przezorniej. I znowu stan��, i znowu s�ucha�. Ba� si� troch� po�lizn�� i upa��, a to aby swej drogocennej kiszki nie zamoczy�, wi�c wydoby� rapier i wspiera� si� na jego ostrzu. Pomog�o to wielce.</p><p>Tak macaj�c przed sob� drog�, po up�ywie p� godziny us�ysza� lekki szmer wprost przed sob�.</p><p>�Ha! czuwaj�� Wycieczka nauczy�a ich ostro�no�ci!� � pomy�la�.</p><p>I szed� dalej bardzo ju� wolno. Cieszy�o go to, �e nie zb��dzi�, bo ciemno�� by�a taka, �e ko�ca rapieru nie m�g� dojrze�.</p><p>� Tamte sza�ce s� znacznie dalej� wi�c id� dobrze! � szepn�� sobie.</p><p>Spodziewa� si� te� nie zasta� przed sza�cem ludzi, bo w�a�ciwie m�wi�c, nie mieli tam nic do roboty, zw�aszcza po nocy. Mog�o tylko by�, �e na jakie� sto lub mniej krok�w sta�y pojedyncze stra�e, ale mia� nadziej� �atwo je przy takiej ciemno�ci wymin��.</p><p>W duszy by�o mu weso�o.</p><p>Kmicic nie tylko by� cz�owiek odwa�ny, lecz i zuchwa�y. My�l rozsadzenia olbrzymiej kolubryny radowa�a do g��bi jego dusz�, nie tylko jako bohaterstwo, nie tylko jako niepo�yta dla obl�onych przys�uga, ale jako okrutna psota wyrz�dzona Szwedom.</p><p>Wyobra�a� sobie: jak si� przera��, jak Miller b�dzie z�bami zgrzyta�, jak b�dzie pogl�da� w niemocy na owe mury, i chwilami �miech pusty go bra�.</p><p>I jak sam poprzednio m�wi�: nie doznawa� �adnej rzewliwo�ci ni strach�w, niepokoj�w, ani mu do g�owy nie przychodzi�o, na jak straszne sam nara�a si� niebezpiecze�stwo. Szed� tak, jak idzie �ak do cudzego ogrodu szkod� w jab�kach czyni�. Przypomnia�y mu si� dawne czasy, kiedy to Chowa�skiego<a l:href="#fn427" type="note">[427]</a> podchodzi� i nocami wkrada� si� do trzydziestotysi�cznego obozu w dwie�cie takich jak sam zabijak�w.</p><p>Kompanionowie stan�li mu na my�li: Kokosi�ski, olbrzymi Kulwiec-Hippocentaurus<a l:href="#fn428" type="note">[428]</a>, c�tkowaty Ranicki z senatorskiego rodu i inni; wi�c westchn�� na chwil� za nimi.</p><p>�Zdaliby si� teraz, szelmy! � pomy�la� � mo�na by jednej nocy ze sze�� armat rozsadzi�.�</p><p>Tu troch� �cisn�o go uczucie samotno�ci, lecz na kr�tko. Wnet pami�� przywiod�a mu przed oczy Ole�k�. Mi�o�� ozwa�a si� w nim z niezmiern� si��� Rozczuli� si�. �eby cho� ta dziewczyna mog�a go widzie�, dopiero by uradowa�o si� w niej serce. My�li ona mo�e jeszcze, �e on Szwedom s�u�y� A pi�knie s�u�y! zaraz im si� przys�u�y! Co to b�dzie, jak ona si� dowie o tych wszystkich jego hazardach?� Co ona sobie pomy�li? Pomy�li pewnie: �Wicher on jest, ale jak przyjdzie do rzeczy, czego inny nie uczyni, to on uczyni; gdzie inny nie p�jdzie, on p�jdzie!� Taki to ten Kmicic.�</p><p>� Jeszcze ja nie tyle doka��! � rzek� sobie pan Andrzej i che�pliwo�� ow�adn�a go zupe�nie.</p><p>Jednak�e mimo tych my�li nie zapomnia�, gdzie jest, dok�d idzie, co zamierza czyni�, i pocz�� i�� jak wilk na nocne pastwisko. Obejrza� si� za siebie raz i drugi. Ni ko�cio�a, ni klasztoru. Wszystko pokry�a gruba, nieprzenikniona pomroka. Miarkowa� jednak po czasie, �e musia� ju� doj�� daleko i �e szaniec mo�e by� tu�, tu�.</p><p>�Ciekawym, czy stra�e s�?� � pomy�la�.</p><p>Lecz nie zdo�a� uj�� jeszcze dw�ch krok�w od chwili, w kt�rej sobie zada� to pytanie, gdy nagle przed nim rozleg� si� tupot miarowych krok�w i kilka naraz g�os�w spyta�o w r�nych odleg�o�ciach:</p><p>� Kto idzie?</p><p>Pan Andrzej stan�� jak wryty. Uczyni�o mu si� nieco ciep�o.</p><p>� Sw�j � odezwa�y si� inne g�osy. </p><p>� Has�o?</p><p>� Upsala!</p><p>� Odzew?</p><p>� Korona!�</p><p>Kmicic zmiarkowa� w tej chwili, �e to stra�e si� zmieniaj�..</p><p>� Dam ja wam Upsal� i koron�! � mrukn��.</p><p>I uradowa� si�. By�a to istotnie dla niego okoliczno�� nader pomy�lna, bo m�g� linie stra�y przej�� w�a�nie w chwili zmiany wart, gdy st�pania �o�nierzy g�uszy�y jego w�asny krok.</p><p>Jako� tak uczyni� bez najmniejszej trudno�ci i szed� za wracaj�cymi �o�nierzami do�� �mia�o, a� do samego sza�ca. Tam oni wykr�cili, by go obej��, on za� posun�� si� szybko ku fosie i ukry� si� w niej.</p><p>Tymczasem rozwidni�o si� cokolwiek. Pan Andrzej i za to podzi�kowa� niebu, inaczej bowiem nie m�g�by po omacku znale�� upragnionej kolubryny. Teraz, zadzieraj�c z rowu g�ow� do g�ry i wyt�aj�c wzrok, ujrza� nad sob� czarn� lini� oznaczaj�c� brzeg sza�ca i r�wnie czarne zarysy kosz�w, mi�dzy kt�rymi sta�y dzia�a.</p><p>M�g� nawet dojrze� ich paszcze wysuni�te nieco nad rowem. Posuwaj�c si� z wolna wzd�u� rowu, odkry� nareszcie swoj� kolubryn�. W�wczas stan�� i pocz�� nas�uchiwa�.</p><p>Z sza�ca dochodzi� szmer. Widocznie piechota sta�a wedle dzia� w gotowo�ci. Ale sama wynios�o�� sza�ca zakrywa�a Kmicica; mogli go us�ysze�, nie mogli zobaczy�. Teraz chodzi�o mu tylko o to, czy z do�u potrafi dosta� si� do otworu armaty, kt�ra wznosi�a si� wysoko nad jego g�ow�.</p><p>Na szcz�cie, boki rowu nie by�y zbyt spadziste, a opr�cz tego nasyp �wie�o uczyniony, lubo<a l:href="#fn429" type="note">[429]</a> polewany wod�, nie zdo�a� zamarzn��, gdy� od niejakiego czasu panowa�a odwil�.</p><p>Wymiarkowawszy to wszystko, Kmicic pocz�� dr��y� cicho dziury w pochy�o�ci sza�ca i pi�� si� z wolna ku armacie.</p><p>Po kwadransie pracy zdo�a� r�k� chwyci� si� za otw�r armaty. Przez chwil� zawisn�� w powietrzu, lecz niepospolita jego si�a pozwoli�a mu utrzyma� si� tak, dop�ki nie zasun�� kiszki w paszcz� armaty.</p><p>� Na�ci, piesku, kie�basy! � mrukn�� � tylko si� ni� nie ud�aw..</p><p>To rzek�szy, spu�ci� si� na d� i pocz�� szuka� sznurka, kt�ry przyczepiony do zewn�trznego ko�ca kiszki, zwiesza� si� w r�w.</p><p>Po chwili zmaca� go r�k�. Lecz teraz przychodzi�a najwi�ksza trudno��, bo nale�a�o skrzesa� ognia i sznurek zapali�.</p><p>Kmicic zatrzyma� si� przez chwil�, czekaj�c, a� szmer nieco wi�kszy uczyni si� mi�dzy �o�nierzami na sza�cu.</p><p>Na koniec pocz�� uderza� z lekka krzesiwkiem w krzemie�.</p><p>Lecz w tej chwili nad g�ow� jego rozleg�o si� w niemieckim j�zyku pytanie:</p><p>� A kto tam w rowie?</p><p>� To ja, Hans! � odrzek� bez wahania Kmicic. � Stempel mi diabli do rowu wzi�li, wi�c krzesz� ogie�, by go znale��.</p><p>� Dobrze, dobrze � odrzek� puszkarz. � Szcz�cie, �e si� nie strzela, bo samo powietrze �eb by ci urwa�o.</p><p>�Aha! � pomy�la� Kmicic � wi�c kolubrynka, pr�cz mego naboju, ma jeszcze sw�j w�asny. Tym lepiej.�</p><p>W tej chwili wysiarkowany sznurek zaj�� si� i delikatne iskierki pocz�y biec ku g�rze po jego suchej powierzchni.</p><p>Czas by� zmyka�. Kmicic wi�c pu�ci� si�, nie trac�c minuty, wzd�u� rowu, co si� w nogach, nie bardzo ju� zwa�aj�c na ha�as, jaki czyni�. Lecz gdy ubieg� jakie� dwadzie�cia krok�w, ciekawo�� przemog�a w nim poczucie straszliwego niebezpiecze�stwa.</p><p>�Nu� sznurek zgas�, wilgo� jest w powietrzu!� � pomy�la�.</p><p>I zatrzyma� si�. Rzuciwszy za siebie spojrzenie, ujrza� jeszcze iskierk�, ale ju� nier�wnie wy�ej, ni� j� zostawi�.</p><p>�Ej, czy ja nie za blisko?� � rzek� sobie i strach go zdj��.</p><p>Pu�ci� si� znowu ca�ym p�dem; nagle trafi� na kamie� � upad�. Wtem huk straszliwy rozdar� powietrze; ziemia zakoleba�a si�, rozrzucone szcz�tki drzewa i �elaza, kamienie, bry�y lodu, ziemi za�wista�y mu ko�o uszu i tu sko�czy�y si� jego wra�enia.</p><p>Potem rozleg�y si� nowe, kolejne wybuchy. To jaszcze<a l:href="#fn430" type="note">[430]</a> z prochem, stoj�ce w pobli�u kolubryny, eksplodowa�y od pierwszego wstrz��nienia.</p><p>Lecz pan Kmicic ju� tego nie s�ysza�, le�a� bowiem jak martwy w rowie.</p><p>Nie s�ysza� r�wnie�, jak po chwili g�uchej ciszy rozleg�y si� j�ki ludzkie, krzyki i wo�ania na pomoc; jak na miejsce wypadku zbieg�a si� blisko po�owa wojsk szwedzkich i sprzymierzonych, jak nast�pnie przyjecha� sam Miller w towarzystwie ca�ego sztabu.</p><p>Harmider i zamieszanie trwa�y d�ugo, zanim z chaosu zezna� wydoby� jenera� szwedzki prawd�, �e kolubryna zosta�a umy�lnie przez kogo� rozsadzona. Nakazano natychmiast poszukiwania. Jako� nad ranem szukaj�cy �o�nierze odkryli le��cego w rowie Kmicica.</p><p>Pokaza�o si�, �e by� tylko og�uszony i od wstrz��nienia straci� pocz�tkowo w�adz� w r�kach i nogach. Ca�y dzie� nast�pny trwa�a ta niemoc. Leczono go najstaranniej. Wieczorem odzyska� prawie zupe�nie si�y.</p><p>Miller kaza� go natychmiast stawi� przed sob�.</p><p>Sam zaj�� miejsce �rodkowe za sto�em w swej kwaterze, obok niego zasiedli ksi��� Heski, Wrzeszczowicz, Sadowski, wszyscy znamienitsi oficerowie szwedzcy, a z polskich Zbro�ek, Kali�ski i Kuklinowski.</p><p>Ten ostatni na widok Kmicica posinia� i oczy za�wieci�y mu si� jak dwa w�gle, a w�sy pocz�y drga�. Wi�c nie czekaj�c na pytania jenera�a, rzek�:</p><p>� Ja tego ptaka znam� To z za�ogi cz�stochowskiej. Zwie si� Babinicz!</p><p>Kmicic milcza�.</p><p>Blado�� i znu�enie widne by�y na jego obliczu, ale wzrok mia� hardy, twarz spokojn�.</p><p>� Ty rozsadzi�e� kolubryn�? � spyta� Miller.</p><p>� Ja! � odrzek� Kmicic.</p><p>� Jakim sposobem to uczyni�e�?</p><p>Kmicic opowiedzia� pokr�tce, nic nie zatai�. Oficerowie spogl�dali po sobie ze zdumieniem.</p><p>� Bohater!� � szepn�� Sadowskiemu ksi��� Heski.</p><p>A Sadowski pochyli� si� do Wrzeszczowicza:</p><p>� Hrabio Weyhard � spyta� � jak�e? zdob�dziemy t� fortec� przy takich obro�cach?� Co wa�pan my�lisz? poddadz� si�?</p><p>Lecz Kmicic rzek�:</p><p>� Wi�cej jest nas w fortecy do takich uczynk�w gotowych. Nie wiecie dnia i godziny!</p><p>� Mam te� wi�cej ni� jeden stryczek w obozie! � odpar� Miller.</p><p>� To i my wiemy. Ale Jasnej G�ry nie zdob�dziecie, dop�ki tam jeden cz�owiek przy �yciu!</p><p>Nasta�a chwila milczenia. Nast�pnie Miller indagowa� dalej:</p><p>� Zowiesz si� Babinicz?</p><p>Pan Andrzej pomy�la�, �e po tym, co uczyni�, i wobec bliskiej �mierci, nasta� czas, w kt�rym nie ma potrzeby d�u�ej ukrywa� swego w�a�ciwego nazwiska. Niech�e ludzie zapomn� o winach i wyst�pkach z nim po��czonych, niech opromieni je s�awa i po�wi�cenie.</p><p>� Nie nazywam si� Babinicz � odrzek� z pewn� dum� � nazywam si� Andrzej Kmicic, by�em za� pu�kownikiem swojej w�asnej chor�gwi w litewskim kompucie<a l:href="#fn431" type="note">[431]</a>.</p><p>Ledwie us�ysza� to Kuklinowski, zerwa� si� jak op�tany, oczy wytrzeszczy�, usta otworzy�, r�kami j�� bi� si� po bokach, na koniec zakrzykn��:</p><p>� Jenerale, prosz� na s�owo! Jenerale, prosz� na s�owo! Bez zw�oki, bez zw�oki!</p><p>Szmer si� sta� jednocze�nie mi�dzy polskimi oficerami, kt�rego Szwedzi s�uchali ze zdziwieniem, bo dla nich nic nie m�wi�o nazwisko Kmicica. Lecz zaraz pomiarkowali, �e to nie lada musi by� �o�nierz, gdy Zbro�ek powsta� i zbli�ywszy si� do wi�nia, rzek�:</p><p>� Mo�ci pu�kowniku! W opresji, w jakiej si� znajdujesz, nic pom�c ci nie mog�, ale prosz�, podaj mi r�k�!�</p><p>Lecz Kmicic podni�s� g�ow� do g�ry i nozdrzami parska� pocz��.</p><p>� Nie podaj� r�ki zdrajcom, kt�rzy przeciw ojczy�nie s�u��! � odrzek�.</p><p>Zbro�ka twarz obla�a si� krwi�.</p><p>Kali�ski, kt�ry sta� tu� za nim, cofn�� si� tak�e; szwedzcy oficerowie otoczyli ich zaraz, wypytuj�c, co by to za jeden by� �w Kmicic, kt�rego nazwisko takie uczyni�o wra�enie.</p><p>Tymczasem w s�siedniej izbie Kuklinowski przypar� Millera do okna i m�wi�:</p><p>� Wasza dostojno��! dla waszej dostojno�ci nic to nazwisko: Kmicic! a to jest pierwszy �o�nierz i pierwszy pu�kownik w ca�ej Rzeczypospolitej. Wszyscy o nim wiedz�, wszyscy to imi� znaj�! Radziwi��owi niegdy� s�u�y� i Szwedom, teraz wida� przeszed� do Jana Kazimierza. Nie masz mu r�wnego mi�dzy �o�nierzami, chyba ja. To� on tylko m�g� to uczyni�, �eby p�j�� samemu i owo dzia�o rozsadzi�. Z tego jednego uczynku mo�na by go pozna�. On to Chowa�skiego podchodzi� tak, �e a� nagrod� na jego g�ow� wyznaczono. On w dwie�cie czy trzysta ludzi ca�� wojn� trzyma� po szk�owskiej kl�sce na sobie, p�ki si� inni nie opatrzyli i �ladem jego nie zacz�li urywa� nieprzyjaci�. To najniebezpieczniejszy cz�owiek w ca�ym kraju.</p><p>� Czego mi wa�� �piewasz jego pochwa�y? � przerwa� Miller. � �e niebezpieczny, przekona�em si� z w�asn� niepowetowan� szkod�.</p><p>� Co wasza dostojno�� zamierzasz z nim uczyni�?</p><p>� Kaza�bym go powiesi�, alem sam �o�nierz i odwag� a fantazj� ceni� umiem� Przy tym to szlachcic wysokiego rodu� Ka�� go rozstrzela� dzi� jeszcze.</p><p>� Wasza dostojno�� Nie mnie uczy� najznamienitszego �o�nierza i statyst�<a l:href="#fn432" type="note">[432]</a> nowych czas�w, ale pozwol� sobie powiedzie�, �e to cz�owiek zbyt s�awny. Je�li wasza dostojno�� to uczynisz, chor�gwie Zbro�ka i Kali�skiego p�jd� sobie, co najmniej, precz tego samego dnia i przejd� do Jana Kazimierza.</p><p>� Je�li tak, to ka�� je w pie� wyci�� przed odej�ciem! � zakrzykn�� Miller.</p><p>� Wasza dostojno��, odpowiedzialno�� okrutna, bo gdy si� to rozg�osi, a wyci�cia dw�ch chor�gwi trudno ukry�, ca�e wojsko polskie odst�pi Karola Gustawa. Waszej dostojno�ci wiadomo, �e oni si� i tak w wierno�ci chwiej�� Hetmani sami niepewni. Pan Koniecpolski<a l:href="#fn433" type="note">[433]</a> z sze�ciu tysi�cami najlepszej jazdy jest przy boku naszego pana� To nie �arty� Bo�e uchowaj, gdyby i ci si� przeciw nam zwr�cili, przeciw osobie jego kr�lewskiej mo�ci!� A opr�cz tego ta twierdza si� broni, pr�cz tego wyci�� chor�gwie Zbro�ka i Kali�skiego nie�atwo, bo jest tu i Wolf z piechot�. Mogliby si� porozumie� z za�og� twierdzy�</p><p>� Do stu rogatych diab��w! � przerwa� Miller � czego ty chcesz, Kuklinowski, czy �ebym temu Kmicicowi �ycie darowa�? To nie mo�e by�!</p><p>� Ja chc� � odrzek� Kuklinowski � �eby� wasza dostojno�� mnie go darowa�.</p><p>� A ty co z nim uczynisz?</p><p>� A ja� go ze sk�rki �ywcem ob�upi�</p><p>� Nie wiedzia�e� nawet jego w�a�ciwego nazwiska, wi�c go nie zna�e�. Co masz przeciw niemu?</p><p>� Pozna�em go dopiero w Cz�stochowie, gdym powt�rnie od waszej dostojno�ci do mnich�w pos�owa�.</p><p>� Maszli jakie powody do zemsty?</p><p>� Wasza dostojno��! Chcia�em go prywatnie do naszego obozu nam�wi� On za�, korzystaj�c z tego, �em moje poselstwo od�o�y� na stron�, zniewa�y� mnie, Kuklinowskiego, tak jak nikt w �yciu mnie nie zniewa�y�.</p><p>� Co ci uczyni�?</p><p>Kuklinowski zatrz�s� si� i z�bami zazgrzyta�.</p><p>� Lepiej o tym nie m�wi� Daj mi go wasza dostojno�� On �mierci przeznaczon i tak, a ja chcia�bym si� przedtem troch� z nim pobawi� Och! tym bardziej �e to jest Kmicic, kt�regom poprzednio wenerowa�<a l:href="#fn434" type="note">[434]</a>, a kt�ry tak mi si� odp�aci�� Daj mi go wasza dostojno��! B�dzie i dla waszej dostojno�ci lepiej, bo gdy ja go zg�adz�, w�wczas Zbro�ek i Kali�ski, a z nimi wszystko polskie rycerstwo nie obruszy si� na wasz� dostojno��, tylko na mnie, a ja sobie radeczki dam� Nie b�dzie gniew�w, d�s�w, bunt�w� B�dzie moja prywatna spraweczka o Kmicicow� sk�rk�, z kt�rej b�ben ka�� uczyni�</p><p>Miller zamy�li� si�; nagle podejrzenie b�ys�o mu w twarzy.</p><p>� Kuklinowski! � rzek� � mo�e ty chcesz go ocali�?</p><p>Kuklinowski roz�mia� si� cicho, ale by� to �miech tak straszny i szczery, �e Miller przesta� w�tpi�.</p><p>� Mo�e i s�usznie radzisz! � rzek�.</p><p>� Za wszystkie moje zas�ugi o t� jedn� prosz� nagrod�!</p><p>� Wi�c go bierz!</p><p>Po czym weszli obaj do izby, w kt�rej by�a zgromadzona reszta oficer�w. Miller zwr�ci� si� do nich i rzek�:</p><p>� Za zas�ugi pana Kuklinowskiego oddaj� mu je�ca do dowolnego rozporz�dzenia.</p><p>Nasta�a chwila milczenia; po czym pan Zbro�ek wzi�� si� w boki i spyta� go z pewnym akcentem pogardy:</p><p>� A co pan Kuklinowski zamierza z je�cem uczyni�?</p><p>Kuklinowski, zwykle pochylony, rozprostowa� si� nagle, usta jego rozszerzy�y si� z�owrogim u�miechem, a �renice oczu pocz�y drga�.</p><p>� Komu si� nie podoba to, co z je�cem uczyni� � rzek� � ten wie, gdzie mnie szuka�.</p><p>I trzasn�� z cicha szabl�.</p><p>� Parol<a l:href="#fn435" type="note">[435]</a>, panie Kuklinowski! � rzek� Zbro�ek.</p><p>� Parol, parol!</p><p>To rzek�szy, zbli�y� si� do Kmicica.</p><p>� Chod�, robaczku, ze mn�, chod�, przes�awny �o�nierzyku� S�aby� troch�, potrzeba ci piel�gnacyjki� Ja ci� popiel�gnuj�!</p><p>� Rakarz<a l:href="#fn436" type="note">[436]</a>! � odrzek� Kmicic.</p><p>� Dobrze, dobrze! harda duszyczko� Tymczasem chod�.</p><p>Oficerowie zostali w izbie, Kuklinowski za� siad� na ko� przed kwater�. Maj�c ze sob� trzech �o�nierzy, kaza� jednemu z nich wzi�� Kmicica na arkan<a l:href="#fn437" type="note">[437]</a> i wszyscy razem udali si� ku Lgocie, gdzie sta� pu�k Kuklinowskiego.</p><p>Kmicic przez drog� modli� si� �arliwie. Widzia�, �e �mier� nadchodzi, i poleca� si� Bogu z ca�ej duszy. Tak za� zatopi� si� w modlitwie i w swym przeznaczeniu, �e nie s�ysza�, co do niego m�wi� Kuklinowski; nie wiedzia� nawet, jak d�ugo droga trwa�a.</p><p>Zatrzymali si� na koniec w pustej, na wp� rozwalonej stod�ce, stoj�cej nieco opodal od kwater pu�ku Kuklinowskiego, w szczerym polu. Pu�kownik kaza� wprowadzi� do niej Kmicica, sam za� zwr�ci� si� do jednego z �o�nierzy.</p><p>� Ruszaj mi do obozu � rzek� � po sznury i p�on�c� ma�nic�<a l:href="#fn438" type="note">[438]</a> ze smo��.</p><p>�o�nierz skoczy� co tchu w koniu i po kwadransie z t� sam� chy�o�ci� powr�ci� nazad z drugim jeszcze towarzyszem. Obaj przywie�li ��dane przedmioty.</p><p>� Rozebra� tego gaszka do naga � rzek� Kuklinowski � zwi�za� mu link� z ty�u r�ce i nogi, a potem podci�gn�� go na belk�!</p><p>� Rakarz! � powt�rzy� Kmicic.</p><p>� Dobrze, dobrze! pogadamy jeszcze, mamy czas�</p><p>Tymczasem jeden z �o�nierzy wlaz� na belk�, a inni zw��czyli szaty z Kmicica. Gdy to uczyniono, trzej oprawcy po�o�yli go twarz� do ziemi, zwi�zali mu r�ce i nogi d�ug� lin�, nast�pnie, okr�ciwszy go jeszcze ni� w p� cia�a, rzucili drugi jej koniec �o�nierzowi siedz�cemu na belce.</p><p>� Teraz podnie�� go w g�r�, a tamten niech zakr�ci lin� i zawi��e! � rzek� Kuklinowski.</p><p>W minut� rozkaz by� spe�niony.</p><p>� Pu�ci�! � rozleg� si� g�os pu�kownika.</p><p>Lina skrzypn�a, pan Andrzej zawisn�� poziomo kilka �okci nad klepiskiem.</p><p>W�wczas Kuklinowski umoczy� kwacz<a l:href="#fn439" type="note">[439]</a> w p�on�cej ma�nicy, podszed� ku niemu i rzek�:</p><p>� A co, panie Kmicic?� M�wi�em, �e dw�ch jest pu�kownik�w w Rzeczypospolitej, dw�ch tylko: ja i ty! A ty� si� w�a�nie do kompanijki z Kuklinowskim nie chcia� przyzna� i kopn��e� go?� Dobrze, robaczku, mia�e� s�uszno��! Nie dla ciebie kompanijka Kuklinowskiego, bo Kuklinowski lepszy. Ej�e, s�awny pu�kowniczek pan Kmicic, a Kuklinowski ma go w r�ku i Kuklinowski mu boczk�w przypiecze�</p><p>� Rakarz! � powt�rzy� po raz trzeci Kmicic.</p><p>� Ot, tak� boczk�w przypiecze! � doko�czy� Kuklinowski.</p><p>I dotkn�� p�on�cym kwaczem Kmicicowego boku, po czym rzek�:</p><p>� Nie za wiele od razu, z lekka, mamy czas�</p><p>Wtem t�tent kilku koni rozleg� si� przy wierzejach stod�ki.</p><p>� Kogo tam diabli nios�? � spyta� pu�kownik.</p><p>Wierzeje skrzypn�y i wszed� �o�nierz.</p><p>� Mo�ci pu�kowniku � rzek� � jenera� Miller �yczy sobie natychmiast widzie� wasz� mi�o��!</p><p>� A to ty, stary! � odrzek� Kuklinowski. � Co za sprawa? kiej diabe�?</p><p>� Jenera� prosi, by wasza mi�o�� natychmiast do niego pojecha�.</p><p>� Kto by� od jenera�a?</p><p>� By� szwedzki oficer, ju� odjecha�. Ledwie tchu z konia nie wypar�!</p><p>� Dobrze! � rzek� Kuklinowski.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do Kmicica:</p><p>� By�o ci ciep�o, och�odnij teraz, robaczku, ja wr�c� niebawem, pogaw�dzimy jeszcze!</p><p>� A co z je�cem uczyni�? � zapyta� jeden z �o�nierzy.</p><p>� Zostawi� go tak. Zaraz wracam. Niech jeden jedzie za mn�!</p><p>Pu�kownik wyszed�, a z nim razem �w �o�nierz, kt�ry poprzednio siedzia� na belce. Zosta�o tylko trzech, ale niebawem trzech nowych wesz�o do stodo�y.</p><p>� Mo�ecie i�� spa� � rzek� �w, kt�ry Kuklinowskiemu o rozkazie Millera doni�s� � nam pu�kownik poleci� stra� trzyma�.</p><p>Kmicic drgn�� na d�wi�k tego g�osu. Wyda�o mu si�, �e go zna.</p><p>� Wolimy zosta� � odrzek� jeden z trzech pierwszych �o�nierzy � �eby na dziwo patrzy�, bo takiego�.</p><p>Nagle urwa�.</p><p>Jaki� straszny, nieludzki g�os wydoby� mu si� z gardzieli, podobny do piania zarzynanego koguta. R�ce roz�o�y� i pad� jak gromem ra�ony.</p><p>Jednocze�nie krzyk: �Pra�!�, rozleg� si� w stod�ce i dwaj inni nowo przybyli rzucili si� na kszta�t rysi�w na dw�ch dawniejszych. Zawrza�a walka, straszna, kr�tka, o�wiecona blaskami p�on�cej ma�nicy. Po chwili dwa cia�a pad�y w s�om�, przez sekund� jeszcze s�ycha� by�o rz�enie konaj�cych, po czym rozleg� si� �w g�os, kt�ry Kmicicowi poprzednio wyda� si� znanym:</p><p>� Wasza mi�o��, to ja, Kiemlicz, i moi synowie! My od rana ju� czekali na sposobno��. Od rana wypatrujem!</p><p>Tu stary zwr�ci� si� do syn�w:</p><p>� Nu�e, szelmy; odci�� pana pu�kownika, duchem, �ywo!</p><p>I nim Kmicic zdo�a� zrozumie�, co si� dzieje, pojawi�y si� ko�o niego dwie rozczochrane czupryny Kosmy i Damiana, podobne do dw�ch olbrzymich k�dzieli. Wnet wi�zy by�y rozci�te i Kmicic stan�� na nogach. Zachwia� si� z pocz�tku. �ci�gni�te jego wargi zaledwie zdo�a�y wym�wi�:</p><p>� To wy?� Dzi�kuj�</p><p>� To my! � odrzek� straszny starzec. � Matko Boska! o!� niech si� wasza mi�o�� ubiera. �ywo, szelmy!</p><p>I pocz�� Kmicicowi podawa� ubranie.</p><p>� Konie stoj� za wierzejami � m�wi�. � St�d droga wolna. Stra�e s�; mo�e by nie wpu�ci�y nikogo, ale wypu�ci�, wypuszcz�. Wiemy has�o. Jak si� wasza mi�o�� czuje?</p><p>� Bok mi przypiek�, ale jeno troch�. W nogach mi s�abo�</p><p>� Niech si� wasza mi�o�� gorza�ki napije.</p><p>Kmicic chwyci� chciwie manierk�, kt�r� stary mu poda�, i wychyliwszy j� do po�owy, rzek�:</p><p>� Zzi�b�em. Zaraz mi lepiej.</p><p>� Na kulbace si� wasza mi�o�� rozgrzeje. Konie czekaj�.</p><p>� Zaraz mi lepiej � powt�rzy� Kmicic. � Bok troch� pali� Nic to!� Ca�kiem mi dobrze!</p><p>I siad� na kraw�dzi s�sieka.</p><p>Po chwili rzeczywi�cie odzyska� si�y i spogl�da� z zupe�n� przytomno�ci� na z�owrogie twarze trzech Kiemlicz�w o�wiecone ��tawymi p�omykami pal�cej si� smo�y.</p><p>Stary stan�� przed nim:</p><p>� Wasza mi�o��, pilno! Konie czekaj�!</p><p>Lecz w panu Andrzeju obudzi� si� ju� ca�kiem dawny Kmicic.</p><p>� O! nie mo�e by�! � zakrzykn�� nagle � teraz ja na tego zdrajc� poczekam!</p><p>Kiemlicze spojrzeli na siebie ze zdumieniem, ale �aden nie pisn�� ani s�owa, tak �lepo przywykli z dawnych czas�w s�ucha� tego wodza.</p><p>Jemu za� �y�y wyst�pi�y na czo�o, oczy w ciemno�ci �wieci�y jak dwie gwiazdy, taka tla�a w nich zawzi�to�� i ch�� zemsty. To, co czyni� teraz, by�o szale�stwem, kt�re m�g� �yciem przyp�aci�. Ale w�a�nie �ycie jego sk�ada�o si� z szeregu takich szale�stw. Bok dolega� mu okrutnie, tak �e co chwila mimo woli chwyta� si� za� r�k�, ale my�la� tylko o Kuklinowskim i got�w by� czeka� go cho�by do rana.</p><p>� S�uchajcie! � rzek� � czy jego Miller naprawd� wzywa�?</p><p>� Nie � odrzek� stary. � To ja wymy�li�em, �eby �atwiej z tamtymi si� sprawi�. Z pi�cioma trudno by nam by�o we trzech, bo kt�rykolwiek krzyk by uczyni�.</p><p>� To dobrze. On tu wr�ci sam albo w kompanii. Je�li b�dzie z nim kilku ludzi, tedy zaraz na nich uderzy� Jego mnie zostawcie. Potem do koni� Ma kt�ry pistolety?</p><p>� Ja mam � odrzek� Kosma.</p><p>� Dawaj! Nabity? Podsypany?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Dobrze. Je�li wr�ci sam, w�wczas natychmiast, jak wejdzie, skoczy� na niego i zatka� mu pysk. Mo�ecie mu w�asn� jego czapk� w pysk wcisn��.</p><p>� Wedle rozkazu! � rzek� stary. � Wasza mi�o�� pozwoli teraz tamtych obszuka�? My chudopacho�ki�</p><p>To rzek�szy, wskaza� na trupy le��ce w s�omie.</p><p>� Nie! Trzyma� si� w gotowo�ci. Co przy Kuklinowskim znajdziecie, to b�dzie wasze!</p><p>� Je�eli on sam wr�ci � rzek� stary � tedy niczego si� nie boj�. Stan� za wierzejami i cho�by kto od kwater nadszed�, powiem, �e pu�kownik nie kaza� puszcza�</p><p>� Tak b�dzie. Pilnuj!�</p><p>T�tent konia rozleg� si� za stodo��. Kmicic zerwa� si� i stan�� w cieniu przy �cianie. Kosma i Damian zaj�li miejsca tu� przy wej�ciu, jak dwa koty na mysz czyhaj�ce.</p><p>� Sam! � rzek� stary, zacieraj�c r�ce.</p><p>� Sam! � powt�rzyli Kosma i Damian.</p><p>T�tent zbli�y� si� tu� i nagle usta�, natomiast za wierzejami rozleg� si� g�os:</p><p>� Wyjd� tam kt�ry konia potrzyma�!</p><p>Stary skoczy� �ywo.</p><p>Nasta�a chwila ciszy, po czym czyhaj�cych w stodole dosz�a nast�puj�ca rozmowa:</p><p>� To ty, Kiemlicz? Co, u pioruna! czy� si� w�ciek�, czy� zg�upia�?!� Noc! Miller �pi. Stra� nie chce puszcza�, m�wi�, �e �aden oficer nie wyje�d�a�!� Co to jest?</p><p>� Oficer tu czeka w stodole na wasz� mi�o��. Przyjecha� zaraz po odje�dzie waszej mi�o�ci� i powiada, �e si� z wasz� mi�o�ci� zmin��, wi�c czeka.</p><p>� Co to wszystko znaczy?� A jeniec?</p><p>� Wisi.</p><p>Wierzeje skrzypn�y i Kuklinowski wsun�� si� do stodo�y, lecz zanim krok post�pi�, dwie �elazne r�ce porwa�y go za gard�o i zdusi�y krzyk przera�enia. Kosma i Damian z wpraw� prawdziwych zb�jc�w rzucili go na ziemi�, kl�kli mu na piersiach, gniot�c je tak, a� �ebra pocz�y trzeszcze�, i w mgnieniu oka zakneblowali mu usta.</p><p>W�wczas Kmicic wysun�� si� naprz�d i po�wieciwszy mu kwaczem w oczy, rzek�:</p><p>� Ach, to pan Kuklinowski!� Teraz ja mam z wa�ci� do pogadania!</p><p>Twarz Kuklinowskiego by�a sin�, �y�y wyt�one tak, i� zdawa�o si�, �e p�kn� lada chwila, ale w jego wysz�ych na wierzch i nabranych krwi� oczach przynajmniej tyle by�o zdumienia, ile przera�enia.</p><p>� Rozebra� go i na belk�! � zawo�a� Kmicic.</p><p>Kosma i Damian pocz�li go rozbiera� tak gorliwie, jakby i sk�r� razem z szatami chcieli z niego zedrze�.</p><p>Po up�ywie kwadransa Kuklinowski wisia� ju� skr�powany za r�ce i za nogi, na kszta�t p�g�ska, na belce.</p><p>W�wczas Kmicic wzi�� si� w boki i pocz�� si� che�pi� straszliwie.</p><p>� C�, panie Kuklinowski � rzek� � kto lepszy: Kmicic czy Kuklinowski?�</p><p>Wtem porwa� pal�cy si� kwacz i post�pi� krok bli�ej.</p><p>� To� tw�j ob�z o strzelenie z �uku, tw�j tysi�c z�odziej�w na zawo�anie� To� tw�j jenera� szwedzki opodal, a ty na tej samej belce wisisz, na kt�rej mnie my�la�e� przypieka� Poznaj�e Kmicica! Ty chcia�e� si� z nim r�wna�, do kompanii jego nale�e�, w paragon z nim wchodzi�?� Ty rzezimieszku! ty pod�oto!� ty strachu na stare baby!� ty wyskrobku ludzki!� ty panie Szelmowski z Szelmowa! ty kuterg�bo! ty chamie! ty niewolniku!� M�g�bym ci� kozikiem kaza� zar�n�� jak kap�ona, ale wol� ci� �ywcem przypiec, jak ty mnie chcia�e��</p><p>To rzek�szy, podni�s� kwacz i przy�o�y� go do boku nieszcz�snego wisielca, lecz trzyma� go d�u�ej, dop�ki sw�d spalonego cia�a nie pocz�� si� rozchodzi� po stodole.</p><p>Kuklinowski skurczy� si�, a� lina pocz�a si� z nim ko�ysa�. Oczy jego, utkwione w Kmicica, wyra�a�y straszny b�l i nieme b�aganie o lito��, z zatkanych ust wydobywa�y si� j�ki �a�osne; lecz wojny zatwardzi�y serce pana Andrzeja i nie by�o w nim lito�ci, zw�aszcza dla zdrajc�w.</p><p>Wi�c odj�wszy wreszcie kwacz od boku Kuklinowskiego, przy�o�y� mu go na chwil� pod nos; osmali� w�sy, rz�sy, i brwi, po czym rzek�:</p><p>� Daruj� ci� zdrowiem, aby� m�g� jeszcze o Kmicicu rozmy�la�. Powisisz tu do rana, a teraz pro� Boga, by ci� ludzie, nim zmarzniesz, znale�li.</p><p>Tu zwr�ci� si� do Ko�my i Damiana.</p><p>� Na ko�! � krzykn��.</p><p>I wyszed� ze stodo�y.</p><p>W p� godziny p�niej roztoczy�y si� naok� czterech je�d�c�w wzg�rza ciche, milcz�ce i pola puste. �wie�e powietrze, nie przesycone dymem prochowym, wchodzi�o do ich p�uc. Kmicic jecha� na przedzie, Kiemlicze za nim. Oni rozmawiali z cicha, on milcza�, a raczej odmawia� z cicha pacierze poranne, bo ju� do �witu by�o niedaleko.</p><p>Od czasu do czasu sykni�cie albo nawet cichy j�k wyrywa� mu si� z ust, gdy� sparzony bok dolega� mu mocno. Lecz jednocze�nie czu� si� na koniu i wolnym, a my�l, �e rozsadzi� najwi�ksz� kolubryn�, a do tego jeszcze wyrwa� si� z r�k Kuklinowskiego i zemsty nad nim dokona�, nape�nia�a go tak� uciech�, �e niczym by� b�l przy niej.</p><p>Tymczasem cicha rozmowa mi�dzy ojcem i synami zmieni�a si� w g�o�n� rozterk�.</p><p>� To trzos, dobrze! � m�wi� gderliwie stary � a gdzie pier�cienie? Na palcach mia� pier�cienie, w jednym by� kamie� wart ze dwadzie�cia czerwonych.</p><p>� Zapomnielim zdj��! � rzek� Kosma.</p><p>� Bodaj was zabito! Ty, stary, o wszystkim my�l, a te szelmy za szel�g rozumu nie maj�! Zapomnieli�cie, zb�je, o pier�cieniach?� ��ecie jak psy!</p><p>� To si� ociec wr�� i obacz! � mrukn�� Damian.</p><p>� ��ecie, szelmy, klimkiem rzucacie! Starego ojca krzywdzi�? tacy synowie! Bodajem was by� nie sp�odzi�! Bez b�ogos�awie�stwa pomrzecie!�</p><p>Kmicic wstrzyma� nieco konia.</p><p>� A p�jd�cie no tu! � rzek�.</p><p>Swary usta�y. Kiemlicze posun�li si� �ywo i dalej jechali szeregiem we czterech.</p><p>� A wiecie drog� do �l�skiej granicy? � spyta� pan Andrzej.</p><p>� Oj, oj! Matko Boska! wiemy, wiemy! � rzek� stary.</p><p>� Szwedzkich oddzia��w po drodze nie masz?</p><p>� Nie, bo wszyscy pod Cz�stochow� stoj�� Chybaby pojedynczych mo�na napotka�, ale to Bo�e daj!</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� To wy�cie u Kuklinowskiego s�u�yli? � spyta� zn�w Kmicic.</p><p>� Tak jest, bo�my my�leli, �e b�d�c w pobli�u, mo�na si� b�dzie �wi�tym zakonnikom i waszej mi�o�ci przys�u�y�. Jako� si� zdarzy�o� My przeciw fortecy nie s�u�yli, niech nas B�g broni! �o�du nie brali, chyba si� co� przy Szwedach znalaz�o.</p><p>� Jak to przy Szwedach?</p><p>� Bo my chcieli cho� i za murami Naj�wi�tszej Pannie s�u�y� wi�ce�my nocami ko�o obozu je�dzili, albo i we dnie, jak Pan B�g da�, i jak si� kt�ry Szwed pojedynczo popad�, to my go� tego� Ucieczko grzesznych<a l:href="#fn440" type="note">[440]</a>!� my go�</p><p>� Pralim! � doko�czyli Kosma i Damian.</p><p>Kmicic u�miechn�� si�.</p><p>� Dobrych Kuklinowski mia� w was s�ug! � rzek�. � A on�e wiedzia� o tym?</p><p>� By�y komisje, dochodzili� On wiedzia� i � z�odziej! � kaza� nam talara z g�owy p�aci�. Inaczej grozi�, �e wyda� Taki zb�j, ubogich ludzi krzywdzi�!� My te� wiary dochowali waszej mi�o�ci, bo to nie taka s�u�ba� Wasza mi�o�� swoje jeszcze odda, a on po talarze z g�owy, za nasz trud, za nasz� prac� Bodaj go!�</p><p>� Hojnie was nagrodz� za to, co�cie uczynili! � odrzek� Kmicic.� Nie spodziewa�em si� tego po was�</p><p>Wtem daleki huk dzia� przerwa� mu dalsze s�owa. To Szwedzi rozpocz�li widocznie strzelanin� r�wno z pierwszym brzaskiem. Po chwili huk powi�kszy� si�. Kmicic zatrzyma� konia; zdawa�o mu si�, �e rozr�nia g�osy armat fortecznych od armat szwedzkich, wi�c zacisn�� pi�� i gro��c ni� w stron� nieprzyjacielskiego obozu, rzek�:</p><p>� Strzelajcie, strzelajcie! Gdzie wasza najwi�ksza kolubryna?!�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIX</p></title><p>Rozsadzenie olbrzymiej kolubryny uczyni�o istotnie pogn�biaj�ce na Millerze wra�enie, gdy� jego wszystkie nadzieje wspiera�y si� dot�d na tym dziale. Ju� i piechota by�a do szturmu gotowa, ju� przygotowano drabiny i stosy faszyn<a l:href="#fn441" type="note">[441]</a>, teraz trzeba by�o wszelk� my�l szturmu porzuci�.</p><p>Zamiar wysadzenia klasztoru w powietrze za pomoc� podkop�w spe�zn�� tak�e na niczym. Sprowadzeni poprzednio g�rnicy z Olkusza �upali wprawdzie ska��, zbli�aj�c si� na ukos ku klasztorowi, lecz robota sz�a t�po. Robotnicy mimo wszelkich ostro�no�ci padali g�stym trupem od wystrza��w ko�cielnych, a pracowali niech�tnie. Wielu wola�o gin�� ni� przyczynia� si� do zguby �wi�tego miejsca.</p><p>Miller czu� co dzie� wzrastaj�cy op�r; mrozy odbiera�y reszt� odwagi zniech�conemu wojsku, mi�dzy kt�rym szerzy� si� z dnia na dzie� przestrach i wiara, �e zdobycie tego klasztoru nie le�y w mocy ludzkiej.</p><p>Wreszcie i sam Miller pocz�� traci� nadziej�, a po wysadzeniu kolubryny po prostu zdesperowa�. Ogarn�o go uczucie zupe�nej niemocy i bezw�adno�ci.</p><p>Nazajutrz, skoro dzie�, zwo�a� wi�c rad�, ale pono dlatego tylko, by od oficer�w us�ysze� zach�t� do opuszczenia fortecy.</p><p>Pocz�li si� zbiera�, wszyscy znu�eni i pos�pni. W niczyich oczach nie by�o ju� nadziei ani wojskowej fantazji. Milcz�c, zasiedli ko�o sto�u w ogromnej i zimnej izbie, w kt�rej para oddech�w poprzes�ania�a im twarze, i patrzyli spoza niej jakby spoza chmur. Ka�dy w duszy czu� wyczerpanie i znu�enie, ka�dy m�wi� sobie w duchu, �e nie ma �adnej rady do udzielenia, chyba tak�, z kt�r� lepiej si� pierwszemu nie wyrywa�. Wszyscy czekali na to, co powie Miller; on za� kaza� przede wszystkim przynie�� obficie wina grzanego, dufaj�c, �e pod wp�ywem gor�cego napitku �atwiej wydob�dzie szczer� my�l z tych milcz�cych postaci i zach�t� do odst�pienia od onej fortecy.</p><p>Na koniec, gdy s�dzi�, �e wino skutek sw�j ju� uczyni�o, w nast�puj�ce ozwa� si� s�owa:</p><p>� Czy uwa�acie, waszmo�ciowie, �e �aden z pan�w polskich pu�kownik�w nie przyszed� na t� narad�, chocia� pos�a�em wszystkim wezwanie?</p><p>� Waszej dostojno�ci zapewne wiadomo, �e pacho�kowie polskich chor�gwi znale�li przy �owieniu ryb srebro klasztorne i �e pobili si� o nie z naszymi �o�nierzami. Kilkunastu ludzi na �mier� usieczono.</p><p>� Wiem. Cz�� tego srebra zdo�a�em wyrwa� z ich r�k, nawet wi�ksz� cz��. Jest ona teraz tu, i namy�lam si�, co z ni� uczyni�.</p><p>� St�d zapewne gniewy pan�w pu�kownik�w. Powiadaj�, �e skoro Polacy to srebro znale�li, to si� Polakom nale�y.</p><p>� O, to racja! � zawo�a� Wrzeszczowicz.</p><p>� Wed�ug mego zdania, jest pewna racja � odpowiedzia� Sadowski � i tak my�l�, �e gdyby� waszmo��, panie hrabio, je znalaz�, nie uwa�a�by� za potrzebne dzieli� si� nim nie tylko z Polakami, ale nawet i ze mn�, kt�ry jestem Czechem�</p><p>� Przede wszystkim, panie, nie dziel� twojej �yczliwo�ci dla nieprzyjaci� naszego kr�la � odpar� chmurno Wrzeszczowicz.</p><p>� Ale my, panie, dzi�ki tobie musimy podzieli� si� z tob� wstydem i ha�b�, nie mog�c nic wsk�ra� przeciw fortecy, pod kt�r� nas nam�wi�e�.</p><p>� Tak wi�c pan straci�e� ju� wszelk� nadziej�?</p><p>� A pan, czy j� masz jeszcze do podzia�u?</p><p>� Jakby� pan wiedzia�, i s�dz�, �e ci panowie ch�tniej podziel� si� ze mn� moj� nadziej� ni� z panem jego boja�ni�.</p><p>� Czy czynisz mnie tch�rzem, panie Wrzeszczowicz?</p><p>� Nie przypisuj� panu wi�cej odwagi, ni� okazujesz!</p><p>� Ja za� przypisuj� panu mniej!</p><p>� A ja � rzek� Miller, kt�ry od niejakiego czasu niech�tnie spogl�da� na Wrzeszczowicza, jako na instygatora<a l:href="#fn442" type="note">[442]</a> nieszcz�snej wyprawy � postanawiam srebro odes�a� do klasztoru. Mo�e dobro� i �aska wi�cej wsk�ra przeciw tym nieu�ytym mnichom ni� kule i armaty. Niech zrozumiej�, �e chcemy opanowa� fortec�, nie ich skarby.</p><p>Oficerowie ze zdziwieniem spojrzeli na Millera, tak ma�o przywykli do podobnej wspania�omy�lno�ci z jego strony.</p><p>Wreszcie Sadowski rzek�:</p><p>� Nic lepszego nie mo�na uczyni�, bo zarazem zamknie si� g�b� polskim pu�kownikom, kt�rzy do srebra pretensje roszcz�. W twierdzy uczyni to tak�e z pewno�ci� dobre wra�enie.</p><p>� Najlepsze wra�enie uczyni �mier� owego Kmicica � odpar� Wrzeszczowicz. � Spodziewam si�, �e tam Kuklinowski ju� go ze sk�ry ob�upi�.</p><p>� Mniemam i ja, �e ju� nie �yje � odpowiedzia� Miller. � Ale nazwisko owo przypomina mi nasz� strat� niczym nie wynagrodzon�. By�o to najwi�ksze dzia�o w ca�ej artylerii jego kr�lewskiej mo�ci. Nie ukrywam panom, �e wszystkie nadzieje moje na nim polega�y. Wy�om ju� by� uczyniony, strach w twierdzy szerzy� si�. Jeszcze par� dni, a byliby�my ruszyli do szturmu. Teraz za nic ca�a praca, za nic wszystkie wysilenia. Mur jednego dnia naprawi�. A te dzia�a, kt�rymi jeszcze rozporz�dzamy, nie lepsze od fortecznych, i �atwo porozbijane by� mog�. Wi�kszych nie ma sk�d wzi��, bo ich i pan marsza�ek Wittenberg nie posiada. Mo�ci panowie! Im d�u�ej si� nad tym zastanawiam, tym kl�ska wydaje mi si� straszniejsz�!� I pomy�le�, �e jeden cz�owiek j� zada�!� Jeden pies! Jeden szatan!� Oszale� przyjdzie! do wszystkich rogatych diab��w!�</p><p>Tu Miller uderzy� pi�ci� w st�, bo go gniew niepohamowany pochwyci�, tym okrutniejszy, �e bezsilny.</p><p>Po chwili zakrzykn��:</p><p>� A co jego kr�lewska mo�� powie, gdy go wie�� o tej stracie dojdzie?!�</p><p>Po chwili zn�w:</p><p>� A co my poczniem?� Z�bami tej ska�y nie zgryziem! Bogdaj zaraza tych zabi�a, kt�rzy mnie pod t� twierdz� namawiali!�</p><p>To rzek�szy, porwa� puchar kryszta�owy i w uniesieniu grzmotn�� nim o pod�og�, a� kryszta� rozbi� si� na proch.</p><p>Oficerowie milczeli. Nieprzystojne uniesienie jenera�a, w�a�ciwsze ch�opu ni� wojownikowi tak wysok� piastuj�cemu godno��, zrazi�o do� serca i skwasi�o do reszty humory.</p><p>� Rad�cie, panowie! � zakrzykn�� Miller.</p><p>� Radzi� mo�na tylko spokojnie � odpar� ksi��� Heski.</p><p>Miller pocz�� sapa� i wyparskiwa� gniew nozdrzami. Po niejakim czasie uspokoi� si� i wodz�c oczyma po obecnych, jakby zach�caj�c ich wzrokiem, rzek�:</p><p>� Przepraszam waszmo�ci�w, ale gniew m�j nie dziwota. Nie b�d� wspomina� tych miast, kt�rem, obj�wszy komend� po Torstensonie, zdoby�, bo nie chc� wobec tera�niejszej kl�ski dawn� fortun� si� chlubi�. Wszystko to, co si� pod t� twierdz� dzieje, ludzki rozum po prostu przechodzi. Jednak�e radzi� trzeba� Po to wa�pan�w wezwa�em. Obradujcie wi�c� i co wi�kszo�ci� na radzie postanowimy, to spe�ni�.</p><p>� Niech wasza dostojno�� da nam przedmiot do obrady � rzek� ksi��� Heski. � Mamyli obradowa� jedynie nad zdobyciem fortecy czy te� i nad tym, czy nie lepiej ust�pi�?</p><p>Miller nie chcia� stawia� kwestii tak jasno, a przynajmniej nie chcia�, aby owo: albo � albo, wysz�o po raz pierwszy z jego ust, dlatego rzek�:</p><p>� Niech ka�dy z pan�w m�wi szczerze, co my�li. Wszystkim nam o dobro i chwa�� jego kr�lewskiej mo�ci chodzi� powinno.</p><p>Lecz �aden z oficer�w nie chcia� tak�e pierwszy z propozycj� odst�pienia wyst�powa�, wi�c zn�w nasta�o milczenie.</p><p>� Panie Sadowski! � rzek� po chwili Miller g�osem, kt�ry stara� si� uczyni� przyjaznym i �askawym � pan szczerzej m�wisz od innych, co my�lisz, bo reputacja pa�ska zabezpiecza go od wszelkich podejrze�</p><p>� My�l�, jenerale � odpar� pu�kownik � �e �w Kmicic by� jednym z najwi�kszych tegoczesnych �o�nierzy i �e po�o�enie nasze jest desperackie�</p><p>� Wszak�e pan by�e� za odst�pieniem od twierdzy?�</p><p>� Za pozwoleniem waszej dostojno�ci, by�em tylko za tym, aby nie rozpoczyna� obl�enia� To wcale inna rzecz.</p><p>� Wi�c co pan teraz radzisz?</p><p>� Teraz odst�puj� g�os panu Wrzeszczowiczowi�</p><p>Miller zakl�� jak poganin.</p><p>� Pan Weyhard b�dzie za ca�� t� nieszcz�sn� wypraw� odpowiada�! � rzek�.</p><p>� Nie wszystkie moje rady spe�niono � odpowiedzia� zuchwale Wrzeszczowicz � m�g�bym te� �mia�o zrzuci� z siebie odpowiedzialno��. Byli tacy, kt�rzy je krzy�owali. Byli tacy, kt�rzy dziwn� zaiste i niewyt�umaczon� �ywi�c dla ksi�y �yczliwo��, odmawiali jego dostojno�� od wszelkich surowszych �rodk�w. Radzi�em, �eby owych ksi�y pos�uj�cych powiesi�, i jestem przekonany, �e gdyby to si� sta�o, postrach otworzy�by nam ju� bramy tego kurnika.</p><p>Tu Wrzeszczowicz pocz�� patrze� na Sadowskiego, lecz nim ten zdoby� si� na odpowied�, wmiesza� si� ksi��� Heski.</p><p>� Nie nazywaj, hrabio, tej twierdzy kurnikiem � rzek� � bo im bardziej zmniejszasz jej znaczenie, tym bardziej powi�kszasz nasz� ha�b�.</p><p>� Niemniej radzi�em, by pos��w powiesi�. Postrach i zawsze postrach, oto com od rana do wieczora powtarza�, lecz pan Sadowski pogrozi� dymisj� i ksi�a odeszli bezpiecznie.</p><p>� Id�, panie hrabio, dzisiaj do fortecy � odpowiedzia� Sadowski � wysad� prochami najwi�ksz� ich armat�, jak to uczyni� z nasz� �w Kmicic, a r�cz� ci, �e to wi�kszy rozszerzy postrach ni� zb�jeckie pos��w mordowanie!�</p><p>Wrzeszczowicz zwr�ci� si� wprost do Millera: </p><p>� Wasza dostojno��! S�dz�, �e�my si� tu na narad�, nie na krotofile<a l:href="#fn443" type="note">[443]</a> zebrali!</p><p>� Czy masz waszmo�� co, pr�cz czczych wyrzut�w, do powiedzenia? � spyta� Miller.</p><p>� Mam, pomimo weso�o�ci tych pan�w, kt�rzy mogliby sw�j humor do lepszych czas�w zachowa�.</p><p>� O Laertiadesie<a l:href="#fn444" type="note">[444]</a>, z fortel�w swych znany! � zakrzykn�� ksi��� Heski.</p><p>� Panowie! � odpowiedzia� Wrzeszczowicz � wiadomo powszechnie, �e nie Minerwa<a l:href="#fn445" type="note">[445]</a> jest waszym opieku�czym b�stwem; a poniewa� Mars<a l:href="#fn446" type="note">[446]</a> wam nie dopisa� i zrzekli�cie si� waszych g�os�w, pozw�lcie mnie m�wi�.</p><p>� G�ra st�ka� poczyna, zaraz ujrzymy mysi ogonek<a l:href="#fn447" type="note">[447]</a>! � dorzuci� Sadowski.</p><p>� Prosz� o milczenie! � rzek� surowo Miller.</p><p>� M�w, panie hrabio, pami�taj tylko, �e dot�d rady twoje wyda�y gorzkie owoce.</p><p>� Kt�re mimo zimy spo�ywa� musimy na kszta�t zaple�nia�ych suchar�w! � wtr�ci� ksi��� Heski.</p><p>� Tym si� t�umaczy, dlaczego wasza ksi���ca mo�� pijesz tyle wina � odpar� Wrzeszczowicz � a cho� wino nie zast�pi przyrodzonego dowcipu, pomaga ci za to do weso�ego strawienia nawet ha�by. Lecz mniejsza o to! Wiem dobrze, i� w fortecy jest partia, kt�ra od dawna podda� si� pragnie, i tylko nasza niemoc z jednej, a nadludzki up�r przeora z drugiej strony utrzymuje j� w karbach. Nowy postrach doda jej nowych si�, dlatego nale�y nam okaza�, �e nic sobie nie robimy ze straty dzia�a, i szturmowa� tym usilniej.</p><p>� Czy to ju� wszystko?</p><p>� Cho�by to by�o wszystko, s�dz�, �e podobna rada zgodniejsz� jest z honorem szwedzkich �o�nierzy ni� ja�owe z niej drwiny przy kielichach i ni� wysypianie si� po pijatyce. Ale to nie wszystko. Nale�y rozpu�ci� mi�dzy naszymi �o�nierzami, a zw�aszcza mi�dzy polskimi wie��, �e g�rnicy, kt�rzy teraz nad za�o�eniem miny pracuj�, odkryli stary przech�d podziemny, ci�gn�cy si� pod sam klasztor i ko�ci�</p><p>� Masz waszmo�� s�uszno��, to dobra rada! � rzek� Miller.</p><p>� Gdy wie�� ta mi�dzy naszymi i polskimi �o�nierzami si� rozszerzy, sami Polacy b�d� namawia� mnich�w do poddania si�, bo i im chodzi, r�wnie jak mnichom, aby to gniazdo zabobon�w ocala�o.</p><p>� Jak na katolika, to nie�le! � mrukn�� Sadowski.</p><p>� Gdyby s�u�y� Turkom, nazywa�by Rzym gniazdem zabobon�w! � odpowiedzia� ksi��� Heski.</p><p>� Wtedy Polacy wy�l� niezawodnie od siebie pos��w do ksi�y � m�wi� dalej Weyhard � owa partia w klasztorze, kt�ra dawno si� chce podda�, pod wp�ywem przera�enia ponowi swe usilno�ci, i kto wie, czy nie zmusz� przeora i opornych do otworzenia bram.</p><p>� �Zginie miasto Priama przez podst�p boskiego Laertydy�<a l:href="#fn448" type="note">[448]</a>� � pocz�� deklamowa� ksi��� Heski.</p><p>� Dalib�g, czysta historia troja�ska, a jemu si� zdaje, �e co� nowego wymy�li�! � odpowiedzia� Sadowski.</p><p>Lecz Millerowi rada podoba�a si�, bo w samej rzeczy nie by�a z��. Partia, o kt�rej Wrzeszczowicz wspomina�, istnia�a w klasztorze. Nawet niekt�rzy ksi�a s�abszego ducha do niej nale�eli. Pr�cz tego przestrach m�g� si� rozszerzy� pomi�dzy za�og�, ogarn�� nawet tych, kt�rzy dot�d chcieli si� broni� do ostatniej kropli krwi.</p><p>� Popr�bujemy, popr�bujemy! � m�wi� Miller, kt�ry jak ton�cy chwyta� si� ka�dej deski i �atwo od rozpaczy przechodzi� do nadziei. � Ale czy Kali�ski albo Zbro�ek zgodz� si� jeszcze pos�owa� do klasztoru, czy uwierz� w �w podkop i czy zechc� ksi�om o nim oznajmi�?</p><p>� W ka�dym razie Kuklinowski zgodzi si� � odrzek� Wrzeszczowicz � ale lepiej b�dzie, �eby i on wierzy� naprawd� w istnienie przechodu.</p><p>Wtem t�tent rozleg� si� przed kwater�.</p><p>� Ow� i pan Zbro�ek przyjecha� � rzek� ksi��� Heski, spogl�daj�c przez okno.</p><p>Po chwili w sieni zabrz�cza�y ostrogi i Zbro�ek wszed�, a raczej wpad� do izby. Twarz jego by�a blada, wzburzona, i zanim oficerowie zd��yli spyta� o powody tego pomieszania, pu�kownik zakrzykn��:</p><p>� Kuklinowski nie �yje!</p><p>� Jak to? Co wa�� m�wisz? Co si� sta�o? � spyta� Miller.</p><p>� Pozw�lcie mi odetchn�� � rzek� Zbro�ek � bo to, com widzia�, imaginacj� przechodzi�</p><p>� M�w pr�dzej! zamordowanoli go? � zawo�ali wszyscy.</p><p>� Kmicic! � odpar� Zbro�ek.</p><p>Oficerowie zerwali si� wszyscy ze swych miejsc i pocz�li patrzy� na Zbro�ka jak na szalonego; on za�, wyrzucaj�c nozdrzami szybkie k��by pary, tak m�wi�:</p><p>� Gdybym nie widzia�, oczom bym nie wierzy�, bo to nieludzka moc. Kuklinowski nie�ywy, trzech �o�nierzy zabitych, a Kmicica ani �ladu. Wiedzia�em, �e to straszny cz�owiek. Reputacja jego w ca�ym kraju znana� �eby jednak, b�d�c je�cem, zwi�zanym, nie tylko si� wyrwa�, ale pobi� �o�nierzy i Kuklinowskiego storturowa� tego cz�owiek nie m�g� dokona�, to chyba diabe�!</p><p>� Co� podobnego nigdy si� nie przygodzi�o� To niepodobne do wiary! � szepn�� Sadowski.</p><p>� Pokaza� ten Kmicic, co umie! � odrzek� ksi��� Heski. � A nie wierzyli�my wczoraj Polakom, gdy nam m�wili, co to za ptak; my�leli�my, �e koloryzuj�, jak oni zwykle.</p><p>� Oszale�! � krzykn�� Wrzeszczowicz.</p><p>Miller trzyma� si� r�kami za g�ow� i nic nie m�wi�. Gdy wreszcie podni�s� oczy, b�yskawice gniewu krzy�owa�y si� w nich z b�yskawicami podejrze�.</p><p>� Panie Zbro�ek � rzek� � cho�by to by� szatan, nie cz�owiek, bez pomocy, bez jakowej� zdrady nie m�g�by on tego dokona�. Kmicic mia� tu swoich admirator�w<a l:href="#fn449" type="note">[449]</a>, a Kuklinowski swych wrog�w i waszmo�� nale�a�e� do ich liczby!</p><p>Zbro�ek by� to w ca�ym znaczeniu tego s�owa zuchwa�y �o�nierz, dlatego us�yszawszy zarzut do siebie wymierzony, przyblad� jeszcze mocniej, zerwa� si� z miejsca, zbli�y� si� do Millera i zast�piwszy mu drog�, spojrza� wprost w oczy.</p><p>� Czy wasza dostojno�� mnie pos�dzasz?� � zapyta�.</p><p>Nasta�a bardzo ci�ka chwila. Wszyscy obecni nie mieli najmniejszej w�tpliwo�ci, i� je�li Miller da odpowied� twierdz�c�, nast�pi niechybnie co� strasznego i nies�ychanego w dziejach wojskowych. Wszystkie r�ce spocz�y na r�koje�ciach rapier�w. Sadowski obna�y� nawet sw�j zupe�nie.</p><p>Lecz w tej chwili oficerowie ujrzeli przez okna, i� podw�rzec zaroi� si� od polskich je�d�c�w. Prawdopodobnie przybywali oni tak�e z wie�ciami o Kuklinowskim, wszelako w razie zaj�cia stan�liby niechybnie po stronie Zbro�ka. Widzia� ich i Miller, a lubo<a l:href="#fn450" type="note">[450]</a> blado�� w�ciek�o�ci wyst�pi�a mu na twarz, jednak pohamowa� si� i udaj�c, �e nie spostrzega nic wyzywaj�cego w post�powaniu Zbro�ka, odpar� g�osem, kt�ry stara� si� uczyni� naturalnym:</p><p>� Opowiedz nam wasza mo�� szczeg�owo, jak si� to sta�o?</p><p>Zbro�ek sta� jeszcze czas jaki� z rozd�tymi nozdrzami, lecz opami�ta� si� tak�e, a przy tym my�l jego zwr�ci�a si� w inn� stron�, gdy� towarzysze, kt�rzy w�a�nie nadjechali, weszli do izby.</p><p>� Kuklinowski zamordowan! � powtarzali jeden za drugim.</p><p>� Kuklinowski zabit!</p><p>� Oddzia� jego rozprasza si�! �o�nierze jego szalej�!</p><p>� Pozw�lcie, panowie, przyj�� do s�owa panu Zbro�kowi, kt�ry pierwszy przyni�s� nowin�! � zawo�a� Miller.</p><p>Po chwili uciszy�o si� i pan Zbro�ek tak m�wi� pocz��:</p><p>� Wiadomo panom, �em na ostatniej naradzie wyzwa� Kuklinowskiego na kawalerski parol. By�em admiratorem Kmicica, prawda, bo i wy, cho� jego nieprzyjaciele, musicie przyzna�, �e nie lada kto m�g� spe�ni� takie dzie�o, jak owo rozsadzenie tej armaty. Odwag� i w nieprzyjacielu ceni� nale�y, dlatego poda�em mu r�k�, ale on mi swej umkn�� i zdrajc� mnie nazwa�. Wi�c pomy�la�em sobie: niech Kuklinowski czyni z nim, co chce� Chodzi�o mi jeno o to, �eby je�li Kuklinowski post�pi sobie z nim przeciwnie rycerskiemu honorowi, nies�awa tego uczynku na wszystkich Polak�w, a mi�dzy innymi i na mnie, nie spad�a. Dlatego to chcia�em si� koniecznie z Kuklinowskim bi�, i dzi� rano wzi�wszy dw�ch towarzysz�w<a l:href="#fn451" type="note">[451]</a>, pojecha�em do jego obozu. Przyje�d�amy do kwatery� Powiadaj�: �Nie masz go!� Posy�am tu, nie masz go!� W kwaterze m�wi�, �e i na noc wcale nie wraca�, ale nie byli niespokojni, bo my�leli, �e u waszej dostojno�ci zosta�. A� jeden �o�nierz powiada, �e w nocy pojecha� z Kmicicem w pole do stod�ki, w kt�rej mia� go przypieka�. Jad� do stod�ki, wierzeje otwarte. Wchodz�, widz�: wisi nagie cia�o na belce� Pomy�la�em, �e Kmicic, a� gdy oczy do mroku przywyk�y, patrz�, �e trup jaki� chud i ko�cisty, a tamten wygl�da� jak Herkules� Dziwno mi by�o, �eby si� m�g� tak skurczy� przez jedn� noc� Zbli�am si� tu� � Kuklinowski!</p><p>� Na belce? � spyta� Miller.</p><p>� Tak jest! Prze�egna�em si� My�l�: czary, omam czy co?� Dopiero jakem zobaczy� trupy trzech �o�nierzy, prawda stan�a przede mn� jako �ywa. Ten straszny cz�ek pobi� tamtych, tego powiesi� i przypiek� po katowsku, a sam uszed�!</p><p>� Do �l�skiej granicy niedaleko! � rzek� Sadowski.</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>Wszelkie podejrzenie co do udzia�u Zbro�ka zgas�o w duszy Millera. Lecz sam wypadek zmiesza� go, przerazi� i nape�ni� jakim� nieokre�lonym niepokojem. Widzia� naoko�o pi�trz�ce si� niebezpiecze�stwa, a raczej gro�ne ich cienie, przeciw kt�rym ani wiedzia�, jak walczy�; czu�, �e otoczy� go jaki� �a�cuch niepomy�lno�ci. Pierwsze ogniwa le�a�y przed jego oczyma, lecz dalsze otacza� jeszcze mrok przysz�o�ci. Opanowa�o go takie uczucie, jakby mieszka� w pop�kanym domu, kt�ry lada chwila m�g� mu si� zwali� na g�ow�. Niepewno�� przygniot�a go niezno�nym ci�arem, i pyta� sam siebie, do czego ma r�k przy�o�y�?</p><p>Wtem Wrzeszczowicz uderzy� si� w czo�o.</p><p>� Na Boga! � rzek�. � Od wczoraj, jakem tego Kmicica ujrza�, wydawa�o mi si�, �e ja go kiedy� zna�em. Teraz zn�w widz� przed sob� t� twarz, przypominam sobie d�wi�k mowy. Musia�em go chyba spotka� na kr�tko i po ciemku, wieczorem, ale mi po g�owie chodzi� chodzi�</p><p>Tu pocz�� trze� r�k� czo�o.</p><p>� Co nam z tego? � rzek� Miller � nie skleisz, panie hrabio, armaty, cho�by� sobie przypomnia�; nie wskrzesisz Kuklinowskiego!</p><p>Tu zwr�ci� si� do oficer�w:</p><p>� Komu wola, panowie, za mn� na miejsce wypadku!</p><p>Wszyscy chcieli jecha�, bo wszystkich podnieca�a ciekawo��.</p><p>Podano wi�c konie i ruszyli rysi�, a jenera� na czele. Zbli�ywszy si� do stod�ki, ujrzeli kilkudziesi�ciu je�d�c�w polskich, rozrzuconych naoko�o owego zabudowania na drodze i po polu.</p><p>� Co to za ludzie? � spyta� Zbro�ka Miller.</p><p>� To musz� by� Kuklinowskiego. M�wi� waszej dostojno�ci, �e ta ho�ota po prostu poszala�a�</p><p>To rzek�szy, Zbro�ek pocz�� kiwa� na jednego z je�d�c�w.</p><p>� Bywaj, bywaj! �ywo!</p><p>�o�nierz podjecha�.</p><p>� Wy spod Kuklinowskiego?</p><p>� Tak jest.</p><p>� A gdzie reszta pu�ku?</p><p>� Rozbie�eli si�. M�wi�, �e nie chc� d�u�ej s�u�y� przeciw Jasnej G�rze.</p><p>� Co on m�wi�? � spyta� Miller.</p><p>Zbro�ek wyt�umaczy�.</p><p>� Spytaj go wa��, dok�d poszli? � rzek� jenera�.</p><p>Zbro�ek powt�rzy� pytanie.</p><p>� Nie wiadomo � odrzek� �o�nierz. � Niekt�rzy poszli na �l�sk. Inni m�wili, �e samemu Kmicicowi id� s�u�y�, bo takiego drugiego pu�kownika nie masz ani mi�dzy Polaki<a l:href="#fn452" type="note">[452]</a>, ani mi�dzy Szwedami.</p><p>Miller, gdy Zbro�ek zn�w mu wyt�umaczy� s�owa �o�nierza, zamy�li� si�. Rzeczywi�cie, tacy ludzie, jakich mia� Kuklinowski, gotowi byli bez wahania przej�� pod komend� Kmicica. Ale w�wczas mogli si� sta� gro�ni, je�li nie dla armii Millera, to przynajmniej dla jego dowoz�w i komunikacyj.</p><p>Fala niebezpiecze�stw pi�trzy�a si� coraz wy�ej naoko�o zakl�tej fortecy.</p><p>Zbro�kowi to� samo musia�o przyj�� do g�owy, bo jakby odpowiadaj�c na owe my�li Millera, rzek�:</p><p>� To pewna, �e wszystko burzy si� w naszej Rzeczypospolitej. Niech jeno taki Kmicic krzyknie, a setki i tysi�ce go otocz�, zw�aszcza po tym, co uczyni�.</p><p>� I co wsk�ra? � pyta� Miller.</p><p>� Wasza dostojno�� niech zechce pami�ta�, �e ten cz�owiek do desperacji przywi�d� Chowa�skiego<a l:href="#fn453" type="note">[453]</a>, a Chowa�ski mia�, licz�c z Kozakami, sze�� razy tyle ludzi, co my� Ani jeden transport nie przyjdzie nam bez jego pozwolenia, a folwarki poniszczone i zaczyna nam by� g�odno. Pr�cz tego Kmicic mo�e si� po��czy� z �egockim i Kulesz� � w�wczas kilka tysi�cy szabel b�dzie mia� na zawo�anie. To ci�ki cz�owiek i mo�e sta� si� <emphasis>molestissimus</emphasis><a l:href="#fn454" type="note">[454]</a>.</p><p>� A waszmo�� pewien jeste� swoich �o�nierzy?</p><p>� Wi�cej ni� siebie samego � odpowiedzia� z szorstk� otwarto�ci� Zbro�ek.</p><p>� Jak to wi�cej?</p><p>� Bo, m�wi�c prawd�, do�� mamy wszyscy tego obl�enia!</p><p>� Ufam, �e ono wkr�tce si� sko�czy.</p><p>� Tylko pytanie: jak? Zreszt�, wzi�� t� twierdz� jest teraz tak� sam� kl�sk�, jak od niej odst�pi�.</p><p>Tymczasem dojechali do stod�ki. Miller zsiad� z konia, za nim wszyscy oficerowie, i weszli do wn�trza. Kuklinowskiego zdj�li ju� �o�nierze z belki i okrywszy kilimkiem, po�o�yli na wznak na resztkach s�omy. Trzy cia�a �o�nierskie le�a�y wpodle, u�o�one r�wno obok siebie.</p><p>� Tych pomordowano no�ami � szepn�� Zbro�ek.</p><p>� A Kuklinowski?</p><p>� Na Kuklinowskim ran nie masz, jeno bok ma spieczony i osmalone w�sy. Musia� zmarzn�� albo zatchn�� si�, bo w�asn� czapk� dotychczas w z�bach trzyma.</p><p>� Odkry� go!</p><p>�o�nierz podni�s� r�g kilimka i okaza�a si� twarz straszna, nabrzmia�a, z wytrzeszczonymi oczyma. Na resztkach osmalonych w�s�w sople, powsta�e ze zlodowacia�ego oddechu, pomiesza�y si� z kopciem i utworzy�y jakby k�y stercz�ce z ust. Twarz to by�a tak ohydna, �e Miller, lubo<a l:href="#fn455" type="note">[455]</a> przyzwyczajony do wszelkiego rodzaju okropno�ci, wzdrygn�� si� i rzek�:</p><p>� Zakryj co pr�dzej! Straszne! Straszne!</p><p>Pos�pna cisza zapanowa�a w stod�ce.</p><p>� Po co�my tu przyjechali? � pyta�, spluwaj�c, ksi��� Heski. � Przez ca�y dzie� nie tkn� jedzenia.</p><p>Nagle Millera opanowa�o nadzwyczajne jakie� rozdra�nienie granicz�ce prawie z ob��dem. Twarz mu zsinia�a, �renice rozszerzy�y si�, z�by pocz�y zgrzyta�. Ow�adn�o go dzikie pragnienie krwi, zemsty nad kimkolwiek, wi�c zwr�ciwszy si� do Zbro�ka, zakrzykn��:</p><p>� Gdzie �w �o�nierz, kt�ry widzia�, �e Kuklinowski by� w stod�ce? Dawajcie go! to musi by� wsp�lnik!</p><p>� Nie wiem, czyli ten �o�nierz tu jeszcze jest � odrzek� Zbro�ek. � Wszyscy ludzie Kuklinowskiego rozbiegli si� jak wyjarzmione<a l:href="#fn456" type="note">[456]</a> byki!</p><p>� To go �ap! � zarycza� w furii Miller.</p><p>� To go wasza dostojno�� sam �ap! � krzykn�� z r�wn� furi� Zbro�ek.</p><p>I zn�w straszliwy wybuch zawisn��, jakby na nici paj�czej, nad g�owami Szwed�w i Polak�w. Ci ostatni pocz�li si� cisn�� do Zbro�ka, rusza� gro�nie w�siskami i trzaska� w szable.</p><p>Wtem gwar, echa strza��w i t�tent kilku koni rozleg� si� na zewn�trz i do stod�ki wpad� oficer szwedzkich rajtar�w.</p><p>� Jenerale! � krzykn�� � wycieczka z klasztoru. G�rnicy kopi�cy min� wybici do nogi! Oddzia� piechoty rozproszony.</p><p>� Oszalej�! � wrzasn�� Miller, chwytaj�c si� za w�osy peruki. � Na ko�!</p><p>Po chwili mkn�li wszyscy jak wicher ku klasztorowi, a� grudy �niegu sypa�y si� jak grad spod kopyt koni. Sto jazdy Sadowskiego, pod komend� jego brata, przy��czy�o si� do osoby Millera i bieg�o w pomoc. Po drodze widzieli oddzia�y piechoty, przera�one, uciekaj�ce w nie�adzie i pop�ochu, tak bardzo upad�y ju� serca niezr�wnanych sk�din�d �o�nierzy szwedzkich. Opuszczano nawet sza�ce, kt�rym �adne nie grozi�o niebezpiecze�stwo. Kilkunastu stratowali p�dz�cy oficerowie i rajtarzy. Dopadli wreszcie o staj� od fortecy, lecz po to tylko, by na wzniesieniu, widnym jak na d�oni, ujrze� wracaj�cych szcz�liwie do klasztoru napastnik�w. �piewy, okrzyki radosne i �miechy dochodzi�y od nich do uszu Millera.</p><p>Pojedynczy przystawali nawet i grozili w stron� sztabu krwawymi szablami. Polacy, znajduj�cy si� przy boku szwedzkiego jenera�a, poznali samego Zamoyskiego, kt�ry osobi�cie przywodzi� tej wycieczce, a kt�ry teraz, dojrzawszy sztab, przystan�� i k�ania� mu si� z powag� czapk�. Nie dziwota! Czu� si� ju� bezpieczny pod zas�on� dzia� fortecznych.</p><p>Jako� na wa�ach zadymi�o i �elazne ptastwo<a l:href="#fn457" type="note">[457]</a> kul przelecia�o za straszliwym �wistem mi�dzy oficerami. Kilku rajtar�w zachwia�o si� na kulbakach i j�k odpowiedzia� �wistowi.</p><p>� Pod ogniem jeste�my, cofa� si�! � zakomenderowa� Sadowski.</p><p>Zbro�ek chwyci� za cugle Millerowego konia.</p><p>� Jenerale, cofamy si�! Tu �mier�!</p><p>Miller by� jakby odr�twia�y, nie odrzek� ni s�owa, pozwoli� wywie�� si� z promienia pocisk�w. Wr�ciwszy do swej kwatery, zamkn�� si� w niej i ca�y dzie� nie chcia� nikogo widzie�.</p><p>Rozmy�la� zapewne o swej s�awie Poliocertesa.</p><p>Tymczasem Wrzeszczowicz wzi�� w r�ce ca�� w�adz� i z niezmiern� energi� pocz�� czyni� przygotowania do szturmu. Sypano nowe sza�ce, �o�nierze �amali w dalszym ci�gu po g�rnikach ska�� dla za�o�enia miny. Ruch gor�czkowy trwa� w ca�ym obozie szwedzkim; zdawa�o si�, �e nowy duch wst�pi� w oblegaj�cych lub �e im �wie�e posi�ki przyby�y.</p><p>W kilka dni p�niej wie�� gruchn�a po obozie szwedzkim i sprzymierzonym polskim, �e kopacze znale�li przech�d podziemny, id�cy pod sam ko�ci� i klasztor, i �e tylko od dobrej woli jenera�a zale�y wysadzi� ca�� twierdz� w powietrze.</p><p>Rado�� niezmierna ogarn�a znu�onych mrozami, g�odem i bezowocn� prac� �o�nierzy.</p><p>Okrzyki: �Mamy Cz�stochow�!� Wysadzimy ten kurnik!� � przebiega�y z ust do ust. Rozpocz�y si� uczty i pijatyka.</p><p>Wrzeszczowicz by� wsz�dzie, zach�ca� �o�nierzy, utrzymywa� w wierze, potwierdza� sto razy dziennie wie�� o znalezieniu przechodu, podnieca� uczty i hulanki.</p><p>Echa tej rado�ci dosz�y na koniec i do twierdzy. Wiadomo�� o minach ju� za�o�onych i gotowych do wybuchu rozbieg�a si� z szybko�ci� b�yskawicy z jednego ko�ca wa��w na drugi. Najodwa�niejsi nawet zl�kli si�. Niewiasty z p�aczem pocz�y oblega� mieszkanie przeora, wyci�ga� ku niemu dzieci, gdy ukazywa� si� na chwil�, i wo�a�:</p><p>� Nie gub niewinnych!� Krew ich spadnie na ciebie!�</p><p>Im kto wi�kszym by� tch�rzem, z tym wi�ksz� odwag� naciera� teraz na ksi�dza Kordeckiego, by nie nara�a� na zgub� �wi�tego miejsca, stolicy Naj�wi�tszej Panny.</p><p>Nasta�y tak ci�kie chwile i tak bolesne dla nieugi�tej duszy owego bohatera w habicie, jakich nigdy dot�d nie bywa�o. Szcz�ciem, �e i Szwedzi zaniechali szturm�w, aby tym dowodniej okaza� obl�onym, �e ju� nie potrzebuj� ni kul, ni armat, �e do�� im jedn� nitk� prochow� zapali�. Lecz dla tych samych powod�w przera�enie ros�o w klasztorze. W czasie g�uchych nocy niekt�rym najtch�rzliwszym wydawa�o si�, �e s�ysz� ju� pod ziemi� jakie� szmery, jakie� ruchy, �e Szwedzi s� ju� pod samym klasztorem. Upad�a wreszcie na duchu i znaczna cz�� zakonnik�w. Ci, z ojcem Stradomskim na czele, udali si� do przeora, by niezw�ocznie rokowania o poddanie si� rozpocz��. Z nimi razem posz�a wi�kszo�� �o�nierzy i kilku szlachty.</p><p>W�wczas ksi�dz Kordecki wyszed� na podw�rze, a gdy t�um otoczy� go �ci�ni�tym ko�em, tak m�wi� pocz��:</p><p>� Zali<a l:href="#fn458" type="note">[458]</a> nie przysi�gli�my sobie, �e do ostatniej kropli krwi broni� �wi�tego przybytku b�dziemy? Zaprawd�, powiadam wam, je�li prochy nas wyrzuc�, to tylko liche cia�a nasze, tylko doczesne zw�oki opadn� z powrotem na ziemi�, a dusze ju� nie wr�c��</p><p>�Niebo otworzy si� nad nimi i tam wejd� w wesele, w szcz�liwo��, jako morze bez granic. Tam Jezus Chrystus je przyjmie i ta Matka Naj�wi�tsza, i wyjdzie przeciw nich, a one jako pszczo�y z�ote si�d� na Jej p�aszczu i w �wiat�o�ci si� zanurz�, i w oblicze Boga patrze� b�d��</p><p>Tu blask tej �wiat�o�ci za�wita� na twarzy jego, oczy natchnione wzni�s� w g�r� i m�wi� dalej z powag� i spokojem zaziemskim:</p><p>� Panie, kt�ry �wiatami rz�dzisz, Ty patrzysz w serce moje i wiesz, �e nie k�ami� temu ludowi m�wi�c, i� gdybym w�asnej szcz�liwo�ci tylko pragn��, tedybym r�ce wyci�gn�� ku Tobie i wo�a�bym z g��bi duszy mojej: �Panie! spraw, aby te prochy by�y, aby wybuch�y, bo w takiej �mierci jest odkupienie win i grzech�w, bo jest odpoczynek wieczny, a s�uga Tw�j znu�on i spracowan ju� bardzo�� I kt� by nie chcia� takiej nagrody za �mier� bez m�ki, jako mgnienie oka kr�tk�, jako b�yskawica na niebie przemijaj�c�, po kt�rej wieczno�� niezmienna, szcz�cie nieprzebrane, rado�� bez ko�ca!�</p><p>Lecz Ty mi kaza�e� strzec przybytku Twego, wi�c mi odej�� nie wolno; Ty� mnie na stra�y postawi�, wi�c wla�e� we mnie moc Twoj�, i wiem to, Panie, i widz�, i czuj�, �e cho�by z�o�� nieprzyjacielska a� pod �w ko�ci� dotar�a, cho�by wszystkie prochy i niszcz�ce saletry pod nim z�o�ono, do�� by mi by�o je prze�egna�, a�eby nie wybuch�y�</p><p>Tu zwr�ci� si� do zgromadzonych i tak m�wi� dalej:</p><p>� B�g mi da� t� moc, lecz wy zdejmijcie strach z serc waszych! Duch m�j przenika ziemi� i powiada wam: K�ami� nieprzyjaciele wasi i nie ma prochowych smok�w pod ko�cio�em!� Wy, ludzie trwo�liwych serc, wy, w kt�rych przestrach wiar� pot�umi�, nie zas�u�yli�cie na to, aby dzi� jeszcze wej�� do kr�lestwa �aski i odpocznienia � wi�c nie masz proch�w pod stopami waszymi! B�g chce ocali� ten przybytek, aby jako arka Noego unosi� si� nad potopem kl�sk i niedoli, wi�c w imi� Boga po raz trzeci powiadam wam: nie masz proch�w pod ko�cio�em! A gdy w Jego imieniu m�wi�, kto b�dzie �mia� mi przeczy�, kto w�tpi� si� jeszcze odwa�y?�</p><p>To rzek�szy, umilk� i patrzy� na t�um zakonnik�w, szlachty i �o�nierzy. Lecz taka by�a niezachwiana wiara, pewno�� i si�a w jego g�osie, �e oni milczeli tak�e i nikt nie wyst�pi�. Przeciwnie, otucha pocz�a wst�powa� w serca, a� na koniec jeden z �o�nierzy, ch�op prosty, rzek�:</p><p>� B�d� pochwalone imi� Pa�skie!� Od trzech dni m�wi�, i� mog� fortec� wysadzi�, czemu� nie wysadzaj�?</p><p>� Chwa�a Naj�wi�tszej Pannie! Czemu nie wysadzaj�? � powt�rzy�o kilkana�cie g�os�w.</p><p>Wtem uczyni� si� dziwny znak. Oto nagle naok� rozleg� si� szum skrzyde� i ca�e stada zimowych ptaszyn pojawi�y si� na podw�rzu fortecznym, i coraz nowe nadlatywa�y z okolicznych og�odzonych folwark�w: wi�c szare �mieciuszki, trznadle o z�otej piersi, ubogie wr�ble, zielone sikorki, krasne gile poobsiada�y za�amania dach�w, w�g�y, odrzwia, gzymsy ko�cielne; inne kr�ci�y si� r�nobarwnym wie�cem nad g�ow� ksi�dza, furkaj�c skrzyde�kami, �wiegoc�c �a�o�nie, jakoby o ja�mu�n� prosi�y, i nic nie obawiaj�c si� ludzi. Zdumieli si� na ten widok obecni, a ksi�dz Kordecki modli� si� przez chwil�, wreszcie rzek�:</p><p>� Oto ptaszkowie le�ni pod opiek� Matki Bo�ej si� udaj�, a wy zw�tpili�cie o Jej mocy?</p><p>Otucha i nadzieja wr�ci�y ju� do serc, zakonnicy, bij�c si� w piersi, udali si� do ko�cio�a, a �o�nierze na mury.</p><p>Niewiasty wysz�y sypa� ziarno ptasz�tom, kt�re pocz�y dzioba� je chciwie.</p><p>Wszyscy t�umaczyli pojawienie si� owych drobnych le�nych mieszka�c�w sobie na pomy�lno��, nieprzyjacielowi na szkod�.</p><p>� Srogie �niegi musz� le�e�, gdy owe ptaszyny ju� i na wystrza�y, i na huk armatni nie uwa�aj�, jeno do zabudowa� si� cisn� � m�wili �o�nierze.</p><p>� A czemu to od Szwed�w do nas uciekaj�?</p><p>� Bo i najlichsze stworzenie ma ten dowcip<a l:href="#fn459" type="note">[459]</a>, �e nieprzyjaciela od swojego odr�ni.</p><p>� Nie mo�e to by� � odrzek� inny �o�nierz � przecie i w szwedzkim obozie s� Polacy; ale to znaczy, �e tam ju� g�odno by� musi i obrok�w dla koni wcale brakuje.</p><p>� Znaczy to jeszcze lepiej � m�wi� trzeci � bo pokazuje si�, �e co prawi� o tych prochach, to wierutne �garstwo.</p><p>� Jak�e to? � spytali wszyscy naraz.</p><p>� Starzy ludzie powiadaj� � odrzek� �o�nierz � �e niech jeno jaki dom ma si� zawali�, zaraz jask�ki i wr�blowie, gniazda wiosn� pod dachem maj�cy, wyprowadzaj� si� precz na dwa i trzy dni przedtem; taki ka�da bestia ma rozum, �e naprz�d wie o niebezpiecze�stwie. Ow�, gdyby pod klasztorem by�y prochy, to by te ptaki tu nie przylecia�y.</p><p>� Prawdali to?</p><p>� Jako amen w pacierzu!</p><p>� Chwa�a Naj�wi�tszej Pannie! �le tedy ze Szwedami!</p><p>W tej chwili g�os tr�bki da� si� s�ysze� przy po�udniowo-zachodniej bramie; wszyscy pobiegli patrze�, kto przybywa.</p><p>By� to tr�bacz szwedzki, kt�ry przywi�z� list z obozu.</p><p>Zakonnicy zgromadzili si� zaraz w definitorium. List by� od Wrzeszczowicza i oznajmia�, i� je�li twierdza nie podda si� do jutra, zostanie w powietrze wysadzona.</p><p>Lecz ci nawet, kt�rzy poprzednio upadli pod brzemieniem boja�ni, nie uwierzyli teraz temu wezwaniu.</p><p>� Pr�ne to strachy! � wo�ali razem ksi�a i szlachta.</p><p>� Napiszmy im tedy, �eby nas nie �a�owali. Niech wysadzaj�!</p><p>I istotnie odpisano w ten spos�b.</p><p>Tymczasem �o�nierze, kt�rzy zgromadzili si� przy tr�baczu, odpowiadali r�wnie� �miechem na jego ostrze�enia.</p><p>� Dobrze! � m�wili mu. � Czemu macie nas szcz�dzi�? Pr�dzej p�jdziem do nieba!</p><p>Ten za�, kt�ry wr�cza� pos�a�cowi list z odpowiedzi�, rzek� mu:</p><p>� Nie tra�cie pr�no s��w i czasu!� Samych was n�dza gryzie, a nam, chwa�a Bogu, na niczym nie zbywa. Ptaki nawet od was uciekaj�.</p><p>W ten spos�b spe�z� na niczym ostatni fortel Wrzeszczowicza.</p><p>A gdy up�yn�� jeszcze dzie�, okaza�o si� zupe�nie dowodnie, jak czczymi by�y obawy obl�onych, i spok�j powr�ci� w klasztorze.</p><p>Nazajutrz zacny mieszczanin cz�stochowski, Jacek Brzucha�ski, podrzuci� znowu list ostrzegaj�cy o szturmie, lecz zarazem o wyruszeniu Jana Kazimierza ze �l�ska i o powstaniu ca�ej Rzeczypospolitej przeciw Szwedom. Zreszt� mia� to by�, wed�ug wie�ci kr���cych za murami, szturm ostatni.</p><p>Brzucha�ski podrzuci� list wraz z workiem ryb dla ksi�y na Wili�<a l:href="#fn460" type="note">[460]</a>, a zbli�y� si� do mur�w przebrany za szwedzkiego �o�nierza.</p><p>Na nieszcz�cie, poznano go i schwytano. Miller kaza� go rozci�gn�� na torturach; lecz starzec mia� w czasie m�k widzenia niebieskie i u�miecha� si� s�odko jak dzieci�, a zamiast b�lu malowa�a si� na jego twarzy niewys�owiona rado��. Jenera� sam by� obecny przy katuszy, jednak�e zezna� �adnych z m�czennika nie wydoby�; wydoby� tylko rozpaczliwe przekonanie, �e tych ludzi nic nie zachwieje, nic ich nie z�amie, i zniech�ci� si� do reszty.</p><p>Tymczasem nadesz�a stara �ebraczka Kostucha z listem od ksi�dza Kordeckiego, prosz�cym pokornie, aby zawieszono szturm na czas nabo�e�stwa w dniu Bo�ego Narodzenia. Stra�e i oficerowie przyj�li �ebraczk� ze �miechami i z ur�ganiem z takiego pos�a, lecz ona wr�cz im odrzek�a:</p><p>� Nikt inny nie chcia� p�j��, bo wy pos��w jako zb�je traktujecie, a ja si� za kawa�ek chleba podj�a� Nied�ugo mi ju� na �wiecie, wi�c si� was nie boj�, a je�li nie wierzycie, to macie mnie w r�ku.</p><p>Lecz nie uczyniono jej nic z�ego. Co wi�cej, Miller, pragn�c raz jeszcze drogi zgody pr�bowa�, przysta� na ��danie przeora; przyj�� nawet okup za nie dom�czonego Jacka Brzucha�skiego; odes�a� za jedn� drog� i ow� cz�� srebra znalezionego przez pacho�k�w szwedzkich. To ostatnie uczyni� na z�o�� Wrzeszczowiczowi, kt�ry po chybionym fortelu z minami w now� popad� nie�ask�.</p><p>Przyszed� wreszcie wiecz�r wigilijny. O pierwszej gwie�dzie zamigota�y �wiat�a i �wiate�ka w ca�ej fortecy. Noc by�a spokojna, mro�na, lecz pogodna. Szwedzcy �o�nierze, kostniej�c z zimna na sza�cach, spogl�dali z do�u na czarne mury niedost�pnej fortecy i na my�l przychodzi�y im ciep�e, mchami utkane chaty skandynawskie, �ony, dzieci, choinowe drzewka p�on�ce od �wieczek, i niejedna �elazna pier� wezbra�a westchnieniem, �alem, t�sknot�, rozpacz�. A w twierdzy, przy sto�ach okrytych sianem, obl�eni �amali si� op�atkami. Cicha rado�� p�on�a na wszystkich twarzach, bo ka�dy mia� przeczucie, pewno�� prawie, �e czasy niedoli min� ju� rych�o.</p><p>� Jutro szturm jeszcze, ale to ju� ostatni � powtarzali sobie ksi�a i �o�nierze. � Komu B�g �mier� zapisze, niech dzi�kuje, �e przedtem nabo�e�stwa za�y� mu pozwoli i tym pewniej bramy niebieskie mu otworzy, bo kto w dzie� Bo�ego Narodzenia za wiar� zginie, ten do chwa�y przyj�ty by� musi.</p><p>�yczyli sobie tedy wzajem pomy�lno�ci, d�ugich lat lub niebieskiej korony i taka ulga spad�a na wszystkie serca, jakby ju� bieda min�a.</p><p>A by�o przy przeorze jedno krzes�o pr�ne, przed nim sta� talerz, na kt�rym biela�a paczka op�atk�w, niebiesk� wst��eczk� obwi�zana.</p><p>Gdy wszyscy zasiedli, owego za� miejsca nikt nie zaj��, pan miecznik rzek�:</p><p>� Widz�, ojcze wielebny, �e starym zwyczajem i dla zag�rskich pan�w miejsce gotowe?</p><p>� Nie dla zag�rskich to pan�w � odrzek� ksi�dz Augustyn � ale dla wspomnienia owego m�odzieniaszka, kt�rego�my jak syna wszyscy kochali, a kt�rego dusza patrzy teraz z uciech� na nas, �e�my pami�� wdzi�czn� o nim zachowali.</p><p>� Dla Boga � rzek� miecznik sieradzki � lepiej teraz jemu ni� nam! S�uszn� winni�my mu wdzi�czno��!</p><p>Ksi�dz Kordecki mia� �zy w oczach, a pan Czarniecki ozwa� si�:</p><p>� O mniejszych w kronikach pisz�. Je�li mi B�g �ycia pozwoli, a ktokolwiek spyta mnie p�niej, kt�ry by� mi�dzy wami �o�nierz staro�ytnym bohaterom r�wny, powiem: Babinicz.</p><p>� On si� nie nazywa� Babinicz � odrzek� ksi�dz Kordecki.</p><p>� Jak to, nie nazywa� si� Babinicz?</p><p>� Od dawna wiedzia�em jego prawdziwe nazwisko, ale pod tajemnic� spowiedzi� I dopiero, wychodz�c przeciw owej kolubrynie, rzek� mi: �Je�li zgin�, niechaj�e wiedz�, ktom jest, a�eby uczciwa s�awa przy moim nazwisku zosta�a i dawne grzechy star�a.� Poszed�, zgin��, wi�c teraz mog� wa�panom powiedzie�: to by� Kmicic!</p><p>� �w litewski przes�awny Kmicic? � zakrzykn��, porwawszy si� za czupryn�, pan Czarniecki.</p><p>� Tak jest! Tak �aska bo�a zmienia serca!</p><p>� Dla Boga! Teraz rozumiem, �e on si� podj�� tej wyprawy! Teraz rozumiem, sk�d si� taka fantazja w nim bra�a, sk�d ta odwaga, kt�r� wszystkich przewy�sza�! Kmicic, Kmicic! �w straszny Kmicic, kt�rego Litwa s�awi!</p><p>� Inaczej go odt�d s�awi� b�dzie nie tylko Litwa, ale ca�a Rzeczpospolita.</p><p>� On to nas pierwszy ostrzeg� przed Wrzeszczowiczem!</p><p>� Z jego to przyczyny bramy�my do�� wcze�nie zamkn�li i przygotowania uczynili!</p><p>� On pierwszego Szweda z �uku ustrzeli�.</p><p>� A ilu ich z armat napsu�! A de Fossisa kto po�o�y�?</p><p>� A owa kolubryna! Je�li nam nie strach jutrzejszego szturmu, kt� to sprawi�?</p><p>� Niech�e ka�dy z czci� wspomina i wys�awia, gdzie mo�e, imi� jego, a�eby sprawiedliwo�� si� sta�a � rzek� ksi�dz Kordecki � a teraz: �Wieczny odpoczynek racz mu da�, Panie!�</p><p>� �A �wiat�o�� wiekuista niechaj mu �wieci!� � odpowiedzia� jeden ch�r g�os�w.</p><p>Lecz pan Czarniecki d�ugo nie m�g� si� uspokoi� i my�l jego ustawicznie zwraca�a si� do Kmicica:</p><p>� To m�wi� waszmo�ciom � rzek� � by�o w nim co� takiego, �e cho� jak prosty �o�nierz s�u�y�, zaraz komenda sama mu do r�k w�azi�a. A� mi dziwno by�o, �e ludzie mimo woli s�uchali takiego m�odzika� W rzeczy, na onej baszcie on komenderowa� i ja sam go s�ucha�em. Gdybym to cho� by� wiedzia�, �e to Kmicic!</p><p>� Wszelako dziwno mi to � rzek� pan miecznik sieradzki � �e Szwedzi nie pochwalili si� jego �mierci�.</p><p>Ksi�dz Kordecki westchn��:</p><p>� Musia�y go prochy na miejscu rozerwa�!</p><p>� Da�bym sobie r�k� uci��, �eby �y�! � krzykn�� pan Czarniecki. � Ale �eby taki Kmicic pozwoli� si� prochom wysadzi�!�</p><p>� Da� swoje �ycie za nasze! � odrzek� ksi�dz Kordecki.</p><p>� To pewno � odpowiedzia� miecznik � �e gdyby ta kolubryna le�a�a na sza�cu, nie my�la�bym tak weso�o o jutrze.</p><p>� Jutro B�g nam da nowe zwyci�stwo! � rzek� ksi�dz Kordecki � albowiem arka Noego nie mo�e zgin�� w potopie!</p><p>Tak oni ze sob� rozmawiali przy Wilii, a potem porozchodzili si�, zakonnicy do ko�cio�a, �o�nierze na cichy post�j i stra�owanie przy bramach i murach. Lecz wielka czujno�� by�a zbyteczna; i w szwedzkim obozie panowa�a niezam�cona spokojno��. Sami oni oddali si� spoczynkowi i rozmy�laniom, bo i dla nich zbli�a�o si� najuroczystsze ze �wi�t.</p><p>Noc by�a tak�e uroczysta. Roje gwiazd �wieci�y na niebie, mieni�c si� r�owo i b��kitno. Blask ksi�yca barwi� na zielono ca�uny �nie�ne, rozci�gni�te mi�dzy fortec� a nieprzyjacielskim obozem. Wiatr nie wia� i taka by�a cisza, jakiej od pocz�tku obl�enia pod tym klasztorem nie bywa�o.</p><p>O p�nocy �o�nierze szwedzcy us�yszeli p�yn�ce �agodnie z wynios�o�ci tony organ�w, potem g�osy ludzkie do��czy�y si� do nich, potem d�wi�ki dzwon�w i dzwonk�w. Wesele, otucha i wielki spok�j by�y w tych d�wi�kach, i tym wi�ksze zw�tpienie, tym wi�ksze uczucie niemocy �cisn�o serca szwedzkie.</p><p>�o�nierze polscy spod komendy Zbro�ka i Kali�skiego, nie pytaj�c o pozwolenie, podeszli pod same mury. Nie puszczono ich do �rodka, w obawie jakowej zasadzki, kt�r� noc mog�a u�atwi�, lecz pozwolono sta� blisko przy murach. Oni te� zebrali si� ca�� gromad�. Jedni pokl�kali na �niegu, inni kiwali �a�o�nie g�owami, wzdychaj�c nad w�asn� dol�, albo bili si� w piersi, �lubuj�c sobie popraw�, a wszyscy s�uchali z rozkosz� i ze �zami w oczach muzyki i pie�ni, wedle staro�ytnego zwyczaju �piewanych.</p><p>Tymczasem stra�nicy na murach, kt�rzy nie mogli by� w ko�ciele, chc�c sobie ow� strat� wynagrodzi�, pocz�li tak�e �piewa� i wkr�tce rozlega�a si� po ca�ym okr�gu mur�w kol�da:</p><cite><poem><stanza><v>W ��obie le�y,</v><v>Kt� pobie�y</v><v>Kol�dowa� ma�emu�</v></stanza></poem></cite><p>Nazajutrz po po�udniu huk dzia� zg�uszy� na nowo wszystkie inne odg�osy. Sza�ce, ile ich by�o, zadymi�y naraz, ziemia dr�a�a w posadach; lecia�y po staremu na dach ko�cielny ci�kie faskule<a l:href="#fn461" type="note">[461]</a> i bomby, i granaty, i pochodnie w rury oprawne, lej�ce deszcz roztopionego o�owiu, i pochodnie bez oprawy, i sznury, i szmaty. Nigdy huk nie by� tak nieustaj�cy, nigdy dot�d taka fala ognia i �elaza nie zwali�a si� na klasztor, lecz mi�dzy dzia�ami szwedzkimi nie by�o owej kolubryny, kt�ra sama jedna mog�a pokruszy� mur i wy�omy potrzebne do ataku uczyni�.</p><p>Zreszt� obl�eni tak ju� przywykli do ognia, tak ka�dy wiedzia�, co mu czyni� nale�y, �e bez komendy obrona sz�a zwyk�ym trybem. Na ogie� odpowiadano ogniem, na pocisk pociskiem, jeno wymierzonym trafniej, bo spokojniej.</p><p>Pod wiecz�r wyjecha� Miller, aby przy ostatnich b�yskach zachodz�cego s�o�ca skutki dobrze obejrze�, i wzrok jego pad� na wie�� rysuj�c� si� spokojnie na tle b��kitu.</p><p>� Ten klasztor wieki wiek�w sta� b�dzie! � zakrzykn�� w uniesieniu.</p><p>� Amen! � odpowiedzia� spokojnie Zbro�ek.</p><p>Wieczorem zebra�a si� zn�w w jeneralnej kwaterze narada, jeszcze pos�pniejsza ni� zwykle. Zagai� j� sam Miller.</p><p>� Szturm dzisiejszy � rzek� � �adnych nie przyni�s� rezultat�w. Prochy nasze si� ko�cz�, lud zmarnia� w po�owie, reszta, zniech�cona, kl�ski, nie zwyci�stwa, wygl�da. Zapas�w ju� nie mamy, posi�k�w nie mo�em si� spodziewa�,</p><p>� A klasztor jako pierwszego dnia obl�enia nienaruszony stoi! � doda� Sadowski.</p><p>� Co nam pozostaje?</p><p>� Ha�ba�</p><p>� Odebra�em rozkazy � rzek� jenera� � bym pr�dzej ko�czy� lub odst�pi� i szed� do Prus.</p><p>� Co nam pozostaje?� � powt�rzy� ksi��� Heski.</p><p>Wszystkie oczy zwr�ci�y si� na Wrzeszczowicza, ten za� rzek�:</p><p>� Ratowa� honor!</p><p>�miech kr�tki, urywany, podobniejszy do zgrzytu z�b�w, wydoby� si� z ust Millera, kt�rego Poliocertesem zwano.</p><p>� Pan Wrzeszczowicz chce nas nauczy�, jak wskrzesza� zmar�ych � rzek�.</p><p>Wrzeszczowicz uda�, �e nie s�yszy.</p><p>� Honor uratowali tylko polegli � rzek� Sadowski.</p><p>Miller pocz�� traci� zimn� krew.</p><p>� I ten klasztor stoi tam jeszcze?� Ta Jasna G�ra, ten kurnik?!� I ja go nie zdoby�em?!� I my odst�pujemy?� Czyli to sen, czy m�wi� na jawie?�</p><p>� Ten klasztor, ta Jasna G�ra stoi tam jeszcze � powt�rzy� s�owo w s�owo ksi��� Heski � i my odst�pujemy� pobici!�</p><p>Nasta�a chwila milczenia; zdawa�o si�, �e w�dz i jego podw�adni znajduj� jak�� dzik� rozkosz w rozpami�tywaniu w�asnego upokorzenia i wstydu.</p><p>Wtem Wrzeszczowicz g�os zabra� i m�wi� z wolna i dobitnie:</p><p>� Nieraz trafia�o si� � rzek� � we wszystkich wojnach, �e obl�ona forteca okupowa�a si� oblegaj�cym, a w�wczas ci odchodzili jak zwyci�zcy, bo kto sk�ada okup, ten tym samym zwyci�onym si� uznaje.</p><p>Oficerowie, kt�rzy z pocz�tku ze wzgard� i lekcewa�eniem s�uchali s��w m�wi�cego, teraz pocz�li s�ucha� uwa�niej.</p><p>� Niech ten klasztor z�o�y nam jakikolwiek okup � m�wi� dalej Wrzeszczowicz � w�wczas nikt nie powie, �e�my go zdoby� nie mogli, jeno �e�my nie chcieli.</p><p>� Ale czy oni si� zgodz�? � spyta� ksi��� Heski.</p><p>� Moj� g�ow� w zak�ad stawi� � odpar� Weyhard � i wi�cej nad to: m�j honor �o�nierski!</p><p>� Mo�e to by�! � rzek� nagle Sadowski. � Mamy do�� tego obl�enia my, ale maj� go do�� i oni. Co wasza dostojno�� o tym my�li?</p><p>Miller zwr�ci� si� do Wrzeszczowicza:</p><p>� Niejedn� ci�k�, ci�sz� ni� kiedykolwiek w �yciu chwil� przeby�em z przyczyny waszych rad, panie hrabio, jednak za t� ostatni� dzi�kuj� i wdzi�czno�� zachowam.</p><p>Wszystkie piersi l�ej odetchn�y. Rzeczywi�cie, nie mog�o ju� chodzi� o nic innego jak o wycofanie si� z honorem.</p><p>Nazajutrz, w dzie� �wi�tego Szczepana, oficerowie zgromadzili si� co do jednego, aby wys�ucha� odpowiedzi ksi�dza Kordeckiego na list Millera, kt�ry obejmowa� propozycj� okupu, a by� wys�any od rana.</p><p>Przysz�o d�ugo czeka�. Miller udawa� weso�o��, ale przymus by� widoczny w jego twarzy. Nikt z oficer�w nie m�g� usiedzie� na miejscu. Wszystkie serca bi�y niespokojnie.</p><p>Ksi��� Heski i Sadowski stali pod oknem, rozmawiaj�c z cicha.</p><p>� Co waszmo�� my�lisz? zgodz� si�? � zapyta� pierwszy.</p><p>� Wszystko za tym m�wi, �e si� zgodz�. Kto by nie chcia� pozby� si� tak straszliwego b�d� co b�d� niebezpiecze�stwa za cen� kilkunastu tysi�cy talar�w, zw�aszcza �e mnisi �wiatowych ambicyj i �o�nierskich honor�w nie maj�, a przynajmniej mie� nie powinni. Boj� si� tylko, czy jenera� za wiele nie za��da�.</p><p>� Ile za��da�?</p><p>� Czterdzie�ci tysi�cy talar�w od mnich�w, a dwadzie�cia od szlachty. No! ale w najgorszym razie b�d� si� chcieli potargowa�.</p><p>� Ust�pujmy, na Boga, ust�pujmy! Gdybym wiedzia�, �e nie maj� pieni�dzy, wola�bym im ze swoich po�yczy�, byle chocia� z pozorem honoru pozwolili nam odej��.</p><p>� A ja powiem waszej ksi���cej mo�ci, �e lubo<a l:href="#fn462" type="note">[462]</a> tym razem uznaj� rad� Wrzeszczowicza za dobr� i wierz� w to, �e si� okupi�, taka mnie gor�czka trawi, �e wola�bym dziesi�� szturm�w ni� to oczekiwanie.</p><p>� Uf! masz waszmo�� s�uszno��. Ale ten Wrzeszczowicz jednak� mo�e zaj�� wysoko�</p><p>� Cho�by na szubienic�.</p><p>Rozmawiaj�cy nie odgadli. Hrabiego Weyharda Wrzeszczowicza czeka� bowiem gorszy los nawet od szubienicy<a l:href="#fn463" type="note">[463]</a>.</p><p>Lecz tymczasem huk wystrza��w przerwa� im dalsz� rozmow�.</p><p>� Co to jest? strza�y z fortecy?! � krzykn�� Miller.</p><p>I zerwawszy si� jak op�tany, wybieg� z izby.</p><p>Wybiegli za nim wszyscy i pocz�li nas�uchiwa�. Odg�os regularnych salw dochodzi� istotnie z fortecy.</p><p>� Dla Boga! jakie to mo�e mie� znaczenie?� Bij� si� w �rodku czy co?! � wo�a� Miller � nie rozumiem!</p><p>� Ja to waszej dostojno�ci wyt�umacz� � rzek� Zbro�ek � dzi� �wi�ty Szczepan, imieniny pan�w Zamoyskich, ojca i syna, na ich to cze�� strzelaj�.</p><p>Wtem i okrzyki wiwatowe dosz�y z fortecy, a za nimi nowe salwy.</p><p>� Do�� maj� proch�w! � rzek� ponuro Miller. � To nowa dla nas wskaz�wka.</p><p>Lecz los nie oszcz�dzi� mu i drugiej, bardziej bolesnej wskaz�wki. Oto �o�nierze szwedzcy tak ju� byli zniech�ceni i na duchu upadli, �e na odg�os strza��w fortecznych oddzia�y pilnuj�ce najbli�szych sza�c�w opu�ci�y je w pop�ochu.</p><p>Miller widzia� ca�y jeden regiment wybornych strzelc�w smalandzkich, kt�ry w zamieszaniu schroni� si� a� pod jego kwater�; s�ysza� tak�e, jak oficerowie powtarzali mi�dzy sob� na ten widok:</p><p>� Czas, czas, czas odst�pi�!</p><p>Lecz powoli uspokoi�o si� wszystko � jedno wra�enie pogn�biaj�ce zosta�o. W�dz, a za nim podkomendni weszli zn�w do izby i czekali, czekali niecierpliwie; nawet nieruchoma a� dot�d twarz Wrzeszczowicza zdradza�a niepok�j.</p><p>Na koniec brz�k ostr�g rozleg� si� w sieni i wszed� tr�bacz, ca�y zarumieniony od mrozu, z w�sami okrytymi szronem oddechu.</p><p>� Odpowied� z klasztoru! � rzek�, oddaj�c spor� paczk�, obwini�t� w chustk� kolorow�, zwi�zan� sznurkiem.</p><p>Millerowi dr�a�y nieco r�ce i wola� przeci�� sznurek pugina�em ni� odwi�zywa� go z wolna. Kilkana�cie par oczu utkwionych by�o nieruchomie w paczk�, oficerowie oddech wstrzymali.</p><p>Jenera� odwin�� jeden sk�ad chusty, drugi, trzeci i odwija� coraz spieszniej, a� wreszcie na st� wypad�a paczka op�atk�w.</p><p>W�wczas poblad� i cho� nikt nie potrzebowa� obja�nienia, co znajdowa�o si� w chustce, rzek�:</p><p>� Op�atki!�</p><p>� Nic wi�cej? � spyta� kto� z t�umu.</p><p>� Nic wi�cej � odpowiedzia� jak echo jenera�.</p><p>Nasta�a chwila milczenia, przerywana tylko g�o�nymi oddechami, czasem te� rozleg� si� zgrzyt z�b�w, czasem trza�niecie rapierem.</p><p>� Panie Wrzeszczowicz � rzek� wreszcie Miller strasznym i z�owrogim g�osem.</p><p>� Nie ma go ju�! � odpowiedzia� jeden z oficer�w.</p><p>I zn�w nasta�o milczenie.</p><p>Natomiast w nocy zapanowa� ruch w ca�ym obozie. Ledwie �wiat�a dzienne zagas�y, s�ycha� by�o g�osy komendy, przebieganie znacznych oddzia��w jazdy, odg�os regularnych krok�w piechoty, r�enie koni, skrzyp woz�w, g�uchy turkot dzia�, zgrzytanie �elastwa, d�wi�k �a�cuch�w, szum, gwar i wrzenie.</p><p>� Czy nowy szturm na jutro? � m�wili stra�nicy przy bramach.</p><p>Lecz nie mogli nic widzie�, bo z wieczora niebo zawlok�o si� chmurami i pocz�� pada� �nieg obfity.</p><p>G�ste jego p�aty przes�ania�y �wiat. Oko�o pi�tej w nocy wszystkie odg�osy ucich�y, lecz �nieg pada� coraz g�stszy. Na murach i blankach wie� tworzy� nowe mury, nowe blanki. Pokry� ca�y klasztor i ko�ci�, jakby go chcia� ukry� przed wzrokiem najezdnik�w, otuli� i os�oni� przed ognistymi pociskami.</p><p>Na koniec pocz�o szarze� i dzwonek ozwa� si� ju� na jutrzni�, gdy �o�nierze stra�uj�cy przy po�udniowej bramie us�yszeli parskanie konia.</p><p>Przed bram� sta� ch�op, ca�y zasypany �niegiem; za nim wida� by�o na wjazdowej drodze niskie, ma�e sanki drewniane, zaprz�one w chud� i poszerszenia�� szkap�.</p><p>Ch�op pocz�� �zabija� r�ce, przest�powa� z nogi na nog� i wo�a�:</p><p>� Ludzie, a otw�rzcie tam!</p><p>� Kto �ywie? � zapytano z mur�w.</p><p>� Sw�j, ze Dzbowa!� Przywioz�em dobrodziejom zwierzyn�.</p><p>� A jak�e ci� to Szwedy pu�cili?</p><p>� Jakie Szwedy?</p><p>� Kt�rzy ko�ci� oblegaj�.</p><p>� Oho, nie masz ju� nijakich Szwed�w!</p><p>� Wszelki duch Boga chwali! Odeszli?</p><p>� Ju�e za nimi i �lady zasypa�o!</p><p>Wtem gromady �yczk�w i ch�op�w zaczernia�y na drodze: jedni jechali konno, drudzy szli piechot�, by�y i niewiasty, a wszyscy z daleka ju� wo�a� pocz�li:</p><p>� Nie masz Szwed�w! nie masz!</p><p>� Poszli do Wielunia!</p><p>� Otw�rzta tam bramy! Ni cz�eka w obozie!</p><p>� Szwedzi odeszli! Szwedzi odeszli! � pocz�to wo�a� na murach i wie�� piorunem rozbieg�a si� w okr�g.</p><p>�o�nierze dopadli dzwon�w i uderzyli we wszystkie jakby na alarm. Kto �y�, wypada� z cel, mieszka�, z ko�cio�a.</p><p>Wie�� brzmia�a ci�gle. Podw�rzec zaroi� si� zakonnikami, szlacht�, �o�nierstwem, niewiastami i dzie�mi. Radosne okrzyki rozleg�y si� doko�a. Jedni wypadali na mury, aby pusty ob�z obejrzy�; inni wybuchali �miechem lub szlochaniem.</p><p>Niekt�rzy nie chcieli wierzy� jeszcze; lecz nap�ywa�y coraz nowe gromady tak ch�opstwa, jako i mieszcza�stwa.</p><p>Szli tedy z miasta Cz�stochowy i z wiosek okolicznych, i z las�w pobliskich, gwarno, weso�o i ze �piewaniem. Krzy�owa�y si� coraz nowe wie�ci; ka�dy widzia� odchodz�cych Szwed�w i opowiada�, dok�d odchodzili.</p><p>W kilka godzin p�niej pe�no by�o ludzi na pochy�o�ci i na dole pod g�r�. Bramy klasztoru otwar�y si� szeroko, jako zwyczajnie bywa�y przed wojn� otwarte; jeno wszystkie dzwony bi�y, bi�y, bi�y� owe g�osy tryumfu lecia�y w dal i s�ysza�a je ca�a Rzeczpospolita.</p><p>�nieg zasypywa� ci�gle �lady Szwed�w.</p><empty-line/><p>*</p><empty-line/><p>O po�udniu dnia tego ko�ci� by� tak nabity, �e jako na brukowanych ulicach miejskich kamie� le�y jeden obok drugiego, tak tam g�owa by�a przy g�owie. Sam ksi�dz Kordecki mia� msz� dzi�kczynn�, a t�umom ludzkim zdawa�o si�, �e to bia�y anio� j� odprawia. I zdawa�o si� tak�e, �e dusz� wy�piewa w tej wotywie<a l:href="#fn464" type="note">[464]</a> lub �e z dymami kadzide� uniesie si� ku g�rze i rozwieje Bogu na chwa��.</p><p>Huk dzia� nie wstrz�sa� ju� mur�w ani szyb w oknach, nie zasypywa� kurzaw� ludu, nie przerywa� modlitw ani tej dzi�kczynnej pie�ni, kt�r� w�r�d uniesienia i p�aczu powszechnego zaintonowa� �wi�ty przeor:</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XX</p></title><p>Kmicica i Kiemlicz�w szparko konie nios�y do granicy �l�skiej. Jechali ostro�nie, by si� z jakim podjazdem szwedzkim nie spotka�, bo jakkolwiek chytrzy Kiemlicze mieli �passy�, wydane przez Kuklinowskiego, a podpisane przez Millera, jednak�e �o�nierzy, nawet zaopatrzonych w podobne dokumenta, poddawano zwykle badaniu, takie badanie za� mog�o �le wypa�� dla pana Andrzeja i jego towarzysz�w. Jechali wi�c pospiesznie, by granic� przej�� jak najpr�dzej i w g��b cesarskiego kraju si� zasun��. Same brzegi graniczne nie by�y tak�e od �grasant�w<a l:href="#fn466" type="note">[466]</a>� szwedzkich bezpieczne, a cz�stokro� i ca�e oddzia�y rajtar�w zapuszcza�y si� na �l�sk, by ima� tych, kt�rzy si� do Jana Kazimierza przebierali<a l:href="#fn467" type="note">[467]</a>. Ale Kiemlicze, przez czas postoju pod Cz�stochow� zatrudnieni ustawicznie �owami na pojedynczych Szwed�w, przeznali ju� na wskro� ca�� okolic�, wszystkie graniczne drogi, �cie�ki i przechody, na kt�rych po��w bywa� najobfitszy, i byli jakby we w�asnym kraju.</p><p>Przez drog� opowiada� stary Kiemlicz panu Andrzejowi, co s�ycha� w Rzeczypospolitej, pan Andrzej za�, zamkni�ty przez tak d�ugi czas w fortecy, s�ucha� tych nowin chciwie i o b�lu w�asnym zapomnia�, gdy� by�y one nader dla Szwed�w niepomy�lne i zwiastowa�y bliski ju� koniec panowania szwedzkiego w Polsce.</p><p>� Wojsko ju� sobie przykrzy szwedzk� fortun� i szwedzk� kompani� � m�wi� stary Kiemlicz � a co dawniej �o�nierze gard�em hetmanom grozili, gdyby si� nie chcieli ze Szwedem po��czy�, tak teraz sami do pana Potockiego instancj�<a l:href="#fn468" type="note">[468]</a> wnosz� i deputacj�<a l:href="#fn469" type="note">[469]</a> wysy�aj�, �eby Rzeczpospolit� z opresji ratowa�, przysi�gaj�c wszyscy do gard�a<a l:href="#fn470" type="note">[470]</a> przy nim sta�. Niekt�rzy te� pu�kownicy na swoj� r�k� pocz�li Szwed�w podje�d�a�.</p><p>� Kt�ren�e<a l:href="#fn471" type="note">[471]</a> pierwszy pocz��?</p><p>� Jest pan �egocki, starosta babimostski<a l:href="#fn472" type="note">[472]</a>, z panem Kulesz�. Ci w Wielkopolsce rozpocz�li i znacznie Szwed�w konfunduj�; si�a<a l:href="#fn473" type="note">[473]</a> mniejszych oddzia��w jest w ca�ym kraju, ale nazwisk przyw�dc�w ci�ko wiedzie�, gdy� oni umy�lnie ich nie powiadaj�, a to dlatego, by swoje rodziny i substancje<a l:href="#fn474" type="note">[474]</a> od pomsty szwedzkiej uchroni�. Z wojska pierwszy si� podni�s� ten pu�k, kt�remu pan Wojni��owicz pu�kownikuje.</p><p>� Gabriel?� To� to m�j krewny, chocia� go nie znam!</p><p>� Szczery to �o�nierz. On to parti�<a l:href="#fn475" type="note">[475]</a> zdrajcy Prackiego star�, kt�ra Szwedom s�u�y�a, i samego rozstrzela�, a teraz ku g�rom srogim poszed�, kt�re za Krakowem le��; tam oddzia� szwedzki zni�s� i g�ral�w<a l:href="#fn476" type="note">[476]</a> ratowa�, w ucisku od Szwed�w b�d�cych�</p><p>� To za� i g�rale Szwed�w ju� bij�?</p><p>� Oni najpierwsi zacz�li; jeno, jako to g�upie ch�opstwo, chcieli zaraz Krak�w siekierkami odbiera�, kt�rych jenera� Duglas<a l:href="#fn477" type="note">[477]</a> rozproszy�, gdy� oni w r�wninach eksperiencji<a l:href="#fn478" type="note">[478]</a> �adnej nie maj�, ale co w g�ry za nimi kilka partii pos�ali, to z tych �aden cz�owiek nie wr�ci�. Teraz pan Wojni��owicz one<a l:href="#fn479" type="note">[479]</a> ch�opstwo wspom�g�, sam za� do pana marsza�ka do Lubowli poszed� i z jego si� wojskami po��czy�.</p><p>� Zali<a l:href="#fn480" type="note">[480]</a> pan marsza�ek Lubomirski<a l:href="#fn481" type="note">[481]</a> przeciw Szwedom stoi?</p><p>� R�nie o nim gadali, �e si� i na t�, i na t� stron� namy�la�, ale jak ju� pocz�to w ca�ym kraju na ko� siada�, tak i on si� na Szwed�w zawzi��. Mo�ny to pan i si�a<a l:href="#fn482" type="note">[482]</a> z�ego mo�e im uczyni�! Sam on jeden m�g�by z kr�lem szwedzkim wojowa�. Powiadaj� te� ludzie, �e do wiosny ani jednego Szweda w Rzeczypospolitej nie b�dzie�</p><p>� Da B�g, �e si� to stanie!</p><p>� Jak�e ma by� inaczej, wasza mi�o��, skoro za obl�enie Cz�stochowy wszyscy si� przeciw nim zawzi�li. Wojsko si� buntuje, szlachta bije ich ju�, gdzie mo�e, ch�opstwo si� w kupy zbiera, a do tego Tatarzy id�, idzie chan w�asn� osob�, kt�ry Chmielnickiego<a l:href="#fn483" type="note">[483]</a> i Kozak�w pobi� i obieca� ich ze szcz�tem zetrze�, chyba �e na Szwed�w rusz�.</p><p>� Ale i Szwedzi maj� jeszcze znacznych stronnik�w mi�dzy panami a szlacht�?</p><p>� Ten si� ich jeno trzyma, kto musi, a i tacy pory tylko wyczekuj�. Jeden ksi��� wojewoda wile�ski szczerze do nich przyst�pi�, tote� na z�e mu to wysz�o.</p><p>Kmicic a� konia wstrzyma� i jednocze�nie za bok si� uchwyci�, bo go b�l srogi przeszy�.</p><p>� Na Boga! � zawo�a�, st�umiwszy j�k � gadaj�e mi, co si� z Radziwi��em dzieje? Zali ci�gle siedzi w Kiejdanach?</p><p>� Bramo z ko�ci s�oniowej<a l:href="#fn484" type="note">[484]</a>! � rzek� stary � tyle ja wiem, co ludzie gadaj�, a B�g wie, czego nie gadaj�. M�wi� jedni, �e ksi��� wojewoda ju� nie �ywie<a l:href="#fn485" type="note">[485]</a>; inni, �e si� jeszcze panu Sapie�e broni, ale ledwie tchnie. Podobno na Podlasiu si� ze sob� mocowali i pan Sapieha zm�g�, bo Szwedzi nie mogli ksi�cia wojewody ratowa� Teraz prawi�, �e w Tykocinie przez pana Sapieh� obl�on i �e ju� po nim.</p><p>� Chwa�a Bogu! Zacni tryumfuj� nad zdrajcami!� Chwa�a. Bogu! Chwa�a Bogu!</p><p>Kiemlicz popatrzy� spode �ba na Kmicica i sam nie wiedzia�, co ma my�le�. Przecie wiadomo by�o w ca�ej Rzeczypospolitej, �e je�eli Radziwi�� zatriumfowa� z pocz�tku nad swymi w�asnymi wojskami i nad szlacht�, kt�ra szwedzkiego panowania nie chcia�a, to sta�o si� to w znacznej cz�ci dzi�ki Kmicicowi i jego ludziom.</p><p>Lecz z t� my�l� stary nie zdradzi� si� przed swym pu�kownikiem i jechali dalej w milczeniu.</p><p>� A co si� dzieje z ksi�ciem koniuszym? � spyta� wreszcie pan Andrzej.</p><p>� Nie s�ysza�em o nim nic, wasza mi�o�� � odrzek� Kiemlicz. � Mo�e jest w Tykocinie, a mo�e u elektora. Teraz tam wojna i kr�l szwedzki osob� w�asn� do Prus wyruszy�, a my tymczasem naszego pana wygl�damy. Daj go B�g! bo niechby si� tylko pokaza�, wszyscy by co do jednego cz�eka przy nim stan�li i wojsko by zaraz Szwed�w opu�ci�o.</p><p>� Pewnie� tak?</p><p>� Wasza mi�o��! ja wiem tylko to, co ci �o�nierze m�wili, kt�rzy ze Szwedami pod Cz�stochow� sta� musieli. Jest tam grzecznej jazdy na kilka tysi�cy pod panem Zbro�kiem, pod panem Kali�skim i innymi pu�kownikami. �miem powiedzie� waszej milo�ci, �e �aden tam z dobrej woli nie s�u�y, chyba grasanci Kuklinowskiego, bo ci chcieli si� skarbami jasnog�rskimi ob�owi�. Ale co zacni �o�nierze, to tylko lamentowali i jeden przed drugim narzeka�: �Do�� nam tej s�u�by �ydowskiej<a l:href="#fn486" type="note">[486]</a>! Niech jeno pan nasz nog� granic� przest�pi, wraz szable na Szwed�w obr�cimy, ale p�ki go nie ma, jak nam poczyna�? gdzie i��?� Tak oni narzekali, a po innych pu�kach, kt�re s� pod hetmanami, gorzej jeszcze. To wiem pewno, bo przyje�d�ali od nich deputaci do pana Zbro�ka z namowami i tam sekretnie po nocach radzili, o czym Miller nie wiedzia�, chocia� i on czu�, �e �le ko�o niego.</p><p>� A ksi��� wojewoda wile�ski w Tykocinie obl�on? � spyta� pan Andrzej.</p><p>Kiemlicz zn�w spojrza� niespokojnie na Kmicica, bo pomy�la�, �e go chyba gor�czka chwyta, skoro dwa razy ka�e sobie jedn� i t� sam� wiadomo�� powtarza�, o kt�rej dopiero co by�a mowa � jednak�e odpowiedzia�:</p><p>� Obl�on przez pana Sapieh�.</p><p>� Sprawiedliwe s�dy bo�e! � rzek� Kmicic. � On, kt�ry m�g� pot�g� z kr�lami si� r�wna�!� Nikt�e przy nim nie zosta�?</p><p>� W Tykocinie jest za�oga szwedzka. A przy osobie ksi�cia wojewody tylko si� pono troch� dworzan co wierniejszych zosta�o.</p><p>Kmicica pier� nape�ni�a si� rado�ci�. Ba� si� pomsty strasznego magnata nad Ole�k�, a chocia� zdawa�o mu si�, �e tej pom�cie pogr�kami swymi zapobieg�, ci�gle przecie trapi�a go ta my�l, �e lepiej i bezpieczniej by�oby Ole�ce i wszystkim Billewiczom mieszka� w lwiej jamie ni� w Kiejdanach, pod r�k� ksi�cia, kt�ry nigdy nikomu nie przebaczy�. Teraz jednak, gdy on upad�, musieli tym samym przeciwnicy jego tryumfowa�; teraz, gdy go pozbawiono si�, znaczenia, gdy by� panem jednego tylko lichego zameczku, w kt�rym �ycia w�asnego i wolno�ci broni�, nie m�g� przecie my�le� o zem�cie; r�ka jego przesta�a ci�y� nad nieprzyjacio�y<a l:href="#fn487" type="note">[487]</a>.</p><p>� Chwa�a b�d� Bogu! chwa�a b�d� Bogu! � powt�rzy� Kmicic.</p><p>I tak mia� g�ow� zaprz�tni�t� t� zmian� radziwi��owskich los�w i tym, co si� przez ca�y czas jego pobytu w Cz�stochowie zdarzy�o, i tym, gdzie jest ta, kt�r� pokocha�o jego serce, i tym, co si� z ni� sta�o � �e po raz trzeci spyta� Kiemlicza:</p><p>� M�wisz tedy, �e ksi��� z�aman?</p><p>� Z�aman ze szcz�tem � odpowiedzia� stary. � Czy wasza mi�o�� nie chory?</p><p>� Bok jeno piecze. Nic to! � odrzek� Kmicic.</p><p>I zn�w jechali w milczeniu. Strudzone konie zwalnia�y stopniowo kroku, a� wreszcie pocz�y i�� st�p�. Jednostajny ruch ten u�pi� znu�onego na �mier� pana Andrzeja � i spa� d�ugo, kiwaj�c si� na kulbace. Zbudzi�o go dopiero bia�e �wiat�o dzienne.</p><p>Obejrza� si� ze zdziwieniem doko�a, bo zda�o mu si� w pierwszej chwili, �e wszystko, co tej nocy przeszed�, to by� tylko sen; wreszcie spyta�:</p><p>� To wy, Kiemlicze? My spod Cz�stochowy jedziem?</p><p>� A jak�e, wasza mi�o��!</p><p>� A gdzie jeste�my?</p><p>� Oho! ju� w �l�sku. Ju� nas tu Szwedzi nie dostan�!</p><p>� To dobrze! � rzek� Kmicic, oprzytomniawszy zupe�nie. � A gdzie nasz mi�o�ciwy kr�l rezyduje?</p><p>� W G�ogowej.</p><p>� Tam te� pojedziemy panu do n�g si� pok�oni�, s�u�by ofiarowa�. Ale s�uchaj no, stary!</p><p>� S�ucham, wasza mi�o��!</p><p>Lecz Kmicic zamy�li� si� i nie od razu m�wi� pocz��. Widocznie co� w g�owie uk�ada�, waha� si�, rozwa�a�, na koniec rzek�:</p><p>� Nie mo�e by� inaczej!</p><p>� S�ucham, wasza mi�o��! � powt�rzy� Kiemlicz.</p><p>� Ni kr�lowi, ni nikomu z dworskich nie pisn��, ktom jest!� Zw� si� Babinicz, a jedziem z Cz�stochowy. O kolubrynie i o Kuklinowskim mo�ecie m�wi� Ale nazwiska mego nie wspomina�, �eby tam moich intencyj na wspak nie wzi�to i za zdrajc� mnie nie poczytano, bom ja w za�lepieniu ksi�ciu wojewodzie wile�skiemu s�u�y� i jeszcze mu pomaga�, o czym na dworze mogli s�ysze�.</p><p>� Panie pu�kowniku! Po tym, czego wasza mi�o�� pod Cz�stochow� dokona��.</p><p>� A kto da �wiadectwo, �e to prawda, p�ki klasztor obl�ony?</p><p>� Stanie si� wedle rozkazu.</p><p>� Nadbie�y czas, �e prawda na wierzch wyjdzie � rzek� jakby do siebie Kmicic � ale pierwej musi si� pan nasz mi�o�ciwy sam przekona� On te� da mi p�niej �wiadectwo!</p><p>Na tym urwa�a si� rozmowa. Tymczasem uczyni� si� dzie� zupe�ny. Stary Kiemlicz pocz�� �piewa� godzinki<a l:href="#fn488" type="note">[488]</a>, a Kosma i Damian wt�rowali mu basem. Droga by�a uci��liwa, bo mr�z trzyma� trzaskaj�cy, a przy tym ustawicznie zatrzymywano na drodze jad�cych i wypytywano o nowiny, zw�aszcza za� o to, czy Cz�stochowa broni si� jeszcze. Kmicic odpowiada�, �e si� broni i obroni, lecz pytaniom nie by�o ko�ca. Go�ci�ce roi�y si� od podr�nych, gospody wsz�dzie po drodze pozajmowane. Jedni chronili si� w g��b kraju z pogranicznych ziem Rzeczypospolitej przed uciskiem szwedzkim, drudzy pomykali ku granicom po wie�ci z kraju; raz w raz spotykano szlacht�, kt�ra maj�c do�� Szwed�w, jecha�a, tak jak i Kmicic, s�u�by wygnanemu panu ofiarowa�. Czasem trafia�y si� i poczty<a l:href="#fn489" type="note">[489]</a> pa�skie, czasem wi�ksze lub mniejsze oddzia�y �o�nierzy z tych wojsk, kt�re b�d� to dobrowolnie, b�d� na mocy uk�ad�w ze Szwedami przesz�y granice, jak na przyk�ad wojska pana kasztelana kijowskiego. Wie�ci z kraju ju� by�y o�ywi�y nadzieje tych exul�w<a l:href="#fn490" type="note">[490]</a> i wielu gotowa�o si� do zbrojnego powrotu. W ca�ym �l�sku, a zw�aszcza w ksi�stwach raciborskim i opolskim, gotowa�o si� jak w garnku; pos�a�cy latali z listami do kr�la i od i kr�la do pana kasztelana kijowskiego, do prymasa, do pana kanclerza Koryci�skiego, do pana Warszyckiego<a l:href="#fn491" type="note">[491]</a>, kasztelana krakowskiego, pierwszego senatora Rzeczypospolitej, kt�ry ani na chwil� nie opu�ci� sprawy Jana Kazimierza.</p><p>Panowie ci, w porozumieniu z wielk� kr�low�<a l:href="#fn492" type="note">[492]</a>, niezachwian� w nieszcz�ciu, porozumiewali si� i ze sob�, i z krajem, i z przedniejszymi w nim lud�mi, o kt�rych wiedziano, �e radzi by do wierno�ci prawemu panu powr�ci�. Swoj� drog� s�a� go�c�w i pan marsza�ek koronny, i hetmani, i wojsko, i szlachta gotuj�ca si� do chwycenia za bro�.</p><p>By�a to wilia<a l:href="#fn493" type="note">[493]</a> do powszechnej wojny, kt�ra w niekt�rych miejscach ju� wybuch�a. Szwedzi t�umili te miejscowe porywy b�d� or�em, b�d� siekier� kata, lecz ogie�, zgaszony w jednym miejscu, natychmiast zapala� si� w drugim. Burza straszliwa zawis�a nad g�owami skandynawskich najezdnik�w; ziemia sama, lubo pokryta �niegami, pocz�a parzy� ich stopy; gro�ba i pomsta otacza�y ich ze wszystkich stron, straszy�y ich cienie w�asne.</p><p>Wi�c chodzili jak b��dni. Niedawne pie�ni tryumfu zamar�y im na ustach, i sami pytali siebie z najwi�kszym zdumieniem: �Jestli to ten sam nar�d, kt�ry wczoraj jeszcze opu�ci� w�asnego pana, podda� si� bez boju?� � Jak�e! panowie, szlachta, wojsko niebywa�ym w dziejach przyk�adem przesz�o do zwyci�zcy; miasta i zamki otwiera�y bramy; kraj by� zaj�ty. Nigdy podb�j nie kosztowa� mniej si� i krwi. Sami Szwedzi, dziwi�c si� tej �atwo�ci, z jak� zaj�li pot�n� Rzeczpospolit�, nie mogli ukry� pogardy dla zwyci�onych, kt�rzy za pierwszym po�yskiem szwedzkiego miecza wyparli si� kr�la, ojczyzny, byle �ycia i dostatk�w w spokoju za�ywa� albo nowych w zamieszaniu naby�. To, co w swoim czasie m�wi� cesarskiemu pos�owi Lisoli Wrzeszczowicz, powtarza� sam kr�l i wszyscy jenera�owie szwedzcy: �Nie ma w tym narodzie m�stwa, nie ma sta�o�ci, nie ma �adu, nie ma wiary ani patriotyzmu! � musz� zgin��!�</p><p>Zapomnieli, �e ten nar�d ma jeszcze jedno uczucie, to w�a�nie, kt�rego ziemskim wyrazem by�a Jasna G�ra.</p><p>I w tym uczuciu by�o jego odrodzenie.</p><p>Wi�c huk dzia�, kt�ry odezwa� si� pod �wi�tym przybytkiem, odezwa� si� zarazem we wszystkich sercach magnackich, szlacheckich, mieszcza�skich i ch�opskich. Okrzyk zgrozy rozleg� si� od Karpat do Ba�tyku i olbrzym rozbudzi� si� z odr�twienia.</p><p>� To inny nar�d! � m�wili ze zdumieniem jenera�owie szwedzcy.</p><p>I pocz�wszy od Arfuida Wittenberga, a sko�czywszy na komendantach pojedynczych zamk�w, wszyscy s�ali do bawi�cego w Prusach Karola Gustawa wie�ci pe�ne przera�enia.</p><p>Ziemia usuwa�a im si� spod n�g; zamiast dawnych przyjaci�, spotykali wsz�dy wrog�w; zamiast poddania si�, op�r; zamiast obawy, dzik� i gotow� na wszystko odwag�; zamiast mi�kko�ci, okrucie�stwo; zamiast cierpliwo�ci, zemst�.</p><p>A tymczasem z r�k do r�k przelatywa� tysi�cami w ca�ej Rzeczypospolitej manifest Jana Kazimierza, kt�ry poprzednio, ju� ze �l�ska wydany, zrazu nie budzi� echa. Teraz przeciwnie, widywano go po zamkach jeszcze nie zaj�tych. Gdzie tylko nie ci�y�a szwedzka r�ka, tam szlachta zbiera�a si� w kupy i kupki i bi�a si� w piersi, s�uchaj�c wznios�ych s��w wygnanego kr�la, kt�ry wytykaj�c b��dy i grzechy, rozkazywa� nie traci� nadziei i do ratunku upad�ej Rzeczypospolitej si� zrywa�.</p><p>�Nie min�� jednak czas (pisa� Jan Kazimierz), chocia� tak ju� daleko post�pi� nieprzyjaciel, aby�my utraconych prowincyj i miast odzyska� nie mogli, i Bogu powinnej chwa�y powr�ci�, sprofanowane ko�cio�y krwi� nieprzyjacielsk� nasyci�, a wolno�ci i prawa dawne w klub�<a l:href="#fn494" type="note">[494]</a> zwyczajn� i staropolskie postanowienie wprowadzi� nie mogli; byle si� tylko ta staropolska cnota i ona staro�ytnych przodk�w Uprzejmo�ci i Wierno�ci waszych<a l:href="#fn495" type="note">[495]</a> ku Panu <emphasis>observantia</emphasis><a l:href="#fn496" type="note">[496]</a> i mi�o��, z jakowej si� przed r�nymi narodami nasz dziad Zygmunt Pierwszy szczyci�, powr�ci�a. Przyst�pi�a ju� tedy pierwszych wyst�pk�w odmiana ku cnocie. Komu B�g i wiara Jego �wi�ta pierwsza nad wszystko dobro, przeciwko temu szwedzkiemu nieprzyjacielowi Uprzejmo�ci i Wierno�ci wasze powsta�cie. Nie czekajcie wodz�w i wojew�d<a l:href="#fn497" type="note">[497]</a> albo takiego porz�dku, jaki w pospolitym prawie opisany<a l:href="#fn498" type="note">[498]</a>. Ju� teraz mi�dzy Uprzejmo�ciami i Wierno�ciami waszymi nieprzyjaciel wszystkie te rzeczy pomiesza�; ale jeden do drugiego, trzeci do dwu, czwarty do trzech, pi�ty do czterech i tak <emphasis>per consequens<a l:href="#fn499" type="note">[499]</a></emphasis>, by te� ka�dy i z w�asnymi poddanymi zgromad�cie si�, a gdzie s�uszna, na jaki op�r zwied�cie si�. Tam sobie wodza obierzecie dopiero. Jedna do drugiej kupy wi��cie si� i s�uszne ju� z siebie wojsko uczyniwszy, wodza nad nim wiadomego obrawszy, osoby naszej poczekajcie, nie opuszczaj�c okazji, gdyby si� trafi�a, do pora�enia nieprzyjaciela. My, byleby�my o okazji i gotowo�ci, i sk�onno�ci ku nam Uprzejmo�ci i Wierno�ci waszych us�yszeli, zaraz natychmiast przyb�dziemy i zdrowie nasze tam po�o�ymy, gdzie zaszczycenie ca�o�ci ojczyzny potrzebowa� b�dzie.�</p><p>Uniwersa� ten odczytywano nawet w obozie Karola Gustawa, nawet po zamkach szwedzkie za�ogi maj�cych, i wsz�dzie gdzie si� tylko polskie chor�gwie znajdowa�y. Szlachta �zami oblewa�a ka�de s�owo kr�lewskie, dobrego pana �a�uj�c, i zaprzysi�ga�a sobie na krzy�ach, na wizerunkach Naj�wi�tszej Panny i szkaplerzach woli jego uczyni� zado��. �eby za� gotowo�ci swej z�o�y� dow�d, p�ki zapa� tla� w sercach a �zy nie obesch�y, siadano, nie czekaj�c d�ugo, tu i owdzie na ko� i rzucano si� jeszcze �za ciep�a� na Szwed�w.</p><p>W ten spos�b mniejsze oddzia�y szwedzkie topnie� i gin�� pocz�y. Dzia�o si� to na Litwie, �mudzi, Mazowszu, Wielko- i Ma�opolsce. Nieraz szlachta, zebrawszy si� u s�siada na chrzciny, imieniny, na wesele lub kulig, bez �adnych wojowniczych zamiar�w, ko�czy�a na tym zabaw�, �e podpiwszy, uderza�a jak grom i wycina�a w pie� poblisk� szwedzk� komend�. Po czym kulig w�r�d pie�ni i okrzyk�w, przybieraj�c po drodze tych, kt�rzy si� �ochoci� chcieli, jecha� dalej, zmienia� si� w t�um chciwy krwi, z t�umu w �parti�, kt�ra ju� sta�� rozpoczyna�a wojn�. Poddani ch�opi i czelad� ca�ymi t�umami garn�li si� do zabawy; inni donosili o pojedynczych Szwedach lub pomniejszych oddzia�ach, po wsiach nieostro�nie roztasowanych. I liczba �kulig�w� i �maszkar� zwi�ksza�a si� z dniem ka�dym. Weso�o�� i fantazja, w�a�ciwa narodowi, miesza�a si� do tych krwawych zabaw.</p><p>Ch�tnie przebierano si� za Tatar�w, kt�rych samo imi� nape�nia�o trwog� Szwed�w, dziwne bowiem kr��y�y mi�dzy nimi wie�ci i bajki o dziko�ci i straszliwym a okrutnym m�stwie tych syn�w krymskich step�w, z kt�rymi Skandynawowie nie spotkali si� dot�d nigdy. �e za� wiedziano powszechnie, i� chan w sto tysi�cy, okr�g�o, ordy idzie w pomoc Janowi Kazimierzowi, a szlachta ha�asowa�a, napadaj�c na komendy, powsta�o st�d dziwne zamieszanie.</p><p>Pu�kownicy i komendanci szwedzcy w wielu miejscach byli istotnie przekonani, �e Tatarzy ju� nadeszli, i cofali si� na gwa�t do wi�kszych fortec lub oboz�w, roznosz�c wsz�dzie wie�� fa�szyw� i trwog�. Tymczasem okolice, kt�re pozby�y si� w ten spos�b nieprzyjaciela, mog�y si� zbroi� i niesforne t�uszcze w rz�dniejsze wojsko zamienia�.</p><p>Lecz gro�niejsze jeszcze dla Szwed�w od kulig�w szlacheckich i od samych Tatar�w by�y ruchy ch�opskie. Od dawna, od pierwszego dnia obl�enia Cz�stochowy, pocz�o wrze� pomi�dzy ludem i spokojni a cierpliwi dot�d oracze j�li tu i owdzie stawia� op�r i tu i owdzie chwyta� za kosy i cepy, a szlachcie pomaga�. Bystrzejsi jenera�owie szwedzcy z najwi�ksz� obaw� patrzyli na te chmury, kt�re lada chwila mog�y si� zmieni� w potop prawdziwy i poch�on�� bez ratunku naje�d�c�w.</p><p>Postrach wydawa� im si� najw�a�ciwszym �rodkiem, by zgnie�� w zarodzie straszne niebezpiecze�stwo. Karol Gustaw g�aska� jeszcze i pochlebnymi s�owy utrzymywa� te chor�gwie polskie, kt�re za nim do Prus posz�y. Nie szcz�dzi� te� pochlebstw panu chor��emu Koniecpolskiemu<a l:href="#fn500" type="note">[500]</a>, s�ynnemu regimentarzowi<a l:href="#fn501" type="note">[501]</a> spod Zbara�a<a l:href="#fn502" type="note">[502]</a>. Ten sta� przy jego boku z sze�ciu tysi�cami niezr�wnanej jazdy, kt�ra przy pierwszym nieprzyjacielskim starciu z elektorem taki postrach i zniszczenie roznios�a mi�dzy Prusakami, �e elektor, zaniechawszy boju, co pr�dzej na uk�ady si� zgodzi�.</p><p>S�a� kr�l szwedzki tak�e listy do hetman�w, do magnat�w i szlachty, pe�ne �aski, obietnic i zach�ca�, by mu wierno�ci dochowali. Lecz jednocze�nie wyda� rozkazy swym jenera�om i komendantom niszczenia ogniem i mieczem wszelkiego oporu wewn�trz kraju, a zw�aszcza wycinania w pie� kup ch�opskich. Rozpocz�� si� tedy okres �elaznych rz�d�w �o�nierskich. Szwedzi porzucili pozory przyja�ni. Miecz, ogie�, rabunek, ucisk zast�pi�y dawn� udawan� �yczliwo��. Z zamk�w komenderowano pot�ne oddzia�y jazdy i piechoty w po�cigu za kuligami. R�wnano z ziemi� ca�e wsie, palono dwory, ko�cio�y i plebanie. Je�c�w szlacht� oddawano w r�ce katom; ch�opom wzi�tym w niewol� obcinano prawe r�ce i puszczano do dom�w.</p><p>Szczeg�lnie sro�y�y si� owe oddzia�y w Wielkopolsce, kt�ra jak najpierwsza si� podda�a, tak te� najpierwsza podnios�a si� przeciw obcemu panowaniu. Komendant Stein rozkaza� tam pewnego razu poucina� r�ce przesz�o trzystu ch�opom pochwyconym z broni� w r�ku. Po miasteczkach pobudowano sta�e szubienice i co dzie� ubierano je nowymi ofiarami. To� samo czyni� Magnus de la Gardie na Litwie i �mudzi, gdzie naprz�d za�cianki, a za nimi i ch�opstwo bro� chwyci�o. �e za� w og�le w zamieszaniu trudno by�o Szwedom odr�ni� w�asnych obro�c�w od nieprzyjaci�, przeto nie szcz�dzono nikogo.</p><p>Lecz ogie� podsycany krwi�, zamiast gasn��, wzmaga� si� coraz wi�cej i rozpocz�a si� wojna, w kt�rej obu stronom nie chodzi�o ju� o same zwyci�stwa, o zamki i miasta lub prowincje, ale o �mier� i �ycie. Okrucie�stwo wzmaga�o nienawi��, i pocz�to nie walczy�, lecz t�pi� si� wzajemnie bez mi�osierdzia.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXI</p></title><p>Ta wojna wyt�pienia by�a dopiero w pocz�tku, gdy pan Kmicic wraz z trzema Kiemliczami dotar� po trudnej, ze wzgl�du na jego nadwer�one zdrowie, podr�y do G�ogowej. Przyjechali noc�. Miasto by�o przepe�nione od wojska, pan�w, szlachty, s�ug kr�lewskich i magnackich, a gospody tak pozajmowane, �e stary Kiemlicz z najwi�kszym trudem wystara� si� o kwater� dla pana Andrzeja u powro�nika mieszkaj�cego ju� za miastem.</p><p>Dzie� ten przele�a� pan Andrzej w b�lu i w gor�czce od oparzenia. Chwilami my�la�, �e przyjdzie mu ci�ko, ob�o�nie zachorowa�. Ale �elazna natura przemog�a. Nast�pnej nocy uczyni�o mu si� l�ej, a �witaniem ubra� si� ju� i poszed� do farnego ko�cio�a Bogu za cudowne swe ocalenie podzi�kowa�.</p><p>Szary i �nie�ny zimowy ranek zaledwie rozproszy� ciemno�ci. Miasto jeszcze spa�o, ale przez drzwi ko�cio�a wida� ju� by�o �wiat�o w o�tarzu i dochodzi�y go g�osy organ�w.</p><p>Kmicic wszed� do �rodka. Ksi�dz przed o�tarzem odprawia� wotyw�<a l:href="#fn503" type="note">[503]</a>, w ko�ciele ma�o jeszcze by�o modl�cych si�. W �awkach kl�cza�o kilkana�cie postaci z twarzami ukrytymi w d�oniach, a opr�cz nich ujrza� pan Andrzej, gdy oczy jego oswoi�y si� z ciemno�ci�, jak�� posta� le��c� krzy�em przed samymi stallami, na rozci�gni�tym na ziemi kobierczyku. Za nim kl�cza�o dw�ch wyrostk�w o rumianych i prawie anielskich dziecinnych twarzach. Cz�owiek ten le�a� bez ruchu i tylko z piersi, poruszanych ustawicznie ci�kimi westchnieniami, mo�na by�o pozna�, �e nie �pi, �e modli si� gorliwie i ca�� dusz�. Kmicic r�wnie� pogr��y� si� w modlitwie dzi�kczynnej; lecz po uko�czonych pacierzach oczy jego mimo woli zwr�ci�y si� na le��cego krzy�em m�a i nie mog�y si� ju� od niego oderwa�, tak je co� przykuwa�o do niego. Westchnienia podobne do j�k�w, g�o�ne w ciszy ko�cielnej, wstrz�sa�y ci�gle t� posta�. ��te blaski �wiec zapalonych przed o�tarzem, wraz ze �wiat�em dziennym, bielej�cym w szybach, wydobywa�y j� z mroku i czyni�y coraz widniejsz�.</p><p>Pan Andrzej zaraz domy�li� si� z ubioru, �e to musi by� kto� znaczny, gdy� i wszyscy obecni, nie wy��czaj�c ksi�dza odprawiaj�cego wotyw�, spogl�dali na� ze czci� i uszanowaniem. Nieznajomy przybrany by� ca�y w czarny aksamit podbity sobolami, tylko na ramionach mia� odwini�ty bia�y koronkowy ko�nierz, spod kt�rego przegl�da�y z�ote ogniwa �a�cucha; czarny z takimi� pi�rami kapelusz le�a� obok, jeden za� z pazi�w, kl�cz�cych za kobierczykiem, trzyma� r�kawice i szmelcowan� na b��kitno szpad�. Twarzy nieznajomego nie m�g� pan Kmicic widzie�, gdy� by�a ukryta w fa�dach kobierczyka, a przy tym zas�ania�y j� zupe�nie rozproszone naoko�o g�owy loki nadzwyczaj obfitej peruki.</p><p>Pan Andrzej przysun�� si� do samej stalli tak, aby gdy nieznajomy si� podniesie, m�g� dojrze� jego twarz. Tymczasem wotywa mia�a si� ku ko�cowi. Ksi�dz �piewa� ju� <emphasis>Pater noster<a l:href="#fn504" type="note">[504]</a></emphasis>. Ludzie, kt�rzy chcieli by� na nast�pnej mszy, nap�ywali przez g��wne drzwi wchodowe. Ko�ci� zape�ni� si� z wolna postaciami o podgolonych g�owach, przybranymi w delie<a l:href="#fn505" type="note">[505]</a>, w �o�nierskie burki, w szuby i altembasowe<a l:href="#fn506" type="note">[506]</a> kapoty. Uczyni�o si� do�� ciasno. W�wczas Kmicic tr�ci� w �okie� stoj�cego obok szlachcica i szepn��:</p><p>� Przebacz wasza mo��, �e go w nabo�e�stwie inkomoduj�<a l:href="#fn507" type="note">[507]</a>, ale ciekawo�� mocniejsza. Kto te� to jest?</p><p>Tu wskaza� oczyma na le��cego krzy�em pana.</p><p>� Chyba� wa�� z daleka przyjecha�, �e nie wiesz, kto to jest? � odpar� szlachcic.</p><p>� Pewnie, �em z daleka przyjecha�, i dlatego pytam, w nadziei, �e gdy na kogo politycznego<a l:href="#fn508" type="note">[508]</a> trafi�, to mi nie posk�pi odpowiedzi.</p><p>� To jest kr�l.</p><p>� Na Boga �ywego! � zawo�a� Kmicic.</p><p>Lecz w tej chwili kr�l si� podni�s�, bo ksi�dz zaczyna� w�a�nie czyta� ewangeli�.</p><p>Pan Andrzej ujrza� twarz wymizerowan�, ��t� i przezroczyst� jak wosk ko�cielny. Oczy kr�lewskie by�y wilgotne, a powieki zaczerwienione. Rzek�by�, ca�e losy kraju odbi�y si� na tej szlachetnej twarzy, tyle w niej by�o b�lu, cierpienia, troski. Noce bezsenne, rozdzielane mi�dzy modlitw� a zmartwienie, zawody okrutne, tu�actwo, opuszczenie, upokorzony majestat tego syna, wnuka i prawnuka pot�nych kr�l�w, gorycz, kt�r� tak obficie napawali go w�a�ni poddani, niewdzi�czno�� kraju, dla kt�rego got�w by� krew i �ycie po�wi�ci�, wszystko to mo�na by�o jak w ksi�dze w tym obliczu wyczyta�. A jednak bi�a z niego nie tylko rezygnacja zdobyta przez wiar� i modlitw�, nie tylko majestat kr�la i bo�ego pomaza�ca, ale taka dobro� wielka, niewyczerpana, i� wida� by�o, �e do�� b�dzie najwi�kszym odst�pcom, najbardziej winnym wyci�gn�� tylko r�ce do tego ojca, a ten ojciec przyjmie, przebaczy i krzywd w�asnych zapomni.</p><p>Kmicicowi na jego widok zdawa�o si�, �e kto� mu �elazn� d�oni� �cisn�� serce. �al zawrza� w gor�cej duszy junaka. Skrucha, lito�� i cze�� oddech zapar�y mu w gardle, poczucie winy niezmiernej podci�o mu kolana, a� dr�e� pocz�� na ca�ym ciele, i nagle nowe, nieznane uczucie powsta�o mu w piersi. Oto w jednej chwili pokocha� tak ten bolesny majestat, �e uczu�, i� nie ma nic dro�szego na ziemi ca�ej od tego ojca i pana, �e got�w za niego po�wi�ci� krew, �ycie, znie�� tortur� i wszystko w �wiecie. Chcia�by si� do tych n�g rzuci�, kolana obj�� i prosi� o odpuszczenie win. Szlachcic, zuchwa�y warcho�, zmar� w nim w jednej chwili, a urodzi� si� regalista oddany dusz� ca�� swemu kr�lowi.</p><p>� To nasz pan! nasz pan nieszcz�sny! � powtarza� sobie, jakby ustami chcia� da� �wiadectwo temu, co widzia�y jego oczy, a czu�o serce.</p><p>Tymczasem Jan Kazimierz po ewangelii kl�kn�� znowu, r�ce roz�o�y�, oczy wzni�s� ku g�rze i pogr��y� si� w modlitwie. Ksi�dz wreszcie odszed�, pocz�� si� ruch w ko�ciele, kr�l kl�cza� ci�gle.</p><p>A� �w szlachcic, kt�rego Kmicic zaczepi�, tr�ci� teraz w bok pana Andrzeja.</p><p>� A co� wa�pan za jeden? � spyta�.</p><p>Kmicic nie od razu zrozumia� pytanie i nie zaraz odpowiedzia�, tak dalece serce jego i umys� by�y osob� kr�lewsk� zaj�te.</p><p>� A co� wa�pan za jeden? � powt�rzy� �w personat<a l:href="#fn509" type="note">[509]</a>.</p><p>� Szlachcic jako i waszmo��! � odrzek� pan Andrzej, zbudziwszy si� jakby ze snu.</p><p>� Jak�e ci� zowi�?</p><p>� Jak mnie zowi�? Zw� si� Babinicz, a jestem z Litwy, spod Witebska.</p><p>� A jam jest �ugowski, dworski kr�lewski!� Prosz�, to wa�pan a� z Litwy, spod Witebska jedziesz?</p><p>� Nie� Jad� z Cz�stochowy.</p><p>Pan �ugowski a� zaniem�wi� na chwil� ze zdziwienia.</p><p>� A je�eli tak, to bywaj�e wa�pan, bywaj, bo nam nowin udzielisz! Ma�o ju� kr�la mi�o�ciwego nie umorzy� frasunek, �e przez trzy dni �adnej pewnej wie�ci nie mia�. Jak�e to? Spod chor�gwi Zbro�ka mo�e albo Kali�skiego, albo Kuklinowskiego? Spod Cz�stochowy?</p><p>� Nie spod Cz�stochowy, ale z samego klasztoru, wprost!</p><p>� Chyba wa�� �artujesz? Co tam? co s�ycha�? Broni�e si� jeszcze Jasna G�ra?</p><p>� I broni si�, i b�dzie broni�a. Szwedzi ju� na odst�pieniu!</p><p>� Dla Boga! Kr�l oz�oci waszmo�ci! Z samego klasztoru, powiadasz, jedziesz?� Jak�e ci� to Szwedzi pu�cili?</p><p>� Jam ich o permisj�<a l:href="#fn510" type="note">[510]</a> nie prosi�, ale wybaczaj wa�pan, �e w ko�ciele obszerniejszej relacji da� nie mog�.</p><p>� S�usznie, s�usznie � odpar� pan �ugowski. � B�g mi�osierny!� Z nieba nam spad�e�!� W ko�ciele nie przystoi� s�usznie! Czekaj�e, wa�pan. Zaraz si� kr�l podniesie, �niada� przed sum�<a l:href="#fn511" type="note">[511]</a> pojedzie� Dzi� niedziela� Chod� wa��, staniesz wraz ze mn� przy drzwiach i wraz u wej�cia przedstawi� wa�pana kr�lowi� Chod�, chod�, bo nie ma czasu!</p><p>To rzek�szy, ruszy� naprz�d, a Kmicic za nim. Zaledwie ustawili si� przy drzwiach, gdy ukaza�o si� naprz�d dw�ch pazi�w, a za nimi wyszed� z wolna Jan Kazimierz.</p><p>� Mi�o�ciwy kr�lu! � zakrzykn�� pan �ugowski � s� wie�ci z Cz�stochowy!</p><p>Woskowa twarz Jana Kazimierza o�ywi�a si� nagle.</p><p>� Co? gdzie? kto jest? � spyta�.</p><p>� Ten oto szlachcic! Powiada, �e z samego klasztoru jedzie.</p><p>� Zali<a l:href="#fn512" type="note">[512]</a> klasztor ju� zdobyty? � zakrzykn�� kr�l.</p><p>Wtem pan Andrzej rymn�� jak d�ugi do n�g pa�skich.</p><p>Jan Kazimierz pochyli� si� i pocz�� podnosi� go za ramiona.</p><p>� Na potem � wo�a� � na potem!� Wsta� wa��, na Boga, wsta�! m�w pr�dzej� Klasztor zdobyty?</p><p>Kmicic zerwa� si� ze �zami w oczach i krzykn�� z zapa�em:</p><p>� Nie zdobyty, mi�o�ciwy panie, i nie b�dzie! Szwedzi pobici! Najwi�ksza armata wysadzona! Strach mi�dzy nimi, g��d, mizeria! O odst�pieniu my�l�!�</p><p>� Chwa�a! Chwa�a Tobie, Kr�lowo Anielska i nasza! � rzek� kr�l.</p><p>To rzek�szy, odwr�ci� si� ku drzwiom ko�cielnym, zdj�� kapelusz i nie wchodz�c do �rodka, kl�kn�� na �niegu przy drzwiach. G�ow� opar� o ram� kamienn� i pogr��y� si� w milczeniu. Po chwili �kanie pocz�o nim wstrz�sa�.</p><p>Rozczulenie ogarn�o wszystkich. Pan Andrzej rycza� jak �ubr.</p><p>Kr�l pomodliwszy si� i wyp�akawszy, wsta� uspokojony, z twarz� wiele pogodniejsz�. Zaraz spyta� Kmicica o nazwisko, a gdy ten powiedzia� mu swe przybrane miano, rzek�:</p><p>� Niech�e ci� pan �ugowski zaraz do naszej kwatery prowadzi. Nie za�yjemy rannego posi�ku inaczej, jak s�uchaj�c o obronie!</p><p>I w kwadrans p�niej Kmicic stan�� w komnacie kr�lewskiej przed dostojnym zebraniem. Kr�l czeka� tylko na kr�low�<a l:href="#fn513" type="note">[513]</a>, by zasi��� do rannej polewki<a l:href="#fn514" type="note">[514]</a>; jako� Maria Ludwika<a l:href="#fn515" type="note">[515]</a> pojawi�a si� za chwil�. Jan Kazimierz, ledwie j� ujrza�, zaraz zakrzykn��:</p><p>� Cz�stochowa wytrzyma�a! Szwedzi ust�puj�! Oto jest pan Babinicz, kt�ry stamt�d przyje�d�a i t� wie�� przynosi!</p><p>Czarne oczy kr�lowej spocz�y badawczo na m�odej twarzy junaka i widz�c jej szczero��, rozja�ni�y si� rado�ci�; on za�, oddawszy niski uk�on, patrzy� tak�e na ni� �miele, jako prawda i uczciwo�� patrze� umiej�.</p><p>� Moc boska! � rzek�a kr�lowa. � Ci�ar okrutny zdj��e� nam wa�pan z serca, i da B�g, �e to b�dzie pocz�tek odmiany fortuny. Wprost�e spod Cz�stochowy jedziesz?</p><p>� Nie spod Cz�stochowy, ale powiada, �e z samego klasztoru, to jeden z obro�c�w! � zawo�a� kr�l. � Z�oty go��!� Bodaj tacy co dzie� przybywali; ale pozw�lcie�e mu przyj�� do s�owa� Opowiadaj, bracie, opowiadaj, jake�cie si� bronili i jak was r�ka boska piastowa�a?</p><p>� Pewnie, mi�o�ciwi pa�stwo, �e nic wi�cej, jeno opieka boska i cuda Naj�wi�tszej Panny, na kt�re co dzie� w�asnymi oczyma patrzyli�my.</p><p>Tu pan Kmicic zabiera� si� ju� do opowiadania, gdy wtem coraz nowi dygnitarze zacz�li si� schodzi�. Przyszed� wi�c nuncjusz papieski, potem ksi�dz prymas Leszczy�ski, za nim ksi�dz Wyd�ga, z�otousty kaznodzieja, kt�ry by� kanclerzem kr�lowej, a p�niej biskupem warmi�skim, potem za� jeszcze prymasem. Wraz z nim wszed� kanclerz koronny pan Koryci�ski i Francuz de Noyers, przyboczny kr�lowej, za nim nadchodzili kolejno inni dygnitarze, kt�rzy pana nie opu�cili w nieszcz�ciu, ale woleli z nim gorzki, wygna�czy chleb dzieli� ni� wiar� zaprzysi�on� z�ama�.</p><p>Kr�lowi za� pilno by�o, wi�c odrywa� si� co chwila od posi�ku i powtarza�:</p><p>� S�uchajcie, wasze mo�cie! s�uchajcie, go�� z Cz�stochowy! Dobra wie��, s�uchajcie!� Z samej Jasnej G�ry!�</p><p>Na to dygnitarze spogl�dali z ciekawo�ci� na Kmicica, stoj�cego jakoby przed s�dem, lecz on, �mia�y z natury i przywyk�y do obcowania z wielkimi, wcale si� widokiem tylu znamienitych ludzi nie strwo�y� i gdy zasiedli wszyscy miejsca, pocz�� o ca�ym obl�eniu opowiada�.</p><p>Prawd� zna� by�o w jego s�owach, bo m�wi� jasno, dobitnie, jak �o�nierz, kt�ry sam na wszystko patrzy�, wszystkiego si� dotkn��, wszystko przeby�. M�wi� o ksi�dzu Kordeckim, jako o proroku �wi�tym, wychwala� pod niebiosa pana Zamoyskiego i pana Czarnieckiego, wys�awia� innych ojc�w, nikogo, pr�cz siebie, nie pomija�; lecz ca�� obron� bez ogr�dki Naj�wi�tszej Pannie, Jej �asce i cudom przypisywa�.</p><p>S�uchali go w zdumieniu kr�l i dygnitarze.</p><p>Ksi�dz arcybiskup oczy za�zawione do nieba wznosi�, ksi�dz Wyd�ga pospiesznie wszystko nuncjuszowi t�umaczy�, inni panowie za g�owy si� chwytali, inni modlili si� lub bili w piersi.</p><p>Wreszcie, gdy Kmicic doszed� do ostatnich szturm�w, gdy pocz�� opowiada�, jak Miller<a l:href="#fn516" type="note">[516]</a> sprowadzi� ci�kie dzia�a z Krakowa, a mi�dzy nimi tak� kolubryn�, kt�rej nie tylko cz�stochowskie, ale �adne w �wiecie mury oprze� si� nie mog�y � cisza uczyni�a si� jak makiem sia� i wszystkie oczy spocz�y na jego ustach.</p><p>Lecz Kmicic urwa� nagle i pocz�� oddycha� szybko; jasne rumie�ce wyst�pi�y mu na twarz, zmarszczy� brwi, podni�s� g�ow� i rzek� hardo:</p><p>� Teraz musz� m�wi� o sobie, cho� wola�bym milcze� A je�eli co� powiem, co na pochwa�� wypadnie, B�g mi �wiadek, nie uczyni� tego dla nagr�d, bo ich nie potrzebuj�, gdy� najwi�ksza nagroda dla mnie za majestat krew przela�</p><p>� M�w �miele, wierzym ci! � rzek� kr�l. � C� owa kolubryna?�</p><p>� T� kolubryn� ja, wykrad�szy si� w nocy z fortecy, prochami w drzazgi rozsadzi�em!</p><p>� Na mi�y B�g! � zakrzykn�� kr�l.</p><p>Lecz po tym wykrzykniku nasta�a cisza, takie zdumienie ogarn�o s�uchaj�cych. Wszyscy patrzyli jak w t�cz� w junaka, kt�ry sta� z iskrz�cymi si� oczyma, z rumie�cem na twarzy i z hardo podniesion� g�ow�. A tyle w nim by�o w tej chwili jakiej� grozy i dzikiego m�stwa, �e ka�demu przysz�o mimo woli na my�l, i� taki cz�owiek m�g� na podobny uczynek si� zdoby�.</p><p>Tote� po chwili milczenia ksi�dz prymas odezwa� si�:</p><p>� Patrzy na to ten cz�owiek<a l:href="#fn517" type="note">[517]</a>!</p><p>� Jak�e� to uczyni�? � zawo�a� kr�l.</p><p>Kmicic opowiedzia�, jak by�o.</p><p>� Uszom si� nie chce wierzy�! � rzek� pan kanclerz Koryci�ski.</p><p>� Mo�ci panowie! � odezwa� si� z powag� kr�l � nie wiedzieli�my, kogo mamy przed sob�. �ywie<a l:href="#fn518" type="note">[518]</a> jeszcze nadzieja, �e nie zgin�a ta Rzeczpospolita, p�ki takich kawaler�w i obywateli wydaje.</p><p>� Ten mo�e o sobie powiedzie�: <emphasis>Si fractus illabatur orbis, impavidum ferient ruinae<a l:href="#fn519" type="note">[519]</a>!</emphasis> � rzek� ksi�dz Wyd�ga, kt�ry lubi� autor�w przy ka�dej sposobno�ci cytowa�.</p><p>� Prawie to niepodobne rzeczy � ozwa� si� zn�w kanclerz. � Powiedz�e, panie kawalerze, jakim sposobem �ywot unios�e� z tego terminu i jak przez Szwed�w si� przedosta�e�?</p><p>� Huk og�uszy� mnie � rzek� Kmicic � i dopiero nazajutrz znale�li mnie Szwedzi przy okopie, jakoby bez duszy le��cego. � Zaraz mnie tam pod s�d oddali i Miller skaza� mnie na �mier�.</p><p>� Ty za� uciek�e�?</p><p>� Niejaki Kuklinowski wyprosi� mnie u Millera, �eby sam m�g� mnie zg�adzi�, bo mia� przeciw mnie zawzi�to�� okrutn��</p><p>� Znany to warcho� i zb�j, s�yszeli�my tu o nim � rzek� kasztelan Krzywi�ski. � Jego pu�k z Millerem pod Cz�stochow� stoi� Prawda!</p><p>� �w Kuklinowski pos�owa� wprz�dy od Millera do klasztoru i raz mnie prywatnie do zdrady namawia�, gdym go do bramy odprowadza�. Ja za� trzasn��em go w g�b� i skopa�em nogami� Za to uraz� do mnie powzi��.</p><p>� A to, widz�, z ognia i siarki szlachcic! � zawo�a� rozweselony kr�l. � Takiemu w drog� nie wchod�!� Miller odda� ci� tedy Kuklinowskiemu?</p><p>� Tak jest, mi�o�ciwy panie!� On za� zamkn�� si� ze mn� w pustej stod�ce z kilkoma lud�mi� Tam mnie do belki powrozami przywi�za� i m�czy� pocz��, i ogniem boki pali�.</p><p>� Na Boga �ywego!</p><p>� Wtem go odwo�ano do Millera, a tymczasem przysz�o trzech szlachty, niejakich Kiemlicz�w, jego �o�nierzy, kt�rzy wpierw u mnie s�u�yli. Ci pobili stra�nik�w i odwi�zali mnie od belki.</p><p>� I uciekli�cie. Teraz rozumiem! � rzek� kr�l.</p><p>� Nie, mi�o�ciwy panie. Zaczekali�my na powr�t Kuklinowskiego. W�wczas ja go kaza�em do tej samej belki przywi�za� i lepiej ogniem przypiek�em.</p><p>To rzek�szy, pan Kmicic, podniecony wspomnieniem, zaczerwieni� si� na nowo i oczy b�ys�y mu jak wilkowi.</p><p>Lecz kr�l, kt�ry �atwo od zmartwienia do weso�o�ci, od powagi do �artu przechodzi�, pocz�� bi� d�oni� w st� i wo�a� ze �miechem:</p><p>� Dobrze mu tak! Dobrze mu tak! Nie zas�u�y� taki zdrajca na lepszy traktament!</p><p>� Zostawi�em go �ywego � odrzek� Kmicic � lecz do rana musia� ostygn��.</p><p>� To sztuka, co swego nie daruje! Wi�cej nam takich! � wo�a� kr�l, zupe�nie ju� rozbawiony. � Sam za� z tymi �o�nierzami tu przyby�e�? Jak ich zowi�?</p><p>� Kiemlicze; jest ojciec i dw�ch syn�w.</p><p>� <emphasis>Mater mea de domo</emphasis> Kiemlicz�wna <emphasis>est</emphasis><a l:href="#fn520" type="note">[520]</a> � rzek� z powag� ksi�dz kanclerz kr�lowej, Wyd�ga.</p><p>� To wida� s� Kiemlicze wielcy i mali � odpar� weso�o Kmicic � a ci nie tylko s� mali, ale i w rzeczy hultaje, jeno �o�nierze okrutni i mnie wierni.</p><p>Tymczasem kanclerz Koryci�ski szepta� co� od niejakiego czasu do ucha ksi�dza arcybiskupa gnie�nie�skiego, wreszcie rzek�:</p><p>� Wielu tu przyje�d�a takich, kt�rzy dla w�asnej chwalby albo spodziewanej nagrody radzi klimkiem rzucaj�. Ci wie�ci fa�szywe i ba�amutne przywo��, cz�sto i przez nieprzyjaci� nam�wieni.</p><p>Uwaga ta zmrozi�a wszystkich obecnych. Kmicica twarz pokry�a si� purpur�.</p><p>� Nie znam ja godno�ci waszmo�� pana � odrzek� � kt�ra jak tusz�, musi by� znaczna� wi�c nie chc� jej ubli�y�, ale tak my�l�, �e nie masz takiej godno�ci, kt�ra by pozwala�a szlachcicowi bez racji �garstwo zadawa�<a l:href="#fn521" type="note">[521]</a>.</p><p>� Cz�owieku! do kanclerza wielkiego koronnego m�wisz! � rzek� pan �ugowski.</p><p>Kmicic wybuchn�� gniewem:</p><p>� Kto mi �garstwo zadaje, cho�by by� kanclerzem, temu powiem: �atwiej �garstwo zadawa� ni� gard�a nadstawia�, �atwiej piecz�towa� woskiem ni� krwi�!</p><p>Lecz pan Koryci�ski nie rozgniewa� si� wcale, tylko odrzek�:</p><p>� Nie zadaj� ci k�amstwa, panie kawalerze, ale je�eli prawda, co� m�wi�, to powiniene� mie� bok spalony.</p><p>� P�jd��e wasza wielmo�no�� gdzie na stron�, to ci go poka��! � hukn�� Kmicic.</p><p>� Nie potrzeba � rzek� kr�l � wierzym ci tak!</p><p>� Nie mo�e by�, mi�o�ciwy kr�lu! � zakrzykn�� pan Andrzej � sam tego chc�, jak o �ask� o to prosz�, �eby mnie tu nikt, cho�by nie wiem jak dostojny, koloryst�<a l:href="#fn522" type="note">[522]</a> nie czyni�! �le by mi si� nagrodzi�a m�ka, mi�o�ciwe pa�stwo! Nie chc� nagrody, chc�, �eby mi wierzono, niech�e niewierni Tomasze dotkn� ran moich!</p><p>� U mnie masz wiar�! � rzek� kr�l.</p><p>� Sama prawda by�a w jego s�owach � doda�a Maria Ludwika � ja si� na ludziach nie myl�.</p><p>Lecz Kmicic r�ce z�o�y�.</p><p>� Mi�o�ciwe pa�stwo, pozw�lcie! Niech�e ktokolwiek idzie ze mn� na stron�, bo ci�ko by mi tu by�o �y� w podejrzeniach.</p><p>� Ja p�jd� � rzek� pan Tyzenhauz, m�ody dworzanin kr�lewski.</p><p>To rzek�szy, odprowadzi� Kmicica do drugiej komnaty, a po drodze m�wi� do niego:</p><p>� Nie dlatego id�, bym nie wierzy�, bo wierz�, ale by z waszmo�ci� pogada�. My si� gdzie� na Litwie widzieli� Nazwiska sobie nie mog� przypomnie�, bo by� mo�e, i�em waszmo�ci wyrostkiem<a l:href="#fn523" type="note">[523]</a> jeszcze widzia� i sam wtedy wyrostkiem by�em.</p><p>Kmicic odwr�ci� nieco twarz, by ukry� nag�e pomieszanie.</p><p>� Mo�e na sejmiku jakim. Cz�sto mnie nieboszczyk rodzic bra� ze sob�, bym si� praktyce publicznej przypatrywa�.</p><p>� Mo�e by� Twarz wa�pa�ska pewno mi nieobca, chocia�e� wtedy tej kresy nie mia�. Patrz jednak wa�pan, jako <emphasis>memoria fragilis est<a l:href="#fn524" type="note">[524]</a></emphasis>, to� mnie si� przewiduje, �e ci� wtedy inaczej zwali?</p><p>� Bo lata pami�� m�c� � odpar� pan Andrzej.</p><p>Za czym weszli do innej komnaty. Po chwili pan Tyzenhauz wr�ci� przed oblicze kr�lewskie.</p><p>� Upieczon, mi�o�ciwy kr�lu, jako na ro�nie! � rzek�. � Ca�y bok ze szcz�tem przypalony!</p><p>Wi�c gdy z kolei i Kmicic wr�ci�, kr�l wsta�, �cisn�� go za g�ow� i rzek�:</p><p>� Nigdy by�my nie w�tpili, �e prawd� m�wisz, i zas�uga twoja ani b�l darmo nie przeminie.</p><p>� D�u�nikami twymi jeste�my � doda�a kr�lowa, wyci�gaj�c do� r�k�.</p><p>Pan Andrzej przykl�kn�� na jedno kolano i uca�owa� ze czci� d�o� kr�lowej, kt�ra go jeszcze pog�adzi�a jako matka po g�owie.</p><p>� Ale ju��e si� na pana kanclerza nie gniewaj � rzek� znowu kr�l. � Po prawdzie, niema�o tu by�o zdrajc�w albo takich, kt�rzy pletli trzy po trzy, a do urz�du kanclerskiego nale�y, �eby prawd� <emphasis>de publicis<a l:href="#fn525" type="note">[525]</a></emphasis> wydoby�.</p><p>� Co by tam m�j chudopacholski gniew znaczy� dla tak wielkiego cz�owieka � odpowiedzia� pan Andrzej. � I nie �mia�bym nawet mrucze� na zacnego senatora, kt�ry przyk�ad wierno�ci i mi�o�ci do ojczyzny wszystkim daje.</p><p>Kanclerz u�miechn�� si� dobrotliwie i wyci�gn�� r�k�.</p><p>� No, niech�e b�dzie zgoda! Przym�wi�e� mi te� szpetnie o tym wosku, ale wiedz o tym, �e i Koryci�scy cz�sto krwi�, nie samym woskiem piecz�towali�</p><p>Kr�l rozweselony by� zupe�nie.</p><p>� Uda� nam si� ten Babinicz � rzek� do senator�w. � Tak nam do serca przypad�, jak ma�o kto� Ju� ci� te� od boku naszego nie pu�cim i da B�g, razem nied�ugo do mi�ej ojczyzny powr�cimy.</p><p>� O najja�niejszy kr�lu! � zakrzykn�� w uniesieniu Kmicic � chocia�em by� w twierdzy zamkni�ty, wiem to od szlachty, od wojska, od tych nawet, co pod panem Zbro�kiem i Kali�skim s�u��c, Cz�stochow� oblegali, �e wszyscy dnia i godziny twego powrotu wygl�daj�. Uka� si� tylko, mi�o�ciwy panie, a tego samego dnia ca�a Litwa, Korona i Ru� jako jeden m�� przy tobie stan�! P�jdzie szlachta, p�jdzie nawet ch�opstwo nikczemne przy panu swoim si� oponowa�<a l:href="#fn526" type="note">[526]</a>. Wojsko pod hetmanami ledwie ju� dysze, tak chce na Szwed�w� Wiem i to, �e pod Cz�stochow� przyje�d�ali od hetma�skich wojsk deputaci<a l:href="#fn527" type="note">[527]</a>, �eby Zbro�ka, Kali�skiego i Kuklinowskiego przeciw Szwedom ekscytowa�. Sta� dzi�, mi�o�ciwy panie, w granicach, a za miesi�c jednego Szweda ju� nie b�dzie, jeno przyb�d�, jeno si� uka�, bo�my tam jako owce bez pasterza!�</p><p>Kmicicowi skry sz�y z oczu, gdy to m�wi�, i tak wielki zapa� go ogarn��, �e kl�kn�� na �rodku sali. Zapa� jego udzieli� si� te� samej nawet kr�lowej, kt�ra nieustraszonej odwagi b�d�c, dawno kr�la do powrotu namawia�a.</p><p>Wi�c zwr�ciwszy si� teraz do Jana Kazimierza, rzek�a z si�� i stanowczo�ci�:</p><p>� G�os ca�ego narodu przez usta tego szlachcica s�ysz�!�</p><p>� Tak jest! tak jest! Mi�o�ciwa pani!� matko nasza!� � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>Lecz kanclerza Koryci�skiego i kr�la uderzy�y niekt�re s�owa w tym, co m�wi� Kmicic.</p><p>� Zawsze � rzek� kr�l � gotowi�my ponie�� w ofierze zdrowie i �ycie nasze, i nie na co innego, jeno na popraw� poddanycn naszych czekali�my a� dot�d.</p><p>� Ta poprawa ju� si� spe�ni�a � rzek�a Maria Ludwika.</p><p>� <emphasis>Maiestas infracta malis<a l:href="#fn528" type="note">[528]</a>!</emphasis> � rzek�, spogl�daj�c na ni� z uwielbieniem, ksi�dz Wyd�ga.</p><p>� Wa�ne to s� rzeczy � przerwa� ksi�dz arcybiskup Leszczy�ski � zali istotnie deputacje od wojsk hetma�skich przychodzi�y pod Cz�stochow�?</p><p>� Wiem to od moich ludzi, tych�e Kiemlicz�w! � odpar� pan Andrzej. � U Zbro�ka i Kali�skiego wszyscy g�o�no o tym m�wili, nic na Millera i Szwed�w nie uwa�aj�c. Kiemlicze owi nie byli zamkni�ci, mieli ze �wiatem relacje, z �o�nierzami i szlacht�� Tych mog� przed obliczem majestatu i waszych dostojno�ci postawi�, aby sami opowiedzieli, jako w ca�ym kraju wre jak w garnku. Hetmani z musu tylko do Szweda przystali, bo z�y duch wojsko op�ta�, a teraz samo owo wojsko chce na powr�t do powinno�ci wr�ci�. Szlacht� i duchownych Szwedzi bij�, rabuj�, przeciw wolno�ci dawnej blu�ni�, to� i dziwu nie ma, �e ka�dy jeno pi�ci �ciska i na szabl� �akomie spogl�da.</p><p>� Mieli�my ju� i my od wojsk wiadomo�ci � rzek� kr�l � byli tu tak�e tajni wys�a�cy, kt�rzy nam ochot� powszechn� powrotu do dawnej wierno�ci i czci oznajmiali�</p><p>� I to schodzi si� z tym, co �w kawaler powiada � rzek� kanclerz. � Ale je�eli deputacje i mi�dzy pu�kami chodz�, to wa�ne jest, bo znaczy to, �e owoc ju� dojrza�, �e nasze starania nie zmarnia�y i robota gotowa, a zatem czas nadszed��</p><p>� A Koniecpolski<a l:href="#fn529" type="note">[529]</a>? � rzek� kr�l � a tylu innych, kt�rzy jeszcze przy boku najezdnika stoj�, w oczy mu patrz� i o swej wierno�ci zar�czaj�?</p><p>Na to umilkli wszyscy, a kr�l zas�pi� si� nagle i jako gdy s�o�ce za chmur� zajdzie, mrok od razu ca�y �wiat pokrywa, tak i jemu twarz pociemnia�a.</p><p>I po chwili tak m�wi� pocz��:</p><p>� B�g patrzy w serca nasze, �e�my cho� dzi� gotowi wyruszy� i �e nie potencja szwedzka nas wstrzymuje, ale nieszcz�sna zmienno�� naszego narodu, kt�ry jako Proteusz<a l:href="#fn530" type="note">[530]</a> coraz now� posta� na si� przyjmuje. Zali mo�emy zaufa�, �e to nawr�cenie szczere, ochota nie zmy�lona, gotowo�� nie zdradliwa? Zali mo�emy zawierzy� temu narodowi, kt�ry tak niedawno nas opu�ci� i z tak lekkim sercem z najezdnikiem si� po��czy� przeciw w�asnemu kr�lowi, przeciw w�asnej ojczy�nie, przeciw w�asnym wolno�ciom? Bole�� �ciska nam serce i wstyd nam za naszych poddanych! Gdzie� dzieje podaj� podobne przyk�ady? Kt�ren�e<a l:href="#fn531" type="note">[531]</a> kr�l tyle dozna� zdrad i nie�yczliwo�ci, kt�ren tak by� opuszczony? Przypomnijcie sobie jeno, uprzejmo�ci wasze, i�e�my w�r�d naszego wojska, w�r�d tych, kt�rzy krew za nas winni byli przela�, bezpiecze�stwa � i � zgroza powiedzie�! � �ycia nawet nie byli pewni. A je�li�my ojczyzn� opu�cili i tu schronienia szuka� musieli, to nie z boja�ni przed owym szwedzkim nieprzyjacielem, ale by w�asnych poddanych, w�asne dzieci, od straszliwego wyst�pku kr�lob�jstwa i ojcob�jstwa uchroni�.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � krzykn�� Kmicic � ci�ko zawini� nasz nar�d, grzeszny jest i s�usznie ch�oszcze go r�ka bo�a, ale przecie, na rany Chrystusa! nie znalaz� si� w tym narodzie i da B�g, po wieki nie znajdzie si� taki, kt�ry by r�k� na �wi�t� osob� pomaza�ca boskiego �mia� podnie��!</p><p>� Ty w to nie wierzysz, bo� poczciwy � odrzek� kr�l � ale my mamy listy i dowody. Ju� to gorzko odp�acili nam si� Radziwi��owie za dobrodziejstwa, kt�rymi�my ich obsypali, a jednak Bogus�awa, cho� zdrajc�, sumienie ruszy�o, i nie tylko nie chcia� do zamachu na nas r�ki przy�o�y�, ale pierwszy nam o nim doni�s�.</p><p>� Do jakiego zamachu? � zawo�a� zdumiony Kmicic.</p><p>� Doni�s� nam � rzek� kr�l � i� znalaz� si� taki, kt�ry mu si� za sto czerwonych z�otych ofiarowa� porwa� nas i �ywego lub umar�ego Szwedom dostawi�.</p><p>Dreszcz przeszed� ca�e zgromadzenie na te s�owa kr�lewskiej, a pan Kmicic zaledwie zdo�a� wyj�ka� pytanie:</p><p>� Kto to by� taki?� kto to by�?�</p><p>� Niejaki Kmicic � odrzek� kr�l.</p><p>Fala krwi uderzy�a nagle panu Andrzejowi do g�owy, w oczach mu pociemnia�o, r�koma schwyci� za czupryn� i strasznym, ob��kanym g�osem zakrzykn��:</p><p>� To �garstwo! Ksi��� Bogus�aw ��e jak pies! Mi�o�ciwy kr�lu, panie m�j! nie wierz temu zdrajcy, umy�lnie on to uczyni�, by wroga zha�bi�, a ciebie przerazi�, kr�lu m�j, panie!� to zdrajca!� Kmicic by nie wa�y� si� na to�</p><p>Tu nagle zakr�ci� si� pan Andrzej na miejscu. Si�y jego, sterane obl�eniem, podci�te wybuchem proch�w w kolubrynie i m�k� zadan� przez Kuklinowskiego, opu�ci�y go zupe�nie � i run�� bez przytomno�ci do n�g kr�lewskich.</p><p>Podniesiono go i medyk kr�lewski pocz�� go cuci� w przyleg�ej izbie. Lecz w zgromadzeniu dygnitarzy nie umiano sobie wyt�umaczy�, czemu s�owa kr�lewskie podobnie straszne uczyni�y na m�odym szlachcicu wra�enie.</p><p>� Albo tak poczciwy, �e sama abominacja<a l:href="#fn532" type="note">[532]</a> z n�g go zwali�a, albo jaki tego Kmicica krewny � rzek� pan kasztelan krakowski.</p><p>� Trzeba si� b�dzie tego dopyta� � odpowiedzia� kanclerz Koryci�ski. � Oni tam wszyscy sobie na Litwie krewni, jako zreszt� i u nas.</p><p>Na to pan Tyzenhauz:</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Niech mnie B�g broni, �ebym chcia� co z�ego o tym szlachcicu m�wi� � ale� nie trzeba jeszcze zbytecznie ufa� �e s�u�y� w Cz�stochowie, to pewno; bok ma spalony, czego by w �adnym razie mnisi nie uczynili, bo oni jako s�udzy bo�y wszelk� klemencj�<a l:href="#fn533" type="note">[533]</a> nawet dla je�c�w i zdrajc�w mie� musz�, ale jedno mi wci�� po g�owie chodzi i ufno�� do niego psuje� Owo ja go kiedy� na Litwie spotka�em� wyrostkiem jeszcze, na sejmiku czy na kuligu� nie pomn�</p><p>� I co z tego? � rzek� kr�l.</p><p>� I on� ci�gle mi si� widzi� �e nie nazywa� si� Babinicz.</p><p>� Nie powiadaj byle czego! � rzek� kr�l. � M�ody jeste� i nieuwa�ny, w g�owie �acno ci si� mog�o pomiesza�. Babinicz czy nie Babinicz, czemu ja jemu nie mam ufa�? Szczero�� i prawd� ma na g�bie wypisane, a serce wida� z�ote. Sobie bym chyba nie ufa�, gdybym takiemu �o�nierzowi nie mia� ufa�, kt�ren krew za nas i ojczyzn� przelewa�.</p><p>� Wi�cej on na ufno�� zas�uguje ani�eli list ksi�cia Bogus�awa � rzek�a nagle kr�lowa � i polecam to uwadze waszych dostojno�ci, �e w tym li�cie mo�e nie by� i s�owa prawdy. Si�a<a l:href="#fn534" type="note">[534]</a> mog�o zale�e� Radziwi��om bir�a�skim, �eby�my zgo�a na duchu upadli, a �acno przypu�ci�, �e ksi��� Bogus�aw chcia� przy tym jakowego wroga swego pogr��y� i sobie furtk� otwart� w razie odmiany fortuny zostawi�.</p><p>� Gdybym nie przywyk� do tego � rzek� prymas � �e z ust mi�o�ciwej kr�lowej jejmo�ci sama m�dro�� wychodzi, zdumiewa�bym si� nad bystro�ci� tych s��w, najbieglejszego statysty<a l:href="#fn535" type="note">[535]</a> godnych.</p><p>� �<emphasis>�curasque gerens, animosque viriles<a l:href="#fn536" type="note">[536]</a>�</emphasis>� � przerwa� z cicha ksi�dz Wyd�ga.</p><p>Podniesiona tymi s�owy kr�lowa wsta�a z krzes�a i tak m�wi� pocz�a:</p><p>� Nie o Radziwi���w bir�a�skich mi chodzi, bo ci, jako heretycy, �acnie podszept�w nieprzyjaciela rodu ludzkiego us�uchali; ani te� o list ksi�cia Bogus�awa, prywat� mo�e zacieraj�cy� Ale najbardziej mnie bol� desperackie s�owa kr�la, pana i ma��onka mojego, przeciw temu narodowi wyrzeczone. Kt� bowiem go oszcz�dzi, je�li go w�asny kr�l pot�pia? A przecie, gdy rozejrz� si� po �wiecie, pr�no pytam, gdzie jest taki drugi nar�d, w kt�rym by chwa�a Boga staro�ytnej szczero�ci trybem trwa�a i pomna�a�a si� coraz bardziej� Pr�no patrz�, gdzie drugi nar�d, w kt�rym tak otwarty kandor<a l:href="#fn537" type="note">[537]</a> �yje; gdzie pa�stwo, w kt�rym by o tak piekielnych blu�nierstwach, subtelnych zbrodniach i nigdy nie przejednanych zawzieto�ciach, jakich pe�ne s� obce kroniki, nigdy nikt nie s�ysza�� Niech�e mi poka�� ludzie, w dziejach �wiata biegli, inne kr�lestwo, gdzie by wszyscy kr�lowie w�asn� spokojn� �mierci� umierali. Nie masz tu no��w i trucizn, nie masz protektor�w, jako u Angielczyk�w<a l:href="#fn538" type="note">[538]</a>� Prawda, m�j panie, zawini� ten nar�d ci�ko, zgrzeszy� przez swawol� i lekko�� Ale kt�ry� to jest nar�d nigdy nie b��dz�cy i gdzie jest taki, kt�ry by tak pr�dko win� sw� uzna�, pokut� i popraw� rozpocz��? Oto ju� si� obejrzeli, ju� przychodz�, bij�c si� w piersi, do twego majestatu� ju� krew przela�, �ycie odda�, fortuny po�wi�ci� dla ciebie gotowi� A ty zali<a l:href="#fn539" type="note">[539]</a> ich odepchniesz? Zali �a�uj�cym nie przebaczysz, poprawionym i pokutuj�cym nie zaufasz?� Dzieciom, kt�re zb��dzi�y, ojcowskiego afektu nie wr�cisz?� Zaufaj im, panie, bo oto t�skni� ju� za sw� krwi� jagiello�sk� i za ojcowskimi rz�dami twymi� Jed� mi�dzy nich� Ja, ja niewiasta nie l�kam si� zdrady, bo widz� mi�o��, bo widz� �al za grzechy i restauracj� tego kr�lestwa, na kt�re ci� po ojcu i bracie powo�ano. Ani mi si� te� podobna rzecz zdawa<a l:href="#fn540" type="note">[540]</a>, by B�g mia� zgubi� tak znaczn� Rzeczpospolit�, w kt�rej �wiat�o prawdziwej wiary p�onie. Do kr�tkiego czasu �ci�gn�a boska sprawiedliwo�� r�zg� swoj� na ukaranie, nie na zgubienie dziatek swoich, a za� wkr�tce potem utuli ich i pocieszy ojcowska tego� niebieskiego Pana dobro�. Lecz ty nie gard� nimi, kr�lu, i powierzy� si� ich synowskiej dyskrecji nie l�kaj, bo tylko tym sposobem z�e w dobre, zmartwienia w pociechy, kl�ski w tryumfy zmieni� si� mog�.</p><p>To rzek�szy, siad�a kr�lowa, jeszcze z ogniem w �renicach i faluj�c� piersi�; wszyscy spogl�dali na ni� z uwielbieniem, a ksi�dz kanclerz Wyd�ga zacz�� m�wi� echowym g�osem:</p><cite><poem><stanza><v><emphasis>Nulla sors longa est, dolor et volupta</emphasis>s</v><v><emphasis>Invicem cedunt.</emphasis></v><v><emphasis>Ima permutat brevis hora summis</emphasis><a l:href="#fn541" type="note">[541]</a>�</v></stanza></poem></cite><p>Lecz nikt go nie s�ucha�, bo zapa� bohaterskiej pani udzieli� si� wszystkim sercom. Sam kr�l zerwa� si� z rumie�cami na po��k�ej twarzy i zakrzykn��:</p><p>� Nie straci�em jeszcze kr�lestwa, skoro mam tak� kr�low�!� Niech�e si� stanie jej wola, bo w natchnieniu proroczym m�wi�a. Im pr�dzej wyrusz� i stan� <emphasis>inter regna<a l:href="#fn542" type="note">[542]</a></emphasis>, tym b�dzie lepiej!�</p><p>Na to ozwa� si� z powag� prymas:</p><p>� Nie chc� ja woli mi�o�ciwych pa�stwa moich negowa� ani od przedsi�wzi�cia odwodzi�, w kt�rym jest hazard, ale mo�e by� i zbawienie. Wszelako za roztropn� rzecz uwa�a�bym jeszcze raz w Opolu, gdzie wi�kszo�� senator�w przebywa, zebra� si� i tam koncept�w zebranych pos�ucha�, kt�re jeszcze lepiej i obszerniej spraw� wywie�� i rozwa�y� mog�.</p><p>� Zatem do Opola! � zakrzykn�� kr�l. � A potem w drog�, i co B�g da!</p><p>� B�g da powr�t szcz�liwy i zwyci�stwo! � rzek�a kr�lowa.</p><p>� Amen! � rzek� prymas.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXII</p></title><p>Pan Andrzej ciska� si� jak ranny �bik w swej gospodzie. Piekielna zemsta Bogus�awa Radziwi��a przywiod�a go niemal do szale�stwa. Nie do��, �e �w ksi��� wyrwa� si� z jego r�k, pobi� mu ludzi, jego samego niemal �ycia nie zbawi�, nadto tak� go okry� sromot�, pod jak� nie tylko nikt z jego rodu, ale �aden Polak od pocz�tku �wiata nie j�cza�.</p><p>Tote� by�y chwile, �e Kmicic chcia� si� wyrzec wszystkiego: s�awy, kt�ra si� przed nim otwiera�a, s�u�by kr�lewskiej, a lecie� i m�ci� si� na tym magnacie, kt�rego by pragn�� po�re� na surowo.</p><p>Lecz z drugiej strony, mimo ca�ej w�ciek�o�ci i wichru w g�owie, przychodzi�o mu na my�l, �e p�ki ksi��� �yw, zemsta nie uciecze, a najlepsza sposobno��, jedyna droga zada� mu k�am i ca�� bezecno�� oskar�enia na jaw wywie��, to w�a�nie s�u�ba kr�lewska, w niej bowiem m�g� �wiatu okaza�, �e nie tylko na �wi�t� osob� r�ki podnie�� nie zamierza�, ale �e pomi�dzy wszystk� szlacht� Korony i Litwy nie m�g�by kr�l wierniejszego s�ugi nad Kmicica znale��.</p><p>Zgrzyta� jednak z�bami, kipia� jak war, szarpa� na sobie odzie� i d�ugo, d�ugo nie m�g� si� uspokoi�. Lubowa� si� my�l� o zem�cie. Widzia� zn�w ksi�cia w swoich r�kach; przysi�ga� sobie na pami�� rodzica, i� musi go dosta�, cho�by go za to �mier� i m�ki czeka�y. I jakkolwiek ksi��� Bogus�aw pot�ny by� pan, kt�rego nie tylko zemsta prostego szlachcica, ale i kr�lewska nie�atwo mog�a dosi�gn��, przecie, gdyby t� niepohamowan� dusz� zna� lepiej, nie by�by sypia� spokojnie i nieraz zadr�a�by przed jego �lubami.</p><p>A przecie nie wiedzia� jeszcze pan Andrzej, �e ksi��� nie tylko okry� go sromot� i nie tylko s�aw� mu wydar�.</p><p>Tymczasem kr�l, kt�ry od razu polubi� niezmiernie m�odego junaka, przys�a� po niego pana �ugowskiego tego samego dnia, a nazajutrz kaza� mu ze sob� jecha� do Opola, gdzie na walnym zebraniu senator�w miano obradowa� nad powrotem kr�la do kraju. Jako� by�o nad czym obradowa�: oto pan marsza�ek koronny nades�a� zn�w drugi list, donosz�cy, �e wszystko w kraju do powszechnej wojny gotowe, i nagl�cy pilnie do powrotu. Pr�cz tego rozesz�a si� wie�� o jakim� zwi�zku szlachty i wojska na obron� kr�la i ojczyzny, o kt�rym istotnie od dawna w kraju my�lano, ale kt�ry jak si� potem pokaza�o, zawarty zosta� pod imieniem konfederacji tyszowieckiej p�niej nieco.</p><p>Na razie jednak wszystkie umys�y by�y nadzwyczaj tymi wie�ciami zaj�te i zaraz po mszy solennej udano si� na tajemn� obrad�, na kt�r� i Kmicic, za przyczyn� kr�lewsk�, jako przywo��cy wie�ci z Cz�stochowy, dopuszczony zosta�.</p><p>Pocz�to wi�c roztrz�sa�, czy powr�t zaraz ma nast�pi�, czy go lepiej od�o�y� a� do tej chwili, w kt�rej wojska nie tylko ch�ci�, ale i czynem opuszcz� Szweda.</p><p>Jan Kazimierz po�o�y� koniec tym rozprawom rzek�szy:</p><p>� Nie o powrocie, wasze dostojno�cie, rad�cie ani o tym, je�eli nie lepiej zw��czy� jeszcze, bo jam si� ju� o tym z Bogiem i Naj�wi�tsz� Pann� naradza�� Zatem o�wiadczam waszym dostojno�ciom, �e co b�d� ma nas spotka�, w tych dniach nieodmiennie osob� nasz� wyruszamy� Wasze dostojno�cie za� wysilajcie jeno koncepty i rad nie sk�pcie, jak najbezpieczniej i najs�uszniej powr�t uskuteczni�.</p><p>Rozmaite wi�c by�y zdania. Jedni m�wili, aby nie ufa� zbytnio panu marsza�kowi koronnemu, kt�ry raz ju� wahanie i niepos�usze�stwo okaza�, gdy korony, zamiast cesarzowi do przechowania wed�ug rozkazu kr�lewskiego odda�, do Lubowli uwi�z�. � Wielka (m�wili) jest pycha i ambicja tego pana, a gdy jeszcze osob� kr�lewsk� w swym zamku mie� b�dzie, kto wie, co pocznie, czego za swe us�ugi nie za��da i czy ca�ej w�adzy w r�ce swe uchwyci� nie zechce, aby nad wszystkimi g�rowa�, i nie tylko ca�ego kraju, ale i majestatu by� protektorem<a l:href="#fn543" type="note">[543]</a>.</p><p>Ci tedy radzili, aby kr�l, poczekawszy na odst�pienie Szwed�w, do Cz�stochowy si� uda�, jako do miejsca, z kt�rego �aska i odrodzenie sp�yn�y na kraj. Lecz inni odmienne wyg�aszali zdania.</p><p>� Jeszcze� Szwedzi stoj� pod Cz�stochow�, a cho� jej za �ask� bo�� nie zdob�d�, przecie dr�g wolnych nie ma. Tamte okolice wszystkie w r�kach szwedzkich. Stoi nieprzyjaciel w Krzepicach, w Wieluniu, w Krakowie, nad granic� tak�e znaczne si�y s� roz�o�one. A w g�rach, na w�gierskiej rubie�y, gdzie Lubowla jest po�o�ona, nie masz innych wojsk, pr�cz wojsk marsza�ka, i Szwedzi nigdy tam nie zapuszczali si� dot�d, nie maj�c na to do�� ludzi ani odwagi. Z Lubowli bli�ej przy tym na Ru�, kt�ra od zaj�cia nieprzyjacielskiego wolna, do Lwowa, kt�ry nie przesta� by� kr�lowi wierny, i do Tatar�w, kt�rzy wedle wiadomo�ci w pomoc id�c, tam w�a�nie na rezolucj� kr�lewsk� czekaj�.</p><p>� <emphasis>Quod attinet</emphasis><a l:href="#fn544" type="note">[544]</a> pana marsza�ka (m�wi� biskup krakowski), ambicja jego ju� tym nasycona b�dzie, i� pierwszy kr�la w swoim starostwie spiskim przyjmie i pierwszy opiek� go otoczy. W�adza przy kr�lu pozostanie, a pana marsza�ka sama nadzieja tak wielkich przys�ug zadowolni; je�eli za� zechce wierno�ci� nad wszystkimi g�rowa�, to czyli wierno�� jego z ambicji, czy te� z mi�o�ci ku panu i ojczy�nie wyp�ynie, zawsze majestat znaczne korzy�ci st�d odniesie.</p><p>To zdanie zacnego i do�wiadczonego biskupa wyda�o si� najs�uszniejsze; uchwalono wi�c, �e kr�l przez g�ry do Lubowli, a stamt�d do Lwowa, lub gdzie by kaza�y okoliczno�ci, wyruszy.</p><p>Obradowano tak�e i nad dniem powrotu, ale wojewoda ��czycki, kt�ry w�a�nie od cesarza by� wr�ci�, do kt�rego w poselstwie o pomoc by� wysy�any, uczyni� uwag�, �e lepiej jest terminu �cis�ego nie wyznacza� i samemu kr�lowi decyzj� zostawi�, a to dlatego, a�eby wie�� si� nie rozesz�a i nieprzyjaciele nie zostali przestrze�eni. Stan�o tylko na tym, �e kr�l wyruszy w trzysta koni wybranej dragonii<a l:href="#fn545" type="note">[545]</a> pod wodz� pana Tyzenhauza, kt�ry cho� m�ody, mia� ju� reputacj� wielkiego �o�nierza.</p><p>Lecz niemal wa�niejsza jeszcze by�a druga cz�� obrad, na kt�rej z powszechn� zgod� zawotowano<a l:href="#fn546" type="note">[546]</a>, i� po przybyciu do kraju ca�a w�adza i kierunek wojny przejdzie w r�ce kr�la, kt�remu szlachta, wojsko i hetmani we wszystkim pos�uszni by� maj�. M�wiono te� o przysz�o�ci i przytaczano powody tych nag�ych nieszcz��, kt�re jako potop w tak kr�tkim czasie ca�y kraj zala�y. I sam prymas nie inn� tego podawa� przyczyn�, jak nierz�d, brak pos�uchu i zbytnie sponiewieranie w�adzy i majestatu kr�lewskiego.</p><p>S�uchano go w g��bokim milczeniu, bo ka�dy rozumia�, �e tu o losy Rzeczypospolitej chodzi i o wielkie, niebywa�e dot�d w niej zmiany, kt�re by mog�y jej dawn� pot�g� przywr�ci�, a kt�rych zw�aszcza od dawna pragn�a m�dra i mi�uj�ca przybran� ojczyzn� kr�lowa.</p><p>P�yn�y wi�c z ust dostojnego ksi�cia Ko�cio�a s�owa jak grzmoty, a w s�uchaczach dusze otwiera�y si� prawdzie, jako kwiaty otwieraj� si� s�o�cu.</p><p>� Nie przeciw starodawnym wolno�ciom si� oponuj� � m�wi� prymas � ale przeciw onej swawoli, kt�ra w�asnymi r�koma w�asn� ojczyzn� zarzyna� Zaiste, zapomniano ju� w tym kraju r�nicy mi�dzy wolno�ci� i swawol�, i oto, jak zbytnia rozkosz bole�ci�, tak wyuzdana wolno�� niewol� si� zako�czy�a. Do jakiego� ob��du doszli�cie, obywatele tej prze�wietnej Rzeczypospolitej, i� ten tylko mi�dzy wami za obro�c� wolno�ci uchodzi, kt�ry ha�as czyni, sejmy rwie i majestatowi si� przeciwi, nie wtedy, gdy trzeba, ale wtedy, gdy temu� majestatowi o zbawienie ojczyzny chodzi? W skarbie naszym dno skrzyni wida�, �o�nierz, niep�atny, u nieprzyjaciela lafy<a l:href="#fn547" type="note">[547]</a> szuka; sejmy, jedyny fundament tej Rzeczypospolitej, na niczym si� rozchodz�, bo jeden swawolnik, jeden z�y obywatel, dla prywaty swej, rady pomiesza� mo�e. Jaka� to wolno��, kt�ra jednemu przeciw wszystkim oponowa� pozwala?� Zali ta wolno�� dla jednego nie jest niewol� dla wszystkich? I gdzie�e�my to doszli w za�ywaniu tej wolno�ci, jakie� to ona smakowite <emphasis>fructa</emphasis><a l:href="#fn548" type="note">[548]</a> wyda�a?� A oto, jeden s�aby nieprzyjaciel, nad kt�rym przodkowie nasi tyle �wietnych wiktoryj odnie�li, teraz <emphasis>sicut fulgur exit ab occidente et paret usque ad orientem<a l:href="#fn549" type="note">[549]</a></emphasis>. Nikt mu si� nie opar�, zdrajcy heretycy mu pomogli i wszystko posiad�, wiar� prze�laduje, ko�cio�y ha�bi, i gdy mu o wolno�ciach waszych prawicie, on miecz wam pokazuje!� Oto na co wam wysz�y wasze sejmiki, wasze wetowanie, wasza swawola, wasze konfundowanie na ka�dym kroku majestatu!�Kr�la, przyrodzonego obro�c� ojczyzny, naprz�d uczynili�cie bezsilnym, a potem zasi� narzekali�cie, i� was nie broni!� Nie chcieli�cie swojego rz�du, a teraz nieprzyjaciel wami rz�dzi� I kto, pytam, mo�e z tego upadku nas ratowa�, kto dawny blask tej Rzeczypospolitej przywr�ci�, je�li nie ten, kt�ry tyle zdrowia i wczasu ju� po�wi�ci�, gdy ten kraj nieszcz�sna domowa z Kozaki<a l:href="#fn550" type="note">[550]</a> szarpa�a wojna; kt�ry na takowe niebezpiecze�stwa po�wi�con� sw� osob� podawa�, jakich �aden monarcha w naszych czasach nie dozna�; kt�ry pod Zborowem, pod Beresteczkiem i pod �wa�cem jako prosty �o�nierz walczy�, nad stan sw�j kr�lewski trudy i niewygody ponosz�c� Jemu to teraz si� powierzmy, jemu Rzymian staro�ytnych przyk�adem dyktatur� w r�ce oddajmy, sami za� rad�my, jak w przysz�o�ci ojczyzn� t� od wewn�trznego nieprzyjaciela, od rozpusty, swawoli, nie�adu i bezkarno�ci ratowa�, a powag� rz�du i majestatu nale�yt� przywr�ci�!�</p><p>Tak przemawia� prymas, a nieszcz�cie i ostatnich czas�w do�wiadczenie do tego stopnia przerodzi�y s�uchaczy, �e nikt nie protestowa�, wszyscy bowiem widzieli jasno, �e albo w�adza kr�lewska musi by� wzmocniona, albo Rzeczpospolita zginie niechybnie. Rozpocz�y si� wi�c r�ne deliberacje, jak najlepiej rady ksi�dza prymasa do skutku przywie��, a kr�lestwo s�uchali ich chciwie i z rado�ci�, g��wnie kr�lowa, kt�ra od dawna i usilnie nad wprowadzeniem �adu do Rzeczypospolitej pracowa�a.</p><p>Wraca� wi�c kr�l do G�ogowej wes� i zadowolony, tam za� zwo�awszy do swej komnaty kilku zaufanych oficer�w, a mi�dzy nimi i Kmicica, rzek� im:</p><p>� Pilno mi ju� i pali mnie pobyt w tej ziemi, chcia�bym cho� jutro wyruszy�, przeto wezwa�em waszmo�ci�w, a�eby�cie, jako ludzie wojskowi i do�wiadczeni, pr�dkie sposoby obmy�lili. Szkoda nam czasu traci�, skoro nasza obecno�� znacznie wojn� powszechn� przyspieszy� mo�e.</p><p>� Pewnie � rzek� pan �ugowski � je�li taka waszej kr�lewskiej mo�ci wola, to i po co zw��czy�? Im pr�dzej, tym lepiej!</p><p>� P�ki si� rzecz nie rozg�osi i nieprzyjaciel baczno�ci nie podwoi � doda� pu�kownik Wolf.</p><p>� Nieprzyjaciel ju� si� ma na baczno�ci i szlaki poobsadza�, ile m�g� � rzek� Kmicic.</p><p>� Jak to? � spyta� kr�l.</p><p>� Mi�o�ciwy panie, zamierzony powr�t waszej kr�lewskiej mo�ci dla Szwed�w nie nowina! Ledwie nie co dzie� rozchodzi si� wie�� po ca�ej Rzeczypospolitej, �e� wasza kr�lewska mo�� ju� w drodze albo ju� <emphasis>inter regna<a l:href="#fn551" type="note">[551]</a></emphasis>. Dlatego trzeba najwi�ksz� ostro�no�� zachowa� i cichaczem w�wozami si� przemkn��, bo na drogach czyhaj� Duglasowe<a l:href="#fn552" type="note">[552]</a> podjazdy.</p><p>� Najlepsza ostro�no�� � rzek�, patrz�c na Kmicica, pan Tyzenhauz � to trzysta wiernych szabel, a skoro mnie pan mi�o�ciwy komend� nad nimi powierza, to go przeprowadz� w zdrowiu, cho�by po brzuchach Duglasowych podjazd�w.</p><p>� Przeprowadzisz waszmo�� pan, je�li r�wnie� trzysta, a dajmy na to sze��set albo i tysi�c ludzi napotkasz, ale jak trafisz na wi�ksz� si�� w zasadzce czyhaj�c�, to co si� stanie?</p><p>� Powiedzia�em: trzysta � odpar� Tyzenhauz � bo si� o trzystu m�wi�o. Je�li to jednak ma�o, to si� o pi��set i wi�cej mo�na postara�.</p><p>� Niech�e B�g broni! Im wi�ksza kupa, tym o niej g�o�niej! � rzek� Kmicic.</p><p>� Ba! My�l� przecie, �e pan marsza�ek koronny wyskoczy nam ze swymi chor�gwiami na spotkanie � wtr�ci� kr�l.</p><p>� Pan marsza�ek nie wyskoczy � odpowiedzia� Kmicic � bo dnia i godziny nie b�dzie wiedzia�, a cho�by wiedzia�, to mog� w drodze zw�oki zaj��, jako zwyczajnie, trudno wszystko przewidzie�</p><p>� �o�nierz to m�wi, �o�nierz prawdziwy! � rzek� kr�l. � Wida� waszmo�ci wojna nieobca.</p><p>Kmicic u�miechn�� si�, bo wspomnia� o swoich przeciw Chowa�skiemu<a l:href="#fn553" type="note">[553]</a> podchodach. Kt� lepiej od niego zna� si� na takich sprawach! Komu s�uszniej mo�na by przeprowadzenie kr�la powierzy�?</p><p>Ale pan Tyzenhauz widocznie innego od kr�lewskiego by� zdania, bo zmarszczy� brwi i rzek� z przek�sem do Kmicica:</p><p>� Czekamy tedy do�wiadczonej rady wa�cinej�</p><p>Kmicic poczu� niech�� w pytaniu, wi�c utkwi� �renice w Tyzenhauzie i odrzek�:</p><p>� Moje zdanie jest, �e im mniejsz� kupa b�dzie, tym �atwiej si� przemknie.</p><p>� Wi�c jak ma by�?</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � rzek� Kmicic. � Wolna waszej kr�lewskiej mo�ci wola uczyni�, jak zechce, ale mnie rozum tak uczy: niech pan Tyzenhawz naprz�d z dragoni� ruszy, g�osz�c umy�lnie, �e kr�la prowadzi, aby na siebie �ci�gn�� nieprzyjaci�. Jego rzecz tak si� wywija�, aby z matni wyj�� ca�o. A my w niewielkiej kupie z osob� waszej kr�lewskiej mo�ci w dzie� albo we dwa za nim ruszymy, i gdy baczno�� nieprzyjaciela w inn� zwr�ci si� stron�, �atwo nam b�dzie przedosta� si� a� do Lubowli.</p><p>Kr�l pocz�� klaska� w r�ce w uniesieniu.</p><p>� B�g nam zes�a� tego �o�nierzyka! � wo�a�. � Salomon lepiej by nie poradzi�! Ca�kiem <emphasis>votum</emphasis> za tym zdaniem daj� i nie ma inaczej by�! B�d� kr�la mi�dzy dragonami �apa�, a kr�l im pod nosem przejedzie. Dla Boga, nie mo�e by� nic lepszego!</p><p>� Mo�ci kr�lu! to krotochwila<a l:href="#fn554" type="note">[554]</a>!� � zawo�a� Tyzenhauz.</p><p>� �o�nierska krotochwila! � odrzek� kr�l. � Wreszcie niech b�dzie, co chce, od tego nie odst�pi�!</p><p>Kmicicowi oczy jarzy�y si� od rado�ci, �e jego zdanie przemog�o, lecz Tyzenhauz porwa� si� z siedzenia.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � rzek� � zrzekam si� komendy nad dragonami. Niech ich kto inny prowadzi!</p><p>� A to czemu? � spyta� kr�l.</p><p>� Bo je�li bez obrony, mi�o�ciwy panie, p�jdziesz wydany na igrzysko fortuny, na wszystkie zgubne terminy<a l:href="#fn555" type="note">[555]</a>, jakie si� przygodzie mog�, to i ja chc� przy twej osobie by�, piersi za ciebie nadstawi� i polec w potrzebie.</p><p>� Dzi�kujem za szczer� intencj� � odrzek� Jan Kazimierz � ale uspok�j�e si�, bo w�a�nie w taki spos�b, jaki radzi Babinicz, najmniej nara�eni b�dziemy.</p><p>� Co radzi pan� Babinicz, czy jak si� tam nazywa, niech bierze na w�asn� odpowiedzialno��! Mo�e mu zale�y co na tym, by� wasza kr�lewska mo�� bez obrony w g�rach si� zab��ka�� Ja Boga i tu obecnych towarzysz�w na �wiadki bior�, �em z duszy odradza�!</p><p>Zaledwie sko�czy� m�wi�, gdy i Kmicic porwa� si�, i stan�wszy panu Tyzenhauzowi twarz� w twarz, zapyta�:</p><p>� Co wa�pan rozumiesz przez te s�owa?</p><p>Lecz Tyzenhauz zmierzy� go dumnie oczyma od st�p do g�owy.</p><p>� Nie si�gaj do mnie g�ow�, mopanku, bo nie dosi�gniesz!</p><p>A na to Kmicic ju� z b�yskawicami w oczach:</p><p>� Nie wiadomo, komu to by�oby za wysoko, gdyby�</p><p>� Gdyby co? � spyta�, patrz�c na niego bystro, Tyzenhauz.</p><p>� Si�ga�em do wy�szych ni� waszmo��!</p><p>Tyzenhauz roz�mia� si�.</p><p>� A gdzie� ich waszmo�� szuka�?</p><p>� Zamilknijcie! � rzek� nagle kr�l, zmarszczywszy brwi. Nie rozpoczyna� mi tutaj swar�w!�</p><p>Jan Kazimierz czyni� wra�enie takiej powagi na wszystkich otaczaj�cych, �e obaj m�odzi umilkli i zmieszali si� wspomniawszy, �e to w obecno�ci kr�lewskiej wymkn�y im si� s�owa tak niesk�adne.</p><p>Kr�l za� rzek�:</p><p>� Nad tego kawalera, kt�ry kolubryn� wysadzi� i ze szwedzkich r�k si� wydosta�, nikt nie ma prawa si� wynosi�, cho�by ojciec jego w za�cianku mieszka�, co jak widz�, nie jest, bo ptaka z pierza, a krew z uczynk�w pozna� �atwo. Zaniechajcie do siebie urazy. (Tu kr�l zwr�ci� si� do Tyzenhauza.) Ty chcesz, to przy osobie naszej zosta�. Tego nam ci odm�wi� si� nie godzi. Dragon�w Wolf albo Denhoff poprowadzi. Ale i Babinicz zostanie, i za jego rad� p�jdziemy, bo nam do serca przypad�a.</p><p>� Umywam r�ce! � rzek� Tyzenhauz.</p><p>� Zachowajcie tylko waszmo�ciowie tajemnic�. Dragoni niech dzi� wyjd� do Raciborza� i wraz pu�ci� jak najszerzej wie��, �e i my znajdujem si� mi�dzy nimi� a na potem czuwajcie, bo nie wiecie dnia ani godziny� Tyzenhauz! id�, wydaj rozkaz kapitanowi dragonii.</p><p>Tyzenhauz wyszed�, r�ce �ami�c z gniewu i �alu, za nim rozeszli si� inni oficerowie.</p><p>Tego samego dnia gruchn�a wie�� po ca�ej G�ogowej, �e majestat kr�la Jana Kazimierza wyruszy� ju� do granic Rzeczypospolitej. Wielu nawet znacznych senator�w my�la�o, �e wyjazd istotnie mia� miejsce. Go�cy, umy�lnie rozes�ani, powie�li nowin� do Opola i ku szlakom granicznym.</p><p>Tyzenhauz, chocia� o�wiadczy�, �e umywa r�ce, nie da� jednak za wygran�; �e za� jako r�kodajny<a l:href="#fn556" type="note">[556]</a> kr�lewski, mia� przyst�p w ka�dej chwili do osoby monarchy u�atwiony, tego samego wi�c dnia, ju� po wyruszeniu dragon�w, stan�� przed obliczem Jana Kazimierza, a raczej obojga kr�lestwa, bo i Maria Ludwika<a l:href="#fn557" type="note">[557]</a> by�a obecna.</p><p>� Przyszed�em po rozkazy � rzek� � kiedy wyruszamy?</p><p>� Pojutrze do dnia<a l:href="#fn558" type="note">[558]</a> � rzek� kr�l.</p><p>� Si�a<a l:href="#fn559" type="note">[559]</a> ludzi ma jecha�?</p><p>� Pojedziesz ty, Babinicz, �ugowski, z �o�nierzy. Pan kasztelan sandomierski rusza tak�e ze mn�; prosi�em go, by jak najmniej ludzi bra� z sob�, ale bez kilkunastu si� nie obejdzie; pewne to i do�wiadczone szable. Nadto jego �wi�tobliwo�� nuncjusz chce tak�e mi towarzyszy�, kt�rego obecno�� doda powagi sprawie i wszystkich wiernych prawdziwemu Ko�cio�owi poruszy. Nie waha si� przeto swej po�wi�conej osoby na hazard<a l:href="#fn560" type="note">[560]</a> wyprawi�. Ty pilnuj, aby nie by�o nad czterdzie�ci koni, bo tak Babinicz radzi�.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � rzek� Tyzenhauz.</p><p>� A czego jeszcze chcesz?</p><p>� Na kolanach o jedn� �ask� b�agam. Sta�o si� ju�� dragoni wyszli� pojedziem bez obrony� i pierwszy podjazd z kilkudziesi�ciu koni mo�e nas ogarn��. Niech�e wasza kr�lewska mo�� przychyli si� do b�agania s�ugi swego, na kt�rego wierno�� B�g patrzy, i niech nie ufa ze wszystkim temu szlachcicowi. Obrotny to cz�ek, skoro si� potrafi� w tak kr�tkim czasie wkra�� do serca i �aski waszej kr�lewskiej mo�ci, ale�</p><p>� Zali ju� mu zazdro�cisz? � przerwa� kr�l.</p><p>� Nie zazdroszcz� mu, mi�o�ciwy panie, nie chc� nawet o zdrad� go stanowczo pos�dza�, ale przysi�g�bym, �e nie nazywa si� Babinicz. Czemu tedy prawdziwe nazwisko ukrywa? Czemu jako� mu niesporo m�wi�, co robi� przed obl�eniem Cz�stochowy? Czemu zw�aszcza tak napiera� na to, by dragoni naprz�d wyszli i by wasza kr�lewska mo�� bez eskorty jecha�a?</p><p>Kr�l zamy�li� si� nieco i pocz�� swoim zwyczajem usta raz po raz nadyma�.</p><p>� Gdyby chodzi�o o jakow�� zmow� ze Szwedami � rzek� wreszcie � co znaczy trzysta dragon�w! Jaka� to si�a i jaka zas�ona?� Potrzebowa�by tylko �w Babinicz da� zna� Szwedom, aby kilkaset piechoty po drogach zasadzili, to i tak uj�liby nas jako w sieci. Ale si� jeno zastan�w, czy tu o zdradzie mo�e by� mowa? Musia�by naprz�d wiedzie� termin i mie� czas do ostrze�enia Szwed�w w Krakowie, a jak�e to by� mo�e, skoro pojutrze ruszamy? Nie m�g� i tego odgadn��, �e p�jdziem za jego racjami, bo mogliby�my tak samo p�j�� za twymi albo innych� Z pocz�tku by�o przecie postanowione, �e razem z dragonami ruszymy, wi�c gdyby chcia� si� ze Szwedami umawia�, to w�a�nie takie osobne ruszenie pomi�sza�oby mu szyki, gdy� musia�by znowu go�c�w wysy�a� i ostrzega�. Wszystko to s� niezbite racje. A przy tym nie upiera� si� on wcale przy swoim zdaniu, jak m�wisz, jeno tak gada�, jako i inni, co mu si� najlepszym wyda�o. Nie, nie! Szczero�� patrzy z oczu tego szlachcica, a spalony bok �wiadczy, �e got�w i na m�k� nie uwa�a�.</p><p>� Jego kr�lewska mo�� ma s�uszno�� � rzek�a nagle kr�lowa � to s� niezbite racje, a rada by�a i jest dobra.</p><p>Tyzenhauz wiedzia� z do�wiadczenia, �e gdy kr�lowa zdanie swe wyrzecze, to pr�no by od niego do kr�la apelowa�, tak ufa� Jan Kazimierz jej bystro�ci i rozumowi. Chodzi�o te� teraz m�odemu panu o to tylko, by kr�l potrzebne ostro�no�ci zachowa�.</p><p>� Nie moja rzecz � odpowiedzia� � mi�o�ciwemu pa�stwu negowa�. Je�eli jednak mamy pojutrze wyruszy�, niech�e �w Babinicz nie wie o tym, a� w godzinie wyjazdu.</p><p>� To mo�e by�! � odpar� kr�l..</p><p>� A w drodze ju� ja sam b�d� go mia� na oku i bro� Bo�e przygody, nie ujdzie �yw z moich r�k!</p><p>� Nie b�dzie potrzeby � rzek�a kr�lowa. � S�uchaj waszmo��: kr�la od z�ej przygody w drodze i od zdrad, i od side� nieprzyjacielskich nie waszmo�� b�dziesz strzeg�, nie Babinicz ani dragoni, ani moce ziemskie, ale Opatrzno�� bo�a, kt�rej oko ustawicznie na pasterz�w narod�w i pomaza�c�w bo�ych jest zwr�cone. Ona to go b�dzie pilnowa�, ona go uchroni i szcz�liwie doprowadzi, a w razie potrzeby ze�le mu tak� pomoc, jakiej si� nawet nie domy�lacie, wy, kt�rzy w ziemsk� tylko moc wierzycie.</p><p>� Najja�niejsza pani! � odrzek� Tyzenhauz � wierz� i ja, �e bez woli bo�ej nikomu w�os z g�owy nie spadnie, a �e przez troskliwo�� o kr�lewsk� osob� zdrajc�w si� boj�, to nie grzech.</p><p>Maria Ludwika u�miechn�a si� �askawie.</p><p>� Ale zbyt spiesznie pos�dzasz i ha�b� na ca�y nar�d przez to rzucasz, w kt�rym, jako ten sam Babinicz m�wi�, nie znalaz� si� jeszcze taki, co by przeciwko w�asnemu kr�lowi d�o� podni�s�� Niech�e ci to nie b�dzie dziwno, �e po takim opuszczeniu, po takim z�amaniu przysi�gi i wiary, jakiej oboje�my z mi�o�ciwym kr�lem do�wiadczyli, ja przecie m�wi�, �e na tak straszny wyst�pek nikt by si� nie odwa�y�, nawet z tych, kt�rzy dzi� jeszcze Szwedom s�u��.</p><p>� A list ksi�cia Bogus�awa, mi�o�ciwa pani?</p><p>� List nieprawd� m�wi! � rzek�a stanowczo kr�lowa. � Je�li jest jaki cz�owiek w Rzeczypospolitej gotowy zdradzi� nawet kr�la, to mo�e w�a�nie jeden ksi��� koniuszy, bo on jeno z nazwiska do tego narodu nale�y.</p><p>� Kr�tko m�wi�c, nie pos�dzaj Babinicza � rzek� kr�l � gdy� i co do jego nazwiska musia�o ci si� w g�owie podwoi�. Mo�na by go zreszt� wybada�, ale jak mu tu i powiedzie�?� Jak go spyta�: �Je�li nie zwiesz si� Babinicz, to jak si� zwiesz?� Srodze mo�e uczciwego cz�eka zabole� takie pytanie, a g�ow� stawi�, �e on uczciwy.</p><p>� Za tak� cen� nie chcia�bym si�, mi�o�ciwy panie, o jego uczciwo�ci przekona�.</p><p>� Dobrze, ju� dobrze! Wdzi�czni ci jeste�my za troskliwo��. Jutrzejszy dzie� na modlitw� i pokut�, a pojutrze w drog�! w drog�!</p><p>Tyzenhauz cofn�� si� z westchnieniem i tego� jeszcze dnia rozpocz�� w najwi�kszej tajemnicy przygotowania do odjazdu. Nawet dygnitarze, kt�rzy mieli towarzyszy� kr�lowi, nie wszyscy byli ostrze�eni o terminie. S�u�bie powiedziano tylko, �eby konie mia�a gotowe, bo lada dzie� wyrusz� z panami do Raciborza.</p><p>Kr�l ca�y nast�pny dzie� nie pokazywa� si� nigdzie, nawet i w ko�ciele, ale za to u siebie w mieszkaniu do nocy krzy�em przele�a�, poszcz�c i Kr�la kr�l�w b�agaj�c o wspomo�enie, nie dla siebie, ale dla Rzeczypospolitej.</p><p>Maria Ludwika wraz z pannami trwa�a tak�e na modlitwie.</p><p>Nast�pnie noc pokrzepi�a si�y strudzonych i gdy w ciemno�ciach jeszcze dzwon g�ogowskiego ko�cio�a ozwa� si� na jutrzni�, wybi�a godzina rozstania.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIII</p></title><p>Przez Racib�rz przejechano, koniom tylko popas�szy. Nikt kr�la nie pozna�, nikt na orszak nie zwr�ci� zbytniej uwagi, bo wszyscy byli zaj�ci niedawnym przej�ciem dragon�w, mi�dzy kt�rymi, wedle powszechnego mniemania, monarcha polski mia� si� znajdowa�.</p><p>Orszak ten jednak wynosi� oko�o pi��dziesi�ciu koni, gdy� kr�lowi towarzyszy�o kilku dygnitarzy, pi�ciu samych biskup�w, a pomi�dzy innymi i nuncjusz odwa�y� si� dzieli� z nim trudy niebezpiecznej wyprawy. Droga jednak w granicach cesarstwa nie przedstawia�a �adnego niebezpiecze�stwa. W Oderbergu, niedaleko uj�cia Olszy do Odry, wjechano w granice Morawy.</p><p>Dzie� by� chmurny i �nieg wali� tak g�sto, �e na kilkana�cie krok�w nie by�o mo�na dojrze� drogi przed sob�. Ale kr�l by� wes� i pe�en dobrej my�li, bo zdarzy� si� znak, kt�ry wszyscy za najpomy�lniejsz� poczytywali wr�b�, a kt�rego wsp�cze�ni historycy nie omieszkali nawet w kronikach zapisa�. Oto przy samym wyruszeniu kr�la z G�ogowy pojawi�a si� przed koniem bia�a ca�kiem ptaszyna i pocz�a kr��y�, wzbija� si�, chwilami w g�r�, chwilami zni�a� nad sam� g�ow� monarsz�, kwil�c przy tym i �wiegoc�c rado�nie. Wspomniano, �e podobny ptak, ale czarny, kr�ci� si� nad kr�lem, gdy w swoim czasie z Warszawy przed Szwedami ust�powa�.</p><p>Owa za� bia�a ca�kiem wielko�ci� i kszta�tem by�a do jask�ki podobna, co obudzi�o tym wi�kszy podziw, �e zima by�a g��boka i jask�ki nie my�la�y jeszcze o powrocie. Uradowali si� jednak wszyscy, kr�l za� przez pierwsze dni o niczym innym nie m�wi� i najpomy�lniejsz� sobie przysz�o�� obiecywa�.R�wnie� zaraz z pocz�tku drogi okaza�o si�, jak dobr� by�a rada Kmicica, aby jecha� osobno.</p><p>Wsz�dzie na Morawie opowiadano o niedawnym przeje�dzie kr�la polskiego. Niekt�rzy twierdzili, �e widzieli go na w�asne oczy, ca�ego w zbroi, z mieczem w r�ku i koron� na g�owie. R�ne te� ju� chodzi�y wie�ci o sile, jak� ze sob� prowadzi�, i w og�le przesadzano do bajecznych rozmiar�w liczb� dragon�w. Byli i tacy, kt�rzy widzieli z dziesi�� tysi�cy, i� si� ko�ca szereg�w, koni, ludzi, chor�gwi i znak�w doczeka� nie mogli.</p><p>� Pewnie � m�wiono � Szwedzi zaskocz� im drog�, ale czy poradz� takowej pot�dze, nie wiadomo.</p><p>� A co? � pyta� Tyzenhauza kr�l � nie mia� Babinicz racji?</p><p>� Jeszcze�my nie stan�li w Lubowli, mi�o�ciwy panie � odpowiedzia� m�ody magnat.</p><p>Babinicz za� kontent by� z siebie i z podr�y. Wraz z trzema Kiemliczami trzyma� si� zwykle naprz�d przed orszakiem kr�lewskim, rozpatruj�c drog�; czasem jecha� ze wszystkimi, zabawiaj�c kr�la opowiadaniem pojedynczych wypadk�w z obl�enia Cz�stochowy, kt�rych Janowi Kazimierzowi nigdy nie by�o dosy�. I z ka�d� niemal godzin� przypada� lepiej kr�lowi do serca �w junak wes�, dziarski, do m�odego or�a podobny. Czas schodzi� monarsze to na modlitwie, to na pobo�nych rozmy�laniach o �yciu wiekuistym, to na rozmowach o wojnie przysz�ej i pomocy spodziewanej od cesarza, to wreszcie na przypatrywaniu si� zabawom rycerskim, kt�rymi towarzysz�cy �o�nierze starali si� czas podr�y skr�ci�. Mia� to bowiem w swej naturze Jan Kazimierz, �e umys� jego �atwo przechodzi� od powagi do pustoty niemal i od ci�kiej pracy do rozrywek, kt�rym gdy przysz�a na niego taka chwila, oddawa� si� dusz� ca��, jakby �adna troska, �adne zmartwienie nie obci��a�o go nigdy.</p><p>Popisywali si� tedy �o�nierze, czym kt�ry umia�; m�odzi Kiemlicze, Kosma i Damian, bawili kr�la swymi ogromnymi i niezgrabnymi postawami i �amaniem podk�w jako trzcin, on za� kaza� im za ka�d� po talarze dawa�, chocia� w sakwach do�� by�o pusto, bo wszystkie pieni�dze, nawet klejnoty �parafana�y<a l:href="#fn561" type="note">[561]</a>� kr�lowej posz�y na wojsko.</p><p>Pan Andrzej popisywa� si� rzucaniem ci�kiego obuszka<a l:href="#fn562" type="note">[562]</a>, kt�ry tak silnie w g�r� puszcza�, �e prawie go wida� nie by�o, a on nadlatywa� koniem i chwyta� go w lot za r�koje��. Kr�l na �w widok a� w r�ce klaska�.</p><p>� Widzia�em � m�wi� � jako to pan S�uszka, brat pani podkanclerzyny, czyni�, ale i on nie miota� przez p� tak wysoko.</p><p>� U nas to we zwyczaju na Litwie � odpowiedzia� pan Andrzej � a gdy si� cz�ek z dzieci�stwa wprawia, to i do bieg�o�ci dojdzie.</p><p>� Sk�d�e to masz t� kres� przez g�b�? � spyta� pewnego razu kr�l, pokazuj�c na blizn� Kmicica. � Dobrze ci� kto� szabl� przejecha�.</p><p>� To nie od szabli, mi�o�ciwy panie, jedno od kuli. Strzelono do mnie, luf� mi do g�by przy�o�ywszy.</p><p>� Nieprzyjaciel czyli sw�j?</p><p>� Sw�j, ale nieprzyjaciel, kt�rego do porachunku jeszcze wezw�, i p�ki si� to nie stanie, m�wi� mi si� o tym nie godzi.</p><p>� Taki�e� to zawzi�ty?</p><p>� Nie mam ja �adnej zawzi�to�ci, mi�o�ciwy panie, bo oto na �bie g��bsz� jeszcze szczerb� od szabli nosz�, kt�r� szczerb� ma�o dusza ze mnie nie usz�a, ale �e mi j� zacny cz�owiek uczyni�, przeto urazy do niego nie �ywi�.</p><p>To rzek�szy, Kmicic zdj�� czapk� i ukaza� kr�lowi g��bok� bruzd�, kt�rej bia�awe brzegi widne by�y doskonale.</p><p>� Nie wstyd mi tej rany � rzek� � bo mi j� zada� taki mistrz, jak nie masz drugiego w Rzeczypospolitej.</p><p>� Kt�ren�e<a l:href="#fn563" type="note">[563]</a> to jest taki mistrz?</p><p>� Pan Wo�odyjowski.</p><p>� Dla Boga! To� ja go znam. Cud�w on pod Zbara�em<a l:href="#fn564" type="note">[564]</a> dokazywa�. A potem by�em na weselu towarzysza jego, Skrzetuskiego, kt�ry mi pierwszy z obl�onego Zbara�a wie�ci przywi�z�. Wielcy to kawalerowie! A by� z nimi i trzeci, tego ca�e wojsko s�awi�o jako najwi�kszego rycerza. Gruby szlachcic, a tak krotochwilny<a l:href="#fn565" type="note">[565]</a>, �e�my na weselu ma�o bok�w od �miechu nie pozrywali.</p><p>� To pan Zag�oba, zgaduj�! � rzek� Kmicic. � Cz�ek to nie tylko m�ny, ale dziwnych fortel�w pe�en.</p><p>� C� oni teraz czyni�, nie wiesz?</p><p>� Wo�odyjowski u ksi�cia wojewody wile�skiego<a l:href="#fn566" type="note">[566]</a> dragonami dowodzi�.</p><p>Kr�l zas�pi� si�.</p><p>� I razem z ksi�ciem wojewod� Szwedom teraz s�u�y?</p><p>� On? Szwedom? On jest przy panu Sapie�e. Sam widzia�em, jak po zdradzie ksi�cia wojewody bu�aw� mu pod nogi cisn��.</p><p>� O, to godny �o�nierz!� odrzek� kr�l. � Od pana Sapiehy mieli�my wiadomo�ci z Tykocina, w kt�rym ksi�cia wojewod� obieg�. Niech mu B�g szcz�ci! Gdyby wszyscy byli do niego podobni, ju� by nieprzyjaciel szwedzki po�a�owa� swojej imprezy.</p><p>Tu Tyzenhauz, kt�ry s�ysza� ca�� rozmow�, spyta� nagle:</p><p>� To� wa�� by� w Kiejdanach<a l:href="#fn567" type="note">[567]</a> u Radziwi��a?</p><p>Kmicic zmiesza� si� nieco i zacz�� podrzuca� sw�j obuszek.</p><p>� By�em.</p><p>� Daj pok�j obuszkowi � m�wi� dalej Tyzenhauz. � A c�e� to porabia� na ksi���cym dworze?</p><p>� Go�ciem by�em � odrzek� niecierpliwie pan Kmicic � i ksi���cy chleb jad�em, p�ki mi nie obrzyd� po zdradzie.</p><p>� A czemu� to z innymi zacnymi �o�nierzami do pana Sapiehy nie poszed�?</p><p>� Bom sobie �lub do Cz�stochowy uczyni�, co tym �atwiej waszmo�� zrozumiesz, gdy ci powiem, �e nasza Ostra Brama by�a przez Septentrion�w<a l:href="#fn568" type="note">[568]</a> zaj�ta.</p><p>Pan Tyzenhauz pocz�� g�ow� kr�ci� i cmoka�, a� to zwr�ci�o uwag� kr�la, tak �e i sam pocz�� patrze� badawczej na Kmicica.</p><p>Ten za�, zniecierpliwiony, zwr�ci� si� do Tyzenhauza i rzek�:</p><p>� M�j mo�ci panie! Czemu to ja si� wa�pana nie wypytuj�, gdzie� przebywa� i co� robi�?</p><p>� Wypytuj wa�� � odrzek� Tyzenhauz. � Ja nie mam nic do ukrywania.</p><p>� Ja te� nie staj� przed s�dem, a je�li stan� kiedy, to nie wa�� b�dziesz moim s�dzi�. Zaniechaj mnie tedy, abym za� cierpliwo�ci nie straci�.</p><p>To rzek�szy, wyrzuci� obuch tak szparko, �e a� zmala� na wysoko�ci, kr�l oczy za nim podni�s� i w tej chwili nie my�la� ju� o niczym innym jak tylko o tym, czy Babinicz uchwyci go w lot, czy nie uchwyci�</p><p>Babinicz spi�� konia, skoczy� i uchwyci�.</p><p>Lecz tego samego wieczora Tyzenhauz rzek� do kr�la:</p><p>� Mi�o�ciwy panie, coraz mniej mi si� ten szlachcic podoba!�</p><p>� A mnie coraz wi�cej! � rzek�, wydymaj�c usta, kr�l.</p><p>� S�ysza�em dzi�, jak jeden z jego ludzi nazwa� go pu�kownikiem, a on tylko spojrza� gro�nie i zaraz tamtego skonfundowa�. W tym co� jest!</p><p>� I mnie si� czasem widzi � rzek� kr�l � �e on nie chce wszystkiego gada�, ale to jego sprawa.</p><p>� Nie, mi�o�ciwy panie! � zawo�a� gwa�townie Tyzenhauz � to nie jego sprawa, to sprawa nasza i ca�ej Rzeczypospolitej� Bo je�li to jaki przedawczyk, kt�ry zgub� waszej kr�lewskiej mo�ci albo niewol� gotuje, to zgin� razem z wasz� kr�lewsk� mo�ci� wszyscy ci, kt�rzy w tej chwili or� podnosz�, zginie ca�a Rzeczpospolita, kt�r� ty jeden, mi�o�ciwy panie, ratowa� mo�esz.</p><p>� To go jutro sam wypytam.</p><p>� Bogdajbym by� fa�szywym prorokiem, ale jemu nic dobrego z oczu nie patrzy. Nadto on szparki, nadto �mia�y, zbyt wielki rezolut, a tacy ludzie na wszystko si� wa��.</p><p>Kr�l zafrasowa� si�.</p><p>Nazajutrz dzie�, gdy ruszono w drog�, kiwn�� na Kmicica, by zbli�y� si� ku niemu.</p><p>� Gdzie� ty by� pu�kownikiem? � spyta� kr�l nagle.</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>Kmicic walczy� sam ze sob�; pali�a go ch�� zeskoczy� z konia, upa�� do n�g kr�lewskich i raz zrzuci� z siebie ten ci�ar, kt�ry d�wiga�, raz powiedzie� ca�� prawd�.</p><p>Lecz ze zgroz� pomy�la� znowu, jak straszne wra�enie musi uczyni� to nazwisko: Kmicic, zw�aszcza po li�cie ksi�cia Bogus�awa Radziwi��a.</p><p>Jak�e on, niegdy� prawa r�ka ksi�cia wojewody wile�skiego, on, kt�ry przewag� jego utrzyma�, do rozbicia niepos�usznych chor�gwi dopom�g�, w zdradzie sekundowa�; jak�e on, pos�dzony i oskar�ony o najstraszniejsz� zbrodni� zamachu na wolno�� kr�lewsk�, zdo�a teraz przekona� kr�la, biskup�w i senator�w, �e si� poprawi�, �e si� przerodzi� i krwi� za swe winy odpokutowa�?� Czym zdo�a swych szczerych intencji dowie��, jakie dowody, pr�cz go�ych s��w, mo�e z�o�y�?�</p><p>Dawne winy �cigaj� go ci�gle i nieub�aganie, jako psy za�arte �cigaj� zwierza w kniei.</p><p>Wi�c postanowi� zamilcze�.</p><p>Ale uczu� jednocze�nie niewypowiedziany wstr�t i obrzydzenie do wykr�t�w. Zali mia�by temu panu, tak ze wszystkich si� duszy kochanemu, rzuca� piasek w oczy i wymy�lonymi historiami go zwodzi�?</p><p>Czu�, �e do tego zbraknie mu si�.</p><p>Wi�c po chwili tak m�wi� pocz��:</p><p>� Mi�o�ciwy kr�lu! Przyjdzie czas, mo�e nied�ugo, �e b�d� m�g� waszej kr�lewskiej mo�ci ca�� dusz� jako ksi�dzu na spowiedzi otworzy� Ale chc�, �eby pierwej za mnie, za moj� szczer� intencj�, za wierno�� i za mi�o�� do majestatu uczynki jakowe, nie go�e s�owa, zar�cza�y. Grzeszy�em, mi�o�ciwy panie, grzeszy�em przeciw tobie i ojczy�nie, a za ma�o mam jeszcze pokuty, wi�c takiej s�u�by szukam, w kt�rej by popraw� �atwo znale��. Kto wreszcie nie grzeszy�? Kto nie potrzebuje bi� si� w piersi w ca�ej tej Rzeczypospolitej? By� to mo�e, �em ci�ej zawini� od innych, alem si� te� i pierwej obejrza�� Nie pytaj, mi�o�ciwy panie, o nic, p�ki ci� tera�niejsza s�u�ba o mnie nie przekona; nie pytaj, bo nie mog� nic powiedzie�, aby sobie drogi zbawienia nie zamkn��, bo B�g mi �wiadek i Naj�wi�tsza Panna, Kr�lowa nasza, �em tego nie zmy�li�, i� ostatni� kropl� krwi gotowym za ciebie odda�</p><p>Tu oczy pana Andrzeja zwilgotnia�y, a taka szczero�� i �al roz�wieci�y mu twarz, �e oblicze silniej jeszcze od s��w go broni�o.</p><p>� B�g patrzy na intencje moje � m�wi� dalej � i na s�dzie mi je policzy� Ale je�li mi, mi�o�ciwy panie, nie ufasz, to mnie wyp�d�, to oddal mnie od osoby swojej. Pojad� za �ladem twoim, opodal, aby w jakiej ci�kiej chwili przyby�, cho� i bez zawo�ania, i g�ow� po�o�y� za ciebie. A w�wczas, mi�o�ciwy panie, uwierzysz, �em nie zdrajca, ale jeden z takich s�ug, jakich nie masz, mi�o�ciwy panie, wielu, nawet mi�dzy tymi, kt�rzy na innych podejrzenia rzucaj�.</p><p>� Ja ci i dzi� wierz� � rzek� kr�l. � Zosta� po staremu przy osobie naszej, bo nie zdrada tak przemawia.</p><p>� Dzi�kuj� waszej kr�lewskiej mo�ci! � rzek� Kmicic.</p><p>I powstrzymawszy nieco konia, wycofa� si� mi�dzy ostatnie szeregi orszaku.</p><p>Lecz Tyzenhauz nie ograniczy� si� na udzieleniu swych podejrze� samemu tylko kr�lowi, skutkiem czego wszyscy pocz�li zezem na Kmicica spogl�da�. G�o�niejsze rozmowy ustawa�y, gdy si� zbli�y�, a poczyna�y si� szepty. �ledzono ka�dy jego ruch, rozwa�ano ka�de s�owo. Spostrzeg� to pan Andrzej i uczyni�o mu si� �le mi�dzy tymi lud�mi.</p><p>Nawet kr�l, chocia� nie odebra� mu zaufania, nie mia� ju� dla niego tak weso�ego jak dawniej oblicza. Wi�c m�ody junak straci� fantazj�, spos�pnia�, �al i gorycz opanowa�y mu serce. Dawniej na przedzie mi�dzy pierwszymi zwyk� by� toczy� koniem, teraz wl�k� si� o kilkaset krok�w za kawalkat�<a l:href="#fn569" type="note">[569]</a>, z g�ow� spuszczon� i ponurymi my�lami w g�owie.</p><p>A� wreszcie zabiela�y przed je�d�cami Karpaty. �niegi le�a�y na ich sk�onach, chmury rozk�ada�y swe oci�a�e cielska na szczytach, a gdy wiecz�r zdarzy� si� pogodny, w�wczas przy zachodzie przywdziewa�y owe g�ry szaty p�omienne, i blaski sz�y od nich okrutne, p�ki nie zagas�y w mrokach ca�y �wiat obejmuj�cych. Patrzy� wi�c Kmicic na owe cuda natury, kt�rych dot�d nigdy jeszcze w �yciu nie widzia�, i cho� wielce stroskany, o troskach z podziwu zapomnia�.</p><p>Z ka�dym dniem olbrzymy owe stawa�y si� wi�ksze, pot�niejsze. A� wreszcie dojecha� do nich orszak kr�lewski i zapu�ci� si� w w�wozy, kt�re nagle jakoby bramy otworzy�y si� przed nim.</p><p>� Granica musi by� ju� niedaleko � rzek� ze wzruszeniem kr�l.</p><p>Wtem dostrze�ono w�zek zaprz�ony w jednego konia, a w w�zku cz�eka. Kr�lewscy ludzie zatrzymali go zaraz.</p><p>� Cz�eku � spyta� Tyzenhauz � a czy my to ju� w Polsce?</p><p>� Tam on za t� ska�� i za rzeczk� cesarska granica, a wy ju� na kr�lewskiej ziemi stoicie.</p><p>� Kt�r�dy za� do �ywca?</p><p>� Prosto t�dy do drogi si� dostaniecie.</p><p>I g�ral zaci�� szkapin�. Tyzenhauz za� skoczy� do stoj�cego opodal orszaku.</p><p>� Mi�o�ciwy panie � zakrzykn�� z uniesieniem � stan��e� ju� <emphasis>inter regna<a l:href="#fn570" type="note">[570]</a></emphasis>, bo oto twoje od onej rzeczu�ki kr�lestwo!</p><p>Kr�l nie odrzek� nic, skin�� tylko, aby mu konia potrzymano, sam za� zsiad� i rzuci� si� na kolana, podni�s�szy oczy i r�ce w g�r�.</p><p>Na ten widok zsiedli wszyscy i poszli za jego przyk�adem; �w kr�l za�, tu�acz, pad� po chwili krzy�em w �nieg i pocz�� ca�owa� t� ziemi� tak ukochan�, a tak niewdzi�czn�, kt�ra w chwili kl�ski schronienia jego kr�lewskiej g�owie odm�wi�a.</p><p>Nasta�a cisza i tylko westchnienia j� m�ci�y.</p><p>Wiecz�r by� mro�ny, pogodny, g�ry i szczyty pobliskich jode� p�on�y purpur�, a dalsze w ciemne ju� pocz�y si� ubiera� fiolety, lecz droga, na kt�rej le�a� kr�l, mieni�a si� niby czerwona i z�ota wst�ga; blaski te pada�y na kr�la, biskup�w i dygnitarzy.</p><p>Wtem ze szczyt�w wsta� wiatr i nios�c na skrzyd�ach skry �nie�ne, zlecia� do doliny. Wi�c jod�y pobliskie pocz�y pochyla� pokryte oki�ci�<a l:href="#fn571" type="note">[571]</a> czuby i k�ania� si� panu, i szumie� gwarno a rado�nie, jakby �piewa�y on� dawn� pie��:</p><p>� Witaj�e nam, witaj, mi�y hospodynie!�</p><p>Mrok ju� nasyca� powietrze, gdy orszak kr�lewski ruszy� dalej. Za w�wozem roztoczy�a si� szersza dolina, kt�rej drugi koniec gubi� si� w oddaleniu. Blaski gas�y naoko�o, tylko w jednym miejscu niebo �wieci�o si� jeszcze czerwono.</p><p>Kr�l pocz�� odmawia� <emphasis>Ave Maria</emphasis>, za nim inni w skupieniu ducha powtarzali pobo�ne s�owa.</p><p>Ziemia rodzinna, dawno nie widziana, g�ry pokrywaj�ce si� noc�, gasn�ce zorze, modlitwy, wszystko to nastroi�o uroczy�cie serca i umys�y, wi�c po uko�czonych modlitwach jechali w milczeniu kr�l, dygnitarze i rycerze.</p><p>Nast�pnie noc zapad�a, jeno we wschodniej stronie niebo �wieci�o si� coraz czerwieniej.</p><p>� Pojedziem ku tym zorzom � rzek� wreszcie kr�l � dziw, �e jeszcze �wiec�.</p><p>Wtem przycwa�owa� Kmicic.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! to po�ar! � zakrzykn��.</p><p>Zatrzymali si� wszyscy.</p><p>� Jak�e to? � pyta� kr�l � mnie si� widzi, �e to zorza!�</p><p>� Po�ar, po�ar! Ja si� nie myl�! � wo�a� pan Kmicic.</p><p>I istotnie, ze wszystkich towarzysz�w kr�lewskich on zna� si� na tym najlepiej.</p><p>Wreszcie nie by�o mo�na d�u�ej w�tpi�, gdy� ponad ow� mnieman� zorz� podnosi�y si� jakby chmury czerwone i k��bi�y si�, ja�niej�c i ciemniej�c na przemian.</p><p>� To chyba �ywiec si� pali! � zawo�a� kr�l � Nieprzyjaciel mo�e tam grasowa�!</p><p>Nie sko�czy� jeszcze, gdy do uszu patrz�cych dolecia� gwar ludzki, parskanie koni i kilkana�cie ciemnych postaci zamajaczy�o przed orszakiem.</p><p>� St�j! St�j! � pocz�� wo�a� Tyzenhauz.</p><p>Postacie owe zatrzyma�y si�, jakby niepewne, co dalej maj� czyni�.</p><p>� Ludzie! kto wy? � pytano dalej z orszaku.</p><p>� To swoi! � ozwa�o si� kilka g�os�w. � Swoi! My z �ywca gard�a unosim<a l:href="#fn572" type="note">[572]</a>; Szwedzi �ywiec pal� i ludzi morduj�!</p><p>� St�jcie na Boga!� co gadacie?� Sk�d oni si� tam wzi�li?</p><p>� Oni, panoczku, na naszego kr�la czatowali. Si�a<a l:href="#fn573" type="note">[573]</a> ich, si�a! Niech�e go Matka Boska ma w swej opiece!</p><p>Tyzenhauz straci� na chwil� g�ow�.</p><p>� Ot, co jecha� w ma�ej kupie! � krzykn�� na Kmicica � bogdaj ci� za takow� rad� zabito!</p><p>Lecz Jan Kazimierz pocz�� sam wypytywa� uciekaj�cych.</p><p>� A gdzie kr�l? � spyta�.</p><p>� Kr�l poszed� w g�ry z wielkim wojskiem i dwa dni temu przez �ywiec przeje�d�a�, ale oni go na�cigli i tam si� gdzie� wedle Suchej bili� Nie wiemy, czy go dostali, czy nie, ale dzi� pod wiecz�r do �ywca wr�cili i pal�, morduj��</p><p>� Jed�cie z Bogiem, ludzie! � rzek� Jan Kazimierz.</p><p>Uciekaj�cy przemkn�li szybko.</p><p>� Ot, co by nas by�o spotka�o, gdyby�my z dragonami jechali! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� Mi�o�ciwy kr�lu! � ozwa� si� ksi�dz biskup G�bicki � nieprzyjaciel przed nami� Co nam czyni�?</p><p>Wszyscy otoczyli kr�la naoko�o, jakby go chcieli osobami swymi od nag�ego niebezpiecze�stwa zas�oni�, lecz on spogl�da� na �un�, kt�ra odbija�a si� w jego �renicach, i milcza�; nikt te� pierwszy nie wyrywa� si� ze zdaniem, tak ci�ko by�o co� dobrego poradzi�.</p><p>� Gdym wyje�d�a� z ojczyzny, �wieci�a mi �una � rzek� wreszcie Jan Kazimierz � gdy wje�d�am, druga mi �wieci�</p><p>I znowu nasta�o milczenie, tylko d�u�sze jeszcze ni� poprzednio.</p><p>� Kto ma jakow� rad�? � spyta� na koniec ksi�dz G�bicki.</p><p>Wtem zabrzmia� g�os Tyzenhauza, pe�en goryczy i ur�gania:</p><p>� Kto si� nie waha� osoby pa�skiej na szwank wystawi�, kto namawia�, by kr�l bez stra�y jecha�, ten niech teraz rady udzieli!</p><p>W tej chwili jeden je�dziec wysun�� si� z ko�a; by� to Kmicic.</p><p>� Dobrze � rzek�.</p><p>I podni�s�szy si� w strzemionach, krzykn��, zwr�ciwszy si� ku stoj�cej opodal czeladzi:</p><p>� Kiemlicze, za mn�!</p><p>To rzek�szy, pu�ci� konia w cwa�, a za nim trzech je�d�c�w pomkn�o co tchu w piersiach ko�skich.</p><p>Krzyk rozpaczy wydoby� si� z piersi pana Tyzenhauza.</p><p>� To zmowa! � rzek� � zdrajcy zna� dadz�! Mo�ci kr�lu, ratuj si�, p�ki czas, bo i w�w�z wkr�tce nieprzyjaciel zamknie! Mo�ci kr�lu, ratuj si�! Nazad! Nazad!</p><p>� Wracajmy, wracajmy! � zawo�ali jednog�o�nie biskupi i dygnitarze.</p><p>Lecz Jan Kazimierz zniecierpliwi� si�, z �cz<a l:href="#fn574" type="note">[574]</a> pocz�y i�� mu b�yskawice, nagle wydoby� szpad� z pochwy i zawo�a�:</p><p>� Nie daj B�g, abym z w�asnej ziemi drugi raz mia� uchodzi�! Niech si� stanie, co ma by�, dosy� mi tego!</p><p>I spi�� konia ostrogami, aby ruszy� naprz�d, lecz sam nuncjusz pochwyci� za lejce.</p><p>� Wasza kr�lewska mo�� � rzek� z powag� � losy ojczyzny i Ko�cio�a katolickiego d�wigasz na sobie, wi�c ci nie wolno osoby swej nara�a�.</p><p>� Nie wolno! � powt�rzyli biskupi.</p><p>� Nie wr�c� na �l�sk, tak mi dopom� �wi�ty Krzy�! � odpowiedzia� Jan Kzimierz.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! wys�uchaj pr�b twych poddanych! � rzek�, sk�adaj�c r�ce, kasztelan sandomierski. � Je�eli �adn� miar� nie chcesz do cesarskich kraj�w si� nak�oni�, to nawr��my przynajmniej z tego miejsca i ku granicy w�gierskiej si� skierujmy albo przejd�my nazad �w w�w�z, aby nam powrotu nie przeci�to. Tam czeka� b�dziem. W razie nadej�cia nieprzyjaciela w koniach ratunek zostanie, ale przynajmniej nas jako w pu�apce nie zamkn�.</p><p>� Niech�e i tak b�dzie � rzek� �agodniej kr�l. � Nie odrzucam ja rozumnej rady, ale na tu�actwo drugi raz nie p�jd�. Je�li t�dy nie mo�na si� b�dzie przedosta�, to indziej si� przedostaniem. Wszelako tak my�l�, �e waszmo�ciowie na pr�no si� strachacie. Skoro ci Szwedzi nas mi�dzy dragonami szukali, jako ludzie z �ywca m�wili, to w�a�nie dow�d, �e o nas nie wiedz� i �e zdrady ani zmowy nijakiej nie by�o. We�cie, waszmo�ciowie, to na rozum, jeste�cie ludzie do�wiadczeni. Nie zaczepialiby ci Szwedzi dragon�w, nie wystrzeliliby do nich ni razu, gdyby mieli wiadomo��, �e za dragonami jedziemy. Uspok�jcie si�, waszmo�ciowie! Babinicz ze swymi pojecha� po wie�ci i pewnie niebawem powr�ci.</p><p>To rzek�szy, kr�l nawr�ci� konia ku w�wozowi, za nim towarzysze. Zatrzymali si� tam, gdzie im pierwszy przejezdny g�ral sam� granic� wskazywa�.</p><p>Up�yn�� kwadrans, po czym p� godziny i godzina.</p><p>� Czy uwa�acie, wasze dostojno�ci � ozwa� si� nagle wojewoda ��czycki � i� �una zmniejsza si�?</p><p>� Ga�nie, ga�nie prawie w oczach � odrzek�o kilka g�os�w.</p><p>� To dobry znak! � zauwa�y� kr�l.</p><p>� Pojad� ja naprz�d z kilkunastoma lud�mi � ozwa� si� Tyzenhauz. � O staj� st�d staniemy i gdyby Szwedzi nadci�gali, to ich zatrzymamy na sobie, dop�ki nie polegniem. W ka�dym razie b�dzie czas o bezpiecze�stwie osoby pa�skiej pomy�le�.</p><p>� Trzymaj si� kupy, zakazuj� ci jecha�! � rzek� kr�l.</p><p>A na to Tyzenhauz:</p><p>� Mi�o�ciwy panie! ka�esz mnie p�niej za niepos�usze�stwo rozstrzela�, ale teraz pojad�, bo tu o ciebie chodzi!</p><p>I skrzykn�wszy kilkunastu �o�nierzy, kt�rym mo�na by�o zaufa� w ka�dej potrzebie, ruszy� naprz�d.</p><p>Stan�li u drugiego wyj�cia w�wozu w dolin� � i stali cicho z gotowymi rusznicami, nadstawiaj�c uszu na ka�dy szelest.</p><p>D�ugi czas trwa�o milczenie, na koniec dolecia� ich chrz�st �niegu tratowanego kopytami.</p><p>� Jad�! � szepn�� jeden z �o�nierzy.</p><p>� Nie �adna to kupa, kilka tylko koni s�ycha� � odpowiedzia� drugi. � Pan Babinicz wraca!</p><p>Tymczasem nadje�d�aj�cy zbli�yli si� w ciemno�ciach na kilkadziesi�t krok�w.</p><p>� Werdo<a l:href="#fn575" type="note">[575]</a>? � zakrzykn�� Tyzenhauz.</p><p>� Swoi! nie strzela� tam! � zabrzmia� g�os pana Kmicica.</p><p>W tej�e chwili on sam pojawi� si� przed Tyzenhauzem i nie poznawszy go w ciemno�ci, spyta�:</p><p>� A gdzie kr�l?</p><p>� Tam, opodal, za w�wozem! � odrzek� uspokojony Tyzenhauz.</p><p>� Kto m�wi, bo nie mo�na rozezna�?</p><p>� Tyzenhauz! A co to takiego wielkiego wieziesz waszmo�� przed sob�?</p><p>To rzek�szy, ukaza� na jaki� ciemny kszta�t zwieszaj�cy si� przed Kmicicem na przodku kulbaki.</p><p>Lecz pan Andrzej nie odpowiedzia� nic i przejecha� mimo. Dotar�szy do orszaku kr�lewskiego, rozezna� osob� kr�la, bo za w�wozem daleko by�o ja�niej, i zawo�a�:</p><p>� Mi�o�ciwy panie, wolna droga!</p><p>� Nie masz ju� w �ywcu Szwed�w?</p><p>� Odci�gn�li ku Wadowicom. To by� niemiecki oddzia� najemny. Ot, zreszt� jest tu jeden, sam go, mi�o�ciwy panie, wybadaj!</p><p>I nagle pan Andrzej cisn�� na ziemi� z kulbaki<a l:href="#fn576" type="note">[576]</a> �w kszta�t, kt�ry trzyma� przed sob�, a� j�k rozleg� si� w ciszy nocnej.</p><p>� Co to jest? � pyta� zdumiony kr�l.</p><p>� To? Rajtar!</p><p>� Na mi�y B�g! To� i j�zyka<a l:href="#fn577" type="note">[577]</a> przywi�z�? Jak�e to? powiadaj!</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Gdy wilk noc� za stadem owiec idzie, �atwo mu jedn� sztuk� porwa�, a zreszt�, �eby prawd� rzec, to mi taka sprawa nie pierwszyzna.</p><p>Kr�l r�ce do g�owy podni�s�.</p><p>� Ale to �o�nierz ten Babinicz, niech go kule bij�! Imainujcie<a l:href="#fn578" type="note">[578]</a>, waszmo�ciowie� Widz�, �e maj�c takich s�ug, mog� cho�by w �rodek Szwed�w jecha�!</p><p>Tymczasem otoczyli wszyscy rajtara, kt�ry jednak nie podnosi� si� z ziemi.</p><p>� Pytaj go, mi�o�ciwy panie � odpowiedzia� nie bez pewnej che�pliwo�ci w g�osie Kmicic � cho� nie wiem, czy b�dzie m�g� odpowiada�, bo troch� przyduszon, a nie masz tu, czym by go przypiec.</p><p>� Wlejcie mu gorza�ki w gard�o � rzek� kr�l.</p><p>I istotnie lepiej to lekarstwo pomog�o od przypiekania, bo rajtar wkr�tce odzyska� si�y i g�os. A w�wczas pan Kmicic, przy�o�ywszy mu sztych do gard�a, kaza� opowiada� ca�� prawd�.</p><p>Zezna� tedy �w jeniec, �e nale�y do regimentu pu�kownika Irlehorna, �e mieli wiadomo�� o przeje�dzie kr�la z dragonami, wi�c napadli na nich ko�o Suchej, ale wzi�wszy wstr�t nale�yty, musieli si� cofn�� do �ywca, sk�d poci�gn�li do Wadowic i Krakowa, bo takie mieli rozkazy.</p><p>� Zali<a l:href="#fn579" type="note">[579]</a> w g�rach nie ma innych oddzia��w szwedzkich? � pyta� po niemiecku Kmicic, pociskaj�c nieco silniej gard�o rajtara.</p><p>� Mo�e s� jakowe � odpowiedzia� przerywanym g�osem rajtar � jenera� Duglas<a l:href="#fn580" type="note">[580]</a> porozsy�a� podjazdy, ale si� wszystkie cofaj�, bo ch�opstwo w w�wozach na nie napada.</p><p>� A w pobli�u �ywca wy�cie jedni byli?</p><p>� My jedni.</p><p>� I wiecie, �e kr�l polski ju� przejecha�?</p><p>� Przejecha� z tymi dragonami, kt�rzy si� o nas w Suchej obtarli. Wielu go widzia�o.</p><p>� Czemu�cie go nie �cigali?</p><p>� Bali�my si� g�ral�w<a l:href="#fn581" type="note">[581]</a>.</p><p>Tu Kmicic ozwa� si� zn�w po polsku:</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Droga wolna, a i nocleg w �ywcu si� znajdzie, bo jeno cz�� osady spalona.</p><p>Lecz nieufny Tyzenhauz rozmawia� przez ten czas z panem kasztelanem wojnickim i tak m�wi�:</p><p>� Albo to jest �o�nierz wielki i szczery jak z�oto, albo zdrajca kuty na cztery nogi� Zwa�, wasza dostojno��, �e to wszystko mo�e by� symulowane, od wzi�cia tego rajtara a� do jego zezna�. A je�li to umy�lne? Je�li Szwedzi siedz� przyczajeni w �ywcu? Je�li kr�l pojedzie i wpadnie jako w matni�?�</p><p>� Bezpieczniej si� przekona� � odrzek� kasztelan wojnicki.</p><p>Wi�c pan Tyzenhauz odwr�ci� si� do kr�la i rzek� g�o�no:</p><p>� Pozw�l, mi�o�ciwy panie, �ebym ja naprz�d do �ywca ruszy� i przekona� si�, czyli to prawda, co �w kawaler i �w rajtar powiadaj�.</p><p>� Niech�e tak b�dzie! Pozw�l, mi�o�ciwy panie, niech jedzie! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� Jed� � rzek� kr�l � ale i my ruszymy nieco naprz�d, bo zimno.</p><p>Pan Tyzenhauz ruszy� z kopyta, a orszak kr�lewski j�� posuwa� si� za nim z wolna. Kr�l odzyska� dobry humor i weso�o�� i po niejakim czasie rzek� do pana Kmicica:</p><p>� Ale to z tob� mo�na by jako z soko�em na Szwed�w polowa�, bo z g�ry uderzasz!</p><p>� Tak to i by�o � odrzek� pan Andrzej. � Jak wasza kr�lewska mo�� zechce zapolowa�, to sok� zawsze got�w.</p><p>� Powiadaj, jak�e� go ucapi�?</p><p>� To nietrudno, mi�o�ciwy panie! Zwyczajnie, gdy pu�k idzie, zawsze kilkunastu ludzi w tyle si� wlecze, a ten si� na p� stajania zosta�. Podjecha�em za nim; on my�la�, �e sw�j, nie strzeg� si� i nim si� opami�ta�, ju�em go porwa�, g�b� mu przydusiwszy, a�eby nie krzycza�.</p><p>� M�wi�e�, �e ci to nie pierwszyzna. Zali�e� to ju� kiedy pierwej praktykowa�?</p><p>Kmicic roz�mia� si�.</p><p>� Oj, oj! mi�o�ciwy panie! praktykowa�em i to, i co lepszego! Niech wasza kr�lewska mo�� jeno rozka�e, a znowu skocz�, dognam ich, bo konie maj� zdro�one, i jeszcze jednego ucapi�, i Kiemliczom moim ka�� ucapi�.</p><p>Czas jaki� jechali w milczeniu, nagle t�tent konia rozleg� si� i nadlecia� Tyzenhauz.</p><p>� Mo�ci kr�lu! � rzek� � droga wolna i nocleg zam�wiony.</p><p>� A nie m�wi�em?! � zawo�a� Jan Kazimierz. � Niepotrzebnie�cie si� waszmo�ciowie troskali� Jed�my teraz, jed�my, bo nam si� spoczynek nale�y!</p><p>Wszyscy ruszyli rysi�, ra�no, weso�o, i w godzin� p�niej zasn�� utrudzony kr�l bezpiecznym snem na w�asnej ziemi.</p><p>Tego� wieczora pan Tyzenhauz zbli�y� si� do pana Kmicica.</p><p>� Wybacz waszmo�� � rzek� � z mi�o�ci to do pana ci� podejrzywa�em<a l:href="#fn582" type="note">[582]</a>.</p><p>Lecz Kmicic umkn�� mu r�ki.</p><p>� O, nie mo�e by�! � odrzek�. � Zdrajc� i przedawczykiem mnie czyni�e��</p><p>� By�bym i wi�cej uczyni�, bo by�bym wa�ci w �eb strzeli� � rzek� Tyzenhauz � ale gdym si� przekona�, �e� zacny cz�owiek i kr�la mi�ujesz, r�k� ci wyci�gn��em. Chcesz, przyjmij � nie chcesz, nie przyjmuj� Wola�bym z tob� jeno w przywi�zaniu do osoby pa�skiej emulowa�<a l:href="#fn583" type="note">[583]</a>� Ale i innej emulacji si� nie przestrasz�.</p><p>� Tak waszmo�� my�lisz?� Hm! mo�e masz i s�uszno��, ale mi na wa�pana mruczno.</p><p>� To przesta� mrucze� T�gi z waszmo�ci �o�nierz! No! a dawaj no g�by, by�my si� w nienawi�ci spa� nie uk�adli.</p><p>� Niech�e tak b�dzie � rzek� Kmicic.</p><p>I padli sobie w obj�cia.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIV</p></title><p>Orszak kr�lewski p�n� noc� dotar� do �ywca i prawie nie zwr�ci� uwagi w miasteczku, przera�onym niedawnym napadem szwedzkiego oddzia�u. Kr�l nie zaje�d�a� do zamku, kt�ry poprzednio ju� by� spustoszony od Szwed�w, a w cz�ci spalony, ale stan�� w plebanii. Tam Kmicic rozpu�ci� wiadomo��, i� to pose� cesarski ze �l�ska udaje si� do Krakowa.</p><p>Jako� nazajutrz wyruszyli ku Wadowicom i dopiero znacznie za miastem skr�cili do Suchej. Stamt�d przez Krzeczon�w mieli jecha� do Jordanowa, stamt�d do Nowego Targu, i gdyby si� okaza�o, �e nie ma podjazd�w szwedzkich pod Czorsztynem, to do Czorsztyna, gdyby za� by�y, to skr�ci� mieli do W�gier i w�giersk� ziemi� ci�gn�� a� do Lubowli. Spodziewa� si� te� kr�l, �e pan marsza�ek wielki koronny; kt�ry rozporz�dza� tak znacznymi si�ami, jakich nie mia� niejeden ksi��� panuj�cy, poubezpiecza drogi, sam przeciw panu wyskoczy. Mog�o mu pomiesza� szyki tylko to, �e nie wiedzia�, kt�r�dy kr�l ci�gnie; ale przecie� mi�dzy g�ralami nie brak�o wiernych �udzi, gotowych zanie�� panu marsza�kowi um�wione s�owa. Nie potrzeba im by�o nawet tajemnicy powierza�, bo szli ch�tnie, skoro im powiedziano, �e o s�u�b� kr�lewsk� idzie. By� to bowiem lud dusz� i sercem kr�lowi oddany, chocia� ubogi i p� jeszcze dziki, ma�o albo wcale upraw� niewdzi�cznej roli si� nie trudni�cy, �yj�cy z chowu byd�a, pobo�ny i nienawidz�cy heretyk�w. Oni to pierwsi, gdy rozesz�a si� wie�� o wzi�ciu Krakowa, a zw�aszcza o obl�eniu Cz�stochowy, do kt�rej pobo�ne pielgrzymki odbywa� zwykli, porwali za toporzyska swoich siekier i ruszyli si� z g�r. Jenera� Duglas<a l:href="#fn584" type="note">[584]</a>, znakomity wojownik, opatrzony w dzia�a i strzelby, rozproszy� ich wprawdzie z �atwo�ci� w r�wninach, na kt�rych bi� si� nie przywykli; natomiast Szwedzi z najwi�kszymi tylko ostro�no�ciami zapuszczali si� we w�a�ciwe ich siedziby, w kt�rych dosi�gn�� ich by�o niepodobna, a ponie�� kl�sk� �atwo. Zgin�o te� kilka pomniejszych oddzia��w, kt�re si� nieopatrznie w labirynt g�r zap�dzi�y.</p><p>I teraz wie�� o przeje�dzie kr�la z wojskiem uczyni�a ju� swoje, wszyscy bowiem jak jeden m�� zerwali si�, by go broni� i towarzyszy� mu ze swymi �ciupagami�, cho�by na kraj �wiata. M�g� Jan Kazimierz, gdyby tylko odkry�, kto jest, otoczy� si� w jednej chwili tysi�cami p�dzikich �gazd�w�, lecz on s�usznie mniema�, �e w takim razie wie�� rozebrzmia�aby wnet, razem z wichrami, po ca�ej okolicy i �e Szwedzi mogliby tak�e wys�a� znaczne wojska na jego spotkanie, wi�c wola� ci�gn�� nie poznany nawet od g�rali.</p><p>Znajdowano jednak wsz�dy pewnych przewodnik�w, kt�rym do�� by�o powiedzie�, �e prowadz� biskup�w i pan�w pragn�cych si� szwedzkiej r�ki uchroni�. Prowadzili ich wi�c w�r�d �nieg�w, ska�, wirch�w i prze��czy, sobie tylko znanymi �pyrciami<a l:href="#fn585" type="note">[585]</a>�, przez miejsca tak niedost�pne, �e � rzek�by� � i ptak nie m�g�by przez nie przelecie�.</p><p>Nieraz kr�l i dostojnicy mieli chmury pod nogami, a je�eli chmur nie by�o, to wzrok ich lecia� w bezbrze�n�, bia�ymi �niegami okryt� przestrze�, kt�ra tak wydawa�a si� szerok�, jak kraj ca�y szeroki; nieraz zapuszczali si� w gardziele g�rskie, ciemne prawie, �niegami przys�oni�te, w kt�rych chyba tylko zwierz dziki m�g� mie� legowiska. Lecz omijano dost�pne dla nieprzyjaciela miejsca, skracano drog�, i bywa�o, �e osada jaka, do kt�rej ledwie za p� dnia spodziewano si� dosta�, pojawia�a si� nagle pod nogami, a w niej spoczynek czeka� i go�cinno��, cho� w kurnej chacie, w zadymionej �wietlicy.</p><p>Kr�l by� ci�gle wes�, innym odwagi do znoszenia nadzwyczajnych trud�w dodawa� i ur�cza�<a l:href="#fn586" type="note">[586]</a>, �e takimi drogami si� przebieraj�c<a l:href="#fn587" type="note">[587]</a>, pewno r�wnie szcz�liwie jak niespodzianie do Lubowli si� dostan�.</p><p>� Pan marsza�ek ani si� spodziewa, kiedy mu na kark spadniem! � powtarza� ci�gle.</p><p>A nuncjusz odpowiada�:</p><p>� Czym�e by� powr�t Ksenofonta<a l:href="#fn588" type="note">[588]</a> w por�wnaniu z t� nasz� podr� w chmurach?</p><p>� Im wy�ej si� wzniesiem, tym szwedzka fortuna upadnie ni�ej � twierdzi� kr�l.</p><p>Tymczasem dojechano do Nowego Targu. Zdawa�o si�, �e wszelkie niebezpiecze�stwo min�o; jednak�e g�rale twierdzili, �e jakie� obce wojska kr�c� si� wedle Czorsztyna i po okolicy. Kr�l przypuszcza�, i� mo�e to by� niemiecka rajtaria pana marsza�ka koronnego, kt�rej mia� dwa pu�ki, albo �e jego w�asnych dragon�w, wys�anych przodem, poczytano za nieprzyjacielskie podjazdy. Wi�c gdy i w Czorsztynie by�a za�oga biskupa krakowskiego, podzieli�y si� zdania w kr�lewskim orszaku: jedni chcieli jecha� traktem do Czorsztyna, a stamt�d ci�gn�� sam� granic� do ziemi spiskiej; inni radzili zaraz wykr�ci� do W�gier, kt�re tu klinem a� pod Nowy Targ dochodzi�y, i znowu przedziera� si� przez wirchy i w�wozy, bior�c wsz�dy przewodnik�w, najniebezpieczniejsze przej�cia znaj�cych.</p><p>To ostatnie zdanie przemog�o, albowiem w ten spos�b spotkanie si� ze Szwedami stawa�o si� prawie niepodobnym, i zreszt� kr�la bawi�a ta �or�owa� droga przez przepa�ci i przez chmury.</p><p>Wyruszono wi�c z Nowego Targu nieco na zach�d i po�udnie, zostawiaj�c po prawej r�ce Bia�y Dunajec. Pocz�tkowa droga sz�a okolic� dosy� otwart� i rozleg��, lecz w miar� jak post�powano naprz�d, g�ry pocz�y si� zbiega�, doliny zacie�nia�. Jechano drogami, po kt�rych konie ledwie mog�y post�powa�. Czasem trzeba by�o zsiada� i w r�ku je prowadzi�, a i to nieraz jeszcze opiera�y si�, tul�c uszy i wyci�gaj�c otwarte, dymi�ce nozdrza ku przepa�ciom, z kt�rych g��bi �mier� zdawa�a si� wygl�da�.</p><p>G�rale, przywykli do urwisk, uznawali cz�sto za dobre takie drogi, na kt�rych nieoby�ym ludziom szumia�o i kr�ci�o si� w g�owach. Wjechali na koniec w jak�� szczelin� skaln�, d�ug� i prost�, a tak w�sk�, �e zaledwie trzech ludzi mog�o jecha� wedle siebie.</p><p>W�w�z to by� jakoby korytarz niezmierny. Dwie wysokie ska�y zamyka�y go z prawej i lewej strony. Gdzieniegdzie jednak kraw�dzie ich rozchyla�y si�, tworz�c mniej strome pochy�o�ci pokryte zaspami �niegu, na zr�bach obramowane czarnym borem. Wichry wywia�y natomiast �nieg z dna w�wozu i kopyta ko�skie szcz�ka�y wsz�dy po kamienistym podk�adzie. Lecz w tej chwili wiatr nie wia� i cisza panowa�a tak g�ucha, �e a� w uszach dzwoni�ca. Tylko w g�rze, k�dy mi�dzy lesistymi kraw�dziami widnia� b��kitny pas nieba, przelatywa�o od czasu do czasu czarne ptactwo, �opoc�c skrzyd�ami i kracz�c.</p><p>Orszak kr�lewski stan�� dla wypoczynku. Z koni podnosi�y si� k��by pary, a i ludzie byli pom�czeni.</p><p>� Czy to Polska, czy W�gry? � spyta� po chwili przewodnika kr�l.</p><p>� To jeszcze Polska.</p><p>� A czemu nie wykr�cili�my zaraz do W�gier?</p><p>� Bo nie mo�na. On w�w�z zakr�ci si� opodal, potem b�dzie siklawa<a l:href="#fn589" type="note">[589]</a>, za siklaw� pyr� do traktu idzie. Tam nawr�cimy, przejdziem jeszcze jeden w�w�z i dopiero b�dzie w�gierska strona.</p><p>� To widz�, �e lepiej by�o od razu traktem jecha� � rzek� kr�l.</p><p>� Cichajcie!� � odpowiedzia� nagle g�ral.</p><p>I przyskoczywszy do ska�y, przy�o�y� do niej ucho.</p><p>Wszyscy utkwili w niego oczy, a jemu twarz zmieni�a si� w jednej chwili i rzek�:</p><p>� Za zakr�tem wojsko idzie od potoku!� Dla Boga! czy nie Szwedy?!</p><p>� Gdzie? jak? co?� � pocz�to pyta� ze wszystkich stron. � Nic nie s�ycha�!�</p><p>� Bo tam �nieg le�y. Na rany boskie! Ju� s� blisko!� Zaraz, si� uka��!�</p><p>� Mo�e pana marsza�ka ludzie? � rzek� kr�l.</p><p>Kmicic w tej chwili ruszy� koniem.</p><p>� Pojad� zobaczy�! � rzek�.</p><p>Kiemlicze ruszyli zaraz za nim, jak psy my�liwe za �owcem, lecz ledwie posun�li si� z miejsca, gdy zakr�t gardzieli, o sto krok�w przed nimi le��cy, zaciemni� si� od ludzi i koni.</p><p>Kmicic spojrza�� i dusza zatrz�s�a si� w nim z przera�enia.</p><p>Byli to Szwedzi.</p><p>Ukazali si� tak blisko, �e cofa� si� by�o niepodobna, zw�aszcza i� orszak kr�lewski mia� konie pom�czone. Pozostawa�o tylko przebi� si� lub zgin�� albo p�j�� w niewol�. Zrozumia� to w jednej chwili nieustraszony kr�l, wi�c chwyci� za r�koje�� szpady.</p><p>� Os�oni� kr�la i nazad! � krzykn�� Kmicic.</p><p>Tyzenhauz z dwudziestu lud�mi w mgnieniu oka wysun�� si� na czo�o, lecz Kmicic, zamiast z��czy� si� z nimi, ruszy� drobnym k�usem przeciw Szwedom.</p><p>Mia� za� na sobie szwedzki str�j, ten sam, w kt�ren<a l:href="#fn590" type="note">[590]</a> przebra� si�, wychodz�c z klasztoru, wi�c owi Szwedzi teraz nie pomiarkowali, co to za jeden. Widz�c d���cego przeciw sobie w takim stroju je�d�ca, prawdopodobnie poczytali ca�y orszak kr�lewski za jaki� w�asny podjazd, bo nie przyspieszyli kroku, tylko kapitan dowodz�cy wysun�� si� przed pierwsz� tr�jk�.</p><p>� A co za ludzie? � spyta� po szwedzku, patrz�c na gro�n� i blad� twarz zbli�aj�cego si� junaka.</p><p>Kmicic najecha� na� tak blisko, �e prawie tr�cili si� kolanami, i nie odrzek�szy ni s�owa, wypali� mu w samo ucho z pistoletu.</p><p>Okrzyk zgrozy wyrwa� si� z piersi rajtar�w, ale pot�niej jeszcze zabrzmia� g�os pana Andrzeja:</p><p>� Bij!</p><p>I jako ska�a oderwana od opoki, tocz�c si� w przepa��, druzgoce wszystko w biegu, tak i on run�� na pierwszy szereg, nios�c �mier� i zniszczenie. Dwaj m�odzi Kiemlicze, podobni do dw�ch nied�wiedzi, skoczyli za nim w zam�t. Stukot szabel o pancerze i he�my rozleg� si� jak huk m�ot�w, a wnet zawt�rowa�y mu wrzaski i j�k.</p><p>Przera�onym Szwedom zdawa�o si� w pierwszej chwili, �e to trzech wielkolud�w napad�o ich w dzikim parowie g�rskim. Pierwsze tr�jki cofn�y si�, zmieszane, przed strasznym m�em, a gdy ostatnie wydobywa�y si� dopiero spoza zakr�tu, �rodek st�oczy� si� i zwichrzy�. Konie pocz�y gry�� si� i wierzga�. �o�nierze z dalszych tr�jek nie mogli strzela�, nie mogli i�� na ratunek przodowym, kt�rzy gin�li bez ratunku pod ciosami trzech olbrzym�w. Pr�no si� z�o��, pr�no sztych�w nadstawi�, tamci �ami� szable, przewracaj� ludzi i konie. Kmicic zdar� konia, �e a� kopyta jego zwis�y nad g�owami rajtarskich rumak�w, sam za� szala�, siek�, b�d�. Krew zbroczy�a mu twarz, z oczu szed� ogie�, wszystkie my�li w nim zgas�y, zosta�a tylko jedna, �e zginie, lecz Szwed�w musi zatrzyma�. Ta my�l przerodzi�a si� w dzikie jakie� uniesienie, wi�c si�y jego potroi�y si�, ruchy sta�y si� podobne do ruch�w rysia: w�ciek�e, jak b�yskawice szybkie. I nadludzkimi ciosami szabli kruszy� ludzi, jak piorun kruszy m�ode drzewa; dwaj Kiemlicze m�odzi szli tu�, a stary, stoj�c nieco z ty�u, co chwila wsuwa� rapier<a l:href="#fn591" type="note">[591]</a> mi�dzy syn�w, tak szybko, jak w�� ��d�o wysuwa, i wyci�ga� krwawy.</p><p>Tymczasem ko�o kr�la powsta� rozruch. Nuncjusz, jako pod �ywcem tak i teraz, trzyma� za cugle jego konia, z drugiej strony chwyci� je biskup krakowski i ze wszystkich si� cofali w ty� rumaka, kr�l za� par� go ostrogami, a� dzianet<a l:href="#fn592" type="note">[592]</a> d�ba stawa�.</p><p>� Puszczajcie!� � wo�a� kr�l. � Na Boga! Przejedziem przez nieprzyjaci�!</p><p>� Panie, my�l o ojczy�nie! � wo�a� biskup krakowski.</p><p>I kr�l nie m�g� wydrze� si� z ich r�k, zw�aszcza �e od przodu zatarasowa� mu drog� m�ody Tyzenhauz ze wszystkimi lud�mi. Nie szed� on w pomoc Kmicicowi, po�wi�ci� go, pragn�� tylko kr�la ratowa�.</p><p>� Na m�k� Pana naszego! � krzycza� z rozpacz� � tamci zaraz polegn�!� Mi�o�ciwy panie, ratuj si�, p�ki czas! Ja ich tu jeszcze zatrzymam!</p><p>Lecz up�r kr�lewski, gdy go raz rozdra�niono, nie liczy� si� z niczym i z nikim. Jan Kazimierz wspar� jeszcze silniej rumaka ostrogami i zamiast cofa� si�, posuwa� si� naprz�d.</p><p>A czas p�yn�� i ka�da chwila d�u�ej mog�a zgub� za sob� poci�gn��.</p><p>� Zgin� na mojej ziemi!� Puszczajcie!� � wo�a� kr�l.</p><p>Szcz�ciem przeciw Kmicicowi i Kiemliczom, dla ciasnoty miejsca, ma�a tylko liczba ludzi mog�a od razu dzia�a�, skutkiem czego mogli si� trzyma� d�u�ej. Lecz z wolna i ich si�y pocz�y si� wyczerpywa�. Kilkakro� rapiery szwedzkie dotkn�y si� cia�a Kmicica i krew j�a z niego uchodzi�. Oczy przes�ania�y mu si� jakby mg��. Dech ustawa� w piersiach. Uczu� zbli�anie si� �mierci, wi�c pragn�� tylko �ycie sprzeda� drogo. �Jeszcze cho� jednego!� � powtarza� sobie i puszcza� p�ytkie �elazo na g�ow� lub rami� najbli�szego rajtara, i zn�w zwraca� si� ku innemu; Szwedom wszelako, po pierwszej chwili zamieszania i strachu, wstyd widocznie uczyni�o si�, �e czterech m��w zdo�a�o ich zatrzyma� tak d�ugo, i natarli z furi�; wnet samym ci�arem ludzi i koni zepchn�li ich w ty� i spychali coraz silniej i szybciej.</p><p>Wtem ko� Kmicica pad� i fala zakry�a je�d�ca.</p><p>Kiemlicze rzucali si� jeszcze czas jaki�, podobni do p�ywak�w, kt�rzy widz�c, �e ton�, usi�uj� jak najd�u�ej g�owy nad powierzchni� roztoczy morskiej utrzyma�, lecz wkr�tce zapadli i oni�</p><p>W�wczas Szwedzi jak wicher ruszyli ku orszakowi kr�lewskiemu.</p><p>Tyzenhauz za� ze swymi lud�mi skoczy� ku nim i uderzyli si� tak, �e a� �oskot rozleg� si� po g�rach.</p><p>Lecz c� znaczy�a ta nowa tyzenhauzowska garstka przeciw pot�nemu podjazdowi, blisko trzysta koni licz�cemu.</p><p>Nie by�o ju� w�tpliwo�ci, �e dla kr�la i jego orszaku musi nieub�aganie wybi� fatalna godzina zguby lub niewoli.</p><p>Jan Kazimierz, wol�c widocznie pierwsz� od drugiej, wyswobodzi� na koniec lejce z r�k trzymaj�cych je biskup�w i posun�� si� szybko za Tyzenhauzem.</p><p>Nagle stan�� jak wryty.</p><p>Sta�o si� co� nadzwyczajnego. Patrz�cym wyda�o si�, �e same g�ry przychodz� w pomoc prawemu kr�lowi i panu.</p><p>Oto nagle kraw�dzie w�wozu zadrga�y, jak gdyby ziemia wzruszy�a si� z posad, jak gdyby b�r rosn�cy w g�rze chcia� wzi�� udzia� w walce, i pnie drzewne, bry�y �niegu, lodu, kamienie i okruchy ska� j�y toczy� si� ze straszliwym trzaskiem i �oskotem na zaci�ni�te na dnie szeregi szwedzkie; jednocze�nie nieludzkie wycie rozleg�o si� po obu stronach parowu.</p><p>Na dole za�, w szeregach, wszcz�� si� zam�t, ludzk� wyobra�ni� przechodz�cy. Szwedom zda�o si�, �e g�ry run�y i zsypuj� si� na nich. Powsta�y krzyki, lament druzgotanych m��w, rozpaczliwe wo�ania o pomoc, kwik ko�ski, zgrzyt i straszliwy d�wi�k skalnych ob�am�w o pancerze.</p><p>Na koniec ludzie i konie utworzyli jedn� kup� k��bi�c� si� konwulsyjnie, gniot�c�, pe�n� j�k�w, rozpaczliw�, straszn�.</p><p>A kamienie i z�amy ska� mia�d�y�y j� ci�gle, tocz�c si� nieub�aganie na bezkszta�tne ju� masy cia� ko�skich i ludzkich.</p><p>� G�rale! g�rale! � zacz�to krzycze� w orszaku kr�lewskim.</p><p>� Ciupagami psubrat�w! � ozwa�y si� g�osy na g�rze.</p><p>I w tej chwili po obu kraw�dziach skalistych ukaza�y si� d�ugow�ose g�owy, przybrane w okr�g�e sk�rzane kapelusze, za nimi wychyli�y si� cia�a i kilkaset dziwnych postaci pocz�o spuszcza� si� w d� po pochy�o�ciach �nie�nych.</p><p>Ciemne i bia�e gunie<a l:href="#fn593" type="note">[593]</a>, unosz�ce si� nad ramionami, nadawa�y im poz�r jakich� strasznych ptak�w drapie�nych. Zsun�li si� w mgnieniu oka; �wist siekierek zawt�rowa� z�owrogo ich dzikim okrzykom i j�kom dobijanych Szwed�w. Sam kr�l chcia� rze� powstrzyma�; niekt�rzy rajtarowie, �ywi jeszcze, rzucali si� na kolana i wznosz�c bezbronne r�ce, b�agali o ratunek. Nic nie pomog�o, nic nie wstrzyma�o m�ciwych siekier i w kwadrans p�niej nie by�o ju� ani jednego �ywego Szweda w parowie.</p><p>Potem krwawi g�rale pocz�li si� sypa� ku orszakowi kr�lewskiemu.</p><p>Nuncjusz ze zdumieniem patrzy� na tych nie znanych sobie ludzi, ros�ych, silnych, pokrytych cz�ci� w sk�ry owcze, ubroczonych krwi� i potrz�saj�cych dymi�cymi jeszcze siekierkami.</p><p>Lecz oni na widok biskup�w poodkrywali g�owy. Wielu pokl�ka�o w �niegu.</p><p>Biskup krakowski podni�s� za�zawion� twarz ku niebu.</p><p>� Oto pomoc boska, oto Opatrzno��, kt�ra czuwa nad majestatem.</p><p>Nast�pnie zwr�ci� si� do g�rali i rzek�:</p><p>� Ludzie, co�cie za jedni?</p><p>� Tutejsi! � odpowiedziano z t�umu.</p><p>� Czy wiecie, komu�cie przyszli w pomoc� Oto kr�l i pan wasz, kt�rego�cie uratowali!</p><p>Na te s�owa krzyk uczyni� si� w t�umie: �Kr�l! kr�l! Jezusie, Mario, kr�l!� � Wierni g�rale pocz�li si� cisn�� do pana i t�oczy�. Z p�aczem opadli go zewsz�d, z p�aczem ca�owali jego nogi, strzemiona, nawet kopyta jego konia. Zapanowa�o takie uniesienie, taki krzyk i szlochanie, �e a� biskupi z obawy o osob� kr�lewsk� musieli zbytni zapa� hamowa�.</p><p>Kr�l za� sta� w�r�d wiernego ludu, jak pasterz w�r�d owiec, i �zy wielkie, jasne jak per�y, sp�ywa�y mu po twarzy.</p><p>Po czym oblicze jego rozja�ni�o si�, jakby jaka� przemiana spe�ni�a si� nagle w jego duszy, jakby nowa wielka my�l, z nieba rodem, za�wieci�a mu w g�owie, i skin�� r�k�, �e chce m�wi�, a gdy uciszy�o si�, rzek� podniesionym g�osem, tak i� s�ysza� go t�um ca�y:</p><p>� Bo�e! kt�ry� mnie przez r�ce prostego ludu wybawi�, przysi�gam ci na m�k� i �mier� Syna Twego, �e i jemu ojcem odt�d b�d�!</p><p>� Amen! �� powt�rzyli biskupi.</p><p>I czas jaki� trwa�o uroczyste milczenie, potem za� nowa rado�� wybuch�a. Pocz�to wypytywa� g�rali, sk�d si� wzi�li w w�wozach i jakim sposobem tak w por� dla ratunku kr�lowi si� znale�li.</p><p>Okaza�o si�, �e znaczne podjazdy szwedzkie kr�ci�y si� ko�o Czorsztyna i nie dobywaj�c samego zamku, zdawa�y si� szuka� kogo� i czeka�. G�rale s�yszeli tak�e o bitwie, kt�r� podjazdy te stoczy�y z jakim� wojskiem, mi�dzy kt�rym mia� si� i sam kr�l znajdowa�. W�wczas to postanowili wci�gn�� Szwed�w w zasadzk� i nas�awszy im fa�szywych przewodnik�w, umy�lnie zwabili ich do tego parowu.</p><p>� Widzieli�my � m�wili g�rale � jako onych czterech rycerzy uderzy�o na tych psiajuch�w, chcieli�my im i�� w pomoc, ale bali�my si� sp�oszy� za wcze�nie psubrat�w.</p><p>Tu kr�l porwa� si� za g�ow�.</p><p>� Matko Jedynego Syna! � krzykn�� � szuka� mi Babinicza! Niechaj mu cho� pogrzeb wyprawimy!� i tego to cz�owieka za zdrajc� poczytano, kt�ry pierwszy krew za nas wyla�!</p><p>� Zawini�em, mi�o�ciwy panie! � ozwa� si� Tyzenhauz.</p><p>� Szuka� go, szuka�! � wo�a� kr�l. � Nie odjad� st�d, p�ki mu w twarz nie spojrz� i nie po�egnam.</p><p>Skoczyli wi�c �o�nierze wraz z g�ralami na miejsce pierwszej walki i wkr�tce spod stosu trup�w ko�skich i ludzkich wydobyli pana Andrzeja. Twarz jego by�a blada, ca�a zabryzgana krwi�, kt�rej grube sople zakrzep�y mu na w�sach; oczy mia� przymkni�te; pancerz powyginany od raz�w miecz�w i kopyt ko�skich. Ale ten pancerz w�a�nie uchroni� go od zmia�d�enia, i �o�nierzowi, kt�ry go podni�s�, wydawa�o si�, �e us�ysza� cichy j�k.</p><p>� Dla Boga! �yw! � zakrzykn��.</p><p>� Zdj�� mu pancerz! � wo�ali inni.</p><p>Wnet przeci�to rzemienie.</p><p>Kmicic odetchn�� g��biej.</p><p>� Dycha! dycha! �yw! � powt�rzy�o kilka g�os�w.</p><p>On za� le�a� czas jaki� nieruchomie, po czym otworzy� oczy. W�wczas jeden z �o�nierzy wla� mu do ust nieco gorza�ki, inni za� podnie�li go pod ramiona.</p><p>W tej chwili nadjecha� p�dem sam kr�l, do kt�rego uszu doszed� okrzyk powtarzany przez wszystkie usta.</p><p>�o�nierze przywlekli przed niego pana Andrzeja, kt�ry ci�y� im ku ziemi i lecia� przez r�ce. Jednak�e na widok kr�la przytomno�� wr�ci�a mu na chwil�, u�miech prawie dziecinny przeb�ysn�� mu na twarzy, a blade jego wargi wyszepta�y wyra�nie:</p><p>� M�j pan, m�j kr�l �ywie<a l:href="#fn594" type="note">[594]</a>� wolny�</p><p>I �zy b�ys�y mu w �renicach.</p><p>� Babinicz! Babinicz! Czym ci� nagrodz�?! � wo�a� kr�l.</p><p>� Jam nie Ba-bi-nicz, jam Kmi-cic! � szepn�� rycerz.</p><p>To rzek�szy, zwis� jak martwy na r�kach �o�nierzy.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXV</p></title><p>Poniewa� g�rale zapewnili, �e na drodze do Czorsztyna o �adnych innych oddzia�ach szwedzkich nie s�ycha�, orszak kr�lewski wykr�ci� wi�c ku temu zamkowi i wkr�tce znalaz� si� na trakcie, po kt�rym podr� by�a �atwiejsza i mniej nu��ca. Jechali w�r�d pie�ni g�ralskich i okrzyk�w: �Kr�l jedzie! Kr�l jedzie!� � a po drodze ��czy�y si� z nimi coraz nowe kupy ludu zbrojnego w cepy, kosy, wid�y i strzelby, tak �e Jan Kazimierz stan�� wkr�tce na czele znacznego oddzia�u ludzi, nie wy�wiczonych wprawdzie, ale gotowych w ka�dej chwili i�� z nim cho�by na Krak�w i krew przela� za swego pana. Pod Czorsztynem przesz�o ju� tysi�c �gazd�w� i p�dzikich juhas�w otacza�o kr�la.</p><p>A� te� zacz�a nap�ywa� szlachta spod Nowego i Starego S�cza. Ci donie�li, �e tego� ranka pu�k polski pod wodz� Wojni��owicza zbi� przy samym mie�cie Nowym S�czu znaczny podjazd szwedzki, z kt�rego wszyscy niemal ludzie zgin�li lub potopili si� w Kamiennej i w Dunajcu.</p><p>Jako� okaza�o si� to prawd�, gdy� wkr�tce na trakcie zamigota�y proporczyki, za czym sam Wojni��owicz z pu�kiem wojewody brac�awskiego nadjecha�.</p><p>Rado�nie kr�l powita� znakomitego, a z dawna sobie znajomego rycerza i w�r�d og�lnego zapa�u ludu i wojska jecha� z nim dalej na Spisz. Tymczasem skoczyli co tchu w koniach jezdni da� naprz�d zna� panu marsza�kowi, �e kr�l si� zbli�a, aby by� got�w na przyj�cie.</p><p>Weso�o i gwarno sz�a dalsza podr�. Nap�ywa�y coraz nowe t�umy. Nuncjusz, kt�ry z obaw� o w�asne i kr�lewskie losy ze �l�ska wyjecha�, kt�r� obaw� pocz�tek podr�y jeszcze powi�kszy�, nie posiada� si� teraz z rado�ci, bo ju� by� pewien, �e przysz�o�� niezawodnie zwyci�stwo kr�lowi, a z nim i Ko�cio�owi, nad heretykami przyniesie. Biskupi podzielali jego rado��, dygnitarze �wieccy twierdzili, �e ca�y nar�d od Karpat do Ba�tyku, tak samo jak owe t�umy, za bro� chwyci. Wojni��owicz za� zapewnia�, �e po wi�kszej cz�ci ju� si� to sta�o.</p><p>I opowiada�, co w kraju s�ycha�, jaki postrach pad� na Szwed�w, jak ju� nie �mi� si� w mniejszej liczbie z mur�w wychyla�, jak nawet mniejsze zameczki opuszczaj� i pal�, do pot�niejszych chroni�c si� fortec.</p><p>� Wojsko jedn� r�k� w piersi si� bije, a drug� Szwed�w bi� zaczyna � m�wi�. � Wilczkowski, kt�ry nad husarskim pu�kiem waszej kr�lewskiej mo�ci porucznikuje, podzi�kowa� ju� Szwedom za s�u�b�, a to w ten spos�b, �e ich pod Zakrzewem, w komendzie pu�kownika Attenberga b�d�cych, napad� i si�a<a l:href="#fn595" type="note">[595]</a> naci��, ledwie nie wszystkich zni�s�� Ja z pomoc� bo�� z Nowego S�cza ich wypar�em i B�g da� znaczn� wiktori�, bo nie wiem, czy jeden �ywy wyszed�� Pan Felicjan Kochowski z piechot� nawojowsk� mocno mi dopom�g�, i tak si� im przynajmniej za owych dragon�w, dwa dni temu poszarpanych, odp�aci�o.</p><p>� Za jakich dragon�w? � spyta� kr�l.</p><p>� A za tych, kt�rych wasza kr�lewska mo�� ze �l�ska przed sob� wys�a�. Szwedzi znienacka ich napadli i chocia� rozproszy� nie zdo�ali, bo si� okrutnie bronili, przecie szkod� uczynili w nich znaczn�� A my�my ma�o nie pomarli z desperacji, bo�my my�leli, �e si� wasza kr�lewska mo�� osob� w�asn� mi�dzy tymi lud�mi znajduje, i bali�my si�, �eby jakowa z�a przygoda majestatu nie spotka�a. B�g to natchn�� wasz� kr�lewsk� mo�� do wys�ania przodem dragonii. Zaraz si� o niej Szwedzi zwiedzieli i wsz�dy drogi pozajmowali.</p><p>� S�yszysz, Tyzenhauz? � pyta� kr�l � �o�nierz to do�wiadczony m�wi.</p><p>� S�ysz�, mi�o�ciwy panie � odpar� m�ody magnat.</p><p>Kr�l zwr�ci� si� do Wojni��owicza:</p><p>� A co wi�cej? Co wi�cej? Powiadaj!</p><p>� Co wiem, pewnie tego nie ukryj�. W Wielkopolsce �egocki i Kulesza dokazuj�. Pan Warszycki<a l:href="#fn596" type="note">[596]</a> Lindorma z zamku pileckiego wysadzi�, Dank�w si� obroni�, Lanckorona w naszym r�ku, a na Podlasiu pan Sapieha pod Tykocinem co dzie� w si�� ro�nie. Gorzej� ju� Szwedzi w zamku, a z nimi razem zgorzeje i ksi��� wojewoda wile�ski. Co do hetman�w, ci si� ju� spod Sandomierza w Lubelskie ruszyli, jawnie tym okazuj�c, �e z nieprzyjacielem zrywaj�. Jest tam z nimi i wojewoda czernihowski, a z okolicy ci�gnie ku nim, kto �yw i kto szabl� w gar�ci utrzyma� mo�e. Powiadaj�, �e si� tam ma jaki� zwi�zek przeciwko Szwedom formowa�, w czym i pana Sapiehy jest r�ka, i pana kasztelana kijowskiego.</p><p>� To kasztelan kijowski tak�e teraz w Lubelskiem?</p><p>� Tak jest, wasza kr�lewska mo��! Ale on dzi� tu, jutro tam� Mam i ja do niego ci�gn��, ale gdzie go szuka�, tego nie wiem.</p><p>� G�o�no o nim b�dzie � rzek� kr�l � nie b�dziesz potrzebowa� o drog� pyta�.</p><p>� Tak i ja my�l�, mi�o�ciwy panie � odrzek� Wojni��owicz.</p><p>Na podobnych rozmowach schodzi�a droga. Tymczasem niebo wypogodzi�o si� zupe�nie, tak �e b��kitu nie plami�a �adna chmurka; �niegi l�ni�y si� w promieniach s�o�ca. G�ry spiskie roztacza�y si� wspaniale i weso�o przed jad�cymi i sama natura zdawa�a si� do pana u�miecha�.</p><p>� Mi�a ojczyzno! � rzek� kr�l � bodajem ci m�g� spok�j przywr�ci�, nim ko�ci moje w twej ziemi spoczn�!</p><p>Wjechali na wysokie wzg�rze, z kt�rego widok otwarty by� i daleki, bo z drugiej strony obszerna sta�a u st�p jego nizina. Tam ujrzeli w dole i w wielkim oddaleniu poruszaj�ce si� jakie� mrowisko ludzkie.</p><p>� Wojska pana marsza�ka id�! � zawo�a� Wojni��owicz.</p><p>� Je�li nie Szwedzi? � rzek� kr�l.</p><p>� Nie, mi�o�ciwy panie! Szwedzi nie mogliby od W�gier, z po�udnia ci�gn��. Widz� ju� husarskie proporczyki.</p><p>Jako� po chwili z sinawej oddali wysun�� si� las w��czni, barwne proporce chwia�y si� jakby kwiaty wiatrem poruszane; powy�ej groty l�ni�y si� na kszta�t p�omyk�w. S�o�ce gra�o na pancerzach i he�mach.</p><p>T�umy towarzysz�ce kr�lowi wyda�y okrzyk radosny; dos�yszano go z dala, bo masa koni, je�d�c�w, chor�gwi, bu�czuk�w, proporczyk�w pocz�a porusza� si� szybciej, widocznie tam ruszono z kopyta, bo pu�ki stawa�y si� coraz wyra�niejsze i ros�y w oczach z niepoj�t� szybko�ci�.</p><p>� Osta�my tu, na tym wzg�rzu! Tu pana marsza�ka czeka� b�dziem � rzek� kr�l.</p><p>Orszak zatrzyma� si�; jad�cy naprzeciw p�dzili jeszcze szybciej.</p><p>Chwilami zakrywa�y ich przed oczyma skr�ty drogi lub malu�kie pag�rki i ska�y rozsiane po nizinie, lecz wnet znowu ukazywali si� oczom jako w�� o sk�rze graj�cej barwami, przepysznej. Na koniec dotarli o �wier� stai<a l:href="#fn597" type="note">[597]</a> od wzg�rza i zwolnili p�du. Oko mog�o ich ju� doskonale obj�� i nacieszy� si� nimi. Sz�a wi�c naprz�d chor�giew husarska, pana marsza�ka w�asna, bardzo okryta<a l:href="#fn598" type="note">[598]</a> i tak wspania�a, �e ka�dy kr�l m�g�by si� podobnym wojskiem poszczyci�. S�u�y�a w tej chor�gwi sama szlachta g�rska: ludzie dobrani, ch�op w ch�opa, pancerze na nich z jasnej blachy, mosi�dzem nabijane, ryngrafy<a l:href="#fn599" type="note">[599]</a> z Naj�wi�tsz� Pann� Cz�stochowsk�, he�my okr�g�e z �elaznymi nausznikami, grzebieniaste na wierzchu, u ramion skrzyd�a s�pie i orle, na plecach sk�ry tygrysie i lamparcie, u starszyzny wilcze wedle obyczaju.</p><p>Las zielonych z czarnym proporczyk�w chwia� si� nad nimi; przodem jecha� porucznik Wiktor, za nim kapela janczarska z dzwonkami, litaurami<a l:href="#fn600" type="note">[600]</a>, kot�ami i piszcza�kami, dalej �ciana piersi ko�skich i ludzkich w �elazo zakutych.</p><p>Rozp�ywa�o si� na ten widok wspania�y serce kr�lewskie. Wraz za husari� nast�powa� znak lekki<a l:href="#fn601" type="note">[601]</a>, jeszcze liczniejszy, z go�ymi szablami w r�ku i �ukami na plecach; potem trzy sotnie semen�w<a l:href="#fn602" type="note">[602]</a>, barwnych jak mak kwitn�cy, zbrojnych w spisy i samopa�y; potem dwie�cie dragonii w czerwonych koletach<a l:href="#fn603" type="note">[603]</a>; potem poczty<a l:href="#fn604" type="note">[604]</a> pan�w r�nych, ju� w Lubowli bawi�cych, czelad� strojna jak na wesele, trabanci<a l:href="#fn605" type="note">[605]</a>, hajducy<a l:href="#fn606" type="note">[606]</a>, pajucy<a l:href="#fn607" type="note">[607]</a>, w�grzynkowie<a l:href="#fn608" type="note">[608]</a> i janczarowie<a l:href="#fn609" type="note">[609]</a> do s�u�by przy osobach pa�skich przeznaczeni.</p><p>A mieni�o si� to jak t�cza, a nadje�d�a�o gwarnie i szumno, w�r�d r�enia koni, chrz�stu zbroi, huku kot��w, warczenia b�bn�w, d�wi�kania litaur�w i krzyk�w tak gromkich, i� zdawa�o si�, �e �nieg od nich z g�r opadnie. W ko�cu za wojskami wida� by�o karety i kolasy, w kt�rych widocznie jechali �wieccy i duchowni dygnitarze.</p><p>Nast�pnie wojska ustawi�y si� w dwa szeregi wzd�u� drogi, a za� w �rodku ukaza� si� na bia�ym jak mleko koniu sam pan marsza�ek koronny, Jerzy Lubomirski<a l:href="#fn610" type="note">[610]</a>. Lecia� on jak wicher ow� ulic�, a za nim dw�ch masztalerzy<a l:href="#fn611" type="note">[611]</a> kapi�cych od z�ota. Dojechawszy do wzg�rza, zeskoczy� z konia i rzuciwszy lejce jednemu z masztalerz�w<a l:href="#fn612" type="note">[612]</a>, sam szed� piechot� na wzg�rze, ku stoj�cemu tam kr�lowi.</p><p>Czapk� zdj�� i zasadziwszy j� na r�koje�� szabli, szed� z go�� g�ow�, podpieraj�c si� obuszkiem<a l:href="#fn613" type="note">[613]</a>, ca�ym per�ami okrytym. Ubrany by� po polsku, w stroju wojennym; na piersiach mia� pancerz ze srebrnej blachy, g�sto na brzegach kamieniami wysadzany, a polerowany tak, i� zdawa�o si�, �e s�o�ce na piersiach niesie; przez lewe rami� zwiesza�a mu si� delia<a l:href="#fn614" type="note">[614]</a> barwy ciemnej, przechodz�cej w fiolet purpury, z weneckiego aksamitu. Trzyma� j� pod szyj� sznur zaczepiony o agrafy brylantowe, kt�rymi ca�a delia by�a naszyta; r�wnie� brylantowe trz�sienie<a l:href="#fn615" type="note">[615]</a> chwia�o mu si� u czapki, a one klejnoty migota�y jako skry r�nokolorowe naok� ca�ej jego postaci, i oczy �mi�, takie od niego bi�y blaski.</p><p>By� to m�� w sile wieku, postawy wspania�ej. G�ow� mia� podgolon�, czupryn� do�� rzadk�, siwiej�c�, w kosmy na czole u�o�on�, w�s czarny jak skrzyd�o kruka, w cienkich ko�cach po obu stronach ust opadaj�cy. Wynios�e czo�o i rzymski nos dodawa�y pi�kno�ci jego obliczu, lecz szpeci�y je cokolwiek zbyt wypuk�e policzki i oczy ma�e, czerwon� obw�dk� okolone. Wielka powaga, ale przy tym nies�ychana pycha i pr�no�� malowa�y si� w tej twarzy. Zgad�e� �atwo, �e �w magnat chcia� wiecznie zwraca� na si� oczy ca�ego kraju, ba! ca�ej Europy. Jako� tak i by�o w istocie.</p><p>Gdzie tylko Jerzy Lubomirski nie zdo�a� zaj�� najwybitniejszego miejsca, gdzie m�g� tylko dzieli� si� z innymi s�aw� i zas�ug�, tam rozdra�niona jego duma gotowa by�a po�o�y� si� w poprzek i popsu�, z�ama� wszelkie zabiegi, cho�by o zbawienie ojczyzny chodzi�o.</p><p>By� to w�dz szcz�liwy i bieg�y, ale i pod tym wzgl�dem przewy�szali go inni niezmiernie, a w og�le zdolno�ci jego, lubo<a l:href="#fn616" type="note">[616]</a> niepospolite, nie sz�y w parze z ambicj� i ch�ci� znaczenia. St�d wieczny niepok�j wrza� w jego duszy, st�d wyrodzi�a si� podejrzliwo��, zazdro��, kt�re p�niej doprowadzi�y go do tego, �e dla Rzeczypospolitej sta� si� nawet od strasznego Janusza Radziwi��a zgubniejszym<a l:href="#fn617" type="note">[617]</a>. Czarny duch, kt�ry mieszka� w Januszu, by� zarazem i wielki, nie cofa� si� przed nikim i przed niczym; Janusz pragn�� korony i �wiadomie szed� do niej przez groby i ruin� ojczyzny. Lubomirski by�by j� przyj��, gdyby r�ce szlacheckie w�o�y�y mu j� na g�ow�, ale mniejsz� dusz� maj�c, jasno i wyra�nie jej po��da� nie �mia�. Radziwi�� by� jednym z takich m��w, kt�rych niepowodzenie do rz�du zbrodniarzy str�ca, powodzenie do rz�du p�bog�w wynosi; Lubomirski by� to wielki warcho�, kt�ry prace dla zbawienia ojczyzny, w imi� swej podra�nionej pychy, popsu� by� zawsze got�w, nic w zamian zbudowa�, nawet siebie wynie�� nie �mia�, nie umia�; Radziwi�� zmar� winniejszym, Lubomirski szkodliwszym.</p><p>Lecz w�wczas, gdy w z�ocie, aksamitach i klejnotach szed� przeciw kr�lowi, duma jego nasycon� by�a dostatecznie. On to przecie pierwszy z magnat�w przyjmowa� swego kr�la na swojej ziemi; on go pierwszy bra� niejako w opiek�, on go na tron zburzony mia� prowadzi�, on nieprzyjaciela wy�en��<a l:href="#fn618" type="note">[618]</a>, od niego kr�l i kraj ca�y wszystkiego oczekiwali, na niego wszystkie oczy by�y zwr�cone. Wi�c gdy zgadza�o si� z jego mi�o�ci� w�asn�, a nawet pochlebia�o jej wierno�� i s�u�by okazywa�, got�w by� istotnie na ofiary i po�wi�cenia, got�w by� nawet miar� w objawach czci i wierno�ci przebra�. Jako� doszed�szy do wp� wzg�rza, na kt�rym sta� kr�l, zerwa� czapk� z r�koje�ci i pocz��, k�aniaj�c si�, �nieg jej brylantowym trz�sieniem zamiata�.</p><p>Kr�l ruszy� koniem nieco ku do�owi, nast�pnie zatrzyma� go, aby zsi��� dla powitania. Widz�c to, pan marsza�ek skoczy� strzemienia swymi dostojnymi r�koma potrzyma� i w tej chwili szarpn�wszy za deli�, zerwa� j� z plec�w i za przyk�adem angielskiego dworaka rzuci� pod nogi kr�lewskie.</p><p>Rozrzewniony kr�l otworzy� mu ramiona i chwyci� go jak brata w obj�cia.</p><p>Przez chwil� nic obaj nie mogli przem�wi�, lecz na ten wspania�y widok zawrza�o jednym g�osem wojsko, szlachta, lud, i tysi�ce czapek wylecia�o w powietrze, hukn�y wszystkie muszkiety, samopa�y<a l:href="#fn619" type="note">[619]</a> i piszczele<a l:href="#fn620" type="note">[620]</a>, dzia�a z Lubowli ozwa�y si� dalekim basem, a� zatrz�s�y si� g�ry, zbudzi�y wszystkie echa i pocz�y biega� wok�, obija� si� o ciemne �ciany bor�w, o ska�y i urwiska i lecie� z wie�ci� do dalszych g�r, dalszych ska��</p><p>� Panie marsza�ku � rzek� kr�l � tobie restauracj�<a l:href="#fn621" type="note">[621]</a> kr�lestwa b�dziem zawdzi�cza�!</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � odpowiedzia� Lubomirski � fortun� moj�, �ycie, krew, wszystko sk�adam u n�g waszej kr�lewskiej mo�ci!</p><p>� <emphasis>Vivat! Vivat Joannes Casimirus rex<a l:href="#fn622" type="note">[622]</a>!�</emphasis> � grzmia�y okrzyki.</p><p>� Niech �yje kr�l, ociec nasz! � wo�ali g�rale.</p><p>Tymczasem panowie jad�cy z kr�lem otoczyli marsza�ka, lecz on nie odst�powa� osoby pa�skiej. Po pierwszych powitaniach kr�l znowu siad� na ko�, a pan marsza�ek, nie chc�c zna� granic w go�cinno�ci i czci dla majestatu, chwyci� za lejce i sam, id�c pieszo, prowadzi� kr�la w�r�d szereg�w wojsk i g�usz�cych okrzyk�w a� do poz�ocistej, zaprz�onej w o�m tarant�w<a l:href="#fn623" type="note">[623]</a> karety, do kt�rej majestat pa�ski siad� wraz z nuncjuszem papieskim Widonem.</p><p>Biskupi i dygnitarze pomie�cili si� w nast�pnych, po czym ruszono z wolna ku Lubowli. Pan marsza�ek jecha� przy oknie kr�lewskiej karety, pyszny i rad z siebie, jakby go ju� ojcem ojczyzny okrzykni�to.</p><p>Po dw�ch bokach sz�y g�sto wojska, �piewaj�c pie��, brzmi�c� w nast�pnych<a l:href="#fn624" type="note">[624]</a> s�owach:</p><cite><poem><stanza><v>Siecz�e Szwed�w, siecz,</v><v>Wyostrzywszy miecz.</v><v>Bij�e Szwed�w, bij,</v><v>Wzi�wszy t�gi kij.</v></stanza><stanza><v>Wal�e Szwed�w, wal,</v><v>Wbijaj ich na pal.</v><v>M�cz�e Szwed�w, m�cz</v><v>I jak mo�esz dr�cz.</v></stanza><stanza><v>�up�e Szwed�w, �up</v><v>I ze sk�ry z�up.</v><v>Tnij�e Szwed�w, tnij,</v><v>To ich b�dzie mniej./</v></stanza><stanza><v>Top�e Szwed�w, top,</v><v>Je�li� dobry ch�op.<a l:href="#fn625" type="note">[625]</a></v></stanza></poem></cite><p>Niestety, w�r�d powszechnej rado�ci i uniesienia, nie przewidywa� nikt, �e p�niej t� sam� pie��, zmieniwszy Szwed�w na Francuz�w, b�d� �piewa�y te� same wojska Lubomirskiego, zbuntowane przeciw swemu prawowitemu kr�lowi i panu.</p><p>Ale teraz by�o jeszcze do tego daleko. W Lubowli hucza�y dzia�a na powitanie, a� wie�e i blanki pokry�y si� dymem, dzwony bi�y jakby na po�ar. Dziedziniec, na kt�rym wysiad� kr�l, kru�ganek i schody zamkowe wys�ane by�y suknem czerwonym. W wazach z W�och sprowadzonych pali�y si� wschodnie aromaty. Wi�ksz� cz�� skarb�w Lubomirskich: kredens�w<a l:href="#fn626" type="note">[626]</a> z�otych i srebrnych, makat, kobierc�w, gobelin�w misternie flamandzkimi r�koma tkanych, statui, zegar�w, szaf klejnotami zdobnych, biur per�ow� macic� i bursztynem wyk�adanych, sprowadzono ju� wcze�niej do Lubowli, aby je uchroni� przed drapie�no�ci� szwedzk�; teraz za� wszystko to by�o rozstawione, rozwieszone, �mi�o oczy i zmienia�o �w zamek w jak�� czarodziejsk� rezydencj�. I pan marsza�ek umy�lnie roztoczy� taki, su�tana godny, przepych, aby okaza� kr�lowi, �e chocia� wraca jako wygnaniec, bez pieni�dzy, bez wojska, nie posiadaj�c prawie szat do zmiany, przecie jest panem pot�nym, maj�c s�ug tak pot�nych i r�wnie wiernych. Zrozumia� ow� intencj� kr�l i serce wezbra�o mu wdzi�czno�ci�, co chwila wi�c bra� marsza�ka w ramiona, �ciska� go za g�ow� a dzi�kowa�. Nuncjusz, lubo<a l:href="#fn627" type="note">[627]</a> przepych�w zwyczajny, zdumiewa� si� g�o�no nad tym, co widzia�, i s�yszano go, jak m�wi� do hrabiego Apotyngen, �e dot�d nie mia� poj�cia o pot�dze kr�la polskiego i �e widzi, i� poprzednie kl�ski by�y tylko chwilow� odmian� fortuny, kt�ra wpr�dce zmieni� si� musi.</p><p>Do uczty, kt�ra po wypoczynku nast�pi�a, kr�l zasiad� na wywy�szeniu, a pan marsza�ek sam mu us�ugiwa�, nie pozwalaj�c nikomu si� zast�pi�. Po prawicy kr�la wzi�� miejsce nuncjusz Widon, po lewicy ksi��� prymas Leszczy�ski, dalej po obu stronach dygnitarze duchowni i �wieccy, jako ksi�dz biskup krakowski, pozna�ski, ksi�dz arcybiskup lwowski, dalej �ucki, przemyski, che�mi�ski, ksi�dz archidiakon krakowski, dalej piecz�tarze koronni i wojewodowie, kt�rych o�miu si� zebra�o, i kasztelani, i referendarze, a z oficer�w zasiad� do uczty pan Wojni��owicz, pan Wiktor, pan Stabkowski i pan Baldwin Szurski, lekkiego znaku imienia Lubomirskich przyw�dca.</p><p>W drugiej sali st� by� zastawiony dla szlachty pomniejszej, a obszerny cekhauz<a l:href="#fn628" type="note">[628]</a> dla ludu prostego, wszyscy bowiem mieli si� w dzie� przybycia pa�skiego weseli�.</p><p>A przy wszystkich sto�ach nie by�o o niczym innym rozmowy, tylko o powrocie kr�la, o strasznych przygodach, kt�re w drodze zasz�y i w kt�rych r�ka bo�a kr�la broni�a. Sam Jan Kazimierz pocz�� m�wi� o bitwie w w�wozie i wys�awia� owego kawalera, kt�ry pierwszy impet szwedzki powstrzyma�.</p><p>� A jak�e mu tam? � pyta� pana marsza�ka.</p><p>� Medyk go nie odst�puje i za �ywot jego r�czy, a przy tym i panny z fraucymeru<a l:href="#fn629" type="note">[629]</a> wzi�y go w opiek� i pewnie duszy jego wyj�� z cia�a nie pozwol�, bo cia�o m�ode, g�adkie! � odpowiedzia� weso�o marsza�ek.</p><p>� Chwa�a Bogu! � zawo�a� kr�l. � S�ysza�em ja z ust jego co�, czego waszmo�ciom nie powt�rz�, bo mi si� samemu zdaje, �em si� przes�ysza� albo �e on w delirium<a l:href="#fn630" type="note">[630]</a> tak m�wi�, ale je�li si� to poka�e, dopiero waszmo�ciowie b�dziecie si� zdumiewa�.</p><p>� Byle nic takiego nie by�o � rzek� � co by wasz� kr�lewsk� mo�� zas�pi� mog�o?</p><p>� Zgo�a nic takiego! � rzek� kr�l � owszem, ucieszy�o nas to niepomiernie, bo si� okazuje, �e ci nawet, kt�rych za najwi�kszych nieprzyjaci� mieli�my racj� uwa�a�, krew w przygodzie za nas przela� gotowi.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! � zakrzykn�� pan marsza�ek � czas poprawy nadszed�, ale pod tym dachem wasza kr�lewska mo�� mi�dzy takimi si� znajduje, kt�rzy nigdy nawet i my�l� przeciw jej majestatowi nie zgrzeszyli.</p><p>� Prawda, prawda! � odpowiedzia� kr�l � a wy, panie marsza�ku, w pierwszym rz�dzie!</p><p>� S�ugam lichy waszej kr�lewskiej mo�ci!</p><p>Przy stole z wolna pocz�� powstawa� gwar coraz wi�kszy. Nast�pi�y rozmowy o koniunkturach politycznych, o spodziewanej dot�d na pr�no pomocy cesarza niemieckiego, o posi�kach tatarskich i przysz�ej wojnie ze Szwedami. Nowa nast�pi�a rado��, gdy pan marsza�ek o�wiadczy�, i� wys�any przez niego umy�lnie pose� do chana powr�ci� w�a�nie przed paroma dniami i sprawi�, �e czterdzie�ci tysi�cy ordy stoi w gotowo�ci, a mo�e by� i sto, jak tylko kr�l zjedzie do Lwowa i uk�ad z chanem zawrze. Ten�e sam pose� doni�s�, �e i kozactwo pod groz� Tatar�w nawr�ci�o si� do pos�usze�stwa.</p><p>� O wszystkim my�leli�cie, panie marsza�ku � rzek� kr�l � tak jak i my sami lepiej by�my nie my�leli!</p><p>Wtem porwa� za kielich i zawo�a�:</p><p>� Zdrowie pana marsza�ka koronnego, naszego gospodarza i przyjaciela!</p><p>� Nie mo�e by�, mi�o�ciwy panie! � krzykn�� marsza�ek � niczyje tu zdrowie nie mo�e by� pierwej pite od zdrowia waszej kr�lewskiej mo�ci!</p><p>Wszyscy powstrzymali do p� ju� wzniesione puchary, za� Lubomirski, rozradowany, spotnia�y, skin�� na swego w�asnego marsza�ka-kredencerza<a l:href="#fn631" type="note">[631]</a>.</p><p>Na ten znak skoczy�a s�u�ba roj�ca si� po sali i pocz�a rozlewa� na nowo ma�mazj�<a l:href="#fn632" type="note">[632]</a> czerpan� z�oconymi konwiami ze szczerosrebrnej beczki. Ochota zaraz uczyni�a si� jeszcze wi�ksza i wszyscy czekali tylko na toast pana marsza�ka.</p><p>Mistrz-kredencerz przyni�s� tymczasem dwa puchary z weneckiego kryszta�u, roboty tak cudnej, �e za �smy cud �wiata mog�y uchodzi�. Kryszta� ich, dr��ony i polerowany do cienka mo�e przez lata ca�e, rzuca� i�cie diamentowe blaski; nad opraw� pracowali mistrze w�oscy. Podstawy by�y ze z�ota rze�bionego w drobne figurki, przedstawiaj�ce wjazd zwyci�skiego wodza na Kapitol<a l:href="#fn633" type="note">[633]</a>. Jecha� wi�c w�dz w rydwanie z�ocistym, po drodze moszczonej pere�kami. Za nim szli je�cy ze skr�powanymi r�koma, kr�l jaki� w zawoju z jednego szmaragda uczynionym, dalej ci�gn�li legioni�ci, ze znakami i or�ami. Przesz�o pi��dziesi�t figurek mie�ci�o si� na ka�dej podstawie, drobniutkich wzrostem na orzech laskowy, ale wyrobionych tak cudnie, �e rysy twarzy i uczucia ka�dej mog�e� odgadn��, dum� zwyci�zc�w i pogn�bienie zwyci�onych. ��czy�y podstaw� z kielichem filigrany z�ote, jako w�osy cienkie, powyginane dziwnym kunsztem w li�cie winne, grona i rozmaite kwiaty. Owe filigrany wi�y si� naoko�o kryszta�u, ��cz�c si� w g�rze w jedno ko�o, r�bek pucharu stanowi�ce, kamieniami o siedmiu kolorach sadzone.</p><p>Poda� wi�c mistrz-kredencerz jeden taki puchar kr�lowi, drugi marsza�kowi, oba nape�nione ma�mazj�. W�wczas powstali wszyscy ze swych miejsc, a pan marsza�ek wzni�s� puchar i krzykn��, ile mu g�osu w piersiach starczy�o:</p><p>� <emphasis>Vivat Joannes Casimirus rex!</emphasis></p><p>� <emphasis>Vivat! vivat! vivat!</emphasis></p><p>W tej chwili zn�w hukn�y dzia�a, a� �ciany zamkowe si� zatrz�s�y. Szlachta ucztuj�ca w drugiej sali wpad�a z kielichami; chcia� pan marsza�ek perorowa�, nie by�o sposobu, bo s�owa gin�y w ustawicznym krzyku: <emphasis>�Vivat! vivat! vivat!�</emphasis></p><p>Marsza�ka taka opanowa�a rado��, takie uniesienie, �e a� dziko�� b�ysn�a mu w oczach, i wychyliwszy sw�j kielich, krzykn�� tak, �e nawet w�r�d powszechnego rozgardiaszu by�o go s�ycha�:</p><p>� <emphasis>Ego ultimus<a l:href="#fn634" type="note">[634]</a>!</emphasis>�</p><p>To rzek�szy, paln�� si� owym bez ceny kielichem w g�ow�, a� kryszta� rozprysn�� si� w setne okruchy, kt�re z d�wi�kiem upad�y na pod�og�, a skronie magnata krwi� si� obla�y.</p><p>Zdumieli si� wszyscy; kr�l za� rzek�:</p><p>� Panie marsza�ku, szkoda nam nie kielicha, ale g�owy� Si�a<a l:href="#fn635" type="note">[635]</a> nam na niej zale�y!</p><p>� Za nic mi skarby i klejnoty! � zawo�a� marsza�ek � gdy mam honor wasz� kr�lewsk� mo�� w domu moim przyjmowa�. <emphasis>Vivat Joannes Casimirus rex!</emphasis></p><p>Tu kredencerz poda� mu drugi kielich.</p><p>� <emphasis>Vivat! vivat! vivat!</emphasis> � brzmia�o ci�gle i bez ustanku.</p><p>D�wi�k rozbijanego szk�a miesza� si� z okrzykami. Tylko biskupi nie poszli �ladem marsza�ka, bo powaga duchowna broni�a.</p><p>Lecz nuncjusz papieski, nie�wiadom owego zwyczaju t�uczenia szk�a o g�owy, pochyli� si� do siedz�cego obok ksi�dza biskupa pozna�skiego i rzek�:</p><p>� Dla Boga! zdumienie mnie ogarnia� To� w skarbie waszym pustki, a za taki jeden kielich mo�na by dwa s�uszne regimenty wojska wystawi� i utrzyma�!</p><p>� Tak u nas zawsze � odrzek�, kiwaj�c g�ow�, ksi�dz biskup pozna�ski � kiedy ochota w sercach wzbierze, to i miary w niczym nie masz.</p><p>Jako� ochota coraz by�a wi�ksza. Przy ko�cu uczty jaskrawa �una uderzy�a w okna zamku.</p><p>� Co to jest? � spyta� kr�l.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Prosz� na widowisko! � rzek� marsza�ek.</p><p>I chwiej�c si� nieco, prowadzi� pana do okna. Tam cudny widok uderzy� ich oczy. Dziedziniec o�wiecony by� jak w dzie�. Kilkadziesi�t beczek ze smo�� rzuca�o jasno��te blaski na bruk wyprz�tni�ty ze �niegu i wysypany ig�ami �wierk�w g�rskich. Gdzieniegdzie pali�y si� i kufy<a l:href="#fn636" type="note">[636]</a> okowity<a l:href="#fn637" type="note">[637]</a>, rzucaj�ce �wiat�o b��kitne; do niekt�rych s�l wsypywano, by �wieci�y czerwono.</p><p>Rozpocz�o si� widowisko: naprz�d �cinali rycerze g�owy tureckie, gonili do pier�cienia i ze sob� na ostre; potem psy liptowskie za�era�y nied�wiedzia; potem g�ral jeden, rodzaj g�rskiego Samsona, rzuca� kamieniem m�y�skim i takowy w powietrzu chwyta�. P�noc po�o�y�a dopiero koniec tym zabawom.</p><p>Tak wyst�pi� pan marsza�ek koronny, chocia� Szwedzi byli jeszcze w kraju.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVI</p></title><p>W�r�d uczt i w�r�d nat�oku zje�d�aj�cych si� coraz nowych dygnitarzy, szlachty i rycerstwa nie zapomnia� jednak dobry kr�l o swym wiernym s�udze, kt�ry w w�wozie g�rskim tak �miele na miecze szwedzkie pier� nadstawi�, i na drugi dzie� po przybyciu do Lubowli odwiedzi� rannego pana Andrzeja. Zasta� go przytomnym i niemal weso�ym, cho� bladym jak �mier�, gdy� szcz�liwym trafem m�ody junak �adnej ci�kiej rany nie otrzyma� i tylko krwi z niego du�o usz�o.</p><p>Na widok pana podni�s� si� nawet Kmicic na �o�u i usiad�, a cho� kr�l pocz�� nalega�, by si� po�o�y� znowu, przecie nie chcia� tego uczyni�.</p><p>� Mi�o�ciwy panie � rzek� � za par� dni ju� i na ko� si�d�<a l:href="#fn638" type="note">[638]</a>, i z wasz� kr�lewsk� mo�ci�, za �askawym pozwoleniem, dalej pojad�, gdy� sam to czuj�, �e mi nic nie jest.</p><p>� Musieli ci� przecie okrutnie poszczerbi� Jako� to nies�ychana rzecz, a�eby jeden na tylu uderza�.</p><p>� Nieraz mi si� ju� to trafia�o, bo tak mniemam, �e w z�ym razie szabla i rezolucja<a l:href="#fn639" type="note">[639]</a> to grunt!� Ej, mi�o�ciwy panie! ju� by tych szczerb, kt�re na mojej sk�rze przysch�y, i na wo�owej nie zliczy�. Takie moje szcz�cie!</p><p>� Na szcz�cie nie narzekaj, bo wida�, leziesz na o�lep tam, gdzie nie tylko szczerby, ale i �mier� rozdaj�. Od jak�e to dawna wojenny proceder praktykujesz? Gdzie� si� przedtem popisywa�?</p><p>Przelotny rumieniec zabarwi� blad� twarz pana Kmicica.</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Jam to przecie Chowa�skiego<a l:href="#fn640" type="note">[640]</a> podchodzi�, gdy wszyscy ju� r�ce opu�cili, i cena za moj� g�ow� by�a naznaczona.</p><p>� S�uchaj no � rzek� nagle kr�l � powiedzia�e� mi dziwne s�owo w owym w�wozie, alem my�la�, �e ci� delirium<a l:href="#fn641" type="note">[641]</a> chwyci�o i rozum ci si� pomiesza�. Teraz zn�w m�wisz, �e� to ty Chowa�skiego podchodzi�. Kto� ty jest? Zali�<a l:href="#fn642" type="note">[642]</a> ty naprawd� nie Babinicz? Wiadomo nam, kto Chowa�skiego podchodzi�!</p><p>Nasta�a chwila milczenia; wreszcie m�ody rycerz podni�s� wyn�dznia�� twarz i rzek�:</p><p>� Tak jest, mi�o�ciwy panie!� Nie delirium przeze mnie m�wi, jeno prawda; jam to Chowa�skiego szarpa�, od kt�rej wojny imi� moje w ca�ej Rzeczypospolitej zas�yn�o� Jam jest Andrzej Kmicic, chor��y orsza�ski�</p><p>Tu pan Kmicic przymkn�� oczy i blad� coraz wi�cej, lecz gdy kr�l milcza� zdumiony, tak dalej m�wi� pocz��:</p><p>� Jam, mi�o�ciwy panie, �w banit<a l:href="#fn643" type="note">[643]</a>, przez Boga i ludzkie s�dy pot�pion za zab�jstwa i swawol�, jam to Radziwi��owi s�u�y� i wraz z nim ciebie, mi�o�ciwy panie, i ojczyzn� zdradzi�, a teraz rapierami sk�uty, ko�skimi kopytami stratowan, podnie�� si� niemocen, bij� si� w piersi, powtarzam: �<emphasis>Mea culpa! mea culpa<a l:href="#fn644" type="note">[644]</a>!</emphasis>�, i mi�osierdzia twego ojcowskiego b�agam� Przebacz mi, panie, bom sam w�asne dawne uczynki przekl�� i z tej piekielnej drogi dawno nawr�ci�.</p><p>I �zy pu�ci�y si� z oczu rycerza, a dr��cymi r�koma pocz�� szuka� d�oni kr�lewskiej. Jan Kazimierz za� d�oni wprawdzie nie cofn��, lecz spos�pnia� i rzek�:</p><p>� Kto w tym kraju koron� nosi, niewyczerpan� winien mie� przebaczenia gotowo��, przeto i tobie, zw�aszcza �e� w Jasnej G�rze i nam w drodze wiernie s�u�y�, a piersi nadstawia�, gotowi�my winy odpu�ci�</p><p>� Wi�c odpu��, mi�o�ciwy panie! Skr�� moj� m�k�!</p><p>� Jednego tylko nie mo�em ci zapomnie�, �e� wbrew cnocie tego narodu, podniesieniem r�ki na majestat dot�d nieskalanej, ofiarowa� si� ksi�ciu Bogus�awowi porwa� nas i �ywych lub umar�ych w szwedzkie r�ce wyda�!</p><p>Kmicic, cho� przed chwil� sam m�wi�, �e podnie�� si� niemocen, zerwa� si� z �o�a, chwyci� wisz�cy nad nim krucyfiks i z wypiekami na twarzy, z oczyma p�on�cymi gor�czk�, dysz�c szybko, tak m�wi� pocz��:</p><p>� Na zbawienie duszy rodzica mego i mojej matki, na te rany Ukrzy�owanego, to nieprawda!� Je�li do tego grzechu si� poczuwam, niech B�g mnie zaraz nag�� �mierci� i wiecznym ogniem ukarze! Panie m�j, je�eli mi nie wierzysz, to zedr� owe banda�e, niech si� krew moja wyleje, kt�rej reszty Szwedzi nie wypu�cili. Nigdym si� nie ofiarowa�. Nigdy taka my�l w g�owie mojej nie posta�a� Za kr�lestwa �wiata tego nie by�bym nigdy podobnego uczynku si� dopu�ci�� Amen! na tym krzy�u, amen, amen!</p><p>I ca�y pocz�� si� trz��� z uniesienia i gor�czki.</p><p>� Wi�c ksi��� zmy�li�? � zapyta� zdumiony kr�l. � Dlaczego? po co?</p><p>� Tak, mi�o�ciwy panie, zmy�li�� To jego pomsta piekielna na mnie za to, com mu uczyni�.</p><p>� C�e� mu uczyni�?</p><p>� Porwa�em go spo�r�d jego dworu, spo�r�d wszystkiego wojska i chcia�em zwi�zanego do n�g waszej kr�lewskiej mo�ci rzuci�.</p><p>Kr�l przeci�gn�� d�oni� po czole.</p><p>� Dziw, dziw! � rzek�. � Wierz� ci, ale nie pojmuj�. Jak�e to? Januszowi s�u�y�e�, a Bogus�awa porywa�e�, kt�ren<a l:href="#fn645" type="note">[645]</a> mniej zawini�, i chcia�e� go zwi�zanego do mnie przywozi�?�</p><p>Kmicic chcia� odpowiedzie�, lecz kr�l spostrzeg� w tej chwili blado�� jego i zm�czenie, wi�c rzek�:</p><p>� Odpocznij, a p�niej m�w wszystko od pocz�tku. Wierzym ci, oto nasza r�ka!</p><p>Kmicic przycisn�� j� do ust i przez jaki� czas milcza�, bo mu tchu brak�o, patrzy� tylko w oblicze pana z niezmiern� mi�o�ci�, lecz wreszcie zebra� si�y i tak m�wi� pocz��:</p><p>� Opowiem wszystko od pocz�tku. Wojowa�em z Chowa�skim, ale i swoim by�em ci�ki. W cz�ci musia�em ludzi krzywdzi� i co mi by�o potrzeba bra�, w cz�ci czyni�em to ze swawoli, bo si� krew burzy�a we mnie� Kompanion�w mia�em, godn� szlacht�, ale nie lepszych ode mnie� Tu i owdzie kogo� si� usiek�o, tu i owdzie z dymem pu�ci�o� tu i owdzie bato�kami po �niegu pogna�o� Wszcz�y si� ha�asy. Gdzie jeszcze nieprzyjaciel nie dosi�gn��, tam do s�d�w si� udawano. Przegrywa�em zaocznie. Wyroki zapada�y jeden po drugim, alem sobie z tego nic nie robi�, jeszcze diabe� mi pochlebia� i szepta�, �eby pana �aszcza przewy�szy�, kt�ren wyrokami ferezj�<a l:href="#fn646" type="note">[646]</a> sobie podbi� kaza�, a przecie s�awion by� i dot�d imi� jego s�awne.</p><p>� Bo pokutowa� i umar� pobo�nie � zauwa�y� kr�l.</p><p>Kmicic, spocz�wszy nieco, tak dalej m�wi�;</p><p>� Tymczasem pan pu�kownik Billewicz � wielki to r�d na �mudzi ci Billewicze � wyzu� znikom� postaw�<a l:href="#fn647" type="note">[647]</a> i na lepszy �wiat si� przeni�s�, a mnie wiosk� i wnuczk� zapisa�. Nie dbam o wiosk�, bo w ustawicznych podchodach pod nieprzyjaciela niema�o si� z�upi�o, i nie tylko �em zagarni�t� przez inkursj�<a l:href="#fn648" type="note">[648]</a> nieprzyjacielsk� fortun� restaurowa�<a l:href="#fn649" type="note">[649]</a>, alem jej i przysporzy�. Mam jeszcze w Cz�stochowie z tego tyle, �e i dwie takie wioski m�g�bym kupi�, i nikogo o chleb nie potrzebuj� prosi� Gdy jednak partia mi si� stera�a, pojecha�em na zimowe le�e w lauda�sk� stron�. Tam dziewka nieboga tak mi do serca przywar�a, �em o �wiecie bo�ym zapomnia�. Cnota i uczciwo�� jest w tej pannie taka, �e mi wstyd by�o wobec niej dawniejszych uczynk�w. Ona te�, do grzechu wrodzon� abominacj�<a l:href="#fn650" type="note">[650]</a> maj�c, pocz�a nastawa�, abym dawny �ywot porzuci�, ha�asy uciszy�, krzywdy nagrodzi� i poczciwie �y� pocz���</p><p>� I poszed�e� za jej rad�?</p><p>� Gdzie tam, mi�o�ciwy panie! Chcia�em, co prawda, B�g widzi, chcia�em� Ale stare grzechy cz�owieka �cigaj�. Naprz�d mi w Upicie �o�nierzy poszarpano, za com miasto z dymem pu�ci��</p><p>� Na Boga! To� to krymina�! � rzek� kr�l.</p><p>� Nic to jeszcze, mi�o�ciwy panie! Potem mi kompanion�w, godnych kawaler�w, chocia� swawolnik�w, lauda�ska szlachta wysiek�a. Nie mog�em nie pom�ci�, wi�cem tej samej nocy za�cianek Butrym�w napad� i ogniem i mieczem zab�jstwo ukara�em� Ale mnie pobito, bo ich tam kupa szarak�w siedzi. Musia�em si� kry�. Dziewka ju� i patrze� na mnie nie chcia�a, bo owi szaraczkowie byli jej ojcami i opiekunami, testamentem postanowionymi. A mnie serce tak do niej ci�gn�o, �e cho� ty �bem t�ucz! Nie mog�c bez niej �y�, zebra�em now� parti� i zbrojn� r�k� j� wzi��em.</p><p>� Bogdaj ci�!� I Tatar inaczej w zaloty nie chodzi!</p><p>� Hultajska to by�a sprawa, przyznaj�. Tote� mnie B�g przez r�ce pana Wo�odyjowskiego pokara�, kt�ry zebrawszy ow� szlacht�, dziewk� mi wydar�, a samego usiek�, tak �e ledwiem tam duszy nie wypu�ci�. Stokro� by to lepiej by�o dla mnie, bo nie by�bym si� z Radziwi��em sprz�g� ku zgubie majestatu i ojczyzny. Ale jak mog�o by� inaczej? Wszcz�� si� nowy proces� Krymina�, gard�owa sprawa. Sam ju� nie wiedzia�em, co czyni�, gdy nagle wojewoda wile�ski przyszed� mi z pomoc�.</p><p>� On ci� os�oni�?</p><p>� On mi list zapowiedni przez tego� pana Wo�odyjowskiego przys�a�, a przez to pod inkwizycj�<a l:href="#fn651" type="note">[651]</a> hetma�sk� poszed�em i s�d�w mog�em si� nie ba�. Chwyci�em si� tedy wojewody jako deski zbawienia. Wnet postawi�em na nogi chor�giew z samych zabijak�w na ca�� Litw� znanych. Lepszej we wszystkim wojsku nie by�o� Poprowadzi�em j� do Kiejdan. Tam Radziwi�� jak syna mnie przyj��, pokrewie�stwo przez Kiszk�w przypomnia� i os�oni� obieca�. Mia� ju� swoje widoki� Trzeba mu by�o rezolut�w<a l:href="#fn652" type="note">[652]</a> na wszystko gotowych, a ja, prostak, jako na lep laz�em. Nim jego zamys�y wysz�y na wierzch, kaza� mi na krucyfiksie poprzysi�c, �e go nie opuszcz� w �adnym terminie. My�l�c, �e o wojn� ze Szwedami albo z Septentrionami chodzi, przysi�g�em ch�tnie. A� nasta�a owa uczta straszna, na kt�rej ugod� kiejda�sk� podpisano. Zdrada okaza�a si� jawnie. Inni pu�kownicy bu�awy hetmanowi pod nogi ciskali, a mnie przysi�ga, jako psa �a�cuch, trzyma�a i nie mog�em go odst�pi�</p><p>� Albo� nie przysi�gli na wierno�� nam ci wszyscy, kt�rzy nas potem odst�pili?� � rzek� ze smutkiem kr�l.</p><p>� Ja te�, cho� bu�awy nie rzuci�em, nie chcia�em w zdradzie r�k macza�. Com wycierpia�, mi�o�ciwy panie, B�g jeden wie! Wi�em si� z bole�ci, jakby mnie �ywym ogniem palono, bo i dziewka moja, chocia� ju� po owym rapcie<a l:href="#fn653" type="note">[653]</a> traktat<a l:href="#fn654" type="note">[654]</a> mi�dzy nami stan��, teraz mnie zdrajc� okrzykn�a, jako plugawym gadem pogardzi�a� A jam przysi�g�, jam przysi�g� nie opuszcza� Radziwi��a� O! ona, mi�o�ciwy panie, cho� niewiasta, rozumem m�a zawstydzi, a w wierno�ci dla waszej kr�lewskiej mo�ci nikomu nie da si� wyprzedzi�!</p><p>� Bo�e jej b�ogos�aw! � rzek� kr�l. � Za to j� kocham!</p><p>� Ona my�la�a, �e mnie na partyzanta<a l:href="#fn655" type="note">[655]</a> majestatu i ojczyzny przerobi, a gdy na nic posz�a ta robota, wtedy tak si� na mnie zawzi�a, �e ile by�o dawniej afektu, tyle nienawi�ci powsta�o. Tymczasem Radziwi�� zawo�a� mnie przed siebie i j�� przekonywa�. Wy�uszczy� mi, jako dwa a dwa cztery, �e dobrze uczyni�, �e w ten tylko spos�b m�g� ojczyzn� upadaj�c� ratowa�. Nawet nie potrafi� powt�rzy� jego racyj, tak by�y wielkie, tak� szcz�liwo�� ojczy�nie obiecywa�y! Stokro� m�drszego by�by przekona�, a c� dopiero mnie, prostaka, �o�nierza, on, taki statysta<a l:href="#fn656" type="note">[656]</a>! To m�wi� waszej kr�lewskiej mo�ci, �em si� go chwyci� obu r�koma i sercem, bom my�la�, �e wszyscy �lepi, tylko on jeden prawd� widzi, wszyscy grzeszni, jeno on jeden zacny. I by�bym za niego w ogie� skoczy�, jako teraz za wasz� kr�lewsk� mo��, bo ni przez p� s�u�y�, ni przez p� mi�owa� nie umiem�</p><p>� Widz�, �e to tak jest! � zauwa�y� Jan Kazimierz.</p><p>� Pos�ugi odda�em mu znaczne � m�wi� ponuro Kmicic � i to mog� rzec, �e gdyby nie ja, to by i owa zdrada �adnych frukt�w<a l:href="#fn657" type="note">[657]</a> jadowitych wyda� nie mog�a, bo jego w�asne wojsko na szablach by go roznios�o. Ju� si� do tego mia�o. Ju� szli dragoni i w�gierskie piechoty, i lekkie znaki, ju� jego Szkot�w na szable brali, gdym ja skoczy� z mymi lud�mi i star�em ich w mgnieniu oka. Ale zosta�y inne chor�gwie na konsystencjach<a l:href="#fn658" type="note">[658]</a> stoj�ce. I te znosi�em. Jeden pan Wo�odyjowski z wi�zienia si� wydoby� i swoich lauda�skich ludzi na Podlasie cudem i nadludzk� rezolucj� wywi�d�, aby si� z panem Sapieh� po��czy�. Niedobitkowie zebrali si� tam w znacznej liczbie, ale co przedtem dobrych �o�nierz�w<a l:href="#fn659" type="note">[659]</a> zgin�o za moj� przyczyn� � B�g jeden zliczy. Jako na spowiedzi prawd� wyznaj� Pan Wo�odyjowski w przej�ciu na Podlasie samego mnie pochwyci� i �ywi�<a l:href="#fn660" type="note">[660]</a> nie chcia�. Ledwiem z jego r�k wyszed�, za przyczyn� list�w, kt�re przy mnie znale�li, a z kt�rych okaza�o si�, �e gdy jeszcze by� w wi�zieniu i gdy ksi��� chcia� go rozstrzela�, tom ja za nim instancj�<a l:href="#fn661" type="note">[661]</a> natarczywie wnosi�. Pu�ci� mnie tedy wolno, ja za� wr�ci�em do Radziwi��a i s�u�y�em dalej. Ale ju� mi gorzko by�o, ju� si� dusza we mnie na niekt�re uczynki ksi�cia wzdryga�a, bo nie masz w nim ani wiary, ani uczciwo�ci, ani sumienia, a ze s�owa w�asnego tyle sobie robi, ile kr�l szwedzki. Pocz��em mu tedy skaka� do oczu. On te� burzy� si� przeciw mej zuchwa�o�ci. Na koniec mnie z listami wyprawi��</p><p>� Dziw, jak wa�ne rzeczy m�wisz � rzek� kr�l � przynajmniej raz wiemy od naocznego �wiadka, kt�ry <emphasis>pars magna fuit<a l:href="#fn662" type="note">[662]</a></emphasis>, jak si� to tam odby�o�</p><p>� Prawda, �e <emphasis>pars magna fui</emphasis><a l:href="#fn663" type="note">[663]</a> � odpowiedzia� Kmicic. � Ruszy�em z listami ochotnie, bom ju� nie m�g� na miejscu usiedzie�. W Pilwiszkach napotka�em ksi�cia Bogus�awa. Bodaj go B�g wyda� w moje r�ce, do czego wszystkich si� do�o��, aby go za on� potwarz pomsta moja nie min�a! Nie tylko, �em mu si� z niczym nie ofiarowa�, mi�o�ciwy panie, nie tylko to jest �garstwo bezecne, alem si� w�a�nie tam nawr�ci�, nag� ca�� bezecno�� tych heretyk�w ujrzawszy.</p><p>� Powiadaj �ywo, jak to by�o, bo nam tu przedstawiano, jakoby ksi��� Bogus�aw z musu jeno bratu sekundowa�<a l:href="#fn664" type="note">[664]</a>.</p><p>� On? mi�o�ciwy panie! On gorszy od Janusza! A w czyjej si� g�owie naprz�d zdrada wyl�g�a? Czy nie on pierwszy ksi�cia hetmana skusi�, koron� mu ukazuj�c? B�g to na s�dzie rozstrzygnie. Tamten przynajmniej symulowa� i <emphasis>bono publico<a l:href="#fn665" type="note">[665]</a></emphasis> si� zas�ania�, Bogus�aw za�, wzi�wszy mnie za arcyszelm�, ca�� dusz� mi odkry�. Strach powtarza�, co mi rzek�� �Rzeczpospolit� wasz� (powiada) diabli musz� wzi��, ale to postaw<a l:href="#fn666" type="note">[666]</a> czerwonego sukna, my za� nie tylko do ratunku r�ki nie przy�o�ym, lecz jeszcze ci�gn�� b�dziem, by nam si� najwi�cej w gar�ci zosta�o� Litwa nam (powiada) musi zosta�, a po bracie Januszu ja czapk� wielkoksi���c� wdziej�, z jego c�rk� si� o�eniwszy.�</p><p>Kr�l zas�oni� sobie oczy.</p><p>� M�ko Pana naszego! � rzek�. � Radziwi��owie, Radziejowski, Opali�ski� Jak�e si� nie mia�o sta�, co si� sta�o!� Korony im by�o trzeba, cho�by rozerwa� to, co B�g z��czy��</p><p>� Zdr�twia�em i ja, mi�o�ciwy panie! Wod�m na �eb la�, by nie oszale�. Ale si� dusza zmieni�a we mnie w jednej chwili, jakoby w ni� piorun trzas�. Sam si� roboty w�asnej przel�k�em. Nie wiedzia�em, co czyni� Czy Bogus�awa, czy siebie no�em pchn��?� Rycza�em jak dziki zwierz, bo w tak� matni� mnie zap�dzono!� Ju� nie s�u�by dalszej u Radziwi���w, lecz pomsty pragn��em� B�g nagle da� mi my�l: poszed�em z kilku lud�mi do kwatery ksi�cia Bogus�awa, wywiod�em go za miasto, porwa�em za �eb i do konfederat�w chcia�em wie��, by si� do nich i do s�u�by waszej kr�lewskiej mo�ci wkupi� za cen� jego g�owy.</p><p>� Wszystko ci przebaczam! � krzykn�� kr�l � bo ci� ob��kali; ale� im wyp�aci�! Jeden Kmicic m�g� si� na to zdoby�, nikt wi�cej. Wszystko ci za to przebaczam i z serca odpuszczam, jeno powiadaj �ywo, bo mnie ciekawo�� pali: wyrwa� si�?</p><p>� Przy pierwszej stacji<a l:href="#fn667" type="note">[667]</a> wyrwa� mi kr�cic� zza pasa� i w g�b� strzeli�. Ot! ta blizna� Ludzi moich pobi� sam jeden i uszed�� Rycerz to znamienity� trudno przeczy�; ale si� spotkamy jeszcze, cho�by to mia�a by� ostatnia moja godzina!� </p><p>Tu Kmicic j�� szarpa� ko�dr�, kt�r� by� okryty, lecz kr�l przerwa� pr�dko:</p><p>� I przez zemst� wymy�li� na ciebie �w list?</p><p>� I przez zemst� przys�a� ten list. Z rany si� w lesie podgoi�em, ale dusza gorzej bola�a� Do Wo�odyjowskiego, do konfederat�w, nie mog�em ju� i��, bo lauda�scy na szablach by mnie roznie�li� Wszelako wiedz�c, �e ksi��� hetman ma przeciw nim ci�gn��, ostrzeg�em ich, by si� kupy trzymali. I to by� pierwszy m�j dobry uczynek, bo inaczej by�by ich Radziwi�� chor�giew po chor�gwi wygni�t�, a teraz oni jego zmogli i w obl�eniu, jak s�ysz�, trzymaj�. Niech�e im B�g pomaga, a na niego kar� ze�le, amen!</p><p>� Mo�e ju� si� to sta�o, a je�li nie, to stanie si� pewnie � rzek� kr�l. � C�e� dalej robi�?</p><p>� Postanowi�em, nie mog�c u konfederat�w waszej kr�lewskiej mo�ci s�u�y�, do osoby jego si� dosta� i tam wierno�ci� dawne winy odpokutowa�. Ale jak�e mia�em i��? Kto by Kmicica przyj��? kto by mu uwierzy�? kto by go zdrajc� nie zakrzykn��? Wi�cem Babinicza imi� przybra� i ca�� Rzeczpospolit� przejechawszy, do Cz�stochowy si� dosta�em. Czylim tam jakie zas�ugi po�o�y�, niech ksi�dz Kordecki za�wiadczy. Dniem i noc� my�la�em tylko o tym, by szkody ojczy�nie nagrodzi�, krew za ni� wyla�, samemu do s�awy i uczciwo�ci powr�ci�. Reszt� ju�, mi�o�ciwy panie, wiesz, bo� na ni� patrzy�. A je�li ojcowskie dobrotliwe serce do tego ci� sk�ania, je�li ona nowa s�u�ba dawne grzechy przewa�y�a albo cho� zr�wna�a, to przyjm mnie, panie, do �aski swej i do serca, bo mnie wszyscy odst�pili, bo nikt mnie nie pocieszy pr�cz ciebie� Ty, panie, jeden widzisz m�j �al i moje �zy!� Jam banit, jam zdrajca, jam krzywoprzysi�zca, a przecie, panie, ja mi�uj� t� ojczyzn� i tw�j majestat� I B�g widzi, �e chc� s�u�y� wam obojgu!</p><p>Tu �zy rzewne pu�ci�y si� z oczu junaka i a� zanosi� si� z p�aczu, a kr�l, ojciec dobrotliwy, chwyci� go za g�ow�, pocz�� ca�owa� w czo�o i pociesza�:</p><p>� J�drek! taki� mi mi�y jako syn rodzony� Com ci m�wi�? �e� zgrzeszy� w za�lepieniu, a ilu� grzeszy z rozmys�em?� Z serca odpuszczam ci wszystko, bo� ju� winy zmaza�. Uspok�j si�, J�drek! Niejeden rad by si� takimi zas�ugami, jako s� twoje, poszczyci� Boga mi! I ja odpuszczam, i ojczyzna odpuszcza, jeszcze ci d�u�ni b�dziemy! Przesta� lamentowa�. </p><p>� B�g niech waszej kr�lewskiej mo�ci da wszystko dobre za takow� kompasj�<a l:href="#fn668" type="note">[668]</a>! � m�wi� ze �zami rycerz. � Przecie ja i tak jeszcze, mi�o�ciwy panie, musz� odpokutowa� na tamtym �wiecie za on� przysi�g� Radziwi��owi dan�, bo chocia�em nie wiedzia�, na com przysi�ga�, przecie przysi�ga przysi�g�.</p><p>� Nie pot�pi ci� B�g za ni� � odrzek� kr�l � bo musia�by chyba p� Rzeczypospolitej do piek�a wys�a�, tych wszystkich mianowicie, kt�rzy nam wiar� z�amali.</p><p>� My�l� i ja, mi�o�ciwy kr�lu, �e do piek�a nie p�jd�, bo mi za to i ksi�dz Kordecki zar�cza�, chocia� nie by� pewien, czy mnie i czy�ciec minie. Ci�ka to rzecz z jakie sto lat si� pra�y� No, ale niechby tam ju�! Si�a<a l:href="#fn669" type="note">[669]</a> cz�ek zniesie, gdy mu nadzieja zbawienia �wieci, a przy tym i modlitwy mog� co� wsk�ra� i m�k� skr�ci�.</p><p>� Jeno si� nie troskaj! � rzecze Jan Kazimierz. � Wyrobi� ja to u samego nuncjusza<a l:href="#fn670" type="note">[670]</a>, by msz� na twoj� intencj� odprawi�� Przy takich promocjach nie stanie ci si� wielka krzywda� Ufaj w mi�osierdzie bo�e!</p><p>Kmicic u�miechn�� si� ju� przez �zy.</p><p>� Jeszcze te� � rzek� � da B�g do si� wr�ci�, to si� i z niejednego Szweda dusz� wy�usknie, a przez to nie tylko w niebie b�dzie zas�uga, ale si� i ziemsk� reputacj� poprawi.</p><p>� B�d� dobrej my�li i o s�aw� doczesn� si� wcale nie turbuj. Ja w tym, by ci� nie omin�o, co nale�y. Przyjd� spokojniejsze czasy, sam b�d� zas�ugi twe promulgowa�<a l:href="#fn671" type="note">[671]</a>, kt�re ju� s� niema�e, a pewno b�d� jeszcze wi�ksze. I na sejmie, da B�g, ow� materi� ka�� poruszy�, a tak do czci powr�con by� musisz.</p><p>� Bo to, m�j mi�o�ciwy panie i ojcze, niech si� jeno uspokoi troch� albo i przedtem jeszcze, s�dy mnie b�d� szarpa�y, od czego mnie i powaga waszej kr�lewskiej mo�ci os�oni� nie zdo�a. Ale ju� mniejsza z tym!� Nie dam si�, dop�ki pary w nozdrzach, a szabli w gar�ci� Jeno mi o t� dziewk� chodzi. Ole�ka jej na imi�, mi�o�ciwy panie! Oj, si�a<a l:href="#fn672" type="note">[672]</a> czasu si� jej nie widzia�o! Oj, si�a przecierpia�o si� bez niej i przez ni�, a cho� cz�ek sobie czasem chce j� wybi� z serca i z afektem jako z nied�wiedziem si� boryka, na nic to, bo, taki syn, nie puszcza!</p><p>Jan Kazimierz roz�mia� si� weso�o i dobrotliwie.</p><p>� C� ja ci na to, niebo��, poradz�?</p><p>� Kt� poradzi, je�li nie wasza kr�lewska mo��?! Zabita to regalistka<a l:href="#fn673" type="note">[673]</a> z tej dziewki i nigdy mi ona moich kiejda�skich uczynk�w nie daruje, chybaby� wasza kr�lewska mo�� sam instancj� wni�s� za mn� i da� mi �wiadectwo, jakom si� odmieni� i do s�u�by majestatu i ojczyzny powr�ci�, nie przymuszon, chlebami �adnymi nie skaptowan, ale z w�asnej woli i skruchy.</p><p>� Je�li� o to chodzi, to i ja instancj� wnios�, a je�li ona taka regalistka, jako powiadasz, to i instancja powinna by� skuteczna. Byle tylko dziewka wolna by�a i byle j� jakowa przygoda, jak to w czasie wojennym cz�sto si� trafia, nie spotka�a�</p><p>� Anieli j� ustrzeg�!</p><p>� Bo tego i warta. �eby ci� za� s�dy nie szarpa�y, uczynisz tak: b�d� teraz na gwa�t i�� zaci�gi; skoro, jak m�wisz, bezecno�� na tobie ci�y<a l:href="#fn674" type="note">[674]</a>, nie mog� ci da� listu zapowiedniego jako Kmicicowi, ale dam ci list jako Babiniczowi; b�dziesz zaci�ga� i ty, co i na po�ytek ojczy�nie wyjdzie, bo� wida� �o�nierz ognisty i do�wiadczony. Ruszysz w pole pod panem kasztelanem kijowskim; pod nim o �mier� naj�atwiej, ale i o okazj� do s�awy naj�atwiej. A zajdzie potrzeba, to i na swoj� r�k� zaczniesz Szwed�w podchodzi�, jako� Chowa�skiego podchodzi�. Twoje nawr�cenie i dobre uczynki pocz�y si� od tego, �e� si� Babiniczem przezwa�� Zwij�e si� tak i dalej, to i s�dy ostawi� ci� w spokoju. A gdy jak s�o�ce zaja�niejesz, gdy o twoich zas�ugach w ca�ej Rzeczypospolitej b�dzie g�o�no, wtedy niech si� ludzie dowiedz�, kto jest �w przes�awny kawaler. Jaki taki zawstydzi si� w�wczas tak wielkiego rycerza przed s�dy ci�ga� Przez ten czas drudzy pogin�, trzecich za�agodzisz� Niema�o i akt�w si� zawieruszy, a ja ci to jeszcze raz przyrzekam, �e zas�ugi twoje pod niebo wynios� i sejmowi do nagrody przedstawi�, bo� w moich oczach ju� wart tego.</p><p>� Mi�o�ciwy panie!� Czym ja na tyle �aski zas�u�y�?</p><p>� Wi�cej ni� niejeden, kt�ry my�li, �e ma do niej prawo. No, no! nie frasuj�e si�, mi�y regalisto, bo tak ufam, �e i regalistka ci� nie minie, a da B�g, to mi wkr�tce wi�cej jeszcze regalist�w przysporzycie�</p><p>Kmicic, cho� chory, zerwa� si� nagle z �o�a i pad� jak d�ugi do n�g kr�lewskich.</p><p>� Na Boga, co czynisz? � zawo�a� kr�l. � Krew ci� ujdzie! J�drek!� Bywaj no tu kto!</p><p>Wpad� sam marsza�ek, kt�ry od dawna ju� po zamku kr�la szuka�.</p><p>� �wi�ty Jerzy, patronie m�j, co widz�?! � krzykn��, spostrzeg�szy kr�la d�wigaj�cego w�asnymi r�koma pana Kmicica.</p><p>� To pan Babinicz, najmilszy m�j �o�nierz i najwierniejszy s�uga, kt�ry mi wczoraj �ycie ocali� � rzek� kr�l. � Pom�cie, panie marsza�ku, d�wign�� mi go na �o�e� </p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVII</p></title><p>Z Lubowli jecha� kr�l do Dukli, Krosna, �a�cuta i Lwowa, maj�c przy boku pana marsza�ka koronnego, wielu biskup�w, dygnitarzy i senator�w wraz z nadwornymi chor�gwiami i pocztami. A jako rzeka pot�na, p�yn�c przez kraj, wszystkie pomniejsze wody w siebie zabiera, tak i do orszaku kr�lewskiego przybywa�y co chwila nowe zast�py. Cisn�li si� wi�c panowie i szlachta zbrojna, i �o�nierze, to pojedynczo, to kupami, i gromady zbrojnego ch�opstwa, szczeg�ln� ku Szwedom pa�aj�cego zawzi�to�ci�.</p><p>Ju� ruch stawa� si� powszechny, ju� i �ad wojenny pocz�to do niego wprowadza�. Pojawi�y si� gro�ne uniwersa�y datowane z S�cza: jeden Konstantego Lubomirskiego, marsza�ka ko�a rycerskiego; drugi Jana Wielopolskiego, kasztelana wojnickiego: oba wzywaj�ce szlacht� w wojew�dztwie krakowskim do pospolitego ruszenia. Wiedziano ju�, ko�o kogo si� kupi�! Nie stawiaj�cym si� za� grozi�y kary wedle pospolitego prawa. Uniwersa� kr�lewski dope�ni� onych wezwa� i najleniwszych postawi� na nogi.</p><p>Lecz nie potrzeba by�o gr�b, albowiem zapa� niezmierzony ogarn�� wszystkie stany. Siadali na ko� starcy i dzieci. Niewiasty oddawa�y klejnoty, stroje; niekt�re same rwa�y si� do boju.</p><p>W ku�niach Cygani przez noce i dnie ca�e bili m�otami, przekuwaj�c na or� niewinne narz�dzia oracz�w. Wsie i miasta opustosza�y, bo m�owie wyci�gn�li w pole. Z niebotycznych g�r sypa�y si� dzie� i noc gromady dzikiego ludu. Si�y kr�la ros�y z ka�d� chwil�.</p><p>Naprzeciwko jego osoby wychodzili duchowni z krzy�ami i chor�gwiami, kaha�y<a l:href="#fn675" type="note">[675]</a> �ydowskie z rabinami; poch�d jego by� do niezmiernego tryumfu podobny. Zewsz�d nadlatywa�y najlepsze wie�ci, jakby je wiatr przywiewa�.</p><p>Nie tylko w tej cz�ci kraju, kt�rej naj�cie nieprzyjaci� nie zagarn�o, rwano si� do broni. Wsz�dy, w najodleglejszych ziemiach i powiatach, po grodach, wsiach, osadach, niedost�pnych puszczach, podnosi�a p�omienn� g�ow� straszliwa wojna pomsty i odwetu. Im ni�ej poprzednio upad� nar�d, tym wy�ej teraz podnosi� g�ow�, przeradza� si�, ducha zmienia� i w uniesieniu nie waha� si� nawet w�asnych, zaskorupia�ych ran rozrywa�, by krew sw� od zatrutych sok�w uwolni�.</p><p>Ju� te� i coraz g�o�niej m�wiono o pot�nym zwi�zku szlachty i wojska, na czele kt�rego mieli stan��: stary hetman wielki, Rewera Potocki, i polny, Lanckoro�ski, wojewoda ruski, i pan Stefan Czarniecki, kasztelan kijowski, i pan Pawe� Sapieha, wojewoda witebski, i ksi��� krajczy litewski Micha� Radziwi��, pan mo�ny, a nies�aw�, jak� na r�d �ci�gn�� Janusz, zatrze� pragn�cy, i pan Krzysztof Tyszkiewicz, wojewoda czernihowski, i wielu innych senator�w i urz�dnik�w ziemskich, i wojskowych, i szlachty.</p><p>Listy lata�y co dzie� pomi�dzy owymi panami a panem marsza�kiem koronnym, kt�ry nie chcia�, aby tak znamienity zwi�zek bez niego si� zawi�zywa�. Wie�ci przychodzi�y coraz pewniejsze, a� na koniec rozebrzmia�a wie�� ju� pewna, �e hetmani, a z nimi wojsko, porzucili Szweda i �e dla obrony majestatu i ojczyzny stan�a konfederacja tyszowiecka.</p><p>Kr�l tak�e pierwej o niej wiedzia�, bo oboje z kr�low�, cho� z dala b�d�c, niema�o si� nad jej zawi�zaniem przez pos�y i listy napracowali; jednak�e nie mog�c w niej bra� osobistego udzia�u, niecierpliwie teraz nadej�cia jej tenoru wygl�da�. Jako� zanim dojecha� do Lwowa, przybyli do� pan S�u�ewski i pan Domaszewski z Domaszewnicy, s�dzia �ukowski, przywo��c mu zapewnienia s�u�b i wierno�ci od konfederat�w, i akt zwi�zku do roborowania.</p><p>Czyta� tedy kr�l �w akt na walnej radzie z biskupami i senatorami. Serca wszystkich nape�ni�y si� rado�ci�, dusze unios�y si� w podzi�ce do Boga, bo owa wiekopomna konfederacja zwiastowa�a nie tylko opami�tanie si�, ale i odmian� tego narodu, o kt�rym niedawno jeszcze m�g� obcy najezdnik powiedzie�, �e nie masz w nim wiary ani mi�o�ci do ojczyzny, ani sumienia, ani �adu, ani wytrwania, ani �adnej z tych cn�t, kt�rymi stoj� pa�stwa i narody.</p><p>�wiadectwo tych wszystkich cn�t le�a�o teraz przed kr�lem w postaci aktu konfederacji i jej uniwersa�u. Przywodzono w nim wiaro�omstwo Karola Gustawa, �amanie przysi�g i obietnic, okrucie�stwa jenera��w i �o�nierzy, przez najdziksze narody nawet niepraktykowane, bezczeszczenie ko�cio��w, ucisk, zdzierstwa, rabunki, przelewanie krwi niewinnej i wypowiadano wojn� na �mier� i �ycie skandynawskim najezdnikom. Uniwersa�, gro�ny jak tr�ba archanio�a, zwo�ywa� pospolite ruszenie nie tylko rycerstwa, ale wszystkich stan�w i lud�w Rzeczypospolitej. �Nawet <emphasis>infames</emphasis><a l:href="#fn676" type="note">[676]</a> wszyscy (m�wi� uniwersa�), <emphasis>banniti</emphasis><a l:href="#fn677" type="note">[677]</a> i <emphasis>proscripti</emphasis><a l:href="#fn678" type="note">[678]</a>, i�� na t� wojn� powinni.� Rycerstwo mia�o na ko� siada�, w�asnych piersi nadstawia� i z �an�w �o�nierzy pieszych dostarczy�<a l:href="#fn679" type="note">[679]</a>, mo�niejszy wi�cej, biedniejszy mniej, wedle mo�no�ci i si�.</p><p>�Poniewa� w tym pa�stwie <emphasis>aeque bona<a l:href="#fn680" type="note">[680]</a></emphasis> i <emphasis>mala<a l:href="#fn681" type="note">[681]</a></emphasis> do wszystkich nale��, wi�c i niebezpiecze�stwy<a l:href="#fn682" type="note">[682]</a> wszystkim podzieli� si� godzi. Ktokolwiek mieni si� by� szlachcicem, osiad�y lub nieosiad�y, by te� i najwi�cej u jednego szlachcica syn�w by�o, na t� wojn� przeciw nieprzyjacielowi Rzeczypospolitej i�� powinni. Gdy� jako wszyscy, ni�szego i wy�szego urodzenia, szlacht� b�d�c, <emphasis>ad omnes prerogativas<a l:href="#fn683" type="note">[683]</a></emphasis> urz�d�w, dostoje�stw i dobrodziejstw ojczystych jeste�my <emphasis>capaces</emphasis><a l:href="#fn684" type="note">[684]</a>, tak i w tym <emphasis>aequales</emphasis><a l:href="#fn685" type="note">[685]</a> sobie b�dziemy, �e na obron� tych ojczystych swob�d i <emphasis>beneficiorum</emphasis><a l:href="#fn686" type="note">[686]</a> zar�wno osobami swymi p�jdziemy��</p><p>Tak to �w uniwersa� r�wno�� szlacheck� rozumia�. Kr�l, biskupi i senatorowie, kt�rzy z dawna si� ju� w sercach z my�l� naprawy Rzeczypospolitej nosili, przekonali si� ze zdumieniem radosnym, �e i nar�d do owej naprawy dojrza�, �e got�w wst�pi� na nowe drogi, zetrze� rdz� i ple�� z siebie i nowe, wspania�e rozpocz�� �ycie.</p><p>�Otwieramy przy tym (brzmia� uniwersa�) <emphasis>benemerendi in Republica<a l:href="#fn687" type="note">[687]</a></emphasis> plac ka�demu <emphasis>plebeiae conditionis<a l:href="#fn688" type="note">[688]</a></emphasis>, ukazujemy i ofiarujemy wedle tego zwi�zku naszego okazj� przyst�pu i nabycia honor�w, prerogatyw i <emphasis>beneficiorum</emphasis>, kt�rymi <emphasis>gaudet</emphasis><a l:href="#fn689" type="note">[689]</a> stan szlachecki��</p><p>Gdy na radzie kr�lewskiej odczytano ten ust�p, zapad�o a� milczenie g��bokie. Ci, kt�rzy wraz z kr�lem pragn�li najmocniej, aby przyst�p do praw szlacheckich zosta� ludziom ni�szych stan�w otworzony, mniemali, �e niema�o im przewalczy�, przecierpie� i na�ama� si� przyjdzie, �e lata ca�e up�yn�, nim z czym� podobnym odezwa� si� b�dzie bezpiecznie, tymczasem sama owa szlachta, tak dot�d o swe prerogatywy zazdrosna, tak pozornie nieu�yta, otwiera�a na rozcie� wrota szarym gromadom kmiecym.</p><p>Wsta� ksi��� prymas, owiany jakby duchem proroczym, i rzeki:</p><p>� I�e�cie owe <emphasis>punctum</emphasis><a l:href="#fn690" type="note">[690]</a> zamie�cili, potomni t� konfederacj� po wiek wiek�w wys�awia� b�d�, a gdy kto zechce czasy owe za czasy upadku staropolskiej cnoty uwa�a�, tedy mu na was, przecz�c, poka��.</p><p>Ksi�dz G�bicki by� chory, wi�c m�wi� nie m�g�, tylko r�k� trz�s�c� si� ze wzruszenia �egna� akt i pos��w.</p><p>� Ju� widz� nieprzyjaciela, ze wstydem z tych ziem uchodz�cego! � rzek� kr�l.</p><p>� Daj Bo�e najpr�dzej!� � zakrzykn�li obaj wys�a�cy.</p><p>� Waszmo�ciowie pojedziecie z nami do Lwowa � ozwa� si� zn�w kr�l � gdzie zaraz ow� konfederacj� roborowa� b�dziemy, a przy tym i innej zawrze� nie omieszkamy, kt�rej same pot�gi piekielne przem�c nie zdo�aj�.</p><p>Spojrzeli na to po sobie wys�a�cy i senatorowie, jakby pytaj�c si� wzajem, o jak� to pot�g� chodzi, lecz kr�l milcza�, tylko mu twarz promienia�a coraz bardziej; wzi�� znowu akt do r�ki i zn�w czyta�, i u�miecha� si�, nagle rzek�:</p><p>� Si�a<a l:href="#fn691" type="note">[691]</a> te� by�o oponent�w?</p><p>� Mi�o�ciwy panie � odpowiedzia� pan Domaszewski � <emphasis>unanimitate</emphasis><a l:href="#fn692" type="note">[692]</a> ta konfederacja powsta�a za przyczyn� ichmo�� pan�w hetman�w, pana wojewody witebskiego i pana Czarnieckiego, a ze szlachty �aden g�os si� nie przeciwi�, tak si� wszyscy na Szwed�w rozjedli i takim afektem dla ojczyzny i majestatu zap�on�li.</p><p>� Z g�ry�my przy tym uradzili � doda� pan S�u�ewski � �e to nie ma by� sejm, jeno <emphasis>pluralitas</emphasis><a l:href="#fn693" type="note">[693]</a> ma stanowi�, wi�c niczyje <emphasis>veto</emphasis><a l:href="#fn694" type="note">[694]</a> nie mog�o sprawy popsowa�, jeno oponenta byliby�my na szablach roznie�li. Wszyscy te� powiadali, �e trzeba z onym <emphasis>liberum veto</emphasis><a l:href="#fn695" type="note">[695]</a> sko�czy�, bo to jednemu wola, a wielu niewola.</p><p>� Z�ote s�owa waszmo�ci! � rzek� ksi�dz prymas. � Niech jeno poprawa Rzeczypospolitej nast�pi, a nie ustraszy nas �aden nieprzyjaciel.</p><p>� A gdzie jest wojewoda witebski? � pyta� kr�l.</p><p>� Jeszcze na noc po podpisaniu aktu do swego wojska odjecha� pod Tykocin, w kt�rym ksi�cia wojewod� wile�skiego, zdrajc�, w obl�eniu trzyma. Do tej pory musia� go ju� dosta� �ywego albo umar�ego.</p><p>� Tak�e by� pewien, �e go dostanie?</p><p>� Tak by� pewien, jako �e po dniu noc nast�pi. Wszyscy, nawet najwierniejsi s�udzy, ju� zdrajc� opu�cili. Broni si� tam tylko gar�� Szwed�w, ale nieznaczna, a posi�ki znik�d przyj�� nie mog�. Powiada� pan Sapieha w Tyszowcach tak: �Chcia�em si� jeden dzie� sp�ni�, bo by�bym do wieczora z Radziwi��em sko�czy�!� Ale to pilniejsza sprawa ni� Radziwi��, gdy� jego i beze mnie mog� dosta�, do�� b�dzie jednej chor�gwi.�</p><p>� Chwa�a Bogu! � rzek� kr�l. � A gdzie pan Czarniecki?</p><p>� Tyle si� do niego szlachty, co najs�uszniejszych kawaler�w, sypn�o, �e w jeden dzie� na czele grzecznej chor�gwi stan��. Zaraz te� na Szwed�w ruszy�, a gdzie by teraz by�, nie wiemy.</p><p>� A ichmo�� panowie hetmani?</p><p>� Ichmo�� panowie hetmani pilno czekaj� rozkaz�w waszej kr�lewskiej mo�ci, obaj za� radz� nad przysz�� wojn� i z panem starost� ka�uskim w Zamo�ciu si� znosz�<a l:href="#fn696" type="note">[696]</a>, a tymczasem co dzie� pu�ki ku nim razem ze �niegiem wal�.</p><p>� Tak�e to wszyscy Szweda porzucaj�?</p><p>� Tak jest, mi�o�ciwy panie! Byli te� u ichmo�� pan�w hetman�w deputaci z wojska pana Koniecpolskiego<a l:href="#fn697" type="note">[697]</a>, kt�re jest przy osobie Carolusa Gustawa. I ci pono radzi by ju� wr�ci� do prawej s�u�by, cho� im tam Carolus obietnic ni pieszczot nie szcz�dzi. M�wili te�, �e cho� teraz nie mog� zaraz <emphasis>recedere</emphasis><a l:href="#fn698" type="note">[698]</a>, przecie to uczyni�, jak si� tylko dogodna pora zdarzy, bo si� ju� im sprzykrzy�y i uczty, i jego pieszczoty, i mruganie oczami, i r�k klaskanie. Ledwie ju� wytrzyma� mog�.</p><p>� Zewsz�d opami�tanie, zewsz�d dobre wie�ci � rzek� kr�l. � Chwa�a Pannie Naj�wi�tszej!� Dzie� to najszcz�liwszy mego �ycia, a drugi taki nast�pi chyba w�wczas, gdy ostatni nieprzyjacielski �o�nierz wyjdzie z granic Rzeczypospolitej.</p><p>Na to pan Domaszewski uderzy� si� po szerpentynie<a l:href="#fn699" type="note">[699]</a>.</p><p>� Nie daj B�g, aby si� to sta�o! � rzek�.</p><p>� Jak to? � spyta� ze zdumieniem kr�l.</p><p>� �eby ostatni pludrak na w�asnych nogach wyszed� z granic Rzeczypospolitej? Nie mo�e by�, mi�o�ciwy panie! A od czego mamy szable przy bokach?</p><p>� Bodaj wa�ci! � rzek� rozweselony pan. � To mi fantazja!</p><p>Lecz pan S�u�ewski, nie chc�c pozosta� w tyle za panem Domaszewskim, zawo�a�:</p><p>� Jako �ywo, nie ma na to zgody i pierwszy <emphasis>veto</emphasis> po�o��. Nie b�dziem si� ich wyj�ciem kontentowa�, ale za nimi p�jdziemy!</p><p>Ksi�dz prymas pocz�� g�ow� kr�ci� i �mia� si� dobrotliwie.</p><p>� Oj! siad�a szlachta na ko� i jedzie, jedzie! Bo�e wam b�ogos�aw, ale powoli, powoli! Jeszcze� ten nieprzyjaciel w granicach!</p><p>� Nied�ugo mu ju�! � zakrzykn�li obaj konfederaci.</p><p>� Duch si� odmieni� i fortuna si� odmieni � rzek� os�abionym g�osem ksi�dz G�bicki.</p><p>� Wina! � zawo�a� kr�l. � Niech�e si� na odmian� z konfederatami napij�!</p><p>Przyniesiono wina, lecz wraz z pacho�kami, kt�rzy je wnie�li, wszed� starszy pokojowiec kr�lewski i rzek�:</p><p>� Mi�o�ciwy panie, przyjecha� pan Krzysztoporski z Cz�stochowy i pragnie si� waszej kr�lewskiej mo�ci pok�oni�.</p><p>� Dawaj go �ywcem! � zawo�a� kr�l.</p><p>Po chwili wszed� wysoki, chudy szlachcic, patrz�cy jak kozio� spode �ba. Sk�oni� si� naprz�d panu do n�g, potem do�� hardo dygnitarzom i rzek�:</p><p>� Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus!</p><p>� Na wieki wiek�w! � odpowiedzia� kr�l. � Co tam s�ycha�?</p><p>� Mr�z okrutny, mi�o�ciwy panie, a�e powieki do jag�d<a l:href="#fn700" type="note">[700]</a> przymarzaj�!</p><p>� Dla Boga! o Szwedach wa�� powiadaj, nie o mrozie! � zawo�a� Jan Kazimierz.</p><p>� A co o nich i gada�, mi�o�ciwy panie, kiedy ich pod Cz�stochow� nie ma! � odrzek� rubasznie pan Krzysztoporski.</p><p>� Dosz�y ju� nas te wie�ci, dosz�y � odpar� uradowany kr�l � ale tylko z ludzkiego gadania, a wy z samego klasztoru pewnie jedziecie� Naoczny �wiadek i obro�ca?</p><p>� Tak jest, mi�o�ciwy panie, uczestnik obrony i naoczny �wiadek cud�w Naj�wi�tszej Panny�</p><p>� Nie tu granica jej �ask! � rzek� kr�l, wznosz�c oczy ku niebu � jeno zas�u�my na dalsze�</p><p>� Si�a<a l:href="#fn701" type="note">[701]</a> w �yciu widzia�em � odpowiedzia� Krzysztoporski � ale takich widomych cud�w nie widzia�em, o czym dok�adniejsz� relacj� zdaje waszej kr�lewskiej mo�ci ksi�dz Kordecki w tym pi�mie.</p><p>Jan Kazimierz chwyci� skwapliwie za list, kt�ry mu Krzysztoporski podawa�, i pocz�� czyta�. Chwilami przerywa� czytanie i poczyna� si� modli�, to zn�w wraca� do listu. Twarz mieni�a mu si� radosnymi uczuciami; na koniec podni�s� zn�w oczy na Krzysztoporskiego.</p><p>� Pisze mi ksi�dz Kordecki � rzek� � i�e�cie wielkiego kawalera stracili, niejakiego Babinicza, kt�ry kolubryn� szwedzk� prochami rozsadzi�?</p><p>� On�e si� za wszystkich ofiarowa�, mi�o�ciwy panie! Ale s� te� tacy, kt�rzy m�wili, �e �yje, i B�g wie co powiadali; nie maj�c pewno�ci, przecie�my go nie przestali op�akiwa�, bo gdyby nie jego kawalerski post�pek, ci�ko by nam by�o da� sobie rady�</p><p>� Je�eli tak, to przesta�cie go op�akiwa�: pan Babinicz �ywie<a l:href="#fn702" type="note">[702]</a> i jest u nas. On to pierwszy da� nam zna�, �e Szwedzi, nie mog�c nic przeciw mocy boskiej wsk�ra�, o odst�pieniu zamy�laj�� A potem tak nam znaczne odda� przys�ugi, i� sami nie wiemy, jak go wynagrodzi�.</p><p>� O, to si� ksi�dz Kordecki ucieszy! � zawo�a� z rado�ci� szlachcic � ale je�li pan Babinicz �ywie, to chyba szczeg�lniejsze u Naj�wi�tszej Panny ma �aski� To si� ksi�dz Kordecki ucieszy! Ojciec syna nie mo�e tak mi�owa�, jako on jego mi�owa�! A i mnie pozwoli wasza kr�lewska mo�� pana Babinicza powita�, gdy� takiego drugiego rezoluta nie masz w Rzeczypospolitej!</p><p>Lecz kr�l pocz�� znowu czyta� i po chwili zawo�a�:</p><p>� Co s�ysz�! To jeszcze raz po ust�pieniu pr�bowali klasztor podej��?</p><p>� Miller<a l:href="#fn703" type="note">[703]</a> jak odszed�, tak si� i nie pokaza� wi�cej, jeno Wrzeszczowicz zjawi� si� zn�w niespodzianie pod murami, dufaj�c w to widocznie, �e bramy zastanie otwarte. Jako� i zasta�, ale si� ch�opstwo tak zaciekle na nich rzuci�o, �e zaraz sromotnie ty� poda�. Jak �wiat �wiatem, nie by�o tego, �eby prostactwo tak m�nie w go�ym polu je�dzie stawa�o. Potem te� nadci�gn�� pan Piotr Czarniecki z panem Kulesz�, kt�rzy do szcz�tu go znie�li.</p><p>Kr�l zwr�ci� si� do senator�w:</p><p>� Patrzcie, wasze uprzejmo�ci, jako n�dzni oracze w obronie tej ojczyzny i �wi�tej wiary stawaj�!</p><p>� �e stawaj�, mi�o�ciwy panie, to stawaj�! � zawo�a� Krzysztoporski. � Ca�e wsie wedle Cz�stochowy puste, bo ch�opstwo z kosami w polu. Wojna wsz�dy okrutna; Szwedzi musz� si� kupami trzyma�, a z�apieli ch�opstwo kt�rego, to tak nad nim wydziwia, �e lepiej by mu od razu i�� do piek�a. Kto tam wreszcie teraz w tej Rzeczypospolitej za or� nie chwyta! Nie by�o psubratom Cz�stochowy oblega� Od tego czasu nie siedzie� im w tej ziemi!</p><p>� Od tego czasu nie b�d� w tej ziemi ucisku znosi� ci, kt�rzy krwi� si� oponuj� � odrzek� powa�nie kr�l � tak mi dopom� B�g i �wi�ty krzy�!</p><p>� Amen! � doda� prymas.</p><p>Tymczasem Krzysztoporski uderzy� si� r�k� w czo�o.</p><p>� Mr�z mi <emphasis>mentem</emphasis><a l:href="#fn704" type="note">[704]</a> pomiesza�, mi�o�ciwy panie � rzek� � bom zapomnia� jednej wie�ci powiedzie�, �e taki syn, wojewoda pozna�ski, zmar� jakoby nagle.</p><p>Tu zawstydzi� si� nieco pan Krzysztoporski, spostrzeg�szy si�, jak wielkiego senatora nazwa� wobec kr�la i dygnitarzy �takim synem�, wi�c doda� zmieszany:</p><p>� Nie zacny stan, lecz zdrajc� chcia�em spostponowa�<a l:href="#fn705" type="note">[705]</a>.</p><p>Ale nikt tego wyra�nie nie zauwa�y�, bo wszyscy patrzyli na kr�la, ten za� rzek�:</p><p>� Ju�e�my dawno pana Jana Leszczy�skiego na wojew�dztwo pozna�skie przeznaczyli, jeszcze za �ycia pana Opali�skiego. Niech�e godniej ten urz�d piastuje� S�d boski, widz�, rozpocz�� si� nad tymi, kt�rzy t� ojczyzn� do upadku przywiedli, bo w tej chwili mo�e ju� i ksi��� wojewoda wile�ski przed Najwy�szym S�dzi� spraw� ze swoich uczynk�w zdaje�</p><p>Tu zwr�ci� si� do biskup�w i senator�w:</p><p>� Ale nam czas o wojnie powszechnej my�le� i w tej materii pragn� zasi�gn�� zdania waszych mo�ci�w.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVIII</p></title><p>W chwili gdy kr�l m�wi�, i� wojewoda wile�ski mo�e ju� stoi przed s�dem bo�ym, m�wi� jakoby duchem proroczym, bo w owym czasie sprawa tykoci�ska by�a ju� rozwi�zana.</p><p>Dnia 25 grudnia pan wojewoda witebski Sapieha tak by� ju� pewien zdobycia Tykocina, �e sam do Tyszowiec wyjecha�, poleciwszy panu Oskierce prowadzenie dalszych prac obl�niczych. Z ostatnim szturmem kaza� na powr�t sw�j, rych�o maj�cy nast�pi�, czeka�; zebrawszy za� co znaczniejszych oficer�w tak m�wi�:</p><p>� Dosz�y mnie s�uchy, i� mi�dzy towarzystwem jest zamiar zaraz po zdobyciu zamku ksi�cia wojewod� wile�skiego na szablach roznie�� Owo�, gdyby si� zamek pod m� niebytno�� podda�, co by� mo�e, o�wiadczam waszmo�ciom, i� najsurowiej zakazuj� na zdrowie ksi�cia nast�powa�. Odbieram ci ja wprawdzie listy od takich os�b, o kt�rych si� waszmo�ciom ani �ni, abym dostawszy go, nie �ywi�<a l:href="#fn706" type="note">[706]</a>�. Ale ja nie chc� s�ucha� tych rozkaz�w, co czyni� nie z �adnej kompasji<a l:href="#fn707" type="note">[707]</a>, bo jej zdrajca niewart, ale �e nad gard�em jego nie mam prawa i wol� go przed sejm na s�d postawi�, aby dla potomnych by� st�d przyk�ad, �e ni wielko�� rodu, ni �adne urz�dy zdrady takowej i winy odkupi� ani przed kar� publiczn� zas�oni� go nie zdo�aj�.</p><p>W ten sens m�wi� pan wojewoda, jeno jeszcze d�u�ej, bo o ile by� zacny, o tyle mia� t� s�abo��, �e maj�c si� za m�wc�, lubi� przy ka�dej okazji obszernie si� wys�awia� i s�ucha� z lubo�ci� w�asnych s��w, przymykaj�c przy pi�kniejszych sentencjach oczy.</p><p>� To musz� sobie chyba dobrze praw� r�k� w wodzie wymoczy� � odpar� na to pan Zag�oba � gdy� okrutnie mnie sw�dzi�. Wszelako to tylko powiem, �e gdyby Radziwi�� mnie w swoj� moc dosta�, pewnie by z moj� g�ow� do zachodu s�o�ca nie czeka�. Wie on dobrze, kto w znacznej cz�ci to sprawi�, �e go wojska opu�ci�y; wie dobrze, kto go ze Szwedami nawet por�ni�� Ale za to ja nie wiem, czemu mam by� pob�a�liwszy dla niego, ni�li on by�by dla mnie? </p><p>� Bo nie przy wa�ci komenda i s�ucha� musisz � odrzek� z powag� wojewoda.</p><p>� �e s�ucha� musz�, to prawda, ale dobrze czasem i Zag�oby pos�ucha� �miele te� to m�wi�, �e gdyby Radziwi�� mnie pos�ucha�, gdym go do obrony ojczyzny ekscytowa�, nie by�by dzi� w Tykocinie, jeno w polu, na czele wszystkich wojsk litewskich.</p><p>� Zali<a l:href="#fn708" type="note">[708]</a> to wa�ci si� zdaje, �e bu�awa w z�ych r�kach?</p><p>� Tego nie godzi mi si� powiedzie�, bom j� sam w te r�ce w�o�y�. Mi�o�ciwy pan nasz, Joannes Casimirus, ma tylko m�j wyb�r potwierdzi�, nic wi�cej.</p><p>U�miechn�� si� na to wojewoda, bo lubi� pana Zag�ob� i jego krotofile<a l:href="#fn709" type="note">[709]</a>.</p><p>� Panie bracie � rzek� � ty� zgn�bi� Radziwi��a, ty� mnie uczyni� hetmanem� i wszystko twoja zas�uga. Pozw�l�e mnie teraz jecha� spokojnie do Tyszowiec, aby te� i Sapieha m�g� w czym� przys�u�y� si� ojczy�nie.</p><p>Pan Zag�oba wzi�� si� w boki i zamy�li� si� przez chwil�, jakby rozwa�a�, czy ma pozwoli�, czy nie pozwoli�; na koniec okiem �ysn��, g�ow� kiwn�� i rzek� z powag�:</p><p>� Jed�, wasza mi�o��, spokojnie.</p><p>� B�g zap�a� za permisj�<a l:href="#fn710" type="note">[710]</a>! � odpowiedzia�, �miej�c si�, wojewoda.</p><p>Zawt�rowali wodzowi �miechem inni oficerowie, on za� istotnie pocz�� si� zbiera�, bo kolasa sta�a ju� pod oknami gotowa, wi�c �egna� si� ze wszystkimi, daj�c ka�demu instrukcj�, co ma pod jego niebytno�� czyni�; wreszcie zbli�ywszy si� do pana Wo�odyjowskiego, rzek�:</p><p>� Wa��, na wypadek zdania si�<a l:href="#fn711" type="note">[711]</a> zamku, b�dziesz mi odpowiada� za zdrowie wojewody, tobie t� funkcj� powierzam.</p><p>� Wedle rozkazu! w�os mu z g�owy nie spadnie! � odrzek� ma�y rycerz.</p><p>� Panie Michale � rzek� do niego pan Zag�oba po odje�dzie wojewody � ciekaw jestem, jakie to osoby nalegaj� na naszego Sapia, by Radziwi��a, dostawszy, nie �ywi�?</p><p>� Sk�d mam wiedzie�! � odrzek� ma�y pan.</p><p>� Czyli powiadasz, �e czego ci cudza g�ba do ucha nie powie, tego ci w�asny dowcip nie podszepnie. Prawda jest! Ale musz� to by� znaczne jakie� persony<a l:href="#fn712" type="note">[712]</a>, skoro mog� panu wojewodzie rozkazy dawa�.</p><p>� Mo�e sam kr�l?</p><p>� Kr�l? Kr�la gdyby pies uk�si�, zaraz by mu przebaczy� i jeszcze by mu sperk� da� kaza�. Takie ju� u niego serce!</p><p>� Nie b�d� si� o to z wa�panem spiera�, ale przecie powiadali, �e na Radziejowskiego bardzo si� zawzi��.</p><p>� Naprz�d ka�demu przytrafi si� zawzi��, <emphasis>exemplum</emphasis>: moja na Radziwi��a zawzi�to��; po wt�re, jak�e to si� zawzi��, kiedy zaraz syn�w jego wzi�� w opiek�, �e i ojciec lepszy by nie by�! Z�ote to serce i mniemam, �e pr�dzej to kr�lowa jejmo�� przeciw gard�u radziwi��owskiemu instancj� wnosi. Godna pani, ani s�owa, ale bia�og�owska u niej fantazja, a to wiedz, �e gdy si� bia�og�owa przeciw tobie zawe�mie, cho�by� si� w szpar� w pod�odze skry�, jeszcze ci� ig�� stamt�d wyd�ubie.</p><p>Na to westchn�� pan Wo�odyjowski i odpar�:</p><p>� Za co by si� tam kt�ra mia�a na mnie zawzina�, skorom �adnej nigdy w �yciu nie zahaczy�!</p><p>� Ale rad by�, ale rad by�! Dlatego to, cho� w je�dzie s�u�ysz, tak zapami�tale na mury tykoci�skie piechot� leziesz, bo my�lisz, �e tam nie tylko Radziwi��, ale i Billewicz�wna siedzi. Znaj� ci�, niecnoto! Jak�e? jeszcze� jej sobie z g�owy nie wybi�?</p><p>� By� taki czas, �em j� sobie ca�kiem z g�owy wybi�, i sam Kmicic, gdyby tu by� obecny, musia�by przyzna�, �em po kawalersku sobie post�pi�, nie chc�c i�� wbrew jej sentymentom, raczej swoj� konfuzj�<a l:href="#fn713" type="note">[713]</a> w niepami�� puszczaj�c; ale tego nie ukrywam, �e je�li ona jest teraz w Tykocinie, je�li mi B�g pozwoli zn�w j� z opresji ratowa�, to b�d� w tym widzia� wyra�n� wol� Opatrzno�ci. Na Kmicica baczy� nie potrzebuj�, bom mu w niczym nie powinien, a �ywie we mnie nadzieja, i� gdy dobrowolnie od niej odszed�, to go musia�a do tej pory zapomnie� i nie przygodzi mi si�, co si� dawniej przygodzi�o.</p><p>Tak rozmawiaj�c, doszli do kwatery, w kt�rej zastali dw�ch pan�w Skrzetuskich, pana Rocha Kowalskiego i pana dzier�awc� z W�soszy.</p><p>Nietajno by�o w wojsku, po co pan wojewoda witebski pojecha� do Tyszowiec, wi�c rycerze cieszyli si� wzajem, �e powstaje zwi�zek tak cnotliwy na obron� ojczyzny i wiary.</p><p>� Inny ju� wiatr w ca�ej Rzeczypospolitej wieje � rzek� pan Stanis�aw � a chwali� Boga, Szwedom w oczy.</p><p>� Od Cz�stochowy on powia� � odrzek� na to pan Jan. � Wczoraj by�y wiadomo�ci, �e si� klasztor jeszcze trzyma i coraz mocniejsze szturmy odpiera� Nie daj, Matko Naj�wi�tsza, by nieprzyjaciel m�g� poha�bi� Tw�j przybytek!</p><p>Tu pan Rz�dzian westchn�� i rzek�:</p><p>� Bo opr�cz obrazy boskiej ile by to zacnych skarb�w posz�o w nieprzyjacielskie r�ce! Jak cz�ek o tym pomy�li, to mu i strawa przez gard�o nie chce przechodzi�.</p><p>� Wojsko a� si� do szturmu rwie, �e trudno ludzi utrzyma� � rzek� pan Micha�. � Wczoraj Stankiewiczowa chor�giew bez komendy i bez drabin ruszy�a, bo powiadaj� tak: jak z tym zdrajc� sko�czymy, to Cz�stochowie na odsiecz p�jdziem. I co kt�ry Cz�stochow� wspomni, to zaraz wszyscy poczynaj� zgrzyta� i w szable trzaska�.</p><p>� Bo i po co nas tu tyle chor�gwi stoi, kiedy i po�owy by�oby na Tykocin dosy� � rzecze pan Zag�oba. � Up�r to pana Sapiehy, nic wi�cej. Nie chce mnie s�ucha�, �eby pokaza�, jako i bez mojej rady co� potrafi, a to sami widzicie, �e jak tylu ludzi jedn� zamczyn� oblega, to tylko sobie nawzajem przeszkadzaj�, bo dost�pu dla wszystkich nie masz.</p><p>� Eksperiencja wojskowa przez wa�pana m�wi, nie mo�na rzec! � odpowiedzia� pan Stanis�aw.</p><p>� Aha! Co? Mam g�ow� na karku?</p><p>� Wuj ma g�ow� na karku! � zawo�a� nagle pan Roch i nastroszywszy w�sy, pocz�� pogl�da� po obecnych, jakby szukaj�c takiego, co by mu zaprzeczy�.</p><p>� Ale i pan wojewoda ma g�ow� � odrzek� pan Jan Skrzetuski � i je�li tyle chor�gwi tu stoi, to dlatego �e jest obawa, �eby ksi��� Bogus�aw z odsiecz� bratu nie przyby�.</p><p>� To pos�a� z par� lekkich chor�gwi na pustoszenie Prus elektorskich � rzek� Zag�oba � skrzykn�� kup� luda na ochotnika mi�dzy gminem. Sam bym pierwszy poszed� pruskiego piwa popr�bowa�.</p><p>� W zim� piwo na nic, chyba grzane � rzek� pan Micha�.</p><p>� To dajcie wina albo gorza�ki lub miodu � odpowiedzia� Zag�oba.</p><p>Inni r�wnie� okazali ochot�, wi�c pan dzier�awca z W�soszy zaj�� si� t� spraw� i wkr�tce kilka g�siork�w stan�o na stole. Uradowa�y si� na ten widok serca, i rycerze pocz�li do siebie przepija�, coraz to na inne intencje wznosz�c kielichy.</p><p>� Na pohybel pludrakom, aby nam tu bochenk�w d�ugo ju� nie �uszczyli! � rzek� pan Zag�oba. � Niech sobie szyszki w Szwecji �r�!</p><p>� Za zdrowie majestatu: kr�la jegomo�ci i kr�lowej! � wzni�s� Skrzetuski.</p><p>� I tych, kt�rzy wiernie przy majestacie stali! � doda� Wo�odyjowski.</p><p>� Zatem nasze zdrowie!</p><p>� Zdrowie wuja! � hukn�� pan Roch.</p><p>� B�g zap�a�! W r�ce twoje, a wytrz��nij do dna w g�b� Jeszcze si� Zag�oba nie ze wszystkim zestarza�! Mo�ci panowie! aby�my co pr�dzej tego ja�wca<a l:href="#fn714" type="note">[714]</a> z jamy wykurzyli i pod Cz�stochow� ruszy� mogli!</p><p>� Pod Cz�stochow�! � krzykn�� Roch � Pannie Naj�wi�tszej w sukurs<a l:href="#fn715" type="note">[715]</a>!</p><p>� Pod Cz�stochow�! � zawo�ali wszyscy.</p><p>� Skarb�w jasnog�rskich przed poganami broni�! � doda� Rz�dzian.</p><p>� Kt�rzy symuluj�, �e w Pana Jezusa wierz�, chc�c bezecno�� sw� pokry�, a w rzeczy, jakem to ju� powiada�, do miesi�ca jako psi wyj� i na tym ca�a ich wiara polega.</p><p>� I tacy to r�ce na splendory jasnog�rskie podnosz�!</p><p>� W sedno� waszmo�� utrafi�, m�wi�c o ich wierze � rzek� Wo�odyjowski do Zag�oby � bo ja sam s�ysza�em, jak do miesi�ca wyli. Powiadali p�niej, �e to ich luterskie psalmy, ale to pewna, �e takie psalmy i psi �piewaj�.</p><p>� Jak�e to? � rzek� pan Roch � sami� mi�dzy nimi tacy synowie?</p><p>� Nie masz innych! � rzek� z g��bokim przekonaniem pan Zag�oba.</p><p>� I kr�l ich nie lepszy?</p><p>� Kr�l ich gorszy od wszystkich. On to t� wojn� podni�s� umy�lnie, aby m�g� prawdziwej wierze do woli po ko�cio�ach blu�ni�.</p><p>Na to podni�s� si� pan Roch, mocno ju� podpi�y, i rzek�:</p><p>� Je�eli tak, tedy jako mnie tu, waszmo�ciowie, widzicie, jakem Kowalski! tak w pierwszej bitwie prosto na kr�la szwedzkiego skocz�! Cho�by te� sta� w najwi�kszej g�stwie, nic to! Moja �mier� albo jego!� a taki kopi� si� do niego z�o�� Miejcie mnie wa�panowie za kpa, je�li tego nie uczyni�!</p><p>To rzek�szy, z�o�y� pi�� i chcia� w st� grzmotn��. By�by przy tym pot�uk� szklenice, g�siory i st� roz�upa�, lecz pan Zag�oba skwapliwie go za gar�� uchwyci� i w nast�puj�ce ozwa� si� s�owa:</p><p>� Siadaj, Rochu, i daj spok�j! Wiedz i o tym, �e nie dopiero ci� b�dziemy za kpa mieli, gdy tego nie uczynisz, ale dopiero ci� za kpa przestaniemy mie�, je�eli to uczynisz. Nie rozumiem te�, jak si� b�dziesz m�g� kopi� z�o�y� do kr�la szwedzkiego, w husarii nie s�u��c?</p><p>� To si� na poczet zdob�d� i do kniazia Polubi�skiego chor�gwi si� wpisz�. I ojciec mnie te� wspomo�e.</p><p>� Ojciec Roch?</p><p>� A jak�e!</p><p>� Niech�e ci� pierwej wspomo�e, a teraz szk�a nie rozbijaj, bo pierwszy bym ci za to g�ow� rozbi�. O czym�e�my to m�wili, mo�ciwi moi?� Aha! o Cz�stochowie� <emphasis>Luctus</emphasis><a l:href="#fn716" type="note">[716]</a> mnie stoczy, je�eli w por� �wi�temu miejscu na ratunek nie przyjdziemy� <emphasis>Luctus</emphasis> mnie stoczy, m�wi� wam! A wszystko przez tego zdrajc� Radziwi��a i przez racj� fizyk�<a l:href="#fn717" type="note">[717]</a> sapie�y�sk�.</p><p>� Wa�pan na wojewod� nic nie m�w! Zacny pan! � ozwa� si� ma�y rycerz.</p><p>� To czemu obydwiema po�ami Radziwi��a przykrywa, kiedy jednej by�oby dosy�? Blisko dziesi�� tysi�cy ludzi pod t� tam bud� stoi, najgrzeczniejszej jazdy i piechoty. Nied�ugo w ca�ej okolicy i sadze w kominach wyli��, bo co by�o na kominach, to ju� zjedli.</p><p>� Nam w racje starszych nie wchodzi�, jeno s�ucha�!</p><p>� Tobie nie wchodzi�, panie Michale, ale nie mnie, bo mnie po�owa dawnego radziwi��owskiego wojska regimentarzem wybra�a i by�bym ju� za dziesi�t� granic� Carolusa Gustawa wy�en��<a l:href="#fn718" type="note">[718]</a>, gdyby nie ona nieszcz�sna modestia<a l:href="#fn719" type="note">[719]</a>, kt�ra mi kaza�a bu�aw� panu Sapie�e w r�ce w�o�y�. Niech�e sobie ze swoim kunktatorstwem<a l:href="#fn720" type="note">[720]</a> da spok�j i niech patrzy, bym nie odebra� tego, com da�.</p><p>� Jeno po napiciu si� taki z wa�ci rezolut � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Tak powiadasz? Ano, to obaczysz! Dzi� jeszcze p�jd� mi�dzy chor�gwie i krzykn�: Mo�ci panowie! komu wola ze mn� pod Cz�stochow� i��, nie tu sobie �okcie i kolana o tykoci�skie wapno wyciera�, to prosz� za mn�! Kto mnie regimentarzem kreowa�, kto mnie w�adz� dawa�, kto dufa�, �e co uczyni�, to ku po�ytkowi ojczyzny i wiary b�dzie, ten niech obok mnie stawa. Pi�kna rzecz zdrajc�w kara�, ale stokro� pi�kniejsza Naj�wi�tsz� Pann�, patronk� tej Korony i Matk� nasz�, spod opresji i jarzma heretyckiego ratowa�.</p><p>Tu pan Zag�oba, kt�remu ju� od niejakiego czasu opar unosi� si� z czupryny, zerwa� si� z miejsca, skoczy� na �aw� i pocz�� krzycze�, jakby znajdowa� si� przed zebraniem:</p><p>� Mo�ci panowie! Kto katolik, kto Polak, kto nad Naj�wi�tsz� Pann� ma kompasj�, za mn�!� W sukurs Cz�stochowie!</p><p>� Id�! � zawo�a�, wstaj�c, Roch Kowalski.</p><p>Zag�oba popatrzy� chwil� na obecnych, a widz�c zdumienie i milcz�ce twarze, zlaz� z �awy i rzek�:</p><p>� Naucz� ja Sapia rozumu!� Szelm� jestem, je�li do jutra po�owy wojska spod Tykocina nie zerw� i pod Cz�stochow� nie poprowadz�!</p><p>� Dla Boga! Pomiarkuj si� ojciec! � rzek� pan Jan Skrzetuski.</p><p>� Szelm� jestem! m�wi� ci! � powt�rzy� pan Zag�oba.</p><p>Oni za� zl�kli si�, aby istotnie tego nie uczyni�, bo m�g�. W wielu chor�gwiach by�y szemrania na tykoci�sk� mitr�g�, a ludzie istotnie zgrzytali z�bami, my�l�c o Cz�stochowie. Do�� by�o iskr� na owe prochy rzuci�, a c� dopiero gdyby j� rzuci� cz�ek tak wzi�ty i takiej niezmiernej powagi rycerskiej jak Zag�oba. Przede wszystkim wi�ksza cz�� wojsk sapie�y�skich sk�ada�a si� z nowo zaci�nych, a zatem do dyscypliny wojennej nieprzywyk�ych i do uczynk�w na w�asn� r�k� skorych, a ci poszliby niezawodnie pod Cz�stochow� za Zag�ob�, jak jeden cz�owiek.</p><p>Wi�c przel�kli si� tego przedsi�wzi�cia obaj Skrzetuscy, a Wo�odyjowski zawo�a�:</p><p>� Ledwie si� wojska troch� najwi�kszym trudem wojewodzi�skim zebra�o, ledwie jest jakowa� si�a na obron� Rzeczypospolitej, a ju� czyje� warcholstwo chce chor�gwie rozrywa�, do niepos�usze�stwa przywodzi�. Si�a<a l:href="#fn721" type="note">[721]</a> by Radziwi�� zap�aci� za takow� rad�, bo na jego m�yn ta woda. Jak wa�panu nie wstyd gada� nawet o takiej imprezie!</p><p>� Szelm� jestem, je�li tego nie uczyni�! � odpar� Zag�oba.</p><p>� Wuj tak uczyni! � doda� Roch Kowalski.</p><p>� Cicho ty, ko�ski �bie! � hukn�� na niego pan Micha�.</p><p>Pan Roch oczy wytrzeszczy�, g�b� zamkn�� i wyprostowa� si� od razu.</p><p>W�wczas Wo�odyjowski zwr�ci� si� do pana Zag�oby.</p><p>� A ja szelm� jestem � rzek� � je�eli jeden cz�owiek z mego pu�ku z wa�panem ruszy, a chcesz wojsko psowa�, tedy ci powiem, �e pierwszy na twoich wolentarz�w<a l:href="#fn722" type="note">[722]</a> uderz�!</p><p>� Poganinie, Turku bezecny! � rzek� na to Zag�oba. � Jak�e to? na rycerzy Naj�wi�tszej Panny b�dziesz uderza�? Got�we�? Dobrze! Znaj� ci�! My�licie wa�panowie, �e jemu o wojsko albo dyscyplin� chodzi? Nie! jeno Billewicz�wn� za murami tykoci�skimi zwietrzy�. Dla prywaty i dla swawoli nie zawahasz si� najs�uszniejszej racji odst�pi�! Rad by� na dziewczyn� fyrka� i z nogi na nog� przest�pywa�, a jurzy� si�! Ale nic z tego! Moja g�owa w tym, �e tam ci� lepsi ubieg�, cho�by ten sam Kmicic, bo i on od ciebie nie gorszy.</p><p>Wo�odyjowski spojrza� na obecnych, bior�c ich na �wiadectwo, jaka mu si� krzywda dzieje. Nast�pnie namarszczy� si�, my�leli, �e gniewem wybuchnie, ale �e by� tak�e poprzednio podchmieli�, wi�c nagle wpad� w rozczulenie.</p><p>� Oto mi nagroda! � zawo�a� � od wyrostka ojczy�nie s�u��, szabli z gar�ci nie popuszczam! Ni mi chaty, ni mi �ony, ni dzieci, sam cz�ek jako kopia do g�ry g�ow� sterczy. Najzacniejsi o sobie my�l�, a ja, pr�cz ran w sk�rze, nie mia�em innej nagrody, za to mi jeszcze prywat� zadaj�, ledwie nie zdrajc� by� mieni�.</p><p>To rzek�szy, j�� roni� �zy na ��te w�siki, za� pan Zag�ob� zmi�k� od razu i otworzywszy r�ce, zawo�a�:</p><p>� Panie Michale! Srodzem ci� ukrzywdzi�. Katu mnie odda� za to, �em takiego wypr�bowanego przyjaciela spostponowa�<a l:href="#fn723" type="note">[723]</a>!</p><p>I pad�szy sobie w obj�cia, pocz�li si� ca�owa� i do piersi wzajem przyciska�, za czym i pili dalej na zgod�, a gdy ju� �al znacznie im z serc wyparowa�, rzek� Wo�odyjowski:</p><p>� A nie b�dziesz wojska psowa�, swawoli wprowadza�, z�ego przyk�adu dawa�?</p><p>� Nie b�d�, panie Michale! Dla ciebie to uczyni�!</p><p>� A da B�g, Tykocina dostaniem, to co komu do tego, czego ja za murami szukam. Co kto sobie ma ze mnie dworowa�, h�?</p><p>Uderzony t� kwesti�, pan Zag�oba pocz�� koniec w�sa do ust wk�ada� i z�bami go przygryza�, na koniec rzek�:</p><p>� Nie, panie Michale, kocham ci� jako �renic� oka, ale ty sobie t� Billewicz�wn� z g�owy wybij.</p><p>� A to czemu? � pyta� zdziwiony pan Wo�odyjowski.</p><p>� Urodna jest, <emphasis>assentior</emphasis><a l:href="#fn724" type="note">[724]</a> � rzek� Zag�oba � ale to persona okaza�a i �adnej nie masz mi�dzy wami proporcji. Chybaby� jej na ramieniu siada� jako kanarek i cukier z g�by wydziobywa�. Mog�aby ci� tako� jako kobuza<a l:href="#fn725" type="note">[725]</a> na r�kawiczce nosi� i na wszelkiego nieprzyjaciela puszcza�, bo chocia�e� ma�y, ale� <emphasis>instar</emphasis><a l:href="#fn726" type="note">[726]</a> szerszenia zjadliwy.</p><p>� Ju� wa�pan zaczynasz? � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Kiedym zacz��, to pozw�l�e mi i doko�czy�: jedna jest dla ciebie podwika<a l:href="#fn727" type="note">[727]</a> jakoby stworzona, a to w�a�nie owa pestka� Jak�e jej tam imi�? Ta, z kt�r� nieboszczyk Podbipi�ta mia� si� �eni�?</p><p>� Anusia Borzobohata-Krasie�ska! � zakrzykn�� pan Jan Skrzetuski. � To�e to dawny afekt Micha�owy!�</p><p>� Czyste ziarnko gryczane, ale g�adka by�a bestyjka jako kukie�ka � rzek�, mlaskaj�c wargami, pan Zag�oba.</p><p>Tu pan Micha� zacz�� wzdycha� raz po razu i powtarza� to, co zawsze powtarza�, gdy kto� o Anusi wspomnia�:</p><p>� Co si� z tym niebo��tkiem dzieje?� Ba, ba! �eby si� to ona znalaz�a!</p><p>� Ju� by� jej z r�k nie pu�ci�� I dobrze by� uczyni�, bo przy twojej kochliwo�ci, panie Michale, mo�e ci si� przytrafi�, �e ci� pierwsza lepsza koza z�apie i na koz�a przemieni. Dalib�g, w �yciu nie widzia�em, �eby kto� taki by� na afekta �asy. Powiniene� si� by� kurkiem urodzi�, �miecie pod przyzbami rozgrzebywa� i �ko, ko, ko!� na czubatki wo�a�.</p><p>� Anusia! Anusia! � powtarza� rozmarzony pan Wo�odyjowski. � B�g by mi j� zes�a�!� Ale mo�e ju� jej na �wiecie zgo�a nie masz albo te� za m�� posz�a i dzieci wodzi�</p><p>� Co by mia�a i��! Zielona to jeszcze by�a rzepa, gdym j� widzia�, a potem cho� i dosz�a, mog�a si� dot�d w stanie niewinno�ci uchowa�. Po takim panu Longinie nijako jej by�o lada ch�ystka bra� Z drugiej te� strony, w tych wojennych czasach ma�o kto o �eniaczce my�li.</p><p>A pan Micha� na to:</p><p>� Wa�pan jej dobrze nie zna�e�. Dziw, jak zacna� Ale tak� ju� mia�a natur�, �e nikogo nie przepu�ci�a, �eby mu zaraz serca nie przeszy� Tak� ju� j� Pan B�g stworzy�. Nawet ni�szego stanu ludzi nie omija�a: <emphasis>exemplum</emphasis><a l:href="#fn728" type="note">[728]</a> �w medyk ksi�nej Gryzeldy, W�oszysko, kt�ry si� w niej zakocha� na um�r. Mo�e tam za niego ju� posz�a i za morze j� wywi�z��</p><p>� Nie powiadaj byle czego, panie Michale! � zawo�a� z oburzeniem pan Zag�oba. � Medyk, medyk� Za� by szlachecka c�rka, z zacnej krwi, mia�a p�j�� za cz�eka tak pod�ej kondycji?� Raz ci to ju� m�wi�em! nie mo�e by�!</p><p>� I mnie samemu by�o na ni� za to mruczno, bom sobie my�la�: ju� te� miary nie ma, skoro i procedernik�w<a l:href="#fn729" type="note">[729]</a> ba�amuci.</p><p>� Prorokuj� ci, �e j� jeszcze zobaczysz � rzek� pan Zag�oba.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie pana Tokarzewicza, kt�ry przedtem w regimencie radziwi��owskim s�u�y�, a po zdradzie hetmana wraz z innymi go odst�pi� i teraz w pu�ku Oskierczynym chor�giew nosi�.</p><p>� Panie pu�kowniku � rzek� do Wo�odyjowskiego � b�dziem petard� podsadza�.</p><p>� To ju� pan Oskierko got�w?</p><p>� Jeszcze dzi� w po�udnie by� got�w i nie chce czeka�, bo noc obiecuje si� ciemna.</p><p>� To dobrze � rzek� Wo�odyjowski � p�jdziem obaczy� i ludziom te� z muszkietami ka�� stan�� w gotowo�ci, �eby zza bramy nie wypadli. Sam�e pan Oskierko b�dzie petard� podsadza�?</p><p>� Tak jest� W�asn� osob�� Si�a<a l:href="#fn730" type="note">[730]</a> i ochotnika z nim idzie.</p><p>� P�jd� i ja! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� I my! � zawo�ali dwaj Skrzetuscy.</p><p>� Ot! szkoda, �e stare oczy po ciemku nie widz� � ozwa� si� pan Zag�oba � bo pewnie bym wam samym i�� nie da�� Ale c�! gdy si� jeno zmruczy, ju� ani szabl� mi si� nie z�o�y� Po dniu, po dniu, przy s�o�cu, to tam stary lubi jeszcze ruszy� w pole. Dawajcie mi co najt�szych Szwed�w, byle w po�udnie!</p><p>� Ja za� p�jd� � rzek�, namy�liwszy si�, dzier�awca z W�soszy. � Gdy bram� wysadz�, pewnie wojsko hurmem do szturmu skoczy, a tam w zamku si�a w sprz�tach i klejnotach mo�e by� wszelakiej dobroci.</p><p>I wyszli wszyscy, bo te� si� ju� mroczy�o na dworze; zosta� w kwaterze sam tylko pan Zag�oba, kt�ry przez chwil� nas�uchiwa�, jako �nieg chrz�ci� pod stopami odchodz�cych; potem za� j�� podnosi� kolejno g�siorki i patrzy� pod �wiat�o p�on�ce na kominie, je�eli si� co jeszcze w kt�rym zosta�o.</p><p>Tamci za� szli ku zamkowi w pomroce i wietrze, kt�ry wsta� od strony p�nocnej i d�� coraz silniej, wy�, hucza�, nios�c ze sob� tumany rozbitego w proch �niegu.</p><p>� Dobra noc do podsadzania petardy! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Ale i do wycieczki � odrzek� pan Skrzetuski. � Musimy mie� pilne oko i muszkietnik�w gotowych.</p><p>� Da�by B�g � rzek� pan Tokarzewicz � �eby pod Cz�stochow� by�a jeszcze wi�ksza zadymka. Zawsze� naszym w murach cieplej� Ale co by tam Szwed�w na stra�ach pomarz�o, to by pomarz�o� Trastia ich maty mordowa�a<a l:href="#fn731" type="note">[731]</a>!</p><p>� Straszna noc! � rzek� pan Stanis�aw � s�yszycie wa�panowie, jak wyje, jakoby Tatarzy do ataku powietrzem szli?</p><p>� Albo jakby diabli <emphasis>requiem</emphasis><a l:href="#fn732" type="note">[732]</a> Radziwi��owi �piewali � dorzuci� Wo�odyjowski.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIX</p></title><p>W zamku za� wielki zdrajca patrzy� w kilka dni p�niej na zapadaj�cy na ca�uny �nie�ne mrok i s�ucha� wycia wichru.</p><p>Dopala�a si� z wolna lampa jego �ycia. Dnia tego w po�udnie jeszcze chodzi�, jeszcze spogl�da� z blank�w na namioty i drewniane sza�asy wojsk sapie�y�skich; lecz w dwie godziny p�niej zaniem�g� tak, i� musiano go odnie�� do komnat.</p><p>Od owych czas�w kiejda�skich, w kt�rych po koron� si�ga�, zmieni� si� do niepoznania. W�os na g�owie zbiela�, naoko�o oczu poczyni�y si� czerwone obw�dki, twarz mu obwis�a i nabrz�k�a, wi�c wydawa�a si� jeszcze ogromniejsz�, ale by�a to twarz ju� p�trupia, naznaczona b��kitnymi pi�tnami i straszna przez sw�j wyraz piekielnych cierpie�.</p><p>A jednak, lubo<a l:href="#fn733" type="note">[733]</a> �ycie jego niemal na godziny si� ju� liczy� mog�o, przecie �y� za d�ugo, bo prze�y� nie tylko wiar� w siebie, w swoj� pomy�ln� gwiazd�, nie tylko nadzieje swoje i zamiary, ale tak g��boki sw�j upadek, �e gdy spogl�da� na dno tej przepa�ci, do kt�rej si� stoczy�, sam sobie wierzy� nie chcia�. Wszystko go zawiod�o: wypadki, wyrachowania, sprzymierze�cy. On, kt�remu nie do�� by�o by� najpot�niejszym panem polskim, ksi�ciem pa�stwa rzymskiego, wielkim hetmanem i wojewod� wile�skim, on, kt�remu Litwa ca�a by�a nie do miary pragnie� i po��dliwo�ci, zamkni�ty by� teraz w jednym ciasnym zameczku, w kt�rym czeka�a go tylko albo �mier�, albo niewola. I patrzy� codziennie we drzwi, kt�ra z dw�ch strasznych bogi� pierwej wejdzie wzi�� jego dusz� i przez p� ju� rozpadaj�ce si� cia�o.</p><p>Z jego ziem, z jego w�o�ci i starostw mo�na by�o niedawno udzielne kr�lestwo wykroi�, dzi� nie by� panem nawet i mur�w tykoci�skich.</p><p>Przed kilkoma zaledwie miesi�cami z s�siednimi kr�lami jeszcze traktowa�, dzi� jeden kapitan szwedzki z niecierpliwo�ci� i lekcewa�eniem s�ucha� jego rozkaz�w i wol� jego �mia� nagina� do swojej.</p><p>Gdy go opu�ci�y wojska, gdy z magnata i pana, kt�ry trz�s� krajem, zosta� bezsilnym n�dzarzem, kt�ry sam potrzebowa� ratunku i pomocy, Karol Gustaw pogardzi� nim. By�by pod niebiosa wynosi� pot�nego pomocnika, ale odwr�ci� si� z dum� od suplikanta<a l:href="#fn734" type="note">[734]</a>.</p><p>Jako opryszka Kostk� Napierskiego<a l:href="#fn735" type="note">[735]</a> oblegano niegdy� w Czorsztynie, tak jego, Radziwi��a, oblegano teraz w zamku tykoci�skim. I kto oblega�? Sapieha, najwi�kszy wr�g osobisty!</p><p>Gdy go dostan�, powlok� go na s�d, gorzej ni� opryszka, bo jako zdrajc�.</p><p>Opu�cili go krewni, przyjaciele, koligaci<a l:href="#fn736" type="note">[736]</a>. Wojska zajecha�y jego dobra, rozwia�y si� w mg�� skarby, bogactwa, i �w pan, �w ksi���, kt�ry niegdy� dw�r francuski dziwi� i o�lepia� przepychem, kt�ry na ucztach tysi�ce szlachty przyjmowa�, kt�ry po dziesi�� tysi�cy w�asnych wojsk trzyma�, odziewa�, �ywi�, nie mia� teraz czym w�asnych mdlej�cych si� od�ywi�, i strach powiedzie�! on, Radziwi��, w ostatnich chwilach swego �ycia niemal w godzin� �mierci � by� g�odny!</p><p>W zamku dawno ju� brak�o �ywno�ci, ze szczup�ych pozosta�ych zapas�w komendant szwedzki sk�pe wydziela� racje, a ksi��� nie chcia� go prosi�.</p><p>Gdyby przynajmniej gor�czka, kt�ra trawi�a jego si�y, odj�a mu by�a i przytomno��! Ale nie! Pier� jego podnosi�a si� coraz ci�ej, oddech zmienia� si� w chrapanie, opuch�e nogi i r�ce zi�b�y, lecz umys�, mimo chwilowych ob��d�w, mimo strasznych mar i wizyj, kt�re przesuwa�y mu si� przed oczyma, pozostawa� przez wi�ksz� cz�� godzin jasny. I widzia� �w ksi��� ca�y sw�j upadek, ca�� n�dz� i poni�enie, widzia� �w dawny wojownik zwyci�zca ca�� kl�sk�, i cierpienia jego by�y tak niezmierne, �e chyba z jego grzechami mog�y si� por�wna�.</p><p>Bo pr�cz tego, jako Oresta<a l:href="#fn737" type="note">[737]</a> erynie, tak jego szarpa�y wyrzuty sumienia, a nie by�o nigdzie na �wiecie takowej �wi�tyni, do kt�rej m�g�by si� przed nimi schroni�. Szarpa�y go w dzie�, szarpa�y w nocy, na polu i pod dachem; duma nie mog�a im zdzier�y� ani ich odeprze�. Im g��bszy by� jego upadek, tym szarpa�y go zacieklej. I miewa� takie chwile, �e dar� w�asne piersi. Gdy nieprzyjaciele naszli ojczyzn� ze wszystkich stron, gdy nad jej losem nieszcz�snym, nad jej b�lami i krwi� przelan� litowa�y si� obce narody � on, hetman wielki litewski, zamiast ruszy� w pole, zamiast po�wi�ci� jej ostatni� kropl� krwi, zamiast �wiat zdziwi� jak Leonidas<a l:href="#fn738" type="note">[738]</a>, jak Temistokles<a l:href="#fn739" type="note">[739]</a>, zamiast zastawi� ostatni kontusz jak Sapieha, zwi�za� si� z jednym z nieprzyjaci� i przeciwko matce, przeciwko w�asnemu panu podni�s� �wi�tokradzk� r�k� i ubroczy� we krwi bliskiej, drogiej� On to wszystko uczyni�, a teraz jest u kresu nie tylko ha�by, ale i �ycia, porachunku bliski, tam, na tamtej stronie� Co go tam czeka?</p><p>W�os je�y� mu si� na g�owie, gdy o tym my�la�. Bo gdy podnosi� r�k� na ojczyzn�, sam sobie wydawa� si� w stosunku do niej wielki, a teraz zmieni�o si� wszystko. Teraz on zmala�, a natomiast ta Rzeczpospolita, wstaj�ca z prochu i krwi, wydawa�a si� mu jaka� wielka i coraz wi�ksza, groz� tajemnicz� pokryta, �wi�tego majestatu pe�na, straszna. I ros�a ci�gle jeszcze w jego oczach, i olbrzymia�a coraz wi�cej. Czu� si� wobec niej prochem i jako ksi���, i jako hetman, i jako Radziwi��. Nie m�g� poj��, co to jest. Jakie� fale nieznane wzbiera�y ko�o niego, p�yn�y z hukiem, �oskotem, nap�ywa�y coraz bli�ej, pi�trzy�y si� coraz straszniej, a on rozumia�, �e uton�� musi, �e uton�oby w tym ogromie takich stu jak on. Lecz czemu� owej grozy i tajemniczej si�y nie widzia� pierwej; czemu�, szalony, porwa� si� przeciw niej? Gdy te my�li hucza�y mu w g�owie, strach go bra� przed t� matk�, przed t� Rzeczpospolit�, bo nie poznawa� jej rys�w, tak dawniej dobrotliwych i �agodnych.</p><p>Duch si� w nim �ama� i w piersiach zamieszka�o mu przera�enie. Chwilami my�la�, �e otacza go ca�kiem inny kraj, inni ludzie. Przez obl�one mury dochodzi�o wszystko, co si� w obl�onej Rzeczypospolitej dzia�o, a dzia�y si� rzeczy dziwne i przera�aj�ce. Rozpoczyna�a si� wojna na �mier� i �ycie przeciw Szwedom i zdrajcom � tym straszniejsza, �e przez nikogo nie przewidywana. Rzeczpospolita pocz�a kara�. By�o w tym co� z gniewu bo�ego za obra�ony majestat.</p><p>Gdy przez mury dosz�a wie�� o obl�eniu Cz�stochowy, Radziwi��, kalwin, zl�k� si� i przestrach ju� nie wyszed� wi�cej z jego duszy, bo w�a�nie wtedy, po raz pierwszy, dostrzeg� te tajemnicze fale, kt�re, wstawszy, mia�y poch�on�� Szwed�w i jego; wtedy naj�cie szwedzkie wyda�o mu si� nie naj�ciem, ale �wi�tokradztwem, a kara niezawodn�. Wtedy po raz pierwszy spad�a zas�ona z jego oczu i ujrza� odmienion� twarz ojczyzny, ju� nie matki, ale karz�cej kr�lowej.</p><p>Wszyscy, kt�rzy pozostali jej wierni i s�u�yli z serca i duszy, poszli w g�r� i wyrastali coraz bardziej, kto przeciw niej grzeszy� � upada�.</p><p>�Wi�c nie wolno my�le� nikomu � m�wi� sobie ksi��� � ni o wyniesieniu w�asnym, ni rodu swego, jeno �ywot, si�y i mi�o�� trzeba jej ofiarowa�?�</p><p>Ale dla niego by�o za p�no, bo ju� nie mia� nic do ofiarowania, bo ju� nie mia� przed sob� przysz�o�ci, chyba pozagrobow�, na kt�rej widok dr�a�.</p><p>Od chwili obl�enia Cz�stochowy, gdy jeden krzyk straszny wyrwa� si� z piersi niezmiernego kraju, gdy jakoby cudem znalaz�a si� w nim jaka� dziwna, do tej pory zapoznawana i niepoj�ta si�a � gdy nagle, rzek�by�: tajemnicza poza�wiatowa r�ka podnios�a si� w jego obronie, nowe zw�tpienie w�ar�o si� w dusz� ksi���c�, bo nie m�g� op�dzi� si� strasznym my�lom, �e B�g stoi przy tamtej sprawie i przy tamtej wierze.</p><p>A gdy takie my�li hucza�y mu w g�owie, wtedy o swojej w�asnej wierze w�tpi� i w�wczas rozpacz jego przechodzi�a nawet miar� jego grzech�w.</p><p>Ziemski upadek, duszy upadek, ciemno��, nico�� � oto do czego doszed� i czego si� dos�u�y�, s�u��c sobie.</p><p>A jednak jeszcze w pocz�tkach wyprawy z Kiejdan na Podlasie pe�en by� nadziei. Sapieha, nier�wnie gorszy w�dz, bi� go wprawdzie w polu, resztki chor�gwi go opuszcza�y, lecz krzepi� si� my�l�, �e lada dzie� nadci�gnie mu w pomoc Bogus�aw. Przyleci to m�ode orl� radziwi��owskie na czele pruskich, luterskich zast�p�w, kt�re �ladem litewskich chor�gwi do papie�nik�w nie przejd�, a w�wczas zgniot� we dw�ch Sapieh�, zetr� jego si�y, zetr� konfederat�w i po�o�� si� na trupie Litwy, jako dwa lwy na trupie �ani, i samym rykiem odstrasz� tych, kt�rzy by im chcieli j� wydrze�.</p><p>Lecz czas p�yn��, si�y Janusza topnia�y; nawet cudzoziemskie regimenty przechodzi�y do gro�nego Sapiehy; up�ywa�y dnie, tygodnie, miesi�ce, a Bogus�aw nie nadchodzi�.</p><p>Na koniec rozpocz�o si� obl�enie Tykocina.</p><p>Szwedzi, kt�rych gar�� przy Januszu zosta�a, bronili si� bohatersko, bo straszliwymi okrucie�stwy<a l:href="#fn740" type="note">[740]</a> poprzednio si� zmazawszy, wiedzieli, �e nawet poddanie si� nie ochroni ich przed m�ciw� r�k� Litwin�w. Ksi��� w pocz�tkach obl�enia jeszcze mia� nadziej�, �e w ostatnim razie mo�e sam kr�l szwedzki ruszy mu na odsiecz, a mo�e pan Koniecpolski<a l:href="#fn741" type="note">[741]</a>, kt�ry na czele sze�ciu tysi�cy koronnej jazdy przy Karolu si� znajdowa�. Lecz pr�no si� spodziewa�. Nikt o nim nie my�la�, nikt z pomoc� nie nadci�ga�.</p><p>� Bogus�awie! Bogus�awie! � powtarza� ksi���, chodz�c po tykoci�skich komnatach � je�li brata nie chcesz ratowa�, to ratuj przynajmniej Radziwi��a!�</p><p>Wreszcie, w ostatniej rozpaczy, postanowi� ksi��� Radziwi�� uczyni� krok, na kt�ry srodze oburza�a si� jego duma; to jest b�aga� o ratunek ksi�cia Micha�a z Nie�wie�a.</p><p>List jego przej�li jednak w drodze sapie�y�scy ludzie, za� wojewoda witebski przes�a� Januszowi w odpowiedzi pismo ksi�cia krajczego, kt�re przed tygodniem sam otrzyma�.</p><p>Ksi��� Janusz znalaz� w nim ust�p g�osz�cy, co nast�puje:</p><p>�Je�liby W. W. mi�o�ciwego pana mego dosz�y wie�ci, i� ja krewnemu, ksi�ciu wojewodzie wile�skiemu, w pomoc i�� zamierzam, tedy im W. W. pan m�j mi�o�ciwy nie wierz, albowiem z tymi ja tylko za jedno trzymam, kt�rzy w wierze ku ojczy�nie i panu naszemu wytrwa�, a dawne wolno�ci tej prze�wietnej Rzeczypospolitej restaurowa�<a l:href="#fn742" type="note">[742]</a> pragn�. Co si� po mnie nie poka�e, abym zdrajc�w od s�usznej i nale�ytej kary mia� zas�ania�. Bogus�aw te� nie nadci�gnie, bo jako s�ysz�, elektor o sobie woli my�le� i nie chce si� rozdziela�, a <emphasis>quod attinet<a l:href="#fn743" type="note">[743]</a></emphasis> Koniecpolskiego, ten chyba do wdowy w konkury posunie, kt�ra aby ni� zosta�a, na r�k� mu, by ksi��� wojewoda zgorza� jako najpr�dzej!�</p><p>Ten list, do Sapiehy adresowany, odj�� nieszcz�snemu Januszowi reszt� nadziei, i nie pozosta�o mu nic innego, jak czeka�, aby si� spe�ni�y jego losy.</p><p>Obl�enie dobiega�o ko�ca.</p><p>Wie�� o odje�dzie pana Sapiehy tej minuty niemal przedar�a si� przez mury, ale nadzieja, �e wskutek jego odjazdu kroki nieprzyjacielskie zostan� zaniechane, kr�tko trwa�a, gdy� przeciwnie, w pu�kach pieszych zna� by�o ruch jaki� niezwyczajny. Up�yn�o jednak kilka dni do�� spokojnie, bo zamiar wysadzenia bramy petard� spe�z� na niczym, lecz nadszed� 31 grudnia, w kt�rym tylko zapadaj�ca noc mog�a przeszkodzi� oblegaj�cym, widocznie bowiem gotowali co� przeciw zamkowi, je�li nie szturm, to przynajmniej nowy atak dzia� na nadw�tlone mury.</p><p>Dzie� mia� si� ku schy�kowi. Ksi��� le�a� w sali tak zwanej �Rogowej�, po�o�onej w zachodniej cz�ci zamku. Na ogromnym kominie pali�y si� ca�e smoliste karpy sosnowe, rzucaj�c �ywy blask na bia�e i do�� puste �ciany. Ksi��� le�a� na wznak na tureckiej sofie wysuni�tej umy�lnie na �rodek komnaty, aby ciep�o p�omieni mog�o do niej dochodzi�. Bli�ej komina, nieco w cieniu, spa� na kobierczyku pa�, ko�o ksi�cia za� siedzieli, drzemi�c na krzes�ach: pani Jakimowiczowa, niegdy� dozorczyni fraucymeru<a l:href="#fn744" type="note">[744]</a> w Kiejdanach, drugi pa�, medyk, a zarazem astrolog ksi���cy, i Char�amp.</p><p>Ten ostatni bowiem nie opu�ci� ksi�cia, chocia� z dawnych wojskowych zosta� przy nim prawie sam jeden. Gorzka to by�a s�u�ba, bo serce i dusza starego towarzysza by�y w�a�nie za murami tykocinskimi, w obozie Sapiehy, jednak�e trwa� wiernie przy dawnym wodzu. Biedne �o�nierzysko wychud�o z g�odu i niewczas�w jak ko�ciotrup. Z twarzy jego zosta� tylko nos, kt�ry teraz wydawa� si� jeszcze wi�kszy, i w�sy jak wiechy. Ubrany by� w zbroj� ca�kowit�, pancerz, naramienniki i misiurk�<a l:href="#fn745" type="note">[745]</a> z drucianym czepcem, kt�ry sp�ywa� mu na ramiona. �elazne karwasze<a l:href="#fn746" type="note">[746]</a> �wieci�y mu na �okciach, bo tylko co by� wr�ci� z mur�w, na kt�re przed chwil� wychodzi� patrze�, co si� dzieje, i na kt�rych co dzie� szuka� �mierci. Teraz za� zdrzemn�� si� ze znu�enia, cho� ksi��� rz�zi� straszliwie, jakby kona� pocz��, i cho� wiatr wy� i gwizda� na zewn�trz.</p><p>Nagle kr�tkie drgania pocz�y wstrz�sa� olbrzymim cia�em Radziwi��a i przesta� rz�zi�. Zbudzili si� zaraz ci, kt�rzy go otaczali i pocz�li patrze� bystro naprz�d na niego, potem na siebie.</p><p>Lecz on rzek�:</p><p>� Jakoby mi kto� z piersi zlaz�: l�ej mi�</p><p>Potem zwr�ci� nieco g�ow�, pocz�� patrze� uwa�nie ku drzwiom, na koniec ozwa� si�:</p><p>� Char�amp!</p><p>� S�uga waszej ksi���cej mo�ci.</p><p>� A czego tu Stachowicz chce?</p><p>Pod biednym Char�ampem zadygota�y nogi, bo o ile nieustraszony by� w boju, o tyle zabobonny, wi�c obejrza� si� szybko i rzek� przyt�umionym g�osem:</p><p>� Stachowicza tu nie masz. Wasza ksi���ca mo�� kaza� go w Kiejdanach rozstrzela�.</p><p>Ksi��� przymkn�� oczy i nie odpowiedzia� ani s�owa.</p><p>Przez jaki� czas s�ycha� tylko by�o �a�osne i przeci�g�e wycie wichru.</p><p>� P�acz ludzki w tym wichrze s�ycha� � rzek� zn�w ksi���, otwieraj�c ca�kiem przytomnie oczy. � Ale jam nie sprowadza� Szwed�w, jeno Radziejowski.</p><p>A gdy nikt nie odpowiada�, po ma�ej chwili doda�:</p><p>� On najwi�cej winien, on najwi�cej winien, on najwi�cej winien.</p><p>I jaka� otucha wst�pi�a mu do piersi, jak gdyby uradowa�o go wspomnienie, �e by� kto� od niego winniejszy.</p><p>Wkr�tce jednak inne ci�sze my�li musia�y mu przyj�� do g�owy, bo twarz mu pociemnia�a i powt�rzy� kilkakrotnie:</p><p>� Jezus! Jezus! Jezus!</p><p>I znowu napad�a go duszno��; pocz�� rz�zi� jeszcze straszniej ni� poprzednio.</p><p>Tymczasem z zewn�trz dosz�y odg�osy wystrza��w muszkietowych, zrazu rzadkich, potem coraz g�stszych, ale w�r�d zamieci �nie�nej i wycia wichru nie brzmia�y zbyt g�o�no i mo�na by�o my�le�, �e to rozlegaj� si� jakie� ustawiczne stukania do bramy.</p><p>� Bij� si�! � rzek� medyk ksi���cy.</p><p>� Jako zwyczajnie! � odpowiedzia� Char�amp. � Ludzie marzn� w zamieci, to wol� si� bi� dla rozgrzewki.</p><p>� Sz�sty ju� dzie� tego wichru i �niegu � odpowiedzia� medyk. � Wielkie zmiany przyjd� w tym kr�lestwie, bo niezwyczajna to rzecz!</p><p>Na to odrzek� Char�amp:</p><p>� Daj je Bo�e! Nie stanie si� nic gorszego!</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� im ksi���, na kt�rego zn�w przysz�a ulga:</p><p>� Char�amp!</p><p>� S�uga waszej ksi���cej mo�ci.</p><p>� Czy mi si� ze s�abo�ci tak wydaje, czy te� Oskierko par� dni temu chcia� petard� bram� wysadza�?</p><p>� Chcia�, wasza ksi���ca mo��, ale Szwedzi petard� porwali, i sam nieszkodliwie postrzelon, a sapie�y�scy odbici.</p><p>� Je�eli nieszkodliwie, to zn�w b�dzie tentowa�<a l:href="#fn747" type="note">[747]</a>� A kt�ry dzi� dzie�?</p><p>� Ostatni grudnia, wasza ksi���ca mo��.</p><p>� Bo�e, b�d� mi�o�ciw duszy mojej!� Nie do�yj� ju� Nowego Roku� Dawno mi przepowiadano, i� w ka�dym pi�tym roku �mier� stoi ko�o mnie.</p><p>� B�g �askaw, wasza ksi���ca mo��.</p><p>� B�g jest z panem Sapieh� � odpowiedzia� ksi��� g�ucho.</p><p>Nagle pocz�� si� ogl�da� i rzek�:</p><p>� Zimno na mnie od niej idzie� Nie widz� jej, ale czuj�, �e ona tu jest.</p><p>� Kto taki, wasza ksi���ca mo��?</p><p>� �mier�!</p><p>� W imi� Ojca i Syna i Ducha �wi�tego!</p><p>Nasta�a chwila milczenia, s�ycha� tylko by�o szept pacierzy, odmawianych przez pani� Jakimowiczow�.</p><p>� Powiedzcie � ozwa� si� ksi��� przerywanym g�osem � zali<a l:href="#fn748" type="note">[748]</a> wy naprawd� wierzycie, �e poza wasz� wiar� nikt zbawion by� nie mo�e?</p><p>� I w godzin� �mierci mo�na jeszcze od b��d�w rewokowa�<a l:href="#fn749" type="note">[749]</a> � odrzek� Char�amp.</p><p>Odg�osy wystrza��w sta�y si� w tej chwili jeszcze g�stsze. Huk dzia� pocz�� wstrz�sa� szybami, kt�re za ka�dym razem odpowiada�y �a�osnym d�wi�czeniem.</p><p>Ksi��� s�ucha� czas jaki� spokojnie, po czym uni�s� si� z lekka na wezg�owiu, z wolna oczy pocz�y si� rozszerza�, �renice b�yska�. Siad�; przez chwil� trzyma� r�koma g�ow�, nagle krzykn�� jak w ob��kaniu:</p><p>� Bogus�aw! Bogus�aw! Bogus�aw!</p><p>Char�amp wybieg� jak szalony z komnaty.</p><p>Zamek ca�y trz�s� si� i dygota� od huku dzia�.</p><p>Nagle d�� si� s�ysze� krzyk kilku tysi�cy g�os�w, po czym targn�o co� z okropnym �omotem �cianami, a� g�ownie i w�gle z komina wysypa�y si� na posadzk�, jednocze�nie Char�amp wpad� z powrotem do sali.</p><p>� Sapie�y�scy bram� wysadzili! � krzykn��. � Szwedzi uciekli do wie�y!� Nieprzyjaciel tu�!� wasza ksi���ca mo��</p><p>Dalsze s�owa zamar�y mu w ustach, Radziwi�� siedzia� na sofie z oczyma wysz�ymi na wierzch; otwartymi ustami �apa� raz po raz powietrze, z�by mia� wyszczerzone, r�koma dar� sof�, na kt�rej siedzia�, i patrz�c z przera�eniem w g��b komnaty, krzycza�, a raczej chrapa� mi�dzy jednym oddechem a drugim:</p><p>� To Radziejowski� Ja nie� Ratunku!� Czego chcecie?! We�cie t� koron�!� To Radziejowski� Ratujcie, ludzie! Jezus! Jezus! Mario!</p><p>To by�y ostatnie s�owa Radziwi��a.</p><p>Nast�pnie porwa�a go straszliwa czkawka, oczy wysz�y mu jeszcze okropniej z oprawy, wypr�y� si�, pad� na wznak i pozosta� bez ruchu.</p><p>� Skona�! � rzek� medyk.</p><p>� Marii wzywa�! s�yszeli�cie, cho� kalwin � ozwa�a si� pani Jakimowiczowa.</p><p>� Dorzu�cie na ogie�! � rzek� do struchla�ych pazi�w Char�amp.</p><p>Sam za� zbli�y� si� do trupa, przymkn�� mu powieki, za czym zdj�� z pancerza z�ocisty obraz Bogarodzicy, kt�ry na �a�cuszku nosi�, i u�o�ywszy r�ce Radziwi��a na piersiach, w�o�y� mu go mi�dzy palce.</p><p>�wiat�o ognia odbi�o si� od z�otego t�a obrazu, a �w odblask pad� na twarz wojewody i rozweseli� j� tak, �e nigdy nie wydawa�a si� tak spokojna.</p><p>Char�amp siad� obok cia�a i wspar�szy �okcie o kolana, ukry� oblicze w d�oniach.</p><p>Milczenie przerywa� tylko huk wystrza��w.</p><p>Nagle sta�o si� co� strasznego. B�ysn�a naprz�d okropna jasno��; zdawa�o si�, �e �wiat ca�y w ogie� si� zmieni�, a jednocze�nie niemal rozleg� si� taki huk, jakoby ziemia zapada�a si� pod zamkiem. Zachwia�y si� �ciany, pu�ap zarysowa� si� z przera�liwym trzaskiem, okna wszystkie run�y na pod�og� i szk�o szyb rozbi�o si� w setne okruchy. Przez puste otwory okien wdar�y si� w tej chwili tumany �niegu i wicher pocz�� wy� ponuro w k�tach sali.</p><p>Wszyscy ludzie, w komnacie b�d�cy, padli twarzami na ziemi�, wszyscy oniemieli ze strachu.</p><p>Podni�s� si� pierwszy Char�amp i zaraz spojrza� na trupa wojewody; ale trup le�a� r�wno, spokojnie, jeno obrazek z�ocisty przechyli� si� mu nieco w r�kach.</p><p>Char�amp odetchn��. Poprzednio by� pewien, �e to hurma szatan�w wdar�a si� do sali po cia�o ksi���ce.</p><p>� S�owo sta�o si� cia�em! � rzek� � to Szwedzi musieli wysadzi� prochami wie�� i siebie�</p><p>Lecz z zewn�trz nie dochodzi� �aden odg�os. Widocznie wojska sapie�y�skie sta�y w niemym podziwie albo mo�e w obawie, �e ca�y zamek jest podminowany i �e prochy kolejno wybucha� b�d�.</p><p>� Dorzu�cie do ognia! � rzek� pachol�tom Char�amp.</p><p>I zn�w komnata zap�on�a jaskrawym, migotliwym �wiat�em. Naoko�o trwa�a cisza �miertelna, jeno ogie� sycza�, jeno wicher wy� i �nieg wali� coraz wi�kszy przez puste okna.</p><p>A� nareszcie zabrzmia�y zmieszane g�osy, potem rozleg� si� brz�k ostr�g i tupot licznych krok�w; drzwi od sali otworzy�y si� na ro�cie� i �o�nierze wpadli do �rodka.</p><p>Uczyni�o si� jasno od go�ych szabel i coraz to wi�cej postaci rycerskich, przybranych w he�my, kapuzy<a l:href="#fn750" type="note">[750]</a>, ko�paki<a l:href="#fn751" type="note">[751]</a>, t�oczy�o si� przeze drzwi. Wielu nios�o w r�kach latarnie i ci �wiecili nimi, post�puj�c ostro�nie, chocia� w komnacie widno by�o i tak od ognia.</p><p>Na koniec z t�umu wyskoczy� ma�y rycerz, ca�y w szmelcowanej zbroi, i krzykn��:</p><p>� Gdzie wojewoda wile�ski?</p><p>� Tu! � rzek� Char�amp, ukazuj�c na cia�o le��ce na sofie.</p><p>Pan Wo�odyjowski spojrza� i rzek�:</p><p>� Nie �yje!</p><p>� Nie �yje! nie �yje! � poszed� g�os z ust do ust. � Nie �yje zdrajca i sprzedawczyk!</p><p>� Tak jest � rzek� ponuro Char�amp. � Ale je�li sponiewieracie cia�o jego i na szablach je rozniesiecie, �le uczynicie, bo Naj�wi�tszej Panny przed skonem wzywa� i jej konterfekt w r�ku dzier�y!</p><p>S�owa te wielkie uczyni�y wra�enie. Krzyki umilk�y.</p><p>Natomiast �o�nierze pocz�li si� zbli�a�, obchodzi� sof� i przypatrywa� si� nieboszczykowi. Ci, kt�rzy mieli latarnie, �wiecili mu nimi w oczy, a on le�a� olbrzymi, pos�pny, z hetma�skim majestatem w twarzy i zimn� powag� �mierci.</p><p>�o�nierze przychodzili kolejno, a mi�dzy nimi i starszyzna. Zbli�y� si� wi�c Stankiewicz i dwaj Skrzetuscy, i Horotkiewicz, i Jakub Kmicic, i Oskierko, i pan Zag�oba.</p><p>� Prawda jest!� � rzek� cichym g�osem pan Zag�oba, jakby ba� si� zbudzi� ksi�cia. � Naj�wi�tsz� Pann� w r�kach trzyma i blask mu od niej na lica pada�</p><p>To rzek�szy, zdj�� ko�pak z g�owy. W tej chwili uczynili to wszyscy inni. Nasta�o milczenie pe�ne szacunku, kt�re przerwa� wreszcie Wo�odyjowski.</p><p>� Ach! � rzek� � ju� on na s�dzie bo�ym i ludzie nic do niego nie maj�!</p><p>Tu zwr�ci� si� do Char�ampa:</p><p>� Lecz ty, nieszcz�niku, czemu� to dla niego ojczyzny i pana odst�pi�?</p><p>� Dawajcie go sam!� � ozwa�o si� zaraz kilka g�os�w.</p><p>Na to Char�amp wsta� i wyj�wszy szablisko, cisn�� j� z brz�kiem na ziemi�.</p><p>� Macie mnie, rozsiekajcie! � rzek�. � Nie odst�pi�em go razem z wami, gdy by� pot�ny jako kr�l, a potem nie godzi�o mi si� go opuszcza�, gdy by� w mizerii i gdy nikt przy nim nie pozosta�. Oj! nie uty�em na tej s�u�bie, bom trzy dni ju� nic w g�bie nie mia� i nogi si� chwiej� pode mn�� Ale macie mnie, rozsiekajcie! Gdy� i do tego si� przyznaj� � tu g�os pana Char�ampa zadrga� � �em go mi�owa��</p><p>To rzek�szy, zatoczy� si� i by�by upad�, ale Zag�oba otworzy� mu ramiona, chwyci� go, podtrzyma�, a potem krzycze� pocz��:</p><p>� Na �ywy B�g! Dajcie mu je�� i pi�!�</p><p>Trafi�o to wszystkim do serca, wi�c wzi�to pana Char�ampa pod r�ce i wyprowadzono go zaraz z komnaty. Po czym i �o�nierze pocz�li j� kolejno opuszcza�, �egnaj�c si� pobo�nie.</p><p>W drodze do kwatery pan Zag�oba rozwa�a� co� w umy�le, zastanawia� si�, chrz�ka�, nareszcie poci�gn�� za po�� pana Wo�odyjowskiego.</p><p>� Panie Michale! � rzek�.</p><p>� A czego?</p><p>� Ju� mnie zawzi�to�� na Radziwi��a min�a, co nieboszczyk, to nieboszczyk!� Odpuszczam mu z serca, �e na szyj� moj� nastawa�.</p><p>� Przed trybuna�em on niebieskim! � odrzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Ot�, ot�!� Hm! �eby mu to co pomog�o, da�bym zreszt� i na msz�, bo widzi mi si�, �e ma tam okrutnie kruch� spraw�.</p><p>� B�g mi�osierny!</p><p>� �e mi�osierny, to mi�osierny, ale� i On bez abominacji<a l:href="#fn752" type="note">[752]</a> na heretyk�w patrze� nie mo�e. A to nie tylko heretyk, ale i zdrajca. Ot co!</p><p>Tu pan Zag�oba zadar� g�ow� i pocz�� spogl�da� ku g�rze.</p><p>� Boj� si� � rzek� po chwili � �eby mi kt�ry Szwed, z tych, co si� prochami wysadzili, na �eb nie zlecia�, bo �e ich tam w niebie nie przyj�to, to pewna!</p><p>� Dobrzy pacho�kowie! � rzek� z uznaniem pan Micha� � woleli zgin�� ni� si� podda�. Ma�o takich �o�nierz�w<a l:href="#fn753" type="note">[753]</a> w �wiecie!</p><p>Po czym szli w milczeniu, nagle pan Micha� zatrzyma� si�.</p><p>� Billewicz�wny w zamku nie by�o � rzek�.</p><p>� A sk�d wiesz?</p><p>� Pyta�em onych pazi�w. Bogus�aw j� wzi�� do Taurog�w.</p><p>� Oj! � rzek� Zag�oba � to jakoby wilkowi koz� powierzono. Ale to nie twoja rzecz, tobie przeznaczona tamta pestka!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXX</p></title><p>Lw�w od chwili przybycia kr�la zmieni� si� w istotn� stolic� Rzeczypospolitej. Wraz z kr�lem przyby�a wi�ksza cz�� biskup�w z ca�ego kraju i wszyscy ci �wieccy senatorowie<a l:href="#fn754" type="note">[754]</a>, kt�rzy nie s�u�yli nieprzyjacielowi. Wydane <emphasis>lauda</emphasis><a l:href="#fn755" type="note">[755]</a> zwo�a�y r�wnie� pod bro� szlacht� wojew�dztwa ruskiego i dalszych przyleg�ych, kt�ra stan�a licznie a zbrojno z tym wi�ksz� �atwo�ci�, �e Szwed�w wcale w tych stronach nie by�o. Ros�y te� oczy i serca na widok tego pospolitego ruszenia, w niczym albowiem nie przypomina�o ono owego wielkopolskiego, kt�re pod Uj�ciem tak s�ab� stawi�o nieprzyjacielowi zapor�. Przeciwnie, nadci�ga�a tu gro�na i wojownicza szlachta, z dziecka na koniu i w polach hodowana, w�r�d ci�g�ych napad�w tatarskiej dziczy przywyk�a do przelewu krwi i po�ogi, lepiej w�adn�ca szabl� ni� �acin�. �wie�o jeszcze wy�wiczy�a j� chmielnicczyzna<a l:href="#fn756" type="note">[756]</a>, siedm lat bez przerwy trwaj�ca, tak �e nie by�o mi�dzy nimi cz�owieka, kt�ry by tyle razy przynajmniej w ogniu nie by�, ile sobie lat liczy�. Coraz nowe ich roje przybywa�y do Lwowa. Jedni ci�gn�li od przepa�cistych Bieszczad�w, inni znad Prutu, Dniestru i Seretu<a l:href="#fn757" type="note">[757]</a>; kt�rzy siedzieli na kr�tych dorzeczach dniestrowych, kt�rzy siedzieli nad roztoczystym Bohem, kt�rych nad Siniuch�<a l:href="#fn758" type="note">[758]</a> nie star�a z �ona ziemi inkursja<a l:href="#fn759" type="note">[759]</a> ch�opska, kt�rzy na tatarskich rubie�ach si� ostali, ci wszyscy na g�os pana d��yli teraz do Lwiego Grodu<a l:href="#fn760" type="note">[760]</a>, aby stamt�d na nie znanego jeszcze nieprzyjaciela poci�gn��. Wali�a szlachta z Wo�ynia i z dalszych jeszcze wojew�dztw, tak� nienawi�� rozpali�a we wszystkich duszach straszna wie�� o podniesieniu przez nieprzyjaciela �wi�tokradzkiej r�ki na Patronk� Rzeczypospolitej w Cz�stochowie.</p><p>Za� kozactwo nie �mia�o stawi� przeszk�d, bo nawet w najzatwardzialszych poruszy�y si� serca, i zreszt� samo by�o od Tatar�w zmuszone bi� przez pos��w czo�em kr�lowi i po raz setny przysi�gi wierno�ci ponawia�. Gro�ne dla kr�lewskich nieprzyjaci� poselstwo tatarskie pod wodz� Subaghazi-beja bawi�o we Lwowie, ofiaruj�c w imieniu chanowym sto tysi�cy ordy<a l:href="#fn761" type="note">[761]</a> na pomoc Rzeczypospolitej, z kt�rej czterdzie�ci tysi�cy mog�o zaraz spod Kamie�ca w pole wyruszy�.</p><p>Pr�cz poselstwa tatarskiego zjecha�a i legacja z Siedmiogrodu<a l:href="#fn762" type="note">[762]</a> dla prowadzenia wszcz�tych z Rakoczym<a l:href="#fn763" type="note">[763]</a> o nast�pstwo tronu rokowa�; bawi� i pose� cesarski, by� nuncjusz<a l:href="#fn764" type="note">[764]</a> papieski, kt�ry razem z kr�lem przyjecha�, co dzie� nadje�d�a�y deputacje<a l:href="#fn765" type="note">[765]</a> od wojsk koronnych i litewskich, od wojew�dztw i ziem, z o�wiadczeniami wierno�ci dla majestatu i ch�ci obrony do upad�ego najechanej ojczyzny.</p><p>Ros�a tedy fortuna kr�lewska, podnosi�a si� w oczach ku podziwowi wiek�w i narod�w tak niedawno zupe�nie pogn�biona Rzeczpospolita. Rozpali�y si� dusze ludzkie ��dz� wojny i odwetu, a jednocze�nie okrzep�y. I jak na wiosn� deszcz ciep�y a obfity topi �niegi, tak pot�na nadzieja stopi�a zw�tpienie. Nie tylko chciano zwyci�stwa, ale wierzono w nie.Coraz to nowe wie�ci pomy�lne, cho� cz�sto nieprawdziwe, przechodzi�y z ust do ust. Raz w raz opowiadano to o odebranych zamkach, to o bitwach, w kt�rych nie znane pu�ki pod nie znanymi dot�d wodzami rozgromi�y Szwed�w, to o strasznych chmurach ch�opstwa, podnosz�cego si� jako szara�cza przeciw nieprzyjacielowi. Imi� Stefana Czarnieckiego coraz cz�ciej pojawia�o si� na wszystkich ustach.</p><p>Szczeg�y w onych wie�ciach by�y cz�sto nieprawdziwe, ale razem wzi�te, odbija�y jako zwierciad�o to, co si� dzia�o w ca�ym kraju.</p><p>Lecz we Lwowie by�o jakoby ustawiczne �wi�to. Gdy kr�l przyby�, wita�o go miasto uroczy�cie: wi�c duchowie�stwo trzech obrz�dk�w<a l:href="#fn766" type="note">[766]</a>, rajcy miejscy, kupiectwo, cechy. Na placach i ulicach, gdzie okiem rzuci�e�, powiewa�y chor�gwie bia�e, szafirowe, purpurowe, z�ociste. Dumnie podnosili lwowianie swego z�otego lwa w b��kitnym polu, z chlub� wspominaj�c zaledwie przesz�e kozackie i tatarskie napady. Za ka�dym ukazaniem si� kr�lewskim krzyk si� czyni� pomi�dzy t�umami, a t�um�w nigdy nie brak�o.</p><p>Ludno�� podwoi�a si� w ostatnich dniach. Pr�cz senator�w, biskup�w, pr�cz szlachty nap�yn�y i t�umy ch�opstwa, bo si� rozbieg�a wie��, �e kr�l zamy�la los ch�opski poprawi�. Wi�c sukmany i gunie<a l:href="#fn767" type="note">[767]</a> pomiesza�y si� z ��tymi kapotami mieszczan. Przemy�lni Ormianie o smag�ych twarzach porozbijali sza�asy z towarem i broni�, kt�r� ch�tnie kupowa�a zgromadzona szlachta.</p><p>By�a znaczna liczba i Tatar�w przy poselstwie, i W�grzyni, i Wo�osi, i Rakuszanie<a l:href="#fn768" type="note">[768]</a>, moc luda, moc wojska, moc odmiennych twarzy, moc stroj�w dziwnych, barwnych, jaskrawych a rozmaitych, moc s�u�by dworskiej: wi�c olbrzymich pajuk�w<a l:href="#fn769" type="note">[769]</a>, hajduk�w<a l:href="#fn770" type="note">[770]</a>, janczar�w<a l:href="#fn771" type="note">[771]</a>, kra�nych Kozak�w, laufr�w<a l:href="#fn772" type="note">[772]</a> z cudzoziemska przybranych.</p><p>Na ulicach od rana do wieczora gwar ludzki, przeje�d�anie to chor�gwi komputowych<a l:href="#fn773" type="note">[773]</a>, to oddzia��w konnej szlachty, krzyki, komendy, migotanie zbroi i go�ych szabel, r�enie koni, huk armat i �piewy pe�ne gr�b i przekle�stw dla Szweda.</p><p>A dzwony w ko�cio�ach polskich, ruskich i ormia�skich bi�y nieustannie, zwiastuj�c wszystkim, �e kr�l jest we Lwowie i �e Lw�w to ze stolic<a l:href="#fn774" type="note">[774]</a> pierwszy, ku wieczystej swej chwale, przyj�� kr�la wygna�ca.</p><p>Bito mu te� czo�em, gdzie si� tylko pokaza�; czapki wylatywa�y w g�r�, a okrzyki <emphasis>vivat!</emphasis> wstrz�sa�y powietrzem; bito czo�em i przed karocami biskup�w, kt�rzy przez okna �egnali zgromadzone t�umy; k�aniano si� te� i wykrzykiwano senatorom, czcz�c w nich wierno�� dla pana i dla ojczyzny.</p><p>Tak wrza�o ca�e miasto. Nawet noc� palono na placach stosy drzewa, przy kt�rych koczowali mimo zimy i mrozu ci, kt�rzy si� w kwaterach dla zbytniego �cisku pomie�ci� nie mogli.</p><p>Kr�l za� trawi� dnie ca�e na naradach z senatorami. Przyjmowano poselstwa zagraniczne, deputacje ziem<a l:href="#fn775" type="note">[775]</a> i wojsk; obmy�lano sposoby zape�nienia pustego skarbca pieni�dzmi; u�ywano wszelkich sposob�w, aby roznieci� wojn� tam wsz�dzie, gdzie nie p�on�a dot�d.</p><p>Latali go�cy do miast znaczniejszych, we wszystkie strony Rzeczypospolitej, a� hen do dalekich Prus i na �mud�<a l:href="#fn776" type="note">[776]</a> �wi�t�; do Tyszowiec, do hetman�w, do pana Sapiehy, kt�ry po zburzeniu Tykocina szed� z wojskiem swoim wielkimi pochodami na po�udnie; szli go�cy i do pana chor��ego wielkiego Koniecpolskiego<a l:href="#fn777" type="note">[777]</a>, kt�ry jeszcze sta� przy Szwedach. Tam, gdzie by�o trzeba, posy�ano zasi�ki pieni�ne, ekscytowano<a l:href="#fn778" type="note">[778]</a> ospalszych manifestami.</p><p>Kr�l uzna�, u�wi�ci� i potwierdzi� konfederacj� tyszowieck�, i sam do niej przyst�pi�, wzi�wszy wodze wszelkich spraw w swe niestrudzone r�ce: pracowa� od rana do nocy, wi�cej dobro Rzeczypospolitej ni� w�asny czas, ni� w�asne zdrowie wa��c.</p><p>Lecz jeszcze nie tu by� kres jego usi�owa�; postanowi� bowiem zawrze� w imieniu swoim i stan�w takie przymierze, kt�rego by �adna pot�ga ziemska przem�c nie zdo�a�a, a kt�re by w przysz�o�ci do poprawy Rzeczypospolitej mog�o pos�u�y�.</p><p>Nadesz�a nareszcie ta chwila.</p><p>Tajemnica musia�a si� przedrze� od senator�w do szlachty, a od szlachty do posp�lstwa, gdy� od rana m�wiono, �e w czasie nabo�e�stwa stanie si� co� wa�nego, �e kr�l jakie� uroczyste �luby b�dzie sk�ada�. M�wiono o poprawie los�w ch�opskich i o konfederacji z niebem; inni wszelako twierdzili, �e to s� niebywa�e rzeczy, kt�rych przyk�ad�w dzieje nie podaj�, ale ciekawo�� by�a podniecona i powszechnie czego� oczekiwano.</p><p>Dzie� by� mro�ny, jasny, drobniuchne �d�b�a �niegu lata�y po powietrzu, b�yszcz�c na kszta�t iskier. Piechota �anowa<a l:href="#fn779" type="note">[779]</a> lwowska i powiatu �ydaczowskiego, w p�szubkach b��kitnych, bramowanych z�otem, i p� regimentu w�gierskiego wyci�gn�y si� w d�ugi szereg przed katedr�, trzymaj�c muszkiety przy nogach; przed nimi na kszta�t pasterzy przechodzili wzd�u� i w poprzek oficerowie z trzcinami w r�ku. Pomi�dzy dwoma szpalerami p�yn��, jak rzeka, do ko�cio�a t�um r�nobarwny. Wi�c naprz�d szlachta i rycerstwo, a za ni� senat miejski z �a�cuchami poz�ocistymi na szyjach i ze �wiecami w r�ku, a prowadzi� go burmistrz, s�ynny na ca�e wojew�dztwo medyk, przybrany w czarn� tog� aksamitn� i biret; za senatem szli kupcy, a mi�dzy nimi wielu Ormian w zielonych ze z�otem myckach na g�owie i w obszernych wschodnich cha�atach. Ci, chocia� do innego obrz�dku nale��c, ci�gn�li wraz z innymi, by stan reprezentowa�. Za kupiectwem d��y�y cechy z chor�gwiami, a wi�c rze�nicy, piekarze, szewcy, z�otnicy, konwisarze<a l:href="#fn780" type="note">[780]</a>, szychterze<a l:href="#fn781" type="note">[781]</a>, p�atnerze<a l:href="#fn782" type="note">[782]</a>, kordybanci<a l:href="#fn783" type="note">[783]</a>, miodowarzy<a l:href="#fn784" type="note">[784]</a>, i ilu tylko innych jeszcze by�o; z ka�dego ludzie wybrani szli za swoj� chor�gwi�, kt�r� ni�s� okazalszy od wszystkich urod� chor��y. Za czym dopiero wali�y bractwa r�ne i t�um pospolity, w �yczkowych kapotach, w ko�uchach, guniach, sukmanach, mieszka�cy przedmie��, ch�opi. Nie tamowano przyst�pu nikomu, dop�ki ko�ci� nie zape�ni� si� szczelnie lud�mi wszelakich stan�w i p�ci obojej.</p><p>Na koniec zacz�y zaje�d�a� i karety, lecz omija�y g��wne drzwi, albowiem kr�l, biskupi i dygnitarze mieli osobne wej�cie, bli�ej wielkiego o�tarza. Co chwila wojsko prezentowa�o bro�, nast�pnie �o�nierze spuszczali muszkiety do nogi i chuchali na zmarzni�te d�onie, wyrzucaj�c z piersi k��by pary.</p><p>Zajecha� kr�l z nuncjuszem Widonem, potem arcybiskup gnie�nie�ski z ksi�ciem biskupem Czartoryskim, potem ksi�dz biskup krakowski, ksi�dz arcybiskup lwowski, kanclerz wielki koronny, wielu wojewod�w i kasztelan�w. Ci wszyscy znikali w bocznych drzwiach, a ich karoce, dwory, masztalerze<a l:href="#fn785" type="note">[785]</a> i wszelkiego rodzaju dworscy utworzyli jakoby nowe wojska, stoj�ce z boku katedry.</p><p>Ze msz� wyszed� nuncjusz apostolski Widon, przybrany na purpurze w ornat bia�y, naszywany per�ami i z�otem.</p><p>Dla kr�la urz�dzono kl�cznik mi�dzy wielkim o�tarzem a stallami<a l:href="#fn786" type="note">[786]</a>, przed kl�cznikiem le�a� rozpostarty dywan turecki, kanonickie krzes�a zaj�li biskupi i �wieccy senatorowie.</p><p>R�nobarwne �wiat�a wchodz�ce przez okna w po��czeniu z blaskiem �wiec, od kt�rych o�tarz gorze� si� zdawa�, pada�y na twarze senatorskie, ukryte w cieniu kanonickich krzese�, na bia�e brody, na wspania�e postawy, na z�ote �a�cuchy, aksamity i fiolety. Rzek�by�: rzymski senat, taki w tych starcach majestat i powaga; gdzieniegdzie w�r�d s�dziwych g��w wida� twarz senatora-wojownika, gdzieniegdzie b�y�nie jasna g��wka m�odego pani�cia; wszystkie oczy utkwione w o�tarz, wszyscy modl� si�; b�yszcz� i chwiej� si� p�omienie �wiec; dymy z kadzielnic igraj� i k��bi� si� w blaskach. Z drugiej strony stall�w<a l:href="#fn787" type="note">[787]</a> ko�ci� nabity g�owami, a nad g�owami t�cza chor�gwi jako t�cza kwiat�w si� mieni.</p><p>Majestat kr�la Jana Kazimierza pad� wedle zwyczaju krzy�em i korzy� si� przed majestatem bo�ym. Wreszcie wydoby� ksi�dz nuncjusz z cyborium<a l:href="#fn788" type="note">[788]</a> kielich i zbli�y� si� z nim do kl�cznika. W�wczas kr�l podni�s� si� z ja�niejsz� twarz�, rozleg� si� g�os nuncjusza: <emphasis>Ecce Agnus Dei</emphasis>�<a l:href="#fn789" type="note">[789]</a> i kr�l przyj�� komuni�.</p><p>Przez jaki� czas kl�cza� schylony; na koniec podni�s� si�, oczy zwr�ci� ku niebu i wyci�gn�� obie r�ce.</p><p>Uciszy�o si� nagle w ko�ciele tak, �e oddech�w ludzkich nie by�o s�ycha�. Wszyscy odgadli, �e chwila nadesz�a, i �e kr�l jaki� �lub b�dzie czyni�; wszyscy s�uchali w skupieniu ducha, a on sta� ci�gle z wyci�gni�tymi r�koma, wreszcie g�osem wzruszonym, ale jak dzwon dono�nym, tak m�wi� pocz��:</p><p>� Wielka cz�owiecze�stwa boskiego Matko i Panno! Ja, Jan Kazimierz, Twego Syna, Kr�la kr�l�w i Pana mojego, i Twoim zmi�owaniem si� kr�l, do Twych naj�wi�tszych st�p przychodz�c, t� oto konfederacj� czyni�: Ciebie za Patronk� moj� i pa�stwa mego Kr�low� dzisiaj obieram. Mnie, Kr�lestwo moje Polskie, Wielkie Ksi�stwo Litewskie, Ruskie, Pruskie, Mazowieckie, �mudzkie, Inflanckie<a l:href="#fn790" type="note">[790]</a> i Czernihowskie<a l:href="#fn791" type="note">[791]</a>, wojsko obojga narod�w i posp�lstwo wszystkie Twojej osobliwej opiece i obronie polecam; Twojej pomocy i mi�osierdzia w tera�niejszym utrapieniu kr�lestwa mego przeciwko nieprzyjacio�om pokornie �ebrz�</p><p>Tu pad� kr�l na kolana i milcza� chwil�, w ko�ciele cisza ci�gle trwa�a �miertelna, wi�c wstawszy, tak dalej m�wi�:</p><p>� A �e wielkimi Twymi dobrodziejstwy<a l:href="#fn792" type="note">[792]</a> zniewolony przymuszony jestem z narodem polskim do nowego i gor�cego Tobie s�u�enia obowi�zku, obiecuj� Tobie, moim, ministr�w, senator�w, szlachty i posp�lstwa imieniem, Synowi Twemu Jezusowi Chrystusowi, Zbawicielowi naszemu, cze�� i chwa�� przez wszystkie krainy kr�lestwa polskiego rozszerza�, czyni� wol�<a l:href="#fn793" type="note">[793]</a>, �e gdy za zlitowaniem Syna Twego otrzymam wiktori� nad Szwedem, b�d� si� stara�, aby rocznica w pa�stwie mym odprawia�a si� solennie do sko�czenia �wiata rozpami�tywaniem �aski boskiej i Twojej, Panno Przeczysta!</p><p>Tu zn�w przerwa� i kl�kn��. W ko�ciele uczyni� si� szmer, lecz g�os kr�lewski wnet go uciszy� i cho� dr�a� teraz skruch�, wzruszeniem, tak dalej m�wi� jeszcze dono�niej:</p><p>� A �e z wielkim �alem serca mego uznaj�, dla<a l:href="#fn794" type="note">[794]</a> j�czenia w opresji ubogiego posp�lstwa oracz�w<a l:href="#fn795" type="note">[795]</a>, przez �o�nierstwo uciemi�onego, od Boga mego sprawiedliw� kar� przez siedm lat w kr�lestwie moim r�nymi plagami<a l:href="#fn796" type="note">[796]</a> trapi�c� nad wszystkich ponosz�, obowi�zuj� si�, i� po uczynionym pokoju stara� si� b�d� ze stanami Rzeczypospolitej usilnie, a�eby odt�d utrapione posp�lstwo wolne by�o od wszelkiego okrucie�stwa, w czym, Matko Mi�osierdzia, Kr�lowo i Pani moja, jako� mnie natchn�a do uczynienia tego wotum<a l:href="#fn797" type="note">[797]</a>, aby� �ask� mi�osierdzia u Syna Twego uprosi�a mi pomoc do wype�nienia tego, co obiecuj�.</p><p>S�ucha�o tych s��w kr�lewskich duchowie�stwo, senatorowie, szlachta, gmin. Wielki p�acz rozleg� si� w ko�ciele, kt�ry naprz�d w ch�opskich piersiach si� zerwa� i z onych wybuchn��, a potem sta� si� powszechny. Wszyscy wyci�gn�li r�ce ku niebu, rozp�akane g�osy powtarza�y: �Amen! amen! amen!�, na �wiadectwo, �e swoje uczucia i swoje wota ze �lubem kr�lewskim ��cz�. Uniesienie ogarn�o serca i zbrata�y si� w tej chwili w mi�o�ci dla Rzeczypospolitej i jej Patronki. Za czym rado�� niepoj�ta jako czysty p�omie� rozpali�a si� na twarzach, bo w ca�ym tym ko�ciele nie by�o nikogo, kto by jeszcze w�tpi�, �e B�g Szwed�w pogr��y.</p><p>Kr�l za� po uko�czonym nabo�e�stwie, w�r�d grzmotu wystrza��w z muszkiet�w i dzia�, w�r�d gromkich okrzyk�w: �Wiktoria! wiktoria! Niech �yje!� � jecha� do grodu i tam on� niebiesk� konfederacj� wraz z tyszowieck� roborowa�<a l:href="#fn798" type="note">[798]</a>. </p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXI</p></title><p>Po owych uroczysto�ciach r�ne wie�ci zacz�y nadlatywa� jako ptastwo skrzydlate do Lwowa. By�y dawniejsze i �wie�e, mniej lub wi�cej pomy�lne, ale wszystkie dodawa�y ducha. Wi�c naprz�d konfederacja tyszowiecka szerzy�a si� jak po�ar. Kto �yw, przyst�powa� do niej, zar�wno ze szlachty, jak z posp�lstwa. Miasta dostarcza�y woz�w, strzelb, piechoty, �ydzi pieni�dzy. Nikt nie �mia� si� przeciwi� jej uniwersa�om; najospalsi na ko� siadali. Nadszed� te� i gro�ny manifest Wittenberga<a l:href="#fn799" type="note">[799]</a>, zwr�cony przeciw zwi�zkowi. Ogie� i miecz mia� kara� tych, kt�rzy do niego przyst�powali. Ale sprawi�o to taki skutek, jakby kto chcia� prochem p�omie� zasypa�. Manifest �w, zapewne za wiedz� kr�lewsk� i dla tym wi�kszego podniesienia zawzi�to�ci przeciw Szwedom, rozrzucono w wielkiej ilo�ci egzemplarzy po Lwowie i nie godzi si� m�wi�, co posp�lstwo dokazywa�o z tymi papierami, do��, �e wiatr je nosi�, srodze poha�bione, po lwowskich ulicach, �acy za� pokazywali ku uciesze t�um�w w jase�kach �Wittenberkow� kontuzj�, �piewaj�c przy tym pie�� poczynaj�c� si� od s��w:.</p><cite><poem><stanza><v>Wittenberku, niebo��,</v><v/><v>Lepiej zmykaj za morze</v><v/><v>Jak zaj�c!</v></stanza><stanza><v>Bo gdy sypn� si� guzy,</v><v/><v>To pogubisz rajtuzy</v><v/><v>Zmykaj�c!</v></stanza></poem></cite><p>On za�, jakby czyni�c zado�� s�owom pie�ni, zda� komend� w Krakowie dzielnemu Wirtzowi, a sam uda� si� spiesznie do Elbl�ga, gdzie kr�l szwedzki przebywa� wraz z kr�low�, trawi�c czas na ucztach i raduj�c si� w sercu, �e tak prze�wietnego kr�lestwa sta� si� panem.</p><p>Przysz�y tak�e do Lwowa doniesienia o upadku Tykocina i rozweseli�y umys�y. Dziwnym by�o, �e pocz�to o tym m�wi�, nim jakikolwiek goniec przyby�. Nie zgadzano si� tylko co do tego, czy ksi��� wojewoda wile�ski umar�, czy w niewoli, twierdzono wszak�e, �e pan Sapieha na czele znacznej pot�gi wszed� ju� z Podlasia w wojew�dztwo lubelskie, a�eby si� z hetmanami po��czy�, �e po drodze bije Szwed�w i z ka�dym dniem w si�� ro�nie.</p><p>Na koniec od niego samego przybyli pos�owie, i w znacznej liczbie, bo ni mniej, ni wi�cej tylko ca�� chor�giew przys�a� wojewoda do dyspozycji kr�lewskiej, pragn�c przez to okaza� cze�� panu, zabezpieczy� od wszelkiej mo�liwej przygody jego osob�, a mo�e i w�asne podnie�� przez to znaczenie.</p><p>Przywi�d� �w znak m�ody pu�kownik Wo�odyjowski, dobrze kr�lowi znajomy, zaraz te� Jan Kazimierz kaza� mu stan�� przed sob� i �cisn�wszy za g�ow�, rzek�:</p><p>� Witaj, s�awny �o�nierzyku! Si�a<a l:href="#fn800" type="note">[800]</a> up�yn�o wody, od kiedy stracili�my ci� z oczu. Bodaj�e pod Beresteczkiem widzieli�my ci� ostatni raz, ca�ego we krwi unurzanego.</p><p>Pan Micha� pochyli� si� do kolan pa�skich i odrzek�:</p><p>� I w Warszawie p�niej, mi�o�ciwy panie, by�em te� w zamku z dzisiejszym panem kasztelanem kijowskim.</p><p>� A s�u�ysz ci�gle? Nie zachcia�o ci si� to domowych wczas�w u�y�?</p><p>� Bo Rzeczpospolita by�a w potrzebie, a w onych zawieruchach i substancja<a l:href="#fn801" type="note">[801]</a> przepad�a. Nie mam, gdzie bym g�ow� z�o�y�, mi�o�ciwy panie, ale sobie nie przykrz�, tak my�l�c, �e to dla majestatu i ojczyzny pierwsza �o�nierska powinno��.</p><p>� Bodaj takich wi�cej! bodaj wi�cej� nie panoszy�by si� nieprzyjaciel. Da B�g, przyjdzie czas i na nagrody, a teraz powiadaj, co�cie z wojewod� wile�skim uczynili?</p><p>� Wojewoda wile�ski na s�dzie bo�ym. W�a�nie wtedy z niego duch wyszed�, gdy�my do ostatniego szturmu szli.</p><p>� Jak�e to ono by�o?</p><p>� Oto jest relacja wojewody witebskiego � rzek� pan Micha�.</p><p>Kr�l wzi�� pismo i zacz�� czyta�, ale ledwie zacz��, zaraz przerwa�:</p><p>� Myli si� w tym pan Sapieha � rzek� � pisz�c, i� wielka litewska bu�awa<a l:href="#fn802" type="note">[802]</a><emphasis>vacat</emphasis><a l:href="#fn803" type="note">[803]</a>; nie <emphasis>vacat</emphasis>, bo jemu j� oddaj�.</p><p>� Nie ma te� nad niego godniejszego � odrzek� pan Micha� � i ca�e wojsko b�dzie do �mierci waszej kr�lewskiej mo�ci za ten uczynek wdzi�czne.</p><p>U�miechn�� si� kr�l na ow� prostoduszn� konfidencj� �o�niersk� i czyta� dalej.</p><p>Po chwili westchn��.</p><p>� M�g�by Radziwi�� by� najpi�kniejsz� per�� w tej s�awnej koronie, gdyby duma i b��dy, kt�re wyznawa�, nie wysuszy�y mu duszy� Sta�o si�! Niezbadane wyroki boskie!� Radziwi�� i Opali�ski� prawie w jednym czasie� S�d� ich, Panie, nie wedle ich grzech�w, ale wedle Twojego mi�osierdzia.</p><p>Nasta�o milczenie, po czym kr�l zacz�� dalej czyta�.</p><p>� Wdzi�czni jeste�my panu wojewodzie � rzek�, sko�czywszy � �e mi ca�� chor�giew i najwi�kszego, jako pisze, kawalera pod r�k� przysy�a. Ale tu mi bezpieczno, a kawalerowie, zw�aszcza tacy owo, w polu teraz najpotrzebniejsi. Wypocznijcie troch�, a potem was panu Czarnieckiemu w sukurs<a l:href="#fn804" type="note">[804]</a> pode�l�, bo na niego pewnie najwi�kszy impet si� zwr�ci.</p><p>� Do�� my ju� wypoczywali pod Tykocinem, mi�o�ciwy panie � ozwa� si� z zapa�em ma�y rycerz � teraz chybaby konie troch� od�ywi�, my za� mogliby�my i dzi� jeszcze ruszy�, bo z panem Czarnieckim rozkosze b�d� niewypowiedziane!� Szcz�cie to wielkie patrze� w oblicze mi�o�ciwego naszego pana, ale do Szwed�w te� nam pilno.</p><p>Kr�l rozpromieni� si�. Ojcowska dobro� osiad�a mu na obliczu i rzek�, patrz�c z zadowoleniem na siarczyst� posta� ma�ego rycerza.</p><p>� Ty� to, �o�nierzyku, pierwszy pu�kownikowsk� bu�aw� pod nogi nieboszczykowi ksi�ciu wojewodzie rzuci�?</p><p>� Nie pierwszym rzuci�, wasza kr�lewska mo��, alem pierwszy raz, a daj Bo�e, ostatni, przeciw dyscyplinie wojennej wykroczy�.</p><p>Tu zaci�� si� pan Micha� i po chwili doda�:</p><p>� Nie l�a by�o inaczej!</p><p>� Pewnie � rzek� kr�l. � Ci�kie to by�y czasy na tych, kt�rzy powinno�� wojskow� rozumiej�, ale i pos�uch musi mie� swoje granice, za kt�rymi si� wina rozpoczyna. Si�a�<a l:href="#fn805" type="note">[805]</a> tam starszyzny przy Radziwille si� osta�o?</p><p>� W Tykocinie znale�li�my z oficyjer�w jednego tylko pana Char�ampa, kt�ry zrazu ksi�cia nie opu�ciwszy, nie chcia� go potem w mizerii<a l:href="#fn806" type="note">[806]</a> opuszcza�. Kompasja<a l:href="#fn807" type="note">[807]</a> go jeno przy ksi�ciu trzyma�a, bo afekt przyrodzony do nas ci�gn��. Ledwie�my go odkarmili, taki tam ju� by� g��d, a on sobie jeszcze od g�by odejmowa�, aby ksi�cia po�ywi�. Teraz tu, do Lwowa, przyjecha� mi�osierdzia waszej kr�lewskiej mo�ci b�aga�, a i ja do n�g twoich za nim, mi�o�ciwy panie, upadam, bo to cz�ek s�u�a�y<a l:href="#fn808" type="note">[808]</a> i dobry �o�nierz.</p><p>� Niech�e tu przyjdzie � rzek� kr�l.</p><p>� Ma on te� wa�n� rzecz waszej kr�lewskiej mo�ci, panu memu mi�o�ciwemu, objawi�, kt�r� by� z ust ksi�cia Bogus�awa w Kiejdanach s�ysza�, a kt�ra zdrowia i bezpiecze�stwa �wi�tej dla nas osoby waszej kr�lewskiej mo�ci <emphasis>attinet</emphasis><a l:href="#fn809" type="note">[809]</a>.</p><p>� Czy nie o Kmicicu?</p><p>� Tak jest, mi�o�ciwy panie!�</p><p>� A ty zna�e� Kmicica?</p><p>� Zna�em i bi�em si� z nim, ale gdzie by teraz by�, tego nie wiem.</p><p>� Co o nim my�lisz?</p><p>� Mi�o�ciwy panie, skoro on takiej imprezy si� podj��, to nie ma tych m�k, kt�rych by nie by� godzien, bo wyrzutek to z piek�a rodem.</p><p>� A nieprawda � rzek� kr�l � wszystko to ksi�cia Bogus�awa wymys�y� Ale po�o�ywszy na stron� ow� spraw�, powiadaj, co o tym cz�eku wiesz z jego dawniejszych czas�w?</p><p>� �o�nierz to by� zawsze wielki i w dziele wojennym niezr�wnany. Tak jak on Chowa�skiego<a l:href="#fn810" type="note">[810]</a> podchodzi�, �e w kilkaset ludzi do utrapienia ca�� potencj�<a l:href="#fn811" type="note">[811]</a> nieprzyjacielsk� przywi�d�, tego by nikt inny nie potrafi�. Cud, �e z niego sk�ry nie zdarto i na b�ben nie naci�gniono! Gdyby kto by� wonczas Chowa�skiemu samego ksi�cia wojewod� w r�ce wyda�, jeszcze by go tak nie usatysfakcjonowa�, jak z Kmicica podarek mu uczyniwszy� Jak�e! do tego dosz�o, �e Kmicic Chowa�skiego sztu�cami jada�, na jego kobierczyku sypia�, jego saniami i na jego koniu je�dzi�. Ale potem i dla swoich by� ci�ki, swawoli� okrutnie, kondemnatami<a l:href="#fn812" type="note">[812]</a><emphasis>instar</emphasis><a l:href="#fn813" type="note">[813]</a> pana �aszcz� m�g� sobie kierejk�<a l:href="#fn814" type="note">[814]</a> podszy�, a ju� w Kiejdanach ca�kiem si� pogr��y�.</p><p>Tu pan Wo�odyjowski opowiedzia� szczeg�owo wszystko, co zasz�o w Kiejdanach.</p><p>Jan Kazimierz za� s�ucha� chciwie, a gdy wreszcie doszed� pan Micha� do tego, jak pan Zag�oba uwolni� naprz�d siebie, a potem wszystkich kompanion�w z radziwi��owskiej niewoli, pocz�� si� kr�l za boki bra� ze �miechu.</p><p>� <emphasis>Vir incomparabilis! vir incomparabilis<a l:href="#fn815" type="note">[815]</a>!</emphasis> � powtarza�. � A jest�e on tu z tob�?</p><p>� Na rozkazy waszej kr�lewskiej mo�ci! � odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>� Ulissesa<a l:href="#fn816" type="note">[816]</a> ten szlachcic przeszed�! Przyprowad��e mi go do sto�u na weso�� chwil� i pan�w Skrzetuskich z nim razem, a teraz powiadaj, co wiesz wi�cej o Kmicicu?</p><p>� Z list�w przy Rochu Kowalskim znalezionych dowiedzieli�my si� dopiero, i� po �mier� nas do Bir��w posy�ano. Goni� nas jeszcze ksi��� i wojskiem stara� si� otoczy�, ale nie przykry�. Wymkn�li�my si� szcz�liwie� I nie do��, bo�my niedaleko Kiejdan Kmicica z�apali, kt�rego zaraz na rozstrzelanie ordynowa�em<a l:href="#fn817" type="note">[817]</a>.</p><p>� Oj! � rzek� kr�l. � To, widz�, pr�dko tam u was na Litwie sz�o!</p><p>� Wszelako przedtem pan Zag�oba kaza� go obszuka�, je�li jakowych list�w przy sobie nie ma. Jako� znalaz�o si� pismo hetma�skie, z kt�rego dowiedzieli�my si�, �e gdyby nie Kmicic, to by nas do Bir��w nie wywo�ono, ale nie mieszkaj�c<a l:href="#fn818" type="note">[818]</a>, w Kiejdanach rozstrzelano.</p><p>� A widzisz! � wtr�ci� kr�l.</p><p>� Po tym tedy nie godzi�o nam si� wi�cej na �ywot jego nastawa�. Pu�cili�my go� Co dalej czyni�, nie wiem, ale od Radziwi��a jeszcze nie odszed�. B�g raczy wiedzie�, co to za cz�owiek� �atwiej o ka�dym innym mie� opini� ni� o takim wichrze. Przy Radziwille zosta�, potem gdzie� jecha�� I znowu ostrzeg� nas, i� ksi��� z Kiejdan ci�gnie. Trudno negowa�, jak znaczn� nam przys�ug� odda�, bo gdyby nie owo ostrze�enie, by�by wojewoda wile�ski na ubezpieczone<a l:href="#fn819" type="note">[819]</a> wojska napada� i pojedynczo chor�gwie znosi�� Sam nie wiem, mi�o�ciwy panie, co mam my�le� Je�li to oszczerstwo, co ksi��� Bogus�aw powiada��</p><p>� Zaraz si� to oka�e � rzek� kr�l.</p><p>I zaklaska� w d�onie.</p><p>� Zawo�aj tu pana Babinicza � rzek� do pazia, kt�ry ukaza� si� w progu.</p><p>Pa� znikn��, a po chwili drzwi komnaty kr�lewskiej otwar�y si� i stan�� w nich pan Andrzej. Pan Wo�odyjowski nie pozna� go zrazu, by� bowiem m�ody rycerz bardzo zmieniony i wyblad�y, jako �e od ostatniej walki w w�wozie nie m�g� jeszcze przyj�� do siebie. Patrzy� tedy na niego pan Micha� nie poznawaj�c.</p><p>� Dziw! � ozwa� si� wreszcie � gdyby nie chudo�� g�by i nie to, �e wasza kr�lewska mo�� inne powiedzia�a nazwisko, rzek�bym: pan Kmicic!</p><p>Kr�l u�miechn�� si� i odrzek�:</p><p>� Opowiada� mi tu w�a�nie �w ma�y rycerz o jednym okrutnym hultaju, kt�ry si� tak nazywa�, ale jam mu jako na d�oni wywi�d�, �e si� w swym s�dzie pomyli�, i pewien jestem, �e mi pan Babinicz przy�wiadczy.</p><p>� Mi�o�ciwy panie � odpar� pr�dko Babinicz � jedno s�owo waszej kr�lewskiej mo�ci lepiej tego hultaja oczy�ci ni� najwi�ksze moje przysi�gi!</p><p>� I g�os ten sam � m�wi� ze wzrastaj�cym zdumieniem ma�y pu�kownik � jeno tej blizny przez g�b� nie by�o.</p><p>� Mo�ci panie � rzek� na to Kmicic � �eb szlachecki to rejestr, na kt�rym coraz inna r�ka szabl� pisze� Ale jest tu i twoja konotatka<a l:href="#fn820" type="note">[820]</a>, poznaj�e mnie�</p><p>To rzek�szy, schyli� podgolon� g�ow� i wskaza� palcem na d�ug�, bia�aw� bruzd� ci�gn�c� si� tu� ko�o czuba.</p><p>� Moja r�ka! � krzykn�� pan Wo�odyjowski. � To Kmicic!</p><p>� A ja ci m�wi�, �e ty Kmicica nie znasz! � wtr�ci� kr�l.</p><p>� Jak to, mi�o�ciwy panie?�</p><p>� Bo� zna� wielkiego �o�nierza, ale swawolnika i radziwi��owskiego w zdradzie socjusza<a l:href="#fn821" type="note">[821]</a>� A tu stoi Hektor<a l:href="#fn822" type="note">[822]</a> cz�stochowski, kt�remu Jasna G�ra po ksi�dzu Kordeckim najwi�cej zawdzi�cza, tu stoi obro�ca ojczyzny i s�uga m�j wierny, kt�ry mnie w�asn� piersi� zastawi� i �ycie mi ocali�, gdym w w�wozach, jako mi�dzy stado wilk�w, dosta� si� mi�dzy Szwed�w. Taki to �w nowy Kmicic� Poznaj�e go i pokochaj, bo wart tego!</p><p>Pan Wo�odyjowski pocz�� rusza� ��tymi w�sikami, nie wiedz�c, co rzec, a kr�l doda�:</p><p>� I wiedz o tym, �e nie tylko on nic ksi�ciu Bogus�awowi nie obiecywa�, ale pierwszy na nim za ich praktyki zemst� wywar�, bo go porwa� i chcia� go w wasze r�ce wyda�.</p><p>� I nas ostrzeg� przed ksi�ciem wojewod� wile�skim! � zawo�a� ma�y rycerz. � Jaki� anio� tak waszmo�ci nawr�ci�?</p><p>� U�ciskajcie si�! � rzek� kr�l.</p><p>� Od razum waszmo�ci pokocha�! � ozwa� si� pan Kmicic.</p><p>Wi�c padli sobie w obj�cia, a kr�l patrzy� na to i usta raz po razu, wedle swojego zwyczaju, z zadowoleniem wydyma�. Kmicic za� �ciska� tak serdecznie ma�ego rycerza, �e a� go w g�r� podni�s� jak kota i niepr�dko na powr�t na nogi postawi�.</p><p>Po czym kr�l wyszed� na codzienn� narad�, zw�aszcza �e i obaj hetmani koronni przybyli do Lwowa, kt�rzy mieli tam wojsko tworzy�, aby p�niej poprowadzi� je w pomoc panu Czarnieckiemu i konfederackim oddzia�om uwijaj�cym si� pod r�nymi wodzami po kraju.</p><p>Rycerze zostali sami.</p><p>� P�jd� waszmo�� pan do mojej kwatery � rzek� Wo�odyjowski � znajdziesz tam Skrzetuskich i pana Zag�ob�, kt�rzy radzi us�ysz� to, co mnie kr�l jegomo�� powiada�. Jest te� tam i pan Char�amp.</p><p>Lecz Kmicic przyst�pi� do ma�ego rycerza z wielkim niepokojem w twarzy.</p><p>� Si�a ludzi znale�li�cie przy ksi�ciu Radziwille? � spyta�.</p><p>� Ze starszyzny jeden Char�amp by� przy nim.</p><p>� Nie o wojskowych pytam, dla Boga!� a z niewiast?�</p><p>� Zgaduj�, o co chodzi � odpar�, zap�oniwszy si� nieco, ma�y rycerz � pann� Billewicz�wn� ksi��� Bogus�aw wywi�z� do Taurog�w.</p><p>Na to zmieni�o si� w oczach oblicze Kmicica; wi�c naprz�d sta�o si� blade jak pergamin, potem czerwone, potem jeszcze bielsze ni� poprzednio. Zrazu s�owa nie znalaz�, jeno nozdrzami parska� chwytaj�c powietrze, kt�rego widocznie nie stawa�o mu w piersiach. Nast�pnie chwyci� si� obu r�koma za skronie i biegaj�c jak szalony po komnacie, j�� powtarza�?</p><p>� Gorze mnie, gorze, gorze<a l:href="#fn823" type="note">[823]</a>!</p><p>� Chod� wa��, Char�amp lepsz� ci zda relacj�, bo by� przy tym � rzek� Wo�odyjowski.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXII</p></title><p>Wyszed�szy od kr�la, szli obaj rycerze w milczeniu. Wo�odyjowski m�wi� nie chcia�, Kmicic nie m�g�, bo go b�l i w�ciek�o�� k�sa�y; przebijali si� tedy przez t�umy, kt�re si� by�y zebra�y na ulicach bardzo licznie, wskutek wie�ci, �e pierwszy zagonik<a l:href="#fn824" type="note">[824]</a> Tatar�w, obiecanych przez chana kr�lowi, nadci�gn�� i ma wej�� do miasta, aby si� zaprezentowa� kr�lowi. Ma�y rycerz prowadzi�. Kmicic lecia� jak b��dny za nim, z ko�pakiem<a l:href="#fn825" type="note">[825]</a> nasuni�tym na oczy, potr�caj�c ludzi po drodze.</p><p>Dopiero gdy wyszli na miejsce przestronniejsze, pan Micha� chwyci� Kmicica za przegub r�ki i rzek�:</p><p>� Pomiarkuj si� wa��!� Desperacj� nic nie wsk�rasz!�</p><p>� Ja nie desperuj� � odrzek� Kmicie � jeno mi jego krwi potrzeba!</p><p>� Mo�esz by� pewien, �e go mi�dzy nieprzyjaci�mi ojczyzny znajdziesz!</p><p>� Tym lepiej! � m�wi� gor�czkowo pan Andrzej � ale cho�bym go i w ko�ciele znalaz��</p><p>� Dla Boga! nie blu�nij! � przerwa� co pr�dzej ma�y pu�kownik.</p><p>� Ten zdrajca do grzechu mnie przywodzi!</p><p>Zamilkli na chwil�, po czym pierwszy pan Kmicic spyta�:</p><p>� Gdzie on teraz jest?</p><p>� Mo�e w Taurogach, a mo�e i nie. Char�amp b�dzie lepiej wiedzia�.</p><p>� Chod�my!</p><p>� Ju� niedaleko.. Chor�giew za miastem stoi, a my tu� i Char�amp z nami.</p><p>Wtem Kmicic pocz�� oddycha� tak ci�ko jak cz�owiek, kt�ry pod strom� g�r� wchodzi.</p><p>� S�abym jeszcze okrutnie � ozwa� si�.</p><p>� Tym wi�kszego pomiarkowania waszmo�ci potrzeba, ile �e z takim rycerzem b�dziesz mia� spraw�.</p><p>� Ju� raz mia�em i ot! co mi po niej osta�o.</p><p>To rzek�szy, Kmicic ukaza� na pr�g� w twarzy.</p><p>� Powiedz�e mi wa��, jako to by�o, bo kr�l jegomo�� ledwie wspomnia�.</p><p>Pan Kmicic pocz�� opowiada� i cho� przy tym z�bami zgrzyta� i a� ko�paczkiem cisn�� o ziemi�, jednak my�l jego oderwa�a si� od nieszcz�cia i uspokoi� si� troch�.</p><p>� Wiedzia�em, �e� wa�� rezolut � rzek� ma�y rycerz � ale �eby a� Radziwi��a spo�r�d jego chor�gwi porwa�, tegom si� i po wa�panu nie spodziewa�.</p><p>Tymczasem doszli do kwatery. Dwaj Skrzetuscy, pan Zag�oba, dzier�awca z W�soszy i Char�amp zaj�ci byli ogl�daniem ko�uszk�w krymskich, kt�re handluj�cy Tatar przyni�s� w�a�nie do wyboru. Char�amp, kt�ry najlepiej zna� Kmicica, pozna� go te� od jednego rzutu oka i upu�ciwszy ko�uszek, zakrzykn��:</p><p>� Jezus Maria!</p><p>� Niech b�dzie imi� Pa�skie pochwalone! � zawo�a� dzier�awca z W�soszy.</p><p>Lecz zanim wszyscy och�on�li ze zdziwienia, Wo�odyjowski rzek�:</p><p>� Przedstawiam waszmo�ciom cz�stochowskiego Hektora<a l:href="#fn826" type="note">[826]</a> i wiernego s�ug� kr�lewskiego, kt�ren<a l:href="#fn827" type="note">[827]</a> za wiar�, ojczyzn� i majestat krew przelewa�.</p><p>Tu, gdy zdziwienie jeszcze wzros�o, pocz�� zacny pan Micha� opowiada� z wielkim zapa�em, co od kr�la o Kmicicowych zas�ugach, a od samego pana Andrzeja o porwaniu ksi�cia Bogus�awa s�ysza�, i wreszcie tak sko�czy�:</p><p>� Nie tylko wi�c nieprawda to jest, co ksi��� Bogus�aw o tym kawalerze powiada�, ale przeciwnie: nie ma on wi�kszego wroga od pana Kmicica, i dlatego pann� Billewicz�wn� z Kiejdan wywi�z�, aby w jakikolwiek spos�b zemst� nad nim wywrze�.</p><p>� I nam ten kawaler �ycie ocali�, i konfederackie chor�gwie przed ksi�ciem wojewod� ostrzeg� � zawo�a� pan Zag�oba. � Wobec takich zas�ug za nic dawne grzechy! Dla Boga! dobrze, �e z tob�, panie Michale, nie sam do nas przyszed�, dobrze te�, �e chor�giew nasza za miastem, bo okrutna w lauda�skich przeciwko niemu zawzi�to��, i zanimby zipn��, wprz�d by go byli na szablach roznie�li.</p><p>� Witamy waszmo�ci ca�ym sercem, jako brata i przysz�ego kommilitona<a l:href="#fn828" type="note">[828]</a>! � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>Char�amp a� si� za g�ow� bra�.</p><p>� Taki si� nigdy nie pogr��y! � m�wi� � z ka�dej strony wyp�ynie i jeszcze s�aw� na brzeg wyniesie!</p><p>� A nie m�wi�em wam tego! � wo�a� Zag�oba. � Jakem go tylko w Kiejdanach ujrza�, zarazem sobie pomy�la�: to �o�nierz i rezolut<a l:href="#fn829" type="note">[829]</a>! I pami�tacie, �e wnet pocz�li�my si� w g�b� ca�owa�. Prawda, �e za moj� przyczyn� Radziwi�� pogr��on, ale i za jego. B�g mnie natchn�� w Billewiczach, �em go nie dopu�ci� rozstrzela� Mo�ci panowie, nie godzi si� takiego kawalera sucho przyjmowa�, aby za� nas o nieszczero�� nie pos�dzi�!</p><p>Us�yszawszy to, Rz�dzian wyprawi� zaraz Tatara z ko�uszkami, a sam za� zakrz�tn�� si� z pacho�kiem oko�o napitk�w.</p><p>Lecz pan Kmicic my�la� tylko o tym, aby si� od Char�ampa o wyzwoleniu Ole�ki jak najpr�dzej wywiedzie�.</p><p>� By�e� wa�� przy tym? � pyta�.</p><p>� Prawie, �em si� z Kiejdan nie rusza� � odrzek� nosacz. � Przyjecha� ksi��� Bogus�aw do naszego ksi�cia wojewody. Na wieczerz� wystroi� si� tak, �e oczy bola�y patrze�, i wida� by�o, �e mu panna Billewicz�wna bardzo w oko wpad�a, bo ledwie �e nie mrucza� z ukontentowania jak kot, gdy go po grzbiecie g�aszcz�. Ale o kocie powiadaj�, �e pacierze odmawia, a ksi��� Bogus�aw, je�li je odmawia�, to chyba diab�u na chwa��. A przymila� si�, a �asi�, a zaleca��</p><p>� Zaniechaj! � rzek� pan Wo�odyjowski � zbyt wielk� m�k� temu rycerzowi zadajesz!</p><p>� Przeciwnie! M�w wa��, m�w! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� Gada� tedy przy stole � rzek� Char�amp � i� nie �adna to ujma nawet i Radziwi��om ze szlachciankami si� �eni� i �e on sam wola�by wzi�� szlachciank� ni� one ksi�niczki, kt�re mu ichmo�� kr�lestwo francuscy swatali, a kt�rych nazwisk nie spami�ta�em, bo takie by�y cudaczne, jakoby kto ogary w kniei nawo�ywa�.</p><p>� Mniejsza z tym! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Ow�, widocznie to m�wi�, aby on� pann� skaptowa�<a l:href="#fn830" type="note">[830]</a>, co my, zrozumiawszy zaraz, pocz�li�my jeden na drugiego spogl�da� i mruga�, s�usznie mniemaj�c, �e si� potrzask na innocencj�<a l:href="#fn831" type="note">[831]</a> gotuje.</p><p>� A ona? a ona?!� � pyta� gor�czkowo Kmicic.</p><p>� Ona, jako to dziewka z wielkiej krwi i g�rnej maniery, �adnego nie pokazowa�a<a l:href="#fn832" type="note">[832]</a> ukontentowania<a l:href="#fn833" type="note">[833]</a>, zgo�a na niego nie patrz�c, dopiero� gdy o waszmo�� panu m�wi� ksi��� Bogus�aw pocz��, zaraz w niego utkwi�a oczy. Straszna rzecz, co si� sta�o, gdy powiedzia�, i �e� mu si� wasza mo�� ofiarowa� za ile� tam dukat�w kr�la porwa� i �ywego albo umar�ego Szwedom dostawi�. My�leli�my, �e dusza z panny wyjdzie, ale cholera na wa�pana tak by�a w niej wielka, �e s�abo�� niewie�ci� przemog�a. Jak on te� zacz�� prawi�, z jak� abominacj�<a l:href="#fn834" type="note">[834]</a> waszmo�cine propozycje odrzuci�, dopiero zacz�a go wielbi� i wdzi�cznie na� spogl�da�, a potem ju� i r�ki mu nie umkn�a, gdy j� od sto�u chcia� odprowadzi�.</p><p>Kmicic oczy d�o�mi zatkn��.</p><p>� Bij�e, bij! kto w Boga wierzy! � powtarza�.</p><p>Nagle zerwa� si� z miejsca.</p><p>� B�d�cie waszmo�ciowie zdrowi!</p><p>� Jak�e to? dok�d? � pyta� Zag�oba, zast�piwszy mu drog�.</p><p>� Kr�l mi permisj�<a l:href="#fn835" type="note">[835]</a> da, a ja pojad� i znajd� go! � m�wi� Kmicic.</p><p>� Na rany boskie! czekaj wa��! Jeszcze� si� wszystkiego nie dowiedzia�, a szuka� go masz czas. Z kim pojedziesz? Gdzie go znajdziesz?</p><p>Kmicic mo�e by�by nie s�ucha�, ale si� mu zbrak�o, gdy� by� ranami wycie�czon, wi�c obsun�� si� na �aw� i plecami wspar�szy si� o �cian�, przymkn�� oczy.</p><p>Zag�oba poda� mu kielich wina, a on chwyci� go dr��cymi r�koma i rozlewaj�c p�yn na brod� i piersi, wychyli� do dna.</p><p>� Nie masz tu nic straconego � rzek� Jan Skrzetuski � jeno roztropno�ci trzeba tym wi�kszej, �e z tak znamienitym panem sprawa. Pr�dkim uczynkiem a nag�� imprez� mo�esz wa�pan zgubi� pann� Billewicz�wn� i siebie.</p><p>� Wys�uchaj Char�ampa do ko�ca � rzek� pan Zag�oba,</p><p>Kmicic zacisn�� z�by.</p><p>� S�ucham cierpliwie.</p><p>� Czy ch�tnie panna wyje�d�a�a � ozwa� si� Char�amp � tego nie wiem, bom przy jej wyje�dzie nie by�; wiem, �e pan miecznik rosie�ski protestowa�, kt�remu naprz�d perswadowano, potem go w cekhauzie<a l:href="#fn836" type="note">[836]</a> zamkni�to, a wreszcie pozwolono wolno do Billewicz odjecha�. Panna w z�ych r�kach, nie ma co ukrywa�, bo wedle tego, co o m�odym ksi�ciu powiadaj�, bisurmanin<a l:href="#fn837" type="note">[837]</a> �aden na p�e� g�adk� nie jest tak �asy. Gdy mu bia�og�owa jaka w oko wpadnie, w�wczas cho�by by�a zam�na, got�w i o to nie dba�.</p><p>� Gorze! gorze! � powt�rzy� Kmicic.</p><p>� Szelma! � krzykn�� Zag�oba.</p><p>� Dziwno mi tylko to, �e j� ksi��� wojewoda zaraz Bogus�awowi wyda�! � rzek� Skrzetuski.</p><p>� Ja nie statysta<a l:href="#fn838" type="note">[838]</a> � odrzek� na to Char�amp � wi�c powt�rz� waszmo�ciom jeno to, co oficyjerowie powiadali, a mianowicie Ganchof, kt�ry wszystkie <emphasis>arcana</emphasis><a l:href="#fn839" type="note">[839]</a> ksi���ce wiedzia�. S�ysza�em na w�asne uszy, jak kto� wykrzykn�� przy nim: �Nie po�ywi si� Kmicic po naszym m�odym ksi�ciu!� � a Ganchof powiada tak: �Wi�cej tam polityki w tym wywiezieniu ni� afektu. �adnej (powiada) ksi��� Bogus�aw nie daruje, ale byle mu panna op�r da�a, to w Taurogach nie b�dzie m�g� z ni� uczyni� jak z innymi, bo ha�asy by powsta�y, tam za� ksi�na wojewodzina z c�rk� bawi, na kt�re Bogus�aw musi si� wielce ogl�da�, gdy do r�ki m�odej ksi�niczki pretenduje� Ci�ko mu b�dzie (powiada) cnotliwego udawa�, ale w Taurogach musi.�</p><p>� Kamie� powinien wa�ci spa�� z serca! � zawo�a� pan Zag�oba � bo wida� z tego, �e nic dziewce nie grozi.</p><p>� To czemu j� wywi�z�? � wrzasn�� Kmicic.</p><p>� Dobrze, �e si� do mnie udajesz � odpowiedzia� Zag�oba � bo ja niejedno wnet wyrozumiem, nad czym kto inny rok by na pr�no g�ow� �ama�. Czemu j� wywi�z�? Nie neguj�, �e mu musia�a wpa�� w oko, ale wywi�z� j� dlatego, aby przez ni� wszystkich Billewicz�w, kt�rzy s� liczni i mo�ni, od nieprzyjacielskich uczynk�w przeciw Radziwi��om powstrzyma�.</p><p>� Mo�e to by�! � rzek� Char�amp. � To pewna, �e w Taurogach bardzo musi ��dze przyrodzone miarkowa� i <emphasis>ad extrema<a l:href="#fn840" type="note">[840]</a></emphasis> posun�� si� nie mo�e.</p><p>� Gdzie on teraz jest?</p><p>� Ksi��� wojewoda suponowa� w Tykocinie, �e musi by� u kr�la szwedzkiego w Elbl�gu, do kt�rego po posi�ki mia� jecha�. To pewna, �e go teraz w Taurogach nie masz, bo go tam pos�a�cy nie znale�li.</p><p>Tu Char�amp zwr�ci� si� do Kmicica:</p><p>� Chcesz wasza mo�� pos�ucha� prostego �o�nierza, to powiem, co my�l�: je�eli tam pann� Billewicz�wn� ju� jaka przygoda w Taurogach spotka�a albo je�eli ksi��� afekt w niej rozbudzi� zdo�a�, to wasza mo�� nie masz tam po co jecha�; je�eli za� nie, je�eli jest przy ksi�nej pani i z ni� razem do Kurlandii pojedzie, to tam bezpieczniejsza ni� gdziekolwiek i lepszego miejsca nie znalaz�by� wasza mo�� dla niej w ca�ej tej Rzeczypospolitej, zalanej p�omieniem wojny.</p><p>� Je�li� wa�� taki rezolut, jako powiadaj�, a jak i ja sam mniemam � wtr�ci� Skrzetuski � to naprz�d ci Bogus�awa dosta�, a maj�c go w r�ku, wszystko otrzymasz.</p><p>� Gdzie on teraz jest? � powt�rzy� Kmicic, zwracaj�c si� do Char�ampa.</p><p>� Ju�em waszej mo�ci powiedzia� � odpar� nosacz � ale wasza mo�� od zgryzot si� zapami�tywasz. Suponuj�, �e jest w Elbl�gu i pewnie wraz z Carolusem Gustawem w pole przeciw panu Czarnieckiemu ruszy.</p><p>� Wa�� za� najlepiej uczynisz, gdy z nami do pana Czarnieckiego ruszysz, bo w ten spos�b pr�dko si� z Bogus�awem spotka� mo�ecie � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Dzi�kuj� waszrno�ciom za �yczliwe rady! � zawo�a� Kmicic.</p><p>I pocz�� sie �egna� �ywo ze wszystkimi, oni za� nie zatrzymywali go, wiedz�c, �e cz�ek strapiony ni do rozmowy, ni do kielicha niezdatny, natomiast pan Wo�odyjowski rzek�:</p><p>� Odprowadz� waszmo�� do arcybiskupiego pa�acu, bo� tak zalterowan<a l:href="#fn841" type="note">[841]</a>, �e jeszcze gdzie na ulicy padniesz.</p><p>� I ja! � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� To chod�my wszyscy! � doda� Zag�oba.</p><p>Przypasali wi�c szable, na�o�yli burki ciep�e i wyszli. Na ulicach jeszcze wi�cej by�o ludzi ni� poprzednio. Co chwila spotykali oddzia�y zbrojnej szlachty, �o�nierzy, s�ug pa�skich i szlacheckich, Ormian, �yd�w, Wo�och�w, ruskich ch�op�w z przedmie�� popalonych w czasie dw�ch napad�w Chmielnickiego<a l:href="#fn842" type="note">[842]</a>.</p><p>Kupcy stali przed swymi sklepami, okna dom�w pe�ne by�y g��w ciekawych. Wszyscy powtarzali, �e czambulik<a l:href="#fn843" type="note">[843]</a> ju� nadszed� i �e niebawem przeci�gnie przez miasto, a�eby prezentowa� si� kr�lowi. Kto �yw, chcia� widzie� �w czambulik, bo wielka to by�a osobliwo�� spogl�da� na Tatar�w przeje�d�aj�cych spokojnie przez ulice grodu. Inaczej dot�d Lw�w widywa� tych go�ci, a raczej widywa� ich tylko za murami, w postaci chmur nieprzejrzanych, na tle p�on�cych przedmie�� i okolicznych wiosek. Teraz mieli wjecha� jako sojusznicy przeciw Szwedom. Tote� rycerze nasi zaledwie mogli utorowa� sobie przez t�umy drog�. Co chwila okrzyki � jad�! jad�! � przebiega�y z jednej ulicy na drug�, a w�wczas t�umy zbija�y si� w tak g�ste masy, �e ani podobna by�o kroku post�pi�.</p><p>� Ha! � rzek� Zag�oba � przysta�my nieco. Panie Michale, przypomn� nam si� niedawne czasy, gdy�my to nie z boku, ale wprost w �lepia patrzyli tym skurczybykom. A ja� to i w niewoli u nich siedzia�em. Powiadaj�, �e przysz�y chan kubek w kubek do mnie podobny� Ale co tam przesz�e zbytki wspomina�!</p><p>� Jad�! Jad�! � rozleg�o si� zn�w wo�anie.</p><p>� B�g serca psubrat�w odmieni� � m�wi� dalej Zag�oba � �e zamiast krainy ruskie pustoszy�, w sukurs<a l:href="#fn844" type="note">[844]</a> nam id�� Cud to wyra�ny! Bo powiadam wam, i� gdyby za ka�dego poganina, kt�rego ta stara r�ka do piek�a wys�a�a, jeden grzech mi by� odpuszczony, ju� bym by� kanonizowany i wigili� musieliby�cie do mnie po�ci� albo by�bym na wozie ognistym �ywcem do nieba porwan.</p><p>� A pami�tasz wa�pan, jak to by�o wonczas, gdy�my to znad Wa�adynki od Raszkowa<a l:href="#fn845" type="note">[845]</a> do Zbara�a<a l:href="#fn846" type="note">[846]</a> jechali?�</p><p>� Jak�e nie pami�tam?! Co� to w wykrot wpad�, a ja za nimi przez g�szcza a� do go�ci�ca pogna�em. To, jake�my po ciebie wr�cili, wszystko rycerstwo nie mog�o si� oddziwi�, bo co kierz<a l:href="#fn847" type="note">[847]</a>, to jedna bestia le�a�a.</p><p>Pan Wo�odyjowski pami�ta�, �e wonczas by�o wcale na odwr�t, ale zrazu nic nie odrzek�, bo si� bardzo zdumia�, nim za� och�on��, g�osy po raz dziesi�ty czy kt�ry� pocz�y wo�a�:</p><p>� Jad�! jad�!</p><p>Okrzyk sta� si� powszechny, potem ucich�o i wszystkie g�owy zwr�ci�y si� w t� stron�, z kt�rej czambulik mia� nadci�gn��. Jako� z dala ozwa�a si� wrzaskliwa muzyka, t�umy zacz�y si� rozst�powa� ze �rodka ulicy tu �cianom domostw, z ko�ca za� ukazali si� pierwsi tatarscy je�d�cy.</p><p>� Patrzcie! i kapel� maj� ze sob�, to u Tatar�w niezwyczajna rzecz.</p><p>� Bo si� chc� jak najlepiej zaprezentowa� � odrzek� Jan Skrzetuski � ale przecie niekt�re czambu�y maj� swoich muzykant�w, kt�rzy im przygrywaj�, gdy koszem gdzie na d�u�szy czas zapadn�. Wyborowy te� to musi by� komunik<a l:href="#fn848" type="note">[848]</a>!</p><p>Tymczasem je�d�cy zbli�yli si� i pocz�li przeci�ga� mimo<a l:href="#fn849" type="note">[849]</a>. Naprz�d jecha� na srokatym koniu �niady jakoby w dymie uw�dzony Tatar, dwie piszcza�ki w g�bie maj�cy. Ten, przechyliwszy w ty� g�ow� i zamkn�wszy oczy, przebiera� po owych dudkach palcami, wydobywaj�c z nich tony piskliwe i ostre, a tak szybkie, �e ucho zaledwie je u�owi� mog�o. Za nim jecha�o dw�ch trzymaj�cych kije, przybrane na g�rnych ko�cach w mosi�ne brz�ku�ki, i potrz�saj�cych nimi jakoby z w�ciek�o�ci�; tu� dalej kilku d�wi�ka�o przera�liwie w miedziane talerze, inni bili w b�bny, inni grali kozack� mod� na teorbanach, wszyscy za�, z wyj�tkiem piszczalnik�w, �piewali, a raczej wyli od czasu do czasu do wt�ru dzik� pie��, b�yskaj�c przy tym z�bami i przewracaj�c oczy. Za t� niesforn� i dzik� muzyk�, kt�ra przesuwa�a si� jak gomon przed mieszka�cami Lwowa, c�apa� po cztery konie w rz�dzie ca�y oddzia� z�o�ony z oko�o czterystu ludzi.</p><p>By� to istotnie wyborowy komunik, na pokaz i cze�� kr�lowi polskiemu, do jego rozporz�dzenia, jako zadatek przez chana przys�any. Dowodzi� nim Akbah-U�an, z dobrudzkich<a l:href="#fn850" type="note">[850]</a>, zatem najt�szych w boju Tatar�w, stary i do�wiadczony wojownik, wielce w u�usach<a l:href="#fn851" type="note">[851]</a> dla swojego m�stwa i srogo�ci szanowany. Jecha� on teraz w �rodku, mi�dzy muzyk� a reszt� oddzia�u, przybrany w r�ow� aksamitn�, ale mocno wyp�owia�� i za ciasn� na jego pot�n� figur� szub�, wytartymi kunami podbit�. Na brzuchu trzyma� piernacz<a l:href="#fn852" type="note">[852]</a>, taki, jakiego za�ywali pu�kownicy kozaccy. Czerwona jego twarz sta�a si� od ch�odnego wiatru sin�, i ko�ysa� si� nieco na wysokiej kulbace<a l:href="#fn853" type="note">[853]</a>, od czasu do czasu spogl�da� na boki albo obraca� g�ow� ku swym Tatarom, jakoby nie by� zupe�nie pewien, czy wytrzymaj� na widok t�um�w, niewiast, dzieci, sklep�w otwartych, towar�w kosztownych i czy nie rzuc� si� z dzikim okrzykiem na te cuda.</p><p>Lecz oni jechali spokojnie, jako psy na sforze prowadzone i boj�ce si� harapa<a l:href="#fn854" type="note">[854]</a>, i tylko z ponurych a �akomych spojrze� mo�na by�o dociec, co si� dzieje w duszach tych barbarzy�c�w. T�umy za� patrzy�y na nich ciekawie, chocia� prawie nieprzyja�nie, tak wielka by�a w tych stronach Rzeczypospolitej przeciw poga�stwu zawzi�to��. Od czasu do czasu zrywa�y si� okrzyki: �A hu! a hu!� � jakoby na wilk�w. Byli wszelako i tacy, kt�rzy si�a<a l:href="#fn855" type="note">[855]</a> obiecywali sobie po nich.</p><p>� Okrutnego stracha Szwedzi przed Tatarami maj� i pono� �o�nierze dziwy sobie o nich prawi�, od czego terror<a l:href="#fn856" type="note">[856]</a> coraz wzrasta � m�wili patrz�cy na Tatar�w.</p><p>� I s�usznie � odpowiadali inni. � Nie rajtarom to Carolusa z Tatarami wojowa�, kt�rzy, a zw�aszcza dobrudzcy, i naszej je�dzie czasem dotrzymuj�. Nim si� �w ci�ki rajtar obejrzy, ju� go Tatar na arkan<a l:href="#fn857" type="note">[857]</a> we�mie.</p><p>� Grzech poga�skich syn�w w pomoc wzywa�! � odzywa�y si� g�osy.</p><p>� Grzech nie grzech, a taki<a l:href="#fn858" type="note">[858]</a> si� przydadz�!</p><p>� Bardzo przystojny czambulik! � m�wi� pan Zag�oba.</p><p>Rzeczywi�cie, Tatarzy owi dobrze byli przybrani, w ko�uchy bia�e, czarne i pstre, we�n� do g�ry, czarne �uki i sahajdaki<a l:href="#fn859" type="note">[859]</a> pe�ne strza� ko�ysa�y im si� na plecach, ka�dy mia� przy tym szabl�, co nie zawsze w wielkich czambu�ach bywa�o, gdy� biedniejsi na takowy zbytek zdoby� si� nie mogli, pos�uguj�c si� w r�cznym boju szcz�k� ko�sk�, do kija przywi�zan�. Ale byli to ludzie, jak si� rzek�o, na pokaz, wi�c niekt�rzy mieli nawet i samopa�y<a l:href="#fn860" type="note">[860]</a> pochowane w woj�okowych pokrowcach, a wszyscy siedzieli na dobrych koniach, drobnych wprawdzie, do�� chudych i nisko d�ugogrzywe �by nosz�cych, lecz niepor�wnanej szybko�ci w biegu.</p><p>W �rodku oddzia�u sz�y cztery wielb��dy juczne; t�um zgadywa�, �e w tych jukach znajdowa�y si� dary chanowe dla kr�la; ale w tym si� mylono, bo chan wola� bra� dary ni� dawa�; obiecywa� wprawdzie posi�ki, ale niedarmo.</p><p>Tote� gdy oddzia� min��, pan Zag�oba rzek�: </p><p>� Drogo te <emphasis>auxilia</emphasis><a l:href="#fn861" type="note">[861]</a> b�d� kosztowa�y! Niby to sprzymierze�cy, ale ile oni kraju naniszcz�� Po Szwedach i po nich jednego dachu ca�ego w Rzeczypospolitej nie zostanie.</p><p>� Pewnie, �e okrutnie to ci�ki sojusz � odrzek� Jan Skrzetuski. � Znamy ich ju�!</p><p>� S�ysza�em jeszcze w drodze � rzek� pan Micha� � �e kr�l nasz jegomo�� tak� umow� zawar�, i� do ka�dych pi�ciuset ordy�c�w ma by� dodany nasz oficyjer, przy kt�rym b�dzie komenda i prawo kary. Inaczej, istotnie by ci przyjaciele niebo a ziemi� jeno zostawili.</p><p>� A ten�e czambu�ek?� Co te� kr�l z nim uczyni?</p><p>� Do rozporz�dzenia kr�lewskiego ich chan przys�a�, tak prawie jakoby w darze, a chocia� sobie i za nich policzy, przecie kr�l mo�e uczyni� z nimi, co zechce, i pewnie ich panu Czarnieckiemu razem z nami pode�le.</p><p>� No! to ju� pan Czarniecki w ryzach utrzyma� ich potrafi.</p><p>� Chybaby mieszka� mi�dzy nimi, inaczej zaraz za jego oczyma zaczn� zbytkowa�. Nie mo�e by�, tylko i tym zaraz oficyjera dodadz�.</p><p>� I ten b�dzie dowodzi�? A �w�e t�usty aga<a l:href="#fn862" type="note">[862]</a> co b�dzie czyni�?</p><p>� Je�li nie trafi na kpa, to b�dzie rozkazy spe�nia�.</p><p>� B�d�cie, waszmo�ciowie, zdrowi! b�d�cie mi zdrowi! � zakrzykn��, nagle Kmicic.</p><p>� Dok�d tak spieszno?</p><p>� Panu do n�g pa��, aby mi komend� nad tymi lud�mi powierzy�!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXIII</p></title><p>Tego� samego dnia Akbah-U�an bi� czo�em kr�lowi, a zarazem wr�czy� mu listy chanowe, w kt�rych ten ostatni powtarza� obietnic� ruszenia w sto tysi�cy ordy przeciw Szwedom, byle mu czterdzie�ci tysi�cy talar�w z g�ry wyp�acono i byle pierwsze trawy pokaza�y si� na polach, bez czego, jako �e w spustoszonym wojn� kraju, trudno by�oby tak wielk� moc koni wy�ywi�. Co za� do owego czambuliku, to wys�a� go teraz chan na dow�d mi�o�ci ku �najmilszemu bratu�, aby i Kozacy, kt�rzy o niepos�usze�stwie jeszcze zamy�lali, ujrzeli widomy znak, �e mi�o�� owa trwa statecznie i �e niech jeno pierwszy odg�os o buncie dojdzie uszu chanowych, w�wczas m�ciwy gniew jego spadnie na wszystkie kozactwo.</p><p>Kr�l przyj�� wdzi�cznie Akbah-U�ana i obdarzywszy go pi�knym dzianetem<a l:href="#fn863" type="note">[863]</a>, o�wiadczy�, �e wy�le go niebawem w pole do pana Czarnieckiego, albowiem chce, aby i Szwedzi przekonali si� dowodnie, jako chan daje pomoc Rzeczypospolitej. Za�wieci�y si� oczy Tatara, gdy us�ysza�, i� pod panem Czarnieckim b�dzie s�u�y�, bo go zna� z dawnych wojen ukrai�skich i na r�wni ze wszystkimi agami wielbi�.</p><p>Mniej natomiast spodoba� mu si� ust�p chanowego listu prosz�cy kr�la, aby czambulikowi doda� dobrze znaj�cego kraj oficera, kt�ry by oddzia� prowadzi�, a zarazem ludzi i samego Akbah-U�ana od rabunku i zbytk�w nad mieszka�cami powstrzymywa�. Wola�by by� zapewne Akbah-U�an nie mie� nad sob� takiego patrona, lecz �e wola chanowa i kr�lewska by�y wyra�ne, przeto uderzy� tylko czo�em raz jeszcze, kryj�c starannie niech��, a mo�e obiecuj�c sobie w duszy, �e nie on przed patronem, ale patron przed nim pok�ony b�dzie wybija�.</p><p>Zaledwie Tatar si� oddali� i senatorowie odeszli, gdy Kmicic, kt�ry przy boku kr�lewskim podczas audiencji si� trzyma�, pad� do n�g pa�skich i rzek�:</p><p>� Mi�o�ciwy panie! Niegodzien jestem �aski, o kt�r� prosz�, ale tyle mi na niej co w�a�nie na samym �yciu zale�y. Pozw�l, mi�o�ciwy ojcze, abym nad tymi ordy�cami<a l:href="#fn864" type="note">[864]</a> komend� m�g� obj�� i z nimi zaraz w pole ruszy�.</p><p>� Nie odmawiam � rzek� zdziwiony Jan Kazimierz � bo lepszego przyw�dcy trudno by mi dla nich znale��. Trzeba tam kawalera wielkiej fantazji i rezoluta, aby ich w ryzie umia� utrzyma�, gdy� inaczej zaraz i naszych zaczn� pali� a mordowa� Temu si� jeno stanowczo przeciwi�, by� jutro mia� rusza�, nim ci si� sk�ra po szwedzkich rapierach<a l:href="#fn865" type="note">[865]</a> zagoi.</p><p>� Czuj�, �e niechaj mnie jeno wiatr w polu owieje, zaraz s�abo�� mi przejdzie i si�a we mnie wst�pi na powr�t, a co do Tatar�w, to ju� ja sobie � nimi rady dam i na mi�kki wosk ich ugniot�.</p><p>� Ale co ci tak pilno? Dok�d chcesz i��?</p><p>� Na Szweda, mi�o�ciwy panie!� Nic tu ju� wi�cej nie wysiedz�, bo czegom chcia�, to ju� mam: to jest, �ask� twoj� i grzech�w dawniejszych odpuszczenie� P�jd� do pana Czarnieckiego razem z Wo�odyjowskim albo i z osobna b�d� nieprzyjaciela podchodzi�, jako dawniej Chowa�skiego<a l:href="#fn866" type="note">[866]</a>, a w Bogu ufam, �e mi si� poszcz�ci.</p><p>� Nie mo�e inaczej by�, tylko jeszcze ci� co� innego ci�gnie w pole!</p><p>� Jako ojcu wyznam i ca�� dusz� wyjawi� Ksi��� Bogus�aw, nie kontentuj�c si� potwarz�<a l:href="#fn867" type="note">[867]</a>, jak� na mnie rzuci�, jeszcze i dziewk� t� z Kiejdan wywi�z�, i w Taurogach j� wi�zi, albo gorzej: bo na jej uczciwo��, na jej cnot�, na jej panie�sk� cze�� nastaje� Panie mi�o�ciwy!� Rozum mi si� w g�owie miesza, gdy pomy�l�, w jakich to r�kach ona nieboga� Na m�k� Pa�sk�! mniej te rany bol�� To� ta dziewka dot�d my�li, �em ja si� temu pot�pie�cowi, temu arcypsu ofiarowa� na majestat tw�j, panie, r�k� podnie�� i za ostatniego wyrodka mnie ma! Nie wytrzymam, mi�o�ciwy kr�lu, nie mog�, p�ki jego nie dostan�, p�ki jej nie wydr� Daj mi, panie, tych Tatar�w, a ja� przysi�gam, �e nie swojej jeno prywaty b�d� dochodzi�, ale tyle Szwed�w nat�uk�, �e ten dziedziniec �bami mo�na b�dzie wymo�ci�.</p><p>� Uspok�j si�! � rzek� kr�l.</p><p>� Gdybym, panie, mia� s�u�b� dla prywaty porzuci� i obrony majestatu i Rzeczypospolitej zaniecha�, wstyd by mi by�o prosi�, ale tu si� jedno z drugim schodzi. Przysz�a pora Szwed�w bi�? ja� nic innego nie b�d� czyni�� Przysz�a pora zdrajc� �ciga�, ja� go b�d� �ciga� do Inflant, do Kurlandii, cho�by si� do Septentrion�w albo nawet za morze do Szwecji schroni�, p�jd� za nim!</p><p>� Mamy wiadomo�ci, jako tu�, tu� Bogus�aw z Carolusem z Elbl�ga wyruszy.</p><p>� To im p�jd� na spotkanie!</p><p>� Z takim czambulikiem? Kapeluszem ci� przykryj�.</p><p>� Chowa�ski mnie w o�mdziesi�t tysi�cy przykrywa� i nie przykry�.</p><p>� Co jest wiernego wojska, to pod panem Czarnieckim. Oni na pana Czarnieckiego <emphasis>ante omnia<a l:href="#fn868" type="note">[868]</a></emphasis> uderz�!</p><p>� P�jd� do pana Czarnieckiego. Tym spieszniej trzeba mu, mi�o�ciwy panie, sukurs<a l:href="#fn869" type="note">[869]</a> da�.</p><p>� Do pana Czarnieckiego p�jdziesz, ale do Taurog�w w tak szczup�ej liczbie si� nie dostaniesz. Wszystkie zamki na �mudzi nieprzyjacielowi ksi��� wojewoda wyda� i wsz�dzie szwedzkie prezydia<a l:href="#fn870" type="note">[870]</a> stoj�, a one Taurogi, widzi mi si�, co� nad sam� granic� prusk�, od Tyl�y nie opodal.</p><p>� Na samej granicy elektorskiej, mi�o�ciwy panie, ale po naszej stronie, a od Tyl�y b�dzie cztery mile. Co nie mam doj��! � dojd� i nie tylko ludzi nie wytrac�, ale jeszcze si� do mnie po drodze si�a<a l:href="#fn871" type="note">[871]</a> rezolut�w zbie�y. I to rozwa�, mi�o�ciwy panie, �e gdzie si� tylko poka��, tam ca�a okolica na ko� przeciw Szwedom si�dzie. Pierwszy b�d� �mud� ekscytowa�, je�eli kto inny tego nie uczyni. Gdzie to teraz nie mo�na dojecha�, gdy w ca�ym kraju jak w garnku. Ju� ja zwyczajny obraca� si� w ukropie.</p><p>� Bo i na to nie patrzysz, �e Tatarzy mo�e i nie zechc� tak daleko i�� za tob�?</p><p>� Ano! ano! niech jeno nie zechc�, niech jeno spr�buj�! � m�wi� Kmicic, �ciskaj�c na sam� my�l z�by � jak ich jest czterystu czy tam ilu, tak ich ka�� czterystu powiesi�!� Drzew nie zabraknie!� Niech mi si� popr�buj� buntowa�</p><p>� J�drek! � zawo�a� kr�l, wpadaj�c w dobry humor i wydymaj�c usta � jak mi B�g mi�y, tak lepszego pasterza dla tych owieczek nie znajd�! Bierz�e ich i prowad�, gdzie ci si� �ywnie podoba!</p><p>� Dzi�kuj�, mi�o�ciwy panie! ojcze dobrotliwy! � rzek� rycerz, �ciskaj�c kolana kr�lewskie.</p><p>� Kiedy chcesz ruszy�? � pyta� Jan Kazimierz.</p><p>� Boga mi! Jutro!</p><p>� Mo�e Akbah-U�an nie zechce, �e to konie maj� zdro�one?</p><p>� To go sobie ka�� do kulbaki na arkanie<a l:href="#fn872" type="note">[872]</a> przytroczy� i piechot� p�jdzie, je�eli konia �a�uje.</p><p>� Widz� ju�, �e si� z nim uporasz. Przecie dobrych, p�ki mo�na, sposob�w u�ywaj. A teraz� J�drek� dzi� ju� p�no, ale jutro chc� ci� jeszcze zobaczy� Tymczasem we� ten pier�cie�, powiesz swojej regalistce, �e go od kr�la masz i �e kr�l jej nakazuje, aby jego wiernego s�ug� i obro�c� statecznie mi�owa�a� </p><p>�� Daj�e Bo�e � m�wi� ze �zami w oczach junak � daj�e Bo�e, abym nie inaczej zgin��, tylko w twojej obronie, panie mi�o�ciwy!</p><p>Tu kr�l cofn�� si�, bo by�o ju� p�no, a Kmicic poszed� do swej kwatery do drogi si� gotowa� i rozmy�la�, od czego pocz��, gdzie najpierwej jecha� nale�y?</p><p>Przysz�y mu na my�l s�owa Char�ampa, i� je�eli tylko poka�e si�, �e ksi�cia Bogus�awa w Taurogach nie ma, to najlepiej tam dziewczyn� zostawi�, bo istotnie z Taurog�w, jako le��cych na samej granicy, �atwo si� by�o do Tyl�y pod elektorsk� opiek� schroni�. Zreszt�, jakkolwiek Szwedzi opu�cili w ostatniej potrzebie ksi�cia wojewod� wile�skiego, przecie nale�a�o si� spodziewa�, �e dla jego wdowy respekt mie� b�d�, zatem, byle Ole�ka zosta�a pod jej opiek�, to nic z�ego spotka� j� nie mo�e. Je�eli za� do Kurlandii pojad�, to tym lepiej.</p><p>� I do Kurlandii jecha� z moimi Tatarami nie mog� � rzek� sobie Kmicic � bo to ju� inne pa�stwo.</p><p>Chodzi� tedy i pracowa� g�ow�. Godzina p�yn�a za godzin�, on za� nie pomy�la� jeszcze o spoczynku i tak o�ywi�a go my�l nowej wyprawy, �e cho� rano jeszcze by� s�aby, teraz czu�, �e wracaj� mu si�y, i got�w by� zaraz na konia siada�.</p><p>Pacholikowie sko�czyli wreszcie zawi�zywanie trok�w i zbierali si� i�� na spoczynek, gdy nagle kto� pocz�� skroba� we drzwi izby.</p><p>� Kto tam? � zawo�a� Kmicic.</p><p>Po czym do pacholika:</p><p>� Id� no, obacz!</p><p>Pacholik poszed� i rozm�wiwszy si� za drzwiami, wr�ci� niebawem.</p><p>� Jaki� �o�nierz chce pilno widzie� si� z wasz� mi�o�ci�. Powiada, �e si� zwie Soroka.</p><p>� Puszczaj, na mi�y B�g! � krzykn�� Kmicic.</p><p>I nie czekaj�c, by pacholik spe�ni� rozkaz, sam skoczy� ku drzwiom.</p><p>� Bywaj, mi�y Soroka! bywaj!</p><p>�o�nierz wszed� do izby i pierwszym ruchem chcia� pa�� do n�g swego pu�kownika, bo by� to raczej przyjaciel i s�uga r�wnie wierny jak przywi�zany, lecz �o�nierska subordynacja przemog�a, wi�c wyprostowa� si� i rzek�:</p><p>� Na rozkazy waszej mi�o�ci!</p><p>� Witaj, mi�y towarzyszu, witaj! � m�wi� �ywo Kmicic � my�la�em, �e ci� tam usiekli w Cz�stochowie!</p><p>I �cisn�� go za g�ow�, a potem j�� nawet potrz�sa� jego r�koma, co m�g� uczyni�, nie pospolituj�c si� zbytnio, gdy� Soroka pochodzi� z za�cianku, z drobnej szlachty.</p><p>Dopiero� i stary wachmistrz j�� obejmowa� kolana pa�skie.</p><p>� Sk�d idziesz? � pyta� Kmicic.</p><p>� Z Cz�stochowy, wasza mi�o��.</p><p>� I mnie szuka�e�?</p><p>� Tak jest.</p><p>� A od kogo�e�cie si� tam dowiedzieli, �em �yw?</p><p>� Od ludzi Kuklinowskiego. Ksi�dz Kordecki wielk� msz� z rado�ci celebrowa� na dzi�kczynienie Bogu. Potem, jako gruchn�o, �e pan Babinicz przeprowadzi� kr�la przez g�ry, tak ju� wiedzia�em, �e to wasza mi�o��, nikt inny.</p><p>� A ksi�dz Kordecki zdr�w?</p><p>� Zdr�w, wasza mi�o��, jeno nie wiadomo, czyli go anieli �ywcem do nieba lada dzie� nie wezm�, bo to �wi�ty cz�owiek.</p><p>� Pewnie, �e nie inaczej. Gdzie�e� to si� dowiedzia�, �em z kr�lem do Lwowa przyby�?</p><p>� My�la�em sobie tak: skoro wasza mi�o�� kr�la odprowadza�, to musi przy nim by�, ba�em si� wszelako, �e wasza mi�o�� ju� mo�e w pole wyruszy� i �e si� sp�ni�.</p><p>� Jutro z Tatary<a l:href="#fn873" type="note">[873]</a> ruszam!</p><p>� To si� dobrze sta�o, bo ja waszej mi�o�ci trzos�w odwo�� pe�nych dwa: ten, co by� na mnie, i jegomo�cin, a opr�cz tego one kamuszki �wiec�ce, co�my je z ko�pak�w<a l:href="#fn874" type="note">[874]</a> bojarom<a l:href="#fn875" type="note">[875]</a> zdejmowali, i te, kt�re wasza mi�o�� zabra� wtedy, gdy�my to skarbczyk Chowa�skiego zagarn�li.</p><p>� Dobre by�y czasy, gdy�my skarbczyk ogarn�li, ale nie musi tam tego ju� wiele by�, bom te� przygarstk� ksi�dzu Kordeckiemu zostawi�.</p><p>� Nie wiem, ile jest, jeno ksi�dz Kordecki w�a�nie m�wi�, �e mo�na by za to dwie t�gie wsie kupi�.</p><p>To rzek�szy, Soroka zbli�y� si� do sto�u i pocz�� zdejmowa� z siebie trzosy.</p><p>� A kamuszki w onej blaszance � doda�, k�adn�c<a l:href="#fn876" type="note">[876]</a> obok trzos�w �o�niersk� manierk� na w�dk�.</p><p>Pan Kmicic nic nie m�wi�c, wytrz�sn�� w gar�� nieco czerwonych z�otych, bez rachuby, i rzek� do wachmistrza:</p><p>� Masz!</p><p>� Do n�g upadam waszej mi�o�ci! Ej! �eby to ja mia� w drodze cho� jeden takowy dukacik!</p><p>� Albo co? � spyta� rycerz.</p><p>� Bom okrutnie z g�odu os�ab�. Ma�o gdzie teraz cz�eka kawa�kiem chleba pocz�stuj�, bo ka�dy si� boi, to i nogi w ko�cu ledwie z g�odu wlok�em.</p><p>� Na mi�y B�g! przecie� to wszystko mia� przy sobie!</p><p>� Nie �mia�em bez permisji<a l:href="#fn877" type="note">[877]</a> � rzek� kr�tko wachmistrz.</p><p>� Trzymaj! � rzek� Kmicic, podaj�c mu drug� gar��.</p><p>Po czym krzykn�� na pacholik�w:</p><p>� Nu�e, szelmy! Je�� mu da�, nim pacierz minie, bo �by pourywam!</p><p>Pacholikowie skoczyli jeden przez drugiego i wkr�tce stan�a przed Sorok� ogromna misa w�dzonej kie�basy i flaszka z w�dk�.</p><p>�o�nierz wpi� po��dliwe oczy w posi�ek, wargi i w�sy mu drga�y, lecz si��� przy pu�kowniku nie �mia�.</p><p>� Siadaj, jedz! � zakomenderowa� Kmicic.</p><p>Ledwie sko�czy�, ju� sucha kie�basa pocz�a chrz�ci� w pot�nych szcz�kach Soroki. Dwaj pacholikowie patrzyli na niego, wytrzeszczaj�c oczy.</p><p>� Ruszajcie precz! � zawo�a� Kmicic.</p><p>Ch�opcy kopn�li si� co duchu za drzwi; rycerz za� chodzi� spiesznymi krokami po komnacie i milcza�, nie chc�c przeszkadza� wiernemu s�udze. Ten za�, ilekro� nala� sobie kieliszek gorza�ki, tylekro� spogl�da� z ukosa na pu�kownika, w obawie, czy zmarszczenia brwi nie dostrze�e, po czym wychyla� napitek, zwracaj�c si� ku �cianie.</p><p>Kmicic chodzi�, chodzi�, wreszcie pocz�� sam z sob� rozmawia�.</p><p>� Nie mo�e by� inaczej! � mrucza� � trzeba tam tego pos�a� Ka�� powiedzie� jej� Na nic! Nie uwierzy!� Listu czyta� nie zechce, bo mnie za zdrajc� i psa ma� Niech jej w oczy nie lezie, jeno niechaj patrzy i mnie da zna�, co si� tam dzieje.</p><p>Tu zawo�a� nagle:</p><p>� Soroka!</p><p>�o�nierz zerwa� si� tak szybko, �e ma�o sto�u nie przewr�ci�, i wyci�gn�� si� jak struna.</p><p>� Wedle rozkazu!</p><p>� Ty� cz�ek wierny i w potrzebie frant. Pojedziesz w dalek� drog�, ale nie o g�odzie.</p><p>� Wedle rozkazu!</p><p>� Do Taurog�w, na granic� prusk�. Tam panna Billewicz�wna mieszka� u ksi�cia Bogus�awa� Dowiesz si�, czy on tam jest� i b�dziesz mia� na wszystko oko� Jej w oczy nie le�, chyba i�by si� zdarzy�o, �eby samo wypad�o. Wonczas powiesz jej i zaprzysi�gniesz, �em kr�la przez g�ry przeprowadzi� i �e przy jego osobie jestem. Ona ci pewnie nie uwierzy, bo mnie tam ksi��� oczerni�, �e na zdrowie majestatu nastaj�, co jest �garstwo psa godne!</p><p>� Wedle rozkazu!</p><p>� W oczy, powiedzia�em, nie le�, bo i tak ci nie uwierzy� Ale gdyby si� zdarzy�o, powiedz, co wiesz. A bacz na wszystko i s�uchaj. A sam si� pilnuj, bo je�eli ksi��� tam jest i je�li ci� pozna on albo ktokolwiek z dworu, to ci� na pal wbij�.</p><p>� Wedle rozkazu!</p><p>� By�bym pos�a� starego Kiemlicza, ale on na tamtym �wiecie, bo w parowie usieczon, a synowie za g�upi. Ci p�jd� ze mn�. By�e� w Taurogach?</p><p>� Nie, wasza mi�o��.</p><p>� P�jdziesz do Szczuczyna, stamt�d sam� granic� prusk�, hen! a� do Tyl�y. Taurogi b�d� o cztery mile naprzeciw, po naszej stronie� Sied� w Taurogach tak d�ugo, p�ki wszystkiego nie wymiarkujesz, a potem wracaj. Znajdziesz mnie tam, gdzie b�d� Rozpytuj o Tatar�w i pana Babinicza. A teraz ruszaj spa� do Kiemlicz�w!� Jutro w drog�!</p><p>Po tych s�owach Soroka odszed�, pan Kmicic za� d�ugo jeszcze spa� si� nie k�ad�, ale wreszcie zm�czenie przemog�o. W�wczas rzuci� si� na �o�e i zasn�� snem kamiennym.</p><p>Nazajutrz wsta� orze�wion wielce i silniejszy ni� wczora. Ca�y dw�r ju� by� na nogach i rozpocz�y si� zwyk�e dzienne czynno�ci. Kmicic poszed� naprz�d do kancelarii po nominacj� i po list �elazny<a l:href="#fn878" type="note">[878]</a>, nast�pnie odwiedzi� Subaghazi-beja, naczelnika chanowego poselstwa we Lwowie, i mia� z nim d�ug� rozmow�.</p><p>W czasie tej rozmowy zanurza� pan Andrzej po dwakro� r�k� w kalecie<a l:href="#fn879" type="note">[879]</a>. Za to te�, gdy wychodzi�, Subaghazi pomienia�<a l:href="#fn880" type="note">[880]</a> si� z nim na ko�paki, wr�czy� mu piernacz<a l:href="#fn881" type="note">[881]</a> z zielonych pi�r i kilka �okci r�wnie� zielonego jedwabnego sznura.</p><p>Zaopatrzony w ten spos�b, wr�ci� pan Andrzej do kr�la, kt�ry by� w�a�nie ze mszy przyjecha�, wi�c pad� jeszcze raz m�ody junak do n�g pa�skich, po czym w towarzystwie Kiemlicz�w i pacho�k�w uda� si� wprost za miasto, gdzie Akbah-U�an sta� z czambu�em.</p><p>Stary Tatar przy�o�y� na jego widok r�k� do czo�a, ust i piersi, ale dowiedziawszy si�, kto jest Kmicic i z czym przyjecha�, wnet nasro�y� si�; twarz mu pociemnia�a i oblok�a si� dum�.</p><p>� Skoro kr�l ci� na przewodnika przys�a� � rzek� do Kmicica w �amanym rusi�skim j�zyku � to b�dziesz mi drog� pokazywa�, chocia� ja i sam trafi�bym, gdzie potrzeba, a ty� m�ody i niedo�wiadczony.</p><p>�Z g�ry mi przeznacza, czym mam by� � pomy�la� Kmicic � ale p�ki mo�na, b�d� politykowa�.�</p><p>Tu ozwa� si� g�o�no:</p><p>� Akbahu-U�anie, kr�l mnie tu na wodza, nie na przewodnika przysy�a� I to ci powiem, �e lepiej uczynisz, woli jego kr�lewskiej mo�ci nie neguj�c.</p><p>� Nad Tatarami chan, nie kr�l stanowi! � odrzek� Akbah-U�an.</p><p>� Akbahu-U�anie � powt�rzy� z naciskiem pan Andrzej � chan darowa� ci� kr�lowi, jakoby mu psa albo soko�a darowa�, dlatego nie uw�aczaj mu, aby ci� za� jako psa na powr�z nie wzi�to.</p><p>� A��a! � krzykn�� zdumiony Tatar.</p><p>� Ej�e, nie rozdra�niaj mnie! � odrzek� Kmicic.</p><p>Lecz oczy Akbaha-U�ana krwi� zasz�y. Przez czas jaki� s�owa nie m�g� przem�wi�; �y�y na karku mu sp�cznia�y, r�ka chwyci�a za kind�a�<a l:href="#fn882" type="note">[882]</a>.</p><p>� K�sim! k�sim<a l:href="#fn883" type="note">[883]</a>! � krzykn�� przyduszonym g�osem.</p><p>Ale i pan Andrzej, chocia� obieca� sobie politykowa�, mia� ju� dosy�, gdy� bardzo z natury by� porywczy. Wi�c w jednej chwili podrzuci�o nim co� tak, jakby go gadzina �gn�a<a l:href="#fn884" type="note">[884]</a>, ca�� d�oni� porwa� Tatara za rzadk� brod� i zadar�szy mu g�ow� do g�ry, tak jak gdyby mu co� na pu�apie chcia� pokaza�, pocz�� m�wi� przez zaci�ni�te z�by:</p><p>� S�uchaj, kozi synu! Wola�by� nikogo nad sob� nie mie�, by pali�, rabowa�, wycina�!� Przewodnikiem chcesz mnie mie�! Ot, masz przewodnika! masz przewodnika!</p><p>I przypar�szy go do �ciany, pocz�� t�uc g�ow� jego o zr�b.</p><p>Pu�ci� go wreszcie zupe�nie og�upia�ego, ale nie si�gaj�cego ju� do no�a. Kmicic, id�c za pop�dem swej gor�cej krwi, odkry� mimo woli najlepszy spos�b przekonywania ludzi wschodnich, do niewolnictwa przywyk�ych. Jako� w pot�uczonej g�owie Tatara, mimo ca�ej w�ciek�o�ci, jaka go dusi�a, b�ysn�a zaraz my�l, jak pot�nym i w�adnym by� musi �w rycerz, kt�ry z nim, Akbah-U�anem, post�puje w ten spos�b, i okrwawione wargi jego powt�rzy�y po trzykro� wyraz:</p><p>� Bagadyr! Bagadyr! Bagadyr<a l:href="#fn885" type="note">[885]</a>!</p><p>Pan Kmicic tymczasem na�o�y� na g�ow� ko�pak Subaghaziego, wyci�gn�� zielony piernacz, kt�ry a� dot�d umy�lnie trzyma� za plecami, za pas wetkni�ty, i rzek�:</p><p>� Patrz tu, rabie<a l:href="#fn886" type="note">[886]</a>! i tu!</p><p>� A��a! � ozwa� si� przera�ony U�an.</p><p>� I tu! � doda� Kmicic, wydobywaj�c sznur z kieszeni.</p><p>Lecz Akbah-U�an le�a� ju� u jego n�g i bi� czo�em.</p><p>W godzin� p�niej Tatarzy wyci�gn�li si� d�ugim w�em po drodze wiod�cej ze Lwowa ku Wielkim Oczom, a Kmicic, siedz�c na dzielnym cisawym<a l:href="#fn887" type="note">[887]</a> koniu, kt�rego kr�l mu podarowa�, ogania� czambu�, jak pies owczarski ogania owce. Akbah-U�an spogl�da� na m�odego junaka z przestrachem i podziwieniem.</p><p>Tatarzy, znawcy ludzi wojennych, odgadli na pierwszy rzut oka, �e pod tym wodzem nie zbraknie im krwi i �upu, wi�c szli ochotnie, ze �piewaniem i graniem.</p><p>Kmicicowi za� serce ros�o, gdy patrzy� na owe postacie, podobne do zwierz�t le�nych, bo przybrane w ko�uchy i wielb��dzie kaftany we�n� do g�ry. Fala dzikich g��w ko�ysa�a si� pod miar� ko�skich ruch�w, on za� liczy� je i rozmy�la�, co b�dzie mo�na z tak� pot�g� przedsi�wzi��.</p><p>�Osobliwszy� to komunik<a l:href="#fn888" type="note">[888]</a> � my�la� sobie � i tak mi si� wydaje, jakobym stadu wilk�w przywodzi�, ale z takimi w�a�nie mo�na przej�� ca�� Rzeczpospolit� i ca�e Prusy przetratowa�. Czekaj�e, ksi��� Bogus�awie!�</p><p>Tu che�pliwe my�li pocz�y mu nap�ywa� do g�owy, gdy� do che�pliwo�ci wielce by� sk�onny.</p><p>� B�g da� cz�eku obrotno�� � m�wi� sobie. � Wczora mia�em jeno dwu Kiemlicz�w, a dzi� czterysta koni za mn� cz�apie. Niech jeno taniec rozpoczn�, b�d� mia� tysi�c albo i dwa takich hultaj�w, �eby si� ich i dawni kompanionowie nie powstydzili� Czekaj�e, ksi��� Bogus�awie!</p><p>Lecz po chwili dla uspokojenia sumienia doda�:</p><p>� A przy tym ojczy�nie i majestatowi znacznie us�u��</p><p>I wpad� w wyborny humor. Bawi�o go te� niezmiernie i to, �e szlachta, �ydzi, ch�opi, nawet wi�ksze kupki pospolitego ruszenia nie mog�y si� oprze� w pierwszej chwili przera�eniu na widok jego wojska. A by�a mg�a, bo odwil� przesyci�a wilgotnym tumanem powietrze. Wi�c coraz to si� zdarza�o, �e kto� nadje�d�a� blisko i nagle postrzeg�szy, kogo ma przed sob�, wykrzykiwa�:</p><p>� S�owo sta�o si� cia�em!</p><p>� Jezus, Maria, J�zef!</p><p>� Tatarzy! orda!</p><p>Lecz Tatarzy mijali spokojnie bryki, wozy �adowne, stada koni i przeje�d�aj�cych. Inaczej by by�o, gdyby w�dz pozwoli�, ale samowolnie nic przedsi�wzi�� nie �mieli, bo na w�asne oczy patrzyli przy wyruszeniu, jako temu wodzowi sam Akbah-U�an strzemi� trzyma�.</p><p>Tymczasem Lw�w ju� znikn�� w dali za mg�ami. Tatarzy przestali �piewa� i czambu� porusza� si� z wolna w�r�d tuman�w pary podnosz�cej si� z koni. Nagle t�tent rumaka rozleg� si� za czambu�em.</p><p>Po chwili ukaza�o si� dw�ch je�d�c�w. Jeden z nich by� pan Wo�odyjowski, drugi dzier�awca z W�soszy. Obaj, pomijaj�c oddzia�, p�dzili wprost do pana Kmicica.</p><p>� St�j! st�j! � wo�a� ma�y rycerz.</p><p>Kmicic wstrzyma� konia.</p><p>� To wasza mo��!</p><p>Wo�odyjowski osadzi� z kolei szkap�.</p><p>� Czo�em! � rzek� � listy od kr�la! Jeden do waszmo�ci, drugi do wojewody witebskiego.</p><p>� Ja� do pana Czarnieckiego jad�, nie do pana Sapiehy.</p><p>� Przeczytaj jeno naprz�d pismo!</p><p>Kmicic z�ama� piecz�� i czyta�, co nast�puje:</p><p>�Dowiadujemy si� przez go�ca, �wie�o od pana wojewody witebskiego przyby�ego, jako pan wojewoda nie mo�e tu do kraj�w ma�opolskich ci�gn�� i z drogi zn�w na Podlasie nawraca, a to z przyczyny ksi�cia Bogus�awa, kt�ry z wielk� pot�g� nie przy kr�lu szwedzkim zostawa, lecz na Tykocin i na pana Sapieh� uderzy� zamy�la. �e za� <emphasis>magna pars</emphasis><a l:href="#fn889" type="note">[889]</a> si� pana Sapie�y�skich na prezydiach<a l:href="#fn890" type="note">[890]</a> zosta� musia�a, przeto rozkazujemy ci, aby� z owym tatarskim komunikiem<a l:href="#fn891" type="note">[891]</a> panu wojewodzie szed� w pomoc. A gdy i twojej ochocie w ten spos�b zado�� si� czyni, niepotrzebnie by�my mieli ci po�piech nakazywa�. Drugi list oddasz wojewodzie, w kt�rym pana Babinicza, wiernego s�ug� naszego, afektom wojewodzi�skim, a przede wszystkim opiece boskiej polecamy. Jan Kazimierz, kr�l.�</p><p>� Na mi�y B�g! na mi�y B�g! Oto szcz�liwa dla mnie nowina! � zawo�a� pan Kmicic. � Nie wiem ju�, jako kr�lowi jegomo�ci i waszmo�� panu mam za ni� podzi�kowa�!</p><p>� Sam te� podj��em si� jecha� � odrzek� ma�y rycerz � a to z kompasji<a l:href="#fn892" type="note">[892]</a> dla waszmo�ci, bom widzia� twoj� bole��, i dlatego, aby listy na pewno dosz�y.</p><p>� Kiedy� �w goniec przyszed�?</p><p>� Byli�my u kr�la na obiedzie, ja, dwaj panowie Skrzetuscy, pan Char�amp i pan Zag�oba. Nie wyimainujesz<a l:href="#fn893" type="note">[893]</a> sobie wa�pan, co tam pan Zag�oba wyprawia�, jako o niezaradno�ci Sapia i swoich zas�ugach opowiada�. Do��, �e kr�lowi a� �lozy od ustawicznego rzechotania si�<a l:href="#fn894" type="note">[894]</a> p�yn�y, a obaj hetmani za boki bez ustanku si� trzymali. Wtem wszed� pokojowiec z listem, na kt�rego kr�l zaraz si� obruszy�: �Id� do kata, rzecze, mo�e z�a nowina, nie psuj mi uciechy!� Dopiero� gdy si� dowiedzia�, �e to od pana Sapiehy, zabra� si� do czytania. Jako� z�� nowin� wyczyta�, bo si� potwierdzi�o to, o czym ju� dawno m�wiono, �e elektor przysi�gi wszystkie z�ama� i ostatecznie przeciw prawemu panu z kr�lem szwedzkim si� po��czy�.</p><p>� Jeszcze jeden wr�g, jakoby ich ma�o dot�d by�o! � krzykn�� Kmicic.</p><p>I z�o�y� r�ce.</p><p>� Bo�e wielki! Niech mi jeno na tydzie� pan Sapieha do Prus Ksi���cych pozwoli, a da B�g mi�osierny, �e dziesi�te pokolenia mnie i moich Tatar�w wspomina� b�d�!�</p><p>� Mo�e to by�, �e tam p�jdziecie � odrzek� pan Micha� � ale wprz�d musicie Bogus�awa znosi�<a l:href="#fn895" type="note">[895]</a>, gdy� w�a�nie wskutek onej elektorskiej zdrady zaopatrzono go w ludzi i na Podlasie mu i�� dozwolono.</p><p>� To si� spotkamy, jako dzi� dzie�, jako B�g na niebie, tak si� spotkamy! � m�wi� z iskrz�cymi oczyma Kmicic. � Gdyby� mi waszmo�� nominacj� na wojew�dztwo wile�skie przywi�z�, nie ucieszy�by� mnie lepiej!</p><p>� Kr�l te� zaraz zakrzykn��: �Gotowa dla J�drka ekspedycja, od kt�rej dusza si� w nim uraduje.� Chcia� te� wnet pokojowego za wa�ci� wys�a�, ale ja powiadam: Sam pojad�, to go jeszcze po�egnam.</p><p>Kmicic przechyli� si� na koniu i chwyci� ma�ego rycerza w obj�cia.</p><p>� Brat by tyle dla mnie nie uczyni�, ile� ju� waszmo�� uczyni�! Daj�e, Bo�e, czymkolwiek si� wywdzi�czy�!</p><p>� Ba! Przecie wa�pana rozstrzela� chcia�em!</p><p>� Bom te� czego lepszego by� niewart. Nic to! Niech mnie w pierwszej bitwie usiek�, je�eli pomi�dzy wszystkim rycerstwem bardziej kogo od wa�pana mi�uj�!�</p><p>Tu znowu pocz�li si� �ciska�, na po�egnanie za� rzek� pan Wo�odyjowski:</p><p>� A pilnuj si� z Bogus�awem! pilnuj si�, bo z nim nie�atwo! </p><p>� Jednemu z nas ju� �mier� pisana!</p><p>� Dobrze!</p><p>� Ej, �eby� to waszmo��, kt�ry� jest do szabli jeniusz, swoje arkana mi odkry�! C�! nie ma czasu!� Ale i tak anieli mi pomog�, i krew jego obacz�, chyba �e przedtem oczy moje zamkn� si� na zawsze na �wiat�o dzienne.</p><p>� B�g pomagaj!� Szcz�liwej drogi!� A dajcie tam dzi�gielu zdrajcom Prusakom! � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� B�d�cie spokojni. Obrzydnie im luterstwo!</p><p>Tu pan Wo�odyjowski kiwn�� na Rz�dziana, kt�ry przez ten czas z Akbahem�U�anem rozmawiaj�c, dawne przewagi Kmicica nad Chowa�skim<a l:href="#fn896" type="note">[896]</a> rozpowiada�, po czym obaj odjechali z powrotem do Lwowa.</p><p>Kmicic za� zawr�ci� z miejsca czambu�em, jako wo�nica wozem zawraca, i poszed� wprost ku p�nocy.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXIV</p></title><p>Jakkolwiek Tatarzy, a zw�aszcza dobrudzcy<a l:href="#fn897" type="note">[897]</a>, umieli zbrojnym m�om w polu piersi� do piersi stawa�, przecie najmilsz� dla nich wojn� by� mord bezbronnych, branie niewiast i ch�op�w w jasyr, a przede wszystkim grabie�. Wielce te� przykrzy�a si� droga owemu czambulikowi, kt�ry prowadzi� Kmicic, pod �elazn� bowiem jego r�k� dzicy wojownicy musieli w barank�w si� zmieni�, trzyma� no�e w pochwach, a zgaszone hubki i zwini�te �yka w biesagach. Z pocz�tku szemrali.</p><p>Oko�o Tarnogrodu kilkunastu umy�lnie pozosta�o w tyle, aby pu�ci� �czerwone ptaki<a l:href="#fn898" type="note">[898]</a>� w Chmielewsku i poswawoli� z mo�odyciami<a l:href="#fn899" type="note">[899]</a>. Lecz pan Kmicic, kt�ry ju� si� ku Tomaszowowi posun��, wr�ci� na pierwszy odblask po�ogi i kaza� winnym wywiesza� si� wzajemnie. A tak ju� by� opanowa� Akbah-U�ana, �e ten nie tylko oporu nie stawia�, ale przynagla� skazanych, aby pr�dzej si� wieszali, gdy� inaczej �bagadyr<a l:href="#fn900" type="note">[900]</a>� b�dzie si� gniewa�. Odt�d �barankowie� szli spokojnie, zbijaj�c si� w najcia�niejsze kupy po wsiach i miasteczkach, aby na kt�rego podejrzenie nie pad�o. I egzekucja, cho� j� tak srodze przeprowadzi� Kmicic, nie wzbudzi�a nawet przeciw niemu niech�ci ani nienawi�ci, takie ju� bowiem mia� szcz�cie �w zabijaka, �e zawsze podw�adni tyle w�a�nie czuli dla� mi�o�ci, ile i strachu.</p><p>Prawda, �e pan Andrzej nie da� i im krzywdy uczyni�. Kraj by� srodze przez niedawny napad Chmielnickiego<a l:href="#fn901" type="note">[901]</a> i Szeremeta<a l:href="#fn902" type="note">[902]</a> spustoszony, wi�c o �ywno�� i pasz�, jako na przedn�wku, by�o trudno, a mimo tego wszystko musia�o by� na czas i w br�d, a w Krynicach, gdy mieszka�cy op�r stawili i nie chcieli �adnej spy�y<a l:href="#fn903" type="note">[903]</a> dostarczy�, kaza� ich kilku pan Andrzej siec bato�kami, podstaro�ciego za� uderzeniem obuszka rozci�gn��.</p><p>Uj�o to niezmiernie ordy�c�w, kt�rzy s�uchaj�c z lubo�ci� wrzask�w bitych kryniczan, m�wili pomi�dzy sob�:</p><p>� Ej, sok� nasz Kmitah, nie da swoim barankom krzywdy uczyni�!</p><p>Do��, �e nie tylko nie pochudli, ale spa�li si� jeszcze, ludzie i konie. Stary U�an, kt�remu brzucha przyby�o, spogl�da� z coraz wi�kszym podziwem na junaka i j�zykiem mlaska�.</p><p>� Gdyby mi syna A��ach da�, chcia�bym mie� takiego. Nie mar�bym na staro�� z g�odu w u�usie! � powtarza�.</p><p>Kmicic za� od czasu do czasu uderza� go pi�ci� w brzuch i m�wi�:</p><p>� S�uchaj, wieprzu! Je�li ci Szwedzi ka�duna<a l:href="#fn904" type="note">[904]</a> nie rozetn�, to wszystkie spi�arnie w niego schowasz!</p><p>� Gdzie tu Szwedzi? �yka nam pognij�, �uki popr�chniej� � odpowiedzia� U�an, kt�remu t�skno by�o za wojn�.</p><p>Jako� istotnie jechali naprz�d takim krajem, do kt�rego noga szwedzka doj�� nie zdo�a�a, dalej za� takim, w kt�rym by�y swego czasu prezydia, ale ju� je konfederacja wypar�a. Spotykali natomiast wsz�dzie mniejsze i wi�ksze kupy szlachty, ci�gn�ce zbrojno w rozmaite strony, i nie mniejsze kupy ch�opstwa, kt�re nieraz zast�powa�y im gro�nie drog�, a kt�rym cz�sto trudno by�o wyt�umaczy�, �e maj� do czynienia z przyjaci�mi i s�ugami kr�la polskiego.</p><p>Doszli wreszcie do Zamo�cia. Zdumieli si� Tatarzy na widok tej pot�nej fortecy, a c� dopiero, gdy im powiedziano, �e niedawno jeszcze wstrzyma�a ona ca�� pot�g� Chmielnickiego.</p><p>Pan Jan Zamoyski<a l:href="#fn905" type="note">[905]</a>, ordynat, pozwoli� im na znak wielkiej przychylno�ci i �aski wej�� do miasta. Wpuszczono ich bram� Szczebrzeszy�sk� albo inaczej Ceglan�, gdy� dwie inne by�y z kamienia. Sam Kmicic nie spodziewa� si� ujrze� nic podobnego i nie m�g� wyj�� z podziwu na widok ulic szerokich, w�osk� mod� pod lini� r�wno budowanych, na widok wspania�ej kolegiaty<a l:href="#fn906" type="note">[906]</a> i burs<a l:href="#fn907" type="note">[907]</a> akademickich, zamku, mur�w, pot�nych dzia� i wszelkiego rodzaju �opatrzenia�. Jak ma�o kt�ry z magnat�w m�g� si� por�wna� z wnukiem wielkiego kanclerza, tak ma�o kt�ra forteca z Zamo�ciem.</p><p>Lecz najwi�kszy zachwyt ogarn�� ordy�c�w, gdy ujrzeli ormia�sk� cz�� miasta. Nozdrza ich chciwie wci�ga�y wo� safianu, kt�rego wielkie fabryki prowadzili przemy�lni przybysze z Kaffy, a oczy �mia�y im si� do bakalij, wschodnich kobierc�w, pas�w, sadzonych szabel, kind�a��w<a l:href="#fn908" type="note">[908]</a>, �uk�w, lamp tureckich i wszelkiego rodzaju kosztowno�ci.</p><p>Sam pan cze�nik koronny wielce przypad� do serca Kmicicowi. By�o to prawdziwe kr�lewi�tko<a l:href="#fn909" type="note">[909]</a> w swoim Zamo�ciu: cz�ek w sile wieku, wielce przystojny, chocia� nieco cherlawy, gdy� w leciech pierwszej m�odo�ci nie do�� upa�y natury hamowa�. Zawsze jednak lubi� p�e� bia��, a zdrowie jego nie do tyla by�o nadw�tlone, aby weso�o�� znik�a mu z oblicza. Dotychczas nie o�eni� si�, a jakkolwiek najznamienitsze domy w Rzeczypospolitej otwiera�y mu szeroko podwoje, utrzymywa�, �e nie mo�e do�� g�adkiej dziewki w nich znale��. Znalaz� j� p�niej nieco, w osobie m�odej panienki francuskiej, kt�ra, lubo<a l:href="#fn910" type="note">[910]</a> w innym zakochana<a l:href="#fn911" type="note">[911]</a>, odda�a mu bez wahania dla jego bogactw sw� r�k�, nie przewiduj�c, �e �w pierwszy wzgardzony ozdobi kiedy� koron� kr�lewsk� swoj� i jej g�ow�.</p><p>Pan Zamo�cia nie odznacza� si� bystrym dowcipem<a l:href="#fn912" type="note">[912]</a>, jeno go mia� tyle, co na w�asn� potrzeb�. O godno�ci i urz�dy nie zabiega�, chocia� same sz�y ku niemu, a gdy przyjaciele strofowali go, i� mu przyrodzonej ambicji braknie, odpowiada�:</p><p>� Nieprawda, �e mi jej braknie, jeno mam wi�cej od tych, kt�rzy si� k�aniaj�. Po co mi dworskie progi wyciera�? W Zamo�ciu nie tylko ja Jan Zamoyski, ale Sobiepan Zamoyski�</p><p>Zwano go te� powszechnie Sobiepanem, z kt�rego przezwiska wielce by� kontent<a l:href="#fn913" type="note">[913]</a>. Rad te� udawa� prostaka, chocia� wychowanie odebra� wykwintne i m�odo�� na podr�ach po cudzych krajach sp�dzi�. Sam powiada� si� zwyczajnym szlachcicem<a l:href="#fn914" type="note">[914]</a> i du�o o mierno�ci swego �staniku� mawia�, mo�e dlatego, by mu inni zaprzeczali, a mo�e, by mierno�ci dowcipu nie spostrzegli. Zreszt� by� to cz�ek zacny i lepszy syn Rzeczypospolitej od wielu innych.</p><p>A jako on przypad� do serca Kmicicowi, tak i Kmicic jemu, przeto te� go na pokoje zamkowe zaprosi� i go�ci�, bo i to lubi�, by jego go�cinno�� chwalono.</p><p>Pan Andrzej pozna� w zamku wiele znamienitych os�b, przede wszystkim za� ksi�n� Gryzeld� Wi�niowieck�<a l:href="#fn915" type="note">[915]</a>, siostr� pana Zamoyskiego, a wdow� po wielkim Jeremim, po panu swego czasu Rzeczypospolitej prawie najwi�kszym, kt�ry jednakowo� ca�� niezmiern� fortun� w czasie inkursji<a l:href="#fn916" type="note">[916]</a> kozackiej by� utraci�, tak i� ksi�na siedzia�a w Zamo�ciu na �asce u brata Jana.</p><p>Lecz by�a to pani tak pe�na wspania�o�ci, majestatu i cnoty, i� pierwszy pan Jan prochy przed ni� zdmuchiwa�, a przy tym ba� si� jej jak ognia. Nie by�o te� wypadku, �eby woli jej zado�� nie uczyni� lub �eby si� jej w wa�niejszych wypadkach nie radzi�. Powiadali nawet dworscy, �e ksi�na pani rz�dzi Zamo�ciem, armi�, skarbami i panem bratem starost�; lecz ona nie chcia�a korzysta� ze swej przewagi, ca�� dusz� oddana bole�ci po m�u i wychowaniu syna.</p><p>Syn �w w�a�nie by� niedawno z dworu wiede�skiego na kr�tki czas do kraju powr�ci� i bawi� przy niej. By� to m�odzie�czyk w wio�nie lat; lecz na pr�no pan Kmicic szuka� w nim tych znamion, kt�re syn wielkiego Jeremiego nosi� w obliczu powinien.</p><p>Posta� m�odego ksi���tka by�a pe�na wdzi�ku; twarz du�a, nalana, wypuk�e oczy patrzy�y nie�mia�o; usta mia� grube, wilgotne, jak u ludzi sk�onnych do uciech sto�u; olbrzymie i czarne, jak skrzyd�o kruka, w�osy spada�y mu a� na ramiona, wzi�� te� po ojcu tylko owe krucze w�osy i smag�o�� cery.</p><p>Ci, kt�rzy mu byli bli�si, upewniali jednak pana Kmicica, �e m�ody ksi��� ma dusz� szlachetn�, poj�cie niepospolite i znakomit� pami��, dzi�ki kt�rej prawie wszystkimi j�zykami rozm�wi� si� mo�e, i �e tylko pewna oci�a�o�� cia�a i ducha oraz przyrodzone �akomstwo w jedzeniu stanowi� wady tego niepospolitego sk�din�d pani�cia.</p><p>Jako�, wdawszy si� z nim w rozmow�, przekona� si� pan Andrzej, �e ksi��� nie tylko ma poj�tny dowcip i trafny s�d o wszystkim, ale i dar jednania sobie ludzi. Kmicic pokocha� go po pierwszej rozmowie tym uczuciem, w kt�rym jest najwi�cej lito�ci. Uczu�, �e da�by wiele, by temu sierocie wr�ci� �wietny los, jaki mu si� prawem z urodzenia nale�a�.</p><p>Lecz przekona� si� tak�e przy pierwszym obiedzie, i� prawd� by�o, co m�wiono o �akomstwie Micha�a. M�ody ksi��� zdawa� si� nie my�le� o niczym wi�cej, tylko o jedzeniu. Wypuk�e jego oczy �ledzi�y niespokojnie ka�d� potraw�, a gdy mu przynoszono p�misek, nabiera� ogromne kupy na talerz i jad� chciwie, z mlaskaniem wargami, jak tylko �akomcy jadaj�. Marmurowa twarz ksi�nej przyobleka�a si� na �w widok jeszcze wi�kszym smutkiem. Kmicicowi za� sta�o si� nieswojo tak dalece, �e odwr�ci� oczy i spojrza� na pana Sobiepana Zamoyskiego.</p><p>Lecz pan starosta ka�uski nie patrzy� ani na ksi�cia Micha�a, ani na swego go�cia. Pan Kmicic poszed� za jego wzrokiem i poza ramieniem ksi�nej Gryzeldy ujrza� prawdziwie cudne zjawisko, kt�rego nie zauwa�y� dot�d.</p><p>By�a to malutka g��wka dziewcz�ca, bia�a jak mleko, kra�na jak r�ana wdzi�czna jak obrazek. Drobniuchne, same przez si� wij�ce si� loczki zdobi�y jej czo�o, bystre oczka strzyg�y ku oficerom siedz�cym wedle pana starosty, nie pomijaj�c i jego samego; wreszcie zatrzyma�y si� na panu Kmicicu i patrzy�y na� z uporem tak pe�nym zalotno�ci, jakby mu chcia�y w g��b serca zajrze�.</p><p>Lecz Kmicic nie�atwo si� konfundowa�, wi�c j�� zaraz patrze� w te oczka zgo�a zuchwale, a nast�pnie tr�ci� w bok siedz�cego wedle pana Szurskiego, porucznika nadwornej pancernej chor�gwi ordynackiej, i spyta� p�g�osem:</p><p>� A co to za firka ogoniasta?</p><p>� Mo�ci panie � odrzek� ostro pan Szurski � nie m�w lekce, kiedy nie wiesz, o kim m�wisz� Nie �adna to firka, jeno panna Anna Borzobohata-Krasie�ska� I wa�pan inaczej jej nie zwij, je�li nie chcesz swojej <emphasis>grubianitatis</emphasis><a l:href="#fn917" type="note">[917]</a> �a�owa�!</p><p>� Aspan chyba nie wiesz, �e firka to taki ptak, i bardzo wdzi�czny, dlatego �adnego te� w tym przezwisku kontemptu<a l:href="#fn918" type="note">[918]</a> nie masz � odpar�, �miej�c si�, Kmicic � ale miarkuj�c z waszmo�cinej cholery, srodze musisz by� zakochany!</p><p>� A kto tu nie zakochany? � mrukn�� opryskliwie Szurski. � Sam pan starosta ledwie oczu nie wypatrzy i jako na szydle siedzi.</p><p>� Widz� to, widz�!</p><p>� Co tam wa�pan widzisz!� On, ja, Grabowski, Sto��giewicz, Konojadzki, Rubecki z dragonii, Pieczynga, wszystkich pogr��y�a� I z wa�panem stanie si� to samo, je�eli tu d�ugo posiedzisz� Jej dwudziestu czterech godzin dosy�!</p><p>� Ej, panie bracie! Nie da�aby i we dwadzie�cia cztery miesi�ce rady!</p><p>� Jak�e to? � pyta� z oburzeniem pan Szurski � to� wa�� ze spi�u czy co?</p><p>� Nie! Jeno<a l:href="#fn919" type="note">[919]</a> gdy kto wa�panu ostatniego talara z kieszeni ukradnie, to si� ju� nie potrzebujesz ba� z�odzieja�</p><p>� Chyba �e tak! � odrzek� Szurski.</p><p>Pan Kmicic za� spos�pnia� nagle, bo mu w�asne zgryzoty na my�l przysz�y, i nie zwa�a� wi�cej, �e czarne oczka coraz to uporczywiej w niego patrzy�y, jak gdyby pytaj�c: Jak si� nazywasz i sk�d si� wzi��e�, m�ody rycerzu?</p><p>A Szurski mrucza�:</p><p>� Wierci, wierci!� Wierci�a tak i we mnie, p�ki do serca nie dowierci�a� Teraz ani dba!</p><p>Kmicic otrz�sn�� si� z zamy�lenia.</p><p>� Czemu si� kt�ry z was nie �eni, u kaduka!</p><p>� Bo jeden drugiemu przeszkadza!</p><p>� Ba, to dziewka gotowa osi��� na koszu<a l:href="#fn920" type="note">[920]</a>� Cho�, co prawda, jeszcze w tej gruszce bia�e ziarnka by� musz�<a l:href="#fn921" type="note">[921]</a>.</p><p>Na to Szurski wytrzeszczy� oczy i pochyliwszy si� do ucha Kmicica, rzek� wielce tajemniczo:</p><p>� M�wi�, �e jej dwadzie�cia pi�� lat, jak Boga kocham! Jeszcze przed inkursj� hultajsk�<a l:href="#fn922" type="note">[922]</a> by�a u ksi�nej Gryzeldy.</p><p>� Dziw nad dziwy, nie da�bym jej nad szesna�cie, niechby o�mna�cie, najwy�ej!</p><p>Tymczasem �licho� domy�li�o si� widocznie, �e o nim mowa, bo oczki jarz�ce nakry�o powiekami i jeno boczkiem troch� strzela�o ku Kmicicowi, pytaj�c ci�gle: Kto� jest, taki urodziwy? sk�d si� wzi��e�?</p><p>A on mimo woli pocz�� pokr�ca� w�sa.</p><p>Po obiedzie wzi�� go pod rami� pan starosta ka�uski, kt�ry, z uwagi na dworne maniery Kmicica, traktowa� go jak niepowszedniego go�cia.</p><p>� Panie Babinicz � rzek� � wszak�e waszmo�� m�wi�e� mi, �e� z Litwy?</p><p>� Tak jest, panie starosto.</p><p>� Powiedz�e mi, zali<a l:href="#fn923" type="note">[923]</a> nie znasz na Litwie Podbipi�t�w?</p><p>� Zna� nie znam, bo te� ju� ich na �wiecie nie masz, przynajmniej tych, kt�rzy si� Zerwikapturem piecz�towali. Ostatni pod Zbara�em<a l:href="#fn924" type="note">[924]</a> poleg�. By� to najwi�kszy rycerz, jakiego Litwa wyda�a. Kto u nas o Podbipi�tach nie wie!</p><p>� S�ysza�em i ja o tym, ale owo dlaczego pytam: jest na respekcie<a l:href="#fn925" type="note">[925]</a> u siostry mojej jedna panna, kt�ra si� Borzobohata-Krasie�ska nazywa� R�d zacny!� By�a ona narzeczon� tego Podbipi�ty, kt�ry zabit pod Zbara�em� Sierota to, bez ojca i matki, a chocia� siostra ksi�na wielce j� mi�uje, przecie ja, przyrodzonym opiekunem siostry b�d�c, tym samym mam i on� dziewczyn� w opiece.</p><p>� Mi�a� to opieka! � wtr�ci� Kmicic.</p><p>Pan starosta ka�uski u�miechn�� si�, mrugn�� oczyma i mlasn�� j�zykiem.</p><p>� Co? marcepanik! co?�</p><p>Lecz wnet spostrzeg�szy, i� si� zdradza, przybra� twarz powa�n�.</p><p>� Zdrajco! � rzek� p� �artem, a p� serio � chcia�e� mnie na hak przywie��, ledwiem si� nie wygada�!�</p><p>� Z czym? � pyta� pan Kmicic, patrz�c mu bystro w oczy.</p><p>Tu Sobiepan ostatecznie zmiarkowa�, �e lotno�ci� dowcipu go�ciowi nie sprosta, i zaraz rzecz obr�ci�.</p><p>� Ten Podbipi�ta � rzek� � zapisa� jej jakowe� folwarki tam, w waszych stronach. Nazwisk nie pami�tam, bo cudaczne: jakie� Ba�tupie, Syruciany, Myszykiszki, s�owem, wszystko, co mia�. Dalib�g, nie pami�tam� Pi�� czy sze�� folwark�w.</p><p>� Ba! klucze<a l:href="#fn926" type="note">[926]</a> to raczej, nie folwarki. Podbipi�ta by� cz�ek wielce mo�ny i gdyby ta panna do ca�ej jego fortuny kiedy� dosz�a, mog�aby mie� w�asny fraucymer i mi�dzy senatorami m�a szuka�.</p><p>� Tak�e powiadasz? Znasz owe wioski?</p><p>� Znam jeno Lubowicze i Szeputy, bo te ko�o mojej maj�tno�ci le��. Samej le�nej granicy b�dzie mil ze dwie, a polnej i ��cznej drugie tyle.</p><p>� Gdzie� to jest?</p><p>� W Witebskiem.</p><p>� Oj, daleko! niewarta ta sprawa zachodu, ile �e tamte kraje pod nieprzyjacielem.</p><p>� Jak nieprzyjaci� wy�eniem<a l:href="#fn927" type="note">[927]</a>, to do maj�tno�ci dojdziem. Ale Podbipi�towie maj� swoje maj�tno�ci i w innych stronach, a na �mudzi bardzo znaczne, wiem o tym dobrze, bo mam te� i tam kawa� ziemi.</p><p>� Widz�, �e i waszmo�cina substancja<a l:href="#fn928" type="note">[928]</a> nie torba sieczki?</p><p>� Nic to teraz nie przynosi. Ale cudzego mi nie trzeba.</p><p>� Porad��e mi waszmo��, jak by dziewczyn� na nogi postawi�?</p><p>Kmicic roz�mia� si�.</p><p>� Wol� o tym radzi� ni� o czym innym. Najlepiej do pana Sapiehy si� uda�. Byle spraw� wzi�� do serca, to jako wojewoda witebski i najznamienitsza na Litwie persona, si�a<a l:href="#fn929" type="note">[929]</a> m�g�by wsk�ra�.</p><p>� M�g�by awizy<a l:href="#fn930" type="note">[930]</a> do trybuna��w rozes�a�, �e to testamentem Borzobohatej zapisano, aby dalsi krewni nie szarpali.</p><p>� Tak jest. Ale trybuna��w teraz nie masz, a pan Sapieha co innego te� ma na g�owie.</p><p>� Mo�na by dziewczyn� w r�ce mu i w opiek� odda�. Maj�c j� na oczach, pr�dzej by dla niej co uczyni�.</p><p>Kmicic spojrza� ze zdziwieniem na pana starost�.</p><p>�Co on w tym ma, �e si� chce jej st�d pozby�?� � pomy�la�.</p><p>Starosta za� m�wi� dalej:</p><p>� Trudno, aby w obozie w namiocie pana wojewody witebskiego mieszka�a, ale mog�aby przy c�rkach wojewodzi�skich zostawa�.</p><p>�Nie rozumiem! � pomy�la� Kmicic � zaliby on naprawd� chcia� jej by� tylko opiekunem?�</p><p>� W tym jeno trudno��, jak by j� w tamte strony w dzisiejszych niespokojnych czasiech<a l:href="#fn931" type="note">[931]</a> wys�a�. Trzeba by z kilkaset ludzi, a ja Zamo�cia oga�aca� nie mog�. Gdybym to znalaz� kogo, co by j� w bezpiecze�stwie dowi�z�� Ot, wa�pan m�g�by� si� podj��, bo i tak do pana Sapiehy idziesz. Da�bym ci listy� a wa�pan da�by� mi kawalerski parol<a l:href="#fn932" type="note">[932]</a>, �e j� bezpiecznie doprowadzisz.</p><p>� Ja mam j� do pana Sapiehy prowadzi�? � rzek� ze zdumieniem Kmicic.</p><p>� Albo� to taka funkcja niemi�a?� Cho�by te� i do afektu<a l:href="#fn933" type="note">[933]</a> po drodze przysz�o?</p><p>� Ehe! � rzek� Kmicic � ju� tam moje afekta kto inny dzier�awi, a cho� tenuty<a l:href="#fn934" type="note">[934]</a> mi nie p�aci, przecie dzier�awcy zmienia� nie my�l�.</p><p>� Tym lepiej, z tym wi�ksz� spokojno�ci� ci j� powierz�.</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� Co? podj��by� si�? � spyta� starosta</p><p>� Z Tatarami id�.</p><p>� Powiadali mi ludzie, �e si� Tatarzy wa�pana gorzej ognia boj�. No, co? podj��by� si�?</p><p>� Hm! dlaczego by nie, gdybym wasz� wielmo�no�� mia� tym zobowi�za� Jeno�</p><p>� Aha! my�lisz, �e trzeba, aby ksi�na permisj�<a l:href="#fn935" type="note">[935]</a> da�a� Da! jak mi B�g mi�y! Bo imaginuj sobie, �e ona mnie pos�dza�</p><p>Tu pan starosta pocz�� co� d�ugo szepta� do ucha Kmicicowi, wreszcie doda� g�o�no:</p><p>� Okrutnie by�a za to na mnie krzywa, a ja uszy k�ad�em po sobie, bo to z babami wojowa�! at! wola�bym Szwed�w pod Zamo�ciem. Ale b�dzie mia�a najlepszy dow�d, �e nic z�ego nie zamy�lam, skoro sam dziewk� chc� st�d wyprawi�. Srodze si� zdziwi, prawda� No! przy pierwszej sposobno�ci o tym z ni� pogadam.</p><p>To rzek�szy, starosta zakr�ci� si� i odszed�, Kmicic za� popatrzy� za nim i mrukn��:</p><p>� Wniki<a l:href="#fn936" type="note">[936]</a> jakie�, panie starosto, zastawiasz, a cho� celu nie rozumiem, przecie sid�o widz� dobrze, bo i wnicznik<a l:href="#fn937" type="note">[937]</a> z ciebie okrutnie niezgrabny.</p><p>Pan starosta za� kontent by� z siebie, chocia� dobrze to pojmowa�, �e po�owa dopiero roboty zosta�a dokonana, a pozostawa�a druga, tak trudna, �e na my�l o niej ogarnia�o go zw�tpienie, a nawet i strach: po prostu nale�a�o uzyska� pozwolenie ksi�nej Gryzeldy, kt�rej surowo�ci i przenikliwego rozumu ba� si� pan starosta z ca�ej duszy.</p><p>Jednak pocz�wszy, pragn�� jak najpr�dzej doprowadzi� dzie�o do skutku, nazajutrz wi�c rano, po mszy, po �niadaniu i po przegl�dzie najemnej piechoty niemieckiej uda� si� na pokoje ksi�nej.</p><p>Zasta� sam� pani� haftuj�c� ornat do kolegiaty. Za ni� Anusia zwija�a rozwieszony na dw�ch krzes�ach jedwab; drugi motek koloru r�anego za�o�y�a na szyj� i migaj�c szybko r�czkami, biega�a naoko�o krzese�, goni�c odwijaj�c� si� nitk�.</p><p>Panu staro�cie poja�nia�y oczy na jej widok, ale pr�dko przybra� oblicze w powag� i przywitawszy si� z ksi�n�, tak niby od niechcenia zacz��:</p><p>� Ten pan Babinicz, co tu z Tatary<a l:href="#fn938" type="note">[938]</a> przyjecha�, to jest Litwin. Mo�ny jaki� cz�ek i wielce grzeczny, a rycerz podobno zawo�any. Zauwa�y�a� go, pani siostro?</p><p>� Sam�e� go do mnie przyprowadza� � odrzek�a oboj�tnie ksi�na Gryzelda. � Uczciw� ma twarz i na dobrego �o�nierza wygl�da.</p><p>� Rozpytywa�em si� go te� o owe maj�tno�ci, pannie Borzobohatej zapisane. Powiada, �e to fortuna niemal radziwi��owskiej r�wna.</p><p>� Daj Bo�e Anusi. L�ejsze jej b�dzie sieroctwo, a potem staro�� � rzek�a pani.</p><p>� Jest jeno to <emphasis>periculum</emphasis><a l:href="#fn939" type="note">[939]</a>, �eby dalsi krewni nie rozdrapali. Babinicz powiada, �e wojewoda witebski m�g�by, gdyby chcia�, tym si� zaj��. Zacny to cz�ek i nam wielce �yczliwy, kt�remu bym c�rk� w�asn� powierzy�� Do��, by mu awiz� do trybuna�u pos�a� i opiek� oznajmi�. Ale Babinicz powiada, i� na to potrzeba, aby panna Anna sama pojecha�a w tamte strony.</p><p>� Dok�d? do pana Sapiehy?</p><p>� Albo do panien Sapie�anek, aby tam by�a, aby instalacja <emphasis>pro forma<a l:href="#fn940" type="note">[940]</a></emphasis> mog�a by� uczyniona.</p><p>Starosta zmy�li� w tej chwili �instalacj� pro <emphasis>forma</emphasis>�, s�usznie mniemaj�c, �e ksi�na przyjmie t� fa�szyw� monet� za dobr�.</p><p>Ona za� pomy�la�a przez chwil� i rzek�a:</p><p>� Jak�e jej tu teraz jecha�, gdy Szwedzi po drodze?</p><p>� Mam w�a�nie wiadomo��, �e z Lublina ust�pili. Ca�y kraj z tej strony Wis�y wolny.</p><p>� I kt� by to Hank� do pana Sapiechy odprowadzi�?</p><p>� Cho�by ten sam Babinicz.</p><p>� Z Tatarami? B�j�e si� Boga, panie bracie, to� to lud dziki i niesforny.</p><p>� Ja si� tam nie boj� � wtr�ci�a, dygaj�c, Anusia.</p><p>Lecz ksi�na Gryzelda zmiarkowa�a ju�, �e pan brat przyszed� z jakim� gotowym planem, wi�c wyprawi�a Anusi� z pokoju, sama za� pocz�a spogl�da� pytaj�cym wzrokiem na pana starost�.</p><p>On za� rzek� jakby do siebie samego:</p><p>� Ordy�cy ci w proch si� przed Babiniczem rozsypuj�. Wiesza ich za lada niesubordynacj�<a l:href="#fn941" type="note">[941]</a>.</p><p>� Nie mog� na tak� ekspedycj� pozwoli� � odpowiedzia�a ksi�na. � Dziewczyna jest zacna, ale ba�amutna, i �atwo w ludziach zapa�y budzi� Sam to wiesz najlepiej. Nigdy bym jej nie powierzy�a cz�eku m�odemu i nieznanemu.</p><p>� Nieznany on tam nie jest, bo kto o Babiniczach nie s�ysza� jako o familiantach<a l:href="#fn942" type="note">[942]</a> i statecznych ludziach! (pierwszy pan starosta nigdy w �yciu o Babiniczach nie s�ysza�)� Zreszt� � m�wi� dalej � mog�aby� jej kt�r� ze statecznych niewiast do kompanii doda�, to i <emphasis>decorum</emphasis><a l:href="#fn943" type="note">[943]</a> by�oby zachowane. Za Babinicza ja r�cz�. Powiem ci i to, pani siostro, �e ma on w tamtych stronach narzeczon�, w kt�rej srodze jest, jak sam powiada, zakochany� A kto zakochany, temu co innego w g�owie. Grunt w tym, �e taka druga sposobno�� niepr�dko mo�e si� trafi�; natomiast mo�e fortuna dziewce przepa�� i na dojrza�e lata zostanie bez dachu nad g�ow�.</p><p>Ksi�na przesta�a haftowa�, podnios�a g�ow� i utkwi�a w bracie przenikliwe oczy.</p><p>� Co ty masz w tym, �eby j� st�d wyprawi�?</p><p>� Co ja mam w tym? � m�wi�, spuszczaj�c wzrok, pan starosta. � Co mog� mie�? nic!</p><p>� Janie!� ty� si� z Babiniczem zm�wi� na jej cnot�?!</p><p>� Ot, jest! Jak mi B�g mi�y! tego tylko brak�o! Przeczytasz tedy list, kt�ry do pana Sapiehy napisz�, i w�asny dodasz� A ja� jeno przyrzekam, i� si� z Zamo�cia nie rusz�. Wreszcie sama Babinicza wybadasz i sama go prosi� b�dziesz, aby si� funkcji podj��. Skoro mnie pos�dzasz, to nie chc� o niczym wiedzie�.</p><p>� Czemu za� tak nastajesz, by ona wyjecha�a z Zamo�cia?</p><p>� Bo jej dobra pragn� i o fortun� niezmiern� chodzi. Wreszcie� przyznaj�! Si�a<a l:href="#fn944" type="note">[944]</a> mi na tym zale�y, aby ona z Zamo�cia wyjecha�a. Oto sprzykrzy�y mi si� twoje pos�dzenia, nie w smak i to, �e na mnie ustawnie brwi marszczysz i surowie<a l:href="#fn945" type="note">[945]</a> spogl�dasz� My�la�em, �e przyzwalaj�c na odjazd dziewczyny, znajd� najlepsze <emphasis>argumentum</emphasis><a l:href="#fn946" type="note">[946]</a> przeciw podejrzeniom. Dalib�g, do�� mi tego! bom te� nie �aden �ak ani myd�ek, kt�ry si� noc� pod okna skrada� Powiem ci wi�cej: oficerowie mi si� przez ni� jeden na drugiego burz� i szablami na si� trzaskaj�. Ni zgody, ni porz�dku, ni s�u�by, jak nale�y. Do�� mi tego! Ale skoro jeszcze oczyma we mnie �widrujesz, to r�b, jak chcesz, a Micha�a sama pilnuj, bo to twoja, nie moja sprawa.</p><p>� Micha�a? � rzek�a ze zdumieniem ksi�na.</p><p>� Ja przeciw dziewczynie nic nie m�wi� Nie ba�amuci go wi�cej ni� innych, ale je�eli ty, pani siostro, nie widzisz jego strzelistych spojrze� i gor�cych afekt�w, to ci jeno to powiem, �e Kupido<a l:href="#fn947" type="note">[947]</a> tak nie za�lepia jak macierzy�ska mi�o��.</p><p>Brwi ksi�nej �ci�gn�y si�, a lica jej przyblad�y.</p><p>Starosta za� </p><p>widz�c</p><p>, �e wreszcie utrafi�, uderzy� si� r�koma po kolanach i m�wi� dalej: </p><p>� Ot, tak! pani siostro, ot, tak!� Co mnie do tego. Niech�e jej Micha�ek jedwab do zwijania podaje, niech parska, patrz�c na ni�, niech si� p�oni, niech przez dziurki we drzwiach na ni� spogl�da?� A mnie co!� Wreszcie� bo ja wiem! Fortuna pi�kna� r�d, no! szlachecki, a ja si� tam nad szlacht� nie wynosz�. Chcesz sama, dobrze! Lata jeno pono� niedobrane<a l:href="#fn948" type="note">[948]</a>, ale to zn�w nie moja rzecz.</p><p>To rzek�szy, pan starosta powsta� i sk�oniwszy si� siostrze bardzo uprzejmie, zabiera� si� do odej�cia.</p><p>Ksi�nej tymczasem krew nap�yn�a do twarzy. Dumna pani w ca�ej Rzeczypospolitej nie widzia�a partii godnej Wi�niowieckiego<a l:href="#fn949" type="note">[949]</a>, a za granic� chyba mi�dzy arcyksi�niczkami austriackimi, wi�c te� s�owa brata przypiek�y j� jakby rozpalonym �elazem.</p><p>� Janie! � rzek�a � czekaj!</p><p>� Pani siostro � odrzek� starosta ka�uski � chcia�em, <emphasis>primo</emphasis><a l:href="#fn950" type="note">[950]</a>: z�o�y� ci dow�d, i� nies�usznie mnie pos�dzasz, <emphasis>secundo</emphasis><a l:href="#fn951" type="note">[951]</a>: i� powinna� kogo innego pilnowa�. Teraz uczynisz, jak zechcesz, ja� nie mam wi�cej nic do gadania.</p><p>Tu pan Zamoyski sk�oni� si� i wyszed�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXV</p></title><p>Pan starosta ka�uski niezupe�nie k�ama� przed siostr�, m�wi�c o afektach Micha�owych dla Anusi, gdy� m�ode ksi���tko kocha�o si� w niej tak jak i wszyscy, nie wy��czaj�c pazi�w dworskich. Ale by�a to mi�o�� niezbyt gwa�towna i zgo�a nieprzedsi�biorcza; raczej s�odkie rozdurzenie g�owy i zmys��w, nie poryw serca, kt�re mi�uj�c, do wiecznego posiadania umi�owanego przedmiotu d��y. Do takiego d��enia nie mia� Micha� do�� energii.</p><p>Niemniej ksi�na Gryzelda, marz�c o �wietnej przysz�o�ci dla syna, przerazi�a si� mocno tym uczuciem.</p><p>W pierwszej chwili zdumia�a j� nag�a zgoda pana starosty na wyjazd Anusi; obecnie przesta�a o tym my�le�; tak dalece ca�� jej dusz� zaj�o gro��ce niebezpiecze�stwo. Rozmowa z synem, kt�ry blad� i dr�a� przed ni�, a wprz�d, nim si� do czego przyzna�, ju� pocz�� �zy wylewa�, utwierdzi�a j� w mniemaniu, �e niebezpiecze�stwo jest gro�ne.</p><p>Jednak�e nie od razu przezwyci�y�a skrupu�y sumienia i dopiero gdy Anusia, kt�rej chcia�o si� nowy �wiat i nowych ludzi zobaczy�, a mo�e i poba�amuci� pi�knego kawalera, przypad�a jej do n�g z pro�b� o pozwolenie, ksi�na nie znalaz�a do�� si�y, by go jej odm�wi�.</p><p>Anusia zalewa�a si� wprawdzie �zami na my�l roz��ki ze sw� pani� i matk�, ale dla sprytnej dziewczyny by�o zupe�nie jasnym, �e prosz�c o roz��k�, oddala tym samym od siebie wszelkie podejrzenia, jakoby w jakich� z g�ry powzi�tych celach ba�amuci�a m�ode ksi���tko lub te� samego pana starost�.</p><p>Ksi�na Gryzelda, chc�c si� przekona�, czy nie ma jakiej zmowy mi�dzy bratem starost� a Kmicicem, kaza�a temu ostatniemu stawi� si� przed sob�. Przyrzeczenie pana starosty, �e nie ruszy si� z Zamo�cia, uspokoi�o j� wprawdzie znacznie, chcia�a jednak pozna� bli�ej cz�owieka, kt�ry mia� dziewczyn� przeprowadza�.</p><p>Rozmowa z Kmicicem uspokoi�a j� zupe�nie.</p><p>M�odemu szlachcicowi patrzy�a z siwych oczu taka szczero�� i prawda, �e niepodobna by�o o niej w�tpi�. Przyzna� si� od razu, �e w innej zakochany i przeto do ba�amuctwa nie ma ni ch�ci, ni g�owy. Wreszcie da� parol kawalerski, i� dziewczyn� obroni przed wszelk� przygod�, chybaby sam pierwej g�ow� na�o�y�.</p><p>� Do pana Sapiehy j� odwioz� bezpiecznie, gdy� starosta powiada�, �e nieprzyjaciel i z Lublina ust�pi�� Ale potem nie chc� nic o niej wiedzie� I nie dlatego, abym powolnych s�u�b dla waszej ksi���cej mo�ci mia� si� wzdraga�, bo dla wdowy po najwi�kszym wojowniku i chwale ca�ego narodu got�wem zawsze krew przela� Ale �e mam tam swoje ci�kie sprawy, z kt�rych nie wiem, czyli sk�r� ca�� wynios�.</p><p>� Nie chodzi te� o nic wi�cej � odrzek�a ksi�na � jeno by� j� do pana Sapie�y�skich r�k odda�, a pan wojewoda uczyni to dla mnie, i� dalszej nad ni� opieki nie odm�wi.</p><p>Tu wyci�gn�a mu r�k�, kt�r� on ze czci� najwi�ksz� uca�owa�; ona za� rzek�a jemu na po�egnanie:</p><p>� Czuwaj, panie kawalerze, czuwaj! I tym si� nie ubezpieczaj<a l:href="#fn952" type="note">[952]</a>, �e kraj od nieprzyjaciela wolny.</p><p>Ostatnie s�owa zastanowi�y Kmicica, lecz nie mia� czasu nad nimi rozmy�la�, bo wkr�tce u�api� go pan starosta.</p><p>� C�, mo�ci rycerzu � rzek� weso�o � najwi�ksz� ozdob� z Zamo�cia mi wywozisz?</p><p>� Ale z wol� pa�sk� � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>� Pilnuj�e jej dobrze. �akomy to specja�! Got�w ci j� kto odbi�!</p><p>� A niech jeno popr�buje! O wa! Da�em parol<a l:href="#fn953" type="note">[953]</a> kawalerski ksi�nej pani, a u mnie parol �wi�ta rzecz!</p><p>� No! na �miech jeno m�wi� Nie potrzebujesz si� ba� ani ostro�no�ci nadzwyczajnych przedsi�bra�.</p><p>� A taki<a l:href="#fn954" type="note">[954]</a> poprosz� ja�nie wielmo�nego pana o jakow�� kolask� zamykan� i blachami opatrzon�.</p><p>� Dam ci i dwie� Ale przecie� zaraz nie jedziesz?</p><p>� Boga�! Pilno mi! I tak tu za d�ugo siedz�.</p><p>� To wypraw swoich Tatar�w naprz�d do Krasnegostawu. Ja ze swej strony pchn� go�ca, aby tam obroki by�y dla nich gotowe, a tobie eskort� w�asn� a� do Krasnegostawu dam. Nic ci� tu spotka� z�ego nie mo�e, bo to kraj m�j� Dam ci dobrych pacho�k�w z niemieckiej dragonii, ludzi �mia�ych i dr�g �wiadomych� Zreszt�, do Krasnegostawu trakt jak sierpem rzuci�.</p><p>� A czemu to mam si� sam ostawa�?</p><p>� Aby� si� z nami d�u�ej zabawi�, mi�ym mi jeste� go�ciem i rad bym wa�pana cho�by ca�y rok zatrzyma�. A przy tym pos�a�em po stada do Perespy, mo�e si� jakowy� bachmacik dla wa�pana wybierze, kt�ry ci� w potrzebie nie zawiedzie, wierzaj!�</p><p>Kmicic spojrza� bystro w oczy staro�cie, potem, jakby powzi�wszy nag�e postanowienie, rzek�:</p><p>� Dzi�kuj� i ostaj�, a Tatar�w naprz�d wyprawi�.</p><p>I poszed� zaraz wyda� im rozkazy, a wzi�wszy na stron� Akbaha-U�ana, tak m�wi�:</p><p>� Akbahu-U�anie. Macie i�� naprz�d do Krasnegostawu, prostym traktem, jakoby kto sierpem rzuci�. Ja tu ostaj� i w dzie� po was rusz�, maj�c staro�ci�sk� eskort�. S�uchaj�e teraz, co ci powiem: oto mi do Krasnegostawu nie p�jdziecie, jeno mi w pierwszych lasach niedaleko za Zamo�ciem przypadnij tak, aby �ywa dusza o was nie wiedzia�a; a gdy wystrza� na go�ci�cu us�yszycie, to do mnie, bo mi tu chc� jakow�� nieszczero�� wyrz�dzi�.</p><p>� Twoja wola! � odrzek� Akbah-U�an, przyk�adaj�c d�o� do czo�a, ust i piersi.</p><p>�Przejrza�em ci�, panie starosto! � rzek� do siebie Kmicic. � W Zamo�ciu siostry si� boisz, wi�c chcesz dziewczyn� porwa� i gdzie� w pobli�u osadzi�, a ze mnie <emphasis>instrumentum</emphasis> swych ��dz uczyni�, a kto wie, czy i gard�a nie wzi��. Czekaj�e! Trafi�e� na lepszego od si� I sam si� we w�asny potrzask uchwycisz.�</p><p>Wieczorem porucznik Szurski zastuka� do drzwi Kmicica. Oficer tak�e co� wiedzia�, czego� si� domy�la�, a �e Anusi� mi�owa�, wola� wi�c, by odjecha�a, ni� �eby w moc pana starosty wpad�a. Jednak�e m�wi� otwarcie nie �mia�, a mo�e tak�e nie mia� pewno�ci; dziwi� si� wi�c tylko, i� Kmicic zgodzi� si� na wys�anie przodem Tatar�w; zar�cza�, �e drogi nie s� tak bezpieczne, jako m�wi�, �e wsz�dy w��cz� si� kupy zbrojne i do gwa�townych uczynk�w skore.</p><p>Lecz pan Andrzej postanowi� udawa�, �e niczego si� nie domy�la.</p><p>� Co mnie mo�e spotka�? � m�wi� � przecie pan starosta ka�uski daje mi w�asn� eskort�?</p><p>� Ba! Niemc�w!</p><p>� Zali to niepewni ludzie?</p><p>� Tym psubratom nigdy ufa� nie mo�na. Bywa�o, �e zm�wiwszy si� w drodze, do nieprzyjaci� zbiegali�</p><p>� Szwed�w przecie nie ma z tej strony Wis�y.</p><p>� S�, psiajuchy, w Lublinie! Nieprawda, �e wyszli. Szczerze waszmo�ci radz�, nie wyprawiaj naprz�d Tatar�w, bo w wi�kszej kupie zawsze bezpieczniej.</p><p>� Szkoda, �e� mi wa�pan wprz�d tego nie m�wi�. Jeden mam j�zyk w g�bie i raz danego rozkazu nie cofam.</p><p>Jako� nazajutrz Tatarzy ruszyli naprz�d. Kmicic mia� za� jecha� pod wiecz�r, tak aby na pierwszy nocleg stan�� w Krasnymstawie. Tymczasem wr�czono mu dwa listy do pana Sapiehy: jeden od ksi�nej, drugi od pana starosty.</p><p>Kmicic mia� wielk� ochot� otworzy� ten ostatni, jednak nie �mia�, natomiast przejrzawszy go pod �wiat�o, przekona� si�, �e w �rodku jest czysty papier. Odkrycie to upewni�o go ostatecznie, �e i dziewczyna, i listy maj� mu by� w drodze odebrane.</p><p>Tymczasem przysz�o stado z Perespy i pan starosta obdarzy� m�odego rycerza nad podziw pi�knym bachmacikiem, kt�rego on z wdzi�czno�ci� przyj��, my�l�c sobie w duszy, �e dalej na nim zajedzie, ni� si� pan starosta spodziewa. My�la� tak�e o swoich Tatarach, kt�rzy ju� musieli w lasach zapa��, i �miech pusty go bra�. Chwilami zn�w burzy� si� w duszy i obiecywa� sobie da� panu staro�cie dobr� nauk�.</p><p>Nadszed� wreszcie czas obiadu, kt�ry up�yn�� bardzo pos�pnie. Anusia mia�a czerwone oczy; oficerowie milczeli g�ucho, jeden pan starosta by� wes� i kaza� dolewa� w kielichy, kt�re Kmicic spe�nia� jeden za drugim. Lecz gdy nadesz�a pora odjazdu, niewiele os�b �egna�o odje�d�aj�cych, gdy� pan starosta powyprawia� oficer�w po s�u�bie.</p><p>Anusia pad�a do n�g ksi�nie i d�ugo nie mo�na jej by�o oderwa�, sama za� ksi�na mia�a w twarzy niepok�j widoczny. Mo�e i wyrzuca�a sobie po cichu, i� pozwoli�a na odjazd wiernej s�u�ki, w�r�d takich czas�w, w kt�rych nietrudno by�o o przygod�. Lecz g�o�ny p�acz Micha�a, kt�ry, trzymaj�c pi�ci przy oczach, bucza� jak �ak szkolny, utwierdzi� dumn� pani� w przekonaniu, i� trzeba dalszym skutkom m�odocianego afektu zapobiec. Wreszcie uspokaja�a si� i t� nadziej�, �e w rodzinie sapie�y�skiej znajdzie dziewczyna opiek�, bezpiecze�stwo i wreszcie ow� wielk� fortun� maj�c� jej los na reszt� �ycia zabezpieczy�.</p><p>� Wa�cinej cnocie, m�stwu i honorowi j� powierzam � rzek�a raz jeszcze ksi�na do Kmicica � a wa�pan pami�taj, i�e� mi zaprzysi�g�, jako j� bez szwanku do pana Sapiehy odprowadzisz.</p><p>� Jako szk�o b�d� wi�z�, a w potrzebie paku�ami obwin�, �em za� parol da�, to chyba �mier� mi go dochowa� przeszkodzi � odrzek� rycerz.</p><p>I poda� rami� Anusi, ona za� z�a by�a na niego, bo wcale na ni� nie patrzy� i do�� lekko traktowa�, wi�c poda�a mu r�k� bardzo dumnie, odwracaj�c wzrok i g�ow� w inn� stron�.</p><p>�al jej by�o odje�d�a� i strach j� teraz bra�, ale cofa� si� by�o ju� za p�no.</p><p>Nadesz�a chwila, siedli wi�c, ona do karetki ze star� s�ug�, pann� Suwalsk�, on na ko�, i ruszyli. Dwunastu rajtar�w niemieckich otacza�o kolask� i w�z z Anusinymi �ubami<a l:href="#fn955" type="note">[955]</a>. Gdy wreszcie skrzypn�y brony w Warszawskiej bramie i rozleg� si� turkot k� po zwodzonym mo�cie, Anusia uderzy�a w p�acz g�o�ny.</p><p>Kmicic pochyli� si� do kolaski.</p><p>� Nie b�j si� wa�panna, nie zjem ci�!</p><p>�Grubian<a l:href="#fn956" type="note">[956]</a>!� � pomy�la�a Anusia.</p><p>Jechali czas jaki� wedle dom�w le��cych za murami wprost ku Staremu Zamo�ciu, po czym wyjechali na pola i wjechali w b�r, kt�ry w owych czasach ci�gn�� si� pag�rzystym krajem a� hen, do Bugu i za Bug z jednej strony, z drugiej szed�, przerywany wsiami, a� do Zawichosta.</p><p>Noc ju� zapad�a, ale bardzo pogodna i widna, trakt znaczy� si� srebrnym szlakiem; cisz� przerywa� tylko hurkot karetki i t�tent koni rajtarskich.</p><p>�Tu ju� moi Tatarowie musz� tkwi� w g�szczach jako wilcy� � pomy�la� Kmicic.</p><p>Wtem nadstawi� ucha.</p><p>� Co to? � zapyta� oficera dowodz�cego rajtarami.</p><p>� S�ycha� t�tent!� Jaki� je�dziec p�dzi w skok za nami! � odrzek� oficer.</p><p>Zaledwie sko�czy�, dopad� na spienionym koniu Kozak wo�aj�c:</p><p>� Pan Babinicz! pan Babinicz! Py�mo<a l:href="#fn957" type="note">[957]</a> od pana starosty!</p><p>Orszak wstrzyma� si�. Kozak poda� list panu Kmicicowi.</p><p>Kmicic roz�ama� piecz�� i przy �wietle latarni, umieszczonej przy ko�le kolaski, czyta�, co nast�puje:</p><p>�Mo�ci, a mnie wielce mi�y, panie Babinicz! Wpr�dce po odje�dzie panny Borzobohatej-Krasie�skiej dosz�a mnie wie��, i� Szwedzi nie tylko nie ust�pili z Lublina, ale na m�j Zamo�� uderzy� zamierzaj�. Wobec tego dalsza droga i peregrynacja staj� si� niepodobne. Zwa�ywszy wi�c owe <emphasis>pericula</emphasis><a l:href="#fn958" type="note">[958]</a>, na jakie bia�og�owa nara�ona by by� mog�a, chcemy pann� Borzobohat� mie� z powrotem w Zamo�ciu. Ci� sami rajtarowie j� odwioz�, wa�pana za�, kt�remu w dalsz� drog� musi by� pilno, na pr�no <emphasis>fatigare</emphasis><a l:href="#fn959" type="note">[959]</a> nie chcemy. Kt�r� wol� nasz� oznajmuj�c waszej mo�ci, prosimy, aby� rajtarom wedle naszych ch�ci rozkazy wyda� zechcia�.�</p><p>�Przecie jest w nim tyle uczciwo�ci, �e na g�ow� moj� nie nastaje, jeno mnie na dudka chce wystrychn�� � pomy�la� Kmicic. � Wraz si� te� oka�e jawnie, czy jest w tym zasadzka, czyli jej nie ma.�</p><p>Tymczasem Anusia wysadzi�a g�ow� przez okno.</p><p>� A co tam? � spyta�a.</p><p>� Nic! pan starosta ka�uski jeszcze raz wa�pann� mojemu m�stwu poleca. Nic wi�cej.</p><p>Tu zwr�ci� si� do wo�nicy i rajtar�w:</p><p>� Jazda!</p><p>Lecz oficer dowodz�cy rajtarami osadzi� konia.</p><p>� St�j! � krzykn�� na wo�nic�.</p><p>Po czym do Kmicica:</p><p>� Jak to �jazda�?</p><p>� A po co d�u�ej w lesie sta�? � spyta� z g�upia frant Kmicic.</p><p>� Bo wasza mo�� odebra�e� jakowy� rozkaz.</p><p>� A wa�ci co do tego! Odebra�em i w�a�nie dlatego rozkazuj�: jazda!</p><p>� St�j! � zawo�a� oficer.</p><p>� Jazda! � powt�rzy� Kfnicic.</p><p>� Co tam? � spyta�a zn�w Anusia.</p><p>� Nie pojedziem ni kroku dalej, nim rozkazu nie obacz�! � rzek� stanowczo oficer.</p><p>� Rozkazu nie obaczysz, bo nie tobie go przys�ano!</p><p>� Skoro waszmo�� s�ucha� go nie chcesz, to ja go wykonam� Ruszaj�e sobie tedy waszmo�� z Bogiem do Krasnegostawu i bacz, a�eby�my czego nie przy�o�yli na drog�, a my z pann� wracamy.</p><p>Pan Kmicic tego tylko chcia�, aby oficer wyzna�, i� wie, co jest w rozkazie; okaza�o si� bowiem z tego z zupe�n� pewno�ci�, �e ca�a sprawa jest z g�ry u�o�onym podst�pem.</p><p>� Ruszaj z Bogiem! � powt�rzy� gro�nie ju� oficer.</p><p>I w tej chwili rajtarzy powydobywali bez komendy szable z pochew.</p><p>� O takie syny! nie do Zamo�cia chcieliby�cie dziewk� wie��, jeno gdzie� na uboczu osadzi�, aby starosta swobodnie ��dzom swym cugle m�g� popuszcza�. Ale�cie na m�drzejszego trafili!</p><p>To rzek�szy, wypali� w g�r� z pistoletu.</p><p>Na �w odg�os w g��biach lasu rozleg� si� wrzask straszliwy, jak gdyby wystrza� zbudzi� ca�e stada wilk�w �pi�ce w pobli�u. Wycie ozwa�o si� z przodu, z ty�u, z bok�w, jednocze�nie rozleg� si� t�tent koni, chrupot ga��zi �amanych pod kopytami i na trakcie zaczernia�y kupy je�d�c�w, kt�re si� zbli�a�y z nieludzkim wyciem i piskiem.</p><p>� Jezus! Maria! J�zef! � wo�a�y przera�one niewiasty w kolasce.</p><p>Tymczasem Tatarzy dopadli chmur�, lecz Kmicic wstrzyma� ich trzykrotnym okrzykiem, sam za� zwr�ci� si� do przera�onego oficera i che�pi� si� pocz��:</p><p>� Poznaj, na kogo� trafi�� Pan starosta na dudka chcia� mnie wystrychn��, �lepe <emphasis>instrumentum</emphasis> ze mnie uczyni� A tobie rajfursk� funkcj�<a l:href="#fn960" type="note">[960]</a> powierzy�, kt�rej si� dla �aski pa�skiej podj��e�, panie oficyjerze. K�aniaj�e si� od Babinicza panu staro�cie i powiedz mu, �e dziewka dojedzie bezpiecznie do pana Sapiehy!</p><p>Oficer potoczy� naoko�o przel�k�ym wzrokiem i ujrza� dzikie twarze patrz�ce ze straszliwym �akomstwem na niego i na rajtar�w. Zna� by�o, �e czekaj� tylko jednego wyrazu, a�eby rzuci� si� na nich i porozrywa� w sztuki.</p><p>� Wasza mi�o�� uczyni, co zechce, bo z przemoc� nie wsk�ramy � odrzek� dr��cym g�osem � ale pan starosta potrafi si� pom�ci�.</p><p>Kmicic roz�mia� si�.</p><p>� Niech�e na tobie si� m�ci, bo gdyby nie to, �e� si� zdradzi�, gdyby� nie okaza�, �e wiesz z g�ry, co jest w rozkazie, i nie przeciwi� si� dalszej je�dzie, to by� mnie nie przekona� o zasadzce i dziewk� zaraz bym w Krasnostawie odda�. Powiedz�e i to panu staro�cie, by m�drzejszych od ci� rajfurami swymi kreowa�.</p><p>Spokojny ton, z jakim pan Kmicic to m�wi�, upewni� nieco oficera, przynajmniej pod tym wzgl�dem, i� ani jemu, ani rajtarom �mier� nie grozi, wi�c odetchn�� l�ej i rzek�:</p><p>� Mamy� z niczym wraca� do Zamo�cia?</p><p>A Kmicic:</p><p>� Z niczym nie wr�cicie, bo wr�cicie z pismem moim, kt�re ka�demu z was na sk�rze ka�� wypisa�.</p><p>� Wasza mi�o��</p><p>� Bierz ich! � krzykn�� Kmicic.</p><p>I sam zaraz ucapi� za kark oficera.</p><p>Rozpocz�a si� zawierucha i kot�owanina naok� kolaski. Wrzask Tatar�w st�umi� wo�anie o pomoc i krzyki przera�enia wydobywaj�ce si� z piersi niewiast.</p><p>Lecz szamotanie nied�ugo trwa�o, gdy� w dwa pacierze p�niej rajtarowie le�eli ju� na trakcie powi�zani jeden obok drugiego.</p><p>Teraz Kmicic rozkaza� siec ich bato�kami z byczego surowca, lecz nie nad miar�, a�eby wr�ci� mogli piechot� do Zamo�cia. Otrzymali wi�c pro�ci �o�nierze po sto, a oficer sto pi��dziesi�t plag, pomimo pr�b i zakl�� Anusi, kt�ra nie rozumiej�c, co si� woko�o niej dzieje, s�dzi�a, �e w straszliwe jakie� r�ce wpad�a, i sk�adaj�c d�onie, b�aga�a ze �zami w oczach o �ycie.</p><p>� Daruj, rycerzu!� Com ja ci winna?� Daruj! oszcz�d�!�</p><p>� Cicho panna b�d�! � hukn�� Kmicic.</p><p>� Com ci zawini�a?</p><p>� Mo�e� i sama w zmowie!�</p><p>� W jakiej zmowie? Bo�e, b�d� mi�o�ciw mnie grzesznej!�</p><p>� To wa�panna nie wiesz, �e pan starosta pozornie jeno na wyjazd wa�panny dozwoli�, aby ci� od ksi�nej od��czy�, a w drodze porwa�, i aby w jakim� pustym zameczku na cnot� twoj� nastawa�!</p><p>� Jezusie Nazare�ski! � krzykn�a Anusia.</p><p>I tyle by�o w tym okrzyku prawdy i szczero�ci, i� Kmicic rzek� �agodniej:</p><p>� Jak�e? To� wa�panna nie w zmowie?� Mo�e to by�!</p><p>Anusia zakry�a twarz r�koma, lecz nie mog�a nic m�wi�, jeno powtarza�a raz po razu:</p><p>� Jezus, Mario! Jezus, Mario!</p><p>� Uspok�j si� panna � rzek� jeszcze �agodniej pan Kmicic. � Pojedziesz bezpiecznie do pana Sapiehy, bo tego pan starosta nie wyliczy�, z kim ma spraw� Ot, ci ludzie, kt�rych tam siek�, mieli ci� porwa�.. Daruj� ich zdrowiem, aby mogli panu staro�cie opowiedzie�, jako im g�adko posz�o.</p><p>� To wa�pan mnie od ha�by obroni�?</p><p>� Tak jest! chocia�em nie wiedzia�, czy rada b�dziesz.</p><p>Anusia, zamiast odpowiada� lub zaprzecza�, chwyci�a nagle pana Andrzeja za r�k� i przycisn�a j� do swych bledziuchnych ust.</p><p>A po nim skry przesz�y od n�g do g�owy.</p><p>� Daj panna spok�j, dla Boga! co to znowu!� � krzykn��. � Siadaj panna do kolaski, bo no�yny przemoczysz� A nie b�j si�!� U matki nie by�oby ci przezpieczniej<a l:href="#fn961" type="note">[961]</a>�</p><p>� Pojad� teraz z wa�panem cho�by na koniec �wiata!</p><p>� Wa�panna takich rzeczy nie powiadaj!</p><p>� B�g ci� nagrodzi, �e� cnoty broni�!</p><p>� Pierwszy raz mi si� sposobno�� trafi�a � odrzek� Kmicic.</p><p>A ciszej mrukn�� sam do siebie:</p><p>� Tylem jej dot�d broni�, ile kot nap�aka�!</p><p>Lecz tymczasem ordy�cy przestali bato�y� rajtar�w, kaza� ich wi�c pan Andrzej pogna� nagich i pokrwawionych traktem do Zamo�cia. Poszli, �zy rzewne wylewaj�c. Konie, bro� i odzie� darowa� Kmicic swoim Tatarom i ruszyli szybko naprz�d, bo niebezpiecznie by�o zw��czy�.</p><p>Przez drog� nie m�g� si� m�ody rycerz powstrzyma� od ch�ci zagl�dania do kolaski, a raczej od spogl�dania w bystre oczka i cudne lica dziewczyny. Pyta� te� za ka�dym razem, czy jej czego nie trzeba, czy kolaska wygodna i czy zbyt szybka jazda nie nu�y.</p><p>Ona odpowiada�a mu zatem wdzi�cznie, �e jej tak dobrze, jako nigdy nie bywa�o. Och�on�a ju� ze strachu zupe�nie. Serce wezbra�o jej ufno�ci� dla obro�cy. W duszy za� my�la�a:</p><p>�Nie tak nieu�yty ani taki grubian, jakom z pocz�tku mniema�a!�</p><p>� Ej, Ole�ka, co ja dla ciebie cierpi�! � m�wi� sobie Kmicic � zali<a l:href="#fn962" type="note">[962]</a> mnie niewdzi�czno�ci� nakarmisz?� �eby tak w dawnych czasach� u, ha!�</p><p>Tu kompanionowie przyszli mu na my�l i r�ne swawole, kt�rych si� na sp�k� z nimi dopuszcza�, wi�c chc�c odegna� pokusy, pocz�� za ich nieszcz�sne dusze odmawia� �Wieczny odpoczynek�.</p><p>Przybywszy do Krasnegostawu, uzna� pan Kmicic, �e lepiej na wie�ci z Zamo�cia nie czeka�, i zaraz ruszy� w dalsz� drog�. Wszelako na odjezdnym napisa� i przes�a� panu staro�cie list nast�puj�cy:</p><p>�Ja�nie Wielmo�ny Panie Starosto, a mnie wielce mi�o�ciwy �askawco i Dobrodzieju!</p><p>Kogo B�g wielkim na tym �wiecie uczyni�, temu i dowcipu sporsz� miar� namierzy�. Pozna�em to od razu, i�e� J. W. Pan jeno na pr�b� chcia� mnie wystawi�, przesy�aj�c mi rozkaz wydania panny Borzobohatej-Krasie�skiej, a pozna�em to tym lepiej, gdy rajtarowie owi zdradzili, i� tenor<a l:href="#fn963" type="note">[963]</a> rozkazu wiedz�, chocia�em im listu nie pokazywa� i cho� J. W. Pan piszesz mi, i� namys� dopiero po naszym wyje�dzie przyszed�. Jako wi�c z jednej strony podziwiam tym bardziej przezorno�� pa�sk�, tak z drugiej dla zupe�nego uspokojenia troskliwego opiekuna, ponownie przyrzekam, i� nic mnie od spe�nienia powierzonej mi funkcji odwie�� nie zdo�a. Ale �e �o�dakowie owi, �le widocznie intencj� pa�sk� rozumiej�c, wielkimi grubianami si� okazali, a nawet zdrowiu memu grozili, mniemam przeto, i� utrafi�bym w my�l J. W. Pana, gdybym ich by� obwiesi� kaza�. Czego �em nie uczyni�, o przebaczenie J. W. Pana upraszam; wszelako bato�kami kaza�em ich przystojnie oci��, kt�r� kar� je�li J. W. Pan za zbyt ma�� uznasz, wedle swej pa�skiej woli multyplikowa�<a l:href="#fn964" type="note">[964]</a> mo�esz. Przy czym tusz�c, i�em na wi�ksz� ufno�� i wdzi�czno�� J. W. Pana zarobi�, pisz� si� wiernym i �yczliwym W. Pa�skiej mo�ci s�ug� � Babinicz.�</p><p>Dragoni, dowl�k�szy si� do Zamo�cia p�n� noc�, nie �mieli si� na oczy panu staro�cie ka�uskiemu pokaza�, dowiedzia� si� wi�c o ca�ym zaj�ciu dopiero z tego listu, kt�ry nazajutrz krasnostawski kozak przywi�z�.</p><p>Przeczytawszy go, pan starosta na trzy dni w swojej komnacie si� zamkn��, nikogo z dworzan, pr�cz pokojowc�w, kt�rzy mu je�� nosili, do siebie nie puszczaj�c. S�yszano te�, i� kl�� po francusku, co czyni� tylko w�wczas, gdy by� w najwy�szej pasji.</p><p>Powoli jednak uspokoi�a si� ta burza. Przez czwarty i pi�ty dzie� bardzo by� jeszcze pan starosta milcz�cy; �u� co� w sobie i za w�s szarpa�! a� dopiero w tydzie� b�d�c ju� wcale weso�ym i podpiwszy troch� przy stole, pocz�� nagle w�s kr�ci�, nie szarpa�, i ozwa� si� do ksi�nej Gryzeldy:</p><p>� Pani siostro, wiesz, �e mi nie brak przezorno�ci� Wystawi�em te� umy�lnie par� dni temu na pr�b� owego szlachcica, kt�ry Anusi� zabra�, i mog� ci� upewni�, �e j� wiernie do r�k pana Sapie�y�skich dowiezie.</p><p>I zdaje si�, �e ju� w miesi�c p�niej zwr�ci� pan starosta serce gdzie indziej, a pr�cz tego by� ca�kiem i sam przekonany, �e co si� sta�o, sta�o si� z jego wol� i wiedz�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXVI</p></title><p>Wojew�dztwo lubelskie w znacznej cz�ci, a podlaskie niemal zupe�nie, by�o w r�ku polskim, to jest konfederacji i sapie�y�skim. Poniewa� kr�l szwedzki bawi� ci�gle w Prusach, gdzie z elektorem traktowa�<a l:href="#fn965" type="note">[965]</a>, Szwedzi wi�c, nie czuj�c si� bardzo na si�ach wobec og�lnego powstania, kt�re wzmaga�o si� z ka�d� chwil�, nie �mieli si� wychyla� z miast i zamk�w, a mniej jeszcze przechodzi� Wis��, poza kt�r� si�y polskie by�y najwi�ksze. Pracowano wi�c w owych dw�ch wojew�dztwach nad utworzeniem znacznego i porz�dnego wojska, kt�re by si� z regularnym szwedzkim �o�nierzem mierzy� mog�o. Po miastach powiatowych �wiczono piechot�, a poniewa� ch�opi w og�le chwycili za bro�, zatem i ludzi nie brak�o, trzeba by�o tylko uj�� w kluby<a l:href="#fn966" type="note">[966]</a> i w regularn� komend� owe kupy niesforne, cz�sto dla w�asnego kraju niebezpieczne.</p><p>Zajmowali si� tym rotmistrze powiatowi. Obok tego kr�l wyda� mn�stwo list�w zapowiednich starym i do�wiadczonym �o�nierzom, zaci�gi sz�y wi�c we wszystkich ziemiach, a �e ludzi wojennych w tych stronach nie brak�o, tworzy�y si� wi�c chor�gwie jazdy bardzo doskona�ej. Jedne sz�y za Wis��, podsyca� wojn� z tamtej strony, drugie do pana Czarnieckiego, trzecie do pana Sapiehy. Takie mn�stwo r�k chwyci�o za bro�, �e wojsko Jana Kazimierza ju� by�o od szwedzkiego liczniejsze.</p><p>Kraj, nad kt�rego s�abo�ci� zdumiewa�a si� niedawno ca�a Europa, dawa� teraz przyk�ad si�y, kt�rej nie domy�lali si� w nim nie tylko nieprzyjaciele, ale nawet w�asny kr�l, nawet ci, kt�rych wierne serce rozdziera�o si� przed kilku miesi�cami z b�lu i desperacji. Znajdowa�y si� pieni�dze, zapa�, m�stwo; najbardziej zrozpaczone dusze ogarnia�o przekonanie, i� nie masz takiego po�o�enia, takiego upadku, takiej s�abo�ci, z kt�rej by nie by�o ratunku, i �e tam, gdzie si� dzieci rodz�, tam otucha umrze� nie mo�e.</p><p>Kmicic szed� naprz�d bez przeszk�d, zbieraj�c po drodze niespokojne duchy, kt�re ch�tnie przystawa�y do czambu�ku, w tej nadziei, �e na wsp�k� z Tatary<a l:href="#fn967" type="note">[967]</a> najwi�cej za�yj� krwi i grabie�y. Tych w rz�dnych<a l:href="#fn968" type="note">[968]</a> i sprawnych �o�nierzy �atwo zamienia�, bo mia� ten dar, i� strach a pos�uch budzi� w podw�adnych. Witano go po drodze rado�nie, a to z powodu Tatar�w. Widok ich bowiem przekonywa�, i� chan naprawd� Rzeczypospolitej idzie z pomoc�. Oczywi�cie gruchn�a wie��, �e panu Sapie�e wal� <emphasis>auxilia</emphasis><a l:href="#fn969" type="note">[969]</a>, z�o�one z czterdziestu tysi�cy wyborowego tatarskiego komuniku<a l:href="#fn970" type="note">[970]</a>. Rozpowiadano cuda o �modestii<a l:href="#fn971" type="note">[971]</a>� tych sprzymierze�c�w, jako �adnych gwa�t�w ni zab�jstw po drodze nie czyni�. Podawano ich w�asnym �o�nierzom za przyk�ad.</p><p>Pan Sapieha sta� chwilowo w Bia�ej. Si�y jego sk�ada�y si� z oko�o dziesi�ciu tysi�cy wojsk regularnych, jazdy i piechoty. By�y to szcz�tki wojsk litewskich, podsycone nowym ludem. Jazda, zw�aszcza niekt�re jej chor�gwie, przewy�sza�a dzielno�ci� i sprawno�ci� szwedzk� rajtari�, lecz piechota �le by�a wy�wiczona i brak�o jej strzelby<a l:href="#fn972" type="note">[972]</a>, a zw�aszcza proch�w. Brak�o tak�e armat. My�la� wojewoda witebski, �e si� zaopatrzy w nie w Tykocinie, tymczasem Szwedzi, wysadziwszy siebie samych prochami, zniszczyli zarazem wszystkie dzia�a zamkowe.</p><p>Obok tych si� sta�o w okolicach Bia�ej do dwunastu tysi�cy pospolitak�w<a l:href="#fn973" type="note">[973]</a> z ca�ej Litwy, z Mazowsza, z Podlasia, lecz z tych niewiele obiecywa� sobie wojewoda po�ytku, zw�aszcza �e nieznan� moc woz�w ze sob� maj�c, utrudniali pochody i czynili obozu oci�a�e i nieruchome zbiorowisko.</p><p>Kmicic o jednym my�la�, wje�d�aj�c do Bia�ej. Oto pod Sapieh� s�u�y�o tylu szlachty z Litwy i tylu oficer�w radziwi��owskich, dawnych jego znajomych, i� obawia� si�, �e go poznaj�, a poznawszy na szablach roznios�, zanim zdo�a krzykn��: �Jezus, Maria!� Imi� jego by�o znienawidzone w ca�ej Litwie i w sapie�y�skim obozie, bo �wie�a jeszcze by�a pami��, jako s�u��c Radziwi��owi, wycina� te chor�gwie, kt�re si� przeciw hetmanowi za ojczyzn� opowiedzia�y.</p><p>Lecz doda�o panu Andrzejowi to otuchy, �e si� zmieni� bardzo. Bo naprz�d wychud�, po wt�re przyby�a mu przez twarz blizna od Bogus�awowej kuli; na koniec nosi� teraz brod�, do�� d�ug�, na ko�cu w szwedzki wicher zakr�con�, a �e w�sy podczesywa� do g�ry, by� wi�c wiele podobniejszy do jakiego� Eriksona ni� do polskiego szlachcica.</p><p>�Byle si� od razu tumult przeciwko mnie nie uczyni�, to po pierwszej bitwie ju� mnie inaczej b�d� s�dzili� � my�la� sobie Kmicic, wje�d�aj�c do Bia�ej.</p><p>Wje�d�a� te� mrokiem, oznajmi� si�, sk�d jest, �e listy kr�lewskie wiezie, i zaraz prosi� pana wojewod� o osobn� audiencj�.</p><p>Wojewoda przyj�� go �askawie, a to z powodu gor�cych polece� kr�lewskich.</p><p>�Posy�amy wam najwierniejszego s�ug� naszego � pisa� kr�l � kt�ry Hektorem<a l:href="#fn974" type="note">[974]</a> cz�stochowskim od czasu obl�enia s�awnego miejsca jest nazwany, nasz� za� wolno�� i nasze zdrowie w�asnym �yciem w czasie przeprawy przez g�ry ratowa�. Tego w szczeg�lniejszej opiece miejcie, aby mu krzywda od �o�nierzy si� nie sta�a. Nazwisko jego prawdziwe wiemy oraz i racje, dla kt�rych pod przybranym s�u�y, z powodu kt�rego przybrania nikt nie ma go w podejrzenie podawa� ani o praktyki pos�dza�.�</p><p>� A dlaczego wa�� przybrane nazwisko nosisz, nie mo�na wiedzie�? � pyta� pan wojewoda.</p><p>� Bom jest banit i pod w�asnym nie m�g�bym zaci�ga�. Kr�l da� mi za� listy zapowiednie i jako Babinicz zaci�ga� mog�.</p><p>� Po co ci zaci�gi, skoro masz Tatar�w?</p><p>� By i najwi�ksza si�a nie zawadzi.</p><p>� A za co banit?</p><p>� Pod czyj� komend� id� i kogo o opiek� prosz�, temu wszystko jako ojcu wyzna� winienem. Prawdziwe moje nazwisko jest: Kmicic!</p><p>Wojewoda cofn�� si� par� krok�w.</p><p>� Kt�ry kr�la i pana naszego porwa� �ywym lub umar�ym Bogus�awowi obiecywa�?</p><p>Kmicic opowiedzia� z ca�� sw� energi�, jak i co si� zdarzy�o, jako Radziwi��om otumaniony s�u�y�, jako us�yszawszy z ust Bogus�awa o istotnych ksi���t zamiarach, porwa� go, i z tego powodu nieub�agan� zemst� na si� �ci�gn��.</p><p>Wojewoda uwierzy�, bo nie m�g� nie uwierzy�, zw�aszcza gdy i kr�lewskie listy prawd� g��w Kmicicowych potwierdza�y. Wreszcie w wojewodzie dusza by�a tak rozradowana, i� najwi�kszego swego wroga by�by w tej chwili do serca przycisn��, najwi�kszy grzech odpu�ci�. Rado�� t� sprawi� mu nast�puj�cy ust�p kr�lewskiego listu:</p><p>�Jakkolwiek wakuj�ca po �mierci wojewody wile�skiego wielka bu�awa litewska<a l:href="#fn975" type="note">[975]</a> wedle zwyk�ego prawa tylko na sejmie mo�e by� nast�pcy oddana, przecie w ekstraordynaryjnych<a l:href="#fn976" type="note">[976]</a> dzisiejszych okoliczno�ciach, niechaj�c<a l:href="#fn977" type="note">[977]</a> pospolitego trybu, Wam, wielce nam mi�ym, dla dobra Rzeczypospolitej i Waszych wiekopomnych zas�ug, bu�aw� on� oddajemy, s�usznie mniemaj�c, �e da B�g uspokojenie, na przysz�ym sejmie �aden g�os przeciwko tej woli naszej si� nie podniesie i uczynek nasz og�ln� aprobat� otrzyma.�</p><p>Pan Sapieha, jak m�wiono w�wczas w Rzeczypospolitej, �zastawi� kontusz i sprzeda� ostatni� srebrn� �y�k�, nie s�u�y� wi�c dla korzy�ci ani dla honor�w ojczy�nie. Lecz nawet najbezinteresowniejszy cz�owiek rad widzi, i� zas�ugi jego ceni�, wdzi�czno�ci� p�ac�, cnot� uznaj�. Dlatego od powa�nej jego twarzy blask bi� niezwyk�y.</p><p>Akt ten woli kr�lewskiej nowym splendorem przyozdabia� r�d sapie�y�ski, a na to �adne z �wczesnych �kr�lewi�t� nie by�o oboj�tne; dobrze, je�li byli tacy, kt�rzy do wyniesienia <emphasis>per nefas<a l:href="#fn978" type="note">[978]</a></emphasis> nie d��yli. Wi�c te� pan Sapieha got�w by� teraz uczyni� dla kr�la wszystko, co by�o i co nie by�o w jego mocy.</p><p>� Skorom jest hetmanem � rzek� do pana Kmicica � to pod moj� inkwizycj� podchodzisz i opiek� znajdziesz. Si�a<a l:href="#fn979" type="note">[979]</a> tu jest pospolitego ruszenia, wi�c i tumult gotowy, dlatego bardzo w oczy nie le�, p�ki ja �o�nierz�w<a l:href="#fn980" type="note">[980]</a> nie ostrzeg� i tej potwarzy<a l:href="#fn981" type="note">[981]</a> z ciebie nie zdejm�, kt�r� Bogus�aw rzuci�.</p><p>Kmicic podzi�kowa� z serca i z kolei pocz�� m�wi� o Anusi, kt�r� ze sob� do Bia�ej przywi�z�. Na to pan hetman nu� zrz�dzi�, ale �e w humorze by� wy�mienitym, wi�c i zrz�dzi� weso�o.</p><p>� Owariowa� Sobiepan! jak mi B�g mi�y! � rzek�. � Siedz� sobie tam z siostr� za zamojskimi murami jak u Pana Boga za piecem i my�l�, �e ka�dy mo�e, tak jak on, po�y od kontusza rozgartywa�<a l:href="#fn982" type="note">[982]</a>, do komina si� obraca� i plecy grza�. Ja Podbipi�tych zna�em, bo to krewni Brzostowskich, a Brzostowscy moi. Fortuna pa�ska, nie ma co m�wi�, ale chocia� wojna z Septentrionami na czas omdla�a, przecie w tamtych stronach jeszcze stoj�� Gdzie czego szuka�, gdzie jakie s�dy, jakie urz�dy? Kto b�dzie fortun� odbiera� i dziewk� instalowa�? Powariowali na czysto! Mnie Bogus�aw na karku siedzi, a ja mam wojskiego<a l:href="#fn983" type="note">[983]</a> funkcj� pe�ni� i babami sobie g�ow� zaprz�ta�</p><p>� Nie baba to, ale wi�nia � odrzek� Kmicic. � A co mi tam� Kazali wie��, wioz�em; kazali odda�, oddaj�!</p><p>Stary hetman wzi�� na to pana Kmicica za ucho i rzek�:</p><p>� A kto ci� tam wie, zbere�niku, jak�� ty j� odwi�z�� Bro� czego Bo�e, jeszcze b�d� ludzie gadali, �e j� od sapie�y�skiej opieki kolki spar�y<a l:href="#fn984" type="note">[984]</a>, i ja, stary, b�d� oczyma �wieci�� C�e�cie to na popasach czynili? Gadaj mi jeno zaraz, poganinie, zali�<a l:href="#fn985" type="note">[985]</a> od swoich Tatar�w bisurma�skich<a l:href="#fn986" type="note">[986]</a> obyczaj�w nie przej��?</p><p>� Na popasach?� � odrzek� weso�o Kmicic. � Na popasach kaza�em sobie pacho�kom sk�r� dyscyplinami<a l:href="#fn987" type="note">[987]</a> ora�, a to �eby mniej przystojne ch�ci wygna�, kt�re pod sk�r� maj� swoje siedlisko, a kt�re <emphasis>confiteor</emphasis><a l:href="#fn988" type="note">[988]</a>, na kszta�t b�k�w mnie ci�y.</p><p>� A widzisz� Godna�e to jaka dziewka?</p><p>� At, koza! cho� okrutnie g�adka, a jeszcze wi�cej przylepna.</p><p>� Ju� bisurmanin si� znalaz�!</p><p>� Ale cnotliwa jako mniszka, to jej musz� przyzna�. A co do kolek, mniemam, �e by j� pr�dzej od pana zamojskiej opieki spar�y.</p><p>Tu Kmicic opowiedzia�, jak i co by�o. Dopiero� hetman pocz�� go klepa� po ramieniu a �mia� si�.</p><p>� No, �wik<a l:href="#fn989" type="note">[989]</a> z ciebie! Nie darmo� tyle o Kmicicu powiadaj�. Nie b�j si�! Pan Jan cz�ek niezawzi�ty i m�j konfident<a l:href="#fn990" type="note">[990]</a>. Przejdzie mu pierwsza pasja, to si� jeszcze sam u�mieje i ciebie nagrodzi.</p><p>� A nie potrzebuj�! � przerwa� Kmicic.</p><p>� Dobrze i to, �e ambicj� masz i ludziom w r�ce nie patrzysz. Us�u� mi jeno przeciwko Bogus�awowi tak sprawnie, to o dawne kondemnaty<a l:href="#fn991" type="note">[991]</a> nie b�dziesz si� potrzebowa� ba�.</p><p>Tu zdziwi� si� Sapieha, spojrzawszy na t� twarz �o�niersk�, przed chwil� jeszcze tak szczer� i weso��. Pan Kmicic na wzmiank� o Bogus�awie przyblad� zaraz i twarz mu si� skurczy�a jak paszcza z�emu psu, gdy chce k�sa�.</p><p>� Bogdaj si� w�asn� �lin� ten zdrajca otru�, byle mi jeszcze przed skonaniem w r�ce wpad�! � rzek� ponuro.</p><p>� Twej zawzi�to�ci si� nie dziwi� Pami�taj tylko, by gniew w tobie roztropno�ci nie zad�awi�, bo nie z byle kim to sprawa. Dobrze, �e ci� kr�l tu przys�a�. B�dziesz mi Bogus�awa podchodzi� jako dawniej Chowa�skiego<a l:href="#fn992" type="note">[992]</a>.</p><p>� B�d� go lepiej podchodzi�! � odpar� r�wnie ponuro Kmicic.</p><p>Na tym sko�czy�a si� rozmowa. Kmicic odjecha� spa� do kwatery, bo by� strudzon drog�.</p><p>Tymczasem rozbieg�a si� wie�� pomi�dzy wojskiem, �e kr�l wielk� bu�aw� ukochanemu wodzowi przys�a�. Rado�� tedy jak p�omie� wybuchn�a pomi�dzy tysi�cami ludzi.</p><p>Towarzystwo i oficerowie spod r�nych chor�gwi pocz�li t�umnie nadbiega� do kwatery hetma�skiej. U�pione miasto ockn�o si� ze snu. Porozpalano ognie. Chor��owie nadbiegli z chor�gwiami. Zagra�y tr�by, zahucza�y kot�y, zagrzmia�y wystrza�y z dzia� i muszkiet�w, a pan Sapieha uczt� wspania�� wyprawi� i przewiwatowano noc ca��, pij�c za zdrowie kr�lewskie, hetma�skie i na przysz�e zwyci�stwo nad Bogus�awem.</p><p>Pan Andrzej nie by�, jako si� rzek�o, na uczcie obecny.</p><p>Natomiast pan hetman wszcz�� przy sto�ach rozmow� o Bogus�awie i nie powiadaj�c, kto jest �w oficer, kt�ry z Tatarami przyjecha� i bu�aw� przywi�z�, m�wi� og�lnie o przewrotno�ci ksi�cia.</p><p>� Obaj Radziwi��owie � rzek� � kochali si� w praktykach, ale ksi��� Bogus�aw jeszcze nieboszczyka stryjecznego przewy�szy�� Pami�tacie waszmo�ciowie Kmicica albo przynajmniej s�yszeli�cie o nim. Ot� imainujcie�e<a l:href="#fn993" type="note">[993]</a> sobie, i� to, co ksi��� Bogus�aw rozpu�ci�: jakoby mu si� Kmicic ofiarowa� r�k� na kr�la i pana naszego podnie��, to nieprawda!</p><p>� Januszowi jednak�e Kmicic pomaga� dobrych kawaler�w wycina�.</p><p>� Tak jest, Januszowi pomaga�, ale wreszcie i on si� spostrzeg�, a spostrzeg�szy si�, nie tylko s�u�b� porzuci�, ale jak to wiecie, �e cz�ek by� zuchwa�y, jeszcze si� na Bogus�awa porwa�. Podobno tam ju� ciasno by�o z m�odym ksi�ciem i ledwie zdrowie z r�k Kmicicowych salwowa�<a l:href="#fn994" type="note">[994]</a>.</p><p>� Kmicic by� �o�nierz wielki � odezwa�y si� liczne g�osy.</p><p>� Ksi��� za� przez zemst� tak� na niego potwarz wymy�li�, od kt�rej dusza si� wzdryga.</p><p>� Diabe� by lepszej nie wymy�li�!</p><p>� Wiedzcie, �e dowody mam w r�ku, czarno na bia�ym, i� to by�a zemsta za nawr�cenie si� Kmicicowe.</p><p>� Tak czyje imi� poha�bi�!� Jeden Bogus�aw to potrafi!</p><p>� Takiego �o�nierza pogr��y�!</p><p>� S�ysza�em � m�wi� dalej hetman � i� Kmicic, widz�c, �e nic mu tu ju� do roboty nie pozostaje, do Cz�stochowy umkn�� i tam znaczne us�ugi odda�, a potem kr�la jegomo�ci w�asn� piersi� os�ania�.</p><p>Us�yszawszy to, ci sami �o�nierze, kt�rzy by byli przed chwil� na szablach Kmicica roznie�li, pocz�li coraz �yczliwiej si� o nim odzywa�.</p><p>� Kmicic mu tego nie daruje, nie taki to cz�owiek, on si� i na Radziwi��a porwie!</p><p>� Wszystkich �o�nierz�w ksi��� koniuszy poha�bi�, rzuciwszy na jednego tak� ha�b�!</p><p>� Kmicic swawolnik by� i okrutnik, ale nie parrycyda<a l:href="#fn995" type="note">[995]</a>!</p><p>� Pom�ci on si�, pom�ci!</p><p>� My go pierwej pom�cimy!</p><p>� Skoro ja�nie wielmo�ny hetman powag� sw� za niego r�czy, to tak musia�o by�.</p><p>� Tak by�o! � rzek� hetman.</p><p>� Zdrowie hetma�skie!</p><p>I niewiele brak�o, by i Kmicicowego zdrowia nie wypito. Lecz co prawda, odzywa�y si� bardzo gwa�towne g�osy i przeciw, zw�aszcza mi�dzy dawnymi oficerami radziwi��owskimi. S�ysz�c je, hetman rzek�:</p><p>� A wiecie waszmo�ciowie, sk�d mi �w Kmicic do g�owy przyszed�? Oto Babinicz, goniec kr�lewski, wielce jest do niego podobny. Sam si� w pierwszej chwili omyli�em.</p><p>Tu pan Sapieha pocz�� surowiej nieco spogl�da� i m�wi� z wi�ksz� powag�:</p><p>� Cho�by tu sam Kmicic przyjecha�, to poniewa� si� nawr�ci�, poniewa� �wi�tego miejsca z niezmiern� odwag� broni�, potrafi�bym go moj� hetma�sk� powag� os�oni�; prosz� zatem waszmo�ci�w, by mi tu �adne ha�asy z przyczyny owego przybysza nie powsta�y. Prosz� pami�ta�, �e on tu z ramienia kr�la i chanowego przyjecha�. A zw�aszcza polecam to ichmo�ciom panom rotmistrzom z pospolitego ruszenia, bo tam o dyscyplin� trudniej!</p><p>Gdy pan Sapieha m�wi� w ten spos�b, jeden pan Zag�oba o�miela� si�, bywa�o, pomrukiwa� pod nosem, wszyscy inni siedzieli jak trusie. Tak te� siedzieli i teraz, ale gdy twarz hetma�ska powesela�a znowu, rozradowa�y si� i inne. Kielichy g�sto kr���ce dope�nia�y miary weso�o�ci i ca�e miasto grzmia�o do rana, a� �ciany domostw dygota�y w posadach, a dym wystrza��w wiwatowych przys�oni� je ca�e jakby po bitwie.</p><p>Nazajutrz rankiem wys�a� pan Sapieha Anusi� do Grodna, z panem Kotczycem. W Grodnie, z kt�rego Chowa�ski by� si� ju� dawno usun��, rezydowa�a wojewodzi�ska rodzina.</p><p>Biedna Anusia, kt�rej pi�kny Babinicz nieco w g�owie zawr�ci�, �egna�a si� z nim bardzo czule, ale on si� trzyma� ostro i dopiero na samym odjezdnym rzek� jej: � �eby nie jedno licho, kt�re w sercu jako cier� siedzi, to bym si� by� pewnie w wa�pannie na umor rozkocha�.</p><p>Anusia pomy�la�a sobie, �e nie masz takiej drzazgi, kt�rej by nie mo�na przy cierpliwo�ci igie�k� wyd�uba�, lecz �e i ba�a si� troch� tego Babinicza, wi�c nie rzek�a nic � westchn�a cicho i odjecha�a.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXVII</p></title><p>Tydzie� jeszcze po odje�dzie Anusi z Kotczycem sta� ob�z sapie�y�ski w Bia�ej. Kmicic z Tatary<a l:href="#fn996" type="note">[996]</a>, odkomenderowany do pobliskiego Rokitna, odpoczywa� tak�e, bo trzeba by�o konie odpa�� po d�ugiej podr�y. Przyjecha� te� do Bia�ej i dziedzic jej, ksi��� krajczy, Micha� Kazimierz Radziwi��, pan pot�ny, z linii nie�wieskiej, o kt�rej m�wiono, �e po samych Kiszkach<a l:href="#fn997" type="note">[997]</a> odziedziczy�a siedmdziesi�t miast i czterysta wsi. Ten w niczym nie by� do swoich bir�a�skich krewniak�w podobny. Nie mniej mo�e od nich ambitny, lecz r�ny wiar�, gorliwy patriota i stronnnik prawego kr�la, ca�� dusz� przysta� do konfederacji tyszowieckiej i jak m�g�, j� podsyca�. Olbrzymie jego posiad�o�ci by�y wprawdzie silnie przez ostatni� z hiperborejczykami<a l:href="#fn998" type="note">[998]</a> wojn� zniszczone, lecz zawsze sta� jeszcze na czele si� znacznych i niema�� hetmanowi przywi�d� pomoc.</p><p>Nie tyle jednak liczba jego �o�nierzy mog�a na szali wojennej zawa�y�, jako to, �e tu Radziwi�� stawa� przeciw Radziwi��owi; w ten spos�b bowiem odj�te by�y Bogus�awowi ostatnie pozory prawo�ci i post�pki jego jawnym charakterem najazdu i zdrady okryte.</p><p>Dlatego te� pan Sapieha z rado�ci� ujrza� w swym obozie ksi�cia krajczego. By� ju� teraz pewny, �e zwyci�y Bogus�awa, bo i pot�g� o wiele go przewy�sza�. Lecz zwyczajem swym plany obmy�la� z wolna, zastanawia� si�, rozwa�a� i na narady oficer�w wzywa�.</p><p>Bywa� na tych naradach i pan Kmicic. Tak on znienawidzi� imi� radziwi��owskie, �e na pierwszy widok ksi�cia Micha�a zatrz�s� si� ze zgrozy i z�o�ci, lecz Micha� umia� sobie ludzi jedna� sam� twarz�, na kt�rej pi�kno�� sz�a ze s�odycz� w parze, przy tym wielkie jego przymioty, ci�kie dni, kt�re niedawno przeby�, broni�c kraju od Zo�tare�ki<a l:href="#fn999" type="note">[999]</a> i Srebrnego, mi�o�� prawdziwa do ojczyzny i kr�la, wszystko to czyni�o go jednym z najzacniejszych kawaler�w swego czasu. Sama obecno�� jego w obozie Sapiehy, wsp�zawodnika domu radziwi��owskiego, �wiadczy�a, jak dalece m�ode ksi���tko umie prywat� dla rzeczy publicznej po�wi�ci�. Kto go zna�, pokocha� musia�. Temu uczuciu, mimo pierwszego wstr�tu, nie m�g� si� oprze� i zapalczywy pan Andrzej.</p><p>Ostatecznie jednak skaptowa� sobie jego serce ksi��� swymi radami.</p><p>Radzi� bowiem, �eby czasu nie trac�c, nie tylko przeciw Bogus�awowi rusza�, ale w �adne uk�ady nie wchodz�c, natychmiast na� uderzy�, nie da� mu odzyska� zamk�w, nie da� mu odetchnienia, spoczynku, wojowa� jego w�asnym sposobem. W takiej rezolucji widzia� ksi��� zwyci�stwo szybkie i pewne.</p><p>� Nie mo�e by�, �eby te� i Karol Gustaw si� nie ruszy�, musimy wi�c jako najpr�dzej r�ce mie� wolne, aby Czarnieckiemu z pomoc� spieszy�.</p><p>Tego samego zdania by� Kmicic, kt�ry ju� trzeciego dnia musia� walczy� z dawnymi na�ogami samowoli, aby bez komendy nie p�j�� naprz�d.</p><p>Lecz Sapieha lubi� dzia�a� na pewno, ba� si� ka�dego nierozwa�nego kroku, wi�c postanowi� czeka� na dok�adniejsze wiadomo�ci.</p><p>I hetman mia� r�wnie� swoje powody. Zapowiedziana wyprawa Bogus�awa na Podlasie mog�a by� tylko podst�pem i gr� wojenn�. Mo�e to by�a wyprawa udana, przedsi�wzi�ta na czele si� lada jakich w tym celu, aby po��czenia wojsk sapie�y�skich z koronnymi nie dopu�ci�. B�dzie si� tedy Bogus�aw przed Sapieh� wymyka�, nigdzie bitwy nie przyjmuj�c, byle marudzi�, a Karol Gustaw z elektorem uderz� przez ten czas na Czarnieckiego, zgniot� go przewa�aj�c� pot�g�, rusz� na samego kr�la i zdusz� dzie�o poczynaj�cej si� obrony, stworzone przez �wietny przyk�ad Cz�stochowy.</p><p>Sapieha by� nie tylko wodzem, ale i statyst�<a l:href="#fn1000" type="note">[1000]</a>. Racje swoje wyk�ada� za� na naradach pot�nie, �e sam Kmicic musia� si� na nie w duszy zgodzi�. Przede wszystkim nale�a�o wiedzie�, czego si� trzyma�. Gdyby si� okaza�o, �e najazd Bogus�awowy jest tylko gr�, to wystarczy�oby zostawi� przeciw niemu kilka chor�gwi, z ca�� za� si�� rusza�, co pary w koniach, ku Czarnieckiemu i g��wnej nieprzyjacielskiej pot�dze. Kilka za� lub nawet wi�cej chor�gwi m�g� �mia�o pan hetman zostawi�, bo nie wszystkie jego si�y sta�y w okolicy Bia�ej. M�ody pan Krzysztof, czyli tak zwany Krzysztofek Sapieha, sta� z dwoma lekkimi chor�gwiami i z regimentem piechoty w Janowie; Horotkiewicz kr�ci� si� w pobli�u Tykocina, maj�c pod sob� p� regimentu dragonii bardzo �wiczonej i do pi�ciuset wolentarzy<a l:href="#fn1001" type="note">[1001]</a>, opr�cz petyhorskiej<a l:href="#fn1002" type="note">[1002]</a> chor�gwi imienia samego wojewody. Pr�cz tego w Bia�ymstoku sta�y �anowe piechoty<a l:href="#fn1003" type="note">[1003]</a>.</p><p>Si� tych starczy�oby a� nadto do oporu Bogus�awowi, je�eli wi�cej nad kilkaset koni nie liczy�.</p><p>Porozsy�a� wi�c przezorny hetman go�c�w na wszystkie strony i czeka� wiadomo�ci.</p><p>A� przysz�y wreszcie wie�ci, lecz do grom�w podobne � i tym podobniejsze, �e przez szczeg�lny zbieg okoliczno�ci uderzy�y wszystkie jednego wieczora.</p><p>Na zamku bialskim odbywa�a si� w�a�nie narada, gdy wszed� oficer ordynansowy i odda� jakie� pismo hetmanowi.</p><p>Zaledwie wojewoda rzuci� na nie okiem, gdy zalterowa�<a l:href="#fn1004" type="note">[1004]</a> si� na twarzy i rzek� obecnym:</p><p>� Krewniak m�j zniesion do szcz�tu w Janowie przez samego Bogus�awa. Ledwie sam zdrowie wyni�s�!</p><p>Nasta�a chwila milczenia, kt�r� przerwa� dopiero sam hetman.</p><p>� List jest pisany z Bra�ska, w ucieczce i konfuzji � rzek� � dlatego nie masz w nim ni s�owa o pot�dze Bogus�awa. My�l�, �e musia�a by� do�� znaczn�, skoro dwie chor�gwie i regiment piechoty do szcz�tu, jako czytam, zosta�y zniesione!� By� jednak mo�e, i� ksi��� Bogus�aw zeszed� ich niespodzianie. Pewno�ci to pismo nie daje�</p><p>� Panie hetmanie � rzek� na to ksi��� Micha� � pewien jestem, �e Bogus�aw chce ca�e Podlasie zagarn��, by je w udzielne w�adanie albo w lenno przy uk�adach dosta� Dlatego niezawodnie nadszed� z tak� pot�g�, jak� tylko m�g� zebra�.</p><p>� Godzi si� supozycje<a l:href="#fn1005" type="note">[1005]</a> dowodami poprze�, mo�ci ksi���.</p><p>� Innych dowod�w nie mam, jeno znajomo�� Bogus�awa. Nie o Szwed�w ani o Brandenburczyk�w mu chodzi, jeno o siebie samego� Wojownik to jest niepospolity, kt�ry dufa w sw� szcz�liw� gwiazd�. Prowincj� chce pozyska�, Janusza pom�ci�, s�aw� si� okry�, a do tego pot�g� odpowiedni� mie� musi i ma. Dlatego nagle trzeba na niego nast�pi�, inaczej on na nas nast�pi.</p><p>� Do wszystkiego b�ogos�awie�stwo bo�e niezb�dne � rzek� Oskierko � a b�ogos�awie�stwo przy nas!</p><p>� Ja�nie wielmo�ny panie hetmanie � rzek� Kmicic. � Wie�ci potrzeba. Spu��cie�e mnie ze smyczy z moimi Tatary, a ja wam wie�ci przywioz�.</p><p>Oskierko, kt�ry by� przypuszczony do tajemnicy i wiedzia�, kto jest Babinicz, zaraz j�� zdanie jego mocno popiera�:</p><p>� Boga mi! To jest arcyprzednia my�l! Takiego tam kawalera i takiego wojska trzeba. Je�eli tylko konie wypocz�te�</p><p>Tu Oskierko przerwa�, bo oficer ordynansowy zn�w wszed� do komnaty.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny panie hetmanie � rzek� � jest dw�ch �o�nierz�w<a l:href="#fn1006" type="note">[1006]</a> z Horotkiewiczowej chor�gwi, kt�rzy si� do osoby waszej wielmo�no�ci dobijaj�.</p><p>� Bogu chwa�a �� rzek� pan Sapieha, uderzywszy si� r�koma po kolanach � b�d� i wiadomo�ci� Puszczaj!</p><p>Po chwili wesz�o dw�ch petyhorc�w<a l:href="#fn1007" type="note">[1007]</a>, obdartych i zab�oconych.</p><p>� Od Horotkiewicza? � spyta� Sapieha.</p><p>� Tak jest.</p><p>� Gdzie on teraz?</p><p>� Zabit, a je�eli nie zabit, to nie wiemy, gdzie jest�</p><p>Wojewoda wsta�, lecz usiad�, i zaraz pocz�� bada� spokojnie:</p><p>� Gdzie chor�giew?</p><p>� Zniesiona przez ksi�cia Bogus�awa.</p><p>� Si�a<a l:href="#fn1008" type="note">[1008]</a> zgin�o?</p><p>� W pie� nas wyci�to, mo�e kilku osta�o, kt�rych w �yka, jak nas, wzi�to. S� tacy, kt�rzy m�wi�, �e i pu�kownik uszed�; ale �e ranny, to sam widzia�em. My z niewoli uciekli.</p><p>� Gdzie was napadni�to?</p><p>� Pod Tykocinem.</p><p>� Czemu�cie si� za mury nie schronili, w sile nie b�d�c?</p><p>� Tykocin wzi�ty.</p><p>Hetman przys�oni� d�oni� oczy, po czym j�� wodzi� ni� po czole.</p><p>� Si�a przy Bogus�awie ludzi?</p><p>� Jest jazdy na cztery tysi�ce pr�cz piechoty i armat. Piechoty bardzo moderowane<a l:href="#fn1009" type="note">[1009]</a>. Jazda ruszy�a naprz�d, prowadz�c nas ze sob�, ale�my si� wyrwali szcz�liwie.</p><p>� Sk�de�cie uciekli?</p><p>� Z Drohiczyna.</p><p>Sapieha otworzy� szeroko oczy.</p><p>� Mo�ci towarzyszu, ty� pijany. Jak�eby ju� do Drohiczyna Bogus�aw m�g� doj��? Kiedy was zni�s�?</p><p>� Dwa tygodnie temu.</p><p>� I jest w Drohiczynie?</p><p>� Podjazdy jego s�. On sam w tyle osta�, bo tam jaki� konw�j u�apion, kt�ren<a l:href="#fn1010" type="note">[1010]</a> pan Kotczyc prowadzi�.</p><p>� Pann� Borzobohat� prowadzi�! � zakrzykn�� pan Kmicic.</p><p>I nasta�o milczenie, d�u�sze ni� poprzednio. Nikt nie zabiera� g�osu. Tak nag�e powodzenia Bogus�awowe zmiesza�y oficer�w niepomiernie. Wszyscy te� my�leli w duchu, �e winien tu pan hetman przez swe kunktatorstwo<a l:href="#fn1011" type="note">[1011]</a>, lecz nikt nie �mia� odezwa� si� z tym g�o�no.</p><p>Sapieha za� czu�, �e czyni�, co nale�a�o, i post�powa� roztropnie. Wi�c te� och�on�� pierwszy z wra�enia, wyprawi� skinieniem r�ki owych towarzysz�w, nast�pnie rzek�:</p><p>� Wszystko to s� zwyk�e przygody wojenne, kt�re nie powinny nikogo konfundowa�<a l:href="#fn1012" type="note">[1012]</a>. Mo�ci panowie, nie mniemajcie, aby�my jakow�� kl�sk� ju� ponie�li. Szkoda tamtych chor�gwi, prawda� Ale stokro� wi�ksza mog�aby si� sta� szkoda ojczy�nie, gdyby Bogus�aw w dalekie wojew�dztwo nas odci�gn��. Idzie ku nam� Jako go�cinni gospodarze wyjdziem mu naprzeciw.</p><p>Tu zwr�ci� si� do pu�kownik�w:</p><p>� Wedle moich rozkaz�w, wszyscy powinni by� do wyruszenia gotowi.</p><p>� S� gotowi � rzek� Oskierko � jeno konie kie�zna�<a l:href="#fn1013" type="note">[1013]</a> i wsiadanego tr�bi�.</p><p>� Dzi� jeszcze otr�bi�. Ruszamy jutro o zorzy, nie mieszkaj�c<a l:href="#fn1014" type="note">[1014]</a>� Pan Babinicz skoczy naprz�d z Tatary<a l:href="#fn1015" type="note">[1015]</a> i j�zyka<a l:href="#fn1016" type="note">[1016]</a> jak naj�pieszniej nam u�owi.</p><p>Kmicic, ledwie us�ysza�, ju� by� za drzwiami, a w chwil� p�niej p�dzi� co ko� wyskoczy ku Rokitnu.</p><p>A pan Sapieha r�wnie� d�u�ej nie zw��czy�.</p><p>Noc jeszcze by�a, gdy tr�by ozwa�y si� przeci�gle, po czym jazda i piechota zacz�y wysypywa� si� w pole; za nimi poci�gn�� si� d�ugi szereg woz�w skrzypi�cych. Pierwsze blaski dzienne odbi�y si� w rurach muszkiet�w i na grotach dzid.</p><p>I szed� regiment za regimentem, chor�giew za chor�gwi� bardzo sprawnie. Jazda po�piewywa�a godzinki<a l:href="#fn1017" type="note">[1017]</a>, a konie parska�y ra�no w rannym ch�odzie, z czego �o�nierze zaraz wr�yli sobie pewne zwyci�stwo.</p><p>Serca pe�ne by�y otuchy, bo to ju� wiedzia�o z do�wiadczenia rycerstwo, �e pan Sapieha rozmy�la, g�ow� kr�ci, na obie strony ka�de przedsi�wzi�cie wa�y, ale gdy za� przed si� co we�mie, to dokona, a gdy si� ruszy, to bije.</p><p>W Rokitnie ju� i legowiska po Tatarach ostyg�y; poszli jeszcze wczoraj na noc i musieli by� ju� daleko. Uderzy�o to pana Sapieh�, �e po drodze trudno si� by�o o nich dopyta�, chocia� oddzia�, licz�cy z wolentarzami do kilkuset ludzi, nie m�g� przej�� nie dostrze�ony.</p><p>Oficerowie, co do�wiadcze�si, bardzo podziwiali ten poch�d i pana Babinicza, �e tak prowadzi� umia�.</p><p>� Jak wilk �ozami idzie i jak wilk uk�si � m�wiono � praktyk to jaki� zawo�any!</p><p>A pan Oskierko, kt�ry jako si� rzek�o, wiedzia�, kto jest Babinicz, m�wi� do pana Sapiehy:</p><p>� Nie darmo Chowa�ski<a l:href="#fn1018" type="note">[1018]</a> cen� na jego g�ow� nak�ada�. B�g da wiktori�, komu zechce, ale to pewna, �e Bogus�awowi wkr�tce si� wojna z nami uprzykrzy.</p><p>� Szkoda jeno, �e Babinicz jakoby w wod� wpad� � odpowiada� hetman.</p><p>Istotnie, up�yn�o trzy dni bez �adnej wiadomo�ci. G��wne si�y sapie�y�skie dosz�y do Drohiczyna, przesz�y Bug i nie znalaz�y nieprzyjaciela przed sob�. Hetman pocz�� si� niepokoi�. Wedle zezna� petyhorc�w, podjazdy Bogus�awowe dosz�y w�a�nie ju� do Drohiczyna, widoczne wi�c by�o, �e Bogus�aw postanowi� cofa� si�. Ale co znaczy�o to cofanie? Czy Bogus�aw dowiedzia� si� o przewa�nych si�ach sapie�y�skich i nie �mia� mierzy� si� z nimi, czy te� pragn�� odci�gn�� hetmana daleko na p�noc, aby u�atwi� kr�lowi szwedzkiemu napad na Czarnieckiego i hetman�w koronnych? Babinicz powinien by� ju� zachwyci� j�zyka i da� zna� hetmanowi. Zeznania petyhorcow co do liczby wojsk Bogus�awowych mog�y by� b��dne, nale�a�o zatem mie� jak najpr�dzej dok�adn� o niej relacj�.</p><p>Tymczasem up�yn�o jeszcze dni pi��, a Babinicz nie dawa� zna� o sobie. Przychodzi�a wiosna. Dnie stawa�y si� coraz cieplejsze, �niegi taja�y. Okolica pokrywa�a si� wod�, pod kt�r� drzema�y grz�skie b�ota utrudniaj�ce nies�ychanie poch�d. Wi�ksz� cz�� armat i woz�w musia� hetman zostawi� jeszcze w Drohiczynie i i�� dalej komunikiem<a l:href="#fn1019" type="note">[1019]</a>. St�d niewygody wielkie i szemrania zw�aszcza mi�dzy pospolitym ruszeniem. W Bra�sku trafiono na takie roztopy, �e i piechota nie mog�a post�powa� dalej. Hetman zagarnia� konie po drodze u ch�op�w i drobnej szlachty i sadza� na nie muszkietnik�w. Innych bra�a lekka jazda; lecz ju� za daleko si� posuni�to i hetman rozumia� �e jedno tylko pozostaje, to jest: i�� jak najpr�dzej.</p><p>Bogus�aw cofa� si� ci�gle. Po drodze trafiano ustawicznie na jego �lady, na spalone gdzieniegdzie wsie, na trupy ludzkie wisz�ce po drzewach. Szlachta drobna, miejscowa, przyje�d�a�a z wiadomo�ciami co chwila do sapie�y�skiego obozu, lecz prawda gin�a, jako zwykle, w sprzecznych zeznaniach. Ten widzia� jedn� chor�giew i bo�y�<a l:href="#fn1020" type="note">[1020]</a> si�, �e ksi��� nie ma wi�cej wojska; ten widzia� dwie, �w trzy, �w pot�g�, kt�ra w pochodzie mil� zajmowa�a. S�owem, by�y to bajki, jakie zwykle opowiadaj� ludzie nie znaj�cy si� na wojsku i wojennym rzemio�le.</p><p>Widziano te� tu i owdzie Tatar�w, lecz w�a�nie wie�ci o nich wydawa�y si� najnieprawdopodobniejsze; opowiadano bowiem, �e ich widziano nie za wojskiem, ale przed wojskiem ksi���cym, id�cych naprz�d. Pan Sapieha sapa� gniewnie, gdy kto przy nim Babinicza wspomina�, i m�wi� do Oskierki:</p><p>� Przechwalili�cie go. W z�� godzin� odes�a�em Wo�odyjowskiego, bo gdyby on tu by�, dawno bym mia� tyle j�zyk�w, ile bym sam zechcia�, a to jest wicher albo i gorzej� Kto go wie, mo�e i naprawd� do Bogus�awa przysta� i w przedniej stra�y idzie!</p><p>Oskierko sam nie wiedzia�, co s�dzi�. Tymczasem up�yn�� zn�w tydzie�: wojsko przysz�o do Bia�egostoku.</p><p>By�o to w po�udnie.</p><p>W dwie godziny p�niej przednie stra�e da�y zna�, �e jakowy� oddzia� si� zbli�a.</p><p>� Mo�e Babinicz! � zakrzykn�� hetman. � Dam�e mu <emphasis>pater noster<a l:href="#fn1021" type="note">[1021]</a></emphasis>!</p><p>Lecz nie by� to sam Babinicz. W obozie jednak powsta� taki ruch za przybyciem owego oddzia�u, �e pan Sapieha wyszed� obaczy�, co si� dzieje.</p><p>Tymczasem towarzysze spod r�nych chor�gwi nadlatywali krzycz�c:</p><p>� Od Babinicza! Je�cy! Ca�a kupa!� Si�a<a l:href="#fn1022" type="note">[1022]</a> ludzi naszarpa�!</p><p>Jako� ujrza� pan hetman kilkudziesi�ciu dzikich je�d�c�w na wychud�ych i poszerszenia�ych koniach. Otaczali oni blisko trzystu ludzi ze skr�powanymi r�koma, bij�c ich batogami z surowca<a l:href="#fn1023" type="note">[1023]</a>. Je�cy straszliwy przedstawiali widok. By�y to raczej cienie ludzkie ni� ludzie. Odarci, p�nadzy, wychudzeni tak, �e ko�ci stercza�y im przez sk�r�, pokrwawieni, szli na wp� �ywi, oboj�tni na wszystko, nawet na �wist surowca, kt�ry przecina� im sk�ry, i na dzikie wrzaski tatarskie.</p><p>� Co to za ludzie? � spyta� hetman.</p><p>� Wojsko Bogus�awowe! � odrzek� jeden z Kmicicowych wolentarzy, kt�ry je�c�w wraz z Tatarami odprowadza�.</p><p>� A wy�cie ich sk�d tylu nabrali?</p><p>� Blisko po�owa jeszcze nam w drodze od fatygi pad�a.</p><p>Wtem zbli�y� si� starszy Tatar, jakoby wachmistrz ordy�ski, i uderzywszy czo�em, odda� panu Sapie�e pismo Kmicicowe.</p><p>Hetman, nie czekaj�c, z�ama� piecz�� i pocz�� czyta� g�o�no:</p><p>�Ja�nie Wielmo�ny Panie Hetmanie!</p><p>I�em wie�ci ni j�zyk�w dot�d nie przysy�a�, to dlatego, �em w przodku, nie po zadzie wojsk ksi�cia Bogus�awowych szed� i chcia�em si� wi�ksz� kup� przys�u�y慔</p><p>Hetman przerwa� czytanie.</p><p>� To diabe�! � rzek� � zamiast i�� za ksi�ciem, to on przed ksi�cia si� wysforowa�!</p><p>� Niech�e go kule bij�!� � doda� p�g�osem pan Oskierko.</p><p>Hetman czyta�:</p><p>�Bo chocia� niebezpieczna to by�a impreza, gdy� podjazdy szeroko sz�y, wszelako dwa zni�s�szy<a l:href="#fn1024" type="note">[1024]</a> i nikogo nie �ywi�c<a l:href="#fn1025" type="note">[1025]</a>, w przodek si� wydosta�em, od czego wielka ksi�cia napad�a konfuzja<a l:href="#fn1026" type="note">[1026]</a>, albowiem zaraz pocz�� suponowa�<a l:href="#fn1027" type="note">[1027]</a>, i� jest otoczony i jako w potrzask lezie��</p><p>� To dlatego to niespodziane cofanie si�! � zawo�a� hetman. � Diabe�, czysty diabe�!</p><p>Lecz czyta� coraz ciekawiej:</p><p>�Ksi���, nie rozumiej�c, co si� sta�o, j�� g�ow� traci� i podjazd za podjazdem wysy�a�, kt�re�my te� znacznie szarpali, i� �aden w tej samej liczbie nie wraca�. Id�c za� w przodku, wiwend�<a l:href="#fn1028" type="note">[1028]</a> przejmowa�em, groblem rozkopywa� i mosty psu�, tak i� z wielk� fatyg� post�powa� przed si� mogli, nie �pi�c, nie jedz�c, dnia i nocy bezpiecznej nie maj�c. Z obozu nie mogli si� wychyli�, bo ordy�cy nieostro�nych chwytali, co si� za� ob�z zdrzymn��, to mu z �ozy okrutnie wyli, oni za� my�l�c, i� wielkie wojsko na nich nast�puje, przez ca�e noce w gotowo�ci sta� musieli. Czym ksi��� do znacznej desperacji przywiedzion nie wie, co ma pocz��, gdzie i�� i jako si� obr�ci� � dlatego rychle na� nast�powa� trzeba, p�ki terror<a l:href="#fn1029" type="note">[1029]</a> nie przejdzie. Wojska ma sze�� tysi�cy, ale blisko tysi�ca strada�<a l:href="#fn1030" type="note">[1030]</a>. Konie mu padaj�. Rajtaria dobra, piechoty s�uszne, B�g jednak da�, i� to z dnia na dzie� topnieje, a byle nasze wojska ich dosi�g�y, to si� rozlec�. Karoce ksi���ce, cz�� kredensu i rzeczy zacnych w Bia�ymstoku zachwyci�em, z dwiema armatami, alem co wi�ksze potopi� musia�. Ksi��� zdrajca od ustawicznej cholery silnie zachorza� i ledwie na koniu usiedzie� mo�e, <emphasis>febris</emphasis><a l:href="#fn1031" type="note">[1031]</a> nie opuszcza go dniem i noc�. Panna Borzobohata zagarni�ta, ale chorym b�d�c, na cnot� jej nastawa� nie mo�e. Wie�ci takowe i konfesje<a l:href="#fn1032" type="note">[1032]</a> o desperacji od je�c�w powzi��em, kt�rych moi Tatarzy przypiekali i kt�rzy byle ich jeszcze raz przypiec, prawd� powt�rzy� s� gotowi. Za czym s�u�by moje pokornie J. W. Panu i Hetmanowi memu polecaj�c, o przebaczenie, je�lim w czym pob��dzi�, prosz�. Ordy�cy dobrzy pacho�kowie i widz�c si�a<a l:href="#fn1033" type="note">[1033]</a> zdobyczy, okrutnie s�u��.�</p><p>� Ja�nie wielmo�ny panie! � rzek� Oskierko. � Ju� wasza wielmo�no�� pewnie mniej �a�uje, �e Wo�odyjowskiego tu nie masz, bo i ten temu wcielonemu diab�u nie wyr�wna.</p><p>� To s� zdumiewaj�ce rzeczy! � rzek�, bior�c si� za g�ow�, pan Sapieha. � A nie ��eli on?</p><p>� To ambitna sztuka! On i ksi�ciu wojewodzie wile�skiemu prawd� w oczy gada� ani dbaj�c, czy mu mi�o s�ucha�, czy niemi�o. Ot! ten sam proceder co z Chowa�skim, jeno Chowa�ski mia� pi�tna�cie razy wi�cej wojska.</p><p>� Je�li to prawda, to trzeba nast�powa� jako najpr�dzej � rzek� Sapieha.</p><p>� P�ki si� ksi��� nie opami�ta.</p><p>� Ruszajmy, na mi�y B�g! Tamten mu groble rozkopuje, to i dognamy!</p><p>Tymczasem je�cy, kt�rych Tatarzy w kupie przed hetmanem trzymali, pocz�li, widz�c przed sob� hetmana, j�cze�, p�aka�, n�dz� swoj� okazywa� i r�nymi j�zykami lito�ci wzywa�. Byli bowiem mi�dzy nimi Szwedzi, Niemcy i przyboczni Bogus�awowi Szkoci. Pan Sapieha odj�� ich Tatarom, je�� da� kaza� i konfesaty<a l:href="#fn1034" type="note">[1034]</a> bez przypiekania prowadzi�.</p><p>Zeznania potwierdzi�y prawd� s��w Kmicicowych. Wi�c wszystkie wojska sapie�y�skie ruszy�y z wielkim impetem naprz�d.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXVIII</p></title><p>Nast�pna relacja Kmicicowa przysz�a z Sok�ki i brzmia�a kr�tko:</p><p>�Ksi���, aby wojska nasze omyli�, symulowa� poch�d ku Szczuczynowi, dok�d podjazd wys�a�. Sam z g��wn� si�� poszed� do Janowa i tam posi�ki w piechocie otrzyma�, kt�re kapitan Kyritz przyprowadzi�: o�mset ludzi dobrych. Od nas ognie ksi���ce wida�. W Janowie maj� tydzie� wypocz��. Je�cy m�wi�, �e i bitw� przyj�� got�w. Febra trz�sie go ci�gle.�</p><p>Po odebraniu tej relacji pan Sapieha, zostawiwszy reszt� woz�w i armat, ruszy� komunikiem<a l:href="#fn1035" type="note">[1035]</a> do Sok�ki i na koniec dwa wojska stan�y sobie oko w oko. Przewidywano te�, �e bitwa jest nieuchronn�, gdy� jedni nie mogli ju� d�u�ej ucieka�, drudzy goni�. Tymczasem jako zapa�nicy, kt�rzy po d�ugiej gonitwie maj� si� schwyci� za bary, le�eli naprzeciw siebie, �api�c powietrze w zadyszane gardziele � i odpoczywali.</p><p>Pan hetman, gdy ujrza� Kmicica, chwyci� go w ramiona i rzek�:</p><p>� Ju� mi i gniewno by�o na ciebie, �e� tak d�ugo zna� o sobie nie dawa�, ale widz�, �e� wi�cej sprawi�, ni� si� spodziewa� mog�em, i da B�g wiktori�, twoja, nie moja b�dzie zas�uga. Szed�e� jako anio� str� za Bogus�awem!</p><p>Kmicicowi z�owrogie �wiat�a zab�ys�y w oczach.</p><p>� Je�lim mu anio�em str�em, to i przy skonaniu jego by� musz�.</p><p>� B�g tym rozrz�dzi � rzek� powa�nie hetman � ale chcesz, aby ci� b�ogos�awi�, to �cigaj nieprzyjaciela ojczyzny, nie prywatnego.</p><p>Kmicic sk�oni� si� w milczeniu, ale nie zna� by�o, aby pi�kne s�owa hetma�skie wywar�y na� jakiekolwiek wra�enie. Twarz jego wyra�a�a nieub�agan� nienawi�� i tym by�a gro�niejsza, �e trudy po�cigu za Bogus�awem wychudzi�y j� jeszcze wi�cej. Dawniej w tym obliczu malowa�a si� jeno odwaga i zuchwa�a p�ocho��, teraz sta�o si� surowym i zarazem zawzi�tym. �atwo zgad�e�, �e komu ten cz�owiek zapisa� w duszy zemst�, ten winien si� strzec, cho�by by� Radziwi��em.</p><p>Jako� m�ci� si� ju� straszliwie. Us�ugi w tej wojnie odda� istotnie olbrzymie. Wysforowawszy si� przed Bogus�awa, zbi� go z tropu, pomyli� jego rachuby, wpoi� we� przekonanie, i� jest otoczony, i do cofania si� przymusi�. Dalej szed� przed nim dzie� i noc. Podjazdy znosi�, dla je�c�w by� bez mi�osierdzia. W Siemiatyczach, w Bockach, w Orlej i oko�o Bielska napad� g�uch� noc� na ca�y ob�z.</p><p>W Wojszkach, niedaleko Zab�udowa, w szczerych radziwi��owskich ziemiach, wpad� jak �lepy huragan na sam� kwater� ksi���c�, tak i� Bogus�aw, kt�ry w�a�nie by� do obiadu zasiad�, omal �ywcem nie wpad� w jego r�ce i tylko dzi�ki panu Sakowiczowi, podkomorzemu oszmia�skiemu, wyni�s� zdrow� g�ow�. Pod Bia�ymstokiem Kmicic porwa� karoce i kredensy Bogus�awowe. Wojsko jego znu�y�, rozprz�g�, og�odzi�. Wyborne piechoty niemieckie i rajtarie szwedzkie, kt�re Bogus�aw z sob� przywi�d�, wraca�y, do id�cych ko�ciotrup�w podobne, w ob��dzie, w przera�eniu, w bezsenno�ci. W�ciek�e wycie Tatar�w i wolentarzy<a l:href="#fn1036" type="note">[1036]</a> Kmicicowych rozlega�o si� przed nimi, z bok�w, z przodu, z ty�u. Zaledwie strudzony �o�nierz oczy przymkn��, gdy musia� chwyta� za bro�. Im dalej, tym by�o gorzej.</p><p>Drobna szlachta zamieszkuj�ca owe okolice ��czy�a si� z Tatary<a l:href="#fn1037" type="note">[1037]</a>, po trochu z nienawi�ci do bir�a�skich Radziwi���w, po trochu ze strachu przed Kmicicem, bo opornych kara� bez miary. Wi�c si�y jego ros�y, Bogus�awowe topnia�y.</p><p>Do tego sam Bogus�aw istotnie by� chory, a chocia� w sercu tego cz�owieka nigdy troska nie zagnie�dzi�a si� na d�ugo i cho� astrologowie, kt�rym wierzy� �lepo, przepowiedzieli mu w Prusach, i� osoby jego nic z�ego w tej wyprawie nie spotka, przecie ambicja jego, jako wodza, cierpia�a nieraz srodze. On, kt�rego imi�, jako wodza, powtarzano z podziwem w Niderlandach, nad Renem i we Francji, bity by� w tych zapad�ych lasach przez niewidzialnego nieprzyjaciela codziennie i bez bitwy zwyci�ony.</p><p>By�a przy tym w tym po�cigu taka niezwyk�a zawzi�to�� i przechodz�ca zwyk�� wojenn� miar� natarczywo��, �e Bogus�aw z wrodzon� sobie bystro�ci� odgad� po kilku dniach, �e �ciga go jaki� nieub�agany wr�g osobisty. Dowiedzia� si� �atwo nazwiska: Babinicz, bo powtarza�a je ca�a okolica, ale nazwisko owe<a l:href="#fn1038" type="note">[1038]</a> by�o mu obce. Niemniej rad by� pozna� osob� i przez drog� w czasie po�cigu urz�dza� dziesi�tki i setki zasadzek. Zawsze na pr�no! Babinicz umia� omin�� potrzask i zadawa� kl�sk� tam, gdzie go si� najmniej spodziewano.</p><p>A� wreszcie oba wojska stoczy�y si� w okolicy Sok�ki, Bogus�aw znalaz� tam istotne posi�ki pod wodz� von Kyritza, kt�ry, nie wiedz�c poprzednio, gdzie ksi��� si� obraca, zaszed� do Janowa. Tam te� mia� si� rozstrzygn�� los Bogus�awowej wyprawy.</p><p>Kmicic pozamyka� szczelnie wszystkie drogi wiod�ce z Janowa do Sok�ki, Koryczyna, Ku�nicy i Suchowola. Okoliczne lasy, �ozy i chaszcze zajmowali Tatarzy. List nie m�g� przej��, �aden w�z z �ywno�ci� doj�� � samemu wi�c Bogus�awowi pilno by�o do bitwy, p�ki jego wojska ostatniego janowskiego suchara nie zjedz�.</p><p>Lecz jako cz�ek bystry i wszelakich intryg �wiadomy, postanowi� pr�bowa� wpierw uk�ad�w. Nie wiedzia� jeszcze, �e pan Sapieha w tego rodzaju praktykach o wiele go rozumem i bieg�o�ci� przenosi�. Przyjecha� wi�c do Sok�ki od imienia Bogus�awa pan Sakowicz, podkomorzy i starosta oszmia�ski, dworzanin jego i przyjaciel osobisty. Przywi�z� on ze sob� listy i moc zawarcia pokoju.</p><p>�w pan Sakowicz, cz�ek mo�ny, kt�ry p�niej do senatorskich godno�ci doszed�, bo zosta� wojewod� smole�skim i podskarbim Wielkiego Ksi�stwa, by� tymczasem jednym ze s�ynniejszych kawaler�w na Litwie, a s�yn�� zar�wno z m�stwa, jak i z urody. Wzrostu �redniego, w�os na g�owie i brwiach mia� czarny jak skrzyd�o krucze, oczy za� mia� bladoniebieskie, patrz�ce z dziwn� i niewypowiedzian� zuchwa�o�ci�, tak �e Bogus�aw mawia� o nim, i� oczyma jakoby obuszkiem<a l:href="#fn1039" type="note">[1039]</a> uderza. Nosi� si� z cudzoziemska, kt�ry str�j z podr�y odbywanych wraz z Bogus�awem przywi�z�: m�wi� on prawie wszystkimi j�zykami; w bitwie za� rzuca� si� w najwi�kszy wir tak szalenie, i� go pomi�dzy przyjaci�mi �strace�cem� nazywano.</p><p>Lecz dzi�ki olbrzymiej sile i przytomno�ci wychodzi� zawsze ca�o. Opowiadano o nim, �e karoc� w biegu, chwyciwszy za tylne ko�a, zatrzymywa�; pi� m�g� bez miary. Po�yka� kwart� �liwek na w�dce, po czym by� tak trze�wy, jakby nic w usta nie bra�. Z lud�mi nieu�yty, dumny, zaczepny, w Bogus�awowym r�ku mi�k� jak wosk. Obyczaje mia� polerowne i chocia�by na pokojach kr�lewskich umia� si� znale��, ale przy tym i jakow�� dziko�� w duszy, kt�ra wybucha�a od czasu do czasu jak p�omie�.</p><p>By� to raczej kompanion ni� s�uga ksi�cia Bogus�awa.</p><p>Bogus�aw, kt�ry naprawd� nikogo nigdy w �yciu nie kocha�, mia� niezwalczon� s�abo�� dla tego cz�owieka. Z natury sk�py wielce, dla jednego Sakowicza by� hojny. Wp�ywami swoimi wyni�s� go na podkomorstwo i udarowa� starostwem oszmia�skim.</p><p>Po ka�dej bitwie pierwszym jego pytaniem by�o: �Gdzie Sakowicz i czyli jakiego szwanku nie poni�s�?� Na radach jego si�a polega�, a u�ywa� go zar�wno w wojnie, jak i do uk�ad�w, w kt�rych �mia�o��, a nawet bezczelno�� pana starosty oszmia�skiego wielce bywa�a skuteczna.</p><p>Teraz wys�a� go do Sapiehy. Lecz misja by�a trudna: naprz�d, �e �atwo mog�o pa�� na starost� pos�dzenie, i� tylko na przeszpiegi i tylko dla obejrzenia sapie�y�skich wojsk przyjecha�; po wt�re, �e pose� wiele mia� do ��dania, nic do ofiarowania.</p><p>Na szcz�cie, pan Sakowicz nie byle czym si� tropi�. Wszed� wi�c jak zwyci�zca, kt�ry przyje�d�a dyktowa� warunki zwyci�onemu, i zaraz uderzy� swymi bladymi oczyma w pana Sapieh�.</p><p>Pan Sapieha, widz�c ow� but�, u�miechn�� si� jeno na wp� z politowaniem. Ka�dy cz�owiek �mia�o�ci� i zuchwalstwem wielce mo�e imponowa�, lecz ludziom pewnej miary; hetman za� wy�szy by� nad miar� pana Sakowicza.</p><p>� Pan m�j, ksi��� na Bir�ach i Dubinkach, koniuszy Wielkiego Ksi�stwa i w�dz naczelny wojsk jego ksi���cej wysoko�ci elektora � rzek� Sakowicz � przysy�a mnie z pok�onem i zapytaniem o zdrowie waszej dostojno�ci.</p><p>� Podzi�kuj waszmo�� ksi�ciu i powiedz, i�e� mnie zdrowym widzia�.</p><p>� Mam tu i pismo do waszej dostojno�ci.</p><p>Sapieha wzi�� list, otworzy� do�� niedbale, przeczyta� i rzek�:</p><p>� Szkoda czasu� Nie mog� wymiarkowa�, o co ksi�ciu chodzi� Poddajecie si� li czy te� chcecie szcz�cia popr�bowa�?</p><p>Sakowicz uda� zdumienie.</p><p>� Czy my si� poddajemy? Mniemam, �e ksi��� to w�a�nie w li�cie owym proponuje waszej dostojno�ci, a�eby� si� wasza dostojno�� podda�; przynajmniej moje instrukcje�</p><p>Sapieha przerwa�.</p><p>� O wa�cinych instrukcjach pom�wimy p�niej. M�j panie Sakowicz! Gonimy za wami blisko trzydzie�ci mil jako ogary za zaj�cem� Czy� wa�� s�ysza� kiedy, by zaj�c poddanie si� ogarom proponowa�?</p><p>� Odebrali�my posi�ki.</p><p>--- Von Kyritz z o�miuset ludzi. Reszta tak , �e si� przed bitw� pok�ad�. Powiem wa�ci, co powtarza� Chmielnicki: ,,szkoda howoryty!" </p><p>� Elektor z ca�� pot�g� stanie za nas.</p><p>� To dobrze� Nie b�d� go potrzebowa� daleko szuka�, bo w�a�nie chc� go spyta�, jakim to prawem posy�a wojsko w granice Rzeczypospolitej, kt�rej jest lennikiem, do wierno�ci zobowi�zanym?</p><p>� Prawem mocniejszego.</p><p>� Mo�e w Prusiech takie prawa egzystuj�<a l:href="#fn1042" type="note">[1042]</a>, u nas nie� Wreszcie, je�li�cie mocniejsi, dawajcie pole!</p><p>� Dawno by ksi��� na wasz� dostojno�� nast�pi�, gdyby nie to, �e mu krwi swojackiej szkoda.</p><p>� Bodaj mu pierwej by�o szkoda!</p><p>� Dziwi si� te� ksi��� zawzi�to�ci Sapieh�w na dom Radziwi��owski i �e wasza dostojno�� dla prywatnej zemsty nie wahasz si� ojczyzny krwi� oblewa�.</p><p>� Tfu! � zakrzykn�� Kmicic s�uchaj�cy za krzes�em hetma�skim rozmowy.</p><p>Pan Sakowicz wsta�, podszed� ku niemu i uderzy� go oczyma.</p><p>Lecz trafi� sw�j na swego albo na lepszego, i w oczach Kmicica znalaz� starosta tak� odpowied�, �e wzrok spu�ci� ku ziemi.</p><p>Hetman brwi zmarszczy�.</p><p>� Siadaj, panie Sakowicz, a wa�� tam cicho!</p><p>Po czym rzek�:</p><p>� Sumienie jeno prawd� m�wi, a g�ba j� pozuje i k�amstwo na �wiat wyplunie. Ten, kt�ry z obcymi wojskami napada kraj, krzywd� zarzuca temu, kt�ry go broni. B�g to s�yszy, a niebieski kronikarz zapisuje.</p><p>� Przez nienawi�� sapie�y�sk� do Radziwi���w zgorza� ksi��� wojewoda wile�ski.</p><p>� Zdrajc�w, nie Radziwi���w nienawidz�, a najlepszy dow�d, �e ksi��� krajczy Radziwi�� jest w moim obozie� M�w wa��, czego chcesz?</p><p>� Wasza dostojno��, powiem, co mam w sercu: nienawidzi ten, kt�ry skrytych zb�jc�w nasy�a�</p><p>Z kolei zdumia� si� pan Sapieha.</p><p>� Ja zb�jc�w na ksi�cia Bogus�awa nasy�am?</p><p>Sakowicz utkwi� straszne oczy w hetmanie i rzek� dobitnie:</p><p>� Tak jest!</p><p>� Wa�� oszala�e�!</p><p>� Onegdaj z�apano za Janowem cz�eka, zb�ja, kt�ry ju� raz do zamachu na �ycie ksi���ce nale�a�. Tortury sprawi�, i� powie, kto go wys�a��</p><p>Nast�pi�a chwila ciszy, lecz w tej ciszy us�ysza� pan Sapieha, jak Kmicic, stoj�cy za nim, powt�rzy� dwakro� przez zaci�ni�te wargi:</p><p>� Gorze! gorze!</p><p>� B�g mnie s�dzi � odpar� z prawdziwie senatorsk� powag� hetman � wa�panu ani twojemu ksi�ciu nie b�d� si� usprawiedliwia�, bo�cie mi na s�dzi�w nie stworzeni. A wa��, zamiast marudzi�, gadaj po prostu, z czyme� przyjecha� i jakie ksi��� kondycje<a l:href="#fn1043" type="note">[1043]</a> podaje?</p><p>� Ksi��� pan m�j zni�s� Horotkiewieza, porazi� pana Krzysztofa Sapieh�, odebra� Tykocin, dlatego s�usznie za zwyci�zc� podawa� si� mo�e i korzy�ci znacznych ��da�. �a�uj�c jednak rozlewu krwi chrze�cija�skiej, pragnie w spokoju do Prus odej��, nic wi�cej nie wymagaj�c, jak �eby mu po zamkach prezydia<a l:href="#fn1044" type="note">[1044]</a> swoje wolno by�o zostawi�. Wzi�li�my te� i je�c�w niema�o, mi�dzy kt�rymi s� znaczni oficyjerowie, nie licz�c panny Borzobohatej-Krasie�skiej, kt�ra ju� do Taurog�w zosta�a odes�ana. Ci mog� by� w rumel wymienieni.</p><p>� Wa�� si� zwyci�stwami nie che�p, bo oto moja przednia stra�, kt�rej tu obecny pan Babinicz przewodzi�, przez trzydzie�ci mil was par�a� przed kt�r� uciekaj�c, stracili�cie dwa razy tyle je�c�w, ile�cie ich poprzednio wzi�li; stracili�cie wozy, armaty, kredensy. Wojsko, znu�one, z g�odu wam pada, nie macie co je��, nie wiecie, gdzie si� obr�ci�. Wa�� widzia�e� moje wojsko. Nie kaza�em ci umy�lnie oczu wi�za�, aby� m�g� rozpozna�, je�eli mierzy� si� z nami mo�ecie. Co si� owej panny tyczy, nie pod moj� ona opiek�, ale pana Zamoyskiego i ksi�nej Gryzeldy Wi�niowieckiej. Z nimi to policzy si� ksi���, krzywd� jej czyni�c. Wa�� za� gadaj, co jeszcze masz do powiedzenia, a m�w m�drze, bo inaczej ka�� zaraz panu Babiniczowi nast�powa�.</p><p>Sakowicz, zamiast odpowiedzie�, zwr�ci� si� do pana Kmicica:</p><p>� To tedy wa�� nas tak doje�d�a� w drodze? Musia�e� u Kmicica zb�jecki proceder praktykowa�.</p><p>� Miarkujcie po w�asnej sk�rze, czylim dobrze praktykowa�!</p><p>Hetman zn�w brwi zmarszczy�.</p><p>� Nic tu po tobie � rzek� do Sakowicza � mo�esz jecha�.</p><p>� Wasza dostojno�� daj mi przynajmniej pismo do ksi�cia pana.</p><p>� Niech i tak b�dzie. Poczekasz wa�� na pismo u pana Oskierki.</p><p>Us�yszawszy to, pan Oskierko wyprowadzi� zaraz Sakowicza. Hetman na po�egnanie r�k� mu kiwn��, po czym zwr�ci� si� zaraz do pana Andrzeja:</p><p>� Czemu� to m�wi�: �gorze!�, gdy o tym schwytanym cz�eku by�a mowa? � rzek�, patrz�c surowo i bystro w oczy rycerza � zali<a l:href="#fn1045" type="note">[1045]</a> nienawi�� tak w tobie sumienie zg�uszy�a, �e� istotnie nasadzi� zb�ja na ksi�cia?</p><p>� Na Naj�wi�tsz� Pann�, kt�rej broni�em, nie! � odrzek� Kmicic. � Nie przez cudze r�ce chcia�bym si� do jego gard�a dobra�!</p><p>� Czemu� m�wi�: �gorze!� Znasz tego cz�owieka?</p><p>� Znam � odrzek�, bledn�c ze wzruszenia i w�ciek�o�ci, Kmicic. � Wyprawi�em go jeszcze ze Lwowa do Taurog�w� Ksi��� Bogus�aw porwa� do Taurog�w pann� Billewicz�wn� Mi�uj� t� pann�!� Mieli�my si� pobra� Wys�a�em tego cz�eka, a�eby mi o niej da� wiadomo�� W takim r�ku by�a�</p><p>� Uspok�j si� � rzek� hetman � da�e� mu jakowe listy?</p><p>� Nie� Ona by czyta� nie chcia�a.</p><p>� Dlaczego?</p><p>� Bo jej Bogus�aw powiedzia�, i�em mu si� kr�la porwa� ofiarowa��</p><p>� Wielkie s� powody twojej ku niemu nienawi�ci. Przyznaj�</p><p>� Tak, wasza dostojno��, tak!</p><p>� Czyli ksi��� zna tego cz�owieka?</p><p>� Zna. To wachmistrz Soroka� On�e mi pomaga� do porwania Bogus�awa�</p><p>� Rozumiem. � rzek� hetman. � Czeka go pomsta ksi���ca�</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� Ksi��� w matni � rzek� po chwili hetman � mo�e si� zgodzi� go odda�.</p><p>� Wasza dostojno��! � rzek� Kmicic � niech wasza dostojno�� zatrzyma Sakowicza, a mnie do ksi�cia wy�le. Mo�e go wydob�d�.</p><p>� Tak�e ci chodzi o niego?</p><p>� Stary �o�nierz, stary s�uga� Na r�ku mnie nosi�. Si�a<a l:href="#fn1046" type="note">[1046]</a> razy �ycie mi ratowa�� B�g by mnie skara�, gdybym go w takich terminach zaniecha�.</p><p>I Kmicic dr�e� pocz�� z �alu i niepokoju, a hetman rzek�:</p><p>� Niedziwno mi, �e ci� �o�nierze mi�uj�, bo i ty ich mi�ujesz. Uczyni�, co mog�. Napisz� do ksi�cia, �e mu, kogo chce, za tego �o�nierza puszcz�, kt�ry zreszt� z rozkazu twego jako niewinne <emphasis>instrumentum</emphasis> dzia�a�.</p><p>Kmicic porwa� si� za g�ow�.</p><p>� Co on tam dba o je�c�w, nie pu�ci go, by i za trzydziestu.</p><p>� To i tobie go nie odda, jeszcze na twoje gard�o nast�pi.</p><p>� Wasza dostojno�� za jednego by go odda�: za Sakowicza.</p><p>� Sakowicza wi�zi� nie mog�, to pose�!</p><p>� Niech go wasza dostojno�� zatrzyma, a ja z listem do ksi�cia pojad�. Mo�e wsk�ram� B�g z nim! Zemsty zaniecham, byle mi tego �o�nierza pu�ci�!�</p><p>� Czekaj � rzek� hetman. � Sakowicza zatrzyma� mog�. Pr�cz tego napisz� ksi�ciu, aby przys�a� glejt bezimienny.</p><p>To rzek�szy, hetman zaraz pisa� zacz��. W kwadrans p�niej Kozak skoczy� z listem do Janowa, a pod wiecz�r wr�ci� z odpowiedzi� Bogus�awa.</p><p>�Glejt na ��danie posy�am � pisa� Bogus�aw � z kt�rym ka�dy wys�aniec bezpiecznie powr�ci, lubo<a l:href="#fn1047" type="note">[1047]</a> dziwno mi to, �e wasza dostojno�� glejtu ��dasz, maj�c u siebie jako zak�adnika s�ug� i przyjaciela mego, pana starost� oszmia�skiego, dla kt�rego tyle mam afektu, i�bym za niego wszystkich oficer�w waszej dostojno�ci wypu�ci�. Wiadomo te�, �e pos��w nie bij� i �e nawet dzicy Tatarowie, kt�rymi wasza dostojno�� moje chrze�cija�skie wojsko wojujesz, szanowa� ich zwykli. Za czym bezpiecze�stwo wys�a�ca moim osobistym ksi���cym s�owem por�czaj�c, pisz� si� etc.�</p><p>Tego jeszcze wieczora Kmicic wzi�� glejt, dw�ch Kiemlicz�w i pojecha�. Pan Sakowicz zosta� jako zak�adnik w Sok�ce.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXIX</p></title><p>By�a blisko p�noc, gdy pan Andrzej opowiedzia� si� pierwszym stra�om ksi���cym, ale w ca�ym obozie Bogus�awa nikt nie spa�. Bitwa mog�a nast�pi� lada chwila, wi�c przygotowywano si� do niej gorliwie. Wojska ksi���ce zajmowa�y sam Jan�w, panowa�y nad go�ci�cem z Sok�ki, kt�rego pilnowa�a artyleria, przez bieg�ych elektorskich obs�ugiwana. Armat tam by�o trzy tylko, ale proch�w i kul dostatek. Z obu stron Janowa, mi�dzy brze�niakami, kaza� Bogus�aw usypa� sza�czyki, na nich za� ustawi� organki<a l:href="#fn1048" type="note">[1048]</a> i piechot�. Jazda zajmowa�a sam Jan�w, go�ciniec za armatami oraz przerwy mi�dzy sza�cami. Pozycja do�� by�a obronna i ze �wie�ym ludem mo�na si� by�o d�ugo i krwawo w niej broni�, lecz nowego �o�nierza by�o tylko o�mset piechoty pod Kyritzem, reszta tak znu�ona, i� ledwie na nogach sta�a. Pr�cz tego wycie tatarskie s�yszano w Suchowolu na p�noc, zatem z ty�u Bogus�awowych szyk�w, skutkiem czego szerzy� si� pewien postrach mi�dzy �o�nierstwem. Bogus�aw musia� wys�a� w t� stron� wszystk� lekk� jazd�, kt�ra uszed�szy p� mili, nie �mia�a ani wraca� nazad, ani i�� dalej, z obawy jakowej zasadzki w lasach.</p><p>Bogus�aw, jakkolwiek febra w po��czeniu z siln� gor�czk� dokucza�a mu wi�cej ni� kiedykolwiek, sam wszystkim zawiadywa�, �e za� na koniu z trudno�ci� m�g� usiedzie�, kaza� si� wi�c czterem drabantom<a l:href="#fn1049" type="note">[1049]</a> nosi� w otwartej lektyce. Tak zwiedzi� go�ciniec, brze�niaki i wraca� w�a�nie do Janowa, gdy dano mu zna�, i� wys�aniec ksi���cy si� zbli�a.</p><p>By�o to ju� w ulicy. Bogus�aw nie m�g� pozna� Kmicica z powodu ciemnej nocy i dlatego �e pan Andrzej, przez zbytek ostro�no�ci ze strony oficer�w przedniej stra�y, mia� g�ow� zas�oni�t� workiem, w kt�rym tylko otw�r na usta by� przeci�ty.</p><p>Jednak�e dostrzeg� ksi��� worek, gdy� Kmicic, zlaz�szy z konia, sta� tu� obok, wi�c kaza� go zdj�� natychmiast.</p><p>� Tu ju� Jan�w � rzek� � i nie ma z czego czyni� tajemnicy�</p><p>Po czym zwr�ci� si� w ciemno�ci do pana Andrzeja:.</p><p>� Od pana Sapiehy?</p><p>� Tak jest.</p><p>� A co tam pan Sakowicz porabia?</p><p>� Pan Oskierko go podejmuje.</p><p>� Czemu�e�cie glejtu za��dali, skoro Sakowicza macie? Zbyt ostro�ny pan Sapieha, i niech patrzy, aby nie przem�drowa�.</p><p>� To nie moja rzecz! � odpar� Kmicic.</p><p>� Ale widz�, �e pan pose� niezbyt mowny.</p><p>� Pismo przywioz�em, a w mojej prywatnej sprawie w kwaterze przem�wi�.</p><p>� To jest i prywatka?</p><p>� Znajdzie si� pro�ba do waszej ksi���cej mo�ci.</p><p>� Rad b�d� nie odm�wi�. Teraz prosz� za sob�. Siadaj wa�� na ko�. Prosi�bym do lektyki, ale za ciasno.</p><p>Ruszyli. Ksi��� w lektyce, a Kmicic obok konno. I w ciemno�ciach spogl�dali jeden na drugiego, nie mog�c twarzy swych wzajemnie dojrze�. Po chwili ksi���, mimo futer, trz��� si� zacz�� tak, �e a� z�bami k�apa�. Wreszcie rzek�:</p><p>� Licho mnie napad�o� �eby nie to� brr!� inne bym kondycje<a l:href="#fn1050" type="note">[1050]</a> postawi��</p><p>Kmicic nie odrzek� nic i tylko oczami chcia� przebi� ciemno��, w�r�d kt�rej g�owa i twarz ksi���ca rysowa�y si� w niewyra�nych, szarych i bia�awych zarysach. Na d�wi�k Bogus�awowego g�osu i na widok jego postaci wszystkie dawne urazy, stara nienawi�� i pal�ca ch�� zemsty wezbra�y tak w jego sercu, i� zmieni�y si� prawie w sza�� R�ka mimo woli szuka�a miecza, kt�ry mu odj�to, ale za pasem mia� bu�aw� o �elaznej g�owie, sw�j znak pu�kownikowski, wi�c diabe� pocz�� mu zaraz wichrzy� w m�zgu i szepta�:</p><p>� Krzyknij mu w ucho, kto� jest, i rozbij �eb w drzazgi� Noc ciemna� wydostaniesz si� Kiemlicze z tob�. Zdrajc� zg�adzisz� za krzywdy zap�acisz� Uratujesz Ole�k�, Sorok� Bij! bij!�</p><p>Kmicic zbli�y� si� jeszcze bli�ej do lektyki i dr��c� r�k� pocz�� wyci�ga� zza pasa buzdygan<a l:href="#fn1051" type="note">[1051]</a>.</p><p>� Bij!� � szepta� diabe�. � Ojczy�nie si� przys�u�ysz�</p><p>Kmicic wyci�gn�� ju� bu�aw� i �cisn�� za r�koje��, jakby j� chcia� rozgnie�� w d�oni.</p><p>� Raz, dwa, trzy!� � szepn�� diabe�.</p><p>Lecz w tej chwili ko� jego, czy to �e uderzy� nozdrzami w he�m drabanta, czy przestraszy� si�, do��, �e zary� nagle kopytami w ziemi�, potem potkn�� si� silnie; Kmicic poderwa� go cuglami. Przez ten czas lektyka oddali�a si� o kilkana�cie krok�w.</p><p>A junakowi w�os stan�� d�bem na g�owie.</p><p>� Matko Naj�wi�tsza, trzymaj mi r�k�! � szepn�� przez zaci�ni�te z�by. � Matko Naj�wi�tsza, ratuj! Jam tu pose�, ja od hetmana przyje�d�am, a chc� jako zb�j nocny mordowa� Jam szlachcic, jam s�uga Tw�j� Nie w�d��e na pokuszenie!</p><p>� A czego to wa�� marudzisz? � ozwa� si� przerywany przez febr� g�os Bogus�awa.</p><p>� Jestem ju�!</p><p>� S�yszysz wa�� kury po zap�ociach piej�� Trzeba si� spieszy�, bom te� chory i odpocznienia potrzebuj�.</p><p>Kmicic zasadzi� buzdygan za pas i jecha� dalej w pobli�u lektyki. Jednak�e nie m�g� odzyska� spokoju. Rozumia�, �e tylko zimn� krwi� i panowaniem nad sob� zdo�a uwolni� Sorok�; dlatego uk�ada� sobie z g�ry, jakimi s�owy<a l:href="#fn1052" type="note">[1052]</a> ma przem�wi� do ksi�cia, aby go sk�oni� i przekona�. Przysi�ga� wi�c sobie, �e tylko Sorok� mie� b�dzie na uwadze, �e o niczym innym ani wspomni, a zw�aszcza o Ole�ce.</p><p>I czu�, jak w ciemno�ci gor�ce rumie�ce oblewaj� mu twarz na my�l, �e mo�e sam ksi��� wspomni o niej, a mo�e wspomni co� takiego, czego nie b�dzie m�g� pan Andrzej przetrzyma� ani wys�ucha�.</p><p>� Niech�e jej nie tyka � m�wi� sobie w duszy � niech jej nie tyka, bo w tym jego �mier� i moja� Niech nad sob� samym ma mi�osierdzie, je�eli mu sromu<a l:href="#fn1053" type="note">[1053]</a> nie starczy�</p><p>I cierpia� okrutnie pan Andrzej; w piersiach nie stawa�o mu powietrza, a gard�o tak mia� �ci�ni�te, i� ba� si�, �e gdy przyjdzie m�wi�, s�owa nie zdo�a z siebie wydoby�. W tym ucisku dusznym pocz�� litani� odmawia�.</p><p>Po chwili przysz�a na� ulga, uspokoi� si� znacznie i owa niby obr�cz �elazna, kt�ra gniot�a mu krta�, sfol�a�a<a l:href="#fn1054" type="note">[1054]</a>.</p><p>Tymczasem przyjechali do ksi���cej kwatery. Drabanci postawili lektyk�; dw�ch r�kodajnych<a l:href="#fn1055" type="note">[1055]</a> dworzan wzi�o ksi�cia pod ramiona; on za� zwr�ci� si� do Kmicica i szcz�kaj�c ci�gle z�bami, rzek�:</p><p>� Prosz� za sob�� Paroksyzm<a l:href="#fn1056" type="note">[1056]</a> zaraz minie� B�dziem si� mogli rozm�wi�.</p><p>Jako� po chwili znale�li si� obaj w osobnej komnacie, w kt�rej na kominie �arzy�y si� kupy w�gli i gor�co by�o niezno�nie. Tam u�o�ono ksi�cia Bogus�awa na d�ugim polowym krze�le, okryto futrami i przyniesiono �wiat�o. Za czym dworzanie oddalili si�, ksi��� za� przechyli� w ty� g�ow�, przymkn�� oczy i tak pozosta� czas jaki� nieruchomy.</p><p>Wreszcie rzek�:</p><p>� Zaraz� niech odpoczn�</p><p>Kmicic patrzy� na niego. Ksi��� nie zmieni� si� wiele, jeno febra �ci�gn�a mu twarz. Ubielony by� jak zwykle i na jagodach pomalowany barwiczk�, ale w�a�nie dlatego, gdy le�a� tak z zamkni�tymi oczyma i z g�ow� przechylon�, podobny by� troch� do trupa albo woskowej figury.</p><p>Pan Andrzej sta� przed nim w �wietle �wiecznika. Ksi���ce powieki pocz�y si� otwiera� leniwie, nagle otworzy�y si� zupe�nie i jakoby p�omie� przelecia� mu przez twarz. Lecz trwa�o to przez oka mgnienie, po czym zn�w zamkn�� oczy.</p><p>� Je�li� jest duch, nie boj� si� ciebie � rzek� � ale przepadnij!</p><p>� Przyjecha�em z pismem od hetmana � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>Bogus�aw wzdrygn�� si� nieznacznie, jakoby si� chcia� z mar otrz�sn��; nast�pnie popatrzy� na Kmicica i ozwa� si�:</p><p>--- Chybi�em wa�pana? --- Nie ze wszystkim --- odpowiedzia� ponuro pan Andrzej, ukazuj�c palcem na blizn�. </p><p>� To ju� drugi!� � mrukn�� na wp� do siebie ksi���.</p><p>I g�o�no doda�:</p><p>� Gdzie jest pismo?</p><p>� Jest � odrzek� Kmicic, podaj�c list.</p><p>Bogus�aw pocz�� czyta�, a gdy sko�czy�, dziwne �wiat�a b�ysn�y mu w oczach.</p><p>� Dobrze! � wyrzek� � do�� marudztwa!� Jutro bitwa� I rad jestem, bo jutro febry nie mam<a l:href="#fn1057" type="note">[1057]</a>.</p><p>� I u nas po r�wno radzi � odpar� Kmicic.</p><p>Nasta�a chwila milczenia, w czasie kt�rej dw�ch tych nieub�aganych, wrog�w mierzy�o si� oczyma z pewn� straszliw� ciekawo�ci�.</p><p>Ksi��� pierwszy pocz�� rozmow�:</p><p>� Zgaduj�, �e to wa�� mnie tak doje�d�a� z Tatary<a l:href="#fn1058" type="note">[1058]</a>?�</p><p>� Ja�</p><p>� A �e� to nie ba� si� tu przyjecha�?�</p><p>Kmicic nie odrzek� nic.</p><p>� Chyba� na pokrewie�stwo przez Kiszk�w liczy�� Bo to my mamy ze sob� rachunki� Mog� panie kawalerze kaza� ze sk�ry obedrze�.</p><p>� Mo�esz, wasza ksi���ca mo��.</p><p>� Przyjecha�e� z glejtem, prawda� Rozumiem teraz, dlaczego pan Sapieha go ��da�� Ale� na �ycie moje nastawa�� Tam Sakowicz zatrzymany; wszelako� pan wojewoda nie ma prawa do Sakowicza, a ja do ciebie mam� kuzynie�</p><p>� Przyjecha�em z pro�b� do waszej ksi���cej mo�ci�</p><p>� Prosz�! Mo�esz liczy�, �e dla ciebie wszystk� uczyni� Jaka� to pro�ba?</p><p>� Jest tu schwytany �o�nierz, jeden z tych, kt�rzy mi pomagali wasz� ksi���c� mo�� porwa�. Ja dawa�em rozkazy, on dzia�a� jako �lepe <emphasis>instrumentum</emphasis>. Tego �o�nierza zechciej wasza ksi���ca mo�� na wolno�� wypu�ci�.</p><p>Bogus�aw pomy�la� chwil�.</p><p>� Panie kawalerze � rzek� � namy�lam si�, czy� lepszy �o�nierz, czy te� bezczelniejszy suplikant<a l:href="#fn1059" type="note">[1059]</a>�</p><p>� Ja tego cz�owieka darmo od waszej ksi���cej mo�ci ni� chc�.</p><p>� A co mi za niego dajesz?</p><p>� Samego siebie.</p><p>� Prosz�, taki� to <emphasis>miles praeciosus</emphasis><a l:href="#fn1060" type="note">[1060]</a>� Hojnie p�acisz, ale bacz, by ci starczy�o, bo� jeszcze pewnie kogo� chcia�by� ode mnie wykupi�</p><p>Kmicic posun�� si� o krok bli�ej i poblad� tak straszliwie, i� ksi��� mimo woli spojrza� na drzwi i mimo ca�ej swej odwagi, zmieni� przedmiot rozmowy.</p><p>� Pan Sapieha na takowy uk�ad nie przystanie � rzek�. � Rad bym ci� mia�, alem s�owem ksi���cym za bezpiecze�stwo twoje zar�czy�.</p><p>� Przez tego �o�nierza odpisz� panu hetmanowi, �em dobrowolnie zosta�.</p><p>� A on za��da, bym ci� wbrew twej woli odes�a�. Zbyt znaczne odda�e� mu pos�ugi� I Sakowicza mi nie pu�ci, a Sakowicza wi�cej ceni� ni� ciebie�</p><p>� To uwolnij wasza ksi���ca mo�� i tak tego �o�nierza, a ja si� na parol<a l:href="#fn1061" type="note">[1061]</a> stawi�, gdzie rozka�esz.</p><p>� Jutro mo�e mi legn�� przyjdzie. Nic mi po uk�adach na pojutrze�</p><p>� B�agam wasz� ksi���c� mo��! Za tego cz�owieka ja�</p><p>� Co ty?</p><p>� Zemsty poniecham.</p><p>� Widzisz, panie Kmicic, si�a razy chodzi�em na nied�wiedzia z oszczepem, nie dlatego, �em musia�, ale z ochoty. Lubi�, gdy mi jakowe niebezpiecze�stwo grozi, bo mi si� �ycie mniej kuczy<a l:href="#fn1062" type="note">[1062]</a>. Ow� i twoj� zemst� jako uciech� sobie zostawuj�, ile �e ci przyzna� musz�, �e� z takowych nied�wiedzi, co to same strzelca szukaj�.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� � rzek� Kmicic � za ma�e mi�osierdzie cz�sto B�g wielkie grzechy odpuszcza. Nikt z nas nie wie, kiedy mu przed s�dem Chrystusowym stan�� przyjdzie.</p><p>� Dosy�! � przerwa� ksi���. � Ja te� sobie psalmy mimo febry komponuj�, �eby jakow�� zas�ug� mie� przed Panem, a potrzebowa�bymli predykanta<a l:href="#fn1063" type="note">[1063]</a>, to bym swego zawo�a�� Wa�� nie umiesz prosi� do�� pokornie i na manowce leziesz� Ja ci sam podam spos�b: uderz jutro w bitwie na pana Sapieh�, a ja pojutrze tego gemajna<a l:href="#fn1064" type="note">[1064]</a> wypuszcz� i tobie winy przebacz� Zdradzi�e� Radziwi���w, zdrad��e Sapieh�</p><p>� Ostatnieli to s�owo waszej ksi���cej mo�ci?� Na wszystko �wi�te zaklinam wasz� ksi���c� mo��</p><p>� Nie! Diabli ci� bior�, dobrze!� I na twarzy si� mienisz� Nie przychod� jeno za blisko, bo chocia� ludzi mi wstyd wo�a� ale patrz tu! Zbytni� rezolut!</p><p>To rzek�szy, Bogus�aw ukaza� spod futra, kt�rym by� okryty, luf� pistoletu i pocz�� patrze� iskrz�cymi oczyma w oczy Kmicica.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � zakrzykn�� Kmicic, sk�adaj�c wprawdzie r�ce jak do pro�by, ale z twarz� przez gniew zmienion�.</p><p>� To prosisz, a grozisz?� � rzek� Bogus�aw � kark zginasz, a diabe� ci zza ko�nierza z�by do mnie szczerzy?� To pycha ci z �cz b�yska, a w g�bie grzmi jak w chmurze? Czo�em do radziwi��owskich n�g przy pro�bie, mopanku!� �bem o pod�og� bi�! w�wczas ci odpowiem!�</p><p>Twarz pana Andrzeja blada by�a jak chusta, r�k� poci�gn�� po mokrym czole, po oczach, po twarzy i odrzek� tak przerywanym g�osem, jak gdyby febra, na kt�r� cierpia� ksi���, nagle rzuci�a si� na niego.</p><p>� Je�eli wasza ksi���ca mo�� tego starego �o�nierza mi wypu�ci� to� ja� waszej ksi���cej mo�ci� pa�� do� n�g� got�w�</p><p>Zadowolenie b�ysn�o w Bogus�awowych oczach. Wroga upokorzy�, dumny kark zgi��. Lepszego pokarmu nie m�g� da� zem�cie i nienawi�ci.</p><p>Kmicic sta� za� przed nim z w�osem zje�onym w czuprynie, dygoc�cy na ca�ym ciele. Twarz jego, nawet w spokoju do g�owy jastrz�biej podobna, przypomina�a tym bardziej drapie�nego i rozw�cieczonego ptaka. Nie zgad�e�, czy za chwil� rzuci si� do n�g, czy do piersi ksi���cej�</p><p>A Bogus�aw, nie spuszczaj�c go z oka, rzek�:</p><p>� Przy �wiadkach! przy ludziach!</p><p>I zwr�ci� si� ku drzwiom:</p><p>� Bywaj!</p><p>Przez otwarte drzwi wesz�o kilkunastu dworzan, Polak�w i cudzoziemc�w. Za nimi pocz�li wchodzi� oficerowie.</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek� ksi��� � oto pan Kmicic, chor��y orsza�ski i pose� od pana Sapiehy, ma mnie o �ask� prosi� i chce wszystkich waszmo�ci�w mie� za �wiadk�w!�</p><p>Kmicic zatoczy� si� jak pijany, j�kn�� i pad� do n�g Bogus�awowych.</p><p>A ksi��� wyci�gn�� je umy�lnie tak, �e koniec jego rajtarskiego buta dotyka� czo�a rycerza.</p><p>Wszyscy patrzyli w milczeniu, zdumieni s�ynnym nazwiskiem, jak i tym, �e �w, kt�ry je nosi�, by� teraz pos�em od pana Sapiehy. Wszyscy rozumieli te�, �e dzieje si� co� nadzwyczajnego.</p><p>Tymczasem ksi��� wsta� i nie rzek�szy ni s�owa, przeszed� do przyleg�ej komnaty, kiwn�� tylko na dw�ch dworzan, �eby szli za nim.</p><p>Kmicic podni�s� si�. W twarzy jego nie by�o ju� gniewu ni drapie�no�ci, tylko nieczu�o�� i oboj�tno��. Zdawa�o si�, i� nie rozeznaje wcale, co si� z nim dzieje, i �e energia jego z�ama�a si� zupe�nie.</p><p>Up�yn�o p� godziny, godzina. Za oknem s�ycha� by�o t�tent kopyt ko�skich i miarowe kroki �o�nierzy, on siedzia� ci�gle, jakby kamienny.</p><p>Nagle otworzy�y si� drzwi do przysionka. Wszed� oficer, dawny znajomy Kmicica z Bir�, i o�miu �o�nierzy, czterech z muszkietami, czterech bez strzelb, tylko przy szablach.</p><p>� Mo�ci pu�kowniku, powsta� waszmo��! � rzek� grzecznie oficer.</p><p>Kmicic popatrzy� na niego b��dnie.</p><p>� G�owbicz� � rzek�, poznaj�c oficera.</p><p>� Mam rozkaz � odpar� G�owbicz � zwi�za� waszej mo�ci r�ce i wyprowadzi� za Jan�w. Na czas to wi�zanie, p�niej odjedziesz wasza mo�� wolno� Dlatego prosz� waszej mo�ci nie stawia� oporu�</p><p>� Wi��! � odrzek� Kmicic.</p><p>I pozwoli� si� bez oporu skr�powa�. Ale n�g mu nie wi�zano. Oficer wyprowadzi� go z komnaty i wi�d� piechot� przez Jan�w. Za czym szli jeszcze z godzin�. Po drodze przy��czy�o si� kilku jezdnych. Kmicic s�ysza�, �e rozmawiaj� po polsku, Polacy bowiem, kt�rzy jeszcze s�u�yli u Bogus�awa, znali wszyscy nazwisko Kmicica i dlatego najciekawsi byli, co si� z nim stanie. Orszak min�� brze�niak i znalaz� si� w pustym polu, na kt�rym ujrza� pan Andrzej oddzia� lekkiej polskiej chor�gwi Bogus�awowej.</p><p>�o�nierze stali szeregiem w kwadrat, w �rodku by� majdan, na nim dw�ch tylko piechur�w trzymaj�cych konie, ubrane w szleje, i kilkunastu ludzi z pochodniami.</p><p>Przy ich blasku ujrza� pan Andrzej pal �wie�o zaostrzony, le��cy poziomo i przymocowany drugim ko�cem do grubego pnia drzewa.</p><p>Kmicica mimo woli dreszcze przesz�y.</p><p>�To dla mnie � pomy�la� � ko�mi mnie ka�e na pal nawlec� Dla zemsty Sakowicza po�wi�ca!�</p><p>Lecz myli� si�, pal przeznaczony by� przede wszystkim dla Soroki.</p><p>Przy migoc�cych p�omykach dojrza� pan Andrzej samego Sorok�; stary �o�nierz siedzia� tu� obok pnia na zydlu, bez czapki i ze skr�powanymi r�koma, pilnowany przez czterech �o�nierzy. Jaki� cz�ek, ubrany w p�ko�uszek bez r�kaw�w, podawa� mu w tej chwili gorza�k� w p�askim kubku, kt�r� Soroka pi� do�� chciwie. Wypiwszy, splun��, a �e w tej w�a�nie chwili postawiono Kmicica mi�dzy dwoma konnymi w pierwszym szeregu, wi�c �o�nierzysko dojrza� go, zerwa� si� z zydla i wyprostowa� si� jakby na paradzie wojskowej.</p><p>Przez chwil� patrzyli na si� obaj. Soroka twarz mia� do�� spokojn� i zrezygnowan�, porusza� tylko szcz�kami, jak gdyby �u�.</p><p>� Soroka� � j�kn�� wreszcie Kmicic.</p><p>� Wedle rozkazu! � odpowiedzia� �o�nierz.</p><p>I znowu nasta�o milczenie. C� mieli m�wi� w takiej chwili! Wtem oprawca, kt�ry podawa� poprzednio Soroce w�dk�, zbli�y� si� do niego.</p><p>� No, stary � rzek� � czas na ci�.</p><p>� A prosto naw��czcie!</p><p>� Nie b�j si�.</p><p>Soroka nie ba� si�, ale gdy uczu� na sobie rami� oprawcy, pocz�� sapa� szybko i g�o�no, nareszcie rzek�:</p><p>� Gorza�ki jeszcze�</p><p>� Nie ma!</p><p>Nagle jeden z �o�nierzy wysun�� si� z szeregu i poda� blaszank�.</p><p>� Jest. Dajcie mu!</p><p>� Do ordynku! � zakomenderowa� G�owbicz.</p><p>Jednak�e cz�ek w ko�uszku przechyli� manierk� do ust Soroki, on za� pi� obficie, a wypiwszy, odetchn�� g��boko.</p><p>� Ot! � rzek� � �o�nierski los, za trzydzie�ci lat s�u�by� Nu, czas to czas!</p><p>Drugi oprawca zbli�y� si� i pocz�to go rozbiera�.</p><p>Nasta�a chwila ciszy.</p><p>Pochodnie dr�a�y w r�kach trzymaj�cych je ludzi. Wszystkim uczyni�o si� straszno.</p><p>Wtem pomruk zerwa� si� w�r�d otaczaj�cych majdan szereg�w i stawa� si� coraz g�o�niejszy. �o�nierz nie kat. Sam zadaje �mier�, lecz widoku m�ki nie lubi.</p><p>� Milcze�! � krzykn�� G�owbicz.</p><p>Pomruk zmieni� si� w gwar g�o�ny, w kt�rym brzmia�y pojedyncze s�owa: �diabli!�, �pioruny!�, �poga�ska s�u�ba!��</p><p>Nagle Kmicic krzykn�� tak, jakby jego samego na pal naw��czono:</p><p>� St�j!!</p><p>Oprawcy wstrzymali si� mimo woli. Wszystkie oczy zwr�ci�y si� na Kmicica.</p><p>� �o�nierze! � krzykn�� pan Andrzej. � Ksi��� Bogus�aw zdrajca przeciw kr�lowi i Rzeczypospolitej! Was otoczono i jutro w pie� wyci�ci b�dziecie! Zdrajcy s�u�ycie! Przeciw ojczy�nie s�u�ycie! Ale kto s�u�b� porzuci, zdrajc� porzuci, temu przebaczenie kr�lewskie, przebaczenie hetma�skie!� Wybierajcie! �mier� i ha�ba albo nagroda jutro! Laf� wyp�ac� i dukat na g�ow�, dwa na g�ow�!� Wybierajcie!! Nie wam, godnym �o�nierzom, zdrajcy s�u�y�! Niech �yje kr�l! Niech �yje hetman wielki litewski!</p><p>Gwar przeszed� w huk. Szeregi z�ama�y si�.</p><p>Kilkana�cie g�os�w krzykn�o:</p><p>� Niech �yje kr�l!</p><p>� Do�� s�u�by!</p><p>� Na pohybel zdrajcy!</p><p>� Sta�! sta�! � wrzeszcza�y inne g�osy.</p><p>� Jutro wam w ha�bie umiera�! � rycza� Kmicic.</p><p>� Tatarzy w Suchowolu!</p><p>� Ksi��� zdrajca!</p><p>� Przeciw kr�lowi wojujem!</p><p>� Bij!</p><p>� Do ksi�cia!</p><p>� St�j!</p><p>W zamieszaniu jaka� szabla przeci�a powrozy kr�puj�ce r�ce Kmicica. Ten za� skoczy� w tej chwili na jednego z owych koni, kt�re Sorok� na pal naci�gn�� mia�y, i krzykn�� ju� z konia:</p><p>� Za mn� do hetmana!</p><p>� Id�! � wrzasn�� G�owbicz. � Niech �yje kr�l! � Niech �yje! � odpowiedzia�o pi��dziesi�t g�os�w i pi��dziesi�t szabel b�ysn�o jednocze�nie</p><p>� Na ko� Sorok�! � zakomenderowa� znowu Kmicic.</p><p>Byli tacy, kt�rzy opiera� si� chcieli, lecz na widok go�ych szabel umilkli. Jeden wszelako zawr�ci� konia i znik� po chwili z oczu. Pochodnie zgas�y. Ciemno�� ogarn�a wszystkich.</p><p>� Za mn�! � rozleg� si� g�os Kmicica.</p><p>I k��b ludzi bez�adny ruszy� z miejsca; potem wyci�gn�� si� w d�ugiego w�a.</p><p>Ujechawszy dwie lub trzy staje, trafili na stra�e piechur�w, kt�rych wi�ksze masy zajmowa�y brze�niak le��cy z lewej strony.</p><p>� Kto idzie? � ozwa�y si� g�osy.</p><p>� G�owbicz z podjazdem!</p><p>� Has�o?</p><p>� Tr�by<a l:href="#fn1065" type="note">[1065]</a>!</p><p>� Przechod�!</p><p>I przejechali, nie spiesz�c si� zbytnio; nast�pnie pu�cili si� rysi�.</p><p>� Soroka! � rzek� Kmicic.</p><p>� Wedle rozkazu! � ozwa� si� obok g�os wachmistrza.</p><p>Kmicic nie m�wi� nic wi�cej, tylko wyci�gn�wszy r�k�, wspar� d�o� na g�owie wachmistrza � jakby si� chcia� przekona�, czy jedzie obok.</p><p>�o�nierz przycisn�� w milczeniu t� d�o� do ust.</p><p>Wtem ozwa� si� G�owbicz z drugiego boku:</p><p>� Wasza mi�o��! dawnom to chcia� uczyni�, co teraz czyni�.</p><p>� Nie po�a�ujecie!</p><p>� Ca�e �ycie b�d� waszej mi�o�ci wdzi�czny!</p><p>� S�uchaj, G�owbicz, czemu to ksi��� was wys�a�, nie cudzoziemski regiment, na egzekucj�?</p><p>� Bo chcia� wasz� mi�o�� przy Polakach poha�bi�. Obcy �o�nierz nie zna waszej mi�o�ci.</p><p>� A mnie nic nie mia�o si� sta�?</p><p>� Waszej mi�o�ci mia�em rozkaz powrozy rozci��. Gdyby za� wasza mi�o�� porwa�a si� do obrony Soroki, mieli�my j� przed ksi�cia dostawi� po ukaranie.</p><p>� Wi�c i Sakowicza chcia� po�wi�ci� � mrukn�� Kmicic.</p><p>Tymczasem w Janowie ksi��� Bogus�aw, zmo�on febr� i dziennym trudem, spa� ju� poszed�. Ze snu g��bokiego rozbudzi� go rejwach przed kwater� i pukanie do drzwi.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! wasza ksi���ca mo��! � wo�a�o kilka g�os�w.</p><p>� �pi! nie budzi� � odpowiadali paziowie.</p><p>Lecz ksi��� siad� na �o�u i krzykn��:</p><p>� �wiat�a!</p><p>Wniesiono �wiat�o, jednocze�nie z nim wszed� oficer s�u�bowy..</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � rzek� � pose� sapie�y�ski pobuntowa� G�owbiczow� chor�giew i odprowadzi� j� do hetmana.</p><p>Nasta�a chwila ciszy.</p><p>� Bi� w kot�y i w b�bny � ozwa� si� wreszcie Bogus�aw � niech wojsko w szyku staje!</p><p>Oficer wyszed�, ksi��� pozosta� sam.</p><p>� To straszny cz�ek! � rzek� sam do siebie.</p><p>I uczu�, �e chwyta go nowy paroksyzm febry.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XL</p></title><p>�atwo sobie wyobrazi� zdziwienie pana Sapiehy, gdy Kmicic nie tylko wr�ci� sam bezpiecznie, lecz przywi�d� ze sob� kilkadziesi�t koni i starego s�ug�. Kmicic po dwakro� musia� opowiada� hetmanowi i panu Oskierce, jak i co si� sta�o, oni za� s�uchali z ciekawo�ci�, bij�c cz�sto w d�onie i za g�ow� si� bior�c.</p><p>� Uwa� z tego � rzek� hetman � �e kto w zem�cie przesadzi, temu si� ona cz�stokro� jako ptak z palc�w wychynie. Ksi��� Bogus�aw Polak�w jako �wiadk�w twej ha�by i m�ki mie� chcia�, aby ci� gorzej sponiewiera�, i przesadzi�. Ale si� z tego nie che�p, bo to zrz�dzenie boskie da�o ci wiktori�, chocia�, swoj� drog�, to jedno ci powiem: on diabe�, ale� i ty diabe�! �le ksi��� uczyni�, �e ci� spostponowa�<a l:href="#fn1066" type="note">[1066]</a>.</p><p>� Ja go nie spostponuj� i w zem�cie, da B�g, nie przesadz�!</p><p>� Niechaj jej ca�kiem, jako Chrystus niecha�, chocia� Bogiem b�d�c, m�g� jednym s�owem �ydowin�w pogr��y�.</p><p>Kmicic nie odrzek� nic, bo te� i nie by�o czasu na rozprawy; nie by�o nawet i na wypoczynek. Rycerz by� znu�on �miertelnie, a jednak tej nocy jeszcze postanowi� jecha� do swoich Tatar�w, kt�rzy za Janowem stali w lasach i na go�ci�cach z ty�u wojsk Bogus�awowych. Ale �wcze�ni ludzie dobrze sypiali na kulbakach. Kaza� wi�c tylko pan Andrzej konia �wie�ego siod�a�, obiecuj�c sobie, �e si� przez drog� smaczno wydrzemie.</p><p>Na samym wsiadanym przyszed� do niego Soroka i wyprostowa� si� po s�u�bie.</p><p>� Wasza mi�o��! � rzek�.</p><p>� A co powiesz, stary?</p><p>� Przyszed�em spyta�, kiedy mi jecha�?</p><p>� Dok�d?</p><p>� Do Taurog�w.</p><p>Kmicic roz�mia� si�.</p><p>� Nie pojedziesz wcale do Taurog�w, pojedziesz ze mn�.</p><p>� Wedle rozkazu! � odpowiedzia� wachmistrz, staraj�c si� nie pokaza� po sobie ukontentowania<a l:href="#fn1067" type="note">[1067]</a>.</p><p>Jako� pojechali razem. Droga by�a d�uga, bo nale�a�o ok�ada� lasami, aby nie wpa�� na Bogus�awa, za to Kmicic i Soroka wyspali si� setnie i bez �adnej przygody przybyli do Tatar�w.</p><p>Akbah-U�an stawi� si� zaraz przed Babiniczem i zda� mu relacj� ze swych czynno�ci. Pan Andrzej kontent z nich by�: wszystkie mosty zosta�y popalone, groble poniszczone; nie do�� na tym: wody z wiosn� rozla�y, zmieniwszy pola, ��ki i ni�sze drogi w grz�skie b�oto.</p><p>Bogus�aw nie mia� innego wyboru, jak bi� si�, zwyci�y� lub zgin��. O odwrocie niepodobna mu by�o my�le�.</p><p>� Dobrze � rzek� Kmicic � zacn� ma rajtari�, ale ci�k�. Nie b�dzie z niej na dzisiejsze b�ota u�ytku.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do Akbah-U�ana.</p><p>� Schud�e�! � rzek�, uderzaj�c go w brzuch pi�ci� � ale po bitwie dukatami ksi���cymi sobie ka�dun<a l:href="#fn1068" type="note">[1068]</a> nape�nisz.</p><p>� B�g stworzy� nieprzyjaci�, aby m�owie wojenni �up z kogo bra� mieli � odrzek� powa�nie Tatar.</p><p>� A jazda Bogus�awowa stoi przeciw wam?</p><p>� Jest ich kilkaset koni dobrych, a wczoraj nades�ano im regiment piechoty i okopali si�.</p><p>� Za�by ich nie mo�na w pole wywabi�?</p><p>� Nie wychodz�.</p><p>� A obej�� i zostawi�, aby si� do Janowa dosta�?</p><p>� Na drodze le��.</p><p>� Trzeba b�dzie co� obmy�li�!</p><p>To rzek�szy, Kmicic pocz�� si� r�k� g�adzi� po czuprynie.</p><p>� Pr�bowali�cie podchodzi�? Jak daleko wypadaj� za wami?</p><p>� Na staje<a l:href="#fn1069" type="note">[1069]</a>, dwa� dalej nie chc�.</p><p>� Trzeba b�dzie co� obmy�li�! � powt�rzy� Kmicic.</p><p>Lecz tej nocy nic ju� nie obmy�li�. Za to nazajutrz podjecha� z Tatary<a l:href="#fn1070" type="note">[1070]</a> pod ob�z, le��cy mi�dzy Suchowolem a Janowem, i rozpozna�, �e Akbah-U�an przesadza�, m�wi�c, �e piechota okopa�a si� z tej strony, by�y tam bowiem tylko sza�czyki, nic wi�cej. Mo�na si� by�o z nich d�ugo broni�, zw�aszcza przeciw Tatarom, kt�rzy nieskoro szli wprost na ogie� do ataku, ale nie mo�na by�o my�le� o wytrzymaniu jakiegokolwiek obl�enia.</p><p>�Gdybym mia� piechot� � pomy�la� Kmicic � poszed�bym na dym��</p><p>Lecz o sprowadzeniu piechoty trudno by�o i marzy�, bo naprz�d, pan Sapieha sam nie mia� jej do zbytku, po wt�re, czasu na �ci�gni�cie jej brak�o.</p><p>Kmicic podjecha� tak blisko, i� piechurowie Bogus�awowi pocz�li do niego ognia dawa�, lecz on nie zwa�a� na to, je�dzi� mi�dzy kulami, rozpatrywa� si�, ogl�da�, a Tatarowie, cho� na ogie� mniej wytrzymali, musieli mu dotrzymywa� kroku. Potem zasi� wypad�a jazda i zajecha�a go z boku. On umkn�� si�, poszed� trzy tysi�ce krok�w i wraz ku nim zawr�ci�.</p><p>Lecz oni zwr�cili tak�e z miejsca ku sza�czykom. Na pr�no Tatarowie wypu�cili za nimi chmur� strza�. Spad� tylko jeden cz�ek z konia, a i to zabrali go i ponie�li.</p><p>Kmicic w powrocie, zamiast jecha� wprost do Suchowola, rzuci� si� ku zachodowi i dotar� do Kamionki.</p><p>Bagnista rzeka rozla�a szeroko, bo wiosna by�a nad podziw w wody obfita. Kmicic popatrzy� na rzek�, rzuci� w wod� kilkana�cie pokruszonych ga��zek, aby bystro�� pr�du wymiarkowa�, i rzek� do U�ana:</p><p>� T�dy ich bokiem obejdziemy i z ty�u na nich uderzym.</p><p>� Pod wod� konie nie pop�yn�.</p><p>� Leniwo idzie. Pop�yn�! Ta woda prawie stoi.</p><p>� Konie skostniej� i ludzi nie utrzymaj�. Zimno jeszcze.</p><p>� Ludzie pop�yn� za ogonami. To wasz tatarski proceder.</p><p>� Ludzie skostniej�.</p><p>� Rozgrzej� si� w ogniu.</p><p>� Kiszmet<a l:href="#fn1071" type="note">[1071]</a>!</p><p>Nim zmroczy�o si� na �wiecie, Kmicic kaza� naci�� p�ki �oziny, zwi�d�ego sitowia, trzcin i poprzywi�zywa� koniom do bok�w.</p><p>Przy pierwszej gwie�dzie rzuci� w wod� oko�o o�miuset koni i pocz�li p�yn��. On sam p�yn�� na czele, lecz wkr�tce zmiarkowa�, �e tak wolno posuwaj� si� naprz�d, i� za dwa dni nie przep�yn� poza sza�ce.</p><p>W�wczas kaza� si� przeprawi� na drugi brzeg.</p><p>Niebezpieczne to by�o przedsi�wzi�cie. Drugi brzeg by� prosty i bagnisty. Konie, cho� lekkie, lgn�y po brzuchy. Lecz posuwali si� naprz�d, lubo<a l:href="#fn1072" type="note">[1072]</a> wolno i ratuj�c jeden drugiego.</p><p>Tak szli par� stai.</p><p>Gwiazdy pokazywa�y p�noc. Wtem od po�udnia dosz�y ich echa dalekiej palby.</p><p>� Bitwa pocz�ta! � krzykn�� Kmicic.</p><p>� Potoniem! � odpowiedzia� Akbah-U�an.</p><p>� Za mn�!</p><p>Tatarzy nie wiedzieli, co czyni�, gdy nagle spostrzegli, i� ko� Kmicicowy wynurzy� si� z b�ota, trafiwszy widocznie na twardy grunt.</p><p>Jako� pocz�a si� �awa piasku. Po wierzchu by�o wody do piersi ko�skich, lecz grunt pod spodem twardy. Szli zatem �wawiej. Na lewo mign�y im dalekie ognie!</p><p>� To sza�ce! � rzek� cicho Kmicic. � Mijamy! obejdziemy!</p><p>Po chwili min�li sza�ce istotnie. W�wczas zwr�cili na lewo i wparli zn�w bachmaty w rzek�, aby wyl�dowa� za sza�cami.</p><p>Przesz�o sto koni ulgn�o tu� przy brzegu. Lecz ludzie wydostali si� na brzeg prawie wszyscy. Kmicic kaza� spieszonym<a l:href="#fn1073" type="note">[1073]</a> siada� za jezdnymi i ruszy� ku sza�com. Poprzednio zostawi� by� dwustu wolentarzy<a l:href="#fn1074" type="note">[1074]</a> z rozkazem, by niepokoili sza�ce z przodu przez ten czas, gdy im b�dzie ty� zachodzi�. Jako� zbli�ywszy si�, us�ysza� strza�y zrazu rzadkie, potem coraz g�stsze.</p><p>� Dobrze! � rzek� � tamci atakuj�!</p><p>I ruszyli.</p><p>W ciemno�ci wida� by�o tylko gromad� g��w podskakuj�cych pod miar� ko�skiego chodu; szabla nie zabrz�k�a, zbroja nie zadzwoni�a, Tatarzy i wolentarze umieli i�� tak cicho jak wilcy.</p><p>Od strony Janowa palba stawa�a si� coraz pot�niejsza, widoczne by�o, �e pan Sapieha nast�pi� na ca�ej linii.</p><p>Lecz na sza�czykach, ku kt�rym d��y� Kmicic, brzmia�y tak�e okrzyki. Kilka stos�w drzewa pali�o si� na nich, rozrzucaj�c blask silny. Przy onym blasku dojrza� pan Andrzej piechur�w strzelaj�cych z rzadka, wi�cej patrz�cych przed si� w pole, na kt�rym jazda uciera�a si� z wolentarzami.</p><p>Dojrzano i jego ze sza�c�w, lecz zamiast strza�ami, przywitano nadci�gaj�cy oddzia� gromkim okrzykiem. �o�nierze s�dzili, �e to ksi��� Bogus�aw przysy�a im pomoc.</p><p>Lecz gdy zaledwie sto krok�w dzieli�o nadje�d�aj�c� gromad� od sza�c�w, piechota pocz�a rusza� si� w nich niespokojnie; coraz wi�cej �o�nierzy, przykrywaj�c r�koma czo�a, patrzy�o, co za lud nadje�d�a.</p><p>Wtem na krok�w pi��dziesi�t straszliwe wycie targn�o powietrzem i oddzia� rzuci� si� jak burza, ogarn�� piechot�, otoczy� j� pier�cieniem i ca�a ta masa ludzi pocz�a si� porusza� konwulsyjnie. Rzek�by�: olbrzymi w�� dusi upatrzon� ofiar�.</p><p>W kupie owej brzmia�y rozdzieraj�ce wrzaski: � <emphasis>A��a<a l:href="#fn1075" type="note">[1075]</a>! Herr Jesus! Mein Gott!<a l:href="#fn1076" type="note">[1076]</a></emphasis></p><p>Za sza�cami brzmia�y nowe okrzyki, bo wolentarze, cho� w s�abszej liczbie, poznawszy, i� pan Babinicz ju� w sza�cach, natarli z w�ciek�o�ci� na jazd�. Tymczasem niebo, kt�re chmurzy�o si� ju� od niejakiego czasu, jako zwyczajnie na wiosn�, lun�o g�stym, niespodzianym d�d�em. Stosy p�on�ce zagas�y i walka trwa�a w ciemno�ciach.</p><p>Lecz nie trwa�a ju� d�ugo. Napadni�ci znienacka Bogus�awowi piechurowie poszli pod n�. Jazda, w kt�rej du�o by�o swoich ludzi, z�o�y�a bro�. Obcych, mianowicie sto dragonii, w pie� wyci�to.</p><p>Gdy ksi�yc wychyn�� si� zn�w zza chmur, o�wieci� tylko gromady Tatar�w docinaj�cych rannych i bior�cych �up.</p><p>Lecz nie trwa�o to d�ugo. Rozleg� si� przera�liwy g�os piszcza�ki: Tatarzy i wolentarze jak jeden cz�owiek skoczyli na ko�. </p><p>� Za mn�! � krzykn�� Kmicic.</p><p>I poprowadzi� ich jak wicher do Janowa.</p><p>W kwadrans p�niej podpalono nieszcz�sn� osad� w czterech rogach, a w godzin� jedno morze p�omieni rozla�o si� tak szeroko, jak starczy�o Janowa. Nad po�og� wylatywa�y ku czerwonemu niebu s�upy skier ognistych.</p><p>Tak pan Kmicic dawa� zna� hetmanowi, i� wzi�� ty� Bogus�awowemu wojsku.</p><p>Sam za�, jak kat od krwi ludzkiej czerwony, szykowa� w�r�d p�omieni swych Tatar�w, aby powie�� ich dalej.</p><p>Ju� stan�li w ordynku i wyci�gn�li si� w �aw�, gdy nagle, na polu o�wieconym jak w dzie� po�arem, ujrzeli przed sob� oddzia� olbrzymiej rajtarii elektorskiej.</p><p>Wi�d� j� rycerz, widny z daleka, bo w srebrne blachy ubrany i siedz�cy na bia�ym koniu.</p><p>� Bogus�aw! � rykn�� nieludzkim g�osem Kmicic i run�� z ca�� tatarsk� �aw� naprz�d.</p><p>Szli wi�c ku sobie jako dwie fale dwoma wichrami gnane. Przestrze� dzieli�a ich znaczna, wi�c konie po obu stronach wzi�y p�d najwi�kszy i sz�y ze stulonymi uszami wyci�gni�te jak charty, ziemi� niemal brzuchami szoruj�c. Z jednej strony lud olbrzymi, w b�yszcz�cych kirysach<a l:href="#fn1077" type="note">[1077]</a>, z prostymi szablami wyniesionymi w prawicach ku g�rze, z drugiej szara �ma tatarska.</p><p>Wreszcie zderzyli si� d�ug� �aw� na widnym polu, lecz w�wczas sta�o si� co� strasznego. Tatarska �ma pad�a jak �an po�o�ony wichrem; olbrzymi lud przejecha� po niej i lecia� dalej, jakoby ludzie i konie mieli si�� grom�w, a skrzyd�a burzy.</p><p>Po niejakim czasie zerwa�o si� kilkudziesi�ciu Tatar�w i pocz�o ich �ciga�. Po dziczy mo�na przejecha�, lecz zgnie�� jej jednym przejazdem niepodobna. Tote� coraz wi�cej ludzi d��y�o za uciekaj�c� rajtari�. Arkany<a l:href="#fn1078" type="note">[1078]</a> pocz�y �wista� w powietrzu.</p><p>Lecz na czele uciekaj�cych je�dziec na bia�ym koniu bieg� ci�gle w pierwszym szeregu, a mi�dzy �cigaj�cymi nie by�o Kmicica.</p><p>Szarym rankiem pocz�li dopiero powraca� Tatarowie i ka�dy niemal wi�d� na arkanie rajtara. Wnet znale�li Kmicica i bezprztomnego odwie�li do pana Sapiehy.</p><p>Hetman sam siedzia� nad jego �o�em. O po�udniu otworzy� pan Andrzej oczy.</p><p>� Gdzie Bogus�aw? � by�y jego pierwsze s�owa.</p><p>� Zniesion ze szcz�tem� B�g pofortuni� mu z pocz�tku, wi�c wyszed� z brze�niak�w i w go�ym polu wpad� na piechoty pana Oskierki, tam utraci� ludzi i wiktori� Nie wiem, czy pi��set ludzi nawet usz�o, bo si�a<a l:href="#fn1079" type="note">[1079]</a> jeszcze twoi Tatarzy wy�apali..</p><p>� A on�e sam?</p><p>� Uszed�.</p><p>Kmicic pomilcza� chwil� i rzek�:</p><p>� Jeszcze mi si� z nim nie mierzy�. Ci�� mnie koncerzem<a l:href="#fn1080" type="note">[1080]</a> w g�ow� i obali� razem z koniem� Szcz�ciem misiurka<a l:href="#fn1081" type="note">[1081]</a> z cnotliwej stali nie pu�ci�a, alem zemdla�.</p><p>� T� misiurk� powiniene� w ko�ciele powiesi�.</p><p>� B�dziem go �cigali cho�by na kraj �wiata! � rzek� Kmicic.</p><p>Na to hetman:</p><p>� Patrz�j, jak� wiadomo�� dzi� odebra�em po bitwie.</p><p>I poda� mu list.</p><p>Kmicic przeczyta� w g�os nast�puj�ce s�owa:</p><p>�Kr�l szwedzki ruszy� z Elbl�ga, idzie na Zamo��, stamt�d na Lw�w, na kr�la. Przybywaj, Wasza Dostojno��, z wszystk� pot�g� na ratunek Panu i Ojczy�nie, bo sam nie wytrzymam. � Czarniecki.�</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� A ty ruszysz z nami czy p�jdziesz z Tatary<a l:href="#fn1082" type="note">[1082]</a> do Taurog�w? � spyta� hetman.</p><p>Kmicic zamkn�� oczy. Wspomnia� na s�owa ksi�dza Kordeckiego, na to, co mu Wo�odyjowski o Skrzetuskim powiada�, i odrzek�:</p><p>� Na potem prywaty! Przy ojczy�nie chc� si� nieprzyjacielowi oponowa�!</p><p>Hetman �cisn�� go za g�ow�.</p><p>� To� mi brat! � rzek� � a �em stary, przyjm moje b�ogos�awie�stwo�</p></section></section></section></body><body name="footnotes"><section id="fn1"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn2"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � ile; wiele, du�o.</p></section><section id="fn3"><p><emphasis>trzon</emphasis> � palenisko.</p></section><section id="fn4"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma G. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn5"><p><emphasis>wyki�</emphasis> (z ukr.) � wyrzu�.</p></section><section id="fn6"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667), o kt�rej Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�; kariera Chowa�skiego zaniepokoi�a w ko�cu dw�r carski do tego stopnia, �e zosta� og�oszony buntownikiem i �ci�ty wraz z synem, co sta�o si� powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego <emphasis>Chowa�szczyzna</emphasis>.</p></section><section id="fn7"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�by.</p></section><section id="fn8"><p><emphasis>dictum</emphasis> (�ac.) � zdanie, wyra�enie, �art, rozkaz.</p></section><section id="fn9"><p><emphasis>ona</emphasis> (daw.) � ta.</p></section><section id="fn10"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac.) � rozkaz.</p></section><section id="fn11"><p><emphasis>bekowisko</emphasis> � rykowisko, pora godowa, kiedy jelenie walcz� o samice.</p></section><section id="fn12"><p><emphasis>kruty ne werty</emphasis> (z ukr.) � dos�. kr�� nie wier�; jak si� nie obr�ci�.</p></section><section id="fn13"><p><emphasis>siromacha</emphasis> (z daw. ukr.) � wilk.</p></section><section id="fn14"><p><emphasis>charakternik</emphasis> (z ukr.) � czarownik.</p></section><section id="fn15"><p><emphasis>Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzy�a </emphasis>(1616�1667) � marsza�ek wielki koronny, p�niej hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przyw�dca rokoszu, kt�ry ograniczy� absolutystyczne d��enia Jana Kazimierza; zmar� na wygnaniu.</p></section><section id="fn16"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667).</p></section><section id="fn17"><p><emphasis>febris</emphasis> (�ac.) � gor�czka, dreszcze.</p></section><section id="fn18"><p><emphasis>banit</emphasis> � dzi�: banita, skazany na wygnanie.</p></section><section id="fn19"><p><emphasis>defensor patriae</emphasis> (�ac.) � obro�ca ojczyzny.</p></section><section id="fn20"><p><emphasis>hufnal</emphasis> � du�y gw�d� o kwadratowym przekroju.</p></section><section id="fn21"><p><emphasis>gar�acz</emphasis> � bro� palna, �adowana od przodu, o rozszerzanej lufie, rozmiaru po�redniego pomi�dzy pistoletem a karabinkiem.</p></section><section id="fn22"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn23"><p><emphasis>ja�wiec</emphasis> � borsuk.</p></section><section id="fn24"><p><emphasis>na parol</emphasis> � pod s�owem honoru.</p></section><section id="fn25"><p><emphasis>polityka</emphasis> (z �ac.) � tu: uprzejmo��, dobre obyczaje.</p></section><section id="fn26"><p><emphasis>kapuza</emphasis> (z �ac. <emphasis>caput</emphasis>: g�owa) � futrzana czapka-uszanka.</p></section><section id="fn27"><p><emphasis>kosy</emphasis> � sko�ny a. zezowaty.</p></section><section id="fn28"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667).</p></section><section id="fn29"><p><emphasis>kostera</emphasis> � ryzykant, hazardzista, szuler.</p></section><section id="fn30"><p><emphasis>Zo�tare�kowi</emphasis> � wojska Iwana Zo�otarenki (zm. 1655), hetmana kozackiego, stronnika Rosjan, szwagra Bohdana Chmielnickiego; Zo�otarenko bra� udzia� w zdobyciu Wilna (1654) i wielu innych miast, a zgin�� podczas oblegania Bychowa.</p></section><section id="fn31"><p><emphasis>kolokacja</emphasis> (z �ac. <emphasis>collocatio</emphasis>: umieszczenie, ustawienie) � tu: wsp�w�asno��.</p></section><section id="fn32"><p><emphasis>Rzplitej</emphasis> � Rzeczpospolitej; skr�t stosowany w XVII w.</p></section><section id="fn33"><p><emphasis>privatim</emphasis> (�ac.) � prywatnie.</p></section><section id="fn34"><p><emphasis>auxilium</emphasis> (�ac.) � pomoc; tu B. lm <emphasis>auxilia</emphasis>.</p></section><section id="fn35"><p><emphasis>komunik</emphasis> � je�dziec, kawalerzysta a. jazda, kawaleria.</p></section><section id="fn36"><p><emphasis>wolej</emphasis> � lepiej; lepiej by by�o, �eby.</p></section><section id="fn37"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667).</p></section><section id="fn38"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn39"><p><emphasis>insultowa�</emphasis> (�ac.) � zniewa�a�, obra�a�.</p></section><section id="fn40"><p><emphasis>insultum</emphasis> (�ac.) � zniewaga; tu B. lm <emphasis>insulta</emphasis>: zniewagi.</p></section><section id="fn41"><p><emphasis>Panno M�dra</emphasis> � jedno z okre�le� Matki Boskiej, wyst�puj�ce w litanii.</p></section><section id="fn42"><p><emphasis>kupy swawolne</emphasis> � oddzia�y nieprzyjacielskie, kt�re od��czy�y si� od swojej armii.</p></section><section id="fn43"><p><emphasis>chudoba</emphasis> � niewielki maj�tek, inwentarz.</p></section><section id="fn44"><p><emphasis>Panno Mo�na</emphasis> � jedno z okre�le� Matki Boskiej, wyst�puj�ce w litanii.</p></section><section id="fn45"><p><emphasis>Zo�tare�kowi</emphasis> � wojska Iwana Zo�otarenki (zm. 1655), hetmana kozackiego, stronnika Rosjan, szwagra Bohdana Chmielnickiego; Zo�otarenko bra� udzia� w zdobyciu Wilna (1654) i wielu innych miast, a zgin�� podczas oblegania Bychowa.</p></section><section id="fn46"><p><emphasis>imieniowi</emphasis> � popr. forma C. lp: imieniu.</p></section><section id="fn47"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � wiele, du�o.</p></section><section id="fn48"><p><emphasis>z waszecia go traktowa�</emphasis> � zwraca� si� go niego: wasze�, jak do prostego szlachcica.</p></section><section id="fn49"><p><emphasis>pod wiechami</emphasis> � tj. w karczmach, kt�rych znak rozpoznawczy stanowi�a wiecha, czyli wieniec albo przyozdobione drzewko, umieszczone nad wej�ciem.</p></section><section id="fn50"><p><emphasis>statysta</emphasis> (daw.) � polityk, m�� stanu, strateg (dzi�: osoba wyst�puj�ca w filmie lub sztuce teatralnej w podrz�dnej roli).</p></section><section id="fn51"><p><emphasis>personat</emphasis> (z �ac.) � wa�na osobisto��.</p></section><section id="fn52"><p><emphasis>fory�</emphasis> � konny pacho�ek, pomocnik stangreta.</p></section><section id="fn53"><p><emphasis>konfidencja</emphasis> (z �ac.) � zaufanie, zwierzenie.</p></section><section id="fn54"><p><emphasis>inkomodowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>incommodum</emphasis>: niedogodno��) � nara�a� na niewygody.</p></section><section id="fn55"><p><emphasis>konfident</emphasis> (z �ac., przestarz.) � tu: zaufany przyjaciel, kto�, na kim mo�na polega� (dzi�: donosiciel).</p></section><section id="fn56"><p><emphasis>partyzant</emphasis> (daw., z fr.) � stronnik, zwolennik.</p></section><section id="fn57"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn58"><p><emphasis>dyzgust</emphasis> (z �ac.) � niech��, wstr�t.</p></section><section id="fn59"><p><emphasis>obywatel�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: obywateli.</p></section><section id="fn60"><p><emphasis>substancja</emphasis> (daw., z �ac.) � maj�tek, dobra materialne.</p></section><section id="fn61"><p><emphasis>do sprz�t�w i om�ot�w</emphasis> � do czasu zwiezienia plon�w i wym��cenia zbo�a.</p></section><section id="fn62"><p><emphasis>krescencja</emphasis> (z �ac.) � plon, urodzaj.</p></section><section id="fn63"><p><emphasis>statek</emphasis> a. <emphasis>statki</emphasis> � sprz�t domowy, naczynia, narz�dzia.</p></section><section id="fn64"><p><emphasis>towarzysz</emphasis> � rycerz, szlachcic, s�u��cy w wojsku z w�asnym wyposa�eniem i pocztem.</p></section><section id="fn65"><p><emphasis>r�kodajny</emphasis> � dworzanin, kt�rego zadaniem by�o podawa� r�k� pani czy panu przy wysiadaniu z powozu, wstawaniu itp.</p></section><section id="fn66"><p><emphasis>w niebiesiech</emphasis> (daw.) � dzi� popr. forma Ms. lm: w niebiosach.</p></section><section id="fn67"><p><emphasis>wiwenda</emphasis> (daw., z �ac.) � �ywno��, prowiant.</p></section><section id="fn68"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � wiele, du�o.</p></section><section id="fn69"><p><emphasis>nie staje</emphasis> (daw.) � brakuje.</p></section><section id="fn70"><p><emphasis>szturmak</emphasis> � tu: bro� palna z rozszerzon� u wylotu luf� u�ywana w XVII i XVIII w.</p></section><section id="fn71"><p><emphasis>Zwierciad�o sprawiedliwo�ci</emphasis> � jedno z okre�le� Matki Boskiej w litanii.</p></section><section id="fn72"><p><emphasis>azali</emphasis> (daw.) � czy�, czy.</p></section><section id="fn73"><p><emphasis>dyferencja</emphasis> (z �ac.) � r�nica zda�, sp�r.</p></section><section id="fn74"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � ile; wiele, du�o.</p></section><section id="fn75"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac., daw.) � rozkaz.</p></section><section id="fn76"><p><emphasis>ci, kt�rzy �wi�tych m�odziank�w za Herodowym ordynansem wycinali</emphasis> � wg Biblii, po us�yszeniu proroctwa Trzech Kr�li, �e narodzi� si� nowy kr�l �ydowski, kr�l Herod kaza� swoim �o�nierzom zabi� wszystkich ma�ych ch�opc�w; Maria i J�zef uratowali w�wczas nowonarodzonego Jezusa Chrystusa dzi�ki anielskiemu ostrze�eniu i ucieczce do Egiptu.</p></section><section id="fn77"><p><emphasis>szlachcic chodaczkowy</emphasis> � ubogi, prosty szlachcic.</p></section><section id="fn78"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn79"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn80"><p><emphasis>Zo�tare�kowi</emphasis> � wojska Iwana Zo�otarenki (zm. 1655), hetmana kozackiego, stronnika Rosjan, szwagra Bohdana Chmielnickiego; Zo�otarenko bra� udzia� w zdobyciu Wilna (1654) i wielu innych miast, a zgin�� podczas oblegania Bychowa.</p></section><section id="fn81"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667).</p></section><section id="fn82"><p><emphasis>Septentrionowie</emphasis> (z �ac. <emphasis>septentrio</emphasis>, <emphasis>septentrionis</emphasis>: wielka nied�wiedzica, p�noc) � ludzie z p�nocy; omowne okre�lenie Rosjan, o wojnie z kt�rymi Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�.</p></section><section id="fn83"><p><emphasis>admiracja</emphasis> (z �ac.) � podziw, uwielbienie.</p></section><section id="fn84"><p><emphasis>polityka</emphasis> (z �ac.) � uprzejmo��, dobre obyczaje.</p></section><section id="fn85"><p><emphasis>Rewera Potocki</emphasis> � Stanis�aw Potocki herbu Pilawa, zwany Rewera (1579�1667), hetman wielki koronny, wojewoda krakowski, kijowski, podolski i brac�awski, uczestnik wielu wojen, uratowa� kr�la Jana II Kazimierza pod Zbara�em; przydomek Rewera pochodzi od jego ulubionego powiedzionka re vera (�ac.: w rzeczy samej, zaprawd�).</p></section><section id="fn86"><p><emphasis>promulgowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>promulgo</emphasis>, <emphasis>promulgare</emphasis>: wyjawiam, obwieszczam) � og�osi�.</p></section><section id="fn87"><p><emphasis>deputat</emphasis> (z �ac.) � przedstawiciel, wys�annik.</p></section><section id="fn88"><p><emphasis>skuwki na rz�dzikach</emphasis> � elementy ko�skiej uprz�y, wykonane ze srebra.</p></section><section id="fn89"><p><emphasis>periculum in mora</emphasis> (�ac.: niebezpiecze�stwo w zw�oce) � niebezpiecznie jest zwleka�.</p></section><section id="fn90"><p><emphasis>towarzysz</emphasis> � rycerz, szlachcic, s�u��cy w wojsku z w�asnym wyposa�eniem i pocztem; <emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma G. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn91"><p><emphasis>pocztowy</emphasis> � cz�onek pocztu, s�uga.</p></section><section id="fn92"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667), o kt�rej Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�; kariera Chowa�skiego zaniepokoi�a w ko�cu dw�r carski do tego stopnia, �e zosta� og�oszony buntownikiem i �ci�ty wraz z synem, co sta�o si� powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego <emphasis>Chowa�szczyzna</emphasis>.</p></section><section id="fn93"><p><emphasis>Trubecki, Aleksiej Nikitycz herbu Pogo� Litewska</emphasis> (ok. 1600�1680) � ostatni ksi��� Ksi�stwa Trubeckiego w granicach Rzeczypospolitej Obojga Narod�w (1634�1645) i p�niej w granicach Rosji (1660�1672), ojciec chrzestny cara Piotra I, w czasie wojny polsko-rosyjskiej dowodzi� po�udniow� grup� wojska carskiego, do historii przesz�a tzw. rze� Trubeckiego w M�cis�awiu.</p></section><section id="fn94"><p><emphasis>Buturlin, Wasilij Wasiljewicz</emphasis> (zm. 1656) � rosyjski bojar, dyplomata i wojskowy, w czasie ugody perejas�awskiej w 1654 przyj�� przysieg� od starszyzny kozackiej na wierno�� pa�stwu moskiewskiemu, na poczatku wojny polsko-rosyjskiej 1654-1667 wraz z Bohdanem Chmielnickim dowodzi� po��czonymi wojskami rosyjsko-ukrai�skimi.</p></section><section id="fn95"><p><emphasis>Chmielnicki, Bohdan Zenobi</emphasis> (1595�1657) � ukrai�ski bohater narodowy, hetman Kozak�w zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej w�adzy w latach 1648�1654.</p></section><section id="fn96"><p><emphasis>Stanis�aw Potocki herbu Pilawa</emphasis>, zwany Rewera (1579�1667) � hetman wielki koronny, wojewoda krakowski, kijowski, podolski i brac�awski, uczestnik wielu wojen, uratowa� kr�la Jana II Kazimierza pod Zbara�em; przydomek Rewera pochodzi od jego ulubionego powiedzionka re vera (�ac.: w rzeczy samej, zaprawd�).</p></section><section id="fn97"><p><emphasis>Septentrionowie</emphasis> (z �ac. <emphasis>septentrio</emphasis>, <emphasis>septentrionis</emphasis>: wielka nied�wiedzica, p�noc) � ludzie z p�nocy; kolejne omowne okre�lenie Rosjan, o wojnie z kt�rymi Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�.</p></section><section id="fn98"><p><emphasis>awizy</emphasis> (z fr. <emphasis>avis</emphasis>: zdanie, ostrze�enie, doniesienie) � pisemne zawiadomienia.</p></section><section id="fn99"><p><emphasis>deputat</emphasis> (z �ac.) � wys�annik, przedstawiciel.</p></section><section id="fn100"><p><emphasis>egzakcja</emphasis> (z �ac. <emphasis>exactio</emphasis>: pob�r, nadz�r) � �ci�ganie podatku na wojsko.</p></section><section id="fn101"><p><emphasis>Gradyw</emphasis> (mit. rzym., z �ac. <emphasis>gradivus</emphasis>: krocz�cy na przedzie) � przydomek Marsa, boga wojny.</p></section><section id="fn102"><p><emphasis>siostrzan</emphasis> � siostrzeniec.</p></section><section id="fn103"><p><emphasis>stentorowy g�os</emphasis> � g�os gromki, dono�ny jak g�os Stentora, herolda opisanego w <emphasis>Iliadzie</emphasis>.</p></section><section id="fn104"><p><emphasis>Koniecpolski, Stanis�aw</emphasis> (1591�1646) � hetman wielki koronny w latach 1632�1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodz�w.</p></section><section id="fn105"><p><emphasis>splantowa�</emphasis> � wyr�wna� grunt; tu: zr�wna� z ziemi�, pokona�.</p></section><section id="fn106"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zachodniej cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�n. wsch�d od Tarnopola; w obronie Zbara�a (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami bra�y udzia� wojska polskie pod komend� trzech regimentarzy i ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego.</p></section><section id="fn107"><p><emphasis>regimentarz</emphasis> � zast�pca hetmana; tymczasowy dow�dca; okre�lenie u�ywane w XVII�XVIII w.</p></section><section id="fn108"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn109"><p><emphasis>in liberis suffragiis</emphasis> (�ac.) � w wolnych wyborach.</p></section><section id="fn110"><p><emphasis>inwidia</emphasis> (z �ac.) � zazdro��, zawi��.</p></section><section id="fn111"><p><emphasis>unanimitate</emphasis> (�ac.) � jednomy�lnie, jednog�o�nie.</p></section><section id="fn112"><p><emphasis>vivat</emphasis> (�ac.) � niech �yje.</p></section><section id="fn113"><p><emphasis>dux</emphasis> (�ac.) � w�dz.</p></section><section id="fn114"><p><emphasis>modestia</emphasis> (�ac.) � skromno��.</p></section><section id="fn115"><p><emphasis>przyrodzenie</emphasis> (daw.) � natura, charakter, w�a�ciwo�ci.</p></section><section id="fn116"><p><emphasis>tentowa�</emphasis> (z �ac.) � zabiega�, stara� si�.</p></section><section id="fn117"><p><emphasis>przecz</emphasis> (daw.) � dlaczego.</p></section><section id="fn118"><p><emphasis>fatum</emphasis> (�ac.) � los; tu M. lm <emphasis>fata</emphasis>.</p></section><section id="fn119"><p><emphasis>dyskordia</emphasis> (z �ac.) � niezgoda, sk��cenie.</p></section><section id="fn120"><p><emphasis>bu�czuk</emphasis> � drzewce zako�czone kul� lub grotem, ozdobione ko�skim w�osiem, symbol w�adzy wojskowej.</p></section><section id="fn121"><p><emphasis>konfidencja</emphasis> (z �ac.) � zaufanie, za�y�o��.</p></section><section id="fn122"><p><emphasis>wiwenda</emphasis> (daw., z �ac.) � �ywno��, prowiant.</p></section><section id="fn123"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � wiele, du�o.</p></section><section id="fn124"><p><emphasis>vacans</emphasis> (�ac.) � wolne miejsce, wakat.</p></section><section id="fn125"><p><emphasis>oktawa</emphasis> � w�asc. oktawa kolubryna, dzia�o �redniej wielko�ci, kalibru do 70 mm.</p></section><section id="fn126"><p><emphasis>nunquam</emphasis> (�ac.) � nigdy.</p></section><section id="fn127"><p><emphasis>fawor</emphasis> (z �ac.: przychylno��, �yczliwo��) � wyr�nienie.</p></section><section id="fn128"><p><emphasis>Honores mutant mores</emphasis> (�ac.) � godno�ci zmieniaj� obyczaje.</p></section><section id="fn129"><p><emphasis>exemplum</emphasis> (�ac.) � przyk�ad; tu: przyk�adem jest.</p></section><section id="fn130"><p><emphasis>statysta</emphasis> (daw.) � polityk, m�� stanu, strateg (dzi�: osoba wyst�puj�ca w filmie lub sztuce teatralnej w podrz�dnej roli).</p></section><section id="fn131"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667).</p></section><section id="fn132"><p><emphasis>paralusa</emphasis> (daw.) � parali�; do paralusa: do cholery, do diab�a.</p></section><section id="fn133"><p><emphasis>stoj��</emphasis> � stoj� ci.</p></section><section id="fn134"><p><emphasis>znosi�</emphasis> � rozbija�, pokonywa�.</p></section><section id="fn135"><p><emphasis>et haec facienda, et haec non omittenda</emphasis> (�ac.) � i to trzeba zrobi�, i tamtego nie zaniedba�.</p></section><section id="fn136"><p><emphasis>stawa</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lp cz.ter.: staje.</p></section><section id="fn137"><p><emphasis>spy�a</emphasis> (daw.) � prowiant, �ywno��.</p></section><section id="fn138"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn139"><p><emphasis>berdysz</emphasis> � szeroki, ci�ki top�r na bardzo d�ugim drzewcu, u�ywany przez piechot� do kruszenia zbroi.</p></section><section id="fn140"><p><emphasis>towarzysz</emphasis> � rycerz, szlachcic, s�u��cy w wojsku z w�asnym wyposa�eniem i pocztem.</p></section><section id="fn141"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � wiele, du�o.</p></section><section id="fn142"><p><emphasis>kupy swawolne</emphasis> � oddzia�y, kt�re od��czy�y si� od swojej armii.</p></section><section id="fn143"><p><emphasis>tentowa�</emphasis> (z �ac.) � pr�bowa�.</p></section><section id="fn144"><p><emphasis>Radziwi��, Micha� Kazimierz herbu Tr�by</emphasis> (1635�1680) � krajczy litewski, p�niej otrzyma� tak�e tytu�y podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wile�skiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesowa� si� nauk�, a szczeg�lnie alchemi�.</p></section><section id="fn145"><p><emphasis>nec Hercules contra plures</emphasis> (�ac.) � nawet Herkules na nic przeciw wielu.</p></section><section id="fn146"><p><emphasis>konie petyhorskie</emphasis> � �redniozbrojna jazda w wojsku litewskim.</p></section><section id="fn147"><p><emphasis>potraw</emphasis> � siano z drugich sianokos�w.</p></section><section id="fn148"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � ochotnik, wolontariusz.</p></section><section id="fn149"><p><emphasis>Minerwa nad Marsem przemaga</emphasis> � m�dro�� g�ruje nad waleczno�ci�; <emphasis>Minerwa</emphasis> (mit. rzym.) � bogini m�dro�ci, odpowiednik gr. Anteny; <emphasis>Mars</emphasis> (mit. rzym.) � b�g wojny, odpowiednik gr. Aresa.</p></section><section id="fn150"><p><emphasis>pro publico bono</emphasis> (�ac.) � dla dobra wsp�lnego.</p></section><section id="fn151"><p><emphasis>pro memoria</emphasis> (�ac.: dla pami�ci, na pami�tk�) � tu: nauczka.</p></section><section id="fn152"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667).</p></section><section id="fn153"><p><emphasis>Karol X Gustaw Wittelsbach</emphasis> (1622�1660) � kr�l Szwecji w latach 1654�1660.</p></section><section id="fn154"><p><emphasis>rajtar</emphasis> � �redniozbrojny �o�nierz konny, pos�uguj�cy si� w walce g��wnie broni� paln�.</p></section><section id="fn155"><p><emphasis>wyekspediowa�</emphasis> (z �ac.) � wyprawi�, wys�a�.</p></section><section id="fn156"><p><emphasis>dragonia</emphasis> � wojsko walcz�ce pieszo, a poruszaj�ce si� konno.</p></section><section id="fn157"><p><emphasis>Chmielnicki, Bohdan Zenobi</emphasis> (1595�1657) � ukrai�ski bohater narodowy, hetman Kozak�w zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej w�adzy w latach 1648�1654.</p></section><section id="fn158"><p><emphasis>Nebaba, Martyn</emphasis> (zm. 1651) � ataman kozacki, jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego.</p></section><section id="fn159"><p><emphasis>p�nocne zast�py</emphasis> � omowne okre�lenie Rosjan, o wojnie z kt�rymi Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�.</p></section><section id="fn160"><p><emphasis>Radziejowski, Hieronim</emphasis> (1612�1667) � stronnik Szwed�w, podkanclerzy, wygnany za spiskowanie przeciwko kr�lowi.</p></section><section id="fn161"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn162"><p><emphasis>intrata</emphasis> (z �ac.) � doch�d.</p></section><section id="fn163"><p><emphasis>ma foi</emphasis> (fr.) � s�owo daj�, dalib�g, doprawdy.</p></section><section id="fn164"><p><emphasis>de publicis</emphasis> (�ac.) � o sprawach publicznych.</p></section><section id="fn165"><p><emphasis>trabant</emphasis> (daw.) � �o�nierz stra�y przybocznej.</p></section><section id="fn166"><p><emphasis>wyimainowa� sobie</emphasis> (z �ac. <emphasis>imagino, imaginare</emphasis>) � wyobrazi� sobie.</p></section><section id="fn167"><p><emphasis>Mazarin, Jules</emphasis> (1602�1661) � w�asc. Giulio Raimondo Mazzarini, W�och, francuski kardyna�, pierwszy minister i reformator Francji, kt�r� faktycznie rz�dzi� w zast�pstwie ma�oletniego Ludwika XIV.</p></section><section id="fn168"><p><emphasis>arkana</emphasis> (z �ac. <emphasis>arcanum</emphasis>) � tajemnice, sekrety.</p></section><section id="fn169"><p><emphasis>quo modo</emphasis> (�ac.) � jakim sposobem.</p></section><section id="fn170"><p><emphasis>Ludwika Maria Gonzaga de Nevers</emphasis> (1611�1667) � ksi�niczka mantua�ska, kr�lowa Polski, �ona dw�ch polskich kr�l�w: W�adys�awa IV i Jana II Kazimierza.</p></section><section id="fn171"><p><emphasis>Cinq-Mars</emphasis> � Henri Coiffier de Ruz�, markiz de Cinq-Mars (1620�1642), faworyt Ludwika XIII Burbona, kr�la Francji, zorganizowa� spisek przeciwko kardyna�owi Richelieu, zosta� uj�ty i �ci�ty. Plotkowano o jego romansie z Mari� Ludwik� Gonzag� i o tym, jakoby ich nie�lubn� c�rk� mia�a by� dama dworu Marii Ludwiki, Maria Kazimiera d'Arquien, p�niejsza �ona Jana III Sobieskiego.</p></section><section id="fn172"><p><emphasis>hic mulier</emphasis> (�ac.: ten kobieta) � m�na, wojownicza kobieta, herod-baba.</p></section><section id="fn173"><p><emphasis>partyzantka</emphasis> (daw.) � stronniczka, zwolenniczka.</p></section><section id="fn174"><p><emphasis>comme otage</emphasis> (fr.) � jako zak�adnik.</p></section><section id="fn175"><p><emphasis>polityka</emphasis> (daw., z �ac.) � uprzejmo��, dobre obyczaje.</p></section><section id="fn176"><p><emphasis>abominacja</emphasis> (z �ac.) � wstr�t, odraza, obrzydzenie.</p></section><section id="fn177"><p><emphasis>Radziejowski, Hieronim</emphasis> (1612�1667) � stronnik Szwed�w, podkanclerzy, wygnany za spiskowanie przeciwko kr�lowi.</p></section><section id="fn178"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � wiele, du�o.</p></section><section id="fn179"><p><emphasis>inwidia</emphasis> (�ac.) � zazdro��, zawi��.</p></section><section id="fn180"><p><emphasis>Horribile dictu et auditu</emphasis> (�ac.) � okropnie m�wi� i s�ucha�.</p></section><section id="fn181"><p><emphasis>synowica</emphasis> (daw.) � bratanica.</p></section><section id="fn182"><p><emphasis>Diana</emphasis> (mit. rzym.) � bogini �ow�w, odpowiednik gr. Artemidy.</p></section><section id="fn183"><p><emphasis>Akteon</emphasis> (mit. gr.) � my�liwy z Teb, przypadkowo zobaczy� Dian� (Artemid�) w k�pieli, za to �wi�tokradztwo zosta� zamieniony w jelenia i rozszarpany przez w�asne psy.</p></section><section id="fn184"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667).</p></section><section id="fn185"><p><emphasis>ksi��� Micha�</emphasis> � Micha� Kazimierz Radziwi�� herbu Tr�by (1635�1680), krajczy litewski, p�niej otrzyma� tak�e tytu�y podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wile�skiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesowa� si� nauk�, a szczeg�lnie alchemi�.</p></section><section id="fn186"><p><emphasis>Karol X Gustaw Wittelsbach</emphasis> (1622�1660) � kr�l Szwecji w latach 1654�1660.</p></section><section id="fn187"><p><emphasis>instancja</emphasis> (daw., z �ac.) � wstawiennictwo, poparcie.</p></section><section id="fn188"><p><emphasis>Ludwika Maria Gonzaga de Nevers</emphasis> (1611�1667) � ksi�niczka mantua�ska, kr�lowa Polski, �ona dw�ch polskich kr�l�w: W�adys�awa IV i Jana II Kazimierza.</p></section><section id="fn189"><p><emphasis>pota�</emphasis> (z hol. <emphasis>pot</emphasis>: garnek; <emphasis>asch</emphasis>: popi�) � popi� drzewny, z�o�ony g��wnie z w�glanu potasu, u�ywany do produkcji myd�a, szk�a, ceramiki i nawoz�w, wa�ny przedmiot eksportu w XVII i XVIII w.</p></section><section id="fn190"><p><emphasis>wy�en��</emphasis> (daw.) � wygna�.</p></section><section id="fn191"><p><emphasis>ciebzie</emphasis> (reg.) � ciebie (wymowa kurpiowska).</p></section><section id="fn192"><p><emphasis>ka�amaszka</emphasis> � odkryty jednokonny pojazd czteroko�owy bez resor�w, u�ywany na Kresach w XVII i XVIII w. Drewniane ko�a osadzone by�y na drewnianej osi, kt�r� smarowano mazi� w celu zmniejszenia opor�w.</p></section><section id="fn193"><p><emphasis>absolutum dominium</emphasis> (�ac.) � w�adza absolutna.</p></section><section id="fn194"><p><emphasis>onus, oneris</emphasis> (�ac.) � ci�ar, obci��enie; tu M. lm <emphasis>onera</emphasis>: ci�ary, obci��enia.</p></section><section id="fn195"><p><emphasis>Septentrionowie</emphasis> (z �ac. <emphasis>septentrio</emphasis>, <emphasis>septentrionis</emphasis>: wielka nied�wiedzica, p�noc) � ludzie z p�nocy; kolejne omowne okre�lenie Rosjan, o wojnie z kt�rymi Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�.</p></section><section id="fn196"><p><emphasis>od�enie</emphasis> (daw.) � odegna.</p></section><section id="fn197"><p><emphasis>stajanie</emphasis> � jednostka odleg�o�ci, licz�ca od ok. 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn198"><p><emphasis>rajtar</emphasis> � �redniozbrojny �o�nierz konny, pos�uguj�cy si� w walce g��wnie broni� paln�.</p></section><section id="fn199"><p><emphasis>Furto niebieska</emphasis> � jedno z okre�le� Matki Boskiej, wyst�puj�ce w litanii; dzi� w formie: Bramo niebieska.</p></section><section id="fn200"><p><emphasis>Czarniecki, Stefan herbu �odzia</emphasis> (ok. 1599�1665) � wybitny dow�dca wojskowy, obo�ny wielki koronny i kasztelan kijowski, starosta kowelski i tykoci�ski, regimentarz, p�niej tak�e wojewoda ruski i kijowski oraz hetman polny koronny; bra� udzia� w walkach ze Szwedami, z Chmielnickim i z Rosjanami; jego nazwisko pojawia si� w Hymnie Polski.</p></section><section id="fn201"><p><emphasis>obuszek</emphasis> � bro� o kszta�cie zaostrzonego m�otka, o dziobie bardziej zagi�tym, ni� ostrze nadziaka, s�u��ca w bitwie do rozbijania zbroi przeciwnika.</p></section><section id="fn202"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn203"><p><emphasis>do dnia</emphasis> (daw., reg.) � nad ranem, o �wicie.</p></section><section id="fn204"><p><emphasis>Chmielnicki, Bohdan Zenobi</emphasis> (1595�1657) � ukrai�ski bohater narodowy, hetman Kozak�w zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej w�adzy w latach 1648�1654.</p></section><section id="fn205"><p><emphasis>Buturlin, Wasilij Wasiljewicz</emphasis> (zm. 1656) � rosyjski bojar, dyplomata i wojskowy, w czasie ugody perejas�awskiej w 1654 przyj�� przysieg� od starszyzny kozackiej na wierno�� pa�stwu moskiewskiemu, na poczatku wojny polsko-rosyjskiej 1654-1667 wraz z Bohdanem Chmielnickim dowodzi� po��czonymi wojskami rosyjsko-ukrai�skimi.</p></section><section id="fn206"><p><emphasis>hetman wielki koronny</emphasis> � Stanis�aw Potocki herbu Pilawa, zwany Rewera (1579�1667), hetman wielki koronny, wojewoda krakowski, kijowski, podolski i brac�awski, uczestnik wielu wojen, uratowa� kr�la Jana II Kazimierza pod Zbara�em; przydomek Rewera pochodzi od jego ulubionego powiedzionka re vera (�ac.: w rzeczy samej, zaprawd�).</p></section><section id="fn207"><p><emphasis>spy�a</emphasis> (daw.) � prowiant, �ywno��.</p></section><section id="fn208"><p><emphasis>bra� zagonowa</emphasis> � drobna, uboga szlachta, utrzymuj�ca si� z w�asnej pracy na ma�ym kawa�ku ziemi.</p></section><section id="fn209"><p><emphasis>promulgowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>promulgo, promulgare</emphasis>: wyjawia�, obwieszcza�) � og�osi�.</p></section><section id="fn210"><p><emphasis>ptaszniczka</emphasis> � lekka, ma�okalibrowa strzelba my�liwska przeznaczona do polowa� na siedz�ce ptactwo; zwana te� cieszynk�.</p></section><section id="fn211"><p><emphasis>ka�den</emphasis> � dzi� popr.: ka�dy.</p></section><section id="fn212"><p><emphasis>bracia</emphasis> � dzi� popr.: bra�; tj. szlachta.</p></section><section id="fn213"><p><emphasis>excito</emphasis>, <emphasis>excitare</emphasis> � podburza�, napuszcza�; tu 3 os. lm cz.ter. <emphasis>excitant</emphasis>: podburzaj�.</p></section><section id="fn214"><p><emphasis>quod attinet</emphasis> (�ac.) � co dotyczy.</p></section><section id="fn215"><p><emphasis>Radziejowski, Hieronim</emphasis> (1612�1667) � stronnik Szwed�w, podkanclerzy, wygnany za spiskowanie przeciwko kr�lowi.</p></section><section id="fn216"><p><emphasis>alias</emphasis> (�ac.) � inaczej, albo te�.</p></section><section id="fn217"><p><emphasis>kasztelan kijowski</emphasis> � Stefan Czarniecki herbu �odzia (ok. 1599�1665), wybitny dow�dca wojskowy, obo�ny wielki koronny i kasztelan kijowski, starosta kowelski i tykoci�ski, regimentarz, p�niej tak�e wojewoda ruski i kijowski oraz hetman polny koronny; bra� udzia� w walkach ze Szwedami, z Chmielnickim i z Rosjanami; jego nazwisko pojawia si� w Hymnie Polski.</p></section><section id="fn218"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn219"><p><emphasis>kupi� si�</emphasis> (daw.) � zbiera� si�, gromadzi� si� (por. skupia� si�).</p></section><section id="fn220"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn221"><p><emphasis>Radziejowski, Hieronim</emphasis> (1612�1667) � stronnik Szwed�w, podkanclerzy, wygnany za spiskowanie przeciwko kr�lowi.</p></section><section id="fn222"><p><emphasis>jurydyka</emphasis> a. <emphasis>jurydyki</emphasis> (�ac. <emphasis>iuridicus</emphasis>: prawny) � osada obok miasta kr�lewskiego, rzadziej enklawa na gruntach miejskich, nie podlegaj�ca w�adzom miejskim i miejskiemu s�downictwu.</p></section><section id="fn223"><p><emphasis>chor��y Koniecpolski</emphasis> � Aleksander Koniecpolski herbu Pob�g (1620�1659), ksi���, chor��y wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego.</p></section><section id="fn224"><p><emphasis>szkuta</emphasis> � krypa, du�y p�askodenny statek �aglowy lub wios�owy, s�u��cy do przewo�enia du�ych �adunk�w rzek�.</p></section><section id="fn225"><p><emphasis>jarmu�ka</emphasis> (z tur.) � ma�a okr�g�a czapeczka, kipa.</p></section><section id="fn226"><p><emphasis>hajduk</emphasis> (z w�g.) � zbrojny s�u��cy, lokaj.</p></section><section id="fn227"><p><emphasis>pajuk</emphasis> (daw.) � cz�onek s�u�by lub stra�y przybocznej; lokaj.</p></section><section id="fn228"><p><emphasis>Karol X Gustaw Wittelsbach</emphasis> (1622�1660) � kr�l Szwecji w latach 1654�1660.</p></section><section id="fn229"><p><emphasis>wyderkaf</emphasis> (daw., z niem. <emphasis>Wiederkauf</emphasis>) �</p></section><section id="fn230"><p><emphasis>szewiecki</emphasis> � dzi� popr.: szewski.</p></section><section id="fn231"><p><emphasis>egzakcja</emphasis> (z �ac. <emphasis>exactio</emphasis>: pob�r, nadz�r) � �ci�ganie podatku na wojsko.</p></section><section id="fn232"><p><emphasis>przesypywano kopce</emphasis> � kopce oznacza�y granice posiad�o�ci ziemskich.</p></section><section id="fn233"><p><emphasis>kostera</emphasis> (daw.) � ryzykant, hazardzista, szuler, awanturnik.</p></section><section id="fn234"><p><emphasis>�ywi�</emphasis> � tu: pozostawi� przy �yciu, darowa� �ycie.</p></section><section id="fn235"><p><emphasis>personat</emphasis> (daw.) � wa�na osobisto��.</p></section><section id="fn236"><p><emphasis>statysta</emphasis> (daw.) � polityk, m�� stanu, strateg (dzi�: osoba wyst�puj�ca w filmie lub sztuce teatralnej w podrz�dnej roli).</p></section><section id="fn237"><p><emphasis>humory</emphasis> � nawi�zanie do staro�ytnej teorii humor�w, spisanej przez Hipokratesa, wed�ug kt�rej zdrowie cz�owieka zale�y od r�wnowagi w organizmie czterech humor�w: krwi, �luzu (flegmy), ��ci ��tej (cholerycznej) i czarnej (melancholicznej).</p></section><section id="fn238"><p><emphasis>eksperiencja</emphasis> (�ac.) � do�wiadczenie.</p></section><section id="fn239"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn240"><p><emphasis>dies irae, dies illa</emphasis> (�ac.) � dzie� gniewu, ten dzie�; pierwsze s�owa �redniowiecznej sekwencji (uroczystej pie�ni) o ko�cu �wiata, wchodz�cej w sk�ad mszy �a�obnej.</p></section><section id="fn241"><p><emphasis>gom�ka</emphasis> (daw.) � szybka, tafla szklana.</p></section><section id="fn242"><p><emphasis>elekt</emphasis> � nowo wybrany kr�l.</p></section><section id="fn243"><p><emphasis>Gustaw II Adolf</emphasis> (1594�1632) � kr�l Szwecji w latach 1611�1632, uzdolniony dow�dca i reformator armii.</p></section><section id="fn244"><p><emphasis>Krystyna Szwedzka</emphasis> (1626�1689) � c�rka Gustawa Adolfa, ostatnia z rodu Waz�w, kr�lowa Szwecji w latach 1632�1654, po przej�ciu na katolicyzm abdykowa�a na rzecz Karola Gustawa, potem stara�a si� o elekcj� kolejno na tron Neapolu i Polski; by�a mecenasem nauk i sztuk, uczy�a si� filozofii od Kartezjusza, pisa�a listy mi�osne do jednej ze swoich dam dworu.</p></section><section id="fn245"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn246"><p><emphasis>Sodoma</emphasis> (bibl.) � mit. miasto nad Morzem Martwym, kt�re B�g zniszczy� ogniem z nieba, karz�c mieszka�c�w za rozpust� i brak boja�ni bo�ej. Wed�ug Biblii mia�o si� to sta� w XIX w. p.n.e. Jedynymi cnotliwymi lud�mi w Sodomie okazali si� Lot, bratanek patriarchy Abrahama, i jego rodzina, zostali wi�c uprzedzeni przez anio�a, ale podczas ucieczki �ona Lota obejrza�a si� za siebie i zamieni�a si� w s�up soli. Drugim zniszczonym w�wczas miastem by�a Gomora, st�d dzisiejsze powiedzenie �Sodoma i Gomora�, opisuj�ce chaos moralny lub ba�agan.</p></section><section id="fn247"><p><emphasis>obserwancja</emphasis> (z �ac.) � szacunek, powa�anie; tu: wierno��.</p></section><section id="fn248"><p><emphasis>orbis terrarum</emphasis> (�ac.) � kr�g ziemi, ca�y �wiat.</p></section><section id="fn249"><p><emphasis>alians</emphasis> (z fr. <emphasis>alliance</emphasis>) � zwi�zek, sojusz.</p></section><section id="fn250"><p><emphasis>chor��y Koniecpolski</emphasis> � Aleksander Koniecpolski herbu Pob�g (1620�1659), ksi���, chor��y wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego.</p></section><section id="fn251"><p><emphasis>Karol X Gustaw Wittelsbach</emphasis> (1622�1660) � kr�l Szwecji w latach 1654�1660.</p></section><section id="fn252"><p><emphasis>starosta jaworowski</emphasis> � Marek Sobieski herbu Janina (1628�1652), polski magnat, starosta jaworowski i krasnostawski, rotmistrz wojsk koronnych, starszy brat Jana III Sobieskiego, po bitwie pod Batohem (1652) dosta� si� do niewoli i zosta� �ci�ty na rozkaz Chmielnickiego.</p></section><section id="fn253"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Dymitr Jerzy herbu Korybut</emphasis> (1631�1682) � ksi���, krewny i wychowanek Jeremiego Wi�niowieckiego (1612�1651), w p�niejszych latach wybitny polityk, hetman wielki koronny, wojewoda i kasztelan krakowski, wojewoda be�ski, starosta wielu ziem na Ukrainie.</p></section><section id="fn254"><p><emphasis>Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzy�a </emphasis>(1616�1667) � marsza�ek wielki koronny, p�niej hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przyw�dca rokoszu, kt�ry ograniczy� absolutystyczne d��enia Jana Kazimierza; zmar� na wygnaniu.</p></section><section id="fn255"><p><emphasis>Chmielnicki, Bohdan Zenobi</emphasis> (1595�1657) � ukrai�ski bohater narodowy, hetman Kozak�w zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej w�adzy w latach 1648�1654.</p></section><section id="fn256"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667), o kt�rej Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�; kariera Chowa�skiego zaniepokoi�a w ko�cu dw�r carski do tego stopnia, �e zosta� og�oszony buntownikiem i �ci�ty wraz z synem, co sta�o si� powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego <emphasis>Chowa�szczyzna</emphasis>.</p></section><section id="fn257"><p><emphasis>glejt</emphasis> (z niem. <emphasis>Geleit</emphasis>: konw�j) � przepustka, list �elazny, dokument, zezwalaj�cy na przejazd.</p></section><section id="fn258"><p><emphasis>rajtar</emphasis> � �redniozbrojny �o�nierz konny, pos�uguj�cy si� w walce g��wnie broni� paln�.</p></section><section id="fn259"><p><emphasis>personat</emphasis> � osobisto��, wa�na i wp�ywowa osoba.</p></section><section id="fn260"><p><emphasis>to�ub</emphasis> (daw.) � futro.</p></section><section id="fn261"><p><emphasis>ordinarius prowiantmagister</emphasis> (z �ac.) � oficer zaopatrzenia.</p></section><section id="fn262"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn263"><p><emphasis>kompasja</emphasis> (z �ac.) � wsp�czucie.</p></section><section id="fn264"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn265"><p><emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � jazda, kawaleria.</p></section><section id="fn266"><p><emphasis>statysta</emphasis> (daw.) � polityk, m�� stanu, strateg (dzi�: osoba wyst�puj�ca w filmie lub sztuce teatralnej w podrz�dnej roli).</p></section><section id="fn267"><p><emphasis>Septentrionowie</emphasis> (z �ac. <emphasis>septentrio</emphasis>, <emphasis>septentrionis</emphasis>: wielka nied�wiedzica, p�noc) � ludzie z p�nocy; omowne okre�lenie Rosjan, o wojnie z kt�rymi Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�.</p></section><section id="fn268"><p><emphasis>w drabinkach</emphasis> � tj. na wozie drabiniastym.</p></section><section id="fn269"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn270"><p><emphasis>bida</emphasis> � bidka, ma�y w�z, najcz�ciej dwuko�owy, ci�gni�ty przez jednego konia.</p></section><section id="fn271"><p><emphasis>wotum</emphasis> (z �ac. <emphasis>votum</emphasis>) � przedmiot, s�u��cy do ofiarowania w �wi�tyni, ofiara dzi�kczynna, najcz�ciej w formie krzy�yka, r�a�ca, obrazka lub figurki Matki Boskiej, ryngrafu itp.</p></section><section id="fn272"><p><emphasis>Salve Regina! monstra Te esse matrem!</emphasis> (�ac.) � Witaj, Kr�lowo, poka�, �e jeste� matk� (tj. oka� si� nasz� matk�, b�d� nam matk�); pierwsze s�owa �redniowiecznej antyfony do Matki Boskiej.</p></section><section id="fn273"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn274"><p><emphasis>instygowa�</emphasis> (z �ac.) � pod�ega�, namawia�, podjudza�.</p></section><section id="fn275"><p><emphasis>Duglas</emphasis> � Douglas, Robert (1611�1662), Szkot, od 16 r. �ycia �o�nierz armii szwedzkiej, feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodzi� wojskami szwedzkimi w Prusach Ksi���cych. Za zas�ugi wojenne otrzyma� tytu� hrabiego, a jego potomkowie stali si� jednym z najbogatszych rod�w arystokratycznych Szwecji.</p></section><section id="fn276"><p><emphasis>salwa-gwardia</emphasis> � list �elazny, gwarantuj�cy nietykalno��.</p></section><section id="fn277"><p><emphasis>bojarski</emphasis> � nale��cy do szlachcica ruskiego; tu mowa o zdobyczach z wojny polsko-rosyjskiej.</p></section><section id="fn278"><p><emphasis>ko�pak</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn279"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn280"><p><emphasis>Ta, kt�ra g�ow� w�a star�a</emphasis> � tj. Matka Boska, kt�ra pokona�a Szatana; nawi�zanie do s��w skierowanych przez Boga do w�a-Szatana w <emphasis>Biblii</emphasis>: �Wprowadzam nieprzyja�� mi�dzy ciebie i niewiast�, pomi�dzy potomstwo twoje a potomstwo jej: ono zmia�d�y ci g�ow�, a ty zmia�d�ysz mu pi�t� (Rdz 3,15); w XVII w. funkcjonowa� jeszcze omy�kowy przek�ad: �ona zmia�d�y ci g�ow�.</p></section><section id="fn281"><p><emphasis>szczeg�owie</emphasis> � dzi�: szczeg�owo.</p></section><section id="fn282"><p><emphasis>hufnal</emphasis> � gw�d�.</p></section><section id="fn283"><p><emphasis>Warszycki, Stanis�aw herbu Abdank</emphasis> (1599�1681) � senator, wojewoda mazowiecki i sandomierski, kasztelan krakowski. W�a�ciciel Dankowa, jedynej w Polsce ufortyfikowanej wsi.</p></section><section id="fn284"><p><emphasis>jaszcz</emphasis> (daw.) � skrzynia na dw�ch ko�ach do przewozu amunicji.</p></section><section id="fn285"><p><emphasis>azali</emphasis> (starop.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn286"><p><emphasis>sygnowa� na Angelus</emphasis> � dawa� znaki, �e zbli�a si� pora modlitwy maryjnej �Anio� Pa�ski�, odmawianej tradycyjnie o 6:00, 12:00 i 18:00.</p></section><section id="fn287"><p><emphasis>os�ka</emphasis> (daw.) � bosak, drzewce z hakiem.</p></section><section id="fn288"><p><emphasis>ka�czug</emphasis> � bicz z plecionego rzemienia osadzonego na kr�tkim kiju.</p></section><section id="fn289"><p><emphasis>por�</emphasis> � tu: tn�, orz�.</p></section><section id="fn290"><p><emphasis>krzyw</emphasis> � tu: niech�tny, zagniewany.</p></section><section id="fn291"><p><emphasis>�o�nierz�w</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: �o�nierzy.</p></section><section id="fn292"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � wiele, du�o.</p></section><section id="fn293"><p><emphasis>puszkarz</emphasis> (daw.) � cz�owiek obs�uguj�cy puszk�, czyli dzia�o; artylerzysta a. rusznikarz.</p></section><section id="fn294"><p><emphasis>sepet</emphasis> (daw., z tur.) � ozdobny mebel, skrzynka z szufladami na kosztowno�ci.</p></section><section id="fn295"><p><emphasis>lafa</emphasis> (daw.) � p�aca, �o�d.</p></section><section id="fn296"><p><emphasis>Furto niebieska! Gwiazdo zaranna! Ucieczko grzesznych!</emphasis> � okre�lenia Matki Boskiej, wyst�puj�ce w litanii.</p></section><section id="fn297"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667).</p></section><section id="fn298"><p><emphasis>rapcie</emphasis> � paski podstrzymuj�ce szabl�.</p></section><section id="fn299"><p><emphasis>hiperboreowie</emphasis> (z mit. gr.) � mieszka�cy dalekej p�nocy; omowne okre�lenie Rosjan, o wojnie z kt�rymi Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�.</p></section><section id="fn300"><p><emphasis>charakternik</emphasis> � czarownik.</p></section><section id="fn301"><p><emphasis>rajtaria</emphasis> � �redniozbrojne wojsko konne, pos�uguj�ce si� w walce g��wnie broni� paln�.</p></section><section id="fn302"><p><emphasis>definitorium</emphasis> (�ac.) � kolegium doradzaj�ce prze�o�onemu klasztoru; tu: miejsce zebra� rady klasztornej.</p></section><section id="fn303"><p><emphasis>dobrodziejstwy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: dobrodziejstwami.</p></section><section id="fn304"><p><emphasis>jenera� Miller</emphasis> � Burchard M�ller von der L�hnen (1604�1670), szwedzki wojskowy, genera�, uczestnik mi.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny p�nocnej i wojny polsko-szwedzkiej.</p></section><section id="fn305"><p><emphasis>surma</emphasis> � tr�ba wojskowa; <emphasis>surm�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: surm.</p></section><section id="fn306"><p><emphasis>przecz</emphasis> (starop.) � dlaczego, z jakiej przyczyny.</p></section><section id="fn307"><p><emphasis>samopi�t, samodziesi��</emphasis> (daw.) � w pi�ciu, w dziesi�ciu; sam z czterema lub dziewi�cioma towarzyszami.</p></section><section id="fn308"><p><emphasis>auxilia</emphasis> � pomoc, wsparcie.</p></section><section id="fn309"><p><emphasis>kolet</emphasis> (z fr. <emphasis>collet</emphasis>: ko�nierz) � str�j wojskowy, mundur.</p></section><section id="fn310"><p><emphasis>jagody</emphasis> (daw.) � policzki.</p></section><section id="fn311"><p><emphasis>aga</emphasis> � tur. tytu� wojskowy, oznaczaj�cy dow�dc� janczar�w.</p></section><section id="fn312"><p><emphasis>rychtowa�</emphasis> � szykowa�, przygotowywa�; tu: ustawia�, celowa�.</p></section><section id="fn313"><p><emphasis>piechota �anowa</emphasis> � wojsko zaci�ne narodowego autoramentu, z�o�one z ch�op�w z d�br kr�lewskich, szlacheckich i ko�cielnych, powo�ywanych po jednym z ka�dych 15 �an�w, tj. z ok. 200 ha.</p></section><section id="fn314"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn315"><p><emphasis>Miller</emphasis> � Burchard M�ller von der L�hnen (1604�1670), szwedzki wojskowy, genera�, uczestnik mi.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny p�nocnej i wojny polsko-szwedzkiej.</p></section><section id="fn316"><p><emphasis>vel</emphasis> (�ac.) � lub.</p></section><section id="fn317"><p><emphasis>Poliocertes</emphasis> w�asc. <emphasis>Poliorketes</emphasis> (z gr.) � ten, kt�ry oblega miasta, zwyci�zca obl�e�.</p></section><section id="fn318"><p><emphasis>inviolatum</emphasis> (�ac.) � nienaruszalny, nietykalny.</p></section><section id="fn319"><p><emphasis>niepapista</emphasis> � osoba nie uznaj�ca zwierzchnictwa papie�a rzymskiego, nie katolik.</p></section><section id="fn320"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � wiele, du�o; bardzo.</p></section><section id="fn321"><p><emphasis>Warszycki, Stanis�aw herbu Abdank</emphasis> (1599�1681) � senator, wojewoda mazowiecki i sandomierski, kasztelan krakowski. W�a�ciciel Dankowa, jedynej w Polsce ufortyfikowanej wsi.</p></section><section id="fn322"><p><emphasis>akwilon</emphasis> (z mit. rzym.) � zimny, p�nocny wiatr; Akwilon, b�g p�lnocnego wiatru, stanowi� odpowiednik gr. Boreasza.</p></section><section id="fn323"><p><emphasis>trybularz</emphasis> � kadzielnica.</p></section><section id="fn324"><p><emphasis>bursztyn i mirra</emphasis> � bursztynu, tak jak i mirry, czyli �ywicy krzewu balsamowca, u�ywano jako kadzide�, bo pal� si�, wydaj�c wonny dym.</p></section><section id="fn325"><p><emphasis>jaszcz</emphasis> (daw.) � skrzynia na dw�ch ko�ach do przewozu amunicji.</p></section><section id="fn326"><p><emphasis>kr�tanina</emphasis> (daw.) � krz�tanina.</p></section><section id="fn327"><p><emphasis>Miller zdumia�</emphasis> � dzi� popr.: zdumia� si�.</p></section><section id="fn328"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn329"><p><emphasis>puszkarz</emphasis> (daw.) � cz�owiek obs�uguj�cy puszk�, czyli dzia�o, artylerzysta.</p></section><section id="fn330"><p><emphasis>to�ub</emphasis> (daw.) � futro.</p></section><section id="fn331"><p><emphasis>salamandra</emphasis> � istota fantastyczna, opisana w XVI w. przez Paracelsusa, �ywio�ak ognia.</p></section><section id="fn332"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn333"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � wiele, du�o.</p></section><section id="fn334"><p><emphasis>periculum</emphasis> (�ac.) � niebezpiecze�stwo; tu B. lm <emphasis>pericula</emphasis>: niebezpiecze�stwa.</p></section><section id="fn335"><p><emphasis>spro�ny</emphasis> � nieprzyzwoity, grzeszny; tu mowa o diable.</p></section><section id="fn336"><p><emphasis>Miller</emphasis> � Burchard M�ller von der L�hnen (1604�1670), szwedzki wojskowy, genera�, uczestnik mi.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny p�nocnej i wojny polsko-szwedzkiej.</p></section><section id="fn337"><p><emphasis>bombarda</emphasis> � dzia�o o szerokiej i kr�tkiej lufie, u�ywane do burzenia fortyfikacji.</p></section><section id="fn338"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn339"><p><emphasis>Poliocertes</emphasis> w�asc. <emphasis>Poliorketes</emphasis> (z gr.) � ten, kt�ry oblega miasta, zwyci�zca obl�e�.</p></section><section id="fn340"><p><emphasis>perspektywa</emphasis> (daw.) � luneta.</p></section><section id="fn341"><p><emphasis>faskula</emphasis> � pocisk.</p></section><section id="fn342"><p><emphasis>ma�nica</emphasis> � naczynie do przechowywania smaru, smo�y a. dziegciu.</p></section><section id="fn343"><p><emphasis>kwacz</emphasis> � p�dzel z paku� lub szmat na kiju, u�ywany do smarowania smo��, rozprowadzania farby itp.</p></section><section id="fn344"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn345"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (daw.) � rozkaz.</p></section><section id="fn346"><p><emphasis>rychtowa�</emphasis> � przygotowywa�; tu: celowa�.</p></section><section id="fn347"><p><emphasis>ekspens</emphasis> (z �ac. <emphasis>expensus</emphasis>) � wydatek.</p></section><section id="fn348"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn349"><p><emphasis>oktawa</emphasis> � oktawa kolubryna, dzia�o �redniej wielko�ci, kalibru do 70 mm.</p></section><section id="fn350"><p><emphasis>mal francese</emphasis> (w�.) � choroba francuska, syfilis.</p></section><section id="fn351"><p><emphasis>instygowa�</emphasis> (z �ac.) � pod�ega�, namawia�, podjudza�.</p></section><section id="fn352"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zachodniej cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�n. wsch�d od Tarnopola; w obronie Zbara�a (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami bra�y udzia� wojska polskie pod komend� trzech regimentarzy i ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego.</p></section><section id="fn353"><p><emphasis>werdo</emphasis> a. <emphasis>werda</emphasis> (daw., z niem. <emphasis>wer da</emphasis>: kto tu) � okrzyk stra�nik�w: kto idzie.</p></section><section id="fn354"><p><emphasis>definitorium</emphasis> (�ac.) � kolegium doradzaj�ce prze�o�onemu klasztoru; tu: miejsce zebra� rady klasztornej.</p></section><section id="fn355"><p><emphasis>werda</emphasis> a. <emphasis>werdo</emphasis> (daw., z niem. <emphasis>wer da</emphasis>: kto tu) � okrzyk stra�nik�w: kto idzie.</p></section><section id="fn356"><p><emphasis>pardon</emphasis> (fr.: przepraszam; prosz� o darowanie) � �aski, lito�ci. </p></section><section id="fn357"><p><emphasis>kupi� si�</emphasis> (daw.) � zbiera� si�, gromadzi� si� (por. skupi� si�).</p></section><section id="fn358"><p><emphasis>larum</emphasis> (�ac.) � alarm.</p></section><section id="fn359"><p><emphasis>instygowa�</emphasis> (z �ac.) � pod�ega�, namawia�, podjudza�.</p></section><section id="fn360"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac.) � rozkaz, tu: s�u�ba.</p></section><section id="fn361"><p><emphasis>Miller</emphasis> � Burchard M�ller von der L�hnen (1604�1670), szwedzki wojskowy, genera�, uczestnik mi.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny p�nocnej i wojny polsko-szwedzkiej.</p></section><section id="fn362"><p><emphasis>personat</emphasis> (z �ac.) � osobisto��, wa�na osoba.</p></section><section id="fn363"><p><emphasis>definitorium</emphasis> (�ac.) � kolegium doradzaj�ce prze�o�onemu klasztoru; tu: miejsce zebra� rady klasztornej.</p></section><section id="fn364"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn365"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn366"><p><emphasis>puszkarz</emphasis> (daw.) � cz�owiek obs�uguj�cy puszk�, czyli dzia�o; artylerzysta a. rusznikarz.</p></section><section id="fn367"><p><emphasis>lafa</emphasis> (daw., z niem.) � �o�d, p�aca.</p></section><section id="fn368"><p><emphasis>chor�giew elearska</emphasis> � lisowczycy, oddzia� lekkiej jazdy, sformowany w 1615 r. przez Aleksandra J�zefa Lisowskiego, lisowczycy nie pobierali �o�du i utrzymywali si� z �up�w wojennych, brali udzia� w wojnie polsko-szwedzkiej 1626�1629, oddzia� rozwi�zano w 1635 r. po rozbojach, jakich dopu�cili si� lisowczycy na ludno�ci polskiej; <emphasis>elear</emphasis> (w�g.) � harcownik, wojownik bior�cy udzia� w harcach, tj. pojedynkach z wojownikami strony przeciwnej przed bitw�.</p></section><section id="fn369"><p><emphasis>rychtowa�</emphasis> (daw., z niem.) � przygotowywa�; tu: przygotowywa� do strza�u, celowa�.</p></section><section id="fn370"><p><emphasis>kuna</emphasis> � �elazne obr�cze, s�u��ce do zawieszania czego� na �cianie, tak�e do przykuwania do �cian np. ko�cio�a lub ratusza skaza�c�w wystawionych na widok publiczny.</p></section><section id="fn371"><p><emphasis>Tatr�w</emphasis> � dzi� popr. forma D.: Tatr.</p></section><section id="fn372"><p><emphasis>Poliocertes</emphasis> a. <emphasis>Poliorketes</emphasis> (z gr.) � ten, kt�ry oblega miasta, zwyci�zca obl�e�.</p></section><section id="fn373"><p><emphasis>Karol X Gustaw Wittelsbach</emphasis> (1622�1660) � kr�l Szwecji w latach 1654�1660.</p></section><section id="fn374"><p><emphasis>obudw�ch</emphasis> � dzi� popr.: obydw�ch.</p></section><section id="fn375"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn376"><p><emphasis>gar�acz</emphasis> � bro� palna, �adowana od przodu, o rozszerzanej lufie, rozmiaru po�redniego pomi�dzy pistoletem a karabinkiem.</p></section><section id="fn377"><p><emphasis>chor�giew wolentarska</emphasis> � oddzia� ochotniczy, nie pobieraj�cy �o�du a utrzymuj�cy si� z �up�w wojennych.</p></section><section id="fn378"><p><emphasis>ludzi zbieg�ych z wie�</emphasis> � tj. z wi�zie�.</p></section><section id="fn379"><p><emphasis>mistrz</emphasis> � tu: kat.</p></section><section id="fn380"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � Zaporo�e, kraina zamieszkana przez Kozak�w zaporoskich; tak�e: ich w�drowna stolica, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn381"><p><emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn382"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn383"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn384"><p><emphasis>moderunek</emphasis> (daw.) � ekwipunek, wyposa�enie.</p></section><section id="fn385"><p><emphasis>ko�pak</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn386"><p><emphasis>kondycyjka</emphasis> (z �ac.) � w�asc. kondycja; tu: zatrudnienie, s�u�ba.</p></section><section id="fn387"><p><emphasis>wolentariusz</emphasis> � ochotnik, �o�nierz walcz�cy w imi� swoich przekona� i nie otrzymuj�cy �o�du.</p></section><section id="fn388"><p><emphasis>abominacja</emphasis> (z �ac.) � wstr�t, odraza, obrzydzenie.</p></section><section id="fn389"><p><emphasis>kondycje</emphasis> (z �ac.) � warunki.</p></section><section id="fn390"><p><emphasis>juszka</emphasis> � w�asc. jucha, tj. krew.</p></section><section id="fn391"><p><emphasis>Duglas</emphasis> � Douglas, Robert (1611�1662), Szkot, od 16 r. �ycia �o�nierz armii szwedzkiej, feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodzi� wojskami szwedzkimi w Prusach Ksi���cych. Za zas�ugi wojenne otrzyma� tytu� hrabiego, a jego potomkowie stali si� jednym z najbogatszych rod�w arystokratycznych Szwecji.</p></section><section id="fn392"><p><emphasis>rakarz</emphasis> � cz�owiek zajmuj�cy si� wy�apywaniem bezpa�skich ps�w, hycel; tu pogard.: oprawca.</p></section><section id="fn393"><p><emphasis>konfidencja</emphasis> (z �ac.) � zaufanie, za�y�o��.</p></section><section id="fn394"><p><emphasis>obywatel�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: obywateli.</p></section><section id="fn395"><p><emphasis>pokoci� si�</emphasis> (daw., reg.) � poturla� si�.</p></section><section id="fn396"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn397"><p><emphasis>Miller</emphasis> � Burchard M�ller von der L�hnen (1604�1670), szwedzki wojskowy, genera�, uczestnik mi.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny p�nocnej i wojny polsko-szwedzkiej.</p></section><section id="fn398"><p><emphasis>wspomnionemu</emphasis> � dzi� popr.: wspomnianemu.</p></section><section id="fn399"><p><emphasis>kupy swawolne</emphasis> � oddzia�y nieprzyjacielskie, kt�re od��czy�y si� od swojej armii.</p></section><section id="fn400"><p><emphasis>Sursum corda</emphasis> (�ac.) � w g�r� serca.</p></section><section id="fn401"><p><emphasis>kolubryna</emphasis> � kolubryna, du�e dzia�o do burzenia fortyfikacji, kalibru do 180 mm.</p></section><section id="fn402"><p><emphasis>jaszcz</emphasis> (daw.) � skrzynia na dw�ch ko�ach do przewozu amunicji.</p></section><section id="fn403"><p><emphasis>pan krakowski</emphasis> � Stanis�aw Warszycki herbu Abdank (1599�1681), kasztelan krakowski, bra� udzia� w obronie Jasnej G�ry i innych walkach ze Szwedami; w�a�ciciel jedynej w Polsce ufortyfikowanej wsi, Szwedzi nie zdo�ali jej zdoby�; w legendach ludowych zachowa� si� jako diabe�, chciwy i okrutny.</p></section><section id="fn404"><p><emphasis>minister</emphasis> � duchowny protestancki, pastor.</p></section><section id="fn405"><p><emphasis>Chmielnicki, Bohdan Zenobi</emphasis> (1595�1657) � ukrai�ski bohater narodowy, hetman Kozak�w zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej w�adzy w latach 1648�1654.</p></section><section id="fn406"><p><emphasis>volens nolens</emphasis> (�ac.) � chc�c nie chc�c.</p></section><section id="fn407"><p><emphasis>nie dotrzymali punkt�w</emphasis> � tj. warunk�w umowy.</p></section><section id="fn408"><p><emphasis>faskula</emphasis> � pocisk.</p></section><section id="fn409"><p><emphasis>gore</emphasis> (daw.) � pali si�.</p></section><section id="fn410"><p><emphasis>jaszcz</emphasis> � skrzynia na k�kach do transportu amunicji.</p></section><section id="fn411"><p><emphasis>minister</emphasis> � duchowny protestancki, pastor.</p></section><section id="fn412"><p><emphasis>faszyna</emphasis> � umocnienia z powi�zanych ga��zi wikliny, s�u��ce kiedy� do uzupe�niania fortyfikacji, a dzi� do zabezpieczania brzeg�w rzek i staw�w.</p></section><section id="fn413"><p><emphasis>narychtowane</emphasis> � wycelowane.</p></section><section id="fn414"><p><emphasis>kaduk</emphasis> (z �ac. <emphasis>caducus</emphasis>: niczyj, bezpa�ski) � tu: diabe�, z�y duch.</p></section><section id="fn415"><p><emphasis>puszka</emphasis> (daw.) � dzia�o, armata.</p></section><section id="fn416"><p><emphasis>arkanum</emphasis> (z �ac.) � sekret, tajemnica.</p></section><section id="fn417"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn418"><p><emphasis>remedium</emphasis> (�ac.) � �rodek zaradczy, lekarstwo.</p></section><section id="fn419"><p><emphasis>wa�czos</emphasis> � drewno przygotowane do wyrobu mebli.</p></section><section id="fn420"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn421"><p><emphasis>audaces fortuna juvat</emphasis> (�ac.) � odwa�nym los sprzyja.</p></section><section id="fn422"><p><emphasis>periculum</emphasis> (�ac.) � niebezpiecze�stwo.</p></section><section id="fn423"><p><emphasis>py�ga�</emphasis> (reg.) � ucieka�, rzuca� si�.</p></section><section id="fn424"><p><emphasis>transporta</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: transporty.</p></section><section id="fn425"><p><emphasis>dzianet</emphasis> (daw.; z w�. <emphasis>giannetto</emphasis>: ko� wy�cigowy)� pi�kny rasowy ko� paradny.</p></section><section id="fn426"><p><emphasis>pod wiech�</emphasis> � tj. do karczmy, kt�rej znak rozpoznawczy zwyczajowo stanowi�a wiecha, czyli wieniec albo przyozdobione drzewko, umieszczone nad wej�ciem.</p></section><section id="fn427"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667).</p></section><section id="fn428"><p><emphasis>hippocentaurus</emphasis> (�ac., mit. gr.) � centaur, p�-ko�, p�-cz�owiek; tu: przezwisko �o�nierza lub herb szlachecki.</p></section><section id="fn429"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn430"><p><emphasis>jaszcz</emphasis> (daw.) � skrzynia na dw�ch ko�ach do przewozu amunicji.</p></section><section id="fn431"><p><emphasis>komput</emphasis> � liczba sta�ego wojska w I Rzeczypospolitej XVII i XVIII w., ustalana na sejmie wielkim osobno dla Korony i dla Litwy.</p></section><section id="fn432"><p><emphasis>statysta</emphasis> (daw.) � polityk, m�� stanu, strateg (dzi�: osoba wyst�puj�ca w filmie lub sztuce teatralnej w podrz�dnej roli).</p></section><section id="fn433"><p><emphasis>Koniecpolski, Aleksander herbu Pob�g</emphasis> (1620�1659) � ksi���, chor��y wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego.</p></section><section id="fn434"><p><emphasis>wenerowa�</emphasis> (z �ac.) � uwielbia�, podziwia�.</p></section><section id="fn435"><p><emphasis>parol</emphasis> (z fr.) � s�owo honoru.</p></section><section id="fn436"><p><emphasis>rakarz</emphasis> � cz�owiek zajmuj�cy si� wy�apywaniem bezpa�skich ps�w, hycel; tu pogard.: oprawca.</p></section><section id="fn437"><p><emphasis>arkan</emphasis> � bicz, sznur, u�ywany przez Tatar�w do walki; lasso.</p></section><section id="fn438"><p><emphasis>ma�nica</emphasis> � naczynie do przechowywania smaru, smo�y a. dziegciu.</p></section><section id="fn439"><p><emphasis>kwacz</emphasis> � p�dzel z paku� lub szmat na kiju, u�ywany do smarowania smo��, rozprowadzania farby itp.</p></section><section id="fn440"><p><emphasis>Ucieczko grzesznych</emphasis> � jedno z okre�le� Matki Boskiej, wyst�puj�ce w litanii.</p></section><section id="fn441"><p><emphasis>faszyna</emphasis> � umocnienia z powi�zanych ga��zi wikliny, s�u��ce kiedy� do uzupe�niania fortyfikacji, a dzi� do zabezpieczania brzeg�w rzek i staw�w.</p></section><section id="fn442"><p><emphasis>instygator</emphasis> (�ac.) � pod�egacz, inicjator, pomys�odawca.</p></section><section id="fn443"><p><emphasis>krotofila</emphasis> (starop.) � �art, zabawa.</p></section><section id="fn444"><p><emphasis>Laertiades</emphasis> (mit. gr.) � syn Laertesa, tj. Odyseusz a. Ulisses, bohater <emphasis>Iliady</emphasis> i <emphasis>Odysei</emphasis> Homera, s�ynny ze sprytu, w czasie wojny troja�skiej i d�ugiej podr�y powrotnej wielokrotnie podst�pem ratowa� si� z opresji, by� te� pomys�odawc� konia troja�skiego, dzi�ki kt�remu Grecy zwyci�yli Troja�czyk�w.</p></section><section id="fn445"><p><emphasis>Minerwa</emphasis> (mit. rzym.) � bogini m�dro�ci, odpowiednik gr. Ateny.</p></section><section id="fn446"><p><emphasis>Mars</emphasis> (mit. rzym.) � b�g wojny, odpowiednik gr. Aresa.</p></section><section id="fn447"><p><emphasis>G�ra st�ka� poczyna, zaraz ujrzymy mysi ogonek</emphasis> � nawi�zanie do powiedzenia: �g�ra urodzi�a mysz�, u�ywanego w sytuacji, kiedy co�, co wydaje si� wielkie i wa�ne, okazuje si� ma�e i niewiele warte, a. gdy czyje� wielkie zapowiedzi lub wysi�ki daj� mizerny rezultat.</p></section><section id="fn448"><p><emphasis>Zginie miasto Priama przez podst�p boskiego Laertydy�</emphasis> � przepowiednia, dotycz�ca Konia Troja�skiego, wymy�lonego przez Odyseusza sposobu na pokonanie troja�czyk�w.</p></section><section id="fn449"><p><emphasis>admirator</emphasis> (z �ac.) � wielbiciel, entuzjasta.</p></section><section id="fn450"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn451"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn452"><p><emphasis>mi�dzy Polaki</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: mi�dzy Polakami.</p></section><section id="fn453"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667).</p></section><section id="fn454"><p><emphasis>molestissimus</emphasis> (�ac.) � niezmiernie uci��liwy.</p></section><section id="fn455"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn456"><p><emphasis>wyjarzmiony</emphasis> � uwolniony z jarzma.</p></section><section id="fn457"><p><emphasis>ptastwo</emphasis> � dzi�: ptactwo.</p></section><section id="fn458"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn459"><p><emphasis>dowcip</emphasis> (daw.) � rozum, inteligencja.</p></section><section id="fn460"><p><emphasis>Wilia</emphasis> (daw.) � Wigilia.</p></section><section id="fn461"><p><emphasis>faskula</emphasis> � pocisk.</p></section><section id="fn462"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn463"><p><emphasis>Hrabiego Weyharda Wrzeszczowicza czeka� bowiem gorszy los nawet od szubienicy</emphasis> � wed�u historyk�w hrabia Jan Weyhard Wrzesowicz rabowa� wsie w Wielkopolsce, po rozgromieniu jego oddzia�u na jesieni 1656 r. przez wojewod� kaliskiego ukry� si� w sianie, zosta� znaleziony i zat�uczony kijami przez pokrzywdzonych ch�op�w.</p></section><section id="fn464"><p><emphasis>wotywa</emphasis> � msza odprawiana w szczeg�lnej intencji, z jakiej� szczeg�lnej okazji.</p></section><section id="fn465"><p><emphasis>Te Deum laudamus</emphasis> � Ciebie Boga wys�awiamy; pierwsze s�owa uroczystego hymnu, �piewanego przy wyj�tkowych okazjach.</p></section><section id="fn466"><p><emphasis>grasant</emphasis> � rabu�.</p></section><section id="fn467"><p><emphasis>przebiera� si�</emphasis> (daw.) � podr�owa�, dostawa� si� dok�d�.</p></section><section id="fn468"><p><emphasis>instancja</emphasis> (z �ac.) � tu: wstawiennictwo, usilna pro�ba.</p></section><section id="fn469"><p><emphasis>deputacja</emphasis> (z �ac.) � przedstawicielstwo, poselstwo.</p></section><section id="fn470"><p><emphasis>do gard�a</emphasis> � tj. do �mierci.</p></section><section id="fn471"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn472"><p><emphasis>babimostski</emphasis> � dzi� popr. forma: babimojski; Babimost � miasto w p�d. cz�ci Wielkopolski, dzi� w powiecie zielonog�rskim.</p></section><section id="fn473"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn474"><p><emphasis>substancja</emphasis> (z �ac.) � tu: maj�tek, dobra materialne.</p></section><section id="fn475"><p><emphasis>partia</emphasis> � tu: oddzia�, grupa �o�nierzy.</p></section><section id="fn476"><p><emphasis>g�ral�w</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: g�rali.</p></section><section id="fn477"><p><emphasis>Duglas</emphasis> � Douglas, Robert (1611�1662), Szkot, od 16 r. �ycia �o�nierz armii szwedzkiej, feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodzi� wojskami szwedzkimi w Prusach Ksi���cych. Za zas�ugi wojenne otrzyma� tytu� hrabiego, a jego potomkowie stali si� jednym z najbogatszych rod�w arystokratycznych Szwecji.</p></section><section id="fn478"><p><emphasis>eksperiencja</emphasis> (z �ac.) � do�wiadczenie.</p></section><section id="fn479"><p><emphasis>one</emphasis> � dzi� popr. forma B. lp r.n.: ono, tj. to.</p></section><section id="fn480"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn481"><p><emphasis>Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzy�a </emphasis>(1616�1667) � marsza�ek wielki koronny, p�niej hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przyw�dca rokoszu, kt�ry ograniczy� absolutystyczne d��enia Jana Kazimierza; zmar� na wygnaniu.</p></section><section id="fn482"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn483"><p><emphasis>Chmielnicki, Bohdan Zenobi</emphasis> (1595�1657) � ukrai�ski bohater narodowy, hetman Kozak�w zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej w�adzy w latach 1648�1654.</p></section><section id="fn484"><p><emphasis>Bramo z ko�ci s�oniowej</emphasis> � jedno z okre�le� Matki Boskiej, wyst�puj�ce w litanii.</p></section><section id="fn485"><p><emphasis>�ywie</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lp cz.ter.: �yje.</p></section><section id="fn486"><p><emphasis>�ydowski</emphasis> � tu: pod�y, interesowny; innowierczy.</p></section><section id="fn487"><p><emphasis>nad nieprzyjacio�y</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: nad nieprzyjaci�mi.</p></section><section id="fn488"><p><emphasis>godzinki</emphasis> � katolicka modlitwa liturgiczna, powsta�a z liturgii godzin, najbardziej popularne s� godzinki ku czci Matki Boskiej.</p></section><section id="fn489"><p><emphasis>poczet</emphasis> � orszak, grupa dworzan towarzysz�cych bogatszemu szlachcicowi.</p></section><section id="fn490"><p><emphasis>exul</emphasis> (z �ac. <emphasis>exulus</emphasis>) � wygnaniec, uchod�ca.</p></section><section id="fn491"><p><emphasis>Warszycki, Stanis�aw herbu Abdank</emphasis> (1599�1681) � senator, wojewoda mazowiecki i sandomierski, kasztelan krakowski. W�a�ciciel Dankowa, jedynej w Polsce ufortyfikowanej wsi.</p></section><section id="fn492"><p><emphasis>kr�lowa</emphasis> � Ludwika Maria Gonzaga de Nevers (1611�1667), ksi�niczka mantua�ska, kr�lowa Polski, �ona dw�ch polskich kr�l�w: W�adys�awa IV i Jana II Kazimierza.</p></section><section id="fn493"><p><emphasis>wilia</emphasis> � wigilia, przeddzie�, wst�p.</p></section><section id="fn494"><p><emphasis>kluba</emphasis> � w�asc. kl�ba a. k��ba: dyscyplina, ryzy, porz�dek.</p></section><section id="fn495"><p><emphasis>wasza Uprzejmo�� i Wierno��</emphasis> � tytu� grzeczno�ciowy, jakim kr�l zwraca si� do szlachty.</p></section><section id="fn496"><p><emphasis>observantia</emphasis> (�ac.) � szacunek.</p></section><section id="fn497"><p><emphasis>wojew�d</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: wojewod�w.</p></section><section id="fn498"><p><emphasis>takiego porz�dku, jaki w pospolitym prawie opisany</emphasis> � tj. legalnie og�oszonego pospolitego ruszenia.</p></section><section id="fn499"><p><emphasis>per consequens</emphasis> � konsekwentnie, (i tak) dalej.</p></section><section id="fn500"><p><emphasis>Koniecpolski, Aleksander herbu Pob�g</emphasis> (1620�1659) � ksi���, chor��y wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego.</p></section><section id="fn501"><p><emphasis>regimentarz</emphasis> � zast�puj�cy hetmana; w 1648 r., po wzi�ciu hetman�w do niewoli przez Tatar�w, regimentarzami zostali W�adys�aw Dominik Zas�awski-Ostrogski (1618�1656), Aleksander Koniecpolski (1620�1659) i Miko�aj Ostror�g (1593�1651).</p></section><section id="fn502"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zachodniej cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�n. wsch�d od Tarnopola; w obronie Zbara�a (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami bra�y udzia� wojska polskie pod komend� trzech regimentarzy i ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego.</p></section><section id="fn503"><p><emphasis>wotywa</emphasis> � msza odprawiana w szczeg�lnej intencji, z jakiej� szczeg�lnej okazji.</p></section><section id="fn504"><p><emphasis>Pater noster</emphasis> (�ac.) � Ojcze nasz.</p></section><section id="fn505"><p><emphasis>delia</emphasis> (daw.) � rodzaj p�aszcza.</p></section><section id="fn506"><p><emphasis>altembas</emphasis> � kosztowna tkanina z wypuk�ymi wzorami, przetykana z�otymi ni�mi, rodzaj brokatu aksamitnego.</p></section><section id="fn507"><p><emphasis>inkomodowa�</emphasis> (z �ac.) � niepokoi�, m�czy�, sprawia� k�opot.</p></section><section id="fn508"><p><emphasis>polityczny</emphasis> (z �ac.) � uprzejmy, grzeczny, obyczajny.</p></section><section id="fn509"><p><emphasis>personat</emphasis> (z �ac.) � osobisto��, wa�na osoba.</p></section><section id="fn510"><p><emphasis>permisja</emphasis> (z �ac.) � pozwolenie.</p></section><section id="fn511"><p><emphasis>suma</emphasis> � uroczysta msza odprawiana w po�udnie.</p></section><section id="fn512"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn513"><p><emphasis>kr�low�</emphasis> � dzi� popr. forma B. lp: kr�low�.</p></section><section id="fn514"><p><emphasis>polewka</emphasis> (daw.) � zupa, potrawa.</p></section><section id="fn515"><p><emphasis>Ludwika Maria Gonzaga de Nevers</emphasis> (1611�1667) � ksi�niczka mantua�ska, kr�lowa Polski, �ona dw�ch polskich kr�l�w: W�adys�awa IV i Jana II Kazimierza.</p></section><section id="fn516"><p><emphasis>Miller</emphasis> � Burchard M�ller von der L�hnen (1604�1670), szwedzki wojskowy, genera�, uczestnik mi.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny p�nocnej i wojny polsko-szwedzkiej.</p></section><section id="fn517"><p><emphasis>Patrzy na to ten cz�owiek</emphasis> � ten cz�owiek na to wygl�da; wygl�da na takiego, kt�ry m�g� to zrobi�.</p></section><section id="fn518"><p><emphasis>�ywie</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lp cz.ter.: �yje.</p></section><section id="fn519"><p><emphasis>Si fractus illabatur orbis, impavidum ferient ruinae</emphasis> (�ac.) � cho�by ca�y �wiat si� zawali�, on zginie w ruinach nieustraszony; s�owa rzym. poety Horacego.</p></section><section id="fn520"><p><emphasis>Mater mea de domo Kiemlicz�wna est</emphasis> � moja matka jest z domu Kiemlicz�wna.</p></section><section id="fn521"><p><emphasis>�garstwo zadawa�</emphasis> � zarzuca� k�amstwo, oskar�a� o k�amstwo.</p></section><section id="fn522"><p><emphasis>kolorysta</emphasis> � ten, kto koloryzuje; k�amca.</p></section><section id="fn523"><p><emphasis>wyrostek</emphasis> (przestarz.) � nastolatek, ch�opak.</p></section><section id="fn524"><p><emphasis>memoria fragilis est</emphasis> (�ac.) � pami�� jest krucha.</p></section><section id="fn525"><p><emphasis>de publicis</emphasis> (�ac.) � o sprawach publicznych.</p></section><section id="fn526"><p><emphasis>oponowa� si�</emphasis> (z �ac.) � tu: walczy�, stawa� zbrojnie; opowiedzie� si�, poprze� kogo� czynem.</p></section><section id="fn527"><p><emphasis>deputat</emphasis> (z �ac.) � wys�annik, przedstawiciel.</p></section><section id="fn528"><p><emphasis>Maiestas infracta malis</emphasis> (�ac.) � majestat zwyci�a z�o.</p></section><section id="fn529"><p><emphasis>Koniecpolski, Aleksander herbu Pob�g</emphasis> (1620�1659) � ksi���, chor��y wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego.</p></section><section id="fn530"><p><emphasis>Proteusz</emphasis> (mit. gr.) � b�stwo morskie, syn Posejdona, pasterz fok, potrafi� przewidywa� przysz�o�� i przybiera� r�ne postaci.</p></section><section id="fn531"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn532"><p><emphasis>abominacja</emphasis> (z �ac.) � obrzydzenie, wstr�t.</p></section><section id="fn533"><p><emphasis>klemencja</emphasis> (z �ac.) � �agodno��, mi�osierdzie, pob�a�anie.</p></section><section id="fn534"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele; bardzo.</p></section><section id="fn535"><p><emphasis>statysta</emphasis> (daw.) � polityk, m�� stanu, strateg (dzi�: osoba wyst�puj�ca w filmie lub sztuce teatralnej w podrz�dnej roli).</p></section><section id="fn536"><p><emphasis>curasque gerens, animosque viriles</emphasis> (�ac.) � d�wigaj�ca troski i obdarzona m�stwem; s�owa rzym. poety Wergiliusza.</p></section><section id="fn537"><p><emphasis>kandor</emphasis> (z �ac.) � poczciwo��, prawo��.</p></section><section id="fn538"><p><emphasis>protektor�w, jako u Angielczyk�w</emphasis> � nawi�zanie do postaci Olivera Cromwella (1599�1658), polityka, kt�ry doprowadzi� do postawienia przed s�dem i stracenia kr�la Karola I Stuarta (1600�1649), a nast�pnie przyj�� tytu� protektora (tj. regenta) Anglii, Szkocji i Irlandii; Cromwell jest te� odpowiedzialny za ludob�jstwo, pope�niane na irlandzkich katolikach.</p></section><section id="fn539"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn540"><p><emphasis>zdawa</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lp cz.ter.: zdaje.</p></section><section id="fn541"><p><emphasis>Nulla sors longa est, dolor et voluptas invicem cedunt. Ima permutat brevis hora summis</emphasis> (�ac.) � s�owa Seneki M�odszego (4�65 n.e.): �aden los nie trwa d�ugo, cierpienie i rozkosz na przemian nast�puj� po sobie. W ci�gu jednej kr�tkiej godziny wszystko mo�e si� zmieni�.</p></section><section id="fn542"><p><emphasis>inter regna</emphasis> (�ac.) � w granicach kr�lestwa.</p></section><section id="fn543"><p><emphasis>majestatu by� protektorem</emphasis> � tj. by� opiekunem kr�la.</p></section><section id="fn544"><p><emphasis>Quod attinet</emphasis> (�ac.) � co dotyczy.</p></section><section id="fn545"><p><emphasis>dragonia</emphasis> � wojsko walcz�ce pieszo, a poruszaj�ce si� konno.</p></section><section id="fn546"><p><emphasis>zawotowa�</emphasis> (z �ac.) � tu: podj�� decyzj�, przeg�osowa�.</p></section><section id="fn547"><p><emphasis>lafa</emphasis> � �o�d.</p></section><section id="fn548"><p><emphasis>fructum</emphasis> (�ac.) � owoc; tu B. lm <emphasis>fructa</emphasis>: owoce.</p></section><section id="fn549"><p><emphasis>sicut fulgur exit ab occidente et paret usque ad orientem</emphasis> (�ac.) � pojawia si� jak b�yskawica na zachodzie i �wieci a� na wschodzie; cytat z <emphasis>Biblii</emphasis> (Mt 24, 27).</p></section><section id="fn550"><p><emphasis>z Kozaki</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Kozakami.</p></section><section id="fn551"><p><emphasis>inter regna</emphasis> � w granicach kr�lestwa.</p></section><section id="fn552"><p><emphasis>Duglas</emphasis> � Douglas, Robert (1611�1662), Szkot, od 16 r. �ycia �o�nierz armii szwedzkiej, feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodzi� wojskami szwedzkimi w Prusach Ksi���cych. Za zas�ugi wojenne otrzyma� tytu� hrabiego, a jego potomkowie stali si� jednym z najbogatszych rod�w arystokratycznych Szwecji.</p></section><section id="fn553"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667).</p></section><section id="fn554"><p><emphasis>krotochwila</emphasis> (daw.) � �art.</p></section><section id="fn555"><p><emphasis>terminy</emphasis> � tu: trudne sytuacje.</p></section><section id="fn556"><p><emphasis>r�kodajny</emphasis> � dworzanin, kt�rego zadaniem by�o podawa� r�k� pani czy panu przy wysiadaniu z powozu, wstawaniu itp.</p></section><section id="fn557"><p><emphasis>Ludwika Maria Gonzaga de Nevers</emphasis> (1611�1667) � ksi�niczka mantua�ska, kr�lowa Polski, �ona dw�ch polskich kr�l�w: W�adys�awa IV i Jana II Kazimierza.</p></section><section id="fn558"><p><emphasis>do dnia</emphasis> � o �wicie.</p></section><section id="fn559"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn560"><p><emphasis>hazard</emphasis> (daw.) � ryzyko.</p></section><section id="fn561"><p><emphasis>parafana�y</emphasis> (z �ac.) � w�asc. paraphernalia; maj�tek osobisty �ony, wniesiony przez ni� w ma��e�stwo, ale nie zaliczaj�cy si� do posagu; najcz�ciej stroje, meble i bi�uteria.</p></section><section id="fn562"><p><emphasis>obuszek</emphasis> � bro� o kszta�cie zaostrzonego m�otka, o dziobie bardziej zagi�tym, ni� ostrze nadziaka, s�u��ca w bitwie do rozbijania zbroi przeciwnika.</p></section><section id="fn563"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn564"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zachodniej cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�n. wsch�d od Tarnopola; w obronie Zbara�a (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami bra�y udzia� wojska polskie pod komend� trzech regimentarzy i ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego.</p></section><section id="fn565"><p><emphasis>krotochwilny</emphasis> � �artowni�, dowcipny.</p></section><section id="fn566"><p><emphasis>u ksi�cia wojewody wile�skiego</emphasis> � u Janusza Radziwi��a herbu Tr�by (1612�1655), hetmana wielkiego litewskiego i wojewody wile�skiego.</p></section><section id="fn567"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn568"><p><emphasis>Septentrionowie</emphasis> (z �ac. <emphasis>septentrio</emphasis>, <emphasis>septentrionis</emphasis>: wielka nied�wiedzica, p�noc) � ludzie z p�nocy; omowne okre�lenie Rosjan, o wojnie z kt�rymi Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�.</p></section><section id="fn569"><p><emphasis>kawalkat�</emphasis> � kawalkada, grupa je�d�c�w.</p></section><section id="fn570"><p><emphasis>inter regna</emphasis> (�ac.) � w granicach kr�lestwa.</p></section><section id="fn571"><p><emphasis>oki��</emphasis> � ci�ki �nieg na ga��ziach drzew.</p></section><section id="fn572"><p><emphasis>gard�a unosi�</emphasis> � ratowa� �ycie, ucieka�.</p></section><section id="fn573"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn574"><p><emphasis>z �cz</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: oczu.</p></section><section id="fn575"><p><emphasis>werdo</emphasis> a. <emphasis>werda</emphasis> (daw., z niem. <emphasis>wer da</emphasis>: kto tu) � okrzyk stra�nik�w: kto idzie.</p></section><section id="fn576"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn577"><p><emphasis>j�zyk</emphasis> � tu: �o�nierz nieprzyjacielski, wzi�ty do niewoli w celu przes�uchania i zasi�gni�cia informacji o wojskach wroga, ich liczebno�ci, rozmieszczeniu i zamiarach.</p></section><section id="fn578"><p><emphasis>imainowa�</emphasis> (z �ac.) � wyobra�a� sobie.</p></section><section id="fn579"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn580"><p><emphasis>Duglas</emphasis> � Douglas, Robert (1611�1662), Szkot, od 16 r. �ycia �o�nierz armii szwedzkiej, feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodzi� wojskami szwedzkimi w Prusach Ksi���cych. Za zas�ugi wojenne otrzyma� tytu� hrabiego, a jego potomkowie stali si� jednym z najbogatszych rod�w arystokratycznych Szwecji.</p></section><section id="fn581"><p><emphasis>g�ral�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: g�rali.</p></section><section id="fn582"><p><emphasis>podejrzywa�</emphasis> � dzi� popr.: podejrzewa�.</p></section><section id="fn583"><p><emphasis>emulowa�</emphasis> (z �ac.) � rywalizowa�.</p></section><section id="fn584"><p><emphasis>Duglas</emphasis> � Douglas, Robert (1611�1662), Szkot, od 16 r. �ycia �o�nierz armii szwedzkiej, feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodzi� wojskami szwedzkimi w Prusach Ksi���cych. Za zas�ugi wojenne otrzyma� tytu� hrabiego, a jego potomkowie stali si� jednym z najbogatszych rod�w arystokratycznych Szwecji.</p></section><section id="fn585"><p><emphasis>pyr�</emphasis> (reg.) � w�asc. per�, g�rska �cie�ka, wydeptana przez kocice, u�ywana przez owce i pasterzy.</p></section><section id="fn586"><p><emphasis>ur�cza�</emphasis> � r�czy�, zar�cza�, zapewnia�.</p></section><section id="fn587"><p><emphasis>przebiera� si�</emphasis> (daw.) � podr�owa�, przeprawia� si�.</p></section><section id="fn588"><p><emphasis>Ksenofont z Aten</emphasis> (ok. 430 p.n.e. � ok. 355 p.n.e.) � pisarz, historyk i �o�nierz grecki, kronikarz wypraw wojennych.</p></section><section id="fn589"><p><emphasis>siklawa</emphasis> (reg.) � wodospad.</p></section><section id="fn590"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn591"><p><emphasis>rapier</emphasis> � bro� o d�ugiej, prostej, obosiecznej klindze, d�u�sza ni� szabla, u�ywana w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn592"><p><emphasis>dzianet</emphasis> (daw.; z w�. <emphasis>giannetto</emphasis>: ko� wy�cigowy) � pi�kny rasowy ko� paradny.</p></section><section id="fn593"><p><emphasis>gunia</emphasis> � sukmana g�ralska, sukienna kurtka z grubej we�ny.</p></section><section id="fn594"><p><emphasis>�ywie</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lp cz.ter.: �yje.</p></section><section id="fn595"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � wielu, du�o.</p></section><section id="fn596"><p><emphasis>Warszycki, Stanis�aw herbu Abdank</emphasis> (1599�1681) � senator, wojewoda mazowiecki i sandomierski, kasztelan krakowski. W�a�ciciel Dankowa, jedynej w Polsce ufortyfikowanej wsi.</p></section><section id="fn597"><p><emphasis>staja</emphasis> � jednostka d�ugo�ci, licz�ca od 100 do 1000 m., nazywana te� stajem albo stajaniem.</p></section><section id="fn598"><p><emphasis>okryty</emphasis> � tu: umundurowany, uzbrojony.</p></section><section id="fn599"><p><emphasis>ryngraf</emphasis> � szkaplerz, du�y blaszany medalion z wizerunkiem Matki Boskiej lub z herbem.</p></section><section id="fn600"><p><emphasis>litaury</emphasis> � wielkie b�bny wojskowe, kot�y.</p></section><section id="fn601"><p><emphasis>znak lekki</emphasis> � chor�giew lekkozbrojna.</p></section><section id="fn602"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, zaci�ny �o�nierz kozacki.</p></section><section id="fn603"><p><emphasis>kolet</emphasis> (z fr. <emphasis>collet</emphasis>: ko�nierz) � str�j wojskowy, mundur, cz�sto ze sk�ry �osia lub wo�u.</p></section><section id="fn604"><p><emphasis>poczet</emphasis> � orszak, dru�yna, s�udzy, towarzysz�cy panu w podr�ach i w bitwach.</p></section><section id="fn605"><p><emphasis>trabant</emphasis> a. <emphasis>drabant</emphasis> (z niem.) � �o�nierz pieszy, �o�nierz stra�y przybocznej.</p></section><section id="fn606"><p><emphasis>hajduk</emphasis> (z w�g.) � zbrojny s�u��cy, lokaj.</p></section><section id="fn607"><p><emphasis>pajuk</emphasis> (daw.) � cz�onek s�u�by lub stra�y przybocznej; lokaj.</p></section><section id="fn608"><p><emphasis>w�grzynek</emphasis> � tu: �o�nierz w�gierski a. s�u��cy ubrany i uzbrojony po w�giersku.</p></section><section id="fn609"><p><emphasis>janczar</emphasis> (z tur.) � pieszy �o�nierz turecki a. s�u��cy w stroju tureckim.</p></section><section id="fn610"><p><emphasis>Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzy�a </emphasis>(1616�1667) � marsza�ek wielki koronny, p�niej hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przyw�dca rokoszu, kt�ry ograniczy� absolutystyczne d��enia Jana Kazimierza; zmar� na wygnaniu.</p></section><section id="fn611"><p><emphasis>masztalerz</emphasis> � starszy stajenny maj�cy w dworskich stajniach nadz�r nad s�u�b� i ko�mi.</p></section><section id="fn612"><p><emphasis>masztalerz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: masztalerzy.</p></section><section id="fn613"><p><emphasis>obuszek</emphasis> � bro� o kszta�cie zaostrzonego m�otka, o dziobie bardziej zagi�tym, ni� ostrze nadziaka, s�u��ca w bitwie do rozbijania zbroi przeciwnika.</p></section><section id="fn614"><p><emphasis>delia</emphasis> (starop.) � rodzaj p�aszcza.</p></section><section id="fn615"><p><emphasis>trz�sienie</emphasis> a. <emphasis>trz�sid�o</emphasis> � zawieszka, wisior.</p></section><section id="fn616"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�.</p></section><section id="fn617"><p><emphasis>sta� si� nawet od strasznego Janusza Radziwi��a zgubniejszym</emphasis> � mowa o tzw. rokoszu Lubomirskiego (1665�1666), wznieconym przez tego magnata politycznym i zbrojnym buncie szlachty przeciw d��eniom absolutystycznym Jana Kazimierza; konflikt zako�czy� si� kompromisem: Lubomirski zosta� wygnany, a kr�l zrezygnowa� z wyznaczenia swojego nast�pcy (tj. z elekcji <emphasis>vivente rege</emphasis>); w 1668 r. Jan Kazimierz abdykowa�.</p></section><section id="fn618"><p><emphasis>wy�en��</emphasis> (daw.) � wygna�.</p></section><section id="fn619"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn620"><p><emphasis>piszczel</emphasis> a. <emphasis>kij</emphasis> � prymitywna r�czna bro� palna, u�ywana od XIV w.</p></section><section id="fn621"><p><emphasis>restauracja</emphasis> (z �ac.) � tu: odbudowa.</p></section><section id="fn622"><p><emphasis>Vivat Joannes Casimirus rex</emphasis> (�ac.) � niech �yje kr�l Jan Kazimierz.</p></section><section id="fn623"><p><emphasis>tarant</emphasis> (daw.) � ko� ma�ci bia�ej w plamy.</p></section><section id="fn624"><p><emphasis>nast�pny</emphasis> (daw.) � nast�puj�cy.</p></section><section id="fn625"><p><emphasis>Siecz�e Szwed�w, siecz (�) Je�li� dobry ch�op.</emphasis> � pie�� t�, pt. �Przydumek panom Francuzom�, �piewano pod M�twami [w bitwie pod M�twami (dzi� dzielnica Inowroc�awia) w 1666 r. rokoszanie Lubomirskiego pokonali wojska Jana Kazimierza; Red. WL]. [przypis autorski]</p></section><section id="fn626"><p><emphasis>kredens</emphasis> (daw.) � tu: naczynia, zastawa sto�owa.</p></section><section id="fn627"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn628"><p><emphasis>cekhauz</emphasis> (daw., z niem. <emphasis>das Zeughaus</emphasis>) � zbrojownia, arsena�.</p></section><section id="fn629"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo kr�lowej lub ksi�nej.</p></section><section id="fn630"><p><emphasis>delirium</emphasis> � maligna, majaczenie.</p></section><section id="fn631"><p><emphasis>kredencerz</emphasis> (daw.) � s�u��cy opiekuj�cy si� kredensem, tj. zastaw� sto�ow�, odpowiedzialny za podawanie do sto�u.</p></section><section id="fn632"><p><emphasis>ma�mazja</emphasis> � s�odkie, aromatyczne czerwone wino, bardzo kosztowne, wyrabiane w krajach po�o�onych nad Morzem �r�dziemnym, nazwane od miasta Malvasia na Peloponezie.</p></section><section id="fn633"><p><emphasis>Kapitol</emphasis> � jedno ze wzg�rz w Rzymie.</p></section><section id="fn634"><p><emphasis>Ego ultimus</emphasis> (�ac.) � ja ostatni.</p></section><section id="fn635"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele; bardzo.</p></section><section id="fn636"><p><emphasis>kufa</emphasis> � beczka.</p></section><section id="fn637"><p><emphasis>okowita</emphasis> � mocna w�dka lub nieoczyszczony spirytus.</p></section><section id="fn638"><p><emphasis>si�d�</emphasis> � dzi� popr.: si�d�.</p></section><section id="fn639"><p><emphasis>rezolucja</emphasis> (z �ac.) � tu: zdecydowanie, �mia�o��.</p></section><section id="fn640"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667), o kt�rej Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�; kariera Chowa�skiego zaniepokoi�a w ko�cu dw�r carski do tego stopnia, �e zosta� og�oszony buntownikiem i �ci�ty wraz z synem, co sta�o si� powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego <emphasis>Chowa�szczyzna</emphasis>.</p></section><section id="fn641"><p><emphasis>delirium</emphasis> (�ac.) � szale�stwo, majaczenie.</p></section><section id="fn642"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn643"><p><emphasis>banit</emphasis> (z �ac.) � dzi� popr.: banita; cz�owiek skazany na wygnanie, wygnaniec.</p></section><section id="fn644"><p><emphasis>mea culpa</emphasis> (�ac.) � moja wina.</p></section><section id="fn645"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn646"><p><emphasis>ferezja</emphasis> � m�skie okrycie wierzchnie w XVI�XVII w.</p></section><section id="fn647"><p><emphasis>wyzu� znikom� postaw�</emphasis> � opu�ci� swoje doczesne cia�o, tj. umar�.</p></section><section id="fn648"><p><emphasis>inkursja</emphasis> (z �ac.) � najazd, napad.</p></section><section id="fn649"><p><emphasis>restaurowa�</emphasis> � odbudowa�, odzyska�.</p></section><section id="fn650"><p><emphasis>abominacja</emphasis> (z �ac.) � obrzydzenie, wstr�t.</p></section><section id="fn651"><p><emphasis>inkwizycja</emphasis> (z �ac.) � tu: jurysdykcja, prawo.</p></section><section id="fn652"><p><emphasis>rezolut</emphasis> � �mia�ek.</p></section><section id="fn653"><p><emphasis>rapt</emphasis> (z �ac. <emphasis>raptus</emphasis>) � porwanie.</p></section><section id="fn654"><p><emphasis>traktat</emphasis> � tu: ugoda, zgoda.</p></section><section id="fn655"><p><emphasis>partyzant</emphasis> (z fr.) � stronnik, zwolennik.</p></section><section id="fn656"><p><emphasis>statysta</emphasis> (daw.) � polityk, m�� stanu, strateg (dzi�: osoba wyst�puj�ca w filmie lub sztuce teatralnej w podrz�dnej roli).</p></section><section id="fn657"><p><emphasis>frukt</emphasis> (z �ac. <emphasis>fructus</emphasis>) � owoc.</p></section><section id="fn658"><p><emphasis>konsystencja</emphasis> (z �ac.) � tu: zak�adanie obozu, obozowanie.</p></section><section id="fn659"><p><emphasis>�o�nierz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: �o�nierzy.</p></section><section id="fn660"><p><emphasis>�ywi�</emphasis> � tu: zostawi� przy �yciu, darowa� �ycie.</p></section><section id="fn661"><p><emphasis>instancja</emphasis> (daw., z �ac.) � tu: wstawienie si� za kim�, wstawiennictwo.</p></section><section id="fn662"><p><emphasis>pars magna fuit</emphasis> (�ac.) � bra� istotny udzia�, by� znacz�cym uczestnikiem.</p></section><section id="fn663"><p><emphasis>fui</emphasis> (�ac.) � by�em.</p></section><section id="fn664"><p><emphasis>sekundowa�</emphasis> (z �ac.) � pomaga�, towarzyszy�.</p></section><section id="fn665"><p><emphasis>bono publico</emphasis> (�ac.) � dobrem publicznym.</p></section><section id="fn666"><p><emphasis>postaw</emphasis> (daw.) � miara d�ugo�ci tkanin, r�wna 28 �okci, tj. ok. 16 m.; w XVII w. tkaniny uwa�ano za bardzo warto�ciowe i cz�sto stanowi�y form� p�atno�ci zamiast got�wki, a sukno czerwone ceniono wy�ej ni� bielone.</p></section><section id="fn667"><p><emphasis>stacja</emphasis> � tu: post�j, popas.</p></section><section id="fn668"><p><emphasis>kompasja</emphasis> (z �ac.) � wsp�czucie.</p></section><section id="fn669"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn670"><p><emphasis>nuncjusz</emphasis> � wys�annik papie�a.</p></section><section id="fn671"><p><emphasis>promulgowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>promulgo, promulgare</emphasis>) � wyjawia�, obwieszcza�, og�asza�.</p></section><section id="fn672"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn673"><p><emphasis>regalistka</emphasis> � rojalistka, zwolenniczka kr�la.</p></section><section id="fn674"><p><emphasis>ci�y</emphasis> � dzi� popr.: ci��y.</p></section><section id="fn675"><p><emphasis>kaha�</emphasis> � �ydowska gmina wyznaniowa a. rada zarz�dzaj�ca t� gmin�.</p></section><section id="fn676"><p><emphasis>infamis</emphasis> (�ac.: nies�awny) � skazany, pozbawiony czci wyrokiem s�du; tu M lm <emphasis>infames</emphasis>.</p></section><section id="fn677"><p><emphasis>bannitus</emphasis> (�ac.) � wygnany, skazany wyrokiem s�du na wygnanie; tu M. lm <emphasis>banniti</emphasis>.</p></section><section id="fn678"><p><emphasis>proscriptus</emphasis> (�ac.: zapisany) � skazany na banicj�; tu M. lm <emphasis>proscripti</emphasis>.</p></section><section id="fn679"><p><emphasis>z �an�w �o�nierzy pieszych dostarczy�</emphasis> � mowa o piechocie �anowej, wojsku zaci�nym narodowego autoramentu, z�o�onym z ch�op�w z d�br kr�lewskich, szlacheckich i ko�cielnych, powo�ywanych po jednym z ka�dych 15 �an�w, tj. z ok. 200 ha.</p></section><section id="fn680"><p><emphasis>aeque</emphasis> � zar�wno; <emphasis>bonum</emphasis> (�ac.) � dobro, powodzenie, po�ytek; tu B. lm <emphasis>bona</emphasis>: szcz�cie, korzy�ci.</p></section><section id="fn681"><p><emphasis>malum</emphasis> (�ac.) � z�o, nieszcz�cie, bieda, wykroczenie; tu B. lm <emphasis>mala</emphasis>: nieszcz�cia, grzechy.</p></section><section id="fn682"><p><emphasis>niebezpiecze�stwy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: niebezpiecze�stwami.</p></section><section id="fn683"><p><emphasis>ad omnes praerogativas</emphasis> (�ac.) � do wszystkich przywilej�w; do wszelkiego pierwsze�stwa.</p></section><section id="fn684"><p><emphasis>capax, capacis</emphasis> (�ac.) � zdolny, zdatny; tu M lm <emphasis>capaces</emphasis>.</p></section><section id="fn685"><p><emphasis>aequalis</emphasis> (�ac.) � r�wny; tu M. lm <emphasis>aequales</emphasis>: r�wni.</p></section><section id="fn686"><p><emphasis>beneficiorum</emphasis> (�ac.) � urz�d, przywilej, korzy��; tu B. lm <emphasis>beneficiorum</emphasis>: przywilej�w, korzy�ci.</p></section><section id="fn687"><p><emphasis>benemerendi in Republica</emphasis> (�ac.) � zas�u�onemu dla Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn688"><p><emphasis>plebeiae conditionis</emphasis> (�ac.) � stanu plebejskiego.</p></section><section id="fn689"><p><emphasis>gaudo, gaudere</emphasis> (�ac.) � cieszy� si�; tu 3 os. lp cz.ter. <emphasis>gaudet</emphasis>: cieszy si�.</p></section><section id="fn690"><p><emphasis>punctum</emphasis> (�ac.) � punkt.</p></section><section id="fn691"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn692"><p><emphasis>unanimitate</emphasis> (�ac.) � jednog�o�nie, jednomy�lnie.</p></section><section id="fn693"><p><emphasis>pluralitas</emphasis> (�ac.) � wi�kszo��.</p></section><section id="fn694"><p><emphasis>veto</emphasis> (�ac.) � nie pozwalam.</p></section><section id="fn695"><p><emphasis>liberum veto</emphasis> (�ac.) � wolne �nie pozwalam�; przywilej szlachecki, pozwalaj�cy jednemu pos�owi zerwa� obrady sejmu.</p></section><section id="fn696"><p><emphasis>znosi� si� z kim�</emphasis> (daw.) � spotyka� si�, prowadzi� z kim� uk�ady.</p></section><section id="fn697"><p><emphasis>Koniecpolski, Aleksander herbu Pob�g</emphasis> (1620�1659) � ksi���, chor��y wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego.</p></section><section id="fn698"><p><emphasis>recedo, recedere</emphasis> (�ac.) � wycofa� si�, odst�pi�.</p></section><section id="fn699"><p><emphasis>szerpentyna</emphasis> a. <emphasis>serpentyna</emphasis> (daw.) � krzywa szabla szlachecka, karabela.</p></section><section id="fn700"><p><emphasis>jagody</emphasis> (daw.) � policzki.</p></section><section id="fn701"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn702"><p><emphasis>�ywie</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lp cz.ter.: �yje.</p></section><section id="fn703"><p><emphasis>Miller</emphasis> � Burchard M�ller von der L�hnen (1604�1670), szwedzki wojskowy, genera�, uczestnik mi.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny p�nocnej i wojny polsko-szwedzkiej.</p></section><section id="fn704"><p><emphasis>mens, mentis</emphasis> (�ac.) � rozum; tu B. lp <emphasis>mentem</emphasis>.</p></section><section id="fn705"><p><emphasis>spostponowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>postpono</emphasis>, <emphasis>postponere</emphasis>) � obrazi�, poni�y�.</p></section><section id="fn706"><p><emphasis>�ywi�</emphasis> � tu: pozostawi� przy �yciu, darowa� �ycie.</p></section><section id="fn707"><p><emphasis>kompasja</emphasis> (z �ac. <emphasis>compassio, compassionis</emphasis>) � wsp�czucie.</p></section><section id="fn708"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn709"><p><emphasis>krotofila</emphasis> a. <emphasis>krotochwila</emphasis> (starop.) � �art.</p></section><section id="fn710"><p><emphasis>permisja</emphasis> (z �ac.) � pozwolenie.</p></section><section id="fn711"><p><emphasis>zdanie si�</emphasis> � poddanie si�.</p></section><section id="fn712"><p><emphasis>persona</emphasis> (�ac.) � osoba.</p></section><section id="fn713"><p><emphasis>konfuzja</emphasis> (z �ac. <emphasis>confusio</emphasis>: zmieszanie) � wstyd, obraza.</p></section><section id="fn714"><p><emphasis>ja�wiec</emphasis> � borsuk.</p></section><section id="fn715"><p><emphasis>sukurs</emphasis> (z �ac.) � pomoc, wsparcie, odsiecz, ratunek.</p></section><section id="fn716"><p><emphasis>luctus</emphasis> (�ac.) � �a�oba.</p></section><section id="fn717"><p><emphasis>racja fizyka</emphasis> � powiedzenie popularne w XIX w., oznaczaj�ce potwierdzenie czyjej� s�uszno�ci, cz�sto u�ywane ironicznie.</p></section><section id="fn718"><p><emphasis>wy�en��</emphasis> (daw.) � wygna�.</p></section><section id="fn719"><p><emphasis>modestia</emphasis> (z �ac.) � skromno��, pokora.</p></section><section id="fn720"><p><emphasis>kunktatorstwo</emphasis> (z �ac.) � zwlekanie.</p></section><section id="fn721"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn722"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � ochotnik, �o�nierz walcz�cy w imi� swoich przekona� i nie otrzymuj�cy �o�du.</p></section><section id="fn723"><p><emphasis>spostponowa�</emphasis> (z �ac.) � obrazi�, zlekcewa�y�.</p></section><section id="fn724"><p><emphasis>assentior, assensus sum</emphasis> (�ac.) � zgadza� si�, przytakiwa�, pochlebia�; tu: zgadzam si�, nie przecz�.</p></section><section id="fn725"><p><emphasis>kobuz</emphasis> � ptak drapie�ny z rodziny soko�owatych; tzw. sok� le�ny a. sokolik drzewiec.</p></section><section id="fn726"><p><emphasis>instar</emphasis> (�ac.) � nie mniej od; na kszta�t, na podobie�stwo.</p></section><section id="fn727"><p><emphasis>podwika</emphasis> (starop.) � kobieta.</p></section><section id="fn728"><p><emphasis>exemplum</emphasis> (�ac.) � na przyk�ad.</p></section><section id="fn729"><p><emphasis>procedernik</emphasis> (daw.) � cz�owiek, kt�ry musi w�asn� prac� zarabia� na swoje utrzymanie.</p></section><section id="fn730"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn731"><p><emphasis>Trastia ich maty mordowa�a</emphasis> (z ukr. a. bia�orus.) � przekle�stwo: �eby cholera ich ma� wzi�a.</p></section><section id="fn732"><p><emphasis>requiem</emphasis> (�ac.) � odpoczynek; wieczny odpoczynek, modlitwa za zmar�ych.</p></section><section id="fn733"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn734"><p><emphasis>suplikant</emphasis> (z �ac. <emphasis>supplicans</emphasis>, <emphasis>supplicantis</emphasis>) � prosz�cy, b�agaj�cy.</p></section><section id="fn735"><p><emphasis>Kostka-Napierski, Aleksander Leon</emphasis> (ok. 1620-1651) � oficer polski, w okresie wojny trzydziestoletniej kapitan w s�u�bie szwedzkiej, przyw�dca powstania ch�op�w podhala�skich, wywo�anego najprawdopodobniej w porozumieniu z Bohdanem Chmielnickim. Oblegany w Czorsztynie, zosta� wydany przez w�asnych �o�nierzy i skazany na �mier� na palu.</p></section><section id="fn736"><p><emphasis>koligat</emphasis> (z �ac.) � krewny, spowinowacony.</p></section><section id="fn737"><p><emphasis>Orest</emphasis> (mit. gr.) � Orestes, kr�lewicz myke�ski, aby pom�ci� �mier� ojca, Agamemnona, zabi� swoj� matk�, Klitajmestr�, za co by� �cigany przez Erynie, boginie sprawiedliwo�ci.</p></section><section id="fn738"><p><emphasis>Leonidas</emphasis> (zm. 480 p.n.e.) � kr�l i w�dz Sparty, jego strace�cza walka przeciw znacznie przewa�aj�cym si�om perskim w w�wozie Termopile uratowa�a greck� flot� i pozwoli�a Grekom pokona� naje�d�c� w bitwach pod Salamin� i pod Platejami.</p></section><section id="fn739"><p><emphasis>Temistokles</emphasis> (ok. 524�459 p.n.e.) � polityk i w�dz ate�ski, tw�rca pot�gi morskiej Aten, g��wny autor zwyci�stwa Grek�w nad Persami pod Salamin�; skazany na banicj� przez wrog�w politycznych, zmar� na wygnaniu na dworze kr�la perskiego.</p></section><section id="fn740"><p><emphasis>okrucie�stwy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: okrucie�stwami.</p></section><section id="fn741"><p><emphasis>Koniecpolski, Aleksander herbu Pob�g</emphasis> (1620�1659) � ksi���, chor��y wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego.</p></section><section id="fn742"><p><emphasis>restaurowa�</emphasis> (z �ac.) � odbudowa�, przywr�ci�.</p></section><section id="fn743"><p><emphasis>quod attinet</emphasis> (�ac.) � co dotyczy.</p></section><section id="fn744"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo ksi�nej.</p></section><section id="fn745"><p><emphasis>misiurka</emphasis> � he�m z os�on� karku, wykonan� z plecionki kolczej (z k�ek metalowych).</p></section><section id="fn746"><p><emphasis>karwasz</emphasis> � element zbroi, os�aniaj�cy przedrami� i �okie�.</p></section><section id="fn747"><p><emphasis>tentowa�</emphasis> (z �ac.) � pr�bowa�.</p></section><section id="fn748"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn749"><p><emphasis>rewokowa�</emphasis> (�ac. <emphasis>revoco, revocare</emphasis>: odwo�a�) � nawr�ci� si�.</p></section><section id="fn750"><p><emphasis>kapuza</emphasis> (z �ac. <emphasis>caput</emphasis>: g�owa) � daw. nakrycie g�owy w postaci kaptura a. futrzanej czapki uszanki.</p></section><section id="fn751"><p><emphasis>ko�pak</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn752"><p><emphasis>abominacja</emphasis> (z �ac.) � wstr�t, odraza, obrzydzenie.</p></section><section id="fn753"><p><emphasis>�o�nierz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: �o�nierzy.</p></section><section id="fn754"><p><emphasis>�wieccy senatorowie</emphasis> � w senacie Rzeczypospolitej zasiadali wysocy dostojnicy ko�cielni oraz senatorowie �wieccy.</p></section><section id="fn755"><p><emphasis>laudum</emphasis> (�ac.) � wici, wezwanie pod bro�; tu M. lm <emphasis>lauda</emphasis>.</p></section><section id="fn756"><p><emphasis>chmielnicczyzna</emphasis> � powstanie Chmielnickiego; <emphasis>Chmielnicki, Bohdan Zenobi</emphasis> (1595�1657) � ukrai�ski bohater narodowy, hetman Kozak�w zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej w�adzy w latach 1648�1654.</p></section><section id="fn757"><p><emphasis>Prut, Dniestr i Seret</emphasis> � rzeki na Podolu, w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy.</p></section><section id="fn758"><p><emphasis>Boh, Siniucha</emphasis> � dzi� ukr. <emphasis>Piwdennyj Boh</emphasis>, <emphasis>Syniucha</emphasis>; rzeki w centralnej i p�d. cz�ci Ukrainy.</p></section><section id="fn759"><p><emphasis>inkursja</emphasis> (z �ac.) � najazd, napad.</p></section><section id="fn760"><p><emphasis>Lwi Gr�d</emphasis> � Lw�w.</p></section><section id="fn761"><p><emphasis>orda</emphasis> (hist., z tur.) � tu: wojsko tatarskie.</p></section><section id="fn762"><p><emphasis>Siedmiogr�d</emphasis> � ksi�stwo po�o�one na terenie dzisiejszej p�n.-zach. Rumunii, zale�ne od Imperium Osma�skiego, zamieszkane przez Rumun�w, Sas�w (Niemc�w) i Wegr�w; ksi�ciem siedmiogrodzkim by� kr�l Polski Stefan Batory (1533�1578).</p></section><section id="fn763"><p><emphasis>Rakoczy</emphasis> � Jerzy II Rakoczy, w�a�c. II. R�k�czi Gy�rgy (1621�1660), ksi��� Siedmiogrodu, lennik Turcji w Mo�dawii i Wo�oszczy�nie. Protestant, sojusznik Szwed�w w okresie potopu.</p></section><section id="fn764"><p><emphasis>nuncjusz</emphasis> � wys�annik i swego rodzaju ambasador papie�a.</p></section><section id="fn765"><p><emphasis>deputacja</emphasis> � przedstawicielstwo, poselstwo.</p></section><section id="fn766"><p><emphasis>duchowie�stwo trzech obrz�dk�w</emphasis> � tj. obrz�dku rzymskokatolickiego, greckiego i ormia�skiego.</p></section><section id="fn767"><p><emphasis>gunia</emphasis> � wierzchnie okrycie ch�opskie.</p></section><section id="fn768"><p><emphasis>Rakuszanin</emphasis> (daw.) � Austriak</p></section><section id="fn769"><p><emphasis>pajuk</emphasis> (daw.) � cz�onek s�u�by lub stra�y przybocznej; lokaj.</p></section><section id="fn770"><p><emphasis>hajduk</emphasis> � zbrojny s�u��cy, lokaj.</p></section><section id="fn771"><p><emphasis>janczar</emphasis> (z tur.) � pieszy �o�nierz turecki a. s�u��cy w stroju tureckim.</p></section><section id="fn772"><p><emphasis>laufer</emphasis> (z niem.) � goniec, pos�aniec.</p></section><section id="fn773"><p><emphasis>chor�gwie komputowe</emphasis> � sta�e wojsko zaci�ne w XVII w.</p></section><section id="fn774"><p><emphasis>stolic</emphasis> � Lw�w by� w�wczas stolic� wojew�dztwa ruskiego.</p></section><section id="fn775"><p><emphasis>ziemia</emphasis> � tu: jednostka administracyjna wi�ksza od powiatu a mniejsza od wojew�dztwa.</p></section><section id="fn776"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn777"><p><emphasis>Koniecpolski, Aleksander herbu Pob�g</emphasis> (1620�1659) � ksi���, chor��y wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego.</p></section><section id="fn778"><p><emphasis>ekscytowa�</emphasis> � tu: pobudza� do dzia�ania, ponagla�.</p></section><section id="fn779"><p><emphasis>piechota �anowa</emphasis> � wojsko zaci�ne narodowego autoramentu, z�o�one z ch�op�w z d�br kr�lewskich, szlacheckich i ko�cielnych, powo�ywanych po jednym z ka�dych 15 �an�w, tj. z ok. 200 ha.</p></section><section id="fn780"><p><emphasis>konwisarz</emphasis> (z niem.) � rzemie�lnik wytwarzaj�cy przedmioty z cyny i spi�u.</p></section><section id="fn781"><p><emphasis>szychterz </emphasis>(daw., z niem.) � �lusarz.</p></section><section id="fn782"><p><emphasis>p�atnerz</emphasis> � rzemie�lnik wykonuj�cy elementy uzbrojenia (w �redniowieczu zbroje p�ytowe, p�niej bro� bia��).</p></section><section id="fn783"><p><emphasis>kordybant</emphasis> � rzemie�lnik wytwarzaj�cy wyroby z barwionej i wyt�aczanej sk�ry ko�lej.</p></section><section id="fn784"><p><emphasis>miodowar</emphasis> � wytw�rca napoju alkoholowego z miodu (por. piwowar).</p></section><section id="fn785"><p><emphasis>masztalerz</emphasis> � starszy stajenny sprawuj�cy nadz�r nad s�u�b� i ko�mi.</p></section><section id="fn786"><p><emphasis>stalle</emphasis> � drewniane lub kamienne �awki ustawione w prezbiterium.</p></section><section id="fn787"><p><emphasis>stall�w</emphasis> � dzi� popr. forma D.: stalli a. stall.</p></section><section id="fn788"><p><emphasis>cyborium</emphasis> (z �ac.) � tabernakulum, ozdobna puszka lub szafka do przechowywania komunikant�w przy o�tarzu w czasie mszy.</p></section><section id="fn789"><p><emphasis>Ecce Agnus Dei�</emphasis> (�ac.) � oto Baranek Bo�y.</p></section><section id="fn790"><p><emphasis>Inflanty</emphasis> (hist.) � kraina po�o�ona na p�noc od Litwy, na terenie dzisiejszej �otwy i Estonii, zamieszkana przez potomk�w plemion ba�tyckich i ugrofi�skich, o kulturze z silnymi wp�ywami niemieckimi i szwedzkimi.</p></section><section id="fn791"><p><emphasis>Czernihowskie</emphasis> � obszar w p�nocnej cz�ci Ukrainy, nad rzek� Desn�.</p></section><section id="fn792"><p><emphasis>dobrodziejstwy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: dobrodziejstwami.</p></section><section id="fn793"><p><emphasis>wol�</emphasis> � dzi� popr. forma B. lp: wol�.</p></section><section id="fn794"><p><emphasis>dla</emphasis> � tu: z powodu.</p></section><section id="fn795"><p><emphasis>oracz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lp: oraczy.</p></section><section id="fn796"><p><emphasis>ponosz�</emphasis> � podw�jne nawi�zanie biblijne: do siedmiu lat t�ustych i siedmiu lat chudych (sen faraona, zinterpretowany przez J�zefa, a przepowiadaj�cy g��d w Egipcie) oraz do plag zsy�anych na Egipt po to, by faraon pozwoli� �ydom opu�ci� Egipt pod przewodnictwem Moj�esza.</p></section><section id="fn797"><p><emphasis>wotum</emphasis> (z �ac.) � �lubowanie, postanowienie.</p></section><section id="fn798"><p><emphasis>roborowa�</emphasis> � umacnia�, potwierdza� dokument.</p></section><section id="fn799"><p><emphasis>Wittenberg</emphasis> � Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606�1657), szwedzki hrabia i feldmarsza�ek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn800"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn801"><p><emphasis>substancja</emphasis> (z �ac.) � tu: maj�tek, dobra materialne.</p></section><section id="fn802"><p><emphasis>bu�awa</emphasis> (z tur.) � ma�a ozdobna maczuga, symbol w�adzy wojskowej, tu: urz�d hetmana wielkiego litewskiego.</p></section><section id="fn803"><p><emphasis>vaco, vacare</emphasis> (�ac.) � by� wolny, niezaj�tym; tu 3 os. lp cz.ter. <emphasis>vacat</emphasis>: jest wolna, nieobj�ta.</p></section><section id="fn804"><p><emphasis>sukurs</emphasis> (z �ac.) � wsparcie, odsiecz.</p></section><section id="fn805"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn806"><p><emphasis>mizeria</emphasis> (z �ac.) � bieda, n�dza.</p></section><section id="fn807"><p><emphasis>kompasja</emphasis> (z �ac.) � wsp�czucie.</p></section><section id="fn808"><p><emphasis>s�u�a�y</emphasis> (daw.) � zas�u�ony; taki, kt�ry d�ugo s�u�y.</p></section><section id="fn809"><p><emphasis>attinet</emphasis> (�ac.) � dotyczy.</p></section><section id="fn810"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667), o kt�rej Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�; kariera Chowa�skiego zaniepokoi�a w ko�cu dw�r carski do tego stopnia, �e zosta� og�oszony buntownikiem i �ci�ty wraz z synem, co sta�o si� powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego <emphasis>Chowa�szczyzna</emphasis>.</p></section><section id="fn811"><p><emphasis>potencja</emphasis> (z �ac.) � moc, si�a.</p></section><section id="fn812"><p><emphasis>kondemnata</emphasis> � w daw. prawie pol. wyrok skazuj�cy wydawany zaocznie.</p></section><section id="fn813"><p><emphasis>instar</emphasis> (�ac.) � na wz�r.</p></section><section id="fn814"><p><emphasis>kierejka</emphasis> (daw.) � str�j wierzchni tureckiego kroju, p�aszcz podbity futrem.</p></section><section id="fn815"><p><emphasis>vir incomparabilis</emphasis> (�ac.) � m�� niezr�wnany.</p></section><section id="fn816"><p><emphasis>Ulisses</emphasis> (mit. gr.) � Odyseusz, bohater <emphasis>Iliady</emphasis> i <emphasis>Odysei</emphasis> Homera, znany ze sprytu.</p></section><section id="fn817"><p><emphasis>ordynowa�</emphasis> (z �ac.) � kaza�, nakaza�, tu: skaza�.</p></section><section id="fn818"><p><emphasis>mieszka�</emphasis> (daw.) � zwleka�.</p></section><section id="fn819"><p><emphasis>ubezpieczony</emphasis> � tu: rozlokowany na zim� na bezpiecznych kwaterach, tj. nieprzygotowane do walki.</p></section><section id="fn820"><p><emphasis>konotatka</emphasis> (z �ac.) � wpis; tu: blizna po ranie zadanej przez pana Wo�odyjowskiego.</p></section><section id="fn821"><p><emphasis>socjusz</emphasis> (z �ac. <emphasis>socius</emphasis>) � towarzysz, wsp�lnik.</p></section><section id="fn822"><p><emphasis>Hektor</emphasis> (mit. gr.) � bohater <emphasis>Iliady</emphasis>, najdzielniejszy wojownik troja�ski, wcielenie cn�t rycerskich. Zgin�� z r�k Achillesa, kt�ry pom�ci� w ten spos�b �mier� swojego przyjaciela Patroklosa.</p></section><section id="fn823"><p><emphasis>gorze</emphasis> (daw., dos�.: p�onie, pali si�) � biada, nieszcz�cie, niebezpiecze�stwo.</p></section><section id="fn824"><p><emphasis>zagonik</emphasis>, w�asc. <emphasis>zagon</emphasis> � oddzia� lekkiej jazdy, najcz�ciej przeznaczony do szybkich wypad�w daleko na tereny wroga w celu zdobycia �up�w, wzi�cia ludzi w jasyr (tj. w niewol�) i os�abienia obrony przeciwnika.</p></section><section id="fn825"><p><emphasis>ko�pak</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn826"><p><emphasis>Hektor</emphasis> (mit. gr.) � bohater <emphasis>Iliady</emphasis>, najdzielniejszy wojownik troja�ski, wcielenie cn�t rycerskich. Zgin�� z r�k Achillesa, kt�ry pom�ci� w ten spos�b �mier� swojego przyjaciela Patroklosa.</p></section><section id="fn827"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn828"><p><emphasis>komiliton</emphasis> (z �ac.) � towarzysz broni.</p></section><section id="fn829"><p><emphasis>rezolut</emphasis> � �mia�ek.</p></section><section id="fn830"><p><emphasis>skaptowa�</emphasis> (z �ac.) � pozyska�, zjedna�.</p></section><section id="fn831"><p><emphasis>innocencja</emphasis> (z �ac.) � niewinno��, dziewiczo��.</p></section><section id="fn832"><p><emphasis>pokazowa�</emphasis> � dzi� popr.: pokazywa�.</p></section><section id="fn833"><p><emphasis>ukontentowanie</emphasis> (z �ac.) � zadowolenie.</p></section><section id="fn834"><p><emphasis>abominacja</emphasis> (z �ac.) � obrzydzenie, wstr�t.</p></section><section id="fn835"><p><emphasis>permisja</emphasis> (z �ac.) � pozwolenie.</p></section><section id="fn836"><p><emphasis>cekhauz</emphasis> (z niem.) � zbrojownia, arsena�.</p></section><section id="fn837"><p><emphasis>bisurmanin</emphasis> (daw., pogard.) � muzu�manin, Tatar a. Turek.</p></section><section id="fn838"><p><emphasis>statysta</emphasis> (daw.) � polityk, m�� stanu, strateg (dzi�: osoba wyst�puj�ca w filmie lub sztuce teatralnej w podrz�dnej roli).</p></section><section id="fn839"><p><emphasis>arcanum</emphasis> (�ac.) � tajemnica, sekret; tu B. lm <emphasis>arcana</emphasis>.</p></section><section id="fn840"><p><emphasis>ad extrema</emphasis> (�ac.) � do ostateczno�ci.</p></section><section id="fn841"><p><emphasis>zalterowany</emphasis> (z �ac.) � odmieniony, os�abiony a. rozemocjonowany.</p></section><section id="fn842"><p><emphasis>Chmielnicki, Bohdan Zenobi</emphasis> (1595�1657) � ukrai�ski bohater narodowy, hetman Kozak�w zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej w�adzy w latach 1648�1654.</p></section><section id="fn843"><p><emphasis>czambulik</emphasis>, w�asc. <emphasis>czambu�</emphasis> (z tur.) � zagon, oddzia� tatarski.</p></section><section id="fn844"><p><emphasis>sukurs</emphasis> (z �ac.) � pomoc, wsparcie, odsiecz, ratunek.</p></section><section id="fn845"><p><emphasis>Raszk�w</emphasis> � miasteczko nad Dniestrem, dzi� na terenie p�n. Mo�dawii.</p></section><section id="fn846"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zachodniej cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�n. wsch�d od Tarnopola; w obronie Zbara�a (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami bra�y udzia� wojska polskie pod komend� trzech regimentarzy i ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego.</p></section><section id="fn847"><p><emphasis>kierz</emphasis> (daw.) � krzew.</p></section><section id="fn848"><p><emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � jazda, kawaleria.</p></section><section id="fn849"><p><emphasis>przeci�ga� mimo</emphasis> (przestarz.) � przeje�d�a� obok.</p></section><section id="fn850"><p><emphasis>dobrudzcy Tatarzy</emphasis> � orda tatarska z zachodu, teren�w dzisiejszej Mo�dawii i p�d. Ukrainy.</p></section><section id="fn851"><p><emphasis>u�us</emphasis> � osiedle tatarskie; tatarska jednostka administracyjna, og� ludno�ci podporz�dkowanej jednemu z chan�w.</p></section><section id="fn852"><p><emphasis>piernacz</emphasis> � bu�awa pu�kownikowska kozacka, pe�ni�ca tak�e funkcj� listu �elaznego, gwarantuj�ca bezpiecze�stwo i swobodny przejazd.</p></section><section id="fn853"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � siod�o.</p></section><section id="fn854"><p><emphasis>harap</emphasis> � bat.</p></section><section id="fn855"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn856"><p><emphasis>terror, terroris</emphasis> (�ac.) � strach, trwoga, przera�enie.</p></section><section id="fn857"><p><emphasis>arkan</emphasis> � bicz, sznur, u�ywany przez Tatar�w do walki; lasso.</p></section><section id="fn858"><p><emphasis>taki</emphasis> (reg.) � jednak.</p></section><section id="fn859"><p><emphasis>sahajdak</emphasis> (z ukr.) � ko�czan, futera� na �uk i strza�y.</p></section><section id="fn860"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � d�uga prymitywna bro� palna, u�ywana w XVI-XVII w.</p></section><section id="fn861"><p><emphasis>auxilium</emphasis> (�ac.) � pomoc, wsparcie; tu M. lm <emphasis>auxilia</emphasis>.</p></section><section id="fn862"><p><emphasis>aga</emphasis> � turecki tytu� wojskowy, oznaczaj�cy dow�dc� janczar�w.</p></section><section id="fn863"><p><emphasis>dzianet</emphasis> (daw.; z w�. <emphasis>giannetto</emphasis>: ko� wy�cigowy) � pi�kny rasowy ko� paradny.</p></section><section id="fn864"><p><emphasis>ordyniec</emphasis> � Tatar, cz�onek ordy tatarskiej.</p></section><section id="fn865"><p><emphasis>rapier</emphasis> � bro� o d�ugiej, prostej, obosiecznej klindze, d�u�sza ni� szabla, u�ywana w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn866"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667).</p></section><section id="fn867"><p><emphasis>potwarz</emphasis> � oszczerstwo.</p></section><section id="fn868"><p><emphasis>ante omnia</emphasis> (�ac.) � przede wszystkim.</p></section><section id="fn869"><p><emphasis>sukurs</emphasis> (z �ac.) � pomoc, wsparcie, odsiecz, ratunek.</p></section><section id="fn870"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn871"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn872"><p><emphasis>arkan</emphasis> � bicz, sznur, u�ywany przez Tatar�w do walki; lasso.</p></section><section id="fn873"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn874"><p><emphasis>ko�pak</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn875"><p><emphasis>bojar</emphasis> � szlachcic ruski.</p></section><section id="fn876"><p><emphasis>k�adn�c</emphasis> � dzi� popr.: k�ad�c.</p></section><section id="fn877"><p><emphasis>permisja</emphasis> (z �ac.) � pozwolenie.</p></section><section id="fn878"><p><emphasis>list �elazny</emphasis> � dokument, zezwalaj�cy na przejazd.</p></section><section id="fn879"><p><emphasis>kaleta</emphasis> � kiesze�, sakiewka.</p></section><section id="fn880"><p><emphasis>pomienia� si�</emphasis> (daw.) � zamieni� si�.</p></section><section id="fn881"><p><emphasis>piernacz</emphasis> � bu�awa pu�kownikowska kozacka, pe�ni�ca tak�e funkcj� listu �elaznego, gwarantuj�ca bezpiecze�stwo i swobodny przejazd.</p></section><section id="fn882"><p><emphasis>kind�a�</emphasis> � d�ugi n�, cz�sto zakrzywiony.</p></section><section id="fn883"><p><emphasis>k�sim</emphasis> (z tur. <emphasis>kesim</emphasis>: uci�cie) � �ci�cie g�owy, �mier�.</p></section><section id="fn884"><p><emphasis>�gn��</emphasis> � uk�u�, uk�si�.</p></section><section id="fn885"><p><emphasis>bagadyr</emphasis> (z tur.) � bohater, wielki wojownik.</p></section><section id="fn886"><p><emphasis>rab</emphasis> (daw.) � niewolnik.</p></section><section id="fn887"><p><emphasis>cisawy</emphasis> � czerwonobrunatny.</p></section><section id="fn888"><p><emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � jazda, kawaleria.</p></section><section id="fn889"><p><emphasis>magna pars</emphasis> (�ac.) � du�a cz��.</p></section><section id="fn890"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga; tu: plac�wka.</p></section><section id="fn891"><p><emphasis>i�� komunikiem</emphasis> (daw.) � jecha� konno, wierzchem; <emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � je�dziec, kawalerzysta.</p></section><section id="fn892"><p><emphasis>kompasja</emphasis> (�ac.) � wsp�czucie.</p></section><section id="fn893"><p><emphasis>imainowa� sobie</emphasis> (daw., z �ac.) � imaginowa� sobie, wyobra�a� sobie.</p></section><section id="fn894"><p><emphasis>rzechotanie si�</emphasis> � rechotanie, �miech.</p></section><section id="fn895"><p><emphasis>znosi�</emphasis> � tu: zwalcza�.</p></section><section id="fn896"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667).</p></section><section id="fn897"><p><emphasis>dobrudzcy Tatarzy</emphasis> � orda tatarska z zachodu, teren�w dzisiejszej Mo�dawii i p�d. Ukrainy.</p></section><section id="fn898"><p><emphasis>czerwony ptak</emphasis> � ogie�, po�ar.</p></section><section id="fn899"><p><emphasis>mo�odycia</emphasis> (daw. ukr.) � dziewczyna.</p></section><section id="fn900"><p><emphasis>bagadyr</emphasis> (z tur.) � bohater, wielki wojownik.</p></section><section id="fn901"><p><emphasis>Chmielnicki, Bohdan Zenobi</emphasis> (1595�1657) � ukrai�ski bohater narodowy, hetman Kozak�w zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej w�adzy w latach 1648�1654.</p></section><section id="fn902"><p><emphasis>Szeremet</emphasis> � w�asc. Szeremietiew, Wasilij Borisowicz (1622�1682), naczelny w�dz po�udniowej cz�ci armii rosyjskiej podczas wojny polsko-rosyjskiej 1654�1667. Walczy� z wojskami polskimi, tatarskimi i kozackimi. Po dwumiesi�cznej bitwie pod Cudnowem dosta� si� do niewoli tatarskiej, w kt�rej zmar�.</p></section><section id="fn903"><p><emphasis>spy�a</emphasis> (daw.) � prowiant, �ywno��.</p></section><section id="fn904"><p><emphasis>ka�dun</emphasis> (reg., pogard.) � brzuch.</p></section><section id="fn905"><p><emphasis>Zamoyski, Jan Sobiepan herbu Jelita</emphasis> (1621�1665) � III Ordynat zamojski, podczaszy wielki koronny, krajczy wielki koronny, genera� ziem podolskich, p�niej tak�e wojewoda sandomierski i kijowski; zachowa� wierno�� Janowi Kazimierzowi podczas potopu szwedzkiego.</p></section><section id="fn906"><p><emphasis>kolegiata</emphasis> � wyr�niony, wa�ny ko�ci�, przy kt�rym zbiera si� rada duchownych, tzw. kapitu�a kolegiacka.</p></section><section id="fn907"><p><emphasis>bursa</emphasis> � internat, dom dla student�w.</p></section><section id="fn908"><p><emphasis>kind�a�</emphasis> � d�ugi n�, cz�sto zakrzywiony.</p></section><section id="fn909"><p><emphasis>kr�lewi�tko</emphasis> � tak okre�lano szczeg�lnie bogatych i wp�ywowych magnat�w, dla podkre�lenia, �e s� niewiele mniej pot�ni od kr�la.</p></section><section id="fn910"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�.</p></section><section id="fn911"><p><emphasis>panienki francuskiej, kt�ra, lubo w innym zakochana</emphasis> � mowa o Marii Kazimierze d'Arquien (1641�1716), damie dworu kr�lowej Marii Ludwiki Gonzagi, p�niejszej kr�lowej Marysie�ce Sobieskiej. Jej pierwszym m�em, zgodnie z wol� jej opiekunki Marii Ludwiki, by� w�a�nie Jan Zamoyski. Tym innym by� oczywi�cie Jan Sobieski, z kt�rym wzi�a �lub potajemnie w miesi�c po �mierci Zamoyskiego.</p></section><section id="fn912"><p><emphasis>dowcip</emphasis> (daw.) � rozum, inteligencja.</p></section><section id="fn913"><p><emphasis>kontent</emphasis> (daw., z �ac.) � zadowolony.</p></section><section id="fn914"><p><emphasis>powiada� si� zwyczajnym szlachcicem</emphasis> � tj. m�wi�, �e jest zwyk�ym szlachcicem.</p></section><section id="fn915"><p><emphasis>Wi�niowiecka, Gryzelda Konstancja z domu Zamoyska</emphasis> (1623�1672) � ksi�na, �ona ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego (1612�1651), matka przysz�ego kr�la Polski, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn916"><p><emphasis>inkursja</emphasis> (z �ac.) � najazd, napad.</p></section><section id="fn917"><p><emphasis>grubianitatis</emphasis> (daw., neol. na wz�r �ac.) � grubia�stwo, nieokrzesanie, chamstwo.</p></section><section id="fn918"><p><emphasis>kontempt</emphasis> (z �ac.) � obraza, pogarda, lekcewa�enie.</p></section><section id="fn919"><p><emphasis>jeno</emphasis> (daw.) � tylko.</p></section><section id="fn920"><p><emphasis>osi��� na koszu</emphasis> � zosta� star� pann�.</p></section><section id="fn921"><p><emphasis>jeszcze w tej gruszce bia�e ziarnka by� musz�</emphasis> � tj. jeszcze jest m�oda, niedojrza�a.</p></section><section id="fn922"><p><emphasis>przed inkursj� hultajsk�</emphasis> � tj. przed powstaniem kozackim 1648 r.</p></section><section id="fn923"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn924"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zachodniej cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�n. wsch�d od Tarnopola; w obronie Zbara�a (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami bra�y udzia� wojska polskie pod komend� trzech regimentarzy i ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego.</p></section><section id="fn925"><p><emphasis>panna na respekcie</emphasis> � kobieta niezam�na, szlachcianka, pozostaj�ca na utrzymaniu bogatych krewnych lub pracodawc�w.</p></section><section id="fn926"><p><emphasis>klucz</emphasis> (daw.) � wi�kszy maj�tek ziemski, z�o�ony z kilku wsi lub folwark�w.</p></section><section id="fn927"><p><emphasis>wy�en��</emphasis> (daw.) � wygna�.</p></section><section id="fn928"><p><emphasis>substancja</emphasis> (z �ac.) � maj�tek, dobra materialne.</p></section><section id="fn929"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn930"><p><emphasis>awizy</emphasis> � listy z informacj�.</p></section><section id="fn931"><p><emphasis>w czasiech</emphasis> � dzi� popr. forma Ms. lm: w czasach.</p></section><section id="fn932"><p><emphasis>parol</emphasis> (z fr.) � s�owo honoru.</p></section><section id="fn933"><p><emphasis>afekt</emphasis> (z �ac.) � uczucie.</p></section><section id="fn934"><p><emphasis>tenuta</emphasis> (z w�.) � czynsz dzier�awny.</p></section><section id="fn935"><p><emphasis>permisja</emphasis> (z �ac.) � pozwolenie.</p></section><section id="fn936"><p><emphasis>wniki</emphasis> � wnyki, pu�apka.</p></section><section id="fn937"><p><emphasis>wnicznik</emphasis> � my�liwy.</p></section><section id="fn938"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn939"><p><emphasis>periculum</emphasis> (�ac.) � niebezpiecze�stwo.</p></section><section id="fn940"><p><emphasis>pro forma</emphasis> (�ac.) � dla formy, tymczasowo; wst�pnie.</p></section><section id="fn941"><p><emphasis>niesubordynacja</emphasis> (z �ac.) � niepos�usze�stwo.</p></section><section id="fn942"><p><emphasis>familiant</emphasis> � szlachcic z bogatego i wp�ywowego rodu.</p></section><section id="fn943"><p><emphasis>decorum, decori</emphasis> (�ac.) � tu: przyzwoito��.</p></section><section id="fn944"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele; bardzo.</p></section><section id="fn945"><p><emphasis>surowie</emphasis> � dzi� popr.: surowo.</p></section><section id="fn946"><p><emphasis>argumentum</emphasis> (�ac.) � argument.</p></section><section id="fn947"><p><emphasis>Kupido</emphasis> (mit. rzym.) � Kupidyn a. Amor, bo�ek mi�o�ci, odpowiednik gr. Erosa.</p></section><section id="fn948"><p><emphasis>lata jeno pono� niedobrane</emphasis> � Micha� Korybut Wi�niowiecki mia� w 1656 r. 16 lat, by�by zatem m�odszy od Anusi Borzobohatej-Krasie�skiej o ok. 9 lat.</p></section><section id="fn949"><p><emphasis>partii godnej Wi�niowieckiego</emphasis> � Micha� Korybut Wi�niowiecki, wst�piwszy na tron polski, po�lubi� arcyksi�niczk� austriack� Eleonor� Habsbur�ank� (1653�1697).</p></section><section id="fn950"><p><emphasis>primo</emphasis> (�ac.) � po pierwsze.</p></section><section id="fn951"><p><emphasis>secundo</emphasis> (�ac.) � po drugie.</p></section><section id="fn952"><p><emphasis>ubezpiecza� si�</emphasis> � tu: uwa�a� si� za bezpiecznego, lekcewa�y� niebezpiecze�stwo.</p></section><section id="fn953"><p><emphasis>parol</emphasis> (z fr.) � s�owo honoru.</p></section><section id="fn954"><p><emphasis>taki</emphasis> (reg.) � jednak.</p></section><section id="fn955"><p><emphasis>�uby</emphasis> � kosze, baga�e.</p></section><section id="fn956"><p><emphasis>grubian</emphasis> � dzi� popr.: grubianin, tj. cham, nieokrzesany, nieuprzejmy.</p></section><section id="fn957"><p><emphasis>py�mo</emphasis> (ukr.) � list.</p></section><section id="fn958"><p><emphasis>periculum</emphasis> (�ac.) � niebezpiecze�stwo; tu B. lm <emphasis>pericula</emphasis>: niebezpiecze�stwa.</p></section><section id="fn959"><p><emphasis>fatigo, fatigare</emphasis> (�ac.) � m�czy�, fatygowa�.</p></section><section id="fn960"><p><emphasis>rajfursk� funkcj�</emphasis> � funkcj� str�czyciela, u�atwiaj�cego innym nierz�d.</p></section><section id="fn961"><p><emphasis>przezpieczniej</emphasis> (daw.) � bezpieczniej.</p></section><section id="fn962"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn963"><p><emphasis>tenor</emphasis> (�ac.) � tre��, zawarto��.</p></section><section id="fn964"><p><emphasis>multyplikowa�</emphasis> (z �ac.) � pomno�y�, zwi�kszy�.</p></section><section id="fn965"><p><emphasis>traktowa�</emphasis> � tu: prowadzi� uk�ady.</p></section><section id="fn966"><p><emphasis>uj�� w kluby</emphasis> (daw.) � wzi�� w ryzy, zdyscyplinowa�.</p></section><section id="fn967"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn968"><p><emphasis>rz�dny</emphasis> (daw.) � porz�dny, uczciwy, nale�yty.</p></section><section id="fn969"><p><emphasis>auxilium</emphasis> (�ac.) � pomoc, wsparcie; tu M. lm <emphasis>auxilia</emphasis>.</p></section><section id="fn970"><p><emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � jazda, kawaleria.</p></section><section id="fn971"><p><emphasis>modestia</emphasis> (�ac.) � skromno��; tu: umiarkowanie, wstrz�mi�liwo��.</p></section><section id="fn972"><p><emphasis>strzelba</emphasis> (daw.) � bro� palna.</p></section><section id="fn973"><p><emphasis>pospolitak</emphasis> � �o�nierz pospolitego ruszenia.</p></section><section id="fn974"><p><emphasis>Hektor</emphasis> (mit. gr.) � bohater <emphasis>Iliady</emphasis>, najdzielniejszy wojownik troja�ski, wcielenie cn�t rycerskich. Zgin�� z r�k Achillesa, kt�ry pom�ci� w ten spos�b �mier� swojego przyjaciela Patroklosa.</p></section><section id="fn975"><p><emphasis>wielka bu�awa litewska</emphasis> � tu: tytu� hetmana wielkiego litewskiego; <emphasis>bu�awa</emphasis> (z tur.) � ma�a ozdobna maczuga, symbol w�adzy wojskowej.</p></section><section id="fn976"><p><emphasis>ekstraordynaryjny</emphasis> (daw., z �ac.) � nadzwyczajny.</p></section><section id="fn977"><p><emphasis>niecha�</emphasis> (daw.) � odst�pi�; por. zaniecha�.</p></section><section id="fn978"><p><emphasis>per nefas</emphasis> (�ac.) � niegodziwie.</p></section><section id="fn979"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn980"><p><emphasis>�o�nierz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: �o�nierzy.</p></section><section id="fn981"><p><emphasis>potwarz</emphasis> � oszczerstwo, ha�ba.</p></section><section id="fn982"><p><emphasis>rozgartywa�</emphasis> (reg.) � odrzuca�, rozrzuca�.</p></section><section id="fn983"><p><emphasis>wojski</emphasis> � urz�dnik, zobowi�zany do opieki nad pozosta�ymi w kraju rodzinami szlachty, kiedy ta bra�a udzia� w pospolitym ruszeniu.</p></section><section id="fn984"><p><emphasis>kolki spar�y</emphasis> � o chorobie �o��dka, tu eufemistycznie o ci��y.</p></section><section id="fn985"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn986"><p><emphasis>bisurma�ski</emphasis> (daw., pogard.) � muzu�ma�ski, dziki.</p></section><section id="fn987"><p><emphasis>dyscyplina</emphasis> � kr�tki bicz z kilkoma rzemieniami, narz�dzie kary.</p></section><section id="fn988"><p><emphasis>confiteor</emphasis> (�ac.) � wyznaj�.</p></section><section id="fn989"><p><emphasis>�wik</emphasis> � zuch.</p></section><section id="fn990"><p><emphasis>konfident</emphasis> (z �ac., daw.) � tu: zaufany przyjaciel, kto�, na kim mo�na polega�, powiernik (dzi�: donosiciel).</p></section><section id="fn991"><p><emphasis>kondemnata</emphasis> � w daw. prawie pol. wyrok skazuj�cy wydawany zaocznie.</p></section><section id="fn992"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667), o kt�rej Sienkiewicz nie m�g� w 1884 r. pisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�; kariera Chowa�skiego zaniepokoi�a w ko�cu dw�r carski do tego stopnia, �e zosta� og�oszony buntownikiem i �ci�ty wraz z synem, co sta�o si� powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego <emphasis>Chowa�szczyzna</emphasis>.</p></section><section id="fn993"><p><emphasis>imainowa� sobie</emphasis> (z �ac.) � wyobra�a� sobie.</p></section><section id="fn994"><p><emphasis>salwowa�</emphasis> (z �ac.) � ratowa�.</p></section><section id="fn995"><p><emphasis>parrycyda</emphasis> (z �ac. <emphasis>parricida</emphasis>) � ojcob�jca, bratob�jca; wr�g ojczyzny, zdrajca.</p></section><section id="fn996"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn997"><p><emphasis>Kiszkowie</emphasis> � kresowy r�d magnacki.</p></section><section id="fn998"><p><emphasis>Hiperborejczycy</emphasis> (z gr.) � lud mieszkaj�cy na p�nocy; autor okre�la tak Rosjan, w spos�b zawoalowany ze wzgl�du na cenzur� carsk�.</p></section><section id="fn999"><p><emphasis>Zo�tare�ko</emphasis> � w�asc. Iwan Zo�otarenko (zm. 1655), hetman kozacki, stronnik Rosjan, szwagier Bohdana Chmielnickiego. Bra� udzia� w zdobyciu Wilna (1654) i wielu innych miast, a zgin�� podczas oblegania Bychowa.</p></section><section id="fn1000"><p><emphasis>statysta</emphasis> (daw.) � polityk, m�� stanu, strateg (dzi�: osoba wyst�puj�ca w filmie lub sztuce teatralnej w podrz�dnej roli).</p></section><section id="fn1001"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � ochotnik, �o�nierz walcz�cy w imi� swoich przekona� i nie otrzymuj�cy �o�du.</p></section><section id="fn1002"><p><emphasis>chor�giew petyhorska</emphasis> � oddzia� �redniozbrojnej jazdy w wojsku litewskim.</p></section><section id="fn1003"><p><emphasis>piechota �anowa</emphasis> � wojsko zaci�ne narodowego autoramentu, z�o�one z ch�op�w z d�br kr�lewskich, szlacheckich i ko�cielnych, powo�ywanych po jednym z ka�dych 15 �an�w, tj. z ok. 200 ha.</p></section><section id="fn1004"><p><emphasis>zalterowa� si�</emphasis> (z �ac.) � zmieni� si�.</p></section><section id="fn1005"><p><emphasis>supozycja</emphasis> (z �ac.) � przypuszczenie.</p></section><section id="fn1006"><p><emphasis>�o�nierz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: �o�nierzy.</p></section><section id="fn1007"><p><emphasis>petyhorcy</emphasis> � �redniozbrojni kawalerzy�ci w wojsku litewskim.</p></section><section id="fn1008"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn1009"><p><emphasis>moderowany</emphasis> � tu: wyposa�ony, uzbrojony.</p></section><section id="fn1010"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn1011"><p><emphasis>kunktatorstwo</emphasis> (z �ac.) � zwlekanie, opiesza�o��.</p></section><section id="fn1012"><p><emphasis>konfundowa�</emphasis> (z �ac.) � zmiesza�, zak�opota�.</p></section><section id="fn1013"><p><emphasis>kie�zna�</emphasis> � wk�ada� do pyska ko�skiego kie�zno, element uprz�y s�u��cy do kierowania koniem.</p></section><section id="fn1014"><p><emphasis>mieszka�</emphasis> (daw.) � zatrzymywa� si�, oci�ga� si�.</p></section><section id="fn1015"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn1016"><p><emphasis>j�zyk</emphasis> � jeniec, od kt�rego mo�na wydoby� informacje.</p></section><section id="fn1017"><p><emphasis>godzinki</emphasis> � modlitwa pochodz�ca od liturgii godzin, najpopularniejsze s� godzinki ku czci Matki Boskiej.</p></section><section id="fn1018"><p><emphasis>Chowa�ski, Iwan Andriejewicz</emphasis> (zm. 1682) � rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dow�dc�w w wojnie polsko-rosyjskiej (1654�1667).</p></section><section id="fn1019"><p><emphasis>i�� komunikiem</emphasis> (daw.) � jecha� konno, wierzchem; <emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � je�dziec, kawalerzysta.</p></section><section id="fn1020"><p><emphasis>bo�y� si�</emphasis> � przysi�ga� na Boga.</p></section><section id="fn1021"><p><emphasis>pater noster</emphasis> (�ac.) � ojcze nasz; tu: pokuta.</p></section><section id="fn1022"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn1023"><p><emphasis>surowiec</emphasis> � surowa, niewyprawiona sk�ra.</p></section><section id="fn1024"><p><emphasis>znie��</emphasis> � tu: pokona�.</p></section><section id="fn1025"><p><emphasis>�ywi�</emphasis> � pozostawi� przy �yciu, darowa� �ycie.</p></section><section id="fn1026"><p><emphasis>konfuzja</emphasis> (z �ac.) � zmieszanie, niepewno��.</p></section><section id="fn1027"><p><emphasis>suponowa�</emphasis> (z �ac.) � przypuszcza�.</p></section><section id="fn1028"><p><emphasis>wiwenda</emphasis> (z �ac.) � prowiant, zaopatrzenie.</p></section><section id="fn1029"><p><emphasis>terror</emphasis> (�ac.) � przera�enie, strach.</p></section><section id="fn1030"><p><emphasis>strada�</emphasis> (daw.) � straci�.</p></section><section id="fn1031"><p><emphasis>febris</emphasis> (�ac.) � gor�czka, dreszcze.</p></section><section id="fn1032"><p><emphasis>konfesja</emphasis> (z �ac.) � wyznanie, zeznanie.</p></section><section id="fn1033"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn1034"><p><emphasis>konfesata</emphasis> (z �ac.) � przes�uchanie.</p></section><section id="fn1035"><p><emphasis>i�� komunikiem</emphasis> (daw.) � jecha� konno, wierzchem; <emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � je�dziec, kawalerzysta.</p></section><section id="fn1036"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � ochotnik, �o�nierz nie otrzymuj�cy �o�du, walcz�cy w imi� swoich przekona� lub dla �up�w wojennych.</p></section><section id="fn1037"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn1038"><p><emphasis>owe</emphasis> � dzi� popr. forma M. lp r.n.: owo; tj. to.</p></section><section id="fn1039"><p><emphasis>obuszek</emphasis> � bro� o kszta�cie zaostrzonego m�otka, o dziobie bardziej zagi�tym, ni� ostrze nadziaka, s�u��ca w bitwie do rozbijania zbroi przeciwnika.</p></section><section id="fn1040"><p><emphasis>fatigatus</emphasis> (�ac.) � zm�czony; tu M. lm <emphasis>fatigati</emphasis>: zm�czeni.</p></section><section id="fn1041"><p><emphasis>Chmielnicki, Bohdan Zenobi</emphasis> (1595�1657) � ukrai�ski bohater narodowy, hetman Kozak�w zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej w�adzy w latach 1648�1654.</p></section><section id="fn1042"><p><emphasis>egzystowa�</emphasis> � tu: istnie�, funkcjonowa�.</p></section><section id="fn1043"><p><emphasis>kondycja</emphasis> (z �ac.) � warunek.</p></section><section id="fn1044"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn1045"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn1046"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn1047"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn1048"><p><emphasis>organki</emphasis> � dzia�o, u�ywane w XVI i XVII w., z�o�one z wielu luf karabinowych na jednym �o�u, �adowane od przodu i odpalane wsp�lnym lontem.</p></section><section id="fn1049"><p><emphasis>drabant</emphasis> (z niem.) � �o�nierz pieszy, �o�nierz stra�y przybocznej.</p></section><section id="fn1050"><p><emphasis>kondycja</emphasis> (z �ac.) � warunek.</p></section><section id="fn1051"><p><emphasis>buzdygan</emphasis> (z tur.) � rodzaj broni, ozdobna pa�ka; w XVII w. symbol w�adzy oficera.</p></section><section id="fn1052"><p><emphasis>jakimi s�owy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: jakimi s�owami.</p></section><section id="fn1053"><p><emphasis>srom</emphasis> (daw.) � wstyd; tu: przyzwoito��.</p></section><section id="fn1054"><p><emphasis>sfol�a�a</emphasis> � zel�a�a, z�agodnia�a.</p></section><section id="fn1055"><p><emphasis>r�kodajny</emphasis> � dworzanin, kt�rego zadaniem by�o podawa� r�k� pani czy panu przy wysiadaniu z powozu, wstawaniu itp.</p></section><section id="fn1056"><p><emphasis>paroksyzm</emphasis> � atak choroby, drgawki.</p></section><section id="fn1057"><p><emphasis>jutro febry nie mam</emphasis> � niekt�re choroby, jak febra czyli malaria, objawiaj� si� regularnymi atakami dreszczy co 3 lub 4 dni. Ma to zwi�zek z namna�aniem si� wirusa we krwi chorego.</p></section><section id="fn1058"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn1059"><p><emphasis>suplikant</emphasis> (z �ac.) � prosz�cy.</p></section><section id="fn1060"><p><emphasis>miles praeciosus</emphasis> (�ac.) � bezcenny �o�nierz.</p></section><section id="fn1061"><p><emphasis>parol</emphasis> (z fr.) � s�owo honoru.</p></section><section id="fn1062"><p><emphasis>kuczy</emphasis> � przykrzy.</p></section><section id="fn1063"><p><emphasis>predykant</emphasis> � kaznodzieja protestancki.</p></section><section id="fn1064"><p><emphasis>gemajn</emphasis> (daw., z niem. <emphasis>gemein</emphasis>: zwyk�y) � szeregowiec w wojsku polskim cudzoziemskiego autoramentu; tu pogard.: �o�nierz.</p></section><section id="fn1065"><p><emphasis>Tr�by</emphasis> � nazwa herbu Radziwi���w.</p></section><section id="fn1066"><p><emphasis>spostponowa�</emphasis> (z �ac.) � obrazi�, zha�bi�, upokorzy�.</p></section><section id="fn1067"><p><emphasis>ukontentowanie</emphasis> (z �ac.) � zadowolenie, rado��.</p></section><section id="fn1068"><p><emphasis>ka�dun</emphasis> (pogard.) � brzuch.</p></section><section id="fn1069"><p><emphasis>staje</emphasis> � daw. miara d�ugo�ci, w r�nych okresach i okolicach licz�ca od 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn1070"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn1071"><p><emphasis>kiszmet</emphasis> (arab.) � niech tak b�dzie.</p></section><section id="fn1072"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�, mimo �e.</p></section><section id="fn1073"><p><emphasis>spieszony</emphasis> � pozbawiony konia, pieszy.</p></section><section id="fn1074"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � ochotnik, �o�nierz nie otrzymuj�cy �o�du, walcz�cy w imi� swoich przekona� lub dla �up�w wojennych.</p></section><section id="fn1075"><p><emphasis>A��a</emphasis> � Allach; o Bo�e.</p></section><section id="fn1076"><p><emphasis>Herr Jesus! Mein Gott!</emphasis> (niem.) � Panie Jezu! M�j Bo�e!</p></section><section id="fn1077"><p><emphasis>kirys</emphasis> � cz�� zbroi p�ytowej, chroni�ca korpus; napier�nik i naplecznik.</p></section><section id="fn1078"><p><emphasis>arkan</emphasis> � bicz, sznur, u�ywany przez Tatar�w do walki; lasso.</p></section><section id="fn1079"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn1080"><p><emphasis>koncerz</emphasis> � d�ugi, ci�ki miecz, przeznaczony raczej do k�ucia ni� do ci�cia.</p></section><section id="fn1081"><p><emphasis>misiurka</emphasis> � he�m z os�on� karku, wykonan� z plecionki kolczej (z k�ek metalowych).</p></section><section id="fn1082"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section></body></FictionBook>